شرح مراثی سید بحرالعلوم

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : شرح مراثی سید بحر العلوم/تالیف سید محمد مهدی بحر العلوم ؛ ترجمه رحمه الله کرمانی ؛ تحقیق حسین درگاهی

مشخصات نشر : تهران: اسوه، 1376.

مشخصات ظاهری : [364]ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 9237995

شرح مراثی سیّد بحر العُلوم

تألیف: مرحُوم علّامه سیّد محمّدمهدی بحر العُلوم

ترجمه: شیخ رحمة الله کرمانی

تحقیق: حُسین درگاهی

خیر اندیش دیجیتالی: موسسه مددکاری و خیریه ایتام امام زمان (عج) شهرستان بروجن

ویراستار دیجیتالی: زینب رمضانی

اشاره

شرح مراثی سیّد بحر العُلوم

تألیف: مرحُوم علّامه سیّد محمّدمهدی بحر العُلوم

ترجمه: شیخ رحمة الله کرمانی

تحقیق: حُسین درگاهی

شرکت چاپ و انتشارات اُسوه

شرح مراثی سید بحرالعلوم

تألیف: سید محمد مهدی بحرالعلوم

ترجمه و شرح: شیخ رحمة الله کرمانی

تحقیق: حسین درگاهی

ناشر: انتشارات اسوه «وابسته به سازمان اوقاف و امور خیریه»

سال نشر: 1376 ھ . ش

نوبت چاپ: اول

تیراژ: 3000 جلد

بها: 850 تومان

کلیه حقوق برای ناشر محفوظ است

تهران ، ص . پ ، ص . پ 684 - 13145 ، تلفن 6418299 و 6418099 ، فاکس 6418022

قم ، ص . پ 3999 - 37185 تلفن 737660 و 741282 ، فاکس 617757

بِسم اللهِ الرّحمنِ الرَّحیم

پیشگفتار

بِسْمِ اللهُ الرَّحْمٰنِ الرَّحيمِ

اَلسَّلٰامُ عَلَی الْحُسَیْنِ

وَعَلىٰ عَلّیِ بْنِ الْحُسَيْنِ

وَ عَلٰی اَوْلٰادِ الْحُسَیْنِ

وَعَلَى أَصْحَابِ الْحُسَیْنِ

اَلَّدینَ بَذَلُوا دُونَ الحُسَینِ علیه السَّلام

بِسْمِ اللهُ الرَّحْمٰنِ الرَّحيمِ

(وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فیكَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبٰادَكَ مِنَ الْجهٰالَةِ وَ خَیْرةُ الضَّلالَة

امام صادق علیه السَّلام فرمودند: (قسمتی زیارت اربعین سیَد الشهداء)

(پروردگارا جدّم حسین علیه السَّلام)، هستی خود را در راه تو ایثار کرد تا بندگان ترا از آتش گمراهی نجات بخشد.

اِی یاد تو در عالم آتش زده جانها*** هر جا ز فراق تو چاکست گریبانها

ای گلشن بین سیراب از اشکِ محّیانت *** از خون تو شد رنگین هر لاله به بستانها

بسیار حکایها گردیده کُهم امّا *** جانسوز حدیث تو تازه است و مدرانها

در دفتر آزادی نام تو خون ثبت است *** شد ثبت بهر دفتر ما خوت تو عنوانها

آنسان که توجان دادی در راه ارضای حق *** آدم بتو مینازد ای شرف انسانها

قربانی اسلامی با همّت مردانه *** ای مفتخر از عزمت، همواره مسلمانها

دکتر ناظرزادۀ کرمٰانی

خون نوشته های در و دیوار کربلا

⁽¹⁾

(شورش در خلق عالم، ص 80)

بسم الله الرّحمن الرّحيم

الحمد لله ربّ العالمین و به نستعین وصلّى الله على سيدنا و نبيّنا محمد و آله الطيّبين الطاهرين ولاسيّما بقيّة الله في الأرضين ولعنة الله على أعدائه و أعدائهم أجمعين إلى قيام يوم الدين

قرار گرفتن، که گریختن:

(يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنوا تُوبوا إلى الله توبةً نصوحاً) (تحريم: 8)

(ففروا إلى الله) (ذاریات: 50)

ولی چگونه؟ و چه سان؟ چگونه انسان «ظلوم و جهول» بار گرانترین امانت _ امانت ولایت الهیه _ را می تواند به سلامت به نزد مالک آن رسانده و در پیشگاه آن مقتدر، مستقرّ شود!

(إنا عرضنَا الأمانَةَ على السَّماواتِ والأرض والجبال، فأبين أن يَحْمِلْنَها وأشفَقنَ مِنها وحَمَلَهَا الإنسانُ إنَّه كانَ ظَلوما جهولاً) (احزاب: 72)

(يَومَ لا يَنفَعُ مالٌ وَ لا بَنونَ إِلا مَنْ أتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَليم ) (شعراء: 89)

(في مَقعَدِ صِدقٍ عِندَ مَليك مُقتدر) (قمر: 55)

این راه، راهی است که به (او) می انجامد. هم از این رو، تنها با کشش اوست که کوشش بنده، ثمر می دهد و به بار می نشیند. و او خود، برای این کشش و کوشش، راهی معین ساخت. و در این وادی، هادی گماشت. و امر فرمود تا خانۀ امنِ الهی را از در وارد شوند:

(ولكنَّ البرِّ مَنِ اتَّى وَأتُوا البُيوتَ مِنْ أبوابها) (بقره: 189)

(يا أيها الذينَ آمَنوا اتَّقُوا اللهَ وَابْتَغوا إليه الوسيلة ) (مائده: 35)

و این «باب» را تنها راه رسیدن به خانه مقرّر داشت:

وَ لا تُؤتَى البُيوت إلّا من أبوابِها فَمَنْ أَتاها مِن غَير أبوابها سُمِّي سارقاً ⁽¹⁾.

و مردم را به این «باب» و ورود از آن امتحان فرمود، تاکه تسلیم خود را نشان دهد، و که عصیان اختیاری خود را به نمایش گذارد:

والبابُ المُبْتَلَى بِهِ النَّاسُ، مَن أتاكُم نَجا و مَن لَمْ يَأْتِكُم هَلَكَ.⁽¹⁾

هم از این رو، این «باب» را گاهی «باب حطّه» ⁽²⁾نامید، و گاه به «سفینه نوح» ⁽³⁾مانند ساخت. پرواضح است که آنها که از باب حطّه نیامدند، هلاک شدند، و آنان که به سفینهٔ نوح نپیوستند، طعمۀ امواج هلاکت و عذاب گردیدند. و بابِ امتحانِ الهی در امّت خاتم الانبياء صلّى الله عليه وآله همچنان باز است.

گفتیم که حضرت باری تعالی، امر فرمود تا به درگاه قدس او «وسیله» جویند و به زبان خاتم الانبیاء، معنای این «وسیله» را بیان داشت. ⁽⁴⁾بدین گونه، برای متابعت فرمان حکیمانۀ خالق سبحان، لزوم توسّل و تمسّک به ذیل عنایت معلّم و مربّی الهی _ که خود، علم و تربیت

از حق یافته باشد و به افتخار عصمت نائل آمده باشد ⁽¹⁾_ برای بنده، وجوب می یابد؛ عالمی که به کاخ رفیع علمش، دشمنی چون جهل و هوی راه نیابد؛ و قادری که ضعف و عجز، هیچگاه قلۀ بلند قدرتش را نیالاید؛ راهنمایی که خطا را به رهروان ننماید، و راهبری که گَرد خطا بر دامانش ننشیند. و گرنه موجودی که صفت ذاتی اش، «فقر» ⁽²⁾و «ضعف» ⁽³⁾و «نسیان» ⁽⁴⁾است، چگونه _ در حالی که به رو در افتاده ⁽⁵⁾_ مسیری طولانی از هیچ تا همه چیز را تواند پیمود؟

(فَذَكِّرْ إِنما أَنتَ مُذَكَّرُ ) (غاشيه: 21)

لازمۀ تذکّر به ساحت قدس ربوبی، پیمودن راهی سخت و دشوار است که جز با پیرویِ حجت خدا پیوستن به آن هموار نمی گردد و پیموده نمی شود:

(قُلْ إِنْ كُنتُم تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعوني يُحْبِبْكُمُ اللهُ وَيَغْفِرْ لَكُم ذُنُوبَكُم) (آل عمران: 31)

و این پیامِ همۀ حجتهای ظاهرۀ الهی بود که حجّت باطنه (عقل) را مدد کنند و مردم را به قبول رسالت و امامت فرا خوانند؛ آن رسول و امامی که اگر «بی همگان به سر شود، بی او به سر نمی شود.»

و این است رمز آن همه تأکید بر «اطاعت رسول و اولی الامر» در قرآن و احادیث فراوان در ذیل ابواب و عناوینی در مجموعه های روایی، مانند:

_باب الاضطرار الى الحجّة

_باب أنّ الأرض لا تخلو من حجّة

_باب أنّه لو لم يبق في الأرض إلا رجُلان، لكان أحدهما الحجّة

_باب فرض طاعة الائمّة

_باب أنّ الائمّة هم الهداة

_باب أنّ الأئمّة ولاة أمر الله و خزنة علمه

_باب أنّ الأئمة خلفاء الله في أرضه وأبوابه التي منها يؤتى

_باب ما فرض الله و رسوله من الكون مع الائمة

_باب أنّ الراسخين في العلم هم الائمة

_ باب أنّ القرآن يهدي الى الإمام

_ باب أنّ الامامة عهد من الله عز وجل، معهود من واحد الى واحد

_باب ما نصّ الله عزوجل و رسوله على الائمة واحداً فواحداً

_باب أنّ مستقى العلم من بيت آل محمد عليهم السلام

_باب ما يجب من حقّ الامام على الرعية

_باب التسليم لهم والتفويض اليهم⁽¹⁾

_باب فى اتّصال الوصية من لدن آدم الى آخر الدهر

_باب وجوب معرفة الامام و أنّ من مات و لم يعرف إمامه أو شكّ فيه مات ميتة الجاهلية

_باب أنّ من أنكر واحداً فقد أنكر الجميع

_باب أنّ الناس لا يهتدون إلاّ بهم

_باب أنّهم أهل علم القرآن

_باب وجوب طاعتهم وأنّهم الناس المحسودون

_باب أنّهم السبيل و الصراط

_باب في أنّ الاستقامة إنّما هي على الولاية

_باب أنّ الحكمة معرفة الامام

_باب أنّهم الهداية والهدى والهادون فى القرآن.⁽²⁾

و همین است رمز «محسود» شدن آنان، که «همۀ دشمنی با طاووس، به دلیل پرهای زیبای اوست»، و خدای سبحان خبر داد:

(أَمْ يَحسُدُونَ النّاسَ عَلى ما أتاهُمُ اللهُ مِن فَضلِهِ، فَقَدْ آتَينا آل إبراهيمَ الكتاب والحكمة وآتيناهُم مُلكاً عظياً) (نساء: 54)

و همین است علّت تلاش منافقان و منکران در حذف رهبر الهی و محو تذکّر و تعریف و توجّه دیگران به حجّت حق.

_در برگشت از جنگ تبوک، شتر ایشان را رماندند و به جان مبارک حضرتش سوء قصد کردند.⁽¹⁾

_در اواخر عمر شریف رسول خدا، به حضرتش زهر خوراندند.⁽²⁾

_اجازۀ کتابت حدیث به حضرتش ندادند.⁽³⁾

_نسبتهای ناروا به حضرتش دادند، نسبتهایی که خودشان به آنها سزاوارتر بودند.⁽⁴⁾

_بر خلاف سیرۀ نبوی در تجلیل و تکریم حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و معرفی مقام وصایت ایشان به مردم، کوشیدند تا فضای ذهنی مردم را نسبت به حضرتش بیالایند، بیانات والای

نبوی در توصیف ولایت علوی را بپوشانند و از یادها ببرند.⁽¹⁾

حیات جسمانی رسول خدا صلّى الله عليه وآله سدّی بود در برابر این همه سیل بنیان کن. امّا پس از تحقّق کریمۀ (إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُم ميتونَ ⁽²⁾) امکانات اجرایی و اقتصادی (حکومت، فدک و خمس) را از اهل بیت عليهم السلام تصاحب کردند و کوشیدند تا همه را از گرد خاندان نور بپراکنند. آنها که در زمان حیات رسول می گفتند: (لا تُنفِقُوا عَلى مَنْ عِندَ رَسولِ اللهِ حَتَّى يَنفَضُّوا مِن حَولِهِ ⁽³⁾)اكنون، پس از حیات ظاهری ختم الانبیاء، فرصتی یافتند تا نقشۀ خود را اجرا کنند. و آنچه کردند:

_کتابت و نقل حدیث رسول خدا صلى الله علیه وآله را منع کردند.

_دست به تغییر احکام زدند و در مقابل نصوص وارد شده از حضرتش، اجتهاد کردند و احکام جدیدی آوردند.⁽⁴⁾

_سیرۀ دیگران را در کنار قرآن و سنّت نبوی مدرک قرار دادند.

_بر خلاف احکام صریح قرآن و بیانات روشن مقام والای نبوت _که حقوق مسلمانان را به تساوی و عدالت می پرداخت _ جامعۀ

اسلامی را طبقاتی کردند.

بنی امیه را _ که در قرآن «شجره ملعونه» نام گرفته بود _ روی کار آورده و دست آنان را در حکومتی که ادعای خلافت رسول داشت، باز گذاشتند. ⁽¹⁾

و بالأخره، آنچه را که پیامبر خاتم صلّی الله عليه وآله و سلّم با بيان (ما يَنطِقُ عَنِ الهوى إن هو إلا وحي يوحى ⁽²⁾) خبر داده بود، اتفاق افتاد: «از اسلام بجز اسمی و از قرآن بجز رسمی باقی نماند⁽³⁾

و در همین زمان بود که امیرالمؤمنین صلوات الله علیه فرمود: «اسلام، مانند گوسفندی است که بر او پوستین وارونه کرده باشند» ⁽⁴⁾، و یا «کاسهٔ پُری که آن را واژگون ساخته باشند».⁽⁵⁾

صلّى الله عليه وآله بعد از تبلیغ و چه بعد از رحلت حضرتش) شناساندنِ آن ولیّ حق و تذکّر و توجه دادن دیگران به وی بوده است.

واقعۀ کربلا در همین امتداد، به وقوع پیوست: شناساندن حق و اهل آن و رسواکردن باطل و سردمداران آن؛ که شناخت حق بی شناخت باطل میسّر نیست. ⁽¹⁾حضرت سیدالشهدا صلوات الله علیه در ابتدای امر، در پاسخ حاکم مدینه که حضرتش را به بیعت یزید می خواند، فرماید⁽²⁾: أَيُّهَا الأميرُ إِنَّا أهل بيت النبوَّةِ وَ مَعدِنُ الرسالةِ وَ مُخْتَلَفُ الملائكة وَ مَهْبطُ الرحمةِ بِنا فتح اللهُ وَ بِنا يَخْتِمُ، وَ يَزيدُ رَجلٌ شارِبُ الخَمْرِ وَ قاتِلُ النَّفْسِ الْمُحْتَرَمَةِ مُعْلِنٌ وَ مِثْلي لا يُبايِعُ مِثْلَهُ وَلكِنْ نُصْبِحُ وَتُصْبِحُونَ وَنَنْظُرُ وَ تَنْظُرُونَ أَيُّنا أحَقُّ بِالْخِلافَةِ وَالبَيْعَةِ.

امیر! ماییم خاندان نبوت و معدن رسالت، خاندان ماست که محل آمد و رفت فرشتگان و محل نزول رحمت خداست، خداوند اسلام را از خاندان ما شروع و افتتاح نموده و تا آخر نیز

همگام با ما خاندان به پیش خواهد برد.

اما یزید، مردی است شرابخوار که دستش به خون افراد بی گناه آلوده گردیده، او شخصی است که حریم دستورات الهی را در هم شکسته و علناً و در مقابل چشم مردم مرتکب فسق و فجور می گردد. آیا رواست شخصیتی همچون من با آن سوابق درخشان و اصالت خانوادگی با چنین مرد فاسدی بیعت کند؟ ما به آینده می رسیم و شما نیز: و خواهیم دید که کدام یک از ما، سزاوار خلافت و شایستۀ بیعت مردم است. ⁽¹⁾

یک بار در جوار تربت پاک حضرت خاتم الانبياء صلّى الله عليه و آله خطاب به حضرتش عرضه داشت:

اَلسَّلامُ عَلَیک یا رسولَ اللهِ أَنا الحسينُ بْنُ فَاطِمَةَ فَرْخُكَ وَابْنُ فَرْخَتِكَ وَ سِبْطُكَ الَّذي خَلَفْتَني فِي أُمَّتِكَ فَاشْهَدْ يا نَبِيَّ اللَّهِ أَنَّهُمْ خَذَلُونِي وَلَمْ يَحْفَظُوني وَهَذِهِ شَكْوَايَ إِلَيْكَ حَتَّى أَلْقَاكَ...

سلام بر تو، ای رسول خدا. من حسینم، فرزند فاطمه، جگرگوشۀ تو و فرزند تن پاره ات. منم نوادۀ تو، که در میان امّت خود، به جانشینی برگزیدی. پس گواه باش ای پیام آور الهی که اینان مرا تنها گذاشتند، و مقام مرا پاس نداشتند. و این شکایت من است به حضرتت تا به لقای تو بشتابم.⁽²⁾

و بار دیگر، در همان مکان و همان مقام:

اللَّهُمَّ إِنَّ هذا قَبْرُ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ (صلّی اللهُ علیه وآله) وَأَنَا ابْنُ بِنْتِ نَبِيِّكَ وَقَدْ حَضَرَنِي مِنَ الأَمْرِ مَا قَدْ عَلِمْتَ. اَللَّهُمَّ إِنِّي أُحِبُّ المَعْرُوفَ وَ أُنكِرُ المُنْكَرَ وَأَسْأَلُكَ يا ذَاالجَلالِ وَالإكرامِ بِحَقِّ الْقَبْرِ وَ مَنْ فِيهِ إِلَّا اخْتَرْتَ لي ما هُوَ لَكَ رِضَی وَلِرَسُولِكَ رِضى.

خدایا! این قبر پیامبر تو محمد (ص) است. و من فرزند دختر پیامبر تو هستم. و برای من پیش آمدی رخ داده است که خود می دانی. خدایا! من معروف را دوست می دارم، و منکر را دشمن. ای خدای ذوالجلال و کرامت بخش! به احترام این قبر و کسی که در میان آن است، از تو درخواست می کنم که راهی برایم برگزینی که مورد رضای تو و مورد رضای پیامبر توست. ⁽¹⁾در پاسخ عبدالله بن عمر فرمود:

يا أَبا عَبْدِ الرَّحمن أَما عَلِمْتَ أَنَّ مِنْ هَوانِ الدُّنيا عَلَى اللَّهِ أَنَّ رَأْسَ يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا أُهْدِيَ إِلى بَغِيُّ مِنْ بَغَايَا بَني إِسرائيلَ؟ أَما تَعْلَمُ أَنَّ بَني إِسرائيلَ كَانُوا يَقْتُلُونَ ما بَيْنَ طُلوعِ الشَّمسِ سَبْعِينَ نَبِيّاً ثُمَّ يَجْلِسُونَ فِي أَسْواقِهِم يَبيعونَ وَيَشْتَرُونَ كَأَنْ لَمْ يَصْنَعُوا شَيْئاً فَلَمْ يُعَجِّلِ اللهُ عَلَيْهِمْ بَلْ أَمْهَلَهُمْ وَأخَذَهُمْ بَعْدَ ذلِكَ أَخْذَ عَزيزِ ذِي انتقام. اتَّقِ اللهَ يا أبا عَبدِ الرَّحمنِ وَلا تَدَعَنَّ نُصْرَتي.

ابا عبد الرحمان! مگر نمی دانی که دنیا آنچنان حقیر و پست است که سر بریدۀ یحیی بن زکریا به عنوان هدیه و ارمغان به فرد ناپاک و زناکاری از بنی اسرائیل فرستاده می شود؟ مگر نمی دانی که

بنی اسرائیل در اول صبح، هفتاد پیامبر را به قتل می رساندند، سپس به خرید و فروش و کارهای روزانۀ خویش مشغول می شدند، که گویا کوچکترین جنایتی مرتکب نگردیده اند، و خداوند به آنان مدتی مهلت داد و سرانجام به سزای اعمالشان رسانید، و انتقام خدای منتقم آنها را به شدیدترین وجهی فرا گرفت؟

ای ابا عبدالرحمان از خدا بترس و دست از یاری من بر مدار.⁽¹⁾امام، پس از ورود به مکّه، نامه ای به سران قبایل شهر بصره نوشت:

أمّا بَعْدُ، فإنَّ اللهَ اصْطَفى محمداً (صلّی اللهُ علیه وآله) مِنْ خلقِهِ وَ أكْرمَهُ بنبوّتِهِ وَ اخْتارَهُ لِرسالتِهِ ثُمَّ قبَضَهُ إِلَيهِ وَ قَدْ َنصَحَ لعِبادِهِ وَبلغَ مَا أُرْسِلَ بهِ (صلّی اللهُ علیه وآله) وَكُنَّا أَهْلَهُ وَأَولِياءَهُ وَأَوصِياءَهُ وَوَرَثَتَهُ وَأَحَقُّ النّاسِ بمقامِهِ فِي النَّاسِ فَاستَأثَرَ علينا قومُنا بذلِكَ فرَضينا وَكَرهنا الفُرقَةَ وَ أحببنا العافِيةَ وَ نَحْنُ نَعْلَمُ أَنَا أَحَقُّ بِذلِكَ الحَقِّ المُستَحَقِّ عَلَينا مِمَّنْ تَوَلَاهُ. و قد بعثتُ رسولى إِلَيْكُم بهذا الكِتابِ وَأَنَا أَدْعُوكُم إِلى كتابِ اللهِ وَ سُنَّةِ نبيِّهِ فَإِنَّ السُّنَّةَ قَدْ أُمِيتَتْ وَ البِدعَةَ قَد أُحْيِيَتْ فَإِنْ تَسْمَعُوا قَولى أَهْدِكُمْ إِلى سبيل الرَّشادِ وَ السلام عليكم و رحمة الله وبركاتُهُ.

اما بعد، خداوند، محمد صلى الله علیه و آله را از میان مردم برگزید، با پیامبریش بد و کرامت بخشید، و به رسالتش انتخاب فرمود. سپس به سوی خویش فرا خواند، در حالی که او در

خیرخواهی برای بندگان خدا به نهایت کوشید و آنچه را که برایش فرستاده شد رسانید.

(چون رسول خاتم به عالم بقا شتافت) ما خاندان، اولیا و جانشینان و وارثان او بودیم، و سزاوارترین همۀ مردمان به مقام حضرتش بودیم.

اما مردم ما، این مقام را از ما دریغ داشتند. ما هم به این وضع رضایت دادیم، که از جدایی کراهت داشتیم و عافیت را دوست می داشتیم، در حالی که می دانیم که ما به این حقّ سزاوار، از دیگران که اکنون متولّیان آن هستند، شایسته تریم.

اکنون همراه این پیام، فرستاده ام را به سوی شما گسیل داشتم، در حالی که شما را به کتاب خدا و سنّت پیامبرش فرا می خوانم، چرا که سنّت مُرده و بدعت احیا شده است. اگر گفتار مرا بشنوید، شما را به راه سعادت رهنمون می شوم. و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.⁽¹⁾

در پایان نامه ای دیگر، مردم کوفه را مخاطب ساخت:

فلَعَمْرِي مَا الإمامُ إِلَّا العامِلُ بالكتاب والآخِذُ بِالقِسطِ و الداينُ بالحَقِّ و الحابسُ نَفسَهُ عَلى ذاتِ اللهِ.

سوگند به آیینم که امام به حقّ نیست مگر کسی که عامل به کتاب، رهرو قسط و عدل، پیرو حقّ، و نگاهبان نفس خود در راه خدا

باشد.⁽¹⁾

امام، در خطبه ای قبل از ترک مکّه، در میان بنی هاشم و شیعیان خود فرمود:

رِضًا اللهِ رِضانا أهل البيتِ نَصبِرُ عَلى بَلائِهِ وَيُوَفِّينا أُجورَ الصّابرينَ، لَنْ تَشُذَّ عَن رسولِ اللهِ لَحمَتُهُ بَلْ هِيَ مجموعةً لَهُ في حَظيرةِ القُدسِ تقِرُّ بِهِم عَيْنُهُ وَ يُنجَزُ بهِم وَعدُهُ.

ما _ خاندان پیامبر _ به رضای خدا راضی هستیم؛ بر بلایش صبر می کنیم و خدای منان، پاداش صابران را به ما تمام می دهد. تن پاره های رسول خدا، از حضرتش جدایی نگیرند، بل در جایگاه قدس با او گرد می آیند؛ دیدگان ختمی مرتبت به آنان روشن می گردد و وعدۀ خود را به وسیلهٔ آنان جاری می سازد.⁽²⁾

حجّت خدا، پس از شنیدن خبر شهادت مسلم بن عقیل در منزل «ثعلبیه» فرمود:

لا خَيرَ في العَيْشِ بعد هؤلاء.

پس از اینان (مسلم و هانی) در زندگانی خیری نیست.⁽³⁾

در همان منزل، کسی پیش آمد و تفسير آيۀ (يَومَ نَدعُو كُلَّ أُناسٍ بإمامِهِم) (اسراء: 71) را از قرآن ناطق پرسید و چنین پاسخ شنید:

إمامٌ دَعا إلى هُدىً فأجابوا إليه وإمامٌ دَعا إلى ضَلالَةٍ فأجابوا إليها.

هؤلاءِ في الجنَّةِ وهؤلاء في النّارِ وَ هوَ قوله تعالى: (فَريق في الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ في الشعير) (شورى: 7).

(دو گونه امام هست): امامی که به سوی هدایت فرا می خواند، آنگاه ندای هدایتش را اجابت می کنند، و امامی که دعوت به کژروی می کند، پس به کژروی پاسخ می گویند. آنان در بهشت و اینان در آتش اند. و این است کلام الهی: گروهی در بهشت و گروهی در آتش اند.⁽¹⁾

باز هم در همان منزل (ثعلبیه) از یکی از کوفیان پرسید: از کدام شهر آمده ای؟ گفت: از مردم کوفه ام، امام علیه السلام فرمود:

أما واللهِ لَو لَقيتُكَ بالمدينة لأريتُكَ أَثَرَ جَبرئيل في دارِنا و نزولَهُ بالوَحْي على جَدّي. يا أخا أهْلِ الكوفة مِن عِندِنا مُسْتَقَى العِلم أفَعَلِموا وَ جَهِلْنا؟ هذا مِمّا لا يَكونُ.

آگاه باش که اگر ملاقات ما در مدینه صورت می گرفت، اثر و ردّپای جبرئیل را در خانۀ ما و محلی را که در آنجا به جدّ من وحی می آورد به تو نشان می دادم. ای برادر کوفی! محل فراگرفتن علم، خاندان ماست، پس آیا اینها آشنایند و ما جاهل؟ چنین چیزی شدنی نیست.⁽²⁾

سیدالشهدا علیه السَّلام در مسیر خود به منزل «شراف» رسید. در این منزل، حرّبن یزید ریاحی _ که هنوز امیر لشکر دشمن بود _ اجازۀ

پیشروی به سپاه نور نداد. امام و یارانش به نماز ایستادند و حرّ و سپاهیان او به حضرتش اقتدا کردند. پس از نماز عصر، امام علیه السَّلام خطبه خواند:

أما بَعدُ، أَيُّها النّاسُ! فَإِنَّكُم إِنْ تَتَّقوا اللهَ وَتَعرِفُوا الحَقَّ لِأَهْلِهِ يَكُنْ أَرْضَى لِلَّهِ ونَحنُ أهلُ بَيتِ محمد (صلّی اللهُ علیه وآله) أولى بولايةِ هذَا الأَمْرِ مِن هؤلاءِ المُدَّعين ما ليسَ لهُم وَ السائرينَ بِالجَوْرِ والعُدوانِ. وَإِنْ أَبَيْتُم إِلَّا الكَراهةَ لَنا و الجَهلَ بِحَقَّنا و كانَ رَأَيْكُمُ الآنَ غَيْرَ مَا أَتَتْني بِهِ كُتُبُكُم، أَنْصَرِفُ عَنكُم.

مردم! اگر از خدا بترسید و بپذیرید که حق در دست اهل حق باشد، موجب خوشنودی خدا خواهد گردید. و ما اهل بیت پیامبر به ولایت مردم، از اینها (بنی امیه) سزاوارتریم، که به ناحق مدعی این مقام اند و همواره راه ظلم و فساد و دشمنی با خدا را در پیش گرفته اند. و اگر در این راهی که در پیش گرفته اید، پافشاری کنید و از ما روی گردانید و حق ما را نشناسید و اکنون خواستۀ شما غیر از آن باشد که در دعوتنامه های شما منعکس بود؛ من از همین جا باز می گردم.⁽¹⁾

در موضعی دیگر باز هم با سپاهیان حرّ سخن گفت:

ألا وَإنَّ هؤلاء قد لزموا طاعة الشيطانِ وتَرَكُوا طاعة الرحمن وأظهروا الفَسَادَ وَعَطَّلوا الحُدودَ وَاستَأثروا بِالفيء وأحلوا حرام الله وحرَّموا حلاله و أنا أحقُّ ممّن غيّر، و قد أتتني كتبُكم و

قَدمَتْ عَلَيَّ رُسُلُكُم بِبيعتكُم إِنَّكُم لا تُسَلِّموني ولا تُخذلوني. فإِنْ أتمَمتُم عَلي بيعتكُم تُصيبوا رُشْدَكُم، فَأَنَا الحُسَينُ بنُ عَلي وَ ابنُ فاطمةَ بِنتِ رسولِ اللَّهِ، نَفْسي معَ أنفُسِكُم و أهلي معَ أَهْلِكُم، وَلَكُم فِي أُسْوَةٌ.

و إِنْ لَمْ تَفعَلُوا وَ نَقضتُم عَهِدَكُم وَ خَلَّفْتُم بَيْعَتي مِن أعنا قِكُم، ما هيَ لَكُم بنُكْرٍ لقَد فَعَلتُموها بأبي وَ أخي وَ ابْنِ عَمّي مُسلِمٍ. فَالْمَغرُورُ مَنِ اغْتَرُ بِكُم. فَحَظَّكُم أخطَأْتُم وَ نَصيبَكُم ضَيَّعْتُم. وَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُتُ على نفسِهِ. وَ سَيُغنِي اللهُ عَنكُم. والسّلامُ عليكم و رحمة الله وبركاتُه.

مردم! آگاه باشید. اینان (بنی امیّه) پیروی شیطان را برگزیدند و اطاعت خدای رحمان را ترک گفتند. فساد را آشکار ساختند، حدود الهی را تعطیل کردند، فیء را _ که مختص خاندان پیامبر است _ برای خود برگزیدند، حرام خدا را حلال شمردند و حلال او را حرام دانستند. من _ برای ولایت امر_ شایسته ترم از آنان که دین را تغییر دادند. به علاوه، نامه هایتان به دستم رسید و فرستادگان شما نزد من آمدند و پیام بیعتتان را رساندند که دست از من برندارید و مرا تنها نگذارید.

پس اگر بیعت خود را به پایان آورید، به رشد و سعادت خود می رسید؛ که منم حسین فرزند علی و فاطمه دختر رسول خدا. خودم با شمایم، و خاندانم با خانوادۀ شما، و من برايتان اُسوه ام. و اگر چنین نکنید و پیمانتان را بشکنید و بیعت مرا از گردن خود باز کنید، این کار از شما بعید نیست؛ که به راستی با پدرم و

برادرم و پسر عمویم، مسلم، این گونه رفتار کردید.

فریب خورده، کسی است که فریب شما خورد. (امّا به واقع) شما در بهرۀ خود خطا رفتید و نصیب خود ضایع ساختید. و هر که پیمان بشکند، تنها بر خود پیمان شکسته است. و خدای، مرا از شما بی نیاز سازد و سلام و رحمت و برکات خدا بر شما باد.⁽¹⁾

عصر تاسوعا فرا رسید. امام علیه السَّلام برادر وفادار و رشید خود، ابو الفضل العباس، را به سوی دشمنان دین فرستاد و به او فرمود:

اِرْجعْ إِلَيهِم فإنِ اسْتَطَعْتَ أنْ تُؤخِّرَهُم إِلى غُدْوَةٍ وَتَدْفَعَهُمْ عَنَّا الْعَشِيَّةَ نُصَلِّي لِرَبَّنَا اللَّيْلَةَ وَنَدْعُوهُ وَ نَستَغفِرُهُ فَهُوَ يَعْلَمُ أَنِّي أُحِبُّ الصّلوةَ وَ تِلاوة كتابِهِ وَكَثرةَ الدُّعاءِ والاستِغفارِ.

به سوی آنان بازگرد. اگر توانستی، همین امشب را مهلت بگیر و جنگ را به فردا موکول ساز تا ما امشب را به نماز و استغفار و مناجات با پروردگارمان بپردازیم، زیرا خدا می داند که من نماز و قرائت قرآن و استغفار و مناجات با خدا را بسیار دوست می دارم.⁽²⁾

و بالأخره، «آمد آن روزی که مانندش نبود». خیر خواهی فرزند «رحمة للعالمین» بر دلهای مُهر خوردۀ قوم ننشست. جنگ نور و ظلمت آغاز شد. چشم جهان دید و گوش جان شنید که «سیّد شباب اهل الجنة»، در حالی که محاسن به دست گرفته بود، دیدگانِ حق بین به

سوی آسمان گشود و تمامی کائنات را بر مظلومیت خود گواه گرفت:

اِشتَدَّ غضبُ اللهِ عَلَى اليَهُودِ إِذْ جَعَلُوا لَهُ وَلَداً واشْتَدَّ غضبُهُ عَلَى النَّصارى إِذْ جَعَلُوهُ ثَالِثَ ثَلاثَةٍ و اشتَدَّ غضبُهُ عَلَى المَجوس إذْ عَبَدوا الشَّمس و القمر دونَهُ و اشتَدَّ غضبُهُ على قَوْمِ اتَّفَقَتْ كَلِمَتُهُم على قتلِ ابنِ بنتِ نبيّهم.

خشم خدا بر یهودیان آنگاه سخت گردید که برای او فرزندی قائل شدند. و خشم خدا بر مسیحیان آنگاه شدید گشت که به خدایان سه گانه گرویدند. و غضب خداوند بر آتش پرستان از آن بیشتر شد که به جای خدا آفتاب و ماه را پرستیدند. و غضب الهی بر قوم دیگرب، آنگاه شدید شد که بر کشتنِ پسرِ دخترِ پیامبرشان، متّحد و هماهنگ گردیدند.⁽¹⁾

خورشید به سختی آن مناظر را می نگریست و می گریست. لحظه لحظۀ آن روز خون رنگ، دل را از جا می کند. هر صحنۀ وداعِ امام با یاری از یاران یا تن پاره ای از خاندان، آتشی بر خرمن دل می افکند. و در این میان، صحنۀ وداع علی اکبر، منظری دیگر بود:

اللّهُمَّ اشْهَدْ على هولاء القوم فقَد بَرَزَ إِليهِم أَشْبَهُ النَّاسِ بِرسولِكَ مُحَمَّدٍ (ص) خَلْقاً وَ خُلْقاً وَمَنْطِقاً وَ كُنا إِذَا اشْتَقْنا إلى رُؤيَةِ نَبِيِّكَ نَظَرْنا إِلَيْهِ.

اللَّهُمَّ فَامْنَعْهُم بركاتِ الأرضِ وفَرَّقْهُم تفريقاً وَ مَزَّقْهُم تمزيقاً و اجعَلْهُم طَرائِقَ قِدَداً وَ لا تُرْضِ الوُلاةَ عَنهُم أبداً فإنَّهُم دَعَوْنا

لينصرونا ثُمَّ عَدَوْا عَلَينا لِيُقاتِلُونا.

(إنَّ اللهَ اصْطَفَى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِيمَ وَ آلَ عِمْرَانَ عَلَى العَالَمينَ ذُرِّيَّةً بَعضُها مِن بَعض و الله سميع عليمٌ).

خدایا! تو خود بر این مردم گواه باش که به سوی آنان جوانی حرکت می کند که در خلقت و اخلاق، و سخن گفتن، شبیه ترین مردم است به پیامبر تو. و ما هرگاه مشتاق لقای سیمای پیامبر بودیم، به سیمای وی نظاره می کردیم. خدایا! این مردم ستمگر را از برکات زمین محروم ساز، و به تفرقه و پراکندگی مبتلایشان گردان! صلح و سازش را از میان آنان و فرمانروایانشان بردار، که ما را با وعدۀ یاری و نصرت فراخواندند و سپس به جنگ ما برخاستند.

(امام علیه السَّلام سپس این آیه را خواندند:) «خدا آدم و نوح و فرزندان ابراهیم و فرزندان عمران را بر عالمیان برگزید، نسلهایی که از یکدیگرند، و خداوند شنوا و داناست».⁽¹⁾

فاجعه به اوج خود می رسد، به آنجا که «هم قلم بشکست و هم کاغذ درید». جوهرِ قلم، از خونِ دل هم که باشد، قطره ای است از اقیانوس مصیبت؛ و اقیانوس در قطره کِی گنجد.

حجت خدا، نداى «من أنصاري إلى اللهِ» برآورد، پاسخ «نحن أنصار الله» برنیامد. زمان به کندی پیش می رود، که تاب دیدن لحظاتِ آینده را ندارد. تمامیِ ذرّات کون و مکان، همه، چشم است به سوی آن حضیض

خاک که آن عزیزِ آسمان را در دل خود جای داده است. کورباد دیده ای که ببیند و نگرید. و دور باد از رحمت حق، دلی که بنگرد و از جای نگسلد.

اینک، امام است، عبد الله که اوج عبودیت را در جملاتی کوتاه به تصویر می کشد. عالی ترین نمونۀ تسلیم در برابر حق تعالی را به حقّ جویان می نمایاند. عزیزِ مصرِ وجود، در چاهِ حسد حاسدان و جهلِ جاهلان گرفتار، که بر قلۀ رفیع رضا نشسته، دل از غیر حق گسسته، زبانِ مناجات با حبیب گشوده، و گوش زمان، میزبان نور می شود:

اللّهُمَّ مُتَعالى المكان، عظيم الجبروت، شديد المحالِ، غَنيٌّ عَنِ الخَلائِقِ ، عَرِيضُ الكِبْرياءِ، قادِرٌ عَلى ما تشاءُ، قَريبُ الرَّحمةِ، صادِقُ الوَعْدِ، سابعُ النعمَةِ، حَسَنُ البَلاءِ.

قَريبٌ إذا دُعيتَ، مُحيط بما خَلَقْتَ، قابل التوبةِ لِمَنْ تابَ إِلَيْكَ، قادِرٌ عَلى ما أَرَدْتَ، تُدْرِك ما طَلَبْتَ، شَكُورٌ إِذا شُكِرْتَ ، ذَكُورٌ إِذا ذُكَرْتَ.

أدْعوكَ مُحْتاجاً، وَ أَرْغَبُ إِلَيْكَ فَقيراً، وَ أَفْزَعُ إِلَيْكَ حَائِفاً، وَ أبكي مكروباً، وَ أسْتَعينُ بك ضعيفاً، وَ أَتَوَكَّلْ عَلَيْكَ كَافِياً.

اللّهُمَّ احْكُمْ بَينَنا و بينَ قَوْمِنا، فإنَّهُم غَرُونَا وَ خَذَلونا و غَدَروا بنا و قتلونا، و نَحنُ عِترةُ نبيكَ وَ وُلْدُ حَبيبِكَ مُحَمَّدٍ صَلَّى الله عَليهِ وآلِهِ الَّذِي اصْطَفَيْتَهُ بِالرِّسالةِ وَ ابْتَمَنْتَهُ عَلَى الوَحي، فاجعَلْ لَنَا مِن أَمْرِنا فرَجاً وَ مَخرَجاً يا أَرْحَمَ الراحمين.

... صبراً على قضائک یا رَبِّ لا إلهَ سواكَ يا غياثَ المُستَغيثينَ. ما لي رَبِّ سِواك و لا معبودٌ غيرُكَ. صَبراً عَلى حُکمِک یا غیاثَ من

لا غيات لَه، يا دائماً لا نفاذ له، يا محيیّ الموتى، يا قائماً عَلى كُلِّ نفسٍ بِما كَسبتْ، أَحكُمْ بَيني و بينهم و أنتَ خَيْرُ الحَاكِمِينَ. ای خدایی که مقامت بلند، جبّاریّتت بزرگ، قدرتت فراتر، از آفریدگان بی نیاز، در کبریا فراگیر، بر هر چه خواهی توانا، رحمتت نزدیک، وعده ات صادق، نعمتت جاری، بلیّه ات زیباست.

آنگاه که بخوانندت، نزدیکی؛ بر آنچه آفریده ای محیطی؛ توبۀ کسی را که به سویت بازگردد، پذیرایی؛ بر هر چه اراده کنی توانایی؛ آنچه خواهی بدان می رسی؛ شکر شاکران را شکوری؛ یاد کردِ ذاکران را یاد آوری.

ترا می خوانم در حال نیاز، و به تو رغبت می آورم حالی که فقیرم و ترسان؛ به سویت بی تابی می کنم و گرفتارانه می گریم و ضعیفانه از حضرتت کمک می طلبم. و خود را به تو می سپارم، که بسنده ای.

خدایا! میان ما و قوم ما حکم کن، که اینان با ما فریبکارانه پیش آمدند، ما را تنها گذاردند، به ما بی وفایی کردند، و سرانجام ما را کشتند؛ در حالی که ماییم خاندان پیامبر تو و فرزندان حبیب تو، محمد صلى الله علیه وآله، که او را به رسالت برگزیدی و بر وحی خود امین دانستی. پس برای ما، در کار ما گشایش و برون آمدی قرار ده، ای مهربانترین مهربانان!

... در مقابل قضای تو شکیبا هستم ای پروردگاری که خدایی جز تو نیست، ای فریادرس دادخواهان که مرا جز تو پروردگار

و معبودی نیست، بر حکم تو صبر دارم، ای فریادرس آنکه فریادرسی ندارد، ای جاودانه ای که پایانی برای او نیست، ای زنده کنندۀ مردگان، ای خدایی که هر کسی را به اعمالش می سنجی، در میان من و این مردم حکم کن که تو بهترین حکم کنندگانی.⁽¹⁾

و آنگاه صورت مبارک بر خاک گذاشته فرمود:

بِسمِ الله وبِاللهِ و في سَبيلِ الله و عَلى مِلَّةِ رَسولِ اللهِ.

یعنی که قدم از سر ساخته و به حریم مبارک تو درآیم. ⁽²⁾

واقعۀ کربلا، بدین گونه بود که پدید آمد. خورشید حقیقت، بار دیگر در زمین کرب و بلا فراز آمد تا پردهٔ ظلمتِ جهل و کفر را بدرد، و جلوه ای از چهرۀ زیبای خود را بنمایاند.

او از جدّ اعظم و اطهرش، کلامِ حقّ متعال را شنید که: «إنّ اللهَ تعالی شاءَ أن يراك قتيلاً ⁽³⁾» و به راه افتاد.

لحظه ای برقع از چهره بر می گیرد، دلها می سوزاند، پروانه می طلبد، و خود، آنک پر می گشاید.

و آتشِ بجامانده از آن کاروان، به آتش کشیدن همۀ کاروانیان انسانیت را _ تا قیامت _ بسنده می کند. و بدینسان بود که معنای مذکور در بیان حضرت صادق سلام الله علیه تحقّق یافت:

و بَذَلَ مُهجَتَه فيكَ لِيَسْتَنقِذَ عِبادَكَ منَ الجَهالَةِ وحَيْرَةِ الضَّلالَةِ و العَمى والشَّكِ و الارتياب إلى بابِ الهُدى مِنَ الرَّدى.⁽¹⁾

و او خون خویش را نثار تو کرد تا بندگانت را از تاریکی جهالت و گمراهی و وادی حیرت و ظلمات ضلالت نجات بخشد و به هدایت و سعادت آخرت رهنمون شود.

همان معنایی که در زیارت اربعین آن حضرت نیز آمده است:

... اللّهُمَّ إنّي أشهَدُ أَنَّهُ وليُّكَ و ابنُ ولیِّکَ و صفیُّکَ و ابن صَفیِّک الفائز بِكرامتك أكرَمتَه بالشَّهادَةِ وحَبَوْتَه بِالسَّعادَةِ و اجْتَبَيتَهُ بطيب الولادَةِ وجَعَلتَه سَيِّداً من السّادَةِ و ذائداً منَ الزَّادَةِ و أعطَيْتَهُ مَواريث الأنبياءِ و جَعلتَه حُجَّةً عَلى خَلقِك من الأوصياء فأعذَر فى الدّعاء و مَنَحَ النُّصْحَ وبَدَلَ مُهجَتَه فِيكَ لِيستَنقِذَ عِبادَكَ منَ الجَهالَةِ وحَيْرَةِ الضَّلالَةِ ... حَتَّى سُفكَ في طَاعَتِكَ دَمُهُ وَ اسْتُبيحَ حَريمُهُ.

بارالها من شهادت می دهم که او ولی و فرزند ولی تو و برگزیده و فرزند برگزیدۀ توست که به کرامت و رحمت تو نایل گشته است. به شهادت، بزرگش داشتی و به سعادت ابدی، نایلش

کردی؛ به پاکیزگی ولادت، برگزیدیش و سرور سروران و رهبر قائدان و پیشوای پیشوایانش قرار دادی؛ ارث پیامبرانش نصیب کردی و از میان اوصیا و اولیایت، حجت بر خلقش نمودی. آنگاه آن بزرگ در یاری خواستنش، مردم را مخیّر ساخت و عذرشان پذیرفت و نصیحتشان نمود، و خون خویش را نثار تو کرد تا بندگانت را از تاریکی جهالت و گمراهی نجات بخشد ... تا آنجا که در راه طاعت و بندگی تو چنان فداکاری نمود که خونش ریختند و حرمتش نگاه نداشتند.

نیّت حرکت ولیّ خدای متعال، اطاعت خدای متعال است و نتیجۀ آن اوّلاً شناخته شدن خود ولی الله اعظم است، و احیاء دین، هدایت مردم، رسوایی باطل و اهل آن و ایجاد زمینه برای اشاعه و اجرای دین حق، محصولات ثانوی و بالعرض آن نتیجۀ اولی است.

لذا به نظر می رسد که هر تحلیل و توجیه دیگری در حرکت ابا عبدالله سلام الله عليه بجز آنچه یاد شد، ترجیح بلا مرجّح، و یا ترجیحِ مرجوح به راجح باشد.

فدا شدنِ ولیِّ خدای متعال که دین مجسّم و قرآن ناطق است، برای دیگری که _ هر که و هر چه باشد _ افضل از او نیست، تعلیلی است علیل و بیانی بی دلیل که بطلان خود را در نظر اوّل می نمایاند.

«معرّفی ولیّ الله» در همۀ حرکتهای معصومین سلام الله عليهم أجمعين تسرّی دارد؛ در بعثت خاتم الانبیاء، شهادت زهرای اطهر، حکومت امیرالمؤمنین، جنگ _ و سپس صلح _ امام حسن مجتبی، حماسۀ عاشورا؛ و پس از آن: خطبه ها و گریه های زینب کبری و

سیدالساجدین، تدریس و تعلیم صادقين، تحمّل سالیان سیاه چال حضرت موسی بن جعفر، هجرت علی بن موسی الرضا ⁽¹⁾، مجاهدات امام جواد و هادی و عسکری، و غیبت صاحب ولایت عظمی صلوات الله عليهم أجمعين.

بشر، هیچگاه قساوت خود را تا آن حدّ به نمایش نگذارده و نشان نخواهد داد. سقوط انسان تا ورطهٔ «اسفل سافلین» در آن عرصه به خوبی مجسم شد. در مدفن آن سینه ها، چیزهایی بود «كالحجارة أو أشدَّ قسوةً»، که نمایش اختیار انسان به شقاوت و تسلیمِ ارادیِ او به شیطان

بود. حتّی به کودک شیر خواره ترحّم نکردند؛ خیمه ها را آتش زدند؛ فرزندان رسول را _ که پاره های تن و دلِ او بودند _ خارجی خواندند و به اسارت بردند. و در یک کلام، چنان کردند که صاحب عزاي پرده نشین غیبت، از صدها سال پیش تاکنون، به یاد جدّش زمزمه گر است که:

فَلئن أخرتني الدهورُ، و عاقني عن نصرك المقدورُ، و لم أكن لمن حاربكَ مُحاربا، ولِمنْ نصب لك العداوة مناصباً، فلأندبنك صباحاً ومساءً،ولأبكين لك بدل الدموع دماً، حسرةً عليك و تأسُّفاً على ما دَهاكَ وتَلهفاً حتى أموتَ بلَوْعةِ المُصابِ و غُصَّةٍ الاِكتيابِ.

پس اگر روزگار، (ولادت) مرا به بعد انداخته و مقدّرات، مرا از یاریت دور کردهريال و برای کسانی که با تو کارزار کردند کارزارگر نبودم و با کسانی که با تو دشمنی کردند نستیزیدم؛ پس صبح و شام برایت ناله می کنم و بجای اشک برایت خون می گریم؛ _ به خاطر _ حسرت بر تو و اندوه و تأسّف بر آنچه تو را گرفتار کرد و شعله ور و در سوز و گدازم، تا اینکه از بی قراری سختیها و مصيبتها و غصۀ اندوهگینی (به خاطرِ از دست دادن فرصتها) بمیرم.⁽¹⁾

زیارت ناحیۀ مقدّسه، زیارتی است معتبره، وارده از ناحیۀ حضرت ولی عصر عجّل الله تعالی فرجه. دربارۀ این زیارت بنگرید به تعلیقات کتاب

و چه بیانی رساتر از اشک چشم حجّت خدا؟ که امام را جز امام

نمی شناسد!

مجالس ذكر مصيبتش، هزاران سال قبل از ولادتش برپا شده بود:

_ آدم ابوالبشر، آنگاه که به ساق عرش نگریست و نامش را دید.

_ نوح نبی الله، چون کشتی نجات مؤمنان قوم را ساخت.

_ ابراهیم خلیل الرحمن، هنگامی که به ذبح فرزندش اسماعیل امر شد.

_ اسماعیل صادق الوعد، که می فرمود: لي أُسوةٌ بِما يُصنَعُ بِالحسينِ.

_ موسی کلیم الله، هنگامی که با یوشع بن نون از صحرای کربلا گذشت.

_ زکریای نبی، در زمان شهادت فرزندش یحیی.

_ عیسی روح الله، در سخنانش با حواریّون.⁽¹⁾

اینها همه، قبل از میلاد حضرتش بود. کدامین مولود را تاریخ سراغ دارد که قبل از تولّد، مرثیۀ شهادتش را بخوانند؟

نخستین بزم ماتم سیدالشهدا علیه السَّلام را در حیات این جهانی اش، جدّ امجدش خاتم الانبياء بر پا ساخت. صحنه ای شگفت بود. تمامی كائنات، همه چشم بودند تا بنگرند که ختم رسولان در میلاد این پارۀ تن _ که خمسۀ طیّبه را «ختامه مسک» آمده _ چگونه شادی می کند؟

اسماء، نوزاد را در قنداق پیچیده و به محضر رسول خدا می برد.

زبان وحی باز می شود: اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ. آنگاه گریۀ رسول آغاز می شود. اسماء، سبب گریه را می پرسد. پیامبر می فرماید: «بر این پسرم می گریم». اسماء شگفت زده می گوید: «نوزاد است و اکنون چشم به دنیا گشوده». و پاسخ می شنود. «ای اسماء! او را گروه تجاوزکار و ستمگر می کشند. خدای، آنان را به شفاعتم نرساند». سپس پیامبر توصیه می کند: «ای اسماء! فاطمه را از این داستان آگاه مكن».

اما پیک وحی، مادر را از شهادت فرزند خبر داده است: از این رو، حق دارد که در کنار گاهوارۀ نوزاد بخواند:

کربلا یا کربلا یا کربلا *** کربلا لا زلت كرباً و بلاء⁽¹⁾

و این آتش هیچگاه خاموش نشد. هنوز خاک آن تربت آسمانی تازه بود که عقبة بن عمرو سهمی به کربلا رفت و سرود:

و بكيت من بعد الحسين عصائباً*** أطافت به من جانبيه قبورها⁽¹⁾

و پس از او سلیمان بن قتة:

ألم تر أنّ الشمس أضحت مريضة *** لقتل الحسين والبلاء اقشعرّت

وكانوا رجاء ثمّ أضحوا رزيّة*** لقد عظمت تلک الرزايا و جلّت ⁽²⁾

تاریخ _ با همان حافظه ای که در این موارد، بسیار ضعیف و فراموشکار است _ به یاد دارد که یکی از تابعین بنام، ابوالرمیح خزاعی (متوفّى حدود 100ھ) بیشتر تلاش ادبی خود را در مسیر احیای نام و یاد شهیدان دشت خون رنگِ طف به کار برد. ⁽³⁾آن همه اشعار او، در صرصر هجوم مخالفان به دست فراموشی سپرده شدند. امّا تاریخ به یاد دارد که روزی ابوالرميح نزد فاطمه _ یادگار سیدالشهداء علیه السلام _رفت و مرثیهای چنین سرود:

تبكّى على آلِ النبيِّ محمّدٍ *** و ما أكثرت في الدمعِ بل أقلتْ

و إنّ قتیلَ اللطفِّ من آل هاشم *** أذل رقاباً من قريشَ فذلَّتْ ⁽⁴⁾

چگونه فراموش می شود آن لحظاتی که امّ البنین، عبیدالله _ فرزند و یادگار ابوالفضل العباس _ را همراه خود به بقیع می برد و در رثای فرزندان شهیدش، عباس، عبدالله جعفر و عثمان، ندبه می خواند، آنچنان که حتّی مروان بن حکم اموی سخت می گریست:

لاتدعونّي ويكِ أُمَّ البنين*** تذكّريني بليوثِ العرينِ

يا امّ كلثوم، دخت گرامی امیرالمؤمنین، را که در هنگام ورود به مدینه با سوز گریه خواند:

مدينةُ جدناً لا تُقبلينا *** فبالحسرات والأحزانِ جينا

خَرجنا منك بالأهلينَ جمعاً *** رَجعنا لا رجال ولا بنينا

یا رباب، همسر سید الشهداء صلوات الله علیه، را که در شام، مقدّس حجت خدا را در برگرفت و بوسید و در دامن نهاد و آنگاه سرود:

واحسيناً، فلا نسيت حسيناً *** أقصدته أسنةُ الأعداء

غادروه بكربلاء صريعاً *** لا سقى الله جانبي كربلاء ⁽¹⁾

اختصار این گفتار، مانع از تطویل کلام است. خوانندۀ گرامی در کتاب «ادب الطف»، می تواند نامهایی درخشان در سلسلة الذهب مرثیه سرایان عاشورای طفّ بیابد، که نام بعضی از اینان را زینت افزای این مختصر می سازیم:

ابو الاسود دوئلی، فضل بن عباس بن عتبة بن ابي لهب، مصعب بن زبیر، سفیان بن مصعب عبدی، کمیت اسدی، سید حمیری ، منصور نمری، محمد بن ادریس شافعی، ابوهارون مکفوف (که در محضر امام صادق علیه السلام مرثیه می سرود)، دیک الجنّ، دعبل خزاعی، ابو بکر بن دريد، ابوالحسن سرّی موصلی، محمود بن حسین بن سندی بن شاهک (نوه سندی بن شاهک که زندانبان امام موسی بن جعفر علیه السلام بود)، ابو فراس حمدان، صاحب بن عباد (وزیر آل بویه)، حسین بن حجاج (نوه حجّاج بن یوسف ثقفی حاکم خونریز اموی)، بدیع الزمان همدانی، شریف رضی، مهیار دیلمی، شریف مرتضی، ابو العلاء معرّى (فيلسوف مشهور)، مؤید الدین طغرایی (صاحب لامية العجم)، يحيى حصکفی، طلایع بن زریک، ابن عودی نیلی ، قاضی رشید، خطیب خوارزمی، قطب راوندی، ابوالفوارس (مشهور به حيص بيص)، سبط ابن تعاویذی، ابوالحسن

باخرزی، کمال الدین محمد بن طلحه شافعی، ابن ابی الحدید، ابن ابّار اندلسی، عبدالرحمن کنانی عسقلانی، ابن نما ربعی، علی بن عیسی اربلی، ابو عبدالله بوصیری (صاحب قصیدۀ برده)، سراج الدین ورّاق، علاء الدین شفهینی، ابن وردی شافعی، ابوالحسن خلیعی، رجب برسی، ابن متوج بحرانی، حسن بن راشد حلّی، ابن عرندس حلّی، شیخ ابراهیم کفعمی عاملی، مفلح صیمری، ابن ابی شافین، عمر بن عبدالوهاب حلبی شافعی، سید ماجد بحرانی، شیخ بهاءالدین عاملی، فخرالدین طريحي (صاحب المنتخب)، سید علی خان مشعشعی (حاکم حویزه)، احمد بن خاتون عاملی عینائی، شیخ حرّ عاملی (صاحب وسائل الشيعه)، سید علی خان ،مدنی حسن بن عبدالباقی موصلی، شیخ حسن دمستانی، احمد نحوی حلّی، شیخ یوسف بحرانی، شیخ کاظم ازری، سیدجواد عاملی (صاحب مفتاح الكرامة)، شيخ محمد رضا ازری، شیخ علی کاشف الغطاء، سید صدرالدین عاملی، سید محمدبن معصوم، عبدالرحمن آلوسی، ابراهیم صادق عاملی، سیدمهدی قزوینی، سید حیدر حلّی، میرزا اسماعیل شیرازی، معتمد الدوله قاجار، میر حامد حسین هندی، جابرکاظمی، میرزاابو الفضل تهرانی، سیدابراهیم طباطبایی، سیدباقر هندی، سید محمد قزوینی، سید عبدالمطلب حلّى، ملاحبيب الله شریف کاشانی، ابوبکر بن شهاب، شیخ محمد جواد بلاغی، محمد اقبال لاهوری، شیخ محمد حسین اصفهانی، شیخ هادی کاشف الغطاء، سيدرضا

هندی (صاحب قصیده کوثریه)، شیخ جعفر نقدی، شیخ محمد سماوی، سید محسن امین، شیخ محمد حسين كاشف الغطاء، شیخ محمد حسین مظفّر، سید عبدالهادی شیرازی، محمدرضا شبیبی، دکتر مصطفی جواد، بدر شاكر السيّاب، عادل غضبان، دکتر زکی محاسنی.

در اینجا فقط نامهایی از میان مرثیه سرایان حسینی _ که در کتاب «ادب الطف» از آنها یادشده _ برگزیدیم، بدون اینکه در این انتخاب،معیار خاصّی مورد نظر باشد. بر اینها باید افزود شعرای فراوانی در دیگر بلاد اهل قبله، مانند ایران، مغرب، مصر، هند، لبنان و بسیاری مناطق دیگر که در این کتاب، از آنها یاد نشده است. ⁽¹⁾نکتۀ جالب در این فهرستِ مختصر شتاب زده، تنوع شاعران است با موقعیت آنها: عالم، ادیب ،طبیب، حاکم، فقیه، مورّخ و دیگران؛ با مذاهب گوناگون: شیعه ،حنفی، حنبلی، شافعی، زیدی و...؛ از خاندانهای مختلف: خانوادۀ علم، خانوادۀ حکومت، خانوادۀ حجاج، سندی بن شاهک، و...

و این همه، قطره ای از دریاست، یعنی کسانی که کلامی منظوم از آنها در کتابی باقی مانده است. و تفاوت میان توان شعری با قدرت نظم، بر اهل ادب پوشیده نیست. به قول ملک الشعرای بهار:

ای بسا شاعر که اندر عمر خود نظمی نساخت *** و ای بسا ناظم که اندر عمر خود شعری نگفت

چه مایه شاعرانی را که شعر خود را در مصیبت «قتیل العبرة ⁽¹⁾» با جوهر اشک گرم بر صفحهٔ صورت نگاشتند، و چه مایه کسانی را که نظم آنها بر کاغذ نیامد و به دست آیندگان نرسید.

در اینجا نگاهی کوتاه به زندگی نورانی علامه بحرالعلوم می افکنیم: سید محمد مهدی بن سید مرتضی طباطبایی نجفی بحر العلوم (1155 _1212ق / 1742 _ 1797م)، فقیه، محدث، حکیم، ادیب و سر دودمان آل بحر العلوم و رئیس حوزۀ علمی نجف و مرجع شیعیان در روزگار خود بود. پدر او سید مرتضی بن سید محمد (د: 1204ق/ (1790م) که از عالمان دین بود، دو پسر داشت: سیدجواد، جدّ اعلای مرجع معاصر حاج آقا حسین طباطبایی بروجردی (1292 _ 1380ق/ 1875 _ 1961م)، و سید محمد مهدی سردودمان آل بحر العلوم. او در یکی از اجازاتش، خود را «حسنیِ حسینی» دانسته است. دلیل این

انتساب دوگانه این است که در سلسلۀ نسب او عبدالله محض نوادۀ امام حسن مجتبی علیه السَّلام (3 _ 50 ق /624 _ 670م) قرار دارد که از طریق مادرش، فاطمه دختر امام حسین علیه السَّلام به آن امام منسوب است. سید محمد مهدی در کربلا زاده شد. در کمتر از 4 سال، مقدمات علوم مانند صرف، نحو، ادبیات، منطق ، فقه و اصول را نزد پدر و دیگر عالمان کربلا آموخت. به نجف رفت و پس از مدتی به کربلا برگشت و فقه و اصول را در سطح و خارج در درس پدر و آقا باقر وحید بهبهانی (د: 1207ق / 1792م) و شیخ یوسف بَحْرانی نویسندۀ حدائق (1107_ 1186ق / 1695 _ 1772م) در همین شهر گذراند. پس از آن، بار دیگر به نجف سفر کرد و به تحصیل نزد عالمان آن شهر پرداخت. در 1186ق/ 1772م، بر اثر شیوع بیماری طاعون در عراق، همراه خانواده اش به ایران سفر کرد و در خراسان در حوزۀ درس میرزا سید محمد مهدی اصفهانی که از فیلسوفان و عالمان بنام بود شرکت جست و 6 سال از آن استاد بهره برد. گفته اند که همین استاد او را «بحر العلوم» نامیده است. در 1193ق/ 1779م به نجف بازگشت. در همین سال به مکه سفر کرد و بازگشت و سال بعد، بار دیگر به آن شهر مراجعت کرد و سالی چند در آن دیار ماند. او در آنجا، با پنهان کردن مذهب و عقاید شیعی خود، حوزۀ درسی تشکیل داد که در آن فقه اهل سنت را تدریس می کرد. دانش او مایهٔ اعجاب عالمان آن سامان گشت. او سرانجام به نجف باز آمد و تا پایان زندگی در این شهر ماند. در این هنگام که او مجتهدی بنام بلند آوازه بود، با مرگ استادش وحید بهبهانی، بر مرجعیت و زعامت بی رقیب عراق و حوزۀ علمی نجف دست یافت. از ابتکارات او تقسیم

کار میان عالمان و فقیهان برجسته به منظور ادارۀ حوزه و پاسخگویی سریعتر به مراجعات مردم بود. از این رو شیخ جعفر کاشف الغطاء را به امور فتوا گماشت، شیخ حسین نجفی را به امامت نماز جماعت در نجف منصوب کرد، امور قضا را به شیخ محیی الدین واگذاشت، سید محمد جواد عاملی را به کار تألیف و تدوین فقه وادار کرد (که محصول تلاشهای وی تألیف کتاب فقهی و مشهور مفتاح الكرامة(بود) و خود به امور علمی و تحصیلی و ادارۀ حوزه نجف اهتمام بیشتری ورزید. از این رو، در زمان ریاست بحرالعلوم، حوزۀ نجف تقویت شد.

عالمان بسیاری در حوزۀ درس او شرکت کردند و به مراحل بالای دانش و فقاهت دست یافتند؛ از آن میان، می توان اینان را نام برد: شیخ جعفر كاشف الغطاء (د: 1227 ق/ 1812م)، سیدجواد عاملی، ملا احمد نراقی (د: 1245ق/ 1829م.)، سید محمد مجاهد (د: 1242ق /1826م)؛ سید محمدرضا شُبَّر (د: 1230ق / 1815م) و شیخ اسدالله تستری (نویسندۀ مقاییس). او خود نیز از بهبهانی، بحرانی و محمد باقر هزار جریبی اجاۀ روایت داشت؛ وی در عرفان، پارسایی و اهتمام به امور مردم به ویژه تهیدستان و محرومان شهره بود.

بحرالعلوم در رشته های متعددی از علوم دینی و ادبی چیره دست بوده و آثاری پدید آورده است. قدرت ادبی به او امکان داد که بخش عمدهٔ مباحث و آرای فقهی خود را در قالب شعرهای بلند ارائه کند. برخی از آثار وی عبارت است از حاشیه بر معالم الاصول (تهران 1316ق / 1898م)؛ الدرة البهية منظومه ای در اصول (تهران، 1304ق/ 1887م) و چاپهای مکرر دیگر؛ الفوائد في مهمات الاصول (تهران،

1271 ق / 1854م)؛ المنظومات فى الرجال به شعر (تهران، 1306 ق / 1889م)؛ الرجال (نجف، 1385ق / 1965م). برخی دیگر از آثار او که به صورت خطی به جا مانده، عبارت است از تحفة الكرام في تاريخ مكة والمسجد الحرام، موجود در کتابخانۀ مدرسۀ فیضیه قم؛ شرح الوافية، در اصول، موجود در کتابخانۀ ملی، آستانۀ قم، سپهسالار (سابق) و آستان قدس رضوى؛ الفوائد الرجالية که با نام رجال چاپ شده است (نک: همین مقاله)؛ رسالة فى قصد اربعة فراسخ؛ موجود در کتابخانۀ آیت الله مرعشی، سامرا؛ المشكاة، موجود در کتابخانۀ آستان قدس رضوى؛ الفوائد في الاصول، موجود در کتابخانۀ ملی و کتابخانۀ وزیری یزد؛ مصابيح الاصول، موجود در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، مقاطيع الرثاء، موجود در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران؛ تحریم العصير الزبیبی، موجود در کتابخانۀ آیت الله مرعشى قم، المصابيح في شرح المفاتیح، موجود در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران؛ أرجوزة في الامامة، 360 بیت ، موجود در کتابخانهۀ ملی ملک؛ مصابيح الأحكام، موجود در کتابخانۀ مدرسه فيضيه قم؛ فائدة، شرح مناظرۀ بحر العلوم با عالمان يهود موجود در کتابخانه شورای ملی (سابق)؛ الاثنى عشريات في المراثی، موجود در کتابخانه شورای ملی (سابق).⁽¹⁾

علّامه بحر العلوم، افزون بر تمامی آنچه گفته شد، توجهی خاص به ساحت قدس حضرت بقية الله الاعظم عجّل الله تعالی فرجه داشت.

برخی از موارد عنایات خاصّ مهدوی به سیّد بحرالعلوم را محدّث نوری در کتابهای خود _ اکثراً به نقل از مولی زین العابدين سلماس، محرم اسرار سیّد، که به «سلمان زمان» شهرت داشت _ نقل کرده است.⁽¹⁾

بحر العلوم، مجموعه ای از دانشهای گوناگون و بینشهای الهی خود را در قالب صدها بیت شعر به آیندگان سپرد. این قصاید و منظومه ها که در زمینه های مختلف سروده شده، به دلیل معنویّت و خلوص سراینده و توجّه او به بارگاه پرفیض مهدوی، بسیار مورد توجّه اهل معنی است.

از یادگارهای ماندگار سیّد بحرالعلوم، ترکیب بند او در مرثیهٔ حضرت سیدالشهداء صلوات الله علیه است. این ترکیب بند، یازده بند دارد. در مورد فقدان بند دوازدهم آن، نظرات گوناگونی ابراز شده است. علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی عقیده دارد که «بحر العلوم، بند دوازدهم را به عنوان اشاره به غیبت امام زمان صلوات الله علیه رها کرده است». ⁽²⁾در این ترکیب بند، اقیانوسی موّاج از آیات و روایات، استدلال عقلی، سیره اهل بیت، مقتل صحیح، و ظرایف ادبی دیده می شود که با روحی سرشار از حبّ خاندان نور و بغض دشمنانشان عجین شده و در سیمای نورانی آن عالمِ فقیه ادیبِ زاهدِ متّقی درخشش ویژه ای یافته است.

تأثّر علّامه بحرالعلوم در این ترکیب بند، از دوازده بند جاودانۀ

محتشم کاشانی، به خوبی بارز و آشکار است، امّا این تأثّر چنان نیست که قصیدۀ عربی را به رنگ ادب فارسی درآورد. بلکه بالاتر از آن، دقّت ویژه و عمق علمی او، چنان غنایی به این اقتباس بخشیده که آن را بسیار مفیدتر و ارزشمندتر از ترکیب بند محتشم ساخته است.

1_ شرح مبسوط عالم فاضل، ملا نوروز علی بسطامی (م 1288) به نام سفينة النجاة (چاپ سنگی 1286 هجری قمری، تهران، بی شماره صفحه، قطع رحلی). این شرح بسیار مبسوط است، تا حدّی که گاهی به نظر می رسد از اصل مطلب خارج شده است. در عین حال، مجموعه ای بسیار مفید و ارزشمند در مقتل سيّد الشهداء صلوات الله علیه است.⁽¹⁾

2_ شرح مختصر فاضل بسطامی به نام لؤلؤ البحرین که مختصر و منتخبی از سفينة النجاة و راهنمای مطالب آن است. (چاپ سنگی1288، به ضمیمۀ شرح خطبه توحیدیه رضویه از علامه مجلسی و رسائل دیگر).

این رساله، با اینکه مقتبس از شرح مبسوط شارح است، نکاتی در بر دارد که در شرح مبسوط نیامده و مورد استفاده قرار گرفته است.⁽¹⁾

3 _ شرح میرزا ابو طالب شیرازی (نسخه خطی اصل در کتابخانهۀ ملک به شمارهٔ 1807/1 ⁽²⁾پدر شارح، میرزا علی اکبر نوّاب خراسانی شیرازی (1187 _ 1263) است که دورۀ بحر اللئالی او در احوال چهارده نور پاک علیهم السلام مشهور است.⁽³⁾

وی، این شرح را به امر پدر خود در سال 1265 نوشته است.

4 _ تعلیقات میرزا ابوالقاسم وفای شیرازی بر مراثی بحر العلوم (منقول از مجموعۀ خطی شمارهٔ 2842 کتابخانهۀ ملک، ص 145 _160) وفای شیرازی، از فضلا و ادبای قرن سیزدهم هجری قمری، مجموعه ای به نام دیوان العروس دارد، که منتخبی از آثار ادبی خود و دیگران را در آن گرد آورده است. از جمله، مراثی بحر العلوم را نقل کرده و حواشی فراوان و ترجمه بعضی ابیات

را بر آن افزوده است.

از این مجموعه، نسخۀ دیگری در کتابخانۀ مرحوم آیة الله مرعشی به شمارهٔ 2452 موجود است که پس از اتمام کار علمی کتاب، از آن مطلّع شدیم. و لذا در این چاپ مورد استفاده واقع نشد.⁽¹⁾

5 _ تخمیس مراثی بحرالعلوم، از سیدحسین بن سیدرضا بن سید مهدی طباطبایی (نوۀ ناظم). از این تخمیس، در منابع مختلفی از جمله الذريعه (ج 4، ص 7)، ادب الطف (ج8، صص 67_70) یاد شده است. تنها نسخه ای که از متن تخمیس یافتیم، نسخه ای است که در حاشیۀ شرح میرزا ابو طالب شیرازی نوشته شده است.

6 _ علاوه بر اینها، کارهای دیگری در مورد مراثی بحر العلوم انجام شده، مانند شرحی که شیخ آقا بزرگ تهرانی دیده و در الذریعه (ج 13 ، صص 5_6) از آن یاد کرده است ، و نیز استقبال مرحوم شیخ عبد الصمد خامنه ای از مراثی، که مرحوم ملاعلی خیابانی علماء معاصرین(ص )349 و در مجلّدات مختلف از کتاب وقائع الايام خود، بخش هایی از آن را نقل کرده و ظاهراً تمام آن را در اختیار داشته است، ولی به دست ما نیامد.

7 _ شرح مولى رحمة الله بن علی کرمانی (انجام در 1296). از شارح ، اطلاع خاصّی به دست نیامد، مگر اینکه او در قرن سیزدهم می زیسته و فضل و کمال و خلوص و اخلاص او از

همین شرح پیداست. وی، انگیزه خود را از نگارش شرح مراثی چنین بیان می دارد:

ابیاتی در مراثی، منسوب به سیّد اجلّ اورع اتقی بحر العلوم أعلى الله مقامه به نظر رسید. و اعتقاد حقیر آن است (که) طریقی از برای ذاکر مصیبت، اسلم از خواندن چند بیتی از آنها و بیان مضامین آنها نباشد، به واسطه اطمینان به فرمایشات ایشان.

و به واسطۀ غموض لفظی و معنوی در بعض ابیات، غلب ذاکرین از خواندن آنها _ على وجه الصحّة _ محروم بودند. و شرحی که خالی باشد از تطویل مملّ و تقلیل مخلّ، و نافع عالی و دانی باشد، به نظر نرسید. به خاطر عاثر رسید شرحی که حاوی جهات مذکوره باشد، بنویسم و آن را وسیلۀ نجات معاد خود قرار دهم. آن را اشارهٔ صاحب کار حقیقی دانسته، شروع در شرح ابیات مذکوره نمودم.

ظاهراً این شرح نام خاصی نداشته، ولی مرحوم علامۀ تهرانی، به دلالت جملهٔ اخیر از مقدمۀ شارح، نام آن را وسیلة النجاة نهاده است.

از شرح مولی رحمة الله کرمانی، دو نسخه چاپ سنگی به دست آوردیم:

اول _ چاپ سنگی 1300، در 1601 صفحه، قطع جیبی، به خط سید محمد رضا طباطبایی اردستانی، که در 6 ذیقعدۀ سال 1300⁽¹⁾

نوشته و چاپ شده است. این چاپ، به دلیل صحّت و اعتبار و نزدیکی به زمان تألیف (و احتمالاً طبع در زمان حیات مؤلف) در تحقیق کتاب، اصل قرار گرفت.

دوم _ چاپ سنگی بی تاریخ، در قطع جیبی، 160 صفحه، که حسب امر آقا میرزا محمد حسین ناصر الشریعهۀ قمی در مطبعهٔ علمی و اقبال چاپ شده است. در خاتمۀ این چاپ، کتاب چنین توصیف شده است:

شرح مراثى مرحوم بحر العلوم أعلى الله مقامه را که مرحوم حجة الاسلام والمسلمین آقا شیخ رحمة الله کرمانی رحمة الله علیه تألیف و ترجمه نموده بودند، کتابی بود مطلوب و مرغوب و مختصر و مفید....

نسخهٔ این چاپ، به شمارهٔ 5074 در کتابخانۀ چهل ستون مسجد جامع بازار تهران موجود است، که در اینجا مورد استفاده قرار گرفت.

1 _ مقدمه ای تحلیلی در مورد عاشورا، مراثی عاشورا، ترکیب بند علامه بحر العلوم، شروح آن، و شرح مولی رحمة الله کرمانی.

2 _ شرح مولی رحمة الله کرمانی.

3 _ متن ترکیب بند علامه بحر العلوم بر اساس متن موجود در شرح حاضر و مقابلۀ آن با چند نسخهٔ دیگر که یاد خواهند شد.

4 _ متن تخمیس مراثی علامه بحرالعلوم از سید حسین طباطبایی (نوۀ سید) که در صفحات اخیر از آن یاد شد.

5 _ تعلیقات کتاب (پانوشت ها). این تعلیقات، منتخبی است از مطالب سفينة النجاة بسطامی، لؤلؤ البحرين بسطامی، شرح میرزا ابو طالب شیرازی، و شرح میرزا ابوالقاسم وفای شیرازی. علاوه بر اینها، ابیات ترکیب بند محتشم که ابیات سیّد بحرالعلوم ناظر به آنها بوده است، و مطالبی مفید از کتب حدیث و سیره و تاریخ و مقتل انتخاب شده و ذیل بندها افزوده شده است.

پس از آن، بند دوازدهمی _ افزودۀ وفای شیرازی _ با شرح و ترجمۀ ناظم آمده است.

حُسن ختام این گفتار را ابیاتی از قصیدۀ ابن عرندس حلّى، عالم بزرگوار شیعه در قرن نهم، قرار می دهیم. متن کامل این قصیده را شیخ فخرالدین طریحی در المنتخب خود، و علامه امینی به نقل از آن در الغدیر آورده است. علامه امینی می نویسد:

و من شعر شيخنا الصالح، رائية اشتهر بين الاصحاب أنّها لم تقرأ في مجلس إلّا و حضره الامام الحجّة المنتظر عجّل الله تعالى فرجه.⁽¹⁾

متن کامل قصیده در 103 بیت است که چند بیت گزیده از آن را در اینجا نقل می کنیم:

أيقتل ظمآناً حسين بكربلا *** وفي كل عضو من أنامله بحر

و والده الساقي على الحوض في غد *** و فاطمةُ ماء الفرات لها مهر

فوالهف نفسي للحسين و ما جنى *** عليه غداة الطفّ في حربه الشمر

فويلُ يزيد من عذاب جهنّم*** إذا أقبلت فى الحشر فاطمة الطهر

ملابسها سودٌ من السمّ أسودُ *** وآخر قانٍ من دم السبط محمَرُّ

أيُقرع جهلا ثغر سبط محمد *** و صاحب ذاك الثغر يُحمى به الثغر؟

فليس لأخذ الثار إلّا خليفة *** يكون لكسر الدين من عدله جَبرُ

تحفّ به الأملاك من كلّ جانب *** ويقدمه الإقبال والعزّ والنصر

محيطٌ على علم النبوّة صدره*** فطوبى لعلم ضمّه ذلك الصدر

هو ابن الامام العسكرى محمّد الت *** سقيّ النقىّ الطاهر العَلَم الحبر

سمّى رسول الله وارث علمه *** اِمام على آبائه نزل الذكر

مصابكم يا آل طه! مصيبة *** و رزء على الاسلام أحدثه الكفر

ساندبكم يا عدّتي عند شدّتي *** وأبكيكم حزناً إذا اقبل العشر

وأبكيكم ما دمتُ حيّاً، فإن أمتْ *** ستبكيكُمُ بعدي المراثي والشعر

جعلتكم يوم المعاد وسيلتي *** فطوبى لمن أمسى و أنتم له ذخر

سيبلى الجديدان الجديد، وحبّكم *** جديد بقلبي ليس يخلقه الدّهر

علیکم سلام الله ما لاح بارق *** وحلّت عقود المزن وانتشر القطر

اللّهم ارزُقنا شفاعةَ الحسينِ يومَ الورود، و ثبّت لنا قدمَ صدقٍ عندك مع الحسين وأصحابِ الحسينِ الَّذِينَ بذَلوا مُهَجَهم دونَ الحسين عليه السلام. (مصحّحان)

28 صفر 1415

يا راكضَ الفَلَواتِ في طلبِ الدُّرَرْ *** يا طائفَ الرَّوَضاتِ في شَمُ الزَّهَرْ

هذا نجاةٌ للمعادِ فصُنْه کَالر *** روحِ الَّتي أَعطاکَ وهَابُ الصُّوَرْ

مقدّمۀ شارح

بسم الله الرّحمن الرّحيم

الحمد لله ربِّ العالمينَ. وصَلَّى الله على خير خلقِهِ محمَّدٍ و آلِه أجمعين. و لعنة الله على أعدائهم و ظالِميهم و مُنكري فَضائِلِهم مِنَ الآن إلى يومِ الدين.

امّا بعد؛ چنین گوید بندۀ خاطی عاصی رحمة الله بن علىّ الكرماني عفى الله عن جرائمهما: بعد از آن که ملاحظه نمودم کثرت معاصی و خطيئات صادره از اهل زمان را، چنانکه بر شخص بصیر خبیر مخفی نیست، غیر از چنگ زدن به دامن خامس آل عبا حضرت سيّدالشهداء عليه آلاف التحيّة والثناء طریقی که اقرب به غفران و وصول به چِنان باشد، به نظر فاتر نرسید.

و در ذکر مصیبت آن بزرگوار خبری که مفید علم به وقوع تفاصیل

رزیه باشد، معدوم و یا نادر است؛ و جواز تسامح در ادلّۀ سنن هم مصحِّح جواز ذکر مصائب غير معلومة الوقوع، بدون نقل قول، نیست؛ و نقل اقوال رکیکۀ صادره از ،مخالفین، بعد از قطع به قبح عرفی، به اعتبار استلزام اهانت، خالی از شبۀ تحریم نیست.

ابیاتی در مراثی منسوب به سیّد اجل اورع اتقى بحر العلوم أعلى الله مقامه به نظر رسید، و اعتقاد حقیر آن است طریقی از برای ذاکر مصیبت، اسلم از خواندن چند بیتی از آنها و بیان مضامین آنها نباشد، به واسطۀ اطمینان به فرمایشات ایشان. و به واسطۀ غموض لفظی و معنوی در بعض ابيات، اغلب ذاکرین از خواندن آنها على وجه الصحه محروم بودند. و شرحی که خالی باشد از تطویل مملّ و تقلیل مخلّ و نافع عالی و دانی باشد، به نظر نرسید؛ به خاطر عاثر رسید شرحی که حاوی جهات مذکوره باشد بنویسم و آن را وسیلۀ نجات معاد خود قرار دهم؛ آن را اشارت صاحب کار حقیقی دانسته، شروع در شرح ابیات مذکوره نمودم.

و بباید دانست که مراد از معنی نه ترجمۀ لفظ است بلکه مراد الفاظی است که بعد از خواندن هر بیت، تلفّظ به آنها مناسب است؛ پس مورد ایراد فضلا نباشد.

امید که مطلوب عالی و دانی و نافع منتهی و مبتدی و وسیلۀ نجات این عاصی گردد؛ یومَ لا يَنفَعُ مال ولا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى الله بقلبٍ سليم؛ و بهِ أستعينُ، إِنَّهُ خيرُ معينٍ.

قال أعلى الله مقامه و رفع أعلامه:

بند اول

⁽¹⁾ الله أكبرُ ⁽²⁾

همچنین نوشته است: «بالسكون، لأنّ الوقف بالحركة وكذا الوصل بالسكون لا يكون عربياً، بل هو لحن في لغتهم»

اللّغة:

الجَلَل، بمعنى: العظيم ⁽⁵⁾. وَ سَهْلُ الأرض: خلاف الجبل.

الإعراب:

«الله» مبتدأ. «أكبر» خبره. و الجملة في مقام التعجّب، وكذا الجملة الاسميّة بعدها. «ما» مبتدأ أو خبر مقدّم، و «ذا» مبتدأ مؤخّر؛ و «الحادث» بدل منه، أو عطف بيان، أو صفة، و «الجلل» صفة له. و«الفاء» تعليليّة لإثبات عظم الحادثة لا لحدوثها. قد تحقيقيّة. «تزلزل» فعل ماضٍ معروف، فاعله «سهل الارض»، و«الجبل» عطف عليه.

المعنى:

پناه می برم به عظمت و بزرگی خدا، حادثه و شورش قیامت است که برپا شد!؟ بزرگی آن را کسی غیر خدا نمی داند. مصیبتی بر پا شد که خدا صاحب عزا ⁽¹⁾

بنگرید به: بحار الأنوار، ج45، ص 313، رقم 14 به نقل از امالی شیخ مفید؛ و عوالم العلوم، ج 17، صص 733_734، آخرین روایت، به نقل از آمالی طوسی، ج 1، ص 162.

و خدای متعال ذاکر و زایر امام حسین علیه السلام است:

بنگرید به: کامل الزیارات، باب 1، ضمن حدیث 1 و باب 38، ضمن حدیث 4، همراه با توضیحات علّامه امینی پیرامون حدیثی در ص113

بدن جدا کردند.

ما هذه الزَفَراتُ الصاعداتُ أسىً *** كأنّها شُعَلٌ تُرمى بها شُعَلُ

اللّغة:

الزفرات: جمع «زفرة»، والمراد بها: الأصوات الخارجة عند شدّة الحزن ⁽¹⁾. والأسى: الحزن. والشعل: جمع «شعلة» وهي: الدّخان الأحمر بسبب تأثير النّار فيه.

الإعراب:

«ما» خبر مقدّم. «هذه» مبتدأ مؤخّر. «الزّفرات: بدل أو عطف بيان أو صفة. «الصاعدات» صفة ل «الزفرات». و «أسىّ» مفعول لأجله. والجملة الاستفهاميّة في مقام التعجّب. «كأنّ» حرف تشبيه و الضمير الراجع إلى الزفرات، اسمها و «شعل» خبرها. و «ترمی» بالبناء للمجهول صفة ل-«شعل». و«الباء» بمعنى في متعلّق بمحذوف خبر مقدّم. و «شعل» مبتدأ مؤخّر. والجملة الاسميّة صفة ل-«شعل» كالفعلية. والفاضل البسطامي ذكر في إعراب «تُرمى بِها شُعَلٌ» وجهين غير هذا. والذي ذكرته في نظري أقرب، ولم يذكره مع كونه متبادراً.⁽²⁾

و «ترمی» فعل معلوم صفة ل-«شعل». و ضمير بها راجع إلى «الشعل» الأولى. و والمقصود أنّ هذه الزفرات المشتعلة إنّما تصعّدت من النيران المشتعلة في القلب.

و يجوز أن يجعل «ترمى» بصيغة المجهول و «شعل» نائب فاعله، على أنّ هذه الزفرات، مشتعلة بحيث ترمى شعلاً أخرى مثل أنفسها.

و «الباء» في «بها» على الأوّل، للتعدية و على الثاني، للسببية.

و بالجملة، كلامه رحمه الله تعالى إشارة إلى قوله تعالى: «إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ كَأَنَّهُ حِمالَةٌ صُفْرٌ» (المرسلات 32 و 33)

المعنى:

نمی دانم چه مصیبت واقع شده است که جمیع مردم فریاد می زنند و ناله می کنند به فریادهای بلند. و جمیع مردم محزونند و آثار حزن و اندوه از آنها ظاهر است. گویا آتش در قلبهای مردم افتاده که ناله های آنها مثل شعله های آتش می ماند که در آن شعله ها شعله های دیگر باشد. ⁽¹⁾بلی، چگونه فریاد نکنند و ناله ننمایند!؟ فرزند رسول خدا سیدالشّهداء به منزلۀ جان آنها هست؛ پس گویا جان از تن آنها بیرون رفته است.

ما لِلعُيونِ عُيونُ الدَّمع جاريةٌ *** مِنها تَخُدُّ خُدوداً حين تنهَمِل

اللّغة:

العيون: جمع «العين»، و هي مشتركة بين معانٍ منها الباصرة، وما

تفور منه الماء؛ و يعرف المراد بالقرائن. والخدّ: الشقّ و ما ارتفع من الوجه ⁽¹⁾. و الانهمال: الانصباب.

الإعراب:

«ما» بمعنى أیّ شيء، مبتدأ «اللعيون» خبره. «عيون» مبتدأ. «الدّمع» مضاف إليه. «جارية» خبره. والجملة الاسميّة في محلّ الحال من العيون. «منها» متعلّق بالجارية، والضّمير راجع إلى العيون الأولى. «تخدّ» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى العيون الثانية. «خدوداً» مفعوله. «حين» ظرف ل-«تخدّ». «تنهمل» فعل معروف، فاعله راجع إلى العيون الثانية.

والجملة في محلّ الجرّ بإضافة «حين» إليها. وجملة «تخدّ» في محلّ الرفع على أنّها خبر بعد الخبر.

المعنى:

ای دوستان! خبر دهید مرا چه واقع شده است برای شیعیان و دوستداران امیرالمؤمنین علیه السَّلام که می بینم چشمه های اشک از چشمهای آنها ریزان است، و از شدّت گریه و زاری و ریختن اشک صورتهای آنها مجروح است.⁽²⁾

گر چشم روزگار برو زار می گریست *** خون می گذشت از سر ایوان کربلا (محتشم)

طالبین مدارک گریۀ مخلوقات بر سیدالشهداء سلام الله علیه بنگرند به:

الف) گریۀ انبیا و ائمه و فاطمۀ زهرا صلوات الله عليهم أجمعين:

بحار الانوار، ج 45، باب 41 و ج 44، باب 30، صص 245_247 و 226، ضمن حدیث 6، به نقل از عیون اخبار الرضا، ص 209 و امالی شیخ صدوق؛ همان جلد، باب 31، صص 250 _ 251، حدیث 1، به نقل از امالی شیخ طوسی؛ عوالم العلوم، ج 17 ، باب ،18، صص 503_513

ب) گریۀ ملائکه:

كامل الزيارات، باب 27، باب بكاء الملائكة على الحسين عليه السلام؛ أصول كافى؛ ج 1، كتاب الحجة، باب مولد الحسین علیه السلام، ص 465؛ لهوف، ص 53، به نقل از کافی؛ بحار الانوار، ج 45، باب 41، باب ضجيج الملائكة إلى الله تعالى في أمره عليه السَّلام

ج) نوحۀ جنّ بر آن حضرت:

طبقات ابن سعد، رقم 319 (تراثنا، ج 10، ص 199)؛ کامل الزيارات، باب 29، باب نوح الجنّ على الحسين عليه السلام؛ روضة الواعظين، ج 1، صص 169_170؛ مقتل خوارزمی، ج 2، صص 95 و 100؛ ترجمة الامام الحسين عليه السَّلام من تاريخ ابن عساکر، صص 266_270؛ الحسين بن على عليه السَّلام لابن عديم،صص 109 _ 113؛ تذكرة الخواصّ، صص 241 _ 242؛ کامل بهایی، ج 2، ص 300، ضمن خطبۀ حضرت سجّاد علیه السَّلام در مسجد شام؛ بحار الانوار، ج45، باب 43، باب نوح الجنّ عليه عليه السَّلام ؛ احقاق الحق، ج 11، صص 570_589؛ دیوان الحسين بن على عليهما السَّلام، صص 105_108

د) گریۀ آسمان و زمین و کسوف خورشید و ماه:

طبقات ابن سعد، رقم 321_328 (تراثنا، ج 10، صص 199_200) [رقم 326 مطابق ارشاد شیخ مفید، ص 251 می باشد]؛ انساب الاشراف، ج 3، ص 209، رقم 54 و 55 و ص 228، رقم 88؛ كامل الزيارات باب 28، باب بكاء السماء والارض على قتل الحسين عليه السَّلام؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، صص 53_54؛ مقتل خوارزمی، ج 2، صص 89_91؛ ترجمة الامام الحسين عليه السلام من تاريخ مدينة دمشق ابن عساکر، صص 241_248، رقم 287_304؛ تذكرة الخواص، صص 245 _ 246؛ وسائل الشیعه، ج 10، ص 352، رقم 15، به نقل از قرب الاسناد؛ بحار الانوار، ج 45، باب 40، باب ما ظهر بعد شهادته عليه السَّلام و باب 39، ص 140، به نقل از امالی صدوق، مجلس 31، رقم 4، مقتل مقرم، ص 295 و پاورقی ص 293 ؛ احقاق الحق، ج 11، صص 458_489

ه) گریۀ همه ما خلق الله:

كامل الزيارات، باب 26، باب بكاء جميع ما خلق الله على الحسين عليه السَّلام و بابهای 30 و 31 ، دعاء الحمام و لعنها على قاتل الحسين عليه السَّلام، نوح البوم و مصيبتها على الحسين عليه السلام؛ علل الشرائع باب 162، ص228 ، ح 3؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 86 وسائل الشيعة، ج 10، ص 395، رقم 12، به نقل از کلینی؛ بحار الانوار، ج 44، باب 31، ص 264 رقم 22، به نقل از تفسیر فرات، صص 55 و 56؛ عوالم العلوم، ج 17، باب 17، صص 455_501؛ مقتل مقرم، ص 293، به نقل از مدارک متعدد اهل سنت علامۀ مجلسی در بحار الانوار، ج 101، ص231، تحت رقم 38 چنین فرموده است:

«زيارة أخرى له صلوات الله عليه أوردها السيد و غيره. والظاهر أنّه من تأليف السيد المرتضى رضي الله عنه» سپس آن را از مصباح الزائر سید بن را طاووس نقل می کند. و در صفحهٔ 317 همان مجلّد می نویسد: «قال الشيخ المفيد قدس الله روحه في كتاب المزار بعد ايراد الزيارة الّتي نقلناها من المصباح ما هذا لفظه:

(8) زيارة أخرى في يوم عاشورا برواية أخرى: إذا أردت زيارته بها في هذا اليوم، فقف عليه صلّى الله عليه و آله و قل: السلام علی آدم...»

و در صفحهٔ 328 چنین آورده است: «أقول: قال مؤلّف المزار الكبير: زيارة أخرى في يوم عاشورا ممّا خرج من الناحية إلى أحد الأبواب، قال تقف عليه وتقول: السلام على آدم... و ساق الزيارة إلى آخرها مثل ما مرّ. (المزار الكبير، صص 165_171)

فظهر أنّ هذه الزيارة منقولة مرويّة ويحتمل أن لا تكون مختصّة بيوم عاشورا، كما فعله السيد المرتضى رحمه الله و أما الاختلاف الواقع بين تلك الزيارة و بين ما نسب إلى السيد المرتضى فلعلّه مبنيّ على اختلاف الروايات. و الأظهر أنّ السيد أخذ هذه الزيارة و أضاف إليها من قبل نفسه ما أضاف.»

مرحوم مجلسی به همین ترتیب در تحفة الزائر، باب 8، فصل اول (شب و روز عاشورا) زیارت چهارم (چاپ سنگی 1273 ه صص 225_232 و چاپ سنگی، 1313 ه صص (333_345) را به زیارت ناحیۀ مقدسه اختصاص داده است :

«زیارت چهارم: شیخ مفید روح الله روحه فرموده است که زیارت دیگر است در روز عاشورا به روایت دیگر. و شیخ محمد بن المشهدي رحمه الله ذکر کرده است که این زیارت دیگر است در روز عاشورا که از ناحیه مقدسۀ حضرت صاحب الأمر صلوات الله علیه به سوی بعضی نایبان آن حضرت بیرون آمده است».

سپس زیارت را نقل فرموده، در انتهای آن چنین می گوید:

«مؤلف گوید: این زیارت را با تغییرها و زیادتی ها در مزارات ایراد کرده اند و به سید مرتضی رضی الله عنه نسبت داده اند و از زیارات مطلقه شمرده اند. پس دور نیست که بنابراین در سایر ایام نیز توان خواند این زیارت را».

محدّث موثّق، مرحوم حاج شیخ عباس قمی، در هدية الزائرين و بهجة الناظرين (چاپ سنگی تبریزصص، 89_90) چنین می گوید :

«یکی از زیارات روز عاشورا، زیارتی است که از ناحیهۀ مقدّسه رسیده و مشتمل است بر بسیاری از مصائب آن حضرت، که آن آخوند جعّال جمله ای از فقرات زیارت مفجعۀ بافتۀ خود را از آن دزدیده و چون به حسب روایت مختص به روز عاشوراست، زوّار غالباً از فیض خواندن آن محرومند».

و سید جلیل علی بن طاووس رحمه الله در مصباح الزائر در ضمن زیارات مطلقه، زیارتی نقل کرده که مشتمل است بر تمام فقرات آن زیارت، و لکن با اذن دخول مبسوطی که در آن نیز اشاره به جمله ای از مصائب شده، و تقسیم کردن آن که بعضی در پیش رو و بعضی در پشت سر و پایین پا باید خواند. و سیّد فرموده که این زیارتی است که سیّد مرتضی به آن زیارت کرده.

علامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار این زیارت را از مصباح الزائر نقل کرده و در آخر آن فرموده است:

«مظنون آن است که این زیارت از مؤلفات سید مرتضی باشد که از فقرات ناحیۀ مقدسه آن را ترکیب نموده و چیزی بر آن افزوده. و از این جهت این زیارت را در کتاب تحفه نقل نکرده * و غالب عوام را که جز آداب و سننی را که در کتب آن مرحوم بینند به کتاب و گفتۀ دیگران اعتنایی ندارند، از فیض آن زیارت محروم کردند.

و در مزار قدیم ** همین زیارت را نقل کرده و در اول آن فرموده:زيارة أخرى تختصّ بالحسين صلوات الله عليه و هي مرويّة بأسانيد. و هي أوّل زيارة زار بها المرتضى علم الهدى رضوان الله عليه و عليه السلام فاذا بلغت المقتل إلى آخره. حاصل ترجمه: این زیارت به چند سند روایت شده و این اول زیارتی است که به آن زیارت کرد علم الهدی سید مرتضى.

پس معلوم شد که این زیارت شریفۀ مرویه و معتبره را در هر وقت می شود خواند . و ظن آن مرحوم بی اصل ، بلکه با طریقۀ سید مرتضی ابداً مناسبتی ندارد .

*اگر مراد مرحوم قمی از تحفه، همان تحفة الزائر باشد، از دو چاپ مختلف ، محلّ این زیارت از آن کتاب قبلاً ارائه شد. ** ظاهراً منظور همان مزار كبير محمد بن المشهدی است.

68

ماذَا التَّواحُ الَّذي عَطَ القُلوبَ و ما *** هذَا الصَّحِيحُ وَ ذِي الضَّوْصَاءُ وَ الزَّجَلُ

اللّغة:

النواح: مصدر «ناحَ ينوحُ». عطَّ القلوب، أي: شقّها ⁽¹⁾. والضجيج والضَّوْضاء والزَّجَل، متقاربة المعنى، و هي الأصوات المتفقة المختلفة، كرّرت للتأكيد.

الإعراب:

«ما» خبر مقدّم. «ذا» مبتدأ مؤخر. «النواح» بدل منه أو عطف بيان أو صفة. «الّذي» صفة ل-«النُّواحُ». «عطّ» فعل معروف، فاعله راجع إلى الموصول و «القلوب» مفعوله. والجملة صلة الموصول. و «الواو» للعطف أو الاستيناف. «ما» خبر مقدّم. «هذا» مبتدأ مؤخّر و «الضجيج» بدل منه. و «ذي» عطف على «هذا» و «الضّوضاء» بدل منها، و «الرّجلُ» عطف على «الضّجيج».

المعنى:

آیا چه واقع شده که مردم نوحه می کنند و فریاد می زنند، که نوحه و فریادشان دلها را می شکافد و جگرها را می سوزاند؟ و چه چیز این صداها و آوازهای مختلفه که به یکدفعه بلند می شود، که نزدیک است آسمانها را از هم بشکافد و زمین را بدراند ⁽¹⁾

آری ،والله، کم مصیبتی نبود که تو تعجب می نمایی که چرا دلها شکافته شده؟ سزاوار این بود که در این مصیبت، افلاک و سرادقات شکافته و آفتاب و ماه و ستارگان گداخته شوند.

کاش آن زمان سرادق گردون نگون شدی *** وین خرگه بلند ستون بیستون شدی

کاش آن زمان درآمدی از کوه تا به کوه *** سیل سیه که روی زمین قیرگون شدی

کاش آن زمان ز آه جهانسوز اهل بیت *** یک شعله برق، خرمن گردون دون شدی

کاش آن زمان که این حرکت کرد آسمان *** سیماب وار گوی زمین بی سکون شدی

کاش آن زمان که پیکر او شد درون خاک *** جان جهانیان همه از تن برون شدی

کاش آن زمان که کشتی آل نبی شکست *** عالم تمام غرقۀ دریای خون شدی

(محتشم)

طالبین مدارک ثواب گریه بر سید الشهداء سلام الله علیه بنگرند به:

كامل الزيارات، باب 32، باب ثواب من بكى على الحسين عليه السلام و باب 33 ، باب من قال في الحسين عليه السَّلام شعراً فبكى وأبكي، صص 100_106؛ وسائل الشيعه، ج 10، باب 66، استحباب البكاء لقتل الحسين عليه السَّلام، صص 391_399؛ بحار الانوار، ج 44، باب 34،باب 34، ثواب البكاء على مصيبته و مصائب سائر الائمة عليهم السَّلام، صص 278 _ 296؛ همان، ج 45، باب 37 س 63، رقم 3، به نقل از مصباح شیخ طوسی، و رقمهای 39 و 40، به نقل از کافی عوالم العلوم، ج 17، باب 20، صص 525_590. آنچه محتشم فرموده: «کاش آن زمان سرادق گردن نگون شدی» مضمون فرمایشی از حضرت زینب سلام الله علیهاست:

إذا خرجت زينب إبنة فاطمة، أخته، و كأنّي أنظر إلى قرطها يجول بين أذنيها و عاتقها و هي تقول: ليت السماء تطابقت على الأرض.

تاریخ طبری، ج 4، ص 345 به نقل از ابو مخنف؛ کامل ابن اثیر، ج 4، ص 34 و خرجت زينب من الفسطاط و هي تنادي: وا أخاهً! وا سيداه! وا أهل بيتاه! ليت السماء أطبقت على الأرض! و ليت الجبال تدكدكت على السهل (الهوف، ص 52؛ بحار الانوار، ج 45، ص 54، به نقل از او، بمقتل مقرم به نقل از طبری ولهوف)

كأَنَّ نَفْخَةَ صُورِ الحشرِ قد فَجَأَت ⁽¹⁾*** فالنَّاسُ سَكرى ولا شكرُ وَ لا ثَمَلُ ⁽²⁾

(بسطامی _ لؤلؤ البحرين)

و المصراع الأخير اقتباس من قوله تعالى: «و تَرَى الناسَ سُکاری و ما هُمْ بِسُکاری .(حج: 2).

ثَمَل _ چنانکه در مجمع است _ به معنای مستی است، که آن هم عبارة أخرای «سکر» است. ولیکن در ذیل لغت «سکر» در تفسیر آیه «لا تقربوا الصَّلوةَ و أنتم شکاری» (نساء: 43) عبارتی می گوید که از آن، چنان معلوم می شود که ثمل مرتبه ای است از مستی که عقل به کلّی زایل نشده باشد، قریب به حالت اغماء. (ابو طالب)

فجأ الأمر: نزل بغتةً. والثمل محرّكة : السكر.

الإعراب:

«كأنّ» من الحروف المشبَّهة بالفعل. «نفخة» اسمها. «صور» مضاف إليه. و «الحشر» أيضاً مضاف إليه. «قد» للتّحقيق. «فجأت» فعل و فاعل، خبر كأنّ. و «الفاء» لسببيّة ما بعدها للتّشبيه. «الناس» مبتدأ. «سكرى» خبره؛ یعنی: مرأة سكرى بحمل هو هو للمبالغة ⁽¹⁾

ظاهر آناظم، اشاره به آیۀ بعدی نیز دارد: «ونُفِخَ في الصور ذلك يوم الوعيد» (ق: 20)

المعنى:

خبر دهید مرا، گویا نفخۀ صور واقع شده، حضرت اسرافیل در صور دمیده که مردم یکدفعه مضطربند، و گویا عقل از سر ایشان رفته. زیرا که مردم را می بینم مست، و این مستی خمر و بیخودی شراب نیست.⁽²⁾

گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست *** این رستخیز عام که نامش محرم است

ای شیعه! اگر صور حشر در این ماه عزا دمیده نیست، پس این هنگامه و آشوب عزا از کیست؟ و باعث این همه اضطراب از چیست؟ گویا عزای اشرف اولاد آدم است. (بسطامی _ سفینه)

قد هلَّ عاشورُ لو غُمَّ الهلالُ بِه *** كأَنَّما هو مِن شُؤْمِ بِهِ زُحَلُ

اللّغة:

هلّ الهلال، أي: ظهر. والعاشور: لغة في عاشوراء بالمدّ و القصر ⁽¹⁾

و لاضطرار و تَناسب صُرِفْ *** ذوالمنع والمصروف قد لا ينصَرِفْ (ابو طالب)

الإعراب:

«قد» للتّحقيق. «هلّ» فعل ماض معروف. «عاشور» فاعله. «لَوْ » للتمنّي أو للشّرط ⁽³⁾، وجوابه محذوف، أي: لكان أولى. «غمّ» فعل مجهول، و «الهلال» نائب عن فاعله. «به» بمعنى فيه، متعلّق ب-«غُمَّ». «كأَنَّما» من أداة التشبيه مكفوفة عن العمل ب-«ما» الكافّة. «هو» مبتدأ. ⁽⁴⁾

«من» تعليليّة لتشبيه الهلال بالزّحل . «شؤم» مجرور بها. «به» بمعنى «فيه»

متعلّق بمحذوف، صفة ل «شؤم. «زحل» خبر المبتدأ.

المعنى:

غوغای قیامت است [که] برپا شده، یا هلال محرّم از افق دمیده و ایّام عاشورا شده؟ کاش هلال در این ماه مستور و مخفی می ماند، و شیعیان و دوستان این ماه را نمی دیدند. بس که این هلال محرّم شوم و نحس است، گویا هلال و ماه نو نیست. گویا زحل که کوکب نحس اکبر است از افق طالع شده. ⁽¹⁾

و لا يخفى عليك أنّ هذا الكوكب قد اشتهر في النحوسة، و لكن نحوسته إنّما هو بالنسبة إلى الأشرار؛ و أمّا بالنسبة إلى الأخيار، فلا لأنّه نجم أمير المؤمنين عليه السلام الّذي هو نعمة على الأبرار و نقمة على الفّجار و فسّر بعض أهل التفاسير «بسور» في قوله تعالى «فضُرب بينهم بسورٍ له بابٌ باطنه فيه الرحمةُ و ظاهرُه من قبله العذابُ» (الحديد: 13) بكوكب الزحل مراداً به أمير المؤمنين عليه السلام من حيث التأويل. فيكون حينئذ إشارة إلى أنّ باطن هذه الرزيّة سعد، و إن كان ظاهره نحساً. فباطنها فيه الرحمة بالنسبة إلى الشهداء، من جهة الفوز بدرجة الشهادة و بالنسبة إلى الشيعة من جهة فوزهم بالفيوضات الغير المتناهية، بسبب الحزن والبكاء و الابكاء و التباكي و أقسام التعزية. (سفينة النجاة)

این صبح تیره باز دمید از کجا کزو *** کار جهان و خلق جهان جمله در هم است (محتشم)

در مورد توصیۀ اهل بیت صلوات الله عليهم أجمعين به حزن و اندوه روز عاشورا و نیز نحوۀ رفتار آنان با محرم و عاشورا بنگرید به: كامل الزيارات ، باب 71، ص 175، ح 8؛ علل الشرائع، باب 162، ص 227، ح2؛ روضة الواعظين، ج 1، ص 169؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 86، بحار الأنوار، ج 44، ص 283 _ 285 رقمهای ،17 ، 18 و 23 ، به نقل از امالی صدوق، مجلس 27، رقمهای 2، 4 و 5 حدیث. (اخیر در عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 299 نیز آمده است)؛ همان، ج 101، ضمن روایات باب 24، صص 290_328؛ مقتل مقرم، ص 23 برخورد امام صادق علیه السَّلام با محرم در حدیث عبدالله سنان، به نقل از مزار ابن مشهدی، و نیز در ص،224، رفتار امام کاظم امام، رضا و حضرت ولی عصر صلوات الله عليهم أجمعين با هلال محرم آمده است.

در مورد زحل بنگرید به :

تفسیر قمی، ج 2، ذیل آیه شريفة «النجمُ الثاقبُ» (الطارق: 3)؛ بحار الانوار، ج 58 ص 219، به نقل از احتجاج طبرسی، و صص 269_270، ج 56، به نقل از خصال شیخ صدوق.

شهرٌ دَهى ثَقَلَيْها مِنهُ داهيَةٌ *** يقلُ النَّبيِّ حَصِيدٌ فيه والثَّقَلُ

اللّغة:

دهته الداهية، أي: نزلت عليه. الثقل _ محرّكة : كلّ ما له قدر و قيمة. و الثقلين: الجن والإنس. و الداهية: المصيبة. والثقل _ بالكسر فالسّكون _: الشيء الوزين. و الحصيد: المحصود المقطوع.

الإعراب:

«شهر» خبر لمبتدأ محذوف، أي : هو شهر. «دهی» فعل معروف. «ثقليها» مفعوله ⁽¹⁾. والضمير المجرور راجع إلى الشّهر بملاحظة كونها

أيّاماً معدودة . «منه» متعلّق بمحذوف حال من الداهية، والضمير راجع إلى الشهر «داهية» فاعل دهى و الجملة الفعلية، صفة للشَّهر. «ثقل النبيّ» ⁽¹⁾_ بمعنى عترة النبيّ ⁽²⁾

ولا يخفى عليك حسنن کلامه من إيراد لفظ «الثقل» ثلاثاً على سبيل جناس التامّ. (بسطامی _ سفينه)

از حدیث ثقلین ظاهر می شود که عترت پیغمبر صلّی الله علیه و آله با قرآن ، قرین یکدیگر می باشند. هرگاه بر یکی از اینها صدمه ای وارد شود، چنان است که بر دیگری وارد شده. پس ثقل نبی که عترت طاهرۀ آن حضرت است، در این ماه ، حصید و شهید شدند. و به سبب هادت عترت، ثقل اکبر هم که قرآن است، در آن روز، حصید و احکام او تعطیل گردید. (بسطامی_سفینه)

طالبین مدارک حدیث ثقلین بنگرند به:

غاية المرام، مقصد أوّل، باب 28 و 29، صص 211_335؛ بحار الانوار، ج 23، باب 7، صص 104 _ 166؛ احقاق الحق، ج 9، ص 309_375 و ج 18، ص 261_289؛ خلاصة عبقات الأنوار، ج 1 و 2؛ حديث الثقلين، قوام الدين الوشنوى القمي، دار التقريب، 1374 ه (این کتاب توسط آقای مصطفی ملکی ترجمه و به نام دو گوهر گرانبها توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی به چاپ رسید است)؛ مقدمة مرآة العقول، ج 1، ص 17

حضرت سید الشهداء سلام الله عليه در روز عاشورا، در ضمن فرمایشات خود با مردم استناد به این حدیث فرموده اند : نحن ... أحدُ الثقلينِ الَّذين جعلنا رسول الله ثاني کتاب الله تبارک و تعالی.

ر.ک. بحار الانوار، ج 44، ص 205 ، ح1؛ به نقل از احتجاج طبرسی و مناقب ابن شهر آشوب

خبره ⁽¹⁾. «فيه» متعلّق ب «حصيد»؛ و الضمير المجرور راجع إلى الشّهر. و «الثقل» ⁽²⁾_ بمعنى القرآن _ عطف على «ثقل النبيّ»، والجملة الاسميّة صفة أُخرى.

المعنی:

چه ماهی است این ماه محرّم که به مصیبت انداخت جنّ و انس را!؟ و به غم و اندوه انداخت بزرگ و کوچک را!؟ و ما را بی آقا و مولا کرد. ⁽³⁾عترت نبی در این ماه بود که هلاک شدند. و اهل بیت در همین ماه بود که اسیر و دستگیر شدند. و در همین ماه بود که روز شیعیان و دوستان چون شب تار ظلمانی شد و کلام الله مجید، بی مفسّر و مبین و احکام خدا معطّل و بی رونق شد.⁽⁴⁾

لقد قتلوا بقتلِك الأسلامَ و عطَّلوا الصلوةَ والصيامَ ونقَصوا السُّنَنَ والأحكامَ و هدَموا قواعدَ الإيمان و حرَّفوا آیاتِ القرآن و هملَجوا في البغي و العدوان. لقد أصبحَ رسولُ الله من أجلِكَ مَوْتوراً، وعاد كتاب الله عزّ و جلَّ مهجوراً... (بسطامی _ سفینه . ر.ک. حاشیۀ 11 همین بند، توضیح در مورد زیارت ناحیه مقدّسه)

با وجود آنکه «دهی» به معنی مصیبت عظیمۀ نازله است، او را مجرّد از این معنی نمود و نسبت به داهیه داده از قبیل «ویسفک الدماءَ» به جهت مبالغه و شدّت این مصیبت است چنانچه تقدیم مفعول که «ثقلیها» باشد بر فاعل نیز به اعتبار اهتمام و اعظام این مصیبت است. می خواهند اشاره به این مطلب نمایند که این مصیبت بما سوى الله تأثیر نموده و جميع مخلوقات عالم امکان را داهیۀ عظیمه نازل گردیده، بخصوص ثقلین را که داهیۀ آنها در این ماه عظیم تر و مصایب آنها شدیدتر است. (بسطامی _ سفینه)

قامَتْ قيامةُ أَهل البيتِ و انكسَرتْ *** سُفُنُ النجاة و فيها العِلمُ والعَمَلُ

اللّغة

القيامة: يوم مخصوص يحشر فيه الناس. وأهل البيت: عترة النبيّ صلّى الله عليه و آله. و السفن _ بضمّتين _ : جمع «السّفينة».

الإعراب:

«قامت» فعل ماض معروف. «قيامة» فاعله. «أهل البيت» مضاف إليه. و المراد ب-«قيامة أهل البيت» يوم العاشور، لما وقع فيه من الرزايا و البلايا. ⁽¹⁾و «الواو» عاطفة. «انكسرت» فعل ماض معروف. «سفن» فاعله. «النجاة» مضاف إليه. والمراد عترة النبي صلّى الله عليه و آله. «الواو» للحال. «فيها» متعلّق بمحذوف؛ خبر مقدّم. «العلم» مبتدأ مؤخر و «العمل»

عطف علیه.⁽¹⁾

المعنی:

نمی دانم قیامت برپا شده است یا روز عاشورا. بلکه قیامت اهل بیت پیغمبر است که ایشان _ با آن که به منزلهٔ کشتی بودند از برای نجات خلق و دارای علم و عمل بودند _ در روز عاشورا همگی کشته و به خاک و خون آغشته شدند؛ و زنان و دختران که عیال الله بودند، همگی اسیر و دستگیر گردیدند. ⁽²⁾

بلی، چون بر آن کشتی نجات ،در آن بحر زخّار، از صدمه و ضربت و طعن آن گروه اشرار، شکست وارد گردید؛ جمیع کشتیهای نجات آل محمّد صلّى الله عليه و علیهم را شکست پدید آمد، و علم و عمل از ایتام آل محمد صلّى الله عليه و آله و شیعیان ایشان منقطع گردید، و باعث غیبت امام زمان عجل الله فرجه شد، و قیامت کبری و محشر عظمای آل محمّد صلى الله علیه و آله پدید گردید، و زمینها و آسمانها به لرزه و اضطراب و اهل آسمانها را ترس و بیم از وقوع قیامت به هم رسید (بسطامی _ سفینه)

طالبین مدارک حدیث «سفینه» مراجعه کنند به:

غاية المرام، مقصد اوّل، باب 32 و 33، صص 237 _ 240؛ بحار الانوار، ج 23، باب 7، صص 104 _ 166؛ إحقاقّ الحقّ، ج 18، ص 311_322 و ج 9، صص 270_293؛ خلاصة عبقات الانوار، ج 3

و ارتَجَتِ الأرضُ ⁽¹⁾وَ السَّبْعُ الشَّداد ⁽²⁾و قد *** أصابَ أهل السمواتِ العُلَى الوَجَلُ ⁽³⁾

اللّغة:

الارتجاج: الاضطراب و الشِداد: المستحكمات الوَجَل : الخوف.⁽⁴⁾

الإعراب:

«ارتجّت» فعل ماض معروف. «الأرض» فاعله. و «الواو» للعطف. «السّبع» عطف على الأرض. «الشّداد» صفة للسَّبع. و«الواو» للعطف. «قد» للتحقيق. «أصاب» فعل ماض معروف، «أهل» مفعوله. السموات مضاف إليه. «العلى» صفة ل-«السموات». «الوَجَل» فاعل «أصاب».

المعنى:

چگونه بیان نمایم روزی را که در آن زمین به لرزه و اضطراب آمد!؟ نه زمین تنها، بلکه آسمانها در آن روز به لرزه بیرون آمدند و نزدیک شد که آسمانها از هم بپاشد با وجود استحکامی که از برای آنها هست. و خوف و وحشت بر اهل آسمانهای بلند مستولی شد که گویا ملائکه و سکّان سموات از تسبیح و تهلیل بازماندند و مضطرب و متحیّر مانده

بودند که آیا چه واقع خواهد شد ⁽¹⁾؟!

و اهْتَزَّ مِنْ دَهَش عرشُ الجليل فلو *** لا الله ماسكه أهوى به المَيَلُ

اللّغة:

الاهتزاز، بمعنى التحرّك. الدّهش: التحيّر. أهوى به: أسقطه. ⁽²⁾الميل: الانحناء ⁽³⁾.

الإعراب:

«اهتزّ» فعل ماض معروف. «من دهش» متعلّق ب-«اهتزَّ». «عرش الجليل» فاعل الفعل. «الفاء» للتّفريع. «لولا» امتناعيّة. «الله» مبتدأ، «ماسک» خبره؛ والضمير مفعوله معنى مجرور محلاً باضافة ماسك إليه. «أهوى» فعل معروف، «به» متعلّق به. ⁽⁴⁾«المیل» فاعله. والجملة جواب «لولا».

المعنى:

روز عاشورا بود. عرش خدا با آن عظمت، از وحشت و حیرت به

لرزه و اضطراب آمد. اگر نه این بود که خداوند عالم به ید قدرت خود نگاهداری نمود، بر پا نمانده بود و ساقط شده بود. ⁽¹⁾

حاملین عرش به برکت محمد و آل محمد صلوات الله عليهم أجمعين قادر به برداشتن عرش عظمت الهی می شوند (بنگرید به: بحار الانوار، ج 58 صص 33_34؛ به نقل از تفسیر امام حسن عسکری علیه السَّلام). می شود که صدمه و اذیّتی بر آن بزرگواران وارد شود و ایشان متزلزل و مضطرب نگردند؟! سیّما به ملاحظه اینکه هر چند بلیّه و مصیبت بر آن انوار مقدسات شدیدتر شود، انقلاب و اضطراب حاملین زیادتر خواهد گردید. و این معلوم است که هرگاه حامل متحرک و مضطرب شود، محمول، لا محاله، مضطرب و متزلزل خواهد گردید.

عرش آن زمان به لرزه درآمد که چرخ پیر *** افتاد در گمان که قیامت شد آشکار (بسطامی _ سفینه)

طالبین روایات عظمت عرش و نسبت ائمۀ اطهار علیهم السلام با آن بنگرند به: اصول كافى، ج 1 ، كتاب التوحيد، باب العرش والكرسي ، صص 129_133؛ كتاب التوحيد للصدوق، باب 38، صص 275 _ 277 و بابهای 48_52، صص 316-327؛ بحار الانوار، ج ،58 باب 4، باب العرش والكرسي وحملتها، صص 1_39؛ همان، ج 27 ، باب 10، باب أنّ أسماءهم عليهم السلام مكتوبة على العرش والكرسي، صص 1_27؛ همان، ج 24 باب 33، باب أنّهم عليهم السلام حملة عرش الرحمن، صص 87_91؛ عوالم العلوم، ج 17 ص 13 _ 15، ح 5، به نقل از کمال الدین، ج 1، ص 282، ج 36

جَلَّ الإله فليسَ الحزنُ بالغَهُ ***لكنَّ قَلباً حواهُ حُزْنُهُ جَلَلُ

اللّغة:

الجلل _ محرّكة _ مصدر، بمعنى العظمة. و هو أيضاً اسم بمعنى الشيء العظيم. حواه، يحويه: أحاط به واشتمل عليه.

الإعراب:

«جلّ الإله» فعل و فاعله. و «الفاء» تفريعيّة. «ليس» من الأفعال الناقصة «الحزن» اسمه. «بالغه» خبره. والضّمير البارز، مفعوله، راجع إليه تعالى و المستتر راجع إلى الحزن. «لكنّ» للاستدراک، «قلباً» اسمها. «حواه» فعل ماض معروف، فاعله مستتر، راجع إلى القلب، والضّمير البارز مفعوله راجع إليه تعالى، أي: أحاط بحبّه و معرفته. والجملة، صفة للقلب ⁽¹⁾. «حزنه» مبتدأ، والضّمير البارز راجع إلى القلب، مضاف إليه. «جلل» خبر المبتدأ ؛ والجملة الاسميّة خبر «لكنَّ».

المعنى:

خداوند عالم اجلّ و ارفع است از این که حزن و اندوه به او برسد، و هیچ حادثه از حوادث عالم در ذات او راهبر نیست. لکن هر قلبی که محبت خدا در او باشد و معرفت حق جلّ اسمه را احاطه کرده باشد، مصیبت او بزرگ است و حزن و اندوه او به قدر معرفت و محبت او

هست. ⁽¹⁾

مرحوم بحر العلوم _ اوّلاً _ خداوند متعال را منزه از حزن و الم نموده و بعد استدراک نمود و فرمود که لکن قلبی که حاوی فیض اوست که متّصف به اشعۀ انوار صفات اوست، حزن آن قلب از این مصیبت عظیم و اندوهش در این حکایت جانسوز، جسیم است. و نسبت حزن به خداوند اقدس متعال، مثال نسبت اسفی است که در آیهۀ شریفه وارد شده است که: «فَلَمّا أَسَفونا انتقمنا منهم» (زخرف: 55) نه اینکه _ العیاذ بالله _ خداوند اقدس متعال از این حزن و اسف، متغيّر و محل ورود حوادث گردد. زیرا که خداوند منزه است از این. چنانچه در توحید (باب 26، صص 168_169) از حضرت صادق علیه السَّلام روایت شده که در ذیل آیۀ شریفه فرمودند: «إنّ الله تبارك و تعالى لا يأسفُ كأسفنا و لكنّه خلق أولياء لنفسه يأسفون ويرضون. و هم مخلوقون مربوبون [المصدر: مدبَّرون]. فجعل رضاهم رضا نفسه [المصدر: لنفسه رضا] و سخطهم سخط نفسه [المصدر: لنفسه سخطاً]. و ذلك لأنّه جعلهم الدعاة إليه و الأدلاّء عليه فلذلك صاروا كذلك. و ليس ذلك أنّ [المصدر: أنّ ذلک] يصل إلى الله كما يصل إلى خلقه. (بسطامی - سفینه)

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله فرمودند: إنّ للحسين عليه السلام في بواطن المؤمنين معرفة مكتومة. (بحار الانوار، ج 43 ص 272، ضمن رقم 39؛ عوالم العلوم، ج 17، ص 11، به نقل از خرائج راوندی). و در فقره ای از زیارت آن سرور آمده: «قبره في قلوب من والاه».

شهی شد کشته کز دلهای مشتاقان بود قبرش *** به ناخن دل شکافم کان شه خونین کفن جویم

پس قلوبی که رحمت خداوند و فیض او حاوی آن قلوب است با مصیبت و الم آن سرور قرین می باشند. (بسطامی _ سفینه)

قضَى المُصابُ بأَنْ تقْضِي النّفوسُ لَهُ *** لكن قضَى اللهُ أَن لا يُسبَقَ الأَجَلُ

اللّغة:

القضاء، بمعنى: الحكم، و أيضاً بمعنى أداء الدَّين . و الثالث و الأوّل من الأوّل، والثاني من الثاني. و المصاب: المصيبة. والأجل: زمان أجّل الله الموت فيه.

الإعراب:

«قضى» فعل ماض معروف بمعنى «حكم»، و«المصاب» بمعنى المصيبة الواقعة على أهل البيت، فاعله. والجارّ متعلّق ب-«قضى». «أن» ناصبة. «تقضي » فعل معروف بمعنى «تؤدّي». «النّفوس» فاعله. مفعوله محذوف، أي بأن تؤدّي ما عليها من الموت الحتميّ. «اللام» تعليليّة متعلّق ب-«تقضي ». و الضمير المجرور، راجع إلى المصاب. «لكن» للاستدراك. «قضی الله»، بمعنی: حکم الله، فعل و فاعل. ⁽¹⁾«أن» ناصبة مع ما بعدها في محلّ النّصب ب-«قضى» على المفعوليّة. «لا» نافية. «يُسبق» مضارع مجهول. «الأجل» نائب عن الفاعل. و حاصل المعنى أنّ هذه المصيبة الواقعة على أهل البيت عليهم السَّلام حاكمة بهلاك النّفوس، و كانت هالكة لهذه الرزيّة، لو لا أنّ الله تعالى حكم بأنّ الأجل الذي عيّنه النفوس، لا يسبقه الأجل الذي يعرض لوقوع المصيبات.

المعنى:

بلی، سزاوار بود از این مصیبت جميع روحها از جسمها مفارقت نمایند، و بدنهای خود را خالی بگذارند؛ لکن روحها در بدنها باقی ماندند و مفارقت نکردند، به واسطهٔ آنکه خداوند عالم از برای هر نفسی اجلی قرار داده و مقدّر فرموده که هیچ نفسی پیش از آن اجل و موعد نمیرد و تقدیر، تغییر بردار نیست.⁽¹⁾

بند دوم

هذا مُصابُ الَّذى جِبريلُ خادِمُهُ *** ناغاة في المَهْدِ إذ نيطَتْ تَمائِمُهُ

اللّغة:

المصاب: المصيبة. ناغا: من «المناغاة» و و هي تكلّم المرأة للصّبيّ بما يسرّه. نيطت: من «ناطه عليه ينوطه» إذا لفّه عليه. والتمائم: جمع «التميمة» و هي دعاء أو عوذة تكفي صاحبها من الآفات و البليّات.⁽¹⁾

و إنّ علياً بين كسرى و هاشم *** لأكرم مَنْ نيطت عليه التمائمُ

و در اینجا نیز مراد، معنی ثانی [=تعویذی که می آویزند بر اطفال] است. (ابو طالب)

الإعراب:

«هذا» مبتدأ. «مصاب» خبره. «الّذي» مضاف إليه. «جبريل» مبتدأ. «خادمه» خبره، والضمير البارز عائد إلى الموصول. والجملة الاسميّة ⁽²⁾

و انّ علیاً بین کسری و هاشم *** لاکرم مَن نیطت علیه التمائمُ

و در اینجا نیز مراد، معنی ثانی [=تعویذی که می آویزند بر اطفال] است. (ابوطالب)

صلة «الّذي». «ناغا» فعل ماض ،معروف، فاعله راجع إلى «جبريل» والضمير البارز مفعوله راجع إلى الموصول. «في المهد» متعلّق ب-«ناغا». والجملة الفعليّة بدل بعض من خادمه، لأنّه نوع من الخدمة. «إذ» توقيتيّة، أُضيفت إلى ما بعدها. «نيطت» فعل ماض مجهول. «تمائم» نائب عن الفاعل، والضمير المجرور بالإضافة، راجع إلى الموصول.

المعنى:

آیا سزاوار بود کسی که جبرئیل _ امین وحی خدا هست _ خادم او که باشد و گهواره جنبان و هم صحبت او باشد، در زمان طفولیّت، چنین کسی را فرقۀ اشقیا بدون جرم و گناه سر از بدن جدا نمایند، عیالش را اسیر و دستگیر نموده، شهر به شهر و دیار به دیار بگردانند، با ذلّت و خواری ⁽¹⁾

آه آه! جبرئیل آیا در روز عاشورا در کجا بود که خدمتگزاری مخدوم نماید و سر مقدّس منوّر آن قرین رنج و تعب را از روی خاکهای گرم کربلا بردارد و نگذارد که بیش از این بر او ظلم و اذیّت واقع سازند، و به یک صیحه همۀ آن فجّار را هلاک سازد و زمین را سرنگون سازد.

آری! آری! اگرچه جبرئیل مأمور به این نبود و خداوند عذاب آن گروه را به قیامت انداخت، اما دلش در مصیبت مخدومش مجروح و سینه او از این همّ و غم و الم مقروح گردید. (بسطامی _سفینه)

جمعی که پاس محملشان داشت جبرئیل *** بی عماری، و محمل، شتر سوار

با آنکه سر زد آن عمل از امّت نبی *** روح الامین ز روح نبی گشت شرمسار

خاموش محتشم که ز ذکر غم حسین *** جبریل را از روی پیامبر حجاب شد

روح الامین نهاده به زانو سر حجاب *** شرمنده شد ز دیدن آن چشم آفتاب

پر شد فلک ز غلغله چون نوبت خروش *** از انبیا به حضرت روح الامین رسید

و نیز در مورد اضطراب حضرت جبریل در روز عاشورا، بنگرید به: روایت امام جعفر صادق سلام الله علیه در کامل الزيارات ، باب 108 ، باب نوادر الزيارات، آخرین حدیث (همین روایت را علامۀ مجلسی در بحار الانوار: ج 45، صص 174_172 ، رقم 21 از همان مأخذ اخراج کرده است).

طالبين مدارک خدمتگزاری حضرت جبریل به ساحت قدس حضرت سیدالشهداء بنگرند به:

ارشاد شیخ مفید، صص 249 _ 250؛ بحار الانوار، ج 44، ص188 و ص 41، ح 2، به نقل از مناقب، ج 3، ص 229 که مثل آن در بحار الانوار، ج 43، ص 297 آمده است؛ همان، ج 43، ص 271 ، رقم 38، همان، ج 43، ص 263، ج 9، به نقل از خصال و ص 243 ، ح 18، به نقل از امالی صدوق ،و ص 248 ، ح 24 به نقل از کمال الدین، و صص 258 -_ 259، ح47، به نقل از الغیبة؛ همان، ج 26، ص 351_360، باب 9، باب أنّ الملائكة تأتيهم و تطأ فرشهم، عوالم العلوم، ج 17، 43، ج 6؛ احقاق الحق، ح ج 11، ص 288 ، به نقل از مقتل خوارزمی

و همین مضمون در حدیث معروف مکالمهۀ سلیمان بن مهران اعمش با منصور دوانیقی آمده است. بنگرید به: مناقب خوارزمی، ص203؛ اربعين يوسف بن حاتم شامی (مخلوط)، ارشاد القلوب دیلمی، ج 2، صص 242_243؛ غایة المرام، مقصد دوم، باب 107 و 108، صص 653_658،بحارالنوار، ج43، ص 302، ضمن رقم 65، به نقل از کشف الغمة.

ودر ضمن زیارت ناحیة مقدسه چنین وارد شده است:

السلام علی من افتخر به جبرئیل.

السلام علی من ناغاه قي المهد میکائیل.

هذا مصابُ الشهيدِ المُستَضام ومَنْ ****فوقَ السمواتِ قد قامَتْ مَاتِمُهُ

اللّغة:

المصاب: المصيبة. المستضام: المظلوم؛ يقال: «ضامه و استضامه» أي: ظلمه ⁽¹⁾. والمآتم _ على وزن مفاعل : جمع مأتم _ على مَفعلَ بفتح الميم و العين، بمعنى: إقامة مراسم التّعزية.

الإعراب:

«هذا» مبتدأ. «مصاب» خبره «الشّهيد» مضاف إليه. «المستضام» صفة الشَّهيد. «مَن» عطف على الشّهيد». «فوق السموات» ظرف مكان ل-«قامت». ⁽²⁾«قد» للتّحقيق. «قامت» فعل فاعله «مآتمه» والضمير راجع

إلى الموصول، والجملة صلته.

المعنى:

این مصیبت، مصیبت شهیدی است که بی گناه او را مظلوم شهید کردند. و نه در زمین تنها عزاداری او هست، بلکه در آسمانهای بلند ملائکه به عزاداری او مشغولند و اقامۀ تعزیه داری آن سرور را می نمایند.⁽¹⁾

و با وجود اینکه: در بارگاه قدس که جای ملال نیست *** سرهای قدسیان همه بر زانوی غم است

و همه ملائکۀ ملأ اعلى لباس حزن پوشیدند و افغان و ناله به ذروه اقدس اعلی رسانیدند.

خدا رحمت نماید مرحوم بحر العلوم را! در این شعر می فرماید که: عزای آن سرور را در فوق السموات بپا داشتند. نه چنین گمان کنی که ذکر «فوق السموات» از جهت حصر است، زیرا که عزای آن شهید مظلوم را در همۀ عوالم بپا داشتند؛ بلکه از جهت اهتمام است؛ زیرا که مصیبت اهل سماوات، أهمّ است. و الاّ مصيبت آن مظلوم را طوایف جنّ در زیر زمین برپا داشتند. (بسطامی _ سفینه)

در ضمن زیارت ناحیۀ مقدسه چنین وارد شده است که :

و أقيمت لك المآتم في أعلى عليين و لطمت عليك الحور العين.

نیز مدارک مربوط به ضجّه ملائکه و نوحه جن در مصيبت سيد الشهداء صلوات الله علیه در ذیل بند اول، بیت سوم آورده شده است.

سِبْطِ النَّبِي ⁽¹⁾أَبي ⁽²⁾الأطهارِ ⁽³⁾

كامل الزيارات، باب 16، ح 3_5 وسائل الشيعه، ج 10، ص421، باب 76 ، ح 1 ؛ بحار الانوار، ج 44، صص 221_222، ضمن روایات باب 29، باب ما عوّضه الله تعالى بشهادته عليه السَّلام ،همان، ج 44، ص 225 ، ح 5 به نقل از امالی صدوق، مجلس 29، ح 3؛ همان، ج 43، ص246؛ و ج 21، ص 249، ح 24 و ص 254، ح 32؛ همان، ج 25، باب 8، باب أنّ الأئمة من ذرية الحسين عليه السَّلام، صص 249_261؛ همان، ج 24، ص 177 ، ح 8، به نقل از کمال الدین؛ رساله المسائل الجارودية في تعيين الخلافة والامامة في ولد الحسين بن علي عليهما السلام» از شیخ مفید که ضمن مجموعة عدة رسائل او در صص 186_193 آمده است.

اللّغة:

السّبط: ولد الولد، والجمع: أسباط. الأطهار: جمع طُهر _ كقفل و أقفال_ و المراد، الأئمة التّسعة. الكرّار: فعّال من «كرّ في الحرب» إذا رجع إليها. الصّارم: السّيف، من «الصّرم» و هو القطع.

الإعراب:

«سبط النبيّ» بالجرّ، بدل أو عطف بيان أو صفة ل- «الشهيد». وكذا أبي الأطهار». «والده» مبتدأ باتّصال الهاء باللّام و أوّل المصرع الثاني كاف. «الكرّار» و هو خبر المبتدأ أو صفة له. «مَوْلى» خبر. «أقام» فعل ماض معروف. «الدّين» مفعوله. «صارمه» فاعله. والجملة خبر بعد الخبر أو صفة للخبر.

المعنى:

کشتند شهید مظلومی را که فرزند زادۀ پیغمبر بود، و از پیغمبر حیا نکردند. و نُه امام اطهار از نسل طیّب و طاهر او بودند و پدرش حیدر کرّار بود و امام و مولای مؤمنین بود که دین خدا به واسطۀ شمشیر آن بزرگوار رواج و رونق گرفت .

صِنْوُ الزّكيّ جَنى قَلبِ البَتولِ لَهُ *** أَقْسُومَةٌ لَيسَ فِيها مَنْ يُقاسِمُهُ

اللّغة:

الصنو، بمعنى: المثل. يطلق الصنّوان على نخلتين من أصل واحد لكونهما مثلين. والمراد بالزّكيّ: الحسن المجتبی علیه السّلام . جنى _ كعصي _ : ما يجنى من الشّجر. المراد بالبتول، فاطمة الزّهراء سلام الله عليها.

أُقسومة _ كأعجوبة _ : ما يحصل بالقسمة.⁽¹⁾

الإعراب:

«صنوالزّكّي» على تقدير الرّفع خبر ل-«هو» محذوف. «جنى قلب البتول» خبر بعد الخبر باضافة الأوّل إلى الثاني، والثاني إلى الثالث. «له» خبر مقدّم. «أُقسومة» مبتدأ مؤخَّر. «ليس» من الأفعال النّاقصة «فيها» متعلّق ب-«يقاسمه». «من» اسم ليس. «يقاسمه» صلة الموصول، والضّمير المستتر عائد إليه، والبارز عائد إلى ما يكون المراد به الحسين عليه السّلام والخبر محذوف، وجملة النّفي صفة المبتدأ.

المعنى:

کشتند کسی را که با امام حسن مجتبی علیه الصلاة والسَّلام از یک اصل بودند و برادر بودند، و میوۀ دل فاطمه زهرا علیها سلام الله بود، و از نجابت و صفات پسندیده و برکات از جمیع مردم برتر بود، و کسی قسمتِ بر او نبود ⁽²⁾. زیرا که خدا ائمۀ اطهار را از نسل ، و اجابت دعا را در تحت قبّۀ او،و شفا را در تربت آن بزرگوار قرار داد.⁽³⁾

_ اجابت دعا تحت قبۀ سيد الشهداء صلوات الله عليه:

وسائل الشيعة، ج 10، باب 76، ص 421؛ بحار الانوار، ج 44، باب 29، ص221ح ؛ عوالم العلوم، ج 17، ص 716 ، ح 1.

_ بودن شفاء در تربت آن حضرت:

كامل الزيارات، باب 88، ص 271 حدیث آخر، و باب 91_95، صص 274_286؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 82، وسائل الشيعه، ج 10، باب 70، صص 408 _ 413، استحباب الاستشفاء بتربة الحسين عليه السَّلام، و ص 352 ح 16، به نقل از كتاب الكفاية، باب 72 و 73، صص 414 _ 417؛ عوالم العلوم، ج 17، صص 716_718.

_مدارک مربوط به قرار داشتن امامت در ذریه آن حضرت در بند 5، اخيراً گذشت.

و در ضمن زیارت ناحیه مقدّسه چنین می خوانیم:

السَّلام على من جعل الله الشفاء في تربته. السلام على من الإجابة تحت قبته. السَّلام على من الأئمّةُ من ذريَّته.

ابن عرندس حلّی (قرن هشتم) در ضمن قصیده مفصّل خود گوید:

و فيه رسول الله قال، وقوله *** صحیحّ صريحّ ليس في ذلكم نُكْرُ

حُبّي بثلاث ما أحاط بمثلها *** وليّ فمن زید هناک و من عمرو ؟

له تربةٌ فيها الشفاء وقُبَّةٌ *** يجاب بها الداعي إذا مسَّهُ الضرُّ

و ذرية ذرية منه تسعة *** أئمة حق لا ثمان ولا عشر

(الغدیر، ج 7، ص 15)

مطهر ليسَ يَعْشَى الرّيبُ ساحتَهُ *** وكيفَ يَعْشَىٰ مَنِ الرَّحمنُ عَاصِمُهُ

اللّغة:

الغشيان: السّتر والإحاطة. والمراد بالرّيب: الصفات الرّذيلة، و

بالسّاحة الاطراف. و العصمة: الحفظ.

الإعراب:

«مطهَّر» خبر مبتدأ محذوف؛ أي هو مطهّر . «ليس» من الافعال الناقصة، اسمه مستتر فيه. «يغشى» فعل مضارع معروف. «الريب» فاعله. «ساحته» مفعوله، أضيفت إلى الضّمير الراجع إلى المبتدأ أو الخبر والجملة الفعلية خبر «ليس»، و هو و ما بعده خبر بعد الخبر، أو صفة مطهّر . «كيف» حال عن الموصول. «يغشى» فعل مضارع معروف، فاعله مستتر راجع إلى الرّيب. «مَن» مفعوله. ⁽¹⁾«الرحمن» مبتدأ. «عاصمه» خبره ، والضّمير المجرور بالإضافة عائد إلى الموصول، والجملة صلة الموصول.

المعنى:

کشتند کسی را که خداوند عالم او را پاک و پاکیزه گردانیده بود از جميع عيبها و نقصها، و هیچ معصیتی و صفت رذیله هرگز در اطراف او گذر نکرده بود. زیرا که خداوند عالم او را معصوم قرار داده بود، و کسی که خداوند عالم او را معصوم و محفوظ بدارد، چگونه معصیت از او صادر می شود!؟

للهِ طُهْرٌ تَوَلَّى اللهُ عصمتَهُ *** أرداه رجسٌ عَظيماتٌ جَرائِمُهُ

اللّغة:

المراد بالطّهر: الطّاهر من الأخباث و الأدناس و الذّنوب و العيوب.

التّولية: المباشرة. الإرداء: الإهلاك. المراد بالرّجس: الخبيث اللّعين الباعث على قتله عليه السّلام. الجرائم: الذنوب.

الإعراب:

«لله» خبر مقدّم. «طهر» مبتدأ مؤخَّر . «تولّى الله عصمته» فعل و فاعل و مفعول، والجملة صفة المبتدأ. ⁽¹⁾«أرداه رجس» فعل و مفعول و فاعل. ⁽²⁾«عظيمات» خبر مقدّم. «جرائمه» مبتدأ مؤخّر، والجملة الاسميّة صفة «رجس».

المعنى:

چقدر تعجّب دارد کسی که خداوند عالم او را طیّب و طاهر قرار داده بود از جمیع نقایص و عیوب و او را معصوم و محفوظ از معاصی قرار داده بود، چگونه هلاک کرد و شهید نمود او را یزید پلید ملعون که بسیاری و بزرگی معاصی آن مردود را کسی غیر از خدا نمی داند ⁽³⁾

دو بیت اخیر ناظر بر آیۀ شریفه تطهير «إِنَّما يريدُ اللهُ لِيُذهَبَ عَنْكُم الرَّجسَ أَهلَ البيتِ ويُطَهركم تطهيراً» (أحزاب: 33) و نزول آن در شأن اهل بيت صلوات الله عليهم أجمعين و مطهر و معصوم بودن آن بزرگواران است.

طالبین مدارک شأن نزول آیه مزبور رجوع کنند به: بحار الانوار، ج 35، صص 206 _ 237؛ غاية المرام، صص 287_292 حقاق الحق، ج 2، صص 502_573 و ج 3، صص 513_530 و ج 9، صص 1_69 و ج 14، 40_106 و ج 18، صص 359 _ 384؛ کتاب حديث الكساء في كتب مدرسة الخلفاء ومدرسة اهل البيت، كتاب أهل البيت و آية التطهير في أحاديث الفريقين؛ كتاب اقطاب الدوائر في تفسير آية التطهير.

شایان ذکر است که در واقعۀ کربلا در دو مورد، توسط حضرت سید الشهداء و حضرت سجاد صلوات الله علیهما در معرفی اهل بیت سلام الله عليهم اجمعين و تعلّق این آیه به ایشان، به همین آیه استناد و اشاره می شود:

حضرت سیدالشهداء علیه السَّلام خطاب به مروان می فرمایند: فإِنَّک رجس و إِنِّي من أهل بيت الطَّهارة، قد أنزل الله فينا: «إنَّما يُريدُ اللهُ ليذهبَ عنكُمُ الرَّجسَ أهل البيتِ َويُطَهركم تطهيراً». (مقتل الحسین خوارزمی، ج 1، ص 185 ، ضمن فصل 9). و حضرت سجاد علیه السلام در اسارت به مرد شامی فرمودند: فنحن أهل البيتِ الَّذينَ خَصَّصَنا الله بآية التطهير (الهوف سيد بن طاووس، ص 74).

مضمون این کلام در احتجاج طبرسی، ج 2، صص 33_34؛ مقدمة مرآة العقول، ج 2، ص 303، به نقل از تاریخ ابن كثير، ج 4، ص 112؛ تاریخ ابن اعثم ، ج 5، صص 242_243؛ مقتل خوارزمی، ج 2، ص 61؛ مالی صدوق، ص 116 آمده است.

لله مَجدٌ ⁽¹⁾سَمَا الأفلاكَ رفعَتُهُ ***مادَ العُلى ⁽²⁾عِندَما مادَتْ دَعائمُهُ ⁽³⁾

اللّغة:

المجد: الشرف. السّموّ: الرّفعة و ماد في الموضعين من المَيَدان_ بفتح الياء_، بمعنى: التحرّک. الدعائم: جمع دعامة _ بالكسر _ ، ما يقوم

به الشيء .

الإعراب:

«لله» خبر مقدّم. «مجد» مبتدأ مؤخَّر ⁽¹⁾. «سما» فعل ماض معروف. «الأفلاك» مفعوله. «رفعته»_ مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى المجد _ فاعله، والجملة الفعليّة صفة المبتدأ. «ماد» فعل ماض معروف. «العلى» فاعله. عند ظرف متعلّق ب-«ماد». «ما» مصدريّة. «مادت» فعل ماضٍ معروف. «دعائم» فاعله، أضيفت إلى الضمير الراجع إلى المجد.

المعنى:

قسم به خدا، شرافت و بزرگی و نجابتی داشت آن بزرگوار که رفعت او بزرگتر از افلاک بود. چگونه نباشد و حال آنکه افلاک و هر چه در آنها و مادون هست، همه از طفیل وجود آن حضرت است. و به قتل آوردن آن حضرت، افلاک را به لرزه و اضطراب آورد و بنای شرف و اساس مجد و بزرگواری را خراب کرد.⁽²⁾

نزدیک شد که خانه ایمان شود خراب *** بس شکستها که به ارکان دین رسید

نخل بلند او چو خسان بر زمین زدند *** طوفان به آسمان از غبار زمین رسید

باد آن غبار چون به مزار نبی رساند *** گرد از مدینه بر فلک هفتمین رسید

(محتشم)

مدارک مربوط به تحقق خلقت به واسطهٔ اهل بیت عصمت صلوات الله عليهم اجمعین به خاطر آنان، ذیل بیت چهارم از بند نهم خواهد آمد

ضَيْفٌ أَلَمَّ بأَرضِ وِرْدُها شَرَع *** قضى بها وهُوَ ظَامِي القلبِ حائمة

اللّغة:

ألمَّ بأرض، أي: نزل بها الورد _ بالكسر _ : الماء الّذي يورد عليه. ⁽¹⁾الشَّرَع _ محرّكة : ما يستوي فيه الكلّ ولا يختصّ ببعض دون بعض. قضى بها، أي: مات. ⁽²⁾الظامي: اسم فاعل من «الظَّمأ» بالتحريك_ : شدّة العطش. والحائم، بمعنى: العطشان. ⁽³⁾

الإعراب:

«ضيف» خبر لمبتدأ محذوف. «ألمَّ» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلى الضّيف. «بأرض» متعلّق به، والجملة الفعليّة صفة ل-«ضيف». «ورد» مضافاً إلى الضمير الراجع إلى الأرض، مبتدأ. «شرع» خبره. والجملة الاسميّة صفة أرض. «قضى» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلى الضّيف. «بها» بمعنى «فيها» متعلّق به. و «الواو» حالية. «هو» مبتدأ. «ظامي» مضافاً إلى القلب، خبره. «حائم» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى القلب، خبر بعد الخبر.

المعنى:

جان همۀ عالم به فدای مهمانی که وارد شد در زمین کربلا، و مهمانداری کردند او را به اینکه آبی که بر [همه ⁽¹⁾]کس مباح بود، حتّی جانوران صحرا از آن می خوردند، بر روی او و عیالش بستند، و شهید کردند او را در حالتی که تشنه بود و جگرش از شدت عطش می سوخت. ⁽²⁾

از آب هم مضایقه کردند کوفیان *** خوش داشتند حرمت مهمان کربلا

ای شیعه! دوازده هزار نامه، آن گروه غدّار به آن سرور اخیار نوشتند و آن مظلوم را از روضۀ حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله درخواست نمودند که به جانب ما بیا که امام و پیشوایی نداریم و به جان و دل مشتاق لقای تو می باشیم. آن سرور، نظر به مکاتیب آن گروه ابتر،چون وارد آن زمین گردید _ با وجود اینکه در شریعت نبوی اکرام ضیف لازم، و اخبار بسیاری در احسان و انعام به مهمان وارد و قائم است _ اوّل احسانی که به آن مهمان نو رسیده نمودند این بود که آب فراتی که جمیع مخلوقات در آن بهره و حظی داشتند بر روی او و اصحاب و احباب و عیال و اطفالش بستند و ایشان را از آن شریعه ممنوع نمودند... بلکه به سخنان زشت و ناشایست، قلب مبارک آن سرور را بیشتر مجروح نمودند . (بسطامی _ سفینه)

طالبین مدارک اکرام ضیف بنگرند به:

وسائل الشيعه، ج 6، کتاب الزكاة ، باب ،22 كراهة ردّ السائل، صص 290_283؛همان، ج 8، کتاب الحج، باب 62، كراهة معونة الانسان ضيفه على الارتحال عنه، ص 335؛ همان، ج 16، کتاب الاطعمة و الاشربة باب 23، ص 527 و باب 35 ،553 و باب 37_44، صص 555_564؛ بحار الانوار، ج 12، ص 147، ح 1، به نقل از علل الشرایع و تفسیر عیاشی، ج 41، ص 34، ح 6، به نقل از امالی طوسی، و ج 75، باب 91_94، صص 450_463

لَهفي عَلى ماجدٍ أربَتْ أناملُه *** عَلَى السَّحابِ غَدا ⁽¹⁾سُقياه خاتِمُهُ

اللّغة:

اللّهف: التأسّف. الماجد: صاحب الشرف. الإرباء، بمعنى: الارتفاع.⁽²⁾الأنامل: رؤوس الأصابع. غدا: بمعنى صار. سقيا، بمعنی: مایستسقى به.⁽³⁾

پس بنابراین، «سقیا» بارانی است که خدای تعالی فرو فرستاده است، چنانکه در دعاست: «سقيا رحمة لا عذابٍ» یعنی باران رحمت نه عذاب. و لیکن در قول خدای تعالی «ناقة الله و سقياها» (شمس: 11) به معنی «شربها» است، نه باران. (ابو طالب)

الإعراب:

«لهفي» بالإضافة إلى ياء المتكلّم، مبتدأ. «على ماجد» متعلق

بمحذوف، خبره. «أربت» فعل ماض معروف. «أنامل» مضافاً إلى ضمير الماجد، فاعل الفعل. «على السّحاب» متعلق ب-«أربت». والجملة الفعليّة صفة الماجد . «غدا» من الأفعال النّاقصة. «سقيا» خبره المقدّم. «خاتمه» اسمه المؤخّر.

المعنى:

ای حزن و اندوه، زیاد شو بر صاحب شرافت و حَسَب و نَسَبی که در مقام جود و بخشش و ریختن دینار و در هم از سر انگشتانش، زیادتی داشت بر بارانی که از ابر ببارد؛ و آن بزرگوار با آن جود و بخشش، انگشتر مبارک خود را در دهان گذارده ، ز شدّت عطش می مکید و هیچکس آن مظلوم تشنه را سیراب نمی کرد.⁽¹⁾

ابو على عاملي:

أيموت ظمانا حسين و في *** كلتا يديه من النَّدى بحرُ

ابن عرندس حلّی:

أيقتل ظمآناً حسينّ بكربلا *** و في كل عضو من أنامله بحرُ

(الغدیر، ج 7، ص 15)

بودند دیو و دد همه سیراب و می مکید *** خاتم ز قحط آب، سلیمان کربلا

(محتشم)

راجع به جود سخا و کرم حضرت ابا عبدالله علیه السلام بنگرید به:

روضة الواعظين، ج 1، ص 156؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، صص 65_66؛ تذکرة الخواص، ص 228؛ بحار الانوار، ج 43، ص 263 ، ح 8، 10، 11 و 12 ، وص 393. ضمن رقم 54؛ همان، ج 44، باب 26، صص 189_198؛ عوالم العلوم، ج 17، باب 4، صص 62_65 باب سخائه عليه السَّلام؛ احقاق الحق، ج 19، صص 431 _ 434 ، و صص 266_272؛ همان، ج 10، ص 708_713.

لَهْفى علَى الآلِ صَرْعَى فِي الطَّفُوفِ وما *** غيرُ العليل بِذاكَ اليومِ سالِمُهُ

اللّغة:

الصّرعى: جمع «الصّريع» و هو: السّاقط على الأرض. ⁽¹⁾

صرع_به صاد مهمله منقوطه و گاهی نیز کسره داده می شود _: به معنی طرح است. در مجمع است که: «مصرع الشهداء» یعنی مکانهایی که افتاده شده اند شهدا در آن مکانها. (ابو طالب)

الإعراب:

«لهفي» مبتدأ. «على الآل» متعلّق بمحذوف، خبره. «صرعی» حال من الآل. «فى الطّفوف» متعلّق ب-«صرعی» و «الواو» للحال. «ما» نافية. «غير» مضافاً إلى العليل، مبتدأ. «بذاك اليوم». متعلّق ب-«سالمه»، و هو خبر المبتدأ، والضَّمير المجرور راجع إلى الآل.

المعنى:

ای حزن و اندوه، زیاد شو بر آل رسول خدا که هر یکی در گوشه ای از میدان بر خاک هلاک افتاده بودند، و غیر از یک علیل بیمار در آن روز

از ایشان سالم باقی نمانده بود؛ و همگی در آن روز با لب تشنه و شکم گرسنه شهید شده بودند. ⁽¹⁾

چنانچه ارادۀ قتل آن حضرت را هم کردند، لیکن «واللهُ متمُّ نورِه و لو كَرِه الكافرون»:

«قال حميد بن مسلم: انتهيت إلى عليّ بن الحسين و هو مضطجع على فراش له و هو مريض. و إذاً شمر مع رجال يقولون له: ألا نقتل هذا المريض؟ فقلت له: سبحان الله! ما معنى قتل المرضى من الصبيان؟» (مقتل خوارزمی، ج 2، ص 38)

اغتم يَومٌ بِهِ حُمَّتْ مَلاحِمُهُمْ *** ثمَّ انجلى وَهُمْ قَتْلى غنائمه ⁽²⁾

اللّغة:

اغتمّ الأمر _ بالبناء للمعروف _ أي: استتر. حمّت ملاحمهم، أي: اشتدّت المصائب و الفتن عليهم. ⁽³⁾الانجلاء: الانكشاف. القتلى: جمع

القتيل الغنائم: جمع الغنيمة.

الإعراب:

«اغتمّ» فعل ماض معروف. «يوم» فاعله. «به» بمعنی «فیه» متعلّق ب-«حمّت» «حمّت» فعل ماض مبنيّ للمفعول. «ملاحم» بالإضافة إلى الضّمير الراّجع إلى الآل، نائب عن الفاعل. والجملة صفة اليوم. «ثمّ» عاطفة للجملة بعد على جملة «اغتمّ». «انجلى» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلى اليوم. و «الواو» حالية. «هم» مبتدأ. «قتلى» خبره «غنائم» خبر بعد الخبر مضافاً إلى الضمير الراجع إلى اليوم.⁽¹⁾

المعنى:

تیره و تار شد روز عاشورا، و گرد و غبار برخاست در وقتی که ناثرۀ حرب مشتعل شد و کار بر آل رسول صلّی الله علیه و آله تنگ گردید، و سخت شد مصیبات و فتنه ها . بعد از آن تیرگی و گرد و غبار هوا روشن شد و صافی گردید، در حالتی که مردان آل رسول خدا شهید شده، همگی بر خاک هلاک افتاده بودند، و زنان و دختران ایشان اسیر و دستگیر غنیمت آل ابوسفیان شده بودند. ⁽²⁾

حُزنٌ طَويل أبى أنْ يَنجَلى أبداً *** حتّى يَقومَ بأمرِ الله قائِمُهُ

اللّغة:

أبى منه، أي: امتنع الانجلاء: الانكشاف.

الإعراب:

«حزن» خبر مبتدأ محذوف، أي: حزننا على هذه الرزيّة. «طويل» صفة للخبر. «أبى» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلى الحزن. «أن ينجلي» بإسكان الياء للضّرورة في محلّ النّصب أو الجرّ على الخلاف. «أبداً» ظرف متعلّق ب-«أبى». «حتّى» لانتهاء الغاية الزمانية متعلّق ب-«أبي». «يقوم» فعل مضارع معروف منصوب بأن المقدّرة. «الباء» سببيّة متعلّقة ب-«يقوم». «أمر» بمعنى الإذن أو الأعمّ منه، مجروربها، مضاف إلى الكلمة الجلالة. «قائم» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى الآل، فاعل «يقوم».

المعنى:

حزن و اندوه شیعیان بر این مصیبت کم نمی شود و به طول زمان کهنه نمی گردد، و ابا و امتناع دارد از آنکه بر طرف شود، و داغ این مصیبت بر جگر شیعیان باقی است تا آنکه قائم آل محمد عجّل الله فرجه ظاهر شود به فرمان خدا به خونخواهی جد بزرگوار خود، و داد آن مظلوم شهید را بخواهد، و چشم شیعیان به جمال آن بزرگوار روشن شود.

اللهمَّ عجّل فرجه، و سهّل مخرجه، واجعلنا من أعوانه و أنصاره.

بحقّ محمّد وآله. ⁽¹⁾

فليس لأخذ الثار إلاّ خليفةٌ *** يكون لكسر الدين من عدله جبرُ

تحفّ به الأملاك من كل جانب *** و يقدمه الإقبال والعزّ والنّصرُ

تا آنجا که گوید:

سميّ رسول الله وارث علمه *** امام على آبائه نزل الذكر

(الغدير، ج 7، صص 17_18)

علامه شیخ محمد تقی جواهری:

فلیست دماء السبط تهدأ قبل أن *** يقوم بإذن الله للثأر قائمُهُ

(مقتل مقرم، ص 296)

آیات 4 و 5 و 33 از سوره اسراء ناظر بر وعدۀ خدای متعال در گرفتن انتقام از خون حضرت سید الشهداء می باشد و همچنین روایات وارده در مدارک ذیل تصریح در این معنی دارند:

اصول کافی، باب مولد الحسین علیه السلام؛ كامل الزيارات باب 18، باب ما نزل من القرآن بقتل الحسين عليه السَّلام و انتقام الله عزّ و جلّ و لو بعد حين، و نیز باب 108، ضمن آخرین حدیث، و باب 19، ص 65، ح 2؛ علل الشرائع، باب 164، ص 229، ح 1؛ امالی صدوق، مجلس 31،آخرین حديث؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 85؛ لهوف، ص 53؛ المحجّة في ما نزل في القائم الحجة، صص 121_129؛ بحار الانوار، ج 44، باب 28، صص 218_219؛ عوالم العلوم، ج 17، صص 607_612؛ مقتل مقرم، ص 215؛ احقاق الحق، ج 19، ص 378 ، و ج 11، 324؛ منتخب الأثر، فصل 2، باب 37، صص 298_299. همچنین در مناقب ابن مغازلی، ص 68، ضمن خطاب خدای متعال به حضرت موسی علیه السَّلام آمده: يا موسى! لو سألتني في الأوَّلين والآخرين لأجبتک ما خلا قاتل الحسين بن علي. فإنّي أنتقمُ من قاتله.

بند سوّم

كيفَ السُّلُو و نارُ القلبِ تَلتهِبُ *** و العَينُ خَلفَ قَذاها دَمعُها سَربُ

اللّغة:

السُّلُو _ على وزن. فعول_ : التسلّي ⁽¹⁾. الالتهاب: الاشتعال. القذى: ما يقع في العين فيجري دمعها. السرب _ كفرح _: الجاري على الأرض.⁽²⁾

الإعراب:

«كيف» الاستفهاميّة خبر مقدّم. «السلوّ» مبتدأ مؤخّر. «الواو» حالية. «نار» بالإضافة إلى القلب مبتدأ. «تلتهب» فعل مضارع معروف، فاعله مستر راجع إلى النّار، والجملة خبر المبتدأ. «الواو» حالية أو للعطف على الجملة الحالية. «العين» مبتدأ. خلف» ظرف ل- «سرب». «قذاها»

مضاف إليه. «دمع» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى العين، مبتدأ ثانٍ. «سرب» خبره. والجملة خبر للمبتدأ الأوّل.

المعنى:

چگونه می توان تسلّی داد شیعیان و دوستان را در مصیبت حضرت سید الشهداء علیه السَّلام و حال آنکه جگرهای ایشان کباب است و آتش در قلب آنها افتاده و زبانه می کشد؟ بلی چنین است؛ هرگاه خاشاکی در چشم بیفتد، خودداری نمی توان کرد و بیخود اشک از چشم جاری می شود. ⁽¹⁾حال شیعیان چنین است که هرگاه این مصیبت را یاد می آورند بی طاقت اشکشان جاری می شود⁽²⁾

مگر خروش فاطمه زهرا سلام الله علیها در این مصیبت عظمی به گوش هوشت نرسیده * و غشوه و سروش پیغمبر خدا ** و على مرتضى *** در این داهیۀ کبری اعضایت را مرتعش نگردانیده؟!

**همان کتاب و باب، صص 58 و 59، ح 6 و 7، که در بحار الانوار، ج 44، ص 235 آورده شده است؛ و تذکرة الخواص، ص 225؛ و بحار الانوار، ج 44، باب 30، ص 230، ح 13، به نقل از امالی طوسی، و صص 238 _ 239، ح 30، به نقل از ارشاد مفید، ص 234

*** بحار الانوار، ج 44، باب 31، صص 252 _ 255 ، ح 2، به نقل از امالی صدوق، مجلس 87 ج 5؛ و همان کتاب و جلد، ص 258، ح 8 ،به نقل از قرب الاسناد. (بسطامی _ سفينة)

قال رسول الله صلى الله عليه و آله: إنّ لقتل الحسين حرارة في قلوب المؤمنين لا نبرد أبداً.

(مقتل مقرم، ص 124، به نقل از مستدرک الوسائل، ج 2، ص 217)

و نیز بنگرید به مدارک ذیل بند اول، بیت سوم. و زیبندۀ ذکر است که بیت دهم در بند نهم نیز به همین مضمون است

ألقَى المُصابُ عَلَى الإسلامِ كَلْكَلَهُ *** فكُلُّ مُنتَسَبٍ للدِّينِ مُكتَيبُ

اللّغة:

الإلقاء: الطرح ⁽¹⁾

انداختن سینه بر چیزی، در عرف، کنایه است از زدن صدمه، چنانکه می گویند: فلان، فلان را سینه مال کرد، یا چنان سینه بر وی زد که هلاک شد. (ابو طالب)

الإعراب:

«ألقىٰ» فعل ماضٍ معروف. «المصاب» فاعله. «على الاسلام» متعلّق ب-«ألقى». «كلكل» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى المصاب، مفعوله.

«الفاء» تفريعيّة. «كلّ» مبتدأ. «منتسب» مضاف إليه. «للدّين» متعلّق ب-«منتسب». «مكتئب» خبر المبتدأ.

المعنى:

حضرت سيّد الشهداء سلام الله علیه به منزلهٔ قلب است از برای اسلام و اهل اسلام ⁽¹⁾. هرگاه اذیّتی به قلب وارد آید، جميع اعضاء متألّم می شوند. همچنین مصیبت این بزرگوار، مصیبت بر جمیع اهل اسلام است؛ پس گویا تمام مصیبت خود را انداخت بر روی اسلام، زیرا که هر کس نسبتی به اهل اسلام داشته باشد،محزون و مغموم است ⁽²⁾و اشک از چشم او جاری، الاّ آنکه غافل باشد.⁽³⁾

لا صبرَ في فادح عَمَّتْ رَزيَّتُهُ *** حتَّى اعْتَرَى الصَّبرَ مِنهُ الحزنُ وَالوَصَبُ

اللّغة

الصّبر: حبس النفس عن إظهار الجزع. الفادح : العظيم ⁽¹⁾. الرزية: المصيبة ⁽²⁾. اعتراه، أي: طرأ عليه ⁽³⁾. الوصب: كالتعب وزناً و معنىً.

الإعراب:

«لا» لنفي الجنس. «صبر» اسمها. «في فادح» متعلّق بمحذوف، خبرها. «عمَّت» فعل ماضٍ معروف. «رزيّة« بالإضافة إلى ضمير الفادح،فاعله، والجملة الفعليّة صفة «الفادح». «حتّى» ابتدائيّة أو عاطفة. «اعترى» فعل ماضٍ معروف. «الصّبر» مفعوله. «من» تعليلية، متعلّقة ب-«اعترى»، والضّمير المجرور بها راجع إلى الفادح ⁽⁴⁾. «الحزن» فاعله، و «الوصب»

عطف علیه.

المعنى:

بلی، چگونه صبر کنند شیعیان و جزع ننمایند و اشک نبارند در این امر بزرگ که واقع شد که مصیبت او جميع اهل آسمان و زمین را احاطه نموده و غم و اندوه ایشان را فرا گرفته ⁽¹⁾!؟ بلکه جای آن داشت که صبر، بی صبری کند و حزن و تعب و اندوه به او برسد. ⁽²⁾

خاموش محتشم که دل سنگ آب شد *** بنیاد صبر و خانۀ طاقت خراب شد

نیست ما را صبری ممکن در این امر سنگین، یا در این نازله و بلایی که عامّ است الم و مصیبت آن، حتی اینکه پنهان ساخته است صبر از این بلا را حزن و اندوه و وجع و درد در این بلا. یا اینکه: عاری ساخته و دور کرده حزن و درد بر این مصیبت صبر را از خود. یا اینکه: عاری ساخته است حزن و درد، صبر را از وقوع این امر سنگین یا این بلا. (ابو طالب)

لا تقدرُ العَيْنُ حَقَّ القَدْرِ مِن صَبَبٍ *** وإِنْ جَرَتْ حينَ يَجرى دَمْعُهَا الصَّبَبُ

اللّغة:

القدر: القيمة و المنزلة، و منه اشتقاق الفعل في أوّل البيت ⁽³⁾. الصَّبب:

إجراء الماء و إلقاؤه، و هو في آخر المصرع الأوّل بمعناه المصدريّ، و في آخر المصرع الثاني صفة مشبهّة، بمعنى المصبوب.

الإعراب:

«لا» نافية. «تقدر» فعل مضارع معروف، فاعله العين. «حقّ القدر» مفعول مطلق لكون الحقّ في المعنى عين ما أُضيف إليه. «من صبب»متعلّق ب-«تقدر». «إن» شرطيّة. «جرت» فعل ماضٍ معروف، فاعله مستتر راجع إلى العين ⁽¹⁾. «حين» ظرف ل-«جَرَتْ»، أُضيفت إلى الجملة بعده. «يجري» فعل مضارع معروف. «دمع» مضافاً إلى ضمير العين فاعله. «الصّبب» بمعنى المصبوب صفة له ⁽²⁾. و جواب الشرط محذوف لتقدّم ما يدلّ عليه. يعنى : ليس للعين قدر و منزلة يُعْتَنى به من جهة إجراء الدّمع، لأنَّ هذه المصيبة كان من حقّها أن يجري العين بسببها دماً بعوض الدّمع .⁽³⁾

واعلم أنّ الفاضل البسطامي جعل الفعل في أوّل المصرع الأول من القدرة ، وكذا «حقّ القدر» جعله بمعنى حقّ القدرة على ما يظهر منه ، و لم أحصّل للبيت على هذا التقدير معنىً، ولا يذهب عليك لطف ما حملنا عليه البيت.

المعنی:

ای چشم! این مصیبت، مصیبتی است که عوض اشک بایست خون گریه کنی، و هر چه اشک بریزی معذور نیستی. اگر چه خودت هم اشک شوی و جاری شوی از بسیاری گریه، به حقّ عزاداری قیام ننموده ای، مگر آنکه خون شوی و عوض اشک جاری شوی در مصیبتی که زمین خون گریه کرد.

تَستحقِرُ الدّمْعَ فيمَن قد بَكَتْهُ دَماً ***أرجاؤها الجَوْنُ والخَضراء والشُّهُبُ

اللّغة:

الاستحقار : جعل الشيء حقيراً. الأرجاء: الأطراف و النّواحي. الجون _ بالفتح فالسكون_ : يقال للأبيض والأسود و هو من الأضداد، جامد يقع على القليل والكثير. ويحتمل كونه هنا بالمعنى الأوّل، لأنّ أطراف المقتل و المدفن بسبب وقوعه عليه السّلام هناك صارت كأنّها أنوار بيض. و بالمعنى الثاني أشار إلى ظلمة أطراف الأرض و نواحيها بسبب وقوع هذه الرزيّة إلى يوم القيامة. ⁽¹⁾الخضراء: اسم للسّماء لخضرتها حين النظر إليها. الشُّهب _ بضمّتين _ : جمع الشّهاب، و المراد منها هنا: الأجرام السّماويّة.⁽²⁾

الإعراب:

«تستحقر» فعل مضارع معروف. «الدّمع» مفعوله. «فيمن» متعلّق ب-«تستحقر». «قد» للتّحقيق. «بكت» فعل ماضٍ معروف، والضمير المتّصل عائد إلى الموصول، أي: بكت عليه. «دماً» مفعوله. «أرجاء» بالإضافة إلى الضّمير الراجع إلى الأرض المعهودة الرّاسخ تصوّرها في أذهان الشّيعة، مرفوع على الفاعليّة. تنازع فيه الفعلان: تستحقر و بکت، فيجعل فاعلاً لأحدهما و يضمر في الآخر. «الجون» صفة ل-«أرجائها».

«الخضراء» عطف على الأرجاء . و «الشهب» أيضاً عطف عليه.

اعلم أن الفاضل جعل فاعل «تستحقر» راجعاً إلى العين، ولا يخفى عليک لطف ما حملت البيت عليه. فهو كالتّعليل للبيت الأوّل، يعنى: ليس للعين قدر يعتنى به بسبب إجراء الدّمع، لأنَّ الأرض و السَّماء و ما فيهما أجرت و بكت في هذه المصيبة دماً بعوض الدمع وتستحقر الدّمع فيها.

المعنى:

ای چشم! چرا خون گریه نمی کنی!؟ و اگر خون نداری چرا خون نمیشوی و فرو نمی باری در مصیبتی که زمین در آن مصیبت خون گریست، و آسمان و جميع اجرام سماویّه همه خون گریه کردند. و حقیر و بی قدر و کم شمردند اشک را در این مصیبت، و سزاوار دیدند که خون ببارند.⁽¹⁾

در زیارت ناحیۀ مقدسه چنین می خوانیم:

و بكتِ السماءُ و سُكَانُها والجنان و خُزَانُها، والحضابُ و أقطارها، و البحار و حيتانُها، و مكة و بنيانها، والجنانُ و ولدانُها، و البيت والمقامُ والمشعرُ الحرامُ و الحلُّ والإحرامُ.

میرزا ابو طالب، اشعاری از «والد امجد» نقل می کند که _ چنانکه در مقدمه گفتیم _ به احتمال قوی، میرزا علی اکبر نواب شیرازی است:

بر شاه کربلا ، نه همین چشم ما گریست *** از ماه تا به ماهی، از این ماجرا گریست

جز اهل شام و کوفه که بودند شادمان *** هر کس که بود، از ستم اشقیا گریست

فریاد جنّ و انس، ز چرخ برین گذشت *** در خون طپید عرش و، زمین و سما گریست

هرکس که کرد یاد ز صحرای کربلا *** بر جور بی نهایت اهل جفا گریست

در حیرتم که چرخ، چرا بیسکون نگشت*** این طاق بی ستون، ز چه رو سرنگون نگشت

قل البكاءُ عَلى رُزْءٍ يَقِلُ لَهُ *** شَقُ الجُيُوبِ وَ عَطُّ القلب وَالعَطَبُ ⁽¹⁾

عطّ ، به معنی شکافتن از جانب طول است. (ابو طالب)

اللّغة:

الرّزء _ كقفل _: المصيبة. الشقّ: جعل الشيء منشقاً. الجيوب: جمع «الجيب» بالفتح فالسكّون _ : بمعنى القميص. والمراد بعطّ القلب،

انشقافه. الغطب: الهلاکة.

الإعراب:

«قلَّ» فعل ماضٍ معروف. «البكاء» فاعله. «على رُزء» متعلّق ب-«البكاء». «يقلّ» فعل مضارع معروف، «له» متعلّق ب-«يقلّ». والضّمير راجع إلى الرّزء. «شقّ الجيوب» فاعل يقلّ، و الإضافة من قبيل إضافة المصدر إلى مفعوله، والجملة صفة الرّزء. «عطّ القلب» عطف على الفاعل ، و كذا «العطب» عطف عليه.

المعنى:

در این مصیبت کبری و داهیۀ عظمی، کم است اشک ریختن و کم است پاره کردن پیراهنها. جای آن دارد که جگرها پاره پاره شود و از هم بپاشد و روحهای شیعیان از بدن بیرون رود و همگی به یکدفعه هلاک شوند و روحها بدنها را خالی گذارده، بدنها بی روح بمانند.⁽¹⁾

كَيفَ العَزاء و جُثمانُ الحُسَينِ عَلَى *** الرَّمْضَاءِ عارٍ جَريحٌ بالثرى تَرِبُ ⁽²⁾

سفينة النجاة

اللّغة:

العزاء: الصبر الجثمان بالمثلَّثة : الشخص، و بالسين المهملة _:

الجسم. الرّمضاء: الرمال الحامية من حرّ الشَّمس ⁽¹⁾. الثرى التراب النّدي، و أُريد به هنا مطلق التّراب. والمراد بالتّرب_ كخشن _ : الصريع الملقى على التّراب.

الإعراب:

«كيف» خبر مقدَّم. «العزاء» مبتدأ مؤخَّر . «الواو» حالية. «جثمان» مبتدأ أُضيف إلى الحسين عليه السّلام. «على الرّمضاء» متعلّق بمحذوف، خبره. «عارٍ» مع «جريحٌ» و «تربّ» أخبار بعد الخبر. «بالثرى» _ بمعنى «في الثرى» متعلّق ب-«جريح» أو «عارٍ» أو بهما.

المعنى:

چگونه می توان صبر کرد و خودداری نمود، و حال آنکه بدن حسین سلام الله علیه برهنه و پاره پاره بر روی ریگها و خاکهای گرم افتاده و به خاک و خون آلوده؛ و یک نفر مسلمان پیدا نمی شد که این بدن مجروح را از روی آن خاکها بردارد و به خاک بسپارد.⁽²⁾

والرأسُ في رأسِ مَيَالٍ يُطافُ بِهِ ***وَ يَقْرَعُ السِّنَّ مِنْهُ شَامِتْ طَرِبُ

اللّغة :

الميال: صيغة مبالغة من الميل، والمراد منه هنا الرُّمح الطّويل. يطاف به، أي: يُدار به ⁽¹⁾. القرع: الضَّرب بشدَّة. الشَّامت: من «الشّماتة» وهي: إظهار السّرور بمصاب العدوّ. الطرب _ بكسر الرّاء_: من الطّرب بفتحها، و هو: عروض حالة للإنسان تدلّ على شدَّة الفرح.

الإعراب:

«الواو: عاطفة أو حالية. «الرّأس» بتقدير رأسه مبتدأ. «في رأس» بإضافة المجرور إلى «ميّال» متعلّق بمحذوف، خبره «يطاف» فعل مضارع مجهول. «به» نائب عن الفاعل، والجملة خبر بعد الخبر. «الواو» عاطفة. «يقرع» فعل مضارع معروف. «السّنّ» مفعوله. «منه» متعلّق بمحذوف حال من السنّ، والضّمير راجع إلى الرّأس. «شامت» فاعل الفعل، و «طرب صفة له.

المعنى:

چگونه صبر کنیم و شکیبایی پیش گیریم، و حال آنکه سر مبارک حسین سلام الله علیه را بر سر نیزۀ بلندی نصب کرده بودند و او را به اطراف بیابانها و شهرها می گردانیدند؛ و یزید ملعون ولد الزّنا به کشتن آن بزرگوار شادی و خوشحالی می کرد و شماتت می نمود و آن مردود خبیث چوب خود را بلند می کرد و بر لب و دندان آن سیّد مظلوم می زد.⁽²⁾

ابن عرندس (الغدیر، ج7، ص 171) أينَ الرسول عن الرأسِ الكريمِ على *** رأسِ السنان يحاكي بدر َديجورِ

أينَ الرسول و ثغرٌ كان يرشفه *** تدقّه بقضيب كفٌ محمورِ

(سفينة النجاة)

تنهای کشتگان همه در خاک و خون نگر *** سرهای سروران همه بر نیزه ها ببین

آن سر که بود بر سر دوش نبی مدام *** یک نیزه اش از دوش مخالف جدا ببین

پس بر سنان کنند سری را که جبرئیل *** شوید غبار گیسویش از آب سلسبیل

روزی که شد به نیزه سر آن بزرگوار *** خورشید سر برهنه برآمد به کوهسار

(محتشم)

زیارت ناحیۀ مقدسه:

السلامُ على الثغرِ المقروع بالقضيبِ. السلامُ على الرأسِ المرفوعِ.

فقال رجلٌ من اصحاب رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلّم يقال له أبو برزة الأسلمى: أتنكت بقضيبك فى ثغر الحسين؟! أما لقد أخذ قضيبك من ثغره مأخذاً لربما رأيت رسول الله صلّى الله عليه [و آله] و سلّم يرشفه! (تاریخ طبری، ج 4، ص 356؛ و به همین مضمون، ص 349)

و أهلُ بيتِ رسولِ الله في نَصَبٍ *** أسْرَى النواصِبِ قد أنضاهُمُ التَّعَبُ

اللّغة:

النّصب كالتّعب وزناً و معنىً ⁽¹⁾. الأسرى: جمع «الأسير»، والمراد من النّواصب، مبغضو آل محمد صلّى الله علیه و آله. الإنضاء: الإهزال. ⁽²⁾

الإعراب:

«أهل» مبتدأ أُضيف إلى «بيت» و هو إلى «رسول» و هو إلى «الله». «في نَصَب» متعلّق بمحذوف، خبره. «أسرى» مضافاً إلى النّواصب، خبر بعد الخبر. «قد» للتحقيق. «أنضى» فعل ماضٍ معروف. «هم» مفعوله. «التعب» فاعله.⁽¹⁾

المعنى:

ای شیعیان و دوستان رسول خدا! چگونه صبر کنیم، و حال آنکه اهل بیت رسول خدا در رنج و تعب و محنت بودند. و اسیر و دستگیر نواصب و دشمنان آل پیغمبر صلوات الله عليهم أجمعین بودند، و از زیادتی مشقّت و محنت، آل رسول الله ضعیف و نحیف و لاغر شده بودند.⁽²⁾

سبايا بأكوار المطايا حواسراً *** يلاحظهنّ العبدُ في الناس والحّرُ

(ابن عرندس، الغدیر، ج 7، ص 16_17)

علاقه مندان به مدارک مربوط به اسارت اهل بیت رسول خدا صلوات الله عليه و عليهم أجمعین بنگرند به:

بصائر الدرجات، جزء 7، باب 12، إن الأئمة عليهم السَّلام يعرفون الألسن كلّها، صص 337_339 ح 1 و 6؛ تاریخ طبری ، ج 4، صص 349_360؛ روضة الواعظين، 190_191؛ لهوف، المسلك الثالث، صص 60_85 مقتل خوارزمی، ج 2، صص 38_77؛ احتجاج طبرسی، ج 2، صص،34_38 ، واقعۀ اسارت به نقل از حضرت زینب صلوات الله علیها که در بحار الانوار، ج 45، ص 133 و عوالم العلوم، ج 17، صص 433_435 نیز از همان مدرک نقل شده است؛ بحار الانوار، ج 45، باب 39، الوقائع المتأخّرة عن قتله عليه السلام، صص 107_200؛ عوالم العلوم، ج 17، صص 353_450

والناس لا جازعٌ فيهم ولا وَجِعٌ *** و لا حَزين و لا مُستَرجِعٌ كَيْبُ

اللّغة:

الجازع: من الجزّع _ بفتح الزّاء _ و هو : إظهار الحزن بالصّوت و غيره. الوجع _ بكسر الجيم _ : صفة مشبّهة، منه _ بفتح الجيم _ و هو الدّاء و الأذى. الحزين: من «الحزن» و هو أشدّ الهم والغمّ. الاسترجاع: ترديد الصوت عند البكاء. الكتب _ بكسر الهمزة _:من «الكتابة» بمعنى الغمّ و سوء الحال.

الإعراب:

«النّاس» مبتدأ. «لا» نافية. «جازع» خبره «فيهم» بإرجاع الضمير إلى آل الرّسول، متعلق ب-«جازع». و الأسماء الثلاثة عطف على جازع. «كتب» صفة ل-«مسترجع».

المعنى:

آیا می توان صبر نمود در مصیبت آل رسول صلّى الله عليه و آله که مردان ایشان را کشتند و زنان و دختران ایشان را اسیر نمودند، و حال آنکه مردم بی حیا و بی وفای کوفه و شام عوض آنکه اظهار حزن کنند و در مصیبت آنها جزع نمایند و گریۀ صدادار و فریاد کنند، اظهار فرح و

سرور می کردند و دست به یکدیگر می دادند و «مبارک باد» می گفتند.⁽¹⁾

و مردم روزگار بر اسرای اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله جزع و فزع و تأسف نمی نمودند و در آن مصیبت، محزون و مغموم [نبوده] وکلمۀ استرجاع بر زبان جاری نمی نمودند؛ یعنی: «إنّا لله وإنّا إليه راجعون» نمی گفتند و کتیب نمی گردیدند.

ای چرخ! غافلی که چه بیداد کرده ای *** وز کین چه ها در این ستم آباد کرده ای

بر طعنت این بس است که بر عترت رسول *** بیداد کرده خصم و تو امداد کرده ای

امام سجاد علیه السَّلام به نعمان بن منذر فرمود: ... وامسكونا في حوزة الشام إلى اجتمعوا علينا من أهل الطنابير والمزامير جمعاً كثيراً، يفرحُونَ و يطربون و يضحكونَ (یعنی: و در میان جمعیت اهل شام ما را نگاه داشتند تا آنکه از اهل طرب و طنبور و مزمار جمع بسیاری بر دور ما جمع شدند و آن گروه فرح و خوشحالی می نمودند و می خندیدند و دف و طنبور می زدند به جهت اسیری ما. (بسطامی _ سفینه)

در مقتل خوارزمی، ج 2، ص 60، از سهل بن سعد روایت شده است که:

فإذا أنا بمدينة مطردة الأنهار، كثيرة الاشجار، قد علقوا الستورَ والحجبَ والديباجَ. و هم فرحونَ مُستبشرون. و عندهم نساءٌ يَلعبن بالدفوف و الطُّبولِ... و فاضل بسطامی در سفينة النجاة ذیل بیت یاد شده از مقتل ابی مخنف، از سهل شهرزوری چنین روایت می کند: «دخلت الكوفة فسمعت البوقات.»

در مورد كلمه استرجاع «إنّا لله و إنّا إليه راجعون» (بقره: 156) و بیان آن در خلال واقعۀ عاشورا، بنگرید به:

طبقات ابن سعد، ترجمة الامام الحسين، ارقام 298 و 300 (تراثنا، ج 10، صص 194 و 195)؛ تاریخ طبری، ج 4، ص299؛ ارشاد شیخ مفید، ص 222؛ مجمع البیان، ج 1، ص 238 ، ذیل آیۀ 156 از سورۀ بقره؛ روضة الواعظين، ص 178

فلَيْتَ عَينَ رسولِ اللهِ ناظِرَةٌ ***ماذا جَرىٰ بَعدَهُ مِنْ مَعْشَرٍ نَكَبُوا ⁽¹⁾

اللّغة:

المعشر _ كجعفر _ : الجماعة من النّاس. النكب: العدول عن الشّيء. والباقي واضح.

الإعراب:

«الفاء» تفريعيّة. «ليت» من الحروف المشبَّهة بالفعل. «عين» اسمها، أُضيفت إلى «رسول» و هو إلى «الله». «ناظرة» خبرها. «ماذا» بمعنى الّذي مفعول «ناظرة» من قبيل الحذف والإيصال. «جرى» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الموصول. و الجملة صلته بعده متعلّق ب-«جرى»، و الضمير راجع إلى رسول الله صلى الله عليه و آله «من معشر» متعلّق ب-«جری». «نكبوا» فعل ماضٍ معروف و فاعله والجملة صفة «معشر».

المعنى:

ای کاش رسول خدا صلّى الله عليه و آله در حیات می بود و در صحرای کربلا حاضر، و نظر می کرد چگونه کوفیان و شامیان فرزندش

حسین سلام الله علیه را با لب تشنه پاره پاره کردند و عیالش را اسیر نمودند و اموالش را به غارت بردند، و چگونه از دین برگشتند و از راه حقّ عدول کردند.⁽¹⁾

بلی، اگرچه در مقام ظاهر جناب پیغمبر صلی الله علیه و آله به نظر آن گروه شریر نمی آمد، اما در مقام باطن، آن حضرت پیوسته نظر بر اهل بیت اطهار خود می نمود و ایشان را در تعب و مشقّت ملاحظه می فرمود [بنگرید به: آخرین حدیث از کتاب کامل الزیارات]. سیّما به نور دیده و سُرور سینۀ خود حضرت امام حسین علیه السَّلام که پیوسته لب و دهن آن سرور را می مکید و او را می بویید و می بوسید و بر کتف مبارک خود سوار می نمود [ینگرید به: احقاق الحق، ج 11، ص 304، به نقل از سبط ابن جوزی در تذکرة الخواص، نجف، ص 243 به روایت ابن عباس]

آن سر که بود بر سر دوش نبی مدام *** یک نیزه اش زدوش مخالف جدا ببین

هرگاه حضرت پیغمبر صلّی الله علیه و آله بر سر نعش حمزه در اُحد بفرمایند که هرگز به مقامی نایستادم که: دل مرا بسوزاند زیاده از این مقام، آیا چگونه خواهد بود احوال آن سرور در وقتی که مشاهده فرماید که سرنور دیدۀ او حسین علیه السَّلام را در مجلس شراب و شطرنج حاضر نمایند؟! برگرفته از حدیث امام سجاد علیه السَّلام در بحار الانوار، ج 22، ص 274، ح 27 و ح 44، ص 298، ح 4، به نقل از خصال صدوق، ج 1، ص 37 و امالی صدوق، مجلس 70، ح10]

(بسطامی _ سفینه)

كَمْ بعدَه مِن خُطُوب بعدها خُطَبٌ *** لَوْ كانَ شاهدَها لَمْ تَكْثر الخُطَبُ

اللّغة:

الخطوب: جمع الخَطب _ بالفتح والسّكون _ وهو: الأمر العظيم. الخُطَب _ بالضمّ فالفتح _: جمع الخُطبة _ بالضمّ فالسكون _ و هي معروفة.⁽¹⁾

الإعراب:

«كم» خبريّة في محلّ الرفع بالابتدائية. «بعده» متعلّق بمحذوف خبر المبتدأ. «من خطوب» مميّز ل-«كم». «بعد» مضافاً إلى الضّمير الرّاجع إلى الخطوب، خبر مقدّم. «خطب» مبتدأ مؤخَّر. «لو» شرطيّة. «كان» من الأفعال النّاقصة، اسمها مستتر راجع إلى رسول. «شاهدها» خبر كان، إمّا بكسر الهاء على أنّه اسم فاعل من الشّهود بمعنى الحضور أو بفتح الهاء على أنّه فعل ماضٍ من المشاهدة. و الضّمير البارز راجع إلى الخطوب، مجرور على الأوّل، منصوب على الثانى. «لم» جازمة. «تكثر» فعل مضارع معروف مجزوم ب-«لم». «الخطب» فاعله والجملة جواب «لو» الشرطيّة.

والّذي يظهر لي في بيان مراد السيّد _ رفُع مقامه _ أنّه يريد أن يقول: كان المنافقون والمخالفون بعد رسول الله صلى الله عليه و آله يرتكبون الأمور العظيمة، كغصب الخلافة وقتل أمير المؤمنين و الحسن و الحسين عليهم السّلام ثمّ يرفعون المنابر و يخطبون وكانوا يظهرون الإسلام و أَنّهم مقرون بالإلهيّةِ والرسالة. فعجباً من هذا ثمّ العجب!! و لو كان الرّسول صلّى الله عليه و آله حاضراً، لم تقع هذه الخطوب و لم يكونوا

قادرين ⁽¹⁾على رفع المنابر و إجراء هذه الخطب المشتملة على إظهار السّرور و الفرح بهذه الخطوب. والله أعلم بالصّواب.⁽²⁾

قد كان بعدك أنباء وهنيئة *** لو كنت شاهدها لم تكثر الخطب

إنّا فقدناك فقد الأرض وابلها *** فاختل قومك، فاشهدهم ولا تَعْبُ

ذكره في المجمع في لغة «هنبت».

آری، اگر پیغمبر خدا بود، کسی را جرأت نبود که به اهل بیت او به دیدۀ خیانت نظر کند و احدی را توان نبود که به فرزندان او جفا نماید. (وفا)

المعنى:

ای شیعیان! چه بسیار از امور بزرگ را بعد از رسول خدا مخالفین بی حیا مرتکب شدند. غصب خلافت پسر عمش را نمودند، دو نور دیده اش را، یکی را به زهر جفا شهید کردند و دیگری را به شمشیر ظلم و ستم پاره پاره نمودند. و با وجود این همه اعمال شنیعه، بر منبر رسول خدا صلىّ الله عليه و آله بالا می رفتند و خطبه می خواندند و اظهار اسلام می کردند، و نماز میخ واندند و خود را از امّت رسول خدا می دانستند؛ و حال آنکه از یهود بدتر بودند، و خدا و رسول از خود آنها و اسلامشان بیزارند. و اگر رسول صلّی الله علیه و آله در حیات بود، هرگز این امر واقع نمی شد.⁽³⁾

قال [الله تعالى]: يا إبراهيم! فإنّ طائفة تزعم أنّها من اُمّة محمّد ستقتل الحسين، إبنه، من بعده ظلماً و عدواناً، كما يذبح الكبش. و يستوجبون بذلك سخطي... (بحار الأنوار، ج 44، ص226، ضمن حدیث 6؛ به نقل از عیون اخبار الرضا علیه السَّلام ج 1، باب 17، ص 209 و امالی شیخ صدوق).

أم وهب در روز عاشورا (به این نکته توجه شود که او همانطور که در تواریخ آمده، مسیحی زاده بوده است): يا أمّةَ السُّوء أشهدُ أنَّ اليهود والنصارى خيرٌ مِنْكُمْ.

(ينابيع المودّة، باب 61، ص 343)

بند چهارم

شاءٌ مِنَ النَّاسِ لا ناسٌ ولا شاءُ *** هَوَتْ بِهِمْ فى مهاوى الغَى أَهْواءُ

اللّغة:

شاء: جنس الغنم، واحده «الشاة» ⁽¹⁾. هوت بهم، أي: أسقطهم. المهاوي: جمع المهوى، اسم مكان بمعنى المسقط. الغيّ: خلاف الهدى ⁽²⁾. الأهواء: جمع الهوى، بمعنى ميل النّفس.

الإعراب:

«شاء» خبر مبتدأ محذوف، أي هم شاء. «من النّاس» متعلّق بمحذوف، صفة شاء. «لا» عاطفة . «ناس» عطف على شاء. «ولا» عاطفة.«شاء» أيضاً معطوف. و المراد أنَّ المخالفين كالبهائم لا يعرفون ما

ينفعهم و ما يضرّهم، و طبع الله على قلوبهم فهم لا يعقلون. ليسوا ناساً لعدم عقلهم و فطانتهم، و ليسوا شاءً لأنهم بصورة الإنسان ⁽¹⁾. «هوت» فعل ماضٍ معروف.«بهم» متعلّق به. «في مهاوي» بالإضافة إلى الغيّ متعلّق ب-«هوت». «أهواء» فاعل الفعل.

المعنى:

اهل کوفه و شام و دشمنان اهل بیت طهارت و نواصب آل محمد صلى الله علیه و آله ، مثل گوسفندان و باقی حیوانات، نمی شود ایشان را داخل افراد انسان شمرد، به جهت آنکه آنها عقل و فهم و زیرکی نداشتند که حق را از باطل تمیز بدهند و از فرط حماقت و بی فهمی باطل را اختیار کردند. و نمی شود ایشان را گوسفند گفت، به جهت آنکه به صورت انسانند و هواهای نفسانیّه و خیالات فاسده، ایشان را در ورطهٔ هلاکت انداخت که احتمال نجات نیست.⁽²⁾و ⁽³⁾

أرأيت من اتّخذ إلهَهُ هواهُ أفأنتَ تكونُ عليه وكيلاً * أم تحسَبُ أن أكثرهم يسمعُونَ أو يَعْقِلُونَ إنْ هُم إلا كالأنعام بل هم أضل سبيلاً (الفرقان:44_45).

أحمد بن إدريس، عن محمّد بن عبدالجبّار، عن بعض أصحابنا رفعه إلى أبي عبدالله عليه السلام، قال: قلت له: ما العقل؟

قال: ما عُبِدَ به الرحمنُ واكتُسِبَ به الجنانُ.

قال: قلتُ: فالَّذي كانَ في معاوية؟

فقال: تلك النَّكراء، تلكَ الشَّيطنةُ. وهي شبيهة بالعقلِ وليست بالعقلِ.

(اصول الكافى، ج 1، كتاب العقل والجهل ، ح 3)

والناس عندك لاناس فيحفظهم *** سوم الرّعاة ولا شاءٌ و لا نعمُ.

شافی ابی فراس حمدانی _ متوفّا به سال 357 (الغدیر، ج 3، صص 402_399)

دانُوا نِفاقاً فَلَمّا أَمْكَنَتْ فُرَضٌ **** شَغَتْ لَهُم غارةٌ فِي الدِّينِ شَغْواءُ

اللّغة:

الدنوّ: القرب. النفاق: إضمار الكفر وإظهار الإيمان. الفرص: جمع الفرصة، كرقعة و رقع. شغتْ، بمعنى: تفرّقت، من الشغو ⁽¹⁾

فليت لي بهم قوماً إذا ركبوا *** شنُّوا الإغارةَ فرساناً و رُكباناً

پس ظاهر آن است که در بیت نیز «شنّت» باشد و «شعَت» از قلم نسّاخ شده (ابوطالب)

غارة شعواء _ بالمهملة _ : هي التي تأتي في كلّ جانب سواءً. (وفا)

الإعراب:

«دانوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله، و أي: قربوا من الإسلام. «نفاقاً» تميز رافع الإبهام عن النّسبة. «فاء» ⁽¹⁾تفريعيّة. «لمّا» شرطيّة. «أمكنت» فعل ماض معروف، مفعوله محذوف، أي: أمكنتهم. «فرص» فاعل الفعل. «شغت» فعل ماضٍ معروف. «لهم» متعلق ب-«شغت» أو بمحذوف، حال من الغارة. «غارة» فاعل شغت ⁽²⁾. «في الدين» متعلق ب-«غارة» أو بمحذوف، صفة غارة. «شغواء» صفة ل-«غارة». والجملة الفعليّة جواب «لمّا».

المعنى:

قسم به خدا که ظالمین آل محمّد صلّى الله علیه و آله بر کفر خود باقی بودند و اسلام قبول کردند به حسب ظاهر و کفر خود را پنهان می داشتند و انتظار فرصت می کشیدند، تا آنکه فرصت یافتند و دین را به غارت بردند ⁽³⁾و شیرازه اسلام را گسیختند و کفر باطنی را اظهار کردند.

سَلُوا عليه سُيوفاً كانَ أَرْهَفَها *** لَها مِضاءٌ ⁽¹⁾إذا سُلَّتْ وإمضاءُ

اللّغة:

سلّ السيف: أخرجه من الغمد. أرهف السّيف: [حدّده ⁽²⁾] و رفّقه ⁽³⁾

أرهفها، أي: أضعفها وأدقّها.(وفا)

الإعراب:

«سلّوا» فعل ماض معروف و فاعله. «عليه» متعلّق ب-«سلوا»، والضمير راجع إلى الدّين، والضمير البارز مفعوله راجع إلى السّيوف. والجملة صفة سيوفاً . «لها» متعلّق بمحذوف خبر مقدّم، والضمير راجع إلى السّيوف. «مضاء» مبتدأ مؤخّر. «إذا» شرطيّة. «سُلّت» فعل ماضٍ مجهول. مرفوعه ⁽⁴⁾مستتر راجع إلى السيوف. جوابه محذوف بقرينة السّابق. «الواو» عاطفة . «إمضاء » عطف على مضاء.

المعنى:

چون که فرصت یافتند، شمشیرهایی که تیز شده بود و نازک شده

بود از برای رواج اسلام، به یکدفعه از غلاف کشیدند ⁽¹⁾

چنانچه سیدالشهداء، علیه السَّلام در روز عاشورا، موافق روایت احتجاج (ج2، ص24) به آن گروه پرلجاج فرمودند: فشحذتم علينا سيفاً كان في أيدينا؛ يعنى: تیز نمودید و بیرون کشیدید بر روی ما شمشیری را که به دست ما بود.

در مصادر ذیل نیز فرمایش امام صلوات الله علیه یافت می شود:

تحف العقول، ص 240؛ مقتل خوارزمی، ج 2، ص 6؛ تاریخ ابن عساکر، ص 216، رقم 273؛ احقاق الحق، ج 11، ص 624 مقتل مقرم، ص 234، به نقل از دو مصدر اخير ، مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 110؛ الملهوف، ص 41؛ بحار الانوار ، ج 45، ص 8و 83 به نقل از مناقب آل ابی طالب و احتجاج؛ إحقاق الحق، ج 19، صص 416 _ 418، به نقل از ترجمة الامام الحسین علیه السَّلام، ص 215. (بسطامي _ سفينة النجاة)

شَبُّوا لإطفاء نور الله نارَ وَعَى *** لَوْلاء ما شَبَّها قدح وإيراءُ

اللّغة:

القدح ⁽²⁾و الإيراء و الشبّ: إخراج النّار و جعلها مشتعلة. و من فسّر

الإيراء و الشبّ باشتعال النار ، فقد أخطأ، لأنّ المعتدي لا يفسّر باللاّزم بدون تعديته. الإطفاء: إخماد النّار . الوغى: الحرب.

الإعراب:

«شبّوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المنافقين. «لإطفاء» بالإضافة إلى النّور و هو إلى الله، متعلّق ب-«شبّوا». «نار» مفعول «شبّوا». «وغى» مضاف إليه. «لولا» امتناعيّة. و الضّمير راجع إلى نور الله، مبتدأ كما المشهور بين النُّحاة من قبيل دابّة ضمير الجرّ عن الضّمير المرفوع، خبره محذوف أي موجود. «ما» نافية «شبّ» فعل ماضٍ معروف. «ها» مفعوله راجع إلى نار الوغى. «قدح» فاعل «شبّ». «إيراء» عطف على قدح. والجملة جواب لولا.

المعنى:

این کافرهای باطنی در اوّل امر اسلام را به خود بستند و اظهار اسلام نمودند، تا آنکه به واسطهٔ اسلامیان قوّتی گرفتند، فرقه ای از مسلمانان را اغواء نمودند، دور خود جمع کردند. به عوض آنکه ترویج دین اسلام نمایند، بنیان اسلام را خراب کردند و آتش جنگ برافروختند و فتنه ها بر پا نمودند و نور خدا را خاموش کردند.⁽¹⁾

حضرت سیدالشهداء علیه السَّلام در روز عاشورا، موافق روایت/ احتجاج (ج2، ص 24) به آن فرقه معدن لجاج فرمودند: و «حششتم علينا ناراً أضرَّ مناها على عدوّكم وعدونا»، یعنی: برافروختید، ای قوم! برما، آتشی را که ما آن آتش را برافروخته بودیم بر دشمنان شما و دشمنان خود. و شما حال آتش ما را بر روی ما مشتعل نموده اید. (بسطامي _ لؤلؤ البحرين)

و نعم ما قال العارف البرغاني:

بت پرستان نار کفر افروختند *** ز آتش کین عالمی را سوختند

نار نمرودی چرا شد شعله ناک *** بر خلیل خلّت ابراهیم پاک؟

زوجۀ حزبيل آن علیا جناب *** در تنور نار فرعونی کباب؟

از چه ره سوزد، خدا، آن بی دلیل *** خیمه ای کو بوده باب جبرئیل؟

خیمه ای کو قبلۀ اهل ولاست *** سوختن از بت پرستی کی رواست؟

خیمه ای کو بُد قوام کُن فکان *** معبد روحانیان و قدسیان

از چه ره آن بت پرست آن بی کتاب *** سوخت آن خیمه، نمود عالم کباب

(بسطامی _ سفینه)

و زحزحوا الأمرَ لِلأدْنَابِ عَنْ تِرَةٍ *** وَ أخَّروا مَنْ بِهِ العُلياءُ عُلياء

اللّغة:

الزحزاح: الإبعاد ⁽¹⁾

«زحزح» به معنی بُعد و دوری است، چنانکه می گویند: هذا بزحزح من ذاک، یعنی دور است از آن. (ابوطالب)

أو مؤنث أعلى ⁽¹⁾؛ والمد للضرورة.

الإعراب:

«زحزحوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المنافقين. «الأمر» بمعنى أمر الخلافة و الرئاسة، مفعوله. «للأذناب» بمعنى إلى الأدنون من النّاس و الّذين لا يصلحون للخلافة و الرئاسة ⁽²⁾، متعلّق ب-«زَحزحوا». «عنترة» بمعنى عن تباعد منهم عن الإسلام، أو عن حقدهم و بغضهم على أهل البيت عليهم السّلام، متعلق ب-«زحزحوا». «أخّروا» فعل ماضٍ معروف، فاعله المنافقون. «من» موصولة، مفعوله. «به» متعلّق ب-«عليا» الثانية. «العليا» مبتدأ. عليا خبره. والجملة صلة مَن . والمراد بالموصول عليّ بن أبي طالب و من بعده من الأئمّة عليهم السَّلام ⁽³⁾.

المعنى:

اوّل خرابی که در دین خدا صادر شد این بود [که] از راه بغض و کینۀ اهل بیت رسول خدا، وصىّ بالنصّ رسول را خانه نشین کردند و مؤخَّر داشتند و امر را بر مستضعفین مشتبه نمودند؛ و حال آنکه رفعت و شرافت و علم و عمل و حسب و نسب، همه در این خانواده جمع بود،

و شرافت و رفعت، به واسطۀ انتساب به اهل بیت، شریف و رفیع شد.⁽¹⁾

حَلَّتْ بذلك في الإسلامِ قارعةُ *** و فِتنةٌ تَقرعُ الأسماعَ صَمّاءُ

اللّغة:

الحلول: الوقوع. القارعة: الداهية. الفتنة: الشرّ والفساد. تقرع: من «القرع» و هو الضّرب بشدّة. والمراد بالصمّاء، شديدة عظيمة.

الإعراب:

«حلّت» فعل ماضٍ معروف. «بذلك في الإسلام» متعلّقان به. و أشير بذلك إلى تقديم من لا يستحقّه المذكور في السابق. «قارعة» فاعل «حلّت». «فتنة» معطوف عليه. «تقرع» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى الفتنة أو القارعة. «الأسماع» مفعوله. والجملة صفة لمرجع فاعل الفعل. «صمّاء» إمّا صفة لفتنة أو قارعة.

المعنى:

چون که خلیفۀ رسول خدا [را] خانه نشین نمودند و کسی که صلاحیّت نداشت او را مقدّم داشتند؛ به این عمل شنیع، داهيه و مصیبتی در دین واقع شد و فتنه ای در اسلام بر پا شد. کوبید گوشهای مردم را به قسمی که کر شدند از شنیدن کلام حقّ، فهم لا يسمعون و

آتشی که در اسلام افروختند و فتنه و فسادی که بر پا کردند، بر طرف نخواهد شد و علاج او را نخواهد نمود الاّ شمشیر برندۀ حضرت قائم آل محمد عجّل الله فرجه وسهَل مخرجه. ⁽¹⁾

و قال له (قال النبّي صلّى الله عليه و آله لعليَّ عليه السَّلام): إنّ الله أوحى إلىَّ أن أقومَ بفَضلِك. فقمتُ به في الناسِ. وبلغتهم ما أمرني بتبليغه.

و قال له: اتّق الضغائن الّتي لك في صدور من لا يظهرها إلاّ بعد موتي. أولئك يلعنُهُم الله ويلعنُهُم اللرَّعِنُونَ» (البقرة: 159).

ثم بكى صلّى الله عليه و آله. فقيل: مما بكاؤك يا رسول الله ؟

فقال: أخبرني جبرئيلُ أنّهم يظلمونه و يمنعونه حقَّه و يُقاتِلُونَه و يقتلون ولدَهُ و يظلمونهم بعدَه، و أخبرني جبرئيل عن الله عزَّ وجلَّ أن ذلكَ الظلم يزول إذا قام قائمُهُم. (مناقب خوارزمی، ص 24)

و طُخْيَةٌ غَشَتِ الأبصار ظلمتُها ***عَمياءُ قَد عَمَّتِ الأبصارَ غَمَاءُ

اللّغة:

الطخية _ كغرفة _: الظلمة الشديدة ⁽²⁾. الغشّ: الستر العمياء: مؤنّث أعمى ⁽³⁾. الغمّاء: مؤنَّث الأغمّ، من الغمّ بمعنى: السّتر ⁽⁴⁾.

الإعراب:

«طخية» عطف على قارعة، يعني: حلّت بذلك ظلمة شديدة. «غشّت: فعل ماضٍ معروف. «الأبصار» مفعوله. «ظلمة» بالإضافة إلى الضّمير الراجع إلى طخية، فاعله. والجملة صفة طخية. «عمياء» أيضاً صفة طخية ⁽¹⁾. «قد» للتحقيق. «عمّت» فعل ماضٍ معروف من العموم، بمعنى الشّمول و الإحاطة. «الأبصار» مفعوله. والجملة صفة طخية، و كذا «غمّاء» صفة لها.

المعنى:

از غصب خلافت و ریاست اهل بیت طهارت، ظلمت بسیار سختی فرا گرفت عالم را که چشمها را پوشانید و حقّ و باطل به هم مخلوط شد. اگر نه این است که تاریکی چشمها را فرا گرفته، چرا مردم حقّ را از باطل تمیز نمی دهند؟ پس یا آنکه چشمها کور است، یا آنکه تاریکی چشمها را احاطه نموده که دنبال باطل می دوند و حقّ را می گذارند. ⁽²⁾

عَدَتْ عَلى أَسَدِ الغابات أضْبُعُها *** و في الرُّعاةِ لَها قد عَدَّتِ الشاءُ

اللّغة:

العدوان: التّجاوز عن الحد الغابات الحدّ. الغابات: جمع «الغابة» و هو: محلّ

السّباع. الأضبع : جمع «الضبع» يقال لها بالفارسيّة: كفتار. الرّعاة: جمع «الراعي» و هو الرّاعي يرعى الغنم ويحفظها. العثّ: الفساد. الشّاء: جنس الشاة.

الإعراب:

«عدت» فعل ماضٍ معروف. «على أسد» بإضافة الأسد إلى الغابات متعلّق ب-«عدت». «أضبع» بإضافتها إلى الضّمير الراجع إلى الغابات، فاعل «عدت». «في الرعاة» متعلّق ب-«عنّت». «لها» متعلّق ب-«الرعاة»، والضّمير راجع إلى الشاء، و فيه قبل الذكر لفظاً دون رتبة. «قد» للتحقيق. «عثّت» فعل ماضٍ معروف. «الشاء» فاعله.

المعنى:

کفتارهای جزیره و بیشۀ هوا و هوس از حدّ خود خارج شده، تجاوز و تعدّی نمودند بر شیر بیشۀ اسلام، به گمان آنکه کار شیری می توانند کرد. غافل از آنکه کفتار، شیر نخواهد شد. ایشان به منزلۀ گوسفندانی بودند که در ظلّ دولت و حمایت شاه ولایت می چریدند، یکدفعه بر سرش ریختند و خاک جسارت و خسارت بر سر خود بیختند.⁽¹⁾

فالحقُّ مُعْتَصَبٌ والمالُ مُنتَهَبٌ *** وَفَيءُ آلِ رسولِ الله أفياءُ

اللّغة:

المراد بالحقّ، حقّ الخلافة. مغتصب، أي: مغصوب. النّهب: أخذ مال الغير بالغلبة. والمراد بالفيء، ما اختصّ الرسول به من الغنيمة. الأفياء:جمعه.

الإعراب:

«الفاء» للتّفريع. «الحقّ» مبتدأ. «مغتصب» خبره. وكذا «المال منتهب» مبتدأ و خبر. «فيء» مبتدأ أُضيف إلى «آل» و هو إلى «رسول» و هو إلى «الله». «أفياء» خبره.

المعنى:

نتیجۀ روباه بازی منافقین این شد که عاقبت حقّ خلافت _ که خدا و رسول در اهل بیت قرار داده بودند، واحداً بعد واحد _ غصب کردند و نگذاشتند اظهار امر خود را نمایند. اموال اهل بیت علیهم السَّلام را غارت کردند. مختصانی که در غنیمت، خدا از برای رسول خود قرار داده بود و به ارث به فاطمه و اولاد فاطمه می رسید ⁽¹⁾، منع کردند و قسمت نمودند بر اشخاصی که صالح نبودند.⁽²⁾

(شافیه ابی فراس حمدانی _ متوفّا به سال 357) _ الغدیر، ج 3، صص 399_402

و الطاهرونَ وُلاةُ الأمر تَحْتَكِمُ ال- *** أرجاسُ فيهِم بِمَا اختاروا وَماشاؤوا

اللّغة:

المراد ب-«الطاهرون»، الّذين أذهب الله عنهم الرّجس وطهّرهم تطهيراً، و هم آل محمّد صلّى الله عليه و آله. الولاة: جمع «الوالي»، والمراد منهم الأئمّة عليهم السَلام. الاحتكام:مبالغة الحكومة. الأرجاس: جمع الرّجس» و هم المخالفون الغاصبون لحق آل محمّد صلّى الله عليه و آله.

الإعراب:

«الطّاهرون» مبتدأ. «ولاة» بالإضافة إلى «الأمر» بدل منه أو صفة له. «تحتكم» فعل مضارع معروف. «الأرجاس» فاعله. والجملة خبر المبتدأ. «فيهم» و «بما اختاروا» متعلّقان ب-«تحتكم» و «ما» موصولة أو مصدريّة، أي، بالّذي اختاروه أو باختيارهم. والضّمير المرفوع راجع إلى الأرجاس. «و ما شاؤوا» عاطف على ما اختاروا.

المعنى:

مصیبت بزرگ این است: اشخاصی که آیۀ تطهیر در شأن آنها نازل شد و امر ولایت و ریاست را خدا و رسول خدا به ایشان واگذارده بودند، حکومت و بزرگی پیدا کردند بر آنها کسانی که رجس و پلید بودند، حکم می کردند بر سر ایشان به هر قسم که می خواستند.⁽¹⁾

احقاق الحق ج 2، صص 399 _ 501 و ج 3، صص 320_335 و 502_512 و ج 6، صص 225 _ 380 و ج 14، صص 1_39 و ج 15، صص 88_127؛ بحار الانوار، ج 23، صص 304-283، باب 17، باب وجوب طاعتهم و أنّهم أولي الأمر، و ج 35 صص 183 _ 206، باب 4، في نزول آية «إنّما وليكم الله»

و بَضْعَةُ المصطفى لَمْ يُرْعَ جَانِبُها *** حتى قَضَتْ وَهْيَ غَضْبَىٰ دَاوُهَا دَاءُ

اللّغة:

البضعة _ بفتح الباء _: القطعة من الشيء. قضت، أي: ماتت. غضبي: مؤنَّث «غضبان» من الغضب ⁽¹⁾. الداء: المرض. و تنكير الدّاء الثاني للتعظيم و التكثير. ⁽²⁾

الإعراب:

«بضعة» مبتدأ. «المصطفى» مضاف إليه. «لم» جازمة. «يرع» مضارع مجهول مجزوم ب-«لم» بحذف اللاّم. «جانب» مضافاً إلى الضمير الراجع إلى بضعة النبيّ صلى الله عليه و آله [نائب ⁽³⁾] فاعله. والجملة خبر المبتدأ. «حتّى» لانتهاء الغاية، و هي ابتدائية. «قضت» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى بضعة النّبي. «الواو» حالية. «هي» مبتدأ. «غضبى» خبره. «داؤها» مبتدأ. «داء» خبره، أي: داء عظيم كثير.

المعنى:

منافقین بی حیا ادعای اسلام می کردند و خود را از امّت رسول خدا

می دانستند. حقّ دخترش را رعایت نکردند، با وجود آنکه او را پارۀ تن خود می خواند، فدک را غصب کردند. پهلویش را شکستند. محسن را سقط نمودند. آن معصومۀ مظلومه از همان درد و مرض از دنیا رفت، و بر اوّل و ثانی غضبناک بود و از آنها راضی نبود.⁽¹⁾

كفاية الأثر، صص 62_65؛ کامل بهایی، ج 1، صص 310_315، فصل دوم في وفات فاطمة عليها السَّلام؛ بحار الانوار، ج 43، صص 171_170 ، ح 11 به نقل از دلائل الأمة طبرى، و صص 198_199، ذیل حدیث 29، به نقل از سلیم بن قیس، و صص 203_204، ذیل حدیث ،31، به نقل از علل الشرائع.

و نیز نگاه کنید به: بحار الانوار، ج 43، ص 182، ذیل رقم 16، به نقل از مناقب آل ابی طالب، و ص 190 ذیل رقم 19، به نقل از کشف الغمّة، و صص 206_207، رقم 34، به نقل از علل الشرائع؛ و ص 209 ، رقم 37، به نقل از امالی صدوق، و ص 218 ، رقم 49، به نقل از مصباح الأنوار

قد أبْدَلُوا الوُدَّ فِي القُربى بِبُغْضِهِمُ *** كأَنَّما وُدُّهم فِي الذِّكرِ بَغْضَاءُ

اللّغة:

الودّ: المحبّة. المراد بالقربى، أقرباء الرسول المؤمنون الّذين هم أهل بيته الطاهرون. البغض: العداوة. المراد بالذّكر، القرآن المجيد. البغضاء: مصدر، بمعنى: شدّة البغض.

الإعراب:

«قد» للتّحقيق. «أبدلوا» فعل ماضٍ معروف و فاعله راجع إلى

المنافقين الغاصبين لحقوق أهل البيت عليهم السَّلام. «الودّ» مفعوله. «في القربى» متعلق به. «ببغضهم» مفعول ثانٍ ل-«أبدلوا» بواسطة الباء، والضّمير المجرور بالإضافة راجع إلى القربى. «كأنّما» من أداة التشبيه. «ودّهم» مبتدأ. «في الذّكر» متعلّق بمحذوف صفة ل-«ودّهم»، أي: ودّهم المذكور في القرآن «بغضاء» خبر المبتدأ.

المعنى:

خداوند عالم خبر داد به رسول خود: «بگو به امّتانت: من اجری و مزدی به جهت رسالت خود نمی خواهم الاّ آنکه اهل بیت مرا دوست بدارید ⁽¹⁾

طبری در تاریخ خود، ج 4، صص 292_294، ابیاتی را به نقل از زن اسیری از عبدالمطلب نقل می کند که موافق حال و مقام است:

ماذا تقولونَ إن قال النبيّ لكم *** ماذا فعلتم و أنتم آخِرُ الأمم

بعترتي و بأهلي بعدَ مفتقدي *** منهم أُسارىَ و قَتْلَى ضَرّجوا بدمِ

ما كان هذا جزائي إذ نصحتُ لكم *** أن تخلفوني بسوء في ذوي رحمي

همو دو بیت اوّل را در ص 357 به ابنة عقيل بن أبي طالب» نسبت داده، و شيخ مفید در ارشاد، ص 248 و بحار الانوار، به نقل از او درج 45، ص123 و مفید ثانی در روضة الواعظین، صص 192_193 آن را از ام لقمان، بنت عقیل دانسته اند. از طرفي طبق نقل بحار الانوار، ج45، ص188، شیخ مفید در امالی خود آن را به «اسماء بنت عقيل» نسبت داده است. همین اشعار در مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 15 ؛ از حضرت زینب صلوات الله علیها نقل شده و در ص 116 اشاره شده که این اشعار به ابو الأسود دوئلی و حضرت سجاد صلوات الله علیه نیز نسبت داده شده است. همچنان که در کامل بهایی، ج 2، ص178، آن را از حضرت سجاد علیه السَّلام دانسته است. در تذکرة الخواص، ص 240 و أنساب الاشراف، ج 3، ص 221 و بحار الانوار، ج45، صص 163 _ 164 ، به نقل از احتجاج، ص 123، از ابن نما، آن را به زینب بنت عقیل بن ابی طالب نسبت داده اند. مرحوم مقرم نیز در مقتل خود، با نسبت دادن این اشعار به «زینب بنت عقیل» شرح مفصلی در مورد اختلاف در انتساب این اشعار کرده است.

و جا دارد از مقتل همو، صص 333_334، که قصیدۀ سید صالح بن سیدمهدی بحر العلوم را ذکر کرده است، بیت مناسب مقام ذکر شود:

كأنّ رسول الله قال لقومِه *** خُذُوا وِتْرَكُمْ مِنْ عترتي و تَشَدَّدوا

و نیز از سخنان جناب زهیر بن قین در روز عاشورا، عبارت زیر است:

عباد الله! إن ولد فاطمة رضوان الله عليها أحقَّ بالود والنصر من ابن سميّة، فإن لم تنصروهم، فأعيذكم باللهِ أنْ تَقْتُلُوهُمْ...

(تاریخ طبری ، ج 4، ص 324 و تاریخ کامل ابن اثیر، ج 4، ص 28)

بند پنجم

هُم أهلُ بَيتٍ رَسولُ الله جَدُّهُم *** أجرُ الرّسالةِ عِندَ الله وُدُّهُمُ

اللّغة:

الودّ: المحبّة. والباقي واضح.

الإعراب:

«هم» مبتدأ، والضمير راجع إلى الأئمّة الّذين هم لكونهم مطمح نظر الشّيعة صاروا كأنّهم سبق ذكرهم. «أهل» مضافاً إلى «بيت» خبره. «رسول» بالإضافة إلى «الله» مبتدأ. «جدّهم» خبره. والجملة صفة ل-«أهل بيت» أجر مبتدأ. «الرّسالة» مضاف إليه. «عند» مضافاً إلى «الله» متعلّق بمحذوف حال عن الأجر. «ودّهم» خبر المبتدأ.

المعنى:

خداوند عالم در کلام مجید خود به پیغمبر صلّى الله عليه و آله خبر داد: «قلْ لا أسأَلُكُمْ عَلَيهِ أجْراً إلا المودَّةَ فِي القُربىٰ». پس ائمّه طاهرين اهل بیتی هستند که رسول خدا جدّ ایشان است، و خداوند عالم مودّت

و محبّت ایشان را مزد زحمت رسول صلّی الله علیه و آله در هدایت امّت قرار داد. ⁽¹⁾

و من يَقْتَرِفْ حَسَنَةٌ نَزِدْ لَهُ فيها حُسْناً (الشورى: 23). [یعنی:] و کسی که حسنه [که ولایت اهل بیت باشد] کسب نماید، زیاده می کنیم از برای او در آن، عمل احسان و نیکی را.

بلکه آن را افضل حسنات و اشرف قربات و طاعات قرار داده.

بدان که حق پیغمبر خدا بر خلق، خصوصاً امّت او بعد از حقوق الهی، عظیم تر از حقّ هر ذی حقّی می باشد. زیرا که علاوه بر اینکه آن فخر رسل و هادی سبل، واسطۀ وجود هر موجودی و سبب نزول برکات و رحمت از خالق ارضین سماوات می باشد، واسطهٔ حصول معرفت الهی و معرفت طریق بندگی نسبت به همۀ عالمیان می باشد. با وجود همۀ اینها معلوم است که آن سرور عالم چه زحمتها کشید و تحمّل چگونه مشقتهای عظیمه نمود تا آنکه طریق خدا پرستی را به خلق تعلیم فرمود.

باری، پیغمبر خدا راضی شد به عوض آن زحتمهایی که کشیده و لقبهایی که در راه دین متحمّل شده و به عوض حقهایی که بر امت خود دارد، به همین قدر که دوست بدارند اهل بیت او را. و این دوست داشتن امر صعبی نبود و خرجی و زحمت و تعبی در آن نیست. پس چقدر بی دین است کسی که این امر سهل را در مقابل این حقوق قبول ننماید. و از آن عجبتر آنکه به عوض دوستی، دشمنی نماید.(بسطامی _ سفینه)

در مورد وجوب حبّ و ودّ اهل بيت صلوات الله علیهم اجمعین بنگرید به:

الصراط المستقيم ، ج 1، صص 188 _ 192؛ غاية المرام، مقصد دوم، باب 5و 6 صص 306_310؛ بحار الانوار، ج 23، صص 228_257، باب 13، باب أنّ مودّتهم أجر الرسالة... همان، باب 14، باب في تأويل قوله تعالى «و إذَا المَوْوُودَةُ سُئلت»؛ همان، ج 27، صص 51 _ 239 ، باب ،1 10، ابواب ولايتهم وحبّهم وبغضهم صلوات الله عليهم ؛ احقاق الحق، ج 3، ص 1_23 و 531؛ همان، ج 9، صص 92_101، 392 و 428_429؛ همان، ج 14، صص 106 115؛ همان، ج 18، صص 336_338 و 464 و 485_486؛ الغدیر، ج 2، صص 306_311

هُمُ الأئمةُ دانَ الْعالَمون لَهُم *** حَتَّى أقَرَّ لَهُم بالفضل ضِدُّهُمْ

اللّغة:

دان، أي: خضع و انقاد. والمراد بالعالمون، ما سوى الله. و لسنا بصدد ⁽¹⁾تحقيق أنّه ما هو الضدّ المقابل.

الإعراب:

«هم» مبتدأ. «الأئمة» خبره. «دان» فعل ماضٍ معروف. «العالمون» فاعله. «لهم» متعلّق ب-«دان». والضّمير المجرور راجع إلى الأئمّة عليهم السّلام. «حتّى» افتتاحيّة. «أقرّ » فعل ماضٍ معروف «لهم» و «بالفضل» متعلّقان به. «ضدّهم» فاعله.

المعنى:

این دوازده نفس مقدّس، خداوند عالَم، آنها را امام و پیشوای خلق قرار داد، و ما سوى الله _ از جنّ و انس و غیرهما _ مطیع و منقاد شدند از برای امر ایشان در عالم خود. حتّی آنکه منافقین و مخالفین به فضل و علم و ادبِ این بزرگواران اقرار داشتند. الفضل ما شهدت به الأعداء. ⁽²⁾

(فقراتی از زیارت جامعۀ کبیره)

و نیز بنگرید به:

بحار الانوار، ج 26 ، باب 7، باب أنّ دعاء الانبياء استجيب بالتوسل والاستشفاع بهم صلوات الله عليهم، صص 319_334؛ همان، ج 26 ، باب 8 فضل النبي و أهل بيته على الملائكة، صص 335_351 ؛ و مدارک مربوط به خدمتگزاری حضرت جبرئیل و حضرت میکائیل بر امام حسین علیه السَّلام که ذکر شد.

و در مورد اعتراف مخالفین به فضائل حضرت امیر المؤمنين صلوات الله عليه رجوع کنید به: الصراط المستقیم، ج 1، باب 7 ، فصل دوم

سَعَتْ أَعادِيهِمُ في حَطَّ قَدرِهِمُ *** فازداد شناناً ⁽¹⁾و مِنهُ ازْدادَ حقدُهُمُ

اللّغة:

الأعادي: جمع «الأعداء» و هو جمع «العدوّ». الحطّ: التنزيل. القدر: المرتبة. والشّان: الحقد البغض و العداوة.

الإعراب:

«سعت» فعل ماضٍ معروف. « أعادي» فاعله أضيفت إلى الضّمير

الراجع إلى أهل البيت عليهم السَّلام. «في حطّ» متعلّق به، أُضيفت إلى ««قدر» و هو إلى الضّمير. «الفاء» للنتيجة. «ازداد» فعل ماضٍ معروف فاعله راجع إلى القدر ⁽¹⁾. «شاناً» تميز. «منه» متعلّق ب-«ازداد» الثاني، والضّمير إلى «الازدياد» المفهوم من «ازداد» الأوّل. «ازداد» فعل ماضٍ معروف. «حقد» بالإضافة إلى الضّمير، فاعل «ازداد».

المعنى:

منافقین و دشمنان، سعیها کردند و کوششها نمودند تا آنکه جلالت قدر و منزلت أئمّۀ طاهرین علیهم السَّلام را بر مردم مخفی کنند. ⁽²⁾هرچه سعی کردند، جلالت قدر ایشان بیشتر و واضحتر شد. به این واسطه، بغض و عداوت دشمنان به این بزرگواران زیادتر شد.⁽³⁾

و در مورد کتمان فضائل اهل بیت علیهم السَّلام توسط بنی امیه بنگرید به: کامل بهائی، ج 2، صص 42_43

و فاضل بسطامی به مناسبت حدیثی را از تفسیر صافی، ج 2، ص 337 که در آنجا از کمال الدین، از حضرت صادق علیه السلام روایت شده، از قرار زیر نقل کرده است:

چنانچه فرعون می شکافت پهلوی زنان را به جهت طلب موسی و هلاک او، همچنین بنى الأميه و بنى العبّاس چون می دانستند که زوال ملک و دولت و سلطنت ایشان در دست حضرت قائم عجل الله فرجه است، عداوت اهل بیت را مکنون ضمایر خود نمودند و شمشیرها به جهت قتل اهل بیت از غلاف کشیدند و هلاک و فنای ایشان را پیشنهاد خاطر خود نمودند، از جهت اینکه حضرت قائم عجل الله فرجه بوجود نيايد. فأبى الله أن يَكشفَ أمره لواحدٍ من الظُّلَمَةِ إلا أن يتم لورَه ولو كره المشركونَ» (بسطامى _سفينة)

همین مضمون در روایت امام حسن عسکری صلوات الله علیه نیز آمده است.

بنگرید به:

اثبات الهداة، ج 3، ص 570، رقم 685؛ کشف الحق (خاتون آبادی)، ص 52 رقم 10؛ كفاية المهتدى (ميرلوحى)، حدیث 34؛ منتخب الاثر، ص 291، رقم 4. که در همۀ این مصادر، حدیث به روایت فضل بن شاذان نیشابوری نقل شده است

و نابذُوهم على علم و معرفةٍ *** منهم بأنَّ رسولَ اللهِ جدُّهُم

اللّغة:

المراد بالمنابذة، المجادلة ⁽¹⁾، والباقي واضح.

الإعراب:

«نابذوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المنافقين و المخالفين. «هم» مفعوله راجع إلى الأئمّة الطّاهرين عليهم السَّلام. «على علم» بمعنى مع علم متعلّق ب-«نابذوا». «معرفة» عطف على علم. «منهم» متعلّق بمحذوف صفة علم ومعرفة، والضّمير المجرور راجع إلى المخالفين. «بأنَّ» متعلّق ب-«علم» و «معرفة». «رسول» اسم أنَّ. «الله» مضاف إليه. «جدّ» خبر أنَّ، أُضيف إلى «هم» فهو مضاف إليه.

المعنى:

مطارحه و مجادله نمودند مخالفین با ائمّه طاهرین و حقّ آنها را با رسول رعایت نکردند. با وجود آنکه می دانستند و معرفت داشتند به اینکه جدّ بزرگوار ایشان رسول خداست، حقّ قرابت رسول را رعایت نکردند.⁽¹⁾

كأنَّ قُربَهم من جدّهِمْ سَبَبٌ *** لِلبَعدِ عَنهُ وأنَّ القُربَ بُعدُهُمُ

اللغة:

المراد بالقرب: القرابة بالرّسول، و البعد مقابله و بالسبب العلّة. و الباقى واضح.

الإعراب:

«كأنَّ» من الحروف المشبَّهة بالفعل. «قربهم» اسمها. «من جدّهم» متعلّق ب-«قربهم». «سبب» خبر كأنّ. «للبعد» متعلّق ب-«سبب». «عنه» متعلّق بالبعد، والضمير المجرور راجع إلى جدّهم. «أنَّ» من الحروف المشبّهة بالفعل. «القرب» اسمها. «بعدهم» خبرها. والظّاهر أنّ «أنّ» مع معمولَيه في محلّ الجرّ بالعطف على البعد.

المعنى:

گویا قرابت اهل بیت علیهم السَّلام به جدّ بزرگوارشان، سبب بود از

برای بعدشان از رسول خدا، که منافقین این همه بغض و عداوت می ورزیدند به این بزرگواران، وحقّ قرابت رسول خدا را منظور نمی داشتند، و اتّصال به رسول را و قرابت به آن بزرگوار را بعد و دوری می پنداشتند.⁽¹⁾

لَوْ أَنَّهم أُمِرُوا بالبَعْضِ ما صَنَعوا *** فَوقَ الَّذي صَنَعوا لَوْ جَدَّ جَدُّهُم

اللّغة:

المراد بالأمر هنا، الإلزام على سبيل الوجوب. البغض: العداوة. والمراد بالجدّ المشتقّ منه الفعل الماضي، التأكيد، وبالجدّ الثاني، رسول الله صلّى الله عليه و آله.

الإعراب:

«لو» شرطيّة. « أنَّ» _ بالفتح _ في محلّ الرّفع بالابتدائية و خبره محذوف، أو بالفاعلية لثبت مقدّر. «هم» اسمها. «أُمروا» فعل ماضِ مجهول، مرفوعه راجع إلى المعاندين و المخالفين. «بالبغض» متعلّق به، والجملة الفعليّة خبر أنّ. «ما» نافية. «صنعوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المعاندين، والجملة المنفيّة جواب «لَوْ». «فوق» ظرف متعلّق ب-«صنعوا» أضيف إلى الموصول. «صنعوا» فعل ماضٍ معروف و فاعله؛ و عائد الموصول محذوف، أي صنعوه. والجملة صلة «الّذي». «لو»

شرطيّة. «جدَّ» فعل ماضٍ معروف، بمعنى «أكّد». «جدّ» مضافاً إلى الضّمير الرّاجع إلى الأئمّة، فاعله. والجواب محذوف بقرينة السّابق.

المعنى:

اگر خدا و رسول خدا لازم و واجب فرموده بودند بغض و عداوت اهل بیت را، بالاتر از آنچه بجا آوردند بجا نمی آوردند، به جهت آنکه بالاتر از آن ممکن نبود. و فوق این عداوت تصوّر نمی توان کرد. اگر چه جد ایشان تأکید فرموده بود در بغض و عداوت اهل بیت خود، فوق این عداوت محال و ممتنع بود.⁽¹⁾

حضرت سجاد علیه السَّلام در ضمن خطبه ای می فرمایند:

والله لو أنَّ النبيَّ تقدّم إليهم في قتالنا كما تقدّم إليهم في الوصاية بنا، لما ازدادوا على ما فعلوا بِنا.

(بحار الانوار، ج45، ص 149، به نقل از لهوف، ص 182)

دَعُوا وَصِيَّ رسولِ الله و اغْتَصَبوا *** إرثَ البَتُولِ وأَوْرَى الظلمَ زَندُهُمُ

اللغة:

الدّع: الدفع بعنف ⁽²⁾. الغصب: أخذ مال الغير عدواناً. والمراد بالبتول،

فاطمة الزّهراء سلام الله عليها. الإيراء: إخراج النّار. الزندان: ما يضرب أحدهما بالآخر لإخراج النّار. ⁽¹⁾

الإعراب:

«دعّوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المخالفين. «وصيّ» مضافاً إلى «الرّسول» و هو إلى «الله»، مفعوله. «اغتصبوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله. «إرث» مضافاً إلى البتول، مفعوله. «أورى» فعل ماضٍ معروف. «الظَّلم» مفعوله. «زند» مضافاً إلى الضّمير، فاعل «أورى».

المعنى:

بعد از رسول خدا، وصیّ آن بزرگوار را واگذاردند. و حقّ خلافت را که رسول خدا از برای پسر عمّ خود امیرالمؤمنین علیه السَّلام قرار داده بود، او را از حقّ خود دفع کردند، و نگذاردند حقّ به مرکز خود قرار گیرد. و فدک را که حقّ فاطمه زهرا سلام الله علیها بود، غصب کردند ⁽²⁾

بنگرید به: غاية المرام، مقصد دوم، باب 17 و 18، صص 323_324؛ احقاق الحق، ج 14، صص 575_577 و ج 9، ص 119؛ سفينة البحار، ج 2، ص 351، ذیل «فدک»

برافروخته شد.⁽¹⁾

همچنان که فاضل بسطامی متذکر شده است، آوردن لفظ «بتول» برای حضرت صديقۀ طاهره صلوات الله علیها از میان سایر اسماء، و القاب آن حضرت، توسط سيد بحر العلوم در شعر بی سبب نیست. توضیح اینکه: «بتول» به معنای زن منقطع از سایرین به سوی خداست. و آوردن این اسم از اسامی آن حضرت در این مقام، شاید اشاره به این مطلب باشد که طلب کردن ایشان حق خود را در مورد فدک، از بابت تعلق خاطرشان به دنیا و مافیها نبوده، بلکه از جهت روشن شدن حق و باطل در اذهان مردم و اتمام حجّت بوده است.

در مورد اسامی آن حضرت و مدارک مربوط، بنگرید به:

احقاق الحق، ج19، صص 7_13 و ج 10، صص 16_ 26 و 244؛ فاطمة الزهراء، تألیف علامه امینی

و أضْرَمُوا النَّارَ فِي بَيتِ النبي و لَمْ *** يَرجوا الورود فيِنسَ الوِردُ وِردُهُمُ

اللغة:

إضرام النّار: إيقادها. لم يرجوا الورود، أي: لم يخافوا يوم الورود على الله و هو يوم القيامة. والمراد بالورد، المورود الّذي يردونه ⁽²⁾و هي النار.

الإعراب:

«أضرموا» فعل ماضِ معروف مع فاعله. «النّار» مفعوله. «في بيت النبيّ» متعلق ب-«أضرموا». «لم» جازمة. «يرجوا» فعل مضارع معروف مجزوم ب-«لَمْ»، فاعله راجع إلى المعاندين. «الورد» مفعوله. «الفاء» تفريعيّة. «بئس» من أفعال الدّمّ. «الورد» فاعله. «وردهم» مخصوص بالدم، مرفوع إمّا على الابتدائيّة على أن تكون الجملة المتقدمة خبره، أو خبره محذوف، أو على الخبريّة بتقدير «هو وردهم».

المعنى:

بعد از رحلت رسول خدا به فاصلهٔ زمان قلیلی، آغاز بی حیایی و بی شرمی کردند و در خانۀ رسول را آتش زدند، و درِ نیم سوخته را بر پهلوی دخترش زده، محسنش را سقط کردند و نترسیدند که بر پیغمبر صلّى الله علیه و آله وارد می شوند و رسول خدا با ایشان مخاصمه خواهد نمود ⁽¹⁾، و جای ایشان را در قعر جهنم قرار خواهد داد.⁽²⁾

و نترسیدند از این عمل، از ورود ایشان در روز قیامت، بر خالق اکبر یا حضرت پیغمبر صلّى الله عليه و آله و سلم در حوض کوثر. زیرا که ایشان اعتقاد به معاد و روز جزا نداشتند، والاّ خائف از این عمل شنیع خود می بودند. پس بد ورودی است ورود ایشان بر نار جهنّم؛ كُلَّما نَضِجَت جُلودُهم بَدَّلْناهُم جُلوداً غَيرَها لِيَذوقوا العَذابَ (النساء: 56)

بعضی از مدارک مربوط به احراق بیت:

کامل بهائی، ج 1، ص 305؛ الصراط المستقيم، ج 2، ص 301، به نقل از واقدی، طبری، ابن عبدربه و کتاب انفاس الجواهر؛ غاية المرام، مقصد دوم، ضمن روایات بابهای 55 و 56، صص 553_560؛ بحار الانوار، ج 43، ص 197 ، رقم 29؛ تشييد المطاعن، ج 1، صص 431_492.

و نیز در مورد سقط حضرت محسن بنگرید به :

الصراط المستقيم، ج 3، پاورقی ص 12، با مدارک متعددی از عامه؛ غاية المرام، مقصد دوم، باب 54، ص 551.

و لَقَد أَرسَلنا موسى بِآيَاتِنا و سُلطانٍ مُبين إلى فرعونَ ومَلاهِ فَاتَّبعوا أمرَ فرعونَ و ما أمُر فرعونَ برشيدٍ * يَقدُمُ قومَه يومَ القيامةِ فأَوردهمُ النارَ وبِئسَ الوردُ المورودُ * و اُتبِعوا في هذهِ لَعنةٌ و يومَ القيامةِ بئس الرِّفدُ المَرفودُ. (هود:97_99)

و مهدوا لذَوِي الأحقادِ بَعدَهُمُ *** أمراً بِهِ تَمَّ للأقوام قصدُهُمُ

اللّغة:

التمهيد: التهيئة والتّوطئة. ذوو: جمع «ذو»، بمعنى: صاحب. الأحقاد: جمع الحقد بكسر الحاء بمعنى البغض والعداوة؛ والمراد بذوي الأحقاد: الخلفاء من بني أمية والعبّاس، و كذا المراد بالأقوام. والمراد بالأمر: أمر الخلافة.

الإعراب:

«مهَّدوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المنافقين. «لذوي الأحقاد» متعلّق ب-«مهّدوا». «بعد» مضافاً إلى الضمير الرّاجع إلى المنافقين، متعلّق بمحذوف، حال من ذوي الأحقاد «أمراً» بمعنى أمر

الخلافة، مفعول ل-«مهَّدوا». «به» يعني بتمهيد الأمر، متعلّق ب-«تم» و هو فعل ماضٍ معروف. «للأقوام» متعلّق به . «قصدهم» بمعنى مقصود الأقوام، فاعل تمّ. والجملة، صفة ل-«الأمر».

المعنى:

منافقین و معاندین اهل بیت ، غصب خلافت نمودند و امر خلافت را مهیّا و آماده کردند برای بنی امیّه و بنی عبّاس که صاحبان بغض و کینۀ اهل بیت طاهرین بودند. امر خلافت که از برای بنی امیّه و بنی عبّاس مستقر شد، مقصودشان به انجام رسید. از اذیّت و اهانت اهل بیت علیهم السَّلام و شیعیان ایشان، هرچه توانستند کوتاهی نکردند.

أوْصَى النبيُّ برفد الآلِ أُمَّتَهُ *** فَاستَأْصَلُوهُم فينسَ الرِّفدُ رِفدُهُمُ

اللّغة:

الرّفد _ بالفتح _: الاعانة والإعطاء، و _بالكسر _، بمعنى: العون والعطيّة . الاستيصال: قطع الشَّيء من أصله. والمراد برفدهم، أفعالهم الشّنيعة الصّادرة عنهم بالنّسبة إلى أهل البيت عليهم السَّلام .⁽¹⁾

الإعراب:

«أوصى» فعل ماضٍ معروف. «النبيّ» فاعله. «برفد الآل» متعلّق ب-«أوصى». «أُمّته» مفعول «أوصى»، أي: أوصى بإحسان الأُمّة وإعانتهم أهل بيته . «الفاء» تفريعيّة. «استأصلوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع

إلى المنافقين من الأُمّة. «هم» مفعوله، راجع إلى الآل. «الفاء» أيضاً تفريعيّة. «بئس» من أفعال الذمّ. «الرّفد» فاعله. «رفدهم» مخصوص بالذمّ، و هو كما سبق مرفوع إمّا على الابتدائيّة، أو على الخبريّة. والضمير راجع إلى المنافقين.

المعنى:

وصیّت فرمود رسول خدا به امّت خود که به اهل بیتم نیکی کنید و ایشان را دوست بدارید و احسان نمایید. پس منافقین بی حیا عوض احسان و نیکی، انواع اذیّتها نمودند و هر یکی را به نوعی از انواع شهید نمودند. ⁽¹⁾پس بد احسانی بود [که] بالنسبه به عترت رسول خدا بجا آوردند.

أبَتْ صحيفَتُهُم إلاَّ الَّذي فَعَلوا *** مِن بعدها و أضاعَ العهد عقدُهُمُ

اللّغة:

الإباء: الامتناع. والمراد بالصّحيفة ، المكتوب الّذي كتبه المنافقون بعد رسول الله صلّى الله عليه و آله فى أمر الخلافة وغصبها، وأكّدوا على العمل بمضمونه ميثاقهم. الإضاعة: الإهلاك . والمراد بالعهد، وصيّة رسول الله صلى الله عليه و آله في حق أهل بيته الطّاهرين عليهم السَّلام، و بالعقد، عهد المنافقين و ميثاقهم في غصب الخلافة.

الإعراب:

«أبت» فعل ماضٍ معروف. «صحيفة» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى المنافقين، فاعل «أبت». «إلاّ» حرف الإستثناء. «الّذي» مستثنى مفرّغ. «فعلوا» فعل ماض و فاعل، صلة الموصول والعائد محذوف. «من بعدها» يعنى: من بعد الصحيفة، متعلّق ب-«فعلوا». «أضاع» فعل ماضٍ معروف. «العهد» مفعوله. «عقد» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى المنافقين، فاعل «أضاع».

المعنى:

بعد از رسول خدا، منافقین بی شرم و حیا جمع شدند و عهد و میثاق خود را محکم کردند در غصب خلافت امیرالمؤمنين عليه السَّلام و حقوق اهل بیت. و مکتوبی که نوشتند، حاصل او همین بود که بالنسبه به اهل بیت طاهرین علیهم السَّلام بجا آوردند. و میثاقی که با هم بستند، ضایع کرد وصیّت رسول را در خصوص اهل بیت سلام الله عليهم و حقّ ایشان را از میان برد.⁽¹⁾

رشاد القلوب دیلمی، ج 2، صص 132 _ 143 ؛ نزهة الكرام و بستان العوام، ج 1، باب 20، صص 212 _ 223؛ غاية المرام، مقصد دوم، باب 54، ص 552؛ سفينة النجاة فاضل بسطامی، به نقل از ریاض الشهادة [اثر محمد حسن بن محمد معصوم قزوینی، متوفّا به سال 1240، مجاز از سید بحرالعلوم؛ کتاب مزبور در 30 مجلس و در 3 مجلد به سال 1274 در بمبئی به چاپ رسیده است. بنگرید به: الذريعة، ج 11، ص 328 ، رقم 1971.]؛ سفينة البحار، ج 2، ص 16، به نقل از بحار الانوار ،کمپانی، ج 8، باب 3، ص 19، و باب 24، ص 312 و باب 28، ص 362؛ شرح ابو طالب (نسخه خطی)، صص 32_ 39.

میرزا ابو القاسم وفا می نویسد: «المراد بالصحيفة، صحيفة معاهدة عمر لمعاوية بن ابي سفيان». و در حاشیه، این صحیفه را از بلاذری نقل می کند.

تعاقدوا وأعانتهم بطانتهم *** وَحَلَّ ما عَقَدَ الإسلامُ عَقدُهُمُ

اللّغة:

التّعاقد: المشاركة في العقد. البطانة: مقابل الظّهارة، والمراد بها، أخلاّء المنافقين و أهل سرّهم ⁽¹⁾

بطانتهم [بطائنهم _ خ ل] سيوفهم. در اصل، پوستی است که بر غلاف شمشیر کشند. اريد بها السيف مجازاً. والأنسب بالمقام ما ذكرنا في المثل: «التقت حلقتا البطان» يضرب في شدة الأمر. البطان: الحدام الذي يجعل تحت بطن البعير، و فيه حلقتان، فاذا التقتا، دلّ على نهاية الهزال.

بطائنهم: البطائن، جمع «بطانة». قد وقع في شرح قصيدة لامية العجم (في شرح قوله «كالسيف عزی متناه من الخلل»): الخلل، جمع «خلّة»، وهي بطائن منقوشة يغشى بها أغماد السيوف.. در کشف است: «خِلّة» _ به کسر خاء _: بطانة، غلاف و پوستی که بر گوشۀ کمان پیچیده باشند. (وفا)

الإعراب:

«تعاقدوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المنافقين. «أعانتهم» فعل ماضٍ معروف مع مفعوله. «بطانتهم» فاعل «أعانت». والضّميران في الموضعين راجع إلى المنافقين. «حلّ» فعل ماضٍ معروف. «ما» موصول اسميّ مفعول ل-«حلّ». «عقد» فعل ماضٍ معروف. «الإسلام» فاعله.

والجملة صلة الموصول، والعائد محذوف. «عقدهم» فاعل «حلّ»، والضّمير المجرور أيضاً للمنافقين.

المعنى:

بعد از رسول خدا با هم معاقده نمودند و هم عهد و پیمان شدند که غصب خلافت نمایند، و دوستان و اهل سرّ ایشان هم ایشان را اعانت نمودند. و عهد و پیمان ایشان باز کرد عقد اسلام را و خراب نمود شریعت حضرت رسول را، و شیاطین انسیّه، اسلام مردم را ربودند به واسطۀ عهد و پیمان که در میان آوردند.

بند ششم

نَزَتْ أُمَيَّةُ حَرْبٍ ثُمَّ مَروانُ *** منابراً مَا لَهُم فيهنَّ سُلْطانُ

اللّغة:

النزو: الوثوب، وهو يتعدى ب-«على» غالباً. و المراد بأميّة حرب، بنو أميّة ⁽¹⁾، و بالمروان ⁽²⁾، بنو مروان الحكم ⁽³⁾.منابر: جمع منبر _ بكسر الميم _ و هو معروف. السّلطان: مصدر، بمعنى التسلّط.

الإعراب:

«نزت» فعل ماضٍ معروف. «اُميّة» فاعله، أُضيف إلى «حرب» ⁽⁴⁾

ولیکن از بنی امیه و همچنین از حرب، در کتب تواریخ، ادّعای ریاستی و خلافتی و رفتن بر منبری مذکور نیست، چه اوّل ادعای ریاست با ابوسفیان بود ، ولیکن ریاست به طریق سلاطین جور، که همین بزرگی طایفه باشد. و پس از آن، اوّل کسی که از بنی امیه بنای بزرگی بر وجه مشتبه کاری و تدلیس را گذارد، عثمان بود و بعد از آن معاویه، و هكذا الى آخرهم ، لعن الله اولهم و آخرهم و تابعيهم الى يوم المعاد. (ابو طالب)

ابن أميّة. «ثمّ» للعطف. «مروان» عطف على «أميّة». «منابراً» مفعول «نزت» على الحذف و الإيصال ، و هو غير منصرف نوّن للضّرورة. «ما» نافية. «لهم» متعلّق ب-«سلطان». «فيهنّ» متعلق بمحذوف خبر مقدّم، والضمير راجع إلى المنابر. «سلطان» مبتدأ مؤخّر. والجملة صفة «منابراً».

المعنى:

بعد از رسول خدا صلّى الله عليه و آله بنی امیّه بر منابر بالا رفتند، و بعد از آنها بنی مروان حکم، و حال آنکه هیچ استحقاقی برای آنها نبود و شایسته نبود که آنها بر منبر جا داشته باشند؛ زیرا که منابر جای اشخاصی است که هدایت خلق نمایند، آنها مردم را در ضلالت و گمراهی می انداختند.⁽¹⁾

در این مورد بنگرید به روایات ذیل این آیه در تفاسیر روایی، از جمله تفسیر برهان، ج 2، صص 424(426. این واقعه در تفاسیر عامّه نیز ذکر گردیده است. دو مورد از آنها برای نمونه نقل می شود:

تفسیر برهان، ج 2، ص 426 رقم 15، به نقل از تفسیر ثعلبی:

و من تفسير الثعلبي _ أيضاً _ يرفعُه إلى سعيد، قال: رأى رسولُ اللهِ صلى الله عليه وآله بنَي أميةَ يَنزونَ على منبرِه نزوَ القردةِ. فساءَه ذلك فما استَجمعَ ضاحِكاً حتّى ماتَ. فَنَزَلَتْ هذه الآية.

تفسیر طبری، ج 15، ص 77: قال آخرون ممن قال هي رؤيا منام: إنّما كان رسول الله صلّى الله عليه وسلم رأى في منامه قوماً يعلون منبره. ذكر من قال ذلك : حدّثت عن محمد بن الحسن بن زبالة، قال: حدّثنا عبد المهيمن بن عباس بن سهل بن سعد قال: حدثني أبي عن جدّي، قال: رأى رسولُ اللهِ صلّى الله عليه وسلم بني فلانٍ يَنزونَ على منبره نزو القردة ، فساءَه ذلك. فما استجمع ضاحكاً حتى ماتَ. قالَ: وأنزلَ اللهُ عزّ وجل في ذلك : و ما جَعَلنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَريْناكَ إِلَّا فِتنة (الآية)

و أعْلَنَتْ لُعِنَتْ لَعْنَ الوَصىِّ بِها ⁽¹⁾*** و قد أُقيمَتْ به مِنْهُنَّ عيدان

اللغة:

الإعلان: الإظهار. اللّعن: الإبعاد عن الرّحمة، العيدان: جمع «العود»، بمعنى الخشبة.

الإعراب:

«أعلنت» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلى بني أُميّة و بني مروان.

«لُعنتْ» فعل ماض مجهول، مرفوعه أيضا راجع إلى الطائفة الخبيثة. والجملة اعتراضيّة. «لعن الوصيّ» مفعول أعلنت. «بها» بمعنى على المنابر، متعلّق ب-«أعلنت». و «الواو» حالية. «قد» للتّحقيق. «أقيمت» فعل ماضٍ مجهول من الإقامة. «به» متعلّق به. «منهنّ» يعني: من المنابر،متعلّق بمحذوف، حال من «عيدان» وهو نائب عن الفاعل.

المعنی:

بعد از آنکه بنی امیّه و بنی مروان بر منابر بالا رفتند و در امر خلافت مستقر شدند، آن فرقۀ بی شرم و حیا آغاز بیباکی نهادند و در منابر طعن می زدند بر وصیّ رسول خدا علیّ مرتضی و اظهار می کردند سبّ آن بزرگوار را؛ و حال آنکه چوبهای منابر برپا نشده بود، مگر به واسطۀ وجود مبارک آن بزرگوار و قوّت نگرفت اسلام، مگر به قوّت بازو و شمشیر آن کرّار غیر فرّار.⁽¹⁾

أَعَلَى المنابرِ تُعلنونَ بِسبَّه *** و بِسيفِه نُصِبت لكم أَعوادَها

(لهوف، ص 79 و بحار الانوار، ج45، ص 137، به نقل از آن)

در مورد ذمّ و نهی از سبّ أمير المؤمنين و أهل بيت صلوات الله عليهم أجمعين بنگرید به:

بحار الانوار، ج 26، ص 8، رقم 2؛ همان، ج 27 ، باب 10، صص 218_239؛ همان ج 37، صص 123 _ 124 ، ح 19، به نقل از امالی طوسی ، ص 155؛ همان، ج 39، 123_124، باب 88، صص 311_ 330 ، كفر من سبّ أمير المؤمنين عليه السلام أو تبرء منه؛ احقاق الحق، ج 17، باب 72، في أنّ من سبّ عليّاً فقد سبّ رسول الله ، صص 2_7؛ همان، ج 11، صص صص 550_547؛ تفسیر عیاشی، ج 2، ص 271 ، ذيل آيه «إلا مَنْ أُكرِه و قلبُه مُطمئِنٌ »: مناقب خوارزمی، صص 82_81 و 91 و 273_274؛ کامل بهائی، ج 1، صص 95_96

واضيعةَ الدين إذ قد حَلّ ساحتَهُ *** مِن بعدِ ذِي الوحي غناءٌ وَنَشوانُ

اللّغة:

الضيعة: الهلاكة. الحلول: الوقوع. ساحة الدّار. فضاؤها. والمراد بذي الوحي، رسول الله صلى الله علیه و آله. «غنّاء» صيغة المبالغة من الغناء. النشوان _ كسكران _ وزناً و معنىً.

الإعراب:

«وا» حرف النّداء. «ضيعة» بالإضافة إلى الدين، المنادى المستغاث. («إذ» ظرف زمان متعلّق ب-«ضيعة». «قد» تحقيقيّة. «حلّ» فعل ماضٍ معروف. «ساحته» مفعوله. والضّمير المجرور راجع إلى الدّين. «من بعد» متعلّق ب-«حلَّ». «ذي» مضافاً إلى «الوحي» مضاف الیه ل-«بعد». «غنّاء» فاعل «حلَّ». «نشوان» عطف عليه.

المعنى:

و امصیبتا که دین ضایع شد و زایل شد و مسلمانی از میان رفت. وقتی که بر جای پیغمبر قرار گرفتند کسانی که اظهار اسلام می کردند و در باطن مسلمان نبودند و از شرب خمر و سایر معاصی احتراز نمی کردند. و مع ذلک، حکم ایشان در فضای دین جاری و خبث باطن

و قبح افعال ایشان در اطراف ساری بود.⁽¹⁾

كَمْ قد عَلا مَا عَلاهُ الطَّهِرُ ذو دَنَسِ *** رِجْسٌ مِنَ النَّاسِ بَلْ قِرْدُ و شَيْطانُ

اللّغة:

المراد بالطّهر، الطّاهر من العيوب والذّنوب و هو الرسول صلى الله عليه و آله. الدنس : الوسخ. الرّجس: النّجس ⁽²⁾. القرد: حيوان معروف من المسوخات.

الإعراب:

«كم» خبريّة. قيل مبتدأ و الجملة بعدها خبر، و هو غير صحيح في نظري لعدم ربط الجملة بعدها بها ربط الخبر بالمبتدأ ، لخلق الجملة عن العائد لفظاً و تقديراً. والّذي يظهر لي أنّه في محلّ مفعول مطلق ل-«علا» لكونه بمعنى علوّاً كثيراً، والتقدير: قد علا ذو دنس رجس ما علاه

الرسول علوّاً كثيراً. «قد» للتحقيق. «علا» فعل ماضٍ معروف من العلوّ، بمعنى الارتفاع. «ما» موصول اسميّ، مفعوله. «علا» أيضاً فعل ماضٍ معروف، والضمير عائد إلى الموصول. «الطُّهر» فاعل «علا» الثاني. والجملة صلة الموصول. «ذو دنس» فاعل «علا» الأوّل. «رجس» بدل منه. «من النّاس» متعلّق بمحذوف، صفة «رجس». «بل» للإضراب. «قرد» عطف على ذو دنس، و «شیطان» أيضاً معطوف عليه.

المعنى:

منبر و مسندی که جای رسول خدا بود که پاک و پاکیزه از عیوب و ظلمت ذنوب بود، چه بسیار که بر منبر او بالا رفتند و بر جای او نشستند کسانی که خبیث و نجس و پلید بودند، بلکه در ظاهر به صورت انسان و در معنی بوزینه و مثل شیطان بودند.

و حارَبَتْ آل حرب مَنْ بِسَيْفِهِم *** مِنْ بعدِما حَرَّبوا الأحزاب قد دانوا

المحاربة المنازعة بالسيف و نحوه و حرب هو ابن أميّة جدّ معاوية. والمراد بآل حرب، بنو أميّة ⁽¹⁾. حَزّبوا _ بالحاء المهملة والزاء المعجمة _: من التحزيب: جمع الطوائف. الأحزاب: الطوائف ⁽²⁾. دانوا: من الدّين، بمعنى الإطاعة و الانقياد.

الإعراب:

«حاربت» فعل ماض معروف. «آل» مضافاً إلى «حرب» فاعله. «من» مفعوله. «بسيفهم» متعلّق ب-«دانوا» في آخر البيت، والضمير المجرور راجع إلى الموصول. «من بعد» أيضاً متعلّق ب-«دانوا». «ما» مصدريّة. «حزَّبوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى آل حرب. «الأحزاب» مفعوله. «قد» للتّحقيق. «دانوا » فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى آل حرب. والجملة صلة الموصول.

المعنى:

کسانی که کافر بودند، لشکر جمع می کردند و با مسلمانان جنگ می کردند، و آخر به ضرب شمشیر اسلامیان، اسلام قبول کردند و متدیّن به دین اسلام شدند، شمشیر کشیدند و با اشخاصی که به ضرب شمشیر آنها مسلمان شده بودند. محاربه کردند و مجادله نمودند و ملاحظۀ حق آنها را ننمودند که اسلام به واسطۀ آنها قوام گرفت ⁽¹⁾

باری، ابوسفیان که از آل حرب بود، این گروه را به مقاتله حضرت نبوی _ صلّی الله علیه و آله _ آورده بعد از آنکه از ضرب شمشیر على بن أبي طالب _ عليه السَّلام _ مسلمان شد، منافق بود و همیشه خمّار بود و در جاهلیت بیطار بود و عشّار و هم غدّار. ولیکن در وقت اسلام پیوسته در کمین این بود که اذیت و اهانت با پیغمبر و عترت او نماید. و در عقبه با منافقان، رفیق و در باقی مواضع با رفقای خود در اذیت و اهانت آن سرور، شریک بود.(سفينة النجاة)

و ألجأتْ حَسَناً لِلصُّلح عن مَضَضٍ *** و جَعَجَعَتْ بِحُسین و هو ظَمآن

اللّغة:

الإلجاء: جعل الشّخص مضطرّاً. عن مضض، بمعنى: بسبب التّضييق و التشديد عليه ⁽¹⁾

معض _ كفرح _ الغضب. مَعضَ من الامر : غضب و شقّ عليه. خ ل: من مِضَضٍ: الم و حزن بالغ. (وفا)

الإعراب:

«ألجأت» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى بني أُميّة. «حسناً» مفعوله ⁽³⁾. «للصُّلح» متعلّق ب-«ألجأت». «عن مضض» أيضاً متعلّق به. «جعجعت » فعل ماضٍ معروف ، فاعله راجع إلى بني أميّة. «بحسين» متعلّق به. «الواو» حاليّة «هو» مبتدأ. «ظمآن» خبره.

المعنی:

این فرقۀ خبیثه، سخت گرفتند کار را بر حضرت امام حسن سلام الله علیه ⁽¹⁾تا آنکه آن بزرگوار را مُلجأ نمودند با آنها صلح نمود. ⁽²⁾

علل الشرائع، باب 159 ، ص 211، ح 2؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، صص 31_37؛ بحار الانوار، ج 44، صص ،1_69 بابهای 18 و 19 ؛ احقاق الحق، ج 11، ص 194 ، خطبۀ آن حضرت هنگام صلح، به نقل از وسیلة المآل. فاضل بسطامی در سفينة النجاة ، شرح مفصلی در توضیح این خطبه آورده است

«أمّا بعد فجعجع بالحسين حتى يبلغ كتابي...»

بنگرید به: أنساب الأشراف، ج 3، ص 174(به حرّ)؛ تاریخ طبری، ج 4، ص 308؛ ارشاد شیخ مفيد، ص 226؛ روضة الواعظين، ص 180؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 96؛ تاریخ ابن اثیر، ج 4، ، ص 23 (به حرّ)؛ الحسين بن على (ابن ابي جرادۀ حلبی)، ص 83

رَمَتْ بسَهُم الرَّدَى مَنْ بالحجازِ و مَنْ *** أَمَّ العراقَ و مَنْ خانتَه كوفانُ

اللّغة:

الرّمي معروف، و كذا السّهم. الرّدى _ مقصوراً و بفتح الأوّل _:الهلاكة: الحجاز _ بالكسر _: المكّة والمدينة والطّائف ومضافاتها ⁽¹⁾. الأم: القصد. العراق _ بالكسر _: الكوفة و الحلّة و البغداد و ما حولها. الخيانة: المكر والخدعة. كوفان، هي: الكوفة.

الإعراب:

«رمت» فعل ماضٍ معروف، فاعله الفرقة الخبيثة. «بسهم» مضافاً إلى الرّدى، متعلّق ب-«رمت». «مَن» مفعوله. «بالحجاز» متعلّق بمحذوف،صلة «من» والمراد به حسن بن عليّ عليهما السّلام. «الواو» عاطفة. «مَن»

عطف على الموصول السّابق. «أمّ» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الموصول. «العراق» مفعوله. والجملة صلة الموصول، والمراد به حسین بن علي عليهما السَّلام. «الواو» عاطفة. «مَن» عطف على الموصول السّابق. «خانت» فعل ماضٍ معروف، والضمير البارز مفعوله، عائد إلى الموصول. «كوفان» فاعله، بمعنى أهل الكوفة. والجملة صلة الموصول.

المعنی:

فرقۀ بنى اميّه عليهم الهاوية، هلاک کردند به انداختن تیرهای هلاکت حضرت امام حسن سلام الله علیه را، و آن بزرگوار را در حجاز شهید نمودند. کار آن بزرگوار را که ساختند، به برادرش حضرت امام حسین سلام الله علیه پرداختند و آن بزرگوار را به عراق خواستند. و اهل کوفه نامه ها نوشتند و آن حضرت را به مهمانی طلبیدند؛ عاقبت خیانت نموده، او را شهید کردند.

قامَتْ تُطالِبُ إذ دانَتْ عَلَى تِرَةٍ *** أَوْتَارَ بَدْرٍ بأشياخ لَها باتُوا

اللّغة:

المطالبة : الطّلب مع الشدّة . دانت: من الدّين، بمعنى الإطاعة والانقياد. و الترة _ على وزن سعة _، بمعنى: العداوة. الأوتار: جمع وتر _ بالفتح والكسر فالسّكون _ بمعنى: طلب الانتقام ⁽¹⁾. البدر ⁽²⁾: بئر معروف

وقع عنده الغزوة المشهورة. والمراد بالأشياخ، أعاظم بني أُميّة. بانوا: من المباينة، بمعنى تأسيس البنيان ⁽¹⁾

هذي الأراكة والورقاء و البانُ *** مخبّراتً بأنَ القومَ قد بانوا (ابو طالب)

الإعراب:

«قامت» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى بني أميّة، و كذا فاعل «تطالب» و «دانت». «تطالب» فعل مضارع معروف. «إذ» توقيتيّة، متعلّق ب-«تطالب». «دانت» فعل ماضٍ معروف. «على ترة» بمعنى على عداوة و بغض، متعلّق ب-«قامت» أو «تطالب» أو «دانت»، و جملة «تطالب» في محلّ النصب، حال من فاعل «قامت»، و جملة «دانت» في محلّ الجرّ بإضافة «إذ» إليها. «أوتار » مفعول «تطالب». «بدر» مضاف إليه. «بأشياخ» بمعنى في خصوص أشياخ، متعلّق ب-«أوتار». «لها» بمعنى عليها، متعلّق ب-«بانوا». والضّمير راجع إلى ترة ⁽²⁾. «بانوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى أشياخ. والجملة صفة أشياخ.

المعنى:

بعد از آنکه مطیع و منقاد شدند از برای اسلامیان، لکن عداوت و بغض در سینهٔ آنها بود، به جهت بزرگان بنی امیّه که در غزوۂ بدر کشته شده بودند. برخاستند و بنای مطالبه و خونخواهی کشتگان در غزوۀ

بدر و مشایخ خود را نهادند ⁽¹⁾که بنای بغض و عداوت و کینه در اوّل امر، از بزرگان و مشایخ آنها بود که در بدر کشته شدند.⁽²⁾

(حقاق الحق، ج 11، صص 645_647، به نقل از ینابیع المودة، صص 346_347) و به گفتۀ ابن سنان الخفاجيّ:

تلك الضغائنُ فيكُمُ بَدريَّةٌ *** قُتِل الحسين و ما خَبَت أَحقادُها

(الهوف، ص 79؛ بحار الانوار، ج45، ص 137، به نقل از همان)

و از بهترین شواهد صدق این مدعا، اشعاری است که یزید، هنگامی که سر مطهر ابا عبدالله علیه السلام را پیش روی خود نهاده بود،به آنها تمثل جسته و خواند (این اشعار از ابن الزبعری است):

ليت اشياخي ببدر شهدوا *** جزع الخزرج من وقع الأسل

قد قتلنا القَرْمَ من اشياخهم *** و عدلناه ببدر فاعتدل

*[مقتل خوارزمی :ساداتهم] (مقاتل الطالبيين، ص 80)

و در مقتل خوارزمی مابین ابیات فوق چند بیت دیگر را نیز نقل کرده است:

لأهلوا واستهلّوا فَرَحاً *** ثمّ قالوا: يا يزيدُ لاتشَل

لستُ من خندفَ إن لم أنتقِم *** من بَني أحمدَ ما كان فَعَلْ

لعبت هاشم بالملكِ فَلا *** خبرٌ جاءَ ولا وحى نَزَلْ

قد أخذنا من عَليَّ ثارنا *** و قَتلنا الفارسَ اللَّيثَ البَطَلْ

(مقتل خوارزمی، ج 2، صص 58_59)

در مدارک ذیل نیز این واقعه نقل شده است :

احتجاج طبرسی، ج 2، ص 34 به نقل از شیخ صدوق؛ تذكرة الخواص، ص 235؛ لهوف ؛ صص 75 _76؛ البرهان على وجود صاحب الزمان، صص 86_87، مقدمة مرآة العقول، ج 2، ص 307 و صص 342_343 ، به نقل از مدارک متعدد، از عامّه)

و بالقَليبِ هَوَتْ كَمْ فِيهِ مِنْ وَثَنِ *** كانَتْ لَهُ دُونَ وَجهِ اللهِ أوثانُ

اللّغة:

القليب: البئر ⁽¹⁾. هوت، أي سقطت. الوثن: _كصنم _ وزناً و معنیً، جمعه «أوثان».

الإعراب:

«بالقليب» متعلّق ب-«هوت»، و «هوت» فعل ماضٍ معروف، فاعله أشياخ بدر. والظاهر أنّ الجملة صفة ثانية لأشياخ في البيت السّابق. «كم» خبريّة مبتدأ. «فيه» متعلّق بمحذوف خبره، والضّمير للقليب. «من وثن» تميز ل-«كم». «كانت» من الأفعال النّاقصة. «له» متعلّق بمحذوف خبر كانت، والضّمير راجع إلى وثن . «دون» مضافاً إلى «وجه» و هو إلى اسم الجلالة، متعلّق بمحذوف، حال من «أوثان» و هو اسم كانت. والجملة صفة ل-«وثن» ⁽²⁾.

المعنى:

اشیاخ و رؤسای بنی امیّه ساقط شدند در غزوۀ بدر در چاه. چه بسیار از آن بتهایی که در آن چاه بودند، بود از برای آنها بتهایی غیر از وجه

خدا، و همه صاحب هواهای نفسانیّه و خواهشهای شیطانیّه بودند، و بتهای ظاهریّه را هم می پرستیدند و از خلاّق آسمان و زمین غافل بودند.⁽¹⁾

و قد تلاها بنو الزَّرْقاءِ ثمَّ تَلا *** أبناءُ نَيْلَةَ خَتَارٌ و خوَانُ

اللّغة:

تلا فلاناً، أي: تابعه. والمراد ببني الزرقاء، بنو مروان، والزّرقاء أمّه. والمراد بأبناء نثلة، خلفاء بني عبّاس؛ و نثلة كانت أُمّ عبّاس ⁽²⁾. الختّار الغدّار المكّار ⁽³⁾. الخوّان: صيغة مبالغة من الخيانة، و هي معروفة.⁽⁴⁾

خَوّان _ بروزن شدّاد _ مبالغه خائن است. و به ضمّ اول ، جمع خائن است و هر دو در اینجا مناسب است.

میرزا ابوالقاسم وفای شیرازی، قرائت دوم را انتخاب کرده و نوشته: خُوّان، جمع خائن، کخاسر و خُسّار، و مالک و مُلّاک

الإعراب:

«قد» للتّحقيق. «تلا» فعل ماضٍ معروف. «ها» مفعوله راجع إلى بني

أُميّة. «بنو الزرقاء» فاعله. «ثمّ» للعطف «تلا» فعل ماضٍ معروف، مفعوله محذوف راجع إلى بني الزرقاء. «أبناء» فاعله أضيف إلى «نثلة» و هي أُمّ عبّاس على ماقيل. «ختّار» خبر لمبتدأ محذوف، أي: بعضهم ختّار و بعضهم خوّان.

المعنى:

بعد از بنی امیه، بنی مروان که اولاد زرقاء زانیه بودند ⁽¹⁾

واعلم! أنّ العرب قد تنسب الولد إلى أمّه إمّا لشرافتها، كبني فاطمة و بني حنفيّة، أو لدناءتها و تراخي رتبتها؛ مثل: ابن مرجانة و ابن النابغة و ابن شيلة. والنسبة هنا من القسم الثاني، فلا يخفى عليك حسن كلام بحر العلوم في المقام. (بسطامی _ سفینه)

دعبل خزاعی در قصیدۀ تائیه می گوید:

سِوى حبَّ أولادِ النبيَّ و رَهْطِهِ *** و بغض بني الزّرقاء والعَبَلاتِ

(يعني: بعد از نماز و روزه چیزی از خدا نمی خواهم، سوای دوستی فرزندان پیغمبر و خویشان نزدیک او، و دشمنی فرزندان زن ازرق کبود چشم و فرزندان او که ایشان را عبلات می گفتند ).

علامه مجلسی رحمه الله در شرح این بیت از قصیده می نویسد:

«بني الرزقاء» اشاره است به اولاد مروان ملعون که سالها در میان بنی امیه پادشاهی کردند به جور و ستم. زیرا که مروان مادرش زناکار مشهوری بود، چنانچه ابن جوزی که از محدثان اهل سنت است، روایت نمود که روزی میان حضرت امام حسین علیه السَّلام و مروان ملعون نزاعی شد. حضرت امام حسین علیه السَّلام به او فرمودند: ای پسر زن ازرق میشوم زناکار! که در بازار عُکاظ _ که از بازارهای مشهور عرب بود _ می نشست و مردم را دعوت می نمود به سوی خود که با او زنا کنند).

و عبلات اشاره است به جمیع سلسلۀ میشومهٔ بنی امیّه .( بسطامی _سفینه)

در اسناد و مدارک تاریخی مواردی یافت می شود که نشان می دهد که سید الشهداء صلوات الله علیه به مروان، «یابن الزرقاء» خطاب کرده اند:

الف_ بعد از مرگ معاویه، زمانی که مروان به ولید پیشنهاد قتل حضرتش را می کند، امام علیه السَّلام می فرماید: یابنَ الزَرْقاءِ أَنتَ تَقتُلُني أم هو ؟ كذبتَ، واللهِ! و أثمتَ.

(تاریخ طبری، ج 4، ص 251؛ روضة الواعظين، ج 1، ص 171؛ تاریخ کامل ابن اثیر، ج 4، ص 6؛ تذكرة الخواص، ص214؛ مقتل خوارزمی، ج 1، ص 184)

ب_ وَيلي عَليكَ، يابنَ الزرقاء! أنتَ تأمُر بِضربٍ عُنُقي؟

(بحار الانوار ج 44، باب 37، ص324، رقم 2 به نقل از ارشاد مفید، و در ص 325، به نقل از لهوف و در طبقات ابن سعد، ذيل رقم 283 که در تراثنا، ج 10، صص 164_165 و نیز در تاریخ ابن عساکر، ترجمة الامام الحسين عليه السَّلام، ص 200، به نقل از همان، به مشاجرۀ لفظی بین سیدالشهداء صلوات الله عليه و مروان اشاره شده است).

ج_ أَبشر، يابنَ الزَرقاء! بكلّ ما تكره من رسول الله يومَ تقدّم على ربِّك فيسألك جَدًي عن حقًي و حقَّ يزيد. (مقتل خوارزمی، ص185)

د_ ضمناً در تذكرة ،الخواص، ص 212 از ابن سعد نقل شده که مروان به حسنین صلوات الله علیهما گفت: إنكم أهل بيت ملعونون فقال له الحسين عليه السلام:

يا ملعون! يابن الملعون! لقد لعن رسول الله صلّى الله عليه و آله أباك و أنت في صلبه. نحن أهل بيت أذهب الله عنّا الرجس وطهّرنا تطهيراً.

ھ_ در ابتدای خلافت مروان، به دو نقل:

ستم گذاردند و بعد از آنها خلفای بنی عبّاس که اولاد کنیزی بودند نثله نام ⁽¹⁾

كم غدرة لكم في الدين واضحة *** و کم دم لرسول الله عندكُمُ (بسطامی _ سفینه)

«نثلة» می باید که از جدّات بنی امیه باشد. ولیکن در کتب اثر و لغت، خبری از این حکایت نیست. اما «نثيلة» نامی در جدّات معاویه هست... بنابراین محتمل است که مرحوم جناب سیّد بحرالعلوم، به جهت ضرورت، نشيلة را «نثلة» فرموده باشد، یا نثيلة را صحیح ندانسته و نثله را صحیح دانسته باشد. و نثيلة، لقب عثمان نیز بوده. و الله العالم. (ابو طالب)

یکی امام زمان خود را به مکر و حیله شهید نمود.⁽¹⁾

و نیز بنگرید به: بحار الانوار، ج 27 ، باب 9، شدة محنتهم، ح 15، صص 211_216؛ سفينة البحار، ج 2، ص 305 ، ذیل «غدر» (محدث قمى، تتمّة المنتهى)

و أرْهَفُوا لِبَنى بنتِ النَّبي شبا *** حَدِّ السيوفِ و دافَ اللَّبُ خُوَانُ

اللّغة:

الإرهاف: تحديد السّیف و نحوه. شباة كلّ شيء: حدّ طرفه، جمعه «شبا» حدّ السيف: موضع رقّته الذي يحصل به القطع. فعلى هذا إضافة شبا إلى حدّ السّيف بيانية. دافه، أي: بلّله. اللَّبّ _ بالفتح _ : جمع اللبّة، به أيضاً: موضع النحر. الخُوّان: جمع خائن.

الإعراب:

«أرهفوا» فعل ماض معروف، فاعله راجع إلى الفرقة الخبيثة. و«اللاّم» بمعنى «على» للضّرر، متعلق ب-«أرهفوا»، و مدخول اللاّم أضيف إلى «بنت» و هي إلى «النبيّ صلى الله عليه و آله». «شبا» مضافاً إلى «حدّ» و هو إلى «السيوف»، مفعول «أرهفوا». «داف» فعل ماض معروف «اللّبّ» مفعوله. «خوان» فاعله.

المعنى:

تیز کردند فرقۀ باغیۀ طاغیه دَمهای شمشیر و سرهای نیزه را از برای

کشتن اولاد دختر رسول خدا، و آخر گلوهای ایشان را از خون تر کردند، و خیانت کردند بالنسبه به رسول خدا، و کفر باطنی که پنهان داشتند ظاهر کردند.

هذا وكلُّهم للدين مُنتَحِلٌ *** سَيَّانِ مِنْ مثلِهم كفرً ٌو إيمانُ

اللّغة:

الانتحال: ادّعاء الشَّيء للنّفس مع عدم كونه لها. يقال: هما سيّان، أي: مثلان.

الإعراب:

«هذا» مفعول لفعل محذوف، أي: تأمّل هذا المذكور من أفعال المنافقين. «الواو» حاليّة: «كلّهم» مبتدأ. «اللدّين» متعلّق بۀ«منتحل» و هو خبر المبتدأ. «سيّان» خبر مقدّم. «من مثلهم» متعلّق بمحذوف حال من المستتر في سيّان، والضّمير المجرور راجع إلى الفرقة الخبيثة. «كفر» مبتدأ مؤخَّر . «إيمان» عطف عليه.

المعنى:

ای شیعه! تأمّل نما افعال این فرقۀ خبیثه را، و تعجّب کن از اینکه جمیع این فرقه اظهار مسلمانی می کردند، و خود را از امّت پیغمبر صلی الله علیه و آله می دانستند و دین اسلام را به خود بسته بودند، و حال آنکه کفر و مسلمانی بالنسبه به آنها مساوی بود و اسلام هیچ ثمر برای آنها

ندارد ⁽¹⁾

ثقة الاسلام کلینی ذیل آيۀ «عاملة ناصبة» (غاشیه: 3) از امام صادق علیه السَّلام روایت می کند که فرمود: «لا يبالي الناصب صلّى أم زنى». (روضة كافي، ص 160) روايات متعدّد دیگر به این مضمون وارد شده است، بنگرید به: کنز الدقائق، ج 14، صص 248_252.

امام حسن مجتبی صلوات الله علیه در احتجاج خود در مجلس معاویه، به عتبة بن ابی سفیان فرمود:

«و ما كنتُ ولو سببت علياً لأعير به عليك، لأنّك عندي لست بكفؤ لعبد علي بن ابي طالب عليه السَّلام فأردّ عليك وأعاتبك. ولكن الله لك و لأبيك ولأمّك و أخيك بالمرصاد. فانت ذريّة آبائك الّذين ذكرهم الله في القرآن: «عاملةٌ ناصبةٌ _ الى قوله _ من جوعٍ» (احتجاج، ج 1، ص 277)

بند هفتم

سَدَّ المَسامِعَ مِنْ أنبائهم خَبَرٌ *** لا ينقضي حزنُهُ أو ينقضي العُمُرُ

اللّغة:

السدّ: خلاف الفتح ⁽¹⁾.المسامع: جمع مسمع: محلّ السّمع وهو ثقب الأذن. الأنباء: جمع النبأ: الخبر. الانقضاء: المضيّ. الحزن والعمر، معروفان.

الإعراب:

«سد» فعل ماضٍ معروف. «المسامع» مفعوله. «من أبنائهم» متعلّق بمحذوف، حال عن الخبر، وهو فاعل «سدّ». والضّمير المجرور بأبناء الأئمّة الطاهرين. «لا» نافية. «ينقضي» فعل مضارع معروف. «حزن» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى الخبر، فاعله. والجملة صفة خبر. «أو»

بمعنى إلاّ ⁽¹⁾. «ينقضي» فعل مضارع معروف. «العمر» فاعله وكان حق «ينقضي» أن ينصب بأن المقدّرة، لكن سكن الياء للضّرورة.

المعنی:

خبر مصائب وارده بر ائمّه طاهرین صلوات الله عليهم أجمعین کر کرد گوشهای شیعیان را. و حزن و اندوه این خبر برطرف نمی شود و زایل نمی گردد، إلّا آنکه عمر به آخر رسد و آفتاب بقا به مغرب فنا غروب نماید.⁽²⁾

و همو در ترجمه و توضیح مصراع دوم، در لؤلؤ البحرین چنین گفته: یعنی: مصیبت بر آن خبر ، شریک عمر مردم است.

حضرت جبرئیل علیه السَّلام در مورد روز عاشورا چنین فرموده است .... «في اليوم الذي لا ينقضي كربه و لا يفنى حسرته...»

(كامل الزيارات، باب 88، ص 264. و بحار الانوار، ج45، ص 181، به نقل از همان) توضیح: همان طور که علامه امینی رحمة الله علیه متذکّر گردیده است، این حديث الحاقی بعضی از شاگردان «ابن قولویه» به کامل الزیارات است. و علامه نوری در مستدرک الوسائل، ج 3، ص 522، الفائدة الثالثة من الخاتمة، السابع: جعفر بن قولویه پیرامون این موضوع بحث کرده است.

ما حَلَّ بِالآلِ في يومِ الطُّفوفِ و ما *** في كربلاء جرى من معشرٍ غَدَروا

اللّغة:

الحلول: الوقوع . و المراد بالآل، أهل بيت الرسول صلّى الله عليه و آله. الطفّ: ساحل البحر و جانب البرّ أيضاً، والطّفوف جمع، والمراد بها مقتل الحسين سلام الله عليه و أصحابه لكونه في جانب البرّ ممّا يلي الفرات. المعشر: الجماعة من النّاس. الغدر: المكر .

الاعراب:

«ما» إمّا استفهاميّة أو نكرة موصوفة، أي: شيء عظيم، و على كلا التقديرين مبتدأ. «حلّ» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى ما ⁽¹⁾

«ما» در «ماحلّ» موصوله است و خبر است از برای مبتدای محذوفی که آن «هو» باشد، که راجع است به لفظ «خبر» در شعر سابق.(ابو طالب)

المعنى:

ای شیعیان و دوستان! ملاحظه نمایید چه مصیبت بزرگ واقع شد در روز عاشورا بر اهل بیت رسول خدا صلى الله علیه و آله و چه بلاهای

گوناگون جاری شد در صحرای کربلا، از فرقۀ بی شرم و حیا که کار آنها غدّاری و مکّاری بود. و بعد از ملاحظۀ مصائب، چشمۀ اشک از چشمهای خود جاری سازید.

قد بايعوا السبطَ طَوْعاً مِنهُم و رضى *** وسَيَّروا صُحُفاً بالنَّصْرِ تَبْتَدِرُ

اللّغة:

المبايعة: البيعة على المعاونة. المراد بالسّبط، الحسين عليه السّلام. الطّوع: الإطاعة بالرضا. التّسيير : جعل الشيء سائراً. الصّحف: جمع الصّحيفة: الورقة المكتوبة. المبادرة الاستباق.

الإعراب:

«قد» للتّحقيق. «بايعوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى معشر في البيت السّابق. السّبط» مفعوله. «طوعاً» تميز رافع للإبهام عن النسبة. «منهم» متعلّق ب-«طوعاً». «رضى» عطف عليه. «سيَّروا فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى معشر. «صحفاً» مفعوله. «بالنّصر» متعلّق ب-«تبتدر و هو فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى الصُّحف، والجملة صفة لها. ⁽¹⁾

المعنى:

فرقۀ غدّار مکّار، نامه ها نوشتند به حضرت سیّدالشهداء که از فرمانبرداری سرپیچی نداریم و غیر از جگرگوشۀ رسول خدا کسی را امام و پیشوا نمی دانیم. اگر ما را هدایت نفرمایی، در نزد رسول خدا مخاصمه خواهیم کرد و در مقام یاری کردن حاضریم، و مطیع از روی طوع و رضا و رغبت بیعت کردند. آخر الامر بیعت را شکستند و خیانت خود را آشکار نمودند.⁽¹⁾

أقبِل فإنّا جميعاً شيعَةٌ تَبَعٌ *** و كلُّنا ناصر والكلُّ مُنتَصِرُ ⁽²⁾

اللّغة:

الإقبال: خلاف الإدبار. والمراد بالشيعة، الذين يحبون عليّاً و أهل بيته، يقع على الواحد و ما فوقه و المذكّر والمؤنت بلفظة واحدة. التّبع _ بضم التاء وفتح الباء مع تشديدها _: جمع تابع، خفّف في البيت للضّرورة كما قيل، والظّاهر أنّه بفتحتين، بمعنى التابع، كما في فقرة الجامعة :«و رأيى لكم تبع و نصرتي لكم معدّة» فإن وقع على الجمع

أيضاً فالأمر واضح ⁽¹⁾،و إلاّ فهو خبر لضمير محذوف راجع إلى لفظ «الجميع» المذكور في السابق. الانتصار: الانتقام، كما في: «ربّ إنّي مغلوب فانتصر».⁽²⁾

الإعراب:

«أقبل» فعل أمر للمفرد المخاطب، فاعله مستتر وجوباً. «الفاء» تعليليّة. إنّ من الحروف المشبّهة بالفعل. «نا» اسمها. جميعاً» تأكيد. «شيعة» خبر إنّ. «تبع» خبر بعد الخبر. «كلّ» مضافاً إلى «نا» مبتدأ . «ناصر» خبره. و كذا «الكلّ منتصر» مبتدأ وخبر.

المعنى:

نوشتند نامه ها خدمت آن بزرگوار به این مضمون که: ای آقای شیعیان و مولای مؤمنان! زود بیا به طرف ما که همگی شیعیان پدر بزرگوارت هستیم و تابع و فرمانبرداریم، و جميع ما ناصر و معینیم. هر کس در مقام مخالفت برآید از او انتقام خواهیم کشید.⁽³⁾

مضمون بیت بعدی و بیت هفتم نیز در همین نامه هاست

أقبلْ وعَجِّلْ قدِ اخضر الجِنانْ و قدْ *** زَهَتْ بنَضْرَتِها الأزهارُ والثَّمَرُ

اللّغة:

اخضرار الأرض: صيرورتها ذات نبات. الجنان: البستان ⁽¹⁾. زهت: من الزّهو، بمعنى ظهور الثَّمرة. النضرة: الطراوة. الأزهار : جمع الزهر _كفلس _ و هو : النَّوْر، ويسمّى بالفارسيّة: شكوفه.

الإعراب:

«أقبل» فعل أمر للواحد المخاطب، و كذا «عجّل»، أي: أقبل و عجّل أنت يا حسين إلينا. «قد» للتّحقيق «اخضرّ» فعل ماضٍ معروف من باب الافعلال. «الجنان» فاعله. «قد» للتّحقيق. زهت» فعل ماضٍ معروف. «بنضرتها» متعلق ب-«زهت». والضّمير المجرور راجع إلى الجنان. «الأزهار» فاعل «زهت» و «الثَّمر» عطف عليه، أي: ظهرت الأزهار و الأثمار في بساتيننا.

المعنى:

نوشتند: ای حسین! رو بیاور به جانب کوفه و در آمدن تعجیل نما، که باغهای ما سبز شده و با طراوت و نیکو گردیده و شکوفه ها و میوه ها

از درختان سر بیرون آورده و بستانها را زینت داده؛ و ما امام و پیشوا نداریم و این تنعّم، بدون چون تو امامی بر ما گوارا نیست.⁽¹⁾

«أما بعد؛ فقد أخضر الجنابُ و اينعتِ السثمارُ و طمّتِ الجمامُ. فإذا شئتَ فأقدِمْ عَلى جندٍ لك مُجنّد والسلام عليك.»

بنگرید به نشانیهای ذیل بند 10 و نیز در مقتل مقرم، ص 144، تلفیقی از این نامه و نامه ای که در بیت هفتم ذکر خواهد شد به نقل از مثیر الاحزان ، ابن نما، ص 11 ، و نیز مقتل خوارزمی، ج 1، ص 193 فصل دهم آمده است

أنتَ الإمامُ الَّذي نرجُو بِطاعَتِهِ *** خُلْدَ الجِنانِ إِذِ النّيرانُ تَسْتَعِرُ

اللّغة:

الخلد: دوام البقاء. النّيران: جمع «النّار». الاستعار: افتعال، بمعنى الالتهاب والاشتعال.

الإعراب:

«أنت» مبتدأ. «الإمام» خبره. «الذي» صفة للإمام. «نرجو» فعل مضارع معروف، فاعله مستتر وجوباً. «بطاعته» متعلّق به، والضمير راجع إلى الموصول. «خلد» مضافاً إلى «الجنان» مفعوله. والجملة صلة الموصول، والظرف متعلّق ب-«خلد الجنان»، والمناسب بالمعنى كونه إذا و بالإضافة كونه إذ. «النّيران» مبتدأ. «تستعر» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى النّيران. و الجملة الفعليّة خبر المبتدأ و [الجملة] الاسميّة في محلّ الجرّ

بإضافة إذ إلیها.

المعنی:

نوشتند: ای حسین! تو هستی امام و پیشوا، آنچنان امامی که امیدواریم به واسطهٔ طاعت و فرمانبرداری و دوستی تو وارد بهشت شویم و در روضهٔ مخلّد بمانیم و به واسطهٔ شفاعت تو در روز قیامت از آتش جهنّم ايمن باشیم، در وقتی که آتش جهنّم زبانه می کشد.

لا رأي لِلنَّاسِ إلاّ فيك فأتِ ولا *** تَخشَ اخْتِلافاً ففيكَ الأمرُ منحصرُ

اللّغة:

المراد بالرّأي، الميل القلبي. الخشية: الخوف. الاختلاف: الانقلاب.

الإعراب:

«لا» لنفي الجنس. «رأي» اسمها «للنّاس» متعلّق بمحذوف صفة ل-«رأى»، والخبر محذوف أي: في أحد. «إلاّ» حرف الاستثناء. «فيك» مستثنى. «الفاء» تفريعيّة. «اِنت» فعل أمر للواحد المخاطب. «لا» ناهية. تخش فعل مضارع معروف مجزوم بحذف اللّام، فاعله مستتر. «اختلافاً» مفعوله . «الفاء» تفريعيّة . «فیک» متعلق ب-«منحصر». «الأمر» مبتدأ. «منحصر» خبره.

المعنى:

نیست رأی و میل قلبی از برای مردم در هیچکس الاّ در تو. به زودی بشتاب به سوی ما و مترس اختلاف مردم را و حادثه و انقلابی را،به جهت آنکه امر خلافت منحصر است در تو و کسی نیست از مردم که به

دیگری میل داشته باشد.⁽¹⁾

قال : ثم لبثنايومين آخرين. ثم سرحنا إليه هاني بن هاني السبيعي وسعيد بن عبدالله الحنفي و كتبنا معهما:

بسم الله الرحمن الرحيم

لحسين بن علىّ من شيعته من المؤمنين و المسلمين

أما بعد؛ فحّيهلا، فإنّ الناس ينتظرونك ولا رأى لهم في غيرك. فالعجلً فالعجل! والسلام عليك.

بنگرید به نشانیهای مذکور در ذیل بند 10

وأَنَّموهُ إِذا لَمْ يَأْتِهِمْ فأتى *** قوماً لبيعتِهم بالنَّكْتِ قَدْ خَفَروا

اللّغة:

الإثم _ بالكسر _: الذّنب، والتّأثيم: النسبة إليه ⁽²⁾. النكث: نقض العهد.

الخفرة _ بالخاء المعجمة المفتوحة أو المضمومة _ لمعان منها العهد و الكفالة.⁽¹⁾

الإعراب:

«أثْموه» فعل ماض معروف، فاعله أهل الكوفة، الهاء مفعوله راجع إلى الحسين عليه السَّلام. «إذا» متعلّق به. «لم» جازمة. «يأت» فعل مضارع معروف مجزوم ب-«لم»، فاعله راجع إلى الحسين عليه السَّلام. «هم» مفعوله، راجع إلى أهل الكوفة. «الفاء» تفريعيّة. «أتى» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الحسين عليه السّلام. «قوماً» مفعوله. «لبيعتهم» متعلّق بالنّكث، أو ب-«خفروا» ⁽²⁾والضّمير راجع إلى القوم. «بالنكث» متعلّق ب-«خفروا». «قد» للتحقيق. «خفروا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى القوم، والجملة الفعليّة صفته.

المعنى:

به آن بزرگوار نوشتند که همگی ما در ضلالت و گمراهی هستیم. اگر به جانب ما نیایی و ما را به راه حقّ هدایت ننمایی، تو را گناهکار می دانیم در اینکه کوتاهی نمودی و ما را هدایت نکردی. چون که آن بزرگوار به طرف آنها شتافت، معلوم شد که آن قوم بی حیای بی وفا

بنایشان بر نقض عهد بود، نه بر وفای بر بیعت.⁽¹⁾

حضرت سجاد صلوات الله عليه هنگام ورود به کوفه، خطاب به آنان فرمودند: یا أهل الكوفة! و يا أهل الغدر و الحيلة! (بحار الانوار، ج45، ص 109؛ به نقل از لهوف. و نیز به همین مضمون کلامی از حضرت زینب صلوات الله علیها در مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 115 و بحار الانوار، ج45، صص 163 و 165، به نقل از احتجاج و امالی شیخ طوسی و امالی شیخ مفید وارد شده است).

حضرت امیر صلوات الله علیه نیز در وصف اهل کوفه کلامی دارند که مناسب مقام است:

يا أهل الكوفة! منيت منكم بثلاث و اثنتين: صم ذو و أسماع؛ وبُكمٌ ذوو كلام؛ و عُميّ ذوو أبصار. لا أحرارَ صدق عند اللقاءِ، و لا اخوانَ ثقة عندَ البلاء. تربت أيديكم. (نهج البلاغه فيض الاسلام، ط 96، ص 285)

قوماً يقولونَ لكنْ لا فعالَ لَهُمْ *** و رأيهم مِن قديمِ الدّهرِ مُنتشِرُ

اللّغة:

الفعال _ بالفتح والكسر _ و هو معروف. الانتشار التفرّق.

الإعراب:

«قوماً» بدل من القوم السّابق. «يقولون» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى القوم. والجملة صفة له. «لكن» حرف الاستدراک. «لا» نافية للجنس. «فعال» اسمها. «لهم» متعلّق بمحذوف خبرها. «رأيهم» مبتدأ.

«من قديم» الدّهر» متعلق ب««منتشر» و هو [ منتشر ] خبر المبتدأ.

المعنى:

این قوم بی وفا، قومی بودند که کلامشان مجرّد قول بود و به قول خود عمل نمی کردند، و رأی و عزم آنها از قدیم روزگار ⁽¹⁾متفرّق بود، و بر عزم و رأی خود ثابت نبودند. ⁽²⁾

امير المؤمنين صلوات الله عليه مکرراً اهل کوفه را بر رفتارهای نکوهیده و سست عهدیشان مذمّت فرموده بودند؛ برای نمونه به قسمتی از یکی از خطبه های ایشان توجه نمایید:

أيّها الناسُ المجتمعةُ أبدانُهم المختلفةُ أهواؤُهم! كلامُكم يوهِي الصمَّ الصلابَ و فعلُكم يطمع فيكم الأعداء. تقولونَ في المجالِس: كيتَ وكيتَ. فإذا جاءَ القتال، قلتم: حيدي حيادِ [جملۀ «حيدي حيادِ» یعنی : «ای جنگ از ما دور شو» مثلی است که عرب در وقت فرار از دشمن به زبان می آورد. (توضیح شارح نهج البلاغه در ذیل خطبه)]. (نهج البلاغه فيض الاسلام، ط 29، ص 102)

أيّها الشاهدة أبدانهم الغائبة عنهم عقولهم، المختلفة أهواؤهم! (همان، ط 96، ص 285)

فعادَ نصرُهم خَذلاً وَ خَذْلُهُمُ *** قتلاً لَهُ بِسُيوفٍ لِلْعِدَى ادَّخَروا

اللّغة:

عاد، بمعنی: انقلب وصار. النّصر: التّقوية و الإعانة. الخذل _ كالمنع_ : ترك النّصر. السيوف: جمع «السّيف»، معروف. العدى

_بالكسر والقصر _: جمع العدوّ، خلاف المحبّ. الادّخار: افتعال من الذّخيرة.

الإعراب:

«الفاء» تفريعيّة. «عاد» من الأفعال الناقصة. «نصر» مضافاً إلى الضّمير الرّاجع إلى القوم، اسمه. «خذلاً» خبره. «خذلهم قتلاً» عطف على نصرهم خذلاً، فيكونان اسماً و خبراً. «له» متعلّق ب-«القتل»، و كذا «بسيوف للعدى» متعلّق ب-«ادّخروا» و هو فعل ماضٍ معروف مع فاعله.

والجملة صفة للسّيوف والعائد محذوف، أي: ادّخروها.

المعنى:

وعدۀ یاری آن قوم بی حیا بدل شد به خذلان و ترک یاری. و خذلان ایشان منقلب شد به اینکه آن بزرگوار را شهید کردند، به شمشیرها و نیزه هایی که به جهت دشمنان ذخیره کرده بودند و بر مظلومی و بی کسی آن بزرگوار رحم نکردند.

يا وَيْلَهُم مِن رسولِ الله كَمْ ذَبحوا *** ولداً لَهُ و كريماتٍ له أَسَروا

اللّغة:

الويل: وادٍ في جهنم. الذّبح _ بالفتح _ فري الأوداج. الوُلد: جمع الوَلَد. الكريمة: المحمودة حسباً و نسباً ⁽¹⁾. الأسر: السبي.

الإعراب:

«يا» حرف نداء، و المنادى محذوف. «الويل» مفعول لفعل محذوف أضيف إلى الضمير الراجع إلى الفرقة الخبيثة. «من رسول الله» متعلّق بالفعل المقدّر، و التقدير: يا الله! احضر عذاب بني أميّة بسبب رسول الله صلّى الله عليه و آله و ما فعلوه. «كم» خبريّة مبتدأ. «ذبحوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله، فاعله، و العائد إلى المبتدأ محذوف، والجملة خبر المبتدأ. «ولد» تميز ل-«كم». «له» متعلّق بمحذوف صفة ل-«ولداً». «له» متعلّق بمحذوف صفة ل-«كريمات»، والضمير راجع إلى رسول الله. «أسروا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله.

المعنى:

بارخدایا! عذاب کن فرقۀ بی حیا و بی وفای کوفه و شام را که حقّ رسول را رعایت نکردند و اولاد او را ذبح کردند و همه را شهید نمودند و عیال او را اسیر و دستگیر نمودند و در بیابانها و شهرها گردانیدند. ⁽¹⁾

ای وای برایشان از جانب رسول خدا چه بسیار شهید کردند و کشتند اولاد و فرزندان آن حضرت را، و چه بسیار دختران کریمۀ آن حضرت را که اسیر کردند. (ابو طالب)

طالبین اسامی شهدای بنی هاشم در روز عاشورا بنگرند به طبقات ابن سعد، ذیل رقم 292 (تراثنا، ج 10، صص 184 186)؛ تاریخ طبری، ج 4. صص 358_359؛ شرح الاخبار، ج 13، في من قتل مع الحسين من اهل بيته ارشاد؛ ارشاد شیخ مفید، صص248_249؛ مقتل خوارزمی، ج 2، ص 47؛ مناقب آل ابی طالب، ج 4، صص 112 113؛ کامل ابن اثیر، ج 4، صص 41_40؛ تذکرة الخواص، صص 229 _230؛ کامل بهائی، ج 2، ص 303، فصل 6؛ بحار الانوار، ج45، صص 64_73 و ج 101، صص 269_274؛ زیارتی به نقل از اقبال سید بن طاووس، صص 47_48، و نیز همین زیارت در تحفة الزائر علامه مجلسی، باب هفتم، فصل دوم، زیارت شانزدهم، صص 197_207، به نقل از سیدبن طاووس و شیخ محمد بن مشهدی؛ انصار الحسین، محمد مهدی شمس الدين؛ ابصار العين في انصار الحسین، محمد سماوی؛ یاران پایدار امام حسین، محمد هادی امینی

ما ظَنُّهم برسولِ اللهِ لَوْ نَظَرَتْ *** عيناهُ ما صَنَعُوا لَوْ أَنَّهم نَظَرُوا

اللّغة:

المراد بالظَّنّ هنا، الاعتقاد. والمراد بالنّظر الأوّل، الرؤية، و بالثاني، التدبّر و التفكّر. الصّنع _ بالضمّ_: العمل.

الإعراب:

«ما» خبر مقدّم. «ظنّهم» مبتدأ مؤخّر، «برسول الله» متعلق به. «لو» شرطيّة. نظرت فعل ماضٍ معروف، فعل الشّرط، «عيناه» فاعله، والضّمير راجع إلى رسول الله صلّى الله عليه و آله. «ما» موصوله، مفعوله. «صنعوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله، صلة الموصول و العائد محذوف، و جواب الشرط أيضاً محذوف. أي: هل ترضى بفعلهم أم تغضب عليهم. «لو» للتّمنّي. «أنّ» من الحروف المشبَّهة بالفعل. «هم» اسمها. «نظروا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله، خبر أنّ.

المعنی:

چه چیز بود اعتقاد فرقه میشومه دربارۀ رسول خدا، اگر آن بزرگوار نظر می فرمود و می دید به چشمهای مبارک خود آنچه را بجا آوردند به اهل بیت او؛ مردان آنها را کشتند و زنان آنها را اسیر نمودند. آیا گمان آنها این بود که رسول خدا ساکت می شد و راضی بود به فعل آنها، یا آنکه دشمن می دانست فعل آنها را و با آنها مخاصمه می فرمود؟ کاش در این امر تأمل می کردند و مرتکب این امر شنیع نمی شدند.

.1 فاضل بسطامی در سفينة النجاة، بيت مورد بحث را چنین معنی کرده و توضیح داده است:

«المعنی: چه چیز است اعتقاد این فرقۀ جفاکار در حقّ رسول مختار، که [چه] خواهد نمود به این گروه غّدار، هرگاه نظر نماید به آن ظلمها و اذیّتهایی که از این فرقۀ خبیثه به اهل بیت و ذریۀ او واقع شده، با وجود اهتمام آن سرور در حق ذریّه خود و وصیّت نمودن امّت را به مودّت و محبّت عترت طاهره؟ اگر اعتقاد ایشان این است که آن سرور از این افعال و کردار غضب خواهد نمود بر آن اشرار، و دور خواهد نمود ایشان را از نعیم دار القرار، و داخل خواهد نمود ایشان را در جهنم و عذابهای خداوند قهار؛ پس چرا مرتکب این اذیت و آزار بر ایشان شدند؟

پس، از افعال ایشان معلوم می شود که ایشان اعتقاد به آن سرور نداشتند و عناد و نفاق و کفر باطنی داشتند».

شعر در ترجمۀ کرمانی ناظر بر سؤال از عملکرد حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله است، و در ترجمۀ بسطامی ناظر بر سؤال از عملکرد امت و حالشان به هنگام توجه آن حضرت به آنان.

بند هشتم

ما آمَنَ القَومُ قِدْماً أو هُمُ كَفَرُوا *** مِن بعدِ إِيمَانِهِم لَوْ أَنَّهُم شَعَروا

اللّغة:

الإيمان و الكفر متقابلان معروفان. والمراد بالقدم: الزمان القديم ⁽¹⁾. الشّعور: التفطّن والإدراك.

الإعراب:

«ما» نافية قبلها استفهام مقدّر. «آمن» فعل ماضٍ معروف. «القوم» فاعله. «قدماً» ظرف زمان ل-«آمن». «أو» حرف عطف. «هم» مبتدأ. «كفروا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى القوم، والجملة خبر المبتدأ. و الجملة الاسميّة عطف على الجملة المنفيّة مع نافيه. «من بعد إيمانهم» متعلّق ب-«كفروا». «لو» للتمنّي ⁽²⁾. والجملة بعدها في محلّ

النصب بتقدير: أتمنّي شعورهم.

المعنى:

آیا ایمان نیاوردند فرقۀ میشومه به خدا و رسول و بر کفر خود باقی بودند، یا آنکه بعد از ایمان آوردن کافر شدند و دین خدا را به دنیا فروختند؟ کاش ادراک و شعور داشتند و دنیای فانی را بر دار باقی ترجیح نمی دادند. ⁽¹⁾

حضرت سیدالشهداء صلوات الله علیه در اواخر یکی از سخنرانیهایش در روز عاشورا می فرماید:

فتبّاً لكم وما تُريدون! إنّا لله وإنّا إليه راجعون. هؤلاءِ قومٌ كَفَرُوا بعد إيمانِهم . فبُعداً للقوم الظالمينَ.

(بنگرید به: مقتل خوارزمی، ج 1، ص 251؛ مناقب آل أبي طالب، ج 4، ص 100؛ إحقاق الحق، ج 11، صص 619_620، به نقل از مقتل خوارزمی، مقتل مقرم، ص 228، به نقل از مقتل محمد بن أبي طالب الحائري. و نیز رجوع کنید به : بحارالانوار، ج 44، ص299، باب 36، باب كفر قتلة الحسين عليه السَّلام و ثواب اللعن عليهم)

قد حارَبوا المصطفى في حرب عترته *** ولَوْ أغاثَهُم في حربِهِ ابْتَدَروا

اللّغة:

المحاربة: المنازعة: المراد بعترة الرسول، الأئمّة الاثنى عشر عليهم

السّلام. الإغاثة: الإعانة الابتدار: الاستباق.

الإعراب:

«قد» للتّحقيق. «حاربوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله. «المصطفى» مفعوله. «فی حرب عترته» متعلّق ب-«حاربوا»، والضّمير المجرور راجع إلى المصطفى. «لو» شرطيّة «أغاث» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المصطفى. «هم» مفعوله راجع إلى العترة. «في حربه» متعلّق ب-«ابتدروا»، والضّمير للمصطفى. «ابتدروا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله، والضمير فيه و في «حاربوا» للفرقة الهالكة. و جملة «ابتدروا» جواب «لو».

المعنى:

محاربه و منازعه نمودند بنی امیّه با رسول خدا ⁽¹⁾، به واسطهٔ محاربه و مقاتله با عترت آن حضرت؛ زیراکه جنگ با عترت آن حضرت جنگ با خود آن بزرگوار است ⁽²⁾

ترجمة الامام الحسين، تاريخ دمشق، صص 100_102، رقم 134_137، و مدارک متعددی که محقق در پاورقی نشان داده است؛ احقاق الحق، ج 18، صص 411_415 ، و ج 9، صص 161_174؛ سنن ترمذی، کتاب المناق؛ ابن ماجه، لمقدمة؛ مستدرك الصحيحين، ج 3، ص149؛ مسند أحمد، ج 2، ص 442؛ اسدالغابة، ج 3، ص 11 و ج 5، ص 523؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 169؛ تاریخ بغداد، ج 8، ص 136؛ الرياض النضرة، ج 2، ص 199؛ ذخائر العقبی، ص 23؛ مناقب خوارزمی، صص 91 و 211

بودند و فریادرسی عترت خود را می نمودند و اعانت می فرمودند، این فرقۀ خبیثه هیچ باک نداشتند از آنکه با خود آن حضرت جنگ نمایند و خود آن بزرگوار را هم شهید نمایند.⁽¹⁾

میرزا ابو طالب در شرح خود، فاعل «أغاثهم» را حضرت سیدالشهدا علیه السَّلام دانسته، و سپس تجدید نظر کرده و نظر بعدی خود را به «عنوان معنی» بهتر نوشته، که شبیه ترجمۀ کرمانی است.

ما كانَ يَنزِلُ عَنْ سلطانِهِ مَلِكٌ *** ولا لِمُنتِهِ السَّاعِي لَها يَذَرُ

اللّغة:

النزول: الحطّ عن المرتبة: السّلطان: السّلطنة والاستيلاء. المَلکِ _ بالفتح فالكسر _: اسم لمن ملك أُمور السياسة للرعيّة، من المُلك بالضمّ _ فالسّكون. و أمّا المَلَک _ بالفتحتين _: واحد الملائكة من الألوكة، بمعنى الرسالة، و وزنه «مفعل»، تركت الهمزة لكثرة الاستعمال على ما قيل. المنية _ كغرفة _: ما يُتمنّى. يذر: كيدع وزناً و معنىً.

الإعراب:

«ما» نافية. «كان» من الأفعال الناقصة، اسمه «ملك» في آخر المصرع. «ينزل» فعل مضارع معروف، فاعله مستتر راجع إلى ملک، ففيه إضمار

قبل الذّكر لفظاً لا رتبة بخلاف ما إذا أعملت بالثاني و أضمرت في الأوّل. فإنّ فيه إضماراً قبل الذكر لفظاً و رتبة، ويحتمل كون «كان» زائداً. «عن سلطانه» متعلّق ب-«ينزل»، والضّمير راجع إلى ملک، و جملة «ينزل» خبر كان. «الواو عاطفة. «لا» نافية. «المنيته» متعلّق ب-«يذر»، والضّمير راجع إلى «السّاعي» و هو مبتدأ لها متعلّق به، والضّمير لمنيته. «يذر» فعل مضارع معروف، فاعله مستتر راجع إلى السّاعي. والجملة خبر المبتدأ.⁽¹⁾

المعنى:

اگر حضرت رسول در حیات بود و فریادرسی ذریّۀ خود را می نمود، این فرقۀ بی حیا دست از محاربه و مقاتله برنمی داشتند و با رسول خدا هم جنگ می کردند، به واسطهٔ ریاست و پادشاهی، چنانکه بعض از آنها گفت «الملک عقيم لو نازعنا صاحب القبر [يعني النبيّ صلّى الله عليه و آله] لضربنا على خيشومه بالسّيف» یعنی : «اگر حضرت رسول صلى الله علیه و آله در امر سلطنت با ما منازعه می نمود، با او به شمشیر جنگ می کردیم، زیرا که سلطنت و پادشاهی نازاد است و چیزی نیست که بدل شود او را». این فرقۀ خبیثه چون که تمنّای آنها و مطلوبشان ریاست و مال دنیا بود و در طلب آن سعی می کردند، از مطلوب خود دست برنمی داشتند و کوشش می کردند و با رسول خدا

هم مقاتله می نمودند در طلب سلطنت و ریاست.⁽¹⁾

«و احتمال دارد که معنی این باشد که: با وجود اینکه کردند بنی امیه آنچه کردند، نبود که نازل سازد و فرود آورد آن حضرت را از سلطنت خود سلطانی؛ یعنی: دست به بیعت احدی نداد و از سلطنت خود فرود نیامد. و نبود آن حضرت که واگذارد مراد و آرزوی خود را که ساعی بود در آن آرزو، که شهادت و شفاعت امّتان است.»

میرزا ابو طالب نیز به همین صورت _ با الفاظ دیگر _ بیت را معنی کرده است. و نیز بنگرید به:

سفينة البحار، ج 2، ص 154 ، ذيل «عبس»، باب ذم بني العباس؛ بحار الانوار کمپانی، ج 8، ص 377، باب 32

مَهُما نَسيتُ فلا أَنْسَى الحُسينَ و قَدْ *** كَرَّتْ على قتلِهِ الأفواج و الزُّمَرُ

اللّغة:

النّسيان: زوال الشّيء عن الحافظة. الكرّة: الرجعة. الأفواج: جمع الفوج: الجماعة من النّاس. الزّمر: جمع «الزمرة» _ كغرف و غرفة_: الفرقة و الطائفة.

الإعراب:

«مهما: من أسماء الشّرط. «نسيت» فعل ماضٍ معروف مع فاعله، فعل الشّرط. «الفاء» جواب الشّرط. «لا» نافية. «أنسى» فعل مضارع معروف، فاعله مستتر وجوباً. «الحسين» مفعوله. والجملة جواب الشّرط. «قد» للتَّحقيق. «كرّت» فعل ماضٍ معروف. «علی قتله» متعلّق به،

والضّمير للحسين. «الافواج» فاعله و «الزّمر» عطف عليه.

المعنى:

در هر زمان از از منه که نسیان و فراموشی از برایم حاصل شود، هر چیز را فراموش کنم، فراموش نمی کنم حسین را که تنها در مقابل چندین هزار لشکر ایستاده بود و آن بی رحمان بر آن یک نفر حمله می کردند که او را شهید نمایند. در حالتی که فوجهای زیاد و فرقه های بیشمار بودند همگی به قتل یک نفر کمر بسته بودند.⁽¹⁾

و ما أنس * [أنس] إلا أنسى الذَيْنِ تقدّما *** وفرّهما و الفرّ قد علما حُوبٌ (وفا)

كم قامَ فيهِم خَطيباً مُنذِراً وتلا *** آياً فَما أَغْنَتِ الآيات والنُّذُرُ

اللّغة:

الخطيب: فعيل من الخطاب . المنذر و النذير. المخوّف. التلاوة: القراءة. الآي: جمع الآية، وكذا الآيات جمعها الآخر. و المراد بالآية من القرآن، كلّ كلام متّصل إلى انفصاله. الإغناء: إحداث الغنا مقابل الفقر.⁽²⁾

النُّذر _ بالضمّتين _: جمع النذير.

الإعراب:

«كم» خبريّة، مبتدأ. «قام» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الحسين. «فيهم» متعلّق ب-«قام»، والضّمير للمخالفين. «خطيباً» و «منذراً» حالان من فاعل «قام». والجملة خبر «كم»، والعائد محذوف، أي: كم زمان قام فيه. «تلا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الحسين عليه السَّلام. «آياً» مفعوله. «الفاء» تفريعيّة. «ما» نافية «أغنت» فعل ماضٍ معروف، فاعله «الآيات»، و«النّذر» عطف على الآيات.⁽¹⁾

المعنى:

در زمانی که آن فرقۀ اشرار قصد قتل آن بزرگوار را داشتند، چه بسیار آن حضرت در مقابل آن فرقۀ میشومه ایستاد و خطبه ادا فرمود و ایشان را از عذاب خدا ترسانید و نصیحت فرمود و آیات قرآنیّه که در شأن اهل بيت عليهم السَّلام نازل شده بود، تلاوت فرمود بر آن فرقۀ عنود، هیچ سود نبخشید و بغض و کینۀ آنها زیادتر شد.⁽²⁾

قال أنسِبونى فَجَدَى أحمد ⁽³⁾وَسَلوا *** ما قال في ولَمْ يَكْذِبُكُمُ الخَبَرُ

اللّغة:

أنسبوني، أي: تذكروا النسبتي و قرابتي إلى الرّسول. سلوا: أمر من

السّؤال. الجدّ: أبو الأب أو الأمّ، لم يكذبكم الخبر، أي: ليس هذا الخبر عندكم كاذباً .⁽¹⁾

الإعراب:

«قال» فعل ماضٍ معروف، فاعله الحسين عليه السّلام. «أنسبوني» فعل أمر مع فاعله و مفعوله. «الفاء» للتفريع. «جدّي» مبتدأ. «أحمد» خبره و هو غير مصروف و يجوز صرفه للضّرورة. «سلوا» فعل أمر مع فاعله. «ما» مفعوله على أَنّه مسؤول به أو عنه مجازاً. «قال» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الجدّ. «فيَّ» متعلّق ب-«قال». والجملة صلة الموصول، والعائد محذوف. «لم» جازمة. «يكذبكم» فعل مضارع معروف مجزوم ب-«لم» مع مفعوله. «الخبر» فاعله.

المعنى:

آن حضرت از برای اتمام حجّت در مقابل آن قوم ایستاد و فرمود: ای قوم، متذکّر شوید و یاد بیاورید نسبت و قرابت مراکه جدّ من رسول خداست و شما می دانید آنچه را که جدّم درباره من فرمود؛ مکرّر فرمود: «حسین منّي و أنا من حسين» و این خبر هم در نزد شما دروغ نیست و جمیع شما مطلع هستید و عالم هستید به صدق این خبر. ⁽²⁾

سخنان حضرت سیدالشهداء که در بیت مذکور به آن اشاره شده، به چند نحو روایت شده است:

الف) أنسبوني... (تاريخ طبری، ج 4، ص 322؛ ارشاد مفید، ص 234؛ بحار الانوار، ج ، صص 6_7، به نقل از آن؛ احقاق الحق، ج 11، ص 631، به نقل از مفتاح النجا في مناقب آل عبا _ مخطوط، ص 140).

ب) ألست ابنَ بنتِ نبيكم.... (ترجمة الامام الحسين من كتاب الطبقات، ذيل رقم 292 در تراثنا، ج 10، ص 181؛ ينابيع المودة، باب 61، ص350).

ج) أنشدكم الله! أتعلمون أنّ جدّي... (مالي ،صدوق، مجلس 30؛ بحار الانوار، ج 44، ص318 ، ذیل رقم 1، به نقل از آن؛ روضة الواعظین، صص 185_186).

در مورد «خبر» یاد شده در مصراع دوم، مرحوم کرمانی و وفای شیرازی، منظور از آن را فرمایش حضرت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله «حسينٌ منّي و أنا من حسین» می دانند [علاقه مندان به مدارک این روایت بنگرند به متن و پاورقی ترجمة الامام الحسين در طبقات ابن سعد، ذیل رقم 208 (تراثنا، ج 10، صص 136_137)، به نقل از 22 مدرک از عامه؛ مقتل مقرم، ص 89 به نقل از 9 مدرک از فریقین؛ احقاق الحق، ج 11، صص 265_279، و ج 19، صص 279_391].

مرحوم بسطامی آن را تمامی فضائل و مناقبی می داند که حضرت سیدالشهداء صلوات الله علیه در روز عاشورا برای مردم بیان فرمودند. ولی با توجه به نقل طبقات ابن سعد، ذيل رقم 292 (تراثنا، ج 10، ص 181* و طبری، ج 45، صص 322_323 و ابن اثیر، ج 4، ص 27، می یابیم که منظور از «خبر»، «هذانِ سَيْدا شَبابِ أهلِ الجنَّةِ» می باشد.

فرمایش آن حضرت به نقل از طبقات ابن سعد چنین است: أو لم يبلغكم قول رسول الله صلّى الله عليه و سلّم في و في أخي: «هَذَانِ سَیدا شَبابِ أهلِ الجَنَّةِ»؟! فإن صدَّقتُموني وإلاّ فاسألوا جابر بن عبدالله ...

و به روایت طبری از قرار ذیل است:

أو لم يَبلغكم قولُ مستفيض فيكم أنّ رسولَ اللهِ صلى الله تعالى عليه و آله و سلم قالَ لي ولأخي: «هذان سَيِّدا شباب أهل الجَنَّةِ »؟! فإن صدَّقتمونى بما أقولُ وهو الحقَ. والله ما تعمَّدتُ كذباً مُذ علمتُ أنَّ اللهَ يمقت عليه أهله ويضر به من اختلقه. وإن كذَّبْتُموني فإنّ فيكم مَنْ إن سألتُموه عن ذلك أخبرَكم. سَلُوا جابر بن عبداللهِ الأنصاري.

و عبارت تاریخ ابن اثیر، به نقل طبری نزدیکتر است.

در ینابیع المودة، باب 61، ص 340 که در احقاق الحق، ج 11، ص 617 از آن نقل شده است، به خبر فوق، حدیث ثقلین نیز افزوده شده است. و این در حالی است که قندوزی همان باب را به نقل مقتل ابی مخنف آورده، و از طرف دیگر در ص 117 کتابش، نقل مزبور بدون افزودۀ یاد شده، نقل گردیده است. شاید که نقلهای مورد بحث، از نسخ مختلف و متفاوت مقتل ابی مخنف بوده باشد. والله العالم.

دَعَوْتُمُونِي لنَصري أيْنَ نَصْرُكُمُ *** و أيْنَ ما خَطَّتِ الأقلام والزُّبُرُ

اللّغة:

الخطّ: الكتابة. الأقلام: جمع القلم: آلة الكتابة. الزّبر _ بضمّتين _: جمع الزبر _ بالكسر فالسّكون _: الكتاب، و يجيء جمعه جمعه أيضاً زُبُور _بضمّتين _ كقدر و قُدور. _ امّا الزَّبُور _ بالفتح فالضمّ _ فهو مفرد لا جمع ⁽¹⁾. الزُّمَر _ بالضمّ فالفتح _: جمع الزّمرة: الجماعة من النّاس. ⁽²⁾

الإعراب:

«دعوتموني» فعل ماضٍ معروف مع فاعله و مفعوله. «النصري» متعلّق به «این» خبر مقدم. «نصركم» مبتدأ مؤخر. «خطَّت» فعل ماضٍ معروف. «الأقلام» فاعله. والجملة صلة الموصول، والعائد محذوف. والمذكور بعد الأقلام إن كان «الزبر» فهو عطف على الموصول؛ و إن كان «الزّمر» فهو عطف على «الأقلام».

المعنى:

آن بزرگوار می فرمود: ای قوم! مرا به سوی خود دعوت کردید تا آنکه مرا یاری کنید. جا شد یاری شما؟ چرا عهد خود را فراموش کردید؟ و کجا شد مکتوباتی که نوشتید به قلمها؟ و کجا رفتند کسانی که مرا وعدۀ نصرت و یاری نمودند؟⁽¹⁾

انساب الأشراف، ج 3، ص 188، و ص 224، رقم 83؛ تاریخ طبری، ج 4، ص 294 و 304_303 و 323؛ مقدمة مرآة العقول، ج 2، ص 191 به نقل از مثیر الاحزان، ص 16؛ ارشاد مفید، صص 234_235 که در بحار الانوار، ج45، ص 7 از آن نقل شده است؛ کامل ابن اثیر، ج 4، صص 20، 21 و 27؛ احقاق الحق، ج 11، صص 621_622، به نقل از آن، و ج 11، صص 615_616، به نقل از البداية والنهاية، ج 8 ص 178، ط مصر ؛ تذكرة الخواص، ص 226.

و نیز خود آن حضرت در حالی که چند نفر بیشتر برای یاریش باقی نمانده بود، ست به دعا برداشتند که:

اللهم... فإنَّهم دَعَوْنا ليَنصُرونا ثمّ عدَوْا علَينا فقتلونا. (بنگرید به: طبقات ابن سعد، ذیل رقم 292، در تراثنا، ج 10، ص 182؛ تاریخ طبری، ج 4، صص 345_344، به نقل از تاریخ ابی مخنف؛ ارشاد مفید، ص 241 و مفاتیح الجنان اعمال سوّم شعبان)

خَلاتُمونا عَنِ المَاءِ المُباحَ وقَدْ *** أضحَتْ تَناهَلَهُ الأوْغادُ والغُمُرُ

اللّغة:

خلاتمونا، أي منعتمونا ⁽¹⁾

فاضل بسطامی نیز می نویسد:

يحتمل أن يكون النسخة «جلاتمونا» _ بالجيم المعجمة _ من الجلاء بالفتح، و هو البعد مطلقاً، أو عن الوطن خاصّة . و يحتمل أن يكون بالحاء المهملة، و من التحلية، بمعنى الطرد والإبعاد ايضاً . و منه ما في دعاء رجب: «غير محلّثين عن ورد في دار المقامة والخلد»، بصيغة المفعول ، أي غير مبعّدين ولا مطرودين. (سفينة النجاة)

الإعراب:

«خلاتمونا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله و مفعوله. «عن الماء»

متعلّق به. «المباح» صفة له. «الواو» حالية. «قد» تحقيقيّة. «أضحت» من الأفعال النّاقصة. تناهله فعل ماضٍ معروف، فاعله مستتر راجع إلى الأوغاد ، والهاء مفعوله راجع إلى الماء. والجملة خبر «أضحت». «الأوغاد» اسمها. و«الغمر» عطف عليه.

المعنى:

می فرمود: ای قوم! با وجود آنکه می دانید ما عترت رسول خداییم و ما را به سوی خود خواندید تا آنکه نصرت ما را نمایید، ما را منع کردید از آبی که بر همه کس مباح است و همه کس بر آن وارد می شوند و می آشامند. حتی سفهاء و بلهاء از آن می آشامند و سیراب می شوند ⁽¹⁾و کسی آنها را منع نمی کند؛ ما را از آن آب منع کردید و نگذاردید از آن آب بیاشامیم.⁽²⁾

از آب هم مضایقه کردند کوفیان *** خوش داشتند حرمت مهمان کربلا

بودند دیو و دد همه سیراب و می مکید *** خاتم ز قحط آب، سلیمان کربلا

جناب حرّ ریاحی، بعد از رجوع به حضرت سید الشهدا صلوات الله عليه خطاب به کوفیان چنین گفت:

و جلاتُموه و نساءَه و صبيته و أهله عن ماءِ الفراتِ الجاري، يشربه اليهودُ و النصارى و المجوسُ، و تمرغُ فيه خنازيرُ السوادِ و كلابُه، فهاهُم قد صرَعَهم العَطَش. (تاریخ طبری ، ج 4، ص 326؛ ارشاد مفید، ص 236؛ انساب الاشراف، ج 3، ص189؛ کامل ابن اثیر، ج 4، ص 29؛ تذكرة الخواص، ص 226؛ بحار الانوار، ج 45، ص 11) همین مضمون، از بیانات یزید بن حصین همدانی خطاب به کوفیان نیز نقل شده است (امالی صدوق، مجلس 30 و روضة الواعظين، ص 185)

خواجه سلیمان قندوزی، به نقل از مقتل ابی مخنف، این مضمون را به حضرت سيد الشهداء عليه السلام نسبت می دهد در حالی که مصادر دیگر _ که در بالا یاد شد _ کلام را از خطبۀ حرّ بن یزید نقل می کنند.

بنگرید به : نابیع المودة، ص 341 باب 61؛ احقاق الحق، ج 11، ص 617، به نقل از آن.

هَل مِن مُغيث يُغيثُ الآلَ من ظَمَأٍ *** بِشَربَةٍ مِنْ نميرٍ ما لَهُ خَطَرُ

اللِغة:

الإغاثة: الإعانة. الظَمأ _ محرّكة _: العطش أو شدّته. الشربة: قدر ما يشرب من الماء دفعة. النّمير: الماء الصّافي البارد ⁽¹⁾. الخطر _محرّكة _: القدر و المنزلة.

الإعراب:

«هل» حرف استفهام للإنكار هنا. «من» زائدة في المبتدأ و هي قياس في النّفي و شبهه. «مغیث» مبتدأ، خبره محذوف: «موجود» و شبهه. «يغيث» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى المغيث. «الآل» مفعوله. «من ظمأ» متعلّق ب-«يغيث». والجملة صفة «مغيث». «بشربة» أيضاً متعلّق ب-«يغيث». «من نمير» متعلّق بمحذوف، صفة لشربة. «ما» نافية. «له» خبر

مقدّم ⁽¹⁾. «خطر» مبتدأ مؤخّر. والجملة صفة ل-«نمير» والعائد. الضّمير المجرور في «له».

المعنى:

آن بزرگوار در مقابل فرقۀ اشرار ایستاده، می فرمود: آیا کسی هست فریادرسی کند آل رسول خدا را و ایشان را از تشنگی نجات دهد به یک جرعه از آب فرات که از برای آن قدر و قیمتی نیست، وحوش و طیور از آن می آشامند؟ ⁽²⁾

زان تشنگان، هنوز به عیّوق می رسد *** فرياد «العطش» به بیابان کربلا

عمر سعد به دستور ابن زیاد لعنة الله عليهما آب را بر روی امام علیه السَّلام و اهل بیتش بست (تاریخ طبری، ج 4، صص 311_312 و امالی صدوق، مجلس 30 و ارشاد، ص 228) و حضرت ابي الفضل العباس را از آوردن آب منع نمودند (ارشاد، ص 240) و ایشان با صدای بلند فریاد برآوردند: فَاسقوهُم من الماءِ، قد أَحرقَ الظمأ قُلوبَهم (مقتل مقرم، ص 267، به نقل از تظلم الزهراء، ص118) دشمنان به نافع بن هلال گفتند: إِنَّما وَضَعنا بهذا المكان لتمنعهمُ الماءَ (انساب الاشراف، ج 3، ص 181).

عبارت طبقات ابن سعد چنین است:

و عطشَ الحسينُ، فاستسقى، وليس معهم ماءٌ. فجاءَه رجلٌ بماء، فتَناولَه ليشرِبَ، فرَماه حَصین بن تميم بسهم، فوقع في فيهِ. فَجَعلَ يَتلقى الدّمَ بيده و يَحمدُ الله. وتوجَّه نحوَ المسناةِ يريدُ الفراتَ، فقال رجل من بني ابان بن دارم: حولوا بينه وبينَ الماء. فعَرضوا، فحالوا بينه وبينَ الماء، و هو أمامَهم. فقال الحسينُ: اللّهمَّ أظمئه... (طبقات ابن سعد، در تراثنا، ج 10، ص 183، ذيل رقم 292)

دربارۀ ثواب سقایت و آب رساندن به دیگران بنگرید به:

بحار الانوار، ج 7، ص 198، حدیث 71 و ج 22، صص 283_284، ضمن حدیث 46 ، وج 96، صص 170_174، باب 19

هَلْ راحَمٌ يَرحَمُ الطفلَ الرَّضِيعَ فَقَدْ *** جَفَّ الرّضاعُ وما للطفل مُصْطَبَرُ

اللّغة:

الرحم: رقّة القلب إذا أُسند إلى الإنسان، والإحسان المطلق إذا أُسند إلى الله تعالى. الرّضيع: الصبيّ الذي يرتضع اللّبن. الجفاف: اليبوسة بعد البلّة. والمراد بالرّضاع، ما يحصل به الرضاع و هو النّدي. المصطبر: مصدر ميميّ، بمعنى الاصطبار.⁽¹⁾

الإعراب:

«هل» حرف استفهام للإنكار. «راحم» مبتدأ خبر محذوف. «يرحم» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى راحم «الطِّفل» مفعوله. «الرّضيع» صفة له. «الفاء» تعليليّة. «قد» للتحقيق. «جفّ» فعل ماضٍ معروف. «الرّضاع» فاعله. «ما» نافية. للطفل» خبر مقدّم. «مصطبر» مبتدأ مؤخّر.

المعنى:

می فرمود: آیا هست رحم کننده ای که رحم نماید بر طفل شیرخوار که از تشنگی نزدیک به هلاکت است و شیر در پستان مادرش خشکیده؟ و از برای طفل شیرخوار طاقت تشنگی نیست ⁽²⁾و به چیزی

غیر از آب تسلّی نخواهد یافت. ⁽¹⁾

چگونگی نقل تواریخ دربارۀ شهادت طفل شیرخوار:

الف) طبقات ابن سعد، ذیل رقم 292 (تراثنا، ج 10، ص 182)

و جاء صبيُّ من صبيانِ الحسينِ يَشتدُّ حتى جلس في حجرِ الحسينِ. فرماه رجلٌ بسهم فأصابَ ثغرُه نحره، فقتله. فقالَ الحسينُ : اللهمّ إن كنتَ حبستَ عنَّا النصرَ فاجعلً ذلك لما هو خيرٌ في العاقبة وانتقم لنا من القومِ الظّالمين.

ب) تاریخ طبری، ج 4، ص 342؛ مقتل ابی مخنف، صص 171_174:

و لمّا قعدَ الحسينُ أتى بصبيّ له فأجلسه في حِجرِه، زعموا أَنَّه عبد اللهِ بنِ الحسينِ (قال ابو مخنف). قالَ عقبةُ بن بشير الأسدیُّ: قال لي أبو جعفر محمد بن علي بن الحسين: إنّ لنا فيكم يا بني أسد دماً. قال: قلتُ: فما ذنبي أنا في ذلك رحمك الله يا أبا جعفر و ما ذلك؟

قال: أتى الحسينُ بصبيِّ له فهو في حجره إذ رماه أحدُكم يا بني أسد بسهم فذبحه فتلقى الحسين دمه فلمّا ملأ كفَّيه صبَّه في الأرضِ ثمّ قالَ: رَبِّ إِن تك حبستَ عنّا النصرَ من السماءِ، فاجعل ذلك لما هو خيرٌ وانتَقِم لنا من هؤلاء الظالمينَ.

قال: و رمی عبد الله بن عقبة الغنويُّ أبا بكر بن الحسين بن عليّ بسهم فقتّلَه فلذلك يقولُ الشاعرُ و هو ابن أبي عقب: وعند غنيّ قطرة من دمائنا *** و في أسد أخرى تعدّ وتذكرُ

ج) ارشاد شیخ مفید، ص 240:

ثمّ جلسَ الحسينُ عليه السَّلام أمامَ الفسطاط، فأتى بابنه عبد الله بن الحسین علیه السَّلام وهو طفلٌ فأجلسه في حِجرِه. فرَماه رجلٌ من بني أسد بسهم فذبحَه. فتلقى الحسين عليه السلام دمه في كفّه فلما امتلأ كفّه صبّه في الأرض. ثمّ قالَ: يا ربِّ إن يكن حبَستَ عنا النصر من السماءِ فاجعلْ ذلك لما هو خيرٌ منه وانتقِم لنا من هؤلاء القومِ الظالمينَ. ثمّ حمله حتّى وضَعَه مع قتلى أهل بيته.

د) مقتل الحسین خوارزمی، ج 2، ص 32

فتقدّم إلى بابِ الخيمةِ وقال: ناوِلوني عليّاً الطفلَ حتى أودعَه.

فناوَلوه الصبيّ، فجعلَ يُقبله ويقول: ويلٌ لهؤلاء القوم إذا كان خصمُهم جدّك فبينا الصبيَُّ في حجره إذ رماه حرملة بن الكاهل الأسدي فَذَبحه في حجره ...

ه) لهوف سيد بن طاوس، ص 49؛ بحار الانوار، ج45، صص 46 و 54

فتقدّم إلى باب الخيمة وقال لزينب: ناولني ولدي الصغير حتّى أودعه فأخذه و أو ما إليه ليُقبّلَه فرماه حرملة بن الكاهل الأسدي لعنه الله تعالى بسهم فوقع في نحره فذبحه.

فقال لزينب: خُذيهِ. ثمّ تلقى الدمَ بكفّيه فلمّا امتلأتا رمى بالدمِ نحو السماء. قال: هوّن علىَّ ما نزل بي إنّه بعين الله.

قال الباقر عليه السَّلام: فلم يَسقط من ذلك الدمِ قطرةٌ إلى الأرضِ.

و) احتجاج طبرسی، ج 2، ص 25

وقيلَ: إنَّه لمّا قُتل أصحابُ الحسينِ عليه السَّلام و أقاربُه و بقي فريداً ليس معه إلاّ ابنه عليّ زين العابدين عليه السلام وابن آخر في الرضاع اسمُه عبدالله. فتقدّمَ الحسينُ عليه السَّلام إلى باب الخيمةِ فقالَ:

ناولونى ذلك الطفل حتّى أودعه!

فناولوه الصبيّ جعلَ يُقبله وهو يقولُ: يا بني ! ويل لهؤلاء القوم إذا كان خصمهم محمّد صلى الله عليه و آله.

قيلَ: فإذاً بسهم قد أقبل حتّى وقع في لبّة الصبي فقتَلَه فنزل الحسينُ عليه السَّلام عن فرسه و حفر للصبي بجفن سیفه و رمله بدمه و دفنه.

ثمّ وثبَ قائماً وهو يقول: (شعر را آورده است).

توضیح: این اشعار را در احقاق الحق، ج 19، صص 424_425، به نقل از مطالب السؤول في مناقب آل الرسول، ص 73 و ج 11، ص 64، به نقل از وسیلة المال، ص 178 که توفیق ابو علم نیز در اهل البیت، ص 444 آن را نقل می کند؛ آورده است. (نقل وسيلة المآل: قاله عليه السَّلام لمّا أحاطت به جموعٌ ابن زياد و كان للحسين ولدٌ صغيرٌ يُرمى بسهم فَقتَلَه و رمله الحسينُّ فحفر له بسيفه و دفنه).

ز) علامه مجلسی در بحار الانوار، ج 101 ، صص 313_ 316، زیارتی از اقبال سید بن طاوس، ص 41 نقل می کند که ضمن آن آمده است:

صلى الله عليك و عليهم و على وَلَدِك علي الأصغر الذي فجعت به.

و در بیان و توضیح آن، سخنانی از کتابهای الدروس، السرائر، الارشاد والمصباح آورده است و در بیان چگونگی مقتول صغیر در عاشورا، نقل قولهایی ذکر کرده است.

ح ) مرحوم حاج شیخ عباس قمی در منتهی الآمال (تک جلدی، جاویدان، تهران) صص 469_468 در بیان شهادت طفل شیرخوار، ابتدا به همان نحو که لهوف نقل کرده بود، آورده، سپس نقل سبط ابن جوزی در تذکره را از هشام بن محمد کلبی (که در سفینة البحار، ج 2، ص 16 نیز آمده) می آورد.

سپس از احتجاج طبرسی و طبری نقل قولهایی آورده و اشعاری را که امام بعد از شهادت آن طفل بیان فرموده اند، آورده است.

جهت تکمیل آنچه آوردیم، نقل هشام کلبی (از سفینة البحار، ج 2، ص 16 به نقل از بحار الانوار کمپانی، ج 8، صص 503 و 593) را می افزاییم:

قال هشام الكلبي بنقل السبط في التذكرة:

ولمّا رآهم الحسينُ عليه السلام مُصرّينَ على قتله، أخذَ المصحفَ ونشرَه وجعلّه على رأسِه و نادى: بَيني وبَينكم كتابُ الله وجدّي محمّد صلّى الله عليه وآله رسولُ الله. يا قوم! بِمَ تَستَحِلُّون دمي؟ ألستُ ابن بنتِ نبيكم ؟!! إلى ان قالَ الراوي: فالتفت الحسينُ عليه السَّلام فإذا بطفل له يبكي عطشاً فأخذه على يده و قالَ: يا قوم! إن لم ترحموني فارحموا هذا الطفل. فرماه رجلٌ منهم بسهم فذبحه.

ط) مقتل مقرم، ص 272، حدود 11 مدرک، ارائه داده است.

ی) مقدمۀ مرآة العقول، ج 2، ص 279، به نقل از مقتل خوارزمی، ج 2، ص 32، ماجرای قتل طفل شیر خوار را آورده و دو مدرک دیگر (تاریخ طبری و ابن کثیر، ج 8، ص188) نیز ارائه داده است که چنین نقلی در تاریخ طبری چنانکه آوردیم، موجود نمی باشد.

ک) زیارت ناحیۀ مقدسه: السلامُ على الرَّضِيعِ الصغيرِ

هَلْ مِنْ نَصِيرٍ مُحامٍ أو أَخي حَسَبٍ *** يَرْعَى النبيَّ فما حاموا و لا نَصَرُوا

اللّغة:

النّصير: الناصر. المحاماة: الممانعة عن المكروه. الفضيلة النفسانيّة هو «الحسب» والعرضيّة بسبب النّسبة هو «النَّسَب». والمراد بأخي الحسب، صاحب الكمال النَّفساني. الرّعاية: المحافظة.

الإعراب:

«هل» حرف استفهام. «من» زائدة في المبتدأ. «نصير» مبتدأ، خبره محذوف . «محامٍ» صفة المبتدأ. «أو» حرف عطف. «أخي» مضافاً إلى «الحسب» عطف على النّصير. «يرعى» فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى «أخي حسب». والجملة صفة له . «النّبي» مفعوله. «الفاء» تفريعيّة. «ما» نافية. «حاموا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله المعروف.

«الواو» عاطفة. «لا» نافية. «نصروا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله.

المعنى:

آن حضرت می فرمود : آیا کسی هست یاری نماید و حمایت کند آل رسول خدا را؟ آیا کسی هست که صاحب فضیلت و کمال نفسانی باشد و حقّ رسول خدا را رعایت نماید و عترت آن حضرت را از مکروهات محافظت نماید و او را از خود راضی نماید؟ آن قوم بی حیا شنیدند کلمات آن حضرت را؛ نه او را حمایت کردند و نه یاری نمودند.⁽¹⁾

هل مِن ذابَ يَذبُ عن حرم رسول الله؟ هل من موحد يخافُ الله فينا؟ هل مِن مغيثٍ يَرجو الله في إغاثتنا؟

مقتل خوارزمی، ج 2، ص 32 ( و احقاق الحق، ج 11، ص 632 به نقل از آن)؛ لهوف، ص 49 (بحار الانوار ، ج 45، صص 12 و 46، به نقل از لهوف و مقاتل الطالبيين)؛ مقتل مقرم، ص 270، به نقل از منتخب طریحی، ص312.

و به روایتی زنان حرم نیز فریاد برآوردند: اما من مُجيرٍ يُجيرُنا؟ (بحار الانوار 45، ص 61)

تِلكَ الرَّزايا لَوْ أن القلبَ مِنْ حَجَرٍ *** أصَمَّ كَانَ لأدناهنَّ يَنْفَطِرُ

اللّغة:

الرّزايا: جمع «الرزيّة»: المصيبة. الأصمّ: الشيء الّذي له صلابة بحيث لا ينفذ فيه شيء. الأدنى: الأحقر الانفطار: الانشقاق.

الإعراب:

«تلک» مبتدأ. «الرّزايا» بدل منه، أو عطف بيان، أو صفة. «لو» شرطيّة.

«أنّ» من الحروف المشبّهة بالفعل، في محلّ الرّفع على الفاعليّة لفعل مقدّر. «القلب» اسمها. «من حجر» متعلّق بمحذوف خبرها. «أصمّ» صفة ل-«الحجر». و لو لا تصريح النُّحاة بأنّ أفعل التّفضيل لا يجيء من فعل يكون وصفه على أفعل، لكان جعلُ أصم أفعل التفضيل خبراً لأنَّ و «من حجر» متعلّقاً به، أولى و ألطف. «كان» من الأفعال النّاقصة، اسمها راجع إلى القلب. «الأدناهنّ» متعلّق ب-«ينفطر» و هو فعل مضارع معروف، فاعله راجع إلى القلب، والجملة خبر كان و هو جواب الشّرط، و هو خبر المبتدأ.

المعنى:

مصیباتی که وارد آمد بر اهل بیت رسول خدا، از گروه بی شرم و حیا، اگر دل انسانی از سنگ باشد، بلکه از سنگ هم سخت تر باشد و صلابتش زیادتر، از برای حقیرتر و پست ترِ آن مصائب، از هم می شکافد و پاره پاره می شود.⁽¹⁾

خاموش محتشم که دل سنگ آب شد *** بنیاد صبر و خانۀ طاقت خراب شد

به روایت صدوق، حضرت سكينه فرمود: ما رأيتُ أقسى قلباً من يزيد. (امالی صدوق، مجلس 31، رقم 3؛ بحار الانوار، ج45، ص155)

دربارۀ قساوت قلب بنگرید به: بحار الانوار، ج 3، ص 396 به بعد، باب 145

بند نهم

الدِّينُ مِنْ بَعْدِهِمْ أَقْوَتْ مَرابِعُهُ *** والشّرعُ مِنْ فَقَدِهِمْ عَارَتْ شَرائِعُهُ

اللّغة:

أقوت الأرض، أي: صارت قواءً أي قفراً لا نبات فيها. المرابع: جمع «المربع»: المنزل ⁽¹⁾

أقوت: القِيّ _ بالكسر _: قفر الأرض كالقواء _ بالكسر والمدّ _ والقواية. وأقوى المنزل والدار: خلت. (وفا)

غور، به معنی نایابی است. و به معنی مبادله و اختلاف نیز آمده. (ابو طالب)

الإعراب:

«الدّين» مبتدأ. «من بعدهم» متعلّق ب-«أقوت»، والضّمير يعود على آل الرّسول. «أقوت» فعل ماضٍ معروف. «شرائعه» فاعله و الضّمير راجع إلى الدين، والجملة خبر له. «الشّرع» مبتدأ. «من فقدهم» متعلّق ب-«غارت» و هو فعل ماضٍ معروف، فاعله شرائعه. والجملة خبر المبتدأ.

المعنى:

دین اسلام که در میان مردم به منزلهٔ زمین پرگیاهی بود که جمیع مردم از او منتفع می شدند، بعد از عترت طاهرۀ رسول خدا خشک شد، چنانکه بدن حیوانی از بی غذایی می کاهد. روح الایمان مردم هم به واسطۀ مفقود شدن مربّی روح انسانی کاهید و ضعیف شد. و این بزرگواران در این دین به منزلهٔ چشمه هایی بودند که از ایشان علم و معرفت می جوشید. به واسطهٔ فقد ایشان چشمه هایی که در شرع بود خشکید و آب جوشندۀ علم و معرفت فرو رفت.⁽¹⁾

دعبل خزاعی

و شرع _ از فقد ایشان _ نایاب ،شد یا متبدّل گشت و مختلف گردید طریقت ها و راههای آن. (ابوطالب)

و ماندند ایتام آل محمد صلی الله علیه و آله وسلم در بیابان جهالت و نادانی، بدون سيّد و مقتدا... و نمی یابند از جهت نبودن ایشان، شربتی از میاه علوم و معرفت که دفع نمایند عطش جهالت و نادانی خود را؛ بلکه به عوض علوم نافعۀ ایشان،سباع ضارّه جا گرفتند و به عوض منازل ایشان، کلاب و خنازیر گزندۀ مهلکه غصب خلافت نموده، به اذیّت و آزار شیعیان و محبّان دهن گشودند و ایشان را مستأصل نموده، طريقۀ عناد و نفاق پیش گرفتند. و کینه های زمان جاهلیت و دردها و المهایی که در زمان شریعت نبوی و ظهور آن سرور صلی الله علیه و آله بر ایشان وارد شده بود، به سبب اسلام ظاهری خود شفا دادند و دردها و کینه های وقعۀ بدر و غیره را به سبب انتساب خود به شریعت نبوی مندمل نمودند. (سفینه)

قدِ اشْتَفَى الكُفْرُ بالإِسلامِ مُذْ دَخَلُوا *** و البَغْى بالحقِّ لما راح صادِعُهُ

اللّغة:

الاشتفاء: حصول البرء من المرض ⁽¹⁾. البغي: الظّلم. راح، أي: مضى و ذهب ⁽²⁾. والمراد بالصّادع، المظهر ⁽³⁾.

الإعراب:

«قسد» للتّحقيق. «اشتفى» فعل ماضٍ معروف. «الكفر» فاعله. «بالإسلام» متعلّق ب-«اشتفى». «مذ» ظرف زمان للماضي، متعلّق ب-«اشتفى». «دخلوا» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المنافقين.

والجملة في محلّ الجرّ بإضافة «مذ» إليها. والبغي بالحقّ» عطف على الكفر بالإسلام. «لما» توقيتيّة. «راح» فعل ماضٍ معروف «صادع» بالإضافة إلى الضّمير الراجع إلى الحقّ، فاعله، یعنی: رفع مرض الكفر و أهله بسبب إظهار المنافقين للإسلام حين دخلوا فيه، و زال داء الظّلم بسبب إظهار المنافقين أنهم على الحقّ و الإسلام حسين ارتحل مظهر الحقّ و هو الرّسول صلّى الله عليه و آله.

المعنى:

به تحقیق شفا یافت کفر و اهل کفر در وقتی که منافقین اظهار اسلام کردند، به جهت آنکه اگر بر کفر باقی بودند ممکن نبود آنها را این قسم خرابیها و رخنه ها در دین اسلام واقع سازند. و شفا یافت مرض ظلم و طغیان به سبب به خود بستن منافقین حقّ را و اسلام را، در وقتی که رسول خدا صلّى الله علیه و آله از دنیا رحلت فرمود، زیرا که تا آن بزرگوار در حیات بود، ممکن نشد منافقین ظلم خود را ظاهر سازند. ⁽¹⁾

زخمهایی که از شمشیر اسلام بر سینۀ کفر بود،شفا یافت، به جهت زخمهایی که از کفر به اسلام رسید. و جراحتهای ظلم و عدوان که از حق و اهل حق داشتند، عافیت یافت.(وفا)

به تحقیق که غالب آمد کفر بر اسلام، از هنگامی که رحلت کردند ائمۀ دین و عترت خیرالمرسلین. و غلبه کرد گمراهی بر حق، از زمانی که رحلت فرمود از زحمات این جهان، یا زمانی که رفت از این جهان، یا زمانی که مرگ در رسید و رحلت فرمود شکافندۀ حق، یا ذلیل سازندۀ غىّ. (ابو طالب)

ودائعُ المصطفىٰ أوْصىٰ بحفظِهِمُ *** فضَيَّعوها فلَمْ تُحفَظْ ودائِعُهُ

اللّغة:

الوادائع: جمع «الوديعة» و هي الأمانة. التضييع: ترك الحفظ المنجرّ إلى الفساد.

الإعراب:

«ودائع» مضافاً إلى المصطفى، خبر لمبتدأ محذوف. «أوصى» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى المصطفى. «بحفظهم» متعلّق به «أوصى»، والضّمير راجع إلى الودائع باعتبار أنّ المراد بها أهل البيت عليهم السَّلام. والفاء ان للتفريع. «ضيّعوها» فعل ماضٍ معروف، مع فاعله و مفعوله ⁽¹⁾. «لم» جازمة. «تحفظ» فعل مضارع مجهول. «ودائع» مضافاً إلى الضّمير الرّاجع إلى المصطفى مرفوعه.

المعنى:

عترت رسول خدا صلى الله عليه و آله ودائع و امانت آن حضرت بودند در میان امّت ⁽²⁾

هُما وَديعتي في أمّتي. (بحار الانوار، ج 43، ص 285، ذیل رقم 50، به نقل از مناقب)

صنائعُ الله بدءً و الأنامُ لَهُمْ *** صنائعُ شَدَّ ما لاقَتْ صنائِعُهُ

اللّغة:

الصنائع: جمع «الصّنيعة» بمعنى المصنوع، البدء: الابتداء. الأنام: النّاس. الشدّة: القوّة. لاقت: من الملاقاة، معروف.

الإعراب:

«صنائع» مضافاً إلى «الله» خبر لمبتدأ محذوف. «بدءً» في معنى بدء الخلق ظرف متعلّق ب-«صنائع». «الأنام» مبتدأ. «لهم» متعلّق ب-«صنائع» و خبر المبتدأ. «شدّ» فعل ماضٍ معروف. «ما» موصول اسميّ، فاعله. «لاقت» فعل ماض معروف. «صنائع» بالإضافة إلى الضّمير الراجع إلى الله، فاعله. والجملة صلة الموصول و العائد محذوف.

المعنى:

این بزرگواران بودند صادر اوّل و مصنوع و مخلوق اوّل. و غیر ایشان از خلق، صنایع به واسطهٔ آنها بودند و ایجاد و خلقت آنها به واسطهٔ این بزرگواران بود. ⁽¹⁾

فنحن صنايعُ ربنا، والخلقُ بعدُ صنايعُ لنا. (نهج البلاغه، چاپ فیض الاسلام نامۀ 28، ص 894)

وفای شیرازی می نویسد:

ایشان، آن کسانی هستند که مقصود از خلقت عالم بودند. و اوّل مصنوعی که ید قدرت صانع، او را در کارخانۀ صنع آفرید، ایشان بودند، و سایر ممکنات را به جهت ایشان آفرید. چه سخت شدید و سخت بود آنچه رسید به صنایع الهی. دانسته باش که لام در «صنایع لنا» که در حدیث واقع شده، لام انتفاع است.

میرزا ابو طالب می نویسد:

بعضی از شرّاح زیارت جامعه گوید: لام در «لنا»، از برای ملکیّت است. و معنی ملكيّت اشیاء از برای ائمه، آنکه ایشان مملوک طاعت ائمه می باشند. انتهی کلامه. و انسب، آن است که لامِ لنا، لام غایت باشد، یعنی سایر خلق، مصنوع خالقند از برای خاطر ما، چنانچه «لولاكَ لما خلقتُ الافلاك» بر این معنی گواه است.

معنی بیت آن است که: ایشانند صنایع خدای تعالی در بدو امر، و «انام» مصنوعاتند از برای ائمه که برایشان لازم است اطاعت امر ائمه، و سخت و شدید شد آنچه ملاقات کردند مصنوعات خدا از دست گمراهانِ دین».

مضمون «لولاكَ لما خلقتُ الافلاكَ» در احادیث عدیده وارد شده، از جمله:

_ و عزّتي وجلالي، لولاك لما خلقت الافلاك (بحار الانوار، ج 15، ص 28).

_ فلولاكم ما خلقت الدنيا والآخرة ولا الجنّة والنار (بحار الانوار، ج 36 ص 302).

_ (دربارۀ رسول خدا و امیرالمؤمنين صلّى الله عليهما وألهما:) لولاهما ما خلقت خلقي (بحار الانوار، ج 38، ص 81).

_ يا على! الولا نحن ما خلق آدم ولا حواء ولا الجنة ولا النار (بحار الانوار، ج 18، ص 345 و ج 26، ص 335 و ج 60، ص 303 و ج 68، ص 6). _ ولولانا لم يخلق الله الجنة ولا النار ولا الانبياء و لا الملائكة _ الخبر (بحارالانوار، ج 36، ص 337)

_ ولولاه ما خلق الله عز و جل شيئاً مما خلق _ الخبر. (بحار الانوار، ج 17، ص 317).

_ فنحن سبب خلق الخلق _ (بحار الانوار، ج 25، ص 20، ذيل رقم 31).

اهل سنت نیز این مضمون را در مورد رسول خدا و ائمه هدى صلوات الله علیهم اجمعین روایت کرده اند. بنگرید به: الغدیر، ج 2، صص 300_301 و ج 5، ص 435؛ احقاق الحق، ج 9، صص 105 _ 106. منابع دیگر در این زمینه: مناقب خوارزمی، ص 80؛ غاية المرام، مقصد اول، باب 1 و 2، صص 1_13؛ بحار الانوار، ج 25، صص 335_328 و ج 26، ص 335 و ج27، صص 6_5، رقم 10_12؛ مستدرك سفينة البحار، ج 3، مادۀ «خلق».

فاضل بسطامی گوید:

و این مضمون، مطابق است به آن حدیثی که در آخر احتجاج (ج 2، ص 278 ط نجف) روایت شده که ابن ابی غانم قزوینی با جماعتی از شیعیان تشاجر می نمودند که حضرت امام حسن عسکری علیه السَّلام از دنیا رحلت فرمودند و اولادی از برای آن حضرت نماند که قائم مقام او باشد. جواب طویلی از برای ایشان [از ناحیۀ مقدسۀ حضرت بقية الله ارواحنا فداه] بیرون آمد. و بعضی از فقرات جواب آن، این است:

«نحن صنایع الله و الخلق بعد صنایعنا» [غیبت طوسی، ص 172 ط نجف؛ احتجاج، ج 2، ص 278 ، ط نجف؛ بحار الانوار، ج 53، ص 178، رقم 9].

مترجم گوید: تفاوت میان ایشان علیهم السَّلام و دیگران به نصّ این حدیث و غیر آن، به دو وجه است:

اول آنکه آن بزرگواران بدو خلقتند و غیر ایشان بعد از ایشان مخلوق شده اند. دوم آنکه ایشان بالأصاله اند، نه به جهت لحاظ خاطر دیگران و دیگران، بالتبع _ یعنی به خاطر ایشان _ مخلوقند. و غُلات از روی نافهمی، معنی دیگر از برای این خبر می کنند. (لولو البحرین).

مرحوم لسان الملک سپهر نیز در ناسخ التواریخ، زندگانی حضرت رضا علیه السَّلام، ج 5، صص 347_ 350 (ط اسلامیه _ تهران) در این زمینه توضیحاتی دارد. وی می گوید:

مقام نبوَّت خاصّه و ولایت مطلقه با زمان ایجاد صادر اوّل و امير المؤمنين وأئمّه معصومين صلوات الله عليهم أجمعين توأمان است، و نبوّت سایر انبیا و ولایت سایر اولیا و اوصیای عظام علیهم السلام از اشعّه انوار این نبوّت و ولایت است. و چون تا نبوّت و ولایت را قائل نشوند به توحید و معرفت حضرت احدّیت راه نمی یابند، این است که بعد از قبول مزیّن می شوند!

و این نظر به عالم ظاهر است وگرنه تمامت موجودات برحسب «كلّ مولودٍ يولدُ على الفطرة» و «إن من شيء إلاّ يسبِّحُ بحمده ولكن لا تفقَهون تسبيحهم» قائل و مُقرّ و معترف هستند و اگر نباشند موجود نمی شوند؛ چه علت غایی ایجاد ممکنات معرفت است و وجود معرفت به قبول نبوّت، و قبول نبوَّت موکول به اقرار به ولایت است، و زینت عرش و فرش و بقای تحت و فوق و روح و جان هر موجودی به وجود آن و قبول آن است.

پس نور عرش به این واسطه، و عمارت و زینت آسمان بلکه عوالم امکان که بیت المعمور عرفان و ایقان است به وجود، و روشنایی آسمان دنیا و تمام دنیا و بقاء و دوام كليّة ارواح و عموم موالید و اجسام به طفیل آن است، زیرا که همۀ ممکنات و ما سوى الله تعالى عمّا يصفون ويوهمون به طفیل روح اعظم و نور اشرف محمّدی صلی الله علیه وآله است. و اگر به سبب اشعّه و توجُّه این روح مبارك و اين نور ايزدي نبودی، هیچ نبودی! آفتاب و ماه و کواکب و عرش و فرش چه بودی؟!

پس هر چیزی که استعدادش به حدّ کمال رسیده است، قبول ولایت می کند و مزیّن و مشرّف و منظّف و ظاهراً و باطناً مباهی و مفاخر می گردد. و هر چیزی که هنوزش آن استعداد و لیاقت نیست، و به تابش آتش امتحان خالص نگشته، در ظاهر قابل نمی شود لکن در باطن قابل است، چه اگر باطناً همچنان که خودش نیز نمی داند قابل نبود موجود نبود، چنانکه اقرار السنۀ جميع ممکنات در جواب «ألستُ بربكم قالوا بلی» شاهد بر این معناست.

و نه این است که اینها نیز ابد الآبدین در همین ظلمت نفس و جهل و تیرگی مرآت عقل بمانند! از حکیم فعل لغو صادر نمی شود و علّت غایی را از دست نگذارد چندان طیّ درجات و درکات دهد و به صیقل معرفت و آتش توحید بیازماید تا زر وجود ایشان پاک و تابناک گردد و لایق قبول معرفت و توحید آید!! پس نوبتی پیش خواهد آمد که دست تربیت و قدرت موجد موجودات، تمام اشیاء ممکنات را به نور معرفت و توحید منوّر و مفتخر فرماید. و چنانکه خود فرموده است، هیچ موجودی برجای نماند جز اینکه ظاهراً و باطناً عارف و موحد و به درجات عالیه عرفان و ایقان و رتبت سامية «حتّى أجعلك مثلي» و به منزلت منيعة «إذا قلتَ كنْ فیکون» در خور ادراک حقایق معارف ایزد بی چون شود! حالا این مدت چه مدّتی است؟ و چند هزاران درکات و درجات و برزخها و دوزخها و قیامتها و صراطها و تصفیه ها و صیقلها خواهد دید تا به جایی که به رشد خواهد رسید؟ و رضوان خدای را در خواهد یافت و با دیگر موحدین و ساکنان علّیین انباز و همراز خواهد گشت؟؟ جز خدای و رسول خدای و ائمّۀ هدی که روح معرفت و هدایت و مربّی بریَّت و مکمل خلیقت هستند، نداند و سایر ارواح و عقول، ادراکش را نتواند!

این است که می فرماید: مکّۀ معظّمه چون سبقت در قبول کرد، به کعبۀ مکرّمه مشرّف شد و طوافش از آن روی بر تمام مردم واجب شد:

که در آنجا پدید آمد عليّ بن ابي طالب

یعنی نور ولایت در آنجا ظاهر و حضرت وليّ الله الاعظم بر حسب ظاهر در آنجا متولد شد، و چون پیغمبر صلی الله علیه و آله دارای رتبت نبوّت و ولایت است، چنان است که کعبۀ معظّمه به ظهور هر دو نور مزّین و مشرّف شده است.

و چون در عالم دنیا این هر دو نور واحد یکی متظاهر به جلوۀ نور نبوّت و آن دیگر متظاهر به جلوه نور ولایت هستند، این است که می فرماید: مدینه سبقت گرفت و به محمّد مصطفی صلى الله علیه و آله مزّین شد، یعنی این قطعۀ مبارک چون اکمل و اشرف قطعات ارض بود، لایق آن شد که به نور مبارک پرور مدینه علم سبحانی مشرّف آید و کعبۀ معظّمه را که اشرف و اکمل بقاع ارض است آن استعداد حاصل شد که به نور باب این مدینۀ علم منوّر آید. و چون از باب به مدینه داخل باید شد و بدون آن نمی شود، به این سبب کعبۀ معظّمه را به خداوند تعالی نسبت دادند و بیت الله و خانۀ خدا و محلّ استفاده و ترقّی و تکمیل و تصفیه و استعاذه قرار دادند، و تمام این شؤونات به واسطۀ این نور مبارک است! و از این است که زمین کربلا بر مکّۀ معظّمه و عرش اعلی مباهات دارد، زیرا کمال این نور و بقای دین منوّر اسلام و توحید کامل را این زمین مبارک و آن مرقد مطهّر و مكان مقدّس حامل و خازن شد . و شهادت حسين بن علي أرواحنا وأجسادنا له الفداء شهید و شاهد و حافظ و مظهر و مُظهر و مکمل و محیی این نور همایون شد، تا سر همایونش بر سر نیزه و محضر یزید و دیگر مقامات تلاوت آیات قرآن کریم، و صدر شریفش که مدینه و صندوق علوم و اسرار ربّانی است، به نعل بند مراکب ظلمانی تارك علاقۀ جسمانی و نمایندۀ انوار سبحانی آید، و سرتاسر عوالم امکان را از لمعات آن نور مبارک برافروزد و امّت جدّش را به فروز آفتاب اسلام، از ظلمت جهالت برهاند و به درجات عالیه کمال و ترقّی برکشاند.

و اینکه پیغمبر می فرماید: «حسين منّي وأنا من حسین» یا می فرماید: «حسین خون من و گوشت و پوست من است»،به همین لحاظ است که شراشر نمود و سراسر وجود مسعودش منشأ آیات معرفت و مطلع انوار وحدت و واصل به حق و پیوسته و مقرّب مطلق و ناقل از حق و عامل برحق و قائل للحق و هادي إلى الحق و مبلّغ من الحق إلى الخلق و مملوّ من الحق و دائماً مع الحق است.

لاجرم چون حسین علیه السَّلام حامل مقصود و هادی مقصد و مکمل این معانی و مشیّد این مبانی گشت، دارای آن مقام گردید که مصطفی صلی الله علیه و آله از او و او از مصطفی شد و روح و خون و نور و جان و جسم مصطفی شد، زیرا که حافظ ودیعه و نمایندۀ نور او که نور دین و توحید و معرفت است گردید.

و اگر این بلا را بر خود نمی خرید، این مجد و ثنا و بها برای دین مبین ظاهر نمی شد، بلکه نامی از دین و آئین اسلام و مسلمانی نمی ماند، و مردمان بر غاصبیّت و ظلم و عدوان و نفاق و شقاق و کفر ظالمان و مظلومیّت اهل حق، آگاه نمی شدند و بر این دو حالت تصدیق نمی کردند.

ایشان از مصنوعات به جهت ایشان وارد آمد. انتفاع از ایشان بدل به

ایذاء شد.

أزالَ أوَّلُ أهل البغي أوَّلَهُمْ *** عَنْ موْضعٍ فيه ربُّ العرشِ واضِعُهُ

اللغة:

الإزالة: إبعاد الشيء عن محلّه. البغى: الظّلم، والمراد بأوّل أهل البغي، هو أوّل الثلاثة. والمراد بأوّلهم، أوّل الأئمّة عليّ بن أبي طالب عليه السَّلام.

الإعراب:

«أزال» فعل ماضٍ معروف. «أوّل» مضافاً إلى «أهل» و هو إلى «البغي» فاعله. «أوّل» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى أهل البيت عليهم السَّلام مفعوله. عن موضع» متعلّق ب-«أزال». «فيه» متعلّق ب-«واضعه»، والضّمير للموضع. «ربّ العرش» مبتدأ. واضعه» خبره. والضمير ل-«أوّلهم». والجملة الاسميّة صفة ل-«الموضع».

المعنى:

اوّل اهل ظلم و ستم، دور کرد اوّل ائمۀ طاهرین را از مسند خلافت و حقّ آن حضرت را غصب نمود، با وجود آنکه آن موضع را خداوند عالم از برای آن حضرت قرار داده بود و حضرت پیغمبر صّلی الله علیه و آله هم تبلیغ فرموده، تأکید نموده بود. ⁽¹⁾

اللهمّ العن أوّلَ ظالم ظلمَ حقّ محمّد وآل محمّد وآخر تابع له على ذلك...

... اللهم خصّ أنت أوّل ظالم باللعنِ منّي و ابدأ به أوّلاً ثمّ العن الثاني والثالث والرابع...

در مورد شرح این فقرات، بنگرید به: شفاء الصدور، ج 2، صص 312_337 و 364_ 380 (ط حروفی قم). مرحوم حاج میرزا ابوالفضل تهرانی، در اینجا متن نامه ابو بکر خوارزمی به شیعیان نیشابور را نیز، بتمامه، نقل کرده است. این نامۀ مستند تاریخی، به عنوان من أدب التشيع بالخوارزم (با تصحیح و اضافات صادق آیینه وند، تهران، انتشارات اطلاعات) و ترجمۀ آن از همو (به نام ادبیات انقلاب در شیعه، ج 2، دفتر نشر فرهنگ اسلامی) نیز چاپ شده که مطالب مهمّی در بر دارد

و زادَ ما ضَعْضَعَ الإِسلامَ وانصَدَعَتْ *** مِنه دَعائمُ دينِ اللهِ تابِعُهُ

اللّغة:

الضعضعة: إيقاع الاضطراب و الهدم في الشيء ⁽¹⁾

.2 انصدعت: تزلزلت وانكسرت. (وفا)

و تابع او که دویّم اهل بغی بود... زیاده بر آن ظلم، ظلمی چند نمود و بدعتی چند احداث کرد که اسلام را متزلزل و ستونهای دین الهی را در هم شکست. (وفا)

و هر که به دیدۀ بصیرت درست تأمل نماید، می داند که جمیع فتنه ها و ظلمهایی که در اسلام پدید گردید و ظلمهایی که بر اهل بیت رسالت واقع گردید، جمیعاً از بدعتها و فتنه ها و تدبیرهای آن منافقین بود که اصل شجرۀ خبیثۀ فتنه و فساد را در روز سقیفه غرس نمودند و به بدعتهایی که در اسلام احداث نمودند، تربیت نمودند. (سفینه)

بنگرید به: الطرائف از سید ابن طاوس؛ الاستغاثه از ابوالقاسم کوفی؛ النصّ والاجتهاد از سید شرف الدين؛ الغدیر، ج 6 و 7 و 8؛ التعجب کراجکی؛ دلائل الصدق شیخ محمد حسن مظفر، ج 3، نامۀ تاریخی عمر به معاویه؛ بحار الانوار، ج 8 ( چاپ کمپانی)، ص 230 به بعد؛ کامل بهایی از عماد الدین طبری، السقيفة، محمدرضا مظفر؛ حق اليقين، علامه مجلسی صص 154_ 278

الإعراب:

«زاد» فعل ماضٍ معروف. «منه» متعلّق به. والضمير للموصول. «دعائم» مضافاً إلى «دين» و هو إلى «الله» فاعل «انصدعت». والجملة عطف على جملة الصلة. «تابع» مضافاً إلى الضّمير الراجع إلى أوّل أهل البغي المذكور في البيت السّابق، فاعل «زاد» في أوّل البيت.

المعنى:

بعد از اوّل اهل بغی، تابع او زیاد نمود در دین خدا، چیزهایی را که به واسطۀ آنها اسلام مضطرب و خراب شد، و ستونهای دین _ که انبیا و اولیا باشند _ به لرزه در آمدند. ⁽³⁾

و هر که به دیدۀ بصیرت درست تأمل نماید، می داند که جمیع فتنه ها و ظلمهایی که در اسلام پدید گردید و ظلمهایی که بر اهل بیت رسالت واقع گردید، جمیعاً از بدعتها و فتنه ها و تدبیرهای آن منافقین بود که اصل شجرۀ خبیثۀ فتنه و فساد را در روز سقیفه غرس نمودند و به بدعتهایی که در اسلام احداث نمودند، تربیت نمودند. (سفینه)

بنگرید به: الطرائف از سید ابن طاوس؛ الاستغاثه از ابوالقاسم کوفی؛ النصّ والاجتهاد از سید شرف الدين؛ الغدیر، ج 6 و 7 و 8؛ التعجب کراجکی؛ دلائل الصدق شیخ محمد حسن مظفر، ج 3، نامۀ تاریخی عمر به معاویه؛ بحار الانوار، ج 8 ( چاپ کمپانی)، ص 230 به بعد؛ کامل بهایی از عماد الدین طبری، السقيفة، محمدرضا مظفر؛ حق اليقين، علامه مجلسی صص 154_ 278

كَمينُ جَيْشِ بَدا يومَ الطفوفِ وَ مِنْ *** يوم السقيفة قَدْ لاحَتْ طلائعُهُ

اللّغة:

الكمين: الكامن بمعنى المختفي والمتواري ⁽¹⁾. الجيش: الجند و العسكر. بدا الشيء، أي: ظهر. يوم الطّفوف: يوم العاشورا؛ و قد مضى معنى الطفوف في الأبيات السّابقة. يوم السّقيفة: يوم اجتمع النّاس فيه في سقيفة بني ساعدة و هي ساباط، كان الأنصار يجتمعون فيه لفعل القضايا و نصبوا أبابكر للخلافة. لاحت، أي: ظهرت، الطّلائع: جمع الطليعة، و هي الفرقة المتقدّمة من الجيش.

الإعراب:

«كمين» مبتدأ ⁽¹⁾. «جيش » مضاف إليه. «بدا» فعل ماضٍ معروف، فاعله مستتر. والجملة خبر المبتدأ. «يوم» ظرف ل-«بدا»، أُضيف إلى الطّفوف. «من يوم السقيفة» متعلق ب-«لاحت» ⁽²⁾و هو فعل ماض معروف، فاعله «طلائعه» والضّمير ل-«الجيش».

المعنى:

لشکری بودند مخفی و متوارى. مقدّمة الجيش آنها ظاهر شد در روز سقیفۀ بنی ساعده، و به مرور دهور ظاهر می شدند تا آنکه در روز عاشورا کمین گشادند و ظاهر شده، کردند با عترت رسول خدا آنچه که کردند و خود را به لعنت ابدیّه گرفتار کردند ⁽³⁾

چنین گویند که ملکی از ملوک مازندران، از علویی پرسید که: یا سید! حسین علیه السَّلام را با اصحاب و قرابات او کجا شهید کردند؟

علوی گفت: به کربلا.

ملک گفت: یا سید!حسین علیه السَّلام را در روز سقیفۀ بنی ساعده که با ابوبکر بیعت کردند، در آنجا شهید کردند. (کامل بهائی، ج 2، ص 304)

ضربتكم في كربلاء صوارم *** يوم السقيفة مزقت اغمادها

_خفاجی _ ر.ک. ذیل بند 6 بیت 2)

يا من يسائل دائباً *** عن كل معضلة سخيفة

لا تكشفنّ مغطئاً *** فلربمّا كشفت جيفة

ولرُبّ مستور بدا *** كالطبل من تحت القطيفة

لولا اعتداء رعية *** ألقى سياستها الخليفة

لنشرت من أسرار آل *** محمد جملاً طريفة

وأريتكم أن الحسين أصي- *** -ب في يوم السقيفة

(قاضی ابوبکر بن قريعه)

كشف الغمة، ص 502؛ بحار الانوار، ج 43، ص188؛ عوالم العلوم، ج 11، ص282.

دانی چه روز دختر زهرا اسیر شد؟ *** روزی که طرح بیعت «منّا امیر» شد

نیّر تبریزی

يا رَمْيَةً قد أصابَتْ وهيَ مُخْطَئَةٌ *** مِن بَعدِ خَمسينَ مَنْ شَطَتْ مرابِعُهُ

اللّغة:

المراد بالرمية، السّهم الّذي يرمى به نحو الهدف. الإصابة: وصول السهم إلى الهدف، والإخطاء: خلافه. شطّت، بمعنى: بعدت. المرابع، جمع «المربع»: المنزل.

الإعراب:

«یا»، حرف نداء، والمنادى محذوف ⁽¹⁾. «رمية» مفعول لفعل محذوف ⁽²⁾، أي: يا قوم! انظروا و اعجبوا و لاموارمية. «قد» للتحقيق. «أصابت» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الرمية. «الواو» حالية. «هي» للرمية، مبتدأ. «مخطئة» خبره. «من بعد خمسين» متعلّق ب-«أصابت». «من» موصول اسمی، مفعوله. «شطّت» فعل ماضٍ معروف، فاعله «مرابعه» والضمير للموصول. والجملة صلته.

المعنى:

ای شیعیان و دوستان! تعجّب نمایید از اینکه تیری که در کمان گذاردند _ به واسطهٔ غصب خلافت _ و رها کردند، آن تیر بعد از پنجاه سال ⁽³⁾

توضیح: عبارت اخیر، به حساب ابجد، مساوی 61 می شود. بدین ترتیب که حرف آخر از کلمۀ «اندوه» می افتد («بی منتها اشاره به این است.) و باقی می ماند «اندو» = 6 + 4 + 50 + 1=61.

و فَجْعَةً مالَها فِى الدَّهرِ ثانيةٌ *** هانَتْ لَدَيْها وإنْ جَلَّتْ فجائِعُهُ

اللّغة:

الفجعة: الرزيّة، والجمع: فجائع. الهون: السّهولة. قوله جلّت، أي: عظمت.

الإعراب:

«فجعة» عطف على رمية في البيت السّابق، فإعرابها إعرابها. «ما» نافية. «لها» خبر مقدّم. «في الدّهر» حال من الثانية و هي مبتدأ مؤخَّر و مجیء الحال عنه باعتبار كونه في المعنى مفعولاً للنّفي. والجملة صفة ل-«فجعة». «هانت» فعل ماضٍ معروف. «لديها» متعلّق به. و الضّمير في «لها» و «لديها» للفجعة. «إن» وصليّة. «جلّت» فعل معروف. «فجائعه» تنازع فيه عاملان، فبكلّ منهما أعملت اضمرت الفاعل في الآخر ⁽¹⁾. والضّمير للدّهر.

المعنى:

ای شیعیان و دوستان! نظر نمایید و تعجّب کنید از مصیبتی که نیست در روزگار، مصیبتی که ثانی او باشد. جمیع مصیبتهای روزگار _ اگر چه بزرگ باشد _ در نزد این داهیۀ کبری کوچک و سهل و آسان است.⁽²⁾

الف) امام حسن مجتبى عليه السَّلام: لا يومَ كيومك يا أبا عبد الله. (مناقب، ج 4، س 86، امالی صدوق، ص 101، مجلس 24 ، رقم 3؛ بحار الانوار، ج 45، ص218؛ عوالم العلوم، ج 17، ص 154؛ مقتل مقرم، ص 201 با مدارک فراوان در پاورقی).

ب ) امام سجاد عليه السّلام: لا يومَ كيومِ الحسينِ. (مالی صدوق، ص 374، مجلس 70 ، رقم 10؛ بحار الانوار، ج 44، ص 298، رقم 4.

ج ) امام سجاد علیه السَّلام: و هذه الرزيّة التي لا مثلها رزيّة... فإنّا لله وإنّا إليه راجعون من مصيبةٍ ما أعظمَها وأوجعَها وأفجعَها وأكفّها وأفظَّها وأمرَّها وأفدَحها. (بحار الانوار، ج 45 ، ص 148، به نقل از لهوف).

د )حضرت زينب عليها السَّلام در روز عاشورا: اليوم ماتت أمّي فاطمة و أبي عليّ وأخي حسن. (تاريخ طبری، ج 4، ص 319؛ ارشاد، ص 232؛ تذكرة الخواص، ص 225؛ بحار الانوار، ج45، ص 59 به نقل از لهوف).

ھ ) زیارت عاشورا: مصيبة ما أعظمَها وأعظم رزيَّتها في الإسلامِ و في جميعِ السماواتِ والأرض. (شفاء الصدور، ج 2، صص 94_127).

همچنین بنگرید به: بحار الانوار، ج 44، صص 269_272، باب 32، باب أنّ مصيبتَه كان أعظم المصائب؛ عوالم العلوم ، ج 17، صص 523_515.

ای خدا یک تن و این جمله بلا *** این چه صبر است و چه طاقت، چه ولا

دردش از کلّ بشر بیشتر است *** مگرش طاقت فوق البشر است!

(بیدل _ سفينة النجاة)

تا چرخ سفله بود خطایی چنین نکرد *** بر هیچ آفریده جفایی چنین نکرد

محتشم

و لَوْعةً أَضْرَمَتْ في قلب كلّ شج *** ناراً بلَذْعَتِها صابَتْ مَدامِعُهُ

اللّغة:

اللّوعة: ما يجده الإنسان لولده و حميمه من الحرقة وشدّة الحبّ.

الإضرام: جعل النّار مشتعلة. الشَّجي _ من الشجو : الحزين ⁽¹⁾. اللذعة _ بالذّال المعجمة: الإحراق كما قيل. الصّوب: الجريان ⁽²⁾. المدامع: آماق العين ⁽³⁾.

الإعراب:

«ولوعة: عطف على «رمية». «أضرمت» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى لوعة. «في قلب» بإضافة إلى «كّل» وهو إلى «شجٍ» متعلّق ب-«أضرمت». «ناراً» مفعوله. «بلذعتها» متعلّق ب-«صابت»، والضّمير للنّار. «صابت» فعل ماضٍ معروف . «مدامعه» فاعله والضّمير لشج. والجملة صفة للنّار.

المعنى:

نظر نمایید سوزشی را به جهت دوستی که برافروخته است در دل هر محزونی، آتشی را که شعله زده است و دلها را سوخته، و به عوض اشک مجاری اشک را جاری نموده. ⁽⁴⁾

نگرفت دست دهر، گلابی به غیر اشک *** ز آن گل که شد شکفته به بستان کربلا

(محتشم)

زیارت ناحیۀ مقدسه:

السلام عليك... سلام من قلبه بمصابك مقروحُ و دمعُه عند ذكرك مسفوحٌ، سلامُ المفجوع الحزين الواله المستكين...

لا العينُ جَفَّ بِسَفْع النَّارِ مَدْمَعُها *** و لا الفُؤاد حبا بالدَّمْعِ سافِعُهُ

اللّغة:

المراد بالعين هنا، الباصرة. الجفّ: صيرورة الشيء يابساً بعد البلة. السّفع : الإحراق. المدمع: مجرى الدمع. الفؤاد: القلب. خبا، أي: خفي واستتر.

الإعراب:

«لا» نافية مشبّهة ب-«ليس». «العين» اسمها. «جفّ» فعل ماضٍ معروف. «بسفع النّار» متعلّق به «مدمعها» فاعله، و الضّمير للعين. والجملة خبر «لا» و «لا» أيضاً مشبّهة ب-«ليس». «الفؤاد» اسمها. «خبا» فعل ماضٍ معروف. «بالدمع» متعلّق به. «سافعه» فاعله، والضّمير للفؤاد. و الجملة خبر «لا».

المعنى:

در این مصیبت عظمی و داهیۀ کبری، نه اشک چشم شیعیان خشک می شود به واسطهٔ سوختن آتش قلب آنها و نه آتش دلهای ایشان خاموش می شود به واسطهٔ جاری شدن اشکهای چشم ایشان. متّصل اشک از چشمها جاری و قلبها در سوز و گداز است.⁽¹⁾

كُلّ الرّزايا و إنْ جَلَّتْ وقائِعُها *** تُنْسى سِوَى الطَّفِّ لا تُنْسى وقائِعُهُ

اللّغة:

الرّزايا: جمع «الرزيّة»: المصيبة. الجلّة العظمة. الوقائع: جمع «الوقيعة»: القضيّة الواقعة. والمراد بالطفّ، موضع قتل الحسين عليه السَّلام، و قد مضى منّا في وجهه ما مضى.

الإعراب:

«كلّ» مضافاً إلى الرّزايا. مبتدأ. «إن» وصليّة. «جلّت» فعل ماضٍ معروف، فاعله «وقائعها». «تنسىٰ» فعل مضارع مجهول، مرفوعه راجع إلى الرّزايا. والجملة خبر المبتدأ. «سوىٰ» من كلمات الاستثناء. «الطفّ» مستثنى. «لا» نافية. تنسی» فعل مضارع مجهول، مرفوعه «وقائعه» والضّمير للطفّ.

المعنى:

جميع مصائب و بلایا ، اگر چه بزرگ باشند و تحمّل آنها سخت و دشوار باشد، بعد از گذشتن زمانی، فراموشی از او حاصل می شود، سوای واقعۀ کربلا، هرچه زمان طول بکشد، فراموشی حاصل نمی شود، روز به روز حزن و اندوه شیعیان زیادتر می شود.⁽¹⁾

بند دهم

ذادوا عَنِ الماء ظَمْآناً مَراضِعُهُ *** مِنْ جده المصطفىٰ السّاقي أصابِعُهُ

اللّغة:

الذود: المنع ⁽¹⁾

أنا الذائد الحامي الذمار، وانّما *** يدافع عن أعقابهم أنا أو مثلي

(وفا)

الإعراب:

«ذادوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله، «عن الماء» متعلّق به. «ظمآناً» مفعوله. «مراضعه» مبتدأ، والضّمير للظمآن «من جدّه» متعلّق بمحذوف، خبر المبتدأ. «المصطفى» و «السّاقي» وصفان له. «أصابعه» خبر بعد الخبر. والجملة صفة للظّمآن ⁽³⁾.

المعنى:

منع کردند فرقۀ دغا از آب، مباح تشنه جگری را که می مکید انگشتان جدّش رسول خدا را ⁽¹⁾

اصول کافی، ج 1، صص 464_465، کتاب الحجة، باب مولد الحسين عليه السَّلام، حدیث 4 ، مناقب، ج 4، ص 50، به نقل از بحار الانوار، ج 43، ص 254، ذیل رقم 31؛ ترجمة الامام الحسين عليه السَّلام از تاریخ دمشق ابن عساکر، صص 127_128، رقم 166؛ بحار الانوار، ج 44، ص198، حدیث 14 به نقل از کافی؛ بحار الانوار، ج 43 ، ص 246 ، رقم 20، به نقل از علل الشرایع ،همان، ج 43، صص ج 43، صص 284_283، رقم 49_50، به نقل از مناقب ؛ عوالم العلوم، ج 17، صص 21_22 و 24_25؛ احقاق الحق، ج 10، صص 531_532 و ج 11، صص 303_304 و ج 19، صص 212_213

يُعْطِيهِ إبهامه آناً و آونةً *** لسانَهُ فَاسْتَوَتْ مِنْهُ طَبائِعُهُ

اللّغة:

الإيهام: أكبر الأصابع. آونة _ على وزن أفعلة _: جمع «أوان» و هو و «آن» بمعنى الوقت ⁽¹⁾

آن، به معنی حین است. و آونة، جمع آن است. و به معنی دفعۀ واحده هم آمده است. در صحاح است: هو يفعل ذلك آونة، يعنى می کند این کار را دفعه واحده. (ابوطالب)

الإعراب:

«يعطيه» فعل مضارع معروف، فاعله مستتر للجدّ و مفعوله للظّمآن ⁽²⁾. «إبهامه » فعول ثانٍ له، والضمير للجدّ. «آنّا» ظرف له. «و آونةٌ لسانه» عطف على إبهامه آناً. فالتقدير: يعطيه لسانه آونة. «الفاء» تفريعيّة. «استوت» فعل ماضٍ معروف . «منه» متعلق به ⁽³⁾. «طبائعه» فاعله والضّمير للظَّمآن ⁽⁴⁾.

المعنى:

رسول خدا گاهی انگشت ابهام خود را در دهان آن حضرت می گذارد، و زمانی زبان مبارک را، و آن جناب می مکید زبان رسول

خدا. گوشت و پوست آن حضرت از آب دهان جدّش پرورش یافته بود. ⁽¹⁾

الف) با این کار، امامت در نسل او جاری و ساری گشت. (ر.ک. روایت مناقب، ج 4، ص 50)

ب) مصداق روایت «حسين منّي وأنا من حسين» ظاهر شد. یعنی بر همه روشن گردید که گوشت و پوست سید الشهدا علیه السَّلام از شیرۀ جانِ نبوی است. لذا هر ظلمی که بر حضرت حسینی واقع شود، در حقیقت به حضرت نبوی شده است. (نقل به تلخیص از سفینه)

اللغة:

لله مُرتَضِعٌ لَمْ يَرْتَضِعْ أَبَداً *** مِنْ ثَدْي أُنْثَى و مِنْ طُهُ مَرَاضِعُهُ

الثّدى: معروف للذّكر والأنثى. طه: من أسماء النبيّ صلّى الله عليه و آله. المراضع: جمع «المرضع»، اسم مكان أو مصدر ميميّ.

الإعراب:

«الله» خبر مقدّم. «مرتضع» مبتدأ مؤخّر ⁽²⁾

الله» أصله: بالله . لامه، لام التعجّب، وهو منادى، حذف منه حرف النداء. و «مرتضع» خبر المحذوف، أي: هو مرتضع. (وفا)

طه» خبر مقدّم. «مراضعه» مبتدأ مؤخَّر، والضمير للمرتضع.

المعنى:

جان همۀ شیعیان به فدای بزرگواری باد که شیر نخورد هرگز از پستان زنی و شیر دهندۀ او حضرت رسول بود که در قرآن، مخاطب به «طه» بود.⁽¹⁾

لهذا لفظ «طه» بر آن سرور وارد و نازل شد، که ای پیغمبر! بگذار قدم خود را بر زمين. «ما أنزلنا عليك القرآنَ لِتَشقى » (طه: 2).

و همچنین حضرت امام حسین علیه السَّلام که از آن سرور شیر خورد ، و تربیت و نموّ گوشت و پوست و خون او ، از اجزای آن سرور صلى الله علیه و آله و سلّم شد، به قسمی متحمّۀل بار مصائب و رزایا شد که ملائکه مقرّبین و انبیای مرسلین از آن تعجّب نمودند؛ چنانچه امام عصر علیه السَّلام در بعضی از فقرات زیارت آن سرور می فرماید: ولقد تعجَّبتْ من صبِرك ملائكةُ السماوات.

باری، چون آن سرور منسوب الى الله و مرتضع من رسول الله بود، «سرّ الله» گردید و اسرار در او جمع شد، چنانچه بحرالعلوم [در بیت بعد] می فرماید. (سفينه)

صدر کلام فاضل بسطامی، اشاره دارد به روایتی که شیخ جلیل قمی قدّس سرّه ذیل آيۀ شريفۀ «طه ما أنزَلنا عليكَ القرآنَ لِتَشقى» از امام باقر و امام صادق عليهما السلام روایت می کند:

عن أبي عبدالله وأبي جعفر عليهما السَّلام قالا: كان رسول الله صلى الله عليه وآله إذا صلّى، قام على أصابعِ رجليه حتّى تورَّمت. فأنزل الله تبارك وتعالى «طه» بلغة طيّ. يا محمد! ما أنزلنا عليكَ القرآنَ لِتشقى. إلاّ تذكرة لِمَنْ يُخشى. (تفسير قمى، ج 2، صص 57_58)

سِرُّ بِهِ خَصَّهُ باريهِ إِذْ جُمِعَتْ *** و أُودِعَتْ فيهِ مِنْ أسرى وَدائِعُهُ

اللّغة:

المراد بالسرّ، المجهول القدر ⁽¹⁾

یعنی: آنچه بر آن حضرت وارد آمد از مصائب، سری است که اختصاص داده است به آن حضرت، خالق وی، زیرا که جمع شده است و ودیعه گذاشته شده است در آن حضرت، و دایع خدای تعالی از روی مصلحتی و امری . (ابو طالب)

الإعراب:

«سرّ» خبر مبتدأ محذوف راجع إلى الحسين عليه السَّلام. «به» متعلق ب-«خصه و هو ماضٍ معروف، فاعله «باريه»، والضّمير المجرور بالحروف ل-«طه»، والمنصوب والمجرور بالاسم للحسين عليه السَّلام. والجملة صفة ل-«سرَ». «إذ» تعليليّة. «جمعت» و «أودعت» فعلان ماضيان مبنيّان للمفعول تنازعا في ودائعه. فبكلّ واحد اعملت، أُضمرت المرفوع في الآخر. «فيه» متعلّق بأحدهما. «من أسرى» متعلّق بمحذوف، حال من ودائعه، والضمير للرسول أو المعراج أو ليله.

المعنى:

جناب سيّدالشهداء عليه السّلام سرّی بود از اسرار خدا، مجهول القدر در نزد خلق ⁽¹⁾

الف) امام حسین علیه السَّلام به اصبغ بن نباته: ليس لأحدٍ من خلقه ما عندنا لأنّا أهل سرّ الله (بحار الانوار ، ج 44، ص 184، رقم 11 به نقل از مناقب).

ب) إنّ عندنا سرّ من سرّ الله. (بحار الانوار، ج 25، ص 386 به نقل از کتاب سید حسن بن كبش).

ج) و بنگرید به: بحار الانوار، ج 2، صص ،174_175، روایات 11_14 از بصائر الدرجات. و بحار الانوار ج 2، ص 80 رقم 78 از غیبت نعمانی.

آنگاه که امام علیه السلام واجد مقام سرّ اللهی است، پس:

الف) خداوند تعالی به کسی که به یادش آب بنوشد، اجر عطا می کند [کامل الزيارات، ص 106، باب 34].

ب) در تربتش فوایدی قرار داده: آنکه در کام طفل بخوراند. و آنکه تسبیح از آن _ بدون ذکر _ بگذراند، از فواید آن بی نصیب نماند. نماز بر آن، سبب قبولی است. در لحد گذاشتن آن، سبب رفع عذاب از میّت می شود. انداختن آن در دریا، سبب رفع اضطراب دریا، و در متاع نهادنش، امان از دزد. و بر بیمار خوراندنش، سبب شفاست.

بنگرید به کتاب المزار مفید، صص 125 _ 134 باب 61_62؛ وسائل الشیعه، ج 10، صص 420_421، باب 75؛ بحار الانوار، ج 101 ، صص 118_140، باب 33؛ نور العين في المشي إلى زيارة قبر الحسين عليه السَّلام، صص 246_274، باب 261_247؛ ادب الزائر، تألیف علامه امینی.

ج) در زیارتش، ثوابهای فراوان قرار داده، حتّی برای آنکه گرد زائر حضرتش به او برسد.

بنگرید به: کامل الزیارات، باب 40_69؛ نورالعین، صص 69_198، باب 57_218، بحار الانوار، ج 101، صص 1_106، باب 18_31؛ وسائل الشيعه، ج 10، صص 318_391، باب 37_65

د) نیز در گریه بر ماتمش، ثواب مقرّر فرمود. بنگرید به توضیحات بیت 4 از بند اوّل.

ھ) در مورد اجابت دعا تحت قبّه اش، و قرار دادن امامت در نسل و ذریه اش، بنگرید به توضیحات بیت 3 و 4 از بند دوم.

پس ای شیعه! ملاحظه نما قدر و جلال آن سرور عالمیان را که خداوند عالم، چگونه سلطنت عامّه به آن سرور عطا فرموده، به جهت تحمّل رزایا و بلایا و صبری که به جهت رضای خدا در آن باب نمودند. سعی نما که به یک سبب از اسباب، خود را به آن سرور منسوب سازی، که بهتر از او مولا و آقایی در دنیا و روز جزا و عالم بهشت نداری .(سفینه)

رسول ختمی مآب صلّى الله علیه و آله دون سایر انبیا، زیرا که جمع شده بود و ودیعه گذارده شده بود در آن حضرت، اسرار شب معراج، به تقریباتی که در کتب مفصّله مذکور است.⁽¹⁾

بحار الانوار، ج 18، صص 282 _ 410؛ بحار الانوار، ج 27، صص 1_4؛ کتاب معراج النبي، محمد ابو عزیز الخطّی، که حدیث معراج را از نسخهٔ منسوب به امام سجاد عليه السَّلام نقل کرده است.

غرسٌ سَقاهُ رسول الله مِنْ يَدِهِ *** و طابَ مِنْ بعدِ طيب الأصلِ فارِعُهُ

اللّغة:

الغرس: الشّجر المغروس. الفارع: التابع المنوط على الأصل ⁽²⁾

فادعه: شاخ و برگ و پیوند. والمراد به سائر الائمة عليهم السَّلام. (وفا)

الإعراب:

«غرس» خبر لمبتدأ محذوف ⁽¹⁾. «سقاه رسول الله» فعل و مفعول و فاعل. «من يده» متعلّق ب-«سقى». «طاب» فعل ماضٍ معروف. «من بعد» بالإضافة إلى «طيب» و هو إلى «الأصل» متعلّق بمحذوف حال من «فارعه» وهو فاعل، والضّمير للغرس.

المعنى:

آن حضرت درخت هدایت بود که رسول خدا او را غرس نموده بود و از دست مبارک او را آب داده بود. بعد از طیب اصل خود آن حضرت، نُه امام که فرع درخت هدایت بودند طیّب الاصل و پاک و پاکیزه بودند.⁽²⁾

این بیت ، اشاره به حدیثی دارد که به مضمون آن، پیامبر صلّی الله علیه و آله با نهادن انگشت ابهام خود در دهان حضرتش ، امامت را در نسل او جاری گردانید.

(مناقب آل ابی طالب، ج 4، ص 50).

در مورد تأویل شجرۀ طیبه به ائمه علیهم السَّلام و تشبیه آن بزرگواران به درخت نور، بنگرید به:

تاريخ دمشق، صص 123_124، رقم 163 _ 164؛ بحار الانوار، ج 24، صص 136_143، باب 44 ؛ احقاق الحق، ج 5، صص 255_266 و ج 7، ص 180_183 و ج 9، صص 414 و ج 14، ص 593_591 و ج18، صص 334_347

ذَوَتْ بَواسِقُهُ إِذْ أَظْمَؤوهُ فَلَمْ *** يُقْطَفْ مِنَ الثَّمَرِ المطلُولِ يانِعُهُ

اللّغة:

ذوت بواسقه، أي: يبست فروعه ⁽¹⁾

باسق_ كصاحب_ ثمرة طيبة صفراء . سُوق _ بضمتين _: دراز شدن درخت خرما و فائق شدن بر اصحاب خود. (کشف اللغات)

ذوت بواسقه: پژمرده شد شاخه های آن درخت. (وفا)

مطلول، مشتق است از طل، وطلّ به معنی سرشک و باران است _ کشف.

الثمر المطلول: باران خورده، یعنی تازه و خرّم.(وفا)

ينع الثمر _ كمنع وضرب _ ينعاً وينوعاً: حان قطافه.

واليانع: الاحمر من كل شيء. (وفا)

میرزا ابو طالب، این کلمه را «نابعه» ثبت کرده و نوشته:

نبع، به معنی نزدیک شدن زمان چیدن ثمر، و به معنی ثمر پختۀ رسیده نیز آمده است. (ابوطالب)

الإعراب :

«ذوت بواسقه» فعل و فاعل، الضّمير المجرور للغرس. «إذ» تعليليّة. «أظمؤوه» فعل و فاعل و مفعول . «الفاء» تفريعيّة. «لم» جازمة. «يقطف» فعل مضارع مجهول مجزوم ، مرفوعه «يانعه» . «من الثمر» متعلّق بمحذوف حال عن «يانعه». «المطلول» صفة ل-«الثّمر»، والضّمير المجرور للغرس.

المعنى:

منافقین تشنه گذاردند این درخت هدایت را، پس خشکید شاخه های آن درخت. و میوۀ بسیار نفع او که علم و حکمت و معارف ربّانی باشد، به ثمر نرسید و نگذاردند مردم از آن میوه ها منتفع شوند.⁽¹⁾

عَدَتْ عَليهِ يَدُ الجانينَ فَانقَطَعَتْ *** عَنْ مُجتَني يَنْعِهِ الزاكي مَنافِعُهُ

اللّغة:

العدوان: الظّلم ⁽¹⁾. الجانين: جمع الجاني: أخذ الثمر من الشّجرة ⁽²⁾. الانقطاع: الانفصال. المجتني: اسم فاعل من الاجتناء : الاقتطاف. الينع _ كفلس_: ثمر أدرك وقت قطافه. الزّاكي: الطيّب.

الإعراب:

«عدت» فعل ماضٍ معروف. «علیه» متعلّق به، والضمير للغرس. «يد» مضافاً إلى «الجانين» فاعله. «الفاء» تفريعيّة. «انقطعت» فعل ماضٍ معروف، فاعله «منافعه». «عن مجتني» متعلّق به، أُسقط نون الجمع بالإضافة إلى «ينعه»، «الزّاكي» صفة له، والضّمير في الموضعين للغرس.

المعنى :

ظلم کرد بر آن شجر هدایت، دست ظالمین و آخذین ثمر به عدوان. پس منقطع شد منافع او از چینندگان میوه های طیب و طاهر که به اهل استحقاق می رسید.⁽³⁾

قضى عَلى ظَمَأ و الماءُ قد مُنِعَتْ ***بمُشْرِعاتِ القَنا عَنْهُ مَشارِعُهُ

اللّغة:

قضى على ظمأ ، أي: مات ظمآناً. والمراد بمشرعات القناة: الرماح الواردة على الأجسام للاستسقاء بالدّم ⁽¹⁾. المشارع جمع «المشرع»: الطريق للواردة على الماء.

الإعراب:

«قضى» فعل ماضٍ معروف، فاعله راجع إلى الحسين عليه السَّلام. «على ظمأ » متعلّق به «الواو» حالية. «الماء» مبتدأ . «قد» للتحقيق. «منعت» فعل ماضٍ مجهول، مرفوعه «مشارعه». «مشرعات» و «عنه» متعلّقان به، والضّمير الأوّل للحسين عليه السَّلام والثاني للماء ⁽²⁾. والجملة خبر المبتدأ.

المعنى:

شهید نمودند آن حضرت را در حالتی که تشنه بود و منع کردند راههای آب فرات را بر آن حضرت به نیزه های خونریز و شمشیرهای

نيز. ⁽¹⁾

این خشک لب فتادۀ دور از لب فرات *** کز خون او زمین شده، جیحون، حسین تُست

ونعم ماقيل:

ساقیً حوض کوثر و سقّای سلسبیل *** خون را چو آب کرده به راه خدا سبیل

(بسطامی _ سفینه)

قد حَرَّموهُ عَليهِ في الحَياةِ و مِنْ *** بعدُ اسْتَحَلُّوا لِكَيْ تَعفُوا مَضاجِعُهُ

اللّغة:

التّحريم: جعل الشي. ممنوعاً عنه، و مقابله الاستحلال. العفو: الانطماس و الانمحاء. المضاجع: جمع «المضجع»: المرقد.

الإعراب:

«قد» للتحقيق. «حرّموه» فعل و فاعل و مفعول، والمفعول للماء. «عليه» و «في الحياة» متعلّقان به، والضّمير للحسين عليه السّلام. «من بعد» بالضمّ لنيّة الإضافة متعلّق ب-«استحلوا» و هو فعل ماضٍ معروف مع فاعله. «اللّام» تعليليّة. «كي» مصدريّة. «تعفو» فعل مضارع معروف منصوب ب-«كيْ» ، سكَن للضّرورة. «مضاجعه» فاعله، و الضّمير للحسين علیه السَّلام.

المعنى:

ای شیعیان! در حال حیات آب مباح را منع کردند و حرام نمودند بر آن حضرت. بعد از شهادتش آب را مباح و حلال نمودند بر مرقد منوّرش تا آنکه قبر مطهر آن حضرت را محو نماید تا آنکه کسی از شیعیان نتواند به زیارت آن بزرگوار مشرّف شود. ⁽¹⁾

آبی که به زندگی ندادند به او *** چون گشت شهید، بر مزارش بستند (وفا)

هَمُّوا بإطفاءِ نُورِ اللهِ و اجتَهَدوا *** فى وَضعِ قَدْرِ مَنِ الرَّحْمَنُ رَافِعُهُ

اللّغة:

الهمّ بالأمر، أن يذكر في النفس فعله ⁽²⁾. الإطفاء: الإخماد. وضع القدر: حطّ المنزلة والمرتبة.

الإعراب:

«همّوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله. «بإطفاء» بالإضافة إلى «نور» و هو إلى «الله» متعلّق به «اجتهدوا» فعل و فاعل. «في وضع» متعلّق به بإضافة «وضع» إلى «قدر» و هو إلى الموصول. «الرحمن» مبتدأ. «رافعه» خبره. والضّمير المجرور عائد الموصول، والجملة صلته.

المعنى:

قصد نمودند و همّت گماشتند تا آنکه نور خدا را خاموش نمایند. و

سعی و کوشش زیاد کردند تا آنکه پست نمایند قدر و مرتبۀ کسی را که خداوند عالم او را بلند مرتبه قرار داده، غافل از آنکه عزیز کردۀ خدا بی قدر و منزلت نخواهد شد.⁽¹⁾

و بنی العبّاس، زائرینش را از زیارتش منع نمودند و آب بر مرقدش بستند و گاو بر مزارش راندند که آثار مرقد شریفش را برطرف سازند؛ غافل از اینکه جمیع اشیاء از جمادات و نباتات، مطیع و فرمانبردار ایشانند و غافل از اینکه نوری که خدا او را روشن سازد، نمیتوانند خاموش سازند، چنانچه گفته اند:

چراغی را که ایزد بر فروزد *** هر آنکس پُف کند، ریشش بسوزد

و غافل از اینکه هر کس به آن سرور عالمیان یا مرقد شریفش اهانتی نماید، قطع نظر از عذابهای اخروی، در دنیا به عقوبت مبتلا، و عبرةً للناظرين خواهد شد. (بسطامی _ سفینه)

در مورد جسارت متوکّل به مرقد شریف حسینی، بنگرید به :

انساب الاشراف، ج 3، ص 228، رقم 89؛ بحار الانوار، ج45، صص 390_409، باب 50؛ عوالم العلوم، ج 17، صص719_732، باب 27.

ابن ابی جرادۀ حلبی (متوفّا به سال 660) مسنداً، از هشام بن محمد نقل می کند: لما أجري الماءُ على قبرِ الحسينِ، نضب بعد أربعين يوماً وامتحي أثر القبر، فجاء أعرابي من بني أسد ، فجعل يأخذ قبضة قبضة ويشمّه حتّى وقعَ على قبرِ الحسين و بكى و قال: بأبي وأمّي ! ما كان أطيبك وأطيب تربتك ميّتاً. ثم بكى و أنشأ يقول:

أرادوا ليُخفوا قبرّه عن عدوَّه *** فطيبُ ترابِ القبر دَلّ على القبرِ

الحسين بن علي عليه السلام، ص 116؛ ترجمة الحسين علیه السَّلام از تاریخ ابن عساکر، ص 275

این خبر، به طور مرسل در الدر النظیم نیز نقل شده است. (سفينة البحار، ج 2، ص 401، مستدرك سفينة البحار، ج 8 ص 383، مادۀ «قبر»). مرحوم نمازی ذیل خبر می نویسد: أقول: فما أحقّه صلوات الله عليه بهذه الفقرة المنيفة في زيارته الشريفة: أشهد لقد طيّب الله بك التراب و أوضح بك الكتاب. (بحار الانوار، ج 100، ص 287؛ همان، ج 101 ،ص 224)

جالب است بدانیم که محی الدین عربی، همین متوکّل را حائز مقام خلافت ظاهری و باطنی _ توأمان _ می داند! (فتوحات مکیه، ج 2، ص 6، باب 73)

لَمْ أَنْسَهُ إِذْ يُنادي بالطَّعَاةِ وقَد *** تَجَمَّعوا حَوْلَهُ والكُلُّ سامِعُهُ

اللّغة:

الطّغاة: جمع «الطّاغي» من الطّغيان: الخروج عن حدّ الاعتدال. التجمّع: الانضمام.

الإعراب:

«لم» جازمة. «أنسه» فعل مضارع معروف مجزوم بحذف اللّام، فاعله مستتر، والضمير البارز راجع إلى الحسين عليه السَّلام، مفعوله والظّاهر أنَّ «إذ» بدل اشتمال منه. «ينادي» فعل مضارع معروف فاعله مستتر. بالطّغاة» متعلّق به . «الواو» حالية. «قد» تحقيقيّة. «تجمعوا» فعل ماضٍ معروف مع فاعله. «حوله» ظرف له. «الكلّ» مبتدأ. «سامعه» خبره.

المعنى:

فراموش نمی کنم آن بزرگوار را، در وقتی که در میان میدان ایستاده بود و با آن قوم طاغی یاغی ندا می فرمود. و همۀ آن قوم دور آن حضرت جمع بودند و فرمایشات آن حضرت را می شنیدند.

ترْجُونَ جَدّي شَفيعاً وَهُوَ خَصْمُكُمُ *** ويْلٌ لِمَنْ خَصمُهُ في الحشر شافِعُهُ

اللّغة:

الشَّفيع: هو الذي يلتمس في حقّ المذنب. الخصم: العدوّ. الويل: العذاب.

الإعراب:

«ترجون» فعل مضارع معروف مع فاعله. «جدّي» مفعوله الأول. «شفيعاً» مفعوله الثّاني. «الواو» حالية. «هو» مبتدأ. «خصمكم» خبره. «ويل» مبتدأ . «المن» متعلّق بمحذوف خبر المبتدأ. «خصمه» مبتدأ. «في الحشر» متعلّق به. «شافعه» خبره. والجملة صلة الموصول. والضّميران للموصول.

المعنى:

آن بزرگوار می فرمود: ای قوم! چگونه امید شفاعت از جدّ من رسول خدا دارید و با فرزند او جنگ می کنید؟ پیغمبر دشمن شماست. وای و عذاب بر قومی که شافع آنها در روز محشر دشمن آنها باشد.⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در زمان حیات خود، قاتلان سیدالشهداء علیه السَّلام را نفرین کرده بود: «لا أنالهم الله شفاعتي».

بنگرید به: کافی، ج 1، باب ما فرض الله عز وجل و رسوله من الكون مع الائمة عليهم السلام، روایات 3 و 5؛ كامل الزيارات، صص 69_71، باب 22؛ ارشاد، ص 250؛ مقتل خوارزمی، ج 1، ص 88؛ ذخائر العقبى، ص 119؛ بحار الانوار، ج 43، ص238، رقم4؛ بحارالانوار، ج 44، باب 31، رقم 1، 6، 9، 10 و 13؛ عوالم العلوم، ج 17، ص 20، رقم 13.

أيرجو معشرً قَتَلوا حسيناً *** شفاعةَ جدّه يومَ الحسابِ

بنگرید به: روضة الواعظین، ص193؛ تاریخ ابن عساکر، صص 271_173؛ الحسین بن علي عليه السَّلام لابن أبي جراده، ص 112؛ بحار الانوار، ج 44، ص 224، رقم 3 و 4؛ بحار الانوار ، ج 45، صص 125 و 185؛ احقاق الحق، ج 55، صص 557_568.

ويلٌ لمن شُفَعاؤه خُصَماؤه *** والصورُ في يوم القيامةِ يُنفخ

بنگرید به: روضة الواعظین، ص 195؛ مقتل خوارزمی، ج 2، ص158؛ مناقب، ج 4، ص 61؛ تذكرة الخواص، ص 246؛ احقاق الحق، ج 11، ص 569.

زهیر بن قین در روز عاشورا با مردم چنین گفت:

فو اللهِ لا تَنالُ شفاعة محمد صلى الله عليه و [آله] وسلّم قوماً هر اقوا دماء ذرّيّته وأهل بيته، وقتلوا من نصرهم و ذب عن حريمهم. (تاریخ طبری، ج 4، ص 324؛ کامل ابن اثیر، ج 4، ص 28).

ابیات ،زیر، ظاهراً از خوارزمی است :

من يكتسب سخط النبيِّ محمد *** لينالَ في الدنيا رضى ابن معاويه

حرم الشفاعةَ في الحساب و سيق في *** زُمر ِالضلالة نحو نار حاميه

فجزاء قوم حاربوا من دونه *** واستشهدوا غرف الجنان العاليه