استفتائات باب وقف حوزه های علمیه

مشخصات کتاب

استفتائات (باب وقف) - حوزه های علمیه

رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی)

ناشر: معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه

چاپ : اسوه

قطع : پالتویی

نوبت چاپ: اول - زمستان 1390

شمارگان : 5000 نسخه

آدرس : تهران خ نوفل لوشاتو، سازمان اوقاف و امور خیریه، معاونت فرهنگی

تلفن : 64871161 - 021 نمابر: 021-64872604

سایت سازمان: www.awqaf.ir

سایت معاونت :www.mfsoir

سایت مجتمع :www.mfpoir

آدرس مجتمع : قم، خیابان شهدا (صفاییه)، کوی ممتاز کوچه 7 (فتحی)، پلاک 32 مجتمع فرهنگی پژوهشی معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه

تلفن : 0251-7746431

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: فاطمه محمدی

اشاره

استفتائات (باب وقف)- حوزه های علمیه

رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی)

حوزه های علمیه

استفتائات (باب وقف) - حوزه های علمیه

رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی)

ناشر: معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه

چاپ : اسوه

قطع : پالتویی

نوبت چاپ: اول - زمستان 1390

شمارگان : 5000 نسخه

آدرس : تهران خ نوفل لوشاتو، سازمان اوقاف و امور خیریه، معاونت فرهنگی

تلفن : 64871161 - 021 نمابر: 021-64872604

سایت سازمان: www.awqaf.ir

سایت معاونت :www.mfsoir

سایت مجتمع :www.mfpoir

آدرس مجتمع : قم، خیابان شهدا (صفاییه)، کوی ممتاز کوچه 7 (فتحی)، پلاک 32 مجتمع فرهنگی پژوهشی معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه

تلفن : 0251-7746431

فهرست

مقدمه / 7

احكام وقف / 9

شرایط وقف / 21

عبارت های وقف / 25

شرایط متولی وقف / 29

شرایط موقوف عليه / 33

تغییر و تبدیل نیات واقفین / 37

بسمه تعالی

مقدمه

وقف سنت حسنه ای است که در تمام ادوار تاریخ انسان های نیک اندیش به آن عمل نموده اند و پرونده ی اعمال خویش را تا قیام قیامت باز گذاشته و در حد توان خویش از دوران کوتاه عمر بیشترین استفاده را نموده اند و این سنت حسنه در تمامی ادیان الهی توسط پیامبران بزرگ خداوند مدیریت گردیده و احکام صحت و ارتقاء کیفی آن و لوازم قبول در درگاه الهی برای بشر تبیین گردیده است. در آخرین و کامل ترین دین الهی نیز احکام وقف به بهترین شکل توسط نبی مکرم اسلام حضرت محمد (صلی اللّه علیه و آله) و ائمه اطهار (علیهم السلام) توضیح و تشریح گردیده است که ایشان ولایت عامه ای جهت سرپرستی و نظارت بر چگونگی اجرای این احکام به علمای دین و به خصوص ولی فقیه زمان بخشیده اند و از جهت آن که سازمان اوقاف و امور خیریه متولی سامان بخشیدن به امور موقوفات در کشور بوده و سرپرست این سازمان موظف به داشتن اذن از ولی فقیه در امور جاری و احکام مرتبط می باشد نیاز به جمع آوری فتاوی معظم له در این زمینه بی تردید از اولین ابزار این مهم است.در این زمینه معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه پس از بررسی دقیق و تحقیق مجدانه در اکثر کتب احکام مجموعه ای کامل تر از استفتات مقام عظمای ولایت حضرت آیت الله العظمی خامنه ای مدظله العالی در زمینه ی احکام وقف که روزآمد و مورد ابتلای کثیری از جامعه باشد را بدست نیاورده، به همین دلیل در نیل به انجام وظیفه ی خود که همانا تحقق منویات معظم له در امور وقف می باشد پس از گردآوری وتنظیم حدود 128 استفتاء در سال88 در این زمینه به چاپ رسانید. با توجه به استقبال فراوان، خصوصا علمای اعلام، حدود 820 استفتاء از معظم له در سال 89 گردآوری و بزیور طبع آراسته شد. مجموعه حاضر که مورد نیاز اقشار خاصی همچون ادارات، حوزه های علمیه، مساجد و حسینیه ها، متولیان و احکام مربوط به قبرستان می باشد، بصورت جداگانه و تخصصی تر منتشر می گردد. امید که این تحفه مورد قبول درگاه حضرت ولی عصر ارواحنا فداه واقع گردیده و موجبات رضایت حضرت باری تعالی را فراهم نماید.

احكام وقف

بسمه تعالی

عموم و خصوص در وقف با ملاحظه موقوف علیه است، بنابراین وقف خاص، وقف بر شخص یا اشخاص معیّن است مانند وقف بر اولاد و یا وقف بر زید و فرزندان او و وقف عام وقف بر جهات و مصالح عمومی مانند مساجد و مکان های استراحت و مدارس و امور مشابه دیگر و یا وقف بر عناوین کلی مثل فقرا و ایتام و بیماران و کسانی که در راه مانده اند و مانند آن است و این اقسام سه گانه تفاوتی از جهت اصل وقف ندارند، هر چند از حیث احکام و آثار تفاوت دارند، مثلا مصداق موقوف عليهم در خارج هنگام اجرای صیغه وقف هم شرط نیست در حالی که در وقف خاص شرط می باشد و همچنین در وقف بر جهات و مصالح عمومی که به صورت وقف انتفاع هستند از قبیل مساجد و مدارس و قبرستان ها و پل ها و مانند آن ها، وقف به هیچ وجه قابل فروش نیست حتّی اگر خراب شود، بر خلاف وقف خاص و وقف بر عناوین کلی به صورت وقف منفعت که فروش و تبدیل آن ها در بعضی از حالت های استثنایی جایز است.

بسمه تعالی

در وقف خاص مانند وقف بر اولاد و همچنین در وقف عامّی که به صورت وقف منفعت است، غصب و تصّرف در غیر جهت وقف یا بدون اذن موقوف علیهم در اولّی و بدون اذن متولی شرعی در دومّی، موجب ضمان عین و منفعت است و ردّ عوض منافع استیفا شده و استیفا نشده هم واجب است و همچنین ردّ عین در صورتی که موجود باشد و ردّ عوض آن در صورتی که در دست او یا بر اثر فعل او تلف شده باشد

واجب است و عوض منافع باید در جهت وقف و عوض عین موقوفه در بدل وقفی که تلف شده مصرف شود و در وقف عامی که بصورت وقف انتفاع است مثل مساجد و مدارس و کاروانسراها و پل ها و مقبره ها و مانند آن ها که وقف بر جهات یا عناوین عمومی هستند تا موقوف علیهم از آن ها انتفاع ببرند در صورتی که توسط غاصب غصب شوند و آن ها را در جهتی غیر از منافعی که برای آن ها وقف شده اند بکار ببرد باید اجرت المثل تصرفاتش در چیزهایی از قبیل مدارس و کاروانسراها و حمام ها را بپردازد بر خلاف مساجد و مقبره ها و زیارتگاه ها و پل ها که ضامن اجرت المثل تصرفاتش در آن ها نیست و اگر عین این موقوفات را تلف کند باید عوض مثلی یا قیمی آن ها را بدهند که آن هم در بدل وقف تلف شده مصرف می شود.

بسمه تعالی

تخلف از شروط صحیحی که واقف در عقد وقف شرط کرده جایز نیست مگر آن که عمل به آن غیر مقدور یا حرجی باشد و گذشت زمان تأثیری در آن ندارد.

بسمه تعالی

فرقی در کار نیست و بدون اجازه متولی شرعی جایز نیست.

بسمه تعالی

مجرّد افزایش قیمت زمین موقوفه بر اثر کشیدن جاده در قسمتی از آن، مجوّز شرعی تصرّف در زمین وقفی یا تبدیل آن به راه نیست.

بسمه تعالی

اگر ثابت شود که علاوه بر انشاء صیغه وقف، عین موقوفه را هم تحویل موقوف علیهم یا متولّی شرعی وقف داده و به آنان منتقل نموده است، وقف مذکور محکوم به صحت و لزوم است.

بسمه تعالی

آن چه شرعاً بر متولّی شرعی وقف در رابطه با درآمدهای آن واجب است، فقط مصرف آن ها در جهت وقف است، ولی اگر مصرف درآمدها در جهت وقف برای او ممکن نباشد مگر آن که مدّت زمانی بگذرد و حفظ آن اموال تا زمان امکان مصرف آن ها برای وقف با سپردن به بانک ممکن باشد و گذاشتن آن ها در حساب پس انداز موجب تأخیر در مصرف بموقع آن اموال در وقف نشود، سپردن آن ها به بانک و استفاده از سود آن ها در جهت مصلحت وقف در ضمن یکی از عقود شرعی اشکال ندارد.

بسمه تعالی

وظیفه متولّی شرعی یا اداره اوقاف جمع آوری درآمدهای وقف و مصرف آن ها در جهت وقف است و در صورتی که بطور موقت رساندن آن ها به شهری که باید در آن مصرف شوند، ممکن نباشد، واجب است درآمدها را حفظ کرده و منتظر بمانند تا رساندن آن ها به آن شهر ممکن شود البته تا جایی که منجر به تعطیلی وقف نگردد، و در صورت ناامیدی از توانایی رساندن درآمدها به آن حوزه علمیه خاص هر چند در آینده، مصرف کردن آن ها در حوزه های علمیه مناطق دیگر اشکال ندارد.

بسمه تعالی

چنان چه با نظر متولی شرعی و مراعات، جهت وقف عمل کرده اید ضامن نیستید و الا باید قیمت آن چه را مصرف کرده اید به همان محل بدهید و حجره مدرسه کرایه ندارد، والله العالم.

10.این کتابخانه دارای کتاب هایی می باشد که کاربرد ندارد اعم از این که بسیار فرسوده، دارای محتوای قدیمی و بدون متقاضی است. محل تأمین کتاب های فوق وقف، هدیه یا خریداری شده است. بر اساس دو فرض فوق مبادله این کتاب ها با کتاب یا اهداء به مناطق محروم یا فروش به تشخیص مسئول کتابخانه چه حکمی دارد؟

بسمه تعالی

اگر وقف بودن کتاب های مورد سؤال محرز باشد، در صورت عدم امکان استفاده از آن ولو در کتابخانه های دیگر تبدیل به کتاب های دیگر با نظر متولی شرعی مانعی ندارد، ولی اگر هدیه یا خریداری شده باشد وقف برای کتابخانه نشده باشد حتی المقدور باید رضایت اهداء کنندگان و یا خریدار تحصیل شود و در غیر این صورت اگر علم به رضایت آنان باشد فروش و تبدیل آن به کتاب های دیگر مانعی ندارد.

بسمه تعالی

با نظر متولی شرعی اگر بهره برداری در جهت وقف ممکن نیست می توانند طلاب و اساتید دیگر استفاده کنند.

بسمه تعالی

اگر استفاده در جهت وقف ممکن است باید در همان جهت استفاده شود و در غیر این صورت حکم مسئله قبل دارد.

بسمه تعالی

بنا بر احتیاط لازم موقوفات مدرسه خراب شده مربوط به مدرسه ای است که جای آن ساخته شده است والله العالم.

شرايط وقف

بسمه تعالی

اگر زمین تحویل موقوف علیهم نشده وقف تحقق نیافته و اختیار آن با خود شماست و اگر تحویل داده شده وقف تمام و قابل تغییر و تبدیل نیست.

بسمه تعالی

بسمه تعالی

در تحقق وقف، قبض و اقباض شرط است بنابر این اگر املاک مذکور به قبض متولی یا حاکم شرع نرسیده وقف محقق نشده و اختیار آن به دست مالک است.

عبارت هاى وقف

بسمه تعالی

اگر آن مکان وقف خصوص طلاب علوم دینی و یا به منظور تدریس و تحصیل علوم دینی در آن باشد، جایز نیست دیگران از آن جا استفاده کنند.

بسمع تعالی

تا زمانی که احراز نشود که مقصود واقف از علما خصوص مجتهدين است، تولیت وقف توسط عالم دینی اشکال ندارد هر چند حائز رتبه اجتهاد نباشد.

شرايط متولى وقف

بسمه تعالی

نمی تواند متولی قرار دهد حتی با رضایت دیگران، بلی می تواند برای خودش وکیل یا کمک بگیرد والله العالم.

بسمه تعالی

واقف فقط در وقت واقع ساختن وقف و در ضمن عقد آن اجازه قرار دادن حق تولیت برای خودش یا دیگری را دارد اما بعد از تمام شدن وقف، واقف بیگانه از وقف می باشد.

شرايط موقوف عليه

بسمه تعالی

در فرض مذکور وقف عام است.

تغييرو تبديل نيات واقفين

بسمه تعالی

بسمه تعالی

اگر وقف کتابخانه بر اولاد او مشروط و معلّق به این امر باشد که آن ها اشتغال به تحصیل علوم دینیه داشته باشند و داخل در سلک علمای دین شوند، این وقف به علت وجود تعلیق در آن از اصل باطل است و اگر وقف آنان کرده تا از آن استفاده کنند، ولی در حال حاضر کسی که بتواند از آن کتابخانه استفاده کند در بین آن ها وجود ندارد و امیدی به تحقق این صلاحیت در آینده نیست، در این صورت وقف مزبور صحیح است و جایز است که آنان کتابخانه را در معرض استفاده کسانی قرار دهند که قابلیت استفاده از آن را دارند و همچنین اگر کتابخانه برای استفاده کسانی وقف شده باشد که صلاحیت آن را دارند، و تولیت وقف با اولاد او باشد، واجب است آن را در معرض استفاده افراد مذکور قرار دهند، و به هر حال حق فروش آن را ندارند و بر متولّی شرعی واجب به نحو مناسبی، مانع آسیب دیدن و از بین رفتن موقوفه گردد.

سؤال: آن قسمت که به وقف برگشته که در اجاره متصرفین فعلی می باشد را می شود تجدید اجاره نمود و متصرفین همانند گذشته استیفای منافع نمایند یا باید خلع ید نمود و مغازه ها

را تخریب و عرصه آن را ضمیمه مدرسه مذکور نمود؟

بسمه تعالی

مدرسه موقوفه و عرصه آن که وقف انتفاع بوده و هست تبدیل آن به وقف منفعت به صورت مغازه و غیره شرعا جایز نیست، بلکه باید آن را به حالت سابق برگردانند و ابقاء مساحت های تصرف شده به صورت مغازه و غیره و دریافت اجاره بهاء از متصرفین صورت شرعی ندارد و شرعا جایز نیست.

بسمه تعالی

تغییر مدرسه علوم دینی و تبدیل آن به مدرسه علوم جدیده و اجاره دادن برای این کار جایز نیست، باید از مدرسه موقوفه در خصوص همان جهت وقف استفاده شود.

مصرف رضایت بیشتری دارد آیا جایز است این ملک با نظر واقف آن، وقف بر این مدرسه شود یا خیر؟

بسمه تعالی

از وقف باید در جهت وقف استفاده شود و تغییر وقف جایز نیست والله العالم.

بسمه تعالی

اگر ساختمان وقف مدرسه علمیه شده و تحویل متولی شرعی شده تبدیل آن به چیز دیگر جائز نیست و اگر وقف تمام نشده اختیار آن با مالک می باشد.

بسمه تعالی

با امکان استفاده از وقف در جهت وقف تغییر و تبدیل آن جایز نیست، والله العالم.

بسمه تعالی

وقف دوم صحیح نیست هر چند تغییر نام مانع ندارد، ولی اگر بنائی در آن احداث کرده می تواند آن را وقف کند، و این وقف دوم نیست.

بسمه تعالی

خرید و فروش وقف جایز نیست مگر در موارد خاصی که در کتب مربوطه مذکور است، والله العالم.

قبل تخریب و آثاری از آن نمی باشد لذا استدعا دارد با عنایت به مراتب معروضه و عدم امکان صرف درآمد فوق در جهت وقف و با عنایت به نظر مبارک حضرت امام راحل، در صورت صلاحدید مقرر فرمایید پرداخت عواید فوق الذکر به طلاب منطقه در ایران پرداخت شود.

بسمه تعالی

در تحریرالوسیله حضرت امام خمینی (رحمه الله علیه) جلد دوم کتاب الوقف مسئله 62 فرموده اند که در فرض خراب شدن مورد وقف، باید وقف در وجوه بر صّرف شود، بنابراین در فرض مسئله صرف عوائد فوق الذکر بر روال سابق مانع ندارد، والله العالم.

آیا جایز است زمین فوق را جهت استفاده و تکمیل ساختمان فعلی بفروش برسانند یا نه؟

آیا جایز است یک دستگاه ساختمان جهت ایجاد کتابخانه عمومی با اشتراک بعضی از نهادها و ادارت در مکان مذکور ایجاد نمود یا نه؟ و اگر غیر از ساخت حوزه علمیه در مکان مزبور، استفاده دیگری از آن ممکن است مرقوم فرمائید.

بسمه تعالی

اگر زمین وقف مدرسه علمیه باشد تغییر و تبدیل آن به چیز دیگر جایز نیست.

بسمه تعالی

پولی که برای مدرسه جدید داده شده باید صرف در ساخت آن بشود و تغییر ندهند و موقوفات مدرسه تخریب شده در مفروض سؤال باید در مطلق وجوه از آن جمله مصارف مدرسه جدید و برنامه های آموزشی و سایر امور طلاب و مدرسه در محل موقت صرف شود والله العالم.