تاریخ انبیاء از خلقت آدم علیه السلام تا حضرت خاتم صلی الله علیه واله

مشخصات کتاب

‌سرشناسه:نشاط، غلامرضا، 1328 -

عنوان و نام پدیدآور:تاریخ انبیاء از خلقت آدم (علیه السلام) تا حضرت خاتم (صلی الله علیه واله)/ محقق و نویسنده غلامرضا نشاط؛ ویراستار پروین پوته.

مشخصات نشر:اصفهان: غلامرضا نشاط، 1397.

مشخصات ظاهری:839 ص.

شابک:450000 ریال: 978-600-04-9294-6

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:عنوان روی جلد: تاریخ انبیاء از آدم (علیه‌السلام) تا خاتم (صلی‌الله علیه و آله و سلم).

یادداشت:کتابنامه: ص. 837 - 839؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان روی جلد:تاریخ انبیاء از آدم (علیه‌السلام) تا خاتم (صلی‌الله علیه و آله و سلم).

موضوع:قرآن -- قصه‌ها

Qur'an stories

موضوع:پیامبران در قرآن -- سرگذشتنامه

Prophets in the Qur'an -- Biography

پیامبران -- سرگذشتنامه

Prophets -- Biography

رده بندی کنگره:BP88/ن5ت2 1397

رده بندی دیویی:297/156

شماره کتابشناسی ملی:5096668

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فاپا

تاریخ انبیاء از خلقت آدم(علیه السلام) تا حضرت خاتم(صلی الله علیه واله)

غلامرضا نشاط

ناشر و مدیر تولید / غلامرضا نشاط

حروفچین و صفحه‌آرایی / زهرا احمدی

ویراستار/ پروین پوته

طرح جلد / رسول مهدی جبار شمارگان / 1000 نسخه نوبت چاپ / اول، 1397

چاپخانه / دیبای اصفهان صحافی / بابك شابک: 6-9294-04-600-978

قیمت: 45000 تومانحق چاپ محفوظ و با اجازه رسمی مولف است در غیر این‌صورت پیگرد قانونی دارد

ارتباط با مولف/ 09131135948

اشاره

تاریخ انبیاء از خلقت آدم(علیه السلام) تا حضرت خاتم(صلی الله علیه واله)

محقق و نویسنده

غلامرضا نشاط

بسم الله الرحمن الرحیم

و قرآنی را جزء جزء بر تو فرستادیم كه تو نیز بر امت

به تدریج قرائت كنی و با صبر به هدایت خلق پردازی

و این قرآن از تنزیلات بزرگ ماست (اسراء/ 106)

تا زمانی كه متن قرآن را درست یاد نگیریم عمل به قرآن

در جامعه‌ی ما تضمین نخواهد شد (مقام معظم رهبری مد ظله العالی)

تصویر

مناجات

الهی دلی ده كه شوق طاعت افزون كند و توفیق طاعتی كه به بهشت رهنمون كند.

الهی دلی ده كه در راه تو جان بازیم و جانی ده كه كار آن جهان سازیم.

زبانی ده كه شایان ذكر تو باشد و وجودی ده كه در طاعت تو باشد.

(از مناجات‌نامه خواجه عبدالله انصاری رحمه‌الله علیه)

از رسالت انبیاء گفتن همچون ذكر ثنای حضرت حق توفیق بزرگی است. داستان زندگی و اندیشه‌ی رسولان، گوشه‌ای از جمال پروردگار را بر پرده‌ی گوش و جان انسان می‌نشاند و چشم و گوش را از فراموشی بازمی‌دارد.

پژوهش دوست فاضل و محقق تلاشگر، جناب آقای غلامرضا نشاط طهرانی دریچه‌ای تازه است به سمت آفتاب اندیشه.

تعمق و تدبر در تاریخ و اندیشه‌های مذهبی همواره در دهلیز هزار توی سرگردانی، و راه‌گشای انسان به سمت سعادت ابدی بوده است. این تعمق و تدبر شخصی گاه می‌تواند تاثیری گسترده‌تر نیز بر جامعه داشته باشد.

اتفاقاً هرچه در تاریخ مذاهب و علی‌الخصوص دین اسلام به زمان‌های اخیر نزدیك می‌شویم این تاثیرگذاری بیشترمی‌شود.

بسیاری از این مطالب به ویژه آیات و احادیث آشناست و اما مدون كردن تمام این مقوله‌ها در یك پژوهش، ارزشمند و خواندنی است.

امید است كه خوانندگان نیز با مطالعه كتاب و مستغرق شدن در فضایل انبیاء از این دریای لایتناهی بهره برند و به قدر تشنگی خویش از این سرچشمه‌های معرفت سیراب شوند.

پژوهش‌گر دانشگاه اصفهان و ناشر مولف 8 جلد كتاب علمی كاربردی

منوچهر سبزواری

فهرست مطالب

پیشگفتار. 35

مقدمه. 39

آفرینش حضرت آدم(علیه السلام). 46

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) و سؤال چرا آدم را آدم نامیدند؟. 49

حج حضرت آدم(علیه السلام) 53

حضرت آدم(علیه السلام) از منظر قرآن كریم.. 57

دعا و نقش انگشتر حضرت آدم(علیه السلام) 61

فرزندان آدم(علیه السلام) 61

رسالت حضرت آدم(علیه السلام) 66

هبه‌الله یا شیث نبی(علیه السلام). 68

حضرت انوش(علیه السلام). 70

حضرت قینان(علیه السلام). 71

حضرت مهلائیل(علیه السلام). 72

حضرت یارد معروف به الیارذ(علیه السلام). 73

همسران هابیل و قابیل فرزندن حضرت آدم(علیه السلام). 74

یك حدیث... 74

حضرت ادریس(علیه السلام). 75

صُحف حضرت ادریس(علیه السلام) 77

شریعت و آیین حضرت ادریس(علیه السلام) 77

شهرسازی توسط حضرت ادریس(علیه السلام) 78

معجزات حضرت ادریس(علیه السلام) 78

حضرت بَرد(علیه السلام). 80

حضرت اخنوخ(علیه السلام). 81

حضرت متوشلخ(علیه السلام). 82

حضرت لَمَك یا مَلَك(علیه السلام). 83

حضرت نوح(علیه السلام). 84

مشخصاًت ظاهری و مدت عمر حضرت نوح(علیه السلام) 84

وصیت آدم(علیه السلام) به هبه‌الله... 85

رسالت حضرت نوح(علیه السلام) 85

بت‌پرستی قوم نوح(علیه السلام) 86

همسر و فرزندان حضرت نوح(علیه السلام) 86

طوفان بر كُلّ زمین بود. 87

ساخت كشتی به فرمان پروردگار. 88

مدت زمان زندگی در كشتی.. 89

كارهایی كه برای اولین بار انجام می‌شد. 90

حضرت سام(علیه السلام). 94

حضرت ارفحشد(علیه السلام). 96

حضرت شالخ(علیه السلام). 97

حضرت هود(علیه السلام). 98

خشك‌سالی زمان قوم عاد. 102

ویژگی‌های عذاب قوم عاد. 102

محل تجمع كافران.. 103

چند حدیث از معصومین.. 104

محل تجمع حضرت هود(علیه السلام) و پیروانش.... 104

سرگذشت هود(علیه السلام) بعد از نابودی قوم عاد. 105

حضرت فالغ یا قالع(علیه السلام). 111

حضرت ارغو(علیه السلام). 112

حضرت شروغ یا یروغ(علیه السلام). 114

حضرت نوش بن امین(علیه السلام). 115

حضرت ناخور یا صاروغ(علیه السلام). 116

حضرت تارخ یا ناحور(علیه السلام). 117

حضرت صالح(علیه السلام). 118

مشخصاًت ناقه حضرت صالح(علیه السلام) 121

كشتن ناقه توسط قوم ثمود. 121

حضرت صالح(علیه السلام) و پیروانش پس از نابودی قوم ثمود. 122

محل دفن حضرت صالح(علیه السلام) 123

وحی پروردگار به پیامبرش حضرت محمد(صلی الله علیه واله) 128

حضرت ابراهیم(علیه السلام). 130

نَسب حضرت ابراهیم(علیه السلام) 131

ولادت حضرت ابراهیم(علیه السلام) 131

زادگاه حضرت ابراهیم(علیه السلام) 132

اعتقادات مردم بابل.. 133

گفتگوی حضرت ابراهیم(علیه السلام) با آزر. 133

مبارزه ابراهیم(علیه السلام) با بت‌پرستان.. 134

مبارزه عملی حضرت ابراهیم(علیه السلام) با بت‌پرستان.. 135

محاكمه‌ی حضرت ابراهیم(علیه السلام) در دادگاه علنی.. 136

حضرت ابرهیم(علیه السلام) در كام آتش نمرودیان.. 137

آتش با حضرت ابراهیم(علیه السلام) چه كرد؟. 138

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) و منصور دوانیقی ملعون.. 140

معراج حضرت ابراهیم(علیه السلام) 141

مقام امامت حضرت ابراهیم(علیه السلام) 141

حدیثی درباره‌ی حضرت ابرهیم(علیه السلام) و ساره و هاجر. 143

همسران و فرزندان حضرت ابراهیم(علیه السلام) 145

ساخت خانه‌ی خدا به دست حضرت ابراهیم(علیه السلام) 146

امر پروردگار و اولین حج حضرت ابراهیم(علیه السلام) و اسماعیل(علیه السلام) 147

ملاقات حضرت ابراهیم(علیه السلام) با ملك‌الموت.. 148

صحف حضرت ابراهیم(علیه السلام) 149

مدت عمر و وفات و محل دفن حضرت ابراهیم(علیه السلام) 149

موی سفید. 150

چند اموری كه برای اولین بار توسط حضرت ابراهیم(علیه السلام) انجام شد. 150

صفات حضرت ابراهیم(علیه السلام) 152

فرمایشات الهی به حضرت ابراهیم(علیه السلام) 153

آیات قرآن و مژده فرزند به حضرت ابراهیم(علیه السلام) 160

آیات قرآن و اعمال حج و حضرت ابراهیم(علیه السلام) 164

حضرت لوط(علیه السلام). 170

اعمال زشت و ناپسند مردم سدوم. 171

علت رواج عمل زشت لواط در قوم لوط(علیه السلام) 172

رسالت حضرت لوط(علیه السلام) میان مردم شهر سدوم. 173

ارشاد و گفتگوی حضرت لوط(علیه السلام) با قومش.... 174

درخواست عذاب از پروردگار توسط حضرت لوط(علیه السلام) 175

آمدن فرشتگان برای عذاب قوم لوط(علیه السلام) 176

حضرت اسماعیل بن ابراهیم(علیه السلام). 186

ذبیح الله كیست؟. 187

ازدواج اسماعیل(علیه السلام) در مكه و فوت مادرش هاجر(علیها السلام) 188

مدت عمر و محل دفن جناب اسماعیل(علیه السلام) 190

حضرت اسماعیل بن حزقیل(علیه السلام). 191

حضرت اسحاق بن ابراهیم(علیه السلام). 193

ازدواج حضرت اسحاق(علیه السلام) 195

مدت عمر و محل دفن اسحاق(علیه السلام) و مادش ساره. 196

حضرت یعقوب(علیه السلام). 197

آن‌چه حضرت یعقوب(علیه السلام) بر خود حرام كرد. 198

معنای اسرائیل.. 198

معنای یعقوب.. 198

آمدن سائلی به خانه یعقوب(علیه السلام) 199

ازدواج یعقوب(علیه السلام) با دختران لابان.. 200

وصیت و درگذشت یعقوب(علیه السلام) 202

حضرت یوسف(علیه السلام). 205

مهمانی زلیخا با زنان دربار. 208

حضرت یوسف(علیه السلام) در زندان.. 209

آزادی یوسف از زندان و حضورش نزد پادشاه. 211

بنیامین به مصر می‌رود. 213

بازگشت یوسف(علیه السلام) به آغوش پدر. 215

روایتی از آقا امام رضا(علیه السلام) 218

یوسف(علیه السلام) و دیدار زلیخا با آن حضرت.. 219

مدت عمر و درگذشت یوسف(علیه السلام) و محل دفن آن حضرت.. 220

فرمایشات ائمه اطهار(علیه السلام) درباره‌ی حضرات یعقوب(علیه السلام) و یوسف(علیه السلام) 221

حضرت ایوب(علیه السلام). 233

نسب و محل ولادت آن حضرت.. 233

بلاهایی كه حضرت ایوب(علیه السلام) به آن مبتلا شد. 234

نقلی دیگر از قول بعضی از مفسران.. 236

روایات ائمه اطهار(علیه السلام) و اهل تحقیق درباره‌ی ایوب(علیه السلام) 239

حدیثی از امام محمد باقر(علیه السلام) 241

نكته‌ی دیگر. 241

بانو رحمت همسر با وفای حضرت ایوب(علیه السلام) 242

مدت عمر و محل دفن آن حضرت.. 243

حدیثی از حضرت امام سجاد(علیه السلام) 244

حضرت ببرز بن لاوی(علیه السلام). 245

حضرت احرب بن ببرز(علیه السلام). 246

حضرت میتاح بن احرب(علیه السلام). 247

حضرت عاق بن میتاح(علیه السلام). 248

حضرت خیام بن عاق(علیه السلام). 249

حضرت مادوم بن خیام(علیه السلام). 250

حضرت شعیب(علیه السلام). 251

نسب آن حضرت.. 251

قوم شعیب(علیه السلام) در شهر مدین.. 252

رسالت حضرت شعیب(علیه السلام) بر قوم مدین.. 252

اصحاب اّیْكه چه كسانی بودند. 253

كیفیت عذاب قوم شعیب(علیه السلام) 254

مدت عمر و محل دفن حضرت شعیب(علیه السلام) 255

نظر قرآن در مورد كم‌فروشان.. 255

احادیثی درباره‌ی حضرت شعیب(علیه السلام) 256

حضرت شعیب بن مِهرَم(علیه السلام). 263

حضرت شعیب بن مهرم(علیه السلام)،از منظر قرآن.. 263

حضرت ذوالقرنین(علیه السلام). 265

چرا ذوالقرنین.. 266

سفر ذوالقرنین به مغرب زمین.. 268

سفر ذوالقرنین به مشرق زمین.. 269

ذوالقرنین و فرشته. 272

ذوالقرنین و پیرمرد. 272

ذوالقرنین و امتی دانا 273

مکان سد یاجوج و ماجوج.. 275

حضرت خضر(علیه السلام). 277

حضرت موسی بن فِلسی(علیه السلام). 279

موسی بن فلسی(علیه السلام) و حضرت خضر(علیه السلام) 280

شكستن كشتی.. 281

علت شكستن كشتی.. 282

حكمت كشتن طفل.. 282

اما اصلاًح و تعمیر دیوار. 283

نصیحت حضرت خضر به موسی(علیه السلام) 283

حضرت موسی بن عمران(علیه السلام). 287

نسب آن حضرت.. 287

وصیت حضرت یوسف(علیه السلام) 288

چرا موسی گفتند؟. 290

شیرخوارگی حضرت موسی(علیه السلام) 290

چرا فرعون فرزندان پسر را می‌كشت؟. 291

خروج موسی(علیه السلام) از كاخ فرعون.. 292

موسی(علیه السلام) در شهر مدین.. 292

بعثت حضرت موسی(علیه السلام) 294

موسی(علیه السلام) و هدایت فرعون.. 295

ایمان ساحران به موسی(علیه السلام) 297

مهاجرت بنی‌اسرائیل از مصر. 297

نزول بلا بر قبطیان.. 298

تعقیب بنی‌اسرائیل توسط قبطیان.. 298

خشكیدن دریا به امر الهی.. 299

غرق شدن فرعون و فرعونیان.. 299

آسیه همسر فرعون.. 310

مؤمن آل فرعون كیست؟. 311

همسر مؤمن آل فرعون.. 312

نزول تورات.. 312

نزول تورات از منظر قرآن.. 314

سامری كیست؟. 315

نزول مجدد تورات.. 319

تورات مشتمل بر پنج كتاب(سفر است) 320

شعب یهود و فرقه‌های آن.. 321

نقش نگین انگشتر حضرت موسی(علیه السلام) 321

پیمان شكنی فرعون و فرعونیان.. 321

معجزات حضرت موسی(علیه السلام) 322

معجزات نه‌گانه‌ی موسی(علیه السلام) 323

بعضی دیگر از معجزات موسی(علیه السلام) 326

عصای حضرت موسی(علیه السلام) 327

كشتن گاو پیدا شدن قاتل.. 328

نتیجه‌ی داستان.. 328

چرا گاو با این مشخصات.. 330

یك حدیث از حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) 330

لكنت زبان حضرت موسی(علیه السلام) 333

قارون كیست؟. 334

موعظه‌های پروردگار به موسی(علیه السلام) 341

پسران حضرت موسی(علیه السلام) 344

مدت عمر و محل دفن حضرت موسی(علیه السلام) 344

حضرت موسی(علیه السلام) و جناب ملك الموت(علیه السلام) 344

مناجات حضرت موسی(علیه السلام) با حق تعالی.. 345

حضرت هارون(علیه السلام). 347

فرزندان حضرت هارون(علیه السلام) 349

مدت عمر و محل دفن حضرت هارون(علیه السلام) 349

حضرت قحافه(علیه السلام) و قوم بئرمعطله. 352

حضرت یوشع بن نون(علیه السلام). 354

رسول اكرم(ص، خبری را قبل از وقوع به امت فرمودند. 356

مدت عمر حضرت یوشع(علیه السلام) بن نون.. 356

حضرت كالیب بن یوحنی(علیه السلام) یا(كالب بن یوفنّا). 357

مدت عمر و محل دفن حضرت كالب(علیه السلام) 359

حجت‌های پروردگار. 360

حضرت فیخاس(علیه السلام). 361

حضرت بشیر بن فیخاس(علیه السلام). 362

حضرت جبرئیل بن بشیر(علیه السلام). 363

حضرت اَبلث بن جبرئیل(علیه السلام). 364

حضرت اجر بن ابلث(علیه السلام). 365

حضرت قحتان بن اجر(علیه السلام). 366

حضرت عوق بن قحتان(علیه السلام). 367

حضرت حزقیل(علیه السلام). 368

حضرت الیاس(علیه السلام). 371

حضرت الیسع(علیه السلام) یا یسع(علیه السلام). 375

حضرت ذوالكفل(علیه السلام). 377

حضرت شمعیا یا شعیا(علیه السلام). 380

حضرت احیاء(علیه السلام). 383

حضرت آلی(علیه السلام). 386

حضرت القانا(علیه السلام). 388

حضرت اشموئیل یا سموئیل یا اسماعیل(علیه السلام). 390

حضرت طالوت(علیه السلام). 392

یك روایت از حضرت علی(علیه السلام) 396

حضرت ارمیا یا یرمیا(علیه السلام). 398

حضرات نریا – باروخ- ساریا( ع). 400

حضرت منذر بن شمعون(علیه السلام). 401

حضرت دانیال(علیه السلام). 402

حضرت حیقوق(علیه السلام). 403

حضرات حینا – میثائیل – عُزریا(علیه السلام). 404

خرابی بیت المقدس.... 407

حضرت مكیخال(علیه السلام). 409

حضرت انشوا(علیه السلام). 412

حضرت رشیخا(علیه السلام). 413

حضرت نسطورس(علیه السلام). 414

حضرت یسابغ(علیه السلام). 415

حضرت روبیل(علیه السلام). 416

حضرت وعید بن نسطورس(علیه السلام). 417

حضرت داوود(علیه السلام). 418

نعمت‌هایی كه خداوند به داوود(علیه السلام) عنایت فرمود. 418

دستورات پروردگار در زبور. 421

فرمایشات حكمت آمیز پروردگار كه به داوود(علیه السلام) وحی شد. 422

نصایح داوود(علیه السلام) به فرزندش حضرت سلیمان(علیه السلام) 423

قضاوت حضرت داوود(علیه السلام) 424

افترا به حضرت داوود(علیه السلام) 424

بعثت حضرت داوود(علیه السلام) 426

عبادات حضرت داوود(علیه السلام) 427

حضرت داوود(علیه السلام) در حج خانه‌ی خدا 428

مدت عمر و وفات حضرت داوود(علیه السلام) 429

كسی كه آن بهشت را به چشم دیده بود. 433

نتیجه‌ی داستان.. 434

حضرت ناتان(علیه السلام). 436

حضرت سلیمان(علیه السلام). 438

دلیل دیگری به جانشینی حضرت سلیمان(علیه السلام) 439

نعمت‌هایی که خداوند، به سلیمان(علیه السلام)داد. 440

تسخیر باد و حضرت سلیمان(علیه السلام) 442

در یکی از سفرهای حضرت سلیمان(علیه السلام) به وسیله‌ی باد. 442

فرمایش حضرت امام رضا(علیه السلام) 443

حضرت سلیمان(علیه السلام) و مورچه. 444

سرزمین نمل.. 447

حضرت سلیمان(علیه السلام) و رژه اسبان.. 447

حضرت سلیمان(علیه السلام) و ملكه سباء، بلقیس.... 448

حركت كاروان یمن به بیت‌المقدس.... 450

دومین كاروان سباء به بیت‌المقدس.... 451

سفر بلقیس به بیت‌المقدس.... 451

نطق حضرت سلیمان(علیه السلام) 457

نصیحت مادر به فرزند. 458

بنای بیت‌المقدس.... 458

بناهای دیگر حضرت سلیمان(علیه السلام) 459

شهر بیت‌المقدس یا اورشلیم.. 460

دیوار ندبه. 461

كشتار و تخریب شهر بیت‌المقدس.... 462

شكرگزاری حضرت سلیمان(علیه السلام) 465

فرمایشات حضرت امام حسن عسكری(علیه السلام) در مورد هاروت و ماروت.. 468

سحر و جادو در یهود. 469

جانشین حضرت سلیمان(علیه السلام) 471

وفات حضرت سلیمان(علیه السلام) 472

حضرت آصف(علیه السلام). 478

حضرت صفورا(علیه السلام). 479

حضرت منبه(علیه السلام). 480

حضرت هندو(علیه السلام). 481

حضرت اصفر(علیه السلام). 482

حضرت رامن(علیه السلام). 483

حضرت اسحاق(علیه السلام). 484

حضرت ایم(علیه السلام). 485

حضرت حنظله بن صفوان(علیه السلام). 486

حضرت لقمان حكیم(علیه السلام). 491

نتیجه‌ی سكوت.. 492

نصایح لقمان به فرزندنش نافان.. 492

چهار جمله‌ی حكمت‌آمیز از لقمان حكیم(علیه السلام) 495

وفات حضرت لقمان(علیه السلام) 496

حضرت یونس(علیه السلام). 500

سفرهای دریایی حضرت یونس (علیه السلام) 505

فرمایشات حضرت علی(علیه السلام) 507

حضرت یونس(علیه السلام) در ساحل.. 507

حضرت یونس(علیه السلام) به نینوا می‌رود. 508

وفات و مزار حضرت یونس(علیه السلام) 509

حضرت مردخای پیغمبر(علیه السلام). 511

حضرت جاماسب(علیه السلام). 513

زردشت حكیم علیه رحمه. 515

حضرت عُزِیر یا عِزرا(علیه السلام). 518

خواب حضرت عُزیر(علیه السلام) 520

فرزندی كه از پدرش بزرگ‌تر بود. 522

فرمایش حضرت علی(علیه السلام) 522

حضرت ذكریا(علیه السلام). 523

اولین گواهی به پیامبری حضرت عیسی(علیه السلام) توسط حضرت یحیی(علیه السلام) 525

قتل حضرت ذكریا(علیه السلام) 526

حضرت یحیی(علیه السلام). 529

عبادت و زهد یحیی(علیه السلام) 530

ترجمه (كهیعص) در اول سوره مریم توسط آقا امام زمان عج.. 530

شهادت حضرت یحیی(علیه السلام) 532

شباهت مصیبت‌های آقا امام حسین(علیه السلام) با جناب یحیی(علیه السلام) 533

نتیجه داستان زندگی حضرت یحیی(علیه السلام) 534

تقدیر از خاندان نبوت(علیه السلام) 534

حضرت مریم(علیها السلام) 535

حضرت مریم(علیها السلام) پاك و مطهر بود. 537

تولد حضرت مریم(علیها السلام) از منظر قرآن.. 538

كیفیت باردار شدن حضرت مریم(علیها السلام) 538

وضع حمل حضرت مریم(علیها السلام) 540

روزه سكوت حضرت مریم(علیها السلام) 541

حضرات مریم(علیها السلام) و عیسی(علیه السلام) از دید یهود. 542

مهاجرت از مصر به بیت‌المقدس.... 543

وفات حضرت مریم(علیها السلام) 543

حضرت عیسی مسیح(علیه السلام). 546

رسالت حضرت عیسی(علیه السلام) 547

نسبت یوسف با مریم(صلی الله علیه واله) و علت سفر به مصر. 549

معجزات حضرت عیسی(علیه السلام) 549

مائده چه بود. 552

انجیل اصل.. 554

اناجیل فعلی.. 555

یك حدیث از حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) 557

تحریف تورات و انجیل.. 557

بشارت به ظهور حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) 558

انجیل بُرنابا 559

حواریون.. 560

اسامی حواریون.. 561

در انجیل برنابا فصل چهارم نام آن 12 نفر را این گونه ذكر كرده. 561

نصایح حضرت عیسی(علیه السلام) به حواریون.. 562

فرستادگان عیسی(علیه السلام) به انطاكیه. 563

پایان كار حضرت عیسی(علیه السلام) 566

تجرد حضرت مسیح (علیه السلام) 568

سرانجام كار حواریون.. 568

حضرت جرجیس(علیه السلام). 581

حضرت خالد(علیه السلام). 583

روایتی از حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) 590

راز تلاوت سوره كهف توسط سر مقدس اباعبداله الحسین(علیه السلام) 592

حضرت بخیرا بن وعید(علیه السلام). 597

سرزمین وحی.. 597

ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد. 602

درود بر رسول خدا صلی الله علیه و آله. 602

تفاوت رسول و نبی.. 603

تعداد انبیاء و اوصیا 604

حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله خاتم النبی.. 608

نسب حضرت از این قرار است... 608

اولین سفر حضرت محمد(صلی الله علیه واله) به شام. 609

دومین سفر حضرت محمد(صلی الله علیه واله) به شام. 611

آشنایی حضرت محمد(صلی الله علیه واله) با خدیجه. 612

حضرت محمد(صلی الله علیه واله) راهی خانه بانو خدیجه می‌شوند. 613

بازگشت كاروان تجاری به مكه. 614

ازدواج حضرت محمد(صلی الله علیه واله) با بانو خدیجه. 615

بعثت حضرت محمد(صلی الله علیه واله) 619

تأثیر فرمایشات حضرت محمد(صلی الله علیه واله) در جمع قبایل.. 625

آیه‌هایی كه مستكبران را به هراس انداخت... 632

هجرت پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) از مكه به مدینه. 636

نزول فرمان هجرت از طرف پروردگار. 637

غزوات یا جنگ‌های تحمیلی بر رسول‌الله(صلی الله علیه واله) 645

برنامه‌ی پیامبر اسلام حضرت محمد(صلی الله علیه واله) 651

اسلام یعنی چه؟. 657

اسلام دین فطرت و طبیعت است... 660

وحی از كجاست... 664

وظایف حضرت رسول(صلی الله علیه واله) در امر هدایت و رهبری.. 667

نام‌های حضرت محمد(صلی الله علیه واله) 668

كنیه و القاب حضرت محمد(صلی الله علیه واله) 670

معنی آل چیست... 671

اهل بیت كیست؟. 672

عترت به چه معناست؟. 673

ذوی‌القربی چه كسی‌ست؟. 674

دستورات الهی به حضرت رسول(صلی الله علیه واله) 678

فرمایشات حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) 681

نماز. 682

نماز اظهار فروتنی است... 685

حكمت وجوب نماز از قول حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) 686

با هم یا جدا خواندن دو نماز. 687

حكمت نمازهای پنج گانه. 687

نماز مغرب.. 688

نماز عشاء. 689

نماز صبح.. 690

چرا نمازهای یومیه هفده ركعت است... 690

رازهای وضو در كلام حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) 691

شیطان دشمن آدم. 693

دین آسان یعنی اسلام. 694

چگونه نماز را به پا داریم.. 694

مسجد خانه‌ی خداست... 696

نماز ستون دین است... 696

خشم پروردگار و ملائکه. 697

نظرات ائمه‌ی اطهار(علیه السلام) در مورد نماز. 698

رو به قبله. 699

پنج قبله‌ی خلق.. 700

انس با نوافل.. 701

اهمیت خواب برای انسان.. 703

بدترین وقت برای خواب.. 704

بهترین وقت خواب.. 704

نماز صحیح.. 706

علل محرومیت از نماز شب... 707

حجه‌الوداع. 708

وحی به رسول‌الله(صلی الله علیه واله) 714

گزارش واقعه‌ی غدیر خم.. 714

حركت از مكه به طرف غدیر. 716

موقعیت جغرافیایی غدیر خم.. 716

بخش‌هایی از خطبه‌های پیامبر(صلی الله علیه واله) در غدیر خم.. 717

حضرت علی(علیه السلام) بر فراز دست‌های پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) 723

بیعت زنان با آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) 724

عمامه‌ی سَحاب.. 726

حضور جبرئیل در غدیر. 728

معجزه الهی غدیر. 729

اتمام حجت... 732

پایان مراسم غدیر. 732

فرمایش حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) 733

اعجاز قرآن.. 733

رسول‌الله(صلی الله علیه واله) و قرآن.. 734

معرفی قرآن از زبان قرآن.. 735

تحدی از اعجاز قرآن.. 736

اعجاز قرآن در عصر خلیفه. 737

آشنایی با آیات قرآن.. 738

دعوت پروردگار از خلق.. 746

اقسام آیات قرآن.. 748

اولین گردآورنده‌ی قرآن.. 750

رسم الخط قرآن.. 750

علامت‌گذاری حروف و كلمات.. 750

معنای لغوی قرآن.. 751

نام‌های قرآن.. 751

فرق است بین قرائت و تلاوت قرآن.. 752

پیامبر و قرآن.. 752

آداب تلاوت قرآن.. 753

فواید خواندن قرآن در روایات.. 755

قرآن از نگاه معصومین(علیه السلام) 755

قرآن از نظر غیر مسلمان.. 757

كلاس قرآن در قبر. 758

خوب ا‌ست بدانیم.. 759

دلایل عدم تحریف قرآن.. 762

اولین چاپ قرآن.. 762

چاپ قرآن توسط مسلمانان.. 763

ترتیب نزول سوره‌های قرآن.. 763

سوره‌هایی كه بیش از یك نام دارند. 764

سجده های قرآن.. 766

سجده های واجب... 766

دعاهای قرآنی.. 767

آیات عذاب در قرآن.. 768

معراج پیامبر(صلی الله علیه واله) 768

روایت معراج.. 769

مشخصات بُراق.. 770

سفر به آسمان اول.. 770

سفر به آسمان دوم. 772

سفر به آسمان سوم. 772

سفر به آسمان چهارم. 772

سفر به آسمان پنجم.. 773

سفر به آسمان ششم.. 773

سفر به آسمان هفتم.. 773

علت عروج پیامبر(صلی الله علیه واله) به آسمان.. 776

مفاد وحی بدون واسطه. 776

معراج حضرت رسول(صلی الله علیه واله) از نظر کافران قریش.... 777

معراج حضرت رسول(صلی الله علیه واله) از منظر قرآن.. 777

هبه‌لله هدیه پروردگار به رسول‌الله(صلی الله علیه واله) 778

اعلمیت حضرت علی(علیه السلام) 780

سیمای امام علی(علیه السلام) از منظر قرآن.. 780

آیات قرآن در وصف حضرت علی(علیه السلام) 781

آغاز خلافت آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) روز نوروز بود. 786

تألیفات و آثار حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) 787

نمونه‌ای از سخنان حضرت علی(علیه السلام) 788

متن خطبه‌ی بدون الف.. 789

متن خطبه‌ی بی نقطه. 802

سیرت حضرت علی(علیه السلام) از دید دشمن.. 807

نامه حضرت علی بن ابیطالب(علیه السلام) به معاویه. 809

فصاحت و بلاغت آقا امیرالمؤمنین (علیه السلام) 811

از حضرت علی آقا امیرالمؤمنین سؤال شد. 813

دوستان و شیعیان آل محمد(علیه السلام) چه كسانی هستند. 813

موقعیت شیعیان حضرت علی(علیه السلام) 815

آل‌عمران در قرآن كیست؟. 816

ادعا داریم شیعه هستیم.. 817

در عظمت پروردگار. 824

آفرینش.... 826

قدرت الهی.. 828

موقعیت شیعیان حضرت علی(علیه السلام) 815

پیشگفتار

آن‌چه در این كتاب مطالعه می‌شود، برگرفته از آیات قرآن، احادیث قدسی، نبوی و ائمه اطهار(علیه السلام) و تفسیر علماء شیعه، به رشته تحریر درآمده است. طبقات بشری كه پیامبران و انبیاء و اولیاء اعظام در صف اول آن قرار دارند، سواد و دانش خود را در هیچ مكتب و مدرسه‌ای نیاموخته؛ چنان‌که قرآن در این‌باره می‌فرماید:

و خدای عالم همه‌ی اسماء را به آدم تعلیم فرمود. آن‌گاه حقایق اسماء را در نظر فرشتگان پدید آورد و فرمود، اگر شما در دعوی خود صادق هستید، اسماء اینان را بیان كنید.(بقره/ 31)

و همین‌گونه ما روح(و فرشته بزرگ) خود را به فرمان خویش برای وحی به تو فرستادیم و از آن پیش كه وحی رسد، نه دانستنی كتاب خدا چیست و نه فهم كردی كه راه- ایمان و شرع كدام است، ولیكن ما آن كتاب و شرع را نور(وحی و معرفت) گردانیدیم كه هر كس از بندگان خود را بخواهیم به آن نور هدایت می‌كنیم و اینك تو(كه به نور وحی ما هدایت یافتی) خلق را به راه راست هدایت خواهی كرد).(شورا/ 52)

باز، ای رسول بگو خدای من حق را بر من القاء می‌فرماید كه او به اسرار عوالم غیب آگاه هست.(سبا/ 48)

كسی اطلاع دقیقی از ترتیب بعثت انبیاء در دست ندارد. چنان‌که نوشته‌اند، به همینصورت با كمی تغییرات است.

خداوند به مصالح امور داناست و شما نادانید.(بقره/ 216)

اسرار ازل را نه تو دانی و نه من*** وین حل معما نه تو خوانی و نه من

اندر پس پرده گفتگوی من و توست*** چون پرده برافتد نه تو مانی و نه من⁽¹⁾

هم‌چنین صفی علیشاه مفسر قرآن و شاعر، می‌فرماید:

آنان كه به راه عقل و برهان رفتند*** و آنان كه به رسم علم و ایمان رفتند

آگاه نگشتند ز اسرار وجود*** حیران به جهان شدند و حیران رفتند

آن‌چه مسلم است، ترتیب صحیح و دقیق بعثت حضرات انبیاء را فقط پروردگار و چهارده معصوم(علیه السلام)، عالم و دانا هستند.

حكمت قصص انبیاء در قرآن به چند دلیل بیان شده؛

و به آدم آن‌چه را كه نمی‌دانست، به الهام خود تعلیم داد.(علق/ 5)

آری كسی كه از هر جهت تسلیم حكم خدا گردید و نیكوكار گشت، مسلم اجرش نزد خدا، بزرگ خواهد بود و او را هیچ خوف و اندیشه و حزن و اندوهی در دنیا و آخرت نخواهد بود.(بقره/ 112)

مؤمنان را بشارت ده كه خدا، را بر آنان فضل(و رحمت عظیم و ثواب) بزرگ خواهد بود.(احزاب/ 47)

احكام در چه شرایطی بوده‌اند كه پروردگار عادل و مهربان با حداقل عمل به احكام، حداكثر ثواب و استفاده را برای بندگانش درنظر گرفته.

خداوند، برای شما حكم را آسان خواسته و تكلیف را مشكل نگرفته.(بقره/ 185)

خدا، می‌خواهد كار را بر شما آسان كند. كه انسان ضعیف خلق شده است.(نساء/ 28)

همانا در حكایات آنان برای صاحب عقل، عبرت كامل خواهد بود. این(قرآن) نه سخنی است كه فرا توان یافت، لیكن كتاب آسمانی مانند خود را تصدیق كرده و هر چیزی را مفصل بیان می‌كند و برای اهل ایمان هدایت و رحمت خواهد بود.(یوسف/ 111)

این(كتاب خدا و آیات مذكور) حجت و بیانست برای عموم مردم و راهنما و پندی برای پرهیزكاران.(آل‌عمران/ 138)

و آنان را از رحمت خود بهره‌مند ساختیم و به زبان عالمی آوازه نكو نام‌شان را بلند گردانیدیم.(مریم/ 50)

خدا، كافران را لعن كرد و بر آنان آتش دوزخ مهیا گردانید.(احزاب/ 64)قرآن كه بزرگ‌ترین كتاب آسمانی است به منظور هدایت بشر نازل شده است.

این هدیه الهی برای سعادت و به كمال رساندن انسآن‌ها از شیوه‌های مختلفی استفاده كرده، ابتداء از راه نصیحت و تذكر، سپس به طریق بیم و ترس⁽¹⁾

كه همگی در داستان‌های

قرآن به‌خصوص قصص انبیاء الهی آمده است. با توجه به اثر شگرف داستان‌ها بر روح و روان آدمی و نقش مهمی كه این گفتار عبرت‌انگیز در رشد و هدایت انسان ایفا می‌كند، سبب شده تا بخش قابل توجهی از آیات قرآن به بیان سرگذشت و تاریخ پیشینیان اختصاص یابد، به‌گونه‌ای كه برخی از محققاًن بیش از هزار آیه در قصه های قرآن برشمردند، تا آدمی از این كتاب كه هدف از نزول آن هدایت و كمال آدمی است، بهره گیرد و راه و روش زندگی را كه با سعادت و خوشبختی آمیخته، داشته باشد.

آن‌چه در این كتاب تحت عنوان داستان انبیاء ملاحظه می‌شود، شرح حال پیامبران بزرگواری است كه خداوند متعال در قرآن نام‌شان را ذكر فرموده و هم‌چنین پیامبرانی كه نامی از آن‌ها در قرآن برده نشده است.

و ما رسولان بسیاری پیش از تو فرستادیم كه احوال بعضی را بر تو حكایت كردیم و برخی را نكردیم...(غافر/ 78)

اینان همان رسولانی هستند كه ما از میان همه‌ی اولاد آدم و اولاد آنان‌که با نوح در كشتی نشاندیم و اولاد ابراهیم و یعقوب و دیگر كسان كه هدایت كرده و برگزیدیم، آن‌ها را به لطف و انعام خود مخصوص گردانیدیم كه هرگاه آیات رحمت ما بر آن‌ها تلاوت شود با گریه روی اخلاص بر خاك نهند.(مریم/ 58)

خداوند متعال را بی‌نهایت شكرگزارم كه به این بنده ناتوان و محتاج به خالق یكتا، عنایت فرمود و توفیق و اجازه داد كه در حد توانایی و بضاعت، این كتاب را تحت عنوان تاریخ انبیاء، كه سرچشمه از آیات الهی، احادیث قدسی و چهارده معصوم(علیه السلام) گرفته، جمع‌آوری و با زبانی ساده به نگارش در آورم.

امید است كه انشاءالله مورد توجه حضرت باری‌تعالی و آقا امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌وفرجه وخوانندگان قرار گیرد و باعث پند و عبرت اینجانب و جوانان عزیز آینده‌ساز مملكت اسلامی ایران قرار گیرد. ضمناً بر خود لازم می‌دانم از عزیزانی كه هر یك به نوعی در شكل‌گیری و تدوین این كتاب سهمی داشته‌اند و مرا یاری نمودند، تشكر و سپاسگزاری نمایم. انشاالله این جزوه سرمشق و راهنمای دوران زندگی و در نهایت ذخیره آخرت ما گردد.

غلامرضا نشاط

1392/7/15 مطابق با اول ذی‌حجه 1434

مقدمه

در میان قصص قرآن، داستان انبیاء از جلوه‌ای خاص برخوردار است كه دقت در زوایای زندگی آن پیام‌آوران الهی، البته آن‌گونه كه قرآن به بیان سرگذشت ایشان پرداخته است، تحول عظیمی در نهاد هر انسان حقیقت‌جو پدید می‌آورد.

هدف نهایی قرآن كریم از بیان سرگذشت انبیاء و رسولان الهی معرفی یك الگوی مناسب زندگی برای تمام افراد بشر و طالبان فلاح و صلاح است، تا با استفاده از روش این مشعل‌داران هدایت، راه را از چاه بشناسند و در تمام مراحل زندگی از این اسوه‌ها فضائل اخلاقی كسب و به هدایت رهنمون شوند.

ما بهترین حكایات را به وحی این قرآن بر تو می‌گوییم و هر چند پیش از این وحی از آن آگاه نبودی.(یوسف/ 3)

بنابراین هدف از داستان انبیاء در قرآن، یك امر تفننی و سرگرم كننده و یا یك گزارش تاریخی نبوده؛ هدف، عبرت‌ها و درس‌های اخلاقی و تربیتی است كه در لابلای این داستان‌ها آشكارا تجّلی می‌كند.

همانا در حكایات آنان برای صاحب‌عقل، عبرت كامل خواهد بود...(یوسف/ 111)

و روزی كه ما بر هر امتی از رسولان خودشان گواهی، برانگیزیم و تو را ای محمد(صلی الله علیه واله) بر این امت گواه آریم و ما بر تو این قرآن عظیم رافرستادیم، تا حقیقت هر چیز را روشن كند و راه دین حق را از راه های باطل بنماید و برای مسلمین هدایت و

رحمت و بشارت باشد.(نحل/ 89)

روش قرآن در طرح داستان‌ها آن است كه از وقایع تاریخ تنها بخش‌های زنده و نقش آفرین آن را برگزیده و از ذكر جزئیاتی كه فكر و اندیشه آدمی را از تدبیر و عبرت‌آموزی بازمی‌دارد، خودداری نموده است.

حضرت امیرالمؤمنین امام علی بن ابیطالب(علیه السلام) در نهج‌البلاغه كلمات قصار جمله 102، چنین می‌فرمایند: همانا خداوند شما را از چیزهایی بازداشته، پس پرده حرمت آن‌ها را ندرید و از نقل برخی موضوع‌ها برای شما خاموشی گزیده و این در حالی است كه آن‌ها را از روی فراموشی ترك نفرموده، پس در به دست آوردن و فهم آن‌ها خود را به رنج و مشقت نیفكنید.

ای اهل ایمان هرگز از چیزهایی مپرسید كه اگر فاش گردد شما را بد می‌آید و غمناك می‌شوید و اگر پرسش آن را به هنگام نزول آیات قرآن واگذارید، قرآن برای شما هر چه مصلحت است بیان می‌سازد، خدا از عقاب سؤالات بی‌جای شما درگذشت كه خدا بخشنده و بردبار است.(مائده/ 101)

پاك و منزه است پروردگار، كه خدایی مقتدر و بی‌همتاست و از توصیف جاهلانه‌ی خلق مبراست و سلام و تحیت الهی بر رسولان باد و ستایش مخصوص خداست كه آفریننده جهانیان است.(صافات/ 180الی 182)

هم‌چنین خداوند می‌فرماید: ای فرزندان آدم چون پیغمبرانی از جنس شما بیایند و آیات مرا برای شما بیان كنند. پس هر كه تقوا پیشه كرد و به كار شایسته شتافت هیچ ترس و اندوهی بر آن‌ها نخواهد بود.(اعراف/ 35)

انسان اشرف مخلوقات و زبده‌ترین جوهر تمام اكوان است.

فَتَبارَكَ اللهُ اَحْسَنُ الخالِقینْ؛ آفرین بر قدرت كامل بهترین آفریننده.(مؤمنون/ 14)پس انسان قابل هدایت و راهنمایی است تا آن‌جایی كه به ملكوت اعلاء رسد. قبل از نعمت هدایت همه با یكدیگر دشمن و در پرتگاه آتش قرار داشتند.

و به یاد آرید این نعمت بزرگ خدا را كه شما با هم دشمن بودید. خدا در دل‌های شما

الفت و مهربانی انداخت و به لطف خداوند همه برادر دینی یكدیگر شدید و در پرتگاه آتش بودید، خدا شما را نجات داد. چنین خداوندی آیاتش را برای راهنمایی شما بیان می‌كند باشد كه به مقام سعادت هدایت شوید.(آل‌عمران/ 103)

مشعل هدایت هیچ‌گاه خاموش نشد و نخواهد شد و محبت حق تعالی بر انسان و حتی دیگر مخلوقاتش زوال‌پذیر نیست. انبیاء و اوصیا تحمل هرگونه رنج و زحمت را بر خود خریدند تا توانستند مردم سرگشته را به كاخ سعادت و مدنیّت رهبری كنند. ولی آن‌چنان موفق نبودند كه همه‌ی خلق را ارشاد و هدایت نمایند. فقط كسانی كه دارای طینت پاك، ضمیر روشن، استعداد و لیاقت ذاتی داشتند و گوهر وجودشان قابل پرورش بود به توحید پیوستند.

آن‌گاه پیغمبرانی پی‌درپی بر خلق فرستادیم و هر قومی كه رسولی بر آن‌ها آمد آن رسول را تكذیب و انكار كردند، ما هم آن‌ها را از پی یكدیگر همه را هلاك كردیم و داستان‌های آن اقوام را عبرت دیگران ساختیم كه قوم بی‌ایمان از رحمت خدا دور باد.(مؤمنون/ 44)

شرح داستان انبیاء در قرآن به خاطر داستان سرایی نبوده، بلكه ذكر آن همه پند و سرمشق بندگان است.

و ما همه این حكایات اخبار انبیاء را بر تو بیان می‌كنیم تا قلب تو را به آن قوی و استوار گردانیم و در این(شرح حال رسولان) طریق حق و راه صواب بر تو روشن شود و اهل ایمان را پند و عبرت و تذكر باشد.(هود/ 12)

و ما رسولان را جز برای بشارت(نیكان) و ترساندن(بدان) نفرستادیم وكافران با سخنان بیهوده باطل، می‌خواهند به جدل، حق را پایمال كنند و آیات مرا آن‌چه برای تنبیه و انذارشان آمد به استهزا گرفتند.(كهف/ 56)

كسانی به افتخار پیامبری نائل می‌شدند كه لیاقت آن را داشتند. پروردگار، امت‌هایی را آفرید با عمرهای طولانی و رسولان متعددی بر آن‌ها فرستاد تا آنان را هدایت كنند ولی اغلب در گمراهی خود ماندند.

ولیكن ما امم و قبایلی را بیافریدیم كه عمر دراز یافتند و تو در میان اهل مدین(كه به جهل و گمراهی می‌زیستند) نبودی تا آیات ما را بر آنان تلاوت كنی. ولیكن ما(هر كس مانند تو لایق دانیم) به رسالت می‌فرستیم.(قصص/ 45)

پروردگار، صد و بیست و چهار هزار پیامبر برای هدایت خلق مبعوث فرموده كه نام 25 تن از رسولان در قرآن ذكر شده و داستان بعضی دیگران از طریق روایات پیامبر(صلی الله علیه واله) و ائمه اطهار(علیه السلام) به دست ما رسیده است.

و ما رسولان بسیاری پیش از تو فرستادیم، كه احوال بعضی را بر تو حكایت كردیم و برخی را نكردیم و هیچ رسولی جز به امر خدا نشاید، معجزه و آیتی برای امت بیاورد و چون فرمان خدا فرا رسد، آن روز بر همه به حق حكم كنند و كافران مبطل زیانكار شوند.(مؤمن، 78)

ولی چون ظرفیت و گنجایش مغزی و فكری اقوام گذشته، كشش درك اسلام ناب محمدی(صلی الله علیه واله) را نداشته، پیامبران هر زمان مطابق درك، فهم و طبق دستورات الهی آنان را هدایت می‌كردند.

خدا، شرع و آیینی كه برای شما مسلمین قرار داد، حقایق احكامی است كه نوح را هم به آن سفارش كرد و بر تو نیز همان را وحی كردیم و به ابراهیم و موسی و عیسی هم آن را سفارش نمودیم، كه دین خدا را بر پا دارید و هرگز تفرقه و اختلاف در دین مكنید و(بدان) كه مشركان را كه به خدای یگانه و ترك بتان دعوت می‌كنی(قبولش) بسیار در نظرشان بزرگمی‌آید. خدا، هر كه را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر كه را به درگاه خدا به تضرع دعا باز آید، هدایت می‌فرماید.(شورا/ 13)

ما مسلمین به تمام پیامبران پروردگار ایمان داریم و احترام می‌گذاریم و دوستار آنان هستیم.

بگو ای پیغمبر(صلی الله علیه واله)، ما ایمان آوردیم به خدای عالم و شریعت و كتابی كه به ما نازل شده و آن‌چه به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندانش نازل شد و آن‌چه به موسی و عیسی و پیغمبران دیگر از جانب پروردگار آمد به همه ایمان آوردیم، فرقی میان

هیچ یك از پیغمبران خدا، نگذاریم زیرا ما مطیع فرمان خدا هستیم.(آل‌عمران/ 84 و بقره/ 136)

پس با یك نظر در زندگانی و قیام پیامبران مشاهده می‌شود، همگی برای یك امر خطیر انتخاب و مأمور بودند كه خلق را دعوت به توحید و تعلیم آیین زندگی فردی و اجتماعی برحسب مراتب انسانیت راهنما باشند و در زندگی با یكدیگر تفاهم داشته و اصطكاك نورزند.

كلیه‌ی پیامبران بدون كوچك‌ترین انحراف و با علم به قوانین الهی ولی با درجات متفاوت از طرف پروردگار منسوب و خلق را به راه راست دعوت می‌كردند، كه كامل‌ترین و جامع‌ترین قوانین در اداره امور دنیوی و اخروی دین اسلام است كه با شرایع قرآن توسط خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی(صلی الله علیه واله) و امامان اثنی‌عشر(علیه السلام) كه تا صبح روز قیامت جاری و غیرقابل انكار است.

و رسولان را فرستاد كه نیكان را(به رحمت ابدی خدا) بشارت دهند و بدان را(از قهر و عذاب حق) بترسانند تا آن‌که پس از فرستادن این همه رسولان، مردم را بر خدا حجتی نباشد و خدا همیشه مقتدر و كارش همه بر وفق حكمت است.(نساء/ 165)

با عنایت به نعم الهی و توجه خاص حق تعالی نسبت به خلق، به‌خصوص در مورد هدایت بشری اگر كسی كفران نعمت كرد، خود مقصر است و حقی بر گردن كسی نیست.ما به حقیقت راه(حق و باطل) را به انسان نمودیم، حالی خواهد هدایت‌پذیرد و شكر این نعمت گوید و خواهد آن نعمت را كفران كند.(دهر/ 3)

هر پیمبر فرد آمد در جهان***فرد بود و صد جهانش در نهان

ابلهانش فرد دیدنش و ضعیف***كی ضعیف است آن‌که بر شرّ شد حریف ⁽¹⁾

دین شما را به حد كمال رسانیدم و بر شما نعمت را تمام كردم و بهترین آیین را كه اسلام است برایتان برگزیدم.(مائده/ 3)

قرآن كریم، بزرگ‌ترین كتاب آسمانی است كه برای هدایت بشر نازل شده و بهترین هدیه الهی به انسان است، تا ما را به سوی سعادت و كمال راهنمایی كند. برای رسیدن به این منظور از هر شیوه‌ای استفاده شده است. همه‌ی انسآن‌ها از امتیازات و ارزش‌ها به طور یک‌سان برخوردار نیستند.

هر گروهی را به طریقی تشویق، ترغیب و هدایت نموده، بعضی را به ترس از عذاب و عده‌ای را به ذوق بهشت و هم‌چنین به ثواب و گناه راه را نشان داده است.

ما در كتاب آفرینش، بیان هیچ چیز را فروگذار نكردیم.(انعام/ 38)

به همین دلیل خداوند متعال یک‌صد و بیست و چهار هزار پیامبر فرستاده كه بشر را راهنمایی و هدایت به خداپرستی كنند. وظیفه فرستادگان الهی ابلاغ فرمان پروردگار، به بندگان است.

ما هیچ رسولی را به رسالت نفرستادیم جز آن‌که به او وحی كردیم كه به جز من خدایی نیست، تنها مرا به یكتایی پرستش كنید و بس.(انبیاء/ 25)در این كتاب سعی شده آن‌چه نویسندگان و محققاًن بزرگ و كوچك به رشته تحریر آورده‌اند، به طور خلاصه نوشته تا در معرض مطالعه خوانندگان عزیز قرار گیرد. آگاهی از دوران زندگانی پیامبران مورد علاقه مسلمان، به‌خصوص شیعیان است. چون دانستن اطلاعاتی در این‌باره مستلزم مطالعه كتاب‌های متعددی در این رشته می‌باشد كه به نظر می‌رسد از حوصله‌ی اكثر جوانان كه بیشتر مورد توجه هستند، خارج است.

با استعانت از پروردگار، اینجانب شرحی كوتاه از زندگانی فخر عالم وجود خاتم‌الانبیاء حضرت محمد مصطفی(صلی الله علیه واله) و حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(علیه السلام) و دیگر پیامبران(صلی الله علیه واله) را آورده تا انشاالله جوانان عزیز بیشتر با معارف اسلامی آشنا شوند.

قرآن با ترسیم صفت‌های برجسته‌ی انبیاء دل‌ها را در برابرشان خاضع و خاشع كرده، این تعریف‌ها و تمجیدها از سوی خدای حكیمی است كه درباره هیچ كس سخن گزاف

نمی‌گوید یا به تعارف از كسی تجلیل نمی‌كند. بنابراین باید ذهن خود را از تمجیدهای بشری بزداییم تا بتوانیم، حقیقت تعریف‌های خدا را از انبیاء درك كنیم.

و آنان را پیشوای مردم ساختیم(تا خلق را) به امر ما هدایت كنند و هر كار نیكو را به‌خصوص، اقامه‌ی نماز و اداء زكات را به آن‌ها وحی كردیم و آن‌ها هم به عبادت ما پرداختند.(انبیاء/ 73)

درگذشته، افسانه‌پردازان تاریخ را آشفته ساخته و در جهت اغراض خود حقایق را با دروغ‌ها درآمیخته؛ این تحریف‌ها تا به جایی رسید كه بعضی از كتب آسمانی را هم فرا گرفت.

همانا این قرآن اكثر احكامی كه بنی اسرائیل در آن اختلاف می‌كنند، کاملاً بیان خواهد كرد و حكم تورات را آشكار می‌سازد.(نمل/ 76)

قرآن در برابر این تحریف‌ها می‌ایستد و به نقل درست وقایع و قصه‌های حقیقی آفرینش و خلقت آدم و دیگر داستان‌ها می‌پردازد، تا آن‌چه به ناحق و غیر واقع در كتب آسمانی پیشین راه یافته، تصحیح فرماید.

ای اهل كتاب، رسول ما آمد تا حقایق و احكام بسیاری از آن‌چه از كتابآسمانی، تورات و انجیل را پنهان می‌دارید برای شما بیان كند. و به امت بگو حق آمد و باطل را نابود ساخت كه باطل خود لایق نابودی است.(مائده/ 15 و اسراء/ 81)

گروهی از یهود كلمات خدا را از جای خود تغییر داده...(نساء/ 46)

و هرگز از پیش و پس(گذشته و آینده) این كتاب حق، باطل نشود و تا قیامت حكمش باقی است زیرا او فرستاده خدای مقتدر حكیم ستوده صفات است.(فضلت/ 42)

كه ما خود قرآن را مجموع و محفوظ داشته و بر تو فراخوانیم.(قیامت/ 17)

1-آفرینش حضرت آدم(علیه السلام)

اشاره

خدا بهتر می‌داند كه در كجا رسالت خود را مقرر دارد...(انعام/ 124)

و همانا انسانی را از گِل و لای سالخورده تغییر یافته بیافریدیم.(حجر/ 26)

حضرت علی(علیه السلام) خطاب به فرزندشان حضرت امام حسن مجتبی(علیه السلام) چنین می‌فرمایند: «پسرم درست است كه من به اندازه‌ی همه‌ی كسانی كه پیش از من می‌زیسته‌اند، عمر نكرده‌ام اما در كردار آن‌ها نظر افكندم و در اخبارشان تفكر نمودم و در آثار آن‌ها سیر و سیاحت نمودم تا بدان‌جا كه همانند یكی از آن‌ها شدم».

تاریخ گذشتگان سراسر پند و عبرت و درس زندگی است. چه ملت‌ها و اقوام بزرگی كه در تاریخ آمده و كشورگشایی‌ها و فتوحاتی كردند، ولی در پایان به خاطر فساد و شهوت‌رانی و رفاه‌طلبی نابود گشته و نام‌شان در زوایای تاریخ مدفون گردید و چه پادشاهان و حكمرانانی كه بر بیشتر جهان حاكم شدند ولی خودسری و ظلم و ستم پیشه كرده و تاج و تخت خود را بر سر این كار گذاردند.خدای تعالی در هر زمان برای هدایت افراد بشر پیامبران و رسولانی را فرستاد؛ ولی

عموماً همین زمام‌داران خود‌سر و مردمان كافر و ناسپاس در برابر آن‌ها قد علم كرده و به جنگ با آن‌ها برخواسته و آن مردان الهی و پیروانشان را تحت شكنجه و آزار قرار دادند و یا به شهادت رساندند، اما این رادمردان الهی سخت‌ترین شرایط را در این راه تحمل كرده و با قناعت كردن به وسایل مختصر معیشتی زندگی زاهدانه‌ی خود رسالت سنگینی را كه به عهده داشتند انجام داده و به وظیفه خطیر خویش عمل كردند.⁽¹⁾

آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) درباره‌ی زندگی برخی از پیامبران بزرگوار چنین می‌فرمایند: پس از حمد و ثنای الهی و نكوهش از برخی مردم كه به مادیات دنیا توجه كرده و خدا را از یاد برده‌اند، فرمودند: كافی است كه روش رسول‌الله(صلی الله علیه واله) را سرمشق خویش قرار دهی و از پیامبر پاك و پاكیزه‌ات پیروی كنی، زیرا راه و رسمش سرمشق است برای آن كس كه بخواهد تاسی جوید و انتسابی است عالی برای كسی كه بخواهد منتسب گردد و محبوب‌ترین بندگان نزد خداوند كسی است، كه از پیامبرش سرمشق گیرد و قدم به جای او گذارد. پیامبر(صلی الله علیه واله) بیش از حداقل نیاز از متاع دنیا استفاده نكرد و به آن تمایلی نشان نداد. پهلویش از همه لاغرتر و شكمش از همه گرسنه‌تر بود. با آن‌که دنیا به وی عرضه شد تا آن‌چه می‌خواهد انتخاب كند، اما از پذیرفتن آن امتناع ورزید و از آن‌چه مبغوض خداوند است آگاهی داشت، لذا خود نیز آن‌ها را منفور می‌شمرد و آن‌چه خداوند آن را حقیر شمرده بود، او نیز حقیر می‌دانست و كوچك‌ها را كوچك و كم اهمیت.⁽²⁾

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) در دعای ام‌داوود كه برای عمل روز پانزدهم ماه مبارك رجب است، اسامی جمعی از پیامبران را نام بردند و چنین فرمودند: اللهم صل علی هابیل و شیث و ادریس و نوح و هود و صالح و ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و یوسف و اسباط و لوط و شعیب و ایوب و موسی و هارون و یوشع و میشا و خضر وذوالقرنین و یونس و الیاس و یسع و ذی‌الكفل و طالوت و داوود و سلیمان و زكریا و شعیا و یحیی و

تورخ و مَتی و ارمیا و حیقوق و دانیال و عزیز و عیسی و شمعون و جرجیس و حواریین و اتباع و خالد و حنظله و لقمان.⁽¹⁾

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: از ازل بیناست و تا به ابد یكتاست، دمسازی نداشته است تا از آن جدا افتد و بترسد كه تنهاست.

آفرینش را آغاز كرد و آفریدگان را به یك‌بار پدید آورد، بی‌آن‌که اندیشه‌ای به كار برد و از آن پیش كه بیافریند به آفریدگان دانا بود. از زمین گونه‌گون طبیعت خاكی فراهم كرد، از زمین نرم و ناهموار و از شیرین آن و از نمك‌زار، بر ان خاك آب ریخت تا پاك شد و با تری محبت‌اش بیامیخت تا چسبناك شد. پس صورتی از آن پدید آورد با اندام‌های بایسته و عضوهای جدا و به یكدیگر پیوسته آن را بخشكانید تا یك لخت شد و زمانی‌اش بداشت تا سخت شد، پس از دَمِ خود در آن دمید تا به صورت انسانی گردید.

پس از فرشتگان خواست تا آن‌چه در عهده دارند، ادا كنند و عهدی را كه پذیرفته‌اند وفا كنند، سجده‌ی او را از بُن دندان بپذیرند، خود را خوار و او را بزرگ گیرند و فرمود، آدم را سجده كنید ای فرشتگان، فرشتگان به سجده افتادند جز شیطان كه دیده‌ی معرفتش از رشك تیره شد و بدبختی بر او چیره، خلقت آتش را ارجمند شمرد و بزرگ مقدار و آفریده از خاك را پست و خوار. پس خدای سبحان آدم را خانه‌ای آرام داد. جایگاهی در امان و بی‌بیم با زندگی فراخ و پرنعیم و او را از شیطان ترسانید كه دشمنی است لئیم. اما دشمن او برنمی‌تافت كه آدم با نیكوكاران در بهشت به سر برد، كوشید تا او را از راه به در برد، او را بفریفت تا یقین را به گمان فروخت، شادمانی بداد و بیم خرید، فریب خورد و پشیمانی كشید. سپس خدای سبحان دَر توبه را به روی او گشاد و او را بدین سرای فرود آورد كه خانه رنج و امتحان است و زادن فرزندان و خدای سبحان از فرزندان او پیامبرانی گزید.كتاب پروردگار در دسترس شماست، حلال و حرام آن پیداست، واجب و مستحب آن

هویداست، ناسخ و منسوخش روشن رخصت و عزیمت آن معین، خاص و عامش معلوم.⁽¹⁾

پند و مثال‌هایش مفهوم، مطلق و مقیّدش پدیدار، محكم و متشابهش آشكار مُجمل آن تفسیر شده و نامفهومش تعبیر شده از حكمی كه بدانند و انجام دادنی است. و آن‌چه ندانند و واگذاردنی است، حكمی است كه وجوب آن در قرآن معین و نسخ آن در سنت مبرهن و حكمی كه سنت گوید باید و كتاب رخصت دهد كه ترك آن شاید و حكمی كه در وقتی خاص بر مكلف نوشته است و چون وقتش سپری شد، تكلیف هشته است و حرام‌های ناهمسان با كیفرهایی سخت و یا آسان، گناهی بزرگ كه كیفرش آتش آن جهان است و گناهی خُرد كه برای توبه كننده امید غفران است، یا آن‌چه مقبول میان دشوار و آسان است.

سپس حضرت علی(علیه السلام) در ادامه فرمود: خداوند سبحان در این كره‌ی خاكی پیامبرانی از فرزندان آدم(علیه السلام) برگزید و از آنان برای سپردن وحی و امانت در تبلیغ رسالت پیمان گرفت.⁽²⁾

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) و سؤال چرا آدم را آدم نامیدند؟

از حضرت پیامبر(صلی الله علیه واله) سؤال شد كه چرا آدم را آدم گفتند؟

حضرت فرمودند: برای این‌كه از خاك روی زمین خلق شد.

سؤال شد: از همه خاك‌ها خلق شد، یا از یك نوع خاك؟

فرمودند: اگر از یك خاك خلق می‌شد، مردم یكدیگر را نمی‌شناختند و همه یك شكل و قیافه بودند؟

و یكی از آیات قدرت الهی خلقت آسمان‌ها و زمین است و یكی دیگر اختلاف زبآن‌ها و رنگ‌های شما آدمیان، كه در این امور نیز ادله صنع وحكمت حق برای دانشمندان عالم آشكار است.(روم/ 22)

سؤال شد: از چه نوع خاكی؟ حضرت فرمودند: خاك سفید و سبز و سرخ و سرخ كم رنگ و از زمین‌هایی شیرین و شوره‌زار و خاك‌های هموار و ناهموار و زمین سخت كه به این سبب در میان مردم نرم و درشت‌خو سفید و زرد و سرخ و سیاه پوست به رنگ‌های خاك است.

و آن‌گاه كه پروردگار به فرشتگان عالم فرمود، كه من بشری از ماده‌ی گل و لای كهنه متغیر خلق خواهم كرد، پس چون آن عنصر را معتدل بیارایم و در آن از روح خویش بدمم همه بر او سجده كنید.(حجر/ 28 و 29)

سؤال شد: آدم از حوّا یا حوّا از آدم به وجود آمد؟

حضرت فرمودند: حوّا از آدم به وجود آمده كه اگر آدم از حوّا خلق می‌شد، طلاق به دست زنان بود نه به دست مردان. ⁽¹⁾

ای مردم بترسید از پروردگار خود آن خدایی كه همه شما را از یك تن بیافرید و هم از آن جفت او را خلق كرد و از آن دو تن خلقی بسیار از مرد و زن در اطراف عالم برانگیخت و بترسید از آن خدایی كه به نام او از یكدیگر مسئلت و درخواست می‌كنید، خدا را در نظر آرید...(نساء/1)

پرسیدند، حوّا از كل قسمت‌های بدن آدم خلق شد یا از بعضی قسمت‌ها؟

حضرت فرمودند: اگر از كل بدن آدم خلق می‌شد در قصاص حكم مردان و زنان یكی بود و چون حوّا از دنده چپ آدم خلق شده، در میراث زن یك سهم و مردان دو سهم و هم‌چنین شهادت دو زن برابر شهادت یك مرد است.حكم خدا در حق فرزندان شما این است كه پسران دو برابر دختران ارث برند...(نساء/ 11)

سپس حضرت فرمودند: زنان را بدین جهت نساء گویند كه آدم را انسان دیگری به غیر

از حوّا نبود. خداوند زن را برای آرامش و رافت و مهربانی و انس با یكدیگر آفرید.

و باز یكی از آیات لطف الهی آن است كه برای شما از جنس خودتان جفتی بیافرید كه در بر او آرامش یافته و با هم انس گیرید و میان شما رافت و مهربانی برقرار فرمود و این امر نیز برای مردم با فكرت ادله علم و حكمت حق آشكار است.(روم/ 21)

آقا امیرالمؤمنین حضرت امام علی بن ابیطالب(علیه السلام) در همین مورد فرمودند: حق تعالی آدم را از گِل روی زمین بعضی شور و بعضی طیب و نیكو بود آفرید، به این سبب ذرّیه آدم، انسآن‌های صالح و هم فاسق دارد.

سپس فرمودند: چون حق تعالی آدم را آفرید و در او از روح خود دمید، قبل از آن‌که روح در تمام بدن او جاری شود تا به زانوان او رسیده بود كه آدم خواست برخیزد، نتوانست و بیفتاد پس پروردگار فرمودند: انسان با شوق و رغبتی كه خیر و منفعت خود را می‌جوید چه بسا به نادانی با همان شوق و رغبت شر و زیان خود را می‌طلبد و انسان بسیار بی‌صبر و شتاب كار است.(اسراء/ 11)

آدمی در خلقت و طبیعت بسیار شتاب كار است، ای مردم ما آیات خود را به زودی به شما می‌نمایانیم تعجیل مدارید.(انبیاء/ 37)

حضرت رسول الله(صلی الله علیه واله) فرمودند: چون حق تعالی آدم را خلق كرد و روح در او دمید آدم عطسه‌ای كرد و گفت: الحمدالله رب‌العالمین. پروردگار خطاب به او فرمود، یرحمك الله.

پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: در این حال رحمت خداوندی بر او جاری شد و باری تعالیبه حضرت آدم فرمود، به عزت و جلالم سوگند اگر نه آن دو بنده من كه می‌خواهم خلق كنم، تو را خلق نمی‌كردم.⁽¹⁾

آدم(علیه السلام) گفت: آن دو بنده كه نزد تو عزیز هستند، نام‌شان چیست؟

خطاب رسید: ای آدم نظر كن به سوی عرش. وقتی نظر كرد، دو سطر دید كه با نور بر گوشه عرش نوشته شده: «لا اِلهَ اِلّا الله مُحَمَّدْ بنی الرَّحْمَة وَ عَلِّی مِفتاحُ الجَنَّة» و در سطر دیگر نوشته است: سوگند خورده‌ام به ذات مقدس خود كه رحم كنم هر كه را با ایشان موالات و دوستی كند، و عذاب كنم هر كه را با ایشان معادات و دشمنی كند.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: فرزندان آدم با یكدیگر مشاجره می‌كردند، یكی از آن‌ها گفت: بهترین خلق خدا، پدر ماست. دیگری می‌گفت: بهترین خلق خدا، ملائكه هستند. در این حال هبه‌الله(وصی حضرت آدم(علیه السلام)) وارد شد، از او پرسیدند: به نظر شما بهترین خلق خدا كیست؟

هبه‌الله گفت: از پدرم شنیدم كه فرمود، در گوشه عرش نوشته شده بود: «بِسم الله الرحمن الرحیم محمد و آل مُحَمَّد خَیرُ مِنْ كلِّ مَخلوُقٍ خَلَقَ الله»؛ یعنی محمد(صلی الله علیه واله) و آل محمد(صلی الله علیه واله) بهترین خلق خدا هستند.⁽¹⁾

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: خداوند قبل از آن‌که حضرت آدم را بیافریند، ما نوری بودیم كه خالق یكتا را تسبیح می‌گفتیم. از تسبیح ما فرشتگان تسبیح گفتند كه پیش از ما چنین نبود. وقتی پروردگار حضرت آدم(علیه السلام) را آفرید آن نور را در صلب او قرار داد.⁽²⁾

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: خداوند نور ما را پانزده هزار سال قبل از آفرینشآدم به صورت موجودات نورانی آفریده بود كه در پیرامون عرش الهی به تسبیح خدا مشغول بودیم.

حضرت امام موسی كاظم(علیه السلام) فرمودند: آدم(علیه السلام) به سبب ما بخشیده شد.⁽³⁾

حضرت امام رضا(علیه السلام) فرمودند: حوّا برای آدم پانصد شكم زایید و در هر حمل یك پسر و یك دختر بود، این زن و شوهر از خداوند اولاد صالح خواستند، تا همگی شكرگزار نعمت‌های حق تعالی باشند.⁽¹⁾

اوست خدایی كه همه شما را از یك تن بیافرید و از او نیز جفتش را مقرر داشت تا به او انس و آرام گیرد و چون با او خلوت كرد، باری سبك برداشت، پس آن بار حمل چندی در رحم بزیست تا سنگین شد كه آن‌گاه هر دو خدا را خواندند كه ای پروردگار ما اگر به ما فرزندی صالح عطا كردی بر این نعمت البته از شكرگزاران تو خواهیم بود.(اعراف/ 189)

پس چون به آن پدر و مادر فرزندی صالح عطا شد او را شریكان خود در آن‌چه به آن‌ها عطا گردید قرار دادند.(اعراف/ 190)

حج حضرت آدم(علیه السلام)

از حضرت امام هادی(علیه السلام) سؤال شد: آدم(علیه السلام) كه به حج مشرف شده بود و خود به تنهایی بوده چه كسی سر او را تراشید(حلق كرد)؟

حضرت امام(علیه السلام) از قول جدشان رسول‌الله(صلی الله علیه واله) فرمودند: خداوند به جبرئیل(علیه السلام) دستور داد كه به همراه یاقوتی از بهشت فرود آید. جبرئیل(علیه السلام) فوراً نزد آدم(علیه السلام) آمد و با یاقوت سر آدم را تراشید و به این وسیله حضرت آدم(علیه السلام) حلق كرد و از احرام خارج شد و تا جایی كهنور آن یاقوت رسید از محدوده حرم گردید.⁽²⁾

حضرت رسول الله(صلی الله علیه واله) فرمودند: حق تعالی صد و بیست و چهار هزار پیغمبر خلق فرمود كه من از همه گرامی‌ترم نزد خدا، ولی فخر نمی‌كنم و آفرید صد و بیست و چهار هزار وصی كه علی(علیه السلام) نزد پروردگار از همه بهتر و گرامی‌تر است(هر پیامبری یك وصی داشته كه اولین آن‌ها هبه‌الله كه وصی آدم(علیه السلام) بوده و آخرین آن‌ها، حضرت علی(علیه السلام) كه

وصی حضرت پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) می‌باشند.

سؤال شد: چند نفر از پیامبران مرسل هستند؟

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمودند: 313 نفر آن‌ها.

سؤال شد: خداوند چند كتاب فرستاده است؟

حضرت فرمودند: 104 كتاب، به حضرت شیث 50 كتاب، حضرت ادریس 30 كتاب، حضرت ابراهیم 20 كتاب و چهار كتاب تورات، انجیل، زبور و قرآن.

رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: چهار نفر از پیامبران سریانی بودند، آدم، شیث، اخنود(ادریس) و نوح.(ادریس اولین كسی است كه با قلم چیزی نوشت.)

پس فرمودند: چهار نفر از پیامبران عرب بودند، هود، صالح، شعیب و پیغمبر شما حضرت محمد(صلی الله علیه واله) و از پیغمبران بنی‌اسرائیل اولی حضرت موسی(علیه السلام) و آخری حضرت عیسی(علیه السلام) است و ششصد پیغمبر میان این دو پیغمبر مبعوث بودند.

سؤال شد: چند نفر از پیامبران اولوالعزم هستند؟

فرمودند: پنج نفر آن‌ها، حضرات نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمد(صلی الله علیه واله).⁽¹⁾

پرسیدند: معنی اولوالعزم چیست؟فرمودند: پیامبرانی هستند كه مبعوث شده بودند به مشرق و مغرب زمین و بر همه ی جن و انس.

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: پیامبران اولوالعزم را برای این اولوالعزم می‌گویند كه ایشان صاحب عزیمت‌ها و شریعت‌ها بوده‌اند. حضرت نوح با كتابی و شریعتی غیر از شریعت آدم(علیه السلام) مبعوث شد و هر پیغمبری كه بعد از حضرت نوح آمد، بر شریعت و طریقه و تابع كتاب او بود تا آن‌که حضرت ابراهیم خلیل الله صلوات الله علیه با كتاب و شریعتی

دیگر مبعوث گردید كه از آن پس ترك كتاب نوح شد.

البته این بدان معنی نبود كه حضرت نوح و كتاب و شریعت او را انكار نماید، بلكه آن شریعت منسوخ و باید به كتاب و دین جدید عمل شود.

مولف می‌گوید: هر شریعتی پایه‌ریز دین بعدی و شریعت جدید تكمیل كننده‌ی دین قبل می‌باشد و پیامبران بعد از حضرت ابراهیم(علیه السلام) به آن شریعت پای‌بند بودند، تا زمان حضرت موسی(علیه السلام) كه تورات را آورد و از آن تاریخ به بعد احكام صحف ابراهیم(علیه السلام) منسوخ و به دستورات الهی در تورات عمل می‌شد تا ظهور حضرت عیسی(علیه السلام) كه انجیل را آورد و باعث ترك شریعت حضرت موسی(علیه السلام) شد و كتاب الله حضرت عیسی(علیه السلام) تا بعثت حضرت محمد(صلی الله علیه واله) قوام و اعتبار داشت كه پس از ظهور اسلام و نزول قرآن كلیه ادیان منسوخ شد و باید به دستورات قرآن و دین اسلام عمل شود.

هر كس غیر از اسلام دین اختیار كند، هرگز از وی پذیرفته نیست و او در آخرت از زیانكاران است.(آل‌عمران/ 85)

و خدایی است كه رسول خود محمد(صلی الله علیه واله) را با قرآن و دین حق به عالم فرستاد، تا او را بر همه ادیان دنیا غالب گرداند و بر حقیقت این سخن گواهی خدا كافی‌ست.(فتح/ 28)

شریعت حضرت محمد(صلی الله علیه واله) منسوخ نمی‌شود تا روز قیامت و حلال او حلال و حرام اوحرام است، تا روز قیامت و هیچ پیغمبری بعد از ایشان نخواهد بود. پس اگر كسی ادعای پیغمبری بعد از حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) نمود مردود است.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: یكی دیگر از دلایل اولوالعزم آن است كه از آن‌ها و دیگر پیامبران عهد و پیمان گرفته شد، در باب خاتم بودن حضرت محمد(صلی الله علیه واله) و اوصیای ایشان تا حضرت مهدی قائم آل محمد(عج) همگی آن‌ها اقرار به این موضوع داشتند، ولی حضرت آدم(علیه السلام) در این امر شك نمود و در اقرار تردید كرد.⁽¹⁾

و ما با آدم عهدی بستیم و در آن عهد او را استوار و ثابت قدم نیافتیم.(طه/ 115)

از حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) سؤال شد: فرق رسول و نبی چیست؟

حضرت فرمودند: رسول آن است كه مَلك را می‌بیند و مستقیماً با هم صحبت می‌كنند ولی نبی صدای مَلك را در بیداری یا در خواب می‌شنود، اما او را نمی‌بیند.

و رسولانی هم كه شرح حال آنان را از پیش بر تو حكایت كردیم و آن‌ها كه حكایت ننمودیم به همه خدا وحی فرستاد و خدا با موسی به طور آشكار و روشن سخن گفت: پس وحی تو امر بی‌سابقه‌ای نیست كه قریش یا اهل كتاب یا هیچ امتی انكار نتواند كرد.(نساء/ 164)

و از رسولان هیچ بشری را یارای آن نباشد كه با خدا سخن گوید، مگر به وحی و الهام خدا، یا از پس پرده غیب عالم و حجاب ملكوت جهان، یا رسولی از فرشتگان عالم بالا فرستد تا به امر خدا هر چه او خواهد وحی كند البته كه او خدای دانای بلند مرتبه است.(شورا/ 51)

سؤال شد: موقعیت امام در این امر چگونه است؟حضرت فرمودند: امام هم مثل نبی، صدای مَلك را می‌شنود ولی او را نمی‌بیند و حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) نبوت و رسالت هر دو را با هم داشتند.

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: سه نفر از پیامبران پادشاه هم بودند؛ حضرات یوسف و داوود و سلیمان و دو نفر از پیغمبران پادشاه تمام دنیا شدند. ذوالقرنین و سلیمان كه از مؤمنین بودند.

حضرت فرمودند: پروردگار به اراده خود و به اقتضای زمان چند پیامبر را با هم مبعوث می‌فرمود، مانند حضرت ابراهیم و اسحاق را جهت سرزمین بیت‌المقدس و شام و حضرت یعقوب را به سوی سرزمین مصر و حضرت اسماعیل را به سرزمین جرهم و حضرت لوط را بر چهار شهر دیگر پیامبر نمود.

سپس حضرت فرمودند: در هر زمان پیامبری با زبان قومش مبعوث می‌گردید. ولی من با زبان عربی بر تمام كره زمین و جن و انس مبعوث شدم.

پیامبر خدا(صلی الله علیه واله) فرمودند: نخستین پیغمبر حضرت آدم(علیه السلام) و آخرین آن‌ها من محمدمصطفی(صلی الله علیه واله) خاتم النبین هستم.⁽¹⁾

به حقیقت خدا برگزید آدم و نوح و خانواده‌ی ابراهیم و خانواده‌ی عمران را بر جهانیان.(آل‌عمران/ 33)

پس خدا توبه او را پذیرفت(آدم) و هدایتش فرمود و به مقام نبوّتش برگزید.(طه/ 122)

محمد(صلی الله علیه واله) پدر هیچ یك از مردان شما نیست، او رسول خدا و خاتم انبیاست و خدا همیشه بر همه امور عالم آگاه است.(انبیاء/ 40)

حضرت آدم(علیه السلام) از منظر قرآن كریم

ای رسول یاد كن هنگامی را كه خدا به فرشتگان گفت: كه من بشر را از گِل می‌آفرینم.(ص/ 71)

فرشتگان گفتند: آیا كسی را در زمین قرار می‌دهی كه در آن فساد كند و خون‌ها ریزد؟ در حالی كه ما حمد و ستایش تو را پرستش و تقدیس و عبادت می‌كنیم. خداوند فرمود، چیزی را كه من می‌دانم شما نمی‌دانید.(بقره/ 30) و می‌خواهم آدم و ذریه‌اش را بیافرینم تا در زمین سكونت گزیند و آن را آباد سازد و خلیفه من بر روی زمین باشد. سپس پروردگار خطاب به فرشتگان مقرب فرمود، بروید و از روی زمین و از قسمت‌های مختلف آن خاكی بیاورید. آن‌ها چنین كردند. به امر حق‌تعالی خاك به صورت گِلی درآمد و پیكر آدم را با آن ساخت و از روح خود در آن دمید.(ص/ 72) و او را مشمول فضل و نعمت‌های خود قرار داد و رازهای مخلوقات را به او تعلیم فرمود و برای فهماندن اولویت آدم به خلافت، فرشتگان را دستور داد، اگر راست می‌گویید، نام‌ها و رازهای خلقت را به من

بگویید.(بقره/ 31) فرشتگان در جواب ماندند و ناچار به عجز و نارسایی علم و معرفت خود اعتراف كردند و گفتند ما جز آن‌چه از تو آموخته‌ایم چیزی نمی‌دانیم و دانا و حكیم مطلق تویی.(بقره/ 32) در این حال خطاب به آدم فرمود، ملائكه را از حقایق آن اسماء آگاه كن، از آن‌جایی كه آدم از سرچشمه فیض معنوی سیراب و از نور علم الهی اقتباس می‌كرد، نام‌ها و رازهای مخلوقات را بر فرشتگان آشكار ساخت و بدین‌وسیله حكمت مقام خلافت الهی خود را بر فرشتگان ثابت نمود و از طرفی فرشتگان، فضیلت آدم و سرّ آفرینش او را دریافتند و حكمت گزینش خلافت بر زمین را دانستند. خالق یكتا ملائكه را فرمان داد به عنوان اعتراف به مقام او بر وی سجده كردند.(بقره/ 34) علمای دین و مفسرین نوشته‌اند، سجده فرشتگان نه به خاطر جسم آدم بلكه برای روح الهی كه در اودمیده شده بود انجام گرفت.

ولی شیطان كه در صف فرشتگان بود از سر كبر و غرور از فرمان خداوند سرپیچی كرد.(ص/ 74 و بقره/ 34) پروردگار در مقام بازخواست از شیطان به او فرمود، چه چیز تو را از سجده بر مخلوقی كه من به دست عنایت خویش آفریدم بازداشت.(ص/ 75) شیطان گفت: من از جهت عنصر و گوهر از آدم برترم و كسی را با من یارای برابری نیست و هیچ موجودی به پایه‌ی رفیع من نمی‌رسد. من از آتش فروزان آفریده شده‌ام و او از گِل پست، از این جهت روا نیست كه من بر او سجده كنم.(اعراف/ 12 و ص/ 76) خدای تعالی به كیفر نافرمانی و سرپیچی شیطان او را ندا داد از بهشت سعادت بیرون شو، تو دیگر از مقام قرب رانده و مطرودی و تا روز قیامت لعنت و نفرین بر تو خواهد بود.(ص/ 77 و 78) شیطان از خالق بی‌همتا خواهش كرد او را تا روز بازپسین مهلت دهد و تا آن روز زنده باشد. پروردگار درخواستش را پذیرفت.(ص/ 79 الی81)

شیطان حتی در این حال كه خداوند حاجتش را برآورده ساخت، فضل الهی را سپاس و شكرگزاری نكرد و برای چندمین بار كفران نعمت نمود و بی‌ادبانه عرضه داشت حال كه مرا گمراه كردی، سر راه آدم و ذریه‌اش خواهم نشست و آن‌ها كه ناسپاس و شرط بندگی

تو را به جا نمی‌آورند گمراه می‌كنم.(ص/ 82)

پروردگار خطاب به او فرمود، من هم جهنم را از تو و پیروانت پر خواهم ساخت.(اعراف/ 18 و ص/ 85) و بدان كه هرگز نمی‌توانی بر بندگان مخلص و با اراده و عقیده قوی و با ایمان من مسلط شوی.(حجر/ 40 و ص/ 83) سپس حق تعالی خطاب به آدم و همسرش فرمود، در باغ بهشت سكونت كنید و هرچه می‌خواهید بخورید و بیاشامید اما به ایندرخت نزدیك نشوید كه از ستمگران خواهید شد.(بقره/ 35 و اعراف/ 19) و بدانید شیطان دشمن شماست و از مكر و حیله‌ی او برحذر باشید كه اگر چنین كردید برای همیشه در بهشت نعیم از هر جهت در آسایش و هیچ‌گاه گرسنگی و تشنگی و خستگی و برهنگی را نمی‌چشید.(طه/ 118 و 119) آدم و حوّا روزگاری را در بهشت سعادت زندگی می‌كردند و این خوشبختی چون خاری در چشم شیطان بود از این رو دشمن تصمیم به انتقام از آدم و محروم ساختنش از این نعمت‌های بهشتی را گرفت و با حیله‌ای به بهشت وارد شد.(طه/ 117) و با ظاهری آراسته و دل‌سوزانه خطاب به آدم و حوّا گفت: منظور خداوند از نخوردن میوه آن درخت برای آن است كه اگر بخورید از فرشتگان مجرب و با عمر جاودانه در بهشت خواهید ماند.(اعراف/ 20) هم‌چنان وسوسه خود را ادامه می‌داد، اما آدم و حوّا مقاومت می‌كردند و در ذهن خود فرمایش پروردگار را مرور می‌كردند تا آن‌که شیطان متوسل به قسم شد و سوگند یاد كرد كه من دلسوز و دوست شما هستم و هیچ‌گاه قصد گزند شما را ندارم و بر تأکید و اصرار خود افزود.(اعراف/ 21) تا آن‌که آدم دستان خود را به میوه آن درخت آلوده نمود و بلافاصله تمام لباس‌های آن‌ها از تنشان فرو ریخت و زشتی‌های‌شان نمایان شد كه آدم و حوّا از برگ‌های گیاهان بهشتی خود را پوشانیدند.(اعراف/ 22 و طه/ 121) آدم و حوّا به درگاه خالق یكتای خود پناه برده و گفتند: پروردگارا ما درباره خود ستم كردیم اگر ما را نیامرزی و به ما رحم نكنی هر آینه از زیان‌كاران خواهیم بود.(بقره/ 37 و اعراف/ 23) خداوند توبه آن‌ها را پذیرفت.(طه/ 122) و آن‌ها را فرمان نزول و خروج از بهشت داد.(بقره/ 38) و آدم و حوّا را خبر داد كه این دشمنی میان شیطان و شما هم‌چنان ادامه دارد.(اعراف/ 24 و طه/123) و آدم و ذریه‌اش

را از فتنه و وسوسه شیطان برحذر داشت و فرمود، همیشه پیرو دستوران الهی باشید تا از شرّ شیطان محفوظ بمانید.(اعراف/ 27) خداوند راه و رسم زندگی روی زمین را به آدم آموخت و نور امیدواری در دلش بیفروخت و به او خبر داد كه روزگار راحت و نعمت خالص و بی‌رنج تمام شد.(اعراف/ 10 و 25) و فرمود دو راه در پیش دارید، یكی راه هدایت و دیگری راه ظلالت، یكی ایمان و دیگری كفر، یكی رستگاری و دیگری خسران، پس هر كه از شریعت و سنت الهی پیروی كند به راه مستقیم او رود از وسوسه شیطان ترسی نداشته باشد.(اعراف/ 29) ولی هر كس از یاد خدا روی بتابد و از راه او منحرف شود، به سختی و بدبختی درخواهد افتاد و از گروهی خواهد بود كه كوشش ایشان در زندگی دنیا به جایی نرسد.(اعراف/ 30) و در حقیقت در گمراهی است در حالی كه خود را نیكوكار می‌داند.

و هر كس از یاد من اعراض كند، همانا معیشتش تنگ شود و روز قیامت نابینا محشورش كنیم.(طه/ 124)

و هم‌چنین ما هر كس را كه ظلم و نافرمانی كند و ایمان به آیات خدا نیاورد، مجازات سخت می‌كنیم با آن‌که هنوز عذاب آخرتش سخت‌تر و پاینده‌تر خواهد بود.(طه/ 127)

آیا شما فرزندان آدم را فراموش كرده و شیطان و فرزندانش را دوست خود گرفتید در صورتی كه آن‌ها شما را سخت دشمن‌اند و ظالمان كه به جای خدا شیطان را با طاعت برگزیدند بسیار بد مبادله كردند.(كهف/ 50)

همانا مثل خلقت عیسی در خارق‌العاده بودن از جانب خدا خلقت آدم ابوالبشر است كه خدا او را از خاك بساخت، پس بدان خاك گفت، بشری به حد كمال باش چنان گشت.(آل‌عمران/ 59)

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمودند: جبرئیل(علیه السلام) دوازده مرتبه بر حضرت آدم(علیه السلام) نازل شدو حضرت آدم برای اولین بار كارهایی را انجام داد.

دعا و نقش انگشتر حضرت آدم(علیه السلام)

دعای حضرت آدم(علیه السلام) در سوره اعراف آیه 23 آمده:

گفتند: خدایا ما بر خویش ستم كردیم و اگر تو ما را نبخشی و به ما رحمت و رافت نفرمایی سخت از زیانكاران شده‌ایم.(اعراف/ 23)

نقش انگشتری حضرت آدم(علیه السلام)(لااله الا الله، محمد رسول الله). كه در آیات سوره‌ی محمد، آیه 19 و سوره صافات، آیه 35 و سوره فتح، آیه 29 آمده است.

فرزندان آدم(علیه السلام)

آدم(علیه السلام) و حوّا، پس از وحی الهی و نزول آن‌ها به زمین خاكی، زندگی را در منزل جدید شروع و كم‌كم به آن عادت كردند و گاهی به یاد آن دوران خوب و خوش بهشت آهی می‌كشیدند. پروردگار چنین مقدر فرموده بودكه نسل بشر، روی زمین فزونی گیرد و باقی بماند و هدف اصلی از خلقت، شناخت خالق یكتا و بندگی و عبادت او و سیر تكامل و آباد

كردن زمین بود. از این رو حوا چندین نوبت باردار شد و فرزندانی به دنیا آورد و موجب خشنودی آن دو گردید و از تنهائی درآمدند و خداوند را به خاطر آن همه احسان و انعام بی كران شكرگزاری می‌كردند.(اعراف/ 190)

از فرزاندان اولیه آدم و حوا، هابیل و قابیل با اینكه برادر و از یك پدر و مادر بودند اما شخصیت‌های متفاوت و دارای خلق و خوی جدای از هم بودند. هابیل روحی پاك و ایمانی قوی و محكم داشت در حالی كه برادرش تندخو و شیطان صفت بود. مؤلف گوید: صفات و روحیات قابیل شاید به دلیل آن لقمه ممنوعه بود كه خداوند، آدم(علیه السلام) را از خوردن آن منع فرموده بود، پس باید بدانیم و مواظب خود باشیم كه لقمه حرام بسیار بد و چه بلاهایی كه سر انسان نمی‌آورد!!

هابیل به دلیل تقوا و پاكی، نامزد جانشینی پدر شد، با توجه به این كه قابیل بزرگ‌تر بود از این رو قابیل كینه برادر را به دل گرفت و در صدد انتقام برآمد.

پدر از موضوع مطلع شد و برای رفع كدورت و دلتنگی بین دو برادر بر آن شد كه به قابیل بفهماند انتخاب هابیل به خواست من یا او نبوده بلكه به دستور پروردگار است. سپس حضرت آدم(علیه السلام) به دو فرزند خود دستور داد هر یك از آن‌ها یك قربانی به درگاه خدای خود تقدیم كنند و قربانی هر كدام كه قبول شد، جانشین پدر شود.

پیشنهاد پدر مورد قبول آن‌ها قرار گرفت و محلی را برای تقدیم قربانی تعیین كردند. هابیل گله‌دار بود و یكی از بهترین گوسفندان خود را انتخاب و به محل تقدیم قربانی برد. قابیل كشاورز بود و از محصولات زراعی خود مقدار كمی آنهم از نوع نامرغوب به جایگاه معین آورد.⁽¹⁾

در آن روزگار نشانه قبولی قربانی بندگان پیدایش جرقه‌ای از آتش می‌آمد و قربانیقبول شده را با خود می‌سوزانید.

دو برادر هدایای خود را در محل مشخص قرار دادند و در نقطه‌ای دورتر به انتظار نشستند.

طولی نكشید كه شعله‌ای نمایان شد و قربانی هابیل را در خود فرو برد ولی هدیه قابیل صحیح و سالم باقی ماند. قابیل كه انتظار چنین پیشامدی را نداشت با غم فراوآن‌جایگاه را ترك كرد، ولی حسادت او نسبت به برادرش بیشتر شد و به هابیل گفت: من انتقام خود را از تو می‌گیرم و تو را می‌كشم.(مائده/ 27) و مقامی كه من لایق آن هستم، تو اشغال كردی.

هابیل با كمال وقار و آرامش و با زبان نصیحت به او گفت: برادر جان تو اشتباه می‌كنی كشتن من مشكل تو را حل نمی‌كند قبول نشدن قربانی تو دلیل دیگری دارد. خداوند بزرگ فقط قربانی و عبادت بندگان با تقوا را قبول می‌كند تو تقوا نداری.(مائده/ 27) من زنده باشم یا نباشم چیزی را تغییر نمی‌دهد، صلاح در آن است كه در اخلاق و رفتارت تجدیدنظر كنی و به سوی پاكی و فضیلت و تقوا روی آوری و بدی‌ها و پلیدی‌ها را از دل و جانت بزدایی و خود را به ملكات فاضله و صفات پسندیده زینت دهی تا الطاف الهی شامل حالت شود و هدایا و نذورات و عبادات تو مورد قبول حق تعالی قرار گیرد و اگر تو قصد جان من كنی و دست خود را به خون من آلوده سازی، من هرگز برای كشتن تو اقدام نخواهم كرد چون من از خدای خود می‌ترسم.(مائده/ 28) و بدان كه خونریزی و آدم كشی گناهی بزرگ است كه اگر مرتكب شوی به بدبختی تو خواهد افزود.

نصیحت‌های برادرانه هابیل در دل سیاه قابیل اثری نكرد و او در انتظار فرصتی بود كه عمل شیطانی خود را كه همان قتل هابیل بود تمام كند، تا آن‌که روزی هابیل را تنها دید هابیل متوجه شد كه برادرش قصد اجرای نقشه شوم خود را دارد، به او گفت: من می‌خواهم گناه كشتن من و گناه مخالفت تو با خواست پروردگار هر دو به تو بازگردد و تو را اهل آتش جهنم كند كه جایگاه ستمكاران است.(مائده/ 29) قابیل هیچ توجهی به حرف‌های برادر نكرد و با سنگی كه در دستداشت بر سر هابیل كوبید و او را به قتل رسانید. جسد بی جان غرقه به خون هابیل روی زمین افتاد، قابیل ابتداء از عمل خود خوشحال بود ولی كم كم پشیمان و نگران شد كه حال با این جسم بی جان برادر چه كند.(مائده/ 30) و جواب پدر را چه بدهد و چون تاكنون كسی در آن زمان از دنیا نرفته بود، نمی‌دانست باید چه عملی انجام دهد از طرفی چون قابیل قابلیت وحی را نداشت،

پروردگار مهربان كلاغی را فرستاد تا معلم قابیل شود، چون معمولا كلاغ غذای اضافی خود را زیر خاك پنهان می‌كند كه بعداً استفاده نماید، كلاغ با چنگال زمین را گود كرد و چیزی كه به منقار داشت زیر خاك مخفی نمود.

قابیل پیش خود گفت: من از این كلاغ تواناترم و شروع به كندن زمین كرد و جسد برادر را در آن گذاشت و بر روی آن خاك ریخت و از كار خود بسیار پشیمان و ناراحت شد.(مائده/ 31) غیبت طولانی هابیل پدر را نگران كرد، از قابیل پرسید، برادرت كجاست؟ قابیل با لحنی تند و خشن خطاب به پدر گفت: مگر من نگهبان او بودم یا اینكه او را به من سپرده بودی كه حالش را از من می‌پرسی. لحن تند و سابقه بد قابیل نسبت به هابیل حضرت آدم(علیه السلام) را بیشتر نگران كرد، تا این‌كه جبرئیل(علیه السلام) ماجرای قتل هابیل را به دست برادرش به آدم اطلاع و مزار او را به پدر نشان داد. پدر بر سر مزار هابیل گریه بسیار كرد و نزد خدای خدا شكایت برد.

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: وقتی آدم(علیه السلام) مطلع شد كه هابیل توسط برادرش قابیل كشته شده، بسیار گریه و زاری نمود و به پیشگاه پروردگار شكوه كرد. حق تعالی به او وحی فرستاد: كه به جای هابیل پسری دیگر به تو می‌بخشم. پس از چندی حوا پسری آورد كه نام او را شیث نهادند. خداوند خطاب كرد: ای آدم این پسر بخششی است از طرف من به تو او را هبه‌الله(هدیه الهی) نام بگذار. از آن پس حضرت آدم(علیه السلام) او را هبه‌الله نامید، تا آن‌که هنگام وفات آدم(علیه السلام) رسید. پروردگار به آدم وحی كرد: تو را در جوار رحمت خود می‌برم و تو نزد هبه‌الله كه نایب توست، وصیت كن و او را جانشین خود قرار بده و معرفی نما و آن‌چه به تو تعلیم دادم، از نام‌ها و دیگر اسرار به او واگذار كه مندوست ندارم زمین از حجت من خالی باشد.

حضرت آدم(علیه السلام) بنا به دستور پروردگار تمام فرزندان خود را از مردان و زنان و نوه‌ها جمع كرد و به آن‌ها گفت: ای فرزندان من، پروردگار عالم به من وحی فرستاده كه تو را از دنیا به نزد خود می‌آورم و امر فرمود، نزد فرزندم هبه‌الله وصیت نمایم و شما را سفارش می‌كنم كه از او اطاعت كنید كه او خلیفه و وصی من است بر شما، همه فرزندان گفتند:

ما او را اطاعت می‌كنیم و هیچ‌گاه با او مخالفت نمی‌كنیم. سپس حضرت آدم(علیه السلام) كلیه اسرار و ودیعه و آثار علمی و اسم اعظم پروردگار و جعبه حامل آن‌ها را به هبه‌الله تحویل داد و سفارش نمود كسی از آن‌ها مطلع نشود.⁽¹⁾

و گفت خدا مرا وصی و حجت خود بر زمین قرار داد، حال این سمت به تو انتقال می‌یابد و بدان كه در موقع مرگ خود یكی از بهترین فرزندان خود را جانشین و وصی قرار دهی و گفت: به زودی پیغمبری از فرزندان من ظهور می‌كند كه نامش نوح است كه قومش به طوفان گرفتار و به دریا غرق می‌شوند. حضرت آدم(علیه السلام) در جمع فرزندان خود گفت: حذر كنید از قابیل ملعون.

حضرت آدم(علیه السلام) در آن حال موت از هبه‌الله درخواست میوه بهشتی كرد.

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: حضرت آدم(علیه السلام) پسرش را به نزد جبرئیل(علیه السلام) فرستاد و پیغام داد كه بگوید: پدرم مریض است و مقداری از میوه درخت زیتون را می‌خواهد. جبرئیل امین(علیه السلام) به او گفت: برگرد به سوی پدرت كه او فوت كرده. من و جمعی از فرشتگان برای غسل و كفن و نماز بر او به زمین آمده‌ایم.

خداوند چون می‌خواست آدم(علیه السلام) را قبض روح كند، دستور داد: فرشتگان تختی و حنوطی و كفنی از بهشت برای او ببرند.

پس از تشریفات شستشو و كفن، هبه‌الله به جبرئیل(علیه السلام) گفت: پیش به بایست ای فرستاده پروردگار و نماز كن بر پیغمبر خدا.جبرئیل(علیه السلام) گفت: خدا ما را امر كرد به پدر تو سجده كنیم، پس ما پیشی نمی‌گیریم بر نیاكان و فرزندان او و تو از نیكوكارترین ایشانی.

هبه‌الله به نماز ایستاد و به دستور خداوند هفتاد و پنج تكبیر گفت كه هفتاد تكبیر مخصوص برای تفضیل حضرت آدم(علیه السلام)، و پنج تكبیر برای سنت كه این رسم تا روز قیامت پابرجاست. حضرت امام(علیه السلام) سپس فرمودند: حوا متوجه شد كه ملائكه برای قبض روح آدم

آمده‌اند، مانع می‌شد. آدم(علیه السلام) خطاب به حوا گفت: بگذار مرا با رسولان پروردگارم تنها باشم. پس ملائكه او را قبض روح كردند. جنازه حضرت آدم(علیه السلام) پس از مقدمات لازم در غار ابوقبیس(غار الكنز) به خاك سپرده شد. غار ابوقبیس در كوه ابوقبیس، جنب كوه صفا و مروه نزدیك به كعبه، حرم الهی است.

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: قبر حضرت آدم(علیه السلام) در حرم خداست.

حضرت پیامبر(صلی الله علیه واله) فرمودند: فوت آدم، روز جمعه یازدهم محرم مصادف با سالروز فرودش از بهشت به زمین بود و 936 سال عمر داشت و در مكه دفن شد. حوا از فوت آدم(علیه السلام) بسیار ناراحت شد و گریه‌ها كرد. تا سرانجام پس از یك‌سال و پانزده روز فوت شد و او را در جوار شوهرش سمت چپ حضرت آدم(علیه السلام) دفن كردند.⁽¹⁾

پس از ظهور حضرت نوح پروردگار دستور داد كه تابوت حضرت آدم(علیه السلام) را از خاك برگیرد و در كشتی گذارد و در نجف به خاك بسپارد و فعلا پشت مقام آقا امیرالمؤمنین به خاك سپرده شدند. چنان‌که در زیارت‌نامه حضرت علی(علیه السلام) می‌خوانیم، السلام علیك و علی ضجیعیكَ آدم و نوح. ترجمه:(سلام بر تو و آدم و نوح كه در كنار تو آرمیده‌اند).2

رسالت حضرت آدم(علیه السلام)

یكی از وحی‌های الهی به حضرت آدم(علیه السلام) كه پایه و اساس رسالت او نیز بوده و تأکید به عمل آن به شیث(علیه السلام) و دیگر جانشینان آن حتی تا به امروز شده، پروردگار خطاب به حضرت آدم(علیه السلام) فرمود: من تمام نیكی‌ها و سعادت‌ها را در چهار كلمه برای تو بیان می‌كنم.آدم(علیه السلام) پرسید: آن‌چهار كلمه كدامند؟

خطاب آمد كلمه اول از آن من، كلمه دوم از آن تو، كلمه سوم میان من و تو، كلمه چهارم میان تو و مردم است.

آن نیازمندی به تو پاداش دهم.

2-هبه‌الله یا شیث نبی(علیه السلام)

دویست و سی و پنج سال از عمر حضرت آدم(علیه السلام) گذشته بود كه شیث(علیه السلام) به دنیا آمد و در سن هفتصد و یك سالگی جانشین و وصی پدر گردید و همان طور كه گفته شد، حضرت آدم اسرار و ودیعه پیامبری را به شیث(علیه السلام) داد و گفت: تو بعد از من وصی و پیامبری. قابیل كه از این موضوع مطلع شد، نزد برادرش شیث نبی آمد و او را تهدید كرد و گفت: سبب این‌كه برادرت را كشتم، همین بود كه او مقام وصایت پدر كه حق من بود را می‌خواست تصاحب كند، او را كشتم. حال اگر تو هم جایی اظهار كنی كه مقام پدر به تو رسیده و بخواهی به من و فرزندانم فخر كنی، تو را هم می‌كشم.

از این رو شیث پیوسته در حال ترس و تقیه به سر می‌برد، البته این موضوع را حضرت آدم به فرزندش هبه‌الله گفته بود كه وصایت خود را از قابیل پنهان بدار.⁽¹⁾

حضرت امام حسن مجتبی(علیه السلام) فرمودند: شیث نبی هزار سال و چهل روز عمر كرد و رسالت پدر را هم‌چنان ادامه داد و پیگیر بود و در این مدت حدود پنجاه صحیفه از طرف

پروردگار به وی وحی رسید تا آن‌که موقع مرگ شد و طبق وصیت پدر جعبه حاوی⁽¹⁾

ودیعه‌ها و اسرار پیامبری و اسم اعظم را تحویل فرزند خود انوش یا(ایوس) داد و به وی وصیت كرد كه همین عمل را در زمان مرگش انجام دهد.⁽²⁾

3-حضرت انوش(علیه السلام)

حضرت شیث(علیه السلام) فرزاندان زیادی داشت ولی در بین آنان رسالت به جناب انوش یا(ایوس) رسید. مسعودی می‌نویسد: انوش یا ایوس، معروف به دیسان فرزند شیث و مادرش حوریه بود. انوش پیغمبری بود كه پس از شیث‌بن آدم(علیه السلام) متولی امر زعامت و راهنمای مردم آن روزگار شد. انوش(علیه السلام) اول كسی است كه به امر پروردگار درخت خرما كاشت و صدقه به مساكین می‌داد. انوش(علیه السلام) 950 سال عمر كرد. در اواخر عمرش، صندوق ودایع را كه از پدر به امانت گرفته بود، تحویل پسرش قینان داد و رحلت كرد. قبر آن حضرت در كوه ابوقیس نزد پدر و جد بزرگوارش حضرت آدم(علیه السلام) قرار دارد.⁽¹⁾

4-حضرت قینان(علیه السلام)

قینان(علیه السلام) از پیامبران و مشعل‌داران هدایت بود كه به امر حق‌تعالی پس از پدرش انوش(علیه السلام) قیام به امر حق نمود و مردم را به راه راست هدایت می‌كرد. قینان(علیه السلام) 840 سال عمر كرد. مسعودی، نوشته: آن حضرت در زمان عوج‌بن‌عناق كه از فرزندان قابیل بود، رسالت داشت. عوج مردی فاسد و طغیان‌گر بود. قینان(علیه السلام) در زمان مرگ به امر الهی ودایع و صندوق نبوت و اسم اعظم را تحویل فرزندش جناب مهلائیل(علیه السلام) معروف به حیث سپرد.⁽¹⁾

5-حضرت مهلائیل(علیه السلام)

حضرت مهلائیل(علیه السلام)، فرزند قینان(علیه السلام) به دستور خداوند امر به توحید می‌كرد و راه پدران خود در شهر بابل را ادامه داد. در زمان آن حضرت زاد و ولد بسیار شد و عده زیادی از مردم مهاجرت كردند و به اطراف متفرق و شهرهای دیگری بنا كردند، در این حال حضرت مهلائیل(علیه السلام) با سایر اولادان حضرت شیث(علیه السلام) شهر شوش در خوزستان نزدیك رود كرخه را بنا نمودند و مدت‌ها مردم را به خداپرستی دعوت می‌كرد. در اواخر عمر ودایع و اسم اعظم را تحویل پسرش جناب یارد(علیه السلام) نمود و در سن 926 سالگی رحلت کرد.⁽¹⁾

6-حضرت یارد معروف به الیارذ(علیه السلام)

حضرت یارد بن مهلائیل(علیه السلام) از انبیاء الهی و از خلفای بزرگ بود كه در شوش حكومتی آسمانی داشت. آن حضرت مردم را به راه راست و یكتاپرستی دعوت می‌كرد. از كارهای یارد(علیه السلام)، كاشت درختان و ایجاد جنگل‌ها بود و نهرهایی از رودخانه جهت آبیاری جدا كرد و مردم را به خوردن گوشت مرغ و ماهی ترغیب و عادت داد. آن حضرت 964 سال عمر كرد كه قبل از مرگ ودایع و اسم اعظم را به فرزندش اخنوخ كه همان حضرت ادریس(علیه السلام) است تحویل داد. بعضی از مورخین نام حضرت ادریس(علیه السلام) را هرمس حكیم نوشته‌اند.⁽¹⁾

7-همسران هابیل و قابیل فرزندن حضرت آدم(علیه السلام)

اشاره

شیعه مطلبی را كه یهود عنوان كرده قبول ندارد. نوشته‌اند: خداوند برای همسری هابیل، حوریه‌ای از بهشت فرستاد و برای قابیل همسری از جنیان برگزید، پس آن‌چه انسان خوب و شایسته مشاهده می‌شود از نسل هابیل است و هرچه مردمان بدكردار و ناشایست وجود دارد، از نسل قابیل می‌باشد.

یك حدیث

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: خون هیچ انسانی به ناحق ریخته نمی‌شود، مگر این‌كه سهمی از مسئولیت آن بر عهده قابیل است، كه این سنت شوم آدم‌كشی را بنیاد نهاد.⁽¹⁾

8-حضرت ادریس(علیه السلام)

اشاره

نام ادریس پیامبر دو بار در قرآن ذكر شده:

و یاد كن در كتاب خود احوال ادریس را كه او شخص بسیار راستگو و پیغمبری عظیم‌الشان بود و ما مقام او را بلند مرتبه و رفیع گردانیم.(مریم/ 56 و 57)

و دیگری در سوره انبیاء:

و نیز یاد آر، حال اسماعیل و ادریس و ذوالكفل را كه همه از بندگان صابر ما بودند و ما آن‌ها را به رحمت خاص خود درآوردیم، زیرا آنان از نیكان عالم به شمار بودند.(انبیاء/ 85 و 86)

خداوند از ایشان با صفات صدیق عظیم الشان و صابر و صاحب مکان بالا نام برده. علما و مفسرین فرمودند: منظور از مکان بالا عروج حضرت به آسمان‌هاست، زیرا خداوند علاوه بر پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)، چهار پیغمبر دیگر؛ حضرت ادریس(علیه السلام)، خضر(علیه السلام)، الیاس(علیه السلام) و عیسی(علیه السلام) را به آسمان و در ملكوت اعلاء و علیین جا داد.

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: خداوند ادریس(علیه السلام) را به ملكوت اعلاء بالا برد و از تحفبهشی به او خورانید، بعد از وفات او.

قرآن به مقام شكیبایی سه تن از پیامبران الهی اشاره فرموده: حضرت اسماعیل(علیه السلام) ادریس(علیه السلام) و ذوالكفل(علیه السلام) كه هر یك از این سه نفر در طول عمر خود در برابر دشمنان و با مشكلات طاقت‌فرسای زندگی، صبر و مقاومت به خرج داده و هرگز در برابر حوادث زانو نزدند و آنگاه بزرگ‌ترین پاداش و موهبت الهی را در برابر این استقامت كه همان رحمت واسعه حق است، برای این سه پیامبر عظیم الشان برشمردند.

نام این پیامبر در تورات اخنوخ و در عربی ادریس است. این پیامبر چون معارف الهی و حكمت‌های آموزنده را به خلق تدریس می‌كرد به ادریس معروف شد. این پیامبر با پنج واسطه به حضرت آدم(علیه السلام) ملحق می‌شود.

ادریس بن یرد بن مهلائیل بن قینان بن انوش بن شیث بن آدم(علیه السلام).

حضرت ادریس مدتی از عمر حضرت آدم(علیه السلام) را درك كرده بود.

محل تولد او را برخی سرزمین بابل و بعضی سرزمین مَنْفَ از توابع مصر ذكر كرده‌اند و مدت 365 سال عمر كرد.

در روایات آمده حضرت ادریس مردی بلند قد با سینه‌ای فراخ در گفتار با وقار و آهسته صحبت می‌كرد و هنگام راه رفتن گام‌های كوتاه برمی‌داشت و دائم در ذكر تسبیح پروردگار خود بود.⁽¹⁾

حضرت ادریس(علیه السلام) برای اولین بار كارهایی را انجام داد كه در تاریخ ثبت است.

آن‌جا نماز بگذر و حاجت‌های خود را از خدا طلب كن، زیرا مسجد سهله مدتی خانه ادریس(علیه السلام) بود و در آنجا خیاطی می‌كرد و نماز می‌خواند.

صُحف حضرت ادریس(علیه السلام)

پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله) فرمودند: جبرئیل امین(علیه السلام) به دستور پروردگار چهار مرتبه بر حضرت ادریس نازل شد، سپس فرمودند: ادریس سی صحیفه داشت كه هر یك از صحف موارد خاصی را تعلیم فرمود.

آن طور كه علامه مجلسی در بحارالانوار جلد 95 آورده: صحیفه‌ی حمد، صحیفه‌ی خلق، صحیفه‌ی رزق، صحیفه‌ی معرفت و الا آخر... كه در صورت لزوم به منبع مذكور مراجعه شود.

قسمتی از پندها و دستورات الهی در صحیفه‌ها كه در جلد یازده بحار مجلسی آمده چنین است:

شریعت و آیین حضرت ادریس(علیه السلام)

حضرت ادریس(علیه السلام) مردم را به پیروی از دستورات الهی و عبادت و خداپرستی دعوت می‌كرد و می‌فرمود، عمل صالح در دنیا موجب آزادی از عذاب آخرت است و مردم را به زهد در دنیا و عدالت تشویق می‌كرد و آن‌ها را طبق برنامه‌ای منظم مأمور به خواندن نمازو هم‌چنین روزهای منظمی را در ماه برای روزه گرفتن ترغیب می‌فرمود و جهاد با

دشمنان خدا و زورگویان را به وسیله صلاح‌های ساخت خود به مردم آموزش می‌داد.⁽¹⁾

زكات مال را برای كمك به ضعیفان و دستور تطهیر و جنابت و پرهیز از سگ و خوك را بر آن‌ها واجب و مشروبات مست‌كننده را بر آن‌ها حرام كرد.

هم چنین عیدهایی برای مردم مقرر كرد كه در آن روزها قربانی كنند.

حضرت ادریس(علیه السلام) مردم را از آمدن پیامبران بعد از خود بشارت می‌داد و اوصاف پیامبر اسلام حضرت محمد(صلی الله علیه واله) را برای آن‌ها بیان می‌كرد و مردم را به سه طبقه كاهنات و سلاطین و رعایا تقسیم كرده بود.

شهرسازی توسط حضرت ادریس(علیه السلام)

حضرت ادریس پس از آدم(علیه السلام) و شیث نبی(علیه السلام) نبوت داشت و بنا به روایات به دستور الهی به مصر رفت و در آنجا سكونت گزید و به دعوت مردم و اطاعت از حق مشغول گردید. ادریس(علیه السلام) سیاست و آداب تمدن و قوانین مملكتی را به مردم یاد داد و هم چنین طرز اداره شهرها و ساخت و ساز را به آن‌ها تعلیم فرمود.

و بدین وسیله 188 شهر در روی كره زمین در آن زمان بنا شد،كه كوچك‌ترین آن شهر زها یا اورفا كه شهری است قدیمی و معروف در تركیه.

معجزات حضرت ادریس(علیه السلام)

حضرت ادریس در راهی به مادر و طفلی برخورد كرد، طفل به دلایلی اضطراب كرد و مُرد. مادرش گریه‌كنان گفت: ای بنده خدا، فرزند مرا كشتی!!

ادریس(علیه السلام) به مادر گفت: جزع نكن، من به اذن خدا او را زنده خواهم كرد، پس ادریس دو بازوی طفل را با دو دست خود گرفت و گفت: ای روحی كه بیرون رفتی از بدن این پسربچه به اذن خداوند برگرد به سوی طفل. منم ادریس پیغمبر كه ناگاه روح به اذن پروردگار به جسم برگشت و او زنده شد. مادر كه تا آن موقع نمی‌دانست، او حضرت

ادریس(علیه السلام) است از شادی فریاد برآورد و بر پاهای ادریس بوسه می‌زد و شكر خدا می‌كرد.

دیگر این‌كه ملكی از ملائكه به علت تقصیری، خداوند قدرت پرواز را از او گرفته بود.

ملك به نزد ادریس(علیه السلام) آمد و از او خواست به نزد پروردگار شفیع شود. ادریس(علیه السلام) نزد خالق یكتا به دعا و خواهش حاجت ملك را درخواست نمود، خداوند به خاطر پیغمبرش دعای او را اجابت فرمود و بال ملك را به او بخشید.

ادریس(علیه السلام) گذشته از مقام نبوت و رسالتی كه از جانب پروردگار داشت، به خاطر صداقت و پاكی، حاكمیت شهر را به عهده داشت و مردم مطیع و فرمان بر او بودند و به دیده احترام به وی می‌نگریستند.⁽¹⁾

در آن زمان پادشاهی جبار و ستمگر حكومت می‌كرد و چشم طمع به اموال و زمین‌های زراعی و باغ‌های مردم داشت و زنی زیبا و مكار همسر وی بود كه پادشاه در امور مملكت و غارت اموال با وی مشورت می‌كرد.

اهالی از جور و ستم و غارت‌گری‌های او به ستوه آمده، شكایت نزد حضرت ادریس(علیه السلام) بردند.

ابتدا ادریس(علیه السلام) وی را نصیحت و ارشاد نمود ولی تذكرات در وی اثری نكرد و هم‌چنان به اعمال كثیف خود ادامه می‌داد.

حضرت ادریس(علیه السلام) از وی نزد پروردگار شكایت برد و بر او نفرین فرستاد.

خداوند بر اثر نفرین پیامبرش، پادشاه و همسر و پیروانش را نابود كرد.

(این قصه داستان مفصلی دارد در صورت لزوم به كتاب كمال‌الدین صدوق مراجعه شود.)⁽²⁾

آن‌گاه پیغمبرانی پی در پی بر خلق فرستادیم و هر قومی كه رسولی بر آن‌ها آمد آن رسول را تكذیب و انكار كردند ما هم آن‌ها را پی یكدیگر همه را هلاك كردیم و داستان‌های آن اقوام را عبرت دیگران ساختیم كه قومبی ایمان از رحمت خدا دور باد.(مؤمنون/ 44)

9-حضرت بَرد(علیه السلام)

حضرت ادریس(علیه السلام) فرزندان بسیاری داشت كه به امر الهی قبل از عروج ودایع و صندوق نبوت و اسم اعظم را به فرزندش بَرد(علیه السلام) تحویل داد. بَرد(علیه السلام) از بیم دشمنان و مخالفین به حالت تقیه بسر می‌برد و مردم را موعظه و نصیحت می‌كرد تا آن كه خطاب شد، امانات و صندوق و نبوت و اسم اعظم را به فرزند خود اخنوخ واگذار كن.⁽¹⁾

10-حضرت اخنوخ(علیه السلام)

حضرت اخنوخ(علیه السلام) فرزند برد بن اخنوخ(ادریس) است كه جناب برد(علیه السلام)، نام فرزند خود را به یادبود پدر بزرگوارش به اخنوخ نام‌گذاری كرد.

اخنوخ(علیه السلام) مردم را به یكتاپرستی و راه فضیلت و كمال هدایت می‌كرد. تا آن‌که وفاتش رسید، خطاب شد ودایع و امانات نبوت و اسم اعظم را به فرزندش متوشلخ تحویل دهد.⁽¹⁾

11-حضرت متوشلخ(علیه السلام)

حضرت متوشلخ(علیه السلام) فرزند اخنوخ بن برد بن ادریس در خانواده‌ای سرشار از مهد نبوت و تربیت الهی بزرگ شد و به انواع فضیلت‌ها آراسته گردید كه پس از فوت پدرش جانشین وی شد و مردم را به توحید و خداپرستی دعوت می‌كرد. آن حضرت در زمان پادشاهی جبار و خونخوار كه از فرزندان قابیل بود رسالت داشت. حضرت 919 سال عمر كرد كه در زمان وفات خطاب شد، صندوق نبوت و ودایع و اسم اعظم را تحویل فرزندش جناب لَمَك نماید.⁽¹⁾

12-حضرت لَمَك یا مَلَك(علیه السلام)

حضرت لَمَك یا مَلَك(علیه السلام) فرزند ارشد حضرت متوشلخ(علیه السلام) و از نوادگان حضرت ادریس(علیه السلام) كه به امر الهی جانشین پدر شد و رتبه پیغمبری بر مردم داشت. آن حضرت مردم را به حق و حقیقت و راه راست دعوت می‌كرد.

عمر حضرت لَمَك(علیه السلام)870 سال بود كه به رحمت الهی نائل شد.

مسعودی در اثبات‌الوصیه می‌نویسد: حضرت لَمَك به نام‌های دیگری معروف بود از جمله ملك و ارفحشد، كه ایشان پدر حضرت نوح(علیه السلام) می‌باشد.

زمان رحلت خطاب شد، مدارك و اسم اعظم را تحویل فرزند گرامیش حضرت نوح(علیه السلام) فرماید.⁽¹⁾

13-حضرت نوح(علیه السلام)

اشاره

اولین پیامبر اولوالعزم، صاحب نخستین شریعت و آئین الهی و دعوت جهانی حضرت نوح(علیه السلام) بود.

از حضرت علی(علیه السلام) سؤال شد: نام نوح چه بود؟

حضرت فرمودند: نام او سكن بود ولی چون 950 سال بر مردم تبلیغ و نوحه نمود، او را نوح گفتند.

حضرت امام صادق(علیه السلام) از قول جدشان فرمودند: حضرت نوح اسامی دیگر از جمله عبدالملك و عبدالغفار و عبدالاعلی داشته است.

او فرزند لَمَك بن متوشلخ بن ادریس بود.

از زمان حضرت آدم(علیه السلام) تا ولادت حضرت نوح(علیه السلام) 1642 سال می‌گذشت.

مشخصاًت ظاهری و مدت عمر حضرت نوح(علیه السلام)

نوح(علیه السلام) چهره‌ای باریك و گندمگون و قامتی بلند و چشمانی درشت و بیانی رسا و نیرومند داشت. نوح(علیه السلام) دومین پدر نسل كنونی است و نسب كلیه نسل بشر به او می‌رسد.

نوح(علیه السلام) بنده‌ای شاكر و بسیار شكرگذار بود.

نوح بنده شكرگزاری بود، شما هم مانند او شاكر باشید.(اسراء/ 3)

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: نوح(علیه السلام) 2500 سال عمر كرد. هشتصد و پنجاه سال قبل از بعثت تا طوفان و هفتصد سال بعد از طوفان زندگی كرد.

وصیت آدم(علیه السلام) به هبه‌الله

حضرت آدم به فرزندش هبه‌الله چنین وصیت كرد: پروردگار پیغمبری از فرزندان من خواهد فرستاد كه نامش نوح(علیه السلام) است. بین من و او ده پدر، كه همگی از پیغمبران و خداپرستان هستند و فاصله من و او 1500 سال است. قومش او را تكذیب و به دروغ‌گویی نسبت دهند كه خداوند آنان را به طوفان هلاك می‌فرماید: بگو هركه او را درك نمود، پیرو و به او ایمان آورد تا از طوفان نجات یابد.

رسالت حضرت نوح(علیه السلام)

جبرئیل در مدت پیغمبری حضرت نوح(علیه السلام) پنجاه مرتبه از طرف پروردگار بر او نازل شد. محتوی دعوتش در سه جمله خلاصه می‌شود.

و این همان آئینی است كه تمام پیامبران به رسالت بر مردم ابلاغ و خواستار بودند، حتی پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله) نیز همین روش را بلكه با تفسیری بیشتر بر امت مسلمان تبلیغ می‌فرمودند: چرا كه حضرت نوح مسلمان و شیعه حضرت محمد(صلی الله علیه واله) و حضرت علی آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) بود و نام حضرت نوح(علیه السلام) چهل و سه بار در قرآن ذكر شده است.

از جانب حق مأمورم كه از اهل اسلام و تسلیم حكم او هستم.(یونس/ 72)

بت‌پرستی قوم نوح(علیه السلام)

در تفسیر قرطبی جلد 10، آمده یكی از دلایل ظهور حضرت نوح(علیه السلام) شرك و بت‌پرستی بود كه از جاهلیت سرچشمه می‌گیرد و دامن زدن شیطان به این مساله بود.

در این رابطه پنج بت از بقیه بت‌ها بزرگ‌تر و معروف‌تر بودند.

و خلاصه قوم نوح گفتند هرگز خدایان خود را رها نكنید بخصوص از پرستش این پنج بت وِدَ، سواع، یغوث، یعوق و نسر هرگز برندارید.(نوح/ 23)

بنا به روایت و تفسیر ابوالفتوح رازی و دیگر تفسیرها چنین آورده شده كه این پنج بت نام پنج مرد صالح بوده كه قبل از نوح(علیه السلام) می‌زیستند و هنگامی كه از دنیا می‌رفتند به تحریك ابلیس مجسمه‌های آنان به عنوان یادگار ساخته می‌شد و كم كم به صورت بت درآمدند. بعضی گفته‌اند: نام این بت‌ها نام پنج فرزند آدم(علیه السلام) است كه هر كدام از دنیا می‌رفتند، مجسمه او را برای یادبود می‌ساختند و به تدریج به صورت بت آن‌ها را پرستش می‌كردند.

همسر و فرزندان حضرت نوح(علیه السلام)

همسر اول او به نام رابعا كه كافر بود و در قرآن مذمت شده.

خدا برای كافران زن نوح و زن لوط را مثال آورد كه تحت فرمان دو بنده صالح ما بودند و به آن‌ها نفاق و خیانت كردند و آن دو شخص با وجود تمام مقام نبوت نتوانستند، آن‌ها را از قهر خدا برهانند و حكم شد، آن دو زن را با دوزخیان به آتش درافكنند.(تحریم/ 10)

و با فرزند كافرش كنعان در طوفان به دریا غرق شدند.

همسر دوم، هیكل یا عموره كه دختر ضمران بن اخنوخ بود. وی زنی مسلمان و مؤمنهو مادر سام است. طبق فرمایش قرآن تمامی نژادهای امروزه كره زمین به این سه فرزند

نوح(علیه السلام) برمی‌گردد.⁽¹⁾

و نژاد و اولاد او را روی زمین باقی داشتیم.(صافات/ 77)

حام، نژاد سیاه پوست هند و حبشه از نسل اوست.

یافث، پدر نژاد زردپوست و ساكنان چین و یاجوج و ماجوج و جمیع ترك است.

سام، كه از مادر مؤمنه و بسیار متدین و با ایمان بود، پدر كُل عجم و بعضی از نژاد عرب می‌باشد.

حضرت نوح(علیه السلام) از كفر فرزندش كنعان خبر نداشت، چنان‌که به او فرمود، و درباره ستمكاران كه البته باید غرق شوند، سخن مگوی.(هود/ 37)

نوح(علیه السلام) وقتی مشاهده كرد كه كنعان در امواج دریا غوطه‌ور است، خطاب به او گفت:

و آن كشتی به دریا به امواجی مانند كوه در گردش بود كه در آن حال نوح(علیه السلام) از راه شفقت فرزندش را ندا كرد، ای پسر تو هم به دین كشتی درآی كه نجات یابی و با كافران همراه مباش كه هلاك خواهی شد.(هود/ 42)

پسر نوح با بدان بنشست***خاندان نبوتش گم شد

سگ اصحاب كهف روزی چند***پ-ی مردم گرفت و آدم شد⁽²⁾

طوفان بر كُلّ زمین بود

از آیات و قرآن و روایاتی كه در این باره وارد شده، طوفان نوح همگانی و عمومی و كل كره زمین را فرا گرفت.حضرت نوع(علیه السلام)، پیامبر اولوالعزم و بر كل ارض مبعوث بود. از آن‌جایی كه نوح نفرین كرد و از خدا درخواست نمود.

و نوح عرض كرد، پروردگارا تو هم این كافران را هلاك كن و از آن‌ها بر روی زمین

یكی باقی مگذار.(نوح/ 26)

از طرفی به فرمان خداوند از هر حیوانی یك جفت درون كشتی جای داد.

تا وقتی كه فرمان قهر ما فرا رسید و از تنور آتش آب بجوشید، در آن هنگام به نوح خطاب كردیم كه تو از هر جفتی دو فرد نر و ماده با جمیع زن و فرزندانت جز آن كه وعده‌ی هلاكش در علم ازلی گذشته، همه را در كشتی همراه بر...(نوح/ 40)

ساخت كشتی به فرمان پروردگار

شغل حضرت نوح نجاری بود كه از این راه امرار معاش می‌كرد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) می‌فرمودند: وقتی خداوند امر به ساخت كشتی نمود، جبرئیل(علیه السلام) را نازل كرد تا به نوح(علیه السلام) طرز ساخت كشتی را یاد دهد.⁽¹⁾

و به ساخت كشتی در حضور ما و به دستور ما مشغول شو...(هود/ 37)

حضرت فرمودند: طول كشتی 1200 زراع و عرضش 800 زراع و عمق كشتی 80 زراع بود و برای حیوانات قفس و جایگاه مخصوص ساخته شد.

علما و مفسرین نوشته‌اند: وحی در لغت به معنای سرعت است.

از حضرت امام(علیه السلام) سؤال شد: در چه مدتی كشتی ساخته شد؟

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: وقتی وحی به حضرت نوح شد، شروع به ساخت كشتی نمود و در دو دوره‌ی چهل ساله جمعاً به مدت هشتاد سال به طول انجامید.

كشتی حضرت نوح(علیه السلام) برای عبرت خلق باقی است و باستان‌شناسان از وجود بقایایآن اطلاع داده‌اند، چنان كه قرآن می‌فرماید:

و آن كشتی را برای خلق عالم آیت قرار دادیم.(عنكبوت/ 15)

قبل از آماده و سوار شدن بر كشتی ابتدا آب از تنور آتش منزل حضرت نوح و همسر مؤمنه‌اش كه در حال پختن نان بود، فوراًن كرد. عموره بلافاصله به همسرش حضرت

نوح(علیه السلام) خبر داد. نوح(علیه السلام) آمد و مقداری خاك بر روی آن ریخت و آب را مهار نمود.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: نوح و همراهان در روز اول ماه رجب بر كشتی سوار شدند و آن روز را روزه گرفتند.

وقتی همگی سوار شدند، نوح(علیه السلام) آن خاك‌ها را از محل فوراًن آب كنار زد و مجدداً آب با فشار بیرون زد.

مدت زمان زندگی در كشتی

در قرآن كریم اشاره‌ای بر مدت توقف حضرت نوح(علیه السلام) در كشتی نشده.(هود/ 40) و به طور صحیح مشخص نیست كه نوح(علیه السلام) و پیروانش چه زمانی را در كشتی به سر بردند، ولی تاریخ یعقوبی به نقل از بحار، علامه مجلسی جلد یازده، یك سال و ده روز نوشته. برخی از مورخین گفته‌اند، هفت روز. بعضی دیگر یك ماه و شش ماه هم نوشته‌اند.

چون برنامه عذاب الهی به پایان رسید و طومار زندگانی ستمكاران از روی كل زمین برچیده شد، به فرمان پروردگار آسمان از باریدن باز ایستاد و زمین آب‌ها را فرو كشید و آهسته آهسته كشتی با سرنشینان خود به سلامتی بر فلات كوه جودی كه كوهی است در موصل استقرار یافت.⁽¹⁾

و او را با اهل بیتش و پیروانش همه را از بلای بزرگ نجات دادیم.(صافات/ 76)

پس چون تو ای نوح با همراهانت در كشتی نشستی بگو ستایشخدای را كه ما از ظلم و ستمكاران عالم نجات داد و باز بگو، پروردگارا مرا به منزل مبارك فرود آور كه تو بهترین كسی كه بارها به منزل خیر و سعادت توانی فرود آورد.(مؤمنون/ 28 و 29)

و به زمین خطاب شد كه فوراً آب را فرو برد و به آسمان امر شد كه باران را قطع كرد و آب به یك لحظه خشك شد و حكم قهر الهی انجام یافت و كشتی بر كوه جودی قرار گرفت و فرمان هلاك ستمكاران در رسید.(هود/ 44)

محل ساخت كشتی و محل فرود آن پس از طوفان و منزل و مصلای حضرت نوح(علیه السلام) در جایی بوده كه امروز مسجد بزرگ كوفه قرار دارد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: سرنشینان كشتی غیر از حضرت نوح و همسر و فرزندانش سام و حام و آفث و زن و فرزندان ایشان و تعدادی از یارانش جمعاً حدود هشتاد نفر بودند.

پس پیاده شدند. ابتداء حضرت نوح(علیه السلام) حیوانات غیر اهلی را در بیابان رها كرد، سپس برای آغاز زندگی جدید در روی كره‌ی زمین شروع به فعالیت و ساخت خانه و غرس اشجار مشغول شدند.⁽¹⁾

و گرویدگان به نوح(علیه السلام) در عالم عده قلیلی بیش نبودند.(هود/ 40)

كارهایی كه برای اولین بار انجام می‌شد

حضرت نوح(علیه السلام) برای اولین بار كارهایی را انجام داد كه پس از آن متداول گردید.

توضیح این‌كه: ساعت دوازده‌گانه از شروع فجر است تا غروب آفتاب.

به دستور الهی حضرت نوح(علیه السلام) این ساعات دوازده‌گانه را كه مربوط است به ائمه اثنی‌عشر و هر ساعتی دعا و توسل به ائمه معصومین برای ایمنی از ترس و وحشت است می‌خواند. متن كامل و دعای مربوطه در مفاتیح‌الجنان شیخ عباس قمی موجود می‌باشد.

1)داستان حضرت نوح از منظر قرآن

صدها سال از زندگی بشر روی زمین گذشته بود و جمعیت آن رو به فزونی می‌رفت. از

طرفی شیطان مشغول به اغفال و وسوسه انسان‌ها بود و آنان را به بت‌پرستی دعوت می‌كرد.

بت‌هایی رنگارنگ با نام‌های مختلف(نوح/ 23) كه مورد پرستش قرار می‌گرفتند و در مشكلات زندگی از جمله نیامدن باران و قحطی و غیره به آن‌ها متوسل می‌شدند.

در چنین موقعیتی تاسف‌بار خداوند حضرت نوح را به پیامبری مبعوث فرمود.(نوح/ 1) نوح(علیه السلام) اولین پیامبر اولوالعزم بود كه با كتب آسمانی و دعوت جهانی قدم به میدان گذاشت و به ارشاد و هدایت مردم كمر همت بست.(هود/25) روزی قوم خود را جمع و آن‌ها با به خداپرستی دعوت نمود.(نوح/ 3) و گفت: من خیرخواه شما هستم. دعوت مرا بپذیرید و یكتاپرستی را پیشه خود كنید تا پروردگار از گناهان شما درگذرد. در غیر این صورت قهر الهی را هیچ كس توانائی جلوگیری از آن را ندارد.(نوح/ 4 و اعراف/ 59)

بعضی از قوم به او گفتند: ما تو را در گمراهی می‌بینیم.(اعراف/ 60) نوح(علیه السلام) گفت: ای مردم من در گمراهی نیستم شما اشتباه می‌كنید. من رسول رب‌العالمین هستم و برای هدایت آمده‌ام و شما را پند و اندرز می‌كنم و از طرف خدا به من وحیمی‌رسد و به امور عالم آگاه هستم.

چیزی را می‌دانم كه شما نمی‌دانید.(اعراف/ 62) و از عذاب الهی می‌ترسانم كه پرهیزكاران به رحمت خداوند نزدیك‌ترند.(اعراف/ 63) قوم به او گفتند: تو این صحبت‌ها را از پیش خود می‌گویی و دروغ‌گویی بیش نیستی.(هود/ 35) نوح(علیه السلام) به قوم خود گفت، اگر شما به مقام رسالت و گفته‌ها و آیات خدا كه من برای هدایت شما آورده‌ام، تكبر و تكذیب كنید و به اذیت و آزار من ادامه دهید، من هم به خدای یكتا توكل می‌كنم و شما را با بت‌ها و خدایان دروغین خود وامی‌گذارم و هرچه می‌خواهید درباره من فكر باطل كنید.(یونس/ 71) پس اگر شما نصیحت‌های مرا پذیرفتید و از حق پیروی كردید، شما هدایت شده‌اید. من از شما اجر و مزدی نمی‌خواهم پاداش عمل من با خداست. خودم اهل اسلام و مأمور به هدایت شما هستم.(یونس/ 72) و اگر دعوت من كه همان توحید و خداپرستی است اجابت كنید و دست از بت‌پرستی و لجاجت خود بردارید، خداوند با باران

فرمان به كشت و زرع شما بركت و مال فراوان و پسران زیاد عطا فرماید و شما را خوشحال می‌كند.(نوح/ 12) ای قوم، آیا تفكر در خلقت آسمان‌ها و زمین و شب و روز و خورشید فروزان ندارید؟ آیا می‌دانید كه شما را از خاك زنده كرد و سپس می‌میراند و باز زنده می‌كند و در روز حساب از شما سؤال می‌كند؟(نوح/ 15 الی 18)

قوم نوح(علیه السلام) گفتند که ما هرگز دست از خدایان خود برنمی‌داریم و آن‌ها را رها نمی‌كنیم به خصوص از بت‌های پنج‌گانه.(نوح/ 23)

پس گفتند، خیلی حرف می‌زنی. اگر راست می‌گویی برو و آن عذابی كه وعده می‌دهی بیاور.(هود/ 32) نوح(علیه السلام) گفت: آن وعده را اگر خدا خواهد البته به شما می‌رسد و هیچ كس توانایی فرار از آن را ندارد.(هود/ 33)

نوح(علیه السلام) پس از 950 سال نصیحت و اندرز به جز عده قلیلی كسی به اوایمان نیاورد.

خسته و ناراحت رو به قومش گفت: دیگر میل به اندرز شما را ندارم.(هود/ 34)

نوح(علیه السلام) به پروردگار خود گفت: بار الها این قوم دعوت مرا نمی‌پذیرند و هنگام نصیحت انگشت خود را در گوش های خود می‌برند كه چیزی نشنوند و در لجاجت خود مُسّر هستند.(نوح/ 7) نوح پیامبر(علیه السلام) باز هم برای اتمام حجت، آن‌ها را دعوت به یكتاپرستی چه در خلوت یا در جمع کرد، حتی در مواقعی با تك تك افراد به مذاكره می‌پرداخت تا شاید بتواند آن‌ها را هدایت كند.(نوح/ 9) نوح(علیه السلام) دیگر صبرش لبریز شد و به درگاه خدا در حق مشركین نفرین كرد.(نوح/ 24) نوح(علیه السلام) به پروردگار خود گفت: خدایا این كافران را همگی هلاك فرما كه اگر یكی از آن‌ها باشد مؤمنین و كسانی كه ایمان آورده‌اند را گمراه می‌كند.(نوح/ 27)

پس به نوح(علیه السلام) وحی شد كه جز این افراد، كس دیگری به تو ایمان نخواهد آورد و بر هدایت آن‌ها اصرار نكن و ناراحت مباش.(هود/ 36) و با كسی صحبت نكن و در حضور ما مشغول ساخت كشتی شو.(هود/ 37) طبق دستور الهی نوح(علیه السلام) مشغول ساخت كشتی شد و هر كس از قومش بر او می‌گذشت، او را مسخره و استهزاء می‌كرد و می‌گفتند: كشتی كه بر روی زمین و بیابان می‌سازی می‌خواهی با گاوها آن را به حركت درآوری؟(هود/ 38)

خداوند به نوح(علیه السلام) وحی كرد، هرگاه از تنور آب جوشید و آب فوراًن كرد، تو خانواده و

پیروان خود را از هر حیوانی یك جفت نر و ماده با خود بردار و به نام پروردگار خود سوار بر كشتی شوید تا آن‌که به ساحل نجات برسید.(هود/ 40 و 41)

نوح(علیه السلام) از روی عاطفه پدری خطاب به فرزندش كنعان گفت: بیا و سواركشتی شو وگرنه هلاك می‌شوی. پسر گفت: من به زودی بر فراز كوه می‌روم و از خطر هلاكت خود را محافظت می‌كنم. نوح(علیه السلام) گفت: ای پسر، امروز كسی یارای مقابله با قهر الهی را ندارد. ناگهان موجی بین پدر و پسر را جدایی انداخت و پدر دیگر پسر را ندید.(هود/ 42 و 43) نوح(علیه السلام) به خدای خود گفت: بارالها پسرم را نجات ده كه از اهل بیت من است.(هود/ 45) خداوند به نوح(علیه السلام) فرمود: فرزند تو از اهل تو نیست. او از كافران و فردی ناشایسته است و تو از من چیزی كه هیچ اطلاعی از آن نداری و آگاه نیستی نخواه، تو را نصیحت می‌كنم كه از مردم جاهل و نادان مباش.(هود/ 45 و 46) نوح(علیه السلام) عرض كرد خدایا به تو پناه می‌برم و دیگر چیزی كه نمی‌دانم از تو هیچ‌گاه تقاضا نكنم و اگر گناه مرا نبخشی و رحم نكنی من از زیانكاران هستم.(هود/ 47)

آن‌گاه تمام كافران و همسر و فرزند ناخلف حضرت نوح(علیه السلام) به دریا غرق و به آتش دوزخ گرفتار شدند.(نوح/ 25) پس از اتمام عذاب و هلاكت ستمكاران خطاب به زمین شد، آب را در خود فرو برد و به آسمان امر شد از باریدن خودداری كند و كشتی بر كوه جودی قرار گرفت.(هود/ 44) و به نوح(علیه السلام) دستور داده شد كه از كشتی پیاده شود و سلام و بركات و رحمت ما بر آن است و قبایلی كه همیشه با تو و تابع تو هستند و كافران و آن كسانی كه با تو نبودند را در آتش جهنم عذاب خواهم كرد.(هود/ 48)

ای نوح(علیه السلام) پیش از آن‌که به تو وحی كنم و تو و قومت هیچ از اخبار غیب خبری نداشتید، پس در طاعت حق و حق‌پرستی صبر پیشه كن كه عاقبت اهل تقوا نیكو است.(هود/ 49)

پس حضرت نوح به پیشگاه خدای خود دعا كرد و گفت: بارالها، مرا و پدر و مادر مرا و هر كه از مردان و زنان با ایمان تمام عالم را ببخش و بیامرز و ستمكاران را هلاك و عذابشان را زیاد فرما.(نوح/ 28) خداوندفرمود:

و همانا نوح ما را ندا كرد و ما او را چه نیكو اجابت كردیم.(صافات/ 75)

14-حضرت سام(علیه السلام)

حضرت نوح(علیه السلام)، دارای چهار پسر به نام‌های، كنعان، سام، یافث و حام بود كه كنعان به علت نافرمانی در طوفان غرق شد و خداوند خطاب به نوح(علیه السلام) فرمود، او از اهل تو نیست.(هود/ 46)

حضرت سام(علیه السلام)، مردی عفیف و نیك سیرت كه همیشه ساتر معایب پدر و حافظ اسرار او بود، لذا حضرت نوح(علیه السلام) در حق او دعا فرمود، و از خداوند خواست كه نسل سام از مؤمنین و مؤمنات باشند. باری تعالی دعای رسولش را اجابت كرد، كه حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) از زریه‌ی حضرت سام(علیه السلام) می‌باشند. اولادان او در عجم(فارس)، ایران، عراق و اراضی بین دجله و فرات و بعضی از اقوام عرب هستند و همگی سفیدپوست می‌باشند، ولی دو برادر دیگر از فرزندان قابیل و سلاطین جبار و ستمكار عصر رابطه و اتفاق داشتند و با همكاری عوج بن عناق كه از پادشاهان خونخوار زمان بود، بر علیه برادرشان، سام(علیه السلام) توطئه می‌كردند و پدرشان را ناراحت و باعث شدند كه نوح(علیه السلام) در حق آن دو نفرین كند و از پروردگار خواست كه در نطفه آن‌ها تغییر رنگ دهد.

دعای آن حضرت مستجاب شد و فرزندان حام، سیاه‌پوست شدند و در سرزمین مغرب،

مصر و سرزمین‌های مشرق تجمع یافتند. حضرت نوح(علیه السلام) به آن دو گفت: به سبب بی‌عفتی و خیره‌سری كه دارید، خداوند فرزندان شما را غلام و برده‌ی فرزندان سام قرار خواهد داد.

سام(علیه السلام) به امر پدر قیام كرد و مشعل هدایت را به دست گرفت و پیشوای جامعه شد.

حضرات ارفحشد(علیه السلام) كه ابوالانبیاست و كیومرث كه ابوالملوك می‌باشند، از فرزندان سام(علیه السلام) هستند، عمر آن حضرت 600 سال كه 500 سال آن را بعد از طوفان زندگی و مردم را به توحید و خداپرستی راهنما بود.⁽¹⁾

15-حضرت ارفخشد(علیه السلام)

حضرت ارفحشد(علیه السلام)، فرزند سام بن نوح(علیه السلام) و چون سلسله انبیاء مرسلین به ایشان منتهی می‌گردد، ملقب به ابوالانبیاء است. آن حضرت وصی پدر و سپس جانشین او شد.

دوران زندگی ایشان بسیار پر مشقت و طاقت‌فرسا بود. ارفحشد(علیه السلام) مردم را نصیحت و به یكتاپرستی و فضیلت اخلاقی تعلیم می‌داد و از فتنه و رذالت منع می‌فرمود. به این خاطر قوم، ایشان را تكذیب و در حد مرگ می‌زدند. به طوری كه مدتی بی هوش و اغلب فكر می‌كردند، آن حضرت فوت شده با این وجود تسلیم مردم نشد و با كفار می‌جنگید و مبارزات دامنه‌داری را بر علیه دشمنان دین و خدا ادامه می‌داد. در زمان آن حضرت یاجوج و ماجوج كه از نسل یافث بودند پا گرفت. مدت عمر ارفحشد(علیه السلام)، 460 سال كه هنگام مرگ ودایع نبوت و اسم اعظم را تحویل فرزند برومندش حضرت شالخ داد.⁽¹⁾

16-حضرت شالخ(علیه السلام)

حضرت شالخ(علیه السلام)، پسر ارفحشد بن سام بن نوح(علیه السلام) كه وصی پدر بود، پس از فوت ارفحشد(علیه السلام) جانشین شد. آن حضرت، مانند گذشتگانش مردم را به مكتب توحید هدایت و تربیت می‌كرد. او دارای حكمت و نبوت بود و فرزندی چون حضرت هود(علیه السلام) تربیت كرد. هود(علیه السلام) وصی پدر بود كه زمان فوت حضرت شالخ(علیه السلام) صندوق نبوت و اسم اعظم را تحویل و جانشین پدر شد.⁽¹⁾

17-حضرت هود(علیه السلام)

اشاره

حضرت هود(علیه السلام) یكی از پیامبران بزرگواری است كه نامش ده بار در قرآن آمده و سوره‌ای در كلام‌الله مجید به نام آن جناب نام‌گذاری شده است.

هود(علیه السلام) یكی از شیعیانی است كه دارای اخلاق عالیه انسانی و ملكات نفسانی بوده و خداوند متعال كمالات ظاهری و معنوی را یك‌جا در او جمع كه از نظر حَسَب و نَسَب و زیبایی چهره و آراستگی اندام در میان مردم زمان خود ممتاز بود.

زیبایی حضرت یوسف ارثی است كه از جدش حضرت هود(علیه السلام) برده است.

هود(علیه السلام) بردبار، شكیبا و اراده‌ای آهنین داشت.

نام او غابر بود، او را هود نامیدند، چون خود از طرف پروردگار هدایت یافت و قوم را هدایت می‌كرد.

هود(علیه السلام)(غابر)، پسر شالخ پسر افخشد پسر سام پسر نوح(علیه السلام) است.

بعضی گفته‌اند: هود(علیه السلام)، پسر عبدالله پسر ریاح پسر جلوث پسر عاد پسر عوض پسر اِرم پسر سام پسر نوح(علیه السلام) است. از طرفی گفته شده، چون عنوان برادر به حضرت هود(علیه السلام) نسبت

به قوم عاد داده شده، پس قول اول صحیح و حضرت هود(علیه السلام) با قوم عاد عموزاده می‌شد.

و به قوم عاد، برادرشان هود را فرستادیم. بدان‌ها گفت: ای قوم خدای را پرستید كه جز او شما را خدایی نیست. آیا اندرز مرا گوش نكرده و پرهیزكار نمی‌شوید؟(اعراف/ 65)

قوم عاد از سیزده قبیله تشكیل شده بود و در سرزمینی به نام احقاف، در جنوب شبه جزیره‌ی عربستان كه بین یمن و عمان قرار دارد، زندگی می‌كردند. قوم عاد، مردمانی بسیار قوی تنومند و قد بلند بودند.

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: قوم هود(علیه السلام)، قدرتمند و مانند درخت خرما بلند قد بودند. به‌طوری كه یكی از ایشان دست به كوهی می‌انداخت، قطعه‌ای از آن را می‌كَند.

طول قد آن‌ها، 120 ذراع و عرض بدن‌شان، 60 ذراع. متعارف زمان خودشان كه بلندی قد آن‌ها را به درخت خرما تشبیه كردند. گاه بود كه یكی از ایشان دست می‌زد به كوه كوچكی و آن را از جا می‌كَند. طول عمر این قوم چون اجداد خود طولانی كه بین 400 تا 500 سال عمر می‌كردند.⁽¹⁾

و به آن قوم عاد تكمین و قوتی دادیم كه شما امت را چنان نیرومند بدنی ندادیم. و با آن‌که بر آن‌ها گوش و چشم و قلب مُدرِك قرار دادیم تا با قوای ادراكی خداشناس شوند. هیچ این قوای مُدرِكه خدا را نشناخت و آن‌ها را از عذاب نرهانید، بدین جهت كه آیات خدا را انكار می‌كردند و آن‌چه را كه استهزا كردند و آن‌ها فرا رسیده همه هلاك شدند.(احقاف/ 26)

یكی از دلایل غفلت و بی‌خبری قوم هود(علیه السلام)، ثروت زیاد و عمر طولانی و قدرت زیاد بدنی بود كه آن‌ها را به ظلم و طغیان و بت‌پرستی وادار و از پیروی پیامبران خود ویكتاپرستی بازمی‌داشت و می‌گفتند: كیست كه از ما قدرتمندتر باشد.

اما قوم عاد در زمین به ناحق تكبر و سركشی كردند و به مغروری گفتند: كه از ما نیرومندتر در جهان كیست؟ آیا آن‌ها ندانستند كه خدا آن‌ها را خلق فرموده بسیار از آنان

تواناتر است و باز آیات قدرت ما را با وجود این برهان انكار كردند.(فصلت/ 15)

روزگار بدین منوال می‌گذشت تا آن‌جا كه برای هدایت آن ستمكاران گمراه و دعوت به پرستش پروردگار یكتا و نشر فضائل اخلاقی و عدالت اجتماعی و از بین بردن فساد و شرك و بت‌پرستی، خداوند حضرت هود(علیه السلام) را كه در آن زمان‌چهل سال بیش نداشت مبعوث و به پیامبری آن قوم كه آشنا با زبان و آداب و رسوم آنان بود به رسالت فرستاد.

و ما برای هدایت قوم عاد برادرشان هود را فرستادیم. هود نیز برای ادای رسالت به قوم خود گفت: كه ای مردم خدای یكتایی را پرستش كنید كه جز او شما را خدایی نخواهد بود و گفتاری كه از بتان و خدایان باطل به میان آورده‌اید، بدانید كه افتراء و دروغی بیش نیست.(هود/ 50)

خداوند متعال به هود(علیه السلام) وحی فرمود، كه قوم عاد را به یگانه‌پرستی و بندگی خدای آفریننده دعوت كن و اگر تو را اجابت كردند، آن‌ها را به اموال بسیار و فرزندن زیاد بشارت ده.

ای قوم از خدا آمرزش طلبید و به درگاه او توبه كنید تا از آسمان بر شما رحمت فراوان نازل گرداند و بر قوت و توانایی شما بیفزاید و زنهار به نابكاری و عصیان روی از خدای رحمان مگردانید.(هود/ 52)

روزی قوم عاد جهت مراسمی جمع بودند، حضرت هود(علیه السلام) بر آن‌ها وارد شد و رسالت خود را ابلاغ كرد و قوم را به خداپرستی دعوت نمود كه ناگاه آن‌ها به خشم آمدند و به هود(علیه السلام) حمله‌ور شده و او را كتك زدند، به‌طوری كه یك شبانه روز، بیمار و بی‌هوش بود. پس از به هوش آمدن خطاب به پروردگار خود گفت: خدایا آن‌چه دستور دادی، انجام دادم و دیدی آن‌چه با من كردند.

قوم عاد نیز رسولان خدا را تكذیب كردند، هنگامی كه رسول آن‌ها هودبا مهر برادری به آن‌ها گفت: آیا هنوز متقی و خدا ترس نمی‌شوید؟(شعراء/ 123 و 124)

در این هنگام جبرئیل(علیه السلام) نازل شد و گفت: ای هود، خدای تعالی به تو دستور می‌دهد كه به كار خود ادامه دهی و از دعوت مردم خسته نشوی. خدا هم وعده فرمود، ترس و

وحشتی از تو در دل آن‌ها بیفكند كه دیگر قادر به آزار و كتك زدن تو نباشند.⁽¹⁾

هود(علیه السلام) مجدداً در جمع كافران حاضر شد و آن‌ها را دعوت به بكتاپرستی كرد و گفت: دست از این سنگ‌تراشه‌های خود بردارید. در جواب گفتند: ای هود(علیه السلام)، خدایان ما تو را غضب كرده و تو دیوانه شده‌ای. دست از این كار خود بردار، اگر نه این مرتبه تو را آن‌چنان كتك می‌زنیم كه كتك اولی را فراموش كنی.

تنها چیزی كه درباره‌ی تو می‌گوییم، این است كه برخی از خدایان ما تو را آسیب رسانیده. هود به آن‌ها گفت: من خدا را گواه می‌گیرم و شما هم گواهی دهید كه از این پس من از شما و خدایانی كه غیر خدای یكتا می‌پرستید، بیزارم شما هم هر فكر و تدبیری در كار من دارید، بی هیچ مهلت انجام دهید.(هود/ 54 و 55)

هود(علیه السلام) به آن‌ها گفت: من رسول رب‌العالمین هستم و مأمور به رسالت كه شما را منع از بت‌پرستی و دعوت به یكتاپرستی كنم و مرا سفاهتی نیست.

پاسخ داد كه ای قوم مرا سفاهتی نیست لیكن من رسول رب‌العالمینم.(اعراف/ 67)

كافران همهمه‌ای كردند، ولی قادر به حمله به آن حضرت نبودند كه ناگاه هود(علیه السلام) نعره‌ای بر آن‌ها زد، به‌طوری‌كه همگی از ترس به زمین افتادند. سپس به آن‌ها گفت: ای قوم، شما مانند قوم نوح(علیه السلام) نباشید... به نصایح من كه از دوستداران و دل‌سوز شما هستم،گوش دهید تا خدای یكتا دنیا و آخرت شما را راحت سازد. قوم لجوج و كافر توجه‌ای به صحبت‌های او نكرده و هم‌چنان به گمراهی خود ادامه می‌دادند.

من برای شما بسیار پیغمبری خیرخواه و امینم.(شعراء/ 125)

از جمله كارهای سختی كه قوم هود(علیه السلام) انجام می‌دادند و قرآن به آن اشاره فرموده، این‌كه بناهای بسیار عظیم در ارتفاعات و قله‌های كوه می‌ساختند كه به آن ساختمآن‌ها نیازی هم نداشتند. حضرت هود(علیه السلام) در مقام سرزنش به آن‌ها می‌گفت: آیا در هر جای

بلندی كه می‌رسد از روی سرگرمی و هوس‌رانی ساختمانی به خاطر فخرفروشی بنا می‌كنید.⁽¹⁾

آیا بنا می‌كنید به هر سرزمینی عمارت و كاخ مرتفع برای آن كه به بازی عالم سرگرم شوید و از یاد خدا غافل مانید.(شعراء/ 128)

خشك‌سالی زمان قوم عاد

قوم عاد بر اثر تكذیب حضرت هود(علیه السلام) و بت‌پرستی و شرك مدت هفت سال دچار خشك‌سالی و قحطی شدند، چشمه‌ها خشك و باران نبارید كه ناچار به حفر چاه بودند، اما نتیجه‌ی مطلوبی نمی‌گرفتند. درین حال، حضرت هود(علیه السلام) آن‌ها را ارشاد می‌كرد و می‌گفت: اگر خداپرست شوید و دست از بت‌پرستی بردارید، خداوند نعمت‌های خود را بر شما ارزانی می‌دارد. ولی متأسفانه از روی كبر و نفهمی زیر بار حقیقت نرفته تا آن‌که نابود شدند.

پس چون آن عذاب را به شكل ابری دیدند كه بر روی خانه‌های‌شان روی آورد، شادمان شدند و گفتند: این ابری است كه بر ما باران می‌بارد. هود(علیه السلام) گفت: چنین نیست بلكه اثر عذابی است كه به تعجیل درخواستید. این باد سختی است كه در آن شما را عذاب دردناك است.(احقاف/ 24)

ویژگی‌های عذاب قوم عاد

از آیات قرآن مربوط به داستان حضرت هود(علیه السلام) چند ویژگی در رابطه با عذابی كه بر قوم عاد فرود آمده مشاهده می‌شود.

الف) سوره‌ی ابرهیم، آیه 17

ب) سوره‌ی لقمان، آیه 24

ج) سوره‌ی فضلت، آیه 50

د) سوره‌ی هود، آیه 58

و چون فرمان قهر ما به هلاكت قوم در رسید، به فضل و رحمت خود هود را و هر كس به او ایمان آورد نجات بخشیدیم و از عذاب بسیار سختی آن ها را ایمن ساختیم.(هود/ 58)

و نیز در قوم عاد كه بر هلاكشان باد خزان فرستادیم، عبرت خلق است.(ذاریات/ 41)

اما قوم عاد نیز به بادی تند و سركش به هلاكت رسیدند.(حاقه/ 6)

در این آیه هم ملاحظه می‌شود كه بلندی قامت آن قوم را قرآن به درختان خرما تشبیه فرموده.

محل تجمع كافران

قوم عاد چون دیدند كه باد به طرف ایشان می‌آید، به هود(علیه السلام) گفتند: ما را از باد می‌ترسانی؟ پس همگی با مال و فرزندان خود در درّه‌ای جمع شدند و پناه گرفتند. غافل از آن‌که باد به فرمان پروردگار به زیر پای آن‌ها داخل می‌شد و افراد را از زمین به سوی

آسمان بالا می‌برد و به دریا می‌افكند.

كه آن باد مردم را از جا برمی‌كند چنان‌که ساق درخت خرما از ریشه افكنند.(قمر/ 20)

از طرفی به دستور الهی مورچه بر كافران مسلط شده به طوری‌كه از طاقت آن‌ها خارج و در گوش و چشم و بینی آن‌ها داخل می‌شدند و آن‌ها را فراری و متفرق می‌كردند و به اراده‌ی الهی همه كافران نابود شدند.

آیا هیچ بینی كه به روزگار از آنان اثری باقی باشد.(حاقه/ 8)

چند حدیث از معصومین

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: اختیار و فرمان هر چیزی ازجمله باد در ید قدرت الهی است و در هر مورد اندازه و پیمان خاصی دارد، مگر در زمان قوم عاد كه باد بسیار وزیدن گرفت، آن هم به اندازه‌ی سوراخ سوزنی باد از خزانه‌ی خود خارج می‌شد.

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: بادها پنج نوع است یكی از آن بادها عقیم می‌باشد كه از شرّ آن به خدا پناه می‌بریم.

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: پروردگار دو قسم باد آفریده؛ یكی بادهای رحمت و دیگری بادهای عذاب كه به درخواست خداوند باد عذاب به باد رحمت تبدیلمی‌شود، ولی هرگز باد رحمت به باد عذاب تغییر نمی‌كند.

ما هم بر هلاك قوم عاد باد تندی در ایام نحس شوم فرستادیم تا به آن‌ها عذاب ذلت و خذلان را در دنیا بچشانیم. در صورتی كه خواری عذاب آخرت بیش از دنیاست و آن‌جا هیچ كس یاری آن‌ها نخواهد كرد.(سجده/ 16)

ما بر هلاك آن‌ها تندبادی در روز پایدار نحسی فرستادیم.(قمر/ 19)

محل تجمع حضرت هود(علیه السلام) و پیروانش

در بحران نزول عذاب حضرت هود با پیروانش خود در قطعه زمینی كه دیوار كوتاهی در اطراف آن بود جمع شدند. آن باد شدید با مشخصاًت ذكر شده وقتی به این مکان می‌رسید، به صورت نسیم ملایم و روح‌بخش درمی‌آمد و سر و صورت مؤمنین را نوازش و

موجب شادمانی آن‌ها می‌گردید.

و چون فرمان قهر ما به هلاكت قوم در رسید، به فضل و رحمت خود هود را و هر كس به او ایمان آورد، نجات بخشیدیم و از عذاب بسیار سختی آن‌ها را ایمن ساختیم.(هود/ 58)

سرگذشت هود(علیه السلام) بعد از نابودی قوم عاد

پس از هلاكت قوم عاد هود(علیه السلام) به حضرموت در نزدیكی شهری به نام تریم رفت و مدت 27 سال در آن‌جا زندگی كرد و سپس در سن 807 سالگی رحلت نمود.

در مورد محل دفن حضرت هود(علیه السلام) اخبار مختلفی نوشته شده. ولی صحیح‌ترین آن فرمایش حضرت علی(علیه السلام) است كه فرمودند: قبر جناب هود(علیه السلام) در حضرموت بر روی تلی از ریگ‌های قرمز قرار دارد.⁽¹⁾

2)داستان حضرت هود(علیه السلام) از منظر قرآن

از طوفان نوح قرن‌ها گذشته بود و به مرور زمان آیین آن حضرت فراموش شد و مجدداً بت و بتكده‌ها رونق بسیار گرفت.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: نوح(علیه السلام) در آخرین لحظات حیات به پیروان خود خبر داد، بعد از من طاغوت‌هایی پیدا خواهند شد كه سبب گمراهی و انحراف مردم می‌شوند. ولی خداوند یكی از فرزندزادگان مرا كه نامش هود است و مردی باوقار و بزرگواركه ظاهر و باطنش شبیه من است، به رسالت مبعوث می‌فرماید تا به هدایت مردم بپردازد.

سال‌ها گذشت و مردم منتظر قیام حضرت هود كه وعده‌اش داده شده بود ماندند، ولی به علت طولانی شدن ظهور آن حضرت رفته رفته یاس و ناامیدی بر مردم غلبه كرد، در

نتیجه دل‌ها تیره شد و از طرفی شیطان هم به وسوسه‌های خود ادامه می‌داد و مردم را به طرف بت‌پرستی می‌كشاند. در این حال خداوند حضرت هود(علیه السلام) را كه از شریف‌ترین و بزرگوارترین نوادگان حضرت نوح(علیه السلام) بود به رسالت برگزید و برای هدایت قوم عاد كه از نظر نَسَب یا یكدیگر فامیل بودند فرستاد.⁽¹⁾

هود(علیه السلام) به قوم عاد گفت: نصیحت مرا گوش كنید و خدا را پرستش كنید كه جز خدای یكتا خدایی نیست.(اعراف/ 65 و هود/ 50)

و تعجب نكنید كه مردی چون من از طرف پروردگار برای هدایت شما مبعوث شدم. خداوند شما را بعد از قوم نوح(علیه السلام) جانشین كرده كه او را پرستش كنید و نعمت‌های او را به یاد آورید و شكرگزار باشید. در غیر این‌صورت شما را از عذاب قیامت می‌ترسانم.(اعراف/ 69) ای قوم از خدا طلب بخشش كنید و آمرزش طلبید و به درگاه او توبه كنید تا از آسمانبرای شما رحمت فراوان نازل فرماید و بر قوت و توانایی شما بیفزاید و مبادا كه از خدای یكتای خود روی گردانید.(هود/ 52) غیر از حضرت هود كه در سرزمین احقاف امتش را پند و اندرز می‌داد، پیامبران دیگری هم بر آن آمدند كه همگی با یك هدف و یك كلام می‌گفتند جز خدای یكتای آفریننده را نپرسیتید و بترسید از آن روز بزرگ قیامت.(احقاق/ 21) حضرت هود(علیه السلام) خطاب به قومش گفت: من به خدای خود كه آفریننده‌ِی من و شماست توكّل می‌كنم كه اوست صاحب اختیار ما و هر جنبنده‌ی دیگر و او راهنمای خوبی است برای ما.(هود/ 56) گروهی از كافران خطاب به او گفتند: تو شخصی دیوانه و نادان و دروغگو هستی.(اعراف/ 66) هود(علیه السلام) پاسخ داد: مرا سفاهتی نیست، من رسول رب‌العالمین هستم كه برای هدایت شما نازل شدم. شما در مورد من هر فكری كه می‌خواهید بكنید.(اعراف/ 67 و هود/ 55) من پیامبر خدا و خیرخواه و ناصح برای هدایت و نجات از آتش برای شما هستم.(اعراف/ 68) قوم كافر و نادان به حضرت هود(علیه السلام) گفتند: آیا تو آمده‌ای كه ما به

خدای یكتای تو ایمان بیاوریم و از خدایان خود كه پدران ما می‌پرستیدند، دست برداریم؟ این كار را نمی‌كنیم، تو اگر راست می‌گویی آن عذابی كه وعده داده‌ای زود بیاور.(اعراف/ 70) هود(علیه السلام) در جواب گفت: من به وظیفه‌ی خود كه ابلاغ رسالت و اتمام حجت بر شماست قیام كردم و اگر شما از پرورگار یكتا روی‌گردان شوید، خدای من شما را هلاك و قوم دیگری را جانشین شما خواهد كرد.(هود/ 57) قوم عاد نه تنها حضرت هود بلكه كلیه‌ی پیامبران الهی را كه برای هدایت آن‌ها مبعوث و نازل شده بودند، تكذیب و حتی به آزار آن‌ها پرداختند.(شعراء/ 123) زمانی كه حضرت هود با مهربانی چون برادر به آن‌ها می‌گفت: متقی و خداترس شوید.(شعراء/ 124) من برای شما پیغمبری خیرخواه و امینم.(شعرا/ 125) پند مرا بپذیرید و خدا رااطاعت كنید و از اعمال زشت و ناپسند دوری كنید و خداترس باشید.(شعراء/ 126) من از شما مزدی برای رسالتم نمی‌خواهم و چشم داشت پاداش ندارم، اجر من با خدای عالمیان است.(شعراء/ 127 و هود/ 51) آیا فكر می‌كنید با ساختن عمارات و كاخ‌های مرتفع كه همه بازیچه‌ی دنیا و باعث غافل شدن از خداست به شما عمر ابدی می‌بخشد؟(شعراء/ 128 و 129) از خدا بترسید و دست از آزار و ظلم مردم بردارید و مرا اطاعت كنید.(شعراء/ 130 و 131) و شرم كنید از خدا كه شما را یاری و مدد كرد به فرزندان زیاد و مال فراوان و چهارپایان و باغ‌ها و چشمه‌های آب و به شكرانه این نعمت‌ها خدای یكتا را بپرستید.(شعراء/ 132 الی 135)

قوم نادان در جواب پندهای حضرت هود، گفتند: ما را نصیحت كنی یا نكنی به حال ما یک‌سان است و مسئله حیات و ممات كار طبیعت و اموال و ثروت مربوط به پدران ما بوده كه به ارث به ما رسیده، ما ترسی از كسی نداریم.(شعراء/ 136 الی 138) قوم هود گفتند: تو برای ما دلیلی روشن بر ادعای خود مبنی بر رسالت و پیغمبری خود نیاورده‌ای كه به تو ایمان بیاوریم. و به صرف گفته تو ما از خدایان خود دست برنمی داریم.(هود/ 53) و این را بدان كه بعضی از خدایان ما تو را نفرین كرده و به همین علت دیوانه شده‌ای. هود(علیه السلام) به آن‌ها گفت: خدای خود را گواه می‌گیرم و شما هم خود می‌دانید كه من از خدایان شما بیزارم.(هود/ 54) كافران قوم عاد به حضرت هود گفتند: شما رسولان كه ادعای پیامبری

خدا را می‌كنید، بشری مثل ما هستید و ما دستورات شما را نمی‌پذیریم، اگر خدا می‌خواست فرشتگانی به رسالت می‌فرستاد.(فضلت/ 14) هود(علیه السلام) پاسخ داد كه در این صورت غضب پروردگار بر شما حتم گردیده. آیا با من كه شما را به یكتاپرستی می‌خوانم مجادله می‌كنید؟ و با الفاظ بی‌معنی بهخصومت برخاسته؟ حال آن‌که خدای من به بت‌های شما هیچ نیرو و اراده‌ای نداده و شما باید در انتظار عذاب او باشید. من هم منتظر عذاب برای شما هستم.(اعراف/ 71) قوم كافر و نادان با غرور و تكبر گفتند، از ما نیرومندتر در جهان كیست كه ما را از عذاب می‌ترسانی.(فضلت/ 15) قوم هود(علیه السلام) گفتند، تو كه ما را از پرستش بتان و خدایان منع می‌كنی و وعده عذاب به بت‌پرستی می‌دهی پس هر چه زودتر به وعده خود عمل كن.(احقاف/ 22) هود(علیه السلام) در جواب گفت: زمان نزول عذاب علمش نزد خداست و من آن‌چه وظیفه داشتم به شما ابلاغ كردم.(احقاف/ 23)

فرمان الهی مبنی بر هلاكت قوم عاد صادر شد و رحمت و فضل پروردگار بر حضرت هود و هر كس كه به او ایمان آورده بود، شامل و از آن عذاب بسیار سخت نجات یافتند.(اعراف/ 72 و هود/ 58) قوم عاد به خاطر انكار پیغمبران خود و آزار و نافرمانی و پیروی از مستكبران و جباران زمان به لعن خدا گرفتار و در دنیا و آخرت معذب و مؤمنان بدانند كه قوم هود(علیه السلام) از رحمت پروردگار در دو جهان دور هستند.(هود/ 59 و 60) قوم هود(علیه السلام) به خاطر كفر و نافرمانی، چند سالی را در خشك‌سالی به سر می‌بردند و كشت‌زارهای آنان رو به نابودی رفته بود. آثار عذاب الهی ابتداء به صورت ابری سیاه در آسمان پدیدار و كم‌كم بر سطح شهر و خانه‌شان گسترده شد. قوم عاد با خوشحالی و شادمانی گفتند، این ابری است كه باران را برای ما به ارمغان آورده. هود(علیه السلام) گفت: چنین نیست بلكه اثر آن عذابی است كه درخواست و تعجیل در نزولش داشتید.(احقاف/ 24) و این باد سختی است كه در آن عذاب دردناكی برای شماست و به امر خدا هر چیزی را نابود و هلاك می‌سازد. آن باد عقیم صرصر هفت شب و هشت روز بر قوم عاد وزیدن گرفت و تمام قوم را نابود كرد و اثری از آن‌ها باقی نگذاشت و بدین‌گونه خداوند، قوم بدكار و كافر را مجازات فرمود.(احقاف/25 و حاقه/ 4 الی 8)

آن عذاب، باد تندی بود در ایام نحس و شوم كه بر كافران نازل گردید و در ذلت و خذلان همگی به درك واصل شدند. در صورتی كه خواری و عذاب آخرت آنان بیش از دنیاست و در آن‌جا هیچ راه نجات و یاری هیج كس برای آن‌ها نخواهد بود.(فضلت/ 16 و قمر/ 18 و 19)

آن تندباد خزان، بادی بود كه به هر چیز و هر كس می‌وزید چون ساق درخت خرما از ریشه كنده و پوست و گوشت او را نابود و استخوان‌های او را پوسیده و نرم می‌كرد.(ذاریات/ 41 و 42 و قمر/ 20 و 21) خداوند متعال می‌فرماید: ما بسیاری از اهل شهر و دیاری كه در اطراف قوم عاد بودند به كیفر كفرشان همه را هلاك كردیم كه آیتی و عبرتی باشد برای مردم، تا دست از لجاجت و كفر و گناه و اعمال زشت خود بردارند و به خدای خود رو آورده و خداپرست شوند.(احقاف/ 27) قوم عاد مردمی بودند بسیار قوی با قامتی بلند و قدرتمند كه قبل و بعد از آن قوم، امتی مثل ایشان نبوده و در ساخت شهرها در دل كوه‌ها مبتكر بودند. از جمله شهر معروفی ساخته بودند به نام ارم كه بسیار زیبا و در استحكام بی نظیر كه در هیچ جای عالم نظیر آن نبود و اكثر قوم عاد در آن پناه گرفته بودند، به خیال نجات از عذاب، در صورتی‌كه عذاب الهی فراگیر و همه كافران را نابود كرد.(احقاف/ 26 و فجر/ 6 الی 8)

پروردگار می‌فرماید: پس چرا آن بت‌ها و خدایان دروغین كه برای خود ساخته بودند و می‌پرستیدند، كاری نكردند و پیروان‌شان را از عذاب نجات ندادند در صورتی كه بت‌ها هم نابود و محو می‌شدند.(احقاف/ 28)

الغرض قوم عاد رسولان خود را پیروی نكردند و خداوند هم آن‌ها را نابود كرد.(شعراء/ 139) داستان‌های قرآن برای عبرت و پند دیگر بندگان است كما این‌كه خداوند به حضرت محمد(صلی الله علیه واله) فرمود: ای رسول به كافرانبگو ما شما را از صاعقه و عذاب اقوام عاد و ثمود ترسانیدم و هلاكت آن‌ها را بری شما شرح دادم، بلكه خدا ترس و ایمان آورید.(فضلت/ 13) كه خداوند بسیار مقتدر و مهربان است.(شعراء/ 140)

3)داستان چاه و آثار باقی مانده قوم عاد

منصور دوانیقی دستور داد در محلی به نام قصرالعبادی چاهی بكنند و یقطین، پدر علی بن یقطین را مأمور انجام آن‌كار كرد. مدتی كارگران دست به كار كندن شدند ولی به آب نرسیدند؛ تا این‌كه منصور دوانیقی فوت كرد و مهدی عباسی جانشین و خلیفه شد. یقطین جریان را به او گزارش نمود. خلیفه‌ی جدید دستور داد هم‌چنان چاه مزبور را بكنند تا به آب برسند.

یقطین این بار برادرش ابوموسی را مأمور و بدان‌جا فرستاد. به دستور او هم‌چنان به كندن چاه ادامه دادند، تا به جایی رسیدند كه سوراخی پدیدار شد و بادی از آن سوراخ شروع به وزیدن كرد. موضوع را را به ابوموسی خبر دادند. او گفت: مرا به درون چاه ببرید، وقتی پایین رفت، سوراخی دید كه از آن باد می‌وزد و چون گوش داد، از داخل آن سوراخ صدای شدید باد شنید. ابوموسی دستور داد، سوراخ را به اندازه‌ای كه انسان بتواند به داخل آن برود گشاد كنند. سپس دو نفر را طناب به كمرشان بسته و به داخل آن‌جا فرستادند تا ببینند در آن چاه چیست! آن دو نفر پایین رفتند و پس از ساعتی طناب‌ها را تكان دادند و آن دو را بالا آوردند و گفتند: چیز عجیبی مشاهده كردیم. مردان و زنان را در خانه‌ها با ظروف و اثاثیه‌هایی دیدیم كه همگی صحیح و سالم و به صورت مجسمه بودند، بعضی نشسته و گروهی خوابیده؛ لباس پوشیده. وقتی به آن‌ها دست می‌زدیم به صورت خاك می‌شد و می‌ریخت.

ابوموسی موضوع را برای مهدی عباسی نوشت. سپس مهدی نامه‌ای به مدینه فرستاد و از حضرت امام موسی(علیه السلام) درخواست كرد به بغداد بروند. هنگامی كه حضرت امام(علیه السلام) به بغداد رسیدند، موضوع را خدمت ایشان عرض كردند. حضرت گریستند و فرمودند: اینان باقی مانده‌ی قوم عاد می‌باشند كه خداوند بر آن‌ها خشم فرمود و هلاك شدند. آن‌هااصحاب احقاف هستند.

مهدی عباسی پرسید: احقاف چیست؟

حضرت امام(علیه السلام) فرمودند: ریگ‌ها.⁽¹⁾

18-حضرت فالغ یا قالع(علیه السلام)

حضرت هود(علیه السلام) كه نامش غابر بود، سه پسر داشت به نام‌های فالغ، قحطان و یقطان. فالغ وصی پدر بود و رتبه‌ی پیغبری داشت. آن حضرت پس از پدر قیام به توحید و مردم را به یكتاپرستی دعوت می‌كرد و خلق را به شریعت حضرت نوح(علیه السلام) هدایت می‌نمود. در زمان آن حضرت قبایل و طوایف زیادی وجود داشت. فالغ(علیه السلام) زمین‌ها را بین قبایل تقسیم و برای هر یك حد و حدودی معین تا از مواضع خود حفظ و حراست نمایند. به همین دلیل آن حضرت را قاسم هم گفته و نوشته‌اند. چون زمان فوت حضرت فالغ(علیه السلام) فرا رسید ندا آمد: ودایع نبوت و اسم اعظم را تحویل فرزندش حضرت ارغو كه وصی پدر بود دهد.⁽¹⁾

19-حضرت ارغو(علیه السلام)

ارغو، پسر فالغ بن هود(علیه السلام) پس از پدر رسالت و سلطنت داشت، و رهبری مردم را به مدت 12 سال به امور شرعی و عرفی عهده‌دار بود و خلق را به یكتاپرستی و فضیلت راهنمایی می‌كرد. در زمان آن حضرت سحر و جادوگری رونق داشت. حضرت ارغو(علیه السلام) و پنج تن از فرزندان ایشان كه همگی از انبیاء بودند، به وسوسه یكی از ساحران نزد پادشاه جبار زمان كه فرزندان عوج بن عناق بود همگی به قتل رسیدند.⁽¹⁾

هر كس مؤمنی را به عمد بكشد، مجازات او آتش جهنم است كه در آن‌جاوید معذب خواهد بود. خدا بر او خشم و لعن كند و عذابی بسیار شدید مهیا سازد.(نساء/ 93)

مسعودی در اثبات الوصیه می‌نویسد: در آن زمان 1400 پیغمبر معاصر بودند. از طرف پروردگار به آن‌ها وحی شد، همگی متحد شوید و كسانی كه در قتل ارغو(علیه السلام) و فرزندانش دست داشتند، همه را بكشید.هم‌زمان با ایشان پادشاهی جبار از نسل عوج به نام طهمسان كه حدود 300 سال عمر

كرد، مردی جبار و ظالم و ستمكار و كافر و بت‌پرست بودند، 814 پیغمبر را در فاصله‌ی زمان سلطنت خود كُشت.⁽¹⁾

و همین قوم عادند(امت هود) كه آیات خدا را انكار و پیغمبران را آزار و نافرمانی كردند و پیرو امر هر شخص متكبر جبار شدند.(هود/ 59)

20-حضرت شروغ یا یروغ(علیه السلام)

شروغ، پسر ارغو بن فالغ بن هود(علیه السلام) و وصی حضرت ارغو(علیه السلام) كه پس از شهادت پدرش جانشین و رهبری و هدایت خلق را از طرف پروردگار به عهده داشت. آن حضرت، مانند پدر و اجدادش در زمان سلطنت مردی جبار و خونخوار رسالت داشت و برای نجات مردم مشرك و بت‌پرست كه پیرو آن سلاطین كافر بودند، رنج بسیار متحمل شد كه عاقبت آن حضرت را تكذیب و آزار و در نهایت به قتل رساندند.⁽¹⁾

پیغام خدا را به شما می‌رسانم و من برای شما ناصح و خیرخواهی مشفق و امینم. آیا تعجب كرده‌اید كه مردی از جانب خدا به یاد آوری شما فرستاده شده تا شما را از هلاك قوم نوح جانشین آن گروه كرد و در خلقت و نعمت شما بیفزود، پس ای قوم انواع نعمت‌های خدا را به یاد آرید شاید كه رستگار شوید.(اعراف/ 68 و 69)

و هم‌چنین برای هر پیغمبری دشمنی از جنس بدكاران امتش قراردادیم تنها خدای تو برای هدایت و نصرت و یاری تو كفایت است.(فرقان/ 31)

21-حضرت نوش بن امین(علیه السلام)

نوشا پسر امین از مردان مؤمن و متدین بود كه انبیاء آن عصر در محفلش جمع و درباره‌ی قوم كافر و بت‌پرست صحبت و در مورد نحوه‌ی هدایت آنان تبادل افكار می‌كردند تا بلكه سیه‌دلان را از كفر و یاغی‌گری نجات و به راه راست هدایت كنند. بدین جهت نوشا را امین گفته‌اند. خداوند و انبیاء معاصر و پیروان آن‌ها همگی از دوستاران و حامی جناب نوشای امین بودند.⁽¹⁾

ما به حقیقت راه(حق و باطل) را به انسان نمودیم، حال خواهد هدایت پذیرد و شكر این نعمت گوید و خواهد آن نعمت را كفران كند.(دهر/ 3)

22-حضرت ناخور یا صاروغ(علیه السلام)

حضرت ناخور پسر شروغ بن ارغو بن فالغ بن هود(علیه السلام) از انبیاء و اوصیاء بود كه جانشین پدر و اجدادش گردید و مردم را به مكتب توحید و یكتاپرستی دعوت می‌كرد. زمان وفاتش وحی آمد كه اسم اعظم و نور نبوت و ودایع رسالت را به پسرش جناب تارخ یا ناحور واگذارد تا وی رسالت را ادامه و هادی مردم باشد.⁽¹⁾

23-حضرت تارخ یا ناحور(علیه السلام)

حضرت تارخ، فرزند ناخور بن شروغ بن ارغو بن فلغ بن هود(علیه السلام) و پدر حضرت ابراهیم خلیل(علیه السلام) از انبیاء و برگزیدگان خداوند كه به امر حق‌تعالی مردم را به خداپرستی و راه راست دعوت می‌كرد.

زمان رحلت آن حضرت وحی نازل شد ودایع و اسم اعظم را تحویل فرزندش حضرت ابراهیم خلیل(علیه السلام) دهد و پس از آن رحلت كرد. حضرت ابراهیم(علیه السلام) كودك بود كه پدرش تارخ(علیه السلام) فوت نمود.⁽¹⁾

24-حضرت صالح(علیه السلام)

اشاره

حضرت صالح(علیه السلام) پیامبر قوم ثمود یكی از پیامبرانی است كه نامش در قرآن آمده است.

نجار در قصص‌الانبیاء، ص 85 شجره آن حضرت را چنین آورده، صالح بن ثمود بن عاد بن عوض بن اِرَم بن سام بن نوح است.

قوم ثمود در سرزمینی به نام وادی‌القری یا حجر كه میان حجاز و شام قرار داشت زندگی می‌كردند كه هنوز آثاری از خانه‌های آن‌ها در آن دیار موجود است. كسانی كه قبلاً به وسیله‌ی شتر از راه شام به مكه می‌رفتند در مسیر آثار خانه‌های آن‌ها را مشاهده می‌كردند. درباره‌ی نژاد آن‌ها قول‌های زیادی توسط مورخین نوشته شده، ولی آن مطلبی كه با فرمایش قرآن تناسب بیشتری دارد آن است كه آن‌ها باقی مانده‌ی قوم عاد بودند و سرزمین‌شان از مستعمرات آن قوم بوده است.

قوم عاد با تمام درس‌های عبرت آموزش به پایان رسید و خداوند سرزمین و خانه‌های آن‌ها را در اختیار قوم ثمود گذاشت كه این قوم سرزمین خود را بیش از پیش آباد كردند. قوم ثمود مردمانی متمدن و برای سكونت خود قصرها می‌ساختند و چون عمر آن‌ها بین سی‌صد تا هزار سال بود، سقف معمولی منازل به اندازه‌ی عمرشان دوام نداشت. از این رو

در دل كوه با تراشیدن سنگ‌ها منازل زیبا و قصرهای باشكوه می‌ساختند. شغل آن‌ها كشاورزی و غرس نخل‌ها و احداث قنوات بود.⁽¹⁾

4)داستان قوم ثمود و ناقه حضرت صالح توسط جبرئیل(علیه السلام)

در روایتی از حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) آمده كه فرمودند: جبرئیل(علیه السلام) داستان قوم صالح(علیه السلام) را برای حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) چنین تعریف نمود.

صالح(علیه السلام) در سن شانزده سالگی بر قوم ثمود مبعوث گردید و تا سن یک‌صد و بیست سالگی میان آن قوم دعوت به یكتاپرستی می‌كرد.

آن‌ها هفتاد بت داشتند كه می‌پرستیدند. وقتی صالح(علیه السلام) این وضع را مشاهده كرد، به آن‌ها گفت: ای مردم من شانزده ساله بودم كه به سوی شما برانگیخته شدم و اینك یک‌صد و بیست سال دارم در این مدت شما دعوت مرا نپذیرفتید، اكنون یكی از این دو كار را به شما پیشنهاد می‌كنم:

قوم قبول كردند و روز عیدشان را برای این كار قرار گذاشتند. جبرئیل(علیه السلام) در ادامه می‌فرماید، ثمودیان سنگ بزرگی در نزدیكی كوهی گذاشتند كه آن را پرستش می‌كردند و سالی یك بار با بت‌های خود كنار آن جمع می‌شدند و برایش قربانی می‌نمودند.

رئیس قبیله شخصی بود به نام جندج بن عمرو به حضرت صالح(علیه السلام) كه همراه ایشان بود گفت: ما خدایان خود را می‌خوانیم. تو هم خدای خود را بخوان و معجزه‌ای به ما نشان ده. اگر

خدای تو پاسخت را داد، ما به تو ایمان آورده و پیروی می‌كنیم وگرنه تو باید از ما پیروی كنی.

صالح(علیه السلام) قبول كرد. سپس به حضرت صالح(علیه السلام) گفت: تو از بت‌های ما درخواست كن. صالح(علیه السلام) بت بزرگ آن‌ها را خواند، پاسخی نشنید. بقیه بت‌ها را خواند، ولی هیچ جوابی ندادند. آن‌گاه رو به قوم كرد و گفت: مشاهده كردید كه من از بت‌های شما سؤال كردم، ولی جوابی از آن‌ها نشنیدم. قوم ثمود رو به بت‌های خود كردند و گفتند: چرا پاسخ صالح(علیه السلام) را نمی‌دهید، باز هم جوابی ندادند. قوم به صالح(علیه السلام) گفتند: تو به كناری برو تا ما بت‌ها تنها باشیم. حضرت صالح(علیه السلام) كمی از بت‌ها دور شد. كافران در مقابل بت‌ها به خاك افتادند و التماس می‌كردند كه جواب صالح(علیه السلام) را بدهید تا ما رسوا نشویم.

در ادامه حضرت جبرئیل چنین فرمود، صالح(علیه السلام) پیش آمد و به آن‌ها گفت: اكنون شما از من درخواست كنید تا از خدای خود بخواهم. در این حال تعداد هفتاد نفر از بزرگان قوم پیش آمدند و گفتند: ای صالح(علیه السلام) ما به نمایندگی از طرف تمام قبیله از تو درخواستی داریم كه اگر پروردگارت پاسخ تو را داد ما همگی به تو ایمان خواهیم آورد.

صالح(علیه السلام) فرمود: هرچه می‌خواهید درخواست كنید. آن‌ها گفتند: ای صالح(علیه السلام) از پروردگارت بخواه هم‌اكنون برای ما از دل این سنگ مقدس ماده شتری ده ماهه، قرمز رنگ، با بدنی پر از كرك بیرون آورد. صالح(علیه السلام) فرمود: از من چیزی خواستید كه برای من بزرگ ولی برای پروردگارم آسان است. سپس صالح(علیه السلام) نزدیك سنگ آمد و نماز خواند و به درگاه خدای عزوجل دعا كرد.

جبرئیل ادامه داد، در همان لحظه به خواست و دستور الهی كوه صدای مهیبی كرد و حركتی نمود و ماده شتری با همان مشخصاًت گفته شده از دل خود بیرون داد. مردم به صالح(علیه السلام) گفتند: به راستی كه چه زود پروردگارت خواسته تو را اجابت كرد. حال بگو بچه‌ی آن را هم بیرون آورد. حضرت صالح(علیه السلام) از خداوند درخواست بچه‌ی شتر را كرد. آن هم بیرون آمد و به گرد مادرش چرخید.⁽¹⁾

صالح(علیه السلام) به قوم گفت: مبادا این ناقه را آزار دهید، بگذارید آزادانه در زمین خدا چرا كند، و قصد سوء بر او روا مدارید وگرنه خداوند عذاب سختی را برای شما نازل می‌فرماید. از آن تعداد انبوه در كوه فقط شش نفر ایمان آوردند و بقیه گفتند: این جادویی بیش نبود و هم‌چنان به كفر خود باقی ماندند و پس از مدتی یك نفر از آن شش نفر مجدداً كافر شد و جزء افرادی بود كه بعداً شتر صالح(علیه السلام) را به قتل رسانید.⁽¹⁾

مشخصاًت ناقه حضرت صالح(علیه السلام)

ناقه در لغت به معنای ماده شتر است. قرآن در آیه 64 سوره‌ی هود می‌فرماید: این ناقه یكی از آیت‌های الهی و دلیل بر حقانیت است. آن یك شتر معمولی نبود. حضرت صالح(علیه السلام) به قوم گفت: آب چشمه یك روز سهم ناقه و روز دیگر سهم شماست. در آن روز كه شتر از چشمه استفاده می‌كرد، در عوض تمام قبیله را شیر می‌داد و كسی نبود كه از شیر ناقه نخورده باشد. ناقه دارای خصوصیات دیگری هم بود.⁽²⁾

كشتن ناقه توسط قوم ثمود

با تمام تأکیدهای حضرت صالح(علیه السلام) درباره‌ی ناقه و با توجه به آن‌که خیر ناقه به كلیه‌ی اهالی می‌رسید، ثمودیان از كفر و خودسری و لجاجت با حضرت صالح(علیه السلام) تصمیم گرفتند، ناقه را از بین ببرند. از این رو جلساتی بر پا كردند و هر كس نظری می‌داد كه در نهایت جلسه با اكثریت آراء بر كشتن ناقه به پایان رسید، ولی هیچ كس جرأت این كار را نداشت. چون از عذاب سختی كه حضرت صالح(علیه السلام) خبر داده بود می‌هراسیدند. مسئولین و متصدیان این كار به ناز و دلبری زنان متوسل شدند. واضح است زن زیبارویی خواهش كند، مردان هوس‌ران برای برآوردن آن سر و جان می‌بازند.

شخصی به نام مصدع بن مهرج متوجه شد كه معشوقه‌اش صدوق كه دوشیزه‌ای بسیار

زیبا و دارای جاه و مال بود، روی خوش نشان می دهد و از طرف دیگر قدار بن سالف مشاهده كرد كه عنیزه دختر غنیم كه پیرزنی كافر و بداندیش بود، او را به خانه خود دعوت كرد و یكی از دختران ماه طلعت خود را رایگان نامزد می‌سازد و تنها تقاضای آن نوعروسان زیبا، كشتن شتر حضرت صالح(علیه السلام) است. جوانان عاشق پیشه با این پیشنهادها جرأت و جسارت‌شان بیشتر شد.

در این وقت هفت نفر دیگر از جوانان كافر قبیله به آن‌ها پیوستند و در وقت معین در كمین ناقه كه از آبخور بازمی‌گردد نشستند.⁽¹⁾

مصدع تیری به پای شتر زد كه ناگاه به زمین افتاد، سپس قدار با شمشیر چند ضربت به سینه ناقه وارد كرد و آن را كشت و گوشت شتر را بین قوم تقسیم كرد. چون كشته شدن ناقه به گوش حضرت صالح(علیه السلام) رسید، برافروخته و غمگین شد و هم‌چنان می‌گریست به دو جهت. یكی برای كشته شدن آیت الهی و دیگر از عذابی كه قریباً متوجه قوم ثمود خواهد شد.

از طرفی قوم كافر و نادان، خطاب به حضرت صالح(علیه السلام) گفتند: اگر راست می‌گویی و از پیغمبران هستی آن وعده عذابی كه داده بودی بیاور. حضرت صالح(علیه السلام) گفت: ای قوم چرا در بدبختی و گرفتاری خود شتاب می‌كنید و از خدا آمرزش نمی‌خواهید؟ تا به شما رحمت كند. در هر حال قرآن كریم سرانجام قوم ثمود را چنین بیان می‌فرماید:

و كسانی را كه ستم كردند، صیحه آسمانی فراگرفت و در خانه‌های خویش بی‌جان شدند چنان كه گویی هیچ‌گاه در آن زندگی نكرده‌اند.(هود/ 67 و 68)

حضرت صالح(علیه السلام) و پیروانش پس از نابودی قوم ثمود

در این كه پیروان آن حضرت چند نفر بودند، اختلاف است. مرحوم طبرسی در مجمع‌البیان نوشته، آن‌ها چهارهزار نفر بودند كه صالح(علیه السلام) پس از هلاكت قوم ثمود، آنانرا با خود به حضرموت برد. برخی نوشته‌اند، تعداد پیروان یک‌صد و بیست نفر بودند و از

دیار ثمود به رمله فلسطین رفتند. قول دیگر آن‌که به مكه رفتند و در آن‌جا سكونت یافتند و بعضی گفته‌اند: در همان مکان خود سكونت كردند(الله اعلم).⁽¹⁾

محل دفن حضرت صالح(علیه السلام)

در روایت معتبری وارد شده كه حضرت علی بن ابیطالب(علیه السلام) به فرزندشان آقا امام حسن(علیه السلام) بعد از ضربت خوردن فرمودند: مرا در نجف در قبر دو برادرم حضرت هود و صالح(علیه السلام) دفن كنید.

از این روایت استفاده می‌شود كه جناب صالح(علیه السلام) در نجف در جوار آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) مدفون است.⁽²⁾

5)داستان حضرت صالح(علیه السلام)از منظر قرآن

خداوند پس از هلاكت قوم عاد حضرت صالح(علیه السلام) را بر قوم ثمود به رسالت فرستاد. صالح(علیه السلام) به قوم گفت: خدای یكتا را پرستش كنید كه جز او خدایی نیست و بدانید كه شما را پس از نابودی قوم عاد كه كافر بودند و هلاك شدند، جانشین فرمود و شما را از خاك آفرید و قدرت و توانایی بخشید تا برای خود در كوه‌ها كاخ و منزل‌های زیبا بتراشید. پس نعمت‌های خدا را یاد كنید و به او پناه برید و از لغزش‌ها و گناه دوری نمایید و به درگاه پروردگار دعا كنید كه او شنوا و اجابت كننده دعا است.(اعراف/ 73 و 74 و هود/ 61) سپس صالح(علیه السلام) گفت: آیا اخبار پیشینیان مانند اقوام نوح و عاد و بعد از آن‌ها كه همه درگذشتند و جز خدا كسی بر احوال‌شانآگاه نیست. به شما نرسیده كه پیغمبران‌شان آیات و معجزات روشن بر آن‌ها آوردند و آن‌ها گفتند: ما بر هر چه شما پیغمبران مأمور هستید، كافر هستیم و بر آن‌چه شما دعوت می‌كنید از خدا و قیامت و بهشت و دوزخ و دیگر گفتارتان همه شك

داریم.(ابراهیم/ 9) رسولان در جواب آن‌ها می‌گفتند: آیا به خدا كه آفریننده آسمان‌ها و زمین است، شك دارید؟ ای بیچارگان گمراه، خدا شما را به مغفرت و آمرزش از گناهان‌تان می‌خواند و می‌خواهد از گمراهی و عصیان برهاند. كافران گفتند: شما كه ادعای پیامبری دارید، مثل ما بشری بیش نیستید كه می‌خواهید ما را از آن‌چه پدران ما می‌پرستیدند، منع كنید اگر راست می‌گویید برای ما معجزه‌ای بیاورید.(ابراهیم/ 10 و شعراء/ 154) رسولان به كافران پاسخ دادند، بله ما هم مانند شما بشر و بنده‌ای هستیم كه خداوند هر كس از بندگان را بخواهد به نعمت نبوت مفتخر می‌كند و ما از خود معجزه‌ای نداریم مگر به اذن و دستور پروردگار كه مؤمنان باید در هر حال به خدا توكل كنند.(ابراهیم/ 11) پس ما هم بر خدا توكل می‌كنیم. چون پروردگار ما را به راه راست خود هدایت فرموده و به آزار و ستم‌های شما كه بر ما روا می‌دارید، صبر خواهیم كرد و همیشه و در همه حال بر خدا توكل می‌كنیم.(ابراهیم/ 12) كافران به رسولان پاسخ دادند، كه دست از این ادعای خود بردارید و به آیین ما برگردید و اگر نه شما را از شهر یا دیار خود بیرون می‌كنیم. خداوند در این حال وحی بر پیامبران فرمود، ما ستمكاران را هلاك خواهیم كرد.(ابراهیم/ 13) و همه را به آتش دوزخ درافكنیم و در آن‌جا آبی كه می‌آشامند آب پلید و چركین است.(ابراهیم/ 14) و هرچه آن آب پلید را می‌آشامند، گوارا و رفع تشنگی نمی‌كند و از هر جانب مرگ بر آن‌ها روی آورد، ولی نمی‌میرند و مَثل اعمال كسانی كه به خدا كافر شدند، مانند خاكستری است كه در معرض تندبادی قرار گیرد كه همه به باد فنا رود و از همه كوشش‌های خود نتیجه‌ای نگیرد و این همان ضلالت و گمراهی است كه هیچ نجات و هدایتی در آن نمی‌باشد.(ابراهیم/ 16) قوم گفتند: ای صالح(علیه السلام) تو قبل از دعوی پیامبری در میان ما مورد احترام بودی و مردم به تو عقیده خاصی داشتند. حال با این سخنان خود می‌خواهی، ما را از پرستش خدایان پدری منع كنی. در صورتی كه به ادعای تو بدگمان و بی‌عقیده هستیم.(هود/ 62) صالح(علیه السلام) گفت: نظر شما چیست؟ اگر من معجزه‌ای از طرف پروردگار كه از سر لطف و مرحمت بسیار او در دست دارم بیاورم، دعوت مرا به یكتاپرستی قبول می‌كنید؟ كه در غیر این صورت از

عذاب خدا در امان نتوانید بود و شما جز ضرر و زیان چیزی به خود نخواهید افزود.(هود/ 63) قوم ثمود آیات و رسولان حق را تكذیب كردند(قمر/ 23) و گفتند: آیا سزاوار است كه ما بشری از جنس خودمان را پیروی كنیم؟ كه این خود یك نوع گمراهی و ضلالت سختی است، به یقین تو را سحر كردند كه دعوی نبوت می‌كنی.(قمر/ 24 و شعراء/ 153) و آیا عجیب نیست كه بین ما افراد بشر تنها بر او وحی رسد! چنین نیست بلكه او مردی دروغگو و بی‌باك است.(قمر/ 25) روسا و گردن‌كشان قوم به ضعفا و فقیرانی كه به او ایمان آورده بودند به تمسخر می‌گفتند: آیا شما مطمئن هستید كه صالح(علیه السلام) را خداوند به رسالت فرستاده؟ مؤمنان جواب دادند بلی، ما بر این حقیقت ایمان داریم و بی‌هیچ شكی به آیین او كه از طرف پروردگار بر ما فرستاده شده آگاهی داریم.(اعراف/ 75) مستكبران كافر گفتند: ما هم بی‌هیچ شكی به آن‌چه شما ایمان دارید كافریم.(اعراف/ 76) و با این فكر و اندیشه هم‌چنان رسول خدا را تكذیب كردند.(شعراء/ 141) حضرت صالح(علیه السلام) به قوم خود گفت: آیا با این همه پند و نصیحت متقی و خداترس نمی‌شوید.(شعراء/ 142) من برای شما پیغمبری امین و بسیار خیرخواه هستم.(شعراء/ 143)من اجر و مزدی از شما برای رسالت نمی‌خواهم، پاداش من فقط با خدای یكتا است.(شعراء/ 145) شما فكر می‌كنید تا ابد زنده و در این نعمت‌های خدادادی در دنیا ماندگارید و یا در این باغ‌های باصفا با چشمه‌های آب گوارا و نخلستآن‌ها با شكوفه‌های لطیف و مطبوع و یا آن عمارت‌ها كه در كوهستان با كمال دقت بنا كردید تا ابد به آسایش زندگی می‌كنید.(شعراء/ 146 الی 149) پس پند من را بشنوید و از خدا بترسید و راه اطلاعت خدا را پیش گیرید و از رؤسای مسرف و ستمگر خود پیروی نكنید.(شعراء/ 150 و 151) كه آن‌ها در زمین همه‌گونه فساد می‌كنند و هیچ‌گونه به اصلاًح حال خلق نمی‌پردازند.(شعراء/ 152) صالح(علیه السلام) سرگذشت اقوام گذشته را برای قوم خود مثال زد كه به كیفر كفر و عصیان هلاك شدند و خداوند هیچ‌گاه كوچك‌ترین ظلمی در حق بندگان خود نكند. ولی من از عذاب روز قیامت كه بسیار سخت است و شما طاقت تحمل آن را ندارید می‌ترسم.(مؤمن/ 31 و 32) كه از آن عذاب دردناك به هر سو گریزانید و از قهر خدا هیچ

پناهی نیابید و هر كه را پروردگار گمراه كند دیگر راهنما و هدایتی برای او نخواهد بود.(مؤمن/ 33) زمانی كه حضرت صالح(علیه السلام) به رسالت به قوم ثمود برای دعوت به یكتاپرستی فرستاده شد. قوم دو دسته شدند. عده‌ای به طرفداری از حضرت صالح(علیه السلام) و گروهی بر علیه آن حضرت با یكدیگر به جدال پرداختند.(نمل/ 45)

حضرت صالح(علیه السلام) خطاب به قوم گفت: چرا به جای دوستی و نیكوكاری به خصومت و بدكاری می‌پردازید، از كردار زشت و ناپسند خود به درگاه خداوند توبه كنید كه انشاالله مورد عفو و رحمت پروردگار قرار گیرید.(نمل/ 46) كافران گفتند: ما به وجود تو و پیروانت بدگمان هستیم. صالح(علیه السلام) در جواب گفت: بدبینی شما نسبت به من نزد خداوند معلوم است. شما باعث بدبختی خود هستید.(نمل/ 47) در شهری كه صالح(علیه السلام) به رسالت مبعوثشده بود، نُه نفر از رؤسای قبیله‌ها دائم در حال فتنه‌انگیزی و فساد بر علیه آن حضرت بودند و هرگز قدمی در راه حق و اصلاًح امور خلق برنمی‌داشتند.(نمل/ 48) و قوم را بر علیه صالح(علیه السلام) تحریك كرده و به آن‌ها می‌گفتند: همه متحد شده و شبانه شبیه‌خون زنید و آن حضرت را از پای درآورید. آن‌گاه به خانواده و پیروان او شهادت می‌دهیم كه در زمان ارتكاب قتل ما حاضر نبودیم و هیچ خبری نداریم.(نمل/ 49) قوم از حضرت صالح(علیه السلام) معجزه‌ای درخواست كردند.

پروردگار می‌فرماید: ما برای امتحان شتری را از دل سنگ به درخواست آن‌ها بیرون آوردیم و به صالح(علیه السلام) گفتیم، مراقب حال‌شان باشد و بر آزار و اذیت قوم صبر پیشه كند.(قمر/ 27) صالح(علیه السلام) به قوم گفت: این ناقه، آیت خداست و معجزه‌ای برای اتمام حجت الهی بر شما. آن را به حال خود آزاد گذارید تا در زمین خدا چرا كند و قصد آزار او مكنید و اگر نه، به عذاب پروردگار گرفتار می‌شوید.(شعراء/ 156 و هود/ 64) و نیز به آن‌ها گفت: آب چشمه بین شما و ناقه تقسیم شده یك روز سهم ناقه و یك روز سهم شماست.(قمر28 و شعراء/ 155 و شمس/ 13) آن قوم سركش رئیس قبیله را خبر دادند تا ترتیبی برای از بین بردن ناقه بدهد.(قمر/ 29 و شمس/ 12) و بدین ترتیب از دستور الهی سر باز زدند و ناقه را پی كردند و با تمسخر و تحكم به پیامبرشان حضرت صالح(علیه السلام) گفتند:

نافرمانی خدای تو را كردیم، اگر راست می‌گویی و تو از رسولان خدا هستی، پس آن عذابی را كه وعده داده‌ای بیاور.(اعراف/ 77) صالح(علیه السلام) به آن‌ها گفت: مطمئن باشید تا سه روز دیگر عذابی بر شما نازل می‌شود.(هود/ 65) چون وقت فرمان قهر خداوند فرا رسید، علائم و آثار عذاب ظاهر گردید. حضرت صالح(علیه السلام) برای آخرین بار به قوم گفت: من وظیفه‌ی خود كه ابلاغ رسالت و دعوت به یكتاپرستی بود انجام دادم،لیكن شما از جهل و غرور ناصحان را دوست نمی‌دارید.(اعراف/ 79) قوم ثمود كه متوجه نزول عذاب شدند از كرده‌های خود پشیمان شده كه دیگر دیر بود.(اعراف/ 79 و شعراء/ 157) لحظه وقوع عذاب كه به صورت یك صیحه‌ی آسمانی در شب زلزله‌ای شدید بر آن‌ها آغاز گردید. تنها صالح(علیه السلام) و مؤمنان كه به آن حضرت ایمان آورده بودند، مورد رحمت خاص پروردگار قرار و از بلای آن روز نجات یافتند. البته خدا بر هر چیز خواهد مقتدر و تواناست.(اعراف/ 77 و هود/ 66 و قمر/ 31)

آن‌گاه كه ستمكاران را در شب صیحه آسمانی بگرفت، صبح‌گاه همگی در دیارشان بی‌حس و خاموش شدند به طوری‌كه آن‌ها هرگز زنده نبودند و به كیفر گناه‌شان هلاك و شهرشان با خاك یک‌سان شد.(شمس/ 14 و هود/ 67 و 68) و به آن عذاب دردناك گرفتار و از رحمت پرودگار دور شدند و هلاكت آن قوم باید عبرتی باشد برای دیگران كه متأسفانه اكثر مردم به خدای یكتا ایمان نمی‌آورند.(شعراء/ 158)

خداوند می‌فرماید: و بنگر كه عذاب و تنبیه ما چگونه سخت بود.(قمر/ 30) برای آن‌که مردم خدا ترس شوند، آیات و معجزاتی چون ناقه صالح(علیه السلام) كه همه‌ی قوم ثمود آن را مشاهده نمودند و درباره‌ی آن ظلم و آیات را تكذیب كردند فرستادیم.(اسراء/ 59) ولی توجه نكردند و این منكران به زودی فردای قیامت کاملاً معلوم‌شان می‌شود كه دروغگوی بی‌باك كیست.(قمر/ 26) و آن كافران از خدا بی‌خبر كه در قتل حضرت صالح(علیه السلام) مكر و حیله می‌كردند. به‌طوری‌كه هیچ نفهمدیدند، همه با بستگان‌شان سخت به كیفر مكرشان رسانیده و هلاك كردیم.(نمل/ 50 و 51) و هیچ مشكلی در هلاك آن‌ها نبود.(شمس/ 15) و این است خانه‌های ویران و بی‌صاحب كه چون ظلم كردند، كیفر دادیم و اهل

ایمان و پرهیزكاران و خداترسان را از عذاب نجات دادیم.(نمل/ 52 و 53)

وحی پروردگار به پیامبرش حضرت محمد(صلی الله علیه واله)

خداوند متعال به پیامبرش حضرت رسول(صلی الله علیه واله) وحی و داستان اقوام عاد و ثمود را شرح می‌دهد: ای رسول اگر كافران امت تو را تكذیب كردند، ناراحت و افسرده خاطر مباش كه پیش از اینان قوم نوح و عاد و ثمود رسولان ما را تكذیب كردند.(حج/ 42) و افراد بسیاری را از بین آن‌ها به كیفر كردارشان هلاك كردیم.(فرقان/ 38) این منازل خراب و ویران كه می‌بینی مربوط به اقوام عاد و ثمود است و با آن‌که بینا و هوشیار بودند، پیرو شیطان كه اعمال زشت آن‌ها را در نظرشان نیكو جلوه می‌داد و از راه حق بازمی‌داشت شدند و ما آن‌ها را هلاك و نابود كردیم.(عنكبوت/ 38) آنان به جز تكذیب انبیاء كار دیگری نداشتند. بدین جهت عذاب ما بر آن‌ها حتم و واجب شد(ص/ 14) و این مردم كافر خدانشناس را با یك صیحه شبانه هلاك كه پس از آن ابداً به دنیا بازنمی‌گردند.(ص/ 15) آن صیحه تمام كافران قوم ثمود را هلاك كرد.(نجم/ 51) كافران به تمسخر گفتند: ای خدا نامه اعمال ما را قبل از روی قیامت محاسبه و در آن تعجیل كن.(ص/ 16) اقوام عاد و ثمود، چون روز قیامت را تكذیب كردند، به كیفر كفر و طغیان هلاك شدند.(حاقه/ 4 و 5) ای پیامبر، اگر كافران از خدا اعراض كردند و به آن‌ها بگو: من شما را از صاعقه‌ای، مانند صاعقه هلاك اقوام عاد و ثمود ترسانیدم و هلاكت آن‌ها را به خاطر كیفر اعمال كفرشان شرح دادم.(فضلت/ 13) ما برای آن‌ها رسولانی فرستادیم و گفتند، كه جز خدای یكتا را نپرستید. كافران گفتند: اگر خدا می‌خواست كه ما ایمان بیاوریم به جای شما افراد بشر فرشته به رسالت می‌فرستاد.(فضلت/ 14) رسولانی را كه برای هدایت قوم ثمود فرستادیم، آن‌ها را از كوری جهل و كفر، ظلالت را بر هدایت برگزیدند. ما هم صاعقه عذاب و خواری هلاكت را به كیفر كردارشان فرو فرستادیم.(فضلت/ 17) ولی آنآن‌که به خدا و پیامبر ماایمان آوردند و خدا ترس و پرهیزكار شدند، نجات دادیم.(فضلت/ 18) سرنوشت قوم ثمود باید بر خلق عبرتی باشد. چون به آنان گفته شد، فعلاً سرگرم عیش و نوش و

تمتع حیوانی باشید تا وقت معین كه وعده انتقام حق فرا رسد.(ذاریات/ 43) قوم از فرمان خدای خود سرباز زدند. ما هم آن‌ها را با صاعقه آتش كه به چشم مشاهده كردند هلاك كردیم.(ذاریات/ 44) در حالی‌كه نه توانایی برخاستن و گریختن داشتند و نه هیچ یار و مددكاری می‌یافتند.(ذاریات/ 45) و نیز قوم ثمود كه سنگ را شكافته و كاخ‌ها بر خود از سنگ ساختند چه كیفر سخت داد.(فجر 9)

25-حضرت ابراهیم(علیه السلام)

اشاره

حضرت ابراهیم(علیه السلام)، پس از حضرت نوح(علیه السلام) دومین پیامبر اولوالعزم است و در بین انبیاء جایگاه و منزلت خاصی دارد. نام حضرت ابراهیم(علیه السلام)، 69 مرتبه در 25 سوره‌ی قرآن آمده و حضرت جبرئیل(علیه السلام) 42 مرتبه بر ایشان نازل شده است.

از ابراهیم(علیه السلام) نیز مانند پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله) به عنوان اسوه و نمونه‌ی بشریت یاد گردیده، خداوند صفات برجسته‌ای درباره آن حضرت ذكر فرموده است. ازجمله:

این پیامبر(علیه السلام) نزد خداوند از مقام والایی برخوردار است، كه مقررفرمود نبوت در ذریّه و نسل آن حضرت باشد و هم‌چنین به منصب‌های پیامبری و امامت و پیشوای مردم در هر دو جهان منصوب نمود و لقب خلیل الله گرفت.(نساء/ 125)

پیامبر(علیه السلام) فرمودند: ابراهیم(علیه السلام) را خلیل خدا نكردند مگر برای طعام دادن و مهمان‌نوازی

و نماز شب خواندن هنگامی كه مردم در خواب بودند.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: آن حضرت را خدا برای این خلیل خود گردانید كه سجده بسیار می‌كرد. هم‌چنین حضرت امام علی‌النقی(علیه السلام) فرمودند: برای این ایشان را خلیل خود گردانید كه بسیار صلوات بر محمد و آل محمد(صلی الله علیه واله) می‌فرستاد.

نَسب حضرت ابراهیم(علیه السلام)

نام پدر حضرت ابراهیم، تارخ بوده و نسب آن بزرگور را چنین نوشته‌اند، ابراهیم(علیه السلام) بن تارخ بن نارخ بن شروغ بن ارغو بن فالغ بن غابر بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح(علیه السلام). نام مادر آن حضرت ساره بود كه هر دو مؤمن و مؤمنه بودند. حضرت ابراهیم(علیه السلام) كودكی بیش نبود كه پدرش جناب تارخ از دنیا رفت و سرپرستی آن حضرت را عمویش آزر به عهده گرفت. به همین سبب این بحث مطرح است كه مكرر در آیات قرآن حضرت ابراهیم(علیه السلام) آزر را پدر مخاطب قرار داده كه مردی بت‌پرست و از پیروان نمرود بود.

پدر صلبی و حقیقی آن حضرت جناب تارخ می‌باشد. ⁽¹⁾(زخرف. 26)

ولادت حضرت ابراهیم(علیه السلام)

در روایات و تاریخ داستان ولادت حضرت ابراهیم(علیه السلام) چنین آمده كه آزر پسر كنعان منجم مخصوص نمرود بود و از محاسبه نجوم دریافته بود كه كودكی به دنیا می‌آید كه دین و آیین نمرود را بر هم خواهد زد. آزر این مطلب را به نمرود پادشاه وقت گفت. نمرودپرسید، این كودك در چه سرزمینی به دنیا خواهد آمد؟ آزر گفت: در همین سرزمین.

در روایت، دیگری آن است كه نمرود در خواب دید، ستاره‌ای طلوع كرد كه نور ماه و خورشید را از بین برد و خود می‌درخشید. وقتی تعبیر آن را از خواب‌گزاران پرسید، به او گفتند: كودكی به دنیا می‌آید كه نابودی پادشاهی تو به دست اوست. نمرود دستور داد،

پسرانی كه در آن سال به دنیا آمده به قتل رسانند و مردان را از زنان جدا كرده و نیز زنان حامله را تا زایمان تحت كنترل باشند كه اگر پسر بود او را بكشند.

شیخ صدوق از حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) روایت كرده كه فرمودند: وقتی مادر ابراهیم(علیه السلام) به وی حامله شد. او را نیز مانند بقیه‌ی زنان توسط زن‌های قابله معاینه كردند، ولی زنان مزبور با كمال مهارتی كه در فن خود داشتند، نتوانستند اثر حاملگی را در شكم ساره، مادر حضرت ابراهیم(علیه السلام) بفهمند و خدای تعالی مانع دید آن‌ها شد. از این‌رو به نمرود گفتند، ما چیزی در شكم این زن حس نكردیم تا این‌كه زمان ولادت فرا رسید.

علی بن ابراهیم در تفسیر خود نوشته: مادر ابراهیم(علیه السلام) به شوهرش تارخ جریان را گفت. به غاری رفت و در همآن‌جا ابراهیم(علیه السلام) به دنیا آمد.(تولد آن حضرت روز اول ذیحجه بود) مادر، نوزاد را در پارچه‌ای پیچید و در غار نهاد و مقداری سنگ بر در غار چید و به شهر بازگشت و گاهی برای شیر دادن به فرزند به غار می‌رفت تا آن‌که فرزند بزرگ شد و شبانه به خانه آمد.⁽¹⁾

حضرت امام حسن مجتبی(علیه السلام) فرمودند: حضرت ابرهیم(علیه السلام) سینه‌ای پهن و پیشانی بلند داشت.

حضرت رسول اكرم(علیه السلام) فرمودند: هر كه می‌خواهد ابراهیم(علیه السلام) را ببیند، به من نظر كند.⁽²⁾

زادگاه حضرت ابراهیم(علیه السلام)

در روایات مختلف زادگاه حضرت ابراهیم(علیه السلام) محلی بوده به نام كوثی ربی. یاقوت حُمَوی می‌نویسد، كوثی، نهری است در عراق در سرزمین بابل كه آن را به نام كوثی یا كوثا، یكی از فرزندان ارفخشد بن سام بن نوح(علیه السلام) نام‌گذاری نموده‌اند و آن نخستین نهری است كه از فرات منشعب شده و كوثی در دو منطقه است. كوثی طریق و كوثی ربی كه در

نزدیكی شهر اور قرار دارد. شهر اٌور در سرزمین بابل واقع است و محل تولد حضرت ابراهیم(علیه السلام) می‌باشد.⁽¹⁾

در شهر اور ابراهیم(علیه السلام) مبعوث گردید و نیز در همین شهر به آتش افكنده شد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: اولین منجنیقی كه در دنیا ساخته شد، منجنیقی بود كه برای حضرت ابراهیم(علیه السلام) در كوفه نزدیك نهر كوثی در روستای قنطانا از روستاهای شهر اور به رهبری شیطان و به دست شیطان صفت‌ها ساخته شد و از آن جهت به آن شهر اور گفته‌اند كه آتشكده‌های بسیار داشته و كلمه اور در لغت مردم بابل به معنای آتش است.⁽²⁾

اعتقادات مردم بابل

مردم بابل، ستاره‌پرست بودند و آن‌ها را مظهر قدرت و نیرومندی بت‌های خود می‌دانستند و معتقد بودند كه ستارگان در خیر و شر و نفع و ضرر مردم موثر هستند و از این رو نام بت‌های خود را به نام ستارگان می‌گذاشتند. به علاوه، تعدادی آتشكده ترتیب داده بودند كه دائماً افروخته بود و مردم آن‌ها را مقدس و محترم می‌دانستند.⁽³⁾

گفتگوی حضرت ابراهیم(علیه السلام) با آزر

كلیه مفسرین و مورخین و نسب‌شناسان، نام پدر صُلبی حضرت ابراهیم(علیه السلام) را تارخ ذكر كردند كه در كودكی حضرت ابراهیم(علیه السلام) فوت می‌كند و سرپرستی حضرت ابراهیم(علیه السلام) را شخصی به نام آزر فرزند كنعان به عهده می‌گیرد.

مسعودی در اثبات الوصیه نوشته: آزر جدّ مادری ابراهیم(علیه السلام) بود. بعضی گفته‌اند، چون تارخ، پدر حضرت ابراهیم(علیه السلام) فوت می‌شود، مادر حضرت با آزر ازدواج می‌كند. با توجه به

این‌كه تارخ پدر ابراهیم(علیه السلام) فرزند ناحور بوده، پس آزر عمومی حقیقی حضرت ابراهیم(علیه السلام) نبوده، چنان‌که رسم بر آن بوده و هست اگر مردی سرپرستی كودكی را به عهده گیرد، پدر یا عمو اطلاق می‌شود.

ضمناً از نظر لغوی، آزر به معنای(كج سلیقه) یا(خطاكار) است و چون آزر بت‌پرست بوده این نام به وی داده شد. آزر در دربار نمرود منجم و ستاره‌شناس و از مقام والایی برخوردار بود. حضرت ابراهیم(علیه السلام) می‌دانست كه اگر آزر را از بت‌پرستی منع كند، اغلب مردم پیرو آزر هستند. از این رو به آزر گفت: چرا چیزی را می‌پرستی كه نمی‌شنود و نمی‌بیند و هیچ مشكلی را نمی‌تواند از تو حل كند؟! ای پدر به راستی كه مرا دانشی هست كه تو آن را نداری، از من پیروی كن تا تو را هدایت به یكتاپرستی كنم. ای پدر من از این می ترسم كه اگر از شیطان پیروی كنی، مجازات الهی دامنت را بگیرد.⁽¹⁾

آزر گفت: ای ابراهیم مگر تو از خدایان من روی گردانی؟ اگر از این حرف‌ها دست برنداری، تو را سنگسار می‌كنم. ولی ابراهیم(علیه السلام) هم‌چنان آزر را نصیحت و از عاقبت بد بت‌پرستی او را برحذر می‌داشت. آزر برخلاف فرمایشات ابراهیم(علیه السلام) كه با محبت و مهربان بود، با ترش‌رویی و درشت‌خویی با حضرت مواجه می‌شد و با بی‌ادبی و تحقیر ابراهیم(علیه السلام) را تهدید می‌كرد و می‌گفت: تو به خدایان من توهین می‌كنی و آن‌ها را نمی‌پرستی.

حضرت ابراهیم(علیه السلام) از ارشاد آزر نومید و متأثر گردید و از آزر و قومش عزلت گزید و تصمیم به مبارزه عملی گرفت.حضرت امام موسی( كاظم(علیه السلام) فرمودند: حضرت ابراهیم(علیه السلام) 15 ساله بود كه به حق تعالی ایمان آورد.⁽²⁾

مبارزه ابراهیم(علیه السلام) با بت‌پرستان

حضرت ابراهیم(علیه السلام) ابتدا با بت‌پرستان روبه رو شد و برحسب ظاهر با آن‌ها همراهی

می‌كرد، به طوری كه ستاره زهره كه بلافاصله بعد از غروب آفتاب در افق مغرب می‌درخشید به تعظیم و پرستش مشغول می‌شدند. حضرت ابراهیم(علیه السلام) به عنوان هم‌آهنگی با آن‌ها گفت: این خدای من است؟ اما هنگامی كه غروب كرد، ابراهیم(علیه السلام) گفت: من غروب كنندگان را دوست ندارم.

هنگامی كه ماه نمایان شد و ماه‌پرستان مراسم نیایش را شروع كردند با آن‌ها هم‌صدا شد و گفت: این خدای من است؟ اما وقتی ماه هم افول كرد، گفت: خدایی كه افول كند من دوست ندارم. زمانی كه خورشید طلوع نمود، آفتاب‌پرستان به نیایش برخاستند. ابراهیم(علیه السلام) گفت: این خدای من است؟ ولی هنگامی كه غروب كرد، صدا زد: ای قوم من از شریك‌هایی كه شما برای خدا می‌سازید، بیزارم آن‌ها همه افول و غروب دارند. این‌ها دست‌خوش تغییر و اسیر دست قوانین آفرینش هستند و هرگز از خود اراده و اختیاری ندارند، تا چه رسد به این‌كه خالق و گرداننده‌ی این جهان باشند. ای قوم من، كسی را می‌پرستم كه خالق آسمان‌ها و زمین و تمام موجودات است و او پروردگار یكتاست.(انعام/ 75 الی 79)

مبارزه عملی حضرت ابراهیم(علیه السلام) با بت‌پرستان

حضرت ابراهیم(علیه السلام) تصمیم گرفت با كمال سرسختی در برابر عقاید فاسد قوم مبارزه كند و در این راه رنج‌های زیادی را متحمل شد. از این‌رو برای عملی كردن نیت خودمنتظر فرصت بود. اهالی شهر عیدهای خاص خود را داشتند كه جهت برپایی مراسم آن همگی از شهر بیرون می‌رفتند و در دشت و صحرا مشغول جشن و پای‌كوبی می‌شدند. از حضرت ابراهیم(علیه السلام) هم دعوت به عمل آمد كه در آن جشن شركت كند. ولی حضرت به بهانه‌ی بیماری و كسالت از رفتن به جشن عذر خواست. پس از رفتن تمام اهالی از شهر حضرت ابراهیم(علیه السلام) فرصت را غنیمت شمرده و با تبری كه قبلاً آماده كرده بود به بت‌خانه رفته و تمام بت‌ها را به جز بت بزرگ شكست. سپس تبر را به گردن بت بزرگ انداخت و از بت‌خانه بیرون آمد. زمانی كه قوم از مراسم عید به شهر بازگشتند، مشاهده كردند كه كسی

بت‌ها را شكسته و به معبودهای‌شان بی‌احترامی كرده است. مردم با تعجب و ناراحتی به یك‌دیگر می‌گفتند، كار چه كسی است؟ عده‌ای صدا بلند كرده و گفتند، كار همان جوان ست كه نامش ابراهیم است، كه بت‌ها را تحقیر و ما را از پرستش آن‌ها منع می‌كرد.⁽¹⁾

محاكمه‌ی حضرت ابراهیم(علیه السلام) در دادگاه علنی

وقتی برای قوم مشخص شد كه شكستن بت‌ها كار حضرت ابراهیم(علیه السلام) می‌باشد، او را احضار و در دادگاه صحرایی محاكمه و بنا شد به كیفر برسانند.

ابتدا، قضات كافر در حضور كلیه اهالی شهر از حضرت پرسیدند: تو این كار را كرده‌ای؟ ابراهیم(علیه السلام) فرمود: كار بت بزرگ است از خود او سؤال كنید، اگر سخن می‌گوید. این جواب دندان‌شكن حضرت ابراهیم(علیه السلام) كه با حكمت و سرزنش و استهزاء آمیخته بود، در گوش جمعیت انبوه اثر بزرگی داشت و تزلزلی غیرقابل وصف در میان آن‌ها به وجود آورد و با شنیدن این كلام یكدیگر را ملامت می‌كردند. قضات هم در فكر فرو رفته و سر به زیر انداختند. سپس رو به حضرت ابراهیم(علیه السلام) كردند و گفتند: تو خود می‌دانی كه آن‌ها حرف نمی‌زنند، پس چگونه ما از آن‌ها سؤال كنیم؟ ابراهیم(علیه السلام) كه منتظر چنین جوابی بود، فرمود: ای قوم نادان به جای پرستش خدای یكتای قادر توانا، مقداری بت كه خود سازندهآن‌ها هستید و قادر به تكلم و یا تصمیم‌گیری نیستند و در سرنوشت شما هیچ‌گونه تاثیری ندارند می‌پرستید؟ نصیحت‌های مرا بپذیرید و به یكتاپرستی روی آرید، خدایی كه مرا و شما را و تمام زمین و آسمان‌ها را آفریده است.

متأسفانه فرمایشات حضرت تاثیری نداشت و تصمیم به سوزاندن ابراهیم(علیه السلام) در آتش گرفتند.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: به خدا قسم نه بت‌ها این كار را كرده بودند و نه ابراهیم(علیه السلام) دروغ گفت. وقتی از آن حضرت سؤال شد.

از حضرت امام(علیه السلام) پرسیدند: پس چگونه بود؟

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: ابراهیم(علیه السلام) گفت: بت بزرگ‌شان كرده، اگر سخن می‌گوید. چون بت بزرگ‌شان سخن نمی‌گوید، پس این كار را نكرده است.⁽¹⁾

حضرت ابرهیم(علیه السلام) در كام آتش نمرودیان

قوم تصمیم گرفت كه ابراهیم(علیه السلام) را به جرم توحید و یكتاپرستی و مبارزه با بت‌پرستان در آتش اندازند. نمرود كافر بت‌پرست دستور داد، كلیه قوم هیزم آوردند و در محلی مناسب خارج از شهر جمع‌آوری و انباشته كنند، تا آتشی عظیم كه با آتش كینه‌ی دل‌هایشان برابری كند بیفروزند. تبلیغات آن‌چنان بود كه از مرد و زن نذر هیزم می‌كردند كه حاجت‌شان برآورده شود و یا شخص در حال موت وصیت می‌كرد، مقداری از ثروتش را به خرید هیزم به عنوان خیرات، جهت سوزاندن حضرت ابراهیم(علیه السلام) اختصاص دهند. البته، تنها مردم نبودند، بلكه دستگاه محاكمه در رهبری و كمك به این برنامه ارتجاعی نقش مهمی را به عهده داشت. مدتی برای تهیه هیزم گذشت تا در زمین وسیع و محصوری آتش روشن كردند و كوهی از آتش زبانه كشید كه از فرسنگ‌ها راه به چشم می‌خورد و كسی قادر نبود از چند صدمتری به آن نزدیك شود.در این حال حضرت ابراهیم(علیه السلام) را دست بسته از زندان آوردند و بر منجنیقی كه به دستور شیطان ساخته شده بود نشانده و به وسیله‌ی آن حضرت را به طرف آتش پرتاب كردند. فریاد و هلهله‌ی شادی قوم كافر از شعله‌های آتش فراتر بود. از طرفی حضرت ابراهیم(علیه السلام) با قلبی مطمئن و روحی آرام و با دلی سرشار از ایمان به خدا خود را تسلیم آتش كرد.⁽²⁾

آتش با حضرت ابراهیم(علیه السلام) چه كرد؟

در عالم بالا غوغایی میان فرشتگان برپا گردید و همگی روی تضرع به درگاه خدای بی‌نیاز آورده و گفتند، پروردگارا، خلیل تو به دست آتش سپرده شد!

حق‌تعالی فرمود، اگر مرا بخواند، اجابت او می‌كنم. جبرئیل عرض كرد: پروردگارا روی زمین احدی نیست كه تو را بپرستد به جز ابراهیم(علیه السلام) خلیل تو كه دشمنانش را مسلط كرده‌ای بر او.

خداوند متعال فرمود: ساكت شو، این سخن را بنده‌ای مثل تو می‌گوید؟ شاید می‌ترسی امری از تحت قدرت من خارج باشد؟! او بنده‌ی من است هر وقت كه خواهم او را می‌گیرم و اگر مرا بخواند اجابتش می‌كنم. در این حال ابراهیم(علیه السلام) خالق و پروردگار خود را با سوره‌ی اخلاص چنین خواند: «یا اللهُ یا واحِدُ یا صَمَدُ یا مَنْ لَم یَلِدْ وَ لَمْ یوُلَدْ و لَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدْ نَجِنّی مِنَ النّارِ بِرَحْمَتِكَ.» سپس جبرئیل(علیه السلام) بر ابراهیم(علیه السلام) فرود آمد و گفت: یا ابراهیم(علیه السلام) آیا بر من حاجتی داری كه روا كنم؟

ابراهیم(علیه السلام) فرمود: از تو حاجتی ندارم ولی از پروردگار خود درخواست نجات دارم. پس جبرئیل انگشتری را كه حق‌تعالی برای آن حضرت فرستاده بود به او داد كه بر آن چنین نوشته شده بود: «لا اِلهَ اْا الله مُحَمّدُ رسوُلُ الله اَلْجأتُ ظَهْرِی اِلی اللهِ وَاَسْنَدْتُ اَمْری اِلَی اللهِ وَ فَوَّضْتُ اَمْری اِلَی اللهِ.»⁽¹⁾

خداوند وحی فرمود، به آتش كه بر ابراهیم(علیه السلام) سرد باشد. آتش چنان سرد شد كه دندآن‌های مبارك آن حضرت از سرما بر هم می‌خورد. سپس حق تعالی فرمود: سلامت باش ابراهیم(علیه السلام).(انبیاء/ 69) كه در اطراف آن حضرت همه گل و لاله شد.

نمرود و آزر لعین از بالای برجی در حال تماشای احوال آن حضرت بودند. نمرود وقتی موقعیت حضرت ابراهیم(علیه السلام) را مشاهده كرد، گفت: چه خوبست اگر كسی خدایی برای خود

می‌گیرد، خدایی مثل خدای ابراهیم(علیه السلام) باشد.

در این وقت یكی از عظمای اصحاب نمرود، برای چاپلوسی و خودشیرینی گفت: من آتش را قسم داده بودم كه ابراهیم(علیه السلام) را نسوزاند. ناگاه عمودی از آتش به امر پروردگار بیرون آمد و بر سر آن بدبخت فرود آمد و او را سوزاند.

چون خداوند امر بر آتش فرمود كه سرد باشد تا سه روز هیچ آتشی در دنیا گرمی نداشت.

علی بن ابراهیم در كتاب خود روایت كرده است: چون نمرود ابراهیم(علیه السلام) را دید كه از آتش سالم بیرون آمد از آن حضرت پرسید: خدای تو كیست؟ حضرت فرمود: خالق من و تو خدایی است كه زنده می‌كند و می‌میراند. نمرود گفت: من نیز زنده می‌كنم و می‌میرانم. حضرت ابراهیم(علیه السلام) فرمود: چگونه؟ نمرود امر كرد، دو نفر از زندانی‌های واجب‌القتل را نزد وی آوردند. پس یكی را گردن زد و دیگری را آزاد كرد. ابراهیم(علیه السلام) گفت: اگر راست می‌گویی آن مرد را كه گردن زدی زنده كن!

حضرت ابراهیم(علیه السلام) به او گفت: پروردگار من خورشید را از مشرق بیرون می‌آورد، حال تو از مغرب بیرون بیاور. نمرود لعین مات و مبهوت و عاجز مانده بود.(بقره/ 258)از حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) سؤال كردند: چرا حضرت موسی(علیه السلام) چون ریسمآن‌ها و عصاهای ساحران فرعون را دید ترسید ولی حضرت ابراهیم(علیه السلام) را كه در منجنیق گذاشتند و به سوی آتش انداختند نترسید؟ امام(علیه السلام) فرمودند: ابراهیم(علیه السلام) استناد و اعتماد داشت بر نور محمد(صلی الله علیه واله) و آل محمد(صلی الله علیه واله) كه در صلب او بودند، لهذا نترسید. ولی موسی(علیه السلام) آن انور الهی در صلب او نبود و به این ترتیب ترسید.⁽¹⁾

حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمودند: ابراهیم(علیه السلام) را روز چهارشنبه در آتش افكندند و در روز چهارشنبه‌ای نمرود لعین به وسیله پشه‌ای به درك واصل شد.

موضوع از این قرار بود كه وقتی حضرت ابراهیم به سلامت از آتش بیرون آمد، نمرود را مجدداً به یكتاپرستی دعوت كرد، آن شقی لعین گفت: من با خدای تو جنگ می‌كنم و دستور داد، لشكر بی‌كران خود را حاضر و صف كشیدند. حضرت ابرهیم(علیه السلام) در مقابل لشكر ایستاد و آن‌ها را دعوت به سوی خدای متعال فرمود. آن‌ها هم سرباز زدند، در این حال پروردگار پشه‌های بی‌حدی فرستاد. به طوری كه هوا از وجود آن‌ها تیره شد و بر سر و روی لشكر تاختند تا آن‌که همه‌ی سربازان پا به فرار گذاشتند.⁽¹⁾

نمرود ناراحت و خجل شد ولی هنوز دست از لجاجت برنمی‌داشت، تا آن‌که خداوند پشه ضعیفی را امر فرمود، از دماغ آن ملعون بالا رفته و مشغول خوردن مغز سر او شود، تا حدی كه او را بی‌تاب كرد. در این وضع جمعی را موكل كردند، بر سر او می‌زدند كه شاید از درد تسكین یابد و در این حال پس از چهل سال به درك واصل شد.⁽²⁾

روایت شده است هنگامی كه نمرود كافر، حضرت ابرهیم(علیه السلام) را در آتش انداخت، مردممشاهده كردند كه آتش بر آن حضرت صدمه‌ای نمی‌زند، نمرود گفت: این نیست جز این‌كه او از رگه‌ها و اركان زمین است و نیست رگ او مگر از رگه‌های زمین كه آتش در آن اثر نمی‌كند.⁽³⁾

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) و منصور دوانیقی ملعون

منصور دوانیقی لعین تصمیم به آتش زدن منزل حضرت امام جعفر(علیه السلام) گرفت. پس شخصی را به نزد فرماندار خود، حسن بن زید كه فرماندار مكه و مدینه بود فرستاد و به او دستور داد، خانه امام جعفرصادق(علیه السلام) را آتش زند. آن‌ها دستور را اجرا و خانه حضرت را

آتش زدند. شعله‌های آتش بر در خانه و اتاق‌ها رسید. امام(علیه السلام) پا روی آتش گذاشتند و از روی آن می‌رفتند و فرمودند: «من فرزند بهترین رگه‌ها و ریشه‌های زمین و اركان آن یعنی فرزند حضرت اسماعیل(علیه السلام) هستم، من پسر حضرت ابراهیم خلیل‌الله هستم».⁽¹⁾

معراج حضرت ابراهیم(علیه السلام)

ما باطن آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم(علیه السلام) نشان دادیم تا این‌كه اهل یقین شود.(انعام/ 75)

روایت شده كه خداوند هنگامی كه حضرت ابرهیم(علیه السلام) را به آسمان‌ها بالا برد، بینایی او را نیرو بخشید تا آن‌که زمین و ساكنان آن را می‌دید. حضرت توجه كرد، دید اشخاصی به كارهای خلاف و زشت مشغولند، آن‌ها را نفرین كرد و آن‌ها هلاك شدند. سپس محل دیگری را مشاهده نمود كه در جا منكری انجام می‌شد. باز آن‌ها را نفرین كرد، مردند. این عمل چند بار توسط حضرت ابراهیم(علیه السلام) اتفاق افتاد، در این حال پروردگار خطاب فرمودند: ای ابراهیم(علیه السلام)، از نفرین كردن بر بندگان من خودداری كن، من پروردگار آمرزنده و مهربان و جبران كننده و بردبار هستم. گناه بندگانم به من ضرری نمی‌زند، همان‌طور كهاز طاعت آن‌ها سودی نمی‌برم، پس آن‌طور با بندگان من رفتار مكن و نفرین نكن، همانا تو بنده من و از طرف من مأمور به بیم دادن هستی نه آن‌که در پادشاهی با من شركت داشته باشی و نه آن‌که بر من و بندگانم چیره شوی، پس ای ابراهیم(علیه السلام) مرا با بندگانم واگذار همانا بر آن‌ها مهربان‌تر از تو هستم.⁽²⁾

مقام امامت حضرت ابراهیم(علیه السلام)

خدای تعالی در قرآن می‌فرماید:

و هنگامی كه خداوند ابراهیم(علیه السلام) را به اموری امتحان كرد.(بقره/ 124)

در حدیثی حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: پروردگار ابراهیم را بنده خود گرفت، پیش از آن‌که به نبوت انتخابش كند و به نبوت انتخابش فرمود، پیش از آن‌که رسول قرارش دهد و او را رسول خود ساخت قبل از آن‌که خلیل خود سازد و وی را خلیل خود ساخت، قبل از آن‌که امامش گرداند و چون همه‌ی این منصب‌ها را برایش فراهم كرد آن‌گاه به او فرمود، من تو را امام مردم ساختم.

به سبب عظمتی كه این منصب در نظر ابراهیم(علیه السلام) داشت گفت: به فرزندان من هم پیشوایی را عطا می‌فرمایی؟ پروردگار فرمود: اگر شایسته باشند كه عهد من به ستم‌كاران نمی‌رسد.(بقره/ 124) از این آیه استفاده می‌شود كه منصب امامت وقتی به حضرت ابراهیم(علیه السلام) عطا شد كه از هر نظر شایستگی خود را نشان داده و مورد آزمایش‌های گوناگونی مانند، افتادن در آتش نمرودیان، ذبح حضرت اسماعیل(علیه السلام)، دوری از زن و فرزند و غیره قرار گرفته و در همه‌ی امتحانات موفق بود. به همین دلیل آماده دریافت این منصب الهی گردید و به مقام امامت نائل شد. از آن قسمت آیه شریفه كه حضرت از خدا خواست كه امامت را برای فرزندانش قرار دهد، مشخص می‌شود كه این مقام در اواخر عمر آن حضرت به وی عطا شده است؛ یعنی پساز آن‌که فرزندانی چون اسماعیل و اسحاق را داشته و نیز روشن می‌شود كه امامت چه منصب بزرگی است و رسیدن به آن‌چه شرایط و مقدماتی دارد. از جمله هیچ‌گونه ستمی چه ستم به نفس و چه ستم به دیگران؛ یعنی گناه نباید در دوران زندگی از شخص دیده شود و به اصطلاح باید معصوم باشد.

چنان‌که استاد بزرگوار علامه امینی در تفسیرالمیزان به استناد از آیات و روایات استفاده كرده و اثبات نمود.

حدیثی درباره‌ی حضرت ابرهیم(علیه السلام) و ساره و هاجر

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: ابراهیم(علیه السلام) در شهر كوثی ربی به دنیا آمد و پدرش نیز اهل آن‌جا بود. مادر ابراهیم(علیه السلام) كه ساره نام داشت با مادر حضرت لوط كه نام اور ورقه یا رقیه بود، هر دو خواهر و دختران جناب لاحج بودند. لاحج، پیامبری بیم دهنده بود، ولی مقام رسالت نداشت. حضرت ابراهیم(علیه السلام) در دوران نوجوانی بر فطرت توحید زندگی می‌كرد. تا آن‌که خدای تبارك و تعالی او را به دین خود هدایت فرمود و وی را بهرسالت برگزید. حضرت ابرهیم(علیه السلام) دختر خاله خود، دختر ورقه و نوه‌ی لاحج را كه نامش هم نام مادرش ساره و خواهر حضرت لوط بود به زنی گرفت.

ساره همسر حضرت ابراهیم(علیه السلام) مال و اموال و رمه‌ی بسیار داشت كه پس از ازدواج همه را در اختیار شوهرش گذاشت. حضرت ابراهیم(علیه السلام) اداره‌ی آن‌ها را به عهده گرفت و بدین ترتیب اموال او بسیار شد، به حدی كه در سرزمین كوثی ربی وضع كسی بهتر از حضرت ابراهیم(علیه السلام) نبود. دشمنان موقعیت مالی ابراهیم(علیه السلام) را به نمرود گزارش كردند. او دستور داد تا ابرهیم را از آن سرزمین تبعید كنند ولی از بردن دارایی و اموالش جلوگیری كنند و به مردم گفت: اگر این مرد در كشور شما بماند، نه تنها آیین بلكه اموال شما را هم می‌رباید. پس به دستور نمرود حضرت ابراهیم(علیه السلام) و حضرت لوط و خانواده آن‌ها را به سوی شام روانه كردند. ابراهیم(علیه السلام) از غیرتی كه نسبت به ناموس خود داشت، صندوقی تهیه كرد و ساره را در آن گذاشت تا از نظر نامحرمان مصون باشد و به این صورت از آن

سرزمین بیرون آمد و به طرف شام كه جزء قلمرو حكومت قبطیان و نام پادشاهش عراره بود وارد شدند. سر مرز مأموران گمرك جلوی آن‌ها را گرفته و به عنوان حق گمرك ده یك اموال را مطالبه كردند. وقتی صندوق را دیدند، گفتند: در صندوق را باز كن تا هرچه در آن است، ده یك آن را بگیریم. ابراهیم(علیه السلام) امتناع كرد و گفت: فرض كنید در این صندوق پر از طلا و نقره است. ده یك آن را می‌دهم. مأموران قبول نكرده و آن حضرت را مجبور به باز نمودن صندوق نمودند. حضرت در آن را باز كرد، وقتی چشم مأموران به ساره كه زنی بسیار زیبا بود، افتاد به آن حضرت گفتند: این زن با تو چه نسبتی دارد؟ ابراهیم(علیه السلام) گفت: همسر و دخترخاله‌ی من است. پرسیدند: چرا در صندوق گذاشتی؟ گفت: چون نمی‌خواهم كسی او را ببیند. مأموران موضوع را به پادشاه گزارش كردند. شاه گفت: صندوق را نزد او ببرند. ابراهیم(علیه السلام) گفت: تا جان در بدن دارم از این صندوق جدا نمی‌شوم. مطلب را به پادشاه خبر دادند. گفت: صندوق را با همسرش نزد من بیاورید، آوردند. شاه گفت: در صندوق را باز كن. ابراهیم(علیه السلام) گفت: ای پادشاه همسرم در این صندوق است حاضرم تمام اموالم را به جای آن بدهم. شاه ابراهیم(علیه السلام) را مجبور كرد تا صندوق را بازكند. چون ساره را دید، خواست دست به طرف او دراز كند. حضرت ابراهیم(علیه السلام) سر به سوی آسمان بلند كرد و گفت: خدایا دست او را از همسرم باز دار. دعای حضرت به اجابت رسید و دست شاه از حركت باز ایستاد و نتوانست آن را به سوی ساره دراز كند و حتی نتوانست به طرف خود بازگرداند.⁽¹⁾

شاه گفت: خدای تو با من چنین كرد. ابرهیم(علیه السلام) گفت: آری خدای من غیور و تواناست و كار حرام را دوست ندارد. شاه گفت: از خدای خود بخواه دستم را به حال اول بازگرداند دیگر متعرض همسرت نمی‌شوم. ابراهیم(علیه السلام) دعا كرد، خداوند دست او را سالم نمود. مجدداً خواست دست خود را به ساره برساند كه به وضع اول مبتلا شد و گفت: به راستی خدای

تو بسیار غیور و غیرت‌مند ست از خدای خود بخواه تا دست مرا به حال اول بازگرداند و من دیگر چنین كاری نخواهم كرد.

ابراهیم(علیه السلام) گفت: به شرط این‌كه دیگر دست درازی نكنی، از خدای خود خواهش می‌كنم. شاه شرط را قبول كرد و دست وی مجدداً به حال اول درآمد. چون شاه این وضع و معجزات حضرت ابراهیم(علیه السلام) را دید، گفت: تو در امانی و هر كجا می‌خواهی برو. ولی ای ابراهیم(علیه السلام) از تو خواهشی دارم و دلم می‌خواهد اجازه دهی تا كنیزك زیبایی را كه از قبطیان و نزد من است به همسر تو ببخشم كه در خدمت او باشد. حضرت ابراهیم(علیه السلام) تقاضای شاه را قبول كرد و شاه كنیزك خود را كه همان هاجر، مادر اسماعیل(علیه السلام) بود به ساره بخشید و ابراهیم(علیه السلام) به اتفاق ساره و هاجر و اموالش و دیگر همراهان به راه افتادند.⁽¹⁾

همسران و فرزندان حضرت ابراهیم(علیه السلام)

حضرت ابراهیم(علیه السلام) پس از سال‌ها زندگی با همسرش ساره صاحب فرزندی نشد. سارهدید شوهرش در آرزوی فرزندی است، به او پیشنهاد كرد با هاجر ازدواج كند تا انشاالله خداوند فرزندی به او عطا فرماید. چون اسماعیل از هاجر به دنیا آمد، ساره حسادت كرد و بنای ناسازگاری با حضرت ابراهیم(علیه السلام) را شروع كرد. حضرت ابراهیم(علیه السلام) شكایت ساره را به پروردگار كرد. خداوند وحی فرمود: حكایت زن حكایت استخوان دنده كج است، اگر آن را به حال خود واگذاری از آن بهره مند خواهی شد و اگر آن را راست كنی شكسته می‌شود. به دنبال این وحی حق تعالی برای نجات از شكوه‌های ساره او را مأمور كرد تا هاجر و اسماعیل را به جای دیگر ببرد. ابراهیم(علیه السلام) پرسید: كجا ببرم؟ خداوند فرمود: به حرم و محل امن و نخستین بقعه‌ای از زمین كه آن را آفریده‌ام؛ یعنی مكه. به دنبال این دستور خدای تعالی به جبرئیل مأموریت داد كه ابراهیم(علیه السلام) را همراهی و راهنمایی كند و مركب بُراق را برای او ببرد.

حضرت ابراهیم(علیه السلام) و هاجر و اسماعیل به همراهی جبرئیل به راه افتادند تا به سرزمین مقدس مكه رسیدند و در محل خانه كعبه فرود آمدند و چون ابراهیم(علیه السلام) به ساره قول داده بود كه از مركب پیاده نشود تا نزد وی بازگردد، بلافاصله بازگشت. جایی كه فرود آمده بودند، درختی بود كه هاجر چادری بر روی ان انداخت و سایه‌بانی برای خود و فرزندش درست كرد. هاجر وقتی متوجه شد، ابراهیم(علیه السلام) در حال بازگشت است به او گفت: چگونه ما را در این‌جا كه هیچ آب و علفی نیست و همدمی نداریم، می‌گذاری و می‌روی؟⁽¹⁾

حضرت جواب داد: به كسی كه مرا مأمور كرده شما را در این‌جا بیاورم و او برای شما كفایت می‌كند. این را گفت و رفت و در حق آنان به درگاه پروردگار دعا كرد. چیزی نگذشت كه هاجر و كودكش گرسنه و تشنه شدند. مادر بین كوه‌های صفا و مروه چند مرتبه رفت و آمد كرد و هر بار سرابی را می‌دید و به دنبال آن می‌رفت تا هفت مرتبه این كار تكرار شد.

از طرفی كودك از شدت تشنگی پای خود را به زمین می‌زد كه در محل كوبیدن پاشنه پا به قدرت الهی و خواست پروردگار چشمه‌ای نمایانشد.(ص/ 42) كه این آب همان آب زمزم است. با جوشیدن آب از چشمه زمزم، پرندگان در آن‌جا تجمع كردند و قبایل عرب متوجه شدند كه در این نزدیكی‌ها آبی پیدا شده، به طرف آن روان شدند و با اجازه‌ی هاجر آب می‌گرفتند و به جای آن غذا می‌دادند و بدینوسیله در آن محل مقدس تجمعی از قبایل عرب تشكیل شد، ازجمله قبیله جرهم، و به این طریق هاجر و فرزندش از تنهایی درآمده و امکان زندگی برای آن‌ها مهیا گردید، و هر چند وقت یك بار حضرت ابرهیم(علیه السلام) به دیدار همسر و فرزند خود می‌آمد كه در مرتبه سوم مشاهده نمود در اطراف زن و فرزندش قبایل متعددی گرد آمدند و از این بابت بسیار خوشحال شد.⁽²⁾

ساخت خانه‌ی خدا به دست حضرت ابراهیم(علیه السلام)

جناب اسماعیل(علیه السلام) بزرگ شد و قبایل اطراف آن‌ها به خصوص قبیله جرهم، هر یك

گوسفندی به اسماعیل(علیه السلام) می‌بخشیدند تا آن‌که گله‌ای بسیار بزرگ به هم رسانید و به وسیله‌ی آن امرار معاش می‌كردند. پروردگار، ابراهیم(علیه السلام) را امر فرمودند: كه خانه‌ی كعبه را بنا كند. ابراهیم(علیه السلام) گفت: در كدام محل بنا كنم؟ حق تعالی فرمود: در آن بقعه كه قبّه‌ای از برای آدم(علیه السلام) فرستادم و در آن‌جا نصب كردم و حرم به سبب آن روشن شد. ولی در طوفان نوح(علیه السلام) به آسمان رفت. پس خداوند، جبرئیل(علیه السلام) را فرستاد كه محل ساخت كعبه را خط‌كشی كند و جای آن را مشخص نماید. سپس پروردگار پی‌های كعبه را از بهشت برای ابراهیم(علیه السلام) فرستاد. در این حال اسماعیل(علیه السلام) سنگ از كوه ذی‌طوی می‌اورد و حضرت ابراهیم(علیه السلام) بنا می‌كرد تا آن‌که نُه ذرع به جانب آسمان بالا بردند، و حجر‌الاسود كه خداوند برای حضرت آدم فرستاد و از برف سفیدتر بود و به سبب مَس كافران سیاه شد و در كوه ابوقیس مخفی بود، به دستور پروردگار بیرون آورده و در محلی كه هم اكنون نصب می‌باشد، قرار دادند و دو درگاه برای كعبه گشوده شد، یكی به طرف مشرق و دیگری به طرف مغرب كه مستجار نام دارد و بر روی سقف كعبه چوب‌ها انداختند و بر رویش اذخر كه گیاهی است خوشبوریختند و هاجر عبایی كه با خود داشت بر در كعبه آویخت و در آن‌جا زندگی كردند.⁽¹⁾

امر پروردگار و اولین حج حضرت ابراهیم(علیه السلام) و اسماعیل(علیه السلام)

خداوند ابراهیم(علیه السلام) و اسماعیل را امر به حج فرمود و جبرئیل(علیه السلام) را روز هشتم ذی‌حجه فرستاد تا مراسم حج را به آن دو بیاموزد. همان‌طوری كه به حضرت آدم(علیه السلام) آموخته بود. در تمام مراسم حج، جبرئیل(علیه السلام) به دنبال ابراهیم(علیه السلام) بود تا به مشعرالحرام رسیدند. شب را در آن‌جا خوابیدند.

ابراهیم(علیه السلام) خواب دید كه از جانب پروردگار امر به ذبح و قربانی كردن فرزندش اسماعیل(علیه السلام) شد، وقتی به جمره‌ی وسط رسیدند، خواب را برای جناب اسماعیل(علیه السلام) تعریف كرد و نظر وی را در این‌باره جویا شد. فرزند با ایمان، گفت: ای پدر به آن‌چه مأمور

شده‌ای، به زودی انجام بده.

ناگاه شیطان به صورت پیرمردی ظاهر شد و گفت: ای ابراهیم(علیه السلام) تو رهبر مردم هستی، اگر این كار را انجام دهی، مردم در زمان حج فرزندان خود را باید بكشند و خدا را خوش نیاید و بدین وسیله مانع می‌شد. ولی حضرت ابراهیم(علیه السلام) توجهی به حرف‌های او نكرد و فرزند خود را بر زیراندازی خوابانید و كارد بر گلوی او نهاد و سر خود به آسمان برد و با خدای خود صحبت می‌كرد كه مبادا با دیدن فرزند، محبت پدری مانع عمل شود و با تمام قوت كارد را می‌كشید، جبرئیل(علیه السلام) كارد را قبل از كشیدن گردانید و پشت كارد را به جانب حلق فرزند كرد. ابراهیم(علیه السلام) مشاهده كرد كه كارد برگشته. كارد را برگردانید و لبه تیز كارد را به گلوی فرزند خود نهاد. جبرئیل(علیه السلام) كارد را برگردانید. این كار چند نوبت توسط جبرئیل(علیه السلام) انجام شد، تا آن‌که به دستور الهی، جبرئیل(علیه السلام) گوسفندی آورد و جناب اسماعیل(علیه السلام) را از زیر دست حضرت ابراهیم(علیه السلام) بیرون آورد و به جای آن گوسفند را قربانی كردند. در این حال ندا رسید كه ای ابراهیم(علیه السلام) به درستی از امتحان خود بیرون آمدی.سپس حضرت ابراهیم(علیه السلام) پس از اتمام ساختمان و به جای آوردن حج به درگاه خداوند دعا كرد و درخواست نمود، این محل را شهری امن گردان و روزی اهلش را زیاد كن و محبت دل‌ها را به این سو معطوف فرما.(بقره/ 126)⁽¹⁾

ملاقات حضرت ابراهیم(علیه السلام) با ملك‌الموت

امام صادق(علیه السلام) فرمودند: ابراهیم(علیه السلام) ملكی را ملاقات كرد، از او پرسید، كیستی؟ گفت: مَلك‌الموتم. حضرت ابراهیم(علیه السلام) گفت: به من نشان ده، چگونه برای قبض روح مؤمنی می‌روی؟ گفت: رو از من برگردان. ابراهیم(علیه السلام) رو برگردانید، چون نگاه كرد جوانی خوش صورت، خوش جامه و نیكو شمایل و خوش‌بویی را دید. ابراهیم(علیه السلام) به او گفت: اگر برای قبض روح شخص گنهكار و فاجر روی چگونه است؟ ملك‌الموت گفت: طاقت دیدن

نداری. حضرت گفت: چرا دارم. ملك‌الموت گفت: رو از من برگردان. پس چون نظر كرد مردی سیاه را با موهای راست و ایستاده، بی نهایت بدبو با جامه‌های سیاه كه از دهان و سوراخ‌های بینی او آتش و دود بیرون می‌آمد، دید. ابراهیم(علیه السلام) با دیدین این وضع بی‌هوش شد. چون به هوش آمد، ملك‌الموت به صورت اول برگشته بود. حضرت گفت: ای ملك‌الموت، اگر شخص فاجر و گنهكار تو را با این وضع ببیند، برای عذاب او كافی است.⁽¹⁾

صحف حضرت ابراهیم(علیه السلام)

پروردگار در سوره‌ی اعلی آیات 18 و 19 نامی از صحف ابراهیم(علیه السلام) ذكر فرموده و مطابق روایاتی كه از شیعه و سنی آمده، پیامبر(صلی الله علیه واله) فرمودند: مجموع كتاب‌هایی كه خداوند بر انبیاء خود نازل فرموده، یك صد و چهار كتاب است. 10 صحیفه بر آدم(علیه السلام)، 50صحیفه بر شیث(علیه السلام)، 40 صحیفه بر ادریس و 10 صحیفه بر ابراهیم(علیه السلام) نازل شده كه جمعاً 100 جلد است و چهار صحیفه دیگر عبارت است از تورات، انجیل، زبور و قرآن.⁽²⁾

مدت عمر و وفات و محل دفن حضرت ابراهیم(علیه السلام)

هنگامی كه خداوند اراده فرمود كه ابراهیم(علیه السلام) را قبض روح كند، ملك‌الموت را نزد وی فرستاد. چون بر آن حضرت فرود آمد سلام كرد و جواب شنید. ابراهیم(علیه السلام) به وی گفت: ای ملك‌الموت برای دعوتم آمده‌ای یا برای كار دیگری؟ گفت: برای دعوت آمده‌ام كه دعوت حق را لبیك گویی و اجابت كنی. ابراهیم(علیه السلام) گفت: تا به حال دیده‌ای خلیلی، خلیل خود را قبض روح كند و بمیراند؟ ملك‌الموت با شنیدن این سخن بازگشت، از حق تعالی كسب تكلیف كند. خداوند به ملك‌الموت فرمودند: به او بگو هیچ دیده‌ای، دوستی دیدار دوستش را خوش نداشته باشد؟ از این رو ملك‌الموت بازگشت، پیام را آورد و حضرت ابراهیم(علیه السلام) را قبض روح كرد.

روایات زیادی درباره‌ی طول عمر آن جناب نقل شده. ولی مسلم آن است كه حضرت پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: ابراهیم(علیه السلام) 175 سال عمر كرد.

محل دفن آن حضرت در فلسطین در حبرون و در باغ عفرون بن صرصر در جوار قبر ساره می‌باشد. مسعودی در كتاب خود نوشته، حضرت ابراهیم(علیه السلام) در زمینی مدفون است كه پیش از آن شخصاً خریداری نموده بود و در حال حاضر نام آن شهر مدینه الخیل شهر خلیل نام دارد.⁽¹⁾

موی سفید

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: قبل از زمان ابراهیم(علیه السلام) موی سر و رویمردم سفید نمی‌شد. روزی ابراهیم(علیه السلام) یك تار موی سفید در ریش خود دید، گفت: پروردگارا این چیست؟ وحی آمد این باعث وقار است. عرض كرد، خداوندا وقار مرا زیاد گردان.

حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمودند: پیش از ابراهیم(علیه السلام) هر چند آدمی پیر می‌شد ولی موهای ریش و سرش سفید نمی‌شد و گاه بود كه شخصی با پسرانش در مجلس وارد می‌شدند كه پدران را از پسران تمیز نمی‌دادند. می‌پرسیدند: كدام یك پدر شما است؟ از این رو حضرت ابراهیم(علیه السلام) به پروردگار عرض كرد: خداوندا، از برای من علامتی قرار ده كه به وسیله‌ی آن مردم بزرگ‌تر و كوچك‌تر را تمیز دهم. این بود كه از آن پس موی سر و ریش‌ها سفید شد.⁽²⁾

چند اموری كه برای اولین بار توسط حضرت ابراهیم(علیه السلام) انجام شد

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: پروردگار وحی كرد به ابراهیم(علیه السلام) كه من تو را برای مردم امام گردانیدم و برای او سنت‌های حنیفه كه ده چیز است فرستاد.

10.استنجاء با آب كردن، كه آن‌ها منسوخ نمی‌شود تا روز قیامت و معنای فرمایش حق تعالی كه می‌فرماید: متابعت كن ابراهیم را در حالتی كه حنیف و مایل است از باطل به حق.(آل‌عمران/ 67 و نحل/ 125)

سپس حضرت امام فرمودند: حضرت ابرهیم(علیه السلام) اولین كسی بود كه:

صفات حضرت ابراهیم(علیه السلام)

صفاتی كه ابراهیم(علیه السلام) داشته، هدایای الهی و نتیجه وفاداری در خداپرستی و پافشاری بر عقاید خالص و نیت پاك او بوده.(نجم/ 37) كه او را بنده‌ی شكور نامیدند، و در آن‌جا كه خداوند وی را در چند مورد امتحان فرمود و در همه به خوبی موفق بود.(بقره/ 124) و وقتی كه خداوند به او فرمود: سر به فرمان خداوند فرود آور، گفت: مطیع فرمانم.(بقره/ 131) حضرت ابراهیم(علیه السلام) صفات دیگری داشت ازجمله:

فرمایشات الهی به حضرت ابراهیم(علیه السلام)

پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: روزی ابراهیم(علیه السلام) با عدّه‌ای قدم می‌زدند، پادشاه قبطی هم با آن‌ها بود كه به احترام حضرت ابراهیم(علیه السلام)، پشت سر آن حضرت راه می‌رفت. خداوند به ابراهیم(علیه السلام) وحی فرمود: ای ابراهیم، بایست، چنان راه مرو كه پادشاه قدرتمند مسلط، از پشت سر تو راه برود، بلكه او را جلو فرست و تو پشت سر او راه برو و به او احترام بگذار. چون قدرت اداره امور در دست اوست و لازم است در روی زمین چنین فرمان‌روایانی باشند، خواه خوب باشند و خواه بد.⁽²⁾

شهید ثانی در كتاب مسكن‌الفوائد روایت كرده كه ابراهیم(علیه السلام) از خداوند پرسید: پاداش كسی كه از ترس تو اشك به رویش سرازیر می‌شود، چیست؟

خداوند فرمود: پاداش آن رحمت و رضوان من بر او می‌باشد.

ابراهیم(علیه السلام) عرض كرد: خداوندا، پاداش كسی كه به امید دیدار تو غم و اندوه را صبر و تحمل می‌كند، چیست؟

خداوند فرمود: من چنین شخصی را با لباس ایمان می‌پوشانم كه به وسیله‌ی آن بهشت را برای خود فراهم كند و از آتش جهنم دور شود.

ابراهیم(علیه السلام) پرسید: پاداش كسی كه به خاطر رضای تو دل بیوه زنان را به دست می‌آورد، چیست؟

خداوند فرمود: من آن شخص را در سایه رحمتم قرار می‌دهم و در آخرت هم او را به

بهشتم داخل می‌كنم.

ابراهیم(علیه السلام) پرسید: پاداش كسی كه به خاطر تو جنازه‌ی میت را تشییع می‌كند، چیست؟

خداوند فرمود: ملائكه‌های من به جسد این شخص هنگام مرگ نماز می‌خوانند و از روح او شفاعت می‌كنند.⁽¹⁾

6)داستان حضرت ابراهیم(علیه السلام) از منظر قرآن

حضرت ابراهیم(علیه السلام) ابتداء با ستاره‌پرستان روبه‌رو شدند و برای اثبات اشتباهات‌شان و به عنوان هم‌آهنگی و مقدمه. چون شب تاریك نمودار شد ستاره درخشان(زهره) پدیدار گشت.

گفت: این پروردگار من است و پس از مدتی كه آن ستاره غروب كرد و نابود شد. گفت: من چیزی كه نابود گردد، به خدایی نخواهم گرفت.(انعام/ 76) پس از لحظاتی ماه تابان را دید، باز برای هدایت قوم گفت: این خدای من است. وقتی آن هم نابود شد. به ماه‌پرستان گفت: آن هم خدا نیست و خدای من اگر مرا هدایت نكند من از گمراهان عالم هستم.(انعام/ 77) چون روز خورشید درخشان را دید مجدداً برای ارشاد قوم گفت: این است خدای من و این از آن ستاره و ماه با عظمت و روشن تر است. اما وقتی آن هم غروب كرد. گفت: ای گروه مشركان به چه جهت برای خدا شریك قائل می‌شوید كه من از همه آن‌ها بیزارم.(انعام/ 78) ابراهیم(علیه السلام) به(سرپرست خود) كه پدر خطاب می‌كرد، گفت: شما به پرستش چه مشغولید.(صافات/ 85) سپس گفت: ای پدر بدان كه مرا از وحی خدا علمی آموختند كه تو آن علم را نداری، پس مرا پیروی كن تا به راه راست هدایت شوی.(مریم/ 43) ای پدر هرگز شیطان را نپرست كه شیطان بسیار با خدای رحمان مخالف و عصیان كرده.(مریم/ 44) باز ابراهیم(علیه السلام) گفت: ای پدر از آن روز سخت می‌ترسم كه از خدای مهربان بر تو قهر و عذاب رسد و در دوزخ با شیطان یار و یاور باشی.(مریم/ 45) پدر گفت: ای ابراهیم(علیه السلام) تو مگر از خدایان ما رو گردان و بی‌عقیده هستی، چنان‌چه دست از مخالفت

بتان برنداری، تو را سنگسار می‌كنم یا آن‌که سال‌ها از من به دور باش.(مریم/ 46) ابراهیم(علیه السلام) گفت: من از شما و بت‌هایی كه به جای خدا می‌پرستید، بیزارم و خدای یكتا را می‌خوانم و امیدوارم كه چوناو را بخوانم، مرا از درگاه لطفش محرم نگرداند.(مریم/ 48) و من چگونه از آن‌چه شما شریك خدا قرار می‌دهید، بترسم؟ در صورتی‌كه از شرك آوردن به خدا نمی‌ترسید. با آن‌که هیچ دلیل و حجتی بر آن شرك ندارید. حال كدام یك از ما به ایمنی سزاوارتریم؟ آیا از خدایان بی‌اثر باطل باید ترسید یا از خدای دانای مقتدر، اگر فهم و درك دارید.(انعام/ 81) سپس ابراهیم(علیه السلام) به خدای خود گفت: پروردگارا، این بتان و بت‌ترشان بسیاری از مردم را گمراه كردند، پس هر كس در راه توحید و خداپرستی پیرو من بود، او از من است. و هر كه مخالفت با من كند و راه شرك و عصیان پوید، اختیارش با توست كه خدای بخشنده و مهربانی.(ابراهیم/ 34) قوم ابراهیم(علیه السلام) با او در مقام خصومت و دشمنی برآمدند. ابراهیم(علیه السلام) گفت: آیا با من درباره‌ی خدا بحث و جدال می‌كنید، حال آن‌که حقیقتاً خدا مرا هدایت كرده و از آن‌چه شما شریك خدا می‌خوانید، هیچ بیم و ترسی ندارم، مگر آن‌که خدا از من چیزی بیمناك بخواهد. پروردگار من علمش بر همه موجودات محیط است. آیا شما متذكر این حقیقت نمی‌شوید.(انعام/ 80) من با ایمان خالص روی به سوی خدایی می‌آوردم كه آفریننده آسمان‌ها و زمین است و من هرگز با مشركان موافق نخواهم بود.(انعام/ 79) و جز آن خدایی را كه مرا آفریده و البته ما را هدایت خواهد كرد، نمی‌پرستم.(زخرف/ 27) ابراهیم(علیه السلام) این خداپرستی را بر همه‌ی ذریه خود تا قیامت باقی گذاشت تا آن‌که همه فرزندانش به خدای یكتا رجوع كنند.(زخرف/ 28) چون ابراهیم از آن قوم و بت‌هایی كه به جای خدا می‌پرستیدند دوری گزید، ما هم به لطف و رحمت خود به او اسحاق و یعقوب را عطا كردیم و به همه‌ی آن‌ها شرف نبوت بخشیدیم.(مریم/ 49) و آن‌ها را از رحمت خود بهره‌مند ساختیم و نام‌شان را به نكویی به زبان عالمی پر آوازه گردانیدیم.(مریم/ 50) و ما پیش از این ابراهیم(علیه السلام) را کاملاًبه رشد و كمال خود رسانیده بودیم و ما به شایستگی او بر این مقام دانا بودیم.(انبیاء/ 51) هنگامی كه به پدرش و قومش گفت: این مجسمه‌های بی‌روح و بت‌های بی‌اثر چیست كه عمری است شما آن‌ها را

به نام خدا می‌پرستید؟(انبیاء/ 52) آن‌ها به ابراهیم(علیه السلام) پاسخ دادند، پدران ما هم این بت هارا می‌پرستیدند.(انبیاء/ 53) ابراهیم(علیه السلام) گفت: شما و پدرانتان همگی سخت در گمراهی بوده و هستید.(انبیاء/ 54) قوم به ابراهیم(علیه السلام) گفتند: آیا تو بر علیه شرك و اثبات توحید، دلیل و حجت قاطعی داری؟ یا این‌كه سخن بی‌جا و به بازیچه می‌گویی؟(انبیاء/ 55) ابراهیم(علیه السلام) پاسخ داد، كه خدای ما همان خدایی است كه آفریننده آسمان و زمین است و من این سخن را به یقین می‌گویم.(انبیاء/ 56) اُف بر شما و بر آن‌چه به جز خدای یكتا می‌پرستید. آیا شما عقل و فكر خود را به كار نمی‌گیرید.(انبیاء/ 57) همان خدایی كه مرا بیافرید و به لطف خود به راه راست هدایت فرمود.(شعراء/ 78) همان خدایی كه چون گرسنه شوم به كَرم خود مرا غذا می‌دهد و چون تشنه می‌شوم سیراب می‌گرداند.(شعراء/ 79) همان خدایی كه وقتی بیمار شوم، مرا شفا می‌دهد.(شعراء/ 80) همان خدایی كه مرا می‌میراند و سپس به حیات ابدی آخرت زنده می‌گرداند.(شعراء/ 81) همان خدایی كه چشم امید دارم كه روز جزا گناهم را بیامرزد.(شعراء/ 82) و به خدا قسم هرگاه از بت‌خانه دور شدید به هر تدبیری كه توانم، بت‌های شما را در هم می‌شكنم.(انبیاء/ 57)(رسم قوم بر آن بود كه روزهای عیدشان همگی از شهر خارج می‌شدند و در كوه و صحرا به شادی می‌پرداختند حضرت ابراهیم(علیه السلام) وقت را غنیمت شمرد) در آن موقع به بت‌خانه رفت و همه بت‌ها را در هم شكست به جز بت بزرگ آن‌ها را تا كه از او سؤال كنند.(انبیاء/ 58)(زمانی كه مردم به شهر بازگشتند و وضعیت بت‌خانه را دیدند). قوم ابراهیم(علیه السلام) گفتند، كسی كه چنین كاری را كرده همانا بسیار ستم‌كار است.(انبیاء/ 59) بعضی از بت‌پرستانگفتند، كه ما جوانی را می‌شناسیم به نام ابراهیم كه نام بتان را به بدی یاد می‌كرد.(انبیاء/ 60) قوم گفتند: او را بیاورید تا در حضور جماعت به كار خود اقرار نماید.(انبیاء/ 61) ابراهیم(علیه السلام) را آوردند. به او گفتند: ای ابراهیم تو با خدایان ما چنین كردی؟(انبیاء/ 62) ابراهیم(علیه السلام) با لحنی قاطع و محكم گفت: بله این كار را بت بزرگ آن‌ها كرده است، شما از او سؤال كنید اگر سخن می‌گوید.(انبیاء/ 63) آن‌گاه قوم با خود فكر كرده و به یكدیگر گفتند: البته شما ستمكارید كه این بت‌ها را می‌پرستید، نه ابراهیم كه آن‌ها را درهم شكسته است!(انبیاء/ 64) پس

همه در مقابل سخن ابراهیم(علیه السلام) سر به زیر شدند، گفتند، تو می‌دانی كه این بت‌ها نطق و گویایی ندارند.(انبیاء/ 65) ابراهیم(علیه السلام) گفت: آیا خدا را كه هر نفعی به دست اوست رها كرده و بت‌هایی را می‌پرستید، كه هیچ نفع و ضرری برای شما ندارند؟ قوم به جز آن‌که گفتند: او را بكشید و در آتش بسوزانید، پاسخی ندادند و خدا هم او را از آتش نجات داد و در این حكایت برای كسانی كه به خدا ایمان دارند، آیت قدرت الهی پدیدار است.(عنكبوت/ 24) ابراهیم(علیه السلام) باز گفت: ای مردم شما آن‌چه را جز خدای یكتا به خدایی می‌پرستید، بت‌هایی است كه تنها برای حفظ دوستی دنیای خود انتخاب كرده‌اید و چون روز قیامت شود در آن روز به خاطر بت‌پرستی یكدیگر را كافر می‌دانید و یكدیگر را لعن و نفرین می‌كنید و جایگاه ابدی تمام شما آتش دوزخ است و هیچ یاوری ابداً ندارید.(عنكبوت/ 25) قوم گفتند: اگر رضای خدایان خود را می‌خواهید آن‌ها را یادی كنید و ابراهیم(علیه السلام) را بسوزانید.(انبیاء/ 68) ما خطاب كردیم كه ای آتش سرد و سالم باش برای ابراهیم(علیه السلام).(انبیاء/ 69) مجدداً قوم در مقابل كینه و دشمنی برآمدند و ما حیله آنان را باطل كرده و آن‌ها را به سخت‌ترین زیان و حسرت انداختیم.(انبیاء/ 70) و ما ابراهیم را با لوط ازشرّ نمرودیان نجات دادیم و آن‌ها را به سرزمین شام كه خیر و بركت برای جهانیان قرار دادیم فرستادیم.(انبیاء/ 71) ابراهیم(علیه السلام) گفت: بار الها، مرا فرمان‌روایی ده و با بندگان صالح خود محشور فرما.(شعراء/ 83) و سخنم را دل‌پذیر و نامم را بر زبان اقوام آینده نیكو گردان.(شعراء/ 84) و مرا از وراثان بهشت پر نعمت خود قرار ده.(شعراء/ 85) و از پدرم به لطف خود درگذر و هدایت فرما كه او سخت از گمراهان است.(شعراء/ 86) و بار پروردگارا روزی كه خلق را از قبرها برانگیزی در آن روز مرا رسوا و هلاك مگردان.(شعراء/ 87) آن روزی كه مال و فرزندان هیچ به حال انسان سود نبخشد.(شعراء/ 88) و تنها آن كس سود برد كه با دلی با اخلاص، پاك از شرك و ریب به درگاه خدا آید.(شعراء/ 89) پیامبران و پیروانشان نباید برای مشركان از خدا آمرزش طلبند هر چند از بستگان آن‌ها باشند، چون آن‌ها اهل دوزخ هستند.(توبه/ 113) ابراهیم(علیه السلام) هم كه برای پدرش از خدا آمرزش خواست این نبود مگر به موجب عهدی كه او كرده بود كه ایمان آورد. ولی چون بر ابرهیم(علیه السلام)

محقق شد كه او دشمن خداست از او بیزاری جست. ابراهیم(علیه السلام) شخصی بسیار بردبار و خدا ترس بود.(توبه/ 114) كه همانا ابراهیم(علیه السلام) بسیار حلیم و رئوف بود و بسیار به درگاه خدا دعا و تضرع داشت و بسیار از خدا مغفرت و آمرزش در حق خود و خلق می‌طلبید.(هود/ 75) خطاب شد: ای ابراهیم(علیه السلام) از این خواهش درگذر كه هنگام حكم قهر الهی بر این قوم فرا رسیده و برای آن‌ها عذابی حتمی است و بازگشت هم ندارد.(هود/ 76) یاد كن وقتی را كه ابراهیم(علیه السلام) به پدرش آزر گفت: با این بت‌هایی كه به خدایی اختیار كرده‌ای تو و پیروانت را درگمراهی آشكار می‌بینم.(انعام/ 74) آنان كه ایمان به خدا آورده و ایمان خود را به ظلم و ستم نیالودند، آن‌ها به درستی در امنیت و به حقیقت هدایت یافته‌اند.(انعام/ 82) همانا ابراهیم خلیل(علیه السلام) تنها شخصموحدی بود بین آن امت كه مطیع و فرمانبردار خدا بود و هرگز به خدای یكتا شرك نیاورد.(نحل/ 120) و همیشه شكرگزار نعمت‌های خدا بود و خدا او را به رسالت برگزید و به راه راست هدایت فرمود.(نحل/ 121) و او را در دنیا نیكویی و سعادت عطا كردیم و در آخرت از صالحان و نیكان قرار دادیم.(نحل/ 122) این است حجتی كه ابراهیم(علیه السلام) را بر قومش دادیم. ما مقام هر كه را بخواهیم رفیع می‌گردانیم. خدای تو به نظام و صلاح عالمیان بصیر و داناست.(انعام/ 83) و هرگز مپندار كه خدا از كردار ستمكاران غافل است، بلكه كیفر ظالمان را به تأخیر می‌افكند تا آن روزی كه چشم‌هایشان در آن روز خیره و حیران است.(ابراهیم/ 40) در آن روز سخت، آن ستمكاران همه شتابان سر به بالا كرده و چشم‌ها در حیرت مانده و دل‌هایشان از شدت عذاب به شدت در اضطراب است.(ابراهیم/ 41) و آن روز بهشت را به اهل تقوی نزدیك می‌كند.(شعراء/ 90) و دوزخ را بر گمراهان پدیدار گرداند.(شعراء/ 91) و آن روز به كافران گفته شود: بت‌هایی كه پرستش می‌كردید كجا رفتند.(شعراء/ 92) آنان خداوند را رها كرده و جای او بت‌هایی را برگرفتند، آیا می‌توانند در این حال شما را یاری و از جانب شما دفاع كنند.(شعراء/ 93) در آن روز كافران و معبودان باطل‌شان همگی برو در آتش دوزخ افتند.(شعراء/ 94) و با تمام سپاه شیطان در جهنم درآیند.(شعراء/ 95) و در دوزخ به مجادله و خصومت با یكدیگر می‌گویند.(شعراء/ 96) به خدا قسم كه ما در

گمراهی بسیار آشكاری بودیم.(شعراء/ 97) كه ما بت‌ها را مانند خدای عالمیان پرستش می‌كردیم.(شعراء/ 98) ما را قوم تبهكار و بداندیش گمراه كردند.(شعراء/ 99) كه در این روز سخت نه شفیعی داریم.(شعراء/ 100) و نه یك دوستی كه از ما حمایت كند.(شعراء/ 101) ای كاش كه بار دیگر به دنیا باز می‌گشتیم تا ایمان می‌آوردیم.(شعراء/ 102) همانا در این داستانعبرت است، لیكن اكثر مردم باز ایمان نمی‌آورند.(شعراء/ 103) هرگز روز قیامت خویشان و فرزندان شما هیچ سودی برایتان ندارند كه در آن روز میان شما به كلی جدایی می‌افكنند و خدا هر چه(از نیك و بد) كنید آگاه است.(ممتحنه/ 3) برای شما مؤمنان بسیار پسندیده و نیكوست كه به ابراهیم(علیه السلام) و اصحابش اقتداء كنید كه آن‌ها به قوم مشرك خود(صریح) گفتند، ما از شما و بت‌های شما كه به جای خدا می‌پرستید به كلی بیزاریم. ما مخالف و منكر شماییم و همیشه میان ما و شما كینه و دشمنی خواهد بود تا وقتی كه تنها به خدای یگانه ایمان آرید، الا آن‌که ابراهیم(علیه السلام) به پدر خود(آزر) گفت:(اگر ایمان آری) من برای تو از خدا آمرزش می‌طلبم و(هرگاه ایمان نیاوردی) دیگر من بر نجات تو از قهر و غضب خدا هیچ كاری نتوانم كرد.(آن‌گاه رو به درگاه خدا كرد) كه بار الها ما در عالم بر تو توكل كردیم و از همه رو به درگاه تو آوردیم،(و می‌دانیم كه) بازگشت تمام خلق به سوی توست.(ممتحنه/ 4) پروردگارا، ما را مایه فتنه و امتحان كافران مگردان(و از شر و مكر آن‌ها حفظ كن) و(به لطف و كرم خود) پروردگارا ما را بیامرز كه تنها تویی كه بر هر كار بسیار مقتدری(و به صلاح خلق) کاملاً آگاهی.(ممتحنه/ 5) البته برای شما مؤمنان هر كه به خدا و ثواب عالم آخرت امیدوار است، اقتداء به ابراهیم(علیه السلام) و یارانش نیكوست و هر كه روی از خدا برگرداند(بداند كه) خدا(از طاعت حق) کاملاً بی‌نیاز و به ذات خود ستوده است.(ممتحنه/ 6) امید است كه خدا دوستی میان شما و دشمنانتان برقرار گرداند و خدا بر هر كار قادر و(بر خلق) آمرزنده و مهربان است.(ممتحنه/ 7) و او(ابراهیم) مرد خدا ترس و با تقوایی است.(عبس/ 9) تو از توجه به او خودداری می‌كنی؟(عبس/ 10) این روا نیست كه آیات حق برای پند و تذكر است.(عبس/ 11) تا هر كه بخواهد پند گیرد.(عبس/ 12) آیات الهی در صحفات مكرم نگاشته است.(عبس/13)

كه آن صفحات بسی بلند مرتبه و پاك و منزه است.(عبس/ 14)(سپرده) به دست سفیران حق.(عبس/ 15) كه ملائكه مقرب عالی رتبه با حسن و كرامتند.(عبس/ 16) ای كشته باد انسان(بی‌ایمان) چرا تا این حد كفر و عناد می‌ورزد.(عبس/ 17) از چه چیز خلق شده است؟(عبس/ 18) از آب نطفه، خدا بدین صورت خلقش فرمود.(عبس/ 19) سپس راه كمال را بر او سهل و آسان گردانید.(عبس/ 20) آن‌گاه(به وقت معین) او را بمیراند و به خاك سپرد.(عبس/ 21) و سپس هر وقت بخواهد، باز او را از قبر برانگیزد.(عبس/ 22) چنین نیست بشر كافر آن‌چه خدا امر كرد به جا نیاورد.(عبس/ 23) آدمی به قوُت و غذای خود به چشم خُرد بنگرد.(عبس/ 24) كه ما آب باران را فرو ریختیم.(عبس/ 25) آن‌گاه خاك زمین بشكافتیم.(عبس/26) و حبوبات برای غذا برویانیدیم.(عبس/ 27) و باغ انگور و نباتاتی كه هی بدروند، باز بروید.(عبس/ 28) و درخت زیتون و نخل خرما.(عبس/ 29) و باغ‌ها و جنگل‌هایی پر از درختان كهن.(عبس/ 30) و انواع میوه‌های خوش و علف‌ها و مرتع‌ها.(عبس/ 31) تا شما آدمیان و حیوانات شما از آن بهره‌مند شوند.(عبس/ 32) آن‌گاه كه آن صدای بلند به گوش همه خلق برسد.(عبس/ 33) آن روز كه هر كس از برادرش می‌گریزد.(عبس/ 34) و از مادر و پدرش.(عبس/ 35) و زن و فرزندش هم می‌گریزند.(عبس/ 36) در آن روز هر كس چنان گرفتار شأن و كار خود است كه به هیچ كس نتواند پرداخت.(عبس/ 37) آن روز طایفه‌ای رخسارشان فروزان است.(عبس/ 38) و خندان و شادمانند.(عبس/ 39) و رخسار گروهی گردآلود است.(عبس/ 40) و به رو‌شان خاك نشسته.(عبس/ 41) آن‌ها كافران و بدكاران عالمند.(عبس/ 42)

مولف گوید: شاید به ظاهر در این زمانه بتی مانند بت‌های زمان حضرت ابراهیم(علیه السلام) وجود نداشته باشد ولی اگر امید و اتكا به كسی یا چیزی داشته باشیم آن نیز نوعیبت‌پرستی است چون ایمان و وابستگی فقط باید به خدای یكتا باشد و بس.

آیات قرآن و مژده فرزند به حضرت ابراهیم(علیه السلام)

وقتی فرستادگان ما بر ابراهیم خلیل(علیه السلام) وارد شدند و سلام كردند و از او پاسخ شنیدند

و او را بشارت به سلامتی دادند، ابراهیم(علیه السلام) برای آن‌ها از گوشت گوساله كبابی مهیا كرد.(هود/ 69 و ذاریات/ 26) ابراهیم(علیه السلام) دید كه آنان به طعام دست دراز نمی‌كنند. در این حال دلش از آن‌ها متوحش و بیمناك گردید. آنان حس كرده و گفتند: مترس كه ما فرستاده خدا به قوم لوط می‌باشیم.(هود/ 70) فرشتگان گفتند: هیچ مترس كه ما آمده‌ایم تو را به فرزندی دانا از جانب خدا بشارت دهیم.(حجر/ 53) ابراهیم(علیه السلام) گفت: مرا در این سن پیری مژده فرزند می‌دهید؟ نشانه این مژده چیست؟(حجر/ 54) گفتند: ما تو را از طرف حق بشارت دادیم و تو هرگز از لطف خدا نومید مباش.(حجر/ 55) ابراهیم(علیه السلام) گفت: آری، هرگز به جز مردم نادان كسی از لطف خدا نومید نمی‌شود.(حجر/ 56) سپس ابراهیم(علیه السلام) پرسید: ای رسولان حق، بگویید دیگر بر چه كاری مبعوث شده‌اید؟(حجر/ 57) فرشتگان پاسخ دادند، كه ما را بر هلاك قومی زشت‌كار فرستاده‌اند.(حجر/ 58) در آن حال زن ابراهیم(علیه السلام) ساره ایستاده بود كه متبسم گردید، پس ما آن زن را به فرزندی به نام اسحاق و سپس به بعقوب بشارت دادیم.(هود/ 71) زن چون مژده فرزند شنید، گفت: كه آیا می‌شود از من با آن‌که پیر و سال‌خورده‌ام و شوهرم نیز مردی پیر و فرتوت است، فرزندی پدید آید؟ این چیزی بسیار شگفت‌انگیز است.(هود/ 72) فرشتگان به او گفتند: آیا از كار خدا عجب داری؟ عجب مدار كه رحمت و بركات خدا مخصوص شما اهل بیت رسالت است. زیرا خدا بسیار ستوده صفات و مقتدر و بزرگوار است.(هود/ 73) مجدداًابراهیم(علیه السلام) گفت: ای رسولان حق باز گویید كه شما برای چه كار مأمورید؟(ذاریات/ 31) آنان گفتند: بر هلاك قوم بدكاری فرستاده شده‌ایم.(قوم لوط)(ذاریات/ 32) تا بر سر آن‌ها و دیارشان گل سنگ باران كنیم.(ذاریات/ 33) كه آن سنگ‌ها نزد پروردگار نشانه‌های معین برای ستمكارن دارد.(ذاریات/ 34) و هم در صف ابراهیم خلیل(علیه السلام) مشخص.(نجم/ 37) مگر اهل بیت لوط و خانواده نبوت كه آن‌ها را از بلا نجات خواهیم داد.(حجر/ 59) جز زن لوط كه آن هم چنین مقدر داشتیم كه با زشت‌كاران هلاك شود.(حجر/ 60)چون ابراهیم(علیه السلام) وحشت از دلش رفت و بشارت فرزند شنید بر ان شد برای خلاصی قوم لوط با ما به گفتگو و التماس درآمد، یعنی از فرشتگان كه وعده هلاك قوم لوط را شنید

استدعای نجات برای آن‌ها كرد.(هود/ 74) آن‌گاه دست به دعا داشت بار الها مرا فرزند صالحی كه از بندگان شایسته تو باشد عطا فرما.(صافات/ 100) پس مژده پسر بردباری به او دادیم.(صافات/ 101) آن‌گاه(كه آن پسر رشدی یافت) با او به سعی شتافت، ابراهیم(علیه السلام) گفت: ای فرزند عزیزم من در عالم خواب چنین دیدم كه تو را قربانی كنم، در این واقعه تو را چه نظریست؟ جواب داد: ای پدر هر چه مأموری انجام بده كه انشاالله مرا از بندگان با صبر و شكیبا خواهی یافت.(صافات/ 102) پس چون هر دو تسلیم گشتند و او را برای كشتن به روی درافكند.(صافات/ 103) ما در آن حال خطاب كردیم كه ای ابراهیم(علیه السلام)(صافات/ 104) تو مأموریت عالم رویا را انجام دادی(كارد از گلویش بردار) ما نیكوكاران را چنین نیكو پاداش می‌دهیم.(صافات/ 105) این ابتلا همان امتحانی است كه حقیقت حال اهل ایمان را روشن می‌كند.(صافات/ 106) و بر او(گوسفندی فرستاده) و ذبح بزرگی فدا ساختیم.(صافات/ 107) و ثنای او را بر آیندگان واگذاردیم.(صافات/ 108) سلام و تحیت خدا بر ابراهیم(علیه السلام)باد.(صافات/ 109) ما نیكوكاران را این‌چنین پاداش نیكو می‌دهیم.(صافات/ 110) زیرا او از بندگان با ایمان بود.(صافات/ 111) و باز مژده فرزندش اسحاق را كه پیغمبری از شایستگان است به او دادیم.(صافات/ 112) و بر ابراهیم(علیه السلام) و اسحاق بركت و خیر بسیار عطا كردیم و از فرزندان‌شان برخی صالح و نیكوكار و برخی دانسته به نفس خود ستمكار شدند.(صافات/ 113)(ابرهیم(علیه السلام) گفت: ستایش خدای را كه به من در زمان پیری دو فرزندم، اسماعیل و اسحاق را عطا فرمود كه البته پروردگار من دعای بندگان را خواهد شنید.(ابراهیم/ 37) پروردگارا من و ذریه مرا نمازگزار گردان و بار الها دعای ما را اجابت فرما.(ابراهیم/ 38) بار الها روزی كه حساب بپا می‌شود تو در آن روز سخت، بر من و والدین من و همه‌ی مؤمنان از كرم ببخشا.(ابراهیم/ 39) و ما(پروردگار) اهل و فرزندانی كه از او مردند و به قدر آن‌ها هم علاوه به او عطا كردیم تا در حق او لطف و مرحمتش كنیم تا كه صاحبان عقل متذكر شوند.(ص/ 43) ابراهیم و اسماعیل عرض كردند: پروردگارا اول ما را تسلیم فرمان خود گردان و فرزندان ما را هم به تسلیم و رضای خود بدار و راه پرستش و طاعت را به ما بنما و بر ما وظیفه‌ی بندگی را سهل و

آسان گیر كه تنها تویی بخشنده و مهربان.(بقره/ 128) پروردگارا فرزندان ما را شایسته آن گردان كه بر انگیزی از میان آنان رسولی كه بر مردم تلاوت آیات تو كنند و آنان را علم كتاب و حكمت بیاموز و روان‌شان را از هر نادانی و زشتی پاك و منزه ساز، تویی كه در همه عالم هر كار خواهی بر ان قدرت و علم كامل داری.(بقره/ 129) و ما اسحاق و یعقوب را به او عطا كردیم و در خاندانش مقام نبوت و كتاب آسمانی برقرار نمودیم و در دنیا هم به نعمت فرزندان صالح و نام نیكو و سایر نعم، اجر به او دادیم و در آخرت نیز وی را در صف صالحان و هم‌مرتبه مقربان قرار دادیم.(عنكبوت/ 27)ابراهیم(علیه السلام) و یعقوب(علیه السلام) فرزندان خود را جمع و به تسلیم بودن در فرمان خدا سفارش و توصیه نمودند. بدین‌گونه كه ای فرزندان ما، خدا شما را به آیین پاك برگزید، پیوسته از آن آیین پیروی كنید تا هرگاه جان سپردید و فقط تسلیم رضای خدا باشید.(بقره/ 132) و ما به ابراهیم(علیه السلام) اسحاق و یعقوب را عطا كردیم و همه را به راه راست هدایت كردیم و نوح(علیه السلام) را نیز پیش از ابراهیم(علیه السلام) و فرزندانش داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون، هدایت نمودیم و هم‌چنین نیكوكاران را پاداش نیك خواهیم داد.(انعام/ 84) و هم زكریا و یحیی و عیسی و الیاس همه از نیكوكارانند.(انعام/ 85) و نیز اسماعیل و یسع و یونس و لوط از شایستگانند و ما همه‌ی آن پیغمبران را بر عالمیان برتری دادیم.(انعام/ 86) و به او اسحاق و فرزند‌زاده‌اش یعقوب را عطا كردیم و همه را صالح و شایسته مقام نبوت گردانیدیم.(انبیاء/ 72) و آنان را پیشوای مردم قرار دادیم تا خلق را به امر ما هدایت كنند و هر كار نیكو را به‌خصوص اقامه نماز و اذاء زكات را به آن‌ها وحی كردیم و آن‌ها هم به عبادت ما پرداختند.(انبیاء/ 73) و البته ما نوح(علیه السلام) و ابراهیم(علیه السلام) را به خلق فرستادیم و در فرزندان‌شان نبوت و كتاب آسمانی قرار دادیم، پس آن‌ها برخی به راه حق هدایت یافتند و بسیاری به فسق و بدكاری روی آوردند.(حدید/ 26) و از پی نوح(علیه السلام) و ابراهیم(علیه السلام) باز رسولانی دیگر و سپس عیسی بن مریم را فرستادیم و به او كتاب آسمانی انجیل را عطا كردیم و در دل پیروان حقیقی او رافت و مهربانی نهادیم ولیكن رهبانیت و ترك دنیا را از پیش خود بدعت گرفتند، ما بر آن‌ها جز آن كه رضا و خوشنودی خدا را طلبند در كتاب

انجیل چیزی ننوشتیم و باز آن‌ها چنان‌که باید و شاید، همه مراعات آن را نكردند. ما هم به آنان كه ایمان آوردند پاداش و اجرشان را عطا كردیم، ولیكن از آن‌ها بسیاری به راه فسق و تبه‌كاری شتافتند.(حدید/ 27)

آیات قرآن و اعمال حج و حضرت ابراهیم(علیه السلام)

پروردگارا من ذریه و فرزندان خود را به وادی بی‌كشت و زرعی نزد بیت‌الحرام تو به پا داشتن نماز، مسكن دادم. بار خدایا تو دل‌های مردمان را به سوی آن‌ها مایل گردان و به انواع ثمرات، آن‌ها را روزی ده، باشد كه شكر تو به جای آرند.(ابراهیم/ 35) پروردگارا تو به هر چه ما پنهان و آشكار كنیم بر همه آگاهی. كه تو خدایی و بر خدا البته هیچ چیز در آسمان و زمین پنهان نیست.(ابراهیم/ 36) و یاد آور، ای رسول كه ما ابراهیم را در آن بیت‌الحرام تمكین دادیم تا با من هیچ شریك نگیرد و به او وحی كردیم كه خانه‌ی مرا برای طواف حاجیان و نمازگزاران و ركوع و سجود كنندگان از لوث بتان پاك و پاكیزه دار.(حج/ 26) و مردم را به اداء مناسك حج اعلام كن تا مردم پیاده و سواره و از هر راه دور به سوی تو جمع آیند.(حج/ 27) تا در آن‌جا منافع بسیاری برای خود فراهم بینند و نام خدا را در ایامی معین یاد كنند كه ما آن‌ها را از حیوانات، بهائم(شتر و گوسفند و ...) روزی دادیم تا از آن تناول كرده و فقیران بیچاره را نیز طعام دهند.(حج/ 28) سپس بازگو تا مناسك حج و حلق و تقصیر به جای آرند(سر بتراشند و ناخن و موی بسترند) تا از احرام به در آیند و به هر نذر و عهدی كه در حج كردند وفا كنند و طواف كعبه را گرد خانه عتیق(بیت‌الحرام) به جای آرند.(حج/ 29) و چون ابراهیم(علیه السلام) عرض كرد: پروردگارا این شهر را محل امن و آسایش قرار ده و روزی اهلش را كه به خدا و روز قیامت ایمان آوردند فراوان گردان، خداوند خواهش ابراهیم(علیه السلام) را اجابت كرد و فرمود: هر كه با وجود این نعمت سپاس نگذاشت و راه كفر پیمود گرچه او را در دنیا اندكی بهره‌مند كنم، لیكن در آخرت ناچارش معذب به آتش دوزخ گردانم كه مکان سخت و ناگواریست.(بقره/ 126) و به یاد آر هنگامی كه قرار دادیم خانه كعبه را محل امن و مرجع امر دین خلق و دستور

داده شد كه مقام ابراهیم(علیه السلام) را جایگاه پرستش خدا قرار دهید و از ابراهیم(علیه السلام) و فرزندش اسماعیل(علیه السلام) پیمان گرفتیم كه حرم خدا را از بت بپردازید و از هر پلیدی پاكیزه دارید، برای این‌كه اهل ایمان به طواف و اعتكاف حرم بیایند و در آن نماز و طاعت خدا به جای آرند.(بقره/ 125) و وقتی كه ابراهیم(علیه السلام) و اسماعیل(علیه السلام) دیوارهای خانه مكه را برافراشتند و عرض كردند، پروردگارا این خدمت از ما قبول فرما، تویی كه دعای خلق را اجابت كنی و به اسرار همه دانایی.(بقره/ 127) آن‌گاه گرامی گردید كه خداوند به او فرمود: ای ابراهیم(علیه السلام) سر به فرمان خدا فرود آورد عرض كرد مطیع فرمانم.(بقره/ 131)

7)وحی داستان حضرت ابراهیم(علیه السلام) بر رسول اكرم حضرت محمد(صلی الله علیه واله)

ای رسول ما، آیا حكایت مهمانان گرامی ابراهیم(علیه السلام) و فرشتگان به تو رسیده است؟(ذاریات/ 24) هنگامی كه آن‌ها بر او وارد شدند و سلام گفتند و او جواب سلام گفت. فرمود: كه شما مردمی ناشناس می‌باشید.(ذاریات/ 25) آن‌گاه نزد اهل بیت خود رفت و كباب گوساله فربهی نزد مهمانان آورد.(ذاریات/ 26) غذا را نزد آن‌ها گذارد(غذا را تناول نكردند) ابراهیم(علیه السلام) گفت: شما غذا تناول نمی‌كنید.(ذاریات/ 27) آن‌گاه سخت از آن‌ها بیم و اندیشه كرد. آن فرشتگان كه ابراهیم(علیه السلام) را هراسان یافتند بدو گفتند: هیچ مترس و او را به پسری دانا؛ یعنی اسحاق بشارت دادند.(ذاریات/ 28) در آن حال زن ابراهیم(علیه السلام) ساره با فریاد شادمانی روی به آن‌ها آورد و از شوق سیلی به صورت زد و گفت: من زنی پیر و نازا هستم.(ذاریات/ 29) فرشتگان گفتند: خدای تو چنین فرموده كه او به مصالح خلق آگاه و به حال بندگان داناست.(ذاریات/ 30) ای رسول، حكایت ابراهیم(علیه السلام) را بر امت بیان كن.(شعراء/ 69) هنگامی كه با پدر وقومش گفت: شما چه معبودی را می‌پرستید.(شعراء/ 70)جواب دادند: ما بت‌هایی را می‌پرستیم كه ما ثابت بر پرستش آن‌ها بوده و هستیم.(شعراء/71) ابراهیم(علیه السلام) گفت: آیا هرگاه این بت‌های جماد را بخوانید سخن شما را می‌شنوند؟(شعراء/ 72) یا به حال شما هیچ سود و زیانی توانند داشت.(شعرا/ 73) آن‌ها در جواب ابراهیم(علیه السلام) گفتند: ما پدران خود را بر پرستش این بتان یافته‌ایم.(شعراء/

آن‌گاه كه ما از پیغمبران عهد و میثاق گرفتیم و هم از تو و پیش از تو، از نوح(علیه السلام) و ابراهیم(علیه السلام) و موسی و عیسی بن مریم از همه پیمان محكم گرفتیم كه با هر مشقتی رسالت خدا را به خلق ابلاغ كنند.(احزاب/ 7) و ما رسولانی برای هدایت و پند بر آن‌ها فرستادیم.(صافات/ 72) بنگر تا عاقبت كار آن امت‌های گمراه به چه سختی و هلاكت انجامید.(صافات/ 73) جز بندگان پاك با خلوص خدا، همه هلاك شدند.(صافات/ 74) یاد آر وقتی كه ابراهیم(علیه السلام) عرض كرد، پروردگارا این شهر مكه را مکان امن و امان قرار ده و من و فرزندانم را از پرستش بتان دور دار.(ابراهیم/ 33) و باز، ای رسول یاد كن از بندگان ما ابراهیم(علیه السلام) و اسحاق(علیه السلام) و یعقوب كه همه صاحب اقتدار و بصیرت بودند.(ص/ 45) ما آنان را خالص و پاك‌دل برای تذكر سرای آخرت گردانیدیم.(ص/ 46) و آن‌ها نزد ما از برگزیدگان و خوبان بودند.(ص/ 47) و باز یاد كن از اسماعیل و یسع و ذوالكفل كه همه از نیكان بودند.(ص/ 48)و از پیروان نوح(علیه السلام) به حقیقت ابراهیم خلیل(علیه السلام) بود.(صافات/ 83) كه آن ابراهیم(علیه السلام) از جانب خدا با قلبی پاك و سالم خالی از شرك به دعوت خلق آمد.(صافات/ 84) پس نخست لوط(علیه السلام) به او ایمان آورد، ابراهیم(علیه السلام) به او گفت: كه من هجرت به سوی خدای خود خواهم كرد كه او بر حفظ من از دشمن مقتدر و داناست.(عنكبوت/ 26) آن‌گاه بر تو وحی كردیم از آیین پاك ابراهیم(علیه السلام) تعقیب كن كه او هرگز به خدای یكتا شرك نیاورد.(نحل/ 123) خدا شرع و آیینی كه برای شما مسلمین قرار داد، حقایق احكامی است كه نوح را هم به آن سفارش كرد و بر تو نیز همان را وحی كردیم و به ابراهیم(علیه السلام) و موسی(علیه السلام) و عیسی(علیه السلام) هم آن را سفارش نمودیم كه دین خدا را برپا دارند و هرگز تفرقه و اختلاف در دین مكنید و بدان كه مشركان را كه به خدای یگانه و ترك بتان دعوت می‌كنی، قبولش بسیار در نظرشان بزرگ می‌آید(باری از انكار آن‌ها میندیش) خدا هر كه را بخواهد به سوی خود برمی‌گزیند و هر كه را به درگاه خدا به تضرع دعا باز آید هدایت می‌فرماید.(شورا/ 13) بگویید، كه ما مسلمین ایمان به خدا آورده‌ایم و به آن كتابی كه بر پیغمبر ما فرستادند و به آن‌چه بر پیغمبران گذشته چون ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان او و موسی و عیسی فرستادند و به همه‌ی آن‌چه پیغمبران از جانب

خداست گرویده و تسلیم فرمان او هستیم.(بقره/ 136) نزدیك‌ترین مردم به ابراهیم(علیه السلام) كسانی هستند كه از او پیروی كنند كه این پیغمبر و امتش اهل ایمانند و خدا دوستدار مؤمنان است.(آل‌عمران/ 68) و شما را به دین خود سرافراز كرده و در مقام تكلیف بر شما مشقت و رنج ننهاده(و این آیین اسلام)، مانند آیین پدر شما ابراهیم خلیل است كه خدا از این پیش، شما امت را در صحف او و در این قرآن مسلمان نامیده تا رسول برای شما و شما برای سایر خلق گواه(خداپرستی) باشید. پس نماز را بپا دارید و زكات بهمستحقان بدهید و به خدا(و كتاب او) متوسل شوید كه او پادشاه و مولی و نگهبان و حافظ و ناظر شماست و نیكو ناصر و مولایی است.(حج/ 78) همانا دین پسندیده نزد خدا، آیین اسلام است و اهل كتاب در آن راه مخالفت نپیمودند، مگر پس از آن‌که به آیات خداوند كافر شود بترسد كه محاسبه خدا زود خواهد بود.(آل‌عمران/ 19) هر كس غیر از اسلام دین دیگری اختیار كند، هرگز از وی پذیرفته نیست و او در آخرت از زیان‌كاران است.(آل‌عمران/ 85) پس هر كه را، خدا هدایت او را خواهد، قلبش را به نور اسلام روشن و منشرح گرداند و هر كه را خواهد گمراه نماید، دل او را از پذیرفتن ایمان تنگ و سخت گرداند، كه گویی می‌خواهد از زمین بر فراز آسمان رود. این است كه خدا آنان را به حق نمی‌گروند مردود و پلید می‌گرداند.(انعام/ 125) هیچ كس از آیین پاك ابراهیم روی نگرداند به جز نا كس و مردم بی‌خرد، زیرا ما ابراهیم را در دنیا به شرف رسالت برگزیدیم و البته در آخرت هم از شایستگان است.(بقره/ 130) ای رسول ما، به نام خدای خود كه برتر از همه‌ی موجودات‌ست به تسبیح و ستایش مشغول باش.(اعلی/ 1) آن خدایی كه عالم را خلق كرد و همه را به حد كمال خود رسانید.(اعلی/ 2) آن خدایی كه هر چیز را قدر و اندازه‌ای داده به راه كمالش هدایت نمود.(اعلی/ 3) آن خدایی كه گیاه را سبز و خرم از زمین برویانید.(اعلی/ 4) و آن‌گاه خشك و سیاه گردانید.(اعلی/ 5) و ما آیات قرآن را بر تو مكرر قرائت می‌كنیم تا هیچ فراموش نكنی.(اعلی/ 6) مگر آن‌چه خدا خواهد كه او به امور آشكار و پنهان عالم آگاه است.(اعلی/ 7) و ما تو را به طریقه‌ی آسان موفق می‌داریم.(اعلی/ 8) پس به آیات الهی خلق را اگر سودمند افتد متذكر ساز.(اعلی/ 9) البته

هر كه خدا ترس باشد به این تذكر پند می‌گیرد.(اعلی/ 10) و آن‌که شقی‌تر نفس است از آن پند و موعظه الهی دوری گزیند.(اعلی/ 11) آن‌كس به آتش بسیارسخت و دوزخ افتد.(اعلی/ 12) در آن دوزخ نه بمیرد نه زنده برخوردار از زندگی باشد.(اعلی/ 13) حقا كه فلاح و رستگاری یافت آن‌كس كه تزكیه نفس كرد.(اعلی/ 14) و به ذكر نام خدا به نماز پرداخت.(اعلی/ 15) اما مردم از جهل به سوی سعادت نروند، بلكه زندگانی دنیا را بگزینند و عزیز دارند.(اعلی/ 16) در صورتی كه منزل آخرت بسی بهتر و پاینده‌تر است.(اعلی/ 17) این گفتار به حقیقت در كتب رسولان پیشین ذكر شده(اعلی/ 18) به خصوص در صحف ابراهیم و تورات موسی مفصل بیان گردیده است.( اعلی/19)(الا ای بندگان) به سوی آمرزش پروردگارتان بشتابید و به راه بهشتی كه عرضش به قدر پهنای آسمان و زمین است آن بهشت(بدین وسعت) برای اهل ایمان به خدا و پیغمبرانش مهیا گردیده. این فضل خداست كه به هر كس خواهد عطا می‌كند و فضل و كرم خدا بسیار عظیم است.(حدید/ 21)

26-حضرت لوط(علیه السلام)

اشاره

نام حضرت لوط(علیه السلام) 27 بار در آیات مختلف قرآن آمده است. لوط(علیه السلام) در زمان حضرت ابراهیم(علیه السلام) می‌زیست و اولین كسی بود كه به آن حضرت ایمان آورد. لوط(علیه السلام)، برادر ساره همسر رسمی ابراهیم(علیه السلام) و پسر خاله آن حضرت بود.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: لوط(علیه السلام) در سرزمین مؤتفكات كه شامل شهرهای سدوم، صدیم، لدنا و عمیرا می‌شد، رسالت داشت كه شهر سدوم نسبت به بقیه بزرگ‌تر بود.

آیا اخبار پیشینیانشان مانند، قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم(علیه السلام) و اهل مدین و موتفكات(یعنی قوم شعیب و لوط) به آن‌ها نرسید كه رسولان الهی آیات و معجزات آشكار بر آن‌ها آوردند(آن‌ها نپذیرفتند) و هلاك شدند. آری خدا هیچ ستمی بر آن‌ها نكرد بلكه آن‌ها خود در حق خویش ستم كردند.(توبه/ 70)

لوط(علیه السلام) از كلدانیان بود و در سرزمین بابل زندگی می‌كرد، سپس به امر پروردگار به اتفاق حضرت ابراهیم(علیه السلام) به سرزمین شام رفتند.

و ما ابراهیم را با لوط(از شر نمرودیان) برهانیدیم و به سرزمین(شام) كه مایه بركت

جهانیان قرار دادیم آن‌ها را بفرستادیم.(انبیاء/ 71)

اعمال زشت و ناپسند مردم سدوم

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: جدّم رسول‌الله(صلی الله علیه واله)چگونگی هلاكت قوم لوط(علیه السلام) را از جبرئیل سؤال فرمودند. جبرئیل(علیه السلام) گفت: قوم لوط اهل شهری بودند كه غسل جنابت و خود را از غائط تمیز نمی‌كردند، در طعام دادن و مهمانی و ضیافت بخل می‌ورزیدند. لوط(علیه السلام) مدت سی سال میان آن‌ها به نصیحت و اندرز مشغول بود و قوم را به یكتاپرستی و درستكاری دعوت می‌كرد، ولی متابعت نكردند.

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: مسائل انحرافی قوم لوط از روی بخل بود و رسول‌الله(صلی الله علیه واله) هر صبح و شام از صفت بخل به خدا پناه می‌بردند. ما نیز از این خوی ناپسند پناه به پروردگار ببریم. چنان‌که حق تعالی می‌فرماید: هر كس خود را از خوی بخل و حرص دنیا نگاه دارند آنان به حقیقت رستگاران عالمند.(حشر/ 9)

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: دیگر از عادات قوم لوط؛

طبرسی در تفسیر خود نوشته: قوم لوط بی‌حیایی را به حد اعلا ارتفاع داده و عمل لواط را در حضور یكدیگر انجام می‌داند و شرم نداشتند و بعضی دیگر از كارهای آنان دشنام دادن و سخنان ركیك گفتن و پس‌گردنی زدن، قمار، شلاق زدن، سنگ‌پرانی، نواختن تار و تنبور، كشف عورت و در مجالس و بر روی یكدیگر باد دَر كردن و لواط بود.⁽¹⁾

علت رواج عمل زشت لواط در قوم لوط(علیه السلام)

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: قوم لوط ابتدا از بهترین خلق خدا بودند، ولی ابلیس لعنت‌الله كوشش كرد تا آنان را گمراه سازد و به دنبال بهانه‌ای برای مقصود خود بود.

از كارهای خوب آن‌ها، این‌كه برای انجام كار به طور دسته جمعی از شهر بیرون رفته و به یكدیگر كمك می‌كردند و زنان در خانه تنها بودند. شیطان فرصت را غنیمت شمرده وقتی مردم به منزل بازمی‌گشتند، آن‌چه آنان ساخته و تهیه كرده بودند را ویران و تباه می‌ساخت. قوم كه اوضاع را چنین دیدند گفتند: در كمین باشیم و ببینیم این كار توسط چه كسی صورت می‌گیرد و محصول دست‌رنج ما را تباه می‌كند. پس از چندی دیدند پسری زیباروی به این عمل زشت دست می‌زند(شیطان به صورت پسری زیبا درآمده بود.)

از او پرسیدند: تو چنین كاری را می‌كنی؟ گفت: آری! پس مردم تصمیم به قتل او گرفتند و قرار شد آن شب را در خانه مردی زندانی باشد و روز دیگر او را به قتل برسانند. همان شب، شیطان لعین عمل لواط را به مرد میزبان یاد داد و آن مرد هم به دیگران آموخت و بدینوسیله میان مردم شیوع پیدا كرد، تا جایی كه مردان به یكدیگر اكتفا كرده و با زنان كاری نداشتند و تدریجاً نسبت به رهگذران و مسافرانی كه به شهر و دیارشان وارد می‌شدند، این عمل را انجام می‌دادند و به همین دلیل پای مسافران از آن شهرها قطع شد و دیگر كسی به آن‌جا نمی‌رفت.

حضرت امام(علیه السلام) در ادامه فرمودند: سرانجام قوم لوط به جایی رسید كه یك سره از زنان روی‌گردان و به پسران روی آوردند. شیطان وقتی دید به مقصود خود رسید و نقشه‌اش در مورد مردان عملی شد. سراغ زنان قوم رفته و به آن‌ها گفت: حال كه مردان برای رفع امور جنسی به یكدیگر اكتفا می‌كنند، شما هم برای دفع شهوت با یكدیگر عمل مساحقه انجام دهید. پرسیدند: مساحقه چیست؟ گفت: به معنای زنان با زنان در رفع امورجنسی.

چون برای اولین بار عمل شنیع انحراف جنسی در بین مردان قوم لوط انجام گرفت،

به همین سبب نام این مرض از اسم همان قوم گرفته شده و لواط نامیدند كه به زبان خارجی هوموسیكسوالیتی یا هم‌جنس‌باز می‌گویند. در تمام ادیان الهی مذمت و ممنوع است و در اسلام به شدت با آن مبارزه شده و كیفر و حد آن، قتل است.⁽¹⁾

شما زنان را ترك كرده و با مردان سخت شهوت می‌رانید. آری، كه شما قومی فاسد و نابكارید.(اعراف/ 81)

رسالت حضرت لوط(علیه السلام) میان مردم شهر سدوم

مردم این سرزمین‌ها، بداخلاق و بدكردار بودند. قرآن به بعضی از اعمال آن‌ها تصریح و به برخی اشاره فرموده است. آن‌ها از هیچ عمل زشتی خودداری نمی‌كردند و در فسق و فجور و زشتی سیرت سرآمد اشرار بودند. راه بر كاروآن‌ها می‌بستند و اموال‌شان را به غارت می‌ستاندند و سپس با كاروانیان عمل لواط می‌كردند. این حركت ناپسند در این قوم رواج داشت و هیچ پروایی از آن نبود.⁽²⁾

پس از رواج عمل زشت لواط بین مردم شهر سدوم و توابع، بعضی از نیكان آن شهر به نزد حضرت ابراهیم(علیه السلام) شكایت بردند. لوط(علیه السلام) كه از طرف پروردگار رسالت یافته بود به دستور خداوند و توصیه حضرت ابراهیم(علیه السلام) برای ارشاد و اصلاًح مردم آن دیار مأمور هجرت به سدوم گردید.

شهرهای یاد شده به فاصله‌ی هفت فرسنگی از شام قرار داشت.

پس از ورود حضرت لوط(علیه السلام) به آن دیار مردم از او پرسیدند: تو كیستی؟ گفت: منپسرخاله‌ی ابرهیم(علیه السلام) هستم كه پادشاه او را در آتش انداخت، ولی آتش در وی كارگر نشد و به خواست حق تعالی بر او گلستان شد و هم اكنون آن حضرت در نزدیكی شما در شام

ساكن و مشغول هدایت مردم آن دیار است، و من برای ارشاد و هدایت شما به این‌جا آمده و مبعوث شده‌ام.

وقتی قوم سخنان حضرت لوط(علیه السلام) را شنیدند، جرأت و جسارت آزار او را پیدا نكردند و از وی ترسیدند. لوط(علیه السلام) پس از مدتی كه میان آن قوم ماند، دختری به نام واهله یا والفه و یا والهه(هر سه نام در مجمعاًلبیان، جلد 5، ص 319 آمده است) گرفت و از وی دارای چند دختر شد.

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: لوط(علیه السلام) از ان مردم نبود، بلكه میان آن‌ها برای هدایت آمد و فامیلی بین ایشان نداشت.⁽¹⁾

ارشاد و گفتگوی حضرت لوط(علیه السلام) با قومش

حضرت لوط(علیه السلام) با مردمی پلید با اعمال نكوهیده روبه‌رو بود و طبق فرمان الهی به موعظه و اندرز آن‌ها پرداخت و زشتی‌های اعمال‌شان را به آن‌ها گوشزد فرمود و از عذاب الهی بیم‌شان داد. تذكرات لوط(علیه السلام) همان فرمایشات دیگر پیامبران الهی در راستای هدایت به راه راست و یكتاپرستی و منع از اعمال منكر و زشت و خدمت به یكدیگر و اقامه نماز و پرداخت زكات بود. می‌گفت: چرا پرهیزكار نمی‌شوید، من پیغمبری خیرخواه بری شما هستم، از خدا بترسید و اطاعتم كنید. من از شما مزدی برای رسالتم درخواست نمی‌كنم، اجر و مزد من فقط به عهده‌ی پروردگار جهانیان است. چرا به مردان رجوع می‌كنید و به وسیله‌ی آن‌ها دفع شهوت می‌كنید؟ با همسران خود كه خداوند از روی قانون فطری خلقت و بقای نسل برای شما آفریده از راه حلال استفاده كنید. به راستی كه شما مردمی متجاوز و ستمگر هستید و بی‌شرمی را از حد گذرانده و اسراف‌كار شده‌اید.

خود را به نادانی می‌زنید؟ یا از عذاب خدا و كیفر اعمال‌تان جهالت می‌ورزید؟ شما دست به كار زشتی زده‌اید كه در هیچ جایی از جهان پیش از شما سابقه نداشته و از آن

بدتر، این عمل شنیع را در انظار و در حضور یكدیگر انجام می‌دهید كه چه رفتار زشتی است.⁽¹⁾

اما آن مردم خیره سر و گمراه به جای آن‌که سخنان حضرت لوط را به جان بخرند و دست از اعمال ناپسند خود بردارند آن حضرت را تهدید، تا بلكه زبان حق‌گوی او را بسته و آزادانه كارهای پلید خود را ادامه دهند. و به او گفتند، ای لوط(علیه السلام) اگر دست از این سخنان برنداری از این دیار تبعید خواهی شد و تو را بیرون خواهیم كرد. حال اگر راست می‌گویی عذاب خود را بر ما بیاور.

حضرت لوط(علیه السلام) در مدتی كه در میان قوم به نصیحت و دعوت به خداپرستی و منع از عمل قبیح لواط می‌كرد، حتی یك نفر از آن‌ها هدایت را نپذیرفت. لوط(علیه السلام) مردی سخی طبع و صاحب كرم بود. وقتی مهمانی بر او وارد می‌شد، ضیافت و پذیرایی بر پا می‌كرد و مهمانان خود را از شرّ قوم محفوظ و پنهان می‌كرد. چون قوم لوط ضد مهمان و ضیافت بودند و حتی مانع مهمان‌داری لوط(علیه السلام) می‌شدند. می‌گفتند: مگر ما تو را از ضیافت منع نكردیم؟ قوم در مقام مبارزه با حضرت با مهمانان او عمل لواط انجام می‌دادند.⁽²⁾

درخواست عذاب از پروردگار توسط حضرت لوط(علیه السلام)

لوط(علیه السلام) از خدای تعالی خواست تا او را بر مردم زشتكار پیروز گرداند، و خود و خانواده‌اش را از رفتار غیرمشروع آن‌ها نجات بخشد و عذابی دردناك بر ایشان بفرستد.

پروردگار، دعای پیغمبر خود را مستجاب كرد و چند تن از فرشتگان بزرگوار خود را مأمور نابودی آن‌ها كرد و قوم بدكار را به كیفر اعمال ناشایست خود رسانید و لوط(علیه السلام) وپیروانش را نجات بخشید.⁽³⁾

آمدن فرشتگان برای عذاب قوم لوط(علیه السلام)

در احادیثی كه از داستان عذاب قوم لوط(علیه السلام) آمده است كه هر بار كه حق‌تعالی می‌خواست، قوم لوط را عذاب كند، شفاعت حضرت ابراهیم(علیه السلام) و لوط(علیه السلام) جلوی این كار را می‌گرفت؛ یعنی خداوند به خاطر پیامبران خود عذاب را به تأخیر می‌انداخت.

تا آن‌گاه عذاب بر آنان حتمی و مقرر گردید. پروردگار خواست تا قبل از نزول عذاب پیغمبرش را راضی كند و دلداری دهد. از این‌رو فرشتگان مقرب خود را مأمور كرد، قبل از رفتن به شهر سدوم برای اجرای عذاب، به منزل ابراهیم(علیه السلام) رفته و او را به تولد پسری بشارت دهند. تعداد فرشتگآن‌چهار نفر بود كه به نام‌های جبرئیل(علیه السلام)، میكائیل(علیه السلام)، اسرافیل(علیه السلام) و كروبیل(علیه السلام) ذكر شده است. در بعضی روایات 9 نفر و 11 نفر نیز گفته اند. این فرشتگان همگی به صورت جوانانی زیباصورت و خوش‌لباس وارد منزل ابراهیم(علیه السلام) شدند. پس از آن‌که ابراهیم(علیه السلام) آنان را شناخت و مژده فرزند را دریافت كرد پرسید: دیگر برای چه كاری مأمور هستید؟ فرشتگان گفتند: برای عذاب قوم لوط. باز ابراهیم(علیه السلام) خواست وساطت كند.

خطاب شد: ای ابراهیم از این خواهش درگذر كه هنگام حكم قهر الهی بر این قوم فرا رسیده و برای آن‌ها عذابی كه حتمی است و بازگشت ندارد خواهد رسید.(هود/ 76)

که قبل از این در داستان حضرت ابراهیم(علیه السلام) مفصل گفته شد.

فرشتگان پس از خروج از منزل حضرت ابراهیم(علیه السلام) به شهر سدوم رفته و به نزد حضرت لوط(علیه السلام) كه در آن لحظه در حال آبیاری زراعت خود بود وارد شدند. لوط(علیه السلام) پرسید: شما كیستید؟ گفتند: ما مسافر و ابناء سبیلیم. امشب را ضیافت كن. لوط(علیه السلام) به آن‌ها كه نمی‌شناخت گفت: ای قوم! اهل این شهر بد گروهی هستند با مردان جماع می‌كنند ومال‌های ایشان را می‌گیرند. فرشتگان گفتند: دیر وقت شده و به جایی نمی‌توانیم برویم. امشب ما را مهمان كن. لوط(علیه السلام) به زنش كه از قوم بدكار بود، گفت: امشب چند نفر مهمان بر من وارد شدند. فامیل خود را خبر نكن تا من هم گناهان تو را كه تا به حال كرده‌ای از خداوند درخواست عفو كنم. زن قبول كرد. علامت و رمز میان زن حضرت لوط(علیه السلام) و

قومش آن بود كه هرگاه مهمانی برای لوط(علیه السلام) می‌رسید، در روز از بالای بام منزل آن حضرت دود و اگر شب بود آتش روشن می‌كرد. اهالی شهر با دیدن علامت به طرف منزل لوط(علیه السلام) آمدند و به او گفتند: ای لوط(علیه السلام) آیا به تو نگفتیم، از آوردن مهمان به خانه خودداری كن؟ و خواستند به مهمانان فضیحی برسانند. لوط(علیه السلام) برای جلوگیری از آزار به مهمانانش توسط قوم به آن‌ها گفت: این‌ها دختران من هستند و آن‌ها پاكیزه‌ترند برای شما، از راه حلال وارد شوید و از خدا بترسید و مرا نزد مهمانان خوار نگردانید. آیا بین شما یك نفر مرد پیدا نمی‌شود كه نصیحت‌های مرا بشنود.(روایت شده كه مقصود لوط(علیه السلام) از گفتن آن‌ها دختران من هستند منظور زنان قوم بود، چون هر پیغمبری پدر امت محسوب می‌شود.) و قوم زشتكار را به كارهای حلال و دستورات الهی دعوت و نهی از حرام می‌كرد.

قوم گفتند: ما را با دختران كاری نیست و تو خوب می‌دانی، ما چه می‌خواهیم. لوط(علیه السلام) از شدت ناراحتی گفت: ای كاش مرا قوتی و پناهی بود كه پناه به آن می بردم. جبرئیل(علیه السلام) گفت: كاش می‌دانست كه چه قوتی با اوست. لوط(علیه السلام) متوجه شد و پرسید: شما كیستید؟

جبرئیل(علیه السلام) گفت: من جبرئیلم. لوط(علیه السلام) كه تازه مهمانان خود را شناخت پرسید: برای چه كاری مأمور شده‌اید؟ جبرئیل گفت: برای هلاك قوم. لوط(علیه السلام) گفت: پس همین ساعت انجام دهید. جبرئیل(علیه السلام) گفت: موعد ایشان صبح است. مجدداً قوم برای نیت شوم خود دَر منزل را شكسته و وارد شدند. جبرئیل بال خود را بر چشم آن‌ها زد و همگی كور شدند.⁽¹⁾و قوم از او مهمانانش را(كه فرشتگانی زیبا بودند بر سوء قصد) طلبیدند، ما هم چشم آن‌ها را بی‌نور و نابینا كردیم و گفتیم، كه اینك عذاب قهر و انتقام ما را بچشید.(قمر/ 37)

در این لحظه قوم دانستند كه عذاب بر ایشان نازل شده است.

جبرئیل(علیه السلام) به لوط(علیه السلام) گفت: به همراه اهل بیت خود از شهر بیرون رو و هیچ‌گاه، عقب

سر نگاه نكن، مگر همسرت كه عذاب بر او خواهد رسید. در بین قوم لوط، مرد عالمی بود به آن‌ها گفت: ای مردم! عذابی را كه لوط(علیه السلام) وعده آن می‌داد، بر شما نازل شد پس بروید به در منزل آن حضرت و نگذارید از میان شما برود كه تا زمانی كه در میان شماست عذاب نازل نمی‌شود. مردم جمع شدند و دور منزل لوط(علیه السلام) را حراست كردند كه از منزل بیرون نرود. جبرئیل(علیه السلام) به آن حضرت گفت: بیرون شو از میان این قوم. لوط(علیه السلام) گفت: چگونه بیرون روم در حالی كه اطراف منزل من جمع شدند؟ جبرئیل(علیه السلام) عمودی از نور در پیش روی حضرت گذشت و گفت: از پی این نور برو. بدینوسیله آن‌ها از شهر بیرون رفتند. زن آن حضرت به عقب سر خود نگاه كرد كه كه حق تعالی بر او سنگی فرستاد و او را كشت. سپس بارانی از سنگ‌ریزه آتشین بر آن مردم بدكار فرود آمد و شهر زیر و رو گردید و از دیار آن قوم ظالم با جمعیتی بالغ بر چهار هزار نفر هیچ اثری باقی نماند، به‌طوری‌كه شهر به صورت تلی از خاك درآمد.

خداوند می‌فرماید: این بود سرنوشت ملتی كه خدای تعالی انواع نعمت‌ها را بر آن‌ها ارزانی داشت اما قدردانی نكردند و مستحق عذاب و نابودی گردیدند.(هود/ 86)

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: حق تعالی بعد از حضرت لوط(علیه السلام) آن‌چه پیامبر فرستاد نزد قبیله و قومش عزیز و گرامی بود. سپس فرمودند: هیچ بنده‌ای از دنیا نمی‌رود كه مشروع و حلال بداند عمل زشت قوم لوط را، مگر آن‌که خداوند سنگی ازسنگ‌های نامریی بر جگر او می‌زند كه مرگش در آن است.⁽¹⁾

یهود معتقد است كه شهر سدوم، در حال حاضر زیر آب دریاچه بحرالمیت قرار دارد.⁽²⁾

8)داستان حضرت لوط(علیه السلام) از منظر قرآن

پس(نخست) لوط به او(ابراهیم) ایمان آورد، ابراهیم(به او) گفت: كه من هجرت به سوی خدای خود خواهم كرد كه او(بر حفظ من از دشمن) مقتدر و داناست.(عنكبوت/ 26) و ما ابراهیم را با لوط(از شرّ نمرودیان) برهانیدیم و به سرزمین(شام) كه مایه بركت جهانیان قرار دادیم آن‌ها را فرستادیم.(انبیاء/ 71) و چون ابراهیم دید كه آنان به طعام دست دراز نمی‌كنند، در حال از آن‌ها دلش متوحش و بیمناك گردید، آنان حس كرده بودند و گفتند: مترس كه ما فرستاده‌ی خدا به قوم لوط می‌باشیم.(هود/ 70) كه همانا ابراهیم بسیار حلیم و رئوف بود و بسیار به درگاه خدا دعا و تضرع داشت و بسیار از حق، مغفرت و آمرزش در حق خود و خلق می‌طلبید.(هود/ 75) خطاب شد: ای ابراهیم، از این خواهش درگذر كه هنگام حكم قهر الهی بر این قوم فرا رسیده و برای آن‌ها عذابی كه حتمی است و بازگشت ندارد خواهد رسید.(هود/ 76) و چون رسولان ما فرشتگان عالم قدسی به ابراهیم بشارت آوردند گفتند: ما(به امر خدا) اهل این دیار را كه قومی سخت ظالم و بدكارند هلاك می‌كنیم.(عنكبوت/ 31) ابراهیم به فرشتگان گفت: لوط هم(كه بنده صالح) است در این دیار است.پاسخ دادند: كه ما به احوال آن كه در این دیار است بهتر آگاهیم. لوط با همه‌ی اهل بیتش غیر زن وی كه در میان اهل هلاكت باقی ماند، البته همه را نجات خواهیم داد.(عنكبوت/ 32) و لوط را فرستادیم كه به قوم خود گفت: آیا عمل زشتی كه پیش از شما هیچ كس بدان مبادرت نكرده به جای آوردید؟(اعراف/ 80) شما زنان را ترك كرده و با مردان سخت شهوت می‌رانید. آری كه شما قومی فاسد و نابكارید.(اعراف/ 81) آن قوم پیغمبر خود، لوط را پاسخی ندادند جز آن‌که گفتند: او را از شهر بیرون كنید كه او و پیروانش مردمی هستند كه این كار را پلید دانسته و از آن تنزّه می‌جویند.(اعراف/ 82) ای رسول ما بگو ای مردم من برای شما رسول ترساننده مشفقی بیش نیستم.(حج/ 49) پس آنان كه به خدا ایمان آوردند و نیكوكار گردیدند، بر آن‌ها آمرزش و رزق با لطف و كرامت است.(حج/ 50) و آنان كه در رَد و انكار آیات ما سعی و كوشش كردند آن‌ها اهل آتش دوزخند.(حج/ 51) و پیغمبر ما لوط(علیه السلام) به قوم خود گفت: آیا شما با آن‌که بصیرت به

زشتی عمل خود دارید باز مرتكب چنین كار منكری می‌شوید؟(نمل/ 54) آیا شما با مردان شهوت‌رانی كرده و زنان را ترك می‌گویید؟ آری، شما بسیار مردم جهالت‌پیشه‌ای هستید.(نمل/ 55) قوم لوط به او جوابی ندادند، جز آن‌که با یكدیگر گفتند: كه لوط را با همه اهل بیتش كه از این كار تنزّه و دوری می‌جویند از شهر خود بیرون كنید.(نمل/ 56) هنگامی كه پیغمبر مهربان آن‌ها لوط گفت: آیا(با آن‌که شما هلاكت اهل كفر و عصیان پیشین را به چشم خود دیدید باز هم) خداترس و پرهیزكار نمی‌شوید؟(شعراء/ 161) من برای شما پیغمبری بسیار امین و خیرخواهم.(شعراء/ 162) از خدا بترسید و راه طاعت وی پیش گیرید.(شعراء/ 163) و من از شما اجری برای رسالت خود نمی‌خواهم و چشم پاداش جز به خدای عالم ندارم.(شعراء/ 164) آیا عملزشت منكر را با مردان انجام می‌دهید.(شعراء/ 165) و زنان را رها كرده. همانا شما بسیار مردم متعدی نابكاری هستید.(شعراء/ 166) قوم در جواب لوط گفتند: اگر از این پس دست از این نهی و منع برنداری تو را از شهر بیرون خواهیم كرد.(شعراء/ 167) لوط باز گفت: من خود دشمن این كار زشت شما(و بیزار از آن) خواهم بود.(شعراء/ 168) شما به شهوت خلوت كرده با مردان و راه(فطرت زناشویی) را قطع می‌كنید و در مجامع خود بی هیچ خجالت به كار قبیح می‌پردازید، قوم لوط جز آن‌که(به طعنه) گفتند: اگر راست می‌گویی عذاب خدا را بر ما نازل كن به او ابداً جوابی ندادند.(عنكبوت/ 29) ای رسول ما، كافران به سخریه از تو تقاضای تعجیل در عذاب می‌كنند و هرگز وعده خدا(به عذاب آنان) خلف نخواهد شد و همانا یك روز نزد خدا چون هزار سال به حساب شماست.(حج/ 47) و بسا شهر و دیاری كه به اهلش با آن‌که ستمكار بودند مهلت دادیم تا روزی را به انتقام گرفتیم و بازگشت خلق به سوی من است.(حج/ 48) چه بسیار شهر و دیاری كه ما اهلش را در آن حال كه به ظلم و ستم مشغول بودند به خاك هلاك نشاندیم و اینك آن شهرها از بنیاد ویران است و چه چاه و قنات‌های آب كه معطل بماند و چه قصرهای عالی بی‌صاحب گشت.(حج/ 45) آیا این كافران در روی زمین به سیر نمی‌روند تا دل‌هایشان بینش و هوش یابد(و گوششان به حقیقت شنوا گردد) كه این كافران را چشم سر گرچه كور نیست، لیكن چشم باطن و دیده

دل‌ها كور است.(حج/ 46) لوط گفت: پروردگارا، مرا به محو این قوم فاسد یاری كن.(عنكبوت/ 30) آن‌گاه فرشتگان فرستاده حق بر لوط و خانواده او وارد شدند.(حجر/ 61) لوط با فرشتگان گفت: شما اشخاص نا‌آشنایید و من هیچ شما را نمی‌شناسم.(حجر/ 62) پاسخ دادند: كه ما بر انجام وعده عذاب كه قومت در آن به شك و انكار بودند فرستاده شدیم.(حجر/ 63) وبه حق و راستی به سوی تو آمده‌ایم و آن‌چه گوییم صدق محض است.(حجر/ 64) پس تو ای لوط، با خانواده‌ات شبانه از این دیار بیرون شو و همه اهل بیت پیشاپیش و خود از پی آنان روید و هیچ یك باز پس ننگرید، بلكه بدان سو كه مأمورید به سرعت روان شوید.(حجر/ 65) و بر او این فرمان را كه قومت تا آخرین افراد صبحگاه هلاك می‌شوند وحی كردیم.(حجر/ 66) و چون رسولان ما(فرشتگان) نزد لوط آمدند. لوط از آمدن آن‌ها اندوهگین و دل‌تنگ گردید. فرشتگان گفتند: هیچ بیمناك و غمگین مباش كه ما تو را با اهل بیت غیر آن زن كافرت كه در میان اهل هلاك واماند همه را نجات دادیم.(عنكبوت/ 33) ما بر اهل این دیار كه فاسق و بدكارند از آسمان عذابی سخت نازل كنیم.(عنكبوت/ 34) و قوم لوط آگاه شده. خوشحال به خیال كامرانی به خانه او شدند.(حجر/ 67) لوط به قوم خود گفت: این جوانان در منزل من مهمانند مرا به آزردن ایشان شرم‌سار مكنید.(حجر/ 68) از خدا بترسید و در كار مهمان غریب مرا خجل مگردانید.(حجر/ 69) و چون فرشتگان ما به لوط وارد شدند(بر قوم خود) پریشان خاطر و دل‌تنگ شد و گفت: این روز بسیار سختی است.(هود/ 77) قوم لوط(آگاه شده) و به قصد عمل زشتی كه در آن سابقه داشتند به سرعت به درگاه او وارد شدند. لوط به آن‌ها گفت: این دختران من برای شما پاكیزه و نیكوترند از خدا بترسید و مرا نزد مهمانان به عمل زشت خود خوار و سرشكسته مكنید. آیا در میان شما یك مرد خیرخواه رشید خداپرست نیست.(هود/ 78) لوط به قوم خود گفت: من این دخترانم را به نكاح شما می‌دهم تا اگر خیال عملی دارید انجام دهید.(حجر/ 71) قوم لوط گفتند: ما را رغبت و میلی به آن دختران نیست و تو به خوبی می‌دانی كه مطلب ما چیست.(هود/ 79) لوط گفت: ای كاش مرا بر منع شما اقتداری بود یا آن‌که چون قدرت ندارم از شر شما بر كن

محكمی پناه خواهم برد.(هود/ 80) فرشتگان به لوط گفتند:(تو اندیشه مدار كه) ما رسولان پروردگاریم و هرگز دست آزار قوم به تو نرسد، تو با اهل بیت خود شبانه از این دیار بیرون شو و از اهل خود هیچ كس جز آن زن كافرت كه آن هم با قوم باید هلاك شود یكی را وامگذار كه وعده عذاب صبح‌گاه است و تا صبح وقت بسیار نیست.(هود/ 81) فرشتگان پاسخ دادند: كه ما را به هلاكت قومی زشتكار فرستاده‌اند.(حجر/ 58) مگر اهل بیت لوط و خانواده نبوت كه آن‌ها را همه از بلا نجات خواهیم داد.(حجر/ 59) جز زن لوط كه آن هم چنین مقرر داشتیم كه با زشتكاران هلاك شود.(حجر/ 60) فرشتگان گفتند: خدای تو چنین فرموده كه او به مصالح خلق آگاه و به حال بندگان داناست.(ذاریات/ 30) آنان گفتند: ما بر هلاك قوم بدكاری فرستاده شده‌ایم.(یعنی قوم لوط)(ذاریات/ 32) تا بر سر آن‌ها و دیارشان از كُِل سنگ‌باران كنیم.(ذاریات/ 33) كه آن سنگ‌ها نزد پروردگار معین و نشان دار، برای ستمكاران است.(ذاریات/ 34) و از اهل ایمان هر كه بود از آن دیار خارج كردیم.(ذاریات/ 35) و(لیكن) در آن دیار برای آنان كه عذاب الیم(قهر خدا) می‌ترسند آیت عبرتی واگذاریم.(ذاریات/37) قوم گفتند: آیا ما تو را از حمایت عالمیان منع نكردیم؟ چرا حمایت كردی؟(حجر/ 70) و قوم از او مهمانانش را(كه فرشتگانی زیبا بودند بر سوء قصد) طلبیدند. ما هم چشم آن‌ها را بی‌نور و نابینا كردیم و گفتیم، كه اینك عذاب قهر و انتقام ما را بچشید.(قمر/ 37) و شبی به صبحگاه رسید كه(مرگ آمد و) به عذاب(دوزخ) دادیم گرفتار شدند.(قمر/ 38) و گفتیم: اینك عذاب قهر و انتقام ما را(به جرم بدكاری بچشید).(قمر/ 39) لوط گفت: بار الها من و اهل بیتم را از عقاب این عمل زشت قوم نجات بخش.(شعراء/ 169) آن‌گاه به عذاب موعود گرفتار شدند.(و هلاك گردیدند) همانا در هلاك این قوم آیت عبرت برای دیگرانبود و(لیكن) اكثر مردم باز ایمان به خدا نیاوردند.(شعراء/ 158) و همانا خدای تو بسیار مقتدر و مهربانست.(شعراء/ 159) قوم لوط نیز پیغمبران خود را تكذیب كردند.(شعراء/ 160) چون صبح شد فرمان قهر ما دیار آن قوم نابكار را ویران و زیر و زبر ساخت و بر سر آن‌ها مرتب از آسمان سنگ هلاك فرو ریختیم.(هود/ 82) كه آن‌سنگ‌های بلا بر سر ستمكاران از امر خدا نشان‌دار و معین بود و

البته چنین هلاكتی از ظالمان عالم دور نخواهد بود.(هود/ 83) ما هم او و اهل بیتش همه را نجات دادیم مگر زن او كه آن زن از بازماندگان(در عذاب) بود.(اعراف/ 83) و بر قوم بارانی از سنگ‌ریزه فرو باریدیم بنگر كه مآل كار بدكاران چیست.(اعراف/ 84) ما هم لوط را با همه اهل بیتش جز زن كافر او كه مقدر بود میان اهل عذاب باقی ماند همه را نجات دادیم.(نمل/ 57) و بر سر آن‌ها سنگ‌باران هلاك باراندیم كه بسیار بد باران هلاكتی است بر آن قوم بدكار(نمل/ 58) باری، قوم هنگام طلوع آفتاب به صیحه آسمانی هلاك شدند.(حجر/ 73) و شهر و دیار آن ها زیر و زبر ساخته و آن قوم را سنگ‌باران عذاب كردیم.(حجر/ 74) و در این عذاب هوشمندان را عبرت و بصیرت بسیار است.(حجر/ 75) و این ویرانه بر قرار و طریقی برای عبرت صاحبان افكار است.(حجر/ 76) همانا در این عقوبت اهل ایمان را آیت و عبرت است.(حجر/ 77) و اهل شهرهایی كه هم بسیار مردم ستمكار بودند.(حجر/ 78) آن‌ها را نیز به كیفر رسانیدیم و این هر دو شهر برای اهل اعتبار راهی روشن و آشكار است.(حجر/ 79) و همانا ما از آن دیار لوط آثار خرابی را واگذاشتیم تا آیتی روشن برای عبرت عاقلان باشد.(عنكبوت/ 35) و لوط هم یكی از رسولان خدا بود.(صافات/ 133) وقتی ما خواستیم قوم او را كیفر كنیم و او و اهل بیتش همه را نجات دادیم.(صافات/ 134) به جز پیر زالی كه در میان قومی كه هلاك شدند باقی ماند.(صافات/ 135) پس دیگران كه بدكار بودند، همه را هلاكساختیم.(صافات/ 136) و شما مردم اینك بر دیار ویران قوم لوط می‌گذرید در صبح.(صافات/ 137) باز عقل كار نمی‌بندید.(صافات/ 138) طایفه ثمود و قوم لوط و اصحابی كه این اقوام هم احزاب و لشكرهای بسیار(بر علیه انبیاء) بودند.(ص/ 13) و آنان به جز تكذیب انبیاء فكری و عملی نداشتند. بدین جهت عقاب ما بر آن‌ها حتم و واجب گردید.(ص/ 14) و این مردم جز یك صیحه انتظاری ندارند و دیگر ابداً به دنیا باز نمی‌گردند.(ص/ 15) و همانا خدای تو بسیار مقتدر و مهربان‌ست.(شعراء/ 175) این است خانه‌های بی‌صاحب ایشان كه چون ظلم كردند، همه ویران شد و در این كار برای دانایان آیت عبرت است.(نمل/ 52) و اهل ایمانی كه پرهیزكار و خدا ترس بودند، آن‌ها را از عذاب نجات دادیم.(نمل/ 53) و اگر

كافران امت، تو را تكذیب كردند(افسرده خاطر مباش) پیش از اینان قوم نوح و عاد و ثمود نیز رسولان حق را تكذیب كردند.(حج/ 42) و هم‌چنین قوم ابراهیم و لوط.(حج/ 43)(ای رسول غمگین مباش كه) پیش از اینان هم قوم نوح و اصحاب رس و قوم ثمود(پیغمبر خود را تكذیب كردند).(ق/ 13) و قوم عاد و فرعون و قوم لوط.(ق/ 14) و یاد كن، حكایت لوط را هنگامی كه به قوم خود گفت: آیا شما به عمل زشتی كه هیچ كس در عالم پیش از شما مرتكب نشده اقدام می‌كنید.(عنكبوت/ 28) قوم لوط نیز كتاب و رسول حق را تكذیب كردند.(قمر/ 33) نجات اهل بیت لوط هم به نعمت و لطف ما بود. بلی ما چنین شكرگزاران را پاداش می‌دهیم.(قمر/ 35) لوط، آن قوم را از قهر و مواخذه ما ترسانید. باز آن‌ها در آیات ما شك و انكار كردند.(قمر/ 36) و هر كس خود را از خوی بخل و حرص دنیا نگاه دارند، آنان به حقیقت رستگاران عالمند.(حشر/ 9) به حقیقت اموال و فرزندان شما اسباب فتنه و امتحان شما هستند.(به آن‌ها دل نبندید) و(بدانید كه) نزد خدا اجر عظیم خواهدبود.(تغابن/ 15) پس تا بتوانید، خدا ترس و پرهیزكار باشید و سخن حق بشنوید و اطاعت كنید و از مال خود برای(ذخیره آخرت) خویش به فقیران انفاق كنید و كسانی كه از خوی لئامت و بخل نفس خود محفوظ مانند آن‌ها رستگاران عالمند.(تغابن/ 16) و اگر به خدا(یعنی به بندگان محتاج خدا) قرض نیكو(قرض‌الحسنه یا صدقه) دهید، خدا برای شما چندین برابر گرداند و هم از گناه شما درگذرد و خدا بر شكر و احسان خلق نیكو پاداش دهد و بر گناهان‌شان بردبار است.(تغابن/ 17) ای رسول، بگو: ستایش مخصوص خداست و سلام خاص بر بندگان برگزیده خدا. آیا خدای(آفریننده جهان) بهتر و پرستش را سزاوارتر است، یا آن‌چه شریك خدا می‌شمارید كه همه عاجز و ناتوان، دست‌خوش مرگ و فنا هستند؟(نمل/ 59) خدا برای كافران زن نوح و زن لوط را مثال آورد كه تحت فرمان دو بنده صالح ما بودند و به آن‌ها(نفاق) و خیانت كردند و آن دو شخص(با وجود مقام نبوت) نتوانستند آن ها را از قهر خدا برهانند و حكم شد آن دو زن را با دوزخیان به آتش درافكنید.(تحریم/ 10) و باز خدا برای مؤمنان(آسیه) زن فرعون را مثل آورد هنگامی كه(از شوهرش بیزاری جست) عرض كرد: بار الها(من از قصر فرعون عِز دنیوی گذشتم) و تو

خانه‌ای برای من در بهشت بنا كن و مرا از شر فرعون كافر و كردارش و از قوم ستمكار نجات بخش.(تحریم/ 11) و ما قرآن را برای وعظ و اندرز به فهم، آسان كردیم. آیا كیست كه از آن پند گیرد.(قمر/ 32 و 40) ای محمد، به جان تو قسم كه این مردم دنیا همیشه مست شهوات نفسانی به حیرت و غفلت و گمراهی خواهند بود.(حجر/ 72)

27-حضرت اسماعیل بن ابراهیم(علیه السلام)

اشاره

در این‌جا مراد از حضرت اسماعیل(علیه السلام)، فرزند حضرت ابراهیم و هاجر است، نه فرزند یكی دیگر از پیامبران بنی‌اسرائیل به نام اسماعیل بن حزقیل.

البته هر دو اسماعیل، هر كدام در زمان خود پیغمبر و از طرف پروردگار رسالت داشتند.

ما مسلمین به همه‌ی پیامبران الهی عقیده‌مندیم و میان هیچ یك از پیغمبران فرق نمی‌گذریم.(بقره/ 136 و آل‌عمران/ 84)

اسماعیل بن ابراهیم، پیامبری شایسته و شكیبا و از صابران و نیكان عالم بود.

و نیز یاد آر، حال اسماعیل و ادریس و ذوالكفل را كه همه از بندگان صابر ما بودند و ما آن‌ها را به رحمت خاص خود درآوردیم. زیرا آنان از نیكان عالم به شمار بودند.(انبیاء/ 85 و 86)

حضرت اسماعیل(علیه السلام)، جد بزرگوار حضرت محمد(صلی الله علیه واله) پیامبر اسلام است. آن حضرت زیباترین حماسه اطاعت از فرمان حق و صبر بر دستور الهی را در اجرای رویای صادقانه پدر بزرگوارش در سن سیزده سالگی از خود نشان داد.

این ابتلا همان امتحانی است كه حقیقت حال اهل ایمان را روشنمی‌كند و بر

او(گوسفندی فرستاده) وذبح بزرگی فدا ساختیم.(صافات/ 106 و 107)

حضرت اسماعیل(علیه السلام)، فرزند ابراهیم(علیه السلام) نیز به اسماعیل ذبیح معروف می‌باشد.

و نیز اسماعیل و یسع و یونس و و لوط از شایستگان و ما همه‌ی آن پیغمبران را بر عالمیان برتری دادیم.(انعام/ 86)

ذبیح الله كیست؟

در این كه كدام یك از فرزندان حضرت ابراهیم(علیه السلام)،(اسماعیل(علیه السلام) یا اسحاق(علیه السلام)) به قربانگاه برده شد و لقب ذبیح الله گرفت، در میان بعضی از مفسران بحث و گفتگو است. مفسران اهل سنت، اسحاق(علیه السلام) را ذبیح الله گویند، ولی علماء و مفسرین شیعه، اسماعیل(علیه السلام) را ذبیح الله می‌دانند كه با آیات قرآن و روایات ائمه(علیه السلام) مطابقت دارد چنان كه خداوند می‌فرماید:

و باز مژده فرزندش اسحاق را كه پیغمبری از شایستگان است به او دادیم.(صافات/ 112)

این تعبیر به خوبی نشان می‌دهد كه بشارت به تولد اسحاق بعد از اجرای دستور ذبح اسماعیل(علیه السلام) و به خاطر فداكاری حضرت ابراهیم(علیه السلام) به او داده شده، پس مشخص می‌شود كه ذبح مربوط به حضرت اسماعیل(علیه السلام) بود و هم چنین حق تعالی فرموده:

در آن حال زن ابراهیم ساره ایستاده بود كه متبسم گردید. پس ما آن زن را به فرزنی به نام اسحاق و سپس به یعقوب بشارت دادیم.(هود/ 71)

كه نشانگر آن است كه ابراهیم(علیه السلام) مطمئن بود، اسحاق می‌ماند و فرزندی هم‌چون یعقوب از او به وجود می‌آید. پس كسانی كه ذبیح را اسحاق می‌دانند، متأسفانه این آیات را نادیده گرفته‌اند و از روایات معصوم(علیه السلام) آن‌جا كه، حضرت محمد پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: من فرزند دو ذبیح هستم. منظور از دو ذبیح یكی پدر بزرگوارشان جناب⁽¹⁾عبدالله(علیه السلام) است كه جناب عبدالمطلب جد حصرت رسول(صلی الله علیه واله) بر اساس نذری كه كرد بنا بود، جناب

عبدالله را در راه خدا قربانی كند كه سپس به جای ایشان ده نفر شتر قربانی كردند. و دیگر اسماعیل(علیه السلام) بود و پیامبر(صلی الله علیه واله) از فرزندان اسماعیل(علیه السلام) هستند نه اسحاق.

رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: اَنَادَعْوَة أبی ابراهیم.(من همان دعوت و خواسته پدرم ابراهیم(علیه السلام) را دارم.) ⁽¹⁾

از طرفی چون یهود از قدیم با اولاد حضرت اسماعیل(علیه السلام) عناد و حسد داشته‌اند، در صدد آن بوده و هستند كه هرگونه افتخار را از ایشان سلب و به خود نسبت دهند. ⁽²⁾

ازدواج اسماعیل(علیه السلام) در مكه و فوت مادرش هاجر(علیها السلام)

اسماعیل(علیه السلام)، با مادرش در مكه هم‌چنان به زندگی خود ادامه می‌دادند تا آن موقع كه ازدواج او رسید. دختری را از قبیله جرهم به نام عماره به همسری اختیار نمود و زندگی خود را بدین وسیله سر و سامانی داد. دیری نگذشت كه مادرش هاجر فوت كرد. اسماعیل(علیه السلام) با غم و اندوه فراوان، جسد مادر را پس از انجام مراسمی در كنار خانه كعبه در جایی كه اكنون به حجر اسماعیل معروف است به خاك سپرد. حضرت ابراهیم(علیه السلام) از موضوع مطلع بود ولی برای دیدن فرزندش به مكه رفت و به خانه‌ی اسماعیل(علیه السلام) وارد شد، ولی او در منزل نبود. از همسرش كه ابراهیم(علیه السلام) را نمی‌شناخت پرسید: شوهرت كجاست؟ گفت: برای شكار و چراندن گوسفندان به صحرا رفته. ابراهیم پرسید: حالتان چگونه است؟ زن گفت: حال ما بسیار سخت و زندگی مشكل است و بدین منوال از وضع زندگی خود به ابراهیم(علیه السلام) شكایت كرد و هیچ‌گونه پذیرایی از آن حضرت نكرد. ابراهیم(علیه السلام) به او گفت: هنگامی كه شوهرت آمد، به او بگو كه پیرمردی به اینجا آمد و به تو پیغام داد كه آستانه‌ی در خانه‌اترا عوض كن. این سخن را گفت و رفت. اسماعیل(علیه السلام) از صحرا آمد و پیغام به او رسید. اسماعیل گفت: آن پیرمرد پدر من بوده و به من امر كرده كه از تو جدا شوم و بدین ترتیب

زن را طلاق داد و همسر دیگری از قبیله‌ی حمیر گرفت، به نام سعیده دختر حارث بن مضاض. بار دیگر حضرت ابراهیم(علیه السلام) برای دیدن اسماعیل(علیه السلام) عازم مكه شد. زمانی رسید به در منزل اسماعیل(علیه السلام) كه او در منزل نبود.

همسرش هم جناب ابراهیم(علیه السلام) را نمی‌شناخت. ابراهیم(علیه السلام) از زن پرسید: شوهرت كجاست؟ گفت: برای چرای گوسفندان و شكار به صحرا رفته، انشاالله به زودی می‌آید. اكنون پیاده شو و استراحتی بكن. ابراهیم(علیه السلام) گفت: حالتآن‌چه طور است؟ زن گفت: در خیر و خوشی و به خوبی می‌گذرد، خدا را شكر. حال پیاده شو. سر و رویت گردآلود است تا بشویم، او هم از صحرا می‌آید. ابراهیم(علیه السلام) پیاده شد و زن سر حضرت را شست، سپس ابراهیم(علیه السلام) خداحافظی كرد و به او گفت: به همسرت بگو، در خانه‌ات را محفوظ بدار و از آن نگه‌داری كن.⁽¹⁾

اسماعیل(علیه السلام) از صحرا بازگشت و متوجه شد كه باز پدرش برای دیدن او آمده و از زن سؤال كرد: چه كسی این‌جا بوده؟

همسرش گفت: پیرمردی خوش‌رو، خوش‌بو و نورانی به این‌جا آمده و پیغام داد كه به تو بگویم در خانه‌ات را حفظ كن. اسماعیل(علیه السلام) گفت: او پدر من بوده كه به من سفارش كرده تا از تو نگه‌داری كنم. ⁽²⁾

حضرت اسماعیل(علیه السلام) از همسر اولش فرزندی نداشت و از همسر دوم پسری به دنیا آمد كه آن پسر اولاد دار نشد، پس حضرت اسماعیل(علیه السلام)، چهار زن دیگر اختیار كرد كه خداوند از هر یك چهار پسر به او عطا فرمود و مادران این فرزندان از سادات بودند و نسل عرب منحصراً به دو پسر حضرت اسماعیل(علیه السلام)، نابت و قیدار می‌رسد. ⁽³⁾

ضمناً اولین كسی كه به اراده حق تعالی به عربی صحبت كرد، حضرت اسماعیل بن ابراهیم(علیه السلام) بود.

مدت عمر و محل دفن جناب اسماعیل(علیه السلام)

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمودند: عمر حضرت اسماعیل(علیه السلام) 120 سال بود و محل دفن آن جناب، كنار مادرش در حجر اسماعیل زیر ناودان طلا می‌باشد. اسماعیل(علیه السلام) به برادرش وصیت كرد كه دخترش را به عیصو، فرزند اسحاق دهد. ⁽¹⁾

28-حضرت اسماعیل بن حزقیل(علیه السلام)

تمام پیامبران كلیه صفات بارز و پسندیده را دارا بوده‌اند. اسماعیل بن حزقیل(علیه السلام) به صادق‌الوعد مشهور بوده كه این خصلت در آن حضرت صفتی الهی است.

و یاد كن در كتاب خود شرح حال اسماعیل را، كه بسیار در وعده صادق و پیغمبری بزرگوار بود.(مریم/ 54)

تخلف در وعده نشانه نفاق است. در احادیثی كه از ائمه اطهار(علیه السلام) رسیده فرمودند: علامت نفاق سه چیز است: 1- خیانت در امانت 2- دروغ گفتن 3- تخلف در وعده

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: اسماعیل صادق الوعد كه خداوند در سوره مریم نام برده است، اسماعیل بن ابراهیم(علیه السلام) نبوده، بلكه اسماعیل بن حزقیل است و علت آن كه او را به این صفت خواندند این بود، چون با كسی وعده یا قولی می‌داد، انجام آن حتمی بود.

در حدیثی از ائمه آمده كه فرمودند: اسماعیل بن حزقیل(علیه السلام)، را خداوند برای هدایت قوم خویش به نبوت مبعوث فرمود. قوم وی در صدد آزارش برآمدند و پوست سر و صورت آن حضرت را كندند. خدای تعالی فرشته‌ای را به كمك وی فرستاد، فرشته به نزد او آمد و گفت: خدای تعالی مرا به یاری تو فرستاده. اكنون بگو تا با این مردم چه كنم؟

اسماعیل بن حزقیل فرمود: مرا به كمك تو نیازی نیست و من در این مصیبت از سایر

پیامبران الهی پیروی كرده و صبر می‌كنم. در حدیث دیگری است كه گفت: من به پیغمبر آخرالزمان تأسی می‌كنم.⁽¹⁾

29-حضرت اسحاق بن ابراهیم(علیه السلام)

اشاره

فرزند دیگر حضرت ابراهیم(علیه السلام) كه نامش در آیات مختلف قرآن هفده بار ذكر شده، اسحاق(علیه السلام) می‌باشد كه بنا به روایات پنج سال از برادرش حضرت اسماعیل(علیه السلام) كوچك‌تر بود. مادرش ساره، همسر رسمی حضرت ابراهیم(علیه السلام) می‌باشد.

اسحاق(علیه السلام) در فلسطین متولد و با مادرش در همان سرزمین زندگی می‌كردند. تولد وی به خاطر آن همه از خودگذشتگی و فداكاری‌های حضرت ابراهیم(علیه السلام) و دعاهای آن حضرت بود كه خداوند از لطف و رحمت خود اسحاق را به آن‌ها عطا فرمود.

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: در زمان حامله شدن ساره به اسحاق، سن او 99 سال و جناب ابراهیم(علیه السلام) 120 سال داشت.

ستایش خدای را كه به من در زمان پیری دو فرزند اسماعیل و اسحاق را عطا فرمود كه پروردگار من البته دعای بندگانش را خواهد شنید.(ابراهیم/ 37)

و باز مژده فرزندش اسحاق را كه پیغمبری از شایستگان است، به او دادیم.(صافات/ 112)داستان تولد حضرت اسحاق در سوره‌های بقره، آل‌عمران، نساء، انعام، هود، ابراهیم، حجر، مریم، انبیاء، عنكبوت، صاد و ذاریات آمده، البته در سوره ی هود با تفصیل بیشتری ذكر شده.

مفسرین نوشته‌اند: اصل كلمه اسحاق در گویش عبری یصحق است به معنای می‌خندد و او را از آن جهت به این نام خواندند كه چون فرشتگان، ابراهیم را از ولادت اسحاق خبر دادند، ساره همسر حضرت ابراهیم(علیه السلام) ایستاده بود، از شدت تعجب خندید، چون باور نداشت كه در پیری صاحب فرزند شود.

در آن حال زن ابراهیم، ساره ایستاده بود كه متبسم گردید، پس ما آن زن را به فرزندی به نام اسحاق و سپس یعقوب بشارت دادیم.(هود/ 71)

اسماعیل و اسحاق هر دو از نعمت‌های ویژه‌ی خداوند هستند، زیرا با دعای پیامبر خدا حضرت ابراهیم(علیه السلام) به وجود آمدند. دعای پدر در حق فرزند مستجاب است. چه عالیست اگر پدری چون ابراهیم(علیه السلام) دعا فرماید.⁽¹⁾

و به او، اسحاق و فرزند زاده‌اش یعقوب را عطا كردیم و همه را صالح و شایسته(مقام نبوت) گردانیدیم.(انبیاء/ 72)

بار الها، من از این وارثان كنونی كه هستند، بیمناك هستم و زوجه من هم نازا و عقیم است. تو خدایا از لطف خاص خود فرزندی صالح و جانشینی شایسته به من عطا فرما، كه او وارث من و همه آل یعقوب باشد و تو ای خدا او را وارثی پسندیده و صالح مقرر فرما.(مریم/ 5 و 6)

چون ابراهیم از آن قوم و بت‌هایی كه به جای خدا می‌پرستیدند، دوری گزید. ما هم به لطف و رحمت خود به او اسحاق و یعقوب را عطا كردیم و به همه شرف نبوت بخشیدیم و آن‌ها را از رحمت خود بهره‌مند ساختیم و بر زبان عالمی، آوازه نكو نامیشان را بلند گرداندیم.(مریم/ 49 و 50)

و ما اسحاق و یعقوب را به او عطا كردیم و در خاندانش مقام نبوت وكتاب آسمانی برقرار نمودیم و در دنیا هم(به نعمت فرزندان صالح و نام نیكو و سایر نعم) اجر دادیم و در آخرت نیز وی را از صف صالحان(و هم رتبه مقربان) قرار دادیم.(عنكبوت/ 27)

آن دو بزرگوار، سر سلسله‌ی انبیاء بعدی شدند. حضرت اسماعیل(علیه السلام) جد بزرگ اعراب، كه پیامبر اسلام حضرت محمد(صلی الله علیه واله) از ذریه‌ی اسماعیل(علیه السلام) می‌باشند.

اسحاق(علیه السلام)، جد اعلای بنی اسرئیل است و حضرات یعقوب، یوسف، هارون، موسی، سلیمان، ذكریا، یحیی و عیسی(علیه السلام) همه از نسل حضرت اسحاق(علیه السلام) هستند.⁽¹⁾

و بر ابراهیم و اسحاق بركت و خیر بسیار عطا كردیم. و از فرزندانشان برخی صالح و نیكوكار و برخی دانسته به نفس خود ستمكار شدند.(صافات/ 113)

و باز ای رسول، یاد كن از بندگان ما، ابراهیم و اسحاق و یعقوب كه همه صاحب اقتدار و بصیرت بودند. ما آنان را خالص و پاك دل برای تذكر سرای آخرت گردانیدیم و آن‌ها نزد ما از برگزیدگان خوبان بودند و باز، یاد كن از اسماعیل و یسع و ذوالكفل كه همه از نیكوان بودند.(صاد/ 45 الی 48)

ازدواج حضرت اسحاق(علیه السلام)

در قرآن و روایات در مورد ازدواج حضرت اسحاق(علیه السلام) خبری نیامده. ولی در تاریخ طبری و دیگر مورخین نوشته‌اند: چون حضرت ابراهیم(علیه السلام) به سن پیری رسید، لعاذر كه از اصحاب و در خدمت آن حضرت بود سفارش فرمود، كه برای پسرش اسحاق(علیه السلام) از كنعانیان كه در فلسطین بودند، همسری انتخاب نكند و زوجه او را از فامیل خود انتخاب كند. لعاذر طبق دستور حضرت ابراهیم(علیه السلام) رفقه، دختر بتوئیل بن ناحور را برای همسری اسحاق(علیه السلام) برگزید و اسحاق از او صاحب دو پسر به نام‌های عیصو و یعقوب كه دو قلوبودند شد. اسحاق(علیه السلام) عیصو را بیش از یعقوب دوست می‌داشت و رفقه به یعقوب علاقه بیشتری داشت. عیصو پس از آن كه بزرگ شد، نزد عمویش، اسماعیل(علیه السلام) رفت و دختر او را كه نامش بسمه بود، به همسری برگزید و یعقوب(علیه السلام) برای ازدواج نزد دایی خود، لیان بن بتوئیل رفت و با دخترش لیا ازدواج كرد و صاحب هفت فرزند شد. سپس لیا، همسر یعقوب از دنیا رفت و یعقوب خواهر او راحیل را به همسری اختیار نمود و یوسف و بنیامین را برای او به

دنیا آورد.⁽¹⁾

مدت عمر و محل دفن اسحاق(علیه السلام) و مادش ساره

اكثر مورخین مدت عمر حضرت اسحاق(علیه السلام) را 180 سال نوشته‌اند، ولی ابن‌اثیر عمر ایشان را 160 سال ذكر كرده است. محل دفن آن حضرت، كنار قبر مادرش ساره در شهر جرون كه در حال حاضر به شهر خلیل معروف است در مناره مكفیله می‌باشد. ساره مادر آن حضرت در سن 127 سالگی به رحمت خدا رفته است.⁽²⁾

30-حضرت یعقوب(علیه السلام)

اشاره

یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم خلیل الله(علیه السلام)، معروف به اسرائیل پدر بنی‌اسرائیل و از پیامبران الهی است. نام حضرت یعقوب(علیه السلام) در ده سوره از قرآن آمده، ولی در سوره یوسف ضمن بیان سرگذشت آن حضرت بیشتر ذكر گردیده است.

در قرآن كریم، خداوند لقب اسرائیل را به او داد.

همه طعام‌ها برای بنی‌اسرائیل حلال بود، مگر آن را كه یعقوب پیش از نزول تورات بر خود حرام كرد.(آل‌عمران/ 93)

آن‌چه در قرآن در خصوص حضرت یعقوب(علیه السلام) ذكر شده، یكی داستان یك نوع خوردنی است كه یعقوب(علیه السلام) بر خود حرم كرد كه به خاطر آن لقب اسرائیل را خداوند به وی عطا فرمود و دیگر آن كه وصیت آن حضرت به فرزندانش در هنگام مرگ در مورد خداپرستی بود.⁽¹⁾

ابراهیم و یعقوب فرزندان خود را جمع كرده و تسلیم بودن در فرمان خدا سفارش و توصیه نمودند. بدین گونه كه ای فرزندان ما، خدا شما را به آیین پاك برگزیده پیوسته از

آن آیین پیروی كنید تا هنگام جان سپردن الا تسلیم رضای خدا نباشید.(بقره/ 132)

آن‌چه حضرت یعقوب(علیه السلام) بر خود حرام كرد

در این كه یعقوب(علیه السلام) چه چیز را بر خود حرام كرده بود، بین مفسران اختلاف نظر است. بعضی گفته‌اند: یعقوب(علیه السلام) به عرق النساء مبتلا شد و برای برطرف شدن آن نذر كرد كه خداوند ایشان را شفا دهد و دیگر گوشت شتر كه بهترین غذای او بود نخورد.(آل‌عمران/ 93)

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: یعقوب(علیه السلام) هرگاه گوشت شتر می‌خورد، به درد پهلو و كمر مبتلا می‌شد، از این رو گوشت شتر را بر خود حرام كرد.⁽¹⁾

معنای اسرائیل

در این معنا، بین مورخین و مفسرین اختلاف بسیار است ولی آن‌چه مورد تأیید همگان می‌باشد، فرمایش معصوم است.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: اسرائیل به معنای عبدالله است، زیرا اسرا به معنای عبد است و ایل نام خدای عزوجل می‌باشد.

در روایت دیگری آمده است كه اسرا به معنای قوت و ایل هم نام خداست كه معنای اسرائیل نیروی خداست. در كتاب معانی الاخبار نیز همین دو معنا برای اسرائیل ذكر شده است. شیخ طبری در تفسیر خود مجمعاًلبیان می‌نویسد: اسرائیل الله یعنی بنده خالص خدا.⁽²⁾

معنای یعقوب

مورخین و بعضی از مفسرین مانند، طبری و ابن اصیر و ابن عباس و دیگران مطالبی

در این باره عنوان كردند كه سندیت قابل توجهی ندارد.

ولی آن‌چه در روایات شیعه در كتاب علل الشرایع از مرحوم شیخ صدوق آمده كه، حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: حضرت یعقوب(علیه السلام) و عیص و عیسو، پسران اسحاق(علیه السلام) كه دو قلو و در یك شكم بودند، چون ابتداء عیص به دنیا آمد و یعقوب(علیه السلام) كه به معنای عقب است، بعداً متولد شد به این سبب او را یعقوب نام نهادند و در لغت‌نامه دهخدا عیسو، یعنی مودار كسی كه بدنی پوشیده از مو داشته باشد آمده. ⁽¹⁾

آمدن سائلی به خانه یعقوب(علیه السلام)

ابوحمزه ثمالی نوشته: روز جمعه نماز صبح را با حضرت امام سجاد(علیه السلام) در مسجد مدینه خواندیم. سپس به منزل ایشان رفتیم. حضرت به كنیز خود دستور دادند: امروز روز جمعه است و فضیلت آن از بقیه روزها بیشتر است. هر سائلی به در منزل آمد، او را طعام دهید كه ناامید از در منزل نرود.

ثمالی می‌گوید: به حضرت عرض كردم شاید هر سائلی مستحق نباشد. حضرت فرمودند: از كجا می‌دانی كه او مستحق است یا نه؟ می‌ترسم مصیبتی كه به یعقوب(علیه السلام) وارد شد به من برسد. سپس حضرت فرمودند: یعقوب(علیه السلام) هر روز یك گوسفند می‌كشت و تصدق می‌كرد و از آن خود و خانواده‌اش استفاده می‌كردند. در شب جمعه‌ای در هنگام افطار، سائلی روزه‌دار مسافر و غریب كه نزد خدا هم منزلتی داشت بر در خانه‌ی یعقوب(علیه السلام) ندا داد: طعام دهید كه سائلی غریب و مسافر هستم. چند نوبت این درخواست را تكرار كرد. یعقوب(علیه السلام) و خانواده‌اش می‌شنیدند ولی جوابی به او ندادند. سائل ناامید و گرسنه و گریان شكایت به پروردگار كرد و شب را گرسنه خوابید و فردا باز روزه گرفت و حمد و ثنای خدای خود را نمود. یعقوب(علیه السلام) و خانواده‌اش در حالی كه غذا خورده بودند و از طعام هم زیاد آمده بود، خوابیدند.فردای آن شب حق تعالی وحی فرمود به یعقوب(علیه السلام) كه تو خود را ذلیل كردی، بنده مرا و غضب مرا برای خود خریدی و خود و فرزندانت را مستوجب عقوبت و بلا كردی. ای یعقوب،

بهترین و محبوب‌ترین و گرامی‌ترین بنده، نزد من كسی است كه رحم كند مساكین و بیچارگان را و با محبت آن‌ها را نزدیك خود كند و امید و پناه دهد. ای یعقوب، چرا رحم نكردی بنده مر.ا و از طعام كه من به تو عطا كرده بودم به او ندادی كه با دلی سوخته و اشكبار شكایت تو را نزد من آورد.

بدان با آن كه پیامبری محبوب و گرامی نزد من هستی ولی چون بنده‌ای از بندگان مرا ظلم كردی، از تو نمی‌گذرم.⁽¹⁾

و بدان كه عقوبت و بلای من به دوستانم زودتر می‌رسد تا به دشمنانم. و این از لطف و احسان من است به دوستان خود و امتحان من است نسبت به دشمنان خود.

به عزت و جلالم سوگند كه بر تو و فرزندانت بلا و مصیبت وارد خواهم كرد كه آماده آن باش.⁽²⁾

ازدواج یعقوب(علیه السلام) با دختران لابان

رفقه، مادر یعقوب به او پیشنهاد كرد كه به شهر فدان آرام نزد دایی خود لابان رود و از دختر او خواستگاری كند. یعقوب نوجوان خوشحال شد و به سوی آن شهر حركت نمود تا به سرزمین دایی خود لابان رسید. چون كسی را در آن‌جا نمی‌شناخت، از چوپانی پرسید: آیا كسی به نام لابان می‌شناسی؟ چوپان جواب داد: آری این گوسفندان از آن اوست. او بزرگ قوم ماست و برادر زن پیامبر خداست.

یعقوب گفت: من پسر اسحاق هستم. چوپان گفت: پس آن دختر كوچك كه در دامنه آن تپه گوسفندان را می‌چراند، راحیل دختر دایی تو است. یعقوب به نزد او رفت. راحیل در آن وقتدوازده ساله و بسیار زیبا بود. یعقوب او را كه دید قلبش تپید، اما پیامبران از كوچكی هم پاك سرشت و عفیف هستند. یعقوب سر به زیر انداخت و به او سلام كرد. راحیل با شادمانی جواب

داد و خوش آمد گفت و گوسفندان را به چوپان پدرش سپرد و یعقوب را به خانه، نزد پدرش برد. دایی هم استقبال گرمی از وی به عمل آورد. سپس یعقوب(علیه السلام) گفت: پدر و مادر سلام رساندند و پیام دادند، كه راحیل را از شما خواستگاری كنم. لابان گفت: با كمال میل می‌پذیرم ولی به شرط این كه هفت سال تمام نزد من بمانی و چوپانی قسمتی از گوسفندان مرا به عهده بگیری. البته مزد زحمات تو را گوسفند خواهم داد، زیرا هم تو، نوجوانی و هم راحیل كم سن و سال است.

پس از گذشت هفت سال، یعقوب(علیه السلام) به دایی خود یادآوری كرد. لابان گفت: قولی كه دادم آماده انجام آن هستم ولی در شریعت من آن است كه قبل از ازدواج دختر بزرگ‌تر، دختر كوچك‌تر را شوهر نمی‌دهم. تو ابتداء با لیا ازدواج كن كه او هم دختری زیبا و عفیف است. اگر راحیل را می‌خواهی، باید هفت سال دیگر برای من كار كنی تا راحیل را به عقد تو درآورم. یعقوب(علیه السلام) قبول كرد و هفت سال دیگر چوپانی لابان را كرد. تا آن كه لابان، راحیل را به ازدواج یعقوب(علیه السلام) درآورد. جناب لابان در هنگام ازدواج به هر یك از دختران، لیا و راحیل یك كنیز داده بود. آن دو نیز كنیزان خود را به یعقوب(علیه السلام) بخشیدند كه یعقوب(علیه السلام) با آن‌ها هم ازدواج كرد و جمعاً چهار زن، دارای دوازده فرزند پسر شدند.⁽¹⁾

كه در كتب دینی آن دوازده نفر به اسباط معروف هستند. چنان كه قرآن می‌فرماید:

ما به تو وحی كردیم. چنان كه به نوح و پیغمبران بعد از او نیز وحی كردیم به ابراهیم و اسحاق و یعقوب و اسباط فرزندان یعقوب كه دوازده سبط بودند.(نساء/ 163)

و نام آن‌ها از این قرار است؛ 1- شمعون 2- لاوی 3- یهودا 4- ایساخر 5- زابلیون 6-روبیل. این شش فرزند از لیا همسر اول هستند و جاد و بشیر از كنیز لیا به نام زٌلفا می‌باشند.

ادان و نفتال از كنیز راحیل به نام بلها متولد شدند. و یوسف و بنیامین از راحیل به دنیا آمدند. یعقوب(علیه السلام) سال‌هایی كه در فدان آرام نزد دایی خود كار می‌كرد، خود دارای گوسفندان فراوانی

شد، سپس با همسران و فرزندان و اموال به كنعان بازگشت و پس از فوت پدرش حضرت اسحاق(علیه السلام) به پیامبری رسید.

در بعضی از كتب تاریخ آمده كه اختلافی میان یعقوب(علیه السلام) و برادرش،(عیص یا عیسو) به خاطر دعایی كه پدرشان اسحاق(علیه السلام) در حق یعقوب(علیه السلام) نموده بود به وجود آمد. تا حدی كه عیص قصد جان برادر خود را كرد. این موضوع نه در قرآن و نه در روایات ائمه اطهار(علیه السلام) نیامده است.

به نظر می‌رسد این مطلب هم جزء همان بافته‌های دانشمندان یهود است. در تورات كنونی كه به دست مورخین رسیده است. در صورتی كه قرآن چنین مطالبی را از مقام پیامبرانی چون اسحاق(علیه السلام) و یعقوب(علیه السلام) مبرا می‌داند.⁽¹⁾

و باز ای رسول، یاد كن از بندگان ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب كه همه صاحب اقتدار و بصیرت بودند. ما آنان را خالص و پاك‌دل برای تذكر سرای آخرت گردانیدیم و آن‌ها نزد ما از برگزیدگان خوبان بودند و باز یاد كن از اسماعیل و یسع و ذوالكفل كه همه از نیكوكاران بودند.(ص/ 45 الی 48)

در دین مقدس اسلام جمع بین دو خواهر در ازدواج حرام است. شاید در شریعت اسحاق(علیه السلام) اشكالی در این امر نبود كه خداوند می‌فرماید:

و نیز حرام شد جمع میان دو خواهر،(یعنی در یك زمان هر دو خواهر را به زنی گرفتن) مگر آن‌چه پیش از نزول این حكم(در عصر جاهلیت)كرده‌اند كه خدا از آن درگذشت. زیرا خداوند در حق بندگان بخشنده و مهربان‌ست.(نساء/ 23)

وصیت و درگذشت یعقوب(علیه السلام)

یعقوب(علیه السلام) پس از عمری توأم با رنج و ناملایمات و اندوه بسیار در سرزمین مصر درگذشت.

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: هنگام مرگ، یعقوب(علیه السلام) 120 سال داشت.

وصیت آن حضرت در قرآن آمده، كه فرزندانش را به یكتاپرستی سفارش می‌كرد و فرمود: ای فرزندان من، نمیرید مگر آن كه مسلمان و مطیع و تسلیم فرمان خدا باشید.⁽¹⁾

ابراهیم و یعقوب فرزندان خود را به تسلیم بودن در فرمان خدا سفارش و توصیه نمودند. بدین‌گونه كه، ای فرزندان ما خدا شما را به آیین پاك برگزیده، پیوسته از آن آیین پیروی كنید تا هنگام جان سپردن الا تسلیم رضای خدا نباشد. شما كی و كجا بودید، هنگامی كه یعقوب را مرگ در رسید و به فرزندان خود گفت: كه شما پس از مرگ من كه را می‌پرستید؟ گفتند: خدای تو را و خدای پدران تو ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را كه معبود یگانه است و ما مطیع فرمان اوییم.(بقره/ 132 و 133)

از آیات فوق مشخص می‌شود كه دین حق و آیین درستی كه ابراهیم(علیه السلام) و فرزندان او داشتند اسلام است و این كه یهودیان به یعقوب نسبت می‌دهند كه هنگام مرگ فرزندان خود را به دین یهود سفارش نمود، تهمتی بیش نیست و آن بزرگوار چنین سفارشی را به پسران خود نكرده است.یا اگر شما اهل كتاب در موضوع انبیاء با مسلمین به جدل برخاسته و گویید، كه ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و فرزندان او بر آیین یهودیت بودند یا نصرانیت. خدا مرا فرماید، كه در جواب بگو كه شما بهتر می‌دانید یا خدا؟ و كیست ستمكارتر از آن كه شهادت خدا را درباره‌ی این انبیاء كتمان كند و خدا غافل از آن‌چه می‌كنید نیست.(بقره/ 140)

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: یعقوب(علیه السلام) پس از آن كه به مصر نزد یوسف(علیه السلام) هجرت كرد، دو سال بعد به رحمت الهی نائل شد.

آن حضرت قبل از فوت به یوسف(علیه السلام) وصیت كرد كه جنازه مرا به فلسطین نزد پدر و جدم اسحاق(علیه السلام) و ابراهیم(علیه السلام) برده و دفن كنید. یوسف(علیه السلام) هم طبق دستور پدر عمل نمود و جنازه‌ی پدر را در تابوتی از چوب ساج(آبنوس) گذاشت و به فلسطین شهر بیت‌المقدس نزد حضرت اسحاق و ابراهیم(علیه السلام) دفن كرد و چهل روز به عزاداری پرداخت و مجدداً به مصر بازگشت.

یوسف(علیه السلام) پس از فوت پدر، رسالت یافت و از طرف پروردگار به پیامبری برگزیده شد.⁽¹⁾

31-حضرت یوسف(علیه السلام)

اشاره

حضرت یوسف یكی از پیامبران بنی سرائیل است، كه دوازدهمین سوره قرآن به نام آن حضرت می‌باشد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام)، فرمودند: هر كس در شبانه روز یك بار این سوره را تلاوت و به آن مداومت نماید، در قیامت با جمالی، مانند جمال یوسف(علیه السلام) مبعوث و جزء بندگان شایسته خدا خواهد بود.

حضرت امام سجاد(علیه السلام) با توجه به وحی پروردگار، در مورد سائلی كه به در منزل حضرت یعقوب(علیه السلام) رفته بود و ناامید برگشت چنین فرمود: همان شب یوسف(علیه السلام) خواب دید که یازده ستاره و ماه و خورشید به او سجده می‌كنند. یعقوب(علیه السلام) به او گفت: فرزندم خواب خود را برای برادرانت نقل نكن، كه می‌ترسم برای تو حیله‌ای كنند. یوسف(علیه السلام) به دستور پدر عمل نكرد و خواب خود را برای برادرانش تعریف كرد. حضرت امام فرمودند: اولین بلا كه بر یعقوب و آلش نازل شد، حسادت برادران به یوسف بود. چون یعقوب(علیه السلام)، یوسف را نسبت به دیگر فرزندانش بسیار دوست می‌داشت. همین امر باعث شد كه برادران به فكر نابودی یوسف(علیه السلام) بیافتند.باید یوسف را بكشید یا در دریای دور از پدر بیفكنید و روی پدر را یك جهت به طرف

خود كنید.(یوسف/ 9)

آن‌ها نزد پدر آمدند و گفتند: ای پدر چرا ما را در مورد یوسف امین نمی‌دانی؟ اجازه بده فردا با ما به صحرا بیاید تفریح كند. پدر گفت: من طاقت دوری او را ندارم و مضایقه می‌كرد، كه مبادا آن بلا از جانب پروردگار در مورد یوسف(علیه السلام) باشد. با اسرار زیاد برادران پدر به ناچار قبول كرد و یوسف را به همراه آنان به صحرا فرستاد. در راه پسران یعقوب(علیه السلام) با یك‌دیگر گفتند: او را می‌كشیم و به پدر می‌گوییم گرگ او را پاره كرده است. لاوی یكی از برادران گفت: یوسف را نكشید او را به قعر چاه می‌اندازیم. برادران نظر او را قبول كردند. آن حضرت را بر سر چاهی بردند و او را مجبور به كندن پیراهنش نمودند و به خیال آن كه در آب چاه غرق خواهد شد به چاه انداختند. یوسف(علیه السلام) وقتی به ته چاه رسید صدا زد، سلام مرا به پدر برسانید. برادران تا پاسی از شب را بر سر چاه بودند كه شاهد مردن یوسف(علیه السلام) باشند. سپس پیراهن یوسف(علیه السلام) را با خون بزغاله‌ای آغشته كردند و برای پدر با حال گریان و نالان بردند و گفتند: ما یوسف(علیه السلام) را بر اثاثیه خود گذاشتیم و برای مسابقه با یك‌دیگر رفتیم در مراجعه دیدیدم، گرگ او را پاره كرد و خورده بود.

حضرت یعقوب(علیه السلام) كه از حیله برادران مطلع بود. وقتی پیراهن یوسف(علیه السلام) را دید كه سالم است، گفت: عجب گرگ مهربانی، كه پیراهن را پاره نكرده ولی او را خورده است.

حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) فرمودند: یوسف(علیه السلام) در ان وقت هفت سال داشت كه به چاه افتاد و پس از سه روز كه با خدای خود در چاه مشغول مناجات بود. قافله‌ای از آن محل عبور كرد.

سقای قافله برای تهیه آب بر سر چاه رفت و دلو را داخل چاه نمود. یوسف(علیه السلام) به دلو چسبید و بالا آمد. سقا خوشحال شد و تا كنون كودكی به آن حسن و زیبایی ندیده بود. به همراهان خود گفت: عجب غلام زیبایی او را می‌فروشیم و پول آن را سرمایه كسب خود می‌كنیم.

برادران كه در این چند روز مواظب چاه بودند و موقعیت یوسف(علیه السلام) را زیر نظر داشتند،جلو رفتند و گفتند: او غلام ماست كه به چاه افتاد باید او را از ما بخرید. اهل قافله از

یوسف(علیه السلام) پرسیدند: چه می‌گویند؟ یوسف(علیه السلام) از ترس جان گفت: بلی من غلام آن‌ها هستم.⁽¹⁾

حضرت امام رضا(علیه السلام) فرمودند: شخصی از كاروانیان به نام مالك بن زعیر، یوسف(علیه السلام) را از برادرانش به مبلغ بیست درهم خریداری كرد. پس از آن كه یوسف(علیه السلام) را خریدند، خیر و بركتی در كاروان از وجود ایشان مشاهده كردند. روزی مالك از آن حضرت پرسید: نسب تو كیست؟ یوسف(علیه السلام) گفت: منم پسر یعقوب پسر اسحاق پسر ابراهیم خلیل(علیه السلام). مالك گریست و او را در بغل گرفت و گفت: ای یوسف(علیه السلام)، از من فرزندی به هم نمی‌رسد. می‌خواهم مرا دعا كنی و از خدای خود بطلبی كه مرا فرزنددار فرماید. حضرت دعا فرمود. خداوند به او و همسرش دوازده شكم اولاد داد كه هر شكم، دو پسر بود.

مالك بن زعیر، یوسف(علیه السلام) را به عزیز مصر فروخت. عزیز چون حسن و جمال او را دید و نور عظمت و جلال را در جبین او مشاهده نمود، به همسرش زلیخا گفت: یوسف(علیه السلام) را گرامی دار كه او حتماً نفعی به ما می‌رساند. و چون عزیز فرزند نداشت گفت: او را به جای فرزند خود بگیرم. یوسف(علیه السلام) به عنوان فرزند نزد عزیز بزرگ و تربیت شد تا به حد بلوغ رسید. زن عزیز عاشق او گردید، به طوری كه هیچ زنی نبود كه یك بار یوسف(علیه السلام) را ببیند و عاشق او نشود.

زلیخا سعی كرد كه یوسف(علیه السلام) را به سوی خود مایل نماید و با او همخوابه گردد. روزی تمام درهای كاخ را بست و به یوسف(علیه السلام) گفت: بیا و كام مرا روا كن. یوسف(علیه السلام) گفت: پناه به خدا می‌برم، از عمل قبیحی كه مرا به آن می‌خوانی.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: چون زلیخا قصد یوسف(علیه السلام) كرد، بتی در آن‌جا بود، برخاست و جامه‌ای بر روی آن بت انداخت. یوسف(علیه السلام) پرسید: چه می‌كنی؟ گفت: جامه بر روی بت می‌اندازم كه ما را در این حال نبیند كه من از او شرم می‌كنم.

یوسف(علیه السلام) فرمود: تو از بتی كه نه می‌شنود و نه می‌بیند، شرم داری! ولی من از

پروردگار خود كه بر هر آشكار و نهان مطلع است شرم نكنم؟ و به طرف در خروجی دوید. زلیخا از عقب او رفت و پیراهن او را گرفت كه از شدت رهایی از دست زلیخا پیراهن از پشت دریده شد.

در همان حال عزیز به در خانه به آن‌ها رسید. زلیخا به عزیز گفت: جزای كسی كه اراده‌ی بدی نسبت به همسر تو دارد، چیست؟ یا این كه به زندان رود یا او را عذاب كنی.

یوسف(علیه السلام) به عزیز گفت: او اراده‌ی بد نسبت به من كرد.

عشق‌هایی كز پی رنگی بود عشق نبود، عاقبت ننگی بود

در آن خانه طفلی در گهواره بود. خداوند به یوسف(علیه السلام) الهام فرمود، كه به عزیز بگو از این طفل كه در گهواره است، بپرس تا شهادت دهد من خیانتی نكردم.⁽¹⁾

عزیز از طفل سؤال كرد. به اراده‌ی حق تعالی طفل به سخن آمد و گفت: اگر پیراهن یوسف(علیه السلام) از پیش رو دریده شده باشد، زلیخا راست می‌گوید و یوسف(علیه السلام) از دروغگویان است ولی اگر پیراهن از عقب سر دریده شده است، زلیخا دروغ می‌گوید و یوسف(علیه السلام) از راست‌گویان است.

عزیز نظر كرد. دید پیراهن از پشت سر یوسف(علیه السلام) پاره شده. به زلیخا گفت: این از مكر شماست كه مكر و حیله شما بسیار است. سپس عزیز به یوسف(علیه السلام) گفت: از این پیش آمد صرف‌نظر كن و صحبتی با كسی نكن. ولی آن نشد و خبر در مصر شهرت یافت و زنان دربار و غیره قصه‌ی زلیخا را شنیدند و او را ملامت می‌كردند. زلیخا از انتشار موضوع مطلع شد.⁽²⁾

مهمانی زلیخا با زنان دربار

زلیخا مجلس مهمانی برای زنان دربار تربیت داد و هر یك را ترنجی و كاردی داد و

گفت: ترنج را پاره كنید و در این حال یوسف(علیه السلام) را داخل مجلس نمود. خانم‌های مهمان وقتی نظر به جمال زیبای بی نظیر آن حضرت انداختند، سر از پا نشناختند و به جای پاره كردن ترنج، دست‌های خود را بریدند و متوجه نشدند. زلیخا به آن‌ها گفت: پس مرا مبرا و معذور بدارید كه چرا یوسف(علیه السلام) را بر خود خواندم و دیگر ملامت نكنید و از این پس هر گاه او را بر خود خواندم و رویگردان بود، او را با خواری به زندان می‌فرستم.

از فردای آن روز هر یك از زنان مهمان به یوسف(علیه السلام) پیغام می‌دادند و او را به سوی خود دعوت می‌كردند.

یوسف(علیه السلام) از این وضع دل‌تنگ و ناراحت شد و با خدای خود مناجات كرد و گفت: پروردگارا، زندان رفتن برای من محبوب‌تر است تا آن كه زنان از من متوقع باشند.

حق تعالی دعای او را مستجاب فرمود و با حیله‌ی زلیخا او به زندان رفت و از شر و مكر و حیله زنان دربار خلاصی یافت. ⁽¹⁾

حضرت یوسف(علیه السلام) در زندان

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: یوسف(علیه السلام) روز چهارشنبه بود كه به زندان افتاد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: یوسف(علیه السلام) در سن دوازده سالگی به زندان رفت و چون همیشه نان خالی به زندانیان می‌دادند، یوسف(علیه السلام) از این برنامه غذایی خسته و روی گردان شد. پروردگار وحی فرستاد: نان خود را در ظرفی خرد كن و با آب و نمك مخلوط كن و بدین صورت نان خود را با خورش بخور.

عزیز، شوهر زلیخا به همراه یوسف(علیه السلام) دو نفر از غلامان خود را به نام‌های جبار و ساقی به عنوان موكل به زندان فرستاد كه اخبار زندان را به عزیز اطلاع دهند.

روزی آن دو از یوسف(علیه السلام) پرسیدند: علم تو چیست؟ آن حضرت گفت: من تعبیر خوابمی‌دانم. یكی از آن‌ها گفت: من درخواب دیدم كه انگور برای شراب می‌فشردم. یوسف(علیه السلام)

فرمود، تو از زندان بیرون می‌روی و ساقی عزیز و پادشاه مصر خواهی شد.⁽¹⁾

دیگری كه جبار بود، به دروغ گفت: من در خواب دیدم كه طبقی از نان بر سرم بود و مرغان می‌آمدند و از آن می‌خوردند. یوسف(علیه السلام) گفت: پادشاه تو را می‌كشد و به دار می‌آویزد و مرغان مغز سر تو را می‌خورند. جبار با جزع و تضرع گفت: من به دروغ این خواب را گفتم.

یوسف فرمود: راست یا دروغ برای تو این اتفاق خواهد افتاد.

یوسف(علیه السلام) برای اهل زندان یار و یاور و بیماران و بینوایان زندان را كمك حال بود.

پس از چندی ساقی را از زندان فرا خواندند و عزیز مصر وی را در كاخ مسئول آبدارخانه نمود. موقع خروج ساقی از زندان، یوسف(علیه السلام) به او تأکید كرد، مرا نزد عزیز یاد آور و برای آزادی من سفارش كن. ساقی از شر شیطان فراموش كرد و مشكل یوسف(علیه السلام) را به پادشاه نگفت و بدین جهت چند سالی دیگر در زندان باقی ماند.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: جبرئیل(علیه السلام) بر یوسف(علیه السلام) نازل شد و گفت: خداوند تو را سلام می‌رساند و می‌فرماید: چه كسی تو را نیكوترین خلق خود گردانید؟ چه كسی تو را نزد پدرت عزیز و گرامی داشت؟ چه كسی تو را از چاه بیرون آورد، در حالی كه به زنده بودن خود، امیدی نداشتی؟

یوسف(علیه السلام) با تضرع سر به سجده گذاشت و گفت: پروردگار من. جبرئیل(علیه السلام) گفت: پروردگار عقوبتی برای تو قرار داده به خاطر آن كه خواهش و استغاثه به غیر از او داری. پس بمان در زندان تا كه آنان به فریاد تو رسند.

یوسف(علیه السلام) هجده سال در زندان ماند، از پرودگار خود توبه و عذرخواهی كرد.

جبرائیل(علیه السلام) مجدداً بر او نازل شد و گفت: این دعا را بخوان تا آزاد شوی.

اَللّهُمَّ اِنَّ كانَتْ ذُنُوبی قَدْ اَخْلَقَتْ وَجهی عِنْدَكَ فَاِنّی اَتَوَجَّهُ اِلَیكَ بِوَجهاِبائی الصّالِحینَ اِبْراهیمَ وَ اِسْماعیلَ وَ اِسْحاقُ و یَعْقوبَ

به خواست و امر پروردگار و اثر دعا كه یوسف(علیه السلام) خواند، همان شب پادشاه مصر خوابی دید كه خواب‌گذاران دربار از تعبیر آن عاجز بودند. آبدارچی پادشاه كه ساقی نام داشت و مدتی در زندان با حضرت یوسف(علیه السلام) هم نشین بود، به عزیز مصر گفت: تعبیر این خواب را یوسف(علیه السلام) كه در زندان است می‌داند. پادشاه بلافاصله دستور داد، آن حضرت را از زندان آزاد و به حضور او به دربار آوردند.

ثعلبی در كتاب خود عرایس، از قول معصوم(علیه السلام) نقل می‌كند: وقتی یوسف(علیه السلام) از زندان بیرون آمد، ابتداء غسل كرد و لباس پاكیزه پوشید و به دربار نزد عزیز مصر رفت و با زبان عربی به او سلام كرد. پادشاه پرسید، این چه زبانی است؟ یوسف(علیه السلام) گفت: این زبان عمویم حضرت اسماعیل است.⁽¹⁾

آزادی یوسف از زندان و حضورش نزد پادشاه

پس از رفتن یوسف به دربار، عزیز مصر خواب خود را چنین برای آن حضرت تعریف كرد:

خواب دیدم، هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را می‌خورند و هفت خوشه سبز گندم، هفت خوشه خشك بر آن پیچیده و چیره شدند. تعبیر آن چیست؟

یوسف فرمود: باید هفت سال با نهایت اهتمام زراعت گندم كنیم و فقط به اندازه مصرف هر سال آن را از خوشه جدا سازند و مابقی انبار گردد، برای هفت سال بعد كه قحطی شدید بر مملكت غالب می‌شود. از ذخیره‌ی سال‌های قبل مصرف گردد و پس از هفت سال دوم، باران بسیار ببارد و میوه و محصول فراوان می‌گردد.

سپس حضرت یوسف(علیه السلام) از حال زلیخا و زنان دربار كه توقع غیر مشروع از آن حضرت داشتند، جویا شد. عزیز پادشاه مصر گفت: زلیخا و دیگر زنان همه‌گی اقرار به پاكی وراستگویی تو را داشتند.

یوسف(علیه السلام) گفت: منظور من از این سؤال آن بود كه بدانی كه در غیبت تو خیانت نكردم و نمی‌كنم.

پادشاه گفت: ای یوسف، تو نزد ما بسیار گرامی و مقام والایی داری و تو را به سمت‌های خاصی كه خود آن را اداره می‌كردم، می‌گمارم.

یوسف(علیه السلام) فرمود: مرا امین خزانه‌ها و انبارهای غله بر كل سرزمین مصر بگمار. عزیز مصر همان طور كه یوسف(علیه السلام) درخواست كرده بود، امور كشاورزی و انبارهای آذوقه و غیره را در اختیار آن حضرت گذاشت. كه حق تعالی می‌فرماید:

و ما در حقیقت یوسف را در زمین به دین منزلت كه هر جا خواهد فرمان روا باشد، رساندیم. كه هر كس را ما بخواهیم به لطف خاص خود مخصوص می‌گردانیم. و اجر هیچ كس از نیكوكاران را در دنیا ضایع نمی‌گذاریم و حال آن كه اجر عالم آخرت برای اهل ایمان و مردم پرهیزكار بسیار بهتر است.(یوسف/ 56 و 57)

حضرت یوسف(علیه السلام) دستور داد كه انبارهای بزرگی ساختند و در عرض هفت سال اول، گندم اندوخته كردند تا آن كه هفت سال قحطی سر رسید. در زمان خشك‌سالی از اندوخته سال‌های قبل مصرف و اضافی آن را می‌فروختند.

فاصله‌ی كنعان تا مصر، هجده روز راه بود كه برادران یوسف(علیه السلام) از آن‌جا به مصر آمده و گندم خریداری و یا با اموال تجاری دیگر معاوضه می‌كردند. وقتی برادران به مصر نزد یوسف(علیه السلام) رسیدند، آن حضرت برادران را شناخت ولی آن‌ها برادر خود، یوسف(علیه السلام) را نشناختند.

آن‌چه برادران درخواست كردند، یوسف(علیه السلام) به آن‌ها می‌داد.

یوسف(علیه السلام) از آن‌ها پرسید: شما كیستید؟ گفتند: ما فرزندان یعقوب او پسر اسحاق و او پسر ابراهیم خلیل(علیه السلام) است. فرمود: حال پدر شما چگونه است چرا او نیامده؟

گفتند: او مرد پیر و ضعیفی است. فرمود: آیا شما برادر دیگری دارد؟ گفتند: بله، برادری داریم كه از مادر دیگری است. فرمود: بار دیگر كه به مصر آمدید برادر خود را بیاورید كهاگر با خود نیاورید، به شما گندم نمی‌دهم.⁽¹⁾

یوسف(علیه السلام) به كارگران خود دستور داد که متاع آن‌ها را كه به جای قیمت گندم آورده بودند به طور پنهانی داخل بار برادران بگذارند. زمانی كه آن‌ها به كنعان رسیدند، متوجه شدند كه متاع را نگرفته و پس فرستاده است.

فرزندان یعقوب(علیه السلام) به پدر گفتند: ای پدر جان، والی مصر متاع ما را پس فرستاده و گفت: بار دیگر كه برای خرید گندم به مصر می‌آیید، برادر خود را بیاورید، ای پدر به ما اطمینان كن و اجازه بده بنیامین را با خود ببریم. ما از او محافظت می‌كنیم. یعقوب(علیه السلام) گفت: شما را امین دانستم و یوسف(علیه السلام) را به شما دادم و آن بلا بر سر او آمد. حال بنیامین را هم به همراه شما بفرستم كه اتفاق دیگری برایم پیش آید؟ نه من این كار را نمی‌كنم. برادران گفتند: ای پدر والی مصر گفته اگر بنیامین را نیاورید، دیگر گندم به شما نمی‌دهم. اجازه بده كه او با ما بیاید، از او حفاظت خواهیم كرد. از طرفی با وجود این برادر، یك شتر بیشتر گندم می‌گیریم.

یعقوب(علیه السلام) فرمود: اگر همه‌گی شما سوگند به خدای یكتا بخورید كه در مورد او مكر و حیله نمی‌شود او را با خود ببرید. برادران سوگند یاد كردند، سپس پدر سفارش كرد، وقتی به آن‌جا می‌رسید همه‌گی از یك در وارد نشوید، مبادا شما را چشم بزنند.⁽¹⁾

بنیامین به مصر می‌رود

زمانی كه برادران به مصر رسیدند، سفارش پدر را عمل نموده و به خدمت عزیز شرفیاب شدند. یوسف(علیه السلام) وقتی چشمش به برادرش بنیامین افتاد، شاد شد و چون دورتر از برادران دیگر نشسته بود، پرسید: تو برادر ایشانی؟ بنیامین گفت: بلی. فرمود: پس چرا باآن‌ها ننشسته‌ای؟ او گفت: من برادری داشتم كه از پدر و مادر با من یكی بود. ایشان او را با خود بردند و ادعا كردند كه گرگ او را خورده، من هم سوگند یاد كردم كه در هیچ امری با ایشان نباشم. در این سفر كه با آن‌ها هستم بنا به دستور شما بوده كه آمدم. حضرت

پرسید: همسر داری؟ گفت: بلی. فرمود: فرزند هم داری؟ گفت: بلی سه فرزند، به نام‌های گرگ، پیراهن و خون. حضرت فرمود: چرا این نام‌ها را انتخاب كردی؟ بنیامین گفت: برای این كه برادرم را فراموش نكنم كه هرگاه هر یك را صدا كنم، برادرم را به یاد می‌آورم. در این حال حضرت یوسف(علیه السلام) به برادران گفت: از اطاق بیرون روید. و به بنیامین گفت: من برادر تو یوسف هستم. تو را نزد خود نگاه می‌دارم ولی صحبتی با برادران نكن. بنیامین گفت: آن‌ها نمی‌گذارند من بمانم، چون برای پدر قسم یاد كردند كه مرا صحیح و سالم برگردانند. یوسف(علیه السلام) گفت: چاره ی آن با من.

حضرت به كاركنان دستور داد، بار برادران را تهیه و آماده حركت كنند و ظرف پیمانه گندم كه از طلا بود، در بارهای بنیامین به طور مخفیانه بگذارند. لحظه‌ی حركت كاروان برادران، ندا دادند كه ظرف پیمانه نیست و هر كه آن را پیدا كند، یك بار شتر گندم جایزه به او داده می‌شود.⁽¹⁾

برادرن نزد یوسف(علیه السلام) قسم یاد كردند كه ما برنداشتیم، ما برای فساد نیامده بودیم ما دزد نیستیم.

حضرت فرمودند: اگر پیمانه در بار كسی پیدا شود، جزای او چیست؟

برادران گفتند: در شریعت حضرت یعقوب(علیه السلام) چنین كسی را به عنوان برده نگاه می‌دارند.

پس حضرت دستور داد، بارهای برادران را بكاوند. سپس ظرف پیمانه طلا در بارهای بنیامین پیدا شد.

برادران گفتند: ای عزیز، او پدر پیری دارد كه چشم انتظار اوست. یكی از ما را به جای او بگیر و او را بگذار به پدرش برسانیم. حضرت جواب داد: معاذالله كه كسی را به جای شخص دیگر بگیرم كه متاع خود را نزد او یافته‌ام. یوسف(علیه السلام) نگفت، نزد كسی كه متاع را

دزدیده، به خاطر آن كه دروغ نگفته باشد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: یكی از برادران به نام لاوی گفت: من از شرم و حیا توان آمدن به نزد پدر را ندارم و در مصر می‌مانم تا راهی برای آزادی بنیامین بیابم. شما به نزد پدر روید و بگویید: چون بنیامین دزدی كرد او را گروگان گرفتند.

خبر به پدر دادند، یعقوب(علیه السلام) ناراحت و با اندوه زیاد گفت: چرا شما به عزیز مصر گفتید، دزد را به بندگی می‌گیرند، او كه از شریعت ما خبر نداشت.

سپس به فرزندانش گفت: بروید و تفحص كنید و برادر خود یوسف(علیه السلام) را پیدا كنید.⁽¹⁾

بازگشت یوسف(علیه السلام) به آغوش پدر

از حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) سؤال شد، مگر یعقوب می‌دانست كه یوسف(علیه السلام) زنده است كه گفت، بروید او را پیدا كنید. حضرت امام(علیه السلام) فرمودند: بله می‌دانست. چون نزد پروردگار خود دعا كرد و گفت: خداوندا، ملك‌الموت را نزد من بفرست.

شبی به هنگام مناجات یعقوب(علیه السلام)، ملك الموت به نزد آن حضرت آمد و پرسید: با من چه كار داشتی؟ یعقوب(علیه السلام) او را قسم داد به خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب كه آیا روح یوسف به تو رسیده؟ ملك الموت گفت: نه.

پس از این رو فهمید كه یوسفش زده است، بلكه به دیگر فرزندانش گفت: بروید یوسف(علیه السلام) را پیدا كنید. از لطف پروردگار، پادشاه مصر به یعقوب(علیه السلام) نامه نوشت كه من یوسف(علیه السلام) را به قیمت كمی خریدم و بنده خود گردانیدم و پسر دیگر تو، بنیامین را چون متاع خود را نزد او یافتم، او را هم به بندگی گرفتیم.

یعقوب(علیه السلام) كه از خواندن نامه بسیار دل‌تنگ و پریشان شد و به پیك گفت: باش تا جواب نامه را بنویسیم. یعقوب(علیه السلام) پس از حمد و ثنای پروردگار، در نامه نوشت: من یعقوب اسرائیل پسر اسحاق پسر ابراهیم خلیل(علیه السلام) هستم. حدود بیست سال است كه حق تعالی

مرا به مصیبتی مبتلا و یوسفم را از من دور كرده است. از تو طلب كمك دارم كه او را به من برسانی، كه از دوری یوسف چشمم نابینا و پشتم خم شده است. یعقوب(علیه السلام) نامه را تحویل فرستاده عزیز داد و گفت: نامه و سلام مرا به پادشاه برسان.⁽¹⁾

بلافاصله جبرائیل(علیه السلام) نازل شد و به یعقوب(علیه السلام) گفت: خداوند می‌فرماید: كی من تو را مبتلا به مصیبت كردم؟ كه به عزیز مصر می‌نویسی. یعقوب(علیه السلام) گفت: خداوندا تو مرا به كاری كه نباید می‌كردم، عقوبت كردی. حق تعالی فرمود: آیا كسی قادر است غیر از من، بلا از تو دفع كند؟ یعقوب(علیه السلام) گفت: نه، پروردگار من.

خداوند گفت: پس شرم نكردی از من که شكایت مرا به شخصی كافر و به غیر من كردی.

یعقوب(علیه السلام) گفت: از تو طلب آمرزش و توبه می‌كنم و از این پس حزن و اندوه خود را با تو درد و دل خواهم كرد.

از طرفی، زمانی كه نامه‌ی یعقوب(علیه السلام) به دست عزیز و یوسف(علیه السلام) رسید، آن حضرت نامه را خواند و گریه كرد و نامه را بوسید و به چشم گذاشت و نظر كرد به لاوی. برادرش كه ناظر اعمال یوسف(علیه السلام) بود پرسید: مگر تو یوسفی؟ گفت: بلی من یوسفم و این برادرم بنیامین است.آیا می‌دانید با من چه كردید؟ ولی من صبر پیشه كردم به راستی كه خداوند پرهیزكاران را مزد نیكو می‌دهد. لاوی گفت: ما خطاكار بودیم و كار بسیار زشتی بر تو روا داشتیم. یوسف(علیه السلام) فرمود: سرزنشی نیست. من شما را بخشیدم. سپس پرسید: آن روز لباس خونی مرا چه كسی به پدر داد؟ لاوی گفت: بشیر. یوسف گفت: حال این پیراهن مراببرید و به بشیر بگو، یوسف می‌گوید، همان طور كه آن روز لباس خون‌آلود مرا به پدر دادی و او را محزون كردی، حال این پیراهن را بر سر و صورت او بمال تا چشمانش بینا و شادمان شود.

یوسف دستور داد كاروانی با شكوه از مركب و خدمه و وسایل سفر رفت و برگشت ترتیب و به همراه دو برادر خود لاوی و بنیامین به كنعان فرستاد كه پس از شفای چشم پدر، همه خانواده با همان كاروان به مصر نقل مکان کنند و نزد یوسف(علیه السلام) آیند. كاروان كه از مصر به طرف كنعان حركت كرد. یعقوب(علیه السلام) فرمود: اگر نگویید خرف شده یا عقلش را از دست داده، من بوی یوسفم را می‌فهمم. اهل بیت گفتند: بعد از گذشت بیست سال تو هنوز در فكر یوسف هستی؟ بی جهت در انتظار یوسف مباش.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: پیراهنی كه برای ابراهیم(علیه السلام) از بهشت آمده، در ظرفی نقره‌فام جای داشت و اگر كسی می‌پوشید، بر او بسیار گشاد بود. آن پیراهن به یوسف(علیه السلام) رسید. وقتی یعقوب(علیه السلام) گفت: بوی یوسف می‌شنوم، بوی بهشت از آن پیراهن به مشام او می‌رسید و هم اكنون آن پیراهن نزد ماست.

كاروان از مصر به كنعان رسید، پیراهن یوسف(علیه السلام) را به سر و روی یعقوب(علیه السلام) مالیدند. به خواست پروردگار چشم آن حضرت بینا شد و بلافاصله آماده‌ی كوچ و نقل مکان به مصر شدند كه از شوق دیدار یوسف(علیه السلام)، مسافت هجده روز كنعان را نه روزه پیمودند.

عزیز مصر، پوطیفار در سال‌های قحطی فوت كرد و یوسف(علیه السلام)، جانشین پادشاه و عزیز مصر گردید.⁽¹⁾

وقتی یعقوب(علیه السلام) با اهل بیت وارد كاخ شدند، یوسف(علیه السلام) را دیدند كه تاج پادشاهی بر سر و بر تخت سلطنت نشسته، همه‌گی به سجده افتادند. یوسف(علیه السلام) گفت: ای پدر، این همان تعبیر خواب من بود كه خداوند خواب مرا به حقیقت پیوند داد.حضرت امام علی‌النقی(علیه السلام) فرمودند: پدر و برادران به یوسف(علیه السلام) سجده نكردند. آن‌ها سجده شكر به جا آوردند كه مجدداً همه‌گی با هم جمع شدند.

سپس حضرت فرموند: جبرائیل(علیه السلام) بر یوسف(علیه السلام) نازل شد و گفت: ای یوسف دست خود

را بیرون آور. حضرت دست خود را بیرون آورد. از میان انگشتان او نوری خارج شد.

یوسف(علیه السلام) پرسید: ای جبرئیل(علیه السلام) این چه نوری بود؟

جبرائیل(علیه السلام) فرمود: این نور پیامبری بود كه در صلب تو قرار داشت، به خاطر آن كه جلوی پای پدر، از جای خود برنخواستی، حق تعالی برای این كارت، پیغمبری را از صلب تو بیرون كرد كه دیگر فرزندان تو پیغمبر نشوند و به جای تو آن را به لاوی، برادرت بخشید كه پس از تو از نسل او پیامبر باشند. پس خداوند به جزای آن كه مانع كشتن آن حضرت شد و هم‌چنین زمانی كه بنیامین را در مصر به عنوان بنده گروگان گرفتند. آن‌جا هم لاوی گفت: من از مصر بیرون نمی‌روم، مگر آن كه راهی برای نجات بنیامین پیدا كنم.

حق تعالی این سخنان او را پسندید و باعث شد، پیغمبری را در صلب او برای فرزندانش قرار دهد.

پیامبر بنی‌اسرائیل همه از اولاد لاوی، پسر یعقوب(علیه السلام) هستند.

و حضرت موسی بن عمران بن یهصر بن واهث بن لاوی بن یعقوب(علیه السلام) می‌باشد.⁽¹⁾

روایتی از آقا امام رضا(علیه السلام)

روایت است كه جمعی به طعنه به حضرت امام رضا(علیه السلام) اعتراض كردند كه چرا ولیعهدی مأمون را قبول كردید؟ حضرت امام(علیه السلام) فرمودند: یوسف(علیه السلام) پیغمبر خدا بود و عزیز مصر كافر، ولی یوسف(علیه السلام) درخواست كرد كه مرا مسئول خزانه كل مملكت خود گردان.یوسف به شاه گفت: در این صورت مرا به خزانه‌داری مملكت و ظبط دارایی كشور منصوب دار. كه من در حفظ دارایی و مصارف آن دانا و بصیرم.(یوسف/ 55)

در صورتی كه مرا با زور و تهدید به ولایت عهدی خود منصوب كرد.

شخصی دیگر با طعنه به حضرت امام رضا(علیه السلام) عرض كرد، چه خوب بود رهبر و امام

امت غذای ناگوار شخصی دیگر بخورد و جامه‌های خشن بپوشد و اظهار خشوع با مردم نماید.

حضرت امام رضا(علیه السلام) فرمودند: یوسف(علیه السلام) پیغمبر و پیغمبرزاده بود و لباس‌های دیبا و گران قیمت می‌پوشید كه دكمه‌های آن از طلا بود و در مجالس فرعون می‌نشست و غذای درباری میل می‌كرد، ولی مردم با لباس و خوراك او كاری نداشتند، با عدالت او كار داشتند.⁽¹⁾

یوسف(علیه السلام) و دیدار زلیخا با آن حضرت

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: پس از فوت عزیز مصر، پوطیفار، زلیخا محتاج شد. به حدی كه از مردم گدایی می‌كرد. در این وقت یوسف(علیه السلام)، پادشاه و عزیز مصر بود. مردم به او گفتند: نزد یوسف(علیه السلام) برو تا تو را عنایت كند. جمعی دیگر به او گفتند: می‌ترسیم بروی ولی به خطر آزارهایی كه به او كرده‌ای، تو را آسیبی برساند.

زلیخا گفت: بترس از كسی كه از خدا نمی‌ترسد. نمی‌ترسم از كسی كه از خدا می‌ترسد ولی از او شرم دارم اما این كار را خواهم كرد. روزی زلیخا دید كه یوسف(علیه السلام) با كوكبه‌ی پادشاهی پیدا شد. برخاست به آن حضرت گفت: منزّه است آن خداوندی كه پادشاهان را به معصیت خود بنده می‌كند و بندگان را به طاعتش به پادشاهی می‌رساند. یوسف(علیه السلام) فرمود: تو زلیخایی؟ گفت: بلی. پس یوسف(علیه السلام) دستور داد او را به دربار خود بیاورند. زلیخابسیار پیر و بیمار شده بود. یوسف(علیه السلام) به او گفت: آیا تو با من چنین و چنان نكردی؟ زلیخا عرض كرد: ای پیغمبر خدا مرا ملامت نكن كه من مبتلا به سه چیز شده بودم كه انشاالله هیچ كس به آن‌ها مبتلا نشود.

حضرت فرمود: آن‌ها كدام است؟ زلیخا گفت: اول به عشق تو مبتلا شده بودم كه خدای تعالی هرگز نظیر تو را با این حسن و جمال خلق نكرده است. دوم آن كه زنی به

زیبایی من در مصر نظیر نداشت و سوم این كه كسی مالش به حد من نمی‌رسید ولی شوهرم، عنین بود و قادر به مقاربت نبود. یوسف(علیه السلام) به او فرمود: حال چه حاجتی داری؟

زلیخا گفت: مرا دعا كن. خدا جوانی مرا به من باز گرداند.

یوسف(علیه السلام) دعا كرد و به خواست پروردگار، زلیخا جوان شد و به امر حق تعالی یوسف(علیه السلام) با او ازدواج نمود و او باكره بود. ⁽¹⁾

مدت عمر و درگذشت یوسف(علیه السلام) و محل دفن آن حضرت

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمودند: سن یوسف(علیه السلام) هنگام مرگ 120 سال بود. مرحوم استاد عبدالوهاب نجّار در كتاب خود قصص‌الانبیاء می‌نویسد: قول‌های مختلفی در ارتباط با محل دفن یوسف(علیه السلام) نقل شده است. آن‌چه در تورات آمده، مزار آن حضرت در افرایم است. سپس می‌گوید: در تحقیقاتی كه داشتم، جناب فاضل محمد نمر حسن نابلسی به من خبر داد كه یوسف(علیه السلام) در نابلس مدفون است و در آن‌جا ضریحی دارد كه زیارتگاه مردم آن دیار می‌باشد. نجار می‌نویسد: این قول صحیح‌تر است. طبرسی در تفسیر خود آورده: چون یوسف(علیه السلام) از دنیا رفت، او را در تابوتی از سنگ مرمر نهاده و میان رود نیل دفن كردند. علت این كار آن بود كه مردم مصر هر كدام می‌خواستند، جنازه‌ی آن حضرت در محله‌ی خودشان دفن شود كه از بركت آن جسد مطهر بهره‌مند شوند. سرانجام مصلحت در آن دیدند كه در رود نیل دفن كنند تا آب نیل كه به داخل شهر می‌آید، همه از آن به طورمساوی استفاده كنند. این قبر هم چنان تا زمان حضرت موسی(علیه السلام) در نیل بود تا به دستور موسی(علیه السلام) در تابوتی محفوظ نموده و در همان سرزمین دفن كردند، تا زمانی كه بنی‌اسرائیل به همراه موسی(علیه السلام) از مصر بیرون رفتند، آن تابوت را با خود بردند.⁽²⁾

فرمایشات ائمه اطهار(علیه السلام) درباره‌ی حضرات یعقوب(علیه السلام) و یوسف(علیه السلام)

با غضب پروردگار نسبت به حضرت یعقوب(علیه السلام) به موجب رد سائل، چندین بلا بر او نازل شد از آن جمله؛

حضرت امام سجاد(علیه السلام) فرمودند: اولین بلا كه حضرت یعقوب(علیه السلام) به آن مبتلا شد، كینه و حسادت برادران نسبت به یوسف(علیه السلام) بود.

سپس حضرت امام(علیه السلام) فرمودند: مردم سه خصلت را از سه كس به ارث می‌برند، صبر از ایوب، شكر از حضرت نوح(علیه السلام) و حسد از فرزندان یعقوب(علیه السلام)

حضرت امام موسی كاظم(علیه السلام) فرمودند: آدم(علیه السلام) به سبب ما بخشیده شد. ایوب، پیامبر(علیه السلام) به سبب ما به بیماری مبتلا گشت. یعقوب(علیه السلام) به سبب ما یوسفش را گم كرد و یوسف(علیه السلام) به سبب ما به زندان افتاد.علامه مجلسی در توضیح این حدیث می‌فرماید: منظور از ابتلا پیامبران فوق به بلاهای مذكور به جهت كوتاهی و اندك بودن معرفت آن‌ها در توسل به خاندان نبوت بود.

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: یوسف(علیه السلام) انسانی آزاده و حُر بود كه حسادت برادران و اسارت در چاه و شهوت زنان و تهمت و زندان و ریاست و قدرت در او اثر نگذاشت.⁽¹⁾

و آنان كه در راه ما به جان و مال جهد و كوشش كردند، محققاً آن‌ها را به راه خویش هدایت می‌كنیم و همیشه خدا یار نیكوكاران است.(عنكبوت/ 69)

و از جایی كه گمان نبرد به او روزی عطا كند و هر كه بر خدا توكل كند خدا او را كفایت خواهد كرد كه خدا امرش بر همه عالم نافذ و روانست.(طلاق/ 3)

ما او را در زندگانی، خوش و با سعادت زنده(ابد) می‌گردانیم و اجری بسیار بهتر از عمل نیكی كه كرده به او عطا می‌كنیم. نحل/ 97)

9)داستان حضرت یوسف(علیه السلام) از منظر قرآن

در هیچ یك از سوره‌های قرآن كریم، داستانی مانند داستان حضرت یوسف(علیه السلام) مفصل و از اول تا آخر به طور یك جا نیامده است. این سوره به نام آن حضرت و منحصراً تمام داستان زندگی آن جناب را بیان می‌فرماید. چون تمام آیات از سوره یوسف(علیه السلام) می‌باشد، فقط به آوردن شماره آیه اكتفا می‌گردد.

ما بهترین حكایات را به وحی این قرآن بر تو می‌گوییم و هر چند پیش از این وحی از آن آگاه نبودی.(3) اكنون متذكر شو(خواب) یوسف را كهگفت: ای پدر در عالم رویا دیدم كه یازده ستاره و خورشید و ماه مرا سجده می‌كردند.(4) یعقوب(علیه السلام) گفت: ای فرزند عزیز، زنهار خواب خود را برای برادران خود حكایت مكن كه بر تو مكر و حسد خواهند برد. زیرا دشمنی شیطان بر آدمیان آشكار است.(5) و این تعبیر خواب توست كه خدا تو را برگزیند و علم تعبیر خواب‌ها بیاموزد و نعمت و لطفش را در حق تو و آل یعقوب، مانند پدرانت ابراهیم و اسحاق تمام گرداند.(6) همانا در حكایت یوسف و برادرانش برای دانش طلبان و اهل تحقیق عبرت و حكمت بسیار مندرج است.(7) هنگامی كه برادران یوسف گفتند: ما با آن كه چندین برادریم، پدر چنان دل بسته یوسف است كه او را تنها بیش از همه ما دوست می‌دارد و ظلالت او در حب یوسف، نیك پدیدار است.(8) باید یوسف را بكشید یا

در دیاری دور از پدر بیفكنید و روی پدر را یك جهت به طرف خود كنید. آن‌گاه بعد از این عمل مردی صالح و درستكار شوید.(9) این رأی كه مطرح شد، یكی از برادران یوسف اظهار داشت كه اگر ناچار سوء قصدی دارید، البته باید از كشتن وی صرف نظر كنید، ولی او را بر سر راه كاروانان به چاهی درافكنید كه كاروانی او را بیابد.(10) بعد از این رأی و تصمیم نزد پدر رفته و گفتند: ای پدر چرا تو به یوسف از ما ایمن نیستی، در صورتی كه ما برادران، همه خیرخواه یوسفیم.(11) ای پدر، فردا ما را با او به صحرا فرست كه در چمن و مراتع بگردیم و بازی كنیم و البته ما همه در هر خطری نگهبان اوییم.(12) یعقوب گفت: ای فرزندان، من از آن ترسان و پریشان خاطرم كه از او در بیابان غفلت كنید و طعمه گرگان شود.(13) برادران گفتند: اگر با آن كه ما چند مرد نیرومند به همراه اوییم، باز گرگ قصد او كند؟ پس ما بسیار مردم ضعیف زیانكاری خواهیم بود.(14) همین كه او را به صحرا بردند و بر این عزم متفق شدند كه یوسف را به چاه در افكنند. ما(در آن حال كه به قعر چاه افتاد) به اووحی نمودیم كه البته تو روزی، برادران را به كار بدشان آگاه می‌سازی كه آن‌ها(تو را نشناخته و) درك(مقام تو) نمی‌كنند.(15) و برادران شبانه با چشم گریان به نزد پدر باز گشتند.(16) پدر چون آنان را گریان دید و یوسف را ندید حال پرسید. گفتند: قصه این است كه ما در صحرا برای مسابقه رفته و یوسف را بر سر متاع خود گذاردیم.(چون بازگشتیم) یوسف را گرگ طعمه خود ساخته بود و هر چه ما راست بگوییم، تو باز از ما باور نخواهی كرد.(17) و پیراهن یوسف را آلوده به خون دروغ، نزد پدر آوردند. یعقوب گفت: بلكه این امر زشت قبیح را نفس در نظر شما زیبا جلوه داده. در این مصیبت صبر جمیل كنم كه به دفع این بلیه كه شما اظهار می‌دارید. پس خداست كه مرا یاری تواند كرد.(18) كاروانی آن‌جا رسید و سقای قافله را برای آب فرستادند. دلو را كه از آن چاه برآورد، گفت: به به از این بشارت و خوشبختی كه به ما رخ داده و او را پنهان داشتند كه سرمایه‌ی تجارت كنند و خدا به هر چه خلق می‌كند آگاه است.(19) و به آن قافله به بهایی اندك و درهمی ناچیز فروختند و در او زهد و اعراض نمودند(و از یوسف بدگویی كردند).(20) عزیز مصر كه او را خریداری كرد، به زن خویش سفارش غلام را كرد كه

مقامش بسیار گرامی دار كه این غلام امید است. به ما نفع بسیار بخشد یا او را به فرزندی برگیریم و ما این چنین یوسف را به تمكین و اقتدار رساندیم و برای آن كه او را علم خواب‌ها بیاموزیم كه خدا بر كار خود غالب است ولی بسیاری مردم بر این حقیقت آگاه نیستند.(21) و چون یوسف به سن رشد و كمال رسید، او را مسند حكم‌فرمایی و مقام دانش عطا كردیم و هم‌چنین ما نیكوكاران عالم را پاداش می‌بخشیم.(22) یوسف در آن خانه‌ای كه بود، بدون آن كه نظر بد و خیانت كند، بانوی خانه به میل نفس خود با او بنای مراوده گذاشت. روزی درها را بست و یوسف را به خود دعوت كرد و اشاره كرد كه منبرای تو آماده‌ام. یوسف جواب داد: به خدا پناه می‌برم. خدا مرا مقامی منزه و نیكو عطا كرده كه خدا هرگز ستمكاران را رستگار نسازد.(23) آن زن از فرط میل به آن كه از یوسف جواب رد و امتناع شنید، باز در وصل او اصرار و اهتمام كرد. و اگر لطف خاص خدا و برهان روشن حق نگهبان یوسف نبود، او هم به میل طبیعی اهتمام كردی. ولی ما میل او را از قصد بد و عمل زشت برگرداندیم. كه همانا او از بندگان معصوم و پاكیزه ماست.(24) و هر دو به جانب در شتافتند. پیراهن یوسف از پشت بدرید، كه در آن حال شوهر آن زن را بر در منزل یافتند و زن گفت: جزای آن كه با اهل تو قصد بد كند، جز آن كه یا به زندان برند یا به عقوبت سخت كیفر كنند، چه خواهد بود.(25) یوسف جواب داد: این زن، خود با من قصد مراوده كرد و بر صدق دعویش، شاهدی از بستگان زن گواهی داد. گفت: اگر پیراهن او از پیش دریده، زن راستگو و یوسف از دروغگویان است.(26) و اگر پیراهن از پشت سر دریده، زن دروغگو و یوسف از راستگویان است.(27) چون شوهر دید كه پیراهن از پشت سر دریده است. گفت: این از مكر شماست كه مكر و حیله شما زنان بسیار بزرگ و حیرت انگیز است.(28) یوسف را گفت: ای پسر از این درگذر؛(یعنی قصه را از همه پنهان دار.) و زن را گفت: از گناه خود توبه كن، تو سخت از خطاكاران گردیدی.(29) زنان مصر آگاه شدند و زبان به ملامت زلیخا گشودند، كه زن عزیز مصر قصد مراوده با غلام خوی داشته. حب یوسف وی را شیفته و فریفته‌ی خود ساخته و ما او را از فرط محبت کاملاً در ضلالت می‌بینیم.(30) چون(زلیخا) ملامت زنان مصری را

درباره‌ی خود شنید. فرستاد و از آن‌ها دعوت كرد و مجلسی بیاراست و با احترام هر یك را بالشی و تكیه‌گاهی بگسترد و به دست هر یك كاردی(و ترنجی) داد و(از یوسف) تقاضا نمود كه به مجلس این زنان درآ. چون یوسف را، زنان مصری دیدند، زبان تكبیر گشودند ودست‌ها(به جای ترنج) بریدند و گفتند: تبارك‌الله كه این پسر نه آدمیست، بلكه فرشته‌ی بزرگ حسن و زیبایی‌ست.(31) گفت: این است غلامی كه مرا در محبتش ملامت می‌كردید. آری، من خود از وی تقاضای مراوده كردم و او عفت ورزید و اگر از این پس هم خواهش مرا رد كند، البته زندانی شود و خوار و ذلیل گردد.(32) یوسف گفت: ای خدا، مرا رنج زندان خوش‌تر از این كار زشتی است كه زنان از من تقاضا دارند. بار الها، اگر تو حیله اینان به لطف و عنایت خود از من دفع نفرمایی، به آن‌ها میل كرده و از اهل جهل و شقاوت گردم.(33) خدا دعای او را مستجاب كرده و مكر و دسایس آنان را از او بگردانید، كه خداوند دعای بندگان مخلص را می‌شنود و به احوال خلق آگاه است.(34) و با آن كه دلایل روشن پاك دامنی و عصمت یوسف را دیدند، باز چنین صلاح دانستند كه یوسف را چندی زندانی كنند و به حبس فرستادند.(35) و با یوسف، دو جوان دیگر هم(از ندیمان و خالصان شاه) زندانی شدند. یكی از آنان گفت: من در خواب دیدم كه بر بالای سر خود طبقی نان می‌برم و مرغان هوا از آن به منقار می‌خورند. یوسف، ما را تو از تعبیر آن آگاه كن. تو را از نیكوكاران و دانشمندان جهان می‌بینیم.(36) یوسف در پاسخ كار آنان گفت: من شما را از آن پیش كه طعام آید و تناول كنید، به تعبیر خوابتان آگاه می‌سازم كه این علم را خدای من به من آموخته است، زیرا كه من آیین گروهی كه به خدا بی ایمان و به آخرت كافرند، ترك گفتم.(37) و از آیین پدرانم، ابراهیم خلیل و اسحاق و یعقوب پیروی كردم، در آیین ما هرگز نباید چیزی با خدا شریك گردانیم. این توحید و ایمان به یگانگی خدا فضل و عطای خداست بر ما و بر همه مردم. لیكن اكثر مردم شكر این عطا را به جا نمی‌آورند.(38) ای دو رفیق زندان من(از شما می‌پرسم): آیا خدایان متفرق بی حقیقت بهتر و در نظام خلقت مؤثرترند یا خدای یكتایقاهر.(39)(و بدانید كه) آن‌چه غیر از خدا می‌پرستید، اسماء بی حقیقت و الفاظ بی معنی است كه شما خودتان و پدرانتان ساخته‌اید.

خدا هیچ نشانه‌ی الهیت و كمترین اثر خالقیت در آن خدایان باطل ننهاده و تنها حكم فرمای عالم وجود خداست. او(به شما بندگان) امر فرموده كه جز آن ذات پاك یكتا كسی را نپرستید. این آیین محكم است لیكن اكثر مردم از جهالت بر این حقیقت آگاه نیستند.(40) و گفت: ای دو رفیق زندان من، اما یكی از شما ساقی شراب شاه خواهد شد و اما آن دیگری به دار آویخته شود تا مرغان مغز سر او را بخوردند. این مرد كه تعبیر خواب خود را چنین شنید، برای رهایی از خطر، خواب را به دروغ منكر شد. یوسف گفت: كه در قضای الهی راجع به امری كه سؤال کردید، چنین حكم شده است.(41) آن‌گاه یوسف از رفیقی كه اهل نجاتش یافت درخواست كرد كه مرا نزد پادشاه یاد كن. در آن حال شیطان یاد خدا را از نظرش ببرد. بدین سبب در زندان چند سال محبوس بماند.(42) و پادشاه مصر گفت: من(خوابی) دیدم كه هفت گاو فربه را هفت گاو لاغر خوردند و هفت خوشه سبز را هفت خوشه خشك نابود كرد. ندای بزرگان ملك مرا به تعبیر آن اگر علم خواب می‌دانید، آگاه گردانید.(43) آن‌ها گفتند: این خواب پریشان است و ما تعبیر خواب پریشان نمی‌دانیم.(44) آن رفیق زندانی یوسف كه نجات یافته بود، بعد از چندین سال به یاد یوسف افتاد و گفت: من شاه را به تعبیر این خواب آگاه می‌سازم، مرا نزد یوسف فرستید كه از او بازجویم.(45) ای یوسفی كه هر چه گویی همه راست گویی. ما را به تعبیر این خواب كه هفت گاو فربه را هفت گاو لاغر خوردند و هفت خوشه سبز را هفت خوشه خشك نابود ساختند، آگاه گردان كه شاید از پیش تو نزد مردم باز گردم همه بدانند.(46) یوسف گفت: كه باید هفت سال متوالی زراعت كنید و هر خرمن را كه درو كنید، جز كمی كه قوت خودمی‌سازید، همه با را خوشه در انبار ذخیره كنید.(47) كه چون این هفت سال بگذرد، هفت سال قحطی پیش آید كه ذخیره‌ی شما به مصرف قوت مردم برسد. جز اندكی كه باید در انبار نگه‌دارید.(48) آن‌گاه بعد از سنوات قحط و شدت باز سالی آید كه مردم در آن به آسایش و وسعت و فراوانی نعمت می‌رسند.(49) شاه گفت: زود او را نزد من بیاورید. چون فرستاده شاه نزد یوسف آمد، یوسف به او گفت: بازگرد و شاه را از قول من بپرس: چه شد كه زنان مصری همه دست خود بریدند، آری خدا به مكر آنان آگاه

است.(50) شاه، زنان مصری را گفت: حقیقت حال خود را كه با یوسف مراوده داشتید، بگویید. همه گفتند: حاشاالله كه ما از یوسف هیچ بدی ندیدیم. در این حال زلیخا، زن عزیز مصر اظهار كرد، كه الان حقیقت آشكار شد. من به خواهش نفس خود با یوسف عزم مراوده داشتم و او البته راست‌گوست.(51) یوسف گفت: من این كشف حال، نه برای خودنمایی بلكه برای آن خواستم تا عزیز مصر بداند كه من هرگز در نهانی به او خیانت نكردم و بداند كه خدا هرگز خیانت‌كاران را به مكر و خدعه به مقصود نمی‌رساند.(52) و من خودستایی نكرده و نفس خویش را از عیب و تقصیر مبرا نمی‌دانم، زیرا نفس اماره انسان را به كارهای زشت و ناروا سخت وا‌می‌دارد، جز آن كه خدا به لطف خاص خود آدمی را نگه‌دارد كه خدای من بسیار آمرزنده و مهربان است.(53) شاه گفت: یوسف را نزد من آرید كه او را از زندان خلاص و از خاصان خود گردانم. چون او را ملاقات كرده و با او هرگونه سخن به میان آورد، به او گفت: تو امروز كه مقامت معلوم شد، نزد ما امین و صاحب منزلت خواهی بود.(54) یوسف به شاه گفت: در این صورت مرا به خزینه‌داری مملكت و ضبط دارایی كشور منصوب دار كه من در حفظ دارایی و مصارف آن دانا و بصیرم.(55) و ما در حقیقت یوسف را در زمین و دین منزلت كه هر جا خواهد فرمان‌روا باشد،رساندیم كه هر كس را ما بخواهیم به لطف خاص خود مخصوص می‌گردانیم و اجر هیچ‌كس از نیكوكاران را در دنیا ضایع نمی گذاریم.(56) و حال آن كه اجر عالم آخرت برای اهل ایمان و مردم پرهیزكار بسیار بهتر باشد.(57) برادران یوسف به مصر آمدند. در حالی كه او برادران را شناخت ولی آن‌ها یوسف را نشناختند.(58) و یوسف بار غله آن‌ها را بست. از آن‌ها پرسید: شما برادر دیگری نیز دارید؟ گفتند: یك برادر پدری هم داریم. گفت: می‌خواهم برادر پدری را نزد من سفر دیگر بیاورید، نمی‌بینید كه من مقدار زیادی از خواروبار به شما عطا كردم و بهترین میزبان شما بودم.(59) و اگر آن برادر را همراه نیاورید دیگر به كشور من نیایید و از من تقاضای مساعدت مكنید.(60) برادران گفتند: تا بتوانیم می‌كوشیم كه پدرش را راضی كرده و برادر را همراه بیاوریم.(61) آن‌گاه یوسف به غلامانش گفت: كه متاع كنعانیان را در میان بارهایشان بگذرید كه چون به شهر خود رفته

و متاع خود را دیدند.(62) چون برادران نزد پدر بازگشتند گفتند: ای پدر غله بسیار به ما عطا نشد و وعده داد كه اگر برادر خود را همراه آورید، به شما گندم فراوان خواهم داد، و البته ما کاملاً نگهبان او خواهیم بود.(63) یعقوب گفت: آیا من همان قدر درباره این برادر به شما مطمئن و ایمن باشم كه درباره یوسف بودم. خدا بهترین نگبان و مهربان‌ترین مهربانان است.(64) چون برادران بارها را گشوده و متاعشان را به خود رد شده یافتند، پدر را گفتند: كه ما دیگر چه می‌خواهیم و غله برای اهل‌بیت خود تهیه كرده و برادر را هم در كمال مراقبت حفظ می‌كنیم و بار شتری بر این قوت كم، كه اكنون آورده‌ایم می‌افزاییم.(65) یعقوب گفت: تا شما برای من به خدا عهد و قسم یاد مكنید كه را برگردانید یا به قهر خدا هلاك شوید، من هرگز بنیامین را همراه شما نخواهم فرستد. پس چون برادران عهد و قسم یاد كردند، یعقوب گفت:خدا بر قول ما وكیل و گواه است.(66) و گفت: ای پسران من همه از یك در وارد نشوید، بلكه از درهای مختلف درآیید و بدانید كه از خدا چیزی شما را بی نیاز نتواند كرد كه هیچ كس فرمان فرمای عالم جز خدا نیست. من بر او توكل می‌كنم و باید صاحبان مقام توكل هم بر او اعتماد كنند.(67) چون آنان به ملك مصر به طریقی كه پدر دستور داده بود وارد شدند، البته چیزی از خدا آنان را بی نیاز نكرد، جز آن كه در دل یعقوب(كه گفت: از درهای متفرق درآیید.) غرضی بود(كه از چشم بد گزندی نبینند) ادا گردید و او بسیار دانشمند بود، زیرا ما او را(به وحی خود) علم آموختیم و لیكن اكثر مردم نمی‌دانند.(68) و چون برادران بر یوسف وارد شدند، او برادر خود(بنیامین را مشتاقانه) به حضور خواند و در كنار خویش جای داد و با او اظهار داشت كه همانا برادر تو(یوسف كه از فراقش می‌سوختی) من همانم. بر آن‌چه برادران با یوسف كردند، محزون مباش.(69) چون بار آن قافله را فراهم ساختند، جام زرین را شاه در رحل برادران نهاد، آن‌گاه از غلامان منادی ندا كرد كه ای اهل قافله شما بی شك دزدید.(70) آن‌ها رو به غلامان كرده كه مگر چه چیز از شما مفقود شده است.(71) غلامان گفتند: جام زرین شاه ناپیداست و من یك بار شتر طعام ضمانت كنم بر آن كس كه جام را پیدا كرده و بیاورد.(72) برادران گفتند: به خدا سوگند كه شما به خوبی حال ما را دانسته و

شناخته‌اید كه برای فساد در این سرزمین نیامده و دزد نبوده‌ایم.(73) غلامان گفتند: كه اگر كشف شد كه شما دروغ می‌گویید، كیفر آن دزد چیست؟(74) گفتند: جزای آن كس كه این جام در رحل او یافت شود، آن است كه او را به بندگی برگیرند كه ما دزد و ستمكار را این چنین به كیفر می‌رسانیم.(75) شروع در تحقیق در بارهای ایشان كرد، آخر آن مشربه را از بار برادر خود(بنیامین) بیرون آورد. این تدبیر را ما به یوسف آموختیم كه در آیین ملك این بود كه بتوان آنبرادر را به گرو بگیرد، جز آن كه خدا بخواهد و ما كه خدای جهانیم هر كس را بخواهیم به مراتب بلند می‌رسانیم كه(تا مردم بدانند) فوق هر دانشمندی، دانشمندتری وجود دارد.(76) برادران گفتند: كه اگر این دزدی كند برادرش(یوسف) نیز از این پیش دزدی كرده. یوسف چون اتهام دزدی به خود شنید و باز قضیه را در دل پنهان كرد و به آن‌ها اظهار نكرد و گفت: شما بسیار مردم بدی هستید و خدا بر آن‌چه نسبت می‌دهید به حقیقت آگاه‌تر است.(77) برادران گفتند: ای عزیز مصر، تو به چشم ما از نیكان عالمی، ما را پدر پیری است. لطفی كن و یكی از ما را به جای او نگاه دار.(78) یوسف گفت: معاذالله كه ما در شرع خویش جز آن‌که متاع خود را نزد او یافته‌ایم، دیگری را بگیریم كه اگر چنین كنیم، بسیار مردم ستمكاری هستیم.(79) چون برادران از پذیرفتن خواهش خود مأیوس شدند با خود خلوت كرده و در سخن سِرّ خود به میان آوردند. برادر بزرگ گفت: آیا نه این است كه پدر از ما عهد و سوگند به نام خدا گرفته است و از این پیش هم درباره‌ی یوسف مقصر بودیم. من كه هرگز از این سرزمین برنخیزم تا پدرم اجازه دهد. یا خدای عالم حكمی درباره‌ی من فرماید كه او بهترین حكم‌فرمایان‌ست.(80) شما نزد پدر باز شوید و بگویید: كه فرزندت سرقت كرد و ما جز بر آن‌چه دانستیم، گواهی ندادیم و ما حافظ اسرار غیب نیستیم.(81) و از آن شهر و از آن غافله كه ما در آن بودیم، حقیقت را جویا شو، تا صدق دعوی ما کاملاً بر تو معلوم گردد.(82) یعقوب گفت: بلكه چیزی از اوهام عالم نفس بر شما جلوه نموده، پس من باز هم راه صبر نیكویش گیرم كه امید است، خدا ایشان را به من باز رساند كه او خدایی دانا و درستكار است.(83) آن‌گاه یعقوب روی از آن‌ها بگردانید و گفت: وا اسفا بر فراق یوسف

عزیزم. و از گریه‌ی غم، چشمانش سفید شد و سوز هجران و داغ دل بنهفت.(84) فرزندانش به ملامت گفتند: به خداسوگند كه تو آن قدر دائم یوسف، یوسف كنی تا از غصه فراقش مریض شوی و یا خود را به دست هلاك بسپاری.(85) یعقوب به فرزندان گفت: من با خدا غم و درد دل خود گویم و از لطف بی حساب خدا چیزی دانم كه شما نمی‌دانید.(86) ای فرزندان، بروید از حال یوسف و برادرش تحقیق كرده و جویا شوید.(87) برادران به امر پدر باز به مصر آمده و بر شاه وارد شدند و گفتند: ای عزیز مصر، ما با اهل بیت خود به فقر و قحطی و بیچارگی گرفتار شدیم و با متاعی ناچیز و بی قدر به حضور تو آمدیم. محبت فرما و بر قدر احسانت نسبت به ما بیفزا. از ما به صدقه دستگیری كن كه خدا صدقه بخشندگان را نیكو پاداش می‌دهد.(88) در این حال گفت: شما برادران یوسف در دوران جهل و نادانی فهمیدید كه با یوسف چه كردید.(89) آنان گفتند: آیا همان یوسف تو هستی؟ پاسخ داد: آری، من همان یوسفم و این برادر من است. خدا به رحمت بی حساب خود بر ما منت نهاد و ما را به دیدار هم پس از چد سال رسانید، كه البته هر كس در حوادث، تقوی و صبر پیشه كند، چنین كسی نیكوست و خدا اجر نیكوكاران را ضایع نگذارد.(90)(برادران) با یوسف گفتند، به خدا كه خدا تو را بر ما برگزید و ما مقصر و خطاكاریم.(91) یوسف گفت: امروز هیچ خجل و متاثر نباشید كه من عفو كردم، خدا هم گناه شما ببخشید كه او مهربان‌ترین مهربانانست.(92)

اكنون پیراهن مرا نزد پدرم، یعقوب برده و به روی او افكنید تا دیدگانش باز بینا شود. آن‌گاه او را با همه اهل بیت و خویشان از كنعان به مصر آرید.(93) و چون كاروان از مصر بیرون آمد. یعقوب گفت: اگر مرا تخطئه نكنید، من بوی یوسفم را می‌شنوم.(94) شنوندگان زبان ملامت گشوده گفتند: قسم به خدا كه تو از قدیم الایام تاكنون حواست پریشان و عقلت مشوش است.(95) پس از آن كه بشیر بشارت یوسف آورد وپیراهن او را به رخسارش افكند، دیده انتظارش به وصل روشن شد و گفت: به شما نگفتم كه از لطف خدا به چیزی آگاهم كه شما آگه نیستید.(96) در آن حال برادران یوسف با تضرع و التماس عرضه داشتند: ای پدر بر تقصیراتمان از خدا آمرزش طلب كه ما درباره‌ی یوسف

خطای بزرگ مرتكب شده‌ایم.(97) پدر گفت: به زودی از درگاه خدا برای شما آمرزش می‌طلبم كه او بسیار آمرزنده و مهربان است.(98) پس بر یوسف وارد شدند. یوسف پدر و مادر خود را در آغوش آورد و گفت: به شهر مصر درآیید كه انشاالله بعد از این ایمن خواهید بود.(99) آن‌گاه پدر و مادر را بر تخت بنشاند و آن‌ها به شكرانه(دیدار او) خدا را سجده كردند. یوسف در آن حال پدر را گفت: كه این بود تعبیر خوابی كه از این پیش دیدم كه خدای من آن خواب را واقع و محقق گردانید و درباره‌ی من احسان فراوان فرمود كه مرا از تاریكی زندان نجات داد و شما را از آن بیابان دور به این‌جا آورد، پس از آن كه شیطان میان من و برادرانم فساد كرد و مدتی جدایی افكند كه خدای من لطف و كرمش به آن‌چه مشیتش تعلق گیرد شامل و هم او دانا به حقیقت امور و محكم‌كار در تدبیر آفرینش است.(100) بار الها مرا سلطنت و عزت پوشیدی و علم رویا و تعبیر خواب‌ها بیاموختی. تویی آفریننده‌ی زمین و آسمان. تویی ولی نعمت و محبوب من در دنیا و آخرت مرا به تسلیم و رضای خود بمیران و با صالحان محشور فرما.(101)(ای رسول ما) این حكایت از اخبار غیب بود كه ما بر وحی رسانیدیم وگرنه تو آن‌جا كه(برادران یوسف) بر مكر و حیله تصمیم گرفتند حاضر نبودی.(102) تو هرچند جهد و ترغیب در ایمان مردم كنی، باز اكثر آنان ایمان نخواهند آورد.(103) و تو ای رسول ما، از امت خود اجر رسالت نمی‌خواهی و این كتاب غرضی جز آن كه اهل عالم را متذكر(و بیدار) سازد ندارد.(104) و این مردم بی خرد چه بسیار بر آیاتو نشانه‌های قدرت حق در آسمان‌ها و زمین می‌گذرند و از آن روی می‌گردانند.(105) و اكثر خلق به خدا ایمان نمی‌آورند، مگر آن‌که مشرك شوند.(106) آیا مردم كافر ایمن از آنند كه عذابی از قهر خدا بر آن‌ها احاطه كند یا آن كه ساعت مرگشان ناگهان فرا رسد كه در آن حال غافل باشند.(107) ای رسول ما، امت را بگو: طریقه‌ی من و پیرو انش همین است كه خلق را به خدا با بینایی و بصیرت دعوت كنم و خدا را از شرك و شریك منّزه دانم و هرگز به خدا شك نیاورم.(108) و ما هیچ كس را پیش از تو به رسالت نفرستادیم جز آن كه رسولان همه(مانند تو) مردانی بودند از اهل شهرهای دنیا كه به وحی ما موید شدند. آیا در روی زمین سیر نكرده تا عاقبت

پیشینیان را بنگردند؟ و شما مؤمنان اگر تعقل كنید به خوبی خواهید فهمید كه سرای آخرت بر اهل تقوی بسیار نیكوتر است.(109) تا آن‌جا كه رسولان مأیوس شده و گمان كردند كه وعده‌ی نصرت خدا خلاف خواهد شد. در آن‌حال وقت یاری ما فرارسید تا(به لطف خود) هر كه را بخواهیم نجات بخشیم و نیز قهر و انتقام ما از بدكاران عالم باز نخواهد گردید.(110) همانا در حكایات آنان برای صاحب عقل عبرت كامل خواهد بود، این(قرآن) نه سخنی است كه فرا توان یافت، لیكن كتب آسمانی مانند خود را تصدیق كرده و هر چیز را مفصل بیان می‌كند و برای اهل ایمان هدایت و رحمت خواهد بود.(111)

32-حضرت ایوب(علیه السلام)

اشاره

حضرت ایوب یكی از پیامبران الهی است، كه در صبر و شكرگزاری و استقامت در مصائب نمونه بود. آن حضرت در قرآن مجید به دریافت نشان صبر مفتخر گردیده است.

و ما ایوب را بنده صابری یافتیم. چه نیكو بنده‌ای بود كه دائم رجوع و توجهش به درگاه ما بود.(صاد/ 44)

نام او در چهار سوره(نساء/ 163) و(انعام/ 84) و(انبیاء/ 83) و(ص/ 42) آمده است.

این پیامبر خدا از همه نعمت‌های الهی به طور كامل بهره داشت. مال و دارایی، فرزندان برومند و رشید و همسر زیبا و فداكار و مهربان از همه مهم‌تر بنده خالص و مورد تأیید پروردگار بود و خود را غرق در نعمت‌های خدا می‌دانست.⁽¹⁾

نسب و محل ولادت آن حضرت

در شجره‌ی آن حضرت بین مورخین اختلاف است، ولی آن‌چه مسلم است و علامه مجلسی در حیوه القلوب جلد 1 ، از تفسیر روح‌المعانی آورده: ایوب(علیه السلام)، پسر آموص پسر

رازخ پسر رعوایل پسر عیص پسر اسحاق پسر ابراهیم خلیل(علیه السلام) است. مادرش دختر لوط(علیه السلام) بوده و همسرش بانو رحمت، دختر افرائیم پسر حضرت یوسف می‌باشد.

زادگاه آن حضرت روستایی به نام بثنه از نواحی سوریه مابین دمشق و أذرعات قرار داشته. طبری در كتاب خود می‌نویسد: بثنه شام تماماً از آن ایوب(علیه السلام) بود و در املاك آن محل كسی را شریك نداشت.⁽¹⁾

و ما به ابراهیم، اسحاق و یعقوب را عطا كردیم و همه را به راه راست بداشتیم و نوح را نیز پیش از ابراهیم و فرزندانش داوود و سلیمان و ایوب و یوسف و موسی و هارون هدایت نمودیم و هم‌چنین نیكوكاران را پاداش نیك خواهیم داد.(انعام/84)

بلاهایی كه حضرت ایوب(علیه السلام) به آن مبتلا شد

با توجه به فرمایشات قرآن و روایات ائمه اطهار، حضرت ایوب(علیه السلام) یكی از پیغمبرانی است كه خداوند اموال و فرزندان زیادی به او عطا فرموده بود، ولی به خاطر آزمایش، آن‌ها را از او گرفت و سپس وی را به بیماری مبتلا كرد تا صبر و شكر او را بیازماید و درس عبرت‌آموزی برای كل بشریت باشد. پس از گذشت دوران امتحان كه هفت سال به طول انجامید، به دلیل صبر و استقامت فوق‌العاده‌ای كه آن حضرت از خود نشان داد و خداوند را سپاس می‌گفت، پروردگار متعال مجدداً سلامتی و فرزندان و كلیه‌ی اموال او، بلكه بیشتر به او بازگردانید.⁽²⁾

و ما اهل و فرزندانی كه از او مردند و به قدر آن‌ها هم علاوه به او عطا كردیم تا در حق او لطف و رحمتی كنیم و تا صاحبان عقل متذكرشوند.(صاد/ 43)

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: روز قیامت زن زیبایی را كه در دنیا به گناه آلوده شده،

برای حساب به پای میزان عدل الهی می‌آورند، زن در پیشگاه خداوند می‌گوید: تو مرا زیبا آفریدی به این سبب مبتلا به گناه شدم. در این حال حضرت مریم(علیها السلام) را می‌آورند و می‌پرسند: آیا تو زیباتر بودی یا او؟ ما او را زیبا آفریدیم و با این زیبایی فراوان به گناه آلوده نشد. سپس مرد زیبایی كه بر اثر آن به گناه دچار شد، می‌آورند. او نیز بهانه‌ی جمال خود را می‌كند و می‌گوید: به این جهت دچار زنان شدم و به گناه مبتلا گردیدم. پس حضرت یوسف(علیه السلام) را می‌آورند و به او گفته می‌شود: آیا تو زیباتر بودی یا او؟ ما او را بسیار زیبا آفریدیم اما به گناه مبتلا نشد. در آن حال شخص گرفتاری را كه به بعضی از بلاها دچار و به لغزش افتاده بود می‌آورند. او نیز می‌گوید: پروردگارا، مرا به مصیبت گرفتار نمودی. من به گناه آلوده گشتم. در این وقت حضرت ایوب(علیه السلام) را می‌آورند و می‌گویند بلاها و سختی‌های تو بیشتر بود یا او؟ با آن همه مشقت كه ایوب(علیه السلام) به آن دچار شد، انحراف و لغزشی در او پدید نیامد و از مسیر بندگی و سپاس و شكرگزاری از حق منحرف نشد.

مؤلف می‌گوید: چون اغلب با قرآن و دستورات الهی بیگانه هستیم و كتاب خدا را سرمشق زندگی خود قرار نمی‌دهیم لذا به بلاهای دنیوی كه سهل است به مصیبت و گرفتاری‌های اخروی مبتلا می‌شویم كه در آن موقع هیچ راهی برای ما نمی‌ماند.⁽¹⁾

سرگذشت حضرت ایوب(علیه السلام)از نظر دیگران

در مورد ایوب(علیه السلام)، بعضی از مفسران اهل سنت، مانند وهب بن منبّه و نیز تورات جدید مطالبی آمده که قابل اعتماد نیست و با اصول مذهب و دلایل شرعی و عقلی هم‌خوانی ندارد. که اساس آن تورات فعلی است. این گونه مطالب غیر قابل قبول را، اهل بیت(علیه السلام) ردکرده‌اند. حال جهت اطلاع خوانندگان محترم، مطالبی که مفسران اهل سنت آورده‌اند، به صورت خلاصه بیان می‌کنیم.

نوشته‌اند: ایوب، مردی ثروت‌مند بود و کسی مانند او در آن زمان نبود. احشام او، مانند شتر، گاو، گوسفند و الاغ بود. و سایر اموالش به اندازه‌ای بود که فقط پانصد جفت گاو نر برای شخم زدن زمین‌های کشاورزی و برای هر جفت گاو، یک بنده‌ی زر خرید داشته و هر بنده، دارای زن و فرزند بود. که تمامشان بر سر سفره‌ی آن حضرت ارتزاق می‌کردند. و یا آن‌که تعداد شترهای بارکش آن حضرت را سه هزار و کله‌های گوسفندان را هفت هزار نوشته‌اند.

آن‌ها گفته‌اند: علت ابتلای ایوب(علیه السلام) به بلا آن بود که حضرت مسئله‌ی امر به معروف و نهی از منکر را ترک نمود. ابن اثیر، داستان آن حضرت را این‌گونه نوشته: سبب گرفتاری ایوب(علیه السلام) آن بود که در سرزمین شام خشک‌سالی شد. فرعون مصر در آن زمان پیام فرستاد به آن حضرت که پیش ما بیا. چون در این سرزمین خشک‌سالی نیست. ⁽¹⁾

آن حضرت با كلیه‌ی اموال و خانواده به مصر كوچ كرد و كشاورزی خود را در آن سرزمین ادامه داد. در این موقع وحی نازل شد كه ای ایوب(علیه السلام)، چون به نزد فرعون آمدی و با او هم‌نشین شده‌ای و در برابرش سكوت كردی. اكنون مهیای بلا باش... تا آخر داستان كه این ابن اثیر نقل كرده است.⁽²⁾

نقلی دیگر از قول بعضی از مفسران

بعضی دیگر نقل كردند: كه حضرت ایوب(علیه السلام) در مقابل نعمت‌های خداوند شكر بسیار می‌كرد. در آن موقع شیطان(علیه العنه) از رفتن به آسمان‌ها ممنوع نشده بود و تا نزدیكی عرش راه داشت. روزی شیطان به آسمان بالا رفته، شكر نعمت ایوب(علیه السلام) را در الواح سماوی بسیار عظیم مشاهده كرد. حسادت آن ملعون مشتعل شد و با كمال بی شرمی به

درگاه پروردگار عرض كرد: پروردگارا، ایوب برای این شكر نعمت تو را به جا می‌آورد كه به او نعمت فراوان داده‌ای، اگر او را محروم كنی دیگر شكر نخواهد نمود. پس مرا مسلط فرما بر دنیای او تا(بدانی كه هرگز شكر نعمت تو نخواهد كرد). خطاب رسید به شیطان كه غیر از دل و دیده و زبان و گوش او بر همه چیز او در دنیا تسلط داری. شیطان از این تسلط بسیار شاد شد و در ابتدا اموال ایوب(علیه السلام) را با آتش كشید و از بین برد. حضرت در این حال شكر الهی را به جای آورد. سپس احشام و گوسفندان آن حضرت را نابود كرد و بعد از آن فرزندان او را به كشتن داد. در هر موقعیتی ایوب(علیه السلام) شكر خود را نه تنها كم نمی‌كرد، بلكه به سپاس و ستایش پروردگار می‌پرداخت. تا آن كه شیطان خود را در حال شكست می‌دید. با توجه به اختیاری كه داشت، سلامتی آن حضرت را به خطر انداخت و تمام بدن ایشان را به بیماری خاصی مبتلا كرد كه چرك و خون و گاهی كرمی از آن خارج می‌شد. ایوب(علیه السلام) با این حال شكر الهی را در حد كمال انجام می‌داد.

بیماری آن چنان بود كه بوی تعفن از او متساعد می‌شد و مردم آن حضرت را از شهر بیرون كرده و در بیابان در خرابه‌ای زندگی می‌كرد و تمام نزدیكان و دوستان او از ایشان بریده شدند.

فقط همسر با وفای ایشان بانو رحمت، نوه‌ی حضرت یوسف(علیه السلام) از او پرستاری می‌نمود. شیطان مشاهده كرد هر چه بلا بیشتر می‌شود، شكر آن حضرت افزون می‌گردد. پس به نزد جمعی از راهبان بنی‌اسرائیل كه در غارها و كوه‌ها گوشه‌نشینی و همیشه به عبادت مشغول بودند، رفت و گفت: بروید به نزد ایوب(علیه السلام) رهبر و پیامبر خود بپرسید: چه گناهی مرتكب شده كه این چنین به این بیماری مبتلا شده است. آن‌ها به نزد ایوب(علیه السلام) آمدند و پرسیدند: چه گناهی از تو سر زده كه ما نمی دانیم و تو را گرفتار این وضع كرده؟ آن حضرت از شماتت دوستان بیش از هر چیزی ناراحت شد. ولی هیچ‌گاه كاسه‌ی صبر ایوب لبریز نشد و پیوسته شكر خدا را به جا می‌آورد. خطاب به راهبان گفت: قسم به خالقیكتا كه هیچ گناهی نكردم و هرگز طعامی نخوردم، مگر آن كه یتیمی یا ضعیفی را با خود بر سر یك سفره غذا دادم و هیچ امری از خدای خود در زمین نگذاشتم، مگر آن كه آن را

با جان و دل انجام دادم.⁽¹⁾

جوانی نزد آن حضرت بود. رو به اصحاب بنی‌اسرائیل كرد و گفت: وای بر احوال شما كه نزد پیامبر خدا آمده و او را سرزنش می‌كنید تا جایی كه اسرار بین خود و پروردگارش را كه باید مخفی باشد، برای شما ظاهر كند.

پس از رفتن راهبان، ایوب(علیه السلام) با خدای خود مناجات كرد و گفت: خداوندا، مرا به بلایی مبتلا كرده‌ای كه هیچ كس مبتلا نشده است و همیشه عبادت و بندگی تو را به جای آوردم و هیچ‌گاه غذایی نخوردم، مگر آن كه با یتیمی یا فقیری بوده‌ام و تمام ایام تسبیح و ذكر تو را كردم.

خطاب رسید: چه كسی قدرت پرستش مرا به تو داد كه حمد و سپاس مرا به جای آوری، زمانی كه تمام مردم غافل بودند. چه كسی تو را هدایت كرد و از نعمت‌ها غنی نمود پس منت می‌گذاری بر خدا، به آن‌چه كه خدا بر تو منت دارد كه تو را هدایت فرموده است.

حضرت ایوب(علیه السلام) از گفته خود پشیمان شد و عذرخواهی نمود و مشتی خاك بر دهان خود ریخت و به درگاه پروردگار توبه كرد و گفت: خداوندا، مرا رنج بسیار رسیده است.

و یاد كن ای رسول، حال ایوب را وقتی كه دعا كرد كه ای پروردگار، مرا بیماری و رنج سخت رسیده و تو از همه‌ی مهربانان عالم مهربان‌تری.(انبیاء/ 83)

پس خدای متعال بخشنده عذر حضرت را پذیرفت.

پس ما دعای او را مستجاب كردیم. و درد و رنجش را برطرف ساختیم و به لطف و رحمت خود اهل و فرزندانش را با عده‌ی دیگر به مثل آن‌ها، بازبه او عطا كردیم تا اهل عبادت متذكر لطف و احسان ما شوند.(انبیاء/ 84)

و ملكی به نزد او فرستاد و به او گفت: پای خود را به زمین بزن تا چشمه‌ای از آب ظاهر گردد و در آن آب غسل كن تا جمیع جراحات و دردها از تو دور شود.

(خطاب كردیم) پای به زمین زد و چشمه آبی پدید آمد، گفتیم: در این آب سرد شستشو كن و از آن بیاشام(تا از هر درد و الم رهایی یابی).(ص/ 42)

این خلاصه‌ای از سخنان مفسران اهل سنت، مثل وَهب بن منبه و دیگران و نیز تورات كنونی در سفر ایوب و بعضی از روایات شیعه درباره‌ی بلاهای ایوب(علیه السلام) بود.⁽¹⁾

و ما این قرآن بزرگ را بر تو نفرستادیم، مگر برای این كه حقیقت را در آن‌چه مردم اختلاف می‌كنند، روشن كنی و برای اهل ایمان هدایت و رحمت باشی.(نحل/ 64)

روایات ائمه اطهار(علیه السلام) و اهل تحقیق درباره‌ی ایوب(علیه السلام)

بزرگان اهل تحقیق، بعضی از قسمت‌های داستان مذكور را غیر قابل قبول دانسته و نسبت آن را به انبیاء و پیامبران الهی جایز ندانسته‌اند.

برای نمونه، گفتار عالم بزرگوار شیعه، مرحوم سید مرتضی اعلی الله مقامه و بعضی دیگر از نویسندگان را از نظر خوانندگان گرامی می‌گذرانیم.

سید مرتضی، در كتاب تنزیه‌الانبیاء، پس از اثبات این مطلب كه انبیاء و پیغمبران الهی و ائمه دین كه نمایندگان پروردگار روی زمین هستند از گناهان و بیماری كه موجب نفرت و دوری و وحشت مردم شود، مانند پیسی و جذام و عفونت و امثال آن‌ها پاك هستند. می‌نویسد: آن‌چه این گروه از مفسران كه درباره‌ی حضرت ایوب(علیه السلام) نقل كرده‌اند، قابل قبول نیست ولی بعضی پیوسته به رسولان خدا(صلی الله علیه واله) و حتی پروردگار متعالهر كار زشت و منكری را نسبت داده و تهمت‌های ناروا می‌زنند و روایاتی كه در این باب نقل كرده‌اند، مطالبی است كه هر انسانی با اندك تأملی متوجه می‌شود كه ساختگی و نادرست است.

مثلاً نوشته‌اند: خداوند، شیطان را بر مال و خاندان و بدن ایوب(علیه السلام) مسلط ساخت!

هیچ‌گاه خداوند، اختیار بنده‌ی خود آن هم پیامبرش را به دست شیطان نمی‌دهد.

یا آن‌جا كه شیطان ملعون به خداوند می‌گوید:(تا بدانی كه هرگز شكر نعمت تو را

نخواهد كرد.)

استغفرالله... مگر خداوند قادر متعال چیزی را نمی‌داند كه شیطان علیه العنه می‌خواهد آن را به باری تعالی ثابت كند.

این نیست جز جهل و كفرگویی. پس چگونه می‌توان این گونه داستان‌های دست پرورده‌ی بیگانه را قبول كرد.

سید مرتضی می‌نویسد: بر خلاف بعضی از مفسران اهل سنت كه گفته‌اند، بلاهایی كه ایوب(علیه السلام) به آن‌ها دچار شد. به خاطر كوتاهی در انجام وظیفه‌ی پیغمبری و یا نعوذبالله به كیفر گناهی كه از او صادر شده بوده است. این گونه نیست، بلكه بلاها و بیماری ایوب(علیه السلام) فقط به خاطر آزمایش و امتحانی بود كه خداوند می‌خواست در برابر صبر و شكیبایی آن حضرت پاداش نیكویی به او عطا فرماید. این سنت الهی است كه در مورد اولیاء و برگزیدگان درگاهش انجام می‌دهد، چنان كه حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمودند: بیشترین بلاها بر پیغمبران و پس از ایشان مردمان صالح و هم‌چنین مردمی كه به پیامبران و صالحان نزدیك‌تر باشند به بلا و سختی نزدیك‌ترند.

حضرت ایوب(علیه السلام) در مقابل آن بلاها چنان صبری از خود نشان داد كه امروزه ضرب‌المثل شده.(صبر ایوب) آن مرد خدا در خلال این سختی‌ها، پیوسته سپاس و شكرگزار بود و هیچ گاه كلامی كه بر خلاف بردباری و ناسپاسی و یا گله و شكایت باشد، از او شنیده نشد. بعضی از نویسندگان معاصر اهل سنت مانند، عبدالوهاب نجّار در مورد رد این مطلب تهمت‌آمیز در کتاب خود می‌نویسد: مردم در مورد ایوب(علیه السلام)، مطالبی ناروا که دلالت بر اینکه حضرت به بیماری‌هایی مبتلا شد كه موجب تنفر مردم بود و از نزدیك شدن به او خودداری می‌كردند و او را از شهر خارج و در خرابه‌ی مسكن دادند! می‌گوید: این گفته ها با مقام پیامبری منافات دارد و این نوع مسائل با منصب نبوت سازگاری ندارد.⁽¹⁾

حدیثی از امام محمد باقر(علیه السلام)

مرحوم شیخ صدوق در كتاب خود خصال، حدیثی از حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) روایت كرده كه حضرت فرمودند: ایوب(علیه السلام) هفت سال بدون آن كه گناهی از وی سر زده باشد، دچار بلا گردید و پیغمبران الهی هیچ‌گاه گناه نمی‌كنند، زیرا آن‌ها معصوم و پاك هستند و مرتكب انحراف و گناه كوچك و بزرگ نمی‌شوند. سپس فرمودند: ایوب(علیه السلام) در تمام بلاها كه بدان دچار شد، هیچ‌گاه بدنش بدبو نشد و قیافه‌اش زشت نگردید و خون و چركی از بدنش خارج نشد و مورد تنفر و بیزاری اطرافیانش و مردم نشد و كرم به بدنش نیفتاد.

علت كناره‌گیری مردم از آن حضرت، فقر و ناتوانی حال او در ظاهر بود، زیرا از مقامی كه وی نزد خداوند داشت و گشایشی كه به دنبال داشت بی خبر بودند. پاداش‌های خداوند دو گونه است، یكی به دلیل استحقاق و مزد و دیگری از روی اختصاص و تفضل.

در ادامه فرمودند: كناره‌گیری مردم از ایوب(علیه السلام) به خاطر فقر و نداری آن حضرت بود. بلاهایی كه بر ایشان وارد شد، امتحانی الهی از آن حضرت و مردم بود، كه خوشبختانه جناب ایوب(علیه السلام) پیروزمندانه در آن امتحان موفق شد. ولی متأسفانه اكثر مردم ناخواسته گناهكار شدند. چون نباید هیچ ناتوانی را به سبب ضعفش خوار كرد و هیچ فقیر و نداری را به سبب نداری‌اش كوچك شمرد و هیچ بیماری را به علت مرضش به چشم حقارت نگاه كرد. و باید دانست كه خداوند هر كس را بخواهد بیمار می‌سازد و هر كه را بخواهد شفا می‌بخشد و هر كس و هر چیز را به هر گونه و هر سبب بخواهد وسیله‌ی پند و عبرت دیگران قرار می‌دهد و خدای عز وجل در آن‌چه می‌كند آگاه و عادل و در كارهایش حكیم و داناست.⁽¹⁾

نكته‌ی دیگر

بعضی گفته‌اند: پس چرا ایوب(علیه السلام) به پروردگار خود گفت: شیطان مرا به رنج و عذاب انداخته است.

جواب، آن حضرت نمی‌گوید: خدایا شیطان مرا بیمار كرده و اموالم را نابود ساخته و ...

بلكه گفت: شیطان مرا به عذاب دچار ساخته و این بدان سبب بود كه شیطان مردم را وسوسه می‌كرد تا كسی نزد آن حضرت نرود و او را تنها بگذارند.

یا آن كه به آن‌ها می‌گفت: اگر او پیغمبر بود، خداوند او را به این بلاها دچار نمی‌كرد.

هم‌چنین شیطان شایع كرده بود، بیماری آن حضرت مسری و واگیردار و غیرقابل علاج است كه سبب می‌شد، مردم كوتاه فكر از آن حضرت كناره‌گیری و دوری كنند.⁽¹⁾

و ای رسول ما یاد كن از بنده‌ی ما ایوب، هنگامی كه به درگاه خدا عرض كرد: پروردگارا شیطان مرا سخت رنج و عذاب رسانیده.(ص/ 41)

بانو رحمت همسر با وفای حضرت ایوب(علیه السلام)

همسر حضرت ایوب(علیه السلام)، بانو رحمت كه با كمال وفاداری و صمیمیت در مدت هفت سال پرستاری آن حضرت را به عهده داشت، از فقر و بیماری او هیچ‌گونه اظهار دل‌تنگی و خستگی نكرد.

نوشته‌اند: شیطان همسر آن حضرت را وسوسه كرد و سبب شد نزد ایوب(علیه السلام) آمده و از وضع موجود شكایت كند كه آن حضرت عصبانی شد و قسم به خدا یاد كرد، وقتی از بستربیماری بلند شدم، تو را صد تازیانه خواهم زد.

طبرسی در محمع‌البیان نقل كرده: سبب سوگند ایوب(علیه السلام) این نبوده، بلكه همسر ایوب(علیه السلام) به دنبال كاری رفت و بازگشت او طول كشید. ایوب(علیه السلام) به سبب بیماری حوصله‌اش تنگ شد، قسم خورد كه او را صد تازیانه بزند.

به هر صورت كه بوده، وقتی حضرت به لطف الهی شفا یافت و پروردگار تمام نعمت‌های گذشته را به او باز پس داد بلكه بیشتر.(ص/ 43) خواست به سوگند خود عمل كند. در فكر بود که چگونه صد تازیانه به آن زن وفادار، با ایمان و مهربان بزند كه

پروردگار وحی نازل فرمود كه دسته‌ای از چوب یا برگ‌های نازك درخت خرما(كه بنا به رویات و تفاسیر یک‌صد عدد بود) تهیه و با ملایمت یك مرتبه بر بدن او بزند و بدین ترتیب به سوگند خود عمل كند.⁽¹⁾

و ایوب را گفتیم: دسته‌ای از چوب‌های باریك خرما به دست گیرد(بر تن زن خود) بزن. تا عهد و قسمت را بشكنی و ما ایوب را بنده صابری یافتیم. چه نیكو بنده‌ای بود كه دائم رجوع و توجهش به درگاه ما بود.(ص/ 44)

مدت عمر و محل دفن آن حضرت

بعضی از مفسرین، مدت عمر آن حضرت را نود و دو سال و بعضی، دویست سال گفته‌اند. تاریخ عمادزاده، دویست و بیست و شش سال ذكر كرده و برای هیچ یك از گفته‌ها، سندی موجود نیست.

محل دفن آن حضرت به اختلاف ذكر شده است. بلاغی در فرهنگ قصص قرآن نوشته: چون حضرت ایوب(علیه السلام) اهل عِوص بوده، محل دفن آن حضرت در قله‌ی كوه حجاف در حدود یمن به فاصله هشتاد میل از عدن دفن شده است.خزائلی در اعلام قرآن آورده: در دهی به نام خیرآباد در بیضای فارس(شیراز) درّه‌ای كوچك است كه مردم قبر ایوب(علیه السلام) را در آن‌جا می‌دانند و در ایام متبركه برای زیارت به آن‌جا می‌روند.

مسعودی در كتاب خود مروج الذهب می‌نویسد: چون آن حضرت در سرزمین حوران و بثنه از بلاد دمشق و جابیه می‌زیست و مسجد ایوب(علیه السلام) و چشمه‌ای كه در آن غسل كرد هم اكنون كه سال 332 هجری قمری است، در سرزمین نوا و جولان مابین دمشق و طبریه از بلاد اردن موجود و مشهور است و مسجد و چشمه مذكور در سه میلی شهر نوا قرار دارد و سنگی كه آن حضرت به موقع بیماری به آن تكیه می‌داد و همسرش بانو

رحمت در كنار آن سنگ می‌نشسته. فعلاً در همان مسجد موجود می‌باشد.⁽¹⁾

حدیثی از حضرت امام سجاد(علیه السلام)

حضرت امام سجاد(علیه السلام) فرمودند: خداوند تبارك و تعالی از زمان حضرت آدم(علیه السلام) تا جدم خاتم انبیاء هیچ پیغمبری را به رسالت مبعوث نفرمود، مگر این كه ولایت اهل بیت(علیه السلام) را بر او عرضه داشت. هر یك از آن‌ها آن را پذیرفت، سالم ماند ولی هر كدام توقف نمود و در پذیرفتن آن تردید كرد، گرفتار شد. آدم(علیه السلام) گرفتار نافرمانی، نوح(علیه السلام) دچار طوفان، ابراهیم(علیه السلام) گرفتار آتش، یوسف(علیه السلام) به زندان افتاد، ایوب(علیه السلام) به انواع بلاها مبتلا شد. داوود(علیه السلام) آن خطا را مرتكب شد. یونس(علیه السلام) در شكم ماهی زندانی شد.⁽²⁾

33-حضرت ببرز بن لاوی(علیه السلام)

حضرت ببرز بن لاوی بن یعقوب(علیه السلام)، برادرزاده‌ی حضرت یوسف(علیه السلام) و وصی آن حضرت بود كه پس از فوت یوسف(علیه السلام) به امر پروردگار جانشین حضرت یوسف(علیه السلام) شد. ببرز(علیه السلام) طبق سیره‌ی پدران و عموی بزرگوارش رفتار و مردم را به یكتاپرستی و راه راست هدایت می‌كرد. در همان زمان، هفتاد نفر به دروغ خود را وصی یوسف(علیه السلام) معرفی و عده‌ای بی‌خرد و نادان پیرو هر یك از آنان شدند. ببرز(علیه السلام) كه به حال احتضار رسید، وحی شد، ودایع نبوت و اسم اعظم را به فرزندش احرب بسپارد.⁽¹⁾

34-حضرت احرب بن ببرز(علیه السلام)

حضرت احرب، پسر ببرز بن لاوی بن یعقوب(علیه السلام) به امر حق تعالی قیام كرد و طبق روش اجدادش خلق را به راه راست دعوت می‌كرد. زمانی كه مرگش نزدیك شد به دستور الهی ودایع نبوت را به فرزندش، میتاح سپرد و درگذشت.⁽¹⁾

35-حضرت میتاح بن احرب(علیه السلام)

حضرت میتاح، پسر احرب بن ببرز بن لاوی بن یعقوب(علیه السلام) است كه پس از پدر به وحی الهی جانشین و قوم خود را به توحید و عمل صالح دعوت می‌كرد. هنگام مرگ صندوق نبوت و اسم اعظم را تحویل پسرش خیام نمود و درگذشت.⁽¹⁾

36-حضرت عاق بن میتاح(علیه السلام)

حضرت عاق، پسر میتاح از نوادگان حضرت یعقوب(علیه السلام) است كه پس از پدر به وحی الهی جانشین و قوم خود را به توحید و عمل صالح دعوت می‌كرد. هنگام مرگ صندوق نبوت و اسم اعظم را تحویل پسرش خیام نمود و درگذشت.⁽¹⁾

37-حضرت خیام بن عاق(علیه السلام)

حضرت خیام(علیه السلام)، پسر عاق و از نسل حضرت یعقوب(علیه السلام) كه وصی پدر بود. رهبری و هدایت خلق را به امر الهی بعد از پدرش به عهده داشت. چون وفاتش نزدیك شد به امر حق تعالی ودایع را به فرزندش مادوم سپرد و رحلت كرد.⁽¹⁾

38-حضرت مادوم بن خیام(علیه السلام)

حضرت مادوم(علیه السلام)، پسر خیام از نوادگان لاوی فرزند یعقوب(علیه السلام) كه وصی پدر و جانشین او بود و مردم را به خداپرستی و راه راست دعوت می‌كرد. آن حضرت از ترس بت‌پرستان در خفا به روش تقیه و پنهانی وظیفه خود را انجام می‌داد. چون مرگش رسید به امر پروردگار ودایع نبوت و اسم اعظم را به حضرت شعیب كه وصی او بود، تحویل و درگذشت.⁽¹⁾

39-حضرت شعیب(علیه السلام)

اشاره

نام حضرت شعیب(علیه السلام)، بین مورخین در اختلاف است. ابن اثیر در كتاب خود، کاملاًلتواریخ گفته: بعضی آن حضرت را یشرون یا یثرن یا یثروب گویند.

در لغت‌نامه‌ی دهخدا شعیب را به فارسی بویب نوشته است. در تورات به جای شعیب، یثرون آمده، معلوم می‌شود در نقل اسامی آن حضرت تحریف شده چرا كه ایشان یك نام بیشتر نداشته ولی چون مكتب ما قرآن است. نام آن حضرت همان شعیب می‌باشد.⁽¹⁾

نسب آن حضرت

در مجمع البیان آن حضرت را به ابراهیم خلیل(علیه السلام) یعنی شعیب بن مدین بن ابراهیم(علیه السلام) می‌داند. یعقوبی در كتاب خود نوشته: شعیب بن نویب بن عیا بن مدین بن ابراهیم(علیه السلام).

طبرسی گفته: شعیب بن صبفون بن عنقاد بن ثابت بن مدین بن ابراهیم(علیه السلام) می‌باشد و نیز گفته شده كه: شعیب، پسر میكیل پسر سیحب یا(یشحب) پسر ابراهیم(علیه السلام) در مقابل این جمع بعضی شعیب(علیه السلام) را از فرزندان حضرت ابراهیم(علیه السلام) نمی‌دانند، بلكه ایشان را از

فرزندان كسانی گفتند كه به حضرت ابراهیم(علیه السلام) ایمان آورده و با آن حضرت به شام مهاجرت كردند(الله اعلم).

ولی آن‌چه همه مفسران به آن معتقد هستند، شعیب(علیه السلام) از طرف مادر از نوادگان حضرت لوط می‌باشد؛ یعنی مادرش میكیل، دختر لوط(علیه السلام) است.⁽¹⁾

قوم شعیب(علیه السلام) در شهر مدین

مدین شهر شعیب و هم‌چنین نام قوم آن حضرت بوده است.

مفسرانی چون طبرسی و فخر رازی نقل كردند: مدین در اصل نام یكی از فرزندان حضرت ابراهیم(علیه السلام) می‌باشد و چون اهل بیت و نوادگان او در آن سرزمین كه در اطراف شام بوده سكونت داشتند، آن‌جا را مدین نام‌گذاری كردند كه در حال حاضر نام آن شهر معان و در مسیر حاجیانی است كه از طریق اردن به مكه می‌روند.

مدین یا معان یكی از شهرهای شام(سوریه) است كه اهالی آن تجارت پیشه و ثروتمند و در عین حال تقلب‌كار و كم‌فروش بودند و با اهالی فلسطین و لبنان و مصر روابط بازرگانی داشتند و تجارت می‌كردند. مردم مدین غیر از بت‌پرستی پول‌پرست و مال اندوزی جزء اركان زندگی خود داشتند. تقلب در كارها و كم‌فروشی در معاملات سرلوحه‌ی برنامه آن‌ها بود.⁽²⁾

رسالت حضرت شعیب(علیه السلام) بر قوم مدین

خداوند بر قوم مدین شعیب(علیه السلام) را فرستاد. حضرت به آن‌ها گفت: ای مردم خدای یكتا را بپرستید كه جز او معبودی نیست و در معاملات خود صادق باشید و وزن و كیل كامل دهید، و كم‌فروشی نكنید و در زمین فساد نورزید. اگر ایمان به خدا داشته باشید، برای شما بهتر است. بر سر راه مردم ننشینید و آن‌ها را نترسانید.

بنگرید به عاقبت حال مفسدان كه چگونه كیفر شدند. قوم به شعیب(علیه السلام) گفتند: ما تو را با كسانی كه به تو ایمان آورده‌اند، از شهر بیرون می‌كنیم و به مردم می‌گفتند: اگر از شعیب(علیه السلام) پیروی كنید زیانكار می‌شوید. شعیب(علیه السلام) هم‌چنان به دعوت الهی خود ادامه داد و با خوشرویی و مهربانی آن‌ها را نصیحت می‌كرد. قوم گفتند: آیا نماز تو دستورت می‌دهد كه ما، بت‌هایی كه پدرانمان پرستش می‌كردند، رها كنیم و یا در اموال خود به هر گونه كه می‌خواهیم تصرف نكنیم؟

شعیب(علیه السلام) گفت: من خیرخواه شما هستم و مزد رسالت از شما نمی‌خواهم. هدف من اصلاًح و هدایت شماست. قوم به او گفتند: این چیزهایی كه می‌گویی ما نمی‌فهمیم. حقا كه تو جادو زده شده‌ای. جز آن كه تو هم بشری، مانند ما هستی؟

ما تو را دروغ‌گو می‌پنداریم. قوم بی حیایی را از حد گذرانده و گفتند: اگر راست می‌گویی، پاره‌ای از آسمان را روی سر ما بینداز.

شعیب(علیه السلام) در پاسخ فرمود: پروردگار من به گفتار و اعمالی كه می‌كنید داناتر است بدانید كه من نمی‌توانم شما را از عذاب الهی باز دارم.⁽¹⁾

اصحاب اّیْكه چه كسانی بودند

در قرآن در چند آیه از اصحاب اَیْكه نام برده شده است كه شعیب(علیه السلام) بر آن‌ها هم مبعوث گردید. آن حضرت برای هدایت قوم اَیْكه همتی شایان به كار برد. حال باید دید، آیا اصحاب ایكه همان اصحاب مدین هستند و یا قوم دیگری می‌باشند.

علامه طباطبایی در تفسیرالمیزان می‌فرماید: اَیْكه نام بیشه‌ای در نزدیكی شهر مدین بوده كه طایفه‌ای در آن ساكن و زندگی می‌كردند و هیچ گونه نسبتی با شعیب(علیه السلام) نداشتند.

آن حضرت بر اصحاب اَیْكه هم مبعوث گردید و آن‌ها را به یكتاپرستی و كارهای نیك دعوت می‌كرد. شعیب(علیه السلام) پس از مدت‌ها راهنمایی و نصیحت اقوام عاد و ثمود را بر ایشان

مثال زد و فرمود: ای قوم شما داستان و آثار عذاب قوم لوط را دیده و شنیده‌اید و دورانشان از زمان شما زیاد دور نیست، پس عبرت بگیرید و دست از لجاجت و كم‌فروشی و تقلب بردارید. شیطان اعمال زشت شما را در نظرتان نیكو جلوه می‌دهد و از این رو، از راه حق منحرف شده و همه شما را هلاك می‌كند.⁽¹⁾

كیفیت عذاب قوم شعیب(علیه السلام)

از آیات قرآن این چنین برداشت می‌شود كه قوم شعیب(علیه السلام) به وسیله رجفه؛ یعنی زلزله درسوره اعراف، آیه 78 و صیحه آسمانی در سوره هود، آیه 94 و یوم‌الظله؛ یعنی سایه آتش‌بار در سوره شعراء، آیه 189 عذاب شدند.

شعیب(علیه السلام) در دو مرحله مأمور به ارشاد مردم شد. یك بار به سوی مدین و دیگری به طرف اصحاب ایكه و هر دو قوم پیامبر خود حضرت شعیب(علیه السلام) را تكذیب كردند و به این صورت به غضب پروردگار گرفتار شدند.

اغلب مفسرین و مورخین از جمله ابن عباس نوشته‌اند: قوم شعیب(علیه السلام) به گرمای شدیدی دچار شده كه هیچ سایه‌ای چاره كار نمی‌كرد و یا محلی كه بتوان از آن گرما نجات یابند نبود. تا این كه خداوند ابری فرستاد و نسیم خنكی از آن وزیدن گرفت در نتیجه، تمام قوم زیر آن قطعه ابر جمع شدند تا بلكه از آن گرما رهایی پیدا كنند. زمانی كه همه قوم آن‌جا گرد آمدند، شراره‌های آتش از ابر باریدن گرفت و زمین هم لرزید و با آتش و زلزله همگی سوختند و نابود شدند.⁽²⁾

این عذاب همان چیزی است كه خودشان از حضرت شعیب(علیه السلام) درخواست كرده بودند.

اگر راست می‌گویی قطعه از آسمان را بر سر ما فرود آور.(شعراء/187)

البته در این كیفر و عذاب الهی آن‌هایی كه به شعیب(علیه السلام) ایمان آورده بودند، مصون و ایمن بودند.

و هنگامی كه حكم قهر ما فرا رسد، ما شعیب و كسانی كه به او ایمان آوردند به لطف و مرحمت خود نجات دادیم و ستمكاران امت او را صیحه عذاب فرا گرفت كه صبح گاه همه در دیار خود هلاك شدند.(هود/ 94)

مدت عمر و محل دفن حضرت شعیب(علیه السلام)

شعیب(علیه السلام) پس از عذاب الهی و نابودی قومش به اتفاق مردمانی كه به آن حضرت ایمان آورده بودند، به مكه رفته و ساكن شدند.

در مدت عمر ایشان اختلاف نظر است. ابن عباس و دیگران نوشته‌اند: شعیب(علیه السلام) دویست و چهل و دو سال عمر كرد و بعضی دیگر عمر آن جناب را بیش از این ذكر كرده‌اند.

محل دفن آن پیامبر، در بیت المقدس، فلسطین است، ولی عبدالوهاب نجّار در قصص‌الانبیاء نوشته: در سرزمین حضر الموت قبری است كه مردم آن محل معتقد هستند، آن قبر حضرت شعیب(علیه السلام) است. این قبر در شمال شبام قرار دارد. در انتها می‌نویسد، از این كه قبر حضرت شعیب(علیه السلام) باشد شك دارم.⁽¹⁾

نظر قرآن در مورد كم‌فروشان

وای به حال كم‌فروشان آنان كه چون به كیل چیزی از مردم بستانند، تمام بستانند و چون چیزی بدهند در كیل و وزن به مردم كم دهند. آیا آن‌ها نمی‌دانند،(روزی برای مجازات) برانگیخته می‌شوند كه آن بسیار روز بزرگی‌ست. روزی‌ست كه مردم در حضور پروردگار عالم می‌ایستند. چنیننیست البته، روز قیامت بدكاران با نامه عمل سیاهشان در عذاب می‌سنجند.(مطفقین/ 1 الی 7)

احادیثی درباره‌ی حضرت شعیب(علیه السلام)

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: شعیب(علیه السلام) از عشق خدا آن‌قدر گریست كه چشمانش نابینا شد. خدای متعال بینایی او را بازگردانید. شعیب(علیه السلام) دوباره آن قدر گریست تا مجدداً بینایی خود را از دست داد. پس پروردگار بار دیگر بینایی او را شفا داد. این عمل چند مرتبه تكرار شد. بار چهارم، خداوند وحی كرد: ای شعیب گریه‌ی تو از ترس آتش است، كه من تو را امان دادم و اگر از شوق بهشت است آن را بر تو مباح كردم.

شعیب(علیه السلام) گفت: پروردگارا تو خوب می‌دانی كه نه از ترس آتش است و نه از شوق بهشت. لیكن فقط به خاطر شوق لقای تو گریه می‌كنم.

سپس فرمودند: شعیب، پیامبر(علیه السلام) سخنور و خطیب انبیاء است.⁽¹⁾

حضرت امام سجاد(علیه السلام) فرمودند: اولین كسی كه ترازو و پیمانه و كیل را ساخت، حضرت شعیب بود.

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: حق تعالی به شعیب(علیه السلام) وحی كرد كه صدهزار نفر از قوم تو را عذاب می‌كنم. چهل هزار نفر از بدان و شصت هزار نفر از خوبان و نیكان را.

حضرت شعیب(علیه السلام) پرسید: چرا نیکان؟

خداوند فرمود: چون آن‌ها دیگران را امر به معروف و نهی از منكر نكردند و برای رضای من به بدان غضب نكردند.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: حق تعالی از قوم عرب فقط پنج نفر پیامبر مبعوث فرمود؛ 1. حضرت هود 2. حضرت صالح 3. حضرت اسماعیل 4. حضرت شعیب 5.حضرت محمد رسول اكرم(صلی الله علیه واله) ⁽²⁾

10)داستان حضرت شعیب(علیه السلام) از منظر قرآن

و ما به سوی اهل مدین برادرشان شعیب را به رسالت فرستادیم. آن رسول گفت: ای مردم خدای یكتا را كه جز او خدایی نیست. پرستش كنید و در كیل و وزن كم‌فروشی مكنید. من خیر شما را در آن می‌بینم و من می‌ترسم از روزی كه عذاب سخت شما را فرا گیرد.(هود/ 84) ای قوم در سنجش وزن و كیل اجناس عدالت كنید و به مردم كم نفروشید و در زمین به خیانت و فساد برنخیزید.(هود/ 85) و آن‌چه به مردم می‌فروشید(تمام بدهید) از وزن و پیمانه كم نگذارید و در زمین به ظلم و فساد كاری برنخیزید.(شعراء/ 183) و بدانید كه آن‌چه خدا بر شما باقی گذارد، بهتر است. اگر واقعا به خدا ایمان دارید. من نگهبان شما(از عذاب خدا) نیستم.(هود/ 86) و از خدایی كه شما و همه طبایع پیشینیان را آفرید بترسید.(شعراء/ 184) ای رسول ما بگو كه ای مردم من برای شما رسولی ترساننده و مشفقی بیش نیستم.(حج/ 49) و شعیب را كه برادر مهربانی برای قومش بود به رسالت به سوی اهل مدین فرستادیم و او با قوم گفت: كه همیشه خدا را پرستید و به روز قیامت(و سعادت آخرت) امیدوار باشید و هرگز در روی زمین فساد و تبه‌كاری مكنید(كه آسایش دو گیتی در این نصایح است).(عنكبوت/ 36) و به هر طریق در كمین گمراه كردن خلق و ترسانیدن و باز داشتن مردم از راه خدا برنیایید تا هر كس به خدا ایمان آورده به راه كج و ظلالت اندازید و ای مسلمین شما هم بیاد آرید زمانی را كه عده‌ی قلیلی بودید و دشمنان بسیار خدا بر عده‌ی شما افزود و بنگریدعاقبت حال مفسدان چگونه بود(كه همه هلاك شدند) تا شما از عمل آن‌ها بپرهیزید.(اعراف/ 86) قوم به مسخره گفتند: ای شعیب آیا این نماز تو، تو را مأمور می‌كند(كه دعوی رسالت كرده) و ما را ز پرستش خدایان پدرانمان و از تصرف در اموال به دلخواه خودمان منع كنی(آفرین) تو بسیار مرد بردبار درستكار هستی.(هود/ 87) پند من بشنوید كه من برای شما رسولی بسیار امین و خیرخواهم.(شعراء/ 178) از خدا بترسید و راه اطاعت وی پیش گیرید.(شعراء/ 179) و از خدای خود آمرزش طلبید و به درگاهش توبه و انابه كنید كه او بسیار مشفق مهربانست.(هود/ 90) و به اهل مدین، برادر آن‌ها شعیب را فرستادیم. گفت: ای قوم خدای

را بپرستید كه شما را جز و خدایی نیست. اكنون كه از جانب پروردگار بر شما برهانی روشن آمده كم ندهید و در سنجش و كیل و وزن با مردم عدل و درستی پیشه كنید. كم نفروشید و در زمین پس از آن كه قوانین آسمانی به نظم و اصلاًح آن آمد به فساد برنخیزید این كار برای سعادت شما را بسیار بهتر است، اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید.(اعراف/ 85) گروهی از كافران امتش مردم را تهدید كرده و گفتند: ای مردم اگر پیروی شعیب كنید، البته در زیان خواهید افتاد.(اعراف/ 90) شعیب باز به نصیحت لب گشود: كه ای قوم ضدیت با من، شما را بر آن وادار نكند كه بر شما هم بلایی مانند قوم نوح و قوم هود و صالح از جانب خدا نازل شود. به خصوص از قوم لوط كه دورانشان دور از شما نیست عبرت گیرید.(هود/ 89) و من از شما هرگز اجر رسالت نمی‌خواهم و جز از خدای عالم به كسی چشم پاداش ندارم.(شعراء/ 180) پس آنان كه به خدا ایمان آوردند و نیكوكار گردیدند، بر آن‌ها آمرزش حق و رزق با لطف و كرامت است.(حج/ 50) و آنان در رد و انكار آیات ما سعی و كوشش كردند، آن‌ها اهل آتش دوزخند.(حج/ 51) ای مردم آن‌چه می‌فروشید،سنگ تمام بدهید و از كم فروشی(و گران فروشی كه آن هم نوعی كم فروشی است) كناره گیرید.(شعراء/ 181) اجناس را به میزان صحیح بسنجید.(شعراء/ 182) گروهی از قوم شعیب كه از حكم خدا سركشی كردند، به پیغمبر خود شعیب گفتند: ما، تو و پیروانت را از شهر خویش بیرون می‌كنیم، مگر آن كه به كیش ما برگردید. شعیب گفت: با این نفرت كه ما از آیین شما داریم، رجوع ما به آن محال است.(اعراف/ 88) اگر ما به دین شما برگردیم، با وجود آن كه خدا ما را از آن نجات داده همانا به خدا افترا و دروغ بسته‌ایم و هرگز نشود كه ما به آیین جاهلانه باطل شما رجوع كنیم، مگر آن كه مشیت خدا قرار گیرد كه او پروردگار ماست و به مصالح ما آگاه است و ما بر او توكل كنیم و از او فتح و فیروزی طلبیم. پروردگارا تو در نزاع بین ما و امت به حق ما را فاتح گردان كه تو بهترین فیروزی دهنده‌ای.(اعراف/ 89) قوم پاسخ دادند: ما بسیاری از آن‌چه می‌گویی نمی‌فهمیم.(یعنی سخنانت بی معنی و بدون نتیجه است) و تو در میان ما شخصی بی ارزش و ناتوانی و اگر ملاحظه طایفه تو نبود، سنگسارت

می‌كردیم كه تو را نزد ما عزت و احترامی نیست.(هود/ 91) شعیب باز گفت: ای قوم، آیا طایفه‌ی من عزتش نزد شما بیش از خداست؟ و خدا را به كلی فراموش كرده‌اید؟ خدای من به هر چه شما می‌كنید، آگاه است.(هود/ 92) قوم شعیب پاسخ او گفتند: تو را بی شك به سحر و شعبده مفتون كرده‌اند.(شعراء/ 185) و تو جز آن كه بشری هستی مانند ما هیچ گونه مزیتی بر دیگران نداری و ما تو را دروغ می‌پنداریم.(شعراء/ 186) شعیب از آن مردم بی ایمان روی گردانید و گفت: ای قوم من به شما ابلاغ رسالت‌های خدا كردم و برای اتمام حجت اندرز و نصیحت نمودم. من چرا بر هلاك كافران غمگین باشم!(اعراف/ 93) شعیب گفت: ای قوم رأی و نظریه شماچیست. آیا اگر مرا از جانب پروردگار حجت روشن و دلیل قاطع باشد و از او بر من رزق حلال و پاكیزه برسد و غرض من از آن‌چه شما را نهی می‌كنم، ضدیت و مخالفت با شما نیست، بلكه تا بتوانم، تمام مقصودم اصلاًح امر شماست و از خدا در هر كار توفیق می‌طلبم و بر او توكل كرده و به درگاه او از شر بدان پناه می‌برم.(هود/ 88) اگر راست می‌گویی، قطعه‌ای از آسمان را بر سر ما فرو آور.(شعراء/ 187) شعیب گفت: خدا بهتر(بر صدق و دعوی من) و كذب قول و زشتی افعال شما آگاه است.(شعراء/ 188) آیا این كافران بر روی زمین به سیر نمی‌روند تا دلهایشان بینش و هوش یابد كه این كافران را چشم سر گرچه كور نیست. لیكن چشم باطن و دیده دل‌ها كور است.(حج/ 46) ای رسول ما، كافران به سخریه از تو تقاضای تعجیل در عذاب می‌كنند و هرگز وعده‌ی خدا خلف نخواهد شد و همانا یك روز نزد خدا چون هزار سال به حساب شماست.(حج/ 47) آیا از مكر خدا غافل و ایمن گردیده‌اند كه از آن غافل نشوند مگر مردم زیانكار.(اعراف/ 99) این مردمی را كه بعد از اقوامی كه همه مردند، وارث زمین شدند. خدا آگاه نفرموده، كه اگر ما بخواهیم به كیفر گناهانشان می‌رسانیم و بر دل‌هایشان مهر می‌نهیم و به گوش دل چیزی نشنوند و از آن پند نگیرید.(اعراف/ 100) و شعیب به مؤمنان گفت: اگر به آن‌چه من از طرف خدا مأمور به تبلیغ آن شده‌ام، گروهی ایمان آورد و گروهی ایمان نیاورده و به خصومت برخاستند. شما مؤمنان كه ایمان آورده‌اید، صبر پیشه كنید. تا خدا میان ما و آن‌ها داوری كند كه او

بهترین دادخواهان است.(اعراف/ 87) باز گفت: ای قوم شما هر كار كه می‌توانید انجام دهید. من هم هر چه موظفم خواهم كرد. به زودی شما خواهید دانست كه عذاب ذلت و خواری بر كدام یك از من و شما می‌آید و دروغگوی ما كیست. پس شما منتظر باشید كه من هم منتظر لطفاویم.(هود/ 93) و قوم عاد و ثمود را كه منازل ویرانشان را به چشم می‌بینید، آن‌ها نیز با آن كه بینا و هوشیار بودند، چون شیطان اعمال زشتشان را در نظرشان نیكو جلوه داد و از راه حق آن‌ها را بازداشت همه هلاك و نابود گردیدند.(عنكبوت/ 38) چه بسیار شهر و دیاری كه ما اهلش را در آن حال كه به ظلم و ستم مشغول بودند به خاك هلاك نشاندیم و اینك آن شهرها از بنیاد ویرانست و چه چاه و قنات‌های آب كه معطل بماند و چه قصرهای عالی بی‌صاحب گشت.(حج/ 45) و در این هلاك قوم شعیب نیز آیت بزرگی برای دیگران بود.(لیكن) اكثر مردم باز ایمان نیاوردند.(شعراء/ 190) و چنان‌چه مردم شهر و دیار همه ایمان آورده و پرهیزكار می‌شدند، همانا ما درهای بركات آسمان و زمین را بر روی آن‌ها می‌گشودیم و لیكن تكذیب كردند، ما هم آنان را به كیفر كردار زشت رسانیدیم.(اعراف/ 96) و لیكن ما امم و قبایلی را بیافریدیم كه عمر دراز یافتند و تو میان اهل مدین(كه به جهل و گمراهی می‌زیستند) نبودی تا آیات ما را بر آنان تلاوت كنی و لیكن ما(هركس مانند تو لایق دانیم) به رسالت می‌فرستیم.(قصص/ 45) شما هم به مانند آن‌هایی كه پیش از شما بودند، در صورتی كه پیشینیان از شما قوی‌تر و مال و اولادشان بیشتر بود به متاع فانی دنیا دو روزی به مانند شما متمتع بودند. اكنون هم كه نوبت به شما رسید از هلاك آن‌ها فراموش كرده به تمتع دنیا به سهم خود مانند آن‌ها سرگرم شدید. شما هم در شهوات دنیا به مانند آن‌ها فرو رفتید. آنان مردمی هستند كه اعمالشان در دنیا و آخرت نابود و باطل گشت و هم آنان به حقیقت زیانكاران عالمند.(توبه/ 69) باز او را تكذیب كردند و به عذاب سخت روز سایه‌بان گرفتار شدند، كه عذاب آن روزی بسیار سخت بود.(شعراء/ 189) و همانا خدای تو بسیار مقتدر و مهربان‌ست.(شعراء/ 191) پس زلزله بر آن‌ها آغاز گردید. شب را صبحكردند در حالی كه در خانه‌های خود به خاك هلاك افتادند.(اعراف/ 91)

آنان كه شعیب را تكذیب كردند و هلاك شدند و اثری از آن‌ها باقی نماند، خود زیان‌كار شدند.(اعراف/ 92) قوم شعیب او را تكذیب كردند و به كیفر آن شبی به زلزله سخت گرفتار شدند و صبح‌گاه همه را در خانه‌هایشان مرگ به زانو درآورد.(عنكبوت/ 37) این است شهرهایی كه ما بر تو اخبار اهلش را بیان كردیم همه را رسولانی با ادله روشن آمد. چون از پیش آن‌ها را تكذیب كرده بودند به آنان ایمان نیاوردند. هم چنین خدا هم(به شقاوت كفر) دل‌های كافران را مُهر خواهد كرد.(اعراف/ 101) آیا اخبار پیشینیان‌شان، مانند قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و اهل مدین و موتفكات(یعنی قوم شعیب و لوط) به آن‌ها نرسید كه رسولان الهی آیات و معجزت آشكار بر آن‌ها آوردند(آن‌ها نپذیرفتند و هلاك شدند آری) خدا هیچ ستمی بر آن‌ها نكرد، بلكه آن‌ها خود در حق خویش ستم كردند.(توبه/ 70) اكثر مردمان را در عهد استوار ندیدیم، بلكه بیشتر را عهدشكن و بدكار یافتیم.(اعراف/ 102) چنان هلاك شدند كه گویی هرگز در آن دیار نبودند. آگاه باشید كه اهل مدین هم مانند كافران قوم ثمود از رحمت خدا دور شدند.(هود/ 95) و نیز قوم شعیب، اصحاب مدین همه رسولان خود را تكذیب نمودند و موسی تكذیب شد و ما هم كافران را مهلت دادیم، سپس آن‌ها را به عقوبت گرفتیم و چه قدر مؤاخذه من از كافران سخت خواهد بود.(حج/ 44) و هنگامی كه حكم قهر ما فرا رسید، ما شعیب و كسانی كه به او ایمان آوردند به لطف و مرحمت خود نجات دادیم و ستمكاران امت او را صیحه عذاب فرا گرفت كه صبح‌گاه همه در دیار خود هلاك شدند.(هود/ 94) ما هیچ پیغمبری به هیچ شهر و دیاری نفرستادیم مگر آن كه اهلش را به شدائد و محن مبتلا ساختیم تا مگر توبه كرده و به درگاه خدا تضرع و زاری كنند.(اعراف/ 94) سپس آن سختی‌هارا به آسایش و خوشی مبدل كردیم تا به كلی حال خود را فراموش كرده و گفتند: آن رنج و محنت به پدران ما رسید، ما هم به ناگاه آنان را به كیفر اعمالشان عقاب كردیم در حالی كه از توجه به آن عقاب غافل بودند.(اعراف/ 95) و یا شهر و دیاری كه به اهلش با آن كه ستم‌كار بودند، مهلت دادیم تا روزی آن‌ها را به انتقام گرفیتم و بازگشت خلق به سوی من است.(حج/ 48) باز اصحاب ایكه(یعنی امت شعیب) هم پیغمبران خود را

تكذیب كردند.(شعراء/ 176) هنگامی كه رسولشان شعیب به آن‌ها گفت: آیا شما خدا ترس و پرهیزكار نخواهید شد.(شعراء/ 177) آیا اهل شهر و دیار از آن ایمنند كه شبان‌گاه كه در خوابند عذاب ما آن‌ها را فرا گیرد.(اعراف/ 97) آیا اهل شهر و دیار از آن ایمنند كه به روز كه سرگرم بازی‌چه دنیا هستند عذاب ما آنان را فرا رسد.(اعراف/ 98)

حضرت شعیب بن مِهرَم(علیه السلام)

یكی از پیامبران بنی‌اسرائیل حضرت شعیب بن مهرم بن حضور بن عدی(علیه السلام) است.

او از جمله پیغمبران بزرگواری بود كه در شهر حضور رسالت داشت و مردم را به خداپرستی و اعمال نیك دعوت می‌كرد. اهالی شهر حضرت شعیب(علیه السلام) را تكذیب و عاقبت اشرار قوم، متفقاً بر سر آن حضرت تاختند و ایشان را شهید كردند.

در این حال خداوند غضب فرمود و بخت‌النصر را بر آن‌ها مسلط كرد. آن‌ها از فشار لشكر بخت‌النصر پا به فرار گذاشتند. قشون بخت‌النصر آنان را تعقیب و همگی را كشتند و اهالی شهر همگی از دم شمشیر سربازان بخت‌النصر نابود شدند. مدت عمر حضرت شعیب(علیه السلام) 43 سال بود كه شهید شد. آن حضرت غیر از حضرت شعیب(علیه السلام) است كه پدر زن حضرت موسی(علیه السلام) است.⁽¹⁾

حضرت شعیب بن مهرم(علیه السلام)،از منظر قرآن

و چه بسیار مردم مقتدری در شهر و دیارها بودند كه ما به جرم ظلم و ستمكاری آن‌ها را در هم شكسته و هلاك ساختیم و قومی دیگر به جایآن‌ها بیافریدیم. پس هنگامی

كه آن ستمكاران عذاب ما را به چشم مشاهده كردند، از آن دیار رو به فرار نهادند(به آن‌ها خطاب شد) كه مگریزید. رو به خانه‌های خود آرید و به اصلاًح فسادكاری‌های خویش كه روزی ممكن است از آن بازخواست شوید بپردازید. در آن هنگام ظالمان به حسرت و ندامت گفتند: ای وای بر ما كه سخت ستمكار بودیم و پیوسته همین گفتار بر زبانشان بود تا آن كه ما همه را طعمه شمشیر مرگ، و هلاك ساختیم.(انبیاء/ 11 الی 15)

حضرت ذوالقرنین(علیه السلام)

و از تو، ای رسول سؤال از ذوالقرنین می‌كنند. پاسخ ده كه من به زودی حكایت او را به شما تذكر خواهم داد.(کهف/83)

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: ذوالقرنین، بنده‌ی شایسته خدا، عیاش نام داشت و چون مطیع و فرمانبردار خدا بود، او را به عبدالله هم می‌گفتند. این بنده‌ی صالح را خداوند حجت بر بندگانش فرمود. پس او قومش را به دین حق خواند و آن‌ها را امر به پرهیزكاری از معاصی نمود. سپس حضرت فرمودند: خداوند، ذوالقرنین را قدرتی عطا فرموده بود که به مغرب و مشرق عالم رسید و به زودی خدا سنت او را در قائم، از فرزندان من جاری خواهد كرد و مشرق و مغرب دنیا را طی خواهد نمود از آن‌چه ذوالقرنین طی كرده بود بلكه بیشتر و تمام گنج‌ها و معادن دنیا را برای آن حضرت ظاهر می‌كرد و خداوند حضرت قائم را یاری فرماید و ترسی از ایشان در دل‌های خلق می‌افكند. او زمین را پر از عدل و عدالت فرماید پس از آن كه از ظلم و جور پر شده باشد. ⁽¹⁾

چرا ذوالقرنین

روایت زیادی است كه چرا عیاش را ذوالقرنین گفتند.

برای نمونه چندی از آن را نقل می‌كنیم:

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: پروردگار او را به آسمان اول بالا برد و حجاب‌ها را از چشم او برداشت و آن‌چه در مشرق و مغرب عالم بالا و زمین بود مشاهده كرد و خداوند از هر چیزی علمی، از جمله حق و باطل را به او شناساند.

در احادیث بسیار از ائمه اطهار(علیه السلام)، آمده در جواب سؤالی كه ذوالقرنین چه كسی بوده؟ فرمودند: مَثَل ما مَثَل ذوالقرنین است كه ایشان پیغمبر نبود، ولی عالم بود و سخن حق تعالی را می‌شنید.⁽¹⁾

ما او را در زمین تمكین و قدرت بخشیدیم و از هر چیزی رشته‌ای به دست او دادیم.(کهف/84)

از حضرت علی(علیه السلام) سؤال شد: ذوالقرنین پیغمبر بود یا فرشته و شاخ‌هایش از طلا بود یانقره؟

حضرت فرمودند: ذوالقرنین نه پیغمبر بود و نه ملك و شاخ‌هایش نه از طلا بود و نه از نقره لیكن او بنده‌ای بود كه خدا را دوست می‌داشت و برای خدا كار كرد. خداوند هم او را دوست می‌داشت و پاداش می‌فرمود.

سپس حضرت فرمودند: خدا رحمت كند برادرم ذوالقرنین را كه خطا نكرد، در آن راهی كه رفت و در آن‌چه طلب كرد.

قطب راوندی در قصص الانبیاء می‌نویسد: ذوالقرنین، عیاش یا عبدالله نام داشت و در زمان حضرت خضر پادشاه مشرق و مغرب و مالك آن بود.

عمادزاده در تاریخ‌الانبیاء خود نوشته: حضرت خضر و ذوالقرنین با هم پسر خاله بودند.

بین مفسران و اربابان تاریخ اختلاف نظر است كه ذوالقرنین همان اسكندر رومی است یا نه ولی از احادیث معتبر از ائمه اطهار(علیه السلام) چنین مشخص می‌شود كه این نیست و او شخص دیگری است.

اكثر مورخین و مفسرین معتقدند كه او همان كورش كبیر بوده.

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: ذوالقرنین پیغمبر نبود ولی بنده‌ی شایسته خدا و مطیع و فرمان‌بردار او بوده. پروردگار او را مخیر گردانید، در انتخاب ابر سخت یا نرم.

ذوالقرنین ابر نرم را اختیار كرد و بر آن سوار شد و به هر گروهی كه می‌رسید، حجت خود را به آن‌ها اعلام و ابلاغ می‌نمود.

در ادامه حضرت فرمودند: حق تعالی ابر سخت و صعب را برای حضرت صاحب‌الامر(علیه السلام) آقا امام زمان(عج) گذاشت. پرسیدند: صعب به چه معناست؟

حضرت فرمودند: آن ابری است كه در آن رعد و برق و صاعقه باشد و آن حضرت بر چنین ابری سوار خواهند شد و به آسمان‌های هفت‌گانه بالا خواهند رفت و زمین هفت‌گانه كه پنج زمین آباد و دو زمین آن خراب است، مشاهده خواهند كرد.

ذوالقرنین به این علت ابر نرم را اختیار كرد، چون می‌دانست خداوند ابر صعب را برایحضرت قائم ذخیره فرموده است. او هم از آن رشته و وسیله حق پیروی كرد.(کهف/85)

سفر ذوالقرنین به مغرب زمین

خداوند به ذوالقرنین قدرت و علمی آموخت كه از آن پیروی كند تا بتواند به آن‌چه خواهد برسد و در راه صحیح استفاده كند.

او هم از آن رشته و وسیله حق پیروی كرد.(کهف/85)

ذوالقرنین فكر می‌كرد كه خورشید در محل غروب در چشمه‌ای آب گرم لجن آلود فرو می‌رود. پس با لشكر خود به طرف مغرب سفر كرد تا موقعیت غروب خورشید را ببیند.⁽¹⁾

حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: محلی كه ذوالقرنین مشاهده كرد، خورشید در چشمه‌ای فرو می‌رود، آن‌جا شهر جابلقا بود. در آن محل قومی را دید كه در كفر و شرك هستند.

خداوند به ذوالقرنین فرمود: آیا عذاب می‌كنی یا آن‌ها را می‌كشی؟ یا به آن‌ها نیكی می‌كنی؟

تا هنگامی كه ذوالقرنین به مغرب رسید، جایی كه خورشید را چنین می‌یافت كه در چشمه آب تیره‌ای غروب می‌كند و آن‌جا قومی را یافت كه ما به ذوالقرنین دستور دادیم كه تو درباره‌ی این قوم با قهر و عذاب یا لطف و رحمت به جای آور.(کهف/86)

ذوالقرنین گفت: اگر كسی شرك آورد و در كفر باشد، او را عذاب خواهم كرد كه پس از مراجعت به سوی پرودگارش عقاب آخرتش بیشتر است.

ذوالقرنین گفت: اما هر كس ستم كرده، او را به كیفر خواهم رسانید و سپس هم كه(بعد از مرگ) به سوی خدا بازگردد، خدا او را به عذابی بسیار سخت كیفر خواهد كرد.(کهف/87)و اگر كسی به پروردگار یكتا ایمان آورد و كارهای نیك انجام دهد، من او را اجر نهم و رحمت الهی بر او جاری خواهد شد.

و اما هر كس به خدا ایمان آورد، نیكوترین اجر یابد و هم ما امر را بر او سهل و آسان

گیریم و از هر جهت وسایل آسایش او را فراهم سازیم.(کهف/88)

ذوالقرنین در بازگشت از سفر غرب، با لشكر خود به ظلماتی برخورد و وارد شد. در آن‌جا كسی چیزی مشاهده نمی‌كرد. فقط صدای سم اسبان كه بر روی دانه‌های ریز راه می‌رفتند، شنیده می‌شد. لشكر پرسید: ای پادشاه این‌ها چیست؟ ذوالقرنین گفت: اگر آن‌ها را بردارید پشیمان و برندارید هم پشیمان می‌شوید.

در این حال هر كس به اندازه‌ی توانش برداشت و بعضی دیگر برنداشتند.

زمانی كه از دالان ظلمات بیرون آمدند، دیدند آن سنگ‌ها زبرجد بوده. پس آنان كه برنداشتدند، پشیمان كه چرا برنداشتند و كسانی كه برداشته بودند، پشیمان كه چرا بیشتر برنداشتند.

مؤلف گوید: این اتفاق مثالش دنیاست كه هر چه بندگی خدا و پیروی از ولایت و عمل خیر كنیم، در آخرت پشیمان كه چرا بیشتر نكردیم. وای به احوال آن‌ها كه طاعت خداوند را به جا نمی‌آورند و پیروی از ولایت نمی‌كنند. ⁽¹⁾

سفر ذوالقرنین به مشرق زمین

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: حق تعالی، ذوالقرنین را حجت بر قومش فرمود و پادشاهی تمام زمین از مشرق تا مغرب را به او عطا كرد.

در یكی از سفرهایش به مشرق زمین به قومی برخورد كرد كه خانه و مسكن نداشتند و عریان به صورت نیمه‌وحشی زندگی می‌كردند. زبان آن‌ها خاص خودشان و كسی آن را متوجه نمی‌شد. آن‌ها به ذوالقرنین گفتند: ما در این‌جا از شر یاجوج و ماجوج در اماننیستیم. آنان پشت این كوه زندگی می‌كنند و در زمان رسیدن محصول حمله می‌كنند و زراعت‌های ما را خراب كرده و به یغما می‌برند و حتی بچه‌های ما را می‌كشند و می‌خورند.

هزینه ساخت سدی را به تو می‌دهیم كه بین ما و آن‌ها بسازی، تا از حمله‌های آنان در امان باشیم.

تا آن كه به مشرق زمین رسید. آن‌جا قومی را یافت كه ما میان آن‌ها و آفتاب ساتری قرار ندادیم. هم‌چنین بود و البته ما از احوال آن کاملاً با خبریم. باز با وسایل تعقیب می‌كرد. تا رسید میان دو سد(دو كوه بین دو كشور، در شمال یا جنوب انتهای خاك تركستان) آن‌جا قومی را یافت كه سخنی فهم نمی‌كردند. آنان گفتند: ذوالقرنین، یاجوج و ماجوج(پشت این كوه) فساد و خون‌ریزی و وحشی‌گری بسیار) می‌كنند. آیا چنان كه ما خرج آن را به عهده گیریم سدی میان ما و آن‌ها می‌بندی(كه ما از شر آنان آسوده شویم؟)(کهف/90الی 94)

ذوالقرنین گفت: خداوند به من مال و ثروت و قدرت كافی عنایت فرموده و نیازی به پول شما ندارم فقط شما كارگر و نیروی انسانی را برای من تأمین كنید. هزینه ایشان و ساخت سد با من.

ذوالقرنین گفت: تمكن و ثروتی كه خداوند به من عطا فرموده از هزینه شما بهتر است. اما شما با من به قوت بازو كمك كنید تا سدی محكم برای شما بسازم كه به كلی مانع دستبرد آن‌ها شود.(کهف/95)

آن‌ها قبول كردند. ذوالقرنین دستور داد، زمین بین دو كوه را برای پایه‌های سد كندند تا به آب رسیدند و آن را با سنگ و آهن و مصالح ساختمانی پر كردند و دیوارهای سد به همین طریق تا تاج بالا بردند، سپس مس را ذوب كردند و به دیوار سد كه از آهن و سنگ بود ریختند.

و گفت: قطعات آهن بیاورید. آن‌گاه دستور داد كه زمین را تا به آب بكنند و از عمق زمین تا مساوی دو كوه از سنگ و آهن دیواری بسازند و سپس آتش افروخته تا آهن گداخته شود آن‌گاه مس گداخته بر آن آهن وسنگ ریختند.(کهف/96)

با وجود آن سد مستحكم و غیر قابل نفوذ از حملات بی رحمانه قوم یاجوج و ماجوج به مردم محروم ستم دیده جلوگیری شد. به طوری كه آن قوم قادر به تخریب یا بالا رفتن از سد نبودند. ⁽¹⁾

از آن پس آن قوم نه هرگز به شكستن آن سد و نه بر بالای آن شدن توانایی یافتند.(کهف/97)

در آن حال ذوالقرنین خطاب به آن‌ها گفت: البته از لطف خدا و مرحمت او توانستیم چنین سدی را بسازیم، ولی دوام آن تا روز قیامت یا ظهور حضرت قائم عج است كه در آن موقع این سد متلاشی و خُرد می‌شود.

ذوالقرنین گفت: كه این از لطف و رحمت خدای منست و آن‌گاه كه وعده‌ی خدا فرا رسد(كه روز قیامت یا ظهور حضرت قائم است) آن سد را متلاشی و پاره پاره گرداند و البته وعده‌ی خدا محقق و راست خواهد بود.(کهف/98)

تا روزی كه راه یاجوج و ماجوج باز شود و آنان از هر جانب پست و بلندی زمین شتابان درآیند.(انبیاء/96)

و روز آن وعده كه فرا رسد، خلایق همه در محشر چون موج مضطرب و سرگردان باشند و نفخه صور دمیده شود و همه خلق در صحرای قیامت جمع آیند و دوزخ را آشكار به كافران بنماییم.(کهف/99و100)

مردان خدا توفیقات خویش را از رحمت خداوندی می‌دانند و هرگز مغرور نمی‌شوند. امنیت یكی از نعمت‌های الهی است. ساخت سد برای امنیت بود. قداست كار و تلاش و محكم‌كاری و هم‌كاری مردم در امور همه‌گانی مدریت و صنعت همه مجموعه‌ای از الطاف پروردگار است. با تأمین امنیت مردم، بهتر می‌توان تبلیغ دین و ارشاد نمود.ذوالقرنین پس از اتمام سد مردم را به معاد آشنا كرد و گفت: در آستانه قیامت همه چیز خراب می‌شود. شرك و كفر، ظلم است. در مقابل ایمان و صداقت، سعادت است.

عذاب دنیا مانع كیفر آخرت نمی‌شود با نیكان و بدان نباید یک‌سان برخورد كرد.

برخورد شدید با ستمگران و نرمش با مؤمنان، شیوه‌ی رهبران الهی است.

با این حال در كیفر و عذاب نباید عجله كرد. افراد صالح و متعهد برای نجات محرومان پیگیر و پشتكار دارند. آن‌چه مهم می‌باشد، هدایت و خدمت به مردم كه این

خود از الطاف الهی است.⁽¹⁾

ذوالقرنین و فرشته

ذوالقرنین پس از پایان ساخت سد با لشكر خود به راه افتادند. پس از مدتی به كوه عظیمی رسیدند. دوالقرنین چشمش به ملكی افتاد كه در بالای كوه در حال حمد و ثنای پروردگار است. از كوه بالا رفت، فرشته‌ای را مشاهده كرد كه در ظلمات با تضرع با خدای خود راز و نیاز می‌كند. فرشته خطاب به ذوالقرنین گفت: ای فرزند آدم، راهی دیگر نبود كه به این‌جا آمدی؟ تا كنون احدی قبل از تو به این‌جا نیامده. ذوالقرنین پرسید: تو كیستی؟ گفت: من ملكی از ملائکه‌ی خدایم كه موكلم به این كوه. و از این كوه بزرگ‌تر نیست و نیز ریشه‌ای به هر شهر و دیار دارد و هرگاه حق تعالی خواست شهری را به زلزله آورد، به من وحی می‌كند و من آن شهر را به حركت در می‌آورم.

ذوالقرنین به ملك گفت: حال كه تا این‌جا آمدم، مرا نصیحتی كن.

ملك گفت: غم روزی فردا را مخور و عمل امروز را به فردا می‌فكن و غم چیزی كه از دستت رفته نخور و با مردم با مهربانی رفتار كن و ظلم و تكبر نكن.⁽²⁾

ذوالقرنین و پیرمرد

ابن بابویه و وهب بن منبه روایت كردند: دوالقرنین در راه بازگشت از مشرق پیرمردی را دید كه نماز می‌خواند. ایستاد تا نماز آن مرد تمام شود. ذوالقرنین به او گفت: چه طور خوف نكردی از دیدن من؟ مرد گفت: با كسی مناجات می‌كردم كه لشكرش از تو بیشتر است و پادشاهی و قدرتش از تو قوی‌تر و تمام نشدنی.

اگر در آن لحظه روی به تو نكردم، حاجت خود را از او طلب می‌كردم.

ذوالقرنین گفت: آیا حاضری با من بیایی و وزیر من شوی كه در امور مملكتی از تو

كمك گیرم؟ مرد گفت: بلی ولی به چهار شرط. ذوالقرنین قبول كرد.

ذوالقرنین گفت: كدام مخلوق قادر به این خصلت‌هاست. مرد گفت: من با كسی هستم كه قادر به تمام این امور است و حتی تو هم در تحت قدرت اویی.

سپس مرد با خدا از ذوالقرنین پرسید: چیست آن دو كه از زمان خلقت تا به حال برپاست و آن دو كه جاریند و آن دو كه پیوسته در پی یك‌دیگرند و آن كه همیشه با یك‌دیگر دشمنند؟

ذوالقرنین گفت: آن دو كه تا كنون برپایند، آسمان و زمین است و آن دوكه جاریند، آفتاب و ماه است و آن دو كه پی یك‌دیگرند شب و روزند و آن دو كه دشمنند، مرگ و زندگی است. مرد گفت: مرحبا كه دانایی. ⁽¹⁾

ذوالقرنین و امتی دانا

ذوالقرنین هم چنان به راه خود ادامه داد. تا به سرزینی رسید كه امتی دانا و هدایت شده داشت. به آن‌ها گفت: من تمام زمین را از مشرق و مغرب و دریاها و روشنایی و تاریكی را گشته و دیده‌ام ولی مثل شما ندیدم!! به من بگویید، چرا قبر مردگان شما بر درخانه‌های شماست.

گفتند: برای آن كه مرگ را فراموش نكنیم.

گفت: چرا خانه‌های شما در ندارد.

گفتند: برای آن كه در میان ما دزد و خائن نیست و همه امین هستند.

گفت: چرا میان شما حاكمی نیست؟

گفتند: زیرا به یك‌دیگر ظلم نمی‌كنیم.

پرسید: چرا تفاوت در احوال و اموال شما نیست؟

گفتند: برای آن كه اموال زیاد خود را با یك‌دیگر تقسیم می‌كنیم.

پرسید: چرا نزاع و اختلاف میان شما نیست.؟

گفتند: برای آن كه دل‌های ما با یك‌دیگر الفت و دوستی دارد.

پرسید: چرا سخن شما یكی است و با هم مهربان هستید؟

گفتند: به سبب آن كه دروغ نمی‌گوییم و مكر و حیله نمی‌كنیم.

پرسید: چرا شما همه خوش اخلاق و مهربانید؟

گفتند: برای آن كه فروتنی شعار ماست.

پرسید: چرا عمر شما زیاد است؟

گفتند: برای آن كه صله رحم می‌كنیم، به عدالت حكم می‌كنیم و ستم نمی‌كنیم.

پرسید: چرا قحطی در میان شما نیست؟

گفتند: برای آن كه شكرگزار پروردگار هستیم و لحظه‌ای از استغفار غافل نمی‌شویم.

پرسید: چرا بلا و آفت بر شما و اموال شما نمی‌رسد؟

گفتند: برای آن كه توكل بر خدا داریم و باران را از ستارگان نمی‌دانیم. آن را از نعمت‌های خدا می‌شماریم.

پرسید: آیا پدران شما نیز هم‌چنین بودند؟

گفتند: پدران ما فقیران را كمك می‌كردند. اگر كسی بر آن‌ها ستم می‌كرد، او را عفو می‌كردند. اگر كسی بدی می‌كرد به او محبت می‌نمودند و برای گناه‌كاران استغفارمی‌كردند. با خویشان خود مهربان بودند. در امانت خیانت نمی‌كردند و همیشه راستگو بودند و دروغ نمی‌گفتند، پس در این حال خداوند كارهای ایشان را اصلاًح می‌كرد.

ذوالقرنین چون این چنین شنید، نزد آن‌ها ماند تا به رحمت خدا پیوست.

عمر آن جناب لحظه مرگ پانصد سال بود. ⁽¹⁾

مکان سد یاجوج و ماجوج

در این كه امکانات ذوالقرنین چه بوده و یا محدوده‌ی حكومتش كجا بوده و یا او همان كورش كبیر است یا غیر سخنان بسیاری بیان شده است.

جناب استاد حسین عمادزاده در كتاب تاریخ انبیاء خود معتقد است، ذوالقرنین همان كورش كبیر می‌باشد.

محل ساخت سد در سلسله كوه‌های قفقاز به صورت دیواری است كه راه میان شمال و جنوب را بسته و فقط یك راه باز گذاشته، و آن همان تنگه‌ای است به نام تنگه داریال كه در نقشه‌های فعلی نشان داده شده. آن دیوار آهنی و باستانی كه هم اكنون نیز موجود است، بی شك همان سدی است كه كورش كبیر بنا نهاده، زیرا اوصافی كه قرآن درباره‌ی سد ذوالقرنین بیان فرموده، کاملاً بر آن منطبق می‌باشد و در ساختمان آن الواح آهنین و مس گداخته برای بستن مفاصل و استحكام سد استفاده شده.

یكی از مدارك مهم دراثبات این موضوع آن كه در آثار باستانی ارمنستان این دیواره به بهاك گورایی نامیده شده؛ به معنای تنگه كورش یا معبر كوروش است.

سند دیگری در مورد این ادعا این است كه مردم گرجستان و قفقاز آن تنگه به زبان خود از زمان قدیم درب آهنین نامیده‌اند و ترك‌ها آن را به تركی دامركپو ترجمه كردند. اولین مورخ جهانگرد كه از این سد نام برده، شخصی یهودی به نام یوسف بوده و پس از آن مورخ معروف، پروكوپیس كه در قرن ششم میلادی می‌زیسته از محل دیدن كرده وشرح مفصلی راجع به آن سد نگاشته.

علاوه بر آن نهر سائوس، یعنی نهر كورش كه هنوز به همین نام باقی است و در همان ناحیه واقع است در تمام نقشه‌ها كه از قرن هجدهم تا كنون برای آن نواحی طراحی و تنظیم شده، نام نهر مذكور صریحا ذكر شده است.

لازم به ذكر است سد یاجوج ماجوج كه كورش كبیر بنا نهاده را بعضی از مفسرین

چون بیضاوی با دیوار طولانی و بلندی به نام دربند كه در زمان ساسانیان در سواحل دریای خزر بنا شده و به عربی، باب الابواب ترجمه شده اشتباه كرده و آن دیوار هیچ یك از مشخصاًتی كه در قرآن آمده را ندارد. این اشتباه از این جهت رخ داده كه سد تنگه داریاب و دیوار دربند در نزدیكی یك‌دیگر هستند. در صورتی كه دیوار خزر یا سد دربند بنا به گفته مورخین اسلام به فرمان انوشیروان بنا گردیده. از طرفی یوسف جهانگرد یهودی، قرن‌ها قبل از انوشیروان می‌زیسته كه از سد ذوالقرنین(كورش كبیر) دیده و گفتگو كرده. ⁽¹⁾

این موضوع را دانشمند معروف اسلامی، ابوالكلام آزاد كه زمانی وزیر فرهنگ كشور هند بوده در تحقیقات خود نگاشته كه خلاصه آن چنین است:

ذوالقرنین همان كورش كبیر، پادشاه هخامنشی می‌باشد.

گفته وی در تفسیر نمونه جلد 12، به نقل از كامل ابن اثیر جلد 1 و تفسیر فخر رازی آمده هم چنین آیت الله علامه امینی در المیزان جلد 13، ص 414 مطلب را تأیید فرمودند.⁽²⁾

42-حضرت خضر(علیه السلام)

نام آن حضرت بلیا یا تالیا، پسر ملكان بن غابر بن ارفخشد بن سام بن نوح(علیه السلام) می‌باشد.

كنیه‌اش، ابوالعباس و لقبش خضر است و با ذوالقرنین(كوروش كبیر)، پسر خاله هستند.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: تالیا از پیامبران مرسل بود كه خداوند او را به سوی قوم خود مبعوث فرمود. وی مردم را به توحید و یكتاپرستی دعوت می‌كرد. معجزه‌اش آن بود كه به هر زمین بی علفی یا چوب و درخت خشكی دست یا تكیه می‌زد، سبز می‌شد و برگ بر آن می‌رویید. از این جهت به آن حضرت، خضر گفتند. پدرش، ملكان از پادشاهان عصر و جز او فرزندی نداشت. خضر همواره در اطاقی به عبادت پروردگار مشغول بود. پدر بیم داشت كه مبادا نسل او قطع شود. او را مزدوج كرد ولی وی به همسرش التفاتی نمی‌كرد. پدرش مجدداً همسر دیگری برای او انتخاب نمود و هم‌چنان با زنان انسی نداشت. پدر برآشفت و او را زندانی كرد. خضر پس از مدتی فرار نمود و نزد پسر خاله ی خود، ذوالقرنین رفت و یكی از صاحب منصبان و امیران لشكر او شد.

حضرت امام رضا(علیه السلام) فرمودند: خضر(علیه السلام)، آب حیات خورد و زنده است تا وقتی كه صور

دمیده شود، همه زندگان بمیرند. پس نزد ما می‌آید و سلام می‌كند. ما صدای او را می‌شنویم ولی او را نمی‌بینیم. حق تعالی، خضر را مونس، قائم آل محمد صلوات الله علیهم فرموده كه در تنهایی رفیق آن حضرت باشد.

در احادیث معتبر آمده: محل استقرار آن حضرت، مسجد سهله یا مسجد صعصعه و یا در امکان مقدسه می‌باشد.

ابن طاووس روایت كرده: حضرات خضر و الیاس همه ساله در مراسم حج تمتع یك‌دیگر را ملاقات و بندگان صالح خداوند را دعا می‌كنند.

طبری نوشته: خضر(علیه السلام) بارها به محضر حضرات چهارده معصوم(علیه السلام) حاضر می‌شده و سؤالاتی را از ایشان می‌پرسیده و در رحلت هر یك از معصومین(علیه السلام) برای عرض تسلیت به خاندان ائمه مراجعه می‌كرده. هم‌چنین در زمان رحلت آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) آمد و حسنین(علیه السلام) را تسلیت و تعزیت گفت و ایشان را به قبری كه نوح(علیه السلام) برای حضرت علی(علیه السلام) آماده كرده بود راهنمایی نمود.⁽¹⁾

43-حضرت موسی بن فِلسی(علیه السلام)

اشاره

موسی بن فلسی بن میثا بن یوسف بن یعقوب(علیه السلام) از انبیاء عظام و ظهورش قبل از موسی بن عمران(علیه السلام) بوده. وی با حضرت خضر ملاقات كرد و از او علم آموخت. مفسرین و مورخین از جمله فخر رازی بر آنند كه موسی بن عمران(علیه السلام) از انبیاء اولوالعزم و علمش الهی و دانش او از حضرت خضر فزونی بیشتر بود و نیازی به آموختن علم از شخص را نداشته. پیامبر اولوالعزم مطلبی را فراموش نمی كند و قولی كه می‌دهد خود را بر انجام آن ملزم می‌داند.(قصص/14)

سرزمین هر دو موسی، مصر بوده و با فاصله زمانی از یك‌دیگر ظهور كردند.

روزی موسی بن فلسی(علیه السلام) در مصر مردم را ارشاد و خطبه می‌خواند. بنی‌اسرائیل كه سخنان او را می‌شنیدند، در تعجب ماندند از میان شنوندگان مردی برخواست و گفت: ای موسی، آیا خداوند در همه دنیا مردی از تو داناتر خلق كرده؟ موسی بن فلسی(علیه السلام) گفت: نمی‌دانم، ولی داناتر از خودم را نمی‌شناسم. در این حال حق تعالی به جبرئیل(علیه السلام) وحی فرمود، موسی را دریاب كه غرور او را هلاك نكند و به او بگو: در مجمع البحرین مردی در آن‌جا تكیه بر سنگی داده كه داناتر از توست. برو از او علم بیاموز. جبرئیل(علیه السلام) وحی را

به موسی بن فلسی ابلاغ فرمود. موسی متوجه شد كه خطا كرده و ترسان از درگاه پروردگار عذرخواهی نمود.

موسی بن فلسی(علیه السلام) و حضرت خضر(علیه السلام)

طبق دستور الهی موسی(علیه السلام) به وصی خود یوشع بن نون فرمود: یک ماهی بریان و چند قرص نان برای توشه راه بردار تا به جست‌وجوی مرد دانا به مجمعاًلبحرین رویم.(مجمعاًلبحرین محل تلاقی دو دریا را گفته‌اند كه تلاقی اقیانوس هند و دریای سرخ در باب‌المندب یا محل تلاقی اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه نزدیكی جبل‌الطارق بوده) موسی بن فلسی(علیه السلام) خطاب به كارگزار خود گفت: حركت می‌كنیم و هیچ استراحتی نمی‌كنیم تا به محل مورد نظر برسیم. از مصر بیرون آمدند و شب و روز راه پیمودند تا نزدیک سر چشمه‌ای، كنار سنگی كمی استراحت كردند. خادم ساعتی آسوده به خواب رفت. موسی(علیه السلام) پس از استراحت برخاست و وضو گرفت از دست وی قطره آبی در زنبیل غذا روی ماهی بریان چكید. ماهی زنده شد و خود را به آب دریا انداخت و رفت.

سپس موسی و یوشع به راه افتادند ولی فراموش كردند که زنبیل غذا را با خود ببرند. پس از طی مسافتی وقت غذا خوردن رسید. موسی(علیه السلام) گفت: غذا را آماده كن تا بخوریم. یوشع گفت: آن‌جا كه استراحت كردیم، ظرف غذا را فراموش کردم که با خود بیاوریم و در تعجب هستم كه چگونه ماهی بریان زنده شد و به دریا رفت. موسی گفت: خدا را سپاس كه ما به مقصود خود رسیدیم، چون به من وحی شد كه ماهی تو را هدایت می‌كند. پس برگشتند و به منزلگاه اول كه ماهی در آن مکان به دریا رفت، رسیدند. در آن‌جا به خضر(علیه السلام) برخوردند كه در حال عبادت پروردگار بود. موسی جلو رفت و سلام كرد. حضرت خضر جواب او را داد و پرسید: تو كیستی كه به این‌جا آمده‌ای؟ موسی جواب داد: من موسی بن فلسی بن یوسف هستم. به سراغ تو آمده‌ام تا از علم تو بهره‌مند شوم و اگر اجازه دهی مطیع و همراه تو باشم. خضر پاسخ داد: كارهایی را كه من انجام می‌دهم، چون اسرار و رموز آن را نمی‌دانی، صبر و تحمل نداری و ممكن است، زبان به اعتراض و گله

بگشایی. موسی گفت: در حضور عالمی چون تو كه به لطف خدا و با مشقات زیاد یافتم، هیچ‌گاه انكار چیزی نمی‌كنم و صبر پیشه می‌كنم. حضرت خضر(علیه السلام) گفت: ای موسی به شرطی همراه من باش كه هرچه دیدی اعتراض نكنی و منكر نشوی و علت كار مرا نپرسی، تا آن كه بعداً سّر كار را بر تو روشن كنم. موسی شرط را قبول كرد و هر دو به طرف دریا حركت كردند و سوار بر كشتی شدند. موسی، یوشع بن نون وصی خود را مرخص كرد كه به مصر برگردد. ⁽¹⁾

شكستن كشتی

وقتی كشتی حامل خضر و موسی و جمعی دیگر از مسافران به وسط دریا رسید، خضر تبری از ناخدای كشتی گرفت و شروع به شكستن تخته‌های آن كرد به طوری كه نزدیك بود آب به داخل كشتی بیاید و آن را غرق كند. موسی مضطرب شد و گفت: ای خضر این چه كاری است كه می‌كنی؟ صاحب كشتی را متضرر و مسافرین را غرق می‌كنی. خضر گفت: ای موسی نگفتم، صبر و تحمل كارهای مرا نداری و به كاری كه از روی حكمت انجام می‌دهم، آگاه نیستی. موسی گفت: مرا ببخش، شرط خود را فراموش كردم دیگر مداخله نمی‌كنم. خضر هم‌چنان به كار خود و سوراخ كردن كشتی ادامه می‌داد تا یکی از خدمه كشتی فریاد برآورد كه چه می‌كنی؟ سپس كشتی را مرمت كردند تا به ساحل رسید.

خضر(علیه السلام) و موسی(علیه السلام) از كشتی پیاده شدند و به راه افتادند تا به ابتدای شهر ایله كه در حوالی اراضی شام و حجاز بود رسیدند در آن‌جا چند كودك را دیدند كه مشغول بازی هستند. خضر(علیه السلام) در بین بچه‌ها طفلی را كه نامش، حسیون فرزند سلاث و مادرش شاهویه و بسیار زیباروی بود، را گرفت و در پس دیواری برد و بدون آن كه سؤالی كند، با كارد سر كودك را برید و سپس به راه خود ادامه داد. موسی(علیه السلام) ناراحت شد و فریاد كشید: چرا طفلی كه كسی را نكشته و بی گناه بود، كشتی؟! خضر گفت: ای موسی باز ازمن سؤال

كردی و اعتراض نمودی؟! من كه گفتم تو طاقت دیدن كارهای مرا نداری. موسی(علیه السلام) عذرخواهی كرد و گفت: از این پس اگر سؤالی یا اعتراض كردم ترك مصاحبت با من بكن. خضر و موسی وارد شهر ایله شدند، در حالی كه گرسنه و تشنه بودند و هیچ زاد و توشه‌ای نداشتند. از طرفی اهالی شهر به آن‌ها آب و غذا نمی‌دادند و دروازه‌ی شهر را بستند. خضر و موسی هر دو پشت دروازه، آن شب را در حال گرسنگی و تشنگی و سرمای شدید سپری كردند. چون صبح شد حركت كردند تا به دیواری رسیدند كه خم شده و نزدیك به خراب شدن بود. خضر مشغول تعمیر دیوار شد و آن را با سنگ و گل محكم نمود. موسی گفت: ای خضر اهل این شهر آب و غذا به ما ندادند، تو دیوار آن‌ها را تعمیر می‌كنی؟! چه خوب بود که مزدی می‌گرفتی تا با آن پول غذا تهیه می‌كردیم.

خضر گفت: این‌جا محل جدایی من با توست. زیرا بارها شرط كردی كه سؤالی از من نكنی ولی تحمل و بردباری نداشتی! اما گوش كن تا اسرار آن‌چه كردم برای تو بگویم. ⁽¹⁾

علت شكستن كشتی

خضر گفت: حكمت شكستن كشتی آن بود كه در این شهر مردی است به نام جلندی بن كركر، كه بر آب‌ها و كشتی‌ها حكومت دارد. او هر كشتی سالم و نو را با زور تصاحب می‌كند. من این كشتی را شكستم كه آن را صاحب نشود و از شر او محفوظ بماند. این كشتی، محل ارتزاق ده نفر است که از صاحبان آن پنج نفر بیمار و پنج نفر دیگر علیل و مفلوج هستد و تصاحب كشتی زندگی آن‌ها را مختل می‌كرد.

حكمت كشتن طفل

آن طفلی كه كشتم، در آینده شخصی كافر و طغیان‌گر می‌شد، در صورتی كه پدر و مادرش سلاث و شاهویه هر دو مؤمن و متدین هستند. بیم آن داشتم كه آن فرزند، پدرو

مادر را به كفر و بت پرستی كشاند. ولی در عوض از خدا خواستم، فرزندی صالح به آن كرامت فرماید.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: پروردگار به عوض آن پسر، دختری به ایشان داد كه هفتاد پیغمبر از نسل آن دختر به وجود آمد.

اما اصلاًح و تعمیر دیوار

تعمیر دیوار به خاطر آن بود كه در زیر آن گنجی پنهان است و آن گنج مال شخصی به نام كاشح كه مردی صالح و خداپرست بود می‌باشد. او دو فرزند صغیر و خردسال دارد به نام‌های احرام و حریم كه در شهر حصن مراد كه نزدیك اندلس است، زندگی می‌كنند و این گنج مال آن طفل یتیم می‌باشد. اگر دیوار خراب می‌شد، گنج نمایان و نصیب دیگران می‌گردید ولی خواست پروردگار در آن است كه این گنج محفوظ بماند تا آن دو فرزند یتیم به حد رشد برسند و خود شخصاً آن را بیرون آورند.

ای موسی آن‌چه كردم و دیدی به امر خداوند بود. و من هیچ تصرفی در آن نداشتم.

در این حال موسی از خضر خداحافظی كرد و از شهر ایله به طرف مصر حركت نمود. این سفر هجده روز به طول انجامید.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: گنج از طلا و نقره نبود. آن لوحی بود از طلا كه روی آن نوشته شده بود.

لا اله الا الله، محمد رسول الله.

نصیحت حضرت خضر به موسی(علیه السلام)

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: چون موسی می‌خواست از حضرت خضرجدا

شود، گفت: مرا نصیحتی كن. خضر گفت: لجاجت مكن. بی جهت خنده نكن، گناهان خود را به یاد آر تا به گناه دیگران نپردازی.⁽¹⁾

حضرت امام سجاد(علیه السلام) فرمودند: خضر(علیه السلام) به موسی(علیه السلام) گفت: كسی را سرزنش نكن كه خداوند سه چیز را خیلی دوست می‌دارد. 1. میانه روی در وقت توانگری 2. عفو در وقت قدرت 3. مدارا و نرمی با بندگان خدا و كسی كه با خلق خدا با نرمی و گذشت رفتار كند، حق تعالی روز قیامت با او به نرمی و احسان رفتار می‌كند كه تمام حكمت‌ها برای ترس از خداوند است كه گناه نكنیم.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: اگر موسی صبر می‌كرد، خضر(علیه السلام) هفتاد امر عجیب و غریب دیگر به او نشان می‌داد.⁽²⁾

11)داستان موسی بن فلسی(علیه السلام) از منظر قرآن

چون تمام داستان در سوره كهف آمده، فقط به شماره آیه اكتفا می‌گردد.

و یاد آر، وقتی را كه موسی به رفیق جوانمردش(یوشع كه وصی و خلیفه او بود)، گفت: من دست از طلب برندارم تا به مجمعاًلبحرین برسم، یا سال‌ها عمر در طلب بگذرانم.(60) و چون موسی و رفیقش بدان مجمعاًلبحرین رسیدند، ماهی(غذای) خود را فراموش كردند. آن ماهی هم راه به دریا گرفت و رفت.(61) پس آن‌گاه كه از آن مکان بگذشتند، موسی به آن جوان گفت: غذای چاشت ما را بیاور كه ما در این سفر رنج بسیار دیدیم.(62) یوشع گفت: در نظر داری، آن‌جا كه بر سنگی منزلی گرفتیم، من آن‌جا ماهی را فراموش كردم و شیطان از یادم برد و شگفت آن كهماهی بریان راه دریا گرفت و برفت.(63) موسی گفت: آن‌جا همان مقصدی است كه ما در طلب آنیم و از آن راهی كه آمدند، بدان‌جا

برگشتند.(64) در آن‌جا بنده‌ای از بندگان خاص ما را(كه جویای او بودند) یافتند كه او رحمت و لطف خاصی عطا كردیم و هم از نزد خود وی را علم(لدنی و اسرار غیب الهی) بیاموختیم.(65) موسی به آن شخص دانا گفت: آیا اگر من طبعیت و خدمت تو كنم از علم لدنی خود مرا خواهی آموخت؟(66 ) آن عالم پاسخ داد كه تو هرگز نمی‌توانی كه با من صبر پیشه كنی.(67) و چگونه صبر توانی كرد بر چیزی كه اصلاً از آن آگاهی نیافته‌ای.(68) موسی باز گفت: به خواست خدا مرا با صبر و تحمل خواهی یافت و هرگز در هیچ امر تو مخالفت نخواهم كرد.(69) آن عالم باز گفت: پس اگر تابع من شدی، دیگر از هر چه می‌كنم، هیچ سؤالی مكن تا وقتی كه از آن راز من تو را آگاه سازم.(70) و سپس هر دو با هم برفتند تا وقتی كه در كشتی سوار شدند. آن عالم كشتی را شكست. موسی گفت: ای مرد چرا كشتی را شكستی تا اهل آن را به دریا غرق كنی. بسیار كار منكر و زشتی به جای آوردی.(71) آن عالم به موسی گفت: آیا من با تو نگفتم كه تو هرگز ظرفیت و توانایی آن كه با من صبر كنی نداری.(72) موسی گفت: بر من مگیر كه شرط را فراموش كردم و مرا تكلیف سخت طاقت فرسا مفرما.(73) و باز هم روان شدند تا به پسری برخوردند، او پسر را بی گفت‌گو به قتل رسانید. باز موسی گفت: آیا نفس محترمی كه كسی را نكشته بود، بی گناه كشتی. همانا كار بسیار منكر ناپسندی كردی.(74) باز گفت: آیا من با تو نگفتم كه تو هرگز ظرفیت آن كه با من صبر كنی نخواهی داشت.(75) موسی گفت: اگر بار دیگر از تو مؤاخذه و اعتراض كردم، از آن بعد با من ترك صحبت و رفاقت كن، كه از تقصیر من عذر موجه بر میار كه دوستی خواهی داشت.(76) باز باهم روان شدند تا وارد برقریه‌ای شدند و از اهل آن شهر طعام خواستند، مردم از طعام دادن و مهمانی آن‌ها ابا كردند. آن‌ها هم از آن شهر به عزم خروج رفتند، تا نزدیكی دروازه‌ی آن شهر به دیواری كه نزدیك به انهدام بود رسیدند.(خضر) به استحكام و تعمیر آن پرداخت.(موسی) گفت: روا بود كه تو این زحمت را به خود دادی جایی این تعمیر می‌كردی كه بر آن اجرتی می‌گرفتی تا از آن اجرت بر خود تهیه غذا می‌كردیم.(77)(خضر) گفت: این عذر مفارقت بین من و توست، من همین ساعت تو را بر

اسرا كارهایم كه بر فهم آن صبر و ظرفیت نداشتی، آگاه می‌سازم.(78) اما آن كشتی را كه بشكستم، صاحبش خانواده فقیری بودند كه از آن كسب ارتزاق می‌كردند. خواستم چون كشتی‌های بی عیب را پادشاه به غضب می‌گرفت، این كشتی را ناقص كنم.(79) و اما آن غلام، پدر و مادر او مؤمن بودند. از آن باك داشتم كه آن پسر، آن‌ها را به خوی كفر و طغیان در آورد.(80) خواستم كه به جای او، خدا فرزندی بهتر و صالح‌تر از جهت ارحام پرستی به آن پدر و مادر دهد.(81) اما آن دیوار(را كه تعمیر كردم) در این شهر به این جهت بود كه زیر آن گنجی از دو طفل یتیمی كه پدری صالح داشتند، نهفته بود. خدا خواست تا آن اطفال به حد رشد رسند. تا به لطف خدا خودشان گنج را استخراج كنند و من این كارها نه از پیش خود كردم. این است مال و باطن كارهایی كه تو طاقت و ظرفیت بر انجام آن نداشتی.(82)

44-حضرت موسی بن عمران(علیه السلام)

اشاره

و ای رسول ما، داستان موسی را می‌خوانی تا بدانی؟(طه/9)

نام حضرت موسی بن عمران(علیه السلام)، 143 مرتبه در 34 سوره قرآن آمده و پروردگار داستان آن حضرت و قوم بنی‌اسرائیل را به طور مفصل در آن آیات نقل فرموده.

نسب آن حضرت

لاوی یكی از فرزندان حضرت یعقوب(علیه السلام) دارای سه فرزند به نام‌های 1. جرسون 2. واهث 3. مراری بود. واهث، نوه‌ی حضرت یعقوب(علیه السلام)، پسری به نام یهصره داشت كه وی دارای چهار پسر به نام‌های 1. عمران 2. یصها 3. حبرون 4. غورئیل بود.

عمران از قبیله بنی لاوی كه از بستگان و از قبیله‌ی جدش لاوی بودند. دختری به نام یوكابد به همسری گرفت. فرزند اول آن دو، هارون بود و سپس موسی(علیه السلام) به دنیا آمد كه به این ترتیب نسب آن حضرت موسی بن عمران بن یهصر بن واهث بن لاوی بن یعقوب(علیه السلام) است.

حضرت موسی سومین پیامبر اوالولعزم و امام قوم بنی‌اسرائیل بود.

و پیش از قرآن، كتاب تورات بر موسی كه امام و پیشوای مهربان خلق بود نازل گردید

و این كتاب، مصدق كتب آسمانی پیشین به زبان فصیح عربی نازل شده تا ستمكاران عالم را بترساند و نیكوكاران را بشارت دهد.(احقاب/12)

آن حضرت درد و رنجی كه از قوم بنی‌اسرائیل كشید، كمتر از درد و ناراحتی كه از فرعونیان به او رسید نبود.

وصیت حضرت یوسف(علیه السلام)

قبل از پرداختن به زندگانی حضرت موسی(علیه السلام) لازم است به طور خلاصه، مروری بر موقعیت بنی‌اسرائیل در كشور مصر داشته باشیم. همان طوری كه قبلاً گفته شد، زمانی كه برادران حضرت یوسف(علیه السلام) آن حضرت را شناختند. یوسف(علیه السلام) به آن‌ها دستور داد، به كنعان روید و پدر و كلیه‌ی خانواده را به مصر نزد من بیاورید.

آن‌گه او را با همه اهل‌بیت و خویشان از كنعان به مصر آرید.(یوسف/93)

یوسف(علیه السلام) از فرعون پادشاه آن زمان خواست که سرزمین جاسان كه بسیار خوش آب و هوا و چراگاه‌هایی برای احشام داشت، جهت سكونت به خانواده یوسف بدهد. پادشاه قبول كرد و خاندان یعقوب در آن سرزمین ساكن شدند. بنا بر آن‌چه در تورت آمده، ابتدا آن‌ها هفتاد نفر بودند. پس از هفده سال، حضرت یعقوب درگذشت و تا زمانی كه حضرت یوسف زنده بود، خاندان بنی‌اسرائیل مورد مهر و محبت مردم مصر بودند. بدیهی است پس از گذشت سالیان تعداد آن‌ها زیادتر شده و سرزمین‌های اطراف جاسان در اختیارشان قرار گرفت. تا آن‌كه زمان رحلت یوسف(علیه السلام) رسید.

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: زمان مرگ یوسف(علیه السلام) كه فرا رسید، برادران و فرزندان و دیگر بستگان را جمع كرد و فرمود: قبطیان بر شما غلبه می‌كنند و شما را آزار می‌رسانند و شما بر آن‌ها غالب نمی‌شوید، مگر به دست مردی از فرزندان لاوی، پسربرادرم كه نام او موسی بن عمران است. ⁽¹⁾

او جوانی بلند قامت با موهای پیچیده و صورتی گندم‌گون دارد.

سپس حضرت امام(علیه السلام) فرمودند: بنی‌اسرائیل اكثر بچه‌های خود را عمران نام نهادند. فرزندان خود را موسی خواندند كه بلكه یكی از آن‌ها باشد.

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: بیش از پنجاه، موسی بن عمران كه یوسف(علیه السلام) خبر داده بود، خروج كردند. خبر به فرعون رسید. خواست آن‌ها را بكشد. كاهنان و ساحران به او گفتند: هلاك تو و دین و قومت به دست پسری خواهد بود كه امسال در بنی‌اسرائیل متولد خواهد شد.

فرعون، قابله‌ها را بر زنان بنی اسرائیل موكل نمود و دستور داد، هر پسری از بنی‌اسرائیل متولد می‌شود بكشند. تا آن‌كه مادر موسی(علیه السلام) حامله شد. از طرف فرعون قابله‌ای جهت مراقبت از او گماشتند. او با فرعونیان میانه‌ای نداشت، از این رو به یوكابد، مادر موسی(علیه السلام) گفت: من فرزند تو را مخفی می‌كنم. ولی مادر موسی(علیه السلام) باور نكرد و هم‌چنان در اضطراب بود. تا آن كه طفل به دنیا آمد. قابله نوزاد را در جامه‌ای پیچید و از خانه بیرون برد. سپس مادر را در جایی مطمئن جهت شیر دادن به فرزند راهنمایی نمود.

پس از گذشت سه ماه، حق تعالی به مادر موسی(علیه السلام) وحی فرمود: طفل را در صندوقچه بگذار و شبانه به رود نیل بینداز. او با كمك حزقیل كه نجار و از قبطیان بود، صندوقی تهیه نمود و كودك خود را در آن گذاشت و با توكل به پروردگار به رود نیل انداخت. صندوق حامل كودك توسط باد و امواج آب در تلاتم به وسط رود رفت. خواست فریاد كند كه خداوند صبری به او عطا فرمود و ساكت شد.

آسیه، زن فرعون كه از زنان صالحه و از بنی‌اسرائیل بود. روز قبل به فرعون گفته بود: ایام بهار است. دستور ده برای من در كنار رود نیل، قبه‌ای برپا كنند تا من در آن بهاستراحت پردازم. آسیه در آن‌جایگاه نشست و به رود نیل نگاه می‌كرد كه ناگاه چشمش به صندوقی كه بر روی رود شناور است افتاد. به كنیزان خود گفت: آیا آن‌چه من می‌بینم شما هم می‌بینید؟ گفتند: بلی، ای خاتون ما. سپس به قدرت الهی و دستور پروردگار به آب رود نیل، صندوق حامل نوزاد در نزدیكی چادر آسیه به كنار آب آمد و به درختی گیر كرد. آن را

از آب گرفتند. در صندوق را گشودند، پسری را دیدند در نهایت حسن و جمال كه محبت بچه به دل آسیه افتاد. كودك را به سینه چسباند و گفت: این فرزند من است. كنیزان گفتند: بلی سرور ما، شما و پادشاه فرزند ندارید پس این پسر زیبا را به فرزندی خود قبول كنید. آسیه به اتفاق كودك به نزد فرعون رفتند و گفت: این كودک طیب و نیكو را به فرزندی برمی‌دارم كه برای من و تو خیر و بركت می‌آورد. او را مكش. فرعون گفت: این پسر را از كجا آورده‌ای و مال كیست؟ آسیه گفت: نمی‌دانم فرزند كیست. او را از نیل گرفتیم.

فرعون تن به نگهداری كودك در نمی‌داد، تا آن‌كه آسیه با خواهش و التماس نظر فرعون را جلب کرد و به نگهداری كودك راضی نمود. ⁽¹⁾

چرا موسی گفتند؟

ابن بابویه، از مقاتل و هم‌چنین در علل الشرایع آمده، چون كودك را در رود بین آب و درختی گرفتند و به زبان قبطیان آب را مو و درخت را سی می‌گفتند، نام آن كودك را موسی گذاشتند. ⁽²⁾

شیرخوارگی حضرت موسی(علیه السلام)

حدود سه روز است كه كودك شیر نخورده. زنان دربار هر یك برای شیر دادن موسی پیشنهادی می‌دادند. هر کسی را جهت شیر دادن به كودك می‌آوردند، موسی شیرنمی‌خورد. از طرفی مادر موسی به دنبال سرنوشت فرزندش بود. خواهر را به تفحص فرستاد. او متوجه شد كه كودک در كاخ فرعون است. به دربار رفت و پرسید: آیا برای شیر دادن فرزندتان، دایه می‌خواهید؟ آسیه پرسید: كیست؟ گفت: زنی از بنی اسرائیل. آسیه گفت: از بنی‌اسرائیل نمی‌خواهم. ندیمان گفتند: طفل مدتی است شیر نخورده، ممكن‌ست

هلاك شود. چرا كه نه. آسیه كه خود زنی از بنی‌اسرائیل بود از ترس فرعون گفته بود: نه.

پس مادر موسی به صورت ناشناس فرزند خود را شیر داد. همه خوشحال شدند و به این صورت موسی در میان آل فرعون و در كاخش رشد و نمو كرد و بزرگ شد.

چرا فرعون فرزندان پسر را می‌كشت؟

بر اساس نوشته‌ی مفسران و مورخان، شبی فرعون در خواب دید، آتشی از جانب بیت‌المقدس آمد و خانه‌ها و مزارع قبطیان ساكن مصر را سوزاند ولی آتش قوم بنی‌اسرائیل را فرا نگرفت. فردای آن شب منجمان را خواست. آن‌ها تعبیر را چنین نقل كردند: در بنی‌اسرائیل مولودی به دنیا خواهد آمد كه زوال سلطنت تو به دست اوست.

فرعون بلافاصله دستور داد، آن‌چه نوزاد پسر از بنی‌اسرائیل به دنیا می‌آید بكشند.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: پس از اطلاع فرعون از نابودی سلطنت خود به دست شخصی به نام موسی، كاهنان را خواست و نسب موسی را پرسید و چون فهمید كه وی از بنی‌اسرائیل است، دستور داد: زنان حامله بنی‌اسرائیل را شكم پاره كنند و نوزادان را به قتل رساندند. به این ترتیب بیش از بیست هزار مولود را به قتل محكوم كردند.

كشتن فرزندان بنی‌اسرائیل به جایی رسید كه بزرگان مصر و نزدیكان فرعون نزد وی آمدند و گفتند: به این ترتیب طولی نخواهد كشید كه بنی‌اسرائیل منقرض خواهد شد و كار زنان آن‌ها به عهده‌ی ما خواهد افتاد. در این باره فكری باید كرد.

فرعون كه چنین دید، دستور داد یك سال نوزادان را به قتل رسانند و سال دیگر زنده بگذارند.حضرت امام(علیه السلام) در ادامه فرمودند: هارون در سالی كه نوزادان را نمی‌كشتند به دنیا آمد و موسی در سالی كه پسران را سر می‌بریدند متولد شد. ⁽¹⁾

حتی منجمان به فرعون گزارش و اعلام كردند كه فلان شب نطفه‌ی آن فرزند بنی

اسرائیلی كه بناست، سلطنت فرعون را ویران می‌كند منعقد خواهد شد. فرعون دستور داد: آن شب هیچ مردی از بنی‌اسرائیل كنار همسر خود نباشد. عمران، پدر حضرت موسی(علیه السلام) در دربار فرعون كار می‌كرد. آن شب مأموریت داشت، از قصر فرعون مراقبت نماید. نیمه‌های شب، همسرش یوكابد به نزد او آمد. در این موقع تمایل همبستری در طرفین شعله‌ور شد و تقدیر و مشیت الهی چنین مقرر گردید كه در قصر، كنار فرعون نطفه‌ی موسی منعقد گردد.

مؤلف گوید: آن‌چه ما خواستیم نه آن شد آن‌چه خدا خواست همان شد

در فاصله زمان حاملگی مادر موسی(علیه السلام) تا مدت‌ها پس از تولد موسی، پسران زیادی از بنی‌اسرائیل كشته شدند و به خواست پروردگار هیچ علائمی از حاملگی در مادر موسی(علیه السلام) دیده نمی‌شد و قابله موسی(علیه السلام) هم وضع حمل را مخفی نگه داشت.

خروج موسی(علیه السلام) از كاخ فرعون

حضرت موسی(علیه السلام) پس از رشد به حد كمال به امر الهی از كاخ فرعون بیرون آمد. در شهر مشاهده كرد، دو نفر در حال نزاع با یك‌دیگرند، یكی از بنی‌اسرائیل و دیگری قبطی بود. مرد بنی‌اسرائیلی از موسی(علیه السلام) كمك خواست. حضرت ابتدا کوشید، بین آن‌ها صلح برقرار کند كه مرد قبطی ناسزاگویان اصرار بر دعوا داشت. موسی(علیه السلام) مشتی به او زد که در دم كشته شد.

روز بعد دید، همان مرد بنی‌اسرائیلی با شخص دیگری در حال مشاجره است. مجدداً از موسی(علیه السلام) كمك خواست. موسی(علیه السلام) به او گفت: به راستی كه تو گمراهی، و هر روز با شخصی درگیر می‌شوی؟

با این حال حضرت خواست دست به طرف آن مرد قبطی كه دشمن هر دویشان بود،بگشاید كه مرد قبطی گفت: موسی می‌خواهی مرا هم مثل شخص روز قبل بكشی؟

موسی(علیه السلام) در شهر مدین

پس از این مسئله مردی از دوستاران موسی(علیه السلام) به او خبر داد كه فرعونیان درصدد كشتن تو هستند، هرچه زودتر شهر را ترك و به دیار دیگر هجرت كن. موسی(علیه السلام)، شبانه مصر را ترك و به طرف شهر مدین حركت كرد. پس از چند شبانه روز راهپیمایی به مدین

رسید و با حالی خسته و گرسنه برای استراحت زیر درختی نشست. دید چوپانی برای گوسفندان از چاهی آب می‌كشد و دو دختر محجبه با چند گوسفند عقب‌تر ایستاده و منتظرند. موسی(علیه السلام) جلو رفت و از آن دو دختر پرسید: برای چه كار آمده‌اید؟

آن دو گفتند: پدرمان مرد پیری است و ما دو دختر به جای پدر گوسفندان را به چرا می‌بریم و در موقع آب دادن صبر می‌كنیم تا مردان از آب كشیدن فارغ شوند. بعد ما از آب باقی مانده در حوضچه، گوسفندان خود را آب می‌دهیم. موسی(علیه السلام) جلو رفت و دلو را گرفت و از چاه آب كشید و گوسفندان آن دختران را سیراب كرد. سپس برگشت و در زیر همان درخت نشست و به پروردگار عرض كرد: من برای رضای تو هر كاری كه باشد انجام می‌دهم، با آن كه خودم سخت محتاج تو هستم.

دختران هم به منزل رفتند. پدرشان حضرت شعیب(علیه السلام) پرسید: چه شد، امروز زودتر از هر روز آمده‌اید؟

گفتند: مرد صالح و مهربانی آن‌جا بود، برای ما آب كشید. حضرت شعیب(علیه السلام) یكی از دختران را گفت: برو و آن مرد را به این‌جا بیاور. صفورا، دختر شعیب(علیه السلام) به نزد موسی آمد و با كمال شرم و حیا به موسی(علیه السلام) گفت: پدرم شما را خواسته. موسی گفت: راه را به من بنما تا من از جلو بروم و تو از پشت سر من بیا. چون ما پسران یعقوبیم و خوش نداریم

به دنبال زنان راه رویم و به آن‌ها نظر كنیم. ⁽¹⁾آن حضرت به خدمت شعیب(علیه السلام) آمد وتمام قصه خود را برای او نقل كرد. شعیب(علیه السلام) گفت: مترس كه خداوند تو را از دست قبطیان نجات داده.

یكی از دختران گفت: ای پدر، او را به استخدام خود درآور. چون مردی امین و قوی می‌باشد.

شعیب(علیه السلام) به حضرت موسی(علیه السلام) گفت: تصمیم دارم یكی از دختران را به نكاح تو

درآورم. موسی(علیه السلام) گفت: من پول قباله ندارم. شعیب گفت: به جای آن هشت سال، اگر می‌توانی ده سال چوپانی گوسفندان مرا بكن.

موسی(علیه السلام) قبول كرد و پس از اتمام زمان قرارداد، با همسر خود به طرف بیت المقدس حركت كرد. ⁽¹⁾

بعثت حضرت موسی(علیه السلام)

موسی(علیه السلام) به اتفاق همسر و فرزندان از مدین به طرف بیت‌المقدس به راه افتادند. شب شد و هوا بسیار سرد و طوفانی بود. ناگاه موسی(علیه السلام) آتشی را از دور مشاهده كرد. به همسرش گفت: شما این‌جا بمانید تا من بروم مقداری آتش برای روشنایی راه و گرم شدن بیاورم. موسی(علیه السلام) چون به محل آتش نزدیك شد مشاهده كرد، درختی سبز از پایین تا بالا در آتش است! نزدیك‌تر شد. درخت از او فاصله گرفت.

موسی(علیه السلام) ترسید و برگشت. در این هنگام، درخت آتش گرفته به طرف موسی آمد.

در کنار آن محل، بقعه‌ای مبارك بود كه از آن‌جا ندایی آمد: ای موسی، این‌جا محل مقدسی است. كفش‌های خود را از پا بیرون كن. موسی(علیه السلام) چنین كرد و كفش‌های خود را به پشت سر خود انداخت. باز ندا آمد: منم خداوند تو پروردگار عالمیان. موسی(علیه السلام) گفت: من از كجا بدانم تو كیستی و از جانب پروردگاری؟ ندا رسید: عصای خود را بیافكن. موسی(علیه السلام) عصای خود را به پشت سر انداخت. ناگهان به صورت اژدهایی درآمد. موسی(علیه السلام) وحشت كرد و ترسید.ندا رسید: نترس. دم اژدها را بگیر. موسی(علیه السلام) دستور را اطاعت كرد، مجدداً به صورت عصا درآمد. سپس ندا آمد: دست خود را به گریبان خود ببر، برد، چون بیرون آورد، دست او نورانی و عالمی را روشن كرد.

خداوند وحی فرمود: ای موسی با آن دو معجزه كه دلیل حقانیت توست به سوی فرعون و قوم او برو و قیام بر حق كن. موسی(علیه السلام) گفت: پروردگارا من یكی از آن‌ها را

كشته‌ام می‌ترسم که مرا بكشند، پس برادرم، هارون را كه بیان فصیحی دارد با من بفرست كه یار و یاور من باشد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: موسی(علیه السلام) رفت که آتشی بیاورد برای روشنایی راه و رهایی از سرمای خود و اهل‌بیتش، كه پس از مراجعت به پیغمبری مرسل و اولوالعزم برگزیده شد. ⁽¹⁾

موسی(علیه السلام) و هدایت فرعون

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: فرعون از ترس موسی(علیه السلام) و قوم بنی‌اسرائیل، هفت قلعه بنا كرده بود و ما بین آن‌ها بیشه‌ای احداث و در آن شیرهای درنده‌ای رها كرده بود و هر از گاهی در یكی از آن قلعه‌ها اسكان می‌كرد.

حضرت امام(علیه السلام) در ادامه فرمودند: حق تعالی، موسی(علیه السلام) را ابتدا به سوی فرعون فرستاد.

موسی(علیه السلام) به دروازه اول قصر رسید، نگهبانان اجازه ورود ندادند. حضرت برحسب احترام، چند نوبت اجازه ورود خواست، اذن نمی‌دادند.

موسی(علیه السلام) عصای خود را به در ورودی زد، باز شد. وارد شد. شیرها موسی(علیه السلام) را دیدند و گریختند.

موسی(علیه السلام) به هر دری كه می‌رسید، با زدن عصا به آن گشوده می‌شد تا آن كه به دراصلی تالاری كه فرعون در آن بود رسید. آن در هم باز شد. ⁽²⁾

موسی(علیه السلام) مشاهده كرد، فرعون در كاخ خود بر تختی نشسته كه هشتاد زرع از سطح زمین بالاتر است. موسی(علیه السلام) به او فرمود: من رسول خدای عالمیان هستم كه به سوی تو آمدم. فرعون گفت: چه دلیلی بر ادعای خود داری؟ موسی(علیه السلام) عصای خود را انداخت. ناگاه اژدهایی شد كه از دهان او آتش بیرون می‌آمد، می‌رفت كه فرعون و اطرافیانش را بگیرد.

فرعون ترسید و بی هوش شد و اطرافیان همه‌گی از ترس گریختند. موسی(علیه السلام) عصا را گرفت.

فرعون به هوش آمد و خواست به حضرت ایمان آورد، هامان، وزیر او گفت: تو خود خدایی و قوم تو را می‌پرستند، حال می‌خواهی تابع بنده‌ای شوی؟!

اشراف قصر به او گفتند: این مرد ساحر است. فرعون از تصمیم خود منصرف شد و از موسی(علیه السلام) پرسید: خدای تو كیست و چیست؟ اگر غیر از من خدایی قائل باشی، تو را به زندان می‌فرستم.

موسی(علیه السلام) گفت: خدای من خدای تو و خدای پدران توست و آفریننده‌ی زمین و آسمان و آن‌چه ما بین آن‌ست،خدای تمام عالم و آفریننده آن‌هاست. فرعون با تعجب رو به اطرافیان كرد و گفت: می‌شنوید؟ من از كیفیت می‌پرسم. او از خلقت خدای خود می‌گوید!!

موسی(علیه السلام) گفت: من رسول پروردگار عالمیان هستم كه به سوی تو آمدم. فرعون گفت: غیر از عصا، چه دلیلی برای پیامبری خود داری؟ موسی(علیه السلام) دست در گریبان كرد، چون بیرون آورد ماه تابان شد. به طوری كه چشم ها را خیره می‌كرد. فرعون و درباریانش گفتند: این مرد ساحر ماهری است. پس قرار گذشتند، روز معینی را كه ساحران دربار با حضرت موسی(علیه السلام) معارضه كنند. ابتدا جادوگران كاخ، ریسمان‌ها و عصاهای خود را افكندند. آن‌ها به حركت درآمدند. پس موسی(علیه السلام) عصای خود را انداخت، اژدهایی شد وتمام سحر ساحران را بلعید.

جادوگران كه بیش از هفتاد نفر بودند وقتی آن معجزه را دیدند، همه‌گی به سجده افتادند و به حضرت موسی(علیه السلام) ایمان آوردند و به فرعون گفتند: كار حضرت جادو نیست و معجزه الهی است. ⁽¹⁾

ایمان ساحران به موسی(علیه السلام)

فرعون كه در برابر این شكست ناگهانی قرار گرفت، به ساحران گفت: آیا قبل از آن كه من به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید؟ اكنون معلوم است كه استاد شما در سحر او بوده. این نقشه‌ای‌ست كه شما با هم طراحی و بر ضد من به كار بردید، كه موسی(علیه السلام) بنی‌اسرائیل را به همراه خود ببرد.

سپس با خشونت گفت: در كیفر همكاری با موسی(علیه السلام)، شما را به سخت‌ترین شكنجه‌ها محكوم و دست‌ها و پاهایتان را برعكس قطع و به نخل‌های خرما دار می‌زنم. ساحران گفتند: ما به موسی(علیه السلام) ایمان آوردیم و تو در حق ما هر چه می‌خواهی، در این حیات دو روزه انجام ده و دست‌های خود را بالا برده و گفتند: خدایا، ما به تو و پیغمبرت ایمان آوردیم. ما را به لطف خود ببخشای كه مغفرت تو بهتر و پاینده‌تر است. ⁽¹⁾

مهاجرت بنی‌اسرائیل از مصر

بنی اسرائیل در ایام حکومت فراعنه به اسارت زندگی می‌كردند و موقعیت بسیار سختی را می‌گذراندند.

فرعون معاصر حضرت موسی(علیه السلام) نامش ولید بن مصعب و از اولاد عولج بن عاد و بسیار سخت‌گیر و ستمگر بود و چنان با ظلم و آزار خلق می‌پرداخت كه مردم فرعونعهد قدیم را كه نامش قابوس بود فراموش كردند. او اجازه نمی‌داد، بنی‌اسرائیل با موسی(علیه السلام) از مصر خارج شوند.

موسی(علیه السلام) به بنی‌اسرائیل گفت: طبق وصیت یوسف(علیه السلام) باید تابوت او را از مصر به كنعان ببریم و شما هرچه می‌توانید طلا و جواهرات قبطیان را به عاریه بگیرید و آذوقه و توشه راه آماده كنید كه شبانه به طور مخفیانه از مصر خارج شویم⁽²⁾

نزول بلا بر قبطیان

شب پنج‌شنبه چهاردهم ماه نیسان، كه شب عید یهود می‌باشد. از طرف پروردگار بلا بر مصریان نازل و در عوض كشتن فرزندان بنی‌اسرائیل، آن‌چه كودك و فرزند خردسال بود در آن شب مردند. شورشی عظیم در شهر افتاد. فرعون جمعی از بزرگان خود را نزد موسی(علیه السلام) فرستاد، كه دعا كند تا بلا دفع شود و به موسی(علیه السلام) بگویند، هر زمان با هر كس و با هر چه می‌خواهی از شهر بیرون روید و كسی حق مزاحمت ندارد. موسی(علیه السلام) دعا فرمود، رفع بلا شد. قبطیان هم خجالت كشیدند كه طلا و جواهرات خود را مطالبه كنند و آن‌ها را بخشیدند.

بنی اسرائیل، شب عید فصح كه از اعیاد رسمی و ثابت از زمان خروج بنی‌اسرائیل از مصر تا كنون در میان یهود باقی است، از شهر مصر بیرون آمدند تا به شهر مجدول در ساحل دریای احمر رسیدند و برای استراحت خیمه زدند. تعداد آن‌ها را ششصد هزار نفر نوشته‌اند. ⁽¹⁾

تعقیب بنی‌اسرائیل توسط قبطیان

زمانی كه فرعون متوجه شد، بنی‌اسرائیل شبانه از شهر بیرون رفته و زیورآلات قبطیان را با خود بردند ،سخت برآشفت و دستور داد لشكری آماده و آن‌ها را تعقیب كنند. مصریانكه فرزندانشان مرده بودند، در شهر ماندند. فرعون دستور داد، از شهرهای دیگر لشكری عظیم آماده كنند. سپس ارابه‌ی مخصوص فرعون با یك میلیون نفر سپاه مصلح در تعقیب بنی‌اسرائیل حركت كرد تا به ساحل دریای احمر در شهر مجدول رسید. آن‌جا خیمه زدند. بنی‌اسرائیل از دور، قشون قبطیان را دیدند. به موسی(علیه السلام) خبر دادند. موسی(علیه السلام) گفت: نترسید كه خدا با ماست. ⁽²⁾

خشكیدن دریا به امر الهی

بنی اسرائیل ناراحت و به فكر فرار از دست فرعونیان، و فرعون مترصد برگرداندن بنی‌اسرائیل به مصر و آزار و انتقام كشیدن از آن‌ها بود. هیچ راه فراری به غیر از دریا وجود نداشت. پروردگار خطاب به موسی(علیه السلام) فرمود: عصای خود را به دریا بزن. موسی(علیه السلام) عصا را به آب دریا زد. دریا شكافی برداشت و چون كوهی آب‌ها بر هم ایستاد و دوازده راه باز شد. بادی وزیدن گرفت و كف دریا را خشك كرد و دوازده سبط بنی‌اسرائیل هر یك از آن راه‌ها داخل شدند و به سلامت به آن طرف دریا به ساحل رسیدند. ⁽¹⁾

غرق شدن فرعون و فرعونیان

فرعون با همراهان به كنار دریا رسیدند و بسیار شادمان بودند كه می‌توانند از همین راه‌هایی كه بنی‌اسرائیل به آن طرف دریا رسیدند بروند. فرعون فریاد زد: ارابه‌ی مرا به راه دریا هدایت كنید. سپس بقیه‌ی سپاه به دنبال او حركت كردند، تا همه‌گی داخل راه‌های ایجاد شده قرار گرفتند. در این حال به امر الهی آب به حركت در آمد. فرعون كه مرگ خود را حتمی دید عرض كرد: پروردگارا، تو خالق زمین و آسمانی آفریننده تمام موجوداتی. من به تو و پیغمبرت ایمان آوردم.علی بن ابراهیم در تفسیر خود می‌نویسد: زمانی كه آخرین صحابه‌ی موسی(علیه السلام) از دریا بیرون رفت، فرعون و فرعونیان داخل دریا شدند. چون همه‌ی اصحاب فرعون وارد دریا شدند، حق تعالی باد را امر فرمود كه دریا را بر هم زند و كو‌ه‌های آب یك دفعه بر آن‌ها فرو ریخت.

در آن وقت فرعون گفت: ایمان آوردم!! و خدایی نیست جز خدای موسی(علیه السلام) و بنی اسرائیل.

پس جبرئیل مشتی لجن بر دهان فرعون زد و گفت: آیا حالا دیگر؟ كه عذاب خدا بر

تو و قومت نازل شد، ایمان آوردی؟! ای كافر بدبخت. فرعون به درك واصل شد و به امر خداوند، جنازه او از آب به ساحل افتاد تا بنی‌اسرائیل بدانند كه او مرده و دیگر در امان هستند.⁽¹⁾

12-داستان موسی بن عمران(علیه السلام) از منظر قرآن

(ای رسول ما) از حكایت موسی و فرعون به حق بر تو بیان می‌كنیم تا تو و اهل ایمان از دانستن آن منتفع شوند.(قصص/3) همانا فرعون در زمین(مصر) تكبر و گردن‌كشی آغاز كرد و میان اهل آن سرزمین تفرقه و اختلاف افكند و طایفه را سخت ضعیف و ذلیل كرد. پسرانشان را می‌كشت و زنانشان را زنده می‌گذاشت. همانا فرعون مردی بسیار مفسد و بداندیش بود.(قصص/4) و ما اراده كردیم كه بر آن طایفه ضعیف و ذلیل در آن سرزمین منت گذارده و آن‌ها را پیشوایان خلق قرار دهیم و وارث ملک و جاه فرعونیان گردانیم.(قصص/5) و در زمین به آن‌ها قدرت و تمكین بخشیم و به چشم فرعون و هامان، لشكریانشان آن‌چه كه از آن اندیشناك و ترسان بودند بنماییم.(قصص/6) و به مادر موسی وحیكردیم: طفلت را شیر ده و چون از آسیب فرعونیان بر او ترسان شوی به دریا افكن و دیگر بر او مترس و محزون مباش كه ما او را به تو باز آوریم و هم از پیغمبران مرسلش گردانیم.(قصص/7) وحی كردیم كه كودك خود را در صندوقی گذار و به دریا افكن.(چنین كرد) و امواج دریا كودك را به ساحل رسانید تا دشمن من و آن طفل(یعنی فرعون) از دریا طفل را برگرفت و من به لطف خود از تو بر دل‌ها محبت افكندم تا تربیت و پرورشت به نظر ما انجام گیرد.(طه/39) اهل‌بیت فرعون(آسیه) موسی را از دریا برگرفت تا در نتیجه دشمن و مایه‌ی اندوه آل فرعون شود(و به مشیت خداوند فرعون دشمن خود را بپرورد) هامان و لشكریانشان بسیار نادان و خطاكار بودند.(قصص/8) زن فرعون گفت: این كودك را مكشید. این نور دیده من و

توست. باشد در خدمت ما سودمند افتد و یا او را به فرزندی خود برگیریم و آن‌ها(از حال موسی) بی خبر بودند.(قصص/9) صبح‌گاه مادر موسی دلش فارغ بود و به حدی غم و اندوه قلبش را فرا گرفت، كه اگر نه ما دلش را بر جای نگاه داشتیم تا ایمانش برقرار ماند، نزدیك بود راز درونش را آشكار سازد.(قصص/10) آن‌گاه مادر موسی به خواهر گفت: كه از پی طفلم رو(و از حالش جویا شو، خواهر) رفت و موسی را از دور دید و شناخت. ولی آل فرعون وی را نشناختند.(قصص/11) آن‌گاه خواهرت در جست‌وجوی تو بود و تو را نزد فرعونیان یافت و گفت: می‌خواهید یكی را كه شیر و تربیت این طفل را تكفل كند به شما معرفی كنم؟ و ما تو را به مادرت برگردانیدیم تا به دیدن تو دیده‌اش روشن گردید.(طه/40) و ما شیر هر دایه را بر او حرام كردیم و آل فرعون با محبت قلبی كه به او داشتند، در پی دایه كه پستانش را طفل بگیرد برآمدند.(قصص/12) و به این وسیله ما موسی را به مادرش برگردانیدم تا دیدارش به جمال موسی روشن شود و حزن و اندوهش به كلی برطرفگردد و نیز به طور یقین بداند كه وعده خدا حق است. لیكن اكثر مردم از این حقیقت آگاه نیستند.(قصص/13) آن‌گاه كه موسی به سن عقل و رشد رسید و حد كمال یافت ما به او مقام و علم و حكم نبوت عطا كردیم و چنین پاداش به مردم نیكوكار می‌دهیم.(قصص/14) موسی(روزی) بی خبر اهل مصر به شهر درآمد. آن‌جا دید كه دو مرد با هم به قتال مشغولند. این یك از شیعیان وی(از بنی اسرائیل) بود و آن یك از دشمنان(از فرعونیان) بود. در آن حال شخص شیعه از موسی دادخواهی و یاری بر علیه آن دشمن خواست. موسی مشتی سخت بر آن دشمن زد. به آن ضربت مرگش فرا رسید و موسی گفت: این كار از فریب و وسوسه‌ی شیطان بود. كه دشمن شدید شیطان و گمراه ساختن آدمیان سخنی آشكار است.(قصص/15) آن‌گاه موسی گفت: ای خدا من بر خویش ستم كردم، تو الهی از من درگذر. خدا هم از او درگذشت كه او بسیار آمرزنده و مهربان است.(قصص/16) موسی بازگفت: ای خدا به شكرانه این نعمت نیرو كه مرا عطا كردی، من هم از بدكاران هرگز یاری نخواهم كرد.(قصص/17) موسی از توقف در شهر مصر بیمناك شد و مراقب دشمن بود كه ناگاه آن كس كه در روز گذشته از او یاری جسته بود،

باز او را به دادخواهی خواهد. موسی به او گفت: تو سخت گمراهی.(قصص/18) و چون رفت به یاری آن سبطی مؤمن و خواست دست به قبطی دراز كند كه قبطی فریاد كرد: ای موسی مرا هم می‌خواهی، مانند شخص دیروز به قتل رسانی. معلوم است كه تو در زمین قصدی جز گردن‌كشی و جباری نداری و هیچ نخواهی كه مشفق و مصلح میان خلق باشی.(قصص/19) و در این حال مردی مؤمن از دورترین نقاط شهر مصر آمد و گفت: ای موسی، رجال دربار فرعون در كار تو شور می‌كنند كه تو را به قتل رسانند. به زودی از شهر بیرون گریز و من درباره‌ی تو بسیار مشفق ومهربانم.(قصص/20) موسی از شهر مصر با حال ترس و نگرانی از دشمن به جانب مدین بیرون رفت. گفت: بارالها، مرا از شر این قوم ستمكار نجات ده.(قصص/21) و چون از مصر بیرون شد و سر به بیابان رو به جانب شهر مدین آورد. با خود گفت: امید است كه خدا مرا به راه مستقیم هدایت فرماید.(قصص/22) و چون بر سر چاه آبی حوالی شهر مدین رسید، آن‌جا جماعتی را دید كه حشم و گوسفندانشان را سیراب می‌كردند. و دو زن را یافت كه دور از مردان در كناری به جمع‌آوری و منع اختلاط گوسفندانشان مشغول بودند. موسی به جانب آن دو زن رفته و گفت: شما این‌جا چه می‌كنید و كار مهم‌تان چیست؟ آن دو پاسخ دادند: كه منتظریم تا مردان باز گردند(گوسفندان خود را آب دهیم) و پدر ما شیخی سال‌خورده و فرتوت است.(قصص/23) موسی(به حال آن دختران رقت فرمود.) گوسفندانشان را سیراب كرده و(با حالی خسته) رو به سایه‌ی(درختی آورد) و گفت: بار الها، من به خیری كه تو نازل فرمایی محتاجم.(قصص/24) موسی دید كه یكی از آن دو دختر با كمال(وقار) و حیا باز آمد و گفت: پدرم از تو دعوت می‌كند تا در عوض سقایت گوسفندان ما به تو پاداشی دهد. چون موسی نزد او رسید و سرگذشت خود را بر او حكایت كرد،(شعیب) گفت: اینك هیچ مترس كه از شر قوم ستمكار نجات(ابدی) یافتی.(قصص/25) یكی از آن دو دختر(صفورا) گفت: ای پدر این مرد را به خدمت خود اجیر كن. كه بهتر كسی كه باید به خدمت برگزید، كسی است كه امین و توانا باشد.(قصص/26) شعیب گفت: من اراده‌ی آن دارم كه یكی از این دو دخترم را به نكاح تو در آورم، بر این مهر كه هشت سال خدمت من كنی و

اگر ده سال كنی(آن دوسال) به میل و اختیار تو و من در این كار رنج بر تو نخواهم نهاد. انشاالله مرا شخصی شایسته این خدمت خواهی یافت.(قصص/27) موسی(عهد راپذیرفت و خرسند شد) گفت: هر كدام از دو مدت را به انجام رسانم، بر من ستمی نشده و خدا بر این قول و عهد ما وكیل است.(قصص/28) آن‌گاه كه موسی عهد خدمت به پایان رسانیده و با اهل بیت خود از حضور شعیب رو به دیار خویش كرد. آتشی از جانب طور دید. به اهل بیت خود گفت: شما در این‌جا مكث كنید كه(از دور) آتشی به نظرم رسید می‌روم تا شاید از آن خبری بیاورم یا برای گرم شدن شما شعله‌ای برگیرم.(قصص/29) چون موسی به آن آتش نزدیك شد، به او از جانب وادی ایمن در آن بارگاه مبارك از آن درخت(مقدس) ندایی رسید: كه ای موسی هوش دار كه منم خدای(یكتا) پروردگار جهانیان.(قصص/30) من پروردگار تو ام. تو نعلین از خود به دور كن كه اكنون در وادی مقدس قدم نهادی.(طه/12) و من تو را به رسالت خود برگزیدم. در این صورت به سخن وحی گوش فرا ده.(طه/13) منم خدای یكتا، هیچ خدایی جز من نیست. پس مرا به یگانگی بپرست و نماز را مخصوصاً برای یاد ما به پا دارد..(طه/14) و ای موسی اینك باز گوی تا چه به دست راست داری.(طه/17) موسی عرضه داشت این عصای من است كه بر آن تكیه می‌زنم و گوسفندانم را می‌رانم و از درختان بر آن‌ها برگ می‌ریزم و حوائجی دیگر نیز به آن انجام می‌دهم.(طه/18) و تو عصای خود(و خودیت) بیفكن چون(عصا افكند) بر آن نگریست، دید اژدهایی سبك خیز گردید و پا به فرار نهاد و واپس نگردید(در آن حال به او خطاب شد:) ای موسی، آی و مترس كه تو ایمن خواهی بود.(قصص/31) باز فرمود: عصا برگیر و از آن مترس كه او را به صورت اول برمی‌گردانیم.(طه/31) و دست خود را در گریبان بر و بیرون آور تا بی هیچ نقص برص و مرضی سفید و روشن(چون ماه تابان) گردد و تا وحشت و اضطراب بیاسایی، باز دست به گریبان بر. این(عصا و ید بیضا) از جانب خدا بر رسالتت(دو برهان الهیاست برو به رسالت) به سوی فرعون و فرعونیان كه قومی فاسق و نا به كارند.(قصص/32) موسی گفت: ای خدا من از فرعونیان یك نفر را كشته‌ام و می‌ترسم كه به خونخواهی و كینه دیرینه مرا به قتل رسانند.(قصص/33) و با

این كار اگر از رسالت ناگزیرم، برادرم هارون را نیز كه ناطقه‌اش فصیح‌تر از من است، با من یار و شریك در كار رسالت فرما تا مرا تصدیق(و ترویج) كند كه من می‌ترسم، این فرعونیان سخت تكذیب رسالتم كنند.(قصص/34) موسی به خدا عرضه داشت: پروردگارا(اكنون كه بر این كار بزرگم مأمور فرمودی: پس شرح صدر عطا فرما) كه از جفا و آزار مردم تنگ‌دل نشوم.(طه/25) و كار مرا آسان گردان.(طه/26) و عقده را از زبانم بگشا.(طه/27) تا مردم سخنم را خوش فهم كرده.(طه/28) و نیز از هل بیت من یكی را وزیر و معاون من فرما.(طه/29) برادرم هارون را وزیر من گردان.(طه/30) و به او پشت من محكم كن.(طه/31) و او را در امر رسالت با من شریك ساز..( طه/32) خدا به او فرمود: كه تقاضای او را پذیرفته و به هم‌دستی برادرت هارون بسیار بازویت را قوی می‌گردانیم و به شما در عالم قدرت و حكومت می‌دهم كه هرگز(دشمن) به شما دست نیابد. اینك با این آیات و معجزاتی كه شما را عطا كردم، به رسالت(به سوی فرعونیان) بروید كه شما و پیروانتان(بر دشمنان) غالب خواهید بود.(قصص/35) و همانا، ما به موسی كتاب تورات را عطا كردیم و برادرش هارون را وزیر او قرار دادیم.(فرقان/35) آن‌گاه موسی و هارون را گفتیم: رو به جانب آن قوم كه آیات ما را تكذیب كردند كنید، كه ما آن‌ها را سخت هلاك می‌گردانیم.(فرقان/36) و قوم ستمكار فرعون را بگو: آیا خداترس و پرهیزكار نمی‌شوید؟(شعراء/ 11) موسی عرض كرد: ای پروردگار از آن می‌ترسم كه فرعونیان سخت مرا تكذیب كنند..(شعراء/12) خدا به موسیفرمود: هرگز مترس و با برادرت هارون با این معجزات و آیات من به سوی آنان بروید كه من همه جا با شما هستم و گفتار شما را می‌شنوم.(شعراء/15) هر دو به اتفاق به جانب فرعون روید و بگویید كه ما دو رسول پروردگار جهانیم.(شعراء/16) آمده‌ایم كه طایفه بنی‌اسرائیل را با ما بفرستی.(شعراء/ 17) فرعون موسی را گفت: تو نه آن كودكی كه ما پروریدیم و سال‌ها عمرت در نزد ما گذشت.(شعراء/18) و آن فعل زشت و قتل نفس از تو سر زد و به خدایی ما كافر بودی.(شعراء/ 19) موسی در پاسخ فرعون گفت: آری، من چنین فعلی را مرتكب شدم و در آن هنگام من برای نجات سبطیان از ظلم قبطیان به وادی حیرت، سرگردان و

از گم‌شدگان دریای شما بودم و كاری به قصد نجات مظلومی كردم كه به قتل و خطایی منتهی شد.(شعراء/ 20) و آن‌گاه از ترس شما گریختم تا آن كه خدای من مرا علم و حكمت عطا فرمود و از پیغمبران خود قرار داد.(شعراء/ 21) و باز گو كه طایفه‌ی بنی‌اسرائیل را بنده‌ی خود كرده، این هم نعمتی است كه منت آن بر من می‌نهی؟(شعراء/ 22) باز فرعون به موسی گفت: رب العالمین كیست كه تو رسول آن هستی.(شعراء/ 23) موسی جواب داد: رب العالمین، خدای آسمان‌ها و زمین است و آن‌چه مابین آن‌هاست اگر به یقین باور دارید.(شعراء/ 24) فرعون عاجز از جواب به مغلطه پرداخت و روی به درباریانش كرد و گفت: آیا نمی‌شنوید؟(شعراء/ 25) موسی گفت: رب العالمین همان خدایی‌ست كه شما و پدران پیشین شما را از عدم بیافریده.(شعراء/ 26)(باز فرعون) گفت: ای مردماین رسولی که به سوی شما به رسالت آمده، سخت دیوانه است.(شعراء/ 27) باز موسی گفت: رب العالمین همان آفریننده‌ی مشرق و مغرب و روز و شب است و هر چه بین این‌هاست، اگر شما در قدرت حق تعقل كنید.(شعراء/28) باز فرعون گفت: اگر غیر من خدایی را بپرستی،البته تو را به زندان خواهم كشید.(شعراء/29) موسی باز به ملایمت پاسخ داد: اگر هم حجت و معجزه بر صدق دعوی خود بر تو آورم؟(شعراء/ 30) فرعون گفت: آن معجزه چیست. بیار اگر راست می‌گویی؟!(شعراء/ 31) در آن موقع موسی عصای خود بیفكند كه ناگاه اژدهایی عظیم پدیدار گشت.(شعراء/ 32) و نیز دست از گریبان بیرون آورد كه ناگاه خورشیدی تابان به چشم بینندگان آشكار گردید.(شعراء/ 33) فرعون رو به درباریانش كرد و گفت: این مرد ساحری بسیار ماهر و داناست.(شعراء/34) كه می‌خواهد به این سحر و شعبده‌ها، شما مردم مصر را از كشور خود آواره كند.(شعراء/35) چون موسی با معجزات و آیات ما كه حقانیتش بر همه روشن بود، به رسالت به سوی فرعونیان آمد. باز گفتند: این معجزات تو جز سحری كه ساختگی توست، چیز دیگری نیست و ما این گفتار و دعوی كه تو داری هیچ از پدران پیشین‌مان نشنیده‌ایم.(قصص/36) موسی گفت: خدای من خود به احوال رسولی كه از جانب خود به سوی هدایت خلق فرستاده داناتر است. و می‌داند كدام یك عاقبت خوش در، دار عقبی خواهیم داشت و محققاً(بدانید) كه ستمكاران

عالم هرگز فلاح و رستگاری نخواهند یافت.(قصص/37) و فرعون با بزرگان قوم چنین گفت: كه من هیچ یك را غیر خودم خدای شما نمی‌دانم و گفت: ای هامان خشتی در آتش پخته و از آن برای من قصری بلند پایه بنا كن تا من بر خدای موسی مطلع شوم هرچند او را دروغ‌گو می‌پندارم.(قصص/38) فرعون گفت: بگذارید تا من موسی را به قتل برسانم و او خدای خود را به یاری طلبد. می‌ترسم كه اگر وی را زنده گذارم، آیین شما را تغییر دهد یا بر روی زمین فتنه و فسادی برانگیزد.(مومن/26) موسی قصد قتل خود شنید گفت: من به خدای آفریننده‌ی من و شما از شر هر كافر متكبری كه به روز حساب ایماننمی‌آورد پناه می‌برم(و از او یاری می‌طلبم).(مومن/27) و مرد مؤمنی از آل فرعون كه ایمانش را پنهان می‌داشت، با فرعونیان گفت: آیا مردی را به جرم این كه می‌گوید: پروردگار من خدا است، می‌كشید؟ در حالی كه با معجزه و ادله روشن به سوی شما آمده است. اگر او دروغگوست، گناه دروغش بر خود اوست،(لیكن) اگر راستگو باشد از وعده‌های او بعضی به شما برسد(همه هلاك خواهید شد) و خدا مردم ستمكار دروغگو را هرگز هدایت نخواهد كرد.(مومن/28) ای قوم امروز ملك و سلطنت در زمین مصر با شماست. لیك اگر قهر و انتقام خدا بر ما برسد كیست، كه ما را از آن نجات تواند داد. فرعون باز گفت: جز آن كه رأی(به قتل موسی) دادم، رأی دیگر نمی‌دهم و شما را جز به راه صواب دلالت نمی‌كنم.(مومن29)(مرد با ایمان گفت( و از این پیش یوسف(علیه السلام) به سوی شما(مصریان) با معجزات و ادله‌ی روشن به رسالت آمد و دائم از آیاتی كه بر شما آورد، در شك و ریب بماندید. تا آن كه یوسف از دنیا برفت و باز گفتید: كه دیگر خدا پس از یوسف هرگز رسولی نمی‌فرستد.(بلی) خدا مردم ستمگری كه در شك و ریبند گمراه می‌گرداند(یعنی به گمراهی و خذلان خود وامی‌گذارد) .(مومن/34) و آنان كه در آیات خدا بی هیچ حجت و برهان به جدال و انكاربرخیزند این كار، سخت خدا(و رسول) و اهل ایمان را به خشم و غضب آرد.(بلی) این گونه خدا بر دل هر منكر ستمكاری مهر شقاوت می‌زند.(مومن/35) قوم به فرعون گفتند: موسی و هارون را زمانی بازدار و اشخاص به شهرها بفرست.(اعراف/111) تا ساحران زبردست دانا را به حضور تو جمع

آورند.(اعراف/112) و فرعون به اتباعش گفت: تفحص كنید هر كجا ساحری ماهر و دانا است همه را نزد من حاضر كنید.(یونس/79) عده بسیاری ساحران به حضور فرعون گرد آمده و فرعون را گفتند: اگر بر موسی غالب آییم برای ما اجر و مزدشایان خواهد بود؟(اعراف/113) فرعون پاسخ داد بلی و علاوه بر آن نزد من از مقربان خواهید گشت.(اعراف/114) و مردم شهر را گفتند: چه بهتر كه همه در آن روز جمع باشید تا واقعه را مشاهده كنید.(شعراء/39) باشد كه ما هم اگر ساحران غالب شدند از سحر فرعون پیروی كنیم.(شعراء/40) ساحران به موسی گفتند: اكنون مختاری. خواه نخست تو عصای خود بیفكن، یا ما بساط سحر خویش بیندازیم.اعراف/115) موسی گفت: شما اول اسباب خود بیفكنید. چون بساط خود انداختند. به جادوگری چشم خلق بستند كه مردم سخت هراسان شدند و سحری بس عظیم و هول‌انگیر برانگیختند.(اعراف/116) در آن حال موسی سخت بترسید.(طه/67) ما گفتیم: ای موسی مترس كه تو بر آن‌ها، البته همیشه غلبه و برتری خواهی داشت و اینك عصای خود بیفكن تا اژدها شده و یك بار بساط سحر و ساحری اینان را فرو بلعد. كه كار اینان سحر و ساحری بیش نیست و ساحر هرگز فیروزی نخواهد یافت.(طه/69) ساحران سر به سجده فرو آوردند و گفتند: ما به خدای موسی و هارون ایمان آوردیم.0طه/70) فرعون به ساحران گفت: شما چرا پیش از آن كه من اجازه دهم به موسی ایمان آوردید؟ او معلوم است كه در سحر معلم شما بوده باری من شما را دست و پای می‌بُِِرم و به نخل خرما به دار می‌آویزم. تا بدانید كه عذاب من و موسی كدام سخت‌تر و پاینده‌تر خواهد بود.(طه/71) ساحران به فرعونیان پاسخ دادند: كه ما تو را هرگز با وجود این معجزات آشكار كه مشاهده كردیم،(بر موسی) مقدم نخواهیم داشت. بر حق ما هر چه توانی بكن كه هر ظلمی كنی همین حیات دو روزه دنیاست.(طه/72) ما به راستی به خدای خود ایمان آوردیم تا از خطای ما در گذرد و گناه سحری كه تو ما را به اجبار بر آن داشتی ببخشد و لطف و مغفرت خدا بهتر و پاینده‌تر خواهد بود.(طه/73) موسی به قوم خود گفت:از خدا یاری خواهید و صبر كنید كه زمین ملك خداست و او به هر كس از بندگان خواهد واگذارد و حسن عاقبت و فیروزی

مخصوص اهل تقواست.(اعراف/128) پیروان موسی نیز همه گفتند: ما بر خدا توكل كردیم. بارالها، ما را دستخوش فتنه اشرار و قوم ستمكار مگردان.(یونس/85) پیروان موسی همه گفتند: ما هم پیش از آمدن تو(به رسالت) و هم بعد از آن(در هر دو زمان) به رنج و شكنجه(دشمن) بوده‌ایم. موسی گفت:(غم مخورید) امید است كه خدا دشمن شما را هلاك نماید و شما را در زمین جانشین او كند. آن‌گاه(در مقام امتحان) بنگرد تا شما چه خواهیدكرد.(اعراف/129) و فرعونیان را سخت قحط و تنگی معاش و نقص و آفت برگشت زرع مبتلا كردیم تا شاید متذكر شوند.(اعراف/130) پس آن‌گاه كه نیكویی به آن‌ها می‌رسید، به شایستگی خود نسبت داده و هر كار بدی بر آن‌ها می‌آمد، فال بد به موسی و همراهانشان می‌زدند. آگاه باشید كه فال بد آن‌ها نزد خداست. لیكن اكثر آن‌ها بر این آگاه نیستند.(اعراف/131)(و فرعونیان به موسی) گفتند: اگر تو آیات و معجزاتی آورده‌ای كه ما را به آن سحر كنی، بدان كه هرگز ما ایمان نخواهیم آورد.(اعراف/132) از این رو گفتند: چرا ما به دو بشر مثل خودمان ایمان آریم در صورتی كه طایفه این دو مرد ما را پرستش كردند.(مومنون/47)(پس آن‌گاه به كیفر كفرشان) بر آن‌ها، طوفان ملخ و شپشك و وزغ و خون(خون شدن آب) آن نشانه‌های آشكار(قهر و غضب را) فرستادیم. باز طریق كبر و گردن‌كشی پیش گرفتند و قومی نا به‌كار شدند.(اعراف/133) و چون بلا بر آن‌ها واقع شد گفتند: كه از خدا به عهدی كه تو راست بخواه تا این عذاب و بلا را از ما دور كند. بنابراین اگر رفع بلا كردی البته ایمان به تو می‌آوریم و بنی‌اسرائیل را به همراهی و(متابعت) تو می‌فرستیم.(اعراف/134) پس چون بلا از سر آن‌ها رفع كردیم تا مدتی كه متعهد شدند، ایمان آورند. مدت كه به پایان رسید باز پیمان شكستند.(اعراف/135) آن‌گاه فرعون اراده آن كرد كه موسی و قومش را از زمین مصر براندازد. ما هم او و هم‌دستانش را تمام به دریا غرق كردیم.(اسراء/103) و موسی به پروردگار خود عرض كرد: بارالها تو به فرعون و فرعونیان در حیات ملك و اموال و زیورهای بسیار بخشیدی كه به این وسیله بندگان را از راه تو گمراه كنند. بار خدایا، اموال آن‌ها را نابود گردان و دل‌هایشان را سخت بربند. كه اینان هرگز ایمان نیاورند تا هنگامی

كه عذاب دردناك را مشاهده كنند.(یونس/88) و به موسی وحی كردیم كه بندگان مرا شبانه بیرون بر تا شما را تعقیب كنند.(شعراء/52) آن‌گاه فرعون، رسول برای جمع‌آوری لشكر به شهرها فرستاد.(شعراء/53) كه همانا از بنی‌اسرائیل عده قلیلی باقی نیست.(شعراء/54) و ما سپاهی بی شمار و از دست آنان خمشناكیم.(شعراء/55) و نیز ما لشكری همه نیرومند و مسلح و اسلحه كاملیم.(شعراء/56) ما آن‌ها را از باغ‌های مصفا یا نهرهای آب روان مصر بیرون كردیم.(شعراء/57) و از گنج‌ها و ثروت‌ها و مقام عالیه ریاست محروم ساختیم.(شعراء/58) و بنی‌اسرائیل را وارث آن شهر و دیار و ثروت ومقام‌ها گردانیدیم.(شعراء/59) صبح‌گاهی كه فرعونیان موسی و بنی‌اسرائیل را تعقیب كردند.(شعراء/60) چون دو لشكر روبه‌رو شدند و اصحاب موسی(بیم كرده)، گفتند: اینك به دست فرعونیان سخت هلاك می‌شویم.(شعراء/61) موسی گفت: هرگز مترسید كه خدا با من است و مرا به حفظ از دشمنان یقین راهنمایی خواهد كرد.(شعراء/62) و به موسی وحی كردیم كه بندگان مرا شبانه از مصر بیرون بر راهی خشك از میان دریا بر آن‌ها پدید آورد و نه از تعقیب و رسیدن فرعونیان ترسناك باشد و نه اندیشه دار.(طه/77) پس ما به موسی وحی كردیم كه عصای خود را بهدریای نیل زن، چون زد، دریا شكافت و آب هر قطعه دریا ماند كوهی بزرگ بر روی هم قرار گرفت.(شعراء/63) آن‌گاه دریا را بگذار و بگذر تا فرعون و لشكریانش تمام به دریا غرق شوند.(دخان/24) و فرعون و سپاهش از پی آن‌ها تاختند. پس موج دریا چنان آن‌ها را فرو برد كه از آنان اثری باقی نگذاشت.(طه/78) و فرعون پیروان خود را علاوه بر این كه هدایت نكرد، سخت به ضلالت و بدبختی افكند.(طه/79) و دیگران(یعنی فرعونیان) را به دریا آوردیم.(شعراء/64) آن‌جا موسی و كلیه همراهانش را از دریا بیرون آورده، به سلامت به ساحل رساندیم.(شعراء/65) ما هم از انان انتقام كشیدیم و آن‌ها را به دریا غرق كردیم، به كیفر آن كه آیات ما را تكذیب كرده و از آن غفلت(و اعراض) نمودند.(اعراف/136) و ما(پس از زوال فرعون) طایفه‌ای را كه فرعونیان ذلیل و ناتوان می‌داشتند و وارث مشرق و مغرب زمین با بركت(مصر و شامات) گردانیدیم و احسان خدا بر بنی‌اسرائیل به حد كمال رسید،

به پاداش صبری كه در مصائب كردند و فرعون و قومش را با آن صنایع و عمارات و كاخ عظمت نابود و هلاك نمودیم.(اعراف/137) و ما بنی‌اسرائیل را از دریا گذرانیدم. پس، آن كه فرعون و سپاهش به ظلم و تعدی آن‌ها را تعقیب كردند تا چون هنگام غرق او فرا رسید گفت: اینك من ایمان آوردم و شهادت می‌دهم كه حقا جز آن كسی كه بنی‌اسرائیل به او ایمان دارند خدایی نیست و من هم تسلیم فرمان او هستم.(یونس/90) به او خطاب شد اكنون باید ایمان بیاوری؟ در صورتی كه از این پیش عمری به كفر و نافرمای زیستی و از مردم بدكار بودی.(یونس91) پس ما امروز بدنت را برای عبرت خلق و بازماندگانت به ساحل نجات می‌رسانیم با آن‌که بسیاری از مردم از قدرت آیات ما سخت غافل هستند.(یونس/92) ما بنی‌اسرائیل را(پس از هلاك دشمنان) به مقام صدق، مسكن دادیم و نعمت‌های پاكیزه، روزی آن‌هاكردیم و همیشه بنی‌اسرائیل در ایمان به رسول خاتم، اتفاق داشتند تا زمانی كه آن رسول با قرآن آسمانی برای هدایت آن‌ها آمد. آن‌گاه آغاز اختلاف كردند. ای رسول ما، خدای تو روز قیامت میان آن‌ها در آن‌چه اختلاف كردند حكم خواهد كرد.(یونس/93) ای رسول ما این بعضی از اخبار ستمكاران است كه بر تو حكایت كردیم كه برخی از آن دیار گرچه خلقش مردند شهرشان هنوز معمور است(و برخی دیگر شهرها هم به كلی ویران گشت و هم داس مرگ اهلش را درو كرد) .(هود/100)چه بسیار در دنیا(نظیر فرعون بودند و) و باغ و بستآن‌ها و چشمه‌های آب.(دخان/25) و كشت و زرع‌ها و مقام و منزلت‌های عالی رها كردند(رفتند) .(دخان/26)و ناز و نعمت وافری كه در آن غرق بودند(مرگ آمد) و از همه چشم پوشیدند.(دخان/27) و ما آن ناز و نعمت‌ها را از قوم گذشته ارث به قوم دیگر دادیم.(دخان/28) و بر مرگ آن گذشتگان هیچ چشم زمین و آسمان نگریست و بر هلاكشان مهلت ندادند.(دخان/29)

آسیه همسر فرعون

آسیه دختر مزاحم، همسر فرعون از بنی‌اسرائیل و دختر خاله‌ی موسی(علیه السلام) بود. وی از سال‌ها پیش به خدای یكتا ایمان داشت. ولی ایمان خود را پنهان می‌كرد. در حادثه‌ای

آسیه پناه به خدای تعالی برد. فرعون متوجه شد كه همسرش ایمان به پروردگار عالمیان دارد. شكایت او را به مادر آسیه كرد و گفت: اگر دست از ایمان خود برندارد و ایمان به خدای من نیاورد، او را خواهم كشت. مادرش با آسیه صحبت كرد، ولی او زیر بار نرفت.

فرعون، آسیه را به چهار میخ كشید و دستور داد او را شكنجه كنند. آسیه در حال شكنجه با خدای خود گفت: پروردگارا، برای من نزد خود خانه‌ای در بهشت بنا كن و مرا از فرعون و شكنجه او نجات ده. سپس به رحمت الهی پیوست. خداوند دعای او را مستجاب فرمود و مقام والایی در بهشت به وی كرامت نمود و نام او را در قرآن برای مردمان باایمان، به عنوان یك زن نمونه ضرب‌المثل قرار داد.

و باز خدا برای مؤمنان(آسیه) زن فرعون را مثل آورد. هنگامی كه(از شوهرش بیزاری جست) عرض كرد: بار الها(من از قصر فرعون و عز دنیوی گذشتم) و تو خانه‌ای برای من در بهشت بنا كن و مرا از شر فرعون كافر و كردارش نجات بخش.(تحریم/11)

فرعون توان رجولیت نداشت، لذا با آسیه مباشرتی نكرد و دارای اولاد نبود. آسیه یكی از آن‌چهار زن، مقرب الهی است كه در زمان وضع حمل حضرت خدیجه و به دنیا آمدن حضرت زهرا(علیها السلام) به امر الهی حضور داشته و در امور زایمان كمك حال ایشان بود.⁽¹⁾

مؤمن آل فرعون كیست؟

در مورد نسب مؤمن آل فرعون و نام او اختلاف است. بعضی نام او را حزقیل نوشته كه همان شخصی است كه نجار بوده و برای مادر موسی صندوقی را ساخت كه كودك خود را در آن گذاشت و به رود نیل سپرد.

طبرسی در مجمع البیان نوشته: نام مؤمن آل فرعون، حبیب بوده و همان شخصی است كه در مجلس فرعون به طرفداری از موسی(علیه السلام) خطاب به جمع گفت: كسی را می‌خواهید بكشید كه می‌گوید:

و مرد با ایمانی از آل فرعون كه ایمانش را پنهان می‌داشت، با فرعونیان گفت: آیا مردی را به جزم این كه می‌گوید: پروردگار من خداست می‌كشید. در صورتی كه با معجزه‌ی ادله روشن از جانب خدا برای شما آمده است.(مومن/28)

بعضی از مفسرین او را پسر عموی فرعون و ولیعهد او دانسته‌اند كه به خدا و بعد به نبوت موسی ایمان داشت، ولی ایمان خود را مخفی می‌كرد. فرعون وی را همراه باساحران به خاطر ایمانش به خدا و موسی به قتل رسانید. قرآن در آیات 31و33و41و44 سوره مؤمن درباره‌ی مؤمن آل فرعون فرمایشاتی را فرموده.⁽¹⁾

همسر مؤمن آل فرعون

همسر مؤمن آل فرعون آرایشگر خانواده‌ی فرعون بود.

ابن اثیر نوشته: زمانی كه همسر مؤمن در حال آرایشگری بود، شانه از دستش افتاد. بی اختیار گفت: بسم الله. دیگران شنیدند و گفتند: فرعون را می‌گویی؟ گفت: نه خدای یكتا را گفتم. موضوع را به فرعون خبر دادند. فرعون او را بازخواست كرد و گفت: اگر توبه نكنی، تو را هم با فرزندانت می‌كشم. او گفت: خدای من و تو، خدای قادر بی همتاست. فرعون دستور داد: تنوری از آتش افروختند و ابتداء یك یك فرزندانش را جلوی چشم مادر در آتش انداخت. سپس زن مؤمنه، همسر حزقیل مؤمن آل فرعون را در آتش افكند.⁽²⁾

نزول تورات

خداوند قبلاً به موسی(علیه السلام) وحی فرموده بود كه پس از نابودی فرعون كتابی كه متضمن حلال و حرام و شرایع و احكام برای قوم بنی‌اسرائیل باشد، نازل فرمایم. از جانب پروردگار به موسی امر شد به كوه طور سینا برود و سی شبانه روز به مناجات با حق تعالی بپردازد. كه پس از اتمام سی روز، پروردگار ده روز دیگر به آن اضافه كرد.

و با موسی سی شب وعده و قرار نهادیم، چون پایان یافت، ده شب دیگر بر آن افزودیم. تا آن وعده به چهل شب تكمیل شد. به برادر خود هارون گفت: تو اكنون پیشوای قوم و جانشین من باش و راه صلاح پیش گیر و پیرو اهل فساد مباش.(اعراف/142)

طبق روایات معصومین(علیه السلام) شروع مناجات اول ذیقعده و پایان آن دهم ذیحجه روز عیدقربان بوده. ⁽¹⁾

حضرت امام محمدباقر(علیه السلام) فرمودند: هنگامی كه موسی به وعده‌گاه الهی رفت با قوم خویش قرار گذاشته بود. غیبت او سی روز بیشتر طول نمی‌كشد. اما وقتی خداوند ده روز بر آن افزود، بنی‌اسرائیل گفتند: موسی تخلف كرده و به دنبال آن دست به كارهای خلاف و گوساله پرستی زدند.

موسی(علیه السلام) جهت رفتن به وعده‌گاه برادر خود، هارون را در غیبت خود به زعامت و سرپرستی قوم گماشت و با شناختی كه از امت خود داشت و احتماًل می‌داد، بعدها نزول الواح الهی تورات را انكار كنند. هفتاد نفر از بزرگان قوم را به همراه برد تا شاهد لطف الهی در نزول تورات باشند. حضرت موسی(علیه السلام) از عشقی كه در نهاد خود برای استماع صدای ربوبی و ندای حق داشت، از همراهان سبقت گرفت و بالای كوه رفت. خطاب شد: ای موسی چرا شتاب می‌كنی؟ و جلوتر از قومت به وعده‌گاه آمدی. موسی عرضه داشت: قوم به دنبال من هستند و برای خشنودی تو و علاقه‌ای كه دارم تعجیل كردم. سپس گفت: پروردگارا، قوم از من خواسته‌اند تو را رویت كنم. پاسخ آمد: هرگز مرا نخواهی دید. حتی توان تجلی مرا به كوه نخواهی داشت. به جانب كوه طور بنگر. اگر كوه بر جای ماند، تو مرا خواهی دید. موسی به سوی كوه متوجه شد، چون تجلی خدا در كوه پدیدار گردید، ناگهان كوه از هم پاشید. موسی از هول آن منظره هراسان شد و غش كرد. پس از مدتی

كه به هوش آمد، به تسبیح و حمد خداوند پرداخت و عذرخواهی نمود و مشاهده كرد، هفتاد نفر از بزرگان بنی‌اسرائیل در اثر آن تجلی جان سپردند. ولی به لطف و اراده الهی آن هفتاد نفر هم باز زنده شدند.⁽¹⁾

نزول تورات از منظر قرآن

و با موسی سی شب وعده و قرار نهادیم. چون پایان یافت ده شب دیگر بر آن افزودیم تا آن كه زمان وعده به چهل شب تكمیل شد. به برادر خود هارون گفت: تو اكنون پیشوای قوم و جانشین من باش و راه صلاح پیش گیر و پیرو اهل فساد مباش.(اعراف/142) و ای موسی بازگو كه بر قومت چرا سبقت گرفته و با شتاب به وعده‌گاه آمدی.(طه/83) موسی عرضه داشت: هم اینك قوم از پی من هستند و من خود برای خشنودی تو تعجیل كرده و بر آن‌ها تقدم جستم.(طه/84) و به خاطر آرید، وقتی را كه گفتید: ای موسی، ما به تو ایمان نمی‌آوریم تا این كه خدا را آشكار ببینیم. پس شما را ساعقه‌ای آتش در گرفت و آن را به چشم خود مشاهده نمودید.(بقره/55) و موسی هفتاد مرد از قوم خود برای وعده‌گاه خود انتخاب كرد(به جرم دیدن خدا به چشم) آن‌ها را صاعقه در گرفت. موسی گفت: پروردگارا، اگر مشیت نافذت تعلق گرفته بود كه همه‌ی آن‌ها و مرا نیز هلاك كنی،(كاش) پیش‌تر از(وعده) می‌كردی. آیا ما را به فعل سفیهان هلاك خواهی كرد؟ این كار جز فتنه و امتحان تو نیست كه در این امتحان هر كه را خواهی گمراه و هر كه را خواهی هدایت می‌كنی. تویی مولای ما، پس بر ما ببخش و ترحم كن كه تویی بهترین آمرزندگان عالم.(اعراف/155) و چون موسی با هفتاد نفر از بزرگان قومش كه انتخاب شده بودند، وقت معین به وعده‌گاه ما آمد و خدا با وی سخن گفت. موسی(به تقاضای قوم خود) عرض كرد: خدایا خود را به من آشكار نما كه تو را مشاهده كنم. خدا در پاسخ او فرمود: كه مرا تا ابد نخواهی دید، لیكن در كوه بنگر. اگر

كوه طور به جای خود برقرار تواند ماند، تو نیز مرا خواهی دید. پس آن‌گاه كه نور تجلی خدا بر كوه تابش كرد، كوه را منهدم و متلاشی ساخت و موسی بی‌هوش افتاد. سپس كه به هوش آمد عرضكرد: خدایا تو منزه و برتری به درگاه تو توبه كردم. من از قوم خود اول كسی هستم كه ایمان دارم.(اعراف/143) و از رسولان هیچ بشری را یارای آن نباشد كه با خدا سخن گوید، مگر به وحی(و الهام) خدا یا از پس پرده غیب عالم(و حجاب ملكوت جهان) یا رسولی(از فرشتگان عالم بالا) فرستد تا به امر خدا هرچه او خواهد وحی كند البته كه او خدای دانای بلندمرتبه است.(شوری/51) پس برانگیختیم شما را بعد از مرگ كه شاید خدا را شكر گزارید.(بقره/56)خدا فرمود: موسی من تو را برای این كه پیغام‌های مرا به خلق برسانی برگزیدم و به كلام انتخاب كردم پس آن‌چه را كه به تو فرستادم کاملاً فراگیر و شكر و سپاس الهی را به جای آور.(اعراف/144)

سامری كیست؟

زمانی كه فرعون فرزندان بنی‌اسرائیل را می‌كشت. زنی از آن قوم از مردی به نام ظفر، پسری به دنیا آورد كه نام او را موسی گذاشتند كه بعداً به موسی بن ظفر معروف شد. مادرش از ترس کشتن فرزندش توسط فرعون او را به بیشه‌ای در كنار رود نیل گذاشت و دور از چشم فرعونیان او را بزرگ كرد. سپس پسر را به شغل زرگری گماشت تا استاد شد. موسی بن ظفر كه به سامری شهرت داشت، همان شخصی است كه زمان درگیری با فردی از قبطیان موسی(علیه السلام) را به یاری خواست و موسی(علیه السلام) قبطی را با مشت به قتل رسانید. وی پس از نبوت موسی(علیه السلام) به آن حضرت ایمان آورد ولی از منافقین بنی‌اسرائیل به حساب می‌آمد. بعضی او را اولاد زنا دانسته‌اند.

چون موسی به امر پروردگار به كوه طور رفت و ده روز به میقات اضافه شد. سامری به بنی‌اسرائیل گفت: سی روز موسی(علیه السلام) تمام شد و نیامد. شاید در قله كوه محو شده یا به دره‌ای افتاده و مرده و دیگر دیدار او میسر نشود. باید فكری برای پرستش معبودی كرد. بنی‌اسرائیل گفتند: آن خدایی كه قابل پرستش باشد به ما نشان ده، تا اطاعت او كنیم.

سامری گفت: آن‌چه طلا از قبطیان گرفتید بیاورید، تا خدایی برای شما بسازم. سامری با آن طلاها، گوساله‌ای ساخت و با فنی كه در آن به كار برده بود، صدایی عجیب می‌كرد و به این وسیله بنی‌اسرائیل را منحرف و راهنمایی به بت‌پرستی نمود. هرچه هارون، آن‌ها را نصیحت كرد كه ای قوم، پیمان خود را با موسی(علیه السلام) نشكنید و از خدا بترسید. پروردگار شما را از دست فرعون نجات داد و صاحب قدرت و ملك و ثروت نمود، خدا را پرستش كنید تا به راه سعادت هدایت شوید... سودی نداشت!! آن‌ها گفتند: تا زمانی كه موسی بازگردد، ما به گوساله پرستی خود ادامه خواهیم داد.

موسی پس از دریافت الواح تورت به جمع بنی‌اسرائیل آمد. مشاهده كرد، اكثر قوم گوساله پرست شدند. چون قبلاً مسئولیت را به برادرش هارون سپرده بود، او را خواست و سر و ریش او را گرفت و با عصبانیت وی را بازخواست كرد. در این حال الواح مقدس از دست موسی(علیه السلام) افتاد و بعضی از آن‌ها شكست. موسی(علیه السلام) بسیار ناراحت شد و به برادرش گفت: چرا مرا خبر نكردی؟ هارون جواب داد: من وظیفه خود را در امر بازداری قوم از این كار زشت انجام دادم تا حدی كه می‌خواستند مرا بكشند. موسی(علیه السلام) خطاب به قوم گفت: فوراً توبه كنید و دست از كار زشت بت‌پرستی بردارید و روی به خدای یكتا بیاورید تا شما را ببخشد. سپس رو به سامری كرده، او را نفرین نمود و گفت: فوراً از شهر و قوم دور شو، و دردی به تو عارض می‌شود كه كسی به نزدیك تو نیاید. كه عذاب اخروی تو آتش دوزخ است و پس از تو من این گوساله را در آتش می‌سوزانم و خاكسترش را به دریا می‌ریزم.⁽¹⁾

13)داستان گوساله پرستی قوم بنی‌اسرائیل از منظر قرآن

پس آن‌گاه به موسی كتاب كامل دادیم برای تكمیل نفوس هر نیكوكار و برای تفضیل بیان حكم هر چیز برای هدایت و رحمت بر خلق باشد كه مردم به دیدار خدا ایمان آوردند.(انعام/154) خدا فرمود: ما قومتو را پس از تو آزمایش كردیم و سامری آنان را

گمراه كرد.(طه/85) و یاد آرید وقتی را كه به موسی(برای نزول تورات) چهل شب وعده دادیم. پس(در غیبت او شما گوساله پرستی اختیار كردید و ستمكار و بیدادگر شدید.(بقره/51) و یاد آرید وقتی كه برای هدایت یافتن شما به موسی كتاب و فرقان عطا كردیم باشد كه به راه حق هدایت یابید.(بقره/53) قوم موسی بعد از او(رفتن موسی به كوه طور) آن‌ها مجسمه گوساله‌ای كه صدایی می‌كرد از طلا و زیورهای خود ساخته و پرستیدند. آیا ندیدید كه آن مجسمه بی روح با آن‌ها سخنی نمی‌گوید و به راهی آن‌ها را هدایت نمی‌كند و باز پی آن گوساله گرفتند و مردی(سخت دل) و ستمكار بودند.(اعراف/148)آن‌گاه سامری با آن زر و زیورها گوساله‌ای بساخت كه صدایی شگفت داشت و(سامری و پیروانش) گفتند: خدای شما و خدای موسی همین گوساله است كه(موسی) فراموش كرده است.(طه/88) و هارون پیش از آن كه موسی باز آید گفت: ای قوم به هوش باشید كه این گوساله اسباب فتنه و امتحان شما گردید و محققاً(بدانید) كه آفریننده شما خدای مهربان است. پس شما پیرو من شوید و امر مرا فرمان برید.(طه/90) قوم در پاسخ نصایح هارون گفتند: ما به پرستش گوساله ثابت مانیم تا وقتی كه موسی به ما بازگردد.(طه/91) و چون موسی به سوی قوم خود بازگشت، به حال خشم و تاسف به قوم گفت: شما پس از من بسیار بد حفظ‌الغیب من گردید. آیا در امر خدای خود عجله كردید! و الواح را به زمین انداخت و از فرط غضب سر برادرش(هارون) را به سوی خود كشید. او گفت: ای فرزند مادرم، بر من خشمگین مباش كه من در كار هدایت قوم بودم. آن‌ها مرا خوار و زبون داشتند. تا آن‌جا كه بس با قوم خصومت و ممانعت كردم، نزدیك بود مرا به قتل رسانند. پس تو(به خشم خود) دشمنان را بر من شاد مگردان و مرا در اعداد مردم ستمكارمشمار.(اعراف/150) موسی متأسف و غضبناك به سوی قوم بازگشت و گفت: ای مردم، مگر خدای شما به شما وعده احسان نداد. آیا وعده‌ی خدا طولای شد، یا مایل شدید كه مستوجب قهر و غضب خدای خود شوید؟(طه/86) قوم به موسی گفتند: ما به میل و اختیار خود، خلاف وعده تو نكردیم و لیكن اسباب تجمل و زینت بسیاری كه(از فرعون) بار دوش ما بود. آن‌ها را در آتش افكندیم و چنین سامری بر ما القاء

كرد.(طه/87) موسی به هارون گفت: مانع تو چه بود كه چون قوم گمراه شدند، از پی من نیامدی؟0طه/92) چرا نافرمانی امر من كردی؟(طه/93) هارون گفت: ای برادر مهربان(بر من قهر و عتاب مكن)، سر و ریش من مگیر. عذر من این بود كه ترسیدم بگویی: تو میان بنی‌اسرائیل تفرقه انداختی و به سخنم وقعی ننهادی.(طه/94) و همانا به موسی كتاب تورات را عطا كردیم و برادرش هارون را وزیر او قرار دادیم.(فرقان/35)و یاد كنید وقتی را كه موسی به قوم خود گفت: ای قوم من، شما محققاً ظلم به نفس خود كردید كه گوساله پرستی اختیار نمودید. پس توبه كنید به سوی خدا و به كیفر جهالت خود به كشتن یك دیر تیغ بركشید. این در پیشگاه خدا بهتر كفاره عمل شما است و توبه‌ی شما را پذیرفت كه خدا توبه‌پذیر و مهربان است.(بقره/54) آیا این گوساله پرستان نمی نگرند كه هیچ حرف و اثری و هیچ خیر و شری از این گوساله به آن‌ها عاید نمی‌شود.(طه/89) آنگاه موسی به سامری(با خشم) گفت: این فتنه بود كه تو برپا كردی.(طه/95) موسی به سامری گفت: اینك از میان ما بیرون شو كه تو در زندگانی دنیا به مرضی معذب خواهی شد كه دائم گویی: كسی مرا نزدیك نشود و در آخرت هم وعده‌گاهی در دوزخ داری كه تخلف نخواهد شد. اكنون این خدایت را كه با زر و زیور ساخته‌ای و بر پرستش و خدمتش ایستادی، بنگر كه آن را در آتش می‌سوزانیم و خاكسترش را به آب دریامی‌دهیم.(طه/97) موسی گفت: پروردگارا، من و برادر مرا بیامرز و در رحمت خود داخل گردان كه تو مهربان‌ترین مهربانانی.(اعراف/151) آنان كه گوساله را به پرستش گرفتند، آتش غضب خدا در آخرت و خواری در حیات دنیا محققاً به آن‌ها خواهد رسید و هم چنان ما دروغگویان را كیفر خواهیم كرد.(اعراف/152) آنان كه مرتكب عمل زشت شده، سپس از آن عمل بد توبه كردند و به اخلاص ایمان آوردند. خدای تو بر آن‌ها بعد از توبه به یقین بخشنده و مهربان است.(اعراف/153) و چون از آن عمل(پرستش گوساله از پشیمانی) پشت دست به دندان گرفتند و دیدند كه گمراهند با خود گفتند: اگر خدا ما را نبخشد و از ما نگذرد سخت از زیانكاران عالم خواهیم بود.(اعراف/149) پس بخشیدیم شما را و گذشتیم از گناه شما بعد از چنین كار زشت كه

شاید از این به بعد سپاس و شكر نعمت خدا به جای آرید.(بقره/52) و چون غضب موسی فرو نشست، الواح تورات را برگرفت كه در صحیفه‌ی آن تورات هدایت و رحمت بود. بر آن گروهی كه از خدای خود می‌ترسند.(اعراف/154) و در الواح(تورات آسمانی) از هر موضوع برای نصایح و پند و هم تحقیق هر چیز به موسی نوشتیم دستور دادیم(حقایق و احكام آن را) به قوت(عقل و ایمان) فراگیر و قوم را دستور ده. كه نیكوتر مطالب آن را اخذ كنند كه پستی مقام و منزلت فاصقان را به زودی به شما نشان خواهم داد.(اعراف/145) من آنان را كه در زمین بنا حق و از روی كبر دعوی بزرگی كنند، از آیات رحمتم روگردان و معرض گردانم. كه هر آیتی بینند به آن ایمان نیاورند و اگر راه رشد و هدایت یابند آن راه نپیموده، برعكس اگر راه جهل و گمراهی یابند پیشی گیرند. این(ضلالت آن‌ها) به این جهت بود كه آیات خدا را تكذیب كرده و از فهم آن غافل و مُعرض شدند.(اعراف/146) و آن كه آیات آسمانی ما و لقاء عالم آخرت را تكذیبكردند، اعمالشان باطل و تباه شده. آیا در محمكه‌ی عدل خدا جز آن‌چه كردند، كیفر آن‌ها خواهد بود.(اعراف/147)

نزول مجدد تورات

چون الواح تورات از دست موسی به زمین افتاد و شكست از خداوند متعال درخواست نمود به جای لوح‌های شكسته و احكامی كه از بین رفته، مجدداً نزول الواح را تکرار فرماید.

خطاب شد: ای موسی، الواحی مانند آن لوح‌های شكسته حاضر كن و بر قله‌ی كوه طور بگذار تا به دست قدرت الهی احكام نگارش یابد و این بار هیچ كس همراه تو نباشد و اقوام و رمه‌هایشان نیز از دامنه كوه دورتر باشند. حضرت موسی، دوازده لوح طبق دستور آماده كرد و با خود به بالای طور سینا رفت و چهل روز بر پای خود ایستاد و مانند روزه‌داران چیزی نخورد و نیاشامید و تضرع و زاری و طلب مغفرت نمود. این عمل حضرت موسی به میقات ضراعت موسوم شد و در این میقات، برای قوم خود بسیار گریست و از پروردگار عفو طلب كرد. پس به قدرت حق تعالی، كلمات شكسته به الواح منتقل و تورات

كامل گردید. موسی(علیه السلام) با لوح‌های نزولی از كوه سرازیر و در جمع مردم حاضر شد و تورات را برای آن‌ها خواند و تأکید به عمل آن نمود. بنی‌اسرائیل وقتی متوجه شدند كه احكام تورات برای آنان سخت است، زیر بار نرفتند. پس جبرئیل(علیه السلام) به امر خداوند، كوه طور را به طریقی بر سر قوم موسی بالا برد كه به خیال آن‌ها هر لحظه امکان سقوط داشت. ⁽¹⁾

و به یاد آرید وقتی را كه از شما عهد گرفتیم، كوه طور را بر فراز شما بداشتیم كه باید آن‌چه فرستادیم، به قوت ایمان بپذیرید و سخن حق بشنوید. به زبان گفتند: بشویم و به عمل عصیان كردید و از آن رو دل‌های شما فریفته گوساله شد كه به خدا كافر بودید. بگو، ای پیغمبر ایمان شماسخت شما را به كار بد و كردار زشت می‌گمارد اگر ایمان داشته باشد.(بقره/93)

لذا از ترس در سجده نیمی از صورت خود را به زمین گذارده و نیم دیگر را به طرف آسمان نگاه داشته كه مواظب سقوط كوه باشند. سجده قوم بنی‌اسرائیل هم چنان به همین طریق است.

و یاد آرید وقتی را كه از شما، بنی اسرائیلیان پیمان گرفتیم و بلند كردیم بالای سر شما، كوه طور را(كه سخت هراسان شدید) و دستور دادیم كه احكام تورات را با قوت ایمان یاد گیرید و به خاطر سپارید احكام و اوامر آن كتاب را باشد كه پاكیزه و پارسا گردید.(بقره/63)

تورات مشتمل بر پنج كتاب(سفر است)

كه جمعاً دارای 187 باب است.

كتب عهد عتیق 34 جلد می‌باشد و یهود و نصارا تمام كتب فوق را با تورات مجموعاً عهد عتیق گفته كه همه آن‌ها از انبیایی است كه به عنوان نبوت آنان تصریح شد. ⁽¹⁾

اما بعضی مخدوش است و نسبت به آن شك دارند.

شعب یهود و فرقه‌های آن

فرق اصلی یهود عبارت است از؛ 1. فریسیان 2. كاتبان 3. صدوقیان 4. سامریون 5. حیلیلیون 6. لیبرتینون 7. سفیتیون

نقش نگین انگشتر حضرت موسی(علیه السلام)

نقش نگین حضرت موسی(علیه السلام) دو كلمه از تورات مقدس الهی بود؛(اصبر توجر، اصدق تَنج)

یعنی: صبر كن تا اجر بیابی و راست بگو تا نجات بیابی.⁽²⁾

پیمان شكنی فرعون و فرعونیان

معجزات حضرت موسی(علیه السلام) منحصر به آن نه معجزه نبود، بلكه به خواست پروردگار قدرت الهی در ید موسی(علیه السلام) تجلی می‌كرد. همان طوری كه خداوند در سوره اعراف فرموده: بارها در موارد خواصی متوسل به حضرت موسی(علیه السلام) می‌شدند و باز عهدشكنی می‌كردند. ⁽³⁾

و چون بلا بر آن‌ها واقع شد به موسی گفتند: كه از خدا به عهدی كه تو را است بخواه

تا این عذاب و بلا را از ما دور كند. بر این پیمان اگر رفع بلا كردی، البته ایمان به تو می‌آوریم. و بنی‌اسرائیل را به همراهی(و متابعت) تو می‌فرستیم. پس چون بلا را از سر آن‌ها رفع كردیم تا مدتی كه متعهد شدند ایمان آورند مدت كه به پایان رسید باز پیمان را شكستند.(اعراف/134و135)

معلوم نیست در افكار آن مردم نابكار چه می‌گذشت كه با آن همه بلاها و آیات الهی كه توسط موسی(علیه السلام) اعمال می‌گردید؛ ایمان نمی‌آوردند، نه به دیگران بلكه به نفس خود و دنیا و آخرتشان لطمه می‌زدند. زندگی آنان به بلا و گرفتاری و بدبختی و آخرت در آتشدوزخ منتهی بود.

قرآن نخواسته داستان سرایی كند بلكه در این آیات پندها و اندرزها نهفته كه افراد بیدار دل از آن سرمشق گرفته و به كار می‌بندند كه باعث خوشبختی خود و خانواده و حتی نسل‌شان در دنیا و آخرت می‌شود.

همانا در حكایات آنان برای صاحب عقل عبرت كامل خواهد بود این(قرآن) نه سخنی است كه فرا توان یافت لیكن كتب آسمانی مانند خود را تصدیق كرده و هر چیزی را مفصل بیان می‌كند و برای اهل ایمان هدایت و رحمت خواهد بود.(یوسف/111)

البته بدكاران عالم(در دنیا) به گمراهی و(در آخرت) در آتش دوزخند.(قمر/47)

و ما بسیار از پیشینیان امثال شما كافران را هلاك كردیم. آیا كیست كه از آن پند و عبرت گیرد.(قمر/51)

محققاً اهل تقوی در باغ‌ها و كنار نهرها(بهشت ابد) منزل گزینند. در منزل‌گاه صدق و حقیقت نزد خداوند عزت و سلطنت جاودانی متنعمند.(قمر/54و55)

معجزات حضرت موسی(علیه السلام)

و بر ارشاد فرعونیان هم رسول و آیات الهی آمد آن‌ها(از سر كفر و غرور) همه آیات ما را تكذیب كردند ما هم به قهر و اقتدار خود از آن‌ها سخت مؤاخذه كردیم.(قمر/41و42)

لحظه‌ای نبود كه فرعون و فرعونیان از آزار و ستم بنی‌اسرائیل كوتاهی كنند و آن‌ها را

تحت فشارهای روحی و جسمی قرار ندهند. بنی‌اسرائیل به موسی(علیه السلام) شكایت كردند. حضرت به آن‌ها گفت: اگر به خدا ایمان دارید و تسلیم فرمان او هستید، به او توكل و صبر پیشه كنید. آن‌ها گفتند: ما به خدای خود از فتنه‌ی مردم ستم‌كار پناه می‌بریم.و موسی به قوم خود گفت: كه شما اگر به حقیقت ایمان به خدا آورده و اگر به راستی تسلیم فرمان او هستید، بر خدا توكل كنید. پیروان موسی نیز همه گفتند: ما بر خدا توكل كردیم. بار الها، ما را دستخوش فتنه اشرار و قوم ستمكار مگردان و مؤمنان را به رحمت و لطف خود از شر كافران نجات ده.(یونس/84الی86)

فشار قبطیان به قدری زیاد شد كه موسی(علیه السلام) هم طاقت از دست داد و فرعون و فرعونیان را نفرین و به درگاه الهی عرض كرد: پروردگارا، تو به فرعون و وابستگانش در این دنیا مال و اموال بسیار عنایت كرده‌ای كه به این وسیله مردم را گمراه كنند. بار الها، اموالشان را نابود و دل‌هایشان را سخت گردان كه ایمان نیاورند تا عذاب دردناك را ببینند.

و موسی به پروردگار خود عرض كرد: بار الها، تو به فرعون و فرعونیان در حیات دنیا ملك و اموال و زیورهای بسیار بخشیدی كه به این وسیله بندگان را از راه تو گمراه كنند. بار خدایا اموال آن‌ها را نابود گردان و دل‌هایشان را سخت بربند كه اینان ایمان نیاورند، تا هنگامی كه عذاب دردناك را مشاهده كنند.(یونس/88)

خطاب شد: ای موسی دعای تو مستجاب شد. به این ترتیب عذاب پروردگار بر فرعون و قبطیان حتمی گردید و بلاهای گوناگون از طرف خدا بر آنان نازل شد.⁽¹⁾

خداوند به موسی و هارون فرمود: دعای شما را مستجاب كردم. پس هر دو به راه مستقیم باستید و از راه مردم جاهل پیروی مكنید.(یونس/89)

معجزات نه‌گانه‌ی موسی(علیه السلام)

و ما به موسی، نُه آیت روشن و معجزه آشكار عطا كردیم. این حكایت را از بنی‌اسرائیل سؤال كن كه موسی بر آن‌ها آمد، پس فرعون گفت: ای موسی من تو

را(ساحر) سحرآموز می‌پندارم.(اسراء/101)پروردگار متعال برای هدایت فرعون و فرعونیان و هم چنین قوم بنی‌اسرائیل معجزاتی به حضرت موسی(علیه السلام) عطا فرمود كه بلكه سبب بیداری آن‌ها شود. متأسفانه، نه تنها هدایت نشدند، بلكه پیامبر خدا را استهزاء و تمسخر كردند و با آن كه دل‌هایشان یقین به معجزه داشت، از روی ظلم و سركشی منكر آن شدند و موسی(علیه السلام) را جادوگر خواندند پروردگار هم آن‌ها را سخت مؤاخذه و گرفتار بلا فرمود.⁽¹⁾

چون آیات و معجزات ما را به آنان ارئه داد، گفتند: كه این معجزات بزرگ سحری روشن و آشكار است و با آن كه پیش نفس خود به یقین دانستند،(معجزه خداست) باز از كبر و نخوت و ستمگری انكار آن كردند. بنگر تا عاقبت آن مردم ستمكار فاسد به كجا انجامید(و چگونه هلاك شدند).(نمل/13و14)

ای رسول ما، یاد آر وقتی را كه موسی به قوم خود گفت: برای چه مرا رنج و آزر می‌دهید.(و تهمت سحر و كذب و عیب‌های دیگر به من می‌بندید) در صورتی كه بر شما معلوم است كه من رسول خدا به سوی شما هستم. باز چون از حق روی گرداندید، خدا هم(دل‌های بی نور) آنان را از(سعادت) اقبال به حق برگردانید و خدا هرگز مردم نابكار فاسق را هدایت نخواهد كرد.(صف/5)

خداوند معجزات زیادی به موسی(علیه السلام) عطا كرده بود. ولی نُه معجزه كه از همه مهم‌تر و بارزتر بوده به شرح زیر است:

آن‌گاه با نُه معجزه‌ی الهی به سوی فرعون و قومش كه گروهی فاسق و تابكارند به رسالت روانه شد.(نمل/12)

1- عصا: كه به صورت اژدها شد و سپس به صورت اول بازگشت در صفحات بعدی شرح كامل عصا خواهد آمد.(قصص/31)

2- ید بیضا: به دستور و خواست پروردگار موسی(علیه السلام) دست در آغوش خود می‌برد و

چون ماه تابان بیرون می‌آورد.(قصص/32)

3- جاری شدن آب از سنگ: قوم حضرت موسی(علیه السلام) در بیابان‌های مصر دچار تشنگی شدند، موضوع را به حضرت خبر دادند. موسی(علیه السلام) دست به دعا برداشت. خداوند به موسی(علیه السلام) وحی فرمود: عصای خود را به سنگ بزن و چون قوم حضرت دوازده سبط بودند. دوازده رشته آب از آن سنگ جاری و هر یك از انشعاب آن نهرها سیراب شدند.(بقره/60 و اعراف/160)

4- تبدیل آب به خون: آب نیل بر فرعونیان خون شد ولی برای بنی‌اسرائیل زلال و گوارا بود. قبطیان از هر كجا كه آب تهیه می‌كردند، خون بود. تا جایی كه زنان قبطی نزد بنی‌اسرائیل آمده و از آن‌ها خواستند تا به دست خود ظروف آنان را از آب پر كنند تا زمانی كه ظرف قبطیان در دست زنان بنی‌اسرائیل بود، آب زلال بود، وقتی به دست زنان قبطی داده می‌شد، خون می‌شد. بعضی از مورخین مانند، سعیدبن جبیره نوشته: به این وسیله فرعونیان دچار بیماری طاعون شدند كه بیش از هفتاد هزار نفر از قبطیان مردند.⁽¹⁾

پس آن‌گاه به كیفر كفرشان بر آن‌ها طوفان و ملخ و شپشك و وزغ و خون(خون شدن آب) آن نشانه‌های آشكار(قهر و غضب را) فرستادیم. باز طریق كبر و گردن‌كشی پیش گرفتند و قومی نابكار شدند.(اعراف/133)

5- قحطی و خشك‌سالی: با وجود رود نیل كه مایه‌ی بركت و رونق و كشاورزی بود. به خواست خداوند آب آن كم و دیگر قابل هدایت به مزارع نبود. در نتبیجه قحطی و تلف شدن احشام یكی از بلاهای نازل شده بر قبطیان بود.

و فرعون در میان قومش(برعلیه موسی) آوازه بلند كرد كه: ای مردم، آیا كشور با عظمت مصر از من نیست و چنین نهرها از زیر قصر من جاری نیست. آیا عزت و جلال مرا در عالم به چشم مشاهدهنمی‌كنید.(زخرف/51)

و فرعونیان را سخت به قحطی و تنگی معاش و نقص و آفت بر كشت و زرع مبتلا

كردیم تا شاید متذكر شوند(و دست از ظلم به خلق و مخالفت با حق بردارند.(اعراف/130)

6- توفان: همان طور كه پایین رفتن آب نیل سبب قحطی و خشكسالی شد. طغیان رود نیل موجب از بین رفتن مزارع كشاورزی و فرسایش زمین گردید و خانه‌های فرعونیان را ویران و محل سكونتی در شهر برای آن‌ها باقی نگذاشت.(اعراف/133)

7- ملخ: زمانی

كه بلایی بر فرعونیان نازل می‌شد به سراغ موسی(علیه السلام) می‌آمدند و درخواست دعا برای رفع آن می‌كردند، و قول ایمان و ترك آزار بنی‌اسرائیل و آزاد كردن زندانیان قوم حضرت و دیگر تعهدات را می‌دادند، ولی پس از رفع غضب فراموش می‌كردند چه تعهدی كردند.

پس این بار خداوند، ملخ را بر قبطیان مسلط كرد و تمام مزارع و درختان را از بین بردند و هیچ برگ سبزی دیده نمی‌شد. پس از آن هجوم به منازل بردند و درها و لباس و آن‌چه دردرسترس ملخ‌ها بود نابود كردند به طوری كه قبطیان به ستوه آمدند مفسران نوشته‌اند: مدت یك هفته ملخ بر آن‌ها مسلط بود.(اعراف/133 الی135)

8- شپش: این بار پروردگار شپش را بر فرعونیان تسلط داد به طوری كه جامه‌ها و بسترها و مواد خوراكی و كلیه وسایل زندگی آن‌ها را فرا گرفت و از سر و روی آنان بالا می‌رفتند و خواب و خوراك و آسایش را از قبطیان سلب كرده به حدی كه بلاهای طوفان و ملخ بر ایشان سهل‌تر بود.(اعراف/133)

9- وزغ: بار دیگر بر اثر ظلم و آزاری كه قبطیان بر موسی(علیه السلام) و بنی‌اسرائیل روا می‌داشتند خداوند وزغ را بر فرعون و فرعونیان مسلط كرد به نحوی كه آن‌چه خوراكی و آشامیدنی داشتند مملو از وزغ بود در منازلدر جامه‌ها و ظروف غذا وزغ بود. زمانی كه دهان خود را برای صحبت و یا خوردن باز می‌كردند بلافاصله وزغ در آن وارد می‌شد.(اعراف/133)

بعضی دیگر از معجزات موسی(علیه السلام)

1- تگرگ توأم با رعد و برق در حد مرگ‌آور برای قبطیان.

پس از آن كه ستمكاران حكم خدا را تبدیل به غیر آن نمودند ما نیز عذابی سخت از

آسمان فرستادیم به كیفر بدكاری و نافرمانی ایشان.(بقره/59)

2- مه و تاریكی در روز كه مصر را در بر گرفت.(بقره/59)

3- سایه ابر بر بنی‌اسرائیل در بیابان گرم و سوزان مصر و ارسال غذای من سلوی برای ایشان.

و قرار دادیم برای شما ابر را سایبان فرستادیم(من سلوی) را(مرغ بریان و ترنجین) و گفتیم بخورید از این روزی‌های پاك و پاكیزه كه به شما دادیم و(شكر نعمت را به جا نیاوردند) نه به ما بلكه به نفس خود ستم كردند.(بقره/57)

4- مردن كلیه‌ی نوزادان و فرزندان قبطیان و فرعونیان بنا به نفرین حضرت موسی(علیه السلام).

5- دمل و سوزه در بدن قبطیان و مردن آن‌ها.

6- سنگ شدن اموال فرعون و فرعونیان بنا به نفرین حضرت موسی(علیه السلام).(یونس/88)

7- شكافته شد آب رود نیل و عبور بنی‌اسرائیل و غرق فرعونیان در آن.(شعراء/63)

عصای حضرت موسی(علیه السلام)

زمانی كه قرار شد موسی(علیه السلام)، گوسفندان حضرت شعیب را به چرا ببرد، از او درخواست چوب دستی كرد، برای هدایت احشام و مبارزه با درندگان.(طه/18)

شعیب(علیه السلام) به دخترش گفت: برو به خانه عصایی بیاور. دختر رفت یك عصا آورد. شعیب(علیه السلام) گفت: نه این را ببر و عصای دیگری بیاور. این عمل چند مرتبه تكرار شد و هربار كه دختر عصایی می‌آورد همان اولی بود. شعیب(علیه السلام) متوجه شد كه خواست پروردگار است كه همین عصا را باید به موسی دهد.

حضرت امام جعفرصادق(علیه السلام) فرمودند: عصای موسی(علیه السلام) از چوب آس بهشتی است كه جبرائیل(علیه السلام) آن را آورده.

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: عصای موسی(علیه السلام) از آدم(علیه السلام) به شعیب(علیه السلام) و از او به موسی(علیه السلام) رسید و همان عصا اكنون نزد ماست و به دست قائم ما(عج) خواهد رسید. ⁽¹⁾

كشتن گاو پیدا شدن قاتل

داستن پیدا شدن قاتل به وسیله‌ی ذبح گاو كه در قرآن آمده چنین است:

شخصی به نام عامیل بن راحیل از بنی‌اسرائیل و مردی نسبتاً ثروتمند بود، توسط عموزادگانش به خاطر فقر و حسد به قتل رسید ولی قاتل او مشخص نشد. بستگان مقتول به موسی(علیه السلام) شكایت كردند. حضرت موضوع را با خداوند در میان گذاشت. پروردگار دستور داد: گاوی را بكشند و قسمتی از اعضای گاو را به بدن مقتول بزنند، زنده می‌شود.

موسی(علیه السلام) موضوع را با بنی‌اسرائیل در میان گذاشت. ابتداء آن‌ها صحبت‌های موسی(علیه السلام) را به تمسخر گرفتند. موسی(علیه السلام) فرمود: این که می‌گویید كار مردم نادان است. پس قوم گفتند: از خدای خود بخواه تا خصوصیات گاو را بگوید. موسی(علیه السلام) گفت: خداوند می‌فرماید: گاوی باشد زرد یك‌دست كه بیننده را شادمان كند. باز گفتند: از خدای خود بخواه كه چگونه گاوی باشد. موسی(علیه السلام) گفت: گاو، نه برای شخم زدن رام شده باشد و نه، سركش باشد. قوم گفتند: اكنون حقیقت را بیان كردی. باز گفتند: سن گاو را هم سؤال كن. موسی گفت: نه پیر باشد و نه جوان. پس از آن كه مشخصاات گاو معلوم شد. برای خرید آن جویا شدند. صاحب گاو گفت: من آن را به شرطی به شما می‌فروشم كه پوست آن را پر از طلا كرده بیاورید.بنی‌اسرائیل قبول كردند و با ان كه مایل به این كار نبودند بالاخره گاو را كشتند و قسمتی از اعضای گاو را به بدن مقتول زدند. وی زنده شد و قاتل خود را معرفی و مجدداً فوت كرد.

مؤلف می‌گوید: ایرادهای بنی‌اسرائیل كه معروف است از این جا سرچشمه گرفته. ⁽¹⁾

نتیجه‌ی داستان

ضعف ایمان و سستی عقیده بنی‌اسرائیل نسبت به پروردگار و موسی(علیه السلام) از آیه 67، سوره بقره مشخص می‌شود كه موسی(علیه السلام) می‌فرماید: مسخره كردن كار مردم نادان است و پیامبران از اعمال جاهلانه مبرا هستند. در آیه 69 همان سوره آمده:(ادع لنا ربك)؛ یعنی

از خدای خودت بخواه. معلوم است که بنی‌اسرائیل هنوز ایمان به خدای یكتا نداشته و پروردگار را خدای خود نمی‌دانستند.

هم چنین در آیه 71 همان سوره می‌فرماید:(الان جنت بالحق)؛ یعنی اكنون حقیقت را بیان كردی!

مثل آن كه قبلاً موسی(علیه السلام) دروغ می‌گفته و پیامبر خدا را تهمت ناروا زدند. باز در همان آیه اشاره شده كه بنی‌اسرائیل مایل به افشاء و معرفی قاتل نبودند. ولی خداوند حقیقت را به این وسیله آشكار فرمود. هم چنین به كسانی كه زنده شدن مردگان را امری محال می‌دانستند، خداوند به آن‌ها نشان داد.⁽¹⁾

14)داستان كشتن گاو از منظر قرآن

این داستان در سوره بقره آمده:

و یاد آرید وقتی را كه موسی به قوم خود گفت: هر آینه خدا امری می‌كندشما را كه بكشید گاوی را. قوم پاسخ دادند: او را كه ما را به تمسخر گرفته‌ای. موسی گفت: پناه می‌برم به خدا كه سخن به فسوس و تمسخر گویم. چه این كار مردم نادان است.( 67) قوم موسی گفتند: از خدا بخواه كه معین فرماید، چگونگی و خصوصیات گاو را. موسی گفت که خدا می‌فرماید: گاوی باشد نه پیر از كار افتاده و نه جوان كار نكرده بلكه میانه این دو حل باشد اكنون تعیین شد آن‌چه مأمورید به جا آرید.( 68) باز قوم به موسی گفتند: از خدا بخواه كه رنگ آن را نیز معین فرماید. موسی جواب داد: می‌فرماید که گاو زرد زرینی باشد كه رنگ آن بینندگان را فرح بخش است.( 69) باز گفتند: از خداوند بخواه چگونگی آن گاو را برای ما خوب روشن گرداند كه آن هنوز بر ما مشتبه است. چون رفع اشتباه ما شود، البته(اطاعت كرده) و به خواست خدا راه هدایت پیش گیریم.(70) موسی

گفت: خدا می‌فرماید که آن گاو آن قدر هم رام نباشد كه زمین شیار كند و آب به كشتزار دهد و هم بی عیب و یك‌رنگ باشد. قوم گفتند: اكنون حقیقت را آشكار ساختی و گاوی به آن اوصاف كشتند. لیكن نزدیك بود، در این امر هم باز نافرمانی كنند.(71) به یاد آرید وقتی كه نفسی را كشتدید و یك‌دیگر را در آن قتل متهم كرده و كشمكش برپا كردید و خداوند رازی را كه پنهان می‌داشتید، آشكار فرمود.(72) پس دستور داده شد كه پاره‌ای از بدن آن گاو را بر بدن كشته زنید. آن‌گاه بنگرید كه این گونه خداوند مردگان را زنده خواهد فرمود و بر شما آیات قدرت خویش را نمودار گرداند(كه قدرتش به اسباب عادی منوط نیست).(73)

چرا گاو با این مشخصات

حضرت امام رضا(علیه السلام) فرمودند: گاو با آن مشخصاًت مربوط به جوانی بود كه نسبت به پدر و مادر خود بسیار مهربان و آن‌ها را دوست می‌داشت. زمانی این جوان معامله‌یپرسودی انجام داد و كالایی را فروخت. برای تحویل جنس به منزل آمد تا كلید انبار را بر دارد و تحویل دهد. متوجه شد که كلید زیر سر پدرش و او هم خواب است. جوان حاضر نشد پدر را از خواب بیدار كند. در نتیجه از معامله صرف‌نظر كرد وقتی پدر بیدار شد و از موضوع مطلع گردید، فرزندش را دعا كرد. پس آن شد كه خداوند به پاس خدمت به پدر و مادر مالی را به او رساند كه حتماً سود بیشتری نسبت به آن معامله فسخ شده داشت. ⁽¹⁾

یك حدیث از حضرت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام)

ابن شهر آشوب در مناقب آورده: روزی رأس الجالوت یهودی از روی اعتراض و تمسخر به رفتار مسلمانان و اختلاف و نزاعشان به حضرت علی(علیه السلام) گفت: هنوز سی سال از مرگ پیغمبرتان نگذشته، همه با هم اختلاف دارید و شمشیر بر روی یك‌دیگر می‌كشد.

حضرت علی(علیه السلام) در جواب او فرمودند: شما یهودیان هنوز كف پاهایتان از آب دریا

خشك نشده بود كه به موسی گفتید: برای ما معبودی، مانند معبود اینان بساز و تقاضای بت‌پرستی كردید.⁽¹⁾

و بنی‌اسرائیل را از دریا به ساحل(سلامت) رساندیم. پس به قومی كه به پرستش بتان خود متوقف بودند، برخورده و گفتند: ای موسی، برای ما خدایی مثل خدایانی كه این بت‌پرستان را است مقرر كن. موسی در جواب گفت: شما سخت مردم نادانی هستید.(اعراف/138)

15)داستان مرد خیّر و فرزندن بخیل

در بنی‌اسرائیل مردی پارسا و سخی و نیكوكار بود كه كشتزارها و باغ‌های میوه بسیار داشت. او از محصولات زمینی و درختی خود ابتداء سهم مستمندان و فقیران رامی‌داد، سپس محصول را به فروش می‌رسانید كه بر اثر كار خداپسندانه و دعای خیر مستحقان خداوند، بركت خاصی به محصول او داده بود. سال‌ها بر این منوال گذشت و روز به روز محصول او بهتر و بیشتر می‌شد. تا آن كه آن مرد خیّر به رحمت خدا رفت. وی سه پسر داشت. هنگام برداشت محصول گفتند: پدر ما مردی كم‌خرج بود كه محصول خود را به فقرا می‌بخشید. ما خرج بسیار داریم و نمی‌توانیم دیگران را سهمی دهیم. هنگام صبح تاریك برخواستد بروند، غله و محصولات خود را قبل از اطلاع فقیران جمع‌آوری كنند. ناگاه دیدند، آتش تمام باغ‌ها و كشتزارها را سوزانده .در این حال متوجه شدند، نیت در امساك و نپرداختن حق مستمندان سبب سوختن آن‌ها شده. برادران یك‌دیگر را ملامت و از فكری كه در حق بینوایان كرده بودند، پشیمان بودند تا آن كه برادر وسطی گفت: خداوندا، توبه‌ی ما را قبول فرما و ما هم‌چنان روش پدرمان را ادامه خواهیم داد. چون تصمیم به ادامه‌ی كار پدر را گرفتند، توبه‌ی آن‌ها پذیرفته شد و باغ و بوستان‌های بهتری به آنان عنایت شد كه انگور آن شهرت جهانی گرفت. نوشته‌اند: خوشه انگور آن به

قامت یك مرد می‌رسید.

این روایت را خداوند در قرآن بر پیغمبرش نازل فرمود، تا مسلمانان بدانند پرداختن یا نپرداختن زكات و دستگیری از مستمندان بسیار مورد توجه و علقه پروردگار متعال است. در این مورد قرآن و معصومین(علیه السلام) سفارش و تأکید زیاد نمودند. داستان فوق درسوره قلم(17الی 38) آمده و چون تمام داستان در سوره مذكور می‌باشد، فقط به شماره آیه اكتفا می‌گردد.

16)داستان بستان پسران بخیل از منظر قرآن

ما كافران را نیز به قحطی و سختی مبتلا كنیم چنن كه اهل آن بستان را شبی قسم خوردند كه صبح‌گاه میوه‌اش بچینند(تا فقیران آگاه نشوند).(17) و هیچ استثناء نكردند.(18) به این سبب(همان شب) هنوز به خواب بودند كه از جانب خدا آتش عذاب نازل شد.(19) و بامداداننخل‌های آن بستان چون خاكستری سیاه گردید.(20) صبح‌گاه یك‌دیگر را صدا كردند.(21) كه برخیزید تا اگر میوه بستان را خواهید چید، به نخلستان رویم.(22) آن‌ها سوی بستان روان شده و آهسته سخن می‌گفتند.(23) كه امروز مواظب باشید فقیری وارد نشود.(24) و صبح با شوق و عزم و توانایی به باغ رفتند.(25) چون باغ را به آن حال دیدند(از فرط غم) با خود گفتند: ما یقین راه گم كرده‌ایم.(26) یا بلكه باغ همان است و ما(به قهر خدا) از میوه‌اش محروم شده‌ایم.(27) بهترین و عادل‌ترینشان به آن‌ها گفت: من به شما نگفتم: چرا شكر نعمت و تسبیح خدا به جا نیاوردید(و به فقیران احسان نكنید).(28) آنان همه گفتند: خدای ما منزه است آری ما خود در حق خویش ستم كردیم.(29) و رو به یك‌دیگر كرده به ملامت و نكوهش هم پرداختند.(30) و با توبه و انابه گفتند: ای وای بر ما كه سخت سركش و گمراه بودیم.(31) امیدواریم كه پروردگار ما به جای آن بستان بهتری از لطف به ما عطا كند كه از این پس ما همیشه به خدای خود مشتاقیم.(32) این گونه است عذاب دنیا و البته عذاب آخرت بسیار سخت‌تر است، اگر مردم بدانند.(33) برای متقیان نزد پروردگارشان باغ‌های بهشت پر نعمت خواهد بود.(34)

آیا ما هرگز اهل اسلام را با كافران بدكار یكسان قرار می‌دهیم.(35) چگونه شما این حكم ظالمانه می‌كنید.(36) یا آن كه شما را كتابی‌ست(آسمانی) در او این حكم می‌خوانید.(37) و در آن كتاب هر آن‌چه به هوای نفس بخواهید نگاشته‌اند.(38)⁽¹⁾

لكنت زبان حضرت موسی(علیه السلام)

موسی(علیه السلام) در زمان كودكی تحت سرپرستی بدترین دشمنان خود، در بهترین آسایش‌ها و نعمت‌ها نخستین روزهای دوران كودكی خود را پشت سر می‌گذاشت. اتفاقاًتی برایش روی می‌داد كه مفسرین و مورخین آن‌ها را نگاشته‌اند.

از جمله در دامان فرعون می‌نشست و با ریش‌های بلند او بازی و گاهی بعضی ازآن‌ها را می‌كند و یا گفته‌اند: موسی(علیه السلام) روزی چوبی در دست داشت و با آن بازی می‌كرد كه ناگاه با چوب بر سر فرعون زد. فرعون خشمناك شد و گفت: این كودك، دشمن من است و می‌خواهد مرا بكشد. پس تصمیم به كشتن موسی گرفت. در این حال آسیه، زن فرعون پیش آمد و گفت: او كودكی است كه نمی‌فهمد چه می‌كند. برای اثبات گفتار من طبقی از خرما و ظرفی از آتش پیش روی او بگذارید. اگر خرما را برداشت می‌فهمد و او را به قتل برسانید و اگر دست در آتش كرد، بدان كودكی است كه نمی‌فهمد. فرعون قبول كرد و دستور داد، خرما و آتش را آوردند و پیش روی موسی(علیه السلام) گذاشتند. موسی(علیه السلام) خواست خرما را بردارد، جبرئیل(علیه السلام) آمد و دست او را به طرف آتش برد و موسی قطعه‌ای آتش برداشت و به دهان برد و زبانش سوخت. فرعون كه چنان دید از قتل او صرف نظر كرد. این موضوع سبب شد در زبان موسی(علیه السلام) لكنت پدید آید. به همین علت هنگام مأموریت ارشاد و هدایت فرعون موسی به خداوند عرض كرد: زبانم گویا نیست. آن را شفا بده یا برادرم هارون را كه زبانش گویاتر است، همراه من بفرست.⁽²⁾

و عقده را از زبانم بگشا. تا مردم سخنم را خوش فهم كرده.(طه/27و28) و با این حال اگر از رسالت ناگزیرم، برادرم هارون را نیز كه ناطقه‌اش فصیح‌تر از من است با من یار و شریك در كار رسالت فرما تا مرا تصدیق كند كه می‌ترسم، این فرعونیان سخت تكذیب رسالتم كنند.(قصص/34)

قارون كیست؟

قارون، پسر یصها بن واهث بن لاوی بن یعقوب و پسر عموی موسی(علیه السلام) است.

قارون را در لغت عبری قورح گویند. وی بسیار خوش‌سیما و خوش اندام و در ابتداء فقیر و محتاج و بی بضاعت و از مریدان و پیروان موسی(علیه السلام) و یكی از هفتاد نفری بود كهبا حضرت به كوه طور رفت. خداوند او را به مال و ثروت امتحان فرمود و علم كیمیاگری به او آموخت. از این رو اموال بی حسابی به دست آورد. به طوری كه چهل مرد قوی كلید گنج‌های او را حمل و نقل می‌كردند كثرت ثروت سبب غرور و تكبر او شد و با موسی(علیه السلام) به مخالفت برخواست و بنی‌اسرائیل را تا حدی زیر سلطه خود آورد.⁽¹⁾

باز چرا انسان از كفر و طغیان باز نمی‌ایستد و سركش و مغرور می‌شود چون كه به غنا و دارایی می‌رسد. بترسد كه محققاً به سوی پروردگار باز خواهد گشت. ای رسول ما دیدی آن كس را كه منبع و(تمسخر) می‌كرد.(علق/6الی9)

و از همه بدتر به موسی(علیه السلام) تهمت‌های ناروا می‌زد. از جمله به مریدان خود گفت: فلان زن بدكاره را حاضر كنید. وی آمد، مقداری پول و طلا به او داد و گفت: در جمع بنی‌اسرائیل بگو: موسی با من زنا كرده.

اتفاقاً روزی حضرت در اجتماع بنی‌اسرائیل ضمن سخن خود راجع به زنای محصنه صحبت می‌كرد و گفت: حكم آن سنگسار است. قارون گفت: حتی اگر خودت باشی. موسی(علیه السلام) فرمود: اگرچه من باشم!!!

قارون گفت: بنی‌اسرائیل می‌گویند، تو با فلان زن زنا كردی!!

موسی گفت: من!! قارون گفت: آری تو. موسی گفت: آن زن را بیاورید. زن آمد. موسی(علیه السلام) قسم به او داد و گفت: حقیقت را بگو. آیا من چنین عملی را انجام دادم؟ زن گفت: اینان دروغ می‌گویند، قارون به من پول و طلا داده كه به تو تهمت بزنم.

ای كسانی كه به خدا ایمان آورده‌اید. شما مانند آن مردمی نباشید كه پیغمبرشان موسی را(به تهمت زنا و قتل هارون و دیگر عیب‌جویی‌ها) بیازردند. تا آن كه خدا از آن تهمتش منّزه ساخت و او نزد خدا پیغمبریمقرب و محترم بود.(احزاب/69)

در این حال قارون رسوا گردید و حرفی برای گفتن نداشت و شروع به مسخره كردن و دشنام دادن به حضرت موسی(علیه السلام) كرد. پروردگار به موسی(علیه السلام) وحی فرمود: به مردم بگو از اطراف او دور شوند. می‌خواهم او را هلاك كنم. در همان حالی كه قارون موسی(علیه السلام) را ناسزا می‌گفت و پیامبر خدا را عصبانی و به خشم آورده بود. موسی(علیه السلام) با عصای خود به زمین زد و گفت: او را بگیر. زمین شكافته شد و او را با اموالش در قعر زمین مدفون كرد. ⁽¹⁾

17)داستان قارون از منظر قرآن

همانا قارون یكی از ثروتمندان قوم موسی بود كه بر آن‌ها طریق ظلم و طغیان پیش گرفت و ما آن قدر گنج و مال به او دادیم كه بر دوش بردن كلید آن گنج‌ها صاحبان قوت را خسته كردی. هنگامی قومش به او گفتند: آن قدر مغرور و شادمان(به ثروت خود) مباش كه خدا هرگز مردم پر غرور و نشاط را دوست نمی‌دارد.(76) و هر چیزی را كه خدا به تو عطا كرده از قوای ظاهره و باطنه و مال و سایر نعمت‌های دنیا بكوش تا ثواب و سعادت آخرت تحصیل كنی و بهره‌ا‌ت از دنیا را هم فراموش مكن و تا توانی به خلق نیكی كن چنان كه خدا به تو نیكویی و احسان كرده و هرگز در روی زمین فتنه و فساد بر نیانگیز كه خدا مفسدان را ابدا دوست نمی‌دارد.(77) قارون گفت: من مال و ثروت فراوان

را به علم و تدبیر خود به دست آوردم. آیا ندانست كه خدا پیش از او چه بسیار امم و طوایفی را كه از او قوت و ثروت و جمعیتشان بیشتر بود، هلاك كرد و هیچ از گناه بدكاران سؤال نخواهد شد(بلكه یك سره به دوزخ روند).(78) آن‌گاه قارون روزی با زیور و تجمل بسیار بر قومش درآمد، مردم دنیا طلب كه اورا دیدند، گفتند: ای كاش همان قدر كه به قارون از مال دنیا دادند به ما هم عطا می‌شد كه بهره بزرگ و حظ وافری را دارا است.(79) اما صاحبان مقام و علم و معرفت(به ن دنیا پرستان) گفتند: وای بر شما، ثواب خدا برای آن كس كه به خدا ایمان آورده و نیكوكار گردیده بسی بهتر(و بالاتر از این دارایی دو روزه قارون) است. ولی هیچ كس جز آنان كه صبر پیشه كند و بدان ثواب و مقام نخواهند رسید.(80) پس ما هم او را با خان‌هاش به زمین فرو بردیم و هیچ حزب و جمعیتی جز خدا نتوانست او را یاری كند و از جانب حق هم هیچ نصرت نیافت.(81) صبح‌گاه آنان كه روز گذشته ثروت و مقام او را آرزو می‌كردند، با خود می‌گفتند: ای وای(برما و آرزوهای ما) گویی خداست كه هر كه را خواهد روزی فراوان دهد و هر كه را خواهد تنگ روزی كند و اگر نه این بود كه خدا بر ما منت گذاشت، ما را هم(مثل او) زمین فرو بردی. ای وای كه گویا كافران را هرگز فلاح و رستگاری نیست.(82) و این دار(بهشت ابدی) آخرت را برای آنان كه در زمین اراده‌ی عُلُوّ و فساد و سركشی ندارند، مخصوص می‌گردانیم و حسن عاقبت خاص پرهیزگاران‌ست.(83) هر گاه(در عالم دنیا و آخرت) عمل نیك آرد، پاداش بهتر از آن یابد و هر كس كه عمل بد كند جز به همان اعمال بد مجازات نشود.(84)⁽¹⁾

18)داستان بلعم بن باعورا

بلعم بن باعورا، مردی زاهد و پارسا بود كه مدت دویست سال خدای متعال را عبادت می‌كرد وی در عصر حضرت موسی(علیه السلام) می‌زیست. در اثر عبادت و بندگی پروردگار كارش به جایی رسید كه هر دعایی می‌كرد، مستجاب می‌شد. خداوند یكی از اسماء اعظم

را به او عنایت كرده بود و چون سربلند می‌كرد، از صفای باطن تا عرش كرسی را می‌دید.پاشاه اردن به نام ارجنا با امیران خود نزد بلعم رفته و گفتند: دعا كن، خدا شّر موسی(علیه السلام) را از سر ما برطرف سازد. او گفت: وجود پیغمبران، لطف خداست و قدم آن‌ها مبارك است. من هرگز چنین دعایی نمی‌كنم. آن‌ها از بلعم مأیوس شدند پس مقداری پول و طلا و جواهرات به نزد همسر بلعم بردند و به او گفتند: از شوهر خود بخواه دعا كند، موسی مزاحم كار و پادشاهی ما در این سرزمین نشود. زن قبول كرد و نزد شوهر سعی كرد، او را وادار به دعا بر علیه موسی(علیه السلام) كند.

بلعم گفت: ای زن در حق پیغمبران نفرین نتوان كرد. زن آستین او گرفت و سخت تأکید و اصرار داشت دعا كند که موسی(علیه السلام) مزاحم پادشاه اردن نشود. بلعم كه به زن زیبای خود علاقه خاصی داشت، ناچار قبول كرد. پس به صومعه رفت. آن‌جا شیری دید كه قصد وی كرد ترسید و برگشت. به زن گفت: از این كار بگذر. زن گفت: ممكن نیست، زیرا قوم موسی ما را هلاك می‌كنند.

بلعم گفت: هر كه به خدا ایمان آورد، هلاك نمی‌شود. بر اثر اصرا زن بلعم مجدداً به صومعه رفت. این بار در آن‌جا ماری عظیم دید كه روبه وی آورد. باز از ترس برگشت، جریان را به زن گفت: تا بار سوم بر اثر فشارهای زن، بلعم سر به سجده نهاده و گفت: ای پروردگار عالم، موسی و قوم او را از آن‌جا بدار و شرشان را از ما كوتاه بفرما. دعای او مستجاب شد و موسی و قومش تا چهل روز در سرزمین تیه بماندند و زندانی شدند. قوم موسی(علیه السلام) هر چه راه می‌رفتند، شب متوجه می‌شدند که باز سر جای اول خود هستند. به حضرت موسی(علیه السلام) شكایت كردند. موسی(علیه السلام) به پروردگار عرضه داشت: مرا جز اطاعت حكم تو قصدی نیست. پس میان ما و این فاسقان جدایی افكن.

خطاب شد: ای موسی اندوه فاسقین مخور، بلعم با عورا دعا كرده، این سرزمین زندان تو و قومت شود. موسی(علیه السلام) عرض كرد: خدایا بلعم در حق پیغمبر تو دعا كرده و تو رد نكردی؟!

اگر من در حق او دعا كنم: قبول می‌فرمایی؟ خطاب شد: ای موسی هر چه دعا كنی،

مستجاب كنم.موسی(علیه السلام) دست بر دعا برداشت و گفت: خدایا ایمان او را بگیر. ندا آمد: دعای تو اجابت شد.

پروردگار خطاب به موسی(علیه السلام) فرمود: چون به شهر وارد شدی، بلعم به استقبال تو خواهد آمد. به او بگو: در مقابل رنج عبادت او، سه دعای دیگرش را اجابت كنم. خواه دنیوی یا اخروی باشد.

در این وقت هفده نفر از سربازان موسی(علیه السلام) كه قبلاً به عنوان چریك و جاسوس وارد شهر شده بودند، بازگشتند و خبر دادند كه: یا موسی(علیه السلام)، آن‌ها مردمانی بسیار قوی و نیرومند هستند كه ما هفده نفر بر یكی از آن‌ها فائق نشدیم. بقیه‌ی سربازان ترسیدند و به موسی(علیه السلام) گفتند: ما داخل شهر نمی‌شویم .تو با خدای خودت برو، ما این‌جا منتظر خواهیم ماند.⁽¹⁾

قوم به موسی گفتند: در این سرزمین مقدس گروهی مقتدر و سرکش و ستمكار هستند و هرگز تا آن‌ها از آن‌جا بیرون نشوند، ما داخل نخواهیم شد. هرگاه آنان بیرون شدند، ما داخل شویم. دو نفر مرد خداترس(یوشع و كالب) كه مورد لطف خدا بودند، گفتند: شما بر آن‌ها از آن در(كه خدا فرمود) درآیید. چون در آمدید، آن‌گاه محققاً بر آن‌ها غالب خواهید شد و نترسید و بر خدا توكل كنید، اگر بدو گرویده‌اید. باز قوم گفتند: ای موسی، هرگز مادر آن‌جا مادامی كه آن‌ها باشند؛ ابداً درنیاییم. پس تو برو به اتفاق پروردگارت با آن‌ها قتال كنید. ما این‌جا خواهیم نشست. موسی گفت: خدایا، من جز بر خود و برادر خود مالك و فرمان‌روا نیستم، تو میان ما و این قوم فاسق كه(فرمان نمی‌برند) جدایی انداز. خدا فرمود: چون مخالفت امر كردند شهر را بر آنان حرام كرده و چهل سال بایستی در بیابان سرگردان باشند. پس تو بر این گروه فاسق متاسفمباش.(مائده/22الی26)

پس موسی(علیه السلام) و هارون به اتفاق یوشع و كالب وارد شهر شدند. بلعم به اتفاق گروهی

از مردم به استقبال آن‌ها آمدند و به حضرت ایمان آوردند. موسی(علیه السلام) به بلعم گفت: خداوند می‌فرماید: سه دعای دیگر تو را در قبال عبادات چندین ساله‌ات مستجاب می‌كنم. اكنون هر حاجتی داری بخواه.

بلعم متوجه مسئله شد. ناراحت به نزد همسرش رفت و گفت: ای زن نگفتم که نفرین در حق پیغمبران سزاوار نیست، خداوند ایمان مرا گرفت. زن گفت: دویست سال عبادت كردی، در مقابل چیزی به تو نداد.

بلعم گفت: چرا سه دعا، برای سه حاجت من مستجاب می‌فرماید. زن گفت: یك حاجت برای من و دو حاجت برای خودت. بلعم گفت: ای زن این سه حاجت را بگذار برای آخرت. و آن‌چه بلعم اصرار كرد، زن زیر بار نرفت. زن گفت: دعا كن، خداوند به من جمال نیكو دهد تا باقی عمر خوش باشم. بلعم گفت: ای زن تو كه زیبایی و مانند تو در این شهر نیست.

زن گفت: الا كه باید دعا كنی. بلعم دعا كرد. خداوند چنان زیبایی به آن زن داد كه از جمالش عالم روشن شد. در این حال بلعم به چشم زن، زشت امد و از خانه بلعم بیرون رفت. بلعم ناراحت شد و از غضب دعا كرد كه زنش سگ شود. زن سگ شد و او را به در منزل بستند. مردم به تماشا آمدند و گفتند: روا نباشد كه زن بلعم و مادر بچه‌هایش، سگ باشد. پس بلعم سومین دعای خود را كرد كه زنش به حال اول برگردد. دعا مستجاب شد. و این سه دعای بلعم در امور موهوم و بی ارزش از بین رفت و ایمان او ضایع گردید و اسم اعظم را هم فراموش كرد.

خداوند این داستان را برای پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) فرموده تا عبرتی برای مردم دنیا باشد كه متابعت نفس و هوی و هوس نكنند و مطیع فرمان‌های خلاف همسران خود نشوند.

داستان بلعم باعورا منحصراً در سوره اعراف آمده كه عیناً آیات مربوطه فقط با شمارهآیه ذكر می‌گردد.⁽¹⁾

19)داستان بلعم بن باعور از منظر قرآن

ای رسول ما بخوان بر این مردم حكایت آن كس را(بلعم بن باعورا) كه ما آیات خود را به او عطا كردیم از آن آیات به عصیان سرپیچید چنان‌چه شیطان او را تعقیب كرد و از گمراهان عالم گردید.(175) و اگر ما به مشیت نافذ خود می‌خواستیم با آن آیات او را رفعت مقام می‌بخشیدیم، لیكن او به زمین(تن) فرو ماند و پیرو هوای نفس گردید. دراین صورت مثل او و حكایت او به سگی ماند كه اگر از او تعقیب كنی و یا او را به حال خود واگذاری به عوعو زبان كشد. ای رسول ما این است مثل مردی كه آیات خدا را بعد از علم به آن تكذیب كردند. این حكایات به خلق بگو باشد، به فكر آیند.(176) مثل گروهی كه به عناد و تكبر آیات ما را تكذیب كردند، بسیار به وضع بدی متمثل شود و آن‌ها به خویش ستم می‌كنند.(177) هر كه را خدا هدایت فرمود، هم اوست كه هدایت یافته و آن‌هایی كه او گمراه كند، هم آن كسان زیانكاران عالمند.(178) و محققاً بسیاری از جن و انس را برای جهنم واگذاریم. چه آن‌كه آن‌ها را دل‌هایی است بی ادرارك و معرفت. دیده‌هایی بی نور بصیرت و گوش‌هایی ناشنوا. حقیقت آن‌ها مانند چهارپایانند، بلكه بسی گمراه‌ترند. زیرا قوه‌ی ادراك مصلحت و مفسده داشتند و باز عمل نكردند. آن‌ها همان مردمی هستند كه غافل شدند.(179) خدا راست نام‌های نیكو، بدان‌ها خدا را بخوانید و آنان كه در نام‌های او كفر و عناد می‌ورزیدند، به خود واگذارید كه به زودی به كردار بدشان مجازات خواهند شد.(181) و آنان كه آیات ما را تكذیب كردند به زودی آن‌ها را بهعذاب و هلاكت می‌افكنیم. از جایی كه فهم آن نمی‌كنند.(182)⁽¹⁾

نتیجه این كه خداوند تمام بندگان خود را مبتلا به امتحان می‌كند و بدترین صفت برای مرد آن است كه زمام عقل خود را به دست زن دهد و ادراك و مشاعر را پیرو تمایلات همسر گرداند و در كل با افراد نادان مشورت نماید. پس اگر كسی ناچاراً این چنین كند، منتظر سقوط به پرتگاه نیستی باشد. چنان‌چه بلعم بن باعورا آن علم و عبادت

و از همه مهم‌تر دانستن اسم اعظم به خاطر پیروی از زنش دنیا و آخرتش را از دست داد.⁽¹⁾

مؤلف گوید: در یك كلام(زن ذلیل نباشیم).

موعظه‌های پروردگار به موسی(علیه السلام)

1.خداوند خطاب به موسی فرمود: سه كار در مورد تو روا می‌دارم. تو هم سه كار در مورد بندگان من انجام ده.

الف: نعمت‌های فراوان ولی بی منت به تو دادم. تو هم اگر به كسی چیزی دادی، منت مگذار.

ب: من عذر و توبه تو را می‌پذیرم، هرچند نافرمانی بسیار بزرگ باشد. تو نیز عذر جفاكاران را بپذیر.

ج: من عمل فردا را امروز نخواهم. تو هم روزی فردا را امروز نخواه.

2.پروردگار به حضرت موسی فرمود: تا كنون عمل خالصی انجام داده‌ای؟ موسی(علیه السلام) گفت: آری. نماز خواندم، روزه گرفته‌ام و ذكر گفته‌ام. خداوند فرمود: نماز، جواز عبور از پل صراط است. روزه، سپر از آتش و ذكر، موجب ترفیع درجات در بهشت است. پس همه برای خودت بوده. موسی گریست و عرض كرد: كاری به من بیاموز. خطاب شد: ستم دیده‌ای را یاری كرده‌ای؟ برهنه‌ای را پوشانده‌ای؟ تشنه‌ای را سیراب نموده‌ای؟ به عالمی احترام كرده‌ای؟1.در حدیث دیگری آمده، هزینه‌ای برای رضای خدا در حد لقمه‌ی كه با كمال اشتها از دهان باز گیرد و به نیازمندی دهد. خداوند سه عوض در دنیا و سه عوض در آخرت به او عطا فرماید.

الف: عمر با بركت

ب: روزیش را وسیع

ج: قبرش را نورانی كند.

د: در آخرت صورتش را سفید گردانم.

ه-: طلبكاران را از او برانم.

و: رحمت بی پایان خود را بر او ارزانی كنم.

4.ای موسی، آرزویت را در دنیا دراز مدار كه سنگ‌دل شوی كه سنگ‌دل از من دور است. و در میان زمینیان ناشناس و گمنام و در میان آسمانیان شناخته و نام آشنا باش.

5.ای موسی، حسرت توانگر را مخور و تنگ‌دست را خوار و زبون مشمار و خدا را در نظر بگیر و درست قضاوت كن.

6.مرا به پاكی یاد كن و نماز را اقامه كن كه نماز در پیشگاه من جایگاه بلند و رفیعی دارد و زكات مال خود را بپرداز كه تقرب و نزدیك شدن به من، از راه مال حلال است. صله رحم را به جای آور تا عمرت طولانی شود و در سایه‌ی آن با یك‌دیگر مهرورزی كنید. در این صورت من با شما هستم و هر كه فرمان مرا عمل نكند با او برخورد خواهم كرد.

7.ای موسی، هرگاه سائلی به نزد تو آمد، با پاسخی نیكو و بخششی هرچند اندك او را گرامی بدار كه شاید نه از آدمیان و یا از جنیان، بلكه فرشته‌ای باشد كه من برای امتحان تو فرستادم.

8.ای موسی، هیچ‌گاه مرا از یاد مبر و به فراوانی مال شادمان مباش. زیرا از یاد بردن من تنگ‌دلی آورد و فراوانی دارایی، زیادی گناه. پس هر كه فرمان من نبرد نگون‌بخت گردد.

9.ای موسی، مرا پناهگاه خود قرار ده و نیكی‌هایت را برای من انجام ده و از كسی بیمناك مباش. از من بترس كه بازگشت تو به سوی من است.

10.ای موسی، در عذرخواهی و توبه شتاب كن و گناه را به تأخیر انداز نماز را در پیشگاه من به آرامی و با توجه به جای آور.

12.ای موسی، به زمین بنگر كه به زودی گور تو خواهد بود پس نیكی كن كه پاداش ده برابر به تو عطا شود و یك گناه تو را هلاك كند و برای من شریك قرار مده كه بزرگ‌ترین گناه است و همان گونه كه شب، روز را در خود محو می‌كند، گناه هم نیكی‌های تو را تباه كند.⁽¹⁾

20)داستان حضرت موسی(علیه السلام) و شیطان لعین

روزی موسی(علیه السلام) به كوه تور می‌رفت. شیطان سر راه حضرت آمد و گفت: ای موسی(علیه السلام) تصمیم دارم، تو را نصیحت كنم! موسی(علیه السلام) گفت: نمی‌خواهم تو را ببینم، چه رسد كه نصیحت تو را عمل كنم و به راه خود ادامه داد. پس از مناجات وحی آمد: ای موسی، چرا نصیحت شیطان را گوش نكردی؟

موسی(علیه السلام) عرضه داشت: پروردگارا، او قسم خورده كه بشر را گمراه كند. چه طور من نصیحت او را گوش كنم؟ باز ندا رسید: ای موسی شیطان 103 نصیحت می‌كند، آن سه اندرز آخری را عمل كن. در بازگشت مجدداً شیطان را دید. موسی(علیه السلام) گفت: ای لعین، چه می‌خواستی بگویی.

شیطان پس از یک‌صد اندرز بی‌جا، آن سه نصیحت آخری را گفت:

1- عصبانی نشو، اگر شدی تصمیم نگیر.

2- عمل خیر را به تأخیر نینداز و سریع انجام بده.

3- با نامحرم زیر یك سقف دو نفری تنها مباش كه سومی من هستم و در هر سهعمل فوق وسوسه می‌كنم. سپس شیطان به حضرت موسی(علیه السلام) التماس دعایی داشت كه موسی(علیه السلام) در قبال این نصایح نزد پروردگار واسطه شود و شیطان را ببخشد. موسی(علیه السلام) به حق تعالی خواسته او را گفت و طلب بخشش جهت وی كرد.

خداوند فرمود: با آن كه نافرمانی در امر سجده كرد، به شرطی او را می‌بخشم كه نزد قبر حضرت آدم(علیه السلام) رود و او را سجده كند. كه شیطان لعین باز مجدداً نافرمانی و

خیره‌سری خود را ادامه داد.⁽¹⁾

پسران حضرت موسی(علیه السلام)

حضرت موسی(علیه السلام) از همسرش صفورا، دو فرزند پسر به نام‌های جیرسون و الیعذر داشت.

مدت عمر و محل دفن حضرت موسی(علیه السلام)

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: موسی(علیه السلام) 126 سال عمر كرد و در شب 21 ماه رمضان رحلت نمود.

در تفسیر علی بن ابراهیم آمده محل دفن موسی(علیه السلام) در كوه نبا یا نبو در كنار جاده اصلی جنب تل قرمز رنگ است.⁽²⁾

حضرت موسی(علیه السلام) و جناب ملك الموت(علیه السلام)

حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: چون عمر موسی(علیه السلام) سر رسید حق تعالی ملك الموت را فرستاد. به آن حضرت سلام كرد. موسی(علیه السلام) جواب داد و پرسید: تو كیستی؟!

ملك الموت گفت: برای قبض روح آمدم. از كجا قبض روح می‌كنی؟ملك گفت: از دهانت. موسی گفت: از دهانی كه با خدا صحبت كردم؟ ملك گفت: از دست‌هایت. موسی گفت: از دست‌هایی كه تورات را برگرفتم؟ ملك گفت: از پاهایت. موسی گفت: پاهایی كه به كوه طور رفتم؟ ملك گفت: از دیدگانت. موسی گفت: با این كه پیوسته به امید و نگران پروردگارم بوده‌ام؟ ملك گفت: از گوش‌هایت. موسی گفت: گوش‌هایی كه سخنان پروردگارم را با آن شنیده‌ام؟

خداوند به ملك الموت وحی فرمود: او را واگذار تا خود درخواست مرگ كند.

این موضوع گذشت. پس از زمانی موسی(علیه السلام)، یوشع بن نون را خواست و وصیت‌های خود را به او گفت: سپس از نزد بنی‌اسرائیل به طرف كوه نبا حركت كرد.

در راه دید مردی در حال كندن قبری است. موسی(علیه السلام) به آن مرد گفت: میل داری در كندن قبر به تو كمك كنم؟ مرد گفت: آری. پس از آماده شدن قبر، موسی(علیه السلام) داخل آن رفت و خوابید و تا ببیند چگونه است. در همان حال پرده از جلوی چشم موسی(علیه السلام) برداشته شد و جایگاه خود را در بهشت دید. در این حال موسی(علیه السلام) به خدای متعال عرض كرد: پروردگارا مرا به نزد خود ببر. آن مرد، ملك الموت بود كه به صورت آدمیان آمده بود و مشغول حفر قبر موسی(علیه السلام) و قبض روح او شد. و شخص ملك الموت حضرت موسی(علیه السلام) را دفن كرد.⁽¹⁾

مناجات حضرت موسی(علیه السلام) با حق تعالی

حضرت امام علی النقی(علیه السلام) فرمودند: موسی(علیه السلام) با پروردگار مناجات می‌كرد و سؤال نمود: خداوندا چیست جزای كسی كه:

1.بایستد به نماز؟ خداوند فرمود: نزد ملائکه مباهات می‌كنم و او را مجازات نمی‌كنم.

2.كسی كه مسكینی را طعام دهد؟ خداوند فرمود: اگر برای رضای من باشد، امر می‌كنم، منادی را كه در روز قیامت ندا كند كه همه خلایق بشنوند كه فلانی پسر فلانی از آزاد كرده‌های خداست از آتش دوزخ.

3.كسی كه نیكی به خویشان خود كند؟ خداوند فرمود: عمرش را دراز می‌كنم و سكرات مرگ را بر او آسان گردانم.

4.كسی كه آزارش به مردم نرسد؟ خداوند فرمود: روز قیامت جهنم او را ندا دهد: مرا بر تو راهی نیست.

5.كسی كه كتاب تو را آشكار و پنهان بخواند؟ خداوند فرمود: چون برق جهنده از صراط بگذرد.

6.كسی كه از ترس تو گریان شود؟ خداوند فرمود: او را از گرمی آتش نگه دارم و او را ایمن می‌گردانم از ترس قیامت.

7.كسی كه نماز را در وقت خود به جای آورد؟ خداوند فرمود: هر چه خواهد به او عطا كنم و بهشت را بر او مباح كنم.

8.حق پدر و مادر چیست؟ خداوند فرمود: نیكویی به پدر و مادر كه دو ثلث مادر و یك ثلث پدر است.

9.ای پیامبر، امر كن امت را كه بخوانند مرا. هر چند گناه كرده باشند، اگر پشیمان باشد و اقرار به گناه كند و توبه نماید من او را می‌بخشایم و رحم می‌كنم بر او. كه رحم كننده‌ترین رحم كنندگانم و مستجاب كننده دعای مضطربان هستم و بلاها را برطرف می‌كنم از او.⁽¹⁾

45-حضرت هارون(علیه السلام)

اشاره

هارون(علیه السلام)، فرزند ارشد جناب عمران از بانو یوكابد و برادر حضرت موسی(علیه السلام) بود.

نسب آن حضرت، هارون بن عمران بن یهصر بن واهث بن لاوی بن یعقوب است.

زمانی كه موسی(علیه السلام) به رسالت برگزیده شد، از پروردگار درخواست نمود: برادرم هارون را وزیر من كن تا تكیه‌گاهی داشته باشم و در امر مأموریتی كه محول فرمودی بتوانم بهتر موفق باشم.(طه/25الی32)

در قرآن موردی كه منحصر به حضرت هارون(علیه السلام) باشد نیامده است، مگر جانشینی در آن مدت چهل روزی كه حضرت موسی(علیه السلام) به میقات رفته بود.(اعراف/142)

موسی در بازگشت مشاهده كرد که قوم گوساله‌پرست شدند. ابتداء برادرش هارون را مقصر دانست، بعد كه متوجه بی گناهی آن حضرت شد، از خداوند برای خود و برادرش طلب آمرزش كرد.(اعراف/151)

در تفاسیر، درالمنثور و نورالثقلین آمده: حضرت موسی(علیه السلام) در امر دریافت وحی مشكلی نداشت. درخواست وزیر از پروردگار تنها به خاطر سنگینی مسئولیت در رسالت و سختی تبلیغ بود.

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) این آیات را تلاوت می‌فرمودند و به پروردگار عرضه می‌داشتند: خدایا من نیز مثل موسی(علیه السلام) وزیری از اهل خود می‌خواهم.

علامه طباطبایی، در تفسیرالمیزان می‌نویسد: در حدیث منزلت كه پیامبر(صلی الله علیه واله) به حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: انَت َمِنّی بِه مَنزِلَتِه هارُون مِن مُوسی اِلاّ انّهَ لا بنّی بَعدی.

استمداد از دیگران منافاتی با توكّل و كمك از خداوند نداشته و شرك نیست. در قرآن بارها به مسئله‌ی همكاری و تعاون اشاره شده.

و باید شما به یك‌دیگر در نیكوكاری و تقوی كمك كنید، نه بر گناه و ستمكاری و از خدا بترسید كه عقاب خدا بسیار سخت است.(مائده/2)

یا آن كه حضرت عیسی)ع) فرمود: یاور من به سوی خدا كیست.

پس چون عیسی به یقین دریافت كه قوم ایمان نخواهند آورد. گفت: كیست كه با من، دین خدا را یاری كند. حواریون(شاگردان خاص عیسی(علیه السلام)) گفتند: ما یاری‌كنندگان دین خداییم و ایمان به خدا آورده‌ایم. گواهی ده كه ما تسلیم فرمان اوییم.(آل‌عمران/52)

و آن‌جا كه خداوند در جواب حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمود:

ای رسول ما خدا تو را كفایت است و مؤمنانی كه پیرو تواند.(انفال/64)

ذوالقرنین هم از مردم در ساخت سد كمك خواست.

ذوالقرنین گفت: تمكن و ثروتی كه خدا به من عطا فرموده: از هزینه شما بهتر است. اما شما با من به قوت بازو كمك كنید. تا سدی محكم برای شما بسازم كه به كلی مانع دستبرد آن‌ها شود.(کهف/95)

پس حضرت موسی(علیه السلام) كه از خداوند انسانی شایسته را به كمك می‌طلبید، تا او را در امر تبلیغ دین یاری نماید، امری است الهی.

پروردگار در هر كجای قرآن كه فرموده:(برای انبیاء نام نیك باقی گذاشتیم.) به سهمطلب احسان و ایمان و عبادت اشاره فرموده: ⁽¹⁾

تو مأموریت عالم رویا را انجام دادی.(كارد از گلویش بردار.) ما نیكوكارن را چنین پاداش می‌دهیم.(صافات/105)

و هم‌چنین در چندین جای دیگر قرآن از جمله آیات 80 و 110 و 121 سوره صافات

فرزندان حضرت هارون(علیه السلام)

هارون(علیه السلام)، دارای دو فرزند پسر به نام‌های شبر و شبیر بود كه در عربی حسن و حسین است.

زمان تولد هر یك از حسنین(علیه السلام)، جبرائیل(علیه السلام) نازل و به حضرت رسول(صلی الله علیه واله) گفت: حق تعالی دستور می‌دهد، نام امام حسن را شبر و آقا امام حسین(علیه السلام) را شبیر بگذار. رسول الله(صلی الله علیه واله) در جواب فرمودند: زبان من عربی است. این نام‌ها عبری می‌باشد. جبرئیل(علیه السلام) گفت: حسن و حسین بگذار.

مدت عمر و محل دفن حضرت هارون(علیه السلام)

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمودند: هارون(علیه السلام)، 123 سال عمر كرد. در تفسیر قمی آمده: محل دفن آن حضرت كوه هور در طور سینا است.⁽¹⁾

21)داستان حضرت هارون(علیه السلام) از منظر قرآن

و از لطف و مرحمتی كه داشتیم برادرش هارون را نیز مقام نبوت عطا كردیم.(مریم/53) همانا ما به موسی و برادرش هارون كتاب تورات را عطا كردیم كه جداسازنده‌ی میان حق و باطل و روشنی‌بخش(دل‌ها) و یادآور متقیان است.(انبیاء/48) و همانا به موسی كتاب تورات را عطا كردیم و برادرش هارون را وزیر او قرار دادیم.(فرقان/35) و ما بر موسی و برادرش هارون منت گذاردیم.(صافات/114) و هر دو را

با قومشان از بلای بزرگ(فرعونیان) نجات دادیم.(صافات/115) و آن‌ها را یاری دادیم تا به حقیقت غالب شدند.(صافات/116) و به آن دو پیغمبر كتاب(تورات) روشن بیان را عطا كردیم.(صافات/117) و هر دو را به راه راست هدایت كردیم.(صافات/118) و بر ایشان نام نیك در میان آیندگان باقی گذاردیم.(صافات/119) سلام و تحیت خدا بر موسی و هارون باد.(صافات/120) آن‌ها كه گفتند: خدا بر هیچ كس از بشر كتابی نفرستاده، خدا را نشناختند. ای پیغمبر به آن‌ها پاسخ ده: كه كتاب تورات را كه موسی آورد و در آن نور علم و هدایت خلق بود. كه غیر خدا بر او فرستاد، كه شما آیات آن را در اوراق نگاشته، بعضی را آشكار نمودید و بسیاری را پنهان داشتید و آن‌چه را شما و پدرانتان نمی‌دانستند، از آن بیاموختید. بگو آن خداست. آن‌گاه آن‌ها را بگذار به بازیچه خود فرو روند.(انعام/91) و پیش از قرآن كتاب تورات بر موسی كه امام و پیشوای مهربان خلق بود، نازل گردید و این كتاب مصدق كتب آسمانی پیشین به زبان فصیح عربی نازل شده تا ستمكاران عالم را(از عذاب خدا) بترساند و نیكوكاران را بشارت دهد.(احقاف/12) ای اهل ایمان، از غیر هم دینان خود دوست صمیمی هم‌راز نگیرید. چه آن كه آن‌ها كه به غیر دین اسلامند، از خلل و فساد در كار شما ذره‌ای كوتاهی نكنند كه همی خواهند شما در رنج و سختی باشید، دشمنی شما را بر زبان هم آشكار سازند. در صورتی كه محققاً آن‌چه در دل پنهان می‌دارند، بیش از آن است كه بر زبانشان آشكار می‌شود. ما آیات خود را برای شما به خوبی بیان كردیم، اگر عقل و اندیشه كار بندید.(آل‌عمران/118) بعضی از اهل كتاب(ازنصاری) تا به آن حد درستكارند كه اگر مال بسیار به آن‌ها امانت بسپارید، امانت كنند و برخی دیگر اهل كتاب(یهود) تا به آن اندازه نادرست‌ند كه اگر یك دینار به آن‌ها امانت دهی رد نكنند، جز آن كه بر مطالبه‌ی آن سخت‌گیری كنی. از این رو كه گویند: برای ما پیروان كتاب تورات به هر وسیله، خوردن مال غیر اهل تورات گناهی ندارد. و این سخن را به(كتاب تورات) خدا نسبت می‌دهند در حالی كه می‌دانند به خدا نسبت دروغ می‌دهند.(آل‌عمران/75) پس چون(بنی اسرائیل) پیمان شكستند، آنان را لعنت كردیم و دل‌هایشان سخت گردانیدیم.(كه موعظه در آن‌ها اثر نكرد) كلمات خدا را از جای خود

تغییری دادند و از بهره آن كلمات كه به آن‌ها پند داده شد،(در تورات) نصیب بزرگی را از دست دادند. و دائم بر خیانت‌كاری و نادرستی آن قوم مطلع می‌شوی. جز قلیلی از آن‌ها كه مردمی با ایمان و نیكوكارند. پس تو از آن‌ها درگذر و كار بدشان عفو كن كه همانا خدا نیكوكاران را دوست می‌دارد.(مائده/13) هر آینه، دشمن‌ترین مردم نسبت به مسلمانان یهود و مشركان را خواهی یافت و با محبت‌تر از همه كس با اهل ایمان آنان را كه گویند: ما نصرانی هستیم. این دوستی نصاری نسبت به مسلمین به این سبب است كه برخی از آن‌ها دانشمند و پارسا هستند و آن‌ها تكبر و گردن‌كشی بر حكم خدا نمی‌كنند.(مائده/82)

46-حضرت قحافه(علیه السلام) و قوم بئرمعطله

در بنی‌اسرائیل، پادشاهی بود بسیار قسی و سیه‌دل با لشكری عظیم و تبه‌كار وزیری داشت مسلمان و خداپرست و حامی مردم كه دارای چهار هزار مرد جنگی كه همه نیك سیرت و پیرو خدا و جناب وزیر. روزی بین پادشاه و وزیرش اختلافی پیش آمد كه باعث خشم وزیر شد. جناب وزیر با لشكر و خانواده‌های آنان از آن شهر بیرون رفتند. به سرزمینی رسیدند، نزدیك دریا بسیار خوش آب و هوا در آن مکان ساكن و چاه آب و قنات‌ها احداث كردند و شهری برای خود با كاخ‌های زیبا ساختند. نام آن قوم بئر بود و مردمی بسیار مؤمن و خداپرست داشت. شیطان خواست آنان را منحرف كند نتوانست. تا آن كه وزیر به اتفاق مردان قوم برای دفاع از حریم ملك و ناموس به جنگی طولانی رفتند. شیطان موقعیت را غنیمت شمرد و از طریق زنان وارد عمل شد و خود را به صورت مرد عابدی آراست و به آنان گفت: حال كه مردان شما نیستد با یك‌دیگر به مساحقه(هم‌جنس‌بازی) عمل كنید. این كار به سرعت شایع شد. سپس شیطان هیكلی را به شكل دیوی كه بر تختی نشسته، آراست و مردم را به پرستش آن تشویق كرد. قوم بئر پیروی كردند و آن بت را خدای خود خواندند و به آن سجده نموند. در این حال خداوند،

پیغمبری به نام قحافه(علیه السلام) مبعوث کرد تا مردم را از بت‌پرستی منع كند. آن حضرت به قوم گفت: به جای بت، خدای یكتا را بپرستید و پیروی كنید و از این كار زشت كه باعث كوری و امراض گوناگون می‌شود، دوری كنید. قحافه(علیه السلام) آن‌چه نصیحت می‌كرد اثری نداشت. حتی او را تكذیب و آزار كردند. تا آن كه خداوند ملكی فرستاد. ابتداء چاه‌ها و قنات‌های آنان را ویران كرد. ارشاد نشدند. سپس به خطر پیروی از شیطان و بت‌پرستی و عمل هم‌جنس‌بازی و تكذیب پیامبر خدا، عذابی دردناك الهی نازل و كلیه قوم با آن‌چه داشتند، در زمین فرو رفتند.

چه بسیار شهر و دیاری كه ما اهلش را در آن حال كه به ظلم و ستم مشغول بودند، به خاك هلاك نشاندیم و اینك آن شهرها از بنیاد ویران‌ست و چه چاه و قنات‌های آب كه معطل بماند و چه قصرهای عالی بی صاحب گشت.(حج/45)

47-حضرت یوشع بن نون(علیه السلام)

اشاره

یوشع بن نون افرائیم بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم(علیه السلام)، یكی از پیامبران بزرگوار پروردگار بود، كه در 97 سالگی به رسالت و به جانشینی حضرت موسی(علیه السلام)، مفتخر شد و رهبری قوم بنی اسرائیل را بر عهده گرفت. به نقلی وی عمه زاده موسی(علیه السلام)، و مردی سرخ‌گون، با سینه‌ای فراخ و قامتی متوسط بوده. حضرت یوشع سی سال پس از حضرت موسی(علیه السلام)، زنده بود و در این مدت سر و سامانی به قوم بنی اسرائیل داد و با دشمنان آنان جنگید و همه را قلع و قمع كرد.

زمان زیادی، از رسالت حضرت یوشع(علیه السلام)، نگذشته بود كه از طرف خداوند، خطاب شد: ای یوشع، باید قوم بنی اسرائیل را از رود اردن، عبور دهی و به ارض مقدس برسانی و اراضی شام و كنعان و بیت‌المقدس را بین ایشان تقسیم كنی و آن‌چه حضرت موسی(علیه السلام)، در طریقت و شریعت داشت به بنی اسرائیل بیاموزی و آن‌ها را هدایت نمایی. پس حضرت طبق فرمان الهی، دستور داد که بنی اسرائیل و قبیله‌ی بنی جاد و بنی راوین و نصف فرقه مِسَس بن یوسف، به سلاح جنگی مصلح و به طرف رود اردن حركت كنند. پس از عبور از رود، به جلجال رسیدند. سپس در حوالی شهر اریجا خیمه زدند. ابتدا حضرت یوشع(علیه السلام)، دستور داد تمام سربازان را ختنه كردند. و پس از شش روز استراحت وارد شهر شده و تمام

اهالی را كشتند و اموال آن‌ها را به غنیمت بردند، و شهر را به آتش كشیدند. در این حال یوشع(علیه السلام) به سربازان گفت: حال این شهر حرم خداوند است. هنگام دخول به اریجا خاضع و خاشع باشید و طلب آمرزش برای گناهان خود نمایید. دانشمندان و مؤمنین بنی‌اسرائیل به دستور یوشع(علیه السلام) عمل كردند. ولی جاهلان قوم دستور حضرت را به تمسخر گرفته و به استهزا رفتار كردند. تا آن كه پروردگار، عذاب را بر ایشان نازل گردانید و بیش از بیست و چهار هزار نفر از جهال به مرض طاعون، هلاك شدند. بعد از این مسئله، بقیه‌ی سربازان به شهر عی رفته و آن‌جا را هم فتح كردند، و تمام مردان را كشتند و شهر را آتش زدند. پادشاهان دیار اطراف، از خبر حملات و پیروزی‌های بنی‌اسرائیل و قتل و غارت آن‌ها، ناراحت و با یك‌دیگر هم‌دست شده و سپاه عظیمی تشكیل دادند تا بنی‌اسرائیل را از سر راه خود بردارند. دو سپاه در سواحل رود میروم درگیر و سپاه یوشع(علیه السلام)، سربازان پادشاهان را شكست و فراری دادند و شهرهای آنان را كه بین مصر و آسیای صغیر بود، همه را متصرف شدند. یوشع(علیه السلام)، ارض‌های مقدس فتح شده را میان بنی‌اسرائیل و دیگر اقوام تقسیم كرد. سپس بزرگان قوم بنی‌اسرائیل و دیگر قبایل را در شیلو جمع كرد و چنین فرمود: ای قوم، نعمت‌های پروردگار، را مشاهده كردید و آن‌چه را به حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب(علیه السلام)، وعده فرموده بود، به شما مرحمت كرد.⁽¹⁾

و اراضی مقدسه را از تمام پادشاهان و امم كافر خالی و به شما سپرد. پس حق این نعمت را دانسته و خدای یكتا را بپرستید و غیر او را بندگی نكنید. قوم گفتند: ای یوشع قسم یاد می‌كنیم كه جز اطاعت یزدان نكنیم. حضرت یوشع(علیه السلام)، اقرار آن‌ها را در دفتری یادداشت كرد و کنار كتاب مقدس تورات گذاشت و سنگی بزرگ آن‌جا بود، گفت: این سنگ شاهدی است، بین من و شما در روز قیامت.

غیر از پادشاهان، از جمله كسانی كه بر ضد یوشع(علیه السلام)، قیام كرد، صفورا همسر موسی(علیه السلام)، بود كه جمعی از بنی‌اسرائیل را با خود همراه كرد و به جنگ با حضرت آمد، ولی شكست

خورد و اسیر شد. اما یوشع(علیه السلام)، صفورا را با كمال احترام و بزرگواری به خانه خود بازگردانید و به او گفت: وای بر من، اگر مرا در بهشت برند، از روی موسی(علیه السلام)، حیا كنم.⁽¹⁾

رسول اكرم(ص، خبری را قبل از وقوع به امت فرمودند

پیامبر(صلی الله علیه واله) فرمودند: آن‌چه در بنی اسرائیل واقع شد، در امت من اتفاق خواهد افتاد. چنان كه یوشع(علیه السلام) ابتدا مغلوب سه پادشاه كافر بود. علی(علیه السلام) هم مغلوب سه منافق می‌گردد، و پس از آن سه نفر، به خلافت ظاهری خواهند رسید. سپس دو منافق، امت(طلحه و زبیر) با عایشه(همسر پیامبر) بر او خروج می‌كنند. همان طوری كه دو منافق بنی‌اسرائیل با هم‌دستی صفورا، همسر موسی(علیه السلام)، خروج كردند و شكست خوردند. صفورا اسیر شد. ولی یوشع(علیه السلام)، او را عفو كرد. همان‌گونه كه حضرت علی(علیه السلام)، عایشه را اسیر كرد و او را گرامی داشت و انتقام او را به روز جزا موكول فرمود.⁽²⁾

مدت عمر حضرت یوشع(علیه السلام) بن نون

حضرت یوشع(علیه السلام) بن نون را در سن 127 سالگی شهید كردند. و بنا به روایتی قبر آن حضرت در جبل افرائیم بن یوسف می‌باشد. در تخت فولاد اصفهان، تكیه لسان‌الارض قبری است، متعلق به حضرت یوشع(علیه السلام) بن نون، كه محل زیارت عموم مردم است. ممكن است دو نفر یوشع باشند، ولی آن‌چه مسلم است، هر دو از بنی‌اسرائیل بودند. الله‌اعلم

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: شبی كه یوشع(علیه السلام) به قتل رسید، زیر هر سنگی كه روی زمین بود، خون تازه مشاهده می‌شد. مانند شبی كه آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام)، به شهادت رسیدند، و یا روزی كه امام حسین(علیه السلام)، شهید شدند.

حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) فرمودند: به امر الهی فرزند هارون(علیه السلام)، وصی و وزیر یوشع(علیه السلام)، بودند. ولی پیامبر بعد از او، حضرت كالب بن یوفنّا بوده.⁽³⁾

48-حضرت كالیب بن یوحنی(علیه السلام) یا(كالب بن یوفنّا)

اشاره

حضرت كالب(علیه السلام)، از فرزندان یهودا، پسر یعقوب بن اسحاق بن ابراهیم(علیه السلام) است. كالب از پیغمبران عظام بنی‌اسرئیل كه همیشه همراه حضرت موسی(علیه السلام) و یوشع(علیه السلام) بود و مردم را دعوت به توحید می‌كرد. چون یوشع(علیه السلام)، وفات یافت به امر الهی جانشین آن حضرت گردید. كالب(علیه السلام)، شوهر خواهر حضرت موسی(علیه السلام)، یعنی همسر مریم و داماد جناب عمران است.

بنی‌اسرائیل، با قوم كنعانیان و طایفه قورانیین، كه از قبایل بزرگ آن زمان بودند و پادشاه(بازاق)در ستیز و جنگ بودند. سپاه حضرت كالب(علیه السلام)، ده هزار از سربازان دشمن و بازق‌ها را كشتند در نتیجه پادشاه آن‌ها از میدان جنگ فرار كرد. بنی‌اسرائیل وی را دنبال و دستگیر کردند و انگشت‌های ابهام دست‌ها و پاهای او را بریدند و به همراه بردند، تا به اورشلیم رسیدند. آن‌جا را هم تصرف كردند.

حضرت كالب(علیه السلام) با بنی یهودا و بنی شمعون از اورشلیم به حبرون آمدند و قبایل كنعانیان را كه در قلل و جبال و شعب شامخات مسكن داشتند، متفرق ساخته و ساكن شدند. سال‌ها بین بنی‌اسرائیل و كنعانیان زد و خورد و مناقشه و اكثر شهرهای كنعانیان را

بنی‌اسرائیل به تصرف درآوردند و بیشتر اراضی مقدس در اختیار بنی‌اسرائیل بود. حضرت كالب(علیه السلام) به این جنگ‌ها خاتمه داد و دشمنان را مغلوب نمود، و خود در حبرون كه حضرت موسی(علیه السلام) و یوشع(علیه السلام) به او بخشیده بودند ساكن شد.

بنی‌اسرائیل از این پس در امان و رفاه بودند و دارای قدرت و مكنت فراوان شدند. ولی متأسفانه غرور و كبر آن‌ها را گرفت، و از خداوند متعال كه آن همه نعمت و آسایش به ایشان داده بود فراموش كرده و رو به بت پرستی آوردند و كار به جایی رسید كه دو بت بزرگ به نام‌های بعلا و اَسراثا ساختند و به پرستش آن دو بت پرداختند و در حین بت پرستی، از راه تجارت و روابط اقتصادی با كنعانیان و قوم آموریین كه قبلاً در ستیز بودند، رابطه برقرار كردند و برای دختران و پسران خود از یك‌دیگر تبادل تزویجی داشتند، و بدین وسیله ارتباط غیر مشروع هم ایجاد کردند و به راه ضلالت افتادند.⁽¹⁾

باز چرا انسان از كفر و طغیان باز نمی‌ایستد و سركش و مغرور می‌شود. چون كه به غنا و دارایی می‌رسد. بترسد كه محققاً به سوی پروردگار باز خواهدگشت. ای رسول ما، دیدی آن كس را كه منع و تمسخر می‌كرد.(علق/6الی9)

اما هر كس بخل ورزد و از جهل و غرور خود را از لطف خدا بی‌نیاز دانست. و نیكویی را تكذیب كرد. پس به زودی كار او را دشوار می‌كنیم. و گاه عذاب و هلاكت داراییش را هیچ نجات نتواند داد.(لیل/8الی11)

آیا حكایت پیشینیان كه به خدا كافر شدند به شما نرسید؟ كه(هم در دنیا) به كیفر كردارشان رسیدند(و هم در آخرت)عذاب دردناك بر آنان مهیا است. این عذاب برای آن بود كه رسولان آن‌ها را ادله و معجزات بهسویشان آمدند و آن‌ها گفتند: آیا بشری(مانند ما) رهبری ما تواند كرد و به انبیاء كافر شده و روی از آن‌ها گردانیدند و خدا را بی نیاز

است كه او غنی بالذات و ستوده به جمیع صفاتست.(تغابن/5و6)

در این حال خداوند، حمایت خود را از آنان برداشت و ایلاس پادشاه بابل، مردی را به نام كوشان اثیم كه فرماندار حبرون بود، واداشت با لشکری عظیم به جنگ بنی‌اسرائیل رود. در این جنگ بنی‌اسرائیل شكست و ذلیل و خوار شد و به جرم بت پرستی و انحراف از تعلیمات آسمانی، موسی(علیه السلام)، و یوشع و كالب. بنده و عبد ایلاس شدند. در این مدت بندگی كه بسیار بر آن‌ها سخت گذشت، متنبه و به درگاه خدای یكتا برگشتند و عذرخواهی و توبه كردند. پروردگار، مهربان بر ایشان ترحم فرمود، و كالب(علیه السلام)، را مجدداً بر نجات آن‌ها مأمور ساخت. كالب(علیه السلام)، برادرزاده‌ی خود عثیل بن قنز كه مردی شجاع و دلیر بود، مأمور نمود كه با مردان بنی‌اسرائیل به جنگ كوشان اثیم، فرماندارحبرون روند كه این بار بنی‌اسرائیل پیروز و از شر آنان نجات یافتند. عثیل به پاداش این خدمت و كفایت و لیاقتی كه از خود نشان داد. مدیریت قوم را به عهده گرفت و چهل سال میان بنی‌اسرائیل قضاوت و حكومت كرد تا كه از دنیا رفت.

حضرت كالب(علیه السلام)، در تمام امور حامی و پشتیبان عثیل برادرزاده خود بود و همه جا از او حمایت می‌كرد.⁽¹⁾

مدت عمر و محل دفن حضرت كالب(علیه السلام)

حضرت كالب(علیه السلام) در سن 130 سالگی رحلت نمود و در شهر حبرون مدفون گردید.⁽²⁾

حجت‌های پروردگار

ما به تو وحی كردیم، چنان كه به نوح و پیغمبران بعد از او نیز وحی كردیم به ابراهیم و اسحاق و یعقوب و اسباط(فرزندان یعقوب كه دوازده سبط بودند) و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان و به داوود هم زبور را عطا كردیم. و رسولانی هم كه شرح حال آنان را از پیش بر تو حكایت كردیم و آن‌ها كه حكایت ننمودیم.(به همه خدا وحی فرستاد) و خدا، با موسی به طور آشكار و روشن سخن گفت.(پس وحی تو امر بی سابقه‌ای نیست) و رسولان را فرستاد كه نیكان را(به رحمت ابدی خدا) بشارت دهند و بدان را(از قهر و عذاب حق) بترسانند، تا آن‌ها كه پس از فرستادن این همه رسولان مردم را بر خدا، حجتی نباشد و خدا همیشه مقتدر و كارش همه بر وفق حكمت است.(نساء/163الی165)

در هیچ زمانی، از ظهور آدم(علیه السلام) تا صبح روز قیامت زمین خالی از حجت خدا نبوده و نخواهد بود. حتی در بعضی از زمان‌های قبل از اسلام، چند رسول هم زمان در مکان‌های مختلف رهبری خلق خدا را به عهده داشتند. در زمان ما به لطف و مرحمت پروردگار، ولی و صاحب ما، حضرت ولیعصر آقا امام زمان(عج)، می‌باشند كه در پس پرده غیب رهبری و هدایت ما را به عهده دارند.

بدین جهت بنا به روایات، پس از حضرت موسی(علیه السلام)، ششصد پیامبر مبعوث، كه تعدادی از ایشان را می‌توان نام برد. سپس حضرت عیسی(علیه السلام)، مبعوث گردید.

49-حضرت فیخاس(علیه السلام)

چون حضرت كالب(علیه السلام) وفاتش نزدیك شد، وحی آمد كه: ودایع نبوت و آن‌چه از اسرار و آثار نبوت در دست داری به فیخاس تحویل و او را وصی خود معرفی كن. پس از این عمل كالب بن یوحنی(علیه السلام) درگذشت. جناب فیخاس(علیه السلام) از مؤمنین بنی‌اسرائیل بود و انصار زیادی نداشت و همیشه در بیم و امید، روزگار گذرانید. تا این كه هنگام وفاتش، وحی رسید: اسرار و ودایع نبوت را به فرزندش بشیر بسپارد.⁽¹⁾

50-حضرت بشیر بن فیخاس(علیه السلام)

بشیر بن فیخاس(علیه السلام) به امر حق تعالی، قیام كرد و به روش پدر خود مردم را به دین خدا دعوت می‌كرد تا آن كه وحی رسید: ودایع نبوت را به پسرش جبرئیل بسپارد و او را وصی خود گرداند.⁽¹⁾

51-حضرت جبرئیل بن بشیر(علیه السلام)

جبرئیل(علیه السلام) وصی پدرش بود و به امر خداوند، خلق را به یكتا پرستی و عمل به كتاب خدا دعوت می‌كرد و همان راه اجدادش را ادامه می‌داد تا كه هنگام وفاتش سر رسید. ندا آمد که ودایع را به پسرش ابلث تحویل و او را وصی خود معرفی كن. چنین كرد و درگذشت.⁽¹⁾

52-حضرت اَبلث بن جبرئیل(علیه السلام)

ابلث(علیه السلام) وصی پدر بود و راه اجداد خود را می‌پیمودند. زمانی كه نزدیك وفاتش بود، وحی آمد که ودایع نبوت را به فرزند خود، اجر تحویل ده و پس از آن وفات نمود.⁽¹⁾

53-حضرت اجر بن ابلث(علیه السلام)

حضرت اجر(علیه السلام) قائم مقام پدر شد و به سیره موحدین پیش رفت، و او نیز وصی خود را به امر حق تعالی به پسرش قحتان، با ودایع نبوت سپرد و در گذشت.⁽¹⁾

54-حضرت قحتان بن اجر(علیه السلام)

قحتان(علیه السلام) نیز به دستور پروردگار، جانشین پدرش شد و راه پدر را ادامه داد تا هنگام وفات رسید. در آن موقع ودایع را به وصی منصوب خود عوق سپرد و درگذشت.⁽¹⁾

55-حضرت عوق بن قحتان(علیه السلام)

عوق(علیه السلام) نیز به امر خداوند وصی پدر شد و به روش پدرانش مردم را دعوت به توحید و یكتا پرستی می‌كرد. با این روش بسیاری از مردم نسبت به سابق پیرو او شدند. حتی پادشاه زمان به نام بهراست یک‌صد و بیست سال با تبعیت از آن حضرت سلطنت دادگستری داشت و یهود در این زمان بهترین زندگی و رفاه و آسایش را در امینت كامل در بیت‌المقدس می‌گذراند. كه با نزدیك شدن رحلتش به امر پروردگار، ودایع نبوت را به حضرت طالوت سپرد.⁽¹⁾

56-حضرت حزقیل(علیه السلام)

حزقیل(علیه السلام) یا حزقل(علیه السلام) نام یكی از پیامبران بنی‌اسرائیل، كه بعد از حضرت موسی(علیه السلام)، به رسالت رسید. قوم، او را به ابن العجوز می‌شناختند، چون مادرش پیرزنی عقیم بود كه خداوند، در سن پیری فرزندی به او عطا فرمود. مانند، حضرت اسحاق بن ابراهیم(علیه السلام) و زكریا(علیه السلام).

ستایش خدای را كه به من در زمان پیری دو فرزند اسمعیل و اسحاق را عطا فرمود. كه پروردگار من البته دعای بندگان را خواهد شنید.(ابراهیم/37)

عرض كرد كه پروردگارا، استخوان من سست گشت و فروغ پیری بر سرم بتافت و با وجود این من خود را محروم از دعا به درگاه تو و از عطای تو هرگز ندانسته‌ام. بار الها، من از این وارثان كنونی كه هستند بیمناكم زوجه من نازا و عقیم است. تو خدایا، از لطف خاص خود فرزندی صالح و جانشینی شایسته به من عطا فرما.(مریم/4و5)

حضرت حزقیل(علیه السلام) بر بنی‌اسرائیل مبعوث و دین خدا و شریعت موسی(علیه السلام) را به مردمتعلیم و آن‌ها را هدایت می‌كرد، و نیز مردم سخن او را می‌شنیدند و اطاعت می‌كردند.

حزقیل(علیه السلام)، قوم خود را كه بالغ بر سی و پنج هزار نفر بودند، از داوردان یا واسط⁽¹⁾به بیت‌المقدس مهاجرت داد.⁽²⁾

حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) فرمودند: قوم حزقیل(علیه السلام) بین راه به مصیبتی گرفتار و همگی مردند. پس از گذشت مدتی، اجساد متعفن و از بین رفت و استخوان‌ها از هم پاشید.

حضرت حزقیل(علیه السلام) ناراحت و گریان به درگاه خداوند، عرضه داشت: پروردگارا، این قوم تو را اطاعت و عبادت می كردند. آن‌ها را زنده كن. همان‌طوری كه میراندی تا بندگی تو را كنند و از یك‌دیگر فرزندانی پیدا كنند و به عبادت تو مشغول باشند.

خداوند وحی فرستاد كه آیا دوست داری آن‌ها زنده شوند؟ حزقیل(علیه السلام) عرض كرد: بلی پروردگارا. پس حضرت حق كلماتی را به حزقیل تعلیم فرمود تا كه آن را بخواند.

حضرت امام(علیه السلام) در ادامه فرمودند: هنگامی كه جزقیل(علیه السلام) كلماتی را به زبآن‌جاری كرد، استخوان‌ها به حركت درآمد و به یك دیگر متصل و همگی زنده شدند و به تسبیح و حمد خداوند، مشغول شدند.

حزقیل(علیه السلام) كه آن منظره را دید گفت: گواهی می‌دهم كه خداوند بر همه چیز تواناست.

حضرت امام(علیه السلام) فرمودند: آن كلمات اسم اعظم بود.

به روایتی پس از آن واقعه 140 سال و به نقل دیگری یک‌صد سال حزقیل(علیه السلام)، بر آن‌ها پیامبر و حكومت می‌كرد. حزقیل(علیه السلام) از نظر تحولات اجتماعی كم طاقت و تحمل كم‌تری داشت، ولی در هدایت و ارشاد، مانند دیگر انبیاء جدی و سخت كوش بود.

مولف گوید: این اتفاق بارها تكرار، تا مخالفان كور دل، حقیقت رجعت را دریابند ومشاهده كنند كه چگونه خداوند، مرده‌ای را زنده می‌كند.

حضرت امام رضا(علیه السلام) در داستان احتجاج و بحث با روسای مذاهب، خطاب نصارا در مجلس مأمون فرمودند: اگر عیسی(علیه السلام) را برای آن خدا می‌گویید كه مرده زنده می‌كرد؟ پیش از او حضرت یسع(علیه السلام)، مرده زنده می‌كرد و بعد از آن حزقیل(علیه السلام)، سی و پنج هزار نفر را زنده كرد. ولی هیچ یك از امت‌های آنان ایشان را خدا نگفتند.

در روایت دیگری از حضرت امام محمد باقر(علیه السلام) است كه فرمودند: پادشاه قبطی به قصد خراب كردن بیت‌المقدس لشكر كشید و آن‌جا را محاصره كرد. مردم نزد حزقیل(علیه السلام) رفته و درخواست رفع این بلیه را كردند. حضرت حزقیل(علیه السلام) به درگاه پروردگار استغاثه و برای نجات بیت‌المقدس از خداوند، كمك طلبید. حق تعالی دعای او را مستجاب کرد و ملكی كه مأمور هوا بود فرستاد تا نفس‌های دشمن را سخت و دشوار نماید، و همه در دم مردند. صبح روز بعد حضرت حزقیل(علیه السلام)، قوم را خبر داد كه لشكر قبطی همه مردند. قوم به تماشای آن‌ها رفتند، دیدند همگی مرده‌اند.

در این رابطه، كبری در نفس حزقیل(علیه السلام) نمایان شد و بر اثر غرور پیش خود گفت: چه فرقی است، بین من و حضرت سلیمان(علیه السلام) كه بر اثر این منیت، خداوند جهت تنبیه او بیماری خاصی در كبد او ایجاد كرد، كه حضرت را بسیار آزار می‌داد، به حدی كه برای عذرخواهی و شفا به درگاه حق تعالی روی خاكستر می‌نشست و برای رفع بیماری استغاثه می‌نمود.⁽¹⁾

پس پروردگار، بر او ترحم و به او وحی فرمود: شیر درخت انجیر را بگیر و به سینه‌ی خود بمال. چنین كرد، آن مرض برطرف شد.

مولف گوید: مشخص می‌شود، حزقیل(علیه السلام) بعد از حضرت سلیمان(علیه السلام)، بوده. كه البته قبلاً گفته شد، ترتیب رسالت پیامبران را فقط خداوند و ائمه اطهار(علیه السلام)، می‌دانند. چون كلیه‌ی علما و مفسرین در ترتیب مأموریت پیامبران ادعایی نداشتند، فقط شرح حال آنان را جهتعبرت بندگان خدا آورده‌اند.

57-حضرت الیاس(علیه السلام)

حضرت الیاس(علیه السلام) طبق گفته مفسران فرزند انفادا و از نوادگان هارون(علیه السلام)، برادر موسی(علیه السلام) و از پیامبران مرسل می‌باشد. سلام بر الیاسین باد.(صافات/130)

و هم زكریا و یحیی و عیسی و الیاس همه از نیكوكارانند.(انعام/85)

الیاس(علیه السلام) در خدمت حضرت موسی(علیه السلام) پس از او به گوشه گیری و عزلت و عبادت مشغول بود. زمانی كه حضرت یوشع بن نون(علیه السلام) سرزمین شام را فتح و بین بنی‌اسرائیل تقسیم كرد، سبط دهم از اسباط دوازده‌گانه‌ی بنی‌اسرائیل را در سرزمین بعلبك جای داد. شهر بعلبك، پادشاهی داشت به نام احباب بن عمری كه پس از پدرش پادشاه سبط عشره گردید. كه كفر و طغیان را به سر حد كمال رسانید و دو بت به نام‌های بعل و ضمم داشت كه مردم را مجبور به پرستش آن دو می‌كرد.

در این حال، خداوند، حضرت الیاس را بر آن قوم مبعوث فرمود.

و همانا الیاس یكی از رسولان بود.(صافات/123)

حضرت الیاس(علیه السلام)، كه اهل شامات بود بر مردم شهر بلعبك پیامبر شد كه مردم را از سركشی و نخوت باز دارد و احباب و خلق را به یكتاپرستی و توحید دعوت و از بت پرستی

و كرنش به بت‌های بعل و ضمم باز دارد.

وقتی قومش را گفت: آیا خدا ترس و پرهیزكار نمی‌شوید.آیا بت بعل نام، را خدا می‌خوانید و خدای بهترین آفریننده عالم را ترك می‌گویید؟ خدا آفریننده شما و پدران گذشته شما است.(صافات/124الی126)

الیاس(علیه السلام)، بنی‌اسرائیل را از معصیت خداوند، بیمناك و خبر داد كه اگر باز نافرمانی كنید، حق تعالی باران رحمت را از شما بازگیرد و تا من شفاعت نكنم باران رحمت نبارد. ابتدا پادشاه به الیاس(علیه السلام) ایمان آورد و پیرو حضرت شد و مردم را تشویق به پیروی از الیاس(علیه السلام) نمود، و بت پرستی را منع كرد. احباب، پادشاه بعلبك همسری داشت به نام ایزابل، كه بسیار مكار و كافر و بت پرست بود. كاری كرد كه شوهر خود را وادار به سرپیچی از الیاس(علیه السلام) کند و به مخالفت با او تحریك كرد، به طوری كه پادشاه از پیروی از آن حضرت دست برداشت و در صدد قتل پیامبر خدا برآمد.⁽¹⁾

جبرائیل(علیه السلام) بر الیاس(علیه السلام) نازل و خبر داد كه شهر بعلبك را ترك و به اردن برو و در آن‌جا مسكن گیر.

از طرفی به خاطر كفر پادشاه و قوم، باران نبارید و قحطی بر آن‌ها حاكم شد.

الیاس(علیه السلام) به امر پروردگار به سرزمین اردن رفت و مدتی در آن‌جا بود و مردم آن سامان از ایشان پذیرایی و از آن حضرت پیروی كردند. پادشاه چندین مرتبه به قصد جان حضرت، افرادی را برای دستگیری و قتل پیامبر خدا مأمور كرد. كه در هر نوبت به خواست حق تعالی و حفظ جان پیامبرش، آن‌ها را به عناوین مختلفی به درك واصل می‌كرد.

ما نیكوكاران را چنین پاداش نیكو می‌دهیم. زیرا او از بندگان خاص با ایمان ما بود.(صافات/131و132)

الیاس(علیه السلام) پس از اردن، مدتی به شهر صیدوم رفت. قبل از ورود به شهر زنی را دید كه

هیزم جمع می‌كرد. الیاس(علیه السلام) گفت: ای زن، قدری آب برای من تهیه كن كه بسیار گرسنه‌ام. آن زن سوگند یاد كرد كه در خانه، جز یك مشت آرد و قدری روغن چیزی ندارم و می‌خواهم آن را دو قرص نان كنم و صرف گرسنگی خود و فرزندم نمایم. الیاس(علیه السلام) گفت: نترس آن را سه قرص نان كن و یكی را هم به من ده و بدان كه هر چه داری تا زمانی كه باران رحمت از آسمان نباریده، كم نمی‌شود. آن زن به دستور آن حضرت نان را پخت و هر سه خوردند و سیر شدند و از نان هم كم نمی‌شد.

مدتی گذشت، فرزند آن زن مُرد و مادرش بسیار جزع و فزغ می‌كرد. زن، حضرت را نمی‌شناخت ولی چون معجزه بركت نان را از ایشان مشاهده كرده بود، از او درخواست كرد فرزندش را زنده كند. حضرت الیاس در كنار جسد، به درگاه حق دعا و تقاضای احیای آن فرزند را نمود. به اذن پروردگار، فرزند زنده شد و مادرش بسیار شادمان گردید و ضمن تشكر و قدردانی گفت: حتماً تو پیغمبری كه توانستی چنین كاری بكنی.

احباب، پادشاه بلعبك از معجزات و قدرت‌های الهی حضرت الیاس(علیه السلام) مطلع شد. به همسرش ایزابل و دیگر درباریان گفت: چنین كسی پیدا شده و مزاحم سلطنت ما گردیده.

در نتیجه مجدداً در صدد كشتن آن حضرت برآمدند. از طرف پروردگار وحی شد، كه ای الیاس به شهر بئرسَبع ؛(یعنی شهر هفت حلقه چاه. كه از آثار حضرت ابراهیم(علیه السلام) است.) هجرت كن. حضرت حركت كرد و چهل شبانه روز در راه بود تا به غاری به نام جبل حوریث⁽¹⁾رسید و در آن غار مسكن گزید و به استراحت پرداخت.

از طرفی اهالی شهر بعلبك كه به زرق و برق دنیا بیشتر توجه داشتند و از عاقبت خود غافل و پیرو پادشاه و همسر كافرش بودند، عذابی بر آن‌ها نازل شد.⁽²⁾

به الیاس(علیه السلام) خطاب شد: ای الیاس، برخیز و تجلی و جلال و جمال كبریایی حق را

مشاهده كن.

الیاس(علیه السلام) برخاست و به در غار به تماشا ایستاد. مشاهده كرد، زلزله‌ای درگرفت و كوه‌ها و زمین چطور متلاشی و پودر می‌شد. خطاب شد: ای الیاس، آسوده باش كه بنی‌اسرائیل نافرمان را به عذابی دردناك مبتلا ساختیم.

قوم الیاس، رسالت او را تكذیب كردند، بدین سبب برای انتقام و عذاب(به محشر) احضار می‌شوند.(و همه حلاك شوند) جز بندگان با اخلاص خدا. و بر الیاس نام نیكو در میان خلق آینده بگذاشتیم.(صافات/127الی129)

تو، هم اكنون به دمشق برو، و خزال را ملاقات كن و او را به سلطنت برگزین و با الیسع تماس حاصل كن كه او خلیفه تو خواهد بود و به او بگو كه گناهكاران و كافران را به قتل برساند.

الیاس(علیه السلام) از جبل حوریث فرود آمد و به دمشق رفت و حضرت یسع را ملاقات كرد و به اتفاق پنجاه نفر از شاگردان و پیروان و مؤمنین خود، كنار رودی نشسته بودند. حضرت الیاس(علیه السلام)، عمامه خود را به آب زد، آب منشق گشت و به همراه حضرت الیسع، صحبت كنان وارد رودخانه شدند. ناگاه مركبی ظاهر شد و الیاس(علیه السلام) سوار بر آن و به آسمان عروج كرد و جناب یسع(علیه السلام) صعود او را مشاهده می‌كرد تا به كلی از نظر مخفی شد.

حضرت الیاس(علیه السلام) به مدت شش ماه در منزل آن زن ساكن شدو كودكی را كه با دعای خود زنده كرد، حضرت یونس(علیه السلام) بود.

حضرت الیاس(علیه السلام) از اجداد پیغمبر خاتم(علیه السلام) می‌باشد و در قرآن كه سلام بر الیاس می‌شود، برادر جد پیغمبر اكرم(صلی الله علیه واله) و آل یاسین، اولاد پیغمبر(صلی الله علیه واله) می‌باشد.

حضرت رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمودند: حضرات خضر و الیاس، هر ساله در مراسم حج یك‌دیگر را ملاقات می‌كنند.⁽¹⁾

58-حضرت الیسع(علیه السلام) یا یسع(علیه السلام)

و باز یاد كن از اسماعیل و یسع و ذوالكفل، كه همه از نیكوكاران بودند.(ص/48)

حضرت یسع(علیه السلام) فرزند شاناط، یكی از پیامبران بنی‌اسرائیل و وصی و جانشین حضرت الیاس(علیه السلام) بعد از عروج او به آسمان است. حضرت الیاس(علیه السلام)، قبل از سعود به آسمان طبق دستور الهی، ودایع نبوت را به یسع(علیه السلام)، داد.

حضرت یسع(علیه السلام) معجزاتی داشت، از جمله مرده زنده می كرد، مریض‌ها را شفا می‌داد و مشكلات سخت مردم را آسان می‌نمود. شاگردان الیاس(علیه السلام) چون این معجزات را از حضرت یسع(علیه السلام) مشاهده می‌كردند، متوجه شدند، او پیغمبر بعد از حضرت الیاس(علیه السلام) می‌باشد، به او گرویدند و پیروی از او را واجب دانستند. چون وفات آن حضرت سر رسید، پادشاه وقت به نام یاهواش به بالین آن حضرت رفت و پرسید: وصی بعد از شما كیست و موقعیت من بعد از شما چیست؟ حضرت یسع(علیه السلام) ضمن جواب سؤال‌های او دستور دادکه تیر و كمانی حاضر كنند. سپس یك تیر در كمان گذاشته و به پادشاه فرمود: دست خود را روی دست من بگذار و زه را بكش و به طرف هوا رها كن. تیر به طرف دمشق به زمین

خورد. این كار را سه مرتبه تكرار كردند. یسع(علیه السلام) به پادشاه، گفت: تو به مشكلات فائق شوی و بر پادشاه دمشق مسلط خواهی شد. این را گفت و از دنیا رفت.

یاهواش با لشكرش طی مراسم خاصی جنازه را به خاك سپردند و برای آن حضرت عزاداری كردند. معجزات انبیاء به اذن پروردگار بوده، همان طوری كه حضرت موسی(علیه السلام) عصای خود را به روی نیل زد، دریا شكاف برداشت. الیاس(علیه السلام) عمامه‌ی خود را به آب زد، آب دریا منشق و وارد آن شد و سپس به طرف آسمان عروج نمود. حضرت یسع(علیه السلام) بر روی آب راه می‌رفت.

حضرت علی(علیه السلام) زمانی كه شط فرات طغیان كرده بود و مردم ساحل نشین خود را تحدید به سیل و ویرانی می‌كرد. آقا امیرالمؤمنین(علیه السلام) چوب دستی پیامبر اكرم(صلی الله علیه واله) را بر آب زدند. شط نه تنها آرام گرفت، بلكه چند متری فرو نشست و مردم حاشیه رود را خوشحال نمودند.

این معجزات برای نشان دادن قدرت پروردگار و معرفی رجال آسمانی است.⁽¹⁾

حضرت یسع(علیه السلام) هفتاد و پنج سال عمر كرد و در شهر دمشق سوریه به خاك سپرده شد.

و نیز اسمعیل و یسع و یونس و لوط، از شایسته‌گانند و ما همه‌ی آن پیغمبران را بر عالمیان برتری دادیم.(انعام/86)

59-حضرت ذوالكفل(علیه السلام)

و باز یاد كن از اسماعیل و یسع و ذوالكفل كه همه از نیكوكاران بودند.(ص/48)

حضرت ذوالكفل یكی از پیامبران بنی‌اسرائیل كه مفسرین و مورخین در مورد آن حضرت و نام ایشان مطالب ضد و نقیضی نوشته، ولی دو روایت از حضرت پیامبر(صلی الله علیه واله) و آقا امام محمدتقی، جوادالائمه(علیه السلام) كه مسلم و مطمئن است، نقل شده.

1- حضرت محمد رسول خدا(صلی الله علیه واله) فرمودند: عوید یا فرزند ادریم، معروف به ذوالكفل اهل حضرالموت بود. پیغمبر پیش از او یسع(علیه السلام) روزی در جمع قوم گفت: كی خلیفه‌ی بعد از من می‌شود؟ كه مردم را هدایت به یكتاپرستی كند، به شرط آن كه غضب نكند و از كسی به خشم نیاید شب‌ها را به عبادت پروردگار بیدار و روزها را روزه باشد. عویدیا برخاست و گفت: من انجام می‌دهم.

حضرت یسع(علیه السلام) این مطلب را سه روز در جمع امت تكرار كرد و در هر سه مرتبه جناب عویدیا اعلام آمادگی نمود. پس از فوت یسع(علیه السلام) خداوند، عویدیا را به جای او به پیغمبری برگزید او نیز هم‌چنان كه قبول کرده و قول داده بود، شب‌ها به عبادت و حمد وثنای پروردگار مشغول بود و روزها را روزه و بین مردم حكم به عدلت می‌كرد.

حضرت رسول(صلی الله علیه واله) در ادامه فرمودند: روزی شیطان به اتباع خود گفت: كیست كه او را از تعهد خود باز دارد و به خشم آورد؟ یكی از شیاطین به نام ابیض گفت: من این كار را خواهم كرد. ابلیس گفت: برو و سعی كن او را به خشم آوری. ذوالكفل(علیه السلام) چون از دارالحكم به خانه برای خوابیدن و استراحت كردن آمد، ابیض به صورت آدمی به در منزل آن حضرت رفت و فریاد زد: من مظلومم، به فریاد من برس.

ذوالكفل كه تازه به خواب رفته بود، بیدار شد و با مهربانی گفت: برو به خصم خود بگو، به نزد من بیاید. ابیض گفت: به گفته‌ی من نیست و نمی‌آید. ذوالكفل انگشتر خود را به او داد و گفت: این نشانه را به او بنما. او می‌آید. ابیض رفت. آن روز را حضرت نخوابید. شب بعد هم بیدار و به عبادت خداوند مشغول بود. فردای آن روز در حالی كه ذوالكفل تازه به خواب رفته بود. ابیض آمد و فریادكنان گفت: به داد من برس. او انگشتر را نشناخت و نیامد.

حضرت باز بیدار و در كمال خونسردی نامه‌ای نوشت و به ابیض داد و گفت: برو با این نامه خواهد آمد. باز آن روز هم به خواب نرفت. روز سوم ابیض آمد. دربان حضرت به نام حاجب گفت: چند شبانه روز است حضرت نخوابیده، بگذار امروز را استراحت كند. ابیض فریاد زد: باید به كار من رسیدگی كند. ذوالكفل كه تازه خوابیده بود، بیدار شد و دست ابیض را گرفت و با آن كه روزه بود در گرمای شدید آن روز به طرف خصم رفتند. ابیض كه این صبر و حوصله حضرت را دید با ناامیدی و شكست دست خود را از دست آن حضرت كشید و ناپدید شد.

سپس حضرت رسول(صلی الله علیه واله) فرمودند: به این سبب او را ذوالكفل گفتند كه متكفل وصیت حضرت یسع(علیه السلام) شد و شرط تعهد را به جا آورد. حق تعالی داستان آن حضرت را برای رسول اكرم(صلی الله علیه واله) فرمود، تا آن كه در مقابل آزارهای شیطآن‌های انسان‌نما صبر پیشهكنند چنان كه پیغمبران پیشین چنین كردند.⁽¹⁾

بعضی دیگر نوشته‌اند: ذوالكفل به پادشاه كه نامش كنعان بود، گفت: اگر به خدای یكتا ایمان آوری و خداپرست شوی و با مردم خوش رفتاری كنی، من بهشت را برای تو ضمانت می‌كنم.

پادشاه قبول كرد و گفت: با خط خود ضمانت را بنویس. حضرت نوشت و پادشاه وصیت كرد پس از فوتش آن ضمانت را با او در قبر گذارند كه به این سبب اورا ذوالكفل گفتند.

2- در بحارالانوار جلد 13 صفحه 404 و قصص‌الانبیاء راوندی صفحه 212 آمده: حضرت عبدالعظیم حسنی، طی نامه‌ای از حضرت امام محمدتقی،جوادالائمه(علیه السلام) سؤال كرده: ذوالكفل چه نام داشته و آیا پیغمبر بوده یا نه؟

حضرت امام جوادالائمه(علیه السلام) در جواب فرمودند: حق تعلی 124هزار پیغمبر بر خلق مبعوث گردانیده كه 313 نفر از ایشان مرسل بودند و ذوالكفل از جمله ایشان بود كه بین مردم داوری و حكم به حق می‌كرد و هرگز غضب و عصبانیت نداشت و نامش عویدیا فرزند ادریم بود.⁽¹⁾

و نیز یاد آر حال اسماعیل و ادریس و ذوالكفل را كه همه از بندگان صابر ما بودند.(انبیاء/85)

60-حضرت شمعیا یا شعیا(علیه السلام)