مبانی علم تدبر

مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدعلی شکیب، 1350 -

عنوان و نام پدیدآور : مبانی علم تدبّر/ نویسنده محمد علی شکیب.

مشخصات نشر : اصفھان: حیات طیبه، 1403

مشخصات ظاھری : 314 ص.

فروست : لذت قرآن؛ مبانی علم تدبّر.

شابک : 6- 96- 6555- 600- 978

وضعیت فھرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه، ص 314، همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : روشی آسان برای تدبّر قرآن.

عنوان دیگر : تدبّر سوره ھای ص، مؤمنون، نساء، و محمد صلی الله علیه و آله

موضوع : قرآن - بررسی و شناخت.

Qur›an ... Surveys

موضوع : قرآن، - تحقیق

Qur›an ... Research

رده بندی کنگره : 3 /BP65

رده بندی دیویی : 159/297

شماره کتابشناسی ملی : 9901465

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

سرشناسه : محمدعلی شکیب، 1350 -

عنوان و نام پدیدآور : مبانی علم تدبّر/ نویسنده محمد علی شکیب.

مشخصات نشر : اصفھان: حیات طیبه، 1403

مشخصات ظاھری : 314 ص.

فروست : لذت قرآن؛ مبانی علم تدبّر.

شابک : 6- 96- 6555- 600- 978

وضعیت فھرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه، ص 314، همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : روشی آسان برای تدبّر قرآن.

عنوان دیگر : تدبّر سوره ھای ص، مؤمنون، نساء، و محمد صلی الله علیه و آله

موضوع : قرآن - بررسی و شناخت.

Qur›an ... Surveys

موضوع : قرآن، - تحقیق

Qur›an ... Research

رده بندی کنگره : 3 /BP65

رده بندی دیویی : 159/297

شماره کتابشناسی ملی : فیپا

مبانی علم تدبّر

نویسنده: محمدعلی شکیب

ناشر: حیات طیبه

شابک: 6- 96- 6555- 600- 978

نوبت چاپ: اول

سال چاپ: 1403

شمارگان: 100 نسخه

چاپ و صحافی: مبین قم

بها: 000/200 تومان

کلیه حقوق مادی و معنوی این اثر محفوظ است.

پخش و پاسخگویی به سؤال های محتوایی: 09132111799

بسم الله الرحمن الرحیم

کتاب خرمندان

فهرست مطالب

پیشگفتار ............................................................................................ 13

فصل اول: کلیّات (مباحث مقدماتی)

مقدمه ................................................................................................ 19

انگیزه تحقیق ........................................................................................ 21

پیشینه تحقیق ....................................................................................... 24

فرضیه ............................................................................................... 26

1- 1. معنای لغوی «تدبّر» در فرهنگ لغت عرب ............................................... 26

2- 1. معنای اصطلاحی «تدبّر» در زبان عرب .................................................. 26

3- 1. «تدبّر» در فرهنگ لغت اختصاصی قرآن ..................................................27

4- 1. معنای تدبّر در فرهنگ اختصاصی قرآن ................................................... 28

5- 1. تعریف «علم تدبّر» ......................................................................... 29

1- 2. تحلیل مسئله ................................................................................. 29

2- 2. چیستی موضوع ............................................................................. 30

3- 2. آیاتِ موضوع «علم تدبّر» .................................................................. 30

4- 2. آیات محکم و متشابه ...................................................................... 31

5- 2. مقایسه بین آیه 29 سوره «ص» و 7 «آل عمران» ........................................ 31

الف) آیات متشابه نباید تدبّر بشوند ......................................................... 32

ب) آیات محکم باید تدبّر بشوند .......................................................... 32

6- 2. شاهد مثال از خطبه غدیر خم ............................................................. 33

7- 2. ولایت، موضوع آیات محکم .............................................................. 34

استدلال منطقی ....................................................... ........................ 35

«علی حکیم علیه السلام » نزد شما «ذکر» است ............................. ....................... 36

8- 2. موضوع علم تدبّر، شناخت ولایت از آیات محکمات ............ ......................36

1- 4. فرق تدبّر با تفسیر ........................................................................... 38

2- 4. نظريات مفسرین در مورد آیات محکم و متشابه ......................................... 39

3- 4. نقد تفاسیر (2) ............................................................................. 40

4- 4. از جهت مبنا .................................................................................42

5- 4. واژه تفسیر در قرآن ......................................................................... 42

6- 4. تفسیر همان تأویل است ....................................................................42

1- 6. معیار ارزشگذاری علوم .................................................................... 46

2- 6. فرق تدبّر با تفسیر موضوعی ............................................................... 47

1- 7. تدبّر سوره علق .............................................................................. 49

2- 7. تدبّر سوره قلم ............................................................................... 51

کلیدواژه «ذکر» در آیات محکمات ....................................................... 64

فصل دوم: تدبّر کامل سوره مبارکه «ص»

مقدمه ............................................................................................... 67

فلسفه و دلیل نزول قرآن ............................................................................67

فراز بندی و کشف موضوعات سوره «ص» ..................................................... 69

فراز اوّل: مقدمه سوره ............................................................................. 69

فراز دوم: مصداق و نمونه هایی از طغیانگران ................................................... 72

فراز سوم: آغاز ماجرای حکومت حضرت داود علیه السلام ............................................ 73

فراز چهارم: اصل ماجرا ........................................................................... 74

فراز پنجم: عکس العمل حضرت داود علیه السلام به دعوای دو متخاصم ............................. 74

فراز ششم: حکومت جهانی حضرت داود علیه السلام .................................................. 75

فراز هفتم: مبنای مشروعیت نظام ولایی ......................................................... 76

فراز هشتم: نخستین آیه تدبّر ...................................................................... 77

فراز نهم: ماجرای حکومت حضرت سلیمان علیه السلام ............................................... 78

دوران آقازادگی حضرت سلیمان علیه السلام ..................................................... 78

آزمایش حضرت سلیمان علیه السلام ............................................................... 79

استجابت دعا و حکومت بر جنّ و انس ....................................................80

فراز دهم: ماجرای زندگی حضرت ایوب علیه السلام ................................................... 81

فراز یازدهم: ماجرای زندگی دیگر انبیاءعلیم السلام .................................................... 82

قدرت و بصیرت، شرط نبوت و حکومت .................................................. 82

فراز دوازدهم: منظور از «ذکر» جریان «متقین» است .......................................... 83

فراز سیزدهم: سرنوشت طغیانگران .............................................................. 84

فراز چهاردهم: سرنوشت پیروان طاغوت ........................................................85

فراز پانزدهم: محاسبات غلط و جنگ ادراکی طغیانگران ...................................... 85

فراز شانزدهم: نتیجه گیری ........................................................................ 86

فراز هفدهم: ماجرای خلقت حضرت آدم علیه السلام .................................................. 87

فراز هجدهم: مقدمه چینی برای سوره بعد ...................................................... 89

واژه «ذکر» و مقایسه با سوره مبارکه الزّخرف ................................................... 90

فصل سوم: تدبّر کامل سوره المؤمنون

مقدمه ............................................................................................... 93

فراز بندی موضوعی سوره «المؤمنون» ........................................................... 97

فراز اوّل: معرفی جریان مؤمنین ................................................................... 97

فراز دوم: ماجرای خلقت انسان .................................................................. 97

فراز سوم: خلقت آسمان و زمین و پدیده های مادی ............................................. 98

بخش مربوط به گذشتگان ................................................................... 99

فراز چهارم: ماجرای طغیانگران زمان حضرت نوح علیه السلام ........................................ 99

فراز پنجم: ماجرای طاغوت های مقابل پیامبران بعد از نوح علیه السلام ............................. 100

فراز ششم: «احادیث» یعنی ماجرای طاغوتیان و امّت های تکذیب کننده رسولان ........ 103

فراز هفتم: ماجرای حضرت موسی و جانشین او هارون علیهم السلام ................................. 104

فراز هشتم: اشاره به حضرت مریمعلیها السلام و فرزندش .............................................106

قسمت دوم سوره؛ بخش مربوط به آیندگان .................................................. 106

فراز نهم: رسولان و امّت واحده ................................................................ 106

فراز دهم: ماجرای احزاب گوناگون ............................................................ 107

فراز یازدهم: مجدداً ویژگی جریان مؤمنین ..................................................... 108

فراز دوازدهم: مجدداً جریان طاغوتیان زمان پیامبر اسلام .....................................110

ساختار موضوعی سوره المؤمنون تا اینجا ................................................. 111

فراز سیزدهم: آیه تدبّر ............................................................................ 114

فراز چهاردهم: معرفی «حقّ»، «ذکر» و «صراط مستقیم» ................................... 115

رسالت پیامبر اسلام ........................................................................ 115

فراز پانزدهم: عذاب و سرنوشت شوم طاغوتیان ............................................... 116

بخش سوم سوره: ............................................................................... 116

فراز شانزدهم: آیات توحیدی .................................................................... 116

فراز هفدهم: توحید، مقدمه ی نفی اختلاف طبقاتی ........................................... 118

فراز هجدهم: آموزش دعا به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ................................................119

فراز نوزدهم: آموزش اخلاق به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ............................................ 120

فراز بیستم: پشیمانی طاغوتیان و درخواست بازگشت به دنیا بعد از مرگ .................. 120

فراز بیست و یکم: برزخ و قیامت طاغوتیان .................................................... 121

فیلم و فیلم نامه ............................................................................. 122

فراز بیست دوم: بندگان صبور ................................................................... 122

کلیدواژه ذکر ................................................................................ 123

فراز بیست سوم: قیامت و سوال و جواب از ظالمین .......................................... 124

فراز بیست چهارم: هدف از خلقت، بازگشت به خداست ....................................124

نتیجه گیری ........................................................................................ 125

سوره «المؤمنون» در یک نگاه ...................................................................126

فصل چهارم: تدبّر کامل سوره النّساء

مقدمه .............................................................................................. 129

فراز بندی و کشف موضوعات سوره «النّساء» ................................................. 135

بخش اول: موضوعات فرعی و آیات الاحکام (آیات متشابه) ............................... 135

بخش دوم: موضوع اصلی سوره ............................................................... 140

فراز اوّل: دشمنی صاحبان کتاب با بخش دوم قرآن .. .......................................... 140

فراز دوم: معرفی دشمنان و یهودیان تحریف گر ................................................ 140

تحقیق واژه «تحریف» در سوره های دیگر ................................................ 141

فراز سوم: معرفی بخش اول قرآن ................................................................ 144

فراز چهارم: مدعیان دروغین و گناه آشکارشان ................................................. 144

فراز پنجم: ایمان یهودیان به جِبت و طاغوت ................................................... 146

مشخص شدن محل نزاع .................................................................... 146

فراز ششم: جریان مردم و مؤمنین دارای ولایت ................................................ 147

فراز هفتم: سدّ گنندگان راه ولایت ...............................................................149

فراز هشتم: جریان مؤمنینِ به راه ولایت ......................................................... 150

فراز نهم: عمل صالح و پایبندی به تعهدات ایمان .............................................. 151

فراز دهم: صاحبان امر از میان خودتان ...........................................................151

فراز یازدهم: اختلاف و اختلاف کنندگان معلوم شدند ........................................ 154

«ما اَنزَلَ الله» مقدم بر «الرّسول» .......................................................... 156

تدبّر آیه 3 الاعراف ........................................................................... 157

فراز دوازدهم: هدف از ارسال رسولان ..........................................................160

فراز سیزدهم: امتحان و آزمایش ................................................................. 161

فراز چهاردهم: پاداش اطاعت از رسول ........................................................ 162

فراز پانزدهم: دستور به جهاد به صورت فردی یا گروهی ...................................... 163

ادامه: ویژگی جریان وابسطه به جِبت و طاغوت ................................................ 163

فراز شانزدهم: «وَلیِّ مِن قِبَلِ الله» و جهاد در راه نجات مستضعفین عالم ................... 165

فراز هفدهم: دو جریان در مقابل هم ............................................................ 165

یک قانون کلّی ................................................................................ 167

فراز هجدهم: بازگشت به موضوع اصلی ....................................................... 168

فراز نوزدهم: آیه تدبّر ............................................................................. 170

نتیجه گیری از این بخش .......................................................................... 171

بخش سوم سوره النّساء: مجدداً موضوعات فرعی ...........................................172

موضوع فرعی 1 ................................................................................... 172

موضوع فرعی 2 ................................................................................... 172

موضوع فرعی 3 ................................................................................... 173

موضوع فرعی 4 ....................................................................................173

موضوع اصلی و فرعی 5: (منافقین) ............................................................ 175

موضوع فرعی 6: آیات متشابه (احکام و فروعات جنگ و جهاد) ............................. 177

موضوع اصلی و فرعی 7: (مستضعفینِ زمین و مسأله هجرت) .............................. 178

تطبیق با نهج البلاغه .............................................................................. 185

موضوع فرعی 8: (نماز مسافر) .................................................................. 186

موضوع فرعی 9: (نماز در میدان جنگ) ........................................................186

موضوع فرعی10: (جهاد) ....................................................................... 187

بخش چهارم سوره النّساء: بازگشت به موضوع اصلی(آیات محکمات) ................. 187

فراز اول: مجدداً جریان خائنین و جلسات شبانه .............................................. 187

فراز دوم: طرفداران و حامیان جریان خائنین ................................................... 188

فراز سوم: راه مؤمنین و هشدار جدّی به اذیّت کنندگان رسول .................................190

فراز چهارم: ماجرای پرستش کنندگان شیطان .................................................. 191

فراز پنجم: بهترین دین و جریان مؤمنین .........................................................192

منشأ حکومت و ولایت اولیای الهی ....................................................... 193

بخش پنجم سوره النّساء: آیات محکم مابین آیات متشابه ................................. 193

موضوع فرعی 1: احکام مربوط به زنان ......................................................... 193

موضوع فرعی 2 ................................................................................... 196

الف) منافقین، کافران را ولیّ خود می گیرند .............................................. 198

ب) جریان منافقین در مقابل مؤمنین ...................................................... 199

ج) چگونه منافقین را بشناسیم ............................................................ 200

چ) باز هم تأکید بر ولایت مؤمنین ........................................................ 200

ح) جایگاه منافقین در آتش؛ و نقش مؤمنین .............................................. 201

آیات متشابه و موضوعات فرعی (شکرگزاری) ................................................ 201

موضوعات فرعی: فریاد و صدای بلند .......................................................... 202

بازهم موضوع اصلی: کافران واقعی ............................................................ 202

کدهای مصداقی برای معرفی کافران و قاتلان ................................................. 204

بخش اوّل قرآن: تصدیق ماقبل .................................................................. 209

بخش دوم قرآن و شهادت خداوند و ملائکه به آن .............................................. 210

ارتباط «ما أَنْزَلَ إِلَيْكَ» با «صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» ............................................... 210

رسالت جهانی و کلیدواژه «لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» .................................. 211

اهل کتاب، مخاطب رسالت جهانی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ....................................... 212

جریان مؤمنین در مقابل جریان مستنکفین ...................................................... 212

طرح موضوع برای سوره بعد: برهان و نور مبین ................................................ 213

موضوع فرعی: فتوا در مورد احکام و فروعات ارث ............................................ 214

جمعبندی و نتیجه گیری ........................................................................... 214

فصل پنجم: تدبّر سوره مبارکه محمدصلي الله و عليه و آله

مقدمه .............................................................................................. 219

دو جريان سياسي در مقابل هم ................................................................... 221

مثال برای معرفی این دو جريان ................................................................. 224

دستورالعمل نظامي، خط جهاد و شهادت ...................................................... 224

خط سرخ شهادت ................................................................................ 225

مکتب شهيد سليماني ............................................................................ 226

مکتب سبز مقاومت .............................................................................. 226

فرجام بي ولايتي .................................................................................. 226

مهم ترین جنبه اعجاز قرآن ....................................................................... 227

موضوعات فرعی ................................................................................. 227

بهشت برای مؤمنین و زندگی نقد دنیا برای کافران (آیه متشابه) ............................ 228

اخراج کنندگان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از مکه ..................................................... 228

جریان متّقین و نعمت های بهشتی در مقابل جریان دوزخی ................................... 229

مصادیق موضوع اصلی .......................................................................... 230

موضوع اصلی مابین موضوعات فرعی .......................................................... 231

علائم و نشانه های نزدیک شدن قیامت ......................................................... 232

ویژگی سوره محکمه ............................................................................. 233

سوره محکمه، اطاعت و قول معروف ........................................................... 233

روی گردانی از ولایت، فساد و قطع رحم ...................................................... 235

لعنت شده ها ....................................................................................... 235

چهارمین آیه ی تدبّر در قرآن ...................................................................... 236

نقش شیطان بزرگ در ارتداد از دین ............................................................. 237

کراهت نسبت به «ما اَنزَلَ الله» ................................................................. 239

مُردن با سیلی و پسِ گردنی...................................................................... 240

تهديد به افشاگري ................................................................................. 241

تهديد به افشاگري جدّي است ................................................................... 241

هدف، آزمایش مردم است ....................................................................... 242

اذّيت کنندگان رسول ............................................................................. 242

مجدداً کلیدواژه «صدّ سبیل» ................................................................... 244

کم کم به مصداق نزدیک می شود ................................................................ 245

راه آشکار سازی کینه ی منافقان .................................................................. 245

کد و رمز .......................................................................................... 246

پارتي بازي نيست ................................................................................ 246

قوم جايگزين، اهل انفاق و ولایت پذیرند ...................................................... 247

فصل ششم: روش تدبّر کل قرآن

مقدمه .............................................................................................. 251

اصولِ تدبّر ......................................................................................... 251

اصل اول: شناختِ معنا و مفهوم، هدف و مقصود، موضوع و مخاطب «تدبّر قرآن» ....... 251

اصل دوم: تفکیک بین دو بخش اصلی قرآن ................................................... 252

دلیل دیگر برای تشخیص محکم از متشابه ............................................... 256

دلیل واضح تری برای تشخیص محکم از متشابه در سوره صف ........................260

اصل سوم: کلیدواژه های مرتبط با موضوع اصلی قرآن ........................................ 261

اصل چهارم: توجّه به فرهنگ لغت اختصاصی قرآن .......................................... 261

سیر نزول واژه «ذکر» ....................................................................... 262

اصل پنجم: مخاطبان امر تدبّر در قرآن .......................................................... 271

اصل ششم: ملاحظه «سیر نزول تدریجی سوره های قرآن» ................................... 272

اصل هفتم: بودجه بندی سوره های قرآن برای تدبّر کلّ قرآن .................................. 272

اصل هشتم: روش تدبّر .......................................................................... 274

مراحل اجرای روش تدبّر ................................................................... 275

اصل نهم: ابعاد موضوع اصلی قرآن ............................................................ 277

اصل دهم: وحدت و هماهنگی بین کلیدواژه های موضوع اصلی در سوره های متعدد ..... 278

اصل یازدهم: چیستی تدبّر (23 نکته مهم) .................................................... 280

جمع بندی و نتیجه گیری با تدبّر سوره فاتحة الکتاب ............................. 311

راه شناخت محکم از متشابه ............................................................... 313

کتاب نامه .......................................................................................... 319

پیشگفتار

در هر علمی چند مطلب حائز اهمیّت است که عبارت اند از: تعریف علم، موضوع علم، مبادی علم، غرض، فایده و ثمر علم، وجه تسمیه علم، جایگاه این علم نسبت به سایر علوم، جنس و نوع علم، مسائل این علم، اجزای این علم، روش تدریس و فراگیری علم و ...؛⁽¹⁾فصل اوّل این کتاب به بررسی این موارد اختصاص یافت. لکن در اینجا به اختصار اشاره می گردد:

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ» (ص، 29)

« كتاب مباركى كه به سوى تو فرستاديم تا در آيات آن تدبّر كنند و خردمندان متذکر شوند.»

«أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلينَ» (المؤمنون، 68)

«آيا آنها اين گفتار را تدبر ننمودند، يا مگر مطالبى براى آنان آمده كه براى نياكانشان نيامده است؟»

«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً» (النساء، 82)

«آیا آنها در قرآن تدّبر نمىكنند؟ درحالى كه اگر اين قرآن، از طرف غيرخدا بود قطعاً اختلافات زیادی در آن مىيافتند.»

«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» (محمد، 24)

«آيا قرآن را تدبّر نمىكنند يا مگر بر دلهايشان قفلها خورده است.»

سخنان مقام معظم رهبری در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» نیز استفاده شد؛ که اینها نقش معیار برای صحت و درستی مسیر تدبّر را دارند. به تعبیر دیگر، تمامی برهان ها و استدلال های علم تدبّر فقط در آیات قرآن است و نه بیرون از آن.

در فصل دوم، سوره مبارکه «ص» به عنوان نخستین سوره ای که آیه تدبّر در آن آمده، به طور کامل تدبّر می شود. علاوه بر آن، به موضوعات اصلی مطرح شده در 37 سوره ای که قبل از سوره «ص» نازل شد نیز اشاره می گردد؛ تا معلوم شود که نخستین دستور به تدبّر در چه فضایی و پیرامون چه موضوعی صادر شد.

در فصل سوم، سوره مبارکه «المؤمنون» به عنوان دومین سوره ای که آیه تدبّر در آن نازل شد، به طور کامل بررسی و تدبّر می شود.

در فصل چهارم، سوره مبارکه «النّساء» به عنوان سومین سوره ای که آیه تدبّر در آن آمد، به طور کامل و دقیق بررسی و تدبّر می شود.

در فصل پنجم، سوره مبارکه «محمد صلی الله علیه و آله » به عنوان چهارمین و آخرین سوره ای که آیه تدبّر در آن نازل شد، به طور کامل و دقیق بررسی و تدبّر می شود.

در فصل ششم، اصولِ اساسی تدبّر، روش تدبّر و کلیدواژه های مرتبط با موضوع اصلی و آیات محکمات، برای کمک به تدبّر بقیه سوره های قرآن،

استخراج، تبیین و معرفی می شود.

روش تعلیم این علم برای عموم مردم، به سبک کتاب های «لذّت قرآن»⁽¹⁾است. یعنی تدبّر بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن و با روش سؤال از ما و پاسخ از قرآن است.

فصل اول:مباحث مقدماتی

مقدمه

همیشه در ذهن ما این سؤال بود که چرا مسئله «تدبّر در قرآن» این قدر با توبیخ و تأکید نازل شده است؟ «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» «پس آيا آنها قرآن را تدبّر نمىكنند! يا بر دلهايشان قفلها خورده است؟»⁽¹⁾منظور خداوند از این آیه چیست؟ این آیه خطاب به کیست و چه کسانی باید در قرآن تدبّر کنند؟ تدبّر کنند تا به چه چیزی برسند؟ چه موضوع مهمی مطرح است که اینچنین با توبیخ بر ضرورت تدبّر قرآن تأکید می کند؟ کجای قرآن را باید تدبّر کنند؟ آیا فقط همین آیه و همین سوره را باید تدبّر کنند؟ اساساً قرآن را چگونه باید تدبّر نمود؟ «تدبّر در قرآن» چه ارتباطی با حوادث ناگوار بعد از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله دارد که حضرت زهراسلام الله علیها در دو خطبه از چهار خطبه⁽²⁾

تهران، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی صائب، 1417 ق / 1375 ش، فارسی عربی، 136 ص، رقعی.

پدید آمده است؟ آیا قرآن می تواند بین این همه فاصله، پیوند و ارتباط ایجاد نماید؟ حقیقت، کی و چگونه برای مسلمانان روشن خواهد شد؟ و ده ها سؤال بی پاسخ دیگر.

امروزه همه چیز با سرعت زیادی در حال تغییر است. آنقدر سریع که حتی کلمهها نمیتوانند پا به پای گذر تاریخ، حوادث را بنویسند. مرزهای فکر و اندیشه به گونه ای کمرنگ شده است که یکی در غزه شهید میشود، دیگری در آفریقا خبرش را فریاد میزند، آن یکی در آمریکا بخاطرش قیام میکند، کسی در اروپا بخاطر حمایت از آن قیام دستگیر میشود و دیگران در آسیا با دستگیرشدهها، اعلان همراهی میکنند! واقعاً چه کسی میتوانست این یکی شدنها را پیشبینی کند؟ تا جایی که رهبر معظم انقلاب خطاب به دانشجویان معترض و بپاخواسته دانشگاه های آمریکا نامه می نویسد و به آنها امید و اطمینان می دهد که «شما در طرف درست تاریخ ایستاده اید.»⁽¹⁾و در نهایت آنان را به آشنایی با قرآن توصیه می کند. و این حرف چقدر امیدبخش است که: «قدس کلید رمزآلود فرج مسلمین است.»⁽²⁾

از چند دهه اخیر، خصوصاً از زمان طوفان الاقصی و خروش مظلومانه مردم غزّه در مقابل رژیم غاصب صهیونیستی، مردم جهان شاهد روسیاهی رژیم غاصب صهیونی و استکبار جهانی حامی آنهاست. فرماندهان شیعه و رهبران جبهه مقاومت، در پای آرمان قدس و دفاع از مظلومان فلسطین و غزّه، درحالی شهید می شوند که حاکمان کشورهای اسلامی تاکنون کمترین اقدام مؤثری در مقابل نسل کشی و جنایت صهیونیست ها در فلسطین و غزّه ی هم کیش خود انجام نداده اند.

آری! بزودی لازم است پاسخی درخور و قانع کنند برای وجدان بیدار بشری داشته باشیم تا بگوییم که از صدر اسلام تاکنون چه بر سر اسلام و امّت اسلام آمده است؟ و اکنون این نوع قرائت زیبا، انقلابی و ولایی از اسلام که علی رغم همه دشمنی ها و شبهه پراکنی های گسترده استکبار و صهیونیست جهانی، اینچنین زیبایی اش چشمان خواب آلود جهانیان را خیره نموده، چرا در 1400 سال گذشته نتوانست چنین انقلاب و حرکت عظیم علمی و عملی را تدارک ببیند تا مسلمانان زیر بدترین تحقیرها کمر خم نکرده که غزّه و فلسطین فقط گوشه ای از آن است؛ ناله های جانسوز علی علیه السلام و فاطمه زهراسلام الله علیها و عاشورا و کربلا بماند به جای خود؟

آری! اینها پاسخی قانع کننده می خواهد. ذهن کنجکاوِ دنیای بی مرز، برای وضعیت

امروزِ جهان، از دنیای اسلام به عنوان آخرین دین الهی، پاسخی درخور می طلبد. و در این شرایط، سخنِ قرآن است که می تواند فصل الخطاب و روشنگر باشد. امّا اگر قرآن به درستی فهمیده نشود، چگونه می تواند فصل الخطاب و هدایتگر باشد؟ به راستی روش فهم کامل، دقیق و درست قرآن چگونه است؟ آیا تفسیر به تنهایی کفایت می کند و می تواند ما را به فهم کامل قرآن رهنمون کند؟

انگیزه تحقیق

از وقتی با کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»⁽¹⁾آشنا شدم، متوجّه نگاه متفاوت مقام معظم رهبری به مفاهیم قرآنی شدم. ایشان حقیقتی عمیق تر و دقیق تر از آنچه در تفاسیر آمده، پیرامون معانی برخی آیات قرآن بیان نمودند. شبیه آنچه از سوره اَنفال در جلسه دوم «طرح کلی» بیان فرمودند. یا مطالب بدیع و بی نظیری که در باب ایمان، توحید، نبوت، ولایت و هجرت از دارالکفر به دارالایمانِ ولایت، از آیات قرآن استنباط نمودند.⁽²⁾یا آنچه که تحت عنوان «فساد کبیر» از آیات 72 تا 74 سوره اَنفال در جلسه 22 اشاره نمودند. و صدها نکته ظریف و عمیق تدبّری دیگر که از آیات قرآن، در این کتاب بیان فرمودند. و یا آنچه که بعداً با همین نگاه دقیق تدبّری در مورد «جهاد کبیر» از آیه 52 سوره الفرقان، متفاوت با بیان های تفسیری متداول اشاره نمودند.

معظمٌ له در مقدمه مؤلف بر کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» نکات مهمّی را در خصوص ضرورت رجوع به قرآن بیان و در انتها بخشی از فلسفه و هدف اصلی سخنرانی های مهم و روشنگرانه خود در آن زمان را «آموزش شیوه تدبّر و تعمّق در قرآن» اعلام نمودند. وی در ابتدا با نقدی منصفانه و دلسوزانه به رویکرد حاکم بر حوزه های علمیه آن برهه از زمان چنین فرمودند:

«طرح اسلام به صورت مسلکی اجتماعی و دارای اصولی منسجم و یک آهنگ و ناظر به زندگی جمعی انسان ها، یکی از فوری ترین ضرورت های تفکر مذهبی است. مُباحثات و تحقیقات اسلامی پیش از این به طور غالب فاقد این دو ویژگی بس مهم بوده.... به علاوه، چون عموماً بحث ها ذهنی و دور از حیطه تأثیر عملی و عینی و مخصوصاً اجتماعی انجام گرفته، بیش از معرفتی ذهنی به بار نیاورده و نسبت به زندگی جمعی انسان ها، علی الخصوص نسبت به تعیین شکل و قواره جامعه،

تعهد و تکلیف و حتّی نظریه روشن و مشخصی را ارئه نداده است. لذا قرآن، این سند قاطع و تردیدناپذیر اسلام، در بیشتر موارد، سهمی در روشنگری و راهگشایی نیافته و به جای آن، دقّت ها و تعمقات شبه عقلی یا روایات و منقولات ظنّی میدان دار و مسئول شناخته شده و در نتیجه، تفکرات اعتقادی جدا از قرآن و بی اعتناء به آن، نَشو و نما یافته و شکل گرفته است. همین امر موجب شد که «تدبّر در آیات قرآن» جای خود را به قرائت و تلاوتی سطحی و سرسری و فاقد نتیجه و ثواب دنیوی و یکسره برای پاداش و جزای اخروی داده و کتاب کریم الهی دست مایه عوامی ها و عوام فریبی ها بشود.»⁽¹⁾

معظمٌ له در ادامه می فرمایند:«با توجّه به این واقعیّت، می توان به طور خلاصه سه خصوصیت مهم را در بحث ها و گزارش های فکری اسلامی، ضرورتی دانست که تخلف از آن، شایسته متفکران آگاه و مسئول این روزگار نیست:

«برای برآمدن این منظور، قرآن کاملترین و موثق ترین سندی است که می توان به آن متکی شد ... و البتّه در پرتو (تدبّر) و تدبیری ژرف پیما که خود، ما را به آن فرمان داده است.»⁽²⁾

سپس در انتها، به هدف خود از طرح چنین سخنرانی هایی در آن زمان، اشاره فرموده و «آموزش شیوه تدبّر در قرآن» را به عنوان مهمترین هدف خود مطرح نمودند:

«در این سخنرانی ها کوشیده شد که مهمترین پایه های فکری اسلام، از سازنده ترین و زنده ترین ابعادش، در خلال آیات رسا و روشن قرآن جستجو، و آنگاه ضمن تشریح تبیینی، شیوه تدبّر و تعمّق در قرآن به شنوندگان آموخته شود.»⁽³⁾

معظمٌ له، آیه 25 سوره مبارکه الحدید را در کتاب «طرح کلی» دو بار و در دو جلسه متفاوت تدبّر نمودند؛ چهار سال بعد، انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام خمینی رحمت الله علیه پیروز شد و همین آیه 25 سوره الحدید، به عنوان نخستین آیه در مقدمه

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نوشته شد و در واقع چنین وانمود شد که قانون اساسی و انقلاب اسلامی ایران، برای تحقق اهداف مندرج در این آیه ایجاد شده است. همچنین معظمٌ له در سال 1361 در زمانی که رئیس جمهور بودند، در حین تدبّر سوره مبارکه المجادله وقتی به آیه 22 رسیدند، در خصوص جمله «وَ اَیَّدَهُم بِرُحٍ مِنهُ» در این آیه، فرمودند: «خدا به روحی از خودش آنها را تأیید می کند. خب، امام ما هم روح الله است؛ مصداق روح الله است، اسمش هم روح الله است.»⁽¹⁾

جالب است بدانیم که پیغمبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله نیز در روز غدیر خم، ائمه علیهم السلام تا حضرت ولی عصرعجل الله تعالی فرجه را به عنوان «اولیای الهی» معرفی و فرمودند: «أُولئكَ أَوْلِياءُالله الَّذينَ لاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنونَ،»⁽²⁾و سپس همین آیه 22 المجادله را خواندند و «حزب الله تأیید شده به روحی از خدا» را به عنوان «اولیای اولیاء الله» در مقابل «دشمنان اولیاء الله» معرفی نمودند.⁽³⁾

این نوع نگاه متفاوت، متعالی و تحول آفرین به آیات قرآن، و صدها نکته ظریف دیگر از اندیشه های قرآنی ولایت، در منابع دینی مانند نهج البلاغه، خطبه غدیر خم و...، وجود دارد. خصوصاً کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، در جلسه 27 فرمودند: «تاریخ، تفسیر قرآن است. قرآن را در تاریخ پیدا کنید.» اینها انگیزه و اشتیاقی در ما ایجاد نمود تا «تدبّر و تعمّق قرآن» را به عنوان موضوعی مستقل، دنبال کنیم تا ببینیم حقیقت آن چیست؟ و روش آن چگونه است؟ و چرا اینقدر از این نوع نگاه به قرآن غفلت شده است؟ اکنون بعد از 46 سال که از این سخنان زیبای قرآنی مقام معظم رهبری می گذرد و معظمٌ له خود رهبر، سکّان دار و هدایت گر مهمترین حوادث سیاسی منطقه و جهان شده اند و فوج عظیمی از جوانان جبهه وسیع مقاومت و بلکه سراسر جهان مشتاق اندیشه های حیاتبخش قرآن و گوهر ولایت شده اند، چرا باز می بینم که تلاش درخوری برای تبیین چنین نگاه «تدبّری به قرآن» از سوی حوزه های متولی صورت نگرفته است.

پیشینه تحقیق

با بررسی مختصری در منابع اسلامی، پی می بریم که تاکنون به موضوع «تدبّر قرآن»، به عنوان یک پژوهش مستقل و یا به صورت یک علم در کنار سایر علوم اسلامی، پرداخته نشده است. اگرچه علمای بزرگی از صدر اسلام تاکنون، خصوصاً علمای شیعه، برای تدوین تفاسیر معتبر زحمات فراوانی متحمل شدند و سرمایه های گران سنگی از متون اسلامی در اختیار جستجوگران معارف قرآن قرار داده اند، لکن به دلایل متعدد، موضوع مهم و کلیدی «تدبّر قرآن» به صورت کامل و جامع، محور تحقیقات و پژوهش های محققین قرآن قرار نگرفته. در سال های اخیر برخی کتاب ها با موضوع تدبّر تدوین شد، لکن آنها نیز نتوانست پاسخ مناسبی به «چیستی، چرایی و چگونگی تدبّر کلّ قرآن» ارائه دهد. شاید علّت اصلی این عدم توفیق را باید در نگاه متداول و تفسیر گونه و پایان نامه نویسی مصطلح در مجامع علمی جستجو نمود. درحالی که این مهم، نگاه جدید دیگری از جنس نگاه «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» می طلبد. حضرت آیت الله خامنه ایمدّظله العالی، در جلسه پنجم این کتاب فرمودند: «قرآن، لغت معنا دارد. فرهنگ لغت اختصاصی دارد. مؤمن در اصطلاح قرآن به این معناست که دارد اینجا بیان می کند...»⁽¹⁾

دقیقاً نکته این است که؛ معنا و حقیقت واژگان قرآنی، خصوصاً کلماتی که در آیات محکمات است را، نمی توان تنها از کتاب های لغت نامه عربی به فارسی جستجو نمود؛ درحالی که معمول پژوهش های متداول حوزوی و دانشگاهی، مبنایشان بر تعاریف لغوی و اصطلاحی از لغت نامه های عمومی است. لذا یکی از تفاوت های اصلی این پژوهش با کتاب های مشابه، مربوط به همین نکته است که؛ ما «تدبّر قرآن» را فقط در فرهنگ لغت اختصاصی قرآن تحقیق و بررسی نمودیم.

همانگونه که اشاره شد، تاکنون نتوانستیم کتاب جامع و کاملی در خصوص «تدبّر قرآن» بیابیم که همه ی جوانب و ابعاد تدبّری قرآن را بررسی نموده باشد. اغلب کتاب های موجود، تدبّر را به شیوه کتاب های تفسیری بررسی نمودند.⁽²⁾

لذا، ضمن احترام شایان به زحمات عزیزانی که در این راستا فعالیت نمودند، باید گفت این پژوهش، نخستین فعالیت مستقل و جامع در خصوص «تدبّر کل قرآن» است که «تدبّر» را به صورت یک علم در کنار سایرِ علومِ مرتبط با قرآن، بلکه مقدمه، پیش نیاز و پایه آن علوم، بررسی و اثبات نموده است.

لازم به ذکر است که این اثر، پاسخی به ندای رهبر معظم انقلابحفظه الله تعالی است که هدف کتاب «طرح کلی» را «آموزش شیوه تدبّر و تعمق در قرآن»⁽¹⁾بیان و در جاهای متعدد کتاب به موضوع تدبّر در قرآن تأکید نمودند. ایشان در این کتاب بیش از 300 آیه از «آیات محکمات» قرآن را با نگاهی نو و متفاوت با آنچه در کتاب های متداول تفسیری آمده، تدبّر و تعمّق نمودند. و در عین حال، از روش جذّابِ سؤال و جواب استفاده و به زبانی ساده و همه فهم از تک تک جملات موجود در هر آیه سؤال پرسیده و سپس پاسخ سؤالات را از جملات دیگر تبیین نمودند. این روشِ ایجاد سؤال، در سراسر کتاب، خصوصاً در تدبّر و تبیین آیات و حتّی در توضیح و تدبّر برخی روایات کاملاً مشهود است؛ که همین روش، باعث انگیزه و ایده اوّلیه تدوین این کتاب شد.

به لطف الهی و با الهام از همین کتاب گران سنگ، قبل از این موفق شدیم مجموعه کتاب های «لذّت قرآن»⁽²⁾را تدوین و 50 سوره، از سوره «العلق» تا انتهای سوره «الاَسراء» بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن را تدبّر نماییم. سپس خلاصه ای از «آیات محکمات» قرآن را در قالب کتاب «جریان شناسی در قرآن» به صورت روشمند، ساده و همه فهم، تنظیم نمودیم. بعد از آن، تمام 114 سوره قرآن را به صورت صفحه نگار (پاورپوئینت) تنظیم و آیات محکمات را از آیات متشابهات تفکیک و تدبّر آیات محکمات را در قالب کلیپ های کوتاه مناسب فضای مجازی، در کانال «تدبّر کل قرآن»، در پیام رسان های داخلی منتشر و بایگانی (آرشیو) نمودیم.⁽³⁾

فرضیه

«تدبّر قرآن» علم مستقلی با ویژگی های تصوری و تصدیقی یک علم است. «علم تدبّر» دارای تعریف، موضوع، مبانی، مبادی، مسائل، اجزاء، هدف، غرض و روش مشخصی است که آن را از سایر علوم، خصوصاً از تفسیر قرآن، متمایز می کند. «علم تدبّر»، مقدم بر ترجمه، تفسیر و سایر علوم مرتبط با قرآن است. علم تدبّر مربوط به موضوع اصلی قرآن و مربوط به بخش «آیات محکمات»⁽¹⁾قرآن است. علم تدبّر مربوط به فهم کامل، عمیق، همه جانبه و پیوسته آیاتی است که معرفی کننده آینده در قرآن است. - منظور از آینده، حوادث سیاسی اجتماعی مرتبط با جریان ولایت از زمان نزول قرآن تا قبل از برپایی قیامت است.-

1. تعریف «علم تدبّر»

اشاره

برای اثبات این فرضیه، لازم است «رئوس ثمانیه» یا مباحث مقدماتی علم تدبّر، تحلیل و بررسی شود تا معلوم گردد که حقیقت آن چیست و چه تفاوتی با سایر علوم دارد؟

1- 1. معنای لغوی «تدبّر» در فرهنگ لغت عرب

تدبّر، باب تَفَعُّل از ریشه «دُبُر» است. با یک جستجوی ساده مشخص می شود که معمولاً همه لغت نامه های عربی، معنای این ریشه را «پشت و پشت سر اشیاء» معنا نمودند. لازم به ذکر است که از ماده و ریشه (دُبر) بیش از چهل مرتبه و به صورت یازده هیئت در قرآن کریم استفاده شده است که فقط چهار مورد آن مربوط به تدبّر و فهم قرآن است. کتاب های معتبر واژه شناسی و علم صرف، معنای باب تفعُّل را «مطاوعه یا اثرپذیری» می دانند. کما اینکه معنای هیئت «تفعیل» را نیز «تعدیه و اثرگذاری» می دانند. «دُبرُ کلّ شیءٍ عَقِبَهُ و مُؤَخّرَهُ»⁽²⁾

2- 1. معنای اصطلاحی «تدبّر» در زبان عرب

برای دانستن معنای اصطلاحی «تدبّر» از هیئت «تَفَعُّل» لازم است به معنای همین ماده در هیئت «تَفعیل» یعنی «تدبیر» نیز توجّه شود. «تدبیر» به معنای «پشت سر هم قرار دادن» است. در نتیجه «تدبّر» به معنای «پشت سر هم دریافت کردن» است.

بر این اساس، «تدبّر قرآن» یعنی؛ دریافت، تقبّل، و پذیرش آگاهانه معانی، مفاهیم، مقاصد، تدابیر، اهداف و پیام های قرآن. لذا می توان «تدبّر در قرآن» را در این سه سطح تعریف نمود:

الف) دریافت و پذیرش پی در پی معانیِ کلمات و جملات هر آیه، که به فهم منسجم و کامل آن آیه منتهی شود.

ب) دریافت و پذیرش پی در پی معانی جملات و آیات هر سوره، که به فهم منسجم و کامل آن سوره منتهی شود.

ج) دریافت و پذیرش پی در پی سوره های قرآن، که به فهم منسجم و کامل کلّ قرآن منتهی شود.

3- 1. «تدبّر» در فرهنگ لغت اختصاصی قرآن

اگر تعاریف لغوی و اصطلاحی فوق⁽¹⁾را بپذیریم، اکنون سؤال این است که مقصود و منظور خداوند از دستور به تدبّر قرآن چیست که چهار مرتبه فرمود:

یَتَدَبَّرُ= مضارع بای تَفَعُّل؛ حرف تاء به دال تبدیل شد و ادغام دو حرف «دال»، (یَدَدَبَّرُ = یَدَّبَّرُ)

اين قرآن، از طرف غيرخدا بود قطعاً اختلافات زیادی در آن وجود داشت!؟»

و در نهایت، طبق تعریف اصطلاحی، معنای آیه چهارم این است که: «آيا قرآن را (پی در پی دریافت و پذیرش نمی کنند تا به فهم کامل و منسجم آن برسند؛) يا مگر بر دلهايشان قفلها خورده است؟»

به این ترتیب، متَعَلَّق و موضوع تدبّر در این چهار آیه را می توان به سه صورت زیر بیان نمود:

امّا آیا منظور خداوند از دستور به «تدبّر» تنها همین معنای لغوی و اصطلاحی تدبّر است یا منظور و مقصود دیگری دارد؟ درواقع سؤال اصلی این است که؛ آیا برای فهمیدن معنای کامل و دقیق تدبّر و فهمیدن مقصود و منظور خداوند از دستور به تدبّر در هر چهار سوره با هم، فقط تعریف لغوی و اصطلاحی کفایت می کند یا علاوه بر آن باید در فرهنگ لغت اختصاصی قرآن نیز معنا و مقصود تدبّر را فهمید؟ اینجاست که مسئله «فرهنگ لغت اختصاصی قرآن»⁽¹⁾پیش می آید. یکی از اصول «علم تدبّر» که باعث تمایز آن از تفسیر و سایر علوم مرتبط با قرآن شد، این است که در علم تدبّر، علاوه بر فرهنگ لغت عمومی، از «فرهنگ لغت اختصاصی قرآن» نیز استفاده می شود؛ و واژگان مرتبط با آیات محکمات و موضوع اصلی قرآن، در فرهنگ اختصاصی قرآن جستجو و بررسی می شوند. واژگان مرتبط با موضوع اصلی قرآن، دارای معنایی متفاوت از معانی اصطلاحی و مشهور آن است. این مطلب در ادامه همین پژوهش، بررسی و اثبات خواهد شد.

4- 1. معنای تدبّر در فرهنگ اختصاصی قرآن

به این ترتیب، معنای تدبّر در فرهنگ اختصاصی قرآن عبارت است از: «دریافت و پذیرش پی در پیِ همه جمله ها، آیه ها و سوره های قرآن که به فهم منسجم، کامل و دقیق کلّ قرآن، در جهت و راستای خاصی منتهی می شود. این جهت و راستای خاص، همان فهم کامل «القول» است که اگر آن را بفهمند، متوجّه می شوند که؛ آنچه برای خودشان نازل شد، شبیه آن چیزی است که برای گذشتگانشان نیز آمده بود و هیچ نوع اختلافی در قرآن یافت نمی شود.»⁽²⁾

5- 1. تعریف «علم تدبّر»

تاکنون با تعریف واژه «تدبّر» در لغت، در اصطلاح و در فرهنگ «لغت اختصاصی قرآن» آشنا شدیم، اکنون می خواهیم با تعریف «علم تدبّر» آشنا بشویم.

«علم تدبّر»، علمی است که به ما کمک می کند تا اوّلاً منظور خداوند از دستور به «تدبّر قرآن» را کاملاً درک نماییم. ثانیاً به ما کمک می کند تا این منظور و مقصود را محقق نماییم. به تعبیر دیگر، علم تدبّر ما را با حقیقت، موضوع، اصول، مبانی و روش تدبّر کلّ قرآن آشنا می کند؛ و به ما کمک می کند تا هرآنچه از قرآن که باید با تدبّر فهمیده بشود را حداقل یک دور تدبّر کنیم و آنچه که باید از تدبّر قرآن بفهمیم را کامل، دقیق، پیوسته، منسجم، پی درپی و مستدل دریافت و پذیرش نماییم.

2. موضوع «علم تدبّر»

1- 2. تحلیل مسئله

نقطه پیچ بحث، دقیقاً همین جاست. در واقع سؤال این است که؛ موضوع تدبّر در قرآن چیست؟ آیا خداوند دستور داده است که مسلمانان و مخاطبان قرآن در تمام موضوعات ریز و درشت، اعم از متشابه و محکم و ...، تدبّر کنند؟ یا امر به تدبّر فقط در یک موضوع خاصی صادر و نازل شده است؟

2- 2. چیستی موضوع

همانگونه که ملاحظه شد، تا «موضوع علم تدبّر» معلوم نشود، تعریف دقیقی از این علم نمی توان ارائه داد. درواقع مهمترین قسمت از رئوس ثمانیه، موضوع علم است که تا مشخص نشود بقیه مطالبِ پیرامون آن علم، معلوم نمی شود. موضوع علم تدبّر چیست؟ می دانیم که قرآن، دارای موضوعات متعدد، متکثر و فراوانی است؛ کدام یک از موضوعات مطرح شده در قرآن موضوع علم تدبّر است؟ آیا همه موضوعات متعدد و متکثر قرآن باید تدبّر بشوند یا فقط موضوع خاصی باید تدبّر بشود؟ آیا تدبّر از نوع علوم حسی و عقلی است یا از نوع علوم قلبی و شهودی است؟ با علم تدبّر، چه چیز را می توان فهمید؟ آیا موضوع علم تدبّر با موضوع تفسیر یکی است یا موضوع این دو با هم متفاوت است؟

3- 2. آیاتِ موضوع «علم تدبّر»

در قسمت قبل به «موضوعات» متعدد و متکثر قرآن اشاره نمودیم، اکنون به «آیات» متعدد و فراوان قرآن توجّه می نماییم و سؤال می کنیم که؛ کدام آیات قرآن موضوع علم تدبّرند؟ آیا همه شش هزار و اندی آیات قرآن را باید تدبّر نمود؟ آیا امکان تدبّر تمام آیات قرآن برای تک تک مخاطبان قرآن وجود دارد؟ یا فقط آیات مشخص و معلوم و محدودی باید تدبّر بشوند؟ به طور دقیق، کدام آیات، یا کدام سوره ها، یا کدام بخش از آیات قرآن باید تدبّر بشوند؟ و در نهایت، آیات قرآن تدبّر بشوند تا به چه حقیقتی برسیم؟

نخستین آیه تدبّر

همانگونه که ملاحظه شد، واژه «تدبّر» در کلّ قرآن فقط چهار مرتبه نازل شد. نخستین بار در سوره مبارکه «ص»⁽¹⁾به این صورت آمد:

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ» (ص، 29)

«كتاب مباركى كه به سوى تو فرستاديم تا در آيات آن تدبّر كنند و خردمندان متذکر شوند.»

تدبّر کنند؟ روش و شیوه تدبّر چگونه است؟

4- 2. آیات محکم و متشابه

در قسمت قبل با تحلیل و تدبّر نخستین آیه ای که در آن واژه تدبّر نازل شده بود، آشنا شدیم. اکنون قبل از اینکه به تحلیل و تدبّر سه آیه دیگر که واژه «تدبّر» در آنها نازل شده، بپردازیم، ابتدا به تدبّر آیه 7 سوره مبارکه آل عمران که آیات قرآن را به دو بخش «محکمات» و «متشابهات» تقسیم نمود، اشاره می کنیم:

«هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ» «آل عمران، 7»

«او کسی است که کتاب را بر تو نازل کرد؛ که بخشی از آن کتاب، آیات محکمات است که آنها همان «اُمُّ الکتاب» و اُس و اساس و ستوهای قرآن اند؛ و بخش دیگر، آیات متشابهات اند. لکن افرادی که در دل آنها مرض است از متشابهات کتاب پیروی می کنند؛ به این جهت که می خواهند فتنه ایجاد کنند و می خواهند متشابهات کتاب را تأویل کنند. و این درحالی است که تأویل متشابهات را جز خداوند و جز راسخون در علم نمی دانند. درواقع سخن راسخون در علم این است که می گویند: ما ایمان آورده ایم به کتابی که هر دو بخشش از سوی خداست. و چنین چیزی را متوجّه و متذکّر نمی شوند مگر صاحبان خِرد و اندیشه.»

این ، یکی از تقسیم بندی های قرآن است؛ در آینده با تقسیم بندی دیگری برای آیات قرآن آشنا می شویم. امّا کدام یک از این دو بخش موضوع علم تدبّرند؟ محکمات یا متشابهات؟

5- 2. مقایسه بین آیه 29 «ص» و آیه 7 «آل عمران»

اشاره

آیات متشابه نباید تدبّر بشوند

«... فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ ...»

پس اولاً نباید از آیات متشابه تبعیّت نمود. ثانیاً ویژگی آیات متشابه این است که تبعیت از آنها باعث فتنه می شود. ثالثاً کسانی که در دلشان انحراف است از متشابهات تبعیّت و پیروی می کنند. رابعاً آیات متشابه دارای تأویل اند که فقط افراد خاصی که با تعبیر «الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» در این آیه معرفی شدند، تأویل آنها را می دانند:

«وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا»

آیا از مجموع جملات و نکات این آیه متوجّه نمی شویم که آیات متشابهات مربوط به ما نیستند و ما نباید آنها را تدبّر کنیم و نباید از آنها پیروی کنیم؟

آیات محکم باید تدبّر بشوند

«مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ» آیات محکمات، اُم، مادر، ریشه، بن، پایه و اصل و اساس کتاب اند. پس آیا فقط اینها را باید تدبّرکنیم و بفهمیم؟ آیا فقط محکمات مربوط به ما هستند؟

«...تا صاحبان خِرد تدبّر کنند و متذکر شوند.» - «... فقط صاحبان خِرد متذکر می شوند.» پس متذکر شدنِ «أُولُوا الْأَلْباب»، هدف مشترک هر دو آیه است.خُب، صاحبان خرد چه چیز را باید متوجّه شوند؟ از مقایسه دو آیه، می توان چنین نتیجه گرفت که اوّلاً تدبّر، مربوط به آیات محکمات است و تدبّر محکمات باعث توجّه و تذکر صاحبان خرد می شود. ثانیاً صاحبان خرد متوجّه و متذکر «الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» می شوند. یعنی محکمات معرفی کننده الرّاسخونی اند که تأویل کننده متشابهات اند. زیرا:

نکته مهم در این آیه، رابطه بین محکمات با «الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» است. کلّ قرآن از طرف خداست و همه اش باید فهمیده شود، لکن متشابهات نباید پیروی بشوند چون باعث فتنه می شوند. امّا، چگونه می توان محکم را از متشابه تشخیص داد؟ آیا

می توان محکمات را بی ارتباط با ««الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ» دانست؟ با توجّه به همه ی اجزای آیه، اوّلاً محکمات قابل فهم اند. ثانیاً اُمّ الکتاب و اساس کتاب اند و بر روی امُّ الکتاب بودن آنها تأکید می کند. ثالثاً معرفی کننده راسخون در علم اند. چون در غیر این صورت، به هیچ وجه نمی توان بین محکم و متشابه تشخیص داد. ضمن اینکه قبل از این در سوره الّزخرف «اُمُّ الکتاب» را معرفی نمود که در ادامه به آن می پردازیم.

فاعل «يَقُولُونَ آمَنّا بِهِ» چه کسانی اند؟ ضمیر «ه» در «بِهِ»، به چه مرجعی برمی گردد؟ آیا به کتاب ایمان می آورند و می گویند: ما به کتابی که دو بخش است ایمان آوردیم؛ که هر دو بخشِ «محکم» و «متشابه» آن، از طرف خداوند است؟ پس کلّ کتاب موضوعیّت دارد و باید به کلّ کتاب ایمان آورد؛ و این در صورتی است که محکمات معرفی کننده راسخون در علم باشند و راسخون در علم، تأویل کننده متشابهات باشند، در این صورت است که کلّ قرآن فهمیده می شود.

6- 2. شاهد مثال از خطبه غدیر خم

اشاره

شبیه آنچه در آیه 7 سوره مبارکه آل عمرآن فهمیده شد، در فرمایش پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در خطبه غدیرخم نیز وجود دارد:

«مَعاشِرَالنّاسِ، تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ وَ انْظُرُوا إِلي مُحْكَماتِهِ وَ لاتَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ، فَوَالله لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زواجِرَهُ وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ إِلاَّ الَّذي أَنَا آخِذٌ بِيَدِهِ ...»

«ای گروه مردم! قرآن را تدبّر كنيد و آيات آن را بفهمید. بر محكماتش نظر كنيد و از متشابهاتش پيروي ننماييد. پس به خدا سوگند جز همين كه دست و بازوي او را گرفته و بالا آورده ام (حضرت علی علیه السلام ) كسی پیچیدگی ها و دشواری های آن را برای شما بیان و تفسير آن را برای شما آشكار نمي كند.» ⁽¹⁾

1. تعریف تدبّر از زبان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

تدبّر کنید قرآن را، یعنی آیاتش را بفهمید. مسئله را فلسفی و پیچیده نکنید، شما چگونه حرف های همدیگر را می فهمید، خُب، آیات قرآن را نیز، همین طور بفهمید.

2. موضوع علم تدبّر در بیان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله :

فقط آیات محکمات قرآن را تدبّر کنید.

3. موضوع علم تفسیر:

همه آیات را تدبّر نکنید، زیرا شما خودتان نمی توانید متشابهات را بفهمید، پس نمی توانید از آنها پیروی و تبعیّت کنید؛ بلکه باید حضرت علی علیه السلام که آیات محکمات، او را برای شما معرفی می کند، متشابهات را برای شما تفسیر نماید.

درواقع، هماهنگی کاملی بین کتاب و سنّت وجود دارد. به این ترتیب، موضوع علم تدبّر معلوم شد؛ همچنان که موضوع علم تفسیر نیز مشخص شد. آیات محکمات را تدبّر کنید تا حضرت علی علیه السلام و راسخون در علم را از آیات محکمات بفهمید و سپس ایشان آیات متشابهات را برای شما تفسیر می کند. امّا به چه دلیل از این فراز خطبه غدیر خُم می گوییم که آیات محکمات معرفی کننده حضرت علی علیه السلام است؟ در بیان پیامبر اسلام که چنین مطلبی نبود، پس از کجا چنین نتیجه ای گرفته شد؟ پاسخ بسیار ساده است؛ زیرا در روز غدیر خم، هدف و مقام، مقام معرفی حضرت علی علیه السلام بود. چون هدف از تشکیل جلسه در روز غدیر خم، معرفی ولایت بود، و چون پیامبر اسلام در مقام معرفی ولایت بودند، لذا وقتی می فرمایند: «فقط آیات محکم قرآن را تدبّر کنید،» یعنی تدبّر کنید و به ولایت برسید تا ولایت، آیات متشابه را برای شما تفسیر کند.

پس این فراز از خطبه غدیر خم نیز به زیبایی، موضوع تدبّر را آیات محکمات و موضوع تفسیر را، آیات متشابهات معرفی نمود. البتّه قابل توجّه است که یکی از اصول و مبانی علم تدبّر این است که؛ در تدبّرِ آیات محکمات، از روایات ائمه علیهم السلام به عنوان دلیل و برهان استفاده نمی شود؛ بلکه از روایات، فقط به عنوان نمونه و شاهد مثال و نشانه برای اینکه ببینیم مسیر تدبّر را درست طی نمودیم یا نه استفاده می شود. اکنون همین حقیقت زیبا و متعالی را، در ادامه از آیات قرآن تدبّر می کنیم:

7- 2. ولایت، موضوع آیات محکمات

اشاره

پس به این ترتیب، برای تشخیص «موضوع علم تدبّر»، باید «آیات محکمات» که «هُنَّ اُمُّ الکتاب»⁽¹⁾یعنی ریشه و اصل و اساس کتاب اند، مشخص شوند. امّا موضوع آیات محکمات چیست؟ آیا اینها دارای موضوع واحدی هستند یا دارای موضوعات متعدد و پراکنده ای هستند؟ سوره مبارکه الزّخرف پاسخ این سؤال را مشخص و موضوع آیات محکم را معرفی نمود:

«حم (1) وَ الْكِتابِ الْمُبينِ (2) إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (3) وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ (4) أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ» (5) (الزخرف، 1 تا 5)

سؤالات تدبّری:

نکته: اگر طبق آنچه در ترجمه ها بیان شده است، «علی حکیم» را صفت برای ضمیر «نا» در «لَدَيْنا» یا صفت برای «اُمُّ الکتاب» بگیریم، آنوقت جمله ناقص و ناتمام است. «و همانا او در اُمِّ الکتاب نزد ما ، (که ما) علی حکیم هستیم!!» جمله باید ادامه بیابد. و اگر «علیّ حکیم» را صفت برای «اُمُّ الکتاب» بگیریم در این صورت نیز جمله ناقص است و جمله مُسند ندارد. «همانا او در ام الکتاب که برتر و داناست، نزد ما!!» همانا او چی؟ «اِنَّهُ» (همانا او)، این مسندٌالیه است؛ امّا مسند جمله چیست؟ یعنی چه چیزی به «اِنَّهُ» (همانا او) که مسندٌ الیه است، استناد داده شد؟ می بینیم که جمله ناتمام و ناقص است و آیه بعد نیز این نقص را جبران نمی کند. متأسفانه این جمله در قرآنهای با ترجمه فارسی، درست ترجمه نشده است؛که ممکن است از روی تقیه باشد. البتّه به نظر می رسد که امروز تقیه ضرورت نداشته باشد.

استدلال منطقی

«آیات محکمات همان اُمِّ الکتاب است.» «در اُمِّ الکتاب [نزد ما] قطعاً علی حکیم است.» «اُمِّ الکتاب» در هر دو آیه تکرار شده است و طبق علم منطق، حد وسط است. پس دقیقاً طبق قضیه نوع اوّل منطق، حد وسط حذف می شود، در نتیجه:

«...مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ» «بخشی از کتاب، آیات محکمات است که آن، نزد ما قطعاً علی حکیم است.»

نزد ما «علی حکیم» و نزد شما «ذکر» است

«لَدَيْنا» یعنی نزد ما قطعاً و حتماً علیّ حکیم است. خدایا! نزد شما علیّ حکیم است، پس نزد ما انسانها کیست؟ ما علیّ حکیم را چگونه در آیات محکمات قرآن جستجو کنیم و بشناسیم؟ آری! نزد شما «ذکر» است:

«أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ» (الزخرف، 6)

«پس آیا چون که شما مردمی اسراف کارید، من «ذکر» را از شما برمی دارم و از آن صرفنظر می کنم!؟»

این، ظاهر جمله است؛ اما این جمله مفهوم دارد؛ مفهوم جمله این است که: خیر، چنین نمی کنم، از او صرفنظر نمی کنم، بلکه «ذکر» را برای شما نگه می دارم و او را برای شما حفظ می کنم؛ و او را برای شما ولیّ قرار می دهم؛ هرچند که شما گروهی اسراف کار هستید و به این «ذکر» ظلم می کنید و آن را مهجور می کنید.

«أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ»؛ «عَنْكُمُ» (از شما)، پس در «آیات محکمات» برای شما و نزد شما «ذکر» است؛ امّا نزد ما «علیّ حکیم» است. پس شما از این لحظه به بعد با کلیدواژه «الذّکر» به دنبال وجود مقدّس «علیّ حکیم علیه السلام » در آیات محکمات بگردید و تدبّر کنید و تعقل کنید و او را بشناسید و از او تبعیّت⁽¹⁾کنید تا او آیات متشابهات را برای شما تفسیر و تأویل نماید.

8- 2. موضوع علم تدبّر، شناخت ولایت از آیات محکمات

از مقایسه و کنار هم قرار دادن آیاتِ سه سوره مبارکه «ص»، «آل عمران» و «الزّخرف»، هم موضوعِ «تدبّر آیات کتاب» که در آیه 29 سوره «ص» به آن اشاره نمود برای ما مشخص شد؛ و هم حدّ و حدود این آیات از آیه 7 سوره آل عمران، معلوم شد؛ و هم

مصداق آن، در سوره مبارکه الزّخرف معرفی شد. در نتیجه می توان آیه 29 سوره «ص» را چنین ترجمه نمود:

«(ای پیامبر!) کتاب مبارکی بر تو نازل شد تا آنها (مخاطبان کتاب) در آیات آن، (البتّه نه در همه آیات، بلکه در آیات محکمات آن)⁽¹⁾تدبّر (تعقّل و اندیشه)⁽²⁾کنند و تا اینکه صاحبان خرد متذکرِ (ذکری بشوند که او در نزد ما نامش علی حکیم است، لکن در آیات محکمات، برای شما «الذّکر» است. لذا بقیه آیات محکمات را تدبّر کنید تا ببینید این «الذّکر» و «علی حکیم» کیست و چه پیام و دستوری دارد؛ و ببینید که او آیات متشابهات را چگونه برای شما تفسیر و تأویل می کند.)»

به این ترتیب موضوع نخستین آیه تدبّر برای ما معلوم شد، بر این اساس می توان موضوع «علم تدبّر» را چنین بیان نمود که؛ موضوع علم تدبّر عبارت است از:

«معرفت و شناخت کامل، عمیق و همه جانبه ی جریان ولایت و موضوعات مرتبط با آن، از طریق تدبّر آیات محکمات قرآن. که درواقع، ولایت و مسائل پیرامون آن، (دشمنان ولایت) موضوع اصلی قرآن، ستون، اصل، ریشه، حقیقت، مادر و اساس قرآن است.»

3. غرض و غایت «علم تدبّر»

4. ثمره و فایده «علم تدبّر»

اشاره

اگر با فراگیری علم تدبّر بتوان به غرض و غایتی که برای آن در نظر گرفته شد رسید، درواقع به ثمره و فایده علم تدبّر نیز رسیده ایم؛ پس:

اولاً می توان موضوع اصلی قرآن را از موضوعات فرعی آن تشخیص و تفکیک نمود.

ثانیاً می توان متوجّه شد که کدام بخش از آیات را باید تدبّر نمود تا مقصود، منظور و پیام آنها را فهمید؛ و کدام بخش را نمی توان و نباید تدبّر نمود؛ بلکه باید با مراجعه به روایات معتبر راسخون در علم علیهم السلام ، معانی، مقاصد و پیام آنها را آموخت و فهمید. در واقع ثمره این علم، عبارت است از:

1- 4. فرق تدبّر با تفسیر

بر اساس مطالبی که گذشت، معلوم می شود که تفاوت علم تدبّر با تفسیرهای موجود، در موارد زیر است:

غدیر خم مشخص شد، موضوع علم تدبّر آیات محکات و موضوع تفسیر، تنها آیات متشابهات قرآن است. لذا موضوع علم تدبّر، موضوعی است که مستمر و پیوسته در تمام سوره های قرآن ادامه دارد. لکن تفسیر، موضوعات متعددی دارد.

نقد تفاسیر (1): یکی از اشکالات مهمی که در معمول تفاسیر وجود دارد، این است که موضوع تفسیر را، کل آیات قرآن در نظر گرفته اند. هیچ تفسیری را نمی توان یافت که بین آیات محکم و متشابه تفکیک دقیقی انجام داده باشد. ضمن اینکه بین اغلب مفسرین شیعه معروف و مشهور است که متشابهات قرآن با رجوع به آیات محکمات تفسیر می شوند. درحالی که این حرف، ناخواسته نقش راسخون در علم و ائمه علیم السلام را نادیده انگاشته؛ بعضاً چنین تصور می شود که مفسر، می تواند همه متشابهات را از طریق آیات محکمات را، تفسیر نماید.- دقّت شود، اشکال این است که گفته می شود از طریق خودِ آیات محکمات، متشابهات تفسیر می شوند. و نه از طریق کسانی که محکمات معرفی می کنند.-

2- 4. نظريات مفسرین در مورد آیات محکم و متشابه

علامه طباطبائی رحمت الله علیه در تفسیر المیزان در ذیل آیه 7 سوره آل عمران، به نقد و بررسی آراء مختلف در مورد معنا و مصداق آیات محکم و متشابه پرداخته و در آنجا بیش از 10 نظر را بر می شمارد. برخی از این نظرات عبارتند از:

علامه طباطبائى رحمت الله علیه پس از نقل این نظرات، درباره نارسايى هاى این تعاریف به تفصيل سخن گفته و سپس نظر خود را در مورد آیات محکم و متشابه چنین فرمودند:

«آيات متشابه، طورى است كه مقصود از آن براى فهم شنونده روشن نيست، و چنان نيست كه شنونده به مجرد شنيدن آن، مراد از آن را درك كند، بلكه در اين كه منظور، فلان معنا است يا آن معناى ديگر، ترديد مى كند، و ترديدش برطرف نمى شود تا آن كه به آيات محكم رجوع نموده و به كمك آنها معناى آيات متشابه را مشخص كند.»⁽¹⁾

همچنین، آیت الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه فرمودند: «مراد از آیات محکم، آیاتی است که در معنی آنها یک نوع صراحت و اتقانی وجود دارد که خواننده بدون تردید و اشتباه به معنای آنها پی می برد؛ مثل همین آیه که می فرماید: آیات قرآن بر دو دسته محکم و متشابه هستند، که آیه دلالتی صریح بر معنی خود دارد. و هر کسی که آیه را بخواند و با لغت عربی آشنا باشد بدون تردید معنی آنرا متوجه می شود. اما آیات متشابه، آیاتی هستند که مقصود از آن برای شنونده روشن نیست. و چنان نیست که شنونده به محض شنیدن، معنی آنرا درک کند. بلکه در این که منظور چیست، تردید دارد و تردیدش وقتی برطرف می شود که به آیات محکم رجوع نموده و به کمک آنها معنای آیات متشابه را مشخص کند، و در نتیجه همان آیات متشابه نیز محکم می شوند. پس آیات محکم خود بخود محکم هستند و آیات متشابه، بوسیله آیات محکم، محکم می شوند.»⁽²⁾یک سؤال جدّی در اینجا مطرح است که؛ پس نقش ائمه علیهم السلام و راسخون در علم چیست؟

3- 4. نقد تفاسیر (2):

برای مفسرین همه چیز با رویکرد و عینک نگاه تفسیری مطرح است و نه نگاه تدبّری، آن هم تفسیری که کل آیات قرآن را موضوع خود می داند. و

مهمتر اینکه، ترجمه لغات و واژه های قرآنی را تنها از فرهنگ لغت عمومی عربی به فارسی استفاده می کنند و سپس همان معنای اصطلاحی را تفسیر و توضیح می دهند. در صورتی که در علم تدبّر چنین نیست؛ زیرا اوّلاً موضوع آن مشخص است و فقط آیات محکمات را تدبّر می کند؛ ثانیاً معنا و ترجمه همین دو واژه «محکم» و «متشابه» را نیز فقط از فرهنگ لغت اختصاصی قرآن و با تدبّر استخراج می نماید.

به همین دلیل، مفسرین، هم در اصل و معنای محکم و متشابه دچار اختلاف فراوان شده اند و هم در تعداد و محدوده آیات محکم و متشابه گرفتار معرکه آراء شده اند. - ضمن اینکه این اشکال نیز وارد است که؛ ناخواسته نقش «راسخون در علم» در تفسیر متشابهات نادیده گرفته شد.- در صورتی که قرآن خودش به زیبایی، کلمات و واژگان خود را در آیات محکم معنی می کند. همانگونه که ملاحظه شد، معنی «آیات محکمات» از تدبّر آیات ابتدای سوره مبارکه الزّخرف و آل عمران به سادگی معلوم شد:

«هُوَ الَّذی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أمُّ الْکِتابِ ...» (آل عمران، 7)

«وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ » (الزّخرف، 4)

اولاً آیات محکمات را به «أُمّ الْكِتاب» تعریف نمود؛ ثانیاً با واسطه قرار دادن «أُمّ الْكِتابِ»، معنی کامل تر و مصداقی تری برای آن بیان فرمود که همان «علی حکیم» است. سپس مجدداً همین «علی حکیم» را با واژه «الذکر» معرفی نمود.

همچنین واژه «ذکر»، در تفاسیر متعدد، به معانی متفاوتی ترجمه شده است، در صورتی که در اینجا به سادگی، حقیقت و معنای واقعی آن برای ما معلوم می شود:

«وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ » (الزخرف، 4)

«أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ» (الزخرف، 5)

در سوره های قرآن، نمونه های بسیار زیادی از این نوع ترجمه های اختصاصی وجود دارد؛ به عنوان مثال در سوره مبارکه القلم، واژه «مجنون» ابتدا به «مفتون» و سپس به «مَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ» معنی شد:

ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ (القلم، 2)

فَسَتُبْصِرُ وَ يُبْصِرُونَ (القلم، 5) بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ (القلم، 6)

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدينَ (القلم، 7)

«تو مجنون نیستی، پس به زودی معلوم می شود که چه کسی مفتون است (تو یا آنها)!! و البته خداوند می داند که چه کسی از راه خدا گم گشته است.» درواقع ، گویا این نوع معنی مدّ نظر

خداوند است و نه معنایی که از فرهنگ لغت عمومی عربی به فارسی گرفته می شود. چون اگر مراد خداوند این نبود، خودش چنین سیر ترجمه ای را انجام نمی داد. در تدبّر، کلمات دارای معنایی منسجم و به هم پیوسته اند. درصورتی که در ترجمه و تفسیرهای متداول، هر کلمه مستقلاً از طریق فرهنگ لغت عمومی ترجمه و تفسیر می شود.

4- 4. از جهت مبنا:

تفاوت دیگر علم تدبّر با تفسیر، در مبنای این دو علم است. مبنای تدبّر، از چهار آیه که در چهار سوره ی متفاوت آمده است و مخاطبان را بعضاً با توبیخ شدید به تدبّر در قرآن دستور داده است، گرفته می شود. یعنی دستور به تدبّر قرآن، در خود قرآن به صراحت و با تأکید آمده است؛ در صورتی که تفسیر چنین نیست.

5- 4. واژه تفسیر در قرآن

واژه تفسیر و مشتقات آن فقط یک بار و در آیه 33 سوره مبارکه الفرقان آمده است؛ و بجز این، در هیچ آیه دیگری این کلمه یا مشتقات آن استفاده نشده است. سوره الفرقان، چهل و دومین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن است:

«وَ لا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِيراً» (الفرقان، 33)

«و (ای پیامبر! کافران و مجرمین، یعنی الظالم، دوستش و شیطان که در آیات قبل معرفی شدند، اینها) هيچ مَثَلى براى تو نياورند، مگر آنكه ما به حقّ و به بهترين تفسیر آن را براى تو آورديم.»

طبق این آیه، قرآن، یا بهتر و دقیق تر بگوئیم بخشی از قرآن، خود بهترین تفسیر است. امّا این مثال ها مربوط به کدام بخش قرآن است؟ و کدام بخش از قرآن بهترین تفسیر است و نیاز به تفسیر ندارد؟ و کدام بخش نیاز به تفسیر دارد و چه افرادی باید آن را تفسیر نمایند؟ آیا غیر از پیامبر و ائمه معصومین علیهم السلام افراد دیگری می توانند قرآن را تفسیر کنند یا نه؟ و سؤالاتی از این قبیل، نیاز به بحث مفصلی دارد که در جای خود بررسی خواهد شد و قبل از این نیز اشاره شد. لکن آنچه باید در اینجا به آن اشاره نمود، این است که:

6- 4. تفسیر همان تأویل است

اوّلاً موضوع تفسیر، حسب فرمایش پیامبر اسلام در خطبه غدیر خم، فقط آیات متشابه است و نه کل قرآن.

ثانیاً متشابهات دارای تأویل اند و تفسیر، همان تأویل است؛ و تأویل فقط باید توسط «راسخون فی العلم» انجام شود. جمع بین خطبه غدیر خم و آیه 7 آل عمران:

«مَعاشِرَالنّاسِ، تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ وَ انْظُرُوا إِلي مُحْكَماتِهِ وَ لاتَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ، فَوَالله لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زواجِرَهُ وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ إِلاَّ الَّذي أَنَا آخِذٌ بِيَدِهِ ...» (خطبه غدیر)

«... وَ ما یَعْلَمُ تَأْویلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ...» (آل عمران، 7)

مقام معظم رهبری در خصوص تأویل، در کتاب «طرح کلی» فرمودند: «... مفسرین در اینجا مطالبی گفته اند، روایاتی هم که ذیل سوره هست، بنده نگاه کردم، روایات، تأویل است نه تفسیر. آنچه روایات در ذیل سوره شریفه «والضّحی» هست، مثل صدی نودِ روایاتِ ذیل آیات قرآن، تفسیر ظاهر لفظ نیست، [ظاهر لفظ معنای خودش را می دهد، که حالا معنا می کنیم معنای خودش را و نوشتیم آنجا در آن ورقه ها؛] آنها تأویل است، اضافه کردن یک نکته بر نکات این آیه است، وگرنه خود آیه روشن است. امام علیه السلام نمی خواهد لفظ ظاهر آیه را برخلاف ظاهر حمل کند، بلکه ظاهر آیه به جای خود محفوظ، می خواهند یک چیزی اضافه کند. آنچه را که من و شما در نگاه معمولی به آیه نمی فهمیم، امام علیه السلام آن چیز را هم به ما یاد می دهد؛ این اسمش تأویل است. ...»⁽¹⁾

ثالثاً نه از این آیه و نه از آیات دیگر، دستور یا حتّی سفارش و توصیه ای به تفسیر توسط «غیر راسخون در علم» دریافت نمی شود. بلکه تبعیت از متشابه را نیز توبیخ و مذمت نمود:

«... وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ»

«وَ ما جَعَلْنا أَصْحابَ النَّارِ إِلَّا مَلائِكَةً وَ ما جَعَلْنا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَ يَزْدادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيماناً وَ لا يَرْتابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ لِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْكافِرُونَ ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَ ما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ»(المدّثّر، 31)

کلمه «فتنه»، دومین بار در سوره القمر آمد: «إِنَّا مُرْسِلُوا النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُمْ فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ» (القمر، 27) «همانا ما «ناقه» را فتنه ای براى آنان مى‌فرستيم؛ در انتظار پايان كار آنها باش و صبر كن!»

سومین بار در سوره الفرقان آمد: «وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَ يَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ وَ جَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَ تَصْبِرُونَ وَ كانَ رَبُّكَ بَصِيراً» (الفرقان، 20) «... برخی از شما، وسیله فتنه برخی دیگر می شود، آیا صبر می کنید؟»

بعد از آن در سوره الاسراء آمد: «وَ إِذْ قُلْنا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْياناً كَبِيراً» (الاسراء، 60) «ای پیامبر! و ما آن رؤیا را نشان تو ندادیم مگر فتنه ای برای مردم باشد...»

و پس از آن، به ترتیب در سوره الانبیاء، البقره و الانفال آمده بود. لذا اکنون اگر بخواهیم معنای درست کلمه «فتنه» را در سوره آل عمران بدانیم، باید علاوه بر معنای لغوی، به معنایی که در این سوره ها، از این کلمه اراده شده است نیز توجّه شود. جالب است که اغلب آیاتی که این کلمه در آنها بکار برده شد، جزء آیات محکمات است و موضوعات بسیار جالب، مهم و مرتبطی دارند. مثلاً در سوره القمر، ناقه شتر حضرت صالح را فتنه برای قوم صالح معرفی نمود. در سوره الفرقان، جریان «الظالم»، «دوستش» و «شیطان» که هر سه از قوم پیامبرند و «ذکر» قرآن را مهجور می کنند و استکبار می ورزند و می گویند چرا قرآن برما نازل نمی شود! یا چرا ما خدا را نمی بینیم!؛ اینها را به عنوان فتنه معرفی نمود. در سوره مبارکه الاسراء نیز مجدداً بعد از اشاره به ناقه حضرت صالح، به شجره ملعونه در قرآن اشاره می کند و تعبیر خواب پیامبر اسلام در این خصوص را به عنوان فتنه معرفی می کند. پس می بینیم که توجّه به آیاتی که قبل از این نازل شد و کلمه فتنه در آنها استفاده شد، در فهم معنای این کلمه در سوره آل عمران بسیار مؤثر است. و این، همان فرهنگ لغت اختصاصی قرآن است که آیات محکمات را باید از طریق آن ترجمه و تدبّر نمود. این درحالی است که در تفسیر، کلمه فتنه در هر آیه فقط به یکی از معانی لغوی و اصطلاحی آن ترجمه شده است.

5. وجه تسمیه علم تدبّر

همانگونه که گذشت، وجه تسمیه «علم تدبّر» از آیاتی استخراج و استنباط شد که چهار مرتبه، در چهار سوره متفاوت، مخاطبان قرآن را - بعضاً با تأکید و توبیخ شدید- به تدبّر در آن دستور داده است. لذا بر خلاف تفسیر که هیچ آیه ای به آن دستور نداده است، این علم دارای مبنای دقیق و شفاف قرآنی است. لذا به همین مناسبت، در این قسمت به جنبه دیگری از علم تدبّر اشاره می شود که؛ آیا امر به «تدبّر قرآن»، یک دستور قطعی و واجب است یا یک دستور اختیاری و مستحب است؟

همانگونه که اشاره شد، واژه تدبّر نخستین بار در سوره مبارکه «ص» به این صورت آمد:

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ» (ص، 29)

« كتاب مباركى كه به سوى تو فرستاديم تا در آيات آن تدبّر كنند و خردمندان متذکر شوند.»

دومین بار در آیه 68 سوره مبارکه المؤمنون، چنین آمد:

«أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلينَ» (المؤمنون، 68)

«آيا آنها اين گفتار را تدبر ننمودند، يا مگر مطالبى براى آنان آمده كه براى نياكانشان نيامده است؟»

سومین بار در آیه 82 سوره مبارکه النّساء، و در مدینه نازل شد:

«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً» (النساء، 82)

«آیا آنها در قرآن تدّبر نمىكنند؟ درحالى كه اگر اين قرآن، از طرف غيرخدا بود قطعاً اختلافات زیادی در آن مىيافتند.»

چهارمین و آخرین بار در آیه 24 سوره مبارکه محمد صلی الله علیه و آله نازل شد:

«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» (محمد، 24)

«آيا قرآن را تدبّر نمىكنند يا مگر بر دلهايشان قفلها خورده است.»

از مجموع این چهار آیه و از تأکیدی که به کار برده شد، فهمیده می شود که دستور به «تدبّر» یک امر قطعی و واجب است. زیرا آیه اوّل با «لام» تعلیل آمد و در واقع علّت، فلسفه و هدف از نزول قرآن را «تدبّر کردن در کتاب»، آن هم توسط مخاطبان قرآن بیان نمود. در سه آیه دیگر نیز از افعال معکوس استفاده نمود. یعنی به جای اینکه صریح و ساده بفرماید: «در قرآن تدبّر کنید.» به صورت تأکید و توبیخ فرمود: «پس آیا در قرآن تدبّر نمی کنند که ....» این نکته نشانگر تأکید و الزام بیشتری در دستور به تدبّر است. درواقع علاوه بر دستور به تدبّر، تدبّر نکردن را نیز توبیخ نمود. لذا این دستور به مراتب از یک دستور ساده، شدیدتر، واجب تر و قطعی تر است.

6. رتبه و جایگاه «علم تدبّر»

اشاره

برای مشخص شدن رتبه و جایگاه «علم تدبّر» در مقایسه با سایر علوم، لازم است به برخی معیارهای ارزشگذاری بین علوم توجّه شود:

1- 6. معیار ارزشگذاری علوم

الف) تقدم تدبّر بر تفسیر به این دلیل است که ابتدا باید موضوع اصلی و آیات محکمات فهمیده شود تا بعد بتوان موضوعات متعدد و متکثر فرعی قرآن، در آیات متشابهات را از طریق همان اولیایی که موضوع اصلی و آیات محکمات، آنها را معرفی نموده، تفسیر، تأویل و اجتهاد نمود.

ب) تقدم تدبّر بر ترجمه نیز به این خاطر است که، - چنانچه معلوم و اثبات شد،- استفاده از فرهنگ لغت عمومی عربی به فارسی برای ترجمه کلمات و واژگان موجود در آیات محکمات کفایت نمی کند و لازم است از فرهنگ لغت اختصاصی قرآن که خود با تدبّر بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها به دست می آید، نیز استفاده شود. به همین دلیل، بدون تدبّر نمی توان ترجمه دقیق و درستی از آیات قرآن ارائه نمود.⁽¹⁾

ج) تقدم تدبّر بر علوم قرآنی نیز به دلایل متعدد است. اولاً تا قرآن دقیق و درست فهمیده نشود، قضاوت ها، توصیف ها و گزاره های دیگر در خصوص آن، دقیق و علمی نمی باشد. ثانیاً تدبّرِ دقیق و کامل، بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها، به خوبی می تواند سوژهای مهمی برای علوم قرآنی معرفی و سوژه های قبلی را اصلاح نماید. البتّه این موضوع نیاز به توضیح و ارائه نمونه و شاهد مثال از تک تک مسائل علوم قرآنی دارد که از حوصله این پژوهش خارج است و در جای خود باید به آن پرداخته شود. لکن مسلم و واضح است که تدبّر و فهم عمیق و دقیق موضوع اصلی قرآن، بر سایر علوم مرتبط با موضوعات فرعی قرآن مقدم است.

2- 6. فرق تدبّر با تفسیر موضوعی

در اینجا و به مناسبت، لازم است به تفاوت «تدبّر» با «تفسیر موضوعی» و «تفسیر قرآن به قرآن» نیز اشاره شود. آیا تدبّر همان تفسیر موضوعی یا چیزی شبیه آن است؟ همانگونه که ملاحظه شد، در تدبّر نیز آیات متعددی از جاهای پراکنده قرآن کنار هم قرار داده و نتیجه گیری شده است؛ خُب، فرق این کار با تفسیر موضوعی چیست؟

اوّلاً در تدبّر، با کنار هم قرار دادن آیات محکمات بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها، فقط موضوع اصلی قرآن تدبّر می شود. درحالی که در تفسیر موضوعی، ابتدا یک موضوع فرعی - بعضاً خارج از قرآن،- درنظر گرفته می شود، سپس در همه آیات قرآن، اعم از محکم و متشابه، به دنبال کلماتی می گردند که به آن موضوع، اشاره ای داشته است.

ثانیاً در تدبّر آیات محکمات، ملاحظه سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، نقش اساسی و کلیدی دارد. در تدبّر، همه سوره ها موضوع شناسی و فرازبندی موضوعی می شوند. یعنی ابتدا نخستین سوره ای که نازل شد، تدبّر و تک تک موضوعات مطرح شده در آن مشخص و دسته بندی می شود؛ سپس موضوع اصلی از موضوعات فرعی تفکیک؛ و سپس سوره دوم تدبّر می شود؛ موضوعات مرتبط، هماهنگ و پیوسته با موضوع اصلی که در نخستین سوره معرفی شد، در سوره دوم نیز شناسایی می شود و موضوعات فرعی مشخص می گردد. و اگر موضوع جدیدی مطرح شده باشد آن نیز بررسی و معلوم می گردد. همین روند در کلّ سوره های قرآن بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها، انجام و تمام موضوعات اصلی

و فرعی قرآن شناسایی؛ و مشخص می شود که تماماً با نظم و آهنگ و پیوستگی خاصی؛ - و با اعجاز،- از اجمال به تفصیل نازل شده اند. و موضوع اصلی قرآن، محور تمام موضوعات فرعی است و تمامی موضوعات، پیرامون و ذیل موضوع اصلی مطرح و تکمیل می شوند؛ به گونه ای که آیات محکمات و موضوع اصلی قرآن، همانند ستون های یک ساختمان بلند مرتبه که بین دیوارها، نماها، گچبری ها، نقاشی ها و اجزای ظاهری پنهان شده است، این آیات نیز بین آیات متشابهات و موضوعات متعدد و متکثر فرعی قرآن پنهان شده است. و دائماً از موضوع اصلی وارد موضوعات فرعی و از موضوعات فرعی وارد موضوع اصلی می شود. درواقع موضوع اصلی قرآن، در مجموع قرآن و از نخستین سوره تا آخرین سوره استمرار و در انتهای نزول آخرین سوره کامل می شود. و تا قبل از آخرین سوره، موضوع اصلی قرآن کامل نمی شود. یعنی یک موضوع، مستمر و جاری در کل سوره های قرآن است. این، حقیقت تدبّر است که با هر نوع و روش تفسیری دیگر متفاوت است. در ادامه ملاحظه خواهد شد که تدبّر قرآن نتایجی دارد که هیچ علم دیگری چنین نتایجی را ندارد. در فصل های بعد سوره های کاملی از قرآن تدبّر می شود و این حقیقت، بهتر معلوم می گردد.

7. نوع و جنس استدلال در «علم تدبّر»

اشاره

همانگونه که ملاحظه شد، تدبّر، از جنس علوم عقلى و تحلیل منطقی است که از طریق استنطاق و طرح سؤال پیرامون فاعل، مفعول، مخاطب، موضوع، مقصود، منظور، مفهوم، منطوق و مصداق تک تک جملات قرآن، در آیات محکمات، انجام و به کشف ارتباط منطقی بین جملات، آیات، فرازها و سوره های قرآن منجر می شود.

می شود که این موضوع به صورت اجمال به تفصیل در سوره دوم، سوم، و سوره های بعد تا سوره 37 ادامه دارد. در سوره 38، جنبه جدید و بُعد دیگری به آن اضافه شده و موضوع اصلی، با ابعاد جدیدش در سوره های بعد دنبال می شود. تا سوره 42 که باز ابعاد جدیدی به صورت تعیین مصداق نازل می شود. وقتی به سوره 50 (سوره الاسراء) می رسد، مجددا مصادیق کاملتری از ابعاد موضوع اصلی مطرح و معرفی می گردد. به همین ترتیب، موضوع اصلی قرآن به طور کامل در 86 سوره مکی نازل و تبیین می شود. همین موضوع و ابعاد و جنبه های مهم آن، در سوره های مدنی و در مدینه اجرا و پیاده سازی می شود. دقیقاً شبیه فیلم نامه ای که به صورت کامل در سوره های مکی توضیح داده شد و سپس تمامی نقش های مثبت و منفی آن، توسط افراد، با انتخاب و اختیار خودشان در مدینه اجرا شده و سرسلسله جریانات سیاسی مهم آینده بعد از نزول قرآن (علم مایأتی) را به صورت مصداقی معرفی نمودند.

نکته اعجاز قرآن این است که؛ در تمامی این مراحل، موضوع اصلی قرآن، در قالب آیات محکمات، همانند نخ تسبیح و مثل ستونهای ساختمان، در بین موضوعات متعدد و متکثر فرعی که به صورت آیات متشابهات نازل شد، پنهان و جاسازی شده است.

1- 7. تدبّر سوره علق

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

«اقْرَأْ» (بخوان! چگونه بخوانم؟ من که خواندن و نوشتن را نزد کسی نیاموخته ام؛) بِاسْمِ رَبِّكَ (آری! بخوان به کمک اسم پروردگارت. کدام پروردگار؟) «الَّذي خَلَقَ» (همان که خلق نمود. چه کسی یا چه چیزی را خلق نمود؟ آیا منظور کوه ها، حیوانات، درختان و ... است؟) (علق، 1)

«خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ» (بله! پروردگار تو آنها را خلق نمود لکن اینجا منظور خود شماست، خودت را نگاه کن! آیا ملموس ترین حقیقت برای تو، خودت نیستی؟ او

خودت را، انسان را، از علقه و خون بسته شده خلق نمود.) (علق، 2)

نتیجه: پس خلقت هرکدام از ما انسانها برای خودمان مهمترین و ملموس ترین مسئله است. اینجا، جای دکارت خالی است که گفت: «شک می کنم، پس هستم.» دکارت به همه چیز شک کرد، گفت: هیچ چیز واقعیت ندارد! از کجا معلوم که این کوه و درخت و آسمان و زمین و ... که می بینیم، حقیقتش همان باشد که ما می بینیم؟! اکنون ما اشیاء را به صورت جامد و توپُر می بینیم، درحالی که علم فیزیک ثابت نمود که درون تک تک اتم های اشیاء، فضای خالی است که به علت گردش سریع الکترون به دور پروتون، به صورت پُر دیده می شود. به هرجهت دکارت گفت: من به همه چیز شک دارم؛ تا رسید به خودش؛ گفت: اینکه شک دارد، آیا هست یا نیست؟ گفت: من به شک کردن خودم که یقین دارم، پس اگر من نبودم، چگونه شک می کردم؟ لذا نتیجه گرفت که: «شک می کنم، پس هستم.» اکنون جای دکارت خالی است که ببیند قرآن چگونه عمیق ترین و مهمترین مسئله فلسفی را به ساده ترین و ملموس ترین مثال بیان نموده است. «پروردگارت، انسان را، تک تک خودتان را از علقه خلق نمود.» این را که کسی نمی تواند منکر بشود. لذا می بینید که قرآن، نخستین موضوع را چگونه و به چه صورت انتخاب نموده است.

نکته: اشکال نشود که شما خودتان نیز که این آیه را تفسیر نمودید! خیر، ما تفسیر ننمودیم، بلکه موضوع را کشف و به اهمیِت آن توجّه نمودیم؛ چیزی که برای همه، اگر تدبّر و تعقّل کنند، به همین صورت قابل فهم است.

فراز دوم:

«اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ» (خُب، چرا پروردگار من گرامی تر است؟ به چه دلیل؟) (علق، 3)

«الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ» (به این دلیل که او تعلیم داد به وسیله قلم. ببخشید، منظور از قلم چیست؟ چه کسی را تعلیم داد؟ آیا در مدرسه، خواندن و نوشتن را خدا به ما تعلیم داد یا معلم؟ آیا منظور همین قلم های معمولی است یا منظور وحی الهی است؟) (علق، 4)

«عَلَّمَ الْإِنْسانَ» (بله، او - پروردگار تو- تعلیم داد به انسان. ببخشید، چه چیز را به انسان تعلیم داد؟) «ما لَمْ يَعْلَمْ» (آنچه که نمی دانست را. امّا مگر انسان عقل ندارد؟ پس «ما لَمْ يَعْلَمْ» انسان چیست؟ مگر وجه تمایز انسان با سایر موجودات، همین گوهر عقل و اختیار او نیست؟ مگر انسان با عقل و دانش خود این همه علوم رنگارنگ و

تکنولوژی های پیچیده را کشف نکرده است؟ انسان چه چیز را نمی دانست که خداوند به وسیله قلم (وحی) به او آموخته است؟ «ما لَمْ يَعْلَمْ» انسان چیست؟ اساساً چرا موجودات و حیواناتی که عقل ندارند، نیاز به وحی و فرشته ای بین غیب و شهود ندارند، لکن انسان که عقل داراد، نیاز به وحی الهی و دین آسمانی دارد!؟ چرا؟) (علق، 5)

فراز سوم: موضوع اصلی؛ «كَلاَّ» (چنین نیست؛ ببخشید، چگونه نیست؟ آری! اینگونه که شما خیال کردید نیست؛ اینگونه که خیال کردید که چون انسان عقل دارد، پس نیازی به وحی ندارد، اینگونه نیست. پس چگونه است؟) «إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى» (انسان طغیان می کند.! چرا؟ چرا انسان طغیان می کند؟ مگر عقل ندارد؟) (علق، 6)

«أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى» (عقل دارد، لکن از این جهت که او خودش را بی نیاز و مستقل می بیند، سرکش و طغیانگر می شود. پس اکنون چه خواهد شد؟ مگر انسان به چه چیزی نیاز دارد؟ بالاخره تکلیف این انسان سرکش چه می شود؟) (علق، 7)

«إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى» (آری! بازگشت همه به سوی پرواردگار توست. نگران نباش! همه برمی گردند، یا خودشان برمی گردند و یا خدا آنها را بر می گرداند.) (علق، 8)

فراز چهارم: در فراز بعد، دقیقاً یک نمونه و مثال از انسان های طغیانگر را، بدون اینکه نامی از او ببرد، معرفی می کند و در انتها به نحوه بازگشت دادن او اشاره می کند.

فراز آخر: در آیه 19 که عملاً دارای هدف رفتاری تربیتی است و دارای سجده واجب است، می فرماید: «از او، (از آن انسان طغیانگر) پیروی نکن، سپس سجده کن و به خدا نزدیک شو.» اگر می خواهید که طغیان نکنید، پس از طغیانگر پیروی نکنید، سجده کنید و به خدا نزدیک شوید. [پایان تدبّر سوره علق]

ملاحظه نمودید که موضوع مهم و زیبایی را به عنوان فلسفه دین و فلسفه نیاز بشر به دین، به صورت ساده ترین جملات، در نخستین سوره قرآن اشاره نمود. ضمن اینکه طاغوت شناسی و پیروی نکردن از طاغوت را مقدم بر هرچیزی، حتّی مقدم بر سجده و نماز بیان کرد و سپس موضوع اصلی قرآن را مطرح نمود.

2- 7. تدبّر سوره القلم

جالب اینجاست که در سوره بعد، یعنی در سوره القلم نیز، کاملاً مرتبط با سوره علق، ابتدا به صورت مقدمه، به نوع برخورد و عکس العمل طاغوت ها با نزول اوّلین سوره قرآن اشاره کرد؛ سپس در فراز دوم، به هشت ویژگی از افراد طغیانگر اشاره و سپس در فراز سوم، در قالب یک داستان کوتاه، ماجرای صاحبان باغ را به عنوان نمونه و مصداق

ساده و دم دستی از طغیان و طغیانگری انسان ها اشاره نمود. و در انتها بیان می کند که آن صاحبان باغ، بعد از اینکه طغیان کردند، چگونه با اختیار خود به سوی خدا بازگشت نمودند. و در پایانِ داستان، برای نخستین بار، آیه عذاب نازل و می فرماید:

«كَذلِكَ الْعَذابُ وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ» (القلم، 33)

«كَذلِكَ الْعَذابُ» اینچنین است عذاب. چگونه است؟ آری! دقیقاً شبیه همین برخوردی است که با صاحبان این باغ شد؛ دیدید که چگونه به آنها بلا داده شد تا به سوی پروردگار خود بازگشت کنند؟ عذاب ها و بلاها نیز همین گونه است، برای درمان و بازگشت دادن است. «وَ لَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ» «و البتّه عذاب آخرت بسیار بزرگتر از اینگونه بلاها و گرفتاری ها و محدودیّت های دنیایی است، اگر مردم بدانند!.» که اگر خودشان بازگشت نکنند، اگر از فرصت زندگی در این دنیا استفاده نکنند و به معرفت نرسند و به سوی خدا بازگشت نکنند، قطعاً عذاب های آخرت بسیار بزرگتر از بلاهای این دنیاست.

«كَذلِكَ الْعَذابُ» «این چنین است عذاب»، خُب، اگر داستان قبل فهمیده نشود، آیا متوجه منظور این آیه می شویم؟ و اگر سوره علق فهمیده نشود، آیا متوجّه منظور داستان در سوره قلم می شویم؟ پس چقدر فرق است بین نگاه تدبّری به قرآن، با نگاهی که قصه های قرآن را مستقل ببیند و تصور کند که خداوند می خواست داستان و قصه بگوید.

فراز بعد: در فراز بعد، بلافاصله به ابعاد جدیدی از موضوع اصلی قرآن اشاره و برای نخستین بار، دو جریان متّقین (مسلمین) و جریان مجرمین را مقابل هم معرفی نمود.

نکته: خداوند در سوره های ابتدای قرآن، برای هرکدام از جریاناتی که معرفی نمود، دو مصداق صفر و صد، یا حدّ اقلی و حدّ اکثری، یا کف و سقف معرفی نمود. سرکشی صاحبان باغ در سوره القلم، کف طغیانگری بود و طغیانگری ابوجهل در سوره علق، - که البتّه هیچ اسمی از او برده نشد، بلکه روایت او را معرفی نمود،- سقف طغیانگری بود. مسلمین کف جریان، و متقین سقف این جریان است. و ...

حقیقتاً قرآن بی نظیر است. ملاحظه نمودید که چه موضوعات جذّاب و شوق انگیزی را مطرح نموده است. موضوعاتی که برای همه انسان های کوچک و بزرگ، باسواد و بی سواد، مرد و زن، پیر و جوان، سیاه و سفید، شرقی و غربی، مسلمان و غیر مسلمان، قابل فهم، جذّاب،مهم، کنجکاو کننده و فطری است.

و استنتاج هایی که پیرامون موضوع اصلی قرآن در آیات محکمات انجام می شود، فقط در آیات محکمات است و نه در غیر آن. ثانیاً تمام این استدلاها و استنتاج ها منطقی، عقلی و فطری است. یعنی هر انسانِ خالی الذهن و بی غرض، آن را می فهمد، قبول می کند و می پذیرد.

8. مبادی «علم تدبّر»

نکته مهمی که در تدبّر قرآن دارای اهمّت است و آن را از سایر علوم مرتبط با قرآن متمایز می کند، این است که موضوع و محمول تک تک مسائل مطرح شده در این علم، فقط در آیات محکمات قرآن و بدون اضافه کردن چیزی خارج از آن استنباط می شود. درواقع تمام استدلاها و استنتاج هایی که به وسیلهی آنها موضوعات اصلی و فرعی قرآن از هم تفکیک و مفاهیم، مقاصد و پیام های موضوع اصلی اثبات و تبیین میشود، تماماً در خود قرآن است و نه بیرون از آن. البتّه برای تأیید و چراغ راه، از برخی فرازهای خطبه غدیر خم، نهج البلاغه و برخی سخنان مقام معظم رهبری در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» نیز استفاده می شود؛ لکن اینها فقط نقش معیار برای صحت و درستی مسیر تدبّر را دارند. به تعبیر دیگر، تمامی برهان ها و استدلال های علم تدبّر در خود آیات قرآن و عقلی و فطری است.

در علم تدبّر، آیات محکمات و موضوع اصلی قرآن از طریق تدبّر فهمیده می شود و نه از طریق روایات. سپس روایاتِ معتبرِ صادر شده از سوی ائمه علیهم السلام ،به محکمات قرآن عرضه می شود. دقیقاً همان مسیری که ائمه علیهم السلام در روایات متعدد، خصوصاً در روایات عرضه⁽¹⁾

با یک جستجوی ساده به احادیث متعددی تحت عنوان «احادیث عرضه» می رسیم که در کتب و منابع فراوان شیعه و سنی در این خصوص نقل شده است.

لازم به ذکر است که در این پژوهش، از برخی مباحث مقدمه ای، همچون مباحث نظری شناخت و شناخت شناسی و ... صرف نظر شده. بحمدالله این مباحث به

طور مفصل توسط اندیشمندان بزرگی همچون شهید مطهری، شهید بهشتی، علّامه طباطبایی، علّامه مصباح یزدی رحمت الله علیه م اجمعین و سایر محققین عزیز به تفصیل بیان شده است که تکرار آنها در این مختصر ضرورت ندارد و در صورت نیاز، به آنجا رجوع شود.

9. مسائل «علم تدبّر»

10. اجزای علم تدبّر

اگرچه این پژوهش در شش فصل تنظیم شده که در پیشگفتار نیز به آنها اشاره شد؛ لکن اجزای اصلی این علم به شرح زیر است:

لازم به ذکر است که قبل از این، تدبّر خطبه غدیر خم به صورت کامل انجام و تمام آیاتی که در آن استفاده شد، تحقیق، تدبّر و بررسی شد؛ و در کانال لذّت قرآن در پیام رسان ایتا در دسترس قرآن پژوهان قرارگرفت.

11. شیوه تعليم «علم تدبّر»

موارد متناسب و مربوط به شیوه تعلیم علم تدبّر، تا حدودی در قسمت قبل اشاره شد. بحمدالله، تحقیقات و پژوهش های خوبی در این خصوص در حال انجام است و شیوه جذاب و متنوع «آموزش تدبّر قرآن» برای سطوح سنی و تحصیلی مختلف در حال تدوین است. خصوصاً متون آموزشی تدبّری به صورت تخصصی برای سطوح مختلف طلاب حوزه های علمیه در دست تدوین است.

همچنین طرح ها و ایده های نوینی برای جذاب سازی آموزش معارف قرآن و تربیت دینی برای سنین کودک و نوجوان بر اساس موضوعاتی که سوره های العلق، القلم، الانسان (هل اتی) و ... مطرح نموده، در حال ارزیابی و اجراست. در مسیر تدبّر

قرآن به این نتیجه رسیدیم که موضوعاتی که قرآن در سوره های نخست مطرح نموده، بسیار دقیق، همه جانبه، علمی، حکمتی، روان شناسانه، عارفانه؛ و کاملاً نیاز سنجی شده و مخاطب شناسی شده است؛ که فقط می بایست این موضوعات و این مفاهیم در قالب های جذاب هنری به مخاطب انتقال داده شود.

12. چه کسانی باید در قرآن تدبّر کنند؟

خداوند چه کسانی را به «تدبّرِ در قرآن» دستور داده است؟ آیا مخاطب هر چهار آیه یکی است یا مخاطب آنها متفاوت است؟ آیا پیامبر و ائمه علیهم السلام نیز مأمور به تدبّر در قرآنند یا فقط مسلمانان مأمور به آن هستند؟ آیا همه مسلمانان مأمور به «تدبّر در قرآن اند» یا فقط افراد خاصی باید در قرآن تدبّر کنند؟ اساساً مخاطبان قرآن چه کسانی اند؟ آیا همه انسان ها در همه زمان ها مخاطب تدبّر در قرآن اند؟

همانگونه که ملاحظه شد، آیات تدبّر، به صراحت مخاطبان قرآن را به «تدبّر کلّ قرآن» دستور داده است. حداقل از این چهار آیه فهمیده نمی شود که پیامبر اسلام خودشان نیز مأمور به تدبّر در قرآن بوده باشند. امّا اینکه غیر از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، افراد دیگری از خطاب این آیات خارج شده اند یا نه، این نیز در قسمت های بعد مشخص می شود، زیرا برای ما معلوم می شود که یک جریان مشخص و معینی در قرآن معرفی می شود که آنها خودشان «موضوع تدبّر در قرآن» هستند و اگر مخاطبان، در قرآن تدبّر کنند به این افراد و جریان مشخص می رسند. لذا به نظر می رسد که همه مخاطبان قرآن در همه زمان ها مخاطب این آیات هستند و همه _ به جز پیامبر اسلام و ائمه معصومین صلوات الله عیلهم اجمعین- می بایست در قرآن تدبّر کنند. درواقع «تدبّر قرآن» به زمان، مکان و یا اشخاص معینی مقید نشده است. لذا همه مردم، مخاطب آن هستند و همه باید در آن تدبّر نمایند تا به ولایت و ائمه معصومین صلوات الله عیلهم اجمعین در قرآن برسند.

13. برای چه کسانی امکان تدبّر وجود دارد؟

آیا امکان «تدبّر قرآن» برای همه وجود دارد؟ آیا همه می توانند قرآن را بفهمند؟ کجای قرآن را می توان فهمید؟ آیا همه آیات قرآن برای همه قابل فهم است؟ کدام آیات قابل فهم و کدام آیات غیرقابل فهم است؟ کدام محکم و کدام متشابه است؟ آیا معیاری برای این مهم وجود دارد؟

قطعاً امکان «تدبّر قرآن» برای همه افراد وجود دارد، زیرا اگر چنین امکانی وجود نداشت، خداوند حکیم دستوری با این کیفیّت صادر نمی کرد. از ظاهر این چهار آیه فهمیده می شود که همه می توانند و باید در قرآن تدبّر نمایند. امّا اینکه آیا «تدبّر قرآن» نیازمند مقدمات اوّلیه و پیش نیازهای ضروری است یا نه؛ امر دیگری است که در ادامه مباحث، به آن نیز اشاره خواهد شد. ولی آنچه مسلم و قطعی است، این است که خطاب این چهار آیه، عام است و همه ی افرادی که خود را مخاطب قرآن می دانند مأمور به تدبّر در آن هستند. توجّه به این نکته ضروری است که در این فصل قصد پاسخ به همه سؤالات مطرح شده را نداریم، لکن در فصل های بعد، پاسخ این سؤالات به صورت مشروح بررسی خواهد شد. در فصل های بعد، به سادگی روش تشخیص و تمایز آیات محکمات از متشابهات بیان خواهد شد.

14. فرق «ترجمه» با «تدبّر»

آیا اگر ترجمه فارسی قرآن را بخوانیم، منظور و مقصود خداوند را متوجه می شویم؟ آیا ترجمه بر اساس فرهنگ لغت عمومی عربی به فارسی و ترجمه های موجود، برای فهم کامل قرآن کفایت می کند و نیازی به تدبّر نیست؟ آیا ترجمه همان تدبّر است؟ آیا فقط خواندن ترجمه و تفسیر برای فهمیدن مقصود و منظور کامل قرآن کفایت می کند؟ آیا عرب زبانان و مردم حجاز نیازی به تدبّر قرآن ندارند و مقصود قرآن را به درستی و بدون تدبّر می فهمند؛ یا آنها نیز برای فهمیدن کاملِ منظور و مقصود خداوند نیاز به «تدبّر قرآن» دارند؟

در فرایند این پژوهش و در علم تدبّر، مشخص می شود که تا قرآن با دقت و به درستی تدبّر نشود، نمی توان ترجمه دقیق و کاملی از آن ارائه داد. ثانیاً، با ترجمه های معمولی و بدون تدبّر و تفسیر نمی توان به مقصود خداوند از تمام آیات قرآن پی برد. درواقع عرب زبانانِ حجاز نیز برای فهمیدن مقصود و منظور آیات قرآن، هم محتاج تدبّرند و هم نیازمند تفسیر. نه بدون تدبّر می توان آیات محکمات قرآن را فهمید و نه بدون تفسیر و توضیح اهل بیت علیهم السلام می توان مقصود و منظور آیات متشابهات و آیات احکام را فهمید؛ حتّی اگر عرب زبان باشید. تنها، عرب زبان بودن نمی تواند جایگزین تدبّر و تفسیر بشود. قرآن دارای ویژگی های منحصر به فردی است که بدون تدبّر و بدون تفسیر به طور کامل، دقیق و درست فهمیده نمی شود. این نکته از سیاق همین چهار آیه تدبّر نیز فهمیده می شود.

زیرا این آیات در ابتدا همان عرب زبانان حجاز را به «تدبّر قرآن» دستور داده است. پس نشان می دهد که تدبّر، معرفت و حقیقت و فهمی کامل تر، مهم تر و دقیق تر از ترجمه است. زیرا قطعاً عرب های حجاز، ترجمه و معنای ظاهری الفاظ قرآن را می فهمیدند، لکن فهمیدن مقصود و منظور خداوند جز با تدبّر فهمیده نمی شود. البته «تدبّر کلّ قرآن» ما را به افراد عزیزی⁽¹⁾رهنمون می کند که باید بقیه آیات قرآن را از مسیر آنان تفسیر نمود. پس نقش و جایگاه تدبّر بسیار ویژه، کلیدی، اصیل و بی بدیل است.

15. مسیر پژوهش «تدبّر در قرآن»

برای فهمیدن حقیقت «تدبّر قرآن» باید از کجای قرآن شروع نمود؟ آیا نباید از همان آیاتی شروع کرد که واژه تدبّر در آنها به کار رفته است؟ آیا موضوعات و سیاق هر چهار آیه ای که واژه تدبّر در آنها نازل شد، یکی است؟ موضوعات قبل و بعد این چهار آیه در این چهار سوره پیرامون چیست؟ آیا نباید ابتدا همین چهار سوره را تدبّر نمود تا معلوم شود که مقصود خداوند از دستور به تدبّر در این سوره ها چیست؟ آیا تدبّر این چهار سوره نیز، خودشان تقدم و تأخر دارند؟ یعنی آیا رعایت سیر نزول تدریجی سوره ها در خصوص همین چهار آیه و چهار سوره نیز به فهم و درک درست موضوع کمک می کند؟ (اوّل سوره ص، بعد سوره المؤمنون، سوره النّساء و در آخر سوره محمد صلی الله علیه و آله )

در ادامه، و در فصل های بعد، همین چهار سوره ای که آیه تدبّر در آنها نازل شده را بر اساس ترتیب نزول سوره ها، تدبّر می کنیم و معلوم می شود که؛ موضوعات اصلی این چهار سوره، چه موضوعات مهم و کلیدی است. همچنین مشخص و معلوم می گردد که تدبّر این چهار سوره چه نقش مهمی در فهمیدن بقیه سوره های قرآن دارد. در این سوره ها علاوه بر موضوع اصلی قرآن، همچنین کلیدواژه های مرتبط با این موضوع نیز برای ما مشخص می شود؛ که اگر در بقیه سوره های قرآن این کلیدواژه ها را دنبال کنیم به آیات محکمات آن سوره می رسیم و متوجّه ارتباط آنها با موضوع اصلی قرآن می شویم.

یکی از نکات مهم و کلیدی که در مسیر تدبّر قرآن معلوم می شود، اهمیّت و نقش سیر نزول تدریجی سوره ها برای فهم کامل قرآن است. به گونه ای که در برخی مواقع اگر سوره قبل تدبّر و فهمیده نشود، سوره بعد به درستی فهمیده نمی شود. در همین چهار آیه نیز به خوبی برای ما مشخص می شود که بین آنها ترتیب منطقی وجود

دارد. مثلاً آیه اوّل، یعنی آیه 29 سوره «ص» به طور کلی فلسفه و دلیل نزول قرآن را، تدبّر نمودن در «کتاب» بیان می کند. آیه دوم، یعنی آیه 68 سوره «المؤمنون» با کلیدواژه های مناسبِ سوره های مکی، به بخش اوّل قرآن، یعنی «تصدیق ماقبل» اشاره می کند. یعنی آن قسمتی از قرآن که مربوط به گذشته و معرفی امّت های گذشته و نحوه برخورد آنها با انبیای الهی و کتاب های آسمانی گذشته است. لذا تأکید می کند که: «آیا آنها در این سخن تدبّر نمی کنند تا ببیند چیزی که برای آنها آمده، شبیه همان چیزی است که برای پدرانشان و برای امّت های گذشته نیز آمده است.» در آیه سوم، یعنی آیه 82 سوره «النّساء» نیز به هر دو بخش قرآن اشاره می کند و می فرماید: «آیا اینها در قرآن تدبّر نمی کنند تا بدانند اگر قرآن از سوی غیر خدا نازل شده بود دارای اختلافات زیادی بود؟» درواقع این آیه به هماهنگی کامل بین بخش اول و بخش دوم قرآن اشاره دارد؛ یعنی بخشی که تصدیق «ماقبل» می کند با بخشی که معرفی «مابعد» و معرفی آینده می کند. لذا اگر تدبّر کنند، اذعان می کنند که هیچگونه اختلاف و ناهماهنگی بین این دو بخش وجود ندارد. در اصل بخش اوّل قرآن مقدمه برای معرفی بخش دوم و برای معرفی آینده است. لذا در چهارمین آیه، یعنی در آیه 24 سوره مبارکه «محمد صلی الله علیه و آله » با تأکید و توبیخ بیشتری می فرماید: «پس آیا اینها در قرآن تدبّر نمی کنند؟ یا مگر بر قلب های آنان قفل ها زده شده؟» کاملاً مشخص است که چقدر تأکید و توبیخ دارد و چقدر این چهار آیه مرتبط و هم موضوع و هماهنگ با هم اند. مشخص است که ملاحظه سیر نزول تدریجی، نقش کلیدی در فهم همین چهار آیه دارد. درواقع دقّت در سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، فهم آیات را برای مخاطب آسان می کند. این نکته در مورد بقیه سوره های قرآن نیز صادق است. تا سوره های مکی تدبّر و فهمیده نشود، سوره های مدنی به درستی فهمیده نمی شوند. سوره های مکی نیز خودشان پیش نیاز و پس نیاز هم اند. این مطلب در بسیاری از سوره ها به سادگی مشهود است. اگر 86 سوره مکی تدبّر نشود، نمی توان فهمید که «الذینَ یُؤمنونَ بِما اُنزِلَ الیکَ و ما اُنزِلَ مِن قَبلِکَ»⁽¹⁾در ابتدای سوره بقره یعنی چه؟ آیا مؤمنین باید به کتاب تورات و انجیل که اکنون با اختلاف و تحریف زیادی نزد پیروان این کتاب هاست، ایمان بیاورند؟ آیا منظور این است؟ پس منظور از آنچه که بر تو نازل شد و آنچه که قبل از تو نازل شد چیست؟ به طور مشخص متّقین باید به چه چیزی ایمان بیاورند؟

16. نقش «تدبّر قرآن» در زندگی بشر

نتیجه و ثمره عینی تدبّر قرآن برای زندگی فردی و اجتماعی انسان ها چیست؟ آیا لازم است که تک تک افراد در قرآن تدبّر کنند؟ تدبّر در قرآن چه دستآورد مهمی برای زندگی بشر به ارمغان می آورد؟ آیا تدبّر قرآن می تواند پاسخ درستی به سؤالات اساسی و مهم بشر ارائه دهد؟ نظر قرآن در مورد حاکم و رهبر جامعه اسلامی خصوصاً و حاکم و رهبر جامعه جهانی عموماً چیست؟ آیا تدبّر قرآن، می تواند تحلیل جامعی از حوادث سیاسی و پیچیده جهان امروز ارائه دهد؟ آیا قرآن، فقط کتاب «سنت های تاریخ» است یا به حوادث آینده جهان نیز اشاره دارد؟ قرآن، چگونه آینده ای را برای بشریت پیش بینی می کند؟ نظر قرآن در مورد ساختار سیاسی و مؤلفه های لازم برای تمدن و حکومت جهانی چیست؟ آیا قرآن، فقط احکام و دستورات اخلاق فردی است یا برای اداره جامعه بشری نیز برنامه دارد؟ قرآن، نقش مردم در تشکیل حکومت اسلامی را چگونه ترسیم می کند؟ آیا مردم در انتخاب رهبران و حاکمان جامعه خویش نقش دارند یا رهبر، انتصابش الهی است؟ قرآن، چه مدل و چه ساختار سیاسی برای اداره جوامع بشری پیشنهاد می کند؟ قرآن، چه راهکاری برای حل و فصل اختلافات احتمالی پیرامون مصداق رهبر و حاکم اسلامی ارائه می دهد؟

اینها سؤالات بسیار مهم و دقیقی است که در مسیر تدبّر کامل قرآن، پاسخ مناسبی برای آنها می یایم. همین قدر بدانیم که «تدبّر قرآن» مربوط به چنین مسائل و فهم چنین موضوعات مهمی است. درواقع اینها مسائل مربوط به موضوع اصلی قرآن و مربوط به آیات محکمات است که بخش قابل توجّهی از آیات قرآن را به خود اختصاص داده است.

17. نظر و دیدگاه ائمه علیهم السلام در خصوص «تدبّر در قرآن»

نظر پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت علیهم السلام در خصوص «تدبّر قرآن» چیست؟ آیا این مسیر و روشی که به عنوان «علم تدبّر قرآن» در این پژوهش مطرح شده است، مورد تأیید روایات صادر شده از ائمه علیهم السلام است؟ به طور کلّی آیا روایات ائمه علیهم السلام مقدم است یا تدبّر در آیات قرآن؟ آیا با تدبّر قرآن می توان به ریشه و دلایل برخی روایات صادر شده از معصومین علیهم السلام رسید؟ آیا در خصوص تمامی آیات قرآن می توان شأن نزول یا روایت و احادیثی از ائمه معصومین علیهم السلام پیدا نمود؟ آیا این بزرگواران همه آیات قرآن را

تفسیر نمودند؟ آیا ائمه علیهم السلام تأکیدی بر «تدبّر قرآن» داشته اند؟

اولاً مبانی «علم تدبّر»، در فرازی از خطبه غدیر خم - این خطبه از اسناد و منابع معتبر شیعه و اهل سنت تحقیق شده است،- کاملا معلوم است.

ثانیاً حضرت علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه نیز به این روش تدبّر، اذعان و اشاره فرمودند.

ثالثاً بسیاری از روایات مهم و کاربردی ائمه علیهم السلام ، بعد از تدبّر در آیات قرآن قابل فهم و آسان می شوند. درواقع از مسیر تدبّر در قرآن به مبانی و معانی دقیق بسیاری از روایات ائمه علیهم السلام دست می یابیم. و این، به مقصود قرآن و هم به دیدگاه ائمه علیهم السلام که فرمودند: «احادیث و سخنان ما را به قرآن عرضه کنید ...»⁽¹⁾کاملاً هماهنگ است. علاوه بر این، به عنوان مثال می توان اشاره نمود که از چهار خطبه باقی مانده از صدیقه طاهره حضرت فاطمه زهراسلام الله علیها، در دو خطبه به تدبّر قرآن تأکید و به طور خاص آیه 24 سوره محمد صلی الله علیه و آله را تلاوت و تأکید فرمودند. در خطبه معروف فدکیه، خطاب به حاکمان و سران تکیه زده بر منسب اسلام بعد از رحلت پیامبر اسلام، فرمودند: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» (محمد،24) خُب، اینها می بایست در قرآن تدبّر کنند تا به چه حقیقتی برسند؟ این جدّی ترین سؤال مطرح شده است که در این پژوهش به طور خاص به آن پرداخته شد و موضوع و متعلّق تدبّر قرآن را مشخص نمود.

18. نهج البلاغه و تدبّر قرآن

در اینجا لازم است مجدداً به خطبه 158 نهج البلاغه اشاره شود که حضرت علی علیه السلام در خصوص پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند:

«ارسَله علی حینِ فَترةٍ مِنَ الرُسُل و طَولِ هَجعَةٍ مِنَ الاُمَم و اِنتقَاضِ مِنَ المُبرَم فَجاءَهُم بِتصدیقِ الذی بَینَ یَدیه و النُورِ المُقتَدی بِه، ذلک القرآن، فَاستَنطِقُوهُ و لَن یَنطِقَ⁽²⁾و لکن اُخبِرکُم عَنه: أَلا اِنَّ فیه عِلمَ ما یَأتِی و حَدیثَ عنِ الماضِی و دواءَ دائکم و نظمَ ما بَینِکم.»

«خداوند او (پیامبر اسلام) را در روزگاری به رسالت فرستاد که پیامبری نبود و سال ها بود که مردم در خواب غفلت به سر می بردند و رشته استوار دین از هم گسیخته بود. پس پیامبربا کتابی که تصدیق کننده کتاب های آسمانی پیش بود و نوری که باید به آن اقتدا شود، به سوی مردم آمد. آن نور قرآن است پس آن را به سخن درآورید. ولی هرگز سخن نمی گوید. امّا من شما را از آن خبر می دهم: بدانید که علم آینده و خبر گذشته و داروی دردتان و نظام

زندگیتان در قرآن است.»⁽¹⁾

در این خطبه، قرآن و رسالت پیامبر اسلام به دو بخش تقسیم شد، یک بخش تصدیق ما قبل و یک بخش نوری که باید مورد اقتدا واقع شود. یعنی نوری که می بایست توسط مردم پیروی و اطاعت بشود. سپس مجدداً همین دو بخش را به صورت، «عِلمِ مَا یَأتِی» یعنی؛ علمِ پیرامون آنچه در آینده اتفاق می افتد. و «حدیثِ عنِ الماضی» یعنی خبرهای گذشته، دسته بندی نموده و فرمود: «ذلک القرآن، فَاستَنطِقُوهُ ...» «آن، قرآن است، پس او را به سخن درآورید.»⁽²⁾

مستنطق یعنی بازجو، کسی که با سؤالات خود متهم را به سخن وامی دارد تا راز درونش را فاش کند. همچنین در غررالحکم از بیان حضرت علی علیه السلام آمده است که: «مَن اَحسَنَ السُؤال، عَلِمَ»⁽³⁾«کسی که نیکو بپرسد، عالِم بشود.» از همین جا متوجّه روشی ساده، قابل فهم و همگانی برای «تدبّر قرآن» شده ایم که در فصل های بعد، این روش ساده به صورت عملی و کاربردی انجام خواهد شد.

19. عبارات مشابه

فرق عبرت، تفکر، تعقل و ... با «تدبّر قرآن» چیست؟ آیا «تدبّر قرآن» یعنی فقط فکر کردن و اندیشیدن در مورد هر آیه؟ آیا مُتَعلّق و موضوع تفکر و تعقلِ مطرح شده در قرآن، با موضوع «تدبّر قرآن» یکی است یا موضوع اینها با هم متفاوت است؟ آیا «تدبّر قرآن» همان برداشت از آیات قرآن است؟ و ...

در سوره مبارکه المؤمنون، یعنی دومین سوره ای که آیه تدبّر در آن نازل شد، دقیقاً بعد از آیه تدبّر، به صورت زیر، کلیدواژه های «تشکر»، «تعقل»، «علم» و «تذکر» بکار رفته شد و متعَلّق و موضوع هرکدام از آنها نیز معین و به ارتباط بین آنها اشاره شد:

«وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ وَ الأفْئِدَةَ قَلِیلا مَا تَشْکُرُونَ» مؤمنون 78

وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الأرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ 79

وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ 80

بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الأوَّلُونَ 81 قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَابًا وَ عِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ 82 لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَ آبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِیرُ الأوَّلِینَ 83

قُلْ لِمَنِ الأرْضُ وَ مَنْ فِیهَا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ 84

یَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَکَّرُونَ 85

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ 86 سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ 87

قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لا یُجَارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ 88

سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ 89

این آیات، در فصل های بعد و در تدبّر کامل سوره المؤمنون توضیح داده می شوند. ولی به صورت خلاصه می توان نتیجه گرفت که تفکر، تعقل، تذکر، تشکر، علم و عبرت هرکدام دارای متعَلّق و موضوع مشخصی است و معمولاً مربوط به مخلوقات طبیعی عالم هستی است. لکن موضوع تدبّر، یک موضوع و حقیقت خاص و منحصر به فرد است که با این موارد، کاملاً متفاوت است. علاوه بر این، واژه تفکر و تعقل در آیات متعددی بکار برده شد که برخی مرتبط با موضوع تدبّر است. لکن برخی دارای موضوعات مستقلی است که با موضوع آیات تدبّر ارتباط مستقیم ندارد. در واقع برخی آیات قرآن، مخلوقات متعددی را برای تفکر، تعقل، اندیشیدن، متذکر شدن و عبرت گرفتن، پیشنهاد و به انسان ها تأکید می نماید که در آنها تعقل و تفکر کنید و از آنها عبرت بگیرید. در اصل تفکر و تعقل مربوط به پدیده های طبیعی و غیر طبیعی با موضوع مشخصی است و در همه جا مربوط به تدبّر نیست؛ درحالی که تدبّر مربوط به «موضوع اصلی قرآن» است که با کلیدواژه های خاصی در اغلب سوره های قرآن تکرار و از اجمال به تفصیل بیان شده است. البتّه در تدبّر، از تعقل و تفکر نیز به نحو اعلی استفاده می شود. به عنوان نمونه، آیات زیر بخشی از آیاتی است که واژه تفکر و تعقل در آنها بکار رفته است و دارای موضوعاتی مرتبط و غیر مرتبط با موضوع اصلی قرآن است که باید در جای مناسب خود (در سوره مربوطه) بررسی شوند:

«أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرّ وَ تَنْسَوْنَ أَنفُسَكُمْ وَ أَنتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ» (البقره، 44)

«وَ مَا الْحَيَاهُ الدُّنْيَآ إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الآخِرَةُ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ» (الانعام،32)

«يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَ ما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَ الانْجِيلُ إِلا مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ» (آل عمران، 65)

«يا قَوْمِ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ أَجْرِيَ إِلا عَلَي الَّذِي فَطَرَنِي أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (هود، 51 )

«إِنَّآ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيّاً لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» (يوسف، 2)

«إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِيّاً لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» (الزّخرف، 1- 4)

«لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فيهِ ذِكْرُكُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (الانبياء، 10)

«أُفٍّ لَكُمْ وَ لِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (الانبياء، 67)

«وَ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (المومنون، 80)

«وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقي أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (القصص، 60)

«ثُمَّ دَمَّرْنَا الآخَرِينَ وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (الصّافات، 36 تا 38)

«قَدْ بَيَّنّا لَكُمُ الاياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ» (الحديد، 17)

آیاتی از قرآن که به تعقل، تفکر، تذکر و عبرت گرفتن از مخلوقات عالم تأکید نموده، بیش از این است. لکن اغلب دارای موضوع و متعلق خاصی است و هر آیه سفارش به تفکر و تعقل در یک موضوع مشخصی نموده که برخی از آنها با موضوع تدبّر کاملاً متفاوت است؛ لکن برخی نیز کاملاً مرتبط با موضوع تدبّر است. به عنوان مثال، آیه 4 سوره الزّخرف و آیه 10 سوره مبارکه الانبیاء کاملاً مرتبط با موضوع اصلی قرآن و موضوع علم تدبّر است:

کلیدواژه «ذکر» در آیات محکمات

«لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فيهِ ذِكْرُكُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (الانبياء، 10)

«همانا ما نازل کردیم کتابی را که در آن «ذکر» شما است، پس آیا نمی اندیشید؟»

همانگونه که در قسمت موضوع علم تدبّر به اختصار اشاره شد، کلیدواژه «ذکر» یکی از کلیدواژه های مرتبط با موضوع اصلی قرآن و مرتبط با آیات محکمات است. این آیه به صراحت تأکید می کند که؛ ای مخاطبین قرآن! «ذکر» شما در این کتاب آمده است، پس آیا تعقّل نمی کنید؟

قبلا به واژه «ذکر» در سوره مبارکه الزّخرف نیز اشاره شد و معلوم شد که «ذکر» همان «علیّ حکیم علیه السلام » در آیات محکمات است:

«حم (1) وَ الْكِتابِ الْمُبينِ (2) إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (3) وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ (4) أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ (5)»

کلیدواژه های مشترک و مشابه، بین آیه 10 الانبیاء و آیات ابتدایی سوره مبارکه الزّخرف به صورت زیر است:

(الانبیاء)= (الزّخرف)

اکنون کلیدواژه های مشترک و مشابه بین آیه 10 الانبیاء و آیه تدبّر، یعنی 29 «ص» را بررسی کنیم:

(الانبیاء، 10) =(29 ص)

واژه مشترک بین هر دو آیه، «نزول کتاب» است که در سوره الانبیاء خطاب به مخاطبان قرآن است.

«ذکر» چیست که در کتاب برای ما آمده است و باید پیرامون آن تعقل و تدبّر نمود؟ پس درواقع تعقّل، تدبّر و تذکر می بایست پیرامون «ذکر» خودمان باشد. لذا می توان گفت که تدبّر، یک امر مجزا با موضوع مشخص است. اگرچه در «تدبّر قرآن» از تفکر، تعقل و اندیشدن نیز به نحو احسن و در حدّ اعلی استفاده و مایه عبرت و تذکر نیز می شود؛ لکن حقیقتی که با «تدبّر قران» به دست می آید، و موضوعی که قرآن فقط پیرامون آن دستور به تدبّر داده است، یک حقیقت مقدسی است که؛ توجّه و تدبّر نکردن در آن، باعث مهجوریت قرآن و خانه نشین شدن «ولایت»، «ذکر» و «علی حکیم علیه السلام » می شود.

20. نکته آخر

در پایان، تذکر این نکته نیز لازم است که تدبّر، خواندنی و انجام دادنی است و فقط شنیدنی نیست. تا مخاطبان قرآن خودشان حداقل یک مرتبه قرآن را بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها، دقیق و درست تدبّر نکنند، توضیحات و توصیفات دیگران تأثیر عمیق و اثر چندانی بر آنان ندارد. هر کسی باید خودش تدبّر کند تا زیبایی و حلاوت قرآن را بچشد. این سؤال های تدبّری که در اینجا مطرح شد، باید برای شما نیز ایجاد و مطرح بشود، تا زیبایی و لذّت فهم و درک قرآن چشیده شود.

با استعانت از خداوند متعال و توسل به ذوات مقدس ائمه معصومینسلام الله علیهم اجمین خصوصاً حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام که این بخش در ایام ولادت آن امام عزیز در ماه رجب 1445 آغاز شد، در فصل های بعد، اکثر آیات چهار سوره «ص»، «المؤمنون»، «النّساء» و «محمد صلی الله علیه و آله » به طور دقیق، بررسی موضوعی و تدبّر می شود تا آنچه در این فصل تحت عنوان کلیات، در خصوص تدبّر قرآن گفته شد، به صورت عملی معلوم و مشخص گردد.

فصل دوم:تدبّر کامل سوره «ص»

مقدمه:

همانگونه که گذشت واژه تدبّر و مشتقات آن، فقط در چهار آیه و چهار سوره از قرآن نازل شد. عقل و منطق حکم می کند که ابتدا این چهار سوره بررسی و تدبّر شود تا معلوم شود که به چه علّت در این چهار سوره به «تدبّر قرآن» دستور داده شد؟ آیا نکته و مطلب خاصی در این سوره ها وجود دارد که فقط در آنها به تدبّر در قرآن دستور داده شد؟ اساساً در این چهار سوره پیرامون چه موضوعی باید تدبّر بشود؟ آیا منظور قرآن از دستور و امر به تدبّر، فقط اندیشیدن، تعقل و تفکر کردن و عبرت گرفتن از برخی موضوعات متعددی است که قرآن به آنها اشاره نمود؟ هدف و مقصود خداوند از این دستور چیست؟ آیا اگر پیرامون هر موضوعی در قرآن تفکر بشود، در واقع تدبّر شده است یا فقط باید پیرامون موضوع خاصی تفکر بشود؟ و ده ها سؤال دیگر که به ذهن خطور می کند. اکنون به تفصیل هریک از آیات چهارگانه بررسی، تجزیه و تحلیل و تدبّر می شود تا معلوم گردد منظورخداوند از دستور به تدبّر در این آیات چیست؟

فلسفه و دلیل نزول قرآن

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ» (ص، 29)

«كتاب مباركى كه به سوى تو فرستاديم تا در آيات آن تدبّر كنند و خردمندان پند گيرند.»

این، نخستین آیه ای است که به تدبّر در قرآن اشاره نمود. این آیه به صراحت، تدبّر در آیات کتاب آسمانی را فلسفه و دلیل نزول قرآن معرفی می کند. مفسر بزرگ قرآن، علامه طباطبایی رحمت الله علیه ، فرمودند: «حرف (لام) در (لِيَدَّبَّرُوا) برای تعلیل و بیان علت و دلیل نزول قرآن است.»⁽¹⁾

این آیه بین ماجرای حکومت حضرت داود و فرزندش حضرت سلیمان علیهم السلام آمده است. قطعاً آنچه در آیات قبل و آیات بعد نازل شد، و آنچه در این سوره پیرامون این دو پیامبر الهی، بیان شد، نمی تواند بی ارتباط با موضوع تدبّر در آیه 29 باشد. حتماً نکته مهمی در این سوره و در ماجرای پدر و پسر وجود دارد که بین آنها، تدبّر را به عنوان فلسفه و دلیل نزول قرآن معرفی نمود. مخاطب و همچنین فاعل (لِيَدَّبَّرُوا) چه کسانی اند؟ می دانیم که این سوره در ابتدای بعثت و در مکه نازل شد. (يَدَّبَّرُوا) فعل مضارع سوم شخص جمع است؛ در آن زمان، مخاطب این جمله چه کسانی بودند؟ و اکنون، مخاطب و فاعل این آیه چه افرادی اند؟ آیا همه افراد می بایست در قرآن تدبّر کنند؟ کدام بخش از آیات را تدبّر و چگونه تدبّر کنند؟ در آیات قرآن، تدبّر کنند تا به چه حقیقتی برسند؟ آیا این آیه، بی ارتباط و مستقل از آیات قبل و بعد است؟ اگر سوره «ص» کامل تدبّر نشود و منظور، مقصود و موضوع اصلی این سوره معلوم نشود، آیا می توان منظور این آیه را متوجّه شد؟ می دانیم که تا آن زمان فقط 38 سوره از قرآن نازل شده بود، منظور از کتاب، کدام کتاب است؟ در کدام آیات کتاب باید تدبّر نمود؟ آیا همه آیات این 37 سوره ای که قبل ازسوره «ص» نازل شد، باید تدبّر بشوند؟ یعنی آیا لازم است که سیر نزول تدریجی سوره های قرآن در هنگام تدبّر ملاحظه شود؟ آیا باید سوره های قبل نیز تدبّر بشوند یا فقط سوره هایی که بعد از این می آید، باید تدبّر شوند؟ به راستی چرا این آیه در سوره دیگری نازل نشد؟ مگر چه نکته مهمی در این سوره وجود دارد که این آیه در آن نازل شد؟

جالب است بدانیم که در تمام 37 سوره ای که بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن قبل از سوره «ص» نازل شد، به زندگی هیچ یک از انبیای الهی اشاره ای نشد؛ و این نخستین مرتبه و نخستین سوره است که به نام و زندگی پیامبران اشاره می کند. در سوره های قبل، مکرر به طاغوت های زمان برخی انبیاء الهی

اشاره شد؛ لکن به زندگی فردی یا اجتماعی هیچ یک از آنان اشاره نشد. به راستی چرا نخستین پیامبرانی که در قرآن معرفی می شوند، حضرت داود و حضرت سلیمان علیهم السلام ، آن هم جنبه حکومتی و زندگی سیاسی آنهاست؟

همانگونه که در ابتدای این ماجرا آمده است، مخاطب آیه، شخص پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله است: «اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ» «(اى پيامبر اسلام!) بر آن چه (طاغوت های زمان تو) مىگويند شكيبا و صبور باش و بندهى ما داود را ياد كن كه صاحب قدرت بود و همواره به سوى ما اوّاب و بازگشت کننده بود.»

پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله در مقابل سخن چه کسانی می بایست صبر کند؟ و چرا باید حضرت داود را یاد کند؟ از یادآوری این ماجرا و از این آیات چه نکته ای باید دریافت شود؟ پیام این آیات برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و برای مخاطبان قرآن چیست؟ مسلمانان و مردم زمان های بعد می بایست چه پیامی از این آیات برداشت و دریافت نمایند؟ مسلمانان باید این آیات و این ماجرای حکومت حضرت داود و حضرت سلیمان علیهم السلام را تدبّر کنند تا به چه حقیقتی برسند؟ آیا قرار است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز حکومت تشکیل بدهد؟ آیا قرار است فرزند یا فرزندانی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز جانشین او بشوند؟ آیا مردم باید توجّه داشته باشند که ممکن است پیامبران نیز در حکومت از یکدیگر ارث ببرند؟ آیا باید در قرآن نسبت به جانشین بعد از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله کنجکاو و پرسش گر بود؟ آیا باید با تفکر و توجّه در فلسفه و هدف از خلقت آسمان و زمین متوجه منشأ مشروعیت ولایت و رسالت شد؟ آیا باید متوجه باشند که شبیه حکومت بی نظیر داود و سلیمان علیهم السلام توسط افرادی از خاندان پیامبر اسلامصلی الله علیهم اجمعین نیز در روی زمین ایجاد خواهد شد؟ پس مسلمانان می بایست چه چیزی از این سوره مبارکه دریافت و متوجّه بشوند؟ قطعاً برای دانستن پاسخ این سؤالات، لازم است این سوره را کامل تدبّر و بررسی موضوعی نمائیم تا ببینیم مقصود خداوند از تدبّر در این کتاب چیست؟

فراز بندی و کشف موضوعات سوره «ص»

فراز اوّل: مقدمه سوره

یازده آیه نخست این سوره، همانند مقدمه سوره، به برخورد طاغوت های زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله اشاره و به گونه ای زیبا با سوره های قبل پیوند برقرار نمود:

«ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ»1 «بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَ شِقاقٍ»2 «كَمْ أَهْلَكْنا

مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنادَوْا وَ لاتَ حِينَ مَناصٍ»3 «وَ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ وَ قالَ الْكافِرُونَ هذا ساحِرٌ كَذَّابٌ»4 «أجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ»5 «وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هذا لَشَيْءٌ يُرادُ»6 «ما سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ»7 «أَ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ»8 «أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ»9 «أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُما فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ»10 «جُنْدٌ ما هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ»11

«صاد، و به قرآن دارای ذِکر سوگند. آرى، كسانى كه كفر ورزيدند، در سركشىِ سخت و مخالفت شديدى هستند. چه بسيار اقوام پيش از اين ها كه هلاكشان كرديم، پس فرياد زدند، ليكن (چه سود) كه زمان، زمان فرار نبود. و تعجب كردند كه هشدار دهندهاى از خودشان به سراغشان آمده و كافران گفتند: اين، جادوگرى دروغگو است. آيا او به جاى معبودهاى متعدّد، يك معبود قرار داده است؟ البتّه كه اين، چيز بسيار عجيبی است! ملأ از كافران، (صاحبان تبلیغات و صاحبان زرق و برق، راه افتادند و به مردم گفتند:) برويد و بر پرستش خدايان خود پايدار بمانيد كه اين، آن چیزی است که از شما خواسته شد. ما اين مطالبی (که این پیغمبر می گوید) را در آيين اخير (نياكان يا آيين مسيحيّت) نشنيدهايم، اين آيين جز آيينى ساختگى نيست. آيا از ميان همهى ما، «ذِکر» فقط بر او نازل شده است؟ (اينها بهانه است) بلكه آنان نسبت به «ذِکرِ» من، در شك هستند. آرى، آنان هنوز عذاب مرا نچشيدهاند. مگر گنجينههاى رحمت پروردگار عزيز و بخشندهى تو در اختيار آنان است (تا آنگونه که آنان مىخواهند وحی نازل شود)؟ يا مگر حكومت آسمانها و زمين و آن چه ميان آنهاست، از ايشان است؟ پس به وسيلهى امكاناتى كه دارند بالا بروند (و رشته كار را بدست گيرند و از نزول وحى بر كسى كه ما مىخواهيم جلوگيرى كنند). آنان لشگر كوچكى از احزابِ شكست خورده هستند.»

سؤالات تدبّری:

منظور از قرآنِ دارای «ذکر» چیست؟ «ذکر» چیست؟ آیا فقط منظور تذکر و یاد خداست یا منظور حقیقتِ دیگری است؟ این قرآن به چه چیز مهمی تذکر می دهد؟ طاغوت های زمان پیامبر اسلام چه افرادی بودند؟ منظور از کافران در آیه 4 چه کسانی است؟ «وَ انْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هذا لَشَيْءٌ يُرادُ»6 ملأ و چشم پُرکن ها و صاحبان ثروت و قدرت در زمان پیامبر اسلام چه کسانی بوند؟ چه ارتباط

تشکیلاتی بین ملأ و کافران وجود دارد؟ آیا ملأ، به تعبیر امروزی، همان سلبریتی ها و صاحبان تبلیغات و صاحبان زرق و برق و تأثیرگذاران بر افکار عمومی جامعه هستند؟ «وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِكُمْ» مگر ملأ، پرستش چه نوع خدایانی را از مردم خواسته بودند که خطاب به مردم می گویند: «وَ اصْبِرُوا عَلى آلِهَتِكُمْ إِنَّ هذا لَشَيْءٌ يُرادُ» «بر پرستش خدایان خودتان استقامت کنید زیرا این آن چیزی است که از شما خواسته شده.» چه کسانی از مردم خواسته بودند که خدایان قبلی خود را پرستش کنند؟ پرستش خدایان متعدد، خواسته و دستور چه کسی بود؟ آیا طاغوت ها به مردم دستور بت پرستی و طاغوت پرستی را می دادند؟ به طور مشخص اینها چه کسانی اند؟ آیا پیامبر و مسلمانان نخستین، آنها را می شناختند؟ «ما سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ إِنْ هذا إِلَّا اخْتِلاقٌ» «ما در امّت های قبل، چنین سخنی که این پیامبر می گوید را نشنیده ایم، این سخنی ساختگی و من درآوردی است!» مگر آنها با ادیان گذشته آشنا بودند که اینچنین اظهار نظر نمودند؟ آیا آنها یهودی بودند که با کتاب های قبلی آشنایی داشتند؟ امّا اصل مشکل و اصل حرف این است که می گویند: «أ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذابِ» «آيا از ميان همهى ما، «ذِکر» فقط بر او نازل شده است؟» پس ما چکاره ایم؟ چرا «ذکر» بر ما نازل نمی شود؟ امّا منظور از ذکر چیست؟ آیا منظور قرآن است؟ یا منظور پیام قرآن است؟ آیا اینها با خود پیامبر مشکل داشتند یا با «ذکری» که برای بعد از خودش آورد مشکل داشتند؟ مگر سخن پیامبر اسلام چه بود که آنها می گفتند چرا بر ما نازل نمی شود؟ مگر آنها چه چیزی از نزول سوره های قبل متوجه شده بودند؟ آیا آنها می خواستند که فروعات و احکام دینی مثل نماز و روزه بر آنها نازل بشود!؟ یا اینکه آنها تجربه انبیای گذشته را داشتند و می دانستند که با رسالت پیامبر اسلام قرار است چه امر مهمی اتفاق بیفتد؟

آیا آنها معنا و حقیقت «ذکر» را می دانستند که طبق آیه چشم زخم در سوره مبارکه القلم، به محض شنیدن «ذکر» می خواستند پیامبر را چشم بزنند؟ «لًیُزلقونکً بابصارِهِم لَمّا سَمِعُ الذکر» «ای پیامبر! وقتی که آنها ذکر را شنیدند، چنان خیره خیره به تو نگاه می کردند که نزدیک بود تو را چشم بزنند.»⁽¹⁾مگر «ذکر» چیست که آنها با

شنیدن آن به پیامبر خیره خیره نگاه می کردند و می خواستند او را چشم بزنند؟ این «ذکر»، چه ارتباطی با شخص پیامبر اسلام دارد؟ این «ذکر»، چه ارتباطی با مالک بودن خداوند بر آسمان و زمین دارد؟ درواقع مرکز ثقل این آیات، کلیدواژه «ذکر» است. تا ببینیم آیا بین کلیدواژه «ذکر» و آیه تدبّر در این سوره ارتباطی وجود دارد؟

فراز دوم: مصداق و نمونه هایی از طغیانگران

همانگونه که گذشت، قبل از سوره «ص»، 37 سوره نازل شده بود که جنبه ای از موضوع اصلی قرآن در آنها معرفی شد و چند مرتبه به طغیانگران زمان انبیای گذشته اشاره نمودند؛ البتّه بدون اینکه به زندگی فردی یا سیاسی اجتماعی پیامبران هیچ اشاره ای داشته باشد؛ فقط به رفتار و تکذیب و طغیان طاغوت ها اشاره داشتند. سوره «ص» نیز همانند سوره های قبل، در ادامه به چند نمونه و مصداق از انسان های طغیانگر در زمان انبیای گذشته اشاره می کند:

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَ عادٌ وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتادِ12 وَ ثَمُودُ وَ قَوْمُ لُوطٍ وَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ أُولئِكَ الْأَحْزابُ13 إِنْ كُلٌّ إِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ فَحَقَّ عِقابِ14 وَ ما يَنْظُرُ هؤُلاءِ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً ما لَها مِنْ فَواقٍ15 وَ قالُوا رَبَّنا عَجِّلْ لَنا قِطَّنا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسابِ16

«پيش از اينها نیز قوم نوح و عاد و فرعونِ صاحب قدرت، انبيا را تكذيب كردند. (همان گونه كه) قوم ثمود و لوط و اصحاب بيشه (قوم حضرت شعيب) آنان نيز احزابى بودند (كه انبيا را تكذيب كردند). هر يك از اين گروهها، رسولان را تكذيب كردند و عذاب الهى در مورد آنان تحقّق يافت. گويا اين كفّار جز صيحهاى هلاكت بار كه به دنبالش بازگشتى براى آنان نيست، انتظار ندارند. و (لذا با تمسخر و غرور) گفتند: «پروردگارا! سهم ما را (از عذاب) هرچه زودتر قبل از روز قيامت به ما بده».

سؤالات تدبّری:

قوم پیامبران گذشته چرا آنها را تکذیب می کرند؟ آیا همه افراد زمان های گذشته پیامبران خود را تکذیب می کردند یا فقط افراد خاصی چنین برخوردی داشتند؟ آنها چه چیز را تکذیب می کردند؟ آیا رسول و نبی بودن پیغمبران را تکذیب می کردند یا سخن و پیام آنها را تکذیب می کردند؟ آیا فقط خداوندِ یگانه ای که پیامبران معرفی می کردند را تکذیب می کردند یا پیام خدا را منکر می شدند؟ اساساً رسالت انبیای الهی چه بود؟ آنها می خواستند چه کنند؟ آیا پیامبران در امور سیاسی نیز دخالت می کردند؟ آیا آنها

با حکومت ها و قوانین حاکم بر جامعه مخالفت داشتند یا فقط اخلاق و احکام فردی را به مردم می آموختند؟ آیا دین، امری فردی است یا پدیده ای سیاسی اجتماعی است؟ پس چرا آنها پیامبران را تکذیب می کردند؟ مگر تکذیب آنها چگونه بود که موجب نزول بلای آسمانی و عذاب الهی می شد؟

فراز سوم: آغاز ماجرای حکومت حضرت داود علیه السلام

اکنون برای نخستین بار به نام و زندگی پیامبری از پیامبران الهی اشاره و خطاب به پیامبر گرامی اسلام می فرماید:

«اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ»17 إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ18 وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ19 «وَ شَدَدْنا مُلْكَهُ وَ آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطابِ»20

«(اى پيامبر اسلام!) بر آن چه مىگويند شكيبا باش و بندهى ما داود را ياد كن كه صاحب قدرت بود، و همواره بازگشت کننده به سوى ما بود. همانا ما كوهها را رام كرديم تا در شامگاهان و بامدادان، همراه او تسبيح گويند. و پرندگان را (نيز) گرد آورده (و تسخير او كرديم) تا همگى به داود رجوع كننده باشند. و فرمانروايى و حكومت او را استوار داشتيم و به او حكمت و داورى عادلانه و فيصله بخش (ولایت مطلقه) داديم.»

سؤالات تدبّری:

براستی چرا نخستین پیامبری که قرآن معرفی می کند، حضرت داود علیه السلام و زندگی سیاسی و حکومت بی نظیر او است؟ چرا به جنبه های دیگری از زندگی او اشاره نشد؟ چرا از همان ابتدا به حکومت و ولایت مطلقه او اشاره نمود؟ آیا بازگشت موجودات عالم به داود علیه السلام ارتباطی با موضوع بازگشت انسان به سوی خدا دارد که در سوره های قبل - سوره العلق و القلم،- به صورت موضوع اصلی نازل شد؟⁽¹⁾

نکته: آیا طرح چنین سؤالاتی، کمک به تدبّر در قرآن نمی کند؟ آیا جز با سؤال کردن، می تواند به علوم دست یافت؟ آیا منظور حضرت علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه که فرمودند: «ذلکَ القرآن، فَاستَنطِقُوهُ،...» همین است که قرآن را با سؤال کردن و پرسش نمودن می توان فهمید؟ جالب است که خداوند خودش نیز ماجرا را با یک سؤال ادامه می دهد:

فراز چهارم: اصل ماجرا

«وَ هَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ»21 «إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ»22 «إِنَّ هذا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَكْفِلْنِيها وَ عَزَّنِي فِي الْخِطابِ»23

«و آيا ماجراى آن دادخواهان (شاکی و متشاکی، دو نفر که با هم دعوا و اختلاف داشتند،) كه از ديوار محراب (داود) بالا رفتند، به تو رسيده است؟ آن گاه كه (ناگهانى) بر او وارد شدند؛ و او از (مشاهدهى) آنان به هراس افتاد. شاكيان گفتند: نترس، ما دو نفر درگير شدهايم و يكى از ما، بر ديگرى تعدّى نموده است؛ پس بين ما به حقّ داورى كن و ستم روا مدار و ما را به راه راست راهنمايى فرما.» «اين، برادر من است كه براى او نود و نه ميش و براى من تنها يك ميش است، امّا (او به من) مىگويد: آن يك ميش را هم به من واگذار و در گفتگو بر من غلبه نموده.»

«وَ هَلْ أَتاكَ ...»، به راستی چرا این ماجرا را به صورت سؤالی آغاز نمود؟ چرا از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله سؤال می کند که آیا به تو رسید ماجرای ...؟ آیا می خواهد روش تدبّر در قرآن را نیز گوشزد کند؟ آیا با سؤال کردن می توان آیات قرآن را فهمید؟ آیا سؤال پرسیدن، نقش اصلی در تدبّر قرآن دارد؟ آیا سؤال کردن و تحلیل کردن، ما را به فهمیدن پاسخ نزدیک می کند؟ دقّت بشود که فقط سؤال از ماست و نه پاسخ، یعنی سؤال از ما و پاسخ از قرآن است. پس سعی بشود سؤالات درست و منطقی خودمان را دقیقاً پیرامون موضوع مطرح شده در هر آیه بپرسیم و بررسی کنیم تا ببینیم آیا ادامه آیات پاسخی برای سؤالات ما دارد یا نه؟

فراز پنجم: عکس العمل حضرت داود علیه السلام به دعوای دو متخاصم

«قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ وَ إِنَّ كَثِيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَلِيلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راكِعاً وَ أَنابَ24 فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَ حُسْنَ مَآبٍ 25

«(داود بلافاصله) گفت: حقّا كه او با درخواست افزودن گوسفند تو به ميشهاى خودش به تو ستم كرده است و البتّه بسيارى از شريكان، بعضى بر بعضى ستم مىكنند، مگر كسانى كه ايمان آورده و عمل شايسته انجام مىدهند و آنان كم هستند و داود متوجّه شد كه ما او را (با اين صحنه و طرح نزاع) آزمايش كرديم، پس، (از قضاوت خود قبل از شنيدن سخن

طرف مقابل پشيمان شد و) از پروردگارش آمرزش خواست و به ركوع در افتاد و توبه و انابه كرد. پس ما آن (قضاوت عجولانه) را بر او بخشيديم و البتّه براى او در نزد ما مقام قرب و عاقبت نيك است.»

قطعاً اگر حضرت داود علیه السلام از مدعی سؤال می کرد و فوری قضاوت نمی کرد و جواب نمی داد، شاید به گونه دیگری بحث دنبال می شد. اینکه به جای سؤال کردن و پرسیدنِ دلایلِ ادعا و - به اصطلاح حقوقی- پرسیدن دلایل مُنکِر و متشاکی، فوری پاسخ داد، آیا همین باعث نشد تا حضرت احساس کند که دچار فتنه و آزمایش شده است؟ امّا این مسئله، چه کمکی به امر تدبّر قرآن می کند؟ آیا نمی آموزد که فقط سؤال بپرسید و به هیچ وجه از خودتان پاسخ ندهید؟ پس منظور از طرح این داستان در این سوره چیست؟ آیا فقط می خواهد اصول قضاوت را متذکر شود و در مقام بیان اصول قضاوت است؟ این سوره در مقام بیان چه حقیقتی است؟ آیا فقط می خواهد همین نکات ریز مرتبط با قضاوت را یاد بدهد؛ یا در مقام بیان حقیقت مهم دیگری است؟ اگرچه ظاهر آیات نکات متعددی از ریزه کاری ها و جزئیات آئین دادرسی و قضاوت را اشاره می کند، لکن سؤال این است که هدف اصلی قرآن در این سوره چیست؟ اکنون به ادامه ماجرا دقت کنید:

فراز ششم: حکومت جهانی حضرت داود علیه السلام

«يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ» 26

«اى داود! همانا ما تو را در زمين جانشين قرار داديم، پس ميان مردم به حقّ داورى و حکومت كن و از هواها (از طاغوت ها) پيروى نكن كه تو را از راه خدا منحرف مىكند. البتّه كسانى كه از راه خدا منحرف مىشوند برايشان عذاب سختى است به خاطر آن كه روز قيامت را فراموش كردند.»

چرا خداوند بعد از یک قضاوت زود هنگام توسط داود علیه السلام فوراً او را به مقام «خلیفة اللهی در زمین»⁽¹⁾رساند؟ «فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ» یعنی چه؟ آیا یعنی فقط بین مردم قضاوت کند یا منظور این است که داود علیه السلام باید حکومت تشکیل بدهد؟ راه خدا

چیست؟ آیا راه خدا همان تشکیل حکومت الهی در زمین است؟ منظور از «وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى» چیست؟ آیا منظور هوای نفس است یا منظور طاغوت است؟ آیا به او گوشزد می کند که مراقب عدم پیروی از طاغوت باشد که طاغوتیان مانع تشکیل حکومت الهی می شوند یا تأکید می کند که مراقب هوای نفس خودش باشد؟

لطفاً فوراً در مقام جواب دادن به سؤالات برنیائید، مطمئن باشید که در جای خودش مشخص و معلوم می شود که منظور از این آیات چیست؟

فراز هفتم: مبنای مشروعیت نظام ولایی

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ»27 «أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ2 أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ»28

«و ما آسمان و زمين و آن چه را ميان آنهاست بيهوده نيافريديم، اين، پندار كسانى است كه كفر ورزيدند، پس واى از آتش (دوزخ) بر كسانى كه كافر شدند! آيا كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردهاند همانند فسادگران در زمين قرار مىدهيم، يا اهل تقوا را مانند فاجران قرار مىدهيم؟»

پیام روشن این دو آیه برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و همچنین برای مخاطبان قرآن چیست؟ اولاً بیهوده و باطل نبودن خلقت آسمان و زمین چه ارتباطی با حکومت جهانی حضرت داود علیه السلام دارد؟ ثانیاً چه پیامی برای مؤمنین و متّقین دارد؟ چرا علاوه بر مؤمنین، لفظ متّقین را نیز اضافه کرد؟ آیا همان یک لفظ کافی نبود؟ مؤمنین و متّقین چه کسانی اند؟ آیا اینها قرار است همانند حضرت داود علیه السلام صاحب حکومت و صاحب قدرت جهانی بشوند؟ آیا آنها جانشینان خداوند بر روی زمین هستند؟ به طور مشخص اینها چه افرادی اند؟ آیا این مؤمنین و متّقین جزو فرزندان رسول گرامی اسلام اند؟ کافران، مفسدین فی الارض و فُجّار چه کسانی اند؟

چرا دو جریان متّقین و مجرمین⁽¹⁾

أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ (35) ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (36) ... «همانا براى متّقین نزد پروردگارشان باغهاى پر نعمت است. آيا ما مسلمانان را همچون مجرمین قرار مىدهيم؟»

مجرمین چه کسانی هستند؟ گویا این آیات، نیاز به تدبّر دارد زیرا می فرماید:

فراز هشتم: اولین آیه تدبر

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ»29

«(اين) كتاب مباركى است كه به سوى تو فرستاديم تا در آيات آن تدبّر كنند و خردمندان پند گيرند.»

چه کسانی و چگونه در آیات این کتاب تدبّر نمایند؟ تدبّر نمایند تا به چه حقیقتی برسند؟ چرا این آیه و این نکته در این سوره و دقیقاً بعد از ماجرای حکومت حضرت داود علیه السلام و بعد از این دو آیه نازل شد؟ آیا اینکه ماجرای حکومت داود علیه السلام را در آیات قبل مبهم نازل نمود، هدف این بود که ما سؤال بپرسیم و روش تدبّر را یاد بگیریم؟ آیا با سؤال نمودن به تدبّر می رسیم؟ شیوه و روش تدبّر در قرآن چیست؟ چگونه در قرآن تدبّر کنیم؟ با تدبّر به دنبال چه چیزی باشیم؟ آیا به دنبال فهم جزئیات آیات باشیم یا در صدد فهم کلیّات آن باشیم؟ چرا خداوند خودش جزئیات ماجرای حضرت داود علیه السلام را واضح بیان نکرد؟ چرا جزئیات ماجرای حضرت داود علیه السلام اینقدر مبهم و پیچیده است؟ آیا با تدبّر می توان جزئیات را فهمید؟ آیا فهمیدن جزئیات ماجرا برای ما مهم است یا فهمیدن کلیّات؟ حقیقتاً متعَلَق تدبّر کدام است؟ کلیّات ماجرا؟ یا جزئیات آن؟

منظور از کلیّات، این است که بدانیم بعد از 37 سوره، و بعد از اینکه چندین مرتبه به طاغوت ها اشاره نمود و نام هیچ پیامبری برده نشد، چرا نخستین بار به زندگی سیاسی حضرت داود علیه السلام اشاره نمود؟ چرا دقیقاً در اینجا مخاطبان را به تدبّر در قرآن امر کرد؟ چرا دقیقاً در اینجا به هدفمند بودن آسمان و زمین اشاره کرد؟ چرا به جریان متّقین اشاره نمود؟ چرا متّقین را در مقابل مجرمین و کافران معرفی کرد؟ چرا بلافاصله بعد از آیه تدبّر، به ماجرای سیاسی و حکومت موروثی حضرت سلیمان علیه السلام اشاره نمود؟ اینها کلیّات این آیات و این ماجراهاست که باید تدبّر بشوند.

امّا جزئیات، یعنی اینکه بدانیم آن دو نفر متخاصم، کی بودند؟ آیا مرد بودند یا زن؟ پیر بودند یا جوان؟ مسلمان بودند یا کافر؟ جن بودند یا اِنس؟ سیاه بودند یا سفید؟ اینها چگونه وارد محراب حضرت داود شدند؟ نماز ظهر بود یا نماز صبح؟ نماز مستحبی بود یا واجب؟ مسجد بود یا منزل؟ چرا داود علیه السلام ترسید؟ سپس آن دو نفر کجا رفتند؟ داود علیه السلام از کجا متوجه شد که دارد آزمایش می شود؟ و چندین سؤال

دیگر از جزئیات ماجرا که البته خداوند اگر مقصودش گفتن داستان بود، خودش می توانست آنها را ساده و روان توضیح دهد، ولی توضیح نداد. پس گویا خداوند قصد ندارد قصه بگویید.⁽¹⁾همچنین، نکته مهم دیگر این است که آیا تدبّر مربوط به فهمیدن کلیّات ماجراست یا مربوط به اندیشیدن در جزئیات آن؟ آیا می توان گفت که کلیّات را باید با تدبّر فهمید و جزئیات را با تفسیر؟

فراز نهم: ماجرای حکومت حضرت سلیمان علیه السلام

اشاره

«وَ وَهَبْنا لِداوُدَ سُلَيْمانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ»30

«و ما به داود، سليمان را بخشيديم، او چه خوب بنده اى بود، زيرا كه بسيار به درگاه ما روى مىآورد (بسیار بازگشت کننده به خدا بود).»

نکته: «إِنَّهُ أَوَّابٌ» توبه، بازگشت از گناه است و نوبه و اِنابه، بازگشت از غفلت است. افرادی همچون انبیاء و ائمه معصومین علیهم السلام ، هرچند هیچ گناهی نداشته، لکن به اقتضای انسان و بشر بودنشان ممکن است دچار اِقبال و اِدبار قلب بشوند، لذا از ویژگی های بارز انبیای الهی اِنابه و همواره و بسیار بازگشت کننده بودن به خداست. این مطلب نشانگر هماهنگی بی نظیر بین موضوع اصلی قرآن از نخستین سوره تا آخرین سوره های قرآن است. «اِنِّ الی رَبّکَ الرُجعی» (علق، 8)

دوران آقازادگی حضرت سلیمان علیه السلام

«إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ»31 «فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ32 رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ»33

«آن گاه كه عصرگاهان اسبان چابك تندرو بر سليمان عرضه شد (و او مشغول سان ديدن بود). پس سليمان گفت: من اين اسبان را به خاطر پروردگارم (و براى جهاد با كفّار) دوست دارم. (سان ديدن ادامه داشت) تا آنكه اسبان از ديدگان او پنهان شدند. (پس دستور داد) اسبان را نزد من بازگردانيد (تا بار ديگر آنها را ببينم) پس شروع كرد (به نوازش كردن اسبان و) تا ساقها و گردنهاى اسبان را دست مىكشيد.»

نکته دقیق دیگری که در این آیات وجود دارد، پیچیدگی، ابهام و چند بُعدیِ بودنِ مطالب است. ریزه کاری های این دو ماجرای پدر و پسر، از ظرافت ها و پیچیدگی های خاصی برخوردار است که به سادگی نمی توان مقصود اصلی جملات را فهمید. گویا

خداوند می خواهد به مخاطب بفهماند که هدف، بیان قصه و داستان نیست وگرنه خودش آن را ساده و قابل فهم نازل می نمود. گویا هدف این است که مسلمانان و مخاطبان قرآن کلیّات و اصلِ منظور و مقصود خداوند از بیان چنین ماجراهایی را با تدبّر متوجّه بشوند؛ حتّی اگر جزئیات داستان را متوجه نشوند. زیرا ریزه کاری ها و جزئیات هیچ دخالتی در اصل موضوع و مقصود گوینده از این ماجرا ندارد.

گویا هدف، فهمیدن این است که: چرا برای نخستین بار این دو ماجرا در خصوص حکومت این دو پیامبر عزیز آنهم خطاب به پیامبر عزیز اسلام نازل می شود؟ چرا ماجرای پیامبران دیگری نازل نشد؟ چرا ماجرای حکومت این دو پدر و پسر؟ چرا نکته های دیگر و ماجراها و داستان های دیگری بیان نشد؟

فهمیدن سه آیه بعد، بسیار دشوار است: «إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِناتُ الْجِيادُ»31 «فَقالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ32 رُدُّوها عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْناقِ»33

«آن گاه كه عصرگاهان اسبان چابك تندرو بر او عرضه شد، پس گفت: همانا من دوست دارم حبُّ الخیر را به خاطر ذکر پروردگارم. تا آنكه از ديدگان او پنهان شدند. (پس دستور داد) آن را نزد من بازگردانيد، پس شروع كرد دست کشیدن به ساقها و گردنها.»

ساختار جملات به گونه ای پیچیده بیان شده که به سادگی منظور اصلی آیه فهمیده نمی شود، خُب، چرا؟ چرا مثل بقیه آیات، ساده و معمولی بیان نشد؟ چرا اینقدر با ضمیر و مبهم بیان شد؟ ممکن است جز امام معصوم علیه السلام کسی اصل ماجرا و ریزه کاری های آن را نداند؛ و دانستن ریزه کاری های داستان نیز در کلّیت موضوع هیچ تأثیری ندارد. لذا ممکن است این آیات، متشابهات باشند و نیاز به تفسیر داشته باشند؛ لکن اصل ماجرا جزو محکمات است و با تدبّر فهمیده می شود که مقصود خداوند از بیان این ماجرا با چنین وضعیتی که بیان شد چیست؟

آزمایش حضرت سلیمان علیه السلام

«وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمانَ وَ أَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً ثُمَّ أَنابَ34 قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ هَبْ لِي مُلْكاً لا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ»35

«و به راستى ما سليمان را آزموديم و بر تخت او جسدى افكنديم پس به درگاه خدا انابه و توبه كرد.» «و گفت: پروردگارا! مرا بيامرز و به من فرمانروايى و ملكى عطا كن كه پس از من سزاوار هيچ كس نباشد، همانا تو بسيار بخشندهاى.»

فتنه و آزمایش حضرت سلیمان علیه السلام چه بود؟ خداوند چگونه او را آزمایش نمود؟ چرا یک جسد را بر تخت او افکند؟ این جسد مربوط به چه کسی بود؟ چرا حضرت سلیمان علیه السلام با دیدن آن جسد اِنابه و گریه کرد؟ چرا دقیقاً در همین لحظه دعا کرد که «خدایا مُلک و سلطنتی به من بده که بعد از من احدی سزاوار و شایسته آن نباشد»؟ واقعاً چرا چنین دعایی کرد؟ آیا آن جسد مربوط به پدرش حضرت داود علیه السلام بود؟ اگر نه، پس چه ارتباطی بین آن جسد و تخت سلیمان و دعای ایشان وجود دارد؟ اگر منظور، جانشینی بعد از داود علیه السلام نیست، و اگر جسد مربوط به حضرت داود علیه السلام نبود، پس با بودن پدر و حکومت بی نظیر او، و با وجود خلیفه بودن حضرت داود و فصل الخطاب بودن او، چگونه حضرت سلیمان علیه السلام درخواست چنین حکومتی را از خداوند می نماید؟ به درستی آیا ما با سؤال کردن، به تدبّر و فهم آیات نزدیک نمی شویم؟ آیا روش تدبر اینگونه نیست؟ آیا نمی خواهد با اشاره به جسد، بحث ارث و جانشینی در حکومت و ... را گوشزد نماید؟ پس هدف چیست؟

مستجاب شدن دعای سلیمان علیه السلام و حکومت بر جنّ و انس

«فَسَخَّرْنا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخاءً حَيْثُ أَصابَ»36 «وَ الشَّياطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ»37 «وَ آخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ»38 «هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسابٍ»39 «وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَ حُسْنَ مَآبٍ»40

«پس ما باد را مسخّر او ساختيم كه به فرمان او هر كجا مىخواهد به نرمى و آرامى حركت كند. و جنهاى سركش را (مسخّر او ساختيم) هر بنّا و غوّاصى از آنها را. و گروه ديگرى از جنها كه در غل و زنجير (و تحت سلطهى او) بودند. (گفتيم:) اين بخشش بىحساب ماست، به هر كس مىخواهى ببخش يا امساك كن. و براى او نزد ما مقامى شايسته و سرانجامى نيك است.»

آیا این آیات می خواهد نمونه ای ایدآل از حکومت مطلقه خلیفه خدا در روی زمین را معرفی کند؟ مقصود خداوند از بیان این ماجرا چیست؟ آیا مسلمانان نباید در این سوره و در این دو ماجرای داود و سلیمان علیهم السلام تدبّر کنند تا بفهمند انبیای الهی نیز از هم ارث می برند؟ اگر مسلمانان در این سوره تدبّر می کردند آیا به جانشینی حضرت علی علیه السلام برای بعد از پیامبر شبهه وارد می کردند؟ آیا اگر در این سوره تدبّر می کردند، در ماجرای غصب فدک به ارث بردن از پیامبر اشکال می کردند؟ قطعاً با تدبّر در این سوره نکات بسیار مهمی برای امّت اسلام روشن می شود. به هرجهت ماجرای شگفت انگیز

حکومت این پدر و پسر در این سوره به پایان رسید، لکن سوره ادامه دارد و در ادامه به زندگی سخت و مشقت بار حضرت ایّوب علیه السلام اشاره می کند:

فراز دهم: ماجرای زندگی حضرت ایوب علیه السلام

باز مجدداً خطاب به شخص پیامبر عزیز اسلام می فرماید: «وَ اذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ» «یاد کن بنده ما ایّوب را»؛ لکن در اینجا بخشی از زندگی سخت و دشوار حضرت ایّوب علیه السلام را کاملاً متفاوت با آن دو ماجرای قبلی بیان می کند. زیرا در آنجا به حکومت و زندگی پر ناز و نعمت آن دو پدر و پسر اشاره نمود و در اینجا به زندگی فردی، خانوادگی و سخت و مشقّت بار حضرت ایّوب علیه السلام اشاره می کند:

«وَ اذْكُرْ عَبْدَنا أَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ»41 ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ42 «وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَ ذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ»43 «وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ»44

«و بندهى ما ايّوب را ياد كن، آن گاه كه پروردگارش را ندا داد كه: شيطان مرا به رنج و عذاب افكنده است. (به او گفتيم:) پاى خود را بر زمين بزن (تا از زير پاى تو چشمهاى جارى كنيم) اين چشمهى آبى خنك براى شستشو و نوشيدن است.» «و ما بر اساس رحمت خويش خانوادهاش را (كه در اثر بيمارى سخت و طولانى، از او جدا شده بودند) به او بخشيده و برگردانديم و همانند آنها را به آنان افزوديم (و بستگانش را توسعه داديم) تا براى خردمندان پندى باشد. (و او را از بن بست تعهّدى كه كرده بود نجات داديم. او سوگند ياد كرده بود كه به خاطر تخلف همسرش ضربهاى شلاق به او بزند ليكن چون همسرش وفادار بود به او گفتيم:) دستهاى از شاخههاى نازك گياه به دست خود بگير و با آن بزن تا (بدن همسرت آزرده نشود) و سوگند را مشكن. ما ايّوب را صابر يافتيم، چه بندهى خوبى كه بسيار توبه و انابه دارد.»

در این داستان نیز، ضمیرها زیاد و پیچیدگی بسیار است که به سادگی نمی توان جزئیات آن را فهمید. «ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ» جملات چقدر پیچیده و مبهم است!؟ «وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَ ذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ» «اهلش را به او بخشیدیم، و مثل آن را،» واقعاً پیچیده است. خب، منظور چیست؟ «وَ خُذْ بِيَدِكَ ضِغْثاً فَاضْرِبْ بِهِ وَ لا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ» «بگیر با دستت دسته ای از گیاه را! بزن با آن، و سوگند نشکن،» چقدر پیچیده است!؟ خُب، چه چیز را بگیرد؟ برای چه

بزند؟ به چه کسی بزند؟ کدام سوگند را نشکند؟ اینها هیچ کدام با فقط فکر کردن در آیه مشخص نمی شوند مگر اینکه کسی چون انبیاء و اولیای الهی بتوانند از این جزئیات پرده بردارند. لکن، گویا دانستن یا ندانستن این نکاتِ جزئی، در فهمیدن اصل مقصود خداوند از بیان ماجرا، نقشی ندارد. بلکه کلیّات با تدبّر فهمیده می شود و جزئیات با تفسیر. مهم این است که با پرداختن به جزئیات و نکات و برداشت های تفسیری، از اصلِ ماجرا و اصلِ هدف و مقصودی که در بیان قصه وجود دارد غافل نشویم. تدبّر یعنی در یک داستان گیر نکنیم، بقیه داستان ها را نیز بخوانیم و همه را با هم بررسی کنیم تا ببینیم مقصود خداوند از بیان چنین داستانهایی چیست؟ هدف و مقصود خداوند از بیان ماجرای حکومت و زندگی شاهانه داود و سلیمان و بعد بلافاصله بیان زندگی سخت و مشقت بار حضرت ایوب علیه السلام چیست؟ آیا ماجرای زندگی حضرت ایوب علیه السلام با زندگی سخت ائمه علیهم السلام بعد از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ارتباطی دارد؟ لطفاً ادامه آیات دقت شود:

فراز یازدهم: ماجرای زندگی دیگر انبیاء

در واقع تاکنون فقط به زندگی سه نفر از پیامبران الهی اشاره نمود که دو نفر از آنها پدر و پسر بودند و پسر از پدر حکومت را به ارث برد؛ و نفر سوم، زندگی شخصی سخت و مشقّت باری داشت. و در ادامه به صورت کاملاً خلاصه فقط به نام برخی از پیامبران الهی دیگر اشاره می کند:

قدرت و بصیرت شرط نبوت و حکومت

«وَ اذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهِيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَ الْأَبْصارِ»45 «إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ»46 «وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ»47 «وَ اذْكُرْ إِسْماعِيلَ وَ الْيَسَعَ وَ ذَا الْكِفْلِ وَ كُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ»48

«و بندگان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را كه داراى قوّت و بصيرت بودند ياد كن.» «همانا ما آنان را با خلوص ويژهاى كه يادآور سراى قيامت بود خالص كرديم.» «و آنان در پيشگاه ما از برگزيدگان و نيكانند.» «و اسماعيل و يَسَع و ذوالكفل را كه همه از نيكانند، ياد كن.»

جالب است که در اینجا نیز، این انبیاء، پدر و پسر و نواده هم هستند، در اصل دو خاندان را معرفی نمود؛ یکی آل داود علیه السلام و دیگری آل ابراهیم علیه السلام ؛ لکن آل ابراهیم را از دو شاخه معرفی می کند، یک شاخه ابراهیم، اسحاق، یعقوب؛ و شاخه دیگر، ابراهیم، اسماعیل،

یَسَع و ذی الکفل. خب، چرا؟ می دانیم که پیامبر اسلام از شاخه اسماعیل علیه السلام است؛ و با بیست نسل به ایشان می رسد. فعلاً این نکته را داشته باشیم تا ببینیم در سوره های بعد چه نتیجه ای از معرفی این دو خاندان گرفته می شود؟

فراز دوازدهم: منظور از «ذکر» جریان «متقین» است

همانگونه که در آیه اوّل فرمود: «ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ» اکنون گویا می خواهد منظور و مقصود خداوند از «ذکر» و «قرآن دارای ذکر» را تبیین نماید؛ لذا می فرماید:

«هذا ذِكْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ»49 «جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ»50 «مُتَّكِئِينَ فِيها يَدْعُونَ فِيها بِفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَ شَرابٍ51 وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ أَتْرابٌ52 هذا ما تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ53 إِنَّ هذا لَرِزْقُنا ما لَهُ مِنْ نَفادٍ54

«اين ذکر است و البتّه براى متّقین بازگشتگاهى نيكو (بعد از مرگ) خواهد بود.» «باغهاى جاودانهاى كه درهايش به روى آنان گشوده است. در آن جا (بر تختها) تكيه مىزنند (و) ميوههاى فراوان و نوشيدنى در آن جا طلب مىكنند.» «و در كنارشان همسرانى است كه به شوهرانشان چشم دوخته و همسالند.» «اين است آن چه براى روز حساب به شما وعده داده مىشود.» «اين رزق ماست كه براى آن پايانى نيست.»

«ذکر» همین ماجرای متّقین است. و «قرآنِ دارای ذکر» یعنی همین قرآنی که دارای ماجراهای مربوط به متّقین است. امّا آیا قرآن «ذکرهای» دیگر و «ماجرای متّقین» دیگر را نیز بیان می کند؟ «ذکرِ» بعد از پیامبر و متّقینِ بعد از پیامبر اسلام کیست؟ آیا قرآن در ادامه و در سوره های بعد «ذکرِ متّقینِ بعد از پیامبر اسلام» را معرفی می کند؟ همانگونه که بعداً در آیه 10 سوره الانبیاء نازل می شود: «لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فيهِ ذِكْرُكُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ»⁽¹⁾آیا «ذکر» ما و «ذکر» زمان ما نیز در قرآن معرفی شده است؟

مطابق آنچه در سوره قلم تحت عنوان «وَ اِن یَکاد» آمده است: «و َإِنْ یَکَادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ وَ یَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ51 وَ مَا هُوَ إِلا ذِکْرٌ لِلْعَالَمِینَ»(52)

آیا کافران بر اساس کتاب های آسمانی قبل و بر اساس سنّت های الهی، همین حقیقت را از «ذکر» متوجّه شده بودند که با شنیدن آن از زبان مبارک پیامبر عزیز اسلام می خواستند او را چشم بزنند؟ یعنی آیا آنها چون متوجّه شده بودند که از فرزندان و

نسل همین شخص (پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله ) قرار است برای تا روز قیامت «ذکر» (رهبر، امام و حاکم بر جهان) معرفی بشود، لذا می خواستند او را چشم زخم بزنند؟ پس چرا با شنید «ذکر» می خواستند او را چشم بزنند؟ مگر «ذکر» چیست؟

«ذکر»، یکی از کلیدواژه های مرتبط با موضوع اصلی قرآن و مرتبط با آیات محکمات و مرتبط با آیاتی است که باید تدبّر بشوند. پس همانگونه که مقام معظم رهبری فرمودند، حقیقتاً قرآن لغت معنا دارد، فرهنگ لغتِ اختصاصی دارد. قرآن خودش واژگان خودش را معنا می کند. ملاحظه نمودید که صرفاً با بررسی معنای لغوی و اصطلاحی واژگان قرآنی نمی توانیم به معنای واقعی آنها پی برد. زیرا در فرهنگ لغت عرب و در همه اقوام عرب زبان، واژه «ذکر» به معنای «یاد، خاطره، ستایش، نام و ...»⁽¹⁾است. درحالی که لغات و واژگان در فرهنگ متعالی قرآن دارای معانی بلند و متعالی خاصی است که فقط با تدبّر در قرآن فهمیده می شوند. مطمئن باشید که چنین نمونه هایی در آیات محکمات قرآن فراوان است؛ و در آینده این حقیقت برایمان روشن می شود که حتّی بدون «تدبّر در قرآن» نمی توان به یک ترجمه واقعی، درست و کاملی از قرآن دست یافت.

فراز سیزدهم: سرنوشت طغیانگران

آنچه در این «ذکرها» و ماجراهای متّقین و انبیای الهی در آیات قبل دیده اید، اینها پاداش و فرجام متّقین بود. «هذا ذکرٌ» و این هم آخر و عاقبت و فرجام کار طغیانگران:

«هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ»55 «جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ»56 «هذا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَ غَسَّاقٌ57 وَ آخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ»58

«اين (پاداش بهشتيان) و البتّه براى طغيانگران بازگشتگاه بدى است.» «دوزخى كه در آن وارد مىشوند، چه بد آرامگاهى است.» «اين آب داغ و چركابى است كه بايد آن را بچشند.» «و (جز اينها) كيفرهاى ديگرى از همان نوع براى آنان است.»

جریان «متّقین» دقیقاً در مقابل جریان «طغیانگران» قرار دارد؛ دو جریان مستمر و طولانی. ملاحظه نمودید که چقدر هماهنگی و پیوستگی در قرآن وجود دارد!؟ از نخستین سوره های قرآن، یعنی از سوره العلق و القلم این موضوع به زیبایی تمام به

این صورت آغاز شد:

كَلاَّ إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى6 أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى7 إِنَّ إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى8 [سوره العلق]

إِنَّ لِلْمُتَّقِینَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِیمِ34 أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِینَ کَالْمُجْرِمِینَ35 [سوره القلم]

اکنون همین موضوع با تفصیل بیشتری در این سوره نیز دنبال و در ادامه، وارد بررسی سرنوشت طغیانگران و پیروان آنها می شود:

فراز چهاردهم: سرنوشت پیروان طاغوت

«هذا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ»59

«(به سران دوزخى و طاغوت ها در دوزخ گفته مىشود:) اينها گروهى (از پيروان شما) هستند كه همراه شما وارد مىشوند، (آنها مىگويند:) خوش آمدى براى آنان نيست، زيرا كه آنان وارد دوزخ شدند.»

دعوای طغیانگران و پیروان آنها

«قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ»60

«(آنان به طاغوت های خود) گويند: بلكه خوش آمد بر شما مباد كه شما اين عذاب را براى ما پيش فرستاديد، پس چه جايگاه بدى است.»

«قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ»61

«گويند: «پروردگارا! هر كس اين عذاب را براى ما فراهم ساخته، پس در آتشِ عذابِ او دو برابر بيفزا».»

چقدر خطاست که اگر بخواهیم موضوعاتی همانند عذاب و عقاب را به صورت مستقل و مجزا تفسیر کنیم. می بینید که نخستین بار آیه عذاب در سوره القلم و دقیقاً در نتیجه و در ادامه ماجرای صاحبان باغ و کاملاً پیوسته و مرتبط با موضوع اصلی در سوره علق نازل شد: «کَذَلِکَ الْعَذَابُ وَ لَعَذَابُ الآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ» اکنون در اینجا نیز عذاب و عقاب کاملاً مرتبط و در ادامه ماجرای طغیانگران بیان می شود: «هذا وَ إِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ» پس خطاست اگر بخواهیم بحث عذاب و عقاب را به صورت موضوعی مستقل و بدون توجّه به آیات ماقبل آن، در قرآن دنبال کنیم.

فراز پانزدهم: محاسبات غلط و جنگ ادراکی طغیانگران

گویا طغیانگران در دنیا، جریان متّقین را، اشرار و محور شرارت می نامیدند. [همانگونه

که امروزه آمریکا و صهیونیست، انقلاب اسلامی ایران، حزب الله، انصار الله و جبهه مقاومت را محور شرارت می نامند و در مجامع خود ساخته بین المللی قطع نامه های ضد انسانی بر علیه اینها صادر می کنند.] این آیات به صراحت بیان می دارد که طغیانگران در دوزخ به دنبال اشرا می گردند؛ یعنی همان مؤمنین و متّقین و انقلابیونی که در دنیا در مقابل سیاست های طغیانگرانه آنها می ایستادند:

«وَ قالُوا ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ»62 «أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ63 «إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ»64

«و گويند: چرا مردانى که ما آنان را از اشرار مىشمرديم (در اين جا) نمىبينيم؟» «آيا ما (به ناحقّ) آنان را به مسخره مىگرفتيم (و امروز آنها اهل بهشتند، پس چرا) چشمان ما به آنها نمىافتد.» «همانا مجادلهى اهل آتش يك واقعيّت است.»

حقیقتاً پیوند و ارتباط این آیات با آیات قبل که ماجرای حکومت حضرت داود و سلیمان علیهم السلام را بیان کرد، چیست؟ این آیات چه پیامی برای مخاطبان قرآن دارد؟ مخاطبان با «تدبّر در این آیات» به چه حقیقتی می رسند؟ تدبّر این آیات چه نقشی در زندگی آنها دارد؟ این آیات چه پیامی برای بشریت دارد؟ امروزه چه کسانی، و چه افراد و چه جریاناتی را به ناحق به عنوان اشرار معرفی می کنند؟ طاغوت های زمان ما کیستند؟ و جریان متّقینِ زمان ما چه افرادی اند؟ آیا همین یک سوره معیار و میزان مشخصی برای تشخیص حقّ و باطل به بشریّت ارائه نمی دهد؟

فراز شانزدهم: نتیجه گیری (آیات متشابهات)

«قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ»65 «رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ»66 «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ»67 «أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ»68 «ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ»69 «إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ»70

«بگو: من فقط بيم دهندهام و هيچ معبودى جز خداوند يكتاى قهار و مقتدر نيست.» «پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است، نفوذناپذير و بسيار آمرزنده.» «بگو: او خبر بزرگى است، كه شما از او رويگردانيد.» «براى من نسبت به عالم بالا هيچ آگاهى نبود، آن گاه كه (درباره او با يكديگر) مجادله مىكردند.» «به من چيزى وحى نمىشود مگر از آن رو كه من هشدار دهندهاى آشكارم.»

ای پیامبر عزیز اسلام! شما در ملأ اعلأ به چه چیزی علم نداشتید؟ آیا به همین

دعوایی که بین طاغوت ها و پیروان آنها در دوزخ صورت گرفته علم نداشتید تا اینکه وحی آن بر شما نازل شد؟ یا اینکه قرار است یک دعوایی در آینده صورت بگیرد که قرآن آن را به شما وحی نموده است؟ خُب، دعوای آنان بر سر چیست؟ خدایا شما مردم را به چه چیزی انذار و هشدار می دهید؟ آیا به پیروی نکردن از طاغوت؛ و به شناختن و اطاعت کردن از مؤمنین و متّقین انذار می دهید؟ مؤمنین و متّقینِ بعد از پیامبر تا روز قیامت، تا انتهای تاریخ بشر در این کره خاکی چه کسانی اند؟ آیا قرآن، آنها را به ما معرفی می کند؟ این خبر بزرگ پیرامون چیست؟ «قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ»67 «أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ»68 آیا مردم از داستانهای قرآن اعراض و رویگردانی می کنند یا از پیام داستانهای قرآن؟ «او خبر بزرگی است،» یعنی چه؟ چرا با ضمیر «هُوَ» آمد؟ پیام این داستانها چیست؟ «إِذْ يَخْتَصِمُونَ» یعنی چه؟ چه کسانی و بر سر چه چیزی تخاصم و دشمنی می کنند؟ دعوا بر سر چیست؟ شما «نذیرٌ مبینِ» چه هستید؟ آیا موضع و محل دعوا را مشخص می کنید؟ آیا دعوا بر سر جانشین بعد از هر پیامبر بود؟ ای پیامبر! آیا بر سر جانشین شما نیز دعوا خواهد شد؟ مسلمانان را نسبت به چه چیزی هشدار می دهید؟ به اینکه مبادا بر سر «ذکر» و جانشین بعد از پیامبر تخاصم و دعوا کننند؟ آیا «موضوع تدبّر در قرآن» همین «ذکر»، جریان متّقین و مؤمنین و همچنین معرفی طاغوت ها و پیروان طاغوت های مقابل متّقین است؟ آیا سوره های بعد، این جریانات را به ما معرفی می کند؟

فراز هفدهم: ماجرای خلقت حضرت آدم علیه السلام

«إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ71 فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ72 «فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ73 إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ74 قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ75 قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ76 قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ77 وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ77 فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ79 قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ80 إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ81 «قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ82 إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ83 «قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ 84 لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ85

«آن گاه كه پروردگارت به فرشتگان گفت: همانا من آفرينندهى بشرى از گِل هستم.»

«پس همين كه او را نظام بخشيدم و از روح خود در او دميدم، سجدهكنان براى او به خاك افتيد.» «پس فرشتگان همه با هم سجده كردند. مگر ابليس كه تكبّر ورزيد و از كافران بود.» «(خداوند) فرمود: «اى ابليس! چه چيز تو را مانع شد كه براى موجودى كه به دستان قدرت خويش خلق كردم سجده كنى؟ تكبّر كردى يا از بلند مرتبهگانى؟!» «ابليس گفت: «من از او بهترم، مرا از آتش آفريدى و او را از گِل» «خداوند فرمود: «پس از اين درگاه بيرون شو كه تو رانده شدهاى. و همانا لعنت من تا روز رستاخيز بر تو خواهد بود.» «ابليس گفت: «پروردگارا! پس مرا تا روزى كه (خلايق) برانگيخته (و زنده) مىشوند مهلت ده» «(خداوند) فرمود: تو از مهلت يافتگانى، تا روز و زمانى معيّن.» «ابليس گفت: به عزّت تو سوگند كه همه (ى مردم) را گمراه خواهم كرد.» «مگر بندگان تو آنان كه خالص شدهاند.» «(خداوند) فرمود: به حقّ سوگند و حقّ مىگويم: كه جهنّم را از تو و تمام كسانى كه از تو پيروى كنند پر خواهم كرد.»

همانند ماجراهای قبل، این داستان و ماجرای خلقت آدم علیه السلام نیز به عنوان اوّلین فرد از افراد بشر، برای نخستین بار است که براساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن نازل می شود و تاکنون و در 37 سوره ای که قبل از این نازل شد، هیچ اشاره ای به این موضوع نشده بود. این، آغاز ماجرای خلقت آدم علیه السلام است. گویا در سوره های قبل و خصوصاً در همین سوره، استراتژی و نقشه راه و سیاست های کلی و اهداف و برنامه اصلی را به صورت اجمال و خلاصه مطرح نمود و اکنون می خواهد از ابتدای خلقت بشر در این عالم خاکی، همین مسئله و همین چهار جریان مقابل هم را، کم کم و به مرور و از اجمال به تفصیل، در سوره های بعد تبیین و معرفی نماید. خصوصاً که بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، سوره «الاعراف» بعد از سوره «ص»، نازل می شود و در آن سوره نیز بعد از یک مقدمه کوتاه و کاملاً مرتبط با موضوع سوره قبل، دقیقاً همین پانزده آیه را تکرار می کند و سپس چند آیه دیگر از ادامه ماجرای خلقت آدم علیه السلام را به آن اضافه می کند. فقط با این تفاوت که در سوره مخاطب آیات، شخص پیامبر اسلام است: «إِذْ قالَ رَبُّكَ» (ص، 71) لکن در سوره اعراف مخاطب همه افراد بشر هستند: «وَ لَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ» «اعراف 10» «وَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ» «اعراف 11»

تفصیل موضوعات مطرح شده در سوره «ص»، یعنی چهار جریان زیر، در سوره الاعراف نیز دقیقاً ادامه می یابد:

الف) جریان «ذکر»، یعنی متقین، مؤمنین دارای ولایت، انبیاء و جانشینان آنها برای آینده بشر.

ب) جریان پیروان متّقین، که در سوره های بعد (سوره المجادله و المائده) تحت عنوان حزب الله تأیید شده با روحی از خدا و قوم جایگزین معرفی می شوند.

ج) جریان مجرمین، (طاغوت های مقابل جریان اول و دوم،) که در سوره های بعد به عنوان جریان یهود و نصاری که مدعی ولایتند، معرفی می شوند.

د) جریان پیروان طاغوت ها و حزب شیطان و دشمنان خدا و رسول، یعنی کسانی که زیر ولایت طاغوت ها و جریان مجرمین می روند.

فراز هجدهم: مقدمه چینی برای سوره بعد

«قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ86 «إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ»87 «وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ»88

«(اى پيامبر! به مردم) بگو: من از شما (به خاطر رسالتم) هيچ پاداشى طلب نمىكنم و من اهل تكلّف نيستم.» «او جز «ذكّرى» براى جهانيان نيست. و خبرش را (بعد از این) پس از مدّتى خواهيد دانست.»

مسئله پاداش رسالت از همان ابتدای نزول قرآن در سوره القلم مطرح و تاکنون در سوره های مکّی چند مرتبه روی آن تأکید شد. بعداً در سوره شوری، محبت نسبت به خاندان رسالت را به عنوان مزد رسالت پیامبر اسلام معرفی می کند.⁽¹⁾«إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ» او، جز «ذکر» برای جهانیان نیست! خب، «هُوَ»، او کیست؟ او «ذکر» برای عالمیان است یعنی چه؟ آیا اهل بیتی که محبّت نسبت به آنها، مزد رسالت پیامبر است، «ذکر» برای عالمیان است؟

«وَ لَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ» خبر چه چیزی را در آینده نزدیک خواهیم دانست؟ بعد از چه مدتی و در کدام سوره های قرآن خبر «ذکر» برای ما معلوم می شود؟ آیا در آینده سوره ای با آیه تدبّر نازل خواهد شد؟ آیا «ذکر» به ما معرفی خواهد شد؟ آیا محبت به ذکر، مزد رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله است؟ آیا خبرِ این، در آینده خواهد آمد؟

«او، چیزی جز «ذکر» براى جهانيان نيست.» «و این «ذکر» همان حقیقتی است

که وقتی آن را شنیدند آنقدر خیره خیره به پیامبر صلی الله علیه و آله نگاه کردند که نزدیک بود او را چشم بزنند.» پس قطعاً مخاطبان قرآن و یهودیان، تجربه و سابقه چنین مسئله ای را داشتند و می دانستند که وقتی رسولی از سوی خدا مبعوث می شود، پیامش چیست؟ آنها می دانستند که پیامِ اسلام معرفی «ذکر» است. آنها از تجربه ادیان الهی و از تجربه پیامبران گذشته ای که برای بنی اسرائیل آمده بود، می دانستند که «ذکر» چیزی جز معرفی جانشینان بعد از رسول نیست؟ آنها از همان ابتدای نزول قرآن متوجّه حقیقت «ذکرِ قرآن» و «ذکرٌ للعالمین» شده بودند، لذا «و َإِنْ یَکَادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ ...» از دیدن جمال زیبا، یا از دیدن شتران قشنگ، یا از دیدن اموال زیاد، یا دیدن هر چیز دیگری نبود که می خواستند پیامبر اسلام را چشم بزنند، بلکه صرفاً «لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ» چونکه «ذکر» را شنیدند می خواستند او را چشم بزنند و گفتند او مجنون است!! امّا چرا این را گفتند؟ چرا گفتند که او مجنون است؟ چون امر ولایت و «ذکر» بسیار مهم بود و آنها به اهمیّت آن کاملاً واقف بودند؛ لذا گویا باورشان نمی شد شخصی که انبیای گذشته وعده آمدن او و آمدن «ذکر» (ولایتِ نسل و ذریّه بعد از او)، تا روز قیامت را داده اند، یک چنین شخصی مثل پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله است که؛ یتیم و تحت تکفل جناب عبدالمطلب و حضرت ابوطالب بزرگ شده بود. لذا می گفتند این بابا مجنون است! یعنی واقعاً ایشان، آن شخص منتظَر هستند که همه پیامبران آمدن او را بشارت داده اند!؟ مگر چنین چیزی ممکن است!؟ ایشان که از اعراب قریش است!؟ ما فکر می کردیم که او از ما یهودیان است.!!

واژه «ذکر» و مقایسه با سوره الزّخرف

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

حم (1)

وَ الْكِتابِ الْمُبينِ (2)

إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (3)

وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ (4)

أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ (5)

وَ كَمْ أَرْسَلْنا مِنْ نَبِيٍّ فِي الْأَوَّلينَ (6)

وَ ما يَأْتيهِمْ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (7)

فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضى مَثَلُ الْأَوَّلينَ (8)

«... همانا و قطعاً او در اُمُّ الکتاب، (در آیات محکمات) نزد ما علیِّ حکیم است. پس آیا من «ذکر» را از شما صرف نظر می کنم، از این جهت که شما قومی اسراف کار هستید؟ (خیر چنین نمی کنم؛ بلکه «ذکر» را برای شما می گذارم و او را به شما معرفی خواهم نمود، هرچند که شما به او ظلم و اصراف می کنید.) و چه بسیار انبیائی که برای پیشینیان فرستادیم؛ و هیچ پیامبری نیامد، مگر اینکه او را مسخره می نمودند. پس ما نیز قوی تر از این امّت را به همین دلیل هلاک نمودیم و می گذرد بر اینان، آنچه بر گذشتگان گذشت.»

پس کاملاً مشخص است که «ذکر»، حقیقتی غیر از ظاهر قرآن است که متأسفانه در اغلب تفاسیر، به صورت کلی، آن را به معنی قرآن ترجمه نمودند و دقّت نکردند که در این صورت: «ص و القرآن ذی الذکر» یعنی «قرآن دارای قرآن» و این مطلوب خداوند حکیم نیست. بلکه با توجّه به سوره مبارکه الزخرف؛ «ص و قرآن دارای ذکر»، یعنی قرآنِ دارای علی حکیم علیه السلام . قرآنِ معرفی کننده علی حکیم علیه السلام . این، موضوع تدبّر در آیات کتاب است. تا ببینیم سوره های بعد چه می فرماید.

پایان فصل دوم

فصل سوم: تدبّر کامل سوره «المؤمنون»

مقدمه:

واژه تدبّردومین بار در آیه 68 سوره مبارکه المؤمنون نازل شد. این سوره هفتاد و چهارمین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن است. این سوره نیز همانند سوره «ص» در مکه نازل شد. (از 114 سوره قرآن 86 سوره در مکه و 28 سوره در مدینه نازل شد.)

«أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلينَ»المؤمنون، 68

«آيا آنها در اين سخن تدبّر نمی کنند؟ يا مگر چیزی براى آنان آمده كه براى نياكانشان نيامده است؟»

با یک نگاه اجمالی متوجّه می شویم که این آیه از چهار جزء تشکیل شده است؛ جزء اوّل: «یَدَّبّروا» جزء دوم: «القول» جزء سوم: «ما جاءَهُم» جزء چهارم: «ما یأتِ آباءَهُمُ الاوّلین» درواقع معنای ظاهری آیه همین است که در ترجمه آمد: «آيا آنها در اين سخن تدبّر نمی کنند؟ يا مگر چیزی براى آنان آمده كه براى نياكانشان نيامده است؟» امّا این جمله مفهوم دارد، به نظر شما مفهومش چیست؟ آری! مفهومش

این است که: «آیا تدبّر نمی کنند تا بفهمند آن چیزی که برای اینها آمده، برای پدران و گذشتگانشان نیز آمده بود.» نتیجه این است که «آنچه برای اینها آمده، برای پدرانشان نیز آمده بود.» پس درواقع باید اولاً معلوم بشود که چه چیزی برای اینها آمده؟ ثانیاً معلوم بشود که چه چیزی برای گذشتگان اینها آمده؟ ثالثاً تدبّر و بررسی کنیم تا متوجّه بشویم که این دو بخش دقیقاً شبیه هم اند؟

سؤالات تدبّری: «أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلينَ»

اوّلاً منظور کدام سخن و کدام «القول» است که باید در آن تدبّر کنند؟ از «ال» «القول» فهمیده می شود که حتماً قبل از این، سخن مهمی مطرح شده بود که الآن می فرماید: «آیا آنها در این سخن تدبّر نمی کنند (تا بفهمند که) مگر چیزی براى آنان آمده كه براى نياكانشان نيامده است؟» مفهوم جمله این است که؛ «چیزی که برای اینها آمده، که باید در آن تدبّر کنند، برای نیاکانشان نیز آمده بود.» امّا آنها در کدام القول و کدام سخن باید تدبّر کنند تا این نکته را بفهمند؟ آیا منظور چیزی است که در آیات قبل و در همین سوره نازل شد؛ یا چیزی است که در هفتاد و سه سوره قبل نازل شد؟ مگر در آیات قبل چه حقیقتی و چه چیزی نازل شد؟ آنچه بر اینها نازل شد که حتماً می بایست در آن تدبّر کنند چیست؟ ثانیاً چه چیزی بر گذشتگان اینها نازل شد؟ آیا این دو بخش، هر دو در قرآن است؟ آیا از این آیه می توان فهمید که قرآن دو بخش دارد؛ یک بخش در مورد گذشتگان و چیزی که برای گذشتگان نازل شد؛ و یک بخش در مورد حال و آینده است؟ آیا منظور این آیه، فرمایش حضرت علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه است که در خصوص پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

«ارسَله علی حینِ فَترةٍ مِنَ الرُسُل و طَولِ هَجعَةٍ مِنَ الاُمَم و اِنتقَاضِ مِنَ المُبرَم فَجاءَهُم بِتصدیقِ الذی بَینَ یَدیه و النُورِ المُقتَدی بِه، ذلک القرآن، فَاستَنطِقُوهُ و لَن یَنطِقَ و لکن اُخبِرکُم عَنه: أَلا اِنَّ فیه عِلمَ ما یَأتِی و حَدیثَ عنِ الماضِی و دواءَ دائکم و نظمَ ما بَینِکم.»

«خداوند او (پیامبر اسلام) را در روزگاری به رسالت فرستاد که پیامبری نبود و سال ها بود که مردم در خواب غفلت به سر می بردند و رشته استوار دین از هم گسیخته بود. پس پیامبر با کتابی که تصدیق کننده کتاب های آسمانی پیش بود و نوری که باید به آن اقتدا شود، به سوی مردم آمد. آن نور قرآن است پس آن را به سخن درآورید. ولی هرگز سخن نمی گوید. امّا من شما را از آن خبر می دهم: بدانید که علم آینده و خبر گذشته و داروی دردتان و نظام

زندگیتان در قرآن است.»⁽¹⁾

همانگونه که ملاحظه شد، امیرالمؤمنین، علی علیه السلام در این خطبه، قرآن و رسالت پیامبر اسلام را به دو بخش تقسیم نمود، یک بخش تصدیق ما قبل و یک بخش نوری که باید اقتدا بشود. یعنی نوری که می بایست توسط مردم پیروی و اطاعت بشود. سپس مجدداً همین دو بخش را به صورت، «عِلمِ مَایَأتِی» (علم پیرامون آنچه در آینده اتفاق می افتد.) و «حدیثِ عنِ الماضی» (خبرهای گذشته،) دسته بندی نمود و فرمود: «ذلک القرآن، فَاستَنطِقُوهُ ...» «آن، قرآن است، پس او را به سخن درآورید.»

پس اگر مردم در «القول» تدبّر کنند می فهمند آنچه که برای خودشان و برای آینده آمده، «عِلمِ مَایَأتِی»، دقیقاً شبیه همان چیزی است که برای گذشته «حدیثِ عنِ الماضی» نیز آمده است؟

امّا، آیا ابتدا باید در آنچه که بر گذشتگان آمده تدبّر کنند یا اوّل باید در آنچه که برای خودشان و برای آیندگان آمده تدبّر کنند؟ کدام یک از این دو بخش «القول» است؟ آیا فقط یک بخش اینها «القول» است؟ یا هر دو بخش با هم «القول» است؟ یعنی متعَلّق و موضوع تدبّر چیست؟ «القول» که باید در آن تدبّر کنند، چیست؟ آیا باید در آنچه که مربوط به گذشته است تدبّر کنند؟ یا باید در آنچه مربوط به آینده است، تدبّر کنند؟

قطعاً باید اول بدانیم که چه چیزی برای گذشتگان آمده بود؛ امّا منظور از چیزی که برای گذشتگان آمده چیست؟ آیا منظور رسولانی است که برای گذشتگان آمده بود؟ یا منظور کتاب هایی است که برای گذشتگان آمده بود؟ دقیقاً چه چیزی برای گذشتگان آمده بود که دقیقاً عین همان نیز برای اینها و برای آیندگان می آید؟

مخاطب این آیه چه افرادی اند؟ در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله چه افرادی مخاطب این آیه بودند و بعد از پیامبر چه کسانی مخاطب این آیه هستند؟ سخنِ جدید چیست و شبیه کدام سخنی است که بر گذشتگان و بر پدران آنها نازل شده بود؟ مگر پدران اینها دارای دین و آئین بودند؟ آئین پدران اینها چه دینی بود؟ آیا مخاطب این آیه مردم قریش و اعراب جزیرة العرب است؛ یا مخاطب آیه، یهودیان اند؟ آیا ارتباطی بین این سوره با هفتاد و سه سوره ای که قبل از این نازل شد، وجود دارد؟ آیا بین این سوره و سوره «ص» که قبل از این نازل شد و در آن سوره نیز به ضرورت تدبّر

در «کتاب مبارک» اشاره شد، ارتباطی وجود دارد؟

در فصل های قبل، برای ما معلوم شد که قرآن به آیات محکمات و آیات متشابهات تقسیم می شود؛ اکنون تقسیم بندی جدیدی در آیه تدبّر (آیه 68) سوره مؤمنون بیان شده است. آیا این تقسیم بندی با تقسیم بندی قبلی فرق دارد یا هر دو یکی است؟ تفاوت و تشابه این دو تقسیم بندی چیست؟ مشترکات و مفترقات این دو نوع تقسیم بندی در قرآن، چیست؟

معقول ترین و منطقی ترین روش برای به دست آوردن پاسخ سؤالات فوق این است که تمام 73 سوره ای که قبل از این نازل شده بود را تدبّر و بررسی کنیم تا ببینیم منظور خداوند از نزول آیه تدبّر در این سوره چیست؟ لکن چون فعلاً تدبّر تمام سوره های قبل برای ما در این پژوهش ممکن نیست، لازم است حداقل این سوره نیز همانند سوره «ص» که در فصل قبل تدبّر شد، کامل و دقیق تدبّر و فرازبندی موضوعی شود تا مشخص گردد اولاً مقصود از تدبّر در «القول» در آیه 68 چیست؟ و ثانیاً ببینیم چه پاسخی برای سؤالات تدبّری فوق به دست می آید؟

فراز بندی موضوعی سوره

فراز اوّل: معرفی جریان مؤمنین

بِسمِ اللهِ اَلرّحمنِ اَلرّحیمِ

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ1 الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خَاشِعُونَ2 وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ 3 وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکَاةِ فَاعِلُونَ4 وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ5 إِلا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أوْ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ6 فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ الْعَادُونَ7 وَ الَّذِینَ هُمْ لأمَانَاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رَاعُونَ8 وَ الَّذِینَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ یُحَافِظُونَ9 أُولَئِکَ هُمُ الْوَارِثُونَ10 الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ11

«قطعاً مؤمنان رستگار شدند. همان كسانى كه در نمازشان خشوع دارند. و آنان كه از بيهوده ها، روى گردانند. و همان كسانى كه زكات مىپردازند. و آنان كه دامان خود را (از گناه) حفظ مىكنند. مگر در مورد همسرانشان يا كنيزانى كه به دست آوردهاند، پس آنان (در آميزش با اين دو گروه) ملامت نمىشوند. پس هر كس فراتر از اين (همسر و كنيز) طلب كند، پس آنانند كه متجاوزند. و (مؤمنان) كسانى اند كه امانتها و پيمانهاى خود را رعايت مىكنند. و آنان بر نمازهاى خود مواظبت دارند. آنان همان وارثانند. كسانى كه بهشتبرين را ارث مىبرند و در آن جاودانه خواهند ماند.»

همانگونه که می بینید، این سوره از ابتدا با معرفی جریان مؤمنین و ویژگی افراد این جریان آغاز شد. البته اینها فقط برخی از ویژگی های مؤمنین است، لکن سؤال این است که آیا این آیات دارای مصداق مشخص و معلومی است؟ آیا قرآن در صدد معرفی مصداق است یا فقط ویژگی های کلّی مؤمنین را بیان می کند؟ آیا معلوم می شود که چه افرادی به این آیات عمل نمودند و دارای چنین ویژگی هایی شدند؟ آیا قرآن فقط ایدآل های یک انسان مؤمن را بیان می کند و کاری با مصادیق ندارد؟ ببینیم ادامه آیات پیرامون چه موضوعی است:

فراز دوم: ماجرای خلقت انسان

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الإنْسَانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ12 ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِی قَرَارٍ مَکِینٍ13 ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَکَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ14 ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذَلِکَ لَمَیِّتُونَ15 ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ تُبْعَثُونَ16

«و همانا ما انسان را از عصارهاى از گِل آفريديم. سپس او را به صورت نطفه در جايگاهى استوار قرار داديم. سپس از نطفه، لخته خونى آفريديم، آن گاه لخته خون را پارهگوشتى ساختيم و پاره گوشت را به صورت استخوانهايى در آورديم، و استخوانها را با گوشت پوشانديم، سپس آن را آفرينش تازهاى داديم، پس شايستهى تكريم و تعظيم است خداوندى كه بهترين آفرينندگان است. سپس بدون ترديد بعد از آن (مراحل) مىميريد. آن گاه شما روز قيامت برانگيخته مىشويد.»

این سوره نیز همانند انتهای سوره «ص» به سیر خلقت انسان اشاره می کند. اجازه دهید فعلاً وارد جزئیات آیات این فراز نشویم؛ فقط یک نگاه کلی به موضوعات مطرح شده در این سوره بیندازیم تا ببینیم سخن اصلی و موضوع اصلی در این سوره پیرامون چیست؟

فراز سوم: خلقت آسمان و زمین و پدیده های مادی

وَ لَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَکُمْ سَبْعَ طَرَائِقَ وَ مَا کُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غَافِلِینَ17 وَ أَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْکَنَّاهُ فِی الأرْضِ وَ إِنَّا عَلَى ذَهَابٍ بِهِ لَقَادِرُونَ18 فَأَنْشَأْنَا لَکُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِیلٍ وَ أَعْنَابٍ لَکُمْ فِیهَا فَوَاکِهُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهَا تَأْکُلُونَ19 وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلآکِلِینَ20 وَ إِنَّ لَکُمْ فِی الأنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِیکُمْ مِمَّا فِی بُطُونِهَا وَ لَکُمْ فِیهَا مَنَافِعُ کَثِیرَةٌ وَ مِنْهَا تَأْکُلُونَ21 وَ عَلَیْهَا وَ عَلَى الْفُلْکِ تُحْمَلُونَ22

«و همانا ما بالاى سر شما هفت راه (هفت آسمان) آفريديم، و ما از خلق (و جهانهستى) غافل نبودهايم. و از آسمان، آبى به اندازهى (معين) فرو فرستاديم، و آن را در زمين جاى داديم و همانا ما بر بردن آن قادريم. پس به وسيلهى آن (آب) براى شما باغهايى از خرما و انگور پديد آورديم كه در آن باغها براى شما ميوههاى فراوانى است و از آنها مىخوريد. و (نيز) درختى كه از طور سينا مىرويد، (و) روغن و نان خورش براى خورندگان به بار مىآورد. و همانا براى شما در چهارپايان عبرتى است، از آنچه در شكم آنهاست (شير) به شما مىنوشانيم و براى شما در آنها منافع زيادى است و از (گوشت) آنها مىخوريد. و بر آنها و بر كشتىها سوار مىشويد.»

در این شش آیه نیز به خلقت هفت آسمان، نزول مقدار معینی باران از آسمان، فرو رفتن آب باران در زمین و سپس خروج آن از زمین، آفرینش درختان میوه از قبیل خرما، انگور و زیتون و ...؛ همچنین به منفعت چهارپایان و در انتها به حمل بار با کشتی اشاره نمود. نکاتی توحیدی، اخلاقی و تربیتی که به صورت مقدمه برای تذکر و عبرت گرفتن بیان شد.

نکته ای که برای فهم دقیق تر آیه تدبّر (آیه 68)، در اینجا لازم است به آن توجّه شود، این است که این 22 آیه ابتدای سوره، مربوط به زمان خاصی نیست، یعنی مربوط به همه زمانهاست و فقط مربوط به گذشتگان نیست. پس به نظر می رسد که این 22 آیه مربوط به آیه تدبّر و در حوزه تدبّر نیستند. یعنی تنها با تدبّر نمی توان حقیقت این آیات را فهمید، بلکه نیاز به چیزی مثل تفسیر، بیان روایت و ... دارد. امّا از آیه بعد، وارد موضوعاتی می شود که فقط مربوط به گذشته و گذشتگان است. درواقع چیزی که برای گذشتگان آمده را معرفی می کند:

بخش مربوط به گذشتگان

فراز چهارم: ماجرای طغیانگران زمان حضرت نوح علیه السلام

وَ لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ 23 فَقَالَ الْمَلأ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ مَا هَذَا إِلا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لأنْزَلَ مَلائِکَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِی آبَائِنَا الأوَّلِینَ24 إِنْ هُوَ إِلا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِینٍ25 قَالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمَا کَذَّبُونِ26 فَأَوْحَیْنَا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنَا وَ وَحْیِنَا فَإِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَ فَارَ التَّنُّورُ فَاسْلُکْ فِیهَا مِنْ کُلٍّ زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ وَ أَهْلَکَ إِلا مَنْ سَبَقَ عَلَیْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَ لا تُخَاطِبْنِی فِی الَّذِینَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ27 فَإِذَا اسْتَوَیْتَ أَنْتَ وَ مَنْ مَعَکَ عَلَى الْفُلْکِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی نَجَّانَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ28 وَ قُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِی مُنْزَلاً مُبَارَکًا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْمُنْزِلِینَ29 إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ وَ إِنْ کُنَّا لَمُبْتَلِینَ30

«و همانا نوح را به سوى قومش فرستاديم، پس (به آنها) گفت: اى قوم من! خداوند (يكتا) را بپرستيد. جز او هيچ خدايى براى شما نيست، آيا پروا نمىكنيد؟ پس اشراف و ملأ قوم او كه كافر شدند، گفتند: اين نوح جز انسانى همانند شما نيست، او مىخواهد بر شما برترى جويد، اگر خداوند مىخواست (براى ما پيامبرى بفرستد) قطعاً فرشتگانى مىفرستاد. ما اين (ادعای نوح) را در ميان پدران قبلى خود نشنيدهايم. او نيست جز مردى كه در او نوعى جنون است، پس تا مدّتى دربارهى او صبر كنيد. (تا از جنون نجات يابد يا بميرد يا ما تكليف خود را با او روشن كنيم). نوح گفت: پروردگارا! مرا در برابر تكذيب آنان يارى فرما. پس ما به نوح وحى كرديم: زير نظر ما و وحى ما كشتى بساز. پس همين كه فرمان (قهر) ما آمد و (آب از) تنور جوشيد، از تمام حيوانات يك جفت (نر و ماده) و (نيز) اهل خود را در كشتى وارد كن، مگر كسى از آنان را كه قبلًا درباره او سخن به ميان آمده (و وعده هلاكتش داده شده که گویا

منظور پسر نوح است.) و درباره ستمگران با من سخن مگو (و نزد من از آنان شفاعت مكن) كه قطعاً آنان غرق خواهند شد. پس هنگامى كه تو و همراهانت بر كشتى سوار شديد، بگو: حمد و سپاس براى خداوندى است كه مارا از گروه ستمگران نجات داد. و بگو: پروردگارا! مرا با نزولى پر بركت فرودآور كه تو بهترين فرود آورندگانى. البتّه در اين داستان نشانههايى است، و همانا ما آزمايش كنندگانيم.»

قرآن، در سوره هایی که قبل از این نازل شد، چندین بار به طغیانگران زمان انبیای گذشته اشاره نمود، حتّی مشخصاً سورهایی به نام های انبیاء نازل شد. به عنوان مثال؛ سوره یونس، هود، یوسف، نوح، ابراهیم و ... قبل از این نازل شدند. در این سوره ها مکرراً به وضعیت طاغوت های زمان پیامبران گذشته اشاره نمود. همچنین بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، سوره الاعراف، سوره مریم، سوره الکهف، سوره الانبیاء، سوره القصص و چندین سوره دیگر قبل از این، نازل شدند که در اغلب آنها به طاغوت های زمان انبیاء گذشته اشاره شد. اکنون برای چندمین بار به ماجرای طغیانگران زمان حضرت نوح علیه السلام می پردازد و در ادامه به برخی ویژگی های طاغوت های مقابل پیامبرانی که بعد از حضرت نوح آمدند اشاره می کند؛ سپس برخی عذاب ها و سرنوشت شوم آنان را نیز بیان می نماید:

فراز پنجم: ماجرای طاغوت های مقابل پیامبران بعد از نوح

ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِینَ31 فَأَرْسَلْنَا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلَهٍ غَیْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ32 وَ قَالَ الْمَلأ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقَاءِ الآخِرَةِ وَ أَتْرَفْنَاهُمْ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا مَا هَذَا إِلا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ33 وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ34 أَ یَعِدُکُمْ أَنَّکُمْ إِذَا مِتُّمْ وَ کُنْتُمْ تُرَابًا وَ عِظَامًا أَنَّکُمْ مُخْرَجُونَ35 هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ36 إِنْ هِیَ إِلا حَیَاتُنَا الدُّنْیَا نَمُوتُ وَ نَحْیَا وَ مَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِینَ 37 إِنْ هُوَ إِلا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ کَذِبًا وَ مَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ38 قَالَ رَبِّ انْصُرْنِی بِمَا کَذَّبُونِ39 قَالَ عَمَّا قَلِیلٍ لَیُصْبِحُنَّ نَادِمِینَ40 فَأَخَذَتْهُمُ الصَّیْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِینَ41

«سپس بعد از قوم نوح، نسل ديگرى پديد آورديم. و در ميان آنان (نيز) پيامبرى از خودشان فرستاديم كه (به آنان گفت:) خدا را بپرستيد. جز او معبودى براى شما نيست، پس آيا پروا نمىكنيد؟ و ملأ و اشرافى از قوم آن پيامبر كه كفر ورزيدند و ديدار قيامت را تكذيب نمودند

و آنان را در دنيا در ناز و نعمت قرار داده بوديم (در پاسخ رسولشان، به مردم) گفتند: اين، جر انسانى مثل شما نيست، از هر چه مىخوريد مىخورد، و از هر چه مىنوشيد مىنوشد. و اگر از بشرى همانند خودتان اطاعت كنيد، قطعاً زيانكاريد. آيا (آن پيامبر) به شما وعده مىدهد كه وقتى مرديد و خاك شدید و استخوانهايى (پوسيده) شديد، شما (از قبر) بيرون آورده مىشويد؟! دور است دور، آنچه به شما وعده داده شده است. جز اين زندگى دنيا چيز ديگرى نيست، مىميريم و زندگى مىكنيم و ما (هرگز پس از مرگ) برانگيخته نخواهيم شد. او جز مردى كه بر خدا دروغ مىبندد نيست، و ما هرگز به او ايمان نخواهيم آورد. (پيامبرشان) گفت: پروردگارا! مرا در برابر تكذيبهاى آنان يارى فرما. (خداوند) فرمود: قطعاً به زودى پشيمان خواهند شد. پس (قهر خدا آمد و) بانگ مرگبار كه سزاوارش بودند آنان را فراگرفت، و آنان را همچون خاشاكى كه بر آب افتد قرار داديم، پس دور باد گروه ستمگر (از رحمت خدا).»

«فَأَرْسَلْنَا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ» این جمله می تواند بسیار مهم باشد، زیرا به صراحت اشاره دارد که فرستادیم برای آنها رسولانی از خودشان و از جنس خودشان و از قبیله و سرزمین خودشان. پس این جمله می تواند متعلَّق آیه تدبّر باشد. یعنی آنچه که برای گذشتگان آمد، همین مسئله فرستادن رسولان است. لذا می بایست تدبّر کنند و ببینند آنچه برای آنها آمده، شبیه همان چیزی است که برای امّت های قبل نیز آمده بود. امّا مگر قرار است رسولانی برای حال و برای آینده فرستاده بشود؟ آیا غیر از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله قرار است افراد دیگری نیز برای آینده از سوی خداوند فرستاده شود و معرفی بشوند؟ آیا همانگونه که برای گذشتگان رسولانی از جنس خودشان فرستاده شد، چنین رسولانی از بین مردم برای آیندگان نیز فرستاده خواهد شد؟ آیا آیه تدبّر در همین خصوص و پیرامون همین موضوع است؟⁽¹⁾

درواقع این موضوع در سوره البقره، المائده و سوره های مدنی کامل می شود. یعنی علاوه بر «فَأَرْسَلْنَا فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ» سوره المؤمنون که در باره امّت های گذشته است، همچنین برای خودتان نیز رسولی از بین خودتان می فرستیم و علاوه بر آن: «كَما أَرْسَلْنا فيكُمْ رَسُولاً مِنْكُم» نعمت را بر شما تمام می کنیم و چنین موهبتی را برای آینده نیز ادامه می دهیم.

اگرچه تدبّر تک تک آیات این سوره دارای اهمیت زیادی است، لکن فعلاً به جزئیات آیات وارد نمی شویم تا یک نگاه کلی به سوره بیندازیم. فقط به این سؤال تدبّری در آیه 34 اشاره می کنیم که سران کفر و استکبار به مردم گفتند: «و اگر از بشرى همانند خودتان اطاعت كنيد، قطعاً زيانكاريد.» سؤال این است که: چرا سردمداران کفر به مردم می گفتند اگر از شخصی که مثل خودتان است اطاعت کنید، زیانکار می شوید؟ مگر طاغوت ها خودشان از جنس مردم نبودند؟ مگر تا

قبل از این، مردم از همین کافران اطاعت نمی کردند؟ مگر آن طاغوت ها خودشان از طبقه مردم و مثل مردم نبودند؟ پس چرا اطاعت از آنها باعث زیان مردم نمی شد ولی اطاعت از پیامبران باعث زیان مردم می شود!؟ مگر آن کافران خودشان را غیر از مردم معمولی می دانستند؟

بهترین تدبّر و توضیح برای این آیه و آیات شبیه آن، در جلسه هفتم کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» و در بحث «توحید در جهان بینی» توسط مقام معظم رهبری بیان شد. خلاصه مطلب این است که؛ «طاغوت ها، خودشان را در سطح مردم نمی دانستند، بلکه خودشان را در یک طبقه بالاتری معرفی می کردند. آنها خودشان را خدا، یا فرزند خدا و یا طبقه ای که دارای حق حاکمیّت است معرفی می کردند؛ به همین خاطر به مردم می گفتند: چون این پیامبر از طبقه مردم است لذا نباید از او پیروی کنید وگرنه زیانکار می شوید.»⁽¹⁾

در واقع طاغوت ها، به این دلیل پیامبران را تکذیب می کردند و منکر قیامت و زنده شدن مرده ها می شدند که می دیدند اگر مردم به پیامبران ایمان بیاورند منافع حاکمیّتی آنها از دستشان خواهدرفت. «إِنْ هُوَ إِلا رَجُلٌ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ کَذِبًا وَ مَا نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِینَ» طاغوت ها و ملأ کافران به مردم می گفتند:

«... آيا (این پيامبر) به شما وعده مىدهد كه وقتى مرديد و خاك شدید و استخوانهايى (پوسيده) شديد، شما (از قبر) بيرون آورده مىشويد؟! دور است دور، آنچه به شما وعده داده شده است. بجز اين زندگى دنيا چيز ديگرى نيست، مىميريم و زندگى مىكنيم و ما (هرگز پس از مرگ) برانگيخته نخواهيم شد. او جز مردى كه بر خدا دروغ مىبندد نيست، و ما هرگز به او ايمان نخواهيم آورد. (پيامبرشان) گفت: پروردگارا! مرا در برابر تكذيبهاى آنان يارى فرما....»

گویا آنها الله را قبول داشتند؛ پس بحث و مشکل اصلی بر سر الله نیست، خب، بحث بر سر چیست؟ پس چرا پیامبران را تکذیب می کردند؟ آیا بحث بر سر حاکمیّت و حقّ حاکمیت پیامبران است؟ آیا انبیای الهی با حاکمیّت طاغوت مخالفت می کردند؟ آیا طاغوت ها این مخالفت را به خوبی و از همان ابتدا می دانستند که با پیامبران دشمنی می کردند؟ می بینیم که آنها در آیه 38 به صراحت بیان می دارند که ما الله را قبول داریم، لکن این مردی که مدعی پیامبری است، بر الله دروغ می بندد و لذا ما به او ایمان نمی آوریم. واقعاً آنها الله را قبول داشتند؟ آیا آنها حکومت خودشان را نیز از قِبَلِ الله و از سوی خدا می دانستند؟ همانگونه که در بحث توحید

می خوانیم، «توحید یعنی نفی مطلق اطاعت، پرستش، ولایت، حقّ قانون گذاری و تشریع و حقّ حاکمیّت هر موجودی غیر از خداوند تبارک و تعالی. هرآنچه که غیر خداست، در برابر خداوند یکسان است. همه، مخلوق و بنده و عبد و مقهور قدرت و علم و حکمت خدایند. انسانها از احدی غیر خدا نباید فرمانبرداری داشته باشند. چون خداوند خالق است، پس او شارع و قانون گذار و معرفی کننده نبوّت و رسالت و ولایت نیز هست. فقط کسی می تواند فرمان دهد و ولایت داشته باشد که معرفی شده از سوی خدا باشد، که البته کسی که معرفی شده از سوی خداوند است از همه عبدتر، بنده تر، مطیع تر، عاقل تر، عادل تر، خاضع تر و فرمانبردارتر و بازگشت کننده تر به خداست. و این گوشه ای از حقیقت توحید است.»⁽¹⁾

درواقع این ها نمونه ای از برخورد و عکس العمل مردم طغیانگرِ زمان پیامبرانِ بعد از حضرت نوح و قبل از پیامبر اسلام است. به هر جهت فعلاً بیش از این به جزئیات این آیات نمی پردازیم تا ببینیم ادامه آیات پیرامون چیست:

فراز ششم:«احادیث» یعنی ماجرای طاغوتیان و امّت های تکذیب کننده رسولان

ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِینَ42 مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَ مَا یَسْتَأْخِرُونَ43 ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا کُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا کَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَ جَعَلْنَاهُمْ أَحَادِیثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لا یُؤْمِنُونَ44

«آنگاه بعد از آنها، نسلهاى ديگرى پديد آورديم. هيچ امّتى از اجل خود، نه پيش مىافتد و نه پس مىماند. سپس پيامبرانمان را پى در پى فرستاديم، هر بار كه پيامبر امّتى به سراغ قومش آمد، مردم او را تكذيب كردند، پس ما نيز آن گروه را هلاك كرديم و گروه ديگرى را دنبال آنان آورديم، و ما آنان را احادیث قرار داديم، پس قومى كه ايمان نمىآورند دور (از رحمت خدا) باد.»

آیه 42 دقیقاً شبیه و تکرار آیه 31 است. پیامبران پشت سرهم می آمدند و طغیانگران نیز امّت به امّت آنان را تکذیب می کردند. «و ما آنان را احادیث قرار داديم،» این جمله یعنی چه؟ می دانیم که حدیث به معنای سخن و قول است. آیا طبق این آیات، ماجرای امّت ها و اقوام طغیانگر زمان انبیای گذشته، احادیث، سخن و قول است؟ ببینیم آیا این نکته ارتباطی با آیه تدبّر دارد که فرمود:

«أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ یَأْتِ آبَاءَهُمُ الأوَّلِینَ»68

می بینیم که در این آیات نیز به سلسله ی امّت ها پشت سرهم اشاره می کند. و اینکه برای همه آنها رسولانی از سوی خداوند فرستاده شد، لکن آنها رسولان را تکذیب نمودند؛ تا اینکه نوبت به پیامبر بعدی رسید.

نکته مهم در این بخش از آیات این است که، ماجرای طاغوتیان و امّت های تکذیب کننده رسولان را با کلیدواژه «احادیث» معرفی می کند. تا ببینیم پیامبر بعدی کیست و ماجرا و حدیث بعدی چیست؟ و ببینیم آیا منظور از «القول» در آیه تدبّر همین احادیث و ماجرای تکذیب رسولان توسط امّت های گذشته است؟

فراز هفتم: ماجرای حضرت موسی و جانشین او هارون علیهم السلام

ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَ أَخَاهُ هَارُونَ بِآیَاتِنَا وَ سُلْطَانٍ مُبِینٍ45 إِلَى فِرْعَوْنَ وَ مَلَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کَانُوا قَوْمًا عَالِینَ46 فَقَالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنَا وَ قَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ47 فَکَذَّبُوهُمَا فَکَانُوا مِنَ الْمُهْلَکِینَ48 وَ لَقَدْ آتَیْنَا مُوسَى الْکِتَابَ لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ49

«سپس موسى و برادرش هارون را با معجزات و دليلى روشن فرستاديم. به سوى فرعون و اشراف قوم او، ولى تكبّر ورزيدند و آنان مردمى برترىجوى و گردنكش بودند. پس (در پاسخ موسى و هارون) گفتند: آيا ما به دو انسان مانند خودمان ايمان آوريم در حالى كه قوم موسى و هارون بردهى ما بودند؟ پس آن دو پيامبر را تكذيب كردند، و از هلاك شدگان گشتند. و همانا ما به موسى كتاب (تورات) داديم، شايد (مردم به واسطه آن) هدايت شوند.»

شاید توجّه به این نکته خالی از لطف نباشد که؛ ما هیچ اِصراری نداریم تا بین سوره هایی که (طبق اسناد مربوط به سیر نزول تدریجی سوره های قرآن،) پشت سرهم نازل شدند حتماً و الزاماً پیوند و ارتباطی ایجاد نماییم؛ لکن پیوند بین برخی سوره ها چنان واضح و منطقی است که جای هیچ انکاری باقی نمی گذارد. به عنوان مثال، ارتباط بین سوره العلق و سوره القلم بگونه ای است که بدون تدبّر و فهم سوره العلق، سوره القلم به درستی، دقیق و کامل فهمیده نمی شود. خوشبختانه چنین پیوند منطقی نیز بین موضوعات مطرح شده در سوره «ص» و سوره الاعراف که بعد از سوره «ص» نازل شد، وجود دارد. خُب، چرا این نکته را بیان کردیم؟ زیرا نخستین بار - بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن،- ماجرای حضرت موسی و برادرش هارون علیهم السلام در سوره الاعراف نازل شد و قبل از آن به هیچ وجه به ماجرای این دو برادر

در هیچ سوره ای، اشاره نشده بود. [سوره الاعراف سی و نهمین سوره و دقیقاً بعد از سوره «ص» و کاملاً مرتبط با آن نازل شد. و نخستین آیه تدبّر نیز در سوره «ص» نازل شد.] درواقع قوانین کلی و اصول اساسی و به تعبیر امروزی، اصول استراتژی ماجرای حضرت موسی و برادرش هارون علیهم السلام به عنوان وزیر و جانشین او در بیش از 80 آیه، (از آیه 103 تا 185) برای نخستین بار در سوره الاعراف نازل شد؛ و سپس در سوره های بعد، تفصیل و جزئیات بیشتری از همین اصول کلی و استراتژی تبیین و تشریح شد. دقیقاً در آیه 181 سوره الاعراف چنین می فرماید: «وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ» «و از كسانى كه آفريدهايم، یک گروه به حقّ هدايت مىكنند و به آن حكم مىكنند.» سپس در چند آیه بعد می فرماید: «... وَ أَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ» (الاعراف، 185) «... و امید است که به زودی اجل آنها نزدیک شود. پس، بعد از اين به كدام حدیث و سخن ايمان خواهند آورد؟»

شبیه این مطلب در سوره القلم، - دومین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن- نیز آمده بود؛ و برای نخستین بار جریان متّقین را در مقابل جریان مجرمین قرارداد و سپس همین آیات و نکات این دو جریان را به عنوان «حدیث» معرفی نمود:

«إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ» (القلم، 34) أَ فَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ» (القلم، 35) «فَذَرْنِي وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ» (القلم، 44) «وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ»(القلم، 45)

«همانا براى متقین نزد پروردگارشان باغهاى پر نعمت است. آيا ما مسلمانان را همچون مجرمین قرار مىدهيم؟ شما را چه شده، چگونه داورى مىكنيد؟ ...» «پس مرا با كسى كه اين حديث را تكذيب مىكند واگذار، ما آنان را از راهى كه نمىدانند تدريجاً (به سوى عذاب) پيش مىبريم. و به آنان مهلت مىدهم، همانا تدبير من محكم و استوار است.»

و یا اینکه در سوره المزّمّل، سومین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن نیز چنین فرمود: «إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا» (المزّمّل، 5) «... همانا ما سخنى سنگين و گرانمايه بر تو القا خواهيم كرد.»

گویا منظور از «احادیث» و «القول» همین ماجراهایی است که از امّت های طغیانگر گذشته، به صورت آیات قرآن بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل می شود. پس باید ادامه آیات را نیز بررسی کنیم تا به آیه تدبّر برسیم و ببینیم چرا آیه تدبّر در این سوره نازل شد؟ و منظور از تدبّر در القول چیست؟ و پیرامون چه موضوعی باید تدبّر

صورت بپذیرد؟ توجّه به این نکته نیز ضروری است که تفاوت بین ماجرای حضرت موسی علیه السلام با ماجرای پیامبران قبل از وی در این است که او تنها نبود؛ بلکه یک نفر وزیر و جانشین نیز داشت. لذا در این سوره از ماجرای حضرت نوح علیه السلام شروع کرد و به ماجرای حضرت موسی و جانشین او حضرت هارون علیهم السلام رساند. درواقع ماجرای این دو برادر را در یک فراز اشاره نمود.

فراز هشتم: اشاره به حضرت مریم و فرزندش سلام الله علیهما

وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ آیَةً وَ آوَیْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَ مَعِینٍ50

«و ما (عيسى) فرزند مريم و مادرش را معجزه قرار داديم و آن دو را در سرزمينى مرتفع كه داراى آرامش و امنيّت و آب گوارا بود جاى داديم.»

درواقع از حضرت نوح علیه السلام شروع و به آخرین پیامبر قبل از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یعنی حضرت عیسی علیه السلام که به نحوی جانسین حضرت موسی نیز محسوب می شد، ختم نمود. پس گویا آنچه که برای گذشتگان آمده بود، همین ماجرای رسولان است. ببینیم ادامه چه می فرماید؟ آیا قرار است چنین چیزی و چنین رسولانی برای آیندگان نیز فرستاده شود؟

قسمت دوم: بخش مربوط به آیندگان

فراز نهم: رسولان و امّت واحده

یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَ اعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّی بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ51 وَ إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ52

«اى رسولان! از غذاهاى پاكيزه (و پسنديده) بخوريد و كار نيكو انجام دهيد، همانا من به آنچه انجام مىدهيد آگاهم. و البتّه اين امت شما امت واحدى است، و من پروردگار شما هستم؛ پس، از من پروا كنيد.»

ظاهراً این آیه به نکته ای تربیتی اخلاقی اشاره دارد که ای رسولان! «از طیّبات بخورید و عمل صالح انجام دهید که من به هرآنچه انجام می دهید، آگاهم.» صرف نظر از این نکته اخلاقی، سؤالات تدبّری زیادی وجود دارد که: ارتباط این دو آیه با هم چیست؟ و ارتباط این دو آیه با آیات قبل چیست؟ این دو آیه مربوط و خطاب به کدام رسولان است؟ آیا خطاب به پیامبران، از حضرت نوح

تا حضرت عیسی علیه السلام اجمعین است که در آیات قبل اشاره شد؟ پس کدام پیامبران باید از غذاهای نیکو بخورند و عمل صالح انجام دهند؟ مگر همه انبیاء به غیر از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله ، از دنیا نرفته اند؟ پس منظور کدام رسولان است؟ کدام رسولان باید بخورند و عمل صالح انجام دهند؟ آیا منظور، رسولان گذشته است یا قرار است افرادی به عنوان رسول برای امّت واحده بعد از پیامبر اسلام معرفی شوند؟ منظور از امّت واحده چیست؟ مخاطب آیه 52 چه کسانی اند؟

«إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً» «همانا این امّت شماست، امّتی واحد،» اوّلاً «إِنَّ هَذِهِ» این امّت، کدام امّت است؟ و ثانیاً در «أُمَّتُکُمْ» «امّت شما» ضمیر «کُم» به چه مرجعی بر می گردد؟ آیا به رسولان گذشته برمی گردد یا به رسولان آینده؟ کدام رسولان؟ مگر رسولان گذشته از دنیا نرفته اند؟ خُب، اینها چگونه از طیبات بخورند و عمل صالح انجام دهند؟ آیا منظور در بهشت است؟ در بهشت بخورند و عمل صالح انجام دهند؟ اگر این نیست، پس این رسولان عزیز چه کسانی اند؟ آیا قرار است بعد از این برای امّت واحده ی باقی مانده از امّت های گذشته رسولانی جدید مبعوث و معرفی بشود؟ منظور از امّت واحده چیست؟ آیا منظور امّت باقی مانده از همه امّت های گذشته است؟ آیا کلّ بشر بعد از پیامبر اسلام یک امّت واحده است؟ مشخصاً مصداق امّت واحده چه افرادی هستند؟ و در یک کلام، مخاطب اصلی و مشخص و مصداقی این دو آیه چه کسانی اند؟

فراز دهم: ماجرای احزاب گوناگون

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُرًا کُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ53 فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِینٍ54 أَ یَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَ بَنِینَ55 نُسَارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْرَاتِ بَل لایَشْعُرُونَ56

«پس آنها كارشان را در ميان خود به پراكندگى كشاندند، هر گروهى به راهى رفتند؛ و هر حزب و دستهاى به آنچه نزدشان بود دل خوش كردند. پس آنان را تا مدّتى در ورطهى جهل و غفلت رها كن. آيا گمان مىكنند كه آنچه از مال و فرزند به آنان مدد مىكنيم (براى اين است كه) شتاب مىكنيم كه خيرهايى به آنان برسانيم؟ (هرگز چنين نيست) بلكه آنان نمىفهمند.»

آیا اینها گمان می کنند که ما با دادن مال و ثروت به آنها خیرات می رسانیم؟ خیر، چنین نیست، بلکه اینها شعور ندارند. خُب، منظور، مردم گذشته است یا منظور،

مردم زمان پیامبر و بعد از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله است؟

«فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُرًا کُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ» «پس آنها كارشان را در ميان خود به پراكندگى كشاندند، هر گروهى به راهى رفتند؛ و هر حزب و دستهاى به آنچه نزدشان بود دل خوش كردند.» فاعل «فَتَقَطَّعُوا» چه کسانی اند و ضمیر «هم» به چه کسانی برمی گردد؟ آیا منظور مردم و امّت های باقی مانده از امّت های گذشته است؟ آیا همه افراد و گروه های باقی مانده از امّت های گذشته که اکنون به صورت حزب ها و گروه های متعددی تقسیم شدند، همه یک امّت واحده برای یک رسول جهانی اند؟ «فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِینٍ» «پس آنان را تا مدّتى در ورطهى جهل و غفلت رها كن.» فاعل «فَذَرْهُمْ» چه کسی است و این جمله خطاب به کیست؟ چه کسی فعلاً باید آنها را رها کند؟ آیا فاعل و مخاطب این جمله شخص پیامبر عزیز اسلام است؟ آیا پیامبر اسلام باید فعلاً امّت های باقی مانده از گذشته را به حال خود رها کند؟ تا کی و تا چه زمانی آنها را رها کند؟ ضمیر «هم» به چه کسانی برمی گردد؟ آیا ضمیر «هم» به همین امّت واحده ای که از امّت های گذشته باقی مانده است و اکنون خودشان به صورت احزاب و گروه های متعددی زندگی می کنند، بر می گردد؟ آیا منظور فقط اعراب و احزاب زمان پیامبر اسلام است یا منظور همه مردم صدر اسلام تا کنون است؟ ارتباط و پیوند آیه 51 و 52 با این چند آیه چیست؟ ارتباطِ رسولانی که باید از طیّبات بخورند و عمل صالح انجام دهند، و همچنین امّت واحده آنها با این احزاب و گروهای متفرقه و فرصت داده شده چیست؟

حقیقتاً در این آیات نکته های دقیق و مهم و تعیین کننده ای وجود دارد که بسیار جای تدبّر و دقّت نظر دارد. چه ارتباطی بین این آیات با آیه تدبّر وجود دارد؟ آیا می بایست پیرامون همین نکات و در همین آیات تدبّر بشود؟ ببینیم آیات بعد پیرامون چیست و چه می فرماید:

فراز یازدهم: مجدداً ویژگی جریان مؤمنین

إِنَّ الَّذِینَ هُمْ مِنْ خَشْیَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ57 وَ الَّذِینَ هُمْ بِآیَاتِ رَبِّهِمْ یُؤْمِنُونَ58 وَ الَّذِینَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا یُشْرِکُونَ59 وَ الَّذِینَ یُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ60 أُولَئِکَ یُسَارِعُونَ فِی الْخَیْرَاتِ وَ هُمْ لَهَا سَابِقُونَ61 وَ لا نُکَلِّفُ

نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا وَ لَدَیْنَا کِتَابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ62

«همانا كسانى كه از خوف پروردگارشان بيمناكند، آنان كه به آيات پروردگارشان ايمان دارند. و به پروردگارشان شرك نمىورزند، و كسانى كه (اموال خود را در راه خدا) مىدهند آنچه را دادند، درحالى كه دلهايشان از اين كه سرانجام به سوى پروردگارشان باز مىگردند، ترسان است. چنين كسانى، در خيرات شتاب مىورزند و هم آنان هستند كه در (رسيدن به) خيرات از يكديگر پيشى مىگيرند. و ما هيچ كس را جز به مقدار توانش تكليف نمىكنيم، و نزد ما كتابى است كه به حقّ نطق مىکند و به آنان هيچ ستمى نمىشود.»

مصداق مشخص این آیات چه کسانی اند؟ کسانی که از خداوند می ترسند و کسانی که به آیات پروردگار ایمان می آورند و کسانی که برای خداوند شریک قائل نیستند و کسانی که انفاق می کنند و درعین حال از اینکه به سوی خدا بازگشت می کنند قلوبشان ترسناک است؛ و در یک کلام این سبقت گیرندگان در خیرات، چه کسانی اند؟ آیا اینها ارتباطی با رسولان در آیه 51 دارند؟ آیا همانگونه که برای امّت های گذشته رسولانی از میان مؤمین با ویژگی معرفی شده در آیات 1 تا 11 فرستاده شد، این مؤمنین معرفی شده در آیات 57 تا 62 نیز قرار است برای آینده فرستاده و معرفی بشوند؟ آیا باید در همین مسئله تدبّر بشود؟ کتابی نزد خداوند است که به حق نطق می کند، خُب، کتابِ ناطق کیست؟ و این کتابِ ناطق به چه چیزی نطق می کند؟ در مورد کدام حقّ نطق می کند؟ حقّ چیست؟ آیا این کتاب، جریان مؤمنین را معرفی می کند؟ آیا این کتابِ ناطق همین مؤمنین هستند؟ «و هُمْ لا یُظْلَمُونَ» به چه کسانی ستم نمی شود؟ آیا به همین مؤمنینی که در این کتاب به حقّ معرفی می شوند، از سوی خداوند هیچ ستمی واقع نمی شود؛ یا به مردم ستم نمی شود؟ پس به چه کسانی ستم نمی شود؟ آیا این مؤمنین، در این دنیا مورد بی مهری و ستم طاغوتیان قرار می گیرند لکن استقامت می کنند و شما برایشان جبران می کنید و آنان را پاداش فراوان می دهید که به آنها هیچ ستمی نمی شود؟ آیا منظور این است؟ پس یک جریان تحت عنوان مؤمنین در این آیات معرفی شدند، امّا این مؤمنین چه ارتباطی با رسولان در آیه 51 دارند؟ تا ببینیم ادامه آیات در مورد چیست؟ و آیا بین این مؤمنین با رسولان در آیه 51 ارتباطی وجود دارد؟

«و هُمْ لا یُظْلَمُونَ» هماهنگی بین سوره های قرآن بی نظیر است.! در سوره «ص» بعد از ماجرای حکومت بی نظیر حضرت داود و حضرت سلیمان علیهم السلام ، بلافاصله ماجرای

زندگی سخت و مشقّت بار حضرت ایّوبعلیهمالسلام را اشاره نمود، خُب، چرا؟ آیا می خواهد بفهماند که این رسولانی که برای آینده می آیند، ابتدا از دست امّت و مردم زمان خود دچار مشقّت و سختی می شوند، لکن به آنها ظلم نمی شود و جبران می شود؟ آیا منظور از «و هُمْ لا یُظْلَمُونَ» همین است؟ آیا منظور رنج ها و سختی ها و شهادتها و اسارت ها و ... برای همین مؤمنین است؟ پس منظور چیست؟

فراز دوازدهم: مجدداً جریان طاغوتیان زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَ لَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِکَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ63 حَتَّى إِذَا أَخَذْنَا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذَابِ إِذَا هُمْ یَجْأَرُونَ64 لا تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ65 قَدْ کَانَتْ آیَاتِی تُتْلَى عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِکُمْ تَنْکِصُونَ66 مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ67

«بلكه دلهاى آنان از اين در غفلت و بىخبرى است و علاوه بر اين،كارهايى که دارند انجام مىدهند غیر از این حقّی است که در کتاب آمده. تا زمانى كه مرفّهان (و خوشگذرانان) آنان را به قهر خود گرفتار سازيم، در اين هنگام است كه ناله سر مىدهند. (امّا به آنان خطاب مىشود:) امروز ناله نكنيد، قطعاً شما از جانب ما يارى نخواهيد شد. همانا آيات من به طور مداوم بر شما تلاوت مىشد ولى شما اعراض كرده، به عقب باز مىگشتيد. در حالى كه نسبت به آن (آیات) تكبّر مىورزيديد و شبها تا ديروقت بدگويى مىكرديد.»

«بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا» «بلکه قلوب آنها در غفلت است نسبت به این!» ضمیر «هم» در این چند آیه به چه کسانی برمی گردد؟ قلوب چه کسانی در غفلت است؟ و نسبت به چه چیزی غافلند؟ منظور از «هذا» چیست؟ آیا منظور کتابی نزد خداوند است که به حق نطق می کند و جریان متّقین و مؤمنین را معرفی می کند لکن این طاغوت های زمان شما نسبت به این مؤمنین در غفلت اند؟ آیا منظور این است؟ «لَهُمْ أَعْمَالٌ مِنْ دُونِ ذَلِکَ هُمْ لَهَا عَامِلُونَ» «برای آنان اعمالی است غیر از آنچه که باید انجام بدهند،» خُب، مگر چه عملی باید انجام بدهند؟ آیا باید نسبت به مؤمنین، کار خاصی انجام بدهند که انجام نمی دهند؟ مگر اینها چه عملی انجام می دهند که نبایستی انجام بدهند؟ آری: «مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ» «نسبت به آن استکبار می ورزند و شبانه آن را مهجور می کنند.» این جمله یعنی چه؟ چه آیاتی و با چه موضوعی دائماً بر آنها تلاوت می شود که آنها از آن اعراض می کنند و شبانه آن آیات را مهجور می کنند؟

«هذا» در «بَلْ قُلُوبُهُمْ فِی غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا» با «آیات» در «قَدْ کَانَتْ آیَاتِی تُتْلَى

عَلَیْکُمْ» چه ارتباطی با هم دارند؟ آیا «هذا»، اشاره دارد به مؤمنینی که در آیات قبل معرفی شدند و «آیات» نیز یعنی بیان ماجرای همین مؤمنین؟ آیا این طاغوت های مستکبر نسبت به جریان مؤمنین غافلند و چون ماجرای این مؤمنین به صورت آیات بر آنان تلاوت می شود آنها استکبار می ورزند و به عقب بازگشت می کنند؟ چرا آیاتِ مربوط به مؤمنین را بین این دو دسته آیات که معرفی کننده احزاب و گروه های طغیانگر است، آورده است؟

دو کلید واژه «احادیث» و «آیات»

همانگونه که اشاره شد، گویا «جریان طاغوتیان و امّت های تکذیب کننده رسولان» با کلیدواژه «احادیث» و در مقابل این جریان، «جریان مؤمنین» با کلیدواژه «آیات» معرفی می شوند.

ساختار موضوعی سوره المؤمنون تا اینجا

50 آیه، بخش اوّل سوره:

از آیات 1 تا 11 معرفی جریان مؤمنین.

12 تا 16 مراحل خلقت افراد انسان.

17 تا 22 خلقت آسمان و زمین و پدیده های طبیعی مثل باران و درختان میوه و چهارپایان و کشتی و ... که در مجموع، این 22 آیه مربوط به همه زمان هاست و مرتبط با آیه تدبّر نیستند و نیاز به تفسیر و تأویل از طریق روایت دارند.

23 تا 30 ماجرای طغیانگران زمان حضرت نوح علیه السلام .

31 تا 41 طاغوت های زمان پیامبران بعد از حضرت نوح علیهم السلام .

42 تا 44 ماجرای طاغوت ها و امّت های تکذیب کننده رسولان بعدی که با عنوان «احادیث» مطرح شدند.

45 تا 49 ماجرای حضرت موسی و جانشین او حضرت هارون علیهم السلام .

آیه 50 اشاره به حضرت مریم و فرزندش عیسی علیه السلام.

که این 28 آیه، یعنی از آیه 23 تا آیه50، کاملاً مربوط به امّت های گذشته و مربوط به رسولانی است که برای امّت های گذشته فرستاده شدند و لذا مرتبط با آیه تدبّرند. تا ببینیم آیا شبیه این رسولان، قرار است رسولانی هم برای آینده⁽¹⁾فرستاده شود که در

آیه تدبّر از مردم می خواهد، تدبّر کنند تا بفهمند که آن چیزی که برای آنها آمده برای گذشتگانشان نیز آمده بود؟

بخش دوم سوره:

آیات 51 و 52 اشاره به رسولان و امّت واحده.

53 تا 56 ماجرای احزاب گوناگون.

57 تا 62 مجدداً ویژگی جریان مؤمنین.

63 تا 67 مجدداً جریان طاغوت های زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله .

آیه 68 نیز آیه تدبّر است.

درواقع بخش اوّل سوره مربوط به گذشته و تصدیق انبیای گذشته بود. و در بخش دوم، ابتدا در آیات 51 و 52 به رسولان و امّت واحده ی آنها اشاره نمود و سپس به کسانی که کارهایشان پراکنده است و گروه گروه شده اند اشاره نمود. و بیان می دارد که هر حزب و گروه به آنچه نزد خود دارد شادمان است، (آیات 53 تا 56).

در آیات 57 تا 62 مجدداً مؤمنین را با ویژگی های منحصر به فرد معرفی می کند. آیات 63 تا 67، مصداق کسانی را معرفی می کند که از رسولان و یا از امّت واحده ی رسولان و یا از مؤمنین با ویژگی های خاص، غافل اند؛ و همچنین به تلاش های شبانه آنها برای مهجور نمودن آیاتی که بر آنان تلاوت می شود، اشاره می کنند.

جالب است که این چهار بخش آیاتی که در بالا ذکر شد، به صورت یک در میان هستند:

ارتباط این چهار بخش با هم چیست؟ اینها چه ارتباطی با آیه تدبّر دارند که بلافاصله بعد از این چهار دسته از آیات، آیه تدبّر نازل شد؟ کاملاً مشخص است که بخش اولِ سوره، مربوط به امّت ها و انبیای گذشته و موضوعات دیگری بود که تاحدودی مشخص و معلوم بود. لکن بخش دوم یعنی از آیه 51 به بعد، پیچیده و مبهم است و بعد از این آیات است که آیه تدبّر نازل می شود، خُب، چرا؟ آیا «تدبّر در

قرآن» مربوط و مخصوص به همین آیات است؟ آیا باید در این آیات تدبّر بشود؟

شبیه این آیات، در سوره مبارکه الفرقان از آیه 20 تا آیه 33 نیز قبل از این آمده بود. کلیدواژه های مشترکی در این دو سوره بکار برده شد که به مصداق این جملات اشاره می کند. سوره الفرقان در مورد سه نفر از افراد قوم پیامبر با واژگان، «الظالم»، «دوستش» و «شیطان»، چنین می فرماید: «وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا(27) يا وَيْلَتى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا(28) لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي وَ كانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا(29) وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً»(30) «و روزى كه آن فرد ظالم دو دست خود را (از روى حسرت) به دندان مىگزد و مىگويد: اى كاش راه پيامبر اسلام را انتخاب کرده بودم. اى واى بر من! كاش فلانى را دوست خود نمىگرفتم. زیرا فلانی (رفیقم) بعد از آن كه «ذکر» از طرف خدا براى من آمد (و برایم معرفی شد)، مرا گمراه ساخت. و شيطان، انسان را رها و ذلیل مىكند. و پيامبر (از روى شكايت) مىگويد: پروردگارا! قوم من اين قرآن را مهجور كردند. و ما اين گونه براى هر پيامبرى دشمنى از مجرمین قرار داديم، ...»⁽¹⁾

«وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً»(الفرقان، 30) قوم پیامبر اسلام، چگونه قرآن و آیات آن را مهجور می کنند؟ طبق سوره المؤمنون، آیا مردم زمان پیامبر اسلام و افراد قوم او نسبت به این سخن و نسبت به جریانِ مؤمنین در غفلت اند و در این خصوص نسبت مؤمنین اَعمالی غیر از آنچه که باید انجام بدهند، انجام می دهند؟ آیا به جای اینکه از آنان اطاعت کنند، آنان را مهجور و خانه نشین می کنند؟ آیا منظور این است؟

دقیقاً در سوره الفرقان از واژه «ذکر» استفاده می کند؛ و می فرماید: این فردِ «ظالم» از قوم پیامبر، با حسرت و اندوه می گوید که رفیق من، من را از «ذکر» گمراه کرد، بعد از اینکه به سوی من آمده بود.

همچنین سؤالات بسیار مهم و جدّی در اینجا وجود دارد که جلسات شبانه این مستکبرین در چه زمینه ای بود؟ اینها می خواستند چه چیزی را شبانه مهجور کنند؟ و چگونه می خواستند آن را مهجور کنند؟ جلسات شبانه آنها برای چه بود؟

وجه مشترک آیات سوره الفرقان با آیات سوره المؤمنون، جمله «مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ»⁽²⁾است. این جمله یعنی چه؟ وقتی کدام آیات بر آنان تلاوت می شود، آنها استکبار می ورزند و بدگویی می کنند؟ مخاطب این آیات و جملات چه کسانی است؟

آیاتِ خداوند، به طور مداوم بر چه کسانی خوانده می شد که آنها از آن استنکاف کرده و آن را شبانه مهجور می کردند؟ آیا منظور، یهودیان است که انبیاء و کتاب های زیادی برای آنان نازل شده بود؟ چرا بلافاصله در ادامه ی ماجرای انبیای گذشته و ماجرای حضرت موسی و عیسی علیهم السلام ، به این نکته اشاره می کند؟ چه کسانی جلسات شبانه دارند؟ شرکت کنندگان در جلسات شبانه چه کسانی اند؟ در این جلسات شبانه چه موضوعاتی را مطرح می کنند؟ اگر آیاتِ قبل و آیاتی که در مورد مؤمنین آمده بود، دارای مصداق نبود و اگر این مستکبرین آنها را نمی شناختند، پس چگونه در جلساتِ شبانه از آن مؤمنین بدگویی می کردند؟ اگر آنها این مؤمنین را نمی شناختند، پس در جلسات شبانه نسبت به چه کسانی بدگویی می کردند؟ آیا فقط نسبت به پیغمبر اسلام بدگویی می کردند یا نسبت به مؤمنین بدگویی می نمودند؟ چه افرادی را می خواهند مهجور و خانه نشین کنند؟ آیا این آیات می تواند بی ارتباط با آیات سوره الفرقان باشد؟

فراز سیزدهم: آیه تدبّر:

أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ یَأْتِ آبَاءَهُمُ الأوَّلِینَ 68

«پس آيا آنها در «القول» تدبّر نکرده اند، يا مطالبى براى آنان آمده كه براى نياكانشان نيامده است؟»

پس به این ترتیب، اگر در «القول» تدبّر کنند می فهمند که آنچه برای پدرانشان آمده بود، برای خودشان نیز آمده است. امّا مردم زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می بایست در کدام «القول» تدبّر کنند؟ در «القول» تدبّر کنند تا به چه حقیقتی برسند؟ آیا اگر در «القول» تدبّر کنند به حقّانیت پیامبر اسلام و همچنین به پیام رسالت ایشان ایمان می آورند؟ خب، چه کسانی باید در «القول» تدبّر کنند؟ آیا همین افرادی که در جلسات شبانه بدگویی می کنند باید در «القول» تدبّر کنند؟ اینها چه افرادی اند و برای چه اهدافی جلسات شبانه می گرفتند؟ چه کسانی جلسات شبانه آنها را پشتیبانی و مدیریت می کرد؟ آنها به دنبال چه هدفی بودند؟ مگر برای پدران آنها چه چیزی آمده بود؟ آیا منظور پیامبرانی است که برای پدران آنها آمده بود؟ آیا اینها یهودیان هستند که برای پدرانشان تورات و انجیل و موسی و هارون و داود و سلیمان و عیسی و ... آمده بود؟ ببینید قرآن چقدر زیبا خودش پاسخ می دهد:

فراز چهاردهم: معرفی «حقّ»، «ذکر» و «صراط مستقیم»

أَمْ لَمْ یَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْکِرُونَ69 أَمْ یَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَکْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ کَارِهُونَ70 وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْوَاءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الأرْضُ وَ مَنْ فِیهِنَّ بَلْ أَتَیْنَاهُمْ بِذِکْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِکْرِهِمْ مُعْرِضُونَ71 أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجًا فَخَرَاجُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقِینَ72 وَ إِنَّکَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ73 وَ إِنَّ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاکِبُونَ74

«يا مگر پيامبرشان را نشناختند که او را انكار مىكنند؟ يا مىگويند: او جنون دارد؟ (چنين نيست) بلكه او حقّ را براى آنان آورده امّا بيشترشان از پذيرش حقّ كراهت دارند. و اگر حقّ، از هوسهاى آنان پيروى مىكرد، قطعاً آسمانها و زمين و كسانى كه در آنها هستند تباه مىشدند، ولى ما «ذکر» آنها را به آنها داديم ، امّا آنان از «ذکر» خودشان رويگردانند. آيا تو از آنها مزدى خواستهاى؟ با اين كه پاداش دائمى پروردگارت بهتر، و او بهترين روزى دهندگان است. و قطعاً تو مردم را به راه راست دعوت مىكنى. و همانا كسانى كه به آخرت ايمان نمىآورند، از راه راست منحرفند.»

رسالت پیامبر اسلام

لطفاً به کلیدواژه های «آیات»، «حقّ»، «ذکر» و «صراط مستقیم» در این آیات و آیات قبل و همچنین به سؤالات تدبّری این فراز دقّت کنید: پیامبر اسلام چه چیز را برای آنان آورد؟ حقّ چیست که پیامبر اسلام آن را برای آنان آورد؟ حقّ چیست که آنها نسبت به آن کراهت و اکراه دارند؟ حقّ چیست که اگر از هواهای آنان پیروی کند، آسمان و زمین و آنچه در آسمان و زمین است فاسد می شود؟ «ذکرِ» آنها چیست؟ «ذکرِ آنها را برایشان فرستادیم،» یعنی چه؟ چه ارتباطی بین حقّ با «ذکر آنها» وجود دارد؟ آیا حقّ همان «ذکرِ» آنهاست؟ آیا «حقّ» و «ذکرِ آنها»، همان قولی است که باید در آن تدبّر کنند؟ آیا حقّ که همان «ذکرِ» آنهاست، صراط مستقیم است؟ آیا «ذکر»، صراط مستقیم است؟ پس منظور از «ذکر آنها» چیست و کیست؟ کسانی که از خداوند می ترسند؛ و کسانی که به آیات پروردگار ایمان می آورند؛ و کسانی که برای خداوند شریک قائل نیستند؛ و کسانی که انفاق می کنند و درعین حال قلوبشان از اینکه به سوی خدا بازگشت می کند، ترسناک است؛ و در یک کلام سبقت گیرندگان در خیرات، چه کسانی اند و چه ارتباطی با «ذکر»، «حقّ» و «صراط مستقیم» دارند؟ اینها چه ارتباطی با رسولان امّت واحده دارند؟ این رسولانی که باید از طیّبات

بخورند و عمل صالح انجام بدهند، چه ارتباطی با «ذکر»، «حقّ» و «صراط مستقیم» دارند؟ اینها چه ارتباطی با آیه تدبّر دارند؟ مردم باید در چه چیزی تدبّر کنند؟ تدبّر کنند تا چه چیزی را بفهمند؟ چرا دقیقاً در بین این آیات، آیه تدبّر قرار گرفت؟ چرا در جای دیگری نیامد؟ آیا قرار است همانگونه که رسولانِ مؤمنی برای امّت های گذشته فرستاده شد، برای اینها و برای آیندگان نیز رسولانی از میان مؤمنین فرستاده شود؟

فراز پانزدهم: عذاب و سرنوشت شوم طاغوتیان

وَ لَوْ رَحِمْنَاهُمْ وَ کَشَفْنَا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِی طُغْیَانِهِمْ یَعْمَهُونَ75 وَ لَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَکَانُوا لِرَبِّهِمْ وَ مَا یَتَضَرَّعُونَ76 حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِیدٍ إِذَا هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ77

«و اگر به آنها رحم كنيم و بدبختىهاى آنان را برطرف سازيم (باز) در طغيانشان كوردلانه اصرار مىورزند. و همانا آنان را به عذاب گرفتار كرديم ولى آنان در برابر پروردگارشان نه تواضع كردند و نه تضرّع. تا زمانى كه درى از عذاب شديد به روى آنان بگشاييم (و چنان گرفتار شوند كه) ناگهان در آن (عذاب) مأيوس شوند.»

چگونه به آنها رحم می شود تا بدبختی های آنان برطرف شود؟ ارتباط این افراد با امّت واحده چیست؟ ارتباط این مطلب با آمدن «حقّ» چیست؟ آیا آمدن «حقّ»، «ذکرشان» و «صراط مستقیم» باعث برطرف شدن بدبختی آنان می شود؟ «حقّ» و «ذکر اینها» چیست که باعث از بین رفتن عذاب می شود؟ طغیان اینها چیست و در مقابل کیست؟ آیا اینها در مقابل «حق» و «ذکر خودشان» طغیان می کنند و دست به طغیانگری می زنند؟ به هرجهت مصداق این آیات چه افرادی است؟ و چه ارتباطی بین فرازهای متعدد در این سوره وجود دارد؟

بخش سوم سوره (آیات متشابهات)

فراز شانزدهم: آیات توحیدی

وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الأبْصَارَ وَ الأفْئِدَةَ قَلِیلا مَا تَشْکُرُونَ78 وَ هُوَ الَّذِی ذَرَأَکُمْ فِی الأرْضِ وَ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ79وَ هُوَ الَّذِی یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ لَهُ اخْتِلافُ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ80 بَلْ قَالُوا مِثْلَ مَا قَالَ الأوَّلُونَ81قَالُوا أَئِذَا مِتْنَا وَ کُنَّا تُرَابًا

وَ عِظَامًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ82 لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَ آبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلا أَسَاطِیرُ الأوَّلِینَ83 قُلْ لِمَنِ الأرْضُ وَ مَنْ فِیهَا إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ84 سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَکَّرُونَ85 قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ86 سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ87 قُلْ مَنْ بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ وَ هُوَ یُجِیرُ وَ لا یُجَارُ عَلَیْهِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ88 سَیَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ89

«و اوست كه براى شما گوش و چشمها و دلها آفريد، چه اندك سپاسگزاريد. و اوست كه شما را در زمين آفريد و به سوى او محشور مىشويد. و اوست كه زنده مىكند و مىميراند؛ و رفت و آمد شب و روز براى اوست، پس آيا نمىانديشيد؟ بلكه سخنى همانند گفتهى پيشينيان گفتند. گفتند:آيا اگر مرديم و خاك و استخوانهايى (پوسيده) شديم، آيا ما بار ديگر برانگيخته خواهيم شد؟ البتّه اين حرف از قبل، به ما و پدران ما وعده داده شده، اين (حرفها و وعدهها) جز افسانههاى پيشينيان (چيز دیگرى) نيست. (لکن به اين كفّار) بگو: اگر شما علم داريد، (پس) زمين و كسانى كه در آن زندگى مىكنند از كيست؟ آنان خواهند گفت: براى خداست بگو: پس آيا متذكّر نمىشويد؟ بگو: پروردگار آسمانهاى هفتگانه و پروردگار عرش بزرگ كيست؟ (باز هم) خواهند گفت: براى خداست، بگو: آيا پروا نمىكنيد؟ بگو: اگر مىدانيد (بگوييد) فرمانروايى همهى موجودات به دست كيست؟ او كه (به همه) پناه مىدهد، ولى هيچ كس در برابر او پناه ندارد. به زودى خواهند گفت: (حكومت بر همه چيز) براى خداست. بگو: پس چگونه (مىگوييد پيامبر شما را سحر كرده و) شما مسحور او شدهايد؟ (ما آنان را سحر نمىكنيم) بلكه حقّ را براى آنان آورديم، و قطعاً آنان دروغ مىگويند.»

بسیار جالب است که در این فراز، به چند کلیدواژه مهم اشاره و کاملاً مشخص می کند که واژه «تدبّر» با واژه های «تشکر»، «تعقل»، «تذکر»، «تقوا» و حتّی «علم»، کاملاً متفاوت است. البته این تفاوت از جهت موضوع و متعلق آنهاست. موضوع و متعلق «تدبّر» یک حقیقت خاص و منحصر به فرد است که با موضوعات دیگر کاملاً متفاوت است. ان شاء الله این نکته در سوره های بعد نیز بررسی و تحقیق می شود که درواقع: واژه تشکر مربوط به سمع و بصر و قلب است. (آیه 78) واژه تعقل معمولاً مربوط به پدیده هایی مثل مردن و زنده شدن و آمد و رفت شب و روز و هستی شناسی است. (آیه 80 و 88) واژه علم مربوط به مالکیت و مالک شناسی است که بالاخره معلوم شود آسمان و زمین ازآنِ کیست؟ مالک هستی کیست؟ این مربوط به علم است. با علم، مالکیت خدا را می فهمیم. و نتیجه این نوع علم، یعنی توجّه به مالک شناسی و توجّه

به اینکه مالک هستی خداوند است، باعث تذکر می شود. طبق (آیات 84 و 85)، وقتی توجّه به مالک بودن خدا نمودیم، آنگاه متوجّه ربوبیت او و مربی بودن او می شویم. پس اگر متوجّه شدیم که خداوند ربّ است و تربیت و تدبیر امورات آسمان هفتگانه و عرش با خداوند است، آنگاه با تقوا و متقی می شویم.

نکته بسیار ظریف و دقیقی در اینجا نهفته است که واژه علم و عقل مربوط به هستی شناسی و وجود شناسی است که بالاخره معلوم شود اوّلاً مالک آسمان و زمین کیست؟ یعنی با یک نگاه عمیق فلسفی و هستی شناسانه متوجّه بشویم که مالک هستی همان کسی است که به موجودات، هستی و وجود می بخشد. سپس با همین علم، متوجّه «ملکوت کل شیء» می شویم. ملكوت «کل شیء» يعنى؛ دلیل مالكيّت مطلق و حقيقى خداوند نسبت به همه چیز، این است که همه موجودات از جهت وجود و هستی انتساب به خداوند دارند. چون خداوند وجود می دهد و او هستی بخش است، پس او مالک است و لذا او مربی و قانون گذار است. او پیامبر، امام و حاکم بر اجتماع بشری را تعیین و معرفی می کند. رسیدن به چنین نگاه ملكوتى و عمیقی باعث درك تمام مراحل توحيد می شود؛ و این باعث خروج از غفلت می شود. پس موضوع تک تک این واژه ها مشخص شد. آیات فوق دارای چنین نظم و ارتباط و آهنگ خیره کننده ای است.

فراز هفدهم: توحید، مقدمه نفی اختلاف طبقاتی

پس اولاً غفلت یعنی عدم توجه به مقدمات علم، و عدم توجه به سیر تکامل علم که در آیات قبل گذشت. و ثانیاً غفلت یعنی عدم پذیرش «حقّ» که هم در آیات 69 تا 74 گذشت و هم در آیات بعد توضیح می دهد که منظور از «حقّ» چیست:

بَلْ أَتَیْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ90 مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ مَا کَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ کُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَ لَعَلا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا یَصِفُونَ91 عَالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا یُشْرِکُونَ92

«بلكه حقّ را براى آنان آورديم، و قطعاً آنان دروغ مىگويند. خداوند هيچ گونه فرزندى براى خود نگرفته است، و هيچ معبودى با او نيست، (و اگر جز اين بود،) قطعاً هر خدايى به سوى آفريدهى خود مىرفت، و بىترديد بعضى از خدايان بر بعضى ديگر برترى مىجستند (و با اين كار، هستى تباه مىشد) خداوند از آنچه (مشركان) توصيف مىكنند منزّه است.

(اوست كه) به غيب و شهود آگاه است؛ پس او از هر چيزى كه برایش شريك مىگيرند برتر است. بگو: پروردگارا! اگر آنچه را (از عذاب) كه به آنان وعده داده شده (مىخواهى) به من نشاندهى. پس پروردگارا! مرا در ميان قوم ستمگر قرار مده.»

«بَلْ أَتَیْنَاهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ» «بلكه حقّ را براى آنان آورديم، و قطعاً آنان دروغ مىگويند.» اولاً حقّ چیست؟ اصلی ترین و مهم ترین سؤال تدبّری در اینجا این است که منظور از حقّ چیست؟ ارتباط «حقّ» با «ذکرِ آنها» و همچنین ارتباطش با «صراط مستقیم» که در آیات قبل اشاره شد، چیست؟ ثانیاً «وَ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ» یعنی چه و آنها چه دروغی می گویند؟ و اینها چه کسانی اند که دروغ می گویند؟ آیا اینها به دروغ می گویند که خداوند فرزند دارد؟ چرا چنین دروغی را می گویند؟ چه منظوری از گفتن چنین دروغ آشکاری دارند؟ آیا می گویند که خداوند فرزند دارد و ما فرزند خدایم لذا چون ما فرزند خدا هستیم پس ما یک طبقه ای هستیم غیر از طبقه شما مردم و ما حقّ حاکمیت و پادشاهی بر شما داریم؟ آیا منظور این است؟

نگاه واقعی به توحید، آنچنان که مقام معظم رهبری روحی فداه در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» بیان فرمودند، چنین حقیقتی را بیان می کند. اعتقاد به توحید؛ و اعتقاد به اینکه خدا یک است و دو نیست؛ یعنی در اصل فقط یک موجود عزیز وجود دارد که باید ستایش و پرستش بشود؛ و یک موجود عزیز قانون گذار است؛ و هم او فقط حق حاکمت دارد؛ و فقط اوست که به افرادی از بندگان خودش حق حاکمیت می دهد و نه هیچ قدرت دیگری. جامعه توحیدی یعنی جامعه بدون طبقه که مقام معظم رهبری به زیبایی تمام در شش جلسه توحید در کتاب طرح کلی آن را بیان و تبیین فرمودند. - لازم است حتماً به آنجا مراجعه شود.- وقتی مدعی می شوند که خداوند فرزند دارد، یعنی در اصل می خواهند بگویند ما خودمان فرزندان خدا هستیم و ما با شما فرق داریم. طبقه ما با طبقه شما فرق دارد. دقیقاً صهیونیست امروز همین نگاه غلط و همین تصوّر باطل را دارند. نکته بسیار ظریف و دقیقی در این آیات وجود دارد که مربوط به فهم درست و دقیق توحید است.

فراز هجدهم: آموزش دعا به پیامبر اسلام

قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِیَنِّی مَا یُوعَدُونَ93 رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِی فِی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ94 وَ إِنَّا عَلَى أَنْ نُرِیَکَ مَا نَعِدُهُمْ لَقَادِرُونَ95

«بگو: پروردگارا! اگر آنچه را كه به آنان وعده داده شد (مىخواهى) به من نشاندهى، پس پروردگارا! مرا در ميان قوم ظالمین قرار مده. و بدون شك ما مىتوانيم آنچه را به آنان وعده مىدهيم به تو نشان دهيم.»

پس پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله متوجّه وعده ای شدند که خداوند به طاغوت و ظالمین داده بود؛ یعنی به کسانی که در آیات قبل (آیه 90) با ضمیر «هُم» به آنها اشاره نمود. و آنهایی که در آیات 81 به بعد به عنوان تکذیب کنندگان رسالت معرفی شدند. امّا به صورت دقیق، قوم ظالمین چه کسانی اند؟ مگر چه چیزی قرار است که به آنها وعده داده شود؟ آیا عذاب خاصی قرار است نازل بشود؟ خداوند چه چیزی را به آن ظالمین وعده داد که اکنون می خواهد آن را به پیامبر اسلام نشان دهد؟

فراز نوزدهم: آموزش اخلاق به پیامبر اسلام

ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا یَصِفُونَ96 وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیَاطِینِ97 وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ98

«(اى پيامبر!) بدى را به بهترين روش دفع كن. ما به آنچه مخالفان توصيف مىكنند آگاهتريم. و بگو: پروردگارا! من از وسوسههاى شيطانها به تو پناه مىبرم. و پناه مىبرم به تو اى پروردگار! از اين كه آنان نزد من حاضر شوند.»

«وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ» یعنی چه؟ این ظالمین، قرار است کجا حاضر بشود؟ آیا نزد پیامبر حاضر می شوند؟ منظور از «أَنْ یَحْضُرُونِ» چیست؟ آیا اینها قرار است به سوی خدا بازگشت کنند؟ آیا نزد خداوند حاضر می شوند یا نزد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله حاضر می شوند؟ کجا و چه زمانی و چگونه و با چه حالتی قرار است حاضر بشوند که می بایست پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از چنین حضوری به خدا پناه ببرد؟ اصل قضیه چیست؟ مگر اینها کیستند و چه ارتباطی با پیامبر اسلام دارند؟ پاسخ این سؤالات در آیات بعد تاحدودی اشاره می شود:

فراز بیستم: پشیمانی طاغوتیان بعد از مرگ و درخواست بازگشت به دنیا

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ99 لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکْتُ کَلّا إِنَّهَا کَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى یَوْمِ یُبْعَثُونَ100

«(آنها همچنان به توصيفهاى ناروا و كردارهاى زشت خود ادامه مىدهند) تا زمانى كه

مرگ به سراغ يكى از آنان آيد، مىگويد: پروردگارا! مرا بازگردان. شايد در آنچه ترک کرده ام كار نيكى انجام دهم. (به او گفته مىشود:) هرگز، اين فقط سخنى است كه (به ظاهر) مىگويد (ولى اگر برگردد، به آن عمل نمىكند) و در پى آنان برزخى است تا روزى كه برانگيخته شوند.»

ضمیر «هُم» به چه کسانی برمی گردد؟ چه کسانی بعد از مرگ درخواست بازگشت به دنیا را دارند؟ مگر آنها کدام عمل صالح را ترک نمودند؟ آیا نسبت به همین «حق» و «ذکر» و «صراط مستقیم» که برایشان آمده بود کوتاهی و ظلم نمودند؟ آیا نسبت به مؤمنین کوتاهی کردند و حق آنان را غصب نمودند؟ آیا مصداق این افراد برای پیامبر اسلام مشخص و معلوم بود؟ آیا پیامبر اسلام و مؤمنین آنها را می شناختند؟

فراز بیست و یکم: برزخ و قیامت طاغوتیان

فَإِذَا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسَابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَسَاءَلُونَ101 فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ فَأُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ102 وَ مَنْ خَفَّتْ مَوَازِینُهُ فَأُولَئِکَ الَّذِینَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِی جَهَنَّمَ خَالِدُونَ103 تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَ هُمْ فِیهَا کَالِحُونَ104 أَلَمْ تَکُنْ آیَاتِی تُتْلَى عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ بِهَا تُکَذِّبُونَ105 قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَیْنَا شِقْوَتُنَا وَ کُنَّا قَوْمًا ضَالِّینَ106 رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَالِمُونَ107 قَالَ اخْسَئُوا فِیهَا وَ لا تُکَلِّمُونِ108

«پس آن گاه كه در صور دميده شود، در آن روز نه ميانشان خويشاوندى است و نه (از حال يكديگر) سؤال مىكنند. پس كسانى كه كفّهى اعمالشان سنگين باشد، ايشان همان رستگارانند. و كسانى كه كفّهى اعمالشان سبك باشد، پس آنان كسانى اند كه سرمايهى وجود خود را از دست دادهاند و هميشه در جهنّم مىمانند. آتش، صورت آنها را مىسوزاند و آنان در دوزخ چهرهاى (زشت و) عبوس دارند. (با لبهايى وارونه و دندانهايى آشكار). (به آنان گفته مىشود:) آيا آيات من بر شما خوانده نمىشد، پس آنها را تکذیب مىکرديد؟ گويند: پروردگارا! شقاوت (و بدبختى) بر ما چيره شد و ما گروهى گمراه بوديم. پروردگارا! ما را از دوزخ بيرون آور، اگر بار ديگر (به كفر و گناه) بازگشتيم، قطعاً ستمگريم. (خداوند به آنان) گويد: دور شويد و در آتش گم شويد و با من سخن مگوييد.»

مصداق مشخص این آیات چه افرادی است؟ آیا قرآن به صورت کلّی و مطلق چنین خصوصیّاتی را بیان می کند؛ یا اینکه این آیات دارای مصداق مشخص و معلومی است؟ آیا پیامبر اسلام آنها را می شناخت؟ آیا آنها با پیامبر اسلام نسبت خویشاوندی داشتند؟ مگر اینها کدام آیات را تکذیب می کردند؟ اینها به چه چیزی یا به چه کسانی ظلم

کردند؟ آیا ظلم اینها مربوط به همان جلسات شبانه ای است که نقشه می کشیدند و آیات را مهجور و خانه نشین می کردندکه فرمود: «قَدْ کَانَتْ آیَاتِی تُتْلَى عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِکُمْ تَنْکِصُونَ»المؤمنون، 66 «مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ» المؤمنون، 67؟

فیلم و فیلم نامه:

لازم به ذکر است که این سوره و این آیات در مکه نازل شدند و پیامبر اسلام هنوز در مکه هستند. لکن این آیات، فضایی را ترسیم می کنند که نتیجه اش بعداً در مدینه و حتی بعد از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مشخص می شود. در مقام تشبیه و برای تقریب به ذهن، می توان چنین گفت؛ همچنان که هنگام تولید یک فیلم، ابتدا کارگردان برای همه ی بازیگران، کلّ فیلم و فیلم نامه را توضیح می دهد و بعد افراد به انتخاب خودشان و به پذیرش کارگردان نقش ها را انتخاب و بازی می کنند، در مقام تشبیه، گویا سوره های مکّی فیلم نامه را برای تمام مخاطبین و برای بازیگران نقش های احتمالی آینده توضیح می دهد که چنین جریان هایی در آینده شکل خواهد گرفت، همچنان که در گذشته نیز چنین حوادثی شکل گرفت بود و چنین افرادی با چنین ویژگی هایی اینگونه نقش های مثبت و منفی را ایفا نمودند. اکنون شما مخاطبان قرآن، مختارید؛ تا کدام نقش را ایفا کنید و در کدام جبهه و جریان قرار بگیرید. لذا در سوره های مدنی، در مقام مصداق شناسی معرفی می کند که چه افرادی تک تک نقش هایی که در سوره های مکی معرفی شد را انتخاب و بازی نمودند. ببینید در آیات بعد کُد می دهد که برخی افراد اینچنین رفتار می کنند؛ ولی برخی افرادِ جریانِ مقابل، آنها را مسخره می کنند:

فراز بیست دوم: بندگان صبور

إِنَّهُ کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ109 فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِیًّا حَتَّى أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی وَ کُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَکُونَ110 إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ111

«و همانا گروهى از بندگان من⁽¹⁾مىگفتند: پروردگارا! ايمان آورديم، پس ما را ببخش و بر ما رحم كن و تو بهترين رحم كنندگانى. (گویا خداوند در جواب آنان می فرماید: امّا) شما (ظالمین که) آنان (آن عباد مؤمن من) را به مسخره گرفتيد تا آن كه از خاطرتان برده شد «ذکری» و شما به آنان (به آن ذکر) مىخنديديد. من امروز به خاطر آن كه (مؤمنان در برابر

تمسخر و خندهى شما) صبر كردند، به آنان پاداش دادم كه ايشانند رستگاران.»

ظاهر این آیات، به صورت گفتگوی خداوند با برخی افراد طغیانگر از جریان مجرمین است. خداوند به آنها می فرماید: «شما آنها را، یعنی آن عباد و بنده های مؤمن من را مسخره می کردید،» امّا خدایا! آیا این بنده های مؤمن شما همان «ذکر» شما هستند؟ آیا فاعل این آیات همان «قوم الظالمین» هستند که طبق آیات قبل در قیامت به ظلم خودشان اعتراف می کنند؟ پس فاعل «أَنْسَوْکُمْ» در جمله «حَتَّى أَنْسَوْکُمْ ذِکْرِی» چه کسانی اند؟ چه کسانی «ذکر» خدا را از یاد این ظالمین می بردند و آنها را نسبت به «ذکر» به فراموشی می انداختند؟ «ذکر» چیست؟ آیا همین «عباد»، «ذکر» هستند؟ لطفاً در این دو واژه: «عبادی» و «ذکری» «بنده های من» و «ذکر من» دقت کنید، آیا عباد همان ذکر هستند؟ این «عباد» که در اصل «ذکر» خدا هستند، اینها اهل صبر و استقامت اند و اینها رستگاران واقعی اند. آیا تدبّر این چند آیه غیر از این است؟ آیا این «ذکر» همان «ذکری» است که در سوره الفرقان، آن شخص «الظالمِ» معروف، با ناله و افسوس می گوید: «ای وای بر من که دوستم من وقتی که به سوی من آمد، من را از «ذکر» گمراه نمود.»؟

کلیدواژه ذکر:

یکی از کلیدواژه های اصلی آیات محکمات قرآن که معرفی کننده ولایت است، واژه «ذکر» است. قبلاً به تدبّر چند آیه ابتدای سوره مبارکه الزخروف اشاره شد:

«حم1 وَ الْكِتابِ الْمُبينِ2 إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ3 وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ»الزّخرف، 4

«... همانا او در ام الکتاب نزد ما علیِ حکیم است.» با قرار دادن آیه 7 سوره مبارکه آل عمران در کنار این آیه، معلوم می شود که منظور از «اُمِّ الکتاب»، بخش آیات محکمات همین قرآن است. یعنی در بخش آیات محکماتِ قرآن، آن حقیقت عظیم، آن کتاب مبین، آن حم، همین علی حکیم علیه السلام است. که البتّه به صورت قرآن عربی و الفاظ عربی قرار داده شده و نازل شده است تا شما در آن تعقّل کنید. اکنون این «علی حکیم علیه السلام » در ادامه قرآن و در آیات محکمات قرآن با کلیدواژه «ذکر» دنبال می شود، لذا در آیه بعد فرمود: «أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ»الزّخرف، 5

«پس آیا بخاطر اینکه شما قومی اسرافکارید، من «ذکر» را از شما باز می گیریم؟!»

خیر، چنین نمی کنیم؛ از معرفی «ذکر» برای شما صرف نظر نمی کنیم؛ بلکه

او را برای شما می گذاریم و او را به شما معرفی می کنیم. اگرچه می دانیم که شما با «ذکرِ» من، بد رفتاری می کنید. ما می دانیم که شما همان برخوردی را با این «ذکر»، با این «علی حکیم علیه السلام »⁽¹⁾انجام می دهید که پیشینان شما با رسولان خود انجام داده اند:

«وَ كَمْ أَرْسَلْنا مِنْ نَبِيٍّ فِي الْأَوَّلينَالزّخرف، 6 وَ ما يَأْتيهِمْ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ الزّخرف، 7 فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضى مَثَلُ الْأَوَّلينَ» الزّخرف، 8

«و چقدر رسولانی که برای پیشینیان فرستادیم و هیچ پیامبری برای آنان نمی آمد مگر اینکه او را مسخره می کردند. پس ما نیز آنان (ظالمینِ مسخره کننده) را هلاک نمودیم، اگرچه آنها از این ظالمینِ مسخره کننده ی زمان شما به مراتب قوی تر بودند.»

اینها آیات ابتدایی سوره مبارکه الزّخرف هستند، شباهت و هماهنگی این آیات با آیات سوره المؤمنون بی نظیر و غیر قابل تردید است.

فراز بیست سوم: قیامت و سوال و جواب از ظالمین

قَالَ کَمْ لَبِثْتُمْ فِی الأرْضِ عَدَدَ سِنِینَ112 قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ113 قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَليلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ114

«(خداوند) از آنان مىپرسد: شما در زمين چقدر مانديد؟ مىگويند: يك روز يا بخشى از يك روز، پس از شمارشگران بپرس. مىگويد: اگر آگاهى داشتيد مىدانستيد كه جز اندكى درنگ نكردهايد.»

به نظر می رسد که این سؤال و جواب از طاغوت هاست. از طاغوت ها، ظالمین و مجرمین سؤال می شود که چقدر در دنیا بودید؟ جواب می دهند: یک روز یا قسمتی از یک روز. «فَسْئَلِ الْعادِّينَ»، «پس از عادّین سؤال کنید،» «الْعادِّينَ» یعنی شمارشگران. شمارشگران چه کسانی اند؟ آیا «فَسْئَلِ الْعادِّينَ» سخن مجرمین است یا سخن خداوند است؟

فراز بیست چهارم: هدف از خلقت، بازگشت به خداست

أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ115 فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ لا إِلَهَ إِلا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْکَرِیمِ116 وَ مَنْ یَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حِسَابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکَافِرُونَ117 وَ قُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ118

«پس آيا گمان مىكنيد كه ما شما را بيهوده آفريدهايم، و شما به سوى ما بازگردانده نمىشويد؟ پس برتر است خداوندى كه فرمانرواى حقّ است (از اين كه شما را بيهوده

آفريده باشد) خدايى جز او نيست كه پروردگار عرش گرانقدر است. و هر كس با خداوند، معبود ديگرى بخواند، هيچ برهانى بر كار خود ندارد، پس قطعاً حساب او نزد پروردگارش خواهد بود، قطعاً كافران رستگار نمىشوند. و بگو: پروردگارا! بيامرز و رحم كن كه تو بهترين رحم كنندگانى.»

بازگشت به خدا یکی از ابعاد موضوع اصلی قرآن است که از سوره العلق شروع و همچنان در سوره های بعد تفصیل داده می شود؛ و در آیات متعددی به نحوه بازگشت دادن طاغوت ها اشاره می نماید. این آیات به نکته مهم دیگری نیز اشاره دارد که اساساً هدف از خلقت انسان، بازگشت دادن او به سوی خداوند است. ما شما را بیهوده و بی هدف نیافریدیم، بلکه هدف داریم، هدف ما، بازگشت شما به سوی خالق خودتان است. و قدمِ مهمِ بازگشتِ به خدا، رسیدن به توحید است. و عذاب ها و بلاها نیز برای بازگشت دادن است.

نتیجه گیری:

به طور خلاصه می توان چنین گفت که: پنجاه آیه اوّل این سوره تصدیق ماقبل بود و ماجرای انبیای گذشته و امّت های گذشته را اشاره نمود. لذا از حضرت نوح علیه السلام شروع کرد و به حضرت عیسی علیه السلام در آیه 50 ختم نمود. در حقیقت،50 آیه مربوط به بخش اول قرآن است. یعنی طبق فرمایش حضرت علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه، این 50 آیه مربوط به «تصدیق الذی بین یدیه» یا «حدیث عنِ الماضی» است. امّا آیات 51 به بعد، «علم مایأتی» یا «نور مقتدی به» است. لذا در آیه تدبّر (آیه 67) تأکید می کند که: چرا اینها در «القول»، یعنی آنچه از آیه 51 به بعد معرفی و نازل می شود، تدبّر نمی کنند تا ببینند و متوجّه بشوند که این «رسولان و امّت واحده آنها» که برای بعدِ پیامبر اسلام معرفی می شوند، دقیقاً مثل همان چیزی است که مطابق 50 آیه ی اوّل سوره، بر پدران آنها و بر امّت های گذشته نیز نازل شده بود؟

به بیان دیگر، در بخش اوّل سوره، دو جریانِ پیامبران و جریان امّت های تکذیب کننده مقابل آنها را معرفی کرد. و در بخش دوم سوره نیز، از آیه 51 به بعد، خصوصاً از آیه 57 تا 62، جریان مؤمنین و ویژگی های آنها را بیان نمود؛ و از آیه 63 تا 67 جریان مجرمین و ظالمینِ مقابل مؤمنین را معرفی نمود؛ و سپس در آیه بعد، یعنی در آیه 68 به ضرورت تدبّر در همین آیات و همین «القول» تأکید نمود. و در انتها نیز به فرجام کار و سرنوشت این دو جریان اشاره نمود.

«أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ»115 گویا این آیه به صورت نتیجه گیری، پیوند ایجاد می کند با دو آیه ی قبل از آیه تدبّر در سوره مبارکه «ص» که به عبث، بیهوده و بی هدف نبودن خلقت آسمان و زمین اشاره نمود؛ و خالق بودن خداوند را منشأ حکومت و ولایت انبیاء و اولیای الهی معرفی نمود.⁽¹⁾و همچنین ارتباط ایجاد می کند با موضوع اصلی در اولین سوره قرآن که فرمود: «کَلّا اِنَّ الانسانَ لَیَطغی(العلق، 6) أَن رآهُ اِستغنی(العلق، 7) اِنَّ الی ربِّکَ الرجعی»(العلق، 8) مسیر همان مسیر است و برنامه همان برنامه، انسان ها طغیان می کنند و لاجرم با غذاب و بلا به سوی خداوند بازگشت داده می شوند.

سوره «مؤمنون» در یک نگاه

قبل از اینکه به تدبّر سوره بعد بپردازیم، لازم است خلاصه سوره «المؤمنون» به صورت در یک نگاه ملاحظه شود تا ببینیم چه ارتباطی بین موضوعات این دو سوره که هر دو دارای آیه تدبّر هستند، وجود دارد؟ ضمن اینکه مجدداً تأکید می شود که یکی از اصول و گام های مهم و اساسی تدبّر در قرآن، موضوع شناسی و فرازبندی موضوعی سوره هاست. لذا موضوع شناسی و تدبّر کامل سوره «ص» در فصل قبل و تدبّر سوره «المؤمنون» در این فصل انجام شد. اکنون هندسه، نمای کلی و خلاصه موضوعات مطرح شده در این سوره به عنوان دومین سوره ای که آیه تدبّر در آن نازل شد را ببینیم و سپس به تدبّر سومین سوره ای که آیه تدبّر در آن نازل شد، بپردازیم:

بخش اوّل (50 آیه اول سوره): موضوعات کلّی و پیرامون گذشته

از آیات 1 تا 11، معرفی جریان مؤمنین، (کلّی)

12 تا 16 مراحل خلقت افراد انسان، (کلّی)

17 تا 22 خلقت آسمان و زمین و پدیده های طبیعی مثل باران، درختان میوه، چهارپایان، کشتی در دریا و ... ، (کلّی)

23 تا 30 ماجرای طغیانگران زمان حضرت نوح علیه السلام

31 تا 41 طاغوت های زمان پیامبران بعد از حضرت نوح علیه السلام

42 تا 44 ماجرای طاغوت ها و امّت های تکذیب کننده رسولان بعدی که با عنوان «احادیث» مطرح شدند.

45 تا 49 ماجرای حضرت موسی و جانشین او حضرت هارون علیهم السلام

آیه 50 اشاره به حضرت مریم و فرزندش عیسی علیه السلام

بخش دوم سوره: موضوعات مربوط به آینده

51 و 52 اشاره به رسولان و امّت واحده آنها برای آینده

53 تا 56 ماجرای احزاب گوناگون زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

57 تا 62 مجدداً ویژگی جریان مؤمنین زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

63 تا 67 ویژگی جریان طاغوت های زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

68 آیه تدبّر

69 تا 74 معرفی «حقّ»، «ذکر» و «صراط مستقیم»

75 تا 77 عذاب و سرنوشت شوم طاغوتیان

78 تا 89 آیات توحیدی و چند کلیدواژه متفاوت، مثل واژه تفکر، تذکر، علم و ...

90 تا 92 توحید، مقدمه نفی اختلاف طبقاتی

93 تا 98 سفارش به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و آموزش دعا و اخلاق به ایشان

99 و 100 پشیمانی ظالمین بعد از مردن و درخواست بازگشت به دنیا

101 تا 108 برزخ و قیامت ظالمین و طاغوت ها

109 تا 111 بندگان صبور، «ذکر»

112 تا 114 قیامت و سوال و جواب از ظالمین

115 تا 118 هدف از خلقت، بازگشت به خداست.

پایان تدبّر سوره المؤمنون

فصل چهارم:تدبّر کامل سوره «النّساء»

مقدمه:

واژه تدبّر، سومین بار در آیه 82 سوره مبارکه النّساء، یعنی نود و دومین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن نازل شد. این سوره مدنی است و ششمین سوره ای است که در مدینه نازل شد. علاوه بر 86 سوره ای که در مکه نازل شده بود، سوره های البقره، الانفال، آل عمران، الاحزاب و الممتحنه نیز قبل از سوره النّساء در مدینه نازل شدند. طبق روشی که در فصل های قبل گذشت، ابتدا آیه تدبّر در سوره النّساء تدبّر و تحلیل می شود؛ سپس به تدبّر کلّ سوره می پردازیم:

«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً»(النّساء82)

«پس آیا در قرآن تدّبر نمىكنند، كه اگر اين قرآن، از طرف غيرخدا بود قطعاً اختلافهاى بسيارى در آن مىيافتند؟»

این آیه نیز تاحدودی عرصه، جایگاه و موضوع تدبّر را برای ما مشخص و معلوم می کند که تدبّر باید در راستای شناختِ وحدت و عدم اختلاف در قرآن باشد. مثل آیه تدبّر در سوره مبارکه المؤمنون که آن نیز متعلَق تدبّر را اینگونه معین نمود:

«أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلينَ»(المؤمنون، 68) «آيا آنها

در اين سخن تدبّر نمی کنند؟ يا مگر براى آنان چیزی آمده كه براى نياكانشان نيامده است؟» یعنی باید در «القول» و در این کتاب تدبّر کنند تا متوجه بشوند چیزی که برای آنان و خطاب به آنان نازل شده است، مطلب متفاوتی نیست، بلکه همان چیزی است که قبلاً نیز برای پدرانشان نازل شده بود. خُب، مگر قبلاً چه چیزی برای پدرانشان نازل شده بود؟ و اکنون چه چیزی برای خودشان نازل می شود که این دو مثل هم اند؟

از تدبّر کل سوره المؤمنون، متوجه شدیم که قرآن دو بخش است، یک بخش مربوط به گذشته و معرفی جریان های مقابل انبیای گذشته؛ و یک بخش مربوط به آینده و معرفی جریان های سیاسی مؤثر در آینده جهان است.

اکنون، آیه تدبّر در سوره النّساء می فرماید: «چرا در قرآن تدبّر نمی کنند تا متوجه بشوند که این کتاب هیچ اختلافی ندارد و اگر غیرخدا می خواست چنین کتابی بیاورد قطعاً دارای اختلاف زیادی بود؟» در اصل، وجه مشترک دو آیه تدبّر در دو سوره المؤمنون و سوره النّساء، یک چیز است و آن اینکه، در این کتاب هیچ اختلافی وجود ندارد.

امّا وحدت و عدم اختلاف قرآن در چه زمینه ای و از چه جهتی است؟ بین کدام آیات، یا در کدام موضوع اختلاف وجود ندارد؟ آیا منظور این است که همین دو قسمت، یعنی آن بخشی که مربوط به گذشته و آن بخشی که برای آینده است، با هم هیچ تعارض و اختلافی ندارند؟ آیا این بخشی از قرآن که مربوط به آینده و معرفی ولایت برای آینده است، آیاتش کاملاً منسجم، مرتبط، هماهنگ و بدون کمترین اختلاف است؟

پس درواقع، این فرضیه و اصلِ ادعای ماست که می خواهیم آن را اثبات کنیم و ببینیم منظور از عدم اختلاف در قرآن چیست؟ آیا منظور این است که بین دو بخش اصلی قرآن هیچ تعارض و اختلافی وجود ندارد؛ و آیات هر بخش باهم کاملاً هماهنگ و منسجم اند و هیچ اختلافی باهم ندارند؟

معمولاً اختلاف دو طرف دارد که یک طرف با طرف دیگر، یا یک بخش با بخش دیگر، تفاوت، تعارض و اختلاف دارد. یعنی همیشه اختلاف بین دو چیز واقع می شود و هر اختلافی به دو طرف نیاز دارد. اکنون دو طرف این قرآن یا دو بخش این قرآن کدام است که اگر ما در آن تدبّر کنیم متوجه می شویم که هیچ اختلافی بین آنها وجود

ندارد؟ قرآن در مقایسه با چه کتاب یا چه حقیقتی و در مقایسه با چه معیار و میزانی هیچ اختلافی ندارد که اگر غیر خدا آن را می آورد دارای اختلاف زیاد بود؟

از مضمون آیه تدبّر در سوره المؤمنون، معلوم گردید که معیار و میزانِ عدم اختلاف در قرآن، مقایسه قرآن با چیزی است که قبلاً بر انبیای گذشته و بر امّت های گذشته نازل شده بود. امّا، از کجا بفهمیم که بر امّت های گذشته چه چیزی نازل شده بود؟

روش قرآن به این صورت است که ابتدا ماجرای امّت های گذشته را به صورت بخش مهمی از این کتاب آسمانی نازل و آن را با کلیدواژه «مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ»، یعنی «تصدیق کننده ماقبل،» بیان نموده. در فصل قبل، متوجه شدیم که سوره المؤمنون دارای دو بخش است؛ یک بخش از اول سوره تا آیه50 که پیرامون گذشته و تصدیق ماجرای انبیای گذشته و امّت های قبل از اسلام است؛ و یک بخش معرفی و بشارت نسبت به آینده است. پس طبق آیه تدبّر در سوره المؤمنون، اگر مردم در قرآن تدبّر کنند، متوجه می شوند که آنچه برای آنان نازل شد، همان چیزی است که بر پدرانشان و بر امّت های گذشته نیز نازل شده بود. چرا؟ به چه دلیل چنین نتیجه ای گرفتیم؟ چون خود قرآن ماجرای امّت های گذشته را مکرراً در سوره هایی که قبل از سوره المؤمنون نازل شده بود، بیان فرمود؛ و چندین مرتبه آنها را مورد تأیید و تصدیق قرار داد. و در ضمن، یک بخش دومی نیر نازل کرد که مربوط به حوادث و ماجراهای آینده است. یعنی سوره المؤمنون از آیه 51 به بعد وارد موضوع جدیدی شد که تماماً مربوط به بعد از اسلام و مربوط به جریان های مهم و تأثیر گذار بر آینده امّت اسلام است.

لذا اکنون که آیه تدبّر در سوره النساء می فرماید: «اگر در قرآن تدبّر کنند، متوجه عدم اختلاف در آن می شوند.» درواقع می خواهد بفرماید که؛ اگر در قرآن تدبّر کنند متوجه وحدت موضوع و عدم اختلاف بین همین دو بخش قرآن خواهند شد. پس به این ترتیب، بخش مربوط به گذشته و تصدیق کننده حوادث و ماجراهای امّت های گذشته و بخش معرفی کننده آینده و آنچه که مربوط به همین مردم و همین امّت و امّت های آینده است، اینها کاملاً با هم هماهنگ و مرتبط اند. لذا متوجه می شویم که این دو بخش یکی است و مثل هم است. به عبارت دیگر آنچه برای گذشتگان آمده بود، شبیه آن چیزی است که برای خودتان نیز خواهد آمد. بخشی که تصدیق کننده و تأیید کننده آن چیزی است که برای امّت های گذشته نازل شده بود، معمولا

با جمله «مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ»، «احادیث» و ... آمده؛ و بخشی که مربوط به خودمان و برای عصر و زمان خودمان است، با کلیدواژه های حقّ، ذکر، صراط مستقیم، آیات، آیات بیّنات، آیات مبیّنات، متّقین، مؤمنین، ما انزَلَ الله، اولیاء، اولی الامر منکم و واژه های دیگر می آید.

پس گویا منظورِ این دو آیه، و جمع این دو آیه ی تدبّر با هم، و مخرج مشترک این دو آیه، این است که، اگر در قرآن تدبّر کنید، متوجه می شوید که بین دو بخش قرآن و همچنین بین آیات مربوط به هرکدام از این دو بخش هیچ اختلافی وجود ندارد. دو بخش بودن قرآن در سوره های متعددی بیان شد. از جمله در سوره مبارکه الاحقاف، - شصت و ششمین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن- که قبل از سوره المؤمنون نازل شده بود. در آیات 29 تا 32 چنین می فرماید:

«وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ» (الاحقاف، 29) «قالُوا يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ» (الاحقاف، 30) «يا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَ آمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَ يُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ»(الاحقاف، 31) «وَ مَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ»(الاحقاف، 32)

«و (ای پیامبر اسلام به یاد بیاور) هنگامی كه گروهى از جنّ ها را به سوى تو روانه ساختيم تا قرآن را بشنوند، [گویا شما به عنوان مخاطب قرآن و کسی که این سوره را با تدبّر می خوانید، سؤال می کنید که چه شد؟ آیا جنّ ها قرآن را شنیدند؟ آیا آن را متوجّه شدند؟ و ...، که خداوند در پاسخ و خطاب به شما می فرماید:] پس چون جن ها نزد او (یعنی نزد پیامبر) حاضر شدند، گفتند: خاموش باشيد! (و گوش فرا دهيد) پس چون (استماع آيات) به اتمام رسيد، به سوى قوم خود باز گشتند تا آنان را هشدار دهند. گفتند: اى قوم ما! همانا ما كتابى را شنيديم كه بعد از موسى نازل شده و كتابهاى پيش از خود را تصديق مىكند. مردم را به سوى «حق» و به «راه مستقیم» هدايت مىکند. اى قوم ما! «داعی الله» را اجابت كنيد و به او ايمان آوريد تا از گناهانتان بر شما ببخشاید و از عذاب دردناك امانتان دهد. و هر كه «داعی الله» را اجابت نکند، پس عاجز كننده در زمين نیست (و تکیه گاه و پناه گاهی ندارد) و برای او به غیر از همین داعی الله هيچگونه ولیّ دیگری نیست، اینچنین او در گمراهى آشكار است.»

نکته و شاهد مثال در«مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ» و «يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ» است که در اصل به دو بخش قرآن اشاره دارد، بخشی که تصدیق کننده کتاب ها و انبیای گذشته است و بخشی که برای آیندگان، هدایت به حقّ و هدایت به طریق مستقیم است. که در واقع این حقّ و طریق مستقیم همان داعی الله و اولیاء است.

دقیقاً شبیه این مطلب، لکن با بیان جزئیات و مصداق، در سوره مبارکه الصف از زبان حضرت عیسی علیه السلام نیز آمده است، و به همین دو بخش اشاره می کند:

«وَ إِذْ قالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَنِي إِسْرائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِينٌ»(الصف، 6)

«و آنگاه كه عيسى پسر مريم به بنى اسرائيل گفت: همانا من فرستاده خدا به سوى شما هستم؛ توراتى را كه پيش از من بوده است، تصديق مىكنم و نسبت به پيامبرى كه بعد از من خواهد آمد و نامش احمد است، مژده مىدهم. پس چون «بیّنات» را براى آنان آورد، گفتند: اين جادويى آشكار است.»

نکته جالب اینکه، معمولاً مخاطبان انبیاء نسبت به پذیرش بخش اول رسالت آنان هیچ مشکلی نداشتند؛ لکن به محض شنیدن بخش دوم که مربوط به خودشان و مربوط به آینده آنهاست، فوراً موضع گیری می کردند و آن را تکذیب می نمودند. در اصل، تکذیب امّت های گذشته، مربوط به بخشی است که معرفی کننده ی بعد از پیامبر است؛ و مربوط به آینده است و تحت عنوان «بیّنات» معرفی می شد. درواقع طاغوت ها و منافقین، نسبت به آنچه که پیامبران برای بعد از خود معرفی می کردند، موضع می گرفتند و آن را تکذیب می کردند.

پس اگر در قرآن تدبّر کنید، متوجّه می شوید که آنچه که به عنوان «مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ» نازل شد، با آنچه که به عنوان «مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتِي مِنْ بَعْدِي اِسمُهُ احمد» است، هیچ اختلافی با هم ندارد. آن حقیقتی که تحت عنوان نبیّ و رسول برای امّت های گذشته آمد، دقیقاً شبیه آن چیزی است که برای امّت های آینده نیز خواهد آمد؛ منتها آنچه برای آینده می آید، نامش «حق»، «صراط مستقیم»، «سبیل الله»، «ولیّ»، «اولیاء»، «اولی الامر منکم»، «ذکر»، «بیّنات»، «آیات محکمات»، «ام الکتاب»، «فرقان»، «علیّ حکیم» و ... است.⁽¹⁾

برخلاف تفسیر که بیشتر به دنبال بررسی معانی متعدد یک لفظ است، علم تدبّر به دنبال فهم یک حقیقت است که در سوره های

متعدد با الفاظ متعدد بیان شده است. یک حقیقت است، لکن در برخی سوره ها با واژه «ذکر»؛ در برخی سوره ها با واژه «اولی الامر منکم»، در برخی با واژه «بیّنات» و ... معرفی و بیان می شود.

موضوع را در کل قرآن و در سوره های متعدد دنبال می کنند، کاملاً با هم هماهنگ، هم موضوع، مرتبط و بدون ذره ای اختلاف اند.

لازم به ذکر است که آیه تدبّر در سوره مبارکه «ص» مطلق و کلی بود: «(ای پیامبر) کتاب مبارکی برای تو نازل نمودیم، تا آنها در آیاتش تدبّر کنند و صاحبان خرد از آن تذکر بگیرند.» درواقع علّت و دلیل نزول کتاب بر پیامبر اسلام را تدبّر کردن مخاطبان بیان نمود. لکن آیه دوم و سوم هر دو دارای عرصه و متعلَق و موضوع مشخصی است که از تحلیل و جمع این سه آیه با هم، به این نکته مهم می رسیم که؛ قرآن دو بخش است، یک بخش تصدیق کننده گذشته و یک بخش بشارت دهنده و معرفی کننده آینده است. و این دو بخش با هم کاملاً هماهنگ و شبیه به هم اند و هیچگونه اختلافی بین این دو بخش وجود ندارد. همچنین هیچ اختلافی بین اجزا و آیات هر یک از این دو بخش نیز وجود ندارد. لکن اگر این قرآن را غیر خدا می آورد، قطعاً اختلافات زیادی در آن یافت می شد. درواقع، این تحلیل و تدبّر این سه آیه ای است که مردم و مخاطبان قرآن را به تدبّر دستور داده است. اکنون ببینیم تدبّر کل سوره النّساء چگونه است؟ و آیا به این دو بخش اشاره می کند؟

سؤالات تدبّری

پس به این ترتیب، سؤال های ما این است که؛ موضوع اصلی قرآن چیست؟ مردم باید در کجای قرآن تدبّر کنند؟ تدبّر کنند تا به چه حقیقتی برسند؟ مگر چه موضوع مهمی در این سوره مطرح شده است که اینگونه بر تدبّر در قرآن تأکید می شود؟ منظور چه نوع اختلافی است و اختلاف در چه چیزی و بین چه چیزی است که در غیر قرآن وجود دارد و در قرآن چنین اختلافی وجود ندارد؟ چه نوع وحدتی در قرآن هست؛ آیا وحدت در الفاظ یا وحدت در موضوع است؟ کدام وحدت مدّ نظر است؟

اگر این تحلیل در مورد سه آیه ای که دستور تدبّر در آنها بود، درست باشد، اکنون باید دید آیا همین دو بخشِ قرآن در سوره النّساء نیز آمده است؟ بخش اول چه می فرماید و چه چیزی را در خصوص انبیای گذشته تصدیق می کند؟ و سوره های متعددی که این موضوع را قبل از این بیان نمودند، آیا با هم هماهنگ اند؟ بخش دوم به چه حقیقتی بشارت و مژده می دهد؟ و چگونه بین این دو بخش هیچ اختلافی وجود ندارد؟ اساساً آیا منظور از عدم اختلاف، این است که علاوه بر انسجام و وحدت این دو بخش، همچنین بین اجزای هر بخش که در سوره های متعدد نازل می شود نیز هیچ اختلاف و ناهماهنگی

وجود ندارد؟ آیا همین مدّ نظر است یا مطلب دیگری مدّ نظر خداوند است؟

همانگونه که در فصل های قبل ملاحظه شد، ابتدا سوره هایی که آیه تدبّر در آنها آمده به طور کامل تدبّر و فرازبندی موضوعی می شود تا معلوم گردد منظور خداوند از نزول آیه تدبّر در این سوره چیست؟ لکن از آنجا که 43 آیه اول سوره النّساء تماماً مربوط به احکام و فروعات دینی است و طبق اصول اولیه علم تدبّر، اینگونه آیات، متشابه اند و می بایست توسط روایات ائمه علیهم السلام تفسیر شوند؛ لذا از ذکر آیات خوداری و تنها به ترجمه آنها اکتفا نمودیم؛ و از آیه 44 به بعد که دارای موضوع مشخص و متفاوتی با موضوع آیات قبل است، شروع نمودیم:

فراز بندی موضوعی سوره «النّساء»

بخش اول: موضوعات فرعی و آیات الاحکام (آیات متشابه)

43 آیه اول سوره که به جهت اختصار فقط به ترجمه آیات اکتفا می شود:

«اى مردم! از پروردگارتان پروا كنيد، آن كس كه شما را از يك نفس واحد آفريد و همسرش را نيز از (جنس) او آفريد و از آن دو، مردان و زنان بسيارى را (در روى زمين) پراكنده ساخت و از خدايى كه (با سوگند) به او از يكديگر درخواست مىكنيد، پروا كنيد. و (نسبت) به ارحام نيز تقوا پيشه كنيد (و قطع رحم نكنيد) كه خداوند همواره مراقب شماست.» «و اموال يتيمان را به آنان (باز) دهيد و اموال بد (خودتان) را با اموال خوبِ (يتيمان) تبديل نكنيد و اموال آنان را با اموال خود نخوريد، همانا اين (تصرّف های ظالمانه) گناهى بزرگ است.» «و اگر مىترسيد كه عدالت را دربارهى (ازدواج با) دختران يتيم مراعات نكنيد، (از ازدواج با آنان صرفنظر کنید و) با زنان دلخواه (ديگر) ازدواج كنيد، دوتا، سهتا، يا چهارتا. پس اگر ترسيديد كه (ميان همسران) به عدالت رفتار نكنيد، پس يك همسر (كافى است) يا (به جاى همسر دوّم از) كنيزى كه مال شماست (كام بگيريد، گرچه كنيز هم حقوقى دارد كه بايد مراعات شود.) اين نزديكتر است كه ستم نكنيد.» «و مهریه زنان را به صورت هديه و با رغبت بدهيد و اگر با ميل و رغبت خويش چيزى از آن را به شما بخشيدند، آنرا حلال و گوارا مصرف كنيد.» «و اموال خود را كه خداوند وسيلهى برپائى زندگى شما قرار داده، به دست سفيهان ندهيد (ولى) رزق و مخارج آنان را از درآمد آن بدهيد و آنان را بپوشانيد و با آنان سخن شايسته و نيكو بگوييد.» «و يتيمان را بيازماييد، تا هنگامى كه به (سنّ بلوغ و ازدواج) برسند، پس اگر در آنان رشد (فكرى) يافتيد، اموالشان را به ايشان برگردانيد و آن را به اسراف و شتاب، از (بيم) اينكه بزرگ شوند (و اموالشان را از شما بگيرند) مصرف نكنيد. و هر (قيّم و سرپرستى) كه بىنياز است، عفّت به خرج دهد (و از گرفتن حقالزّحمهى امور يتيمان چشم بپوشد) و آن كه نيازمند است، به مقدار

متعارف (در برابر نگهدارى از مال يتيم) مىتواند ارتزاق كند. پس هرگاه اموالشان را به آنان ردّ كرديد، (افرادى را) بر آنان گواه و شاهد بگيريد. (اين گواهى براى حفظ حقوق يتيمان است، وگرنه) خدا براى محاسبه كافى است.» «براى مردان، از آنچه پدر و مادر و نزديكان، (پس از مرگ) برجاى گذاشتهاند سهمى است و براى زنان (نيز) از آنچه پدر و مادر و خويشاوندان بر جاى گذاشتهاند، سهمى است، خواه (مقدار مال) كم باشد يا زياد، سهمى معيّن و مقرّر.»«و اگر هنگام تقسيم (ارث)، خويشاوندانى (كه ارث نمىبرند) و يتيمان و مستمندان حاضر شدند، پس چيزى از آن مال به آنان روزى دهيد و با آنان پسنديده سخن بگوئيد.» «و كسانى كه اگر پس از خود فرزندان ناتوانى به يادگار بگذارند، بر (فقر آينده) آنان مىترسند، بايد (از ستم درباره يتيمان مردم نيز) بترسند. از خداوند پروا كنند و سخنى استوار گويند.»«همانا، آنان كه اموال يتيمان را به ستم مىخورند، در حقيقت، آتشى را در شكم خود فرو مىبرند و بزودى در آتشى افروخته وارد خواهند شد.» «خداوند درباره (ارث) فرزندانتان به شما سفارش مىكند، براى پسر مانند سهم دو دختر است، پس اگر وارثان از جنس زن و بيش از دو نفر باشند، دو سوم ميراث، سهم آنان است و اگر يكى باشد، نصف ميراث از آنِ اوست. و براى هر يك از پدر و مادرِ (ميّت)، يك ششم ميراث است، اگر ميّت، فرزندى داشته باشد. امّا اگر فرزندى نداشته و پدر و مادر، تنها وارث او باشند، مادر يك سوم مىبرد (و باقى براى پدر است) و اگر متوفّى برادرانى داشته باشد، مادرش يك ششم مىبرد. (البتّه تقسيم ارث) پس از عمل به وصيّتى است كه او (متوفّى) سفارش كرده يا پرداخت بدهى اوست. شما نمىدانيد پدران و پسرانتان، كداميك برايتان سودمندترند. اين احكام، از سوى خدا واجب شده است، همانا خداوند دانا و حكيم است.» «و براى شما (مردان) نصف ارثى است كه همسرانتان به جا گذاشتهاند، اگر آنان فرزندى نداشته باشند، (هر چند از شوهر ديگر)، ولى اگر براى آنان فرزندى باشد، سهم شما يك چهارم از ميراث است، البتّه پس از عمل به وصيّتى كه كردهاند يا اداى دَينى كه دارند و (امّا اگر شوهر از دنيا رفت) سهم زنان يك چهارم از چيزى است كه به جا گذاشتهايد، البتّه اگر فرزندى نداشته باشيد، ولى اگر فرزندى داشته باشيد (اگر چه از همسر ديگر) سهم همسران يك هشتم از چيزى است كه بر جاى نهادهايد. (اين تقسيم) پس از عمل به وصيّت يا پرداخت دينى است كه داريد و اگر مرد يا زنى كه از او ارث مىبرند كلاله باشد (يعنى والدين و فرزندى نداشته باشد) و براى او برادر و خواهر باشد، براى هر يك از آنان يك ششم است و اگر آنان (خواهر و برادر) بيش از يكى باشند، همه آنان در يك سوّم، به تساوى شريكند، (البتّه) پس از انجام وصيّتِ ميّت يا اداى دينِ او، بىآنكه وصيّت، ضرر به وارث داشته باشد. اين، سفارشى از سوى خداست و خداوند، دانا و بردبار است.» «آن (چه گفته شد،) حدود و مقررّات الهى است و هركس از خدا و رسولش پيروى كند خداوند او را به باغهايى وارد مىكند كه از زير درختانش نهرها جارى است، آنان هميشه در آن مىمانند، و اين است كاميابى و

رستگارى بزرگ.» «و هركس خدا و رسولش را نافرمانى كند و از حدود الهى تجاوز نمايد، خدا او را وارد آتشى مىكند كه هميشه در آن مىماند وبراى او عذابى خواركننده است.» «و از زنان شما كسانى كه مرتكب زنا شوند، پس چهار نفر از ميان شما (مردان مسلمان) را بر آنان شاهد بگيريد، پس اگر شهادت دادند، آن زنان را در خانهها (ى خودشان) نگاه داريد، تا مرگشان فرا رسد، يا آنكه خداوند، راهى براى آنان قرار دهد (و قانون جديدى بياورد).» «و آن دو نفرى از شما كه سراغ فحشا و زنا روند (زن يا مرد زناكار و بدون همسر) هر دو را آزار دهيد (و بر آنان حدّ جارى كنيد). پس اگر توبه كرده و خود را اصلاح كردند، از آنان درگذريد (زيرا) خداوند توبهپذيرِ مهربان است.»«بى گمان (پذيرش) توبه بر خدا، براى كسانى است كه از روى جهالت كار بد مىكنند، سپس زود توبه مىكنند. پس خداوند توبهى آنان را مىپذيرد و خداوند، دانا و حكيم است.» «و پذيرش توبه، براى كسانى كه كارهاى زشت مىكنند تا وقتى كه مرگ يكى از آنان فرا رسد، آنگاه مىگويد: همانا الآن توبه كردم، نيست. و نيز براى آنان كه كافر بميرند، بلكه براى آنان عذاب دردناك مهيّا كردهايم.» «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! براى شما حلال نيست كه زنان را به اكراه به ارث بريد و بر آنان سخت نگيريد تا بعضى از آنچه را به آنان بخشيدهايد، خود ببريد، مگر آنكه مرتكب فحشاء آشكار شوند و با آنان به نيكويى رفتار كنيد و اگر از همسرانتان خوشتان نيامد چه بسا شما چيزى را خوش نداشته باشيد، ولى خداوند، خير فراوان در آن قرار داده باشد.» «و اگر خواستيد همسرى بجاى همسرى انتخاب كنيد و مال فراوانى به آنان داده باشيد، از او چيزى مگيريد. آيا مىخواهيد با بهتان و گناه آشكار، آن را بازپس گيريد؟!» «و چگونه آن مال را پس مىگيريد، درحالى كه هر يك از شما از ديگرى كام گرفتهايد و همسرانتان از شما (هنگام ازدواج، براى پرداخت مهريه) پيمان محكم گرفتهاند!» «و با زنانى كه پدرانتان به ازدواج خود در آوردهاند، ازدواج نكنيد، مگر آنچه درگذشته (پيش از نزول اين حكم) انجام شده است. همانا اين گونه ازدواج، بسيار زشت و مايهى دشمنى و راه بدى است.» «بر شما حرام شده است (ازدواج با) مادرانتان و دخترانتان، و خواهرانتان و عمّههايتان و خالههايتان و دختران برادر و دختران خواهر و آن مادرانتان كه به شما شير دادهاند و خواهران رضاعى (شيرى) شما و مادران همسرانتان و دختران همسرانتان (از شوهر قبلى) كه در دامن شما تربيت يافتهاند، به شرط آنكه با مادرانشان، همبستر شده باشيد، پس اگر آميزش نكردهايد مانعى ندارد (كه با آن دختران ازدواج كنيد) و (همچنين حرام است ازدواج با) همسران پسرانتان كه از نسل شمايند (نه پسر خواندهها) و (حرام است در ازدواج) جمع بين دو خواهر، مگر آنچه پيشتر انجام گرفته است. همانا خداوند بخشنده و مهربان است.» «و (ازدواج با) زنان شوهردار (نيز بر شما حرام شده است،) مگر آنان كه (به حكم خداوند، در جنگ با كفّار) مالك شدهايد. (اين احكام،) نوشته و قانون خدا بر شماست. و جز اينها (كه گفته شد،) براى شما حلال است كه (زنان ديگر را) به وسيلهى اموال خود، به

قصد پاكدامنى و نكاح، نه به قصد زنا، طلب كنيد. پس هرگاه از آن زنان، (به نكاح موقّت) كام گرفتيد، مهرشان را به عنوان يك واجب بپردازيد و پس از تعيين مهر، در (تغيير مدّت عقد يا مقدار مهر) آنچه با يكديگر توافق كنيد، بر شما گناهى نيست. همانا خداوند دانا و حكيم است.» «و هر كس از شما، كه توانايى مالى ندارد تا با زنان آزادِ باايمان ازدواج كند، پس از كنيزانِ با ايمانى كه شما مالك آنيد، (به زنى بگيرد) و خدا به ايمان شما داناتر است. همه از يكديگريد، پس (نگوييد: كه من آزادم و تو كنيز. و) با اذن صاحبانشان آن كنيزان را به همسرى درآوريد و مهريه نيكو و بهطور شايسته به آنان بدهيد، به شرط آنكه پاكدامن باشند، نه اهل فحشا و نه اهل دوست گرفتنهاى پنهانى. پس آنگاه كه كنيزان، صاحب همسر شدند، اگر مرتكب زنا شوند، كيفرشان نصف كيفر زنانِ آزاد است. اين (نوع ازدواج،) براى كسانى از شما رواست كه از (رنج وفشار بىهمسرى و) افتادن به گناه و زنا بر خود بترسد، با اين همه، صبر كردن (و ازدواج نكردن با كنيزان) برايتان بهتر است و خداوند بخشنده و مهربان است.» «خداوند مىخواهد (با اين قوانين، راه سعادت را) براى شما آشكار سازد و شما را به سنّتهاى (خوب) پيشينيانتان راهنمايى كند و شما را (با بيان احكام) از گناه پاك سازد و خداوند، دانا و حكيم است.»«و خداوند مىخواهد شما را ببخشد (و از آلودگى پاك سازد،) ولى كسانى كه از هوسها پيروى مىكنند، مىخواهند كه شما به انحرافى بزرگ تمايل پيدا كنيد.» «خداوند مىخواهد (با آسان كردن قوانين ازدواج، بار تكليف) شما را سبك كند. و انسان، ضعيف آفريده شده است.»«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! اموال يكديگر را در ميان خود به باطل نخوريد، مگر اينكه تجارتى با رضايت يكديگر باشد. و خود (و يكديگر) را نكشيد، همانا خداوند نسبت به شما همواره مهربان بوده است.» «و هر كس از روى تجاوز و ستم چنان كند (و دست به مال و جان مردم دراز كرده، يا خودكشى و خونريزى كند) به زودى او را در آتشى (عظيم) وارد سازيم و اين كار، بر خداوند آسان است.» «اگر از گناهان بزرگى كه از آن نهى مىشويد پرهيز كنيد، گناهان كوچكتان را بر شما مىپوشانيم و شما را در جايگاهى ارجمند وارد مىكنيم.»«و آنچه را كه خداوند سبب برترى بعضى از شما بر بعضى ديگر قرار داده آرزو نكنيد. براى مردان از آنچه بدست آوردهاند بهرهاى است و براى زنان نيز از آنچه كسب كردهاند بهرهاى مىباشد و (به جاى آرزو و حسادت) از فضل خداوند بخواهيد، كه خداوند به هر چيزى داناست.» «و از آنچه پدر و مادر و خويشاوندان و كسانى كه با آنان پيمان بستهايد، برجا گذاشتهاند، براى هر يك وارثانى قرار دادهايم، پس سهم آنان را (از ارث) بپردازيد، زيرا كه خداوند بر هر چيز، شاهد و ناظر است.» «مردان داراى ولايت بر زنانند از آن جهت كه خدا بعضى از ايشان (مردان) را بر بعضى (زنان) برترى داده (قدرت بدنى، توليدى واراده بيشترى دارند) و از آن جهت كه از اموال خود نفقه مىدهند، پس زنانِ شايسته، فرمان بردارند و نگهدار آنچه خدا (براى آنان) حفظ كرده، (حقوق و اسرار شوهر،) در غياب اويند. و (امّا) زنانى كه از سرپيچى آنان بيم داريد، پس

(نخست) آنان را موعظه كنيد و (اگر مؤثّر نشد) در خوابگاه از آنان دورى كنيد و (اگر پند و قهر اثر نكرد،) آنان را بزنيد (و تنبيه بدنى كنيد)، پس اگر اطاعت شما را كردند، بهانهاى بر آنان (براى ستم و آزار) مجوييد. همانا خداوند بزرگوار و بزرگ مرتبه است.» «و اگر از (ناسازگارى و) جدايى ميان آن دو (زن و شوهر) بيم داشتيد، پس داورى از خانوادهى شوهر، و داورى از خانوادهى زن برگزينيد (تا به اختلاف آن دو رسيدگى كنند) اگر اين دو بناى اصلاح داشته باشند خداوند ميان آن دو را به توافق مىرساند، زيرا خداوند، (از نيّات همه) با خبر و آگاه است.» «و خدا را بپرستيد و هيچ چيز را شريك او قرار ندهيد و به پدر و مادر نيكى كنيد و به بستگان و يتيمان و بينوايان و همسايهى نزديك و همسايهى دور و يار همنشين و در راه مانده و زيردستان و بردگانتان (نيز نيكى كنيد.) همانا خداوند، هر كه را متكبّر و فخرفروش باشد، دوست نمىدارد.» «(متكبّران خودبرتربين) كسانى هستند كه (هم خود) بخل مىورزند و (هم) مردم را به بخل فرمان مىدهند و آنچه را كه خدا از فضل خود به آنان بخشيده پنهان مىدارند. و ما براى كفرانكنندگان نعمتها عذابى خواركننده آماده كردهايم.» «و (متكبّران خودبرتربين) كسانى هستند كه اموال خود را از روى ريا و براى نشان دادن به مردم انفاق مىكنند و به خدا و روز قيامت ايمان ندارند و هر كس كه شيطان همدم او باشد، پس چه بد همدمى است»« و بر ايشان چه مىشد، اگر به خداوند و روز قيامت ايمان مىآوردند و از آنچه خداوند، روزى آنان كرده (از روى اخلاص، نه ريا) انفاق مىكردند؟ و خداوند به نيّت آنان داناست.» «همانا خداوند، به مقدار ذرّهاى هم ستم نمىكند و اگر كار نيكى باشد آن را دوچندان مىكند و از جانب خويش نيز پاداش بزرگى عطا مىكند.» «پس چگونه خواهد بود آنگاه كه از هر امّتى گواهى (از خودشان) بيآوريم و تو را نيز بر آنان گواه آوريم؟!» «در چنين روز، كسانى كه كفر ورزيدند و پيامبر را نافرمانى كردند، آرزومىكنند كهاى كاش با زمين يكسان مىشدند و هيچ سخنى را نمىتوانند از خدا كتمان كنند.» «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! درحال مستى به نماز نزديك نشويد، تا آنكه بدانيد چه مىگوييد. و نيز درحال جنابت نزديك (مكان) نماز، (مسجد) نشويد، مگر به طور عبورى (و بىتوقّف) تا اينكه غسل كنيد. و اگر بيمار يا در سفر بوديد، يا يكى از شما از جاى گودى (كنايه از قضاى حاجت) آمد، يا تماسى (و آميزش جنسى) با زنان داشتيد و (در اين موارد) آب نيافتيد، پس بر زمين (و بر خاك) پاك و دلپسندى تيمّم كنيد، (دو كف دست را بر خاک بزنيد و) آنگاه صورت و دستهايتان را مسح كنيد، همانا خداوند، بخشنده و آمرزنده است.» (ترجمه آیه 1 تا 43)

بخش دوم: موضوع اصلی سوره النّساء

فراز اوّل: دشمنی صاحبان کتاب با بخش دوم قرآن

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَ يُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ 44 وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَ كَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَ كَفى بِاللَّهِ نَصِيراً 45

«آيا نديدى آنان را كه بهرهاى از كتاب به آنان داده شده بود؟ گمراهى مىخرند و مىخواهند شما (نيز) راه را گم كنيد. و خداوند به دشمنان شما داناتر است و كافى است كه خدا ولیّ شما باشد و كافى است كه خدا ياور شما باشد.»

روش تدبّر:

از: خداوند تبارک و تعالی

به: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

موضوع: ؟؟

موضوع این آیه چیست؟ به چه کسانی بهره ای از کتاب داده شد؟ آیا اینها افراد مشخصی است؟ آیا اینها مسلمانند؛ یا منظور یهودیان و صاحبان کتاب های آسمانی قبلی است؟ منظور چیست؟ اینها کدام ضلالت و گمراهی را می خرند؟ اینها می خواهند ما کدام راه را گُم کنیم؟ آیا می خواهند که ما صراط مستقیم معرفی شده در سوره المؤمنون را گم کنیم؟ چرا چنین می کنند؟ اینها چه دشمنی با ما و با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله دارند؟ آیا منظور از «سبیل» همان صراط مستقیم است؟ اینها چرا با پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و با صراط مستقیم دشمنی دارند؟ آری! اینها یهودیان هستند:

فراز دوم: معرفی دشمنان و یهودیانِ تحریف گر

مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ يَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَيْنا وَ اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَ راعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِي الدِّينِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا46

«بعضى از يهوديان، سخنان را از جايگاهش تحريف مىكنند و مىگويند: شنيديم و نافرمانى كرديم (و بىادبانه به پيامبر مىگويند:) بشنو كه هرگز نشنوى و ما را تحميق كن، (اينگونه مىگويند) تا با زبان خود حقايق را بگردانند و در دين شما طعنه زنند. و اگر مىگفتند: (كلام خدا) را شنيديم و اطاعت كرديم و (كلام ما را) بشنو و به حال ما بنگر (تا حقايق را بهتر درك كنيم) برايشان بهتر و با منطق سازگارتر بود. ولى خداوند آنان را به خاطر كفر و سرسختىشان لعن كرد، پس جز اندكى توفيق ايمان نيافتند.»

«مِنَ الَّذِينَ هادُوا» پس اینها یهودی اند. امّا آیا یهودیان، دشمن پیامبر اسلام اند؟ اینها چرا کلام را از جایگاهش تحریف و منحرف می کنند؟ کدام کلام را تحریف و از جایگاهش منحرف می کنند؟ آیا منظور این است که برخی از یهودیان می خواهند آیات قرآن در مورد نماز و روزه و احکام و فروعات را تحریف کنند؟ یا منظور این است که می خواهند مردم را از «سبیل» و از «صراط مستقیم» منحرف کنند؟ کلامی که اینها می خواهند تحریف کنند، مربوط به چیست و پیرامون چه موضوعی است؟ «لكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ» چرا خداوند اینها را لعنت نمود؟ مگر اینها به چه چیزی کافر شدند و چه موضوعی را می خواهند تحریف کنند که اینگونه مورد لعنت خداوند واقع شدند؟

تحقیق واژه «تحریف» در سوره های دیگر

موضوع «تحریف کلام»، نخستین بار بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن در آیه 75 سوره البقره به صورت کلی اشاره شد. سوره البقره هشتاد و هفتمین سوره بر اساس سیر نزول و نخستین سوره ای است که در مدینه نازل شد:

«أَ فَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَ قَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ» (البقره، 75)

«(پس اى مؤمنان!) آيا انتظار داريد (كه يهوديان،) به شما ايمان بياورند؟ درحالى كه عدهاى از آنان، سخنان خدا را مىشنيدند و پس از فهميدنش، آنرا تحريف مىكردند با آنكه (آنها حقیقت مطلب را) مىدانستند.»

درواقع موضوع «تحریف کلام» فقط سه بار در قرآن نازل شد؛ اکنون دومین مرتبه است که در آیه 46 سوره النّساء نازل شد و سومین و آخرین مرتبه در سوره المائده نازل می شود. سوره المائده جزء آخرین سوره هایی است که بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شد. البته این موضوع در سوره المائده دو مرتبه و در دو آیه نازل شد؛ که هر دو آیه در مورد یهودیان است. ابتدا در آیه 13 فرمود: «فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» (المائده، 13)

«پس (یهودیان را) به خاطر شكستن پيمانشان لعنت كرديم و دلهايشان را سخت گردانيديم. آنها كلمات (الهى) را از جايگاههاى خود تحريف مىكنند و بخشى از آنچه به آنان تذكّر داده شده بود را فراموش كردند، (کدام بخش را فراموش کردند؟ بخش

مربوط به گذشته را یا بخش مربوط به آینده را فراموش کردند؟) و تو همواره بر خيانتى از آنان آگاه مىشوى (هر روز توطئه و خيانتى تازه دارند) مگر اندكى از ايشان. پس، از آن (تعداد کم) درگذر و از لغزشهايشان چشم بپوش. همانا خداوند نيكوكاران را دوست مىدارد.»

و سپس در آیه 41 سوره المائده، به این موضوع اشاره و می فرماید:

«يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هذا فَخُذُوهُ وَ إِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَ مَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ» (المائده، 41)

«اى پيامبر! كسانى كه در كفر شتاب مىكنند، غمگينت نسازند، آن کسانی كه به زبان گفتند: ايمان آوردهايم، ولى دلهايشان ايمان نياورده است. و برخی از يهوديان كه براى دروغ سازى (و تحريف) با دقّت به سخنان تو گوش مىدهند (سمّاع یعنی جاسوس). جاسوسی می کنند براى قوم ديگرى كه آنها خودشان نزد تو نيامدهاند، آنان (که نزد تو نیامدند،) كلمات را از جايگاه خود تحريف مىكنند و (به جاسوس ها) مىگويند: اگر اين مطلب (كه ما می گوییم) به شما داده شد بگيريد و بپذيريد، ولى اگر (آنچه ما می گوییم) به شما داده نشد، از پیامبر دورى كنيد و رهایش کنید. (اى پيامبر!) هر كه را خداوند بخواهد آزمايش و رسوايش كند تو هرگز در برابر قهر الهى هيچ كارى نمىتوانى برايش بكنى. آنان كسانىاند كه خداوند نخواسته است دلهايشان را پاك كند. براى آنان در دنيا ذلّت و خوارى و برايشان در آخرت، عذابى بزرگ است.»

باید ببینیم عهد و پیمان یهودیان که در آیه 13 اشاره فرمود، چه میثاقی بود؟ در آیه قبلش، یعنی در آیه 12 سوره المائده چنین فرمود:

«وَ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً وَ قالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ ...» (المائده، 12)

«و به تحقيق خداوند از بنىاسرائيل پيمان گرفت، و از ميان آنان دوازده سرپرست و رهبر برانگيختيم، و خداوند (به آنان) فرمود: من با شمايم، اگر نماز به پا داريد و زكات بپردازيد و به پيامبرانم ايمان آورده و يارىشان كنيد و به خداوند وامى نيكو دهيد، قطعاً گناهانتان را مىپوشانم و شمارا به باغهايى وارد مىكنم كه نهرها زير (درختان) آن جارى است. پس از اين، هر كس از شما كافر شود، به راستى از راه راست منحرف گشته است.»

این پیمان را از چه کسانی گرفت؟ آیا این پیمان همان میثاقی است که طبق آیات 155 به بعد سوره الاعراف از 70 نفر از بزرگان بنی اسرائیل گرفته شد که در آنجا به مشخصات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله (... الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ ...)⁽¹⁾

«وَ اخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعينَ رَجُلاً لِميقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِيَّايَ أَ تُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَيْرُ الْغافِرينَ» (الاعراف، 155) «وَ اكْتُبْ لَنا في هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابي أُصيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَ رَحْمَتي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‌ءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الَّذينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ» (الاعراف، 156) «الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (الاعراف، 157)

در اینجا فقط اشاره نمودیم و توضیح آیات و بررسی این مطالب باید در جای خود انجام شود. لکن سؤال اصلی در سوره النّساء این است که؛ یهودیان می خواهند چه چیزی و چه کلامی را تحریف کنند؟ این کلامی که آنها می خواهند تحریفش کنند پیرامون چیست؟ یهودیان کدام بخش از کلام خدا را تحریف می کنند؟ آیا همان بخشی را تحریف می کنند که مربوط به معرفی مؤمنین و مربوط به آینده است؟ آیا مؤمنین توقع و انتظار داشتند که یهودیان به آنها به عنوان جریانی برای آینده ایمان بیاورند؟

یادآوری این نکته لازم است که کلیدواژه تحریف در هیچ جای دیگر و پیرامون هیچ موضوع دیگری در قرآن نیامده است. بلکه فقط در همین سه سوره و دقیقاً پیرامون همین یک موضوع آمده است. ابتدا در سوره البقره، سپس در سوره النّساء و سومین مرتبه در سوره المائده. در اصل به صورت کد و رمز اشاره نمود که موضوعی که توسط یهودیان می خواهد مورد تحریف واقع بشود، مربوط به معرفی 12 نقیب، امام، ولیّ و «اولی الامر منکم» برای امّت های آینده است. اکنون ببینیم ادامه آیات در سوره النّساء چه می فرماید:

فراز سوم: معرفی بخش اول قرآن

يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا 47 إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً 48

«اى كسانى كه به شما كتاب (آسمانى) داده شده! به آنچه نازل كرديم كه تصديق كننده چيزى است كه با شماست، ايمان آوريد، پيش از آنكه چهرههايى را محو و نابينا كنيم، پس به پشت برگردانيم، يا مورد لعن خويش سازيم، آنگونه كه اصحابِ روزِ شنبه (يهوديان متخلّف) را لعنت كرديم. و فرمان خداوند، شدنى است. همانا خداوند، اين كه به او شرك ورزيده شود را نمىبخشد، ولى هر چه پايينتر باشد، براى هر كه بخواهد مىبخشد. و هر كس به خداوند شركورزد به تحقيق گناهى بزرگ بافته است.»

درواقع این آیات به بخش اول قرآن اشاره می کند. امّا چه ارتباطی بین ایمان به «نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ» و بین شرک به خدا وجود دارد؟ آیا اگر یهودیان به بخش اول قرآن که پیرامون امّت های گذشته است ایمان نیاورند، باعث شرک به خدا می شود؟ این، چگونه باعث شرک به خدا می شود؟ آیا اگر به بخش اول قرآن که پیرامون امّت های گذشته است ایمان نیاورند، یعنی در اصل نتیجه ی کار آنها این است که خیال می کنند این قرآن را خدایی غیر از خدایی که کتاب های قبلی را نازل کرده است، نازل نموده و این یعنی شرک به خدای یکتا؟ «اِفک» و دروغ بزرگ مشرکین چیست؟ آیا نتیجه عدم ایمان به بخش اول قرآن باعث می شود که آنها معتقد به دو خدا بشوند؟ به هرجهت سؤال اصلی این است که چه ارتباطی بین «آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ» و عدم شرک در «إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ» وجود دارد؟ اکنون ادامه آیات را ببینیم:

فراز چهارم: مدعیان دروغین و گناه آشکار آنها

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا49 انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَ كَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً50

«آيا نديدى كسانى كه خود را پاك و بىعيب مىشمردند؟ (چنين نيست) بلكه خداوند، هر كس را بخواهد پاك مىگرداند و به آنان به اندازه نخ هسته خرما ظلم نمىشود. بنگر چگونه بر خدا دروغ مىبندند! و همين گناه آشكار براى (مجازات) آنان بس است.»

توجّه به این نکته ضروری است که «أَ لَمْ تَرَ» یکی از کلیدواژه های مرتبط با آیات محکمات و مرتبط با موضوع اصلی قرآن است که در سوره های متعدد با همین واژه، جریان مدعیان دروغین، منافقین و افرادی از مؤمنین و مسلمانان که زیر ولایت قوم غضب شده یهود می روند و حزب شیطان را تشکیل و دشمن خدا و رسول می شوند را معرفی می کند.

اولاً اینها چه کسانی اند که خودشان را بی عیب می شمارند و جانماز آب می کشند؟ اینها با اهل کتاب و یهودیانی که در آیات قبل اشاره شد، چه ارتباطی دارند؟ به چه دلیل خودشان را پاک و بی عیب می دانند؟ و چه دروغی به خدا می بندند؟ اینها چه گناه آشکاری انجام می دهند؟ آیا اینها یهودیان اند یا مسلمانان مرتبط با یهودیان اند؟

ثانیاً منظور از «بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا» چیست؟ خُب، مگر خداوند چه کسانی را پاک می کند؟ آیا قرار است که خداوند افراد خاصی را تزکیه و پاک کند؟ منظور چه نوع تزکیه و پاکی است؟ «وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا» یعنی چه؟ به آنها ذره ای ظلم نمی شود یعنی چه؟ اینها چه افرادی اند که خداوند آنها را پاک می کند و ذره ای به آنها ظلم نمی شود؟ و از جانب چه کسی به آنها ظلم نمی شود؟ آیا از طرف خدا به آنها ظلم نمی شود؟ یا از طرف مردم به آنها ظلم نمی شود؟

در سوره المؤمنون نیز شبیه این نکته آمده بود: «... وَ لَدَیْنَا کِتَابٌ یَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ»(المؤمنون، 62) منظور از این دو جمله چیست؟ همچنین آیا این آیه ارتباطی با آیه تطهیر دارد که قبل از این و در سوره مبارکه الاحزاب نازل شده بود؟ (سوره الاحزاب، نودمین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن است و دو سوره قبل از النّساء نازل شده بود.) «... إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»(الاحزاب، 33)

مگر غیر از اهل بیت علیهم السلام افراد دیگری مدعی طهارت و پاکی بوده اند که در ایجا می فرماید: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ»؟ با توجّه به انتهای آیه 41 سوره المائده، پاسخ این سؤالات برای ما معلوم می شود که فرمود: «... أُولئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ...» «اینها (این جاسوس ها) آن کسانی اند که خداوند اراده نکرده که قلوب آنها را پاک کند و (لذا شما آنها را از شمول آیه تطهیر، و از «اهلُ البیت» خارج کنید؛ حتّی اگر خویش و قوم پیغمبر باشد!.)»

البتّه فعلاً نمی خواهیم وارد تفصیل این موضوع بشویم، بلکه می خواهیم ببینیم

سوره «النّساء» چه می فرماید و چرا و پیرامون چه موضوعی آیه «تدبّر» در این سوره نازل شده است؟ پس به ادامه آیات توجّه بفرمایید:

[توجه به این نکته نیز جالب است که؛ برخی آیات قرآن در سوره های متعدد با واژه «أَ لَمْ تَرَ» آغاز می شوند و اغلب دارای یک موضوع مشخص و واحدی است. شبیه این، در آیه 14 المجادله نیز با همین موضوع می آید.]

فراز پنجم: ایمان یهودیان به جبت و طاغوت

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا 51

«آيا كسانى را كه بهرهاى از كتاب (خدا) به آنها داده شده، نديدهاى كه به «جبت» و «طاغوت» ايمان مىآورند و درباره افرادی که کافر شدند، مىگويند: اينان از كسانى كه ايمان آوردهاند، راه يافتهترند.»

«جبت و طاغوت» کیست؟ آیا «جبت و طاغوت» همان افرادی اند که طبق آیه قبل خودشان را بی عیب می شمردند؟ آیا «جبت و طاغوت» همان کسانی اند که کافر شدند که فرمود: «اهل کتاب در باره کسانی که کافر شدند می گویند: اینها هدایت یافته ترند»؟ آیا «لِلَّذِينَ كَفَرُوا» مربوط به «جبت» و «طاغوت» است؟ چرا این دو نفر کافر شدند؟ آیا ابتدا مسلمان شدند و بعد کافر شدند؟ آیا یهودیان و صاحبان کتاب در باره همین «جبت» و «طاغوت» می گویند که اینها از مؤمنین هدایت یافته ترند؟ چرا یهودیان به جبت و طاغوت ایمان می آورند؟ آیا جبت و طاغوت همان مدعیان دروغ گویی هستند که در دو آیه قبل معرفی شدند؟ چرا اهل کتاب فکر می کنند که جبت و طاغوت هدایت یافته تر از مؤمنین اند؟ منظور کدام مؤمنین است؟ یهودیان، جبت و طاغوت را با کدام مؤمنین مقایسه می کنند؟جبت و طاغوت چه افرادی اند و چه رابطه ای با یهودیان دارند؟ و چرا یهودیان از این دو نفر حمایت می کنند؟

ادامه فراز پنجم: مشخص شدن محل نزاع

أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً52 أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً53

«آنانند كسانى اند كه خداوند، لعنتشان كرده است و هر كس را خدا لعن كند، هرگز براى او ياورى نخواهى يافت. آيا براى آنان بهرهاى از حكومت است؟ كه در آن هنگام ذرّهاى به مردم نمىدادند.»

«أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ» لعنت شدگان چه کسانی اند؟ یهودیان یا «جبت و طاغوت»؟ کدام یک لعنت شده هستند؟ منظور از «اُولئک» چه کسانی است؟ چون در آیات قبل دو جریان مهم را در مقابل پیامبر اسلام و در مقابل مؤمنین معرفی نمود. اکنون سؤال این است که کدام یک از این دو گروه لعنت شده هستند؟ آیا گروه یهودیان یا گروه «جبت و طاغوت» و کسانی که خودشان را بی عیب می شمردند و به اصطلاح جانماز آب می کشیدند؟ آیا هر دو گروه لعنت شده هستند یا فقط جبت و طاغوت لعنت شده اند؟ آیا اینها خودشان را دارای حقّ حاکمیت می دانند؟ آیا اینها مدعی ولایت و حکومت اند؟ آیا اینها مدعی جانشینی بعد از پیامبر اسلام هستند؟ اینها چه کسانی اند؟ اگر اینها بهره ای از حکومت داشتند به کدام مردم ذرّه ای نمی دادند؟ مگر اینها مدعی مُلک و رهبری و حکومت اند؟ آیا اینها خودشان را جانشین پیامبر اسلام می دانند؟ ارتباط اینها با یهودیان چیست و چرا یهودیان از آنان حمایت می کنند؟

فراز ششم: جریان مردم و مؤمنین دارای ولایت

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً 54

«آيا اینها نسبت به مردم (جریان مؤمنین دارای ولایت) به خاطر آنچه كه خداوند از فضل خويش به آنان داده است، حسد مىورزند. همانا ما قبلًا به آلابراهيم (نيز) كتاب آسمانى و حكمت و سلطنت بزرگى داديم.»

ما قبلاً به آل ابراهیم علیه السلام چنین فضل بزرگی را عطا نمودیم، پس چرا اكنون به آلمحمّد صلوات الله عليهم اجمعین ندهيم!؟ امّا آن دو جریانی که در آیات قبل معرفی شدند، یعنی جریان «اهل کتاب» و جریان «جبت و طاغوت»، نسبت به چه کسانی و در مورد چه چیزی حسادت می کنند؟ آیا هر دو گروه نسبت به مردم حسادت می کنند یا فقط جبت و طاغوت نسبت به مردم حسادت می کنند؟ منظور از مردم در این آیه چه کسانی است؟ مگر خداوند چه چیزی به این مردم داده که آنها نسبت به آن حسادت می کنند؟ آیا همانگونه که به آل ابراهیم کتاب، حکمت، مُلک و حکومت بزرگ داده شد، قرار است به این مردم نیز چنین چیزی داده شود؟ این مردم به طور مشخص چه افرادی اند؟ آیا این مردم از خاندان و ذریه حضرت ابراهیم علیه السلام اند؟ (چون پیامبر اسلام نیز خودش از ذرّیه حضرت ابراهیم علیه السلام است،) آیا این مردم از فرزندان و خاندان پیامبر اسلام اند؟

آیا یهودیان و جبت و طاغوت نسبت به خاندان پیامبر اسلام حسادت می ورزند؟ آیا همانگونه که به خاندان ابراهیم علیه السلام حکمت و حکومت داده شد، قرار است به خاندان پیامبر اسلام نیز حکمت و حکومت داده شود؟

هماهنگی بین آیات قرآن، جالب و خیره کننده است! لطفاً آیات چشم زخم «اِن یکاد) را مجدداً در دوّمین سوره قرآن، یعنی در سوره القلم ملاحظه کنید: «وَ إِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ»(القلم، 51) وَ ما هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ»(القلم، 52) «و نزديك بود كسانى كه كفر ورزيدند، چون «ذکر» را شنيدند، تو را خیره خیره نگاه کنند، (چشم بزنند) و مىگويند: او ديوانه است. در حالى كه آن قرآن جز «ذکر» براى جهانيان نيست.» در آنجا برایمان سؤال بود که مگر«ذکر» چیست که کافران با شنیدن آن به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خیره خیره نگاه می کردند و نزدیک بود او را چشم بزنند؟ اکنون این حقیقت را روشن می نماید که گویا کافران نسبت به «ذکر» یا همان حکم و حکومتی که قرار است به آل رسول صلی الله علیه و آله داده شود، حسادت می کردند و می خواستند حضرت را چشم بزنند. و در اصل «ذکر»، ولایت و حکومتی است که قرار است به آل رسول صلی الله علیه و آله داده شود.

در سوره مبارکه «ص» که آیه تدبّر برای نخستین بار در آن نازل و برای اوّلین بار به نام انبیای الهی اشاره شده بود؛ ابتدا به حکومت بی نظیر آل داود و سلیمان علیهم السلام اشاره و سپس به صورت تیتروار به آل ابراهیم علیهم السلام از دو شاخه ابراهیم، اسحاق و یعقوب؛ و شاخه اسماعیل، یَسَع و ذَالکِفل اشاره نمود. و سپس فرمود: «هذا ذِکرٌ و اِنَّ للمتّقینَ لَحُسنَ مآب» (ص، 49). پس «ص و القرآن ذی الذّکر»، یعنی قرآنی که دارای ماجرای حکومت و ولایت متقین است.

در اینجا نیز به همان نکته یادآور می شود و مؤمنین دارای ولایت را با خاندان و آل ابراهیم علیه السلام مقایسه می کند و زمینه سازی می کند برای کتاب، حکمت، ملک و حکومت برای برخی از مؤمنین مرتبط با آل پیامبر اسلام علیهم السلام . اما به راستی مؤمنینِ دارای حکومت چه کسانی اند؟ آیا از خاندان و از آل پیغمبر اسلام اند؟ آیا اهل بیت معرفی شده در آیه تطهیرند؟

به یک نکته دیگر نیز توجه بفرمایید: «ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ» چیست؟ فضلی که خداوند به برخی از مردم می خواهد بدهد، چیست که یهودیان و «جبت و طاغوت» به آن حسادت می ورزند؟ پاسخ این مطلب به زیبایی تمام در آیه 54 سوره مبارکه

المائده خواهد آمد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ»(المائده، 54)

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! هر كس از شما كه از دين خود برگردد (و طبق آیه 51 المائده، زیر ولایت یهود و نصاری برود، به خدا هیچ ضررى نمىزند، چون) خداوند در آينده قومى را خواهد آورد كه آنان را دوست دارد و آنان نيز خدا را دوست دارند. آنان نسبت به مؤمنان نرم و فروتن و در برابر كافران سرسخت و قاطع اند، در راه خدا جهاد مىكنند و از ملامت هيچ ملامتكنندهاى نمىهراسند. اين فضل خداست كه به هر كه بخواهد (و شايسته ببيند) مىدهد و خداوند وسعتبخش بسيار داناست.»

البته بحث بسیار زیبایی در سوره المائده وجود دارد و در آیه 51 به مؤمنین تأکید می کند که به هیچ وجه یهود و نصاری را ولیّ خودتان نگیرید. چون اگر آنها را ولیّ خودتان بگیرید، آن وقت شما هم جزء آنها می شوید و پیوسته و هم جبهه قوم ظالم می شوید و لذا خداوند قوم ظالمین را هدایت نمی کند. بعداً در آیه 52 و 53 به یک جریانی از میان مؤمنین اشاره می کند که؛ با کمال تأسف زیر ولایت یهودیان و مسیحیان می روند و درواقع مرتد می شوند و از دین به عقب بازگشت می کنند. سپس در آیه 54 المائده، قوم جایگزین آنها را معرفی و می فرماید: «این، آن فضلی است که خداوند به هرکه بخواهد می دهد.» سپس آیه 55 المائده، مؤمنین دارای ولایت را معرفی می کند. و آیه 56 نیز حزب الله یا قوم جایگزین را اینگونه معرفی می کند: «وَ مَنْ يَتَوَلَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ» (المائده، 56)

«و هركس كه خدا و پيامبرش و چنان مؤمنانى را (كه در آيه قبل بيان شد را) ولىّ خود بگيرد، (حزب الله هستند و) همانا حزب الله پيروز و غالب است.»

شاهد مثال در «ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ» آیه 54 النّساء است که دقیقاً با آیه 54 سوره المائده نیز هماهنگ و مرتبط است: «ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ» لطفاً به عدد 54 در هر دو آیه توجّه داشته باشید. آیا این گوشه ای از هماهنگی و عدم اختلافی که در آیه تدبّر در همین سوره بر آن تأکید شد، نیست؟ اکنون ببینیم ادامه سوره النّساء چه می فرماید:

فراز هفتم: سدّ گنندگان راه ولایت

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَ كَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً 55 إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا

سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً 56

«پس بعضى از آنها (يهوديان، مسیحیان و مسلمانان منافق) به او ايمان آوردند و بعضى (نه تنها ايمان نياوردند، بلكه) از ايمان آوردن مردم نیز جلوگيرى كردند، و شعلهى سوزان دوزخ، براى كيفر آنان بس است. همانا به زودى كسانى را كه به آيات ما كافر شدند در آتشى خواهيم افكند. هر چه پوست بدنشان بسوزد، پوست ديگرى به جاى آن قرار مىدهيم تا كيفر را بچشند. همانا خداوند توانا و حكيم است.»

ضمیر «بِهِ» و «عَنْهُ» به چه کسی برمی گردد؟ آیا به پیامبر اسلام یا به مردم و مؤمنین آل پیغمبر صلی الله علیه و آله که خداوند از فضل خودش به آنها داده است، برمی گردد؟ «فَمِنْهُمْ» «پس برخی از آنها»، یعنی برخی از چه کسانی؟ آیا منظور همان یهودیان است که در آیات قبل معرفی شدند؟ آیا برخی از یهودیان به پیامبر اسلام و یا به آل پیغمبر صلی الله علیه و آله ایمان می آورند و برخی ایمان نمی آورند؟ منظور از آیات چیست؟ کافران به کدام آیات کفر می ورزند؟ آیا منظور آیات متشابهات و آیاتی است که فروعات و احکام فرعی دین را بیان می کند (مثل 43 آیه اول سوره که مَحرم و نامحرم و نماز و ارث و ... را بیان فرمود)؟ یا منظور آیات محکمات و آیاتی است که ولایت و حکومت مؤمنین دارای ولایت از خاندان پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله را معرفی می کند؟ منظور کدام است؟ مگر جُرم این کافران چیست که خداوند اینقدر سخت و وحشتناک آنها را عذاب می کند؟ کفر به کدام آیات نمودند که مستحقّ چنین عذابی شده اند؟ آیا گناه آنها مربوط به رفتارشان با همین مؤمنین است؟ آیه بعد را ببینید:

فراز هشتم: جریان مؤمنین به راه ولایت

وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا 57

«و كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى نيك انجام دادهاند، به زودى در باغهايى كه از زير (درختان) آن نهرها جارى است وارد مىكنيم. آنان هميشه در آن جاودانند، برايشان در آنجا همسرانى پاكيزه است و آنان را در سايههايى پايدار (درآوريم.»

منظور کدام مؤمنین است؟ اینها به چه چیزی ایمان آورده اند؟ آیا به پیامبر اسلام ایمان آوردند یا به پیامی که پیامبر اسلام برای ابلاغ آن مبعوث شد، ایمان آورده اند؟

منظور از عمل صالح چیست؟ «الَّذِينَ آمَنُوا» چه کسانی اند و عمل صالح آنها چیست؟ آیا اینها خودشان همان مؤمنین دارای ولایت از آل رسول اند؟ آیا اینها قوم جایگزین و کسانی اند که به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و به پیام ابلاغی او در خصوص آل رسول صلی الله علیه و آله ایمان می آورند؟ منظور از عمل صالح چیست؟ آیا منظور این است که اینها به تعهدات همان ایمان پایبند هستند؟ ایمان آنها چه تعهد و پایبندی برای آنها ایجاد نموده است؟ اینها به چه تعهد و پایبندی عمل می کنند که با تعبیر عمل صالح از آن یاد می شود؟ اکنون پاسخ را در آیه بعد ببینید:

فراز نهم: عمل صالح و پایبندی به تعهدات ایمان

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً 58

«همانا خداوند فرمانتان مىدهد كه امانتها را به صاحبانش بدهيد و هرگاه ميان مردم داورى كرديد، به عدل حكم كنيد. چه نيك است آنچه كه خداوند شما را بدان پند مىدهد. بىگمان خداوند شنواى بيناست.»

مخاطب این آیه چه کسانی اند؟ آیا فقط مؤمنینِ آیه قبل، مخاطب این آیه اند یا همه مسلمانان و همه مخاطبان قرآن مخاطب این آیه هستند؟ خداوند به چه کسانی می گوید که امانت ها را به اهلش بدهید؟ منظور کدام امانت است؟ امانت چیست؟ چه کسانی شایسته و لیاقت امانت را دارند و یا چه کسانی صاحب امانت هستند؟ مگر چه کسانی نزد مسلمانان امانت دارند که باید امانت را به آنها پس بدهند؟ آیا این آیه در مقام بیان احکام و اخلاق و مباحث فرعی مربوط به ادای دین و ادای امانت است؟ یعنی آیا منظور مطلق امانت است یا یک امانت خاصی مدّ نظر است؟ این امانت چیست؟ و صاحبان امانت چه کسانی اند؟ و امانت نزد چه کسانی است؟ و چگونه این امانت را به صاحبش برگردانند؟ گویا پاسخ تمام این سؤالات در آیه بعد آمده است:

فراز دهم: صاحبان امر از میان خودتان

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا 59

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! خدا را اطاعت كنيد و از رسول و اولى الامر خودتان اطاعت كنيد. پس اگر درباره چيزى نزاع كرديد آن را به خدا و پيامبر ارجاع دهيد، اگر به خدا و قيامت ايمان داريد. اين بهتر و پايانش نيكوتراست.»

این آيه، زیباترین و تدبّری ترین آیه قرآن است. اگر این آیه با جمله اوّل تمام می شد و نقطه سر خط بود، بحث کاملاً مشخص و معلوم بود که: «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! خدا را اطاعت كنيد و از رسول و اولى الامر خودتان نیز اطاعت كنيد.» یعنی اگر آیه در همین جا تمام می شد و ادامه نداشت، بحث کاملاً روشن و معلوم بود که؛ ای مؤمنین از سه نفر اطاعت کنید: 1) از خدا، 2) از رسول خدا و 3) از صاحبان امر از میان خودتان؛ و اطاعت از آنها نیز در یک مرتبه است؛ و از جهت «واجب الاطاعه» بودن هیچ تفاوتی با هم ندارند. در آن صورت فقط یک سؤال مطرح بود که، «صاحبان امر از میان خودمان»، چه کسانی اند؟ گویا برای اینکه پاسخ این سؤال را بدهد، ادامه آیه را اضافه نموده و می فرماید: «پس اگر درباره چيزى نزاع كرديد آن را به خدا و به پيامبر خدا ارجاع بدهيد، اگر به خدا و قيامت ايمان داريد، که این بهتر و نیکوترین تأویل است.»

با کمی دقّت در آیه، متوجه می شویم که جمله دوم، مسئله را پیچیده تر و تعارض مهمی بین صدر و ذیل آیه ایجاد نمود. تعارض این است که چرا باید از سه نفر اطاعت کنیم، اما حل اختلاف را فقط نزد دو نفر از آنها ببریم؟ چرا نگفت اختلافتان را نزد «اولی الامر منکم» ببرید؟ آیا این منطقی تر نبود؟ ما که دستمان به خدا نمی رسد، پیامبر اسلام هم که همیشه نزد ما و بین ما نیست؛ لکن «اولی الامر منکم» از خودمان است؛ «منکم»، و در هر زمانی به او دسترسی داریم، پس چرا نگفت اختلافاتتان را نزد «اولی الامر منکم» ببرید؟

به راستی با وجود چنین تعارضی، جمله دوم و قسمت دوم آیه 59، چگونه می تواند پاسخ سؤال ما در مورد «صاحبان امر» در جمله اول را بدهد؟ آری! این آیه فقط با تدبّر فهمیده می شود؛ زیرا اگر ظاهر این دو جمله را با هم مقایسه کنیم متوجه تعارض بین آنها می شویم. چون در جمله اول به اطاعت از سه نفر امر نمود؛ لکن در جمله دوم فرمود اختلافتان را فقط نزد دو نفر از آن سه نفر ببرید. قطعاً سؤال می شود که پس نفر سوم چه کاره است؟ اگر اختلافمان را نزد او نبریم پس چگونه از او اطاعت کنیم؟ مگر حل اختلاف، یکی از موارد و مصادیق اطاعت نیست؟ مگر دامنه و دایره

اطاعت، از حل اختلاف وسیع تر نیست؟ پس چگونه از او اطاعت کنیم درحالی که نباید اختلافاتمان را نزد او ببریم؟

اساساً آیا قرآن در این آیه، در مقام بیان احکام مربوط به قضا و شهادت و احکام دادرسی و قضاوت و حل اختلاف و ... است؟ یعنی آیا منظور آیه، حل و فصل هر نوع اختلافی است؟ اگر منظور حل و فصل هر نوع اختلافی است، قطعاً جمله اوّل با جمله دوم تعارض دارد!. آخر چگونه از صاحب امر خودمان اطاعت کنیم در حالی که نباید اختلافاتمان را نزد او ببریم!؟ پس چگونه از او اطاعت کنیم؟ حل اختلاف که یکی از مصادیق اطاعت کردن است؛ این تعارض را چگونه حل کنیم؟

این تعارض حل نمی شود، مگر اینکه منظور خداوند در این آیه، هر نوع اختلافی نباشد و فقط یک نوع اختلاف خاصی مدّ نظر او باشد. خُب، کدام اختلاف مدّ نظر خداوند است؟ آری فقط یک نوع اختلاف می تواند مدّ نظر گوینده حکیم باشد تا تعارض بین صدر و ذیل این آیه برطرف و حل بشود؛ و آن این است که منظور خداوند در این آیه فقط و فقط اختلاف بر سر همین «اولی الامر منکم» است. یعنی آیه فقط در مقام بیان مرجع حل اختلاف در مورد خودِ «اولی الامر منکم» است. وگرنه تعارض بین صدر و ذیل آیه به هیچ وجه حل نمی شود. لذا معنای صحیح و تدبّری آیه این است که:

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! خدا را اطاعت كنيد و رسول خدا را و اولى الامر خودتان را اطاعت کنید، پس اگر درباره چيزى که مربوط به همین اولی الامر منکم است نزاع و اختلاف نموديد آن اختلاف را فقط و فقط به خدا و به پيامبر خدا ارجاع دهيد، اگر به خدا و قيامت ايمان داريد؛ که این بهتر و نیکوترین تأویل است.» یعنی اگر در مورد مصداق «اولی الامر خودتان» اختلاف کردید، این اختلاف را فقط به خدا و رسول خدا ارجاع بدهد تا خدا و رسول، اختلاف شما را حل کنند.

درواقع این آیه، صِرفاً در مقام بیانِ شأن و مرتبه و اهمیتِ اطاعت از «اولی الامر منکم» است که جز خدا و رسول کسی نمی تواند مصداق آن را برای شما معرفی کند. پس این آیه با ظرافت، دقت و زیبایی تمام، دو هدف را نشانه رفت. هم درجه، جایگاه، اهمیت و دستور اطاعت از «اولی الامر منکم» را صادر کرد که هم شأن اطاعت از خدا و رسول خداست. و هم مرجع دارای صلاحیت برای حل اختلاف در مورد مصداق اولی الامر منکم را مشخص و معرفی نمود که او فقط خدا و رسول خداست.

از این به بعد قرار است شما از «اولی الامر منکم» خودتان اطاعت کنید، و او را از بین خودتان شناسایی و مورد اطاعت قرار دهید، لذا قطعاً احتمال اختلاف میان شما بر سر «اولی الامر منکم» محتمل و متصور است. این آیه، به زیبایی و ظرافت تمام، علاوه بر امر به اطاعت از اولی الامر منکم، تکلیف اختلاف احتمالی بر سر مصادیق او را نیز مشخص نمود. ای مؤمنین، از این پس فقط از خدا و از رسول خدا و از اولی الامر از میان خودتان اطاعت کنید و اگر در مورد اولی الامرتان اختلاف نمودید فقط به خدا و به رسول خدا مراجعه کنید؛ که این خیر و بهترین تأویل است.

فقط در اینجا یک نکته و یک سؤال مهم باقی می ماند که: آیا خداوند تکلیف «اولی الامر ما» را مشخص نموده است؟ پس با این حساب باید قرآن «اولی الامر ما» را برای همه زمانها مشخص نموده باشد؟ آیا قرآن «اولی الامرهای ما» را برای همه زمانها معرفی می کند؟ در کدام آیه و کدام سوره آنها را معرفی می کند؟همچنین طبق این آیه، پیامبر اسلام نیز می بایست تکلیف تمامی «اولی الامرهای ما» را در همه زمانها مشخص نموده باشد، آیا پیامبر اسلام نیز چنین معرفی را نسبت به «اولی الامرهای ما» انجام داده است؟

نکته حائز اهمیت این است که، معرفی «اولی الامر» و حل اختلافات پیرامون او باید هم توسط خدا و هم توسط رسول خدا هر دو صورت گرفته باشد. لذا علاوه بر احادیث نبوی، معرفی خداوند نیز لازم است. اما خداوند چگونه «اولی الامر» را معرفی و انتصاب می کند؟ آیا غیر از قرآن، کتاب آسمانی دیگری وجود دارد که تکلیف اختلاف احتمالی مردم بر سر «اولی الامر منکم» را روشن نموده باشد؟ اگر پاسخ منفی است، پس قطعاً باید چنین مقصودی در قرآن انجام شده باشد، خُب، قرآن در کجا چنین امر مهمی را انجام داده است؟ آیا سوره و آیاتی در این خصوص وجود دارد؟

امید است بتوان این موضوع مهم و کلیدی قرآن را در مجلدات بعد و در تدبّر بقیه سوره های قرآن دنبال نمود و تمامی آیاتی که موضوع و سوژه تدبّر در قرآن هستند، مشخص و بررسی شوند؛ تا ببینیم تکلیف «اولی الامر منکم» تا پایان تاریخ زندگی بشر در این کره خاکی، در قرآن چگونه مشخص و معرفی شده است؟

فراز یازدهم: اختلاف و اختلاف کنندگان معلوم شدند

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا

إِلَى الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَ يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً 60

«آيا نمىبينى كسانى را كه مىپندارند ايمان آوردهاند به آنچه بر تو و آنچه (بر پيامبران) پيش از تو نازل شده است، در حالی كه مىخواهند داورى را نزد طاغوت ببرند، و حال آنكه مأمورند به طاغوت، كفر بورزند. و شيطان مىخواهد آنان را گمراه كند، گمراهى دور و درازى!»

تفاوت «ما اُنزِلَ الیک» با «ما اُنزِلَ من قبلک» چیست؟ اساساً خودِ «ما اُنزِلَ الیک» چیست؟ پاسخ این سؤال در قالب یک بحث بسیار زیبا و جذاب در سوره مبارکه «الاعراف»، «الاحقاف»، «الصف»، «آل عمران» و در سوره های دیگر آمده است که در جای خود باید به آن پرداخت. لکن فقط به آیه 3 سوره الاعراف اشاره می شود، زیرا واژه «ما اُنزِلَ الیکم» و همچنین واژه «اولیاء» هر دو برای نخستین بار، - بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن- در آیه 3 سوره مبارکه الاعراف نازل شد: «اتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ قَليلاً ما تَذَكَّرُونَ» (الاعراف، 3) «پیروی کنید از آنچه که از سوی پروردگارتان برای شما نازل شد. و تبعیّت نکنید غیر از همین چیزی که از سوی خدا برایتان نازل شده، اولیائی را.»

درواقع، نتیجه تدبّری و کنار هم قرار گرفتن این دو جمله، این است که: «آنچه از سوی پروردگارتان برای شما نازل شده است همان مسئله اولیاء و مسئله ولایت است.» البته شما مردم، خیلی کم متذکر و متوجه این مطلب می شوید، چون تدبّر نمی کنید و قرآن را با تدبّر نمی خوانید.

همانگونه که قبلاً نیز به طور خلاصه عرض شد، هر کتاب آسمانی دارای دو بخش است؛ یک بخش تصدیق و تأیید ماجراهای انبیاء گذشته و یک بخش معرفی وضعیت آینده و معرفی ولایت و «اولی الامر منکم» و جریان های سیاسی تعیین کننده و تأثیرگذار در آینده بشر. لذا برخی مسلمانانِ زمان پیامبر اسلام، مدعی اند و گمان می کنند که به این دو بخش از آیات قرآن ایمان آورده اند، درعین حال می خواهند اختلاف خودشان را نزد طاغوت ببرند، در صورتی که اگر متوجه قرآن شده بودند، و اگر به بخش دوم قرآن که معرفی کننده آینده است ایمان آورده بودند، هرگز اختلاف خودشان را نزد طاغوت نمی بردند، بلکه طبق آيهى قبل که مرجع منازعات در خصوص «اولی الامر منکم» را خدا و پيامبر خدا معرفى نمود، و نه طاغوت، آنها هرگز اختلاف خودشان را نزد طاغوت نمی بردند. پس اين آيه در انتقاد از كسانى است كه مرجع نزاع خود را طاغوت قرار مىدهند. از طرف دیگر اشاره می کند که گویا این طاغوت ها،

افرادی از یهودیان و صاحبان کتاب های آسمانی قبلی اند؛ چون می فرماید: «این مسلمانانِ منافق، مىپندارند و گمان می کنند که به آنچه بر تو و آنچه پيش از تو نازل شده ايمان آوردهاند.» اینها می خواهند نزاع را نزد طاغوت ببرند؛ آیا طاغوت افرادی از یهودیان اند؟ لطفاً به این استدلال توجّه کنید: چون این منافقین به بخش اول قرآن که تأیید و تصدیق ماجراهای بنی اسرائیل و انبیاء گذشته بود ایمان آوردند، لذا اکنون خیال می کنند که آنها باید اختلاف های خودشان را نیز توسط یهودیان حل و فصل کنند!. آیا این نکته از مجموع آیات فهمیده نمی شود؟ البته عرض کردیم که؛ لازم است تدبّر آیاتی از سوره «الاحقاف»، سوره «آل عمران»، سوره «الزّخرف»، سوره «الصف» و سوره «محمد صلی الله علیه و آله » و آیاتی از سوره البقره، المائده و ... نیز که در همین خصوص است، بررسی بشود تا این نکته به خوبی روشن شود که الان در این فرصت نمی گنجد. ولی به هرجهت این مسلمانانِ منافق می خواهند نزاع خودشان را نزد طاغوت ببرند. آیا منظور همان جبت و طاغوت است؟ مشخصاً طاغوت کیست که اینها می خواهند نزاع خودشان را نزد او ببرند؟ «قَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ» «درحالی که به آنها امر شده بود که به او کافر بشوند.» خُب، در کجای قرآن و در کدام سوره و در کدام آیه دستور داده شد که به طاغوت کفر بورزند؟ رابطه شیطان با طاغوت چیست و چرا شیطان می خواهد با پیروی کردن مردم از طاغوت آنها را گمراه کند؟

اولاً اینها چه کسانی اند؟ ثانیاً نزاع بر سر چیست؟ و ثالثاً طاغوت کیست؟ طاغوت کیست که آنها می خواهند نزاع خودشان را نزد او ببرند؟ نزاع و دعوا و اختلاف آنها بر سر چیست؟ آیا مربوط به آیه قبل و مربوط به «اولی الامر منکم» است؟ اگر مربوط به آیه قبل نیست، پس چرا بلافاصله بعد از آن، این آیه را نازل نمود؟ این مطلب و این اختلاف چه ارتباطی با ما دارد؟ آیه بعد را ببینید:

«ما انزَلَ الله» مقدم بر «الرسول»:

وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً 61

«و چون به آنان گفته شود (كه براى داورى)، به سوى آنچه خداوند نازل كرده و به سوى پيامبر بياييد، منافقان را مىبينى كه به شدّت از پذيرش دعوت تو روى مىگردانند.»

پس قطعاً خداوند در قرآن تکلیف اختلاف بر سر «اولی الامر» را حل نموده است، چون فرمود: وقتی به آنها گفته می شود که بیایید به سمت «ما أَنْزَلَ اللَّهُ» و به سمت «رسول»، آن وقت منافقین نمی پذیرند. اولاً تکلیف سؤال تدبّری ما در آیه قبل تا حدودی روشن شد. پس اینها که اختلاف کردند و می خواهند اختلافشان را نزد طاغوت ببرند، اینها منافقین هستند؛ «رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ». یعنی در ظاهر مسلمان و مؤمن اند، لکن در واقع منافق اند. ثانیاً خداوند خودش تکلیف این اختلاف را حل کرده و آن را نازل نموده است. اگر قرآن تکلیف اختلاف بر سر «اولی الامر منکم» را حل نکرده بود، نمی فرمود: «تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ» «بیایید به سوی آنچه که خدا نازل کرد» و به سوی رسول بیایید. پس قطعاً باید آیاتی از قرآن در این خصوص نازل شده باشد. باید دقّت نمود که «ما أَنْزَلَ اللَّهُ» همان بخش دوم قرآن است که پیرامون آینده است.

پس درواقع، واژه «ما أَنْزَلَ اللَّهُ» و «ما اُنزلَ الیک» و «ما نُزل» و امثال آن، جزء کلیدواژه های اصلی معرفی کننده جریان ولایت است. همانگونه که اشاره شد، این واژه بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، نخستین بار در سی و نهمین سوره، یعنی سوره مبارکه الاعراف نازل شد: «اتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ»(الاعراف، 3) «پيروى كنيد آنچه از جانب پروردگارتان به سوى شما نازل شد، و پيروى نكنيد غیر از او اولیائی را. چه اندك پند مىپذيريد!»

مجدداً تأکید می شود که واژه «ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ» و واژه «أَوْلِياءَ» هر دو نخستین بار در سوره الاعراف نازل شد و تا قبل از این، نه این واژه و نه مشتقات آن نازل نشده بود. لذا این آیه نیز شبیه آیه 59 سوره النّساء فقط با تدبّر فهمیده می شود. و خود آیه به این نکته اشاره دارد که شما خیلی کم متذکر می شوید، یعنی خیلی کم این آیه را تدبّر می کنید و خیلی کم متذکر و متوجّه ظرافت، زیبایی و حقیقت آن می شوید.

تدبّر آیه 3 الاعراف

جالب اینکه، این آیه نیز اگر فقط یک جمله داشت کاملاً روشن و واضح بود، وقتی جمله دوم را اضافه کرد، آیه پیچیده و مبهم شد. «اتَّبِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ» خُب، اگر آیه همین جا و با همین یک جمله تمام می شد، هیچ ابهامی نداشت. معنایش این بود که: «از آنچه که از سوی پروردگارتان برایتان نازل شد، پیروی کنید.» و اگر سؤال می شد که چه چیزی از سوی خدا برای ما نازل شد؟ فوراً جواب می دادیم: قرآن را برای ما نازل کرد و ما باید از قرآن پیروی کنیم. امّا آیه تمام نشد

بلکه ادامه دارد، ادامه آیه، مطلب را پیچیده می کند و آن را سخت و مبهم می کند. به همین دلیل می فرماید: «شما خیلی کم متذکر می شوید.» ادامه آیه این است که: «وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ» «و پیروی نکنید غیر از آن اولیائی را.» منظور از «مِنْ دُونِهِ» چیست؟ «مِن دونِ» چه چیزی؟ چرا با ضمیر «ه» آمد؟ آیا ضمیر «ه» به «الله» یا به «ربکم» برمی گردد؟ آیا منظور این است که: پیروی نکنید غیر از خدا اولیائی را؟ آیا منظور این است که غیر خدا را ولیّ خودمان نگیریم؟ یعنی آیا این آیه فقط در مقام اثبات و امر به ولایت «الله»⁽¹⁾است؟ اگر فقط می خواهد ولایت الله را معرفی کند، در این صورت دو اشکال پیش می آید؛ یکی اینکه قرآن در مثل آیه 59 النّساء ولایت رسول و ولایت «اولی الامر منکم» را نیز به ولایت الله اضافه کرده است و این با «وَ لا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ» تعارض دارد؛ چونکه می گوید پیروی نکنید غیر از خدا هیچ ولیِ دیگری را؛ درحالی که آیه 59 النّساء، پیروی کردن از رسول و همچنین پیروی کردن از «اولی الامر منکم» را نیز به پیروی کردن از الله اضافه نموده است. و یا اینکه به صورت شفاف تر در آیه 55 سوره المائده، ولایت رسول و ولایت مؤمنین دارای ولایت را نیز به ولایت الله اضافه می نماید. پس چگونه بین آیه 3 الاعراف با این دو آیه قابل جمع است؟ مگر اینکه بگوییم ضمیر «ه» در «مِن دُونِهِ» به «ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ» برمی گردد.

ثالثاً چرا ضمیر آورد؟ چرا شفاف نفرمود که: «و لاتتبعوا من دون ربکم اولیاء» یا «و لا تتبعوا من دون اللهِ اولیاء»؟ آیا اینگونه راحت تر، شفاف تر و ساده تر نبود؟ پس چرا ضمیر آورده که بحث پیچیده و مبهم بشود، که بعد بخواهد بفرماید: «قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ»؟ واقعاً چرا چنین کرد؟ آیا منظور دیگری دارد؟ آیا ضمیر «ه» به کل جمله و مفهوم جمله قبل برمی گردد؟ آیا ضمیر «ه» به «ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ» برمی گردد؟ یعنی آیا منظور خدا این است که: «پیروی کنید از آنچه که از سوی پروردگارتان برایتان نازل شد و پیروی نکنید غیر از آنچه که از سوی پروردگارتان نازل شده، اولیای دیگری را.» در این صورت، «آنچه که از سوی پروردگارمان برای ما نازل شد» همین مسئله اولیاء و ولایت است. یعنی «ما انزلَ الله» یا «ما اُنزلَ الیکم» که در اصل، پیام قرآن، رسالت قرآن، باطن، ترجمه و حقیقت قرآن و «ذکر» قرآن و صراط مستقیم قرآن و «علیّ حکیم»⁽²⁾است، همان مسئله ولایت و اولیای الهی است که در سوره های دیگر از جمله در سوره محمد صلی الله علیه و آله نیز بسیار جدّی تر

به آن می پردازد. که البته مسلمانان نسبت به این مسئله خیلی کم متذکر شدند؛ و تاریخ گواه است که نسبت به اولیای الهی و نسبت به ولایت معرفی شده توسط قرآن، بسیار بی توجهی نمودند، به گونه ای که نخستین اختلاف در عالَم اسلام بر سر همین ولایت صورت گرفت و به جای رجوع به قرآن، به شورا و رأی دیگران بسنده کردند و ولایت قرآنی و اولیای قرآنی را خانه نشین و قرآن را مهجور نمودند.

اکنون آیه 61 سوره نساء تأیید کننده نکته تدبّری است که از آیه 3 سوره الاعراف فهمیده شد:

«وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ إِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً» 61

یعنی درواقع «ما اَنزَلَ الله» همان بخش دوم قرآن است؛ که مرجع حل اختلاف در مورد «اولی الامر منکم» و مصادیق و جزئیات آن در«ما اَنزَلَ الله» آمده است. پس این سؤال بسیار جدّی است که قرآن در کجا و در کدام آیات به مسئله ولایت و «اولی الامر منکم» پرداخته است؟ آیا تدبّر در قرآن مربوط به همین مسئله است؟ آیا مسئله ولایت موضوعِ تدبّر در قرآن است؟

فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَ تَوْفِيقاً 62

«پس چگونه وقتى به خاطر كارهايى كه از قبل انجام دادند، مصيبتى و مشكلى به آنان مىرسد و (از براى رهايى از آن) سراغ تو مىآيند، به خدا سوگند ياد مىكنند كه هدف ما (از مراجعه به طاغوت) جز نيكى و توافق نبود.»

دقّت داشته باشید که هنوز از موضوع اصلی فاصله نگرفته است؛ تاحدودی مشخص است که دارد پیرامون افراد همان جریانی که بر سر «اولی الامر منکم» اختلاف نمودند و اختلافشان را نزد طاغوت بردند، صحبت می کند. امّا اینها چه کسانی اند؟ آیا پیامبر اسلام آنها را می شناخت؟ اکنون پیامبر اسلام باید چگونه عمل کند؟ باید چه برخوردی با آنها داشته باشد؟ آیه بعد پاسخ می دهد:

أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ عِظْهُمْ وَ قُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً 63

«آنان كسانىاند كه خداوند، آنچه را در دل دارند مىداند. پس از آنان درگذر و پندشان ده و با آنان سخنى رسا كه در جانشان بنشيند بگوى.»

خُب، اینها چه چیزی را در دل پنهان دارند؟ اگر موضوع مهمی درمیان نیست، پس چرا خداوند اینقدر روی آن تکیه و تأکید و تکرار می کند؟ مشخصاً اینها چه کسانی اند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله باید با آنها رسا و قاطع سخن بگوید و آنها را موعظه کند؟ منظور از «قُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ» چیست؟ آیا منظور این است که پنهانی و به صورت خصوصی آنها را نصیحت و موعظه کند، و رسا و قاطع و شفاف نظر قرآن در مورد «اولی الامر منکم» را برایشان بیان کند؟ مگر آنها چه نسبتی با پیغمبر اسلام دارند؟ اینها چه مسئله ای را در دل خود پنهان دارند؟ چه رازی در میان است؟ آیا اینها همین مسئله را با طاغوت مطرح کرده اند؟ طاغوت آنها کیست؟ فضای این آیات را ملاحظه می کنید که چگونه زمینه چینی می کند و مسئله را از زاویه های متعدد دنبال و مطرح می کند.

فراز دوازدهم: هدف از ارسال رسولان

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً 64

«و ما هيچ پيامبرى را نفرستاديم مگر براى آنكه با اذن خداوند فرمان برده شود و اگر آنان هنگامى كه به خود ستم كردند (بازگشت کرده و) نزد تو مىآمدند و از خداوند مغفرت مىخواستند و پيامبر هم براى آنان استغفار مىكرد قطعاً خداوند را توبهپذير و مهربان مىيافتند.»

اولاً پیامبران می بایست در چه زمینه ای اطاعت بشوند؟ آیا تنها در امور شخصی و اخلاقی و احکام فردی می بایست اطاعت بشوند؟ یا در امور سیاسی و اجتماعی نیز باید اطاعت بشوند؟ آیا در زمینه معرفی جانشین خود و تعیین وضعیت آینده نیز باید اطاعت بشوند یا در تعیین وضعیت آینده، پیامبران هیچ نقشی ندارند؟

ثانیاً این افرادی که به نفس خودشان ظلم کردند، چه کسانی اند؟ مگر ظلم آنها به نفس خودشان چیست؟ مگر خطای آنها چیست؟ چه خطای راهبردی و مهمی مرتکب شدند که این آیات اینگونه به آن می پردازد؟ آیا ظلم آنها بخاطر عدم رجوع به «ما اَنزَلَ الله» است که در آیه 61 اشاره نمود؟ آیا ظلم آنها بخاطر این است که اختلاف خودشان در خصوص «اولی الامر منکم» را نزد طاغوت می برند؟ گویا خطای آنها و ظلم آنها پایه های ایمان آنها را نیز متزلزل نموده است؛ لطفاً آیه بعد را ببینید:

فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً 65

«چنين نیست؛ به پرودگارت سوگند، كه ايمان نمىآورند مگر زمانى كه در مشاجره و نزاع خود، تو را داور قرار دهند، و در دل خود هيچگونه احساس ناراحتى از قضاوت تو نداشته باشند (و در برابر داورى تو) كاملًا تسليم باشند.»

خُب، این چه نزاعی است که اینقدر مهم است؟ این چه نزاعی است که اینقدر اهمیّت دارد که این تعداد آیات قرآن پیرامون همین نزاع وارد و نازل شده است؟ آیا می تواند گفت که این فقط یک نزاع ساده و جزئی است؟ اینها ایمان نمی آورند و ایمانشان واقعی نیست تا اینکه اختلافشان را نزد پیامبر بیاورند! پس شرط ایمان این است که اختلاف را نزد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ببرند و تسلیم قضاوت و رأی و نظر او باشند. اما در چه زمینه ای؟ آیا این آیه در مقام بیان مطلق نزاع است یا فقط نزاع خاصی را مدّ نظر دارد؟ این نزاع خاص چیست و چه ارتباطی با آیات قبل دارد؟

فراز سیزدهم: امتحان و آزمایش

وَ لَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً 66

«و اگر به آنان حكم مىكرديم كه تن به كشتن دهيد (و به فرمان ما يكديگر را بكشيد) يا از خانه و سرزمين خود بيرون رويد، جز افرادى اندك، اين دستور را انجام نمىدادند و اگر آنان به آنچه پند داده مىشوند عمل مىكردند، برايشان بهتر و در پايدارى مؤثرتر بود.»

آیا این نزاعی که در آیات قبل به آن اشاره شد اینقدر مهم است که به مرگ و زندگی شباهت دارد؟ آیا منظور این است که اگر آنها را امتحان می کردید و می گفتید: «اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ» خودتان را، یا همدیگر را بکشید، یا خارج شوید از دیار خودتان، «ما فَعَلُوهُ» انجام نمی دادند؟ آیا با این مثال می خواهید اهمیت مسئله مطرح شده در آیات قبل را بیان نمایید؟ «وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ» اگر آنان به کدام پند و موعظه عمل می کردند، برایشان خیر و بهتر بود؟ آیا اگر به پند و موعظه ای که در آیه 63 اشاره شد، عمل می کردند برایشان بهتر بود؟ آیا اگر به آن پند عمل می کردند ایمانشان «أَشَدَّ تَثْبِيتاً» و ثابت و استوار می شد؟ اگر به آن موعظه عمل می کردند، آنوقت به چه نتیجه مهمی می رسیدند و به چنین امتحان و آزمون سختی مبتلا نمی شدند؟ لطفاً در دو آیه بعد دقّت کنید:

وَ إِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً 67 وَ لَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً 68

«و در اين صورت يقيناً ما از جانب خود پاداشى بزرگ به آنان مىداديم. و قطعاً آنان را به راهى راست هدايت مىكرديم.»

پس اگر به موعظه ای که در آیه 63 اشاره شد، گوش فرا می دادند و به آن عمل می کردند، آنوقت هم اجر و پاداش بزرگی دریافت می کردند و هم به صراط مستقیم هدایت می شدند. اما آن موعظه چه بود؟ آیا آن موعظه رجوع اختلاف بر سر «اولی الامر منکم» به «ما انزَلَ الله» و به «رسول» بود؟ مگر راه راست و صراط مستقیم کدام است؟ آنها را به کدام صراط مستقیم هدایت می کردید؟ آیه بعد پاسخ می دهد:

فراز چهاردهم: پاداش اطاعت از رسول

وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً69 ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَ كَفى بِاللَّهِ عَلِيماً70

«و هر كس كه از خدا و پيامبر اطاعت كند، پس آنان با كسانى خواهند بود كه خداوند بر آنان نعمت داده است، مانند پيامبران، صدّيقان، شهيدان و صالحان و اينان چه همدمهاى خوبى هستند. اين، آن تفضّل از سوى خداست و خداوند براى آگاه بودن بس است.»

امّا اگر در چه زمینه ای و در چه موضوعی از خدا و رسول اطاعت کنند، آن وقت در جبهه و در جریان انبیاء و صدیقین و شهدا و صالحین قرار می گرفتند؟ آیا اگر در زمینه «اولی الامر منکم» از خدا و رسول پیروی کنند، آن وقت به صراط مستقیم و به جریان و جبهه انبیاء در می آیند؟ آیا این آیه می تواند بی ارتباط با آیات قبل باشد؟ پس اطاعت از خدا و از رسول نتیجه اش می شود همراهی با انبیاء و صدّیقین و شهداء و صالحین، و این همراهی با انبیاء، همان فضل و فضیلتی است که قبلاً در آیه 54 فرمود: «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً» 54 «آيا اینها نسبت به مردم (جریان مؤمنین دارای ولایت) به خاطر آنچه كه خداوند از فضل خويش به آنان داده است، حسد مىورزند. همانا ما قبلًا به آلابراهيم (نيز) كتاب آسمانى و حكمت و سلطنت بزرگى داديم.» گویا اکنون در آیه 70 می فرماید: «ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ» «این است آن فضل و فضلیتی که خداوند به برخی از افراد مؤمن می دهد.»

امّا سوال اصلی هنوز باقی است که؛ این اطاعت باید در چه زمینه ای باشد؟

یعنی منظورِ این آیه چه نوع اطاعتی و در چه زمینه ای است؟ آیا منظور مطلق اطاعت است یا یک اطاعت خاصی که در آیه 59 فرمود، مدّ نظر است؟ یعنی آیا منظور اطاعت در خصوص رجوع اختلاف در مورد مصداق «اولی الامر منکم» است؟ یا مطلق اطاعت را می گوید؟ یعنی مثلاً اگر افرادی که مصداق آیات قبل هستند و اختلاف خودشان در خصوص «اولی الامر منکم» را نزد طاغوت بردند، آیا اگر در بقیه موارد از خدا و رسول اطاعت کنند و نماز و روزه و عبادات و اخلاق و ... را از رسول اطاعت کنند، آیا اینها نیز شامل پاداش آیه 69 و 70 می شوند؟ یعنی آنها هم همراه نبیّین و شهداء و صالحین و هم جبهه با آنها می شوند؟ این فضل و فضیلت الهی مربوط به چه نوع اطاعتی و اطاعت در چه زمینه ای است؟ آیا منظورِ این آیات مطلق اطاعت در امور جزئی است یا اطاعت خاصی مدّ نظر است؟

فراز پانزدهم: دستور به جهاد به صورت فردی یا گروهی

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً 71

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! (در برابر دشمن هوشيار باشيد و به علامت آمادگى) سلاح خود را برداريد، پس به صورت دستههاى پراكنده و نامنظّم يا همه با هم بسوى دشمن حركت كنيد.»

پس این آیه خطاب به مؤمنین است، تا ببینیم منظور کدام مؤمنین است؟ و کدام مؤمنین مخاطب این دسور به جهاد فردی و گروهی هستند؟

ادامه ویژگی جریان وابسطه به جبت و طاغوت:

وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً 72

«و همانا از شما كسانىاند كه (هم خودشان سست مىباشند و هم) عامل كُندى و دلسردى رزمندگان مىشوند، چون به شما مصیبتی برسد، مىگويد: خدا بر من منّت نهاده كه همراه آنان حضور نيافتم (يا همراه آنان شهيد نشدم).»

ای رسول خدا! متأسفانه برخی از افرادِ پیرامون تو اینگونه اند و این خصلت و ویژگی را دارند که، اگر مصیبتی به شما برسد، آن را «نعمت الله» برای خودشان می دانند، و شهید نشدن در مسیر و خط شما را برای خودشان نعمت می دانند. درواقع این یکی از ویژگی های افراد جبهه منافقِ پیرامون پیامبر اسلام است. «لَيُبَطِّئَنَّ» امّا برخی افراد، خودشان سستی می کنند و باعث سست شدن مؤمنین دیگر نیز می شوند. قطعاً پیامبر

اسلام صلی الله علیه و آله این افراد را می شناخت. امّا به طور مشخص اینها چه افرادی هستند؟ آیا ارتباطی با جریان جبت و طاغوت دارند؟ اینها در بین مؤمنین چه می کنند؟ هدفشان چیست و این افراد چه ارتباطی با مصداق آیات قبل دارند؟ آیا مصداق این آیه با آیات قبل یکی است؟

وَ لَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ [كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُ مَوَدَّةٌ] يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً 73

«و اگر فضلی از سوى خداوند به شما برسد، [چنان پندارند كه گويا ميان شما و او هرگز دوستى نبوده] خواهد گفت: اى كاش (در جهاد) با آنان بودم تا به رستگارى بزرگ (پيروزى و غنائم) مىرسيدم.»

«لَيَقُولَنَّ» مضارع مفرد است؛ یعنی خواهد گفت آن یک مرد؛ خُب، این شخص، چه کسی است؟ چه کسی چنین حرفی را می زند؟ آیا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله این فرد را می شناسد؟ مگر بین این فرد و بین حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله مودّت و محبتی وجود دارد که فرمود: [كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُ مَوَدَّةٌ]؟ اینکه می گوید: ای کاش من نیز با آنها می بودم، منظور چه نوع بودن است؟ آیا منظور بودن در جهاد و جنگ است؟ منظور چه فوز و رستگاری است؟ آیا منظور فیوزات مادی و غنائم جنگی است؟ از آیه بعد متوجّه می شویم که گویا منظور غنائم جنگی و نعمت های مادی است، لذا گویا خداوند یک تکلیف و آزمون جدیدی برای آنان معیّن می کند:

فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَ مَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً 74

«پس بايد كسانى كه زندگى دنيا را به آخرت مىفروشند در راه خدا بجنگند؛ و كسى كه در راه خدا مىجنگد، كشته شود يا پيروز گردد، بزودى پاداشى بزرگ به او خواهيم داد.»

«الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ» یعنی افرادی که دنیا را به آخرت می فروشند، باید در راه خدا بجنگند. «یَشرون» به معنای فروختن است. یعنی کسانی که دنیا را به قیمت آخرت می فروشند و آخرت را می خرند. درواقع این جمله فاعل برای «فَلْيُقاتِلْ» است؛ اینها باید در راه خدا قتال و جهاد کنند.

امّا آنهایی که دنیا را به آخرت می فروشند، چگونه باید جهاد کنند و در کجا و مقابل چه کسانی جهاد کنند؟ گویا آیه بعد جواب این سؤال را می دهد که؛ اینها باید در راه خدا و در راه مستضعفین جهاد کنند:

فراز شانزدهم: وَلیِّ مِن قِبَلِ الله و جهاد در راه نجات مستضعفین عالم

وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً 75

«و شما را چه شده كه در راه خدا و (در راه نجات) مردان و زنان و كودكان مستضعف نمىجنگيد، آنان كه مىگويند: پروردگارا! ما را از اين شهرى كه مردمش ستمگرند بيرون بر و از جانب خود رهبر و ولیّی براى ما قرار ده و از سوى خودت، ياورى براى ما تعيين فرما.»⁽¹⁾

پس جهادِ در راه خدا، در اصل جهاد در راستای نجات مستضعفین است. امّا مستضعفین چه کسانی اند؟ خودش پاسخ می دهد: مستضعفین کسانی اند که زیر ولایت طاغوت و ظالمین هستند و دعا می کنند که ای کاش از زیر ولایت آنها خارج می شدند و در ولایت اولیای الهی قرار می گرفتند.

منظور کدام مستضعفین و کدام مردان و زنان و کودکان است؟ اینها اهل کدام قریه هستند که دعا می کنند خدایا ما را از این قریه خارج کن؟ دعا می کنند که خداوند کدام ولیّ را از سوی خودش برای آنان قرار دهد؟ آیا شخص معینی را به عنوان ولیّ مدّ نظر دارند؟ مصداق این آیه چه افرادی است؟ می دانیم که سوره النّساء در مدینه نازل شد و اکنون مسلمانان در مدینه هستند، پس این قریه کجاست؟ آیا منظور مکه و برخی مسلمانان مکه است که هنوز به مدینه مهاجرت نکردند؟ منظور کدام قریه است که اهل آن ظالم اند؟ [دقّت داشته باشیم که تفسیر و بررسی شأن نزول و احادیث تاریخی می تواند جزئیات این آیات را برای ما معلوم نماید؛ لکن از طرف دیگر، نباید آیه را فقط محصور و محدود در تاریخ و زمان خاصی نمود؛ زیرا این با سیاق بقیه آیات که پیرامون مسئله مهم ولایت اولی الامر منکم است، مطابقت نمی کند. فتأمل] لکن نکات تدبّری آیه بسیار زیباست. «سبیل الله»، در واقع همان نجات مستضعفین از زیر حکومت طاغوت و تشکیل نظام ولایی است. «اِجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا» آیا راه خدا، همان راه ولیِّ خداست؟ پاسخ در آیه بعد:

فراز هفدهم: دو جریان در مقابل هم

الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ

فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً 76

«كسانى كه ايمان آوردهاند، در راه خدا جهاد مىكنند و كسانى كه كافر شدهاند در راه طاغوت مىجنگند. پس با اولیای شيطان بجنگيد (و بيم نداشته باشيد) زيرا حيلهى شيطان ضعيف است.»

هماهنگی و ارتباط آیات، دقیق است؛ مؤمنین، در راه خدا جهاد می کنند. خب، راه خدا چیست؟ طبق آیه قبل، راه خدا، راه حاکمیّت ولیِّ مِن قِبَلِ الله است که راه نجات مستضعفین از زیر حکومت ظالمین و طاغوت هاست. جریان مقابل نیز جریان طاغوت است که آنها اولیای شیطان اند.

کلیدراژه های جریان (1): واژه «الَّذِينَ آمَنُوا» واژه «سَبِيلِ اللَّهِ» واژه «الْمُسْتَضْعَفِينَ» واژه «أَوْلِياءَ الله»

کلیدراژه های جریان (2): واژه «الَّذِينَ كَفَرُوا» واژه «سَبِيلِ الطَّاغُوتِ» واژه «الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها» واژه «أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ»

پس طبق دعای مردم مستضعف در آیه قبل که گفتند خدایا «اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا»، در واقع «سَبِيلِ اللَّه» و همان راه اولیای الهی است. امّا جریان (2) یا همان جریان طاغوت چه کسانی اند؟ آیه بعد توضیح می دهد:

أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا 77

«آيا نمىنگرى كسانى را كه (در مکّه) به آنان گفته شد (اكنون) دست نگهداريد و نماز به پا داريد و زكات بپردازيد. لكن (در مدينه) چون جهاد بر آنان مقرّر شد، گروهى از آنان از مردم (مشرك مكّه) چنان مىترسيدند كه گويا از خدا مىترسند، بلكه بيش از خدا (از كفّار مىترسيدند) و (از روى اعتراض) گفتند: پروردگارا! چرا جنگ را بر ما واجب كردى؟ چرا ما را تا سرآمدى نزديك (تا مرگ طبيعى خودشان یا تا مرگ پیامبر، نعوذُ بالله) مهلت ندادى؟ (ای پیامبر به اینها) بگو: برخوردارى دنيا اندك و ناچيز است و براى كسى كه تقوا پيشه كند آخرت بهتر است، و به اندازهى رشتهى ميان هسته خرما، به شما ستم نخواهد شد.»

مصداق مشخص این آیه چه افرادی اند؟ چه افرادی چنین می گفتند؟ چه کسانی به اصطلاح، کاسه از آش داغ تر بودند و در مکه به جای نماز و زکات و ...، می گفتند بجنگیم و الآن در مدینه از جنگ می ترسند؟ اینها ویژگی چه افرادی

است؟ آیا آنها مشخص و معلوم بودند؟ آیا پیامبر اسلام آنها را می شناخت؟ گویا آیه بعد کمی به مصداق نزدیک می شود:

أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً 78

«هر كجا باشيد، مرگ شما را درمىيابد هر چند در دژهاى مستحكم (يا ستارگان) باشيد. اگر به آنان (منافقان) نيكى و پيروزى برسد، مىگويند: اين از سوى خداست، و اگر بدى به ايشان رسد، مىگويند: اين از جانب تو است. بگو: همه چيز از سوى خداست. اين قوم را چه شده كه در معرض فهم هيچ سخنى نيستند؟»

آیات محکمات و موضوع اصلی قرآن دارای کلیدواژهای مشخصی است. گاهی اوقات فقط با یک کلیدواژه کوچک، ذهن مخاطب را به مرتبط بودن این آیه با موضوع اصلی منتقل می کند. واژه «حدیث»⁽¹⁾در سوره های قبل تدبّر و پژوهش شد؛ اکنون با جمله «فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً» «پس چرا اینها نمی خواهند هیچ حدیث و سخنی را بفهمند؟» گویا می رساند که این قوم و این گروه همان منافقینی هستند که در آیات قبل به آنها اشاره شد که نزاع را نزد طاغوت می برند.

پس «یفقهون حدیثاً» نه اینکه چرا اینها مطلقاً هیچی نمی فهمند، بلکه یعنی فهم و درک منظور خداوند از بیان بخش اول قرآن؛ یعنی متوجّه بشوند که تصدیق انبیای گذشته و هشدار نسبت به تکذیب امّت های آنها نسبت به رسولان خود، مبادا در مورد شما نیز اتفاق بیفتد. مبادا شما نیز رسولان خودتان را تکذیب کنید. مبادا زیر ولایت اولیای معرفی شده توسط پیامبرتان نروید.

یک قانون کلّی

ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَ أَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً 79

«آنچه از نيكى به تو برسد، از خداست و آنچه از بدى به تو برسد از نفس توست. و (اى پيامبر) ما تو را به رسالت براى مردم فرستاديم و گواهى خدا در اينباره كافى است.»

به نظر می رسد این چند آیه، موضوعات جزئی، البته تاحدودی مرتبط با موضوع اصلی در آیات قبل را مطرح می کند و اکنون باز مجدداً در آیات بعد وارد موضوع

اصلی می شود. مدل قرآن اینگونه است که موضوع اصلی را لابلای موضوعات فرعی بیان می کند؛ مثل ستون های ساختمان که مابین اجزای فرعی ساختمان پنهان است. یا مثل نخ تسبیح که مابین مهره ها پنهان است؛ لکن قِوام و پیوستگی مهره ها به نخ تسبیح و قِوام و استقامت اجزای ساختمان به ستونهاست. موضوع اصلی قرآن (آیات محکمات)، بین آیات متشابهات و موضوعات فرعی، پنهان است؛ و درعین حال ستون و محور تمام موضوعات فرعی قرآن است. موضوعات فرعی ذیل و مرتبط با موضوع اصلی معنا و فهمیده می شوند.

فراز هجدهم: بازگشت به موضوع اصلی

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَ مَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً 80

«هر كس پيامبر را پيروى كند، بىشك خداوند را اطاعت كرده است و هر كه اعراض كند و سرباز زند، ما تو را بر آنان نگهبان نفرستادهايم.»

مجدداً به موضوع اصلی برمی گردد: چرا مجدداً به بحث اطاعت از رسول اشاره می کند؟ مگر در آیات قبل (آیه 59 و آیه 69 و 70) شبیه این جمله چند مرتبه بیان نشده بود، پس چرا دو باره آن را تکرار می کند؟ آیا می خواهد کد و نشانه بدهد و ذهن مخاطب را به موضوع اصلی و آیه اصلی، یعنی آیه 59 منتقل نماید؟ اگر در چه زمینه ای از رسول اطاعت کنند، گویا از خداوند اطاعت نموده اند؟ آیا این آیه در مقام بیان مطلق اطاعت است یا مورد خاصی مدّ نظر است؟ آیا «و مَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً» مصداق مشخصی دارد؟ آیا فرد خاصی مدّ نظر است؟ منظور از رویگردانی و «تولّی» چیست؟ آیا یعنی برگشت از نماز، روزه، خمس، زکات و ...؛ یا برگشت از یک موضوع مهم و اصلی؟ چه کسی قصد تولّی و روگردانی دارد؟

پس سوال اصلی، شبیه آنچه در آیه 69 گذشت، این است که این اطاعت باید در چه زمینه ای باشد؟ منظور چه نوع اطاعتی و در چه زمینه ای است؟ آیا منظور مطلق اطاعت است یا یک اطاعت خاصی که در آیه 59 فرمود مدّ نظر است؟ یعنی آیا منظور اطاعت در خصوص رجوع اختلاف در مورد مصداق «اولی الامر منکم» است؟ یا مطلق اطاعت را می گوید؟ مثلاً اگر افرادی اختلاف خودشان را در خصوص «اولی الامر منکم» نزد طاغوت ببرند، امّا در خواندن نماز و روزه و عبادات و اخلاق و ... از خدا و رسول اطاعت کنند، آیا اینها نیز شامل امتیاز این آیه می شوند؟

گویا مطلق اطاعت مدّ نظر این آیه نیست، بلکه اطاعتی خاص مدّ نظر است، لطفاً به آیه بعد دقت بفرمایید:

وَ يَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَ اللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ كَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا 81

«مىگويند: اطاعت! پس چون از نزد تو بيرون مىروند، گروهى از آنان در جلسات شبانه و بيتوتهها برخلاف گفتهى تو كار مىكنند، ولى خداوند، آنچه را در اين جلسات مىگذرد، مىنويسد. پس از آنان اعراض و بر خداوند توكّل كن، و كافى است كه خداوند، پشتيبان باشد.»

پس نشان می دهد که هم این آیه و هم آیه قبل مصداق مشخصی دارد. اما اینها چه کسانی اند که نزد پیامبر می آیند؟ در پاسخ چه مسئله ای می گویند: «طاعَةٌ»، اطاعت؟ آیا در نزد پیامبر سخن از آیه 59 و اطاعت از «اولی الامر منکم» به میان آمده است؟ یا سخن از نماز و روزه و محرم و نامحروم و... شده است که آنها شبانه جلسه می گیرند و پاسخ را عوض می کنند؟ آیا در مورد مصداق «اولی الامر منکم» سؤال کردند؟ آیا منظور همان اطاعت است؟ اینها در جلسات شبانه نزد چه کسانی شرکت می کنند؟ مگر اینها در جلسات شبانه چه چیزی مطرح می کنند که خداوند نسبت به نوشتن و مکتوب کردن آنها نزد خودش، هشدار و تهدید نموده است؟ آیا موضوع جلسات شبانه آنها در خصوص همان موضوعی است که در آیه 67 سوره المؤمنون به آن اشاره شد که: «مُسْتَکْبِرِینَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ» 67 «... در حالى كه نسبت به آن تكبّر مىورزيديد و شبها تا ديروقت بدگويى مىكرديد تا آن را مهجور کنید!.» «وقتی که از نزد تو می روند، «بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ» شبانه و بیتوته کنان چیزی بر خلاف آنچه که تو گفته ای می گویند» منظور این جمله چیست؟ مگر پیامبر اسلام چه فرمودند که آنها شبها برخلاف او سخن می گویند؟ آیا موضوع جلسات شبانه آنها در خصوص «اولی الامر منکم» است؟ آیا در مورد مصداق «اولی الامر منکم» از پیامبر سؤال کردند؟ چرا در جلسات شبانه پاسخ را تغییر می دهند؟ آنها می خواهند چه کسی را به عنوان «اولی الامر منکم» معرفی و اطاعت کنند؟ آیا باید در همین خصوص در قرآن تدبّر کنند، که در آیه بعد آنها را به تدبّر در قرآن دستور می دهد؟ آیا باید مصداق «اولی الامر» را از قرآن بفهمند؟ آیا ولایت موضوع تدبّر قرآن است؟

فراز نوزدهم: آیه تدبّر

أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً 82

«چرا در قرآن تدّبر نمىكنند؟ در حالى كه اگر اين قرآن، از طرف غيرخدا بود قطعاً اختلافهاى بسيارى در آن مىيافتند.»

وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا 83

«هنگامى كه امری از ايمنى يا ترس (پيروزى يا شكست) به آنان (منافقان) برسد، آن را فاش ساخته و پخش مىكنند، درحالى كه اگر آن را (پيش از نشر) به پيامبر و اولي الامر از خودشان ارجاع دهند، قطعاً آنان كه اهل درك و فهم و استنباطند، حقيقت آن را در مىيابند. و اگر فضل و رحمت خداوند بر شما نبود، به جز اندكى، همه از شيطان پيروى مىكرديد.»

چقدر زیبا و دقیق انگشت روی موضوع اصلی گذاشت!. امّا آیا عرصه و موضوع تدبّر در قرآن همین آیات مربوط به «اولی الامر منکم» است؟ آیا منظور، عدم اختلاف در خصوص همین آیات است؟ آیا منظور این است که، آیاتی که در اغلب سورها نازل می شود و مسئله ولایت و جریانات مرتبط با ولایت و اولیای الهی و «اولی الامر منکم» را معرفی و تبیین می کنند، با هم هماهنگ و مرتبط است و هیچ گونه اختلافی باهم ندارند؟ آیا اگر قرآن از سوی غیر خدا بود، در این آیات و موضوع اصلی قرآن اختلاف و ناهماهنگی به وجود می آمد؟ آیا منظور همین است؟ آیا ما درست فهمیدیم؟

حقیقتاً این بخش از آیات، چقدر به هم پیوسته، منظم، هماهنگ و بدون اختلاف است. فقط نیاز به تدبّر دارد و اساساً بدون تدبّر فهمیده نمی شوند. پس این است قرآنی که هیچ اختلافی ندارد. این است قرآنی که جز با تدبّر فهمیده نمی شود. و این است موضوعی که باید پیرامون آن، قرآن را تدبّر نمود. مسلمانان نیز می بایست از هم اکنون تمرین ولایت مداری بکنند، و مسائل خودشان را یا به شخص پیامبر و یا به «اولی الامر» خودشان رجوع بدهند. تا ببینیم آیا چنین می کنند؟ تا ببینیم ادامه ماجرای ولایت به کجا می رسد؟ تا ببینیم مصداق مشخص «اولی الامر منکم» چه کسانی اند؟ آیا قرآن آنها را معرفی می کند؟ آیا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، اولی الامر را برای مسلمانان معرفی می کند؟ هنوز یک سوره دیگر وجود دارد که در آن سوره نیز با تأکید

و توبیخ بیشتری به تدبّر در قرآن دستور داده شد. ان شاء الله بتوانیم سوره محمد صلی الله علیه و آله را نیز به خوبی تدبّر کنیم. همین سه سوره ای که آیه تدبّر در آنها نازل شده بود، بسیار با هم هماهنگ، مرتبط و هم موضوع هستند.

نتیجه گیری از این بخش

از ابتدای سوره النّساء تا آیه 43، آیات متشابه بود و احکام و فروعات را بیان فرمود و می بایست فقط از طریق روایات اهل بیت علیهم السلام تفسیر بشوند. البتّه در چند آیه مثل آیات، 37 و 38 و 41 و 42 تا حدودی به موضوع اصلی نزدیک شده بود؛ لکن مجموع آیات، متشابهات است و از حیطه تدبّر خارج است. و لذا دقیقاً از آیه 44 به بعد، آیات محکم و پیرامون موضوع اصلی قرآن است که می بایست تدبّر بشوند. برای ما مشخص شد که دستور و امر به تدبّر نیز پیرامون همین آیات است.

همانگونه که دیدیم، مدل اعجازگونه قرآن، بلکه یکی از اصلی ترین جنبه های اعجاز قرآن، این است که موضوع اصلی، راهبردی و مرتبط با حوادث سیاسی آینده جهان (عِلمِ مایأتی)⁽¹⁾را در قالب آیات محکم، بین آیات متشابه قرار می دهد. آیات محکم، مثل نخ تسبیح و مثل ستون های ساختمان، به گونه ای دقیق، ظریف و زیبا مابین آیات متشابه پنهان و جاسازی شده اند، تا اولاً دشمنان و مخالفان به هیچ وجه نتوانند قرآن را تحریف کنند. ثانیاً قرآن با تدبّر فهمیده بشود. ثالثاً این دو بخش، یعنی محکمات، (آن بخشی که مربوط به آینده است،) و متشابهات (آن بخشی که مربوط به انبیاء و امّت های گذشته و شامل احکام و آداب و فروعات و ... است،) از چنان نظم، هماهنگی، پیوستگی و روح کلی برخوردار باشند که کمترین و کوچکترین اختلافی در آنها یافت نشود.

پس به این ترتیب، پاسخ اکثر سؤالات در خصوص عرصه و موضوع علم تدبّر برای ما معلوم شد. متوجه شدیم که تدبّر مربوط به محکمات و موضوع اصلی قرآن است. درواقع موضوع اصلی قرآن، معرفی ولایت و «اولی الامر منکم» برای کل بشر تا روز قیامت است. این موضوع در آیات و سوره های زیادی، لکن با نظم و ارتباط و هماهنگی بی نظیری دنبال می شود که البته جز با تدبّر فهمیده نمی شوند.

بخش سوم سوره النّساء: مجدداً موضوعات فرعی

در آیات بعد، از موضوع اصلی و آیات محکمات کمی فاصله می گیرد و مجدداً وارد آیات متشابهات و فروعات، اخلاقیات و احکام فردی و اجتماعی می شود. این انتقال از موضوع اصلی به موضوعات فرعی، آرام و کم کم صورت می گیرد و به یک باره تغییر مسیر و تغییر موضوع نمی دهد. این نکته، در آیه بعد به خوبی مشخص است. ضمن اینکه می خواهد وارد موضوعات جدید بشود، لکن باز از برخی کلیدواژه های مرتبط با موضوع اصلی استفاده می کند. درواقع موضوعات فرعی، ذیل و مرتبط با موضوع اصلی قرآن تعریف و فهمیده می شوند:

موضوع فرعی 1

فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ اللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَ أَشَدُّ تَنْكِيلًا 84

«پس در راه خدا پيكار كن، كه جز شخص تو (كسى بر آن) مكلّف نيست و مؤمنان را (به جهاد) ترغيب كن، باشد كه خداوند از گزند كافران جلوگيرى كند و خداوند قدرتمندتر و مجازاتش دردناكتر است.»

امّا منظور از «سَبِيلِ اللَّهِ» چیست؟ این چه جهادی است که فقط پیامبر اسلام مکلف و مأمور به انجام آن است؟ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله (یک تنه) باید با چه کسانی بجنگد؟ طبق تدبّر آیات قبل در همین سوره، (آیات 75 و 76) آیا منظور از «سَبِيلِ اللَّهِ»، راه ولایت و راه مستضعفینی است که مشتاق حاکمیّت ولایت اند؟ گزند و دشمنی کافران در چه زمینه ای است؟ آیا طبق همین دو آیه که اشاره شد، دشمنی کافران در خصوص مسئله ولایت و «اولی الامر منکم»⁽¹⁾است؟ این چه جنگی است که قرار است خداوند خودش ضرر و گزند کافران را جلوگیری و مانع شود؟ پیامبر اسلام می بایست مؤمنین را در چه زمینه ای تحریض و تشویق کند؟

موضوع فرعی 2

مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَ كانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً 85 «هر كس وساطت نيكو كند، او هم سهمى از پاداش خواهد داشت و هر كس به كار بد وساطت كند، بهرهاى از كيفر خواهد داشت و خداوند بر هر چيزى نگهبان است.»

موضوع فرعی 3

وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً 86 «و هرگاه شما را به درودى ستايش گفتند، پس شما به بهتر از آن تحيّت گوييد يا (لااقّل) همانند آن را (در پاسخ) باز گوييد كه خداوند همواره بر هر چيزى حسابرس است.»

موضوع فرعی 4

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً 87 «خداوند كه معبودى جز او نيست، همه شما را در روز قيامت كه هيچ شكّى در آن نيست جمع مىكند، و راستگوتر از خدا در سخن كيست؟»

اولاً مرجع ضمیر «کُم» در «لَيَجْمَعَنَّكُمْ» به چه کسانی برمی گردد؟ مخاطب این جمله چه کسانی اند؟ خداوند چه کسانی را جمع می کند و کجا جمع می کند؟ مکان جمع شدن کجاست؟ آیا منظور این است که همه افراد بشر در روی زمین و در زندگی زمینی می آیند و سپس می روند؟ یا اینکه بعد از مردن، تک تک افراد بشر را در قیامت جمع می کند؟ آیا مخاطبان آیه فقط افراد حاضر در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است؟ یا همه افراد بشر از زمان ظهور اسلام تا روز قیامت را شامل می شود؟ پس اوّل باید تکلیف این نکته روشن بشود که دقیقاً مخاطب این آیه چه کسانی اند؟ آیا افراد محدودی هستند یا افراد نامحدودی از بشر تا زمان قیامت را شامل می شود؟

ثانیاً منظور از«إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ» چیست؟ آیا این جمله قید زمان است یا هم قید زمان و هم قید مکان است؟ آیا «الی» فقط انتهای زمان را می رساند؟ یا هم انتهای زمان و هم مکان و مقصد را نیز می رساند؟ به تعبیر دقیق تر، خداوند مخاطبان این آیه را تا روز قیامت در کجا جمع می کند؟ آیا در این دنیا آنها را جمع می کند، - یعنی می آورد و می برد،- یا در محشر و قیامت آنها را جمع می کند؟ یعنی آیا این جمله تنها یک وعده برای قیامت است و زمان و مکان تحقق آن در قیامت است؟ یا فقط انتهای زمان را می رساند و منظور جمع کردن تا روز قیامت در همین زمین است؛ یعنی همه را کم کم و در بستر زمان می آورد و زندگی می کنند و می روند؟ اگر فقط قید زمان باشد، معنایش این است که خداوند، قیامت را ایجاد نمی کند تا اینکه همه افراد بشر که تعداد آنها مدّ نظر خداوند است، را به مرور زمان در این دنیا بیاورد، تا زندگی کنند و بمیرند و وارد دنیای دیگر بشوند. آیا منظور از جمع کردن تا روز قیامت این نوع جمع کردن در روی زمین است؟ اگر این نوع جمع کردن منظور

باشد، آنوقت ثمره بحث در جمله بعد مشخص می شود و معنایش این است که «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً» «چه کسی صادق تر از خداوند است در اینکه شما نیز مثل امّت هایی که ماجرایشان در قرآن آمده، خواهید آمد و همان برنامه که برای آنان پیش آمد، برای شما نیز پیش خواهد آمد و شما به صورت امّت هایی می آیید و می روید و رسولانی برایتان می آید که شما نیز باید آنها را پیروی کنید.» آنوقت این بحث کاملاً هماهنگ با آیه تدبّر است که فرمود: «چرا در قرآن تدبّر نمی کنند که اگر از سوی غیر خدا بود دارای اختلاف کثیر بود؟» پس الان چون از سوی خدا نازل شد، هیچ اختلافی ندارد و برنامه هماهنگ و منسجم و مشخص است. همانگونه که قرآن تصدیق کننده امّت های قبل است، معرفی کننده امّت های بعد نیز هست. درواقع این نکته مربوط به تدبّر است و این نگاه را تدبّر به ما می دهد. اگر با تدبّر به آیات نگاه کنیم اینگونه دیده می شوند. و نه اینکه آیه را فقظ به صورت یک جمله خبری بفهمیم که خداوند وعده داده که: «من شما را در روز قیامت جمع می کنم و چه کسی از خدا راستگوتر است؟» گویا منظور این نیست، بلکه منظور این است که من شما را تا روز قیامت مثل امّت های دیگر در روی همین زمین جمع می کنم و می آورم و می برم. و شما نیز مثل امّت های قبل در مقابل رسولان یا همان اولیاء و «اولی الامر منکم» خودتان مسؤلیت دارید. باید به آنها ایمان بیاورید و از آنها اطاعت کنید و اگر در مورد مصداق ولایت دچار اختلاف شدید، باید اختلافتان را از طریق بخش «ما انزلَ الله» و یا از طریق «رسول» حل و فصل کنید. و مبادا که مثل امّت های گذشته رسولان و اولیای خودتان را تکذیب کنید.

خُب، حالا چرا ما اینقدر روی این آیه تمرکز و دقّت می کنیم؟ اوّلاً دلیلش در آیه بعد است. ثانیاً در این صورت همه انسان ها در همه زمان ها و در همین دنیا مخاطب قرآن هستند و محتاج پیام قرآنند. و نیاز به ولایت معرفی شده توسط قرآن دارند. پس قرآن کتاب زندگی برای همه انسان هاست و فقط مربوط به بعد از مرگ نیست که برخی بگویند حالا اون وقت هم خدا بزرگ است! بلکه قرآن کتاب جامعه و سیاست و هدایت اجتماع بشر است و نه فقط هدایت فردی، که اومانیست بگوید به شما چه!؛ زندگی من به خودم مربوط است!!؟ می بینید که بحث ثمره عینی دارد، مهمّ است که چگونه آن را بفهمیم؛ نمی شود ساده از کنارش گذشت.

موضوع اصلی و فرعی 5 (منافقین)

فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَ اللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا 88

«چرا شما دربارهى منافقین دو دسته شدهايد؟ خداوند آنان را به خاطر اعمالشان،سرنگون كرده! آيا مىخواهيد كسانى را كه خدا گمراه كرده، به راه آوريد؟ (مگر نمىدانيد) هر كه را خداوند گمراه كند، هرگز راهى براى نجاتش نخواهى يافت؟»

ضمیر «کم» در «فَما لَكُمْ» به چه کسانی برمی گردد؟ چه کسانی در خصوص منافقین دو گروه شدند؟ اولاً به طور مشخص منافقین مدّنظر این آیه چه افرادی اند و «ارکَسَهُم»، یعنی چگونه سرنگون شدند؟ آیا اینها در مدینه هستند یا خارج از مدینه؟ ثانیاً منظور از این دو دسته کیست؟ کدام افراد دو دسته شدند؟ آیا اینها مسلمانان اند؟ آیا یک دسته از مسلمانان طرفدار منافقین شدند و یک دسته مخالف با آنها؟ دقیقاً منظور از این دو دسته چیست؟ آیا این دو دستگی در یک مقطع خاصی و در یک بازه زمانی خاصی، در زمان پیامبر اسلام اتفاق افتاده بود و بعداً اصلاح شد و تمام شد؟ یا این دو دستگی بعد از آن و در آینده نیز ادامه دارد؟ یعنی آیا این منافقین، سرشاخه های اصلی یک جریان سیاسی برای آینده بعد از پیامبر اسلام اند؟ یا فقط مربوط به زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بودند؟ ارتباط این آیه با امّت های زمان بعد و ارتباطش با امّت زمان ما چیست؟ چرا خداوند این منافقین را گمراه نمود؟ مگر مشکل و نفاق اینها چه بود؟ آیا این آیه شأن نزول مشخصی دارد؟ آری! این منافقین می خواهند:

وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً 89

«آنان (منافقان) دوست دارند كه شما نیز همچون خودشان كافر بشويد، تا با آنان برابر گرديد. پس از آنان اولیائی نگيريد تا آنكه در راه خدا هجرت كنند. پس اگر سرباز زدند (و به همكارى با كفّار ادامه دادند) پس آنان را هر جا يافتيد بگيريد و بكشيد و از آنان هيچ ولیّ و ياورى نگيريد.»

بالاخره نفهمیدیم که آیا اینها منافق اند یا کافرند؟ چرا دوست دارند که مسلمانان نیز نیز مثل آنها کافر بشوند؟ مگر اینها کجا هستند؟ مگر اینها در مدینه نیستند، پس به کجا هجرت کنند؟ مگر اینها مدعی ولایت اند که به مسلمانان دستور می دهید تا از آنان ولیّ نگیرند؟ مگر افرادی از میان مسلمان ها می خواهند آنها را ولیّ خودشان

بگیرند؟ آیا منظور از ولیّ همان «اولی الامر منکم» است، یا منظور دوستی و رفاقت و ... است؟ منظور از مهاجرت در راه خدا چیست؟ آیا منظور، مهاجرت از شهری به شهر دیگر است؟ آیا منظور مهاجرت از «دارالکفر» به «دارالولایت» و دارالایمان است؟ آیا منظور از مهاجرت «فی سبیل الله»، طبق آیات قبل،⁽¹⁾ تحقق ولایت و دفاع از مستضعفین است؟ چرا اگر نپذیرفتند باید هرکجا که آنان را یافتیم گردن آنها را بزنیم؟ چرا؟ مگر مشکل آنها چیست؟ چرا دو مرتبه روی ولیّ نگرفتن آنها تأکید نمود؟ مگر اینها مدعی ولایت اند؟

إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا 90

«مگر كسانى (از منافقان) كه به قومى پيوستهاند كه ميان شما و آن قوم پيمان و قرارداد است، يا (كسانى كه) نزد شما مىآيند در حالى كه سينههاشان از جنگ با شما يا قوم خودشان به تنگ آمده است (و اصلًا حال جنگ با هيچ طرفى را ندارند و اين بىحوصلگى آنها لطف خداست) زيرا اگر خداوند مىخواست آنان را بر شما مسلّط مىكرد و آنان با شما مقاتله مىكردند. پس اگر آنان از شما كناره گرفته و با شما نجنگيدند و پيشنهاد صلح و سازش دادند، خداوند براى شما راهى براى تعرّض و جنگ با آنان قرار نداده است.»

«إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ» «اِلّا» چه چیز را استثناء کرده است؟ آیا ولیّ گرفتن از میان منافقین را استثناء کرده یا کشتن آنها را استثنا نموده؟ قطعاً باید این آیات مصداق مشخصی داشته باشند؟ ارتباط این آیه با آیه تدبّر و آیات قبل از آن چیست؟

ادامه موضوع اصلی و فرعی 5: (مصداق منافقین، دارای شأن نزول)

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَ يَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَ يُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَ يَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً 91

«بزودى گروهى ديگر را خواهيد يافت كه مىخواهند از شما (با اظهار اسلام) در امان باشند و از قوم خود نيز (با اظهار كفر) ايمن باشند. آنان هر بار به سوى فتنه (شرک و نفاق) برگردند، در آن فرو مىافتند. پس اگر از درگيرى با شما كناره نگرفتند و به شما پيشنهاد صلح ندادند و دست از شما برنداشتند، آنان را هر جا يافتيد، بگيريد و بكشيد كه

آنان كسانى اند كه ما براى شما بر ايشان قدرت و تسلّطى آشكار قرار دادهايم.»

آیات مربوط به منافقین است، قطعاً مسلمانان آنان را می شناختند. و به نظر می رسد که این آیات دارای شأن نزول و تفسیر مشخصی است که فعلاً وارد آن نمی شویم، زیرا هدف از تدبّر این سوره، فهمیدن موضوع و عرصه مربوط به آیه تدبّر است که الحمدالله از آیات قبل برایمان روشن شد. درواقع این آیه بحث را کاملاً مصداقی و جزئی نموده و یک مصداق مشخص در زمان و مکان معلومی را اشاره می کند و برای آیات قبل که در مقام جریان شناسی منافقین بود، یک مصداق مشخصی معرفی نمود. اکنون به اقتضای همین بحث، وارد موضوعات فرعی جدیدی در خصوص احکام جهاد و جنگ می شود:

موضوع فرعی 6: آیات متشابهات (احکام و فروعات جنگ و جهاد)

وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً 92 وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً 93 يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً 94 لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً «95» دَرَجاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَةً وَ رَحْمَةً وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً «96»

«و هيچ مؤمنى را نسزد كه مؤمنى را بكُشد، مگر از روى اشتباه و هر كس مؤمنى را به خطا كشت، پس بايد برده مؤمنى را آزاد كند و خونبهاى كشته را به خانوادهاش تسليم كند، مگر آنكه (خانوادهى مقتول، از ديهى قاتل) بگذرد و اگر (مقتول) با آنكه مؤمن است، از قومى است كه با شما دشمن است (جريمهاش فقط) آزاد كردن يك بردهى مؤمن است و اگر (مقتول) از قومى باشد كه ميان شما و آنان پيمان است، ديهى او را به خانوادهاش تسليم كند و بردهى مؤمنى را آزاد سازد. و اگر (بردهاى براى آزاد كردن، يا پولى براى خريد برده) نيافت، پس دو ماه پياپى روزه بگيرد. اين، (تخفيف و) بازگشتى از سوى خدا (به مردم) است، و خداوند دانا و حكيم است.» «و هر كس به عمد مؤمنى را بكشد پس كيفرش دوزخ است كه هميشه در آن خواهد بود، و خداوند بر او غضب و لعنت كرده و براى او عذابى

بزرگ آماده ساخته است.» «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! هرگاه در راه خدا (براى جهاد) گام برداشتيد پس (در كار دشمن) تحقيق كنيد و به كسى كه نزد شما (با كلامى يا عملى يا سلامى يا پيشنهادى) اظهار اسلام و صلح مىكند، نگوييد: تو مؤمن نيستى، تا بدين بهانه كالاى زندگى دنيا و غنائم بدست آوريد. زيرا كه غنائم بسيار، نزد خداوند است. شما نيز خودتان قبلًا اين گونه بوديد، پس خداوند بر شما منّت نهاد (تا ايمان در جانتان نفوذ كرد) پس تحقيق كنيد (و زود دست به اسلحه نبريد) كه خداوند همواره به آنچه انجام مىدهيد، به خوبى آگاه است.» «مؤمنانى كه بدون عذر و ضرر (مثل بيمارى و معلوليّت) از جهاد بازنشستهاند، با مجاهدانى كه با اموال و جانهاى خويش در راه خدا جهاد مىكنند، يكسان نيستند. خداوند، جهادگران با اموال و جانشان را بر وانشستگان (از جنگ) به درجهاى برترى داده است. خداوند همه مؤمنان را وعدهى نيكتر داده است، ولى خدا مجاهدان را بر وانشستگان، با پاداش بزرگى برترى داده است.» «(آن پاداش بزرگ) درجاتِ (مهم و متعدّد) همراه با آمرزش و رحمتى از جانب اوست و خداوند همواره آمرزنده و مهربان است.»

موضوع اصلی و فرعی 7: (مستضعفین زمین و مسأله هجرت)

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً «97» إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا «98» فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً «99» وَ مَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً «100»

«همانا كسانى كه فرشتگان، جانشان را مىگيرند، در حالى كه بر خويشتن ستم كردهاند، از آنان مىپرسند: شما در چه وضعى بوديد؟ گويند: ما در زمين مستضعف بوديم (و به ناچار در جبههى كافران قرار داشتيم) فرشتگان (در پاسخ) گويند: مگر زمين خداوند گسترده نبود تا در آن هجرت كنيد؟ آنان، جايگاهشان دوزخ است و بد سرانجامى است.» «مگر مردان و زنان و كودكان مستضعف (و زيردستى) كه قدرت تدبير و چارهجويى ندارند و راهى (براى هجرت) نمىيابند. پس آنانند كه اميد است خداوند از آنان درگذرد و خداوند همواره آمرزنده و بخشاينده است.» «و هر كه در راه خداوند هجرت كند، اقامتگاههاى بسيار همراه با گشايش خواهد يافت و هر كه از خانهاش هجرتكنان به سوى خدا و پيامبرش خارج شود، سپس مرگ، او را دريابد حتماً پاداش او بر خداوند است و خداوند آمرزندهى مهربان است.»

زیباترین تدبّر برای این چهار آیه، در جلسه بیست هشتم کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» است. که مقام معظم رهبریحفظه الله تعالی آن را تحت عنوان «در پیرامون ولایت 3» و «هجرت»⁽¹⁾بیان فرمودند:

«مسئله هجرت مربوط میشود به مسئله ولایت، با آن وسعتی که مسئله ولایت را ما اینجا مطرح کردیم. و گفتیم که ولایت عبارتست از ایجاد رابطه و پیوند مستحکمی در میان عناصر صف مؤمن با یکدیگر و قطع هرگونه وابستگی میان صف مؤمن با صف غیر مؤمن؛ و در مرتبه بعدی، ایجاد رابطهای بس قوی و نیرومند، میان همه افرادِ صف مؤمن با آن نقطه مرکزی و قدرت متمرکز، که اداره جامعه اسلامی به عهده اوست؛ یعنی امام، یعنی ولیّ، حاکم، پیشوا. آنوقت در کنار این، بحث کردیم که ولیّ و پیشوا در جامعه اسلامی کیست؟ که قرآن جواب ما را داد، «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعونَ»،⁽²⁾که اشاره کردیم به ماجرای امیرالمؤمنین صلوات اللهعلیه. اگر ما ولایت را توانستیم با این وسعت بفهمیم و مسئله را در حد مسائل فرعی ولایت و درجه دوی ولایت خلاصه نکنیم، آنچنانیکه بعضی، بدون توجه خلاصه میکنند، آنوقت مسئله هجرت یکی از دنبالههای مسئله ولایت خواهد شد. چرا اینجور میگوییم؟ برای خاطر اینکه اگر لازم باشد هر انسانی در ولایت خدا و ولیّ خدا زندگی بکند - که این را اصل ولایت به ما میآموخت - اگر پذیرفتیم که میباید انسان همه نیروهایش، همه نشاطهای جسمی و فکری و روانی او، با اراده ولیِّ الهی و والی مِن قِبَلِ الله بهکار بیفتد و خلاصه، انسان باید با جمیع عناصر وجودش بنده خدا باشد، نه بنده طاغوت؛ اگر این مطالب را ما قبول داریم و میپذیریم، پس ناچار، این را هم باید قبول کنیم که اگر یک جایی وجود ما و هستی ما و همه نیروها و نشاطهای ما، تحت فرمانِ ولایت الهی نبود، بلکه تحت فرمان ولایت طاغوتی و شیطانی بود، تعهد الهی ما این است که ما خودمان را از قیدوبند ولایت طاغوت رها کنیم، نجات بدهیم، آزاد کنیم و برویم تحت سایه پرمیمنت ولایتِ الله. خارجشدن از آن ولایت ظالم و واردشدن به آن ولایت عادل، اسمش هجرت است. میبینید که مسئله هجرت، یکی از مسائلی است که در دنباله ولایت مطرح است. لذا ما اول بحث گذاشتیم شماره «4.»؛ یعنی در پیرامون ولایت، سه مطلب را قبلاً ذکر کردیم، این مطلب چهارم است.»

«چرا باید انسان از تحت ولایت طاغوت و شیطان بگریزد؟ این سؤالی که

مطرح میکنم، بسیار قابل توجه است. دلم میخواهد وقتی من سؤال را مطرح میکنم، شما دوستانی که میشنوید، فوراً همین سؤال من را در لابراتوار ذهنتان، آنچنان تجزیه و تحلیل کنید، که بتوانید یک جوابی برطبق آموختهها و اندوختههای اسلامی و مذهبی به آن بدهید. بعد اگر جواب شما، با جواب من - جوابی که من خواهم داد - یکی نبود و مغایر بود، آنوقت، جای صحبت من و شما باقی است. سؤال این است: آیا نمیتوان در ولایت طاغوت بود و مسلمان بود؟ آیا نمیشود ما فرض کنیم؛ یک مسلمانی را که تحت ولایت شیطان باشد، اما بنده رحمان زندگی بکند؟ چنین چیزی میشود یا نه؟ آیا ممکن است درآنجاییکه، بر سراسر آفاق و مناطق زندگی انسان، یک عامل غیر الهی، مشغول فرمانروایی است؛ جسم انسان را یک عامل غیر الهی دارد اداره میکند، فکر انسانها را یک عامل غیر الهی دارد اداره میکند، روحیه و عواطف و احساساتِ افراد جامعه را همان عامل دارد به اینسو و آنسو میکشاند؛ درحالیکه انسان در قبضه قدرت اینچنین عوامل طاغوتی و شیطانی زندگی میکند؛ درعینحال بنده خدا باشد، مسلمان باشد؛ آیا چنین چیزی ممکن است یا ممکن نیست؟ خواهش میکنم این را شما در صدد جواب بربیایید. نمیخواهد بلند جواب بدهید، در مغزتان برای این سؤال جوابی آماده کنید، ببینید میشود یا نمیشود؟ برای اینکه ما بدانیم میشود یا نمیشود، باید یکقدری خود این سؤال را تحلیل کنیم، تفسیر کنیم، تا جواب روشن بشود. ما میپرسیم، آیا میتواند کسی تحت ولایت شیطان باشد و مسلمان باشد، یا نمیتواند؟ این دوتا سؤال، درحقیقت یک سؤال است که از دو جزء ترکیب یافته است؛ ما این دو جزء را درست تجزیه کنیم و ببینیم که معنایش چیست.»

«جزء اول این است که؛ کسی تحت ولایت شیطان باشد. یعنی چه تحت ولایت شیطان باشد؟ ولایت مگر یعنی چه؟ آن معنایی که ما برای ولایت از آیات قرآن استفاده کردیم، اگر چنانچه آن معنا را، که مستند به چندین آیه قرآن بوده، بگذاریم در کنار این جمله «ولایت شیطان»، آنوقت معلوم میشود که ولایت شیطان یعنی چه؟ ولایت شیطان معنایش این است که شیطان - به همان معنای کلیِ شیطان که بارها گفتم⁽¹⁾- بر تمام نیروها و استعدادها و ابتکارها و کارها، در وجود آدمی مسلط باشد. آنچه انسان انجام میدهد، در آن خط مشیی باشد که شیطان معیّن کرده است، آنچه میاندیشد، در آن راهی باشد که شیطان مایل است

یا ترسیم میکند؛ مثل آدمی که در جریان یک رودخانهای افتاده باشد. یک آب تندی دارد در بستر سیلی از کوهسار میآید، یک نفر آدم میافتد توی این رودخانه، البته مایل نیست که به صخرههای تنومند و تناور اصابت بکند و سرش بشکند، البته مایل نیست که با این آب برود و توی باتلاق بیفتد، البته مایل نیست که در لابهلای امواج این آب خفه بشود و غرق بشود؛ اما بااینکه مایل نیست، این جریان تندِ آب، او را دارد بیاختیار میبرد. دستوپا هم میزند، خود را به اینطرف آنطرف هم میچسباند، به هرچیزی هم متشبّث میشود، اما جریان آب، جریان تندی است، بیاختیار او را میبرد.»⁽¹⁾

«اِنَّ الَّذينَ تَوَفّاهُمُ المَلائِكَةُ ظالِمي اَنفُسِهِم»⁽²⁾آنکسانیکه فرشتگان، جان آنان را قبض میکنند، درحالیکه این بیچارهها بر خویشتن ستم میکردهاند؛ آن مردمی که بر جان خود، بر آینده خود، بر همهچیز خود ستم کردند و حالا دارند میمیرند، فرشتههای خدا، مأمورین پروردگار دارند اینها را قبض روح میکنند، «قالوا» فرشتگان به اینها میگویند، «فيمَ كُنتُم» در چه وضعی بودید؟ کجا بودید؟ آدم چنین خیال میکند که فرشته آسمان وقتی میبیند این آدم اینقدر وضعش خراب است؛ مثل آن آدمی که آمده، آن طبیبی، یا آن جراحی که آمده مثلاً یک بیماری را جراحی کند، میبیند خیلی اوضاعش خراب است، خیلی وضع این بیمار تأسفآور و یأسآور است، میگوید: مگر تو کجا زندگی میکردی؟ چرا این جوری است وضعت؟ من این چنین استیناس میکنم که ملائکه از خرابی حال این بیچاره، از بدی روحش، از بدبختی و عذابی که در انتظار اوست، تعجب میکنند، به او میگویند: مگر تو کجا زندگی میکردی بیچاره؟ شما کجا بودید که اینقدر به خودتان ظلم کردید، دارید از دنیا میروید، ظالم بر نفس دارید از دنیا میروید؟ «قالوا فيمَ كُنتُم» کجا بودید؟ چگونه بودید شما؟»

«در جواب میگویند، «قالوا» گویند: «كُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرضِ» ما در زمین، در میان مردم که زندگی میکردیم، مستضعف بودیم، ما جزوِ توده بیاختیار بودیم. مستضعفین آن گروهی در جامعه هستند که اختیار جامعه دست آنها نیست، اینها مستضعفند. در خطمشی جامعه و در رفتنش، در حرکتش، در سکونش، در جهتگیریاش، در فعالیتش هیچ اختیاری ندارند. همانطورکه دیروز گفتم، میرود آنجا که خاطرخواهِ کِشندگان ریسمان است. همینطور میروند بیچارهها،

از خودشان اختیاری ندارند که به کجا بروند و چه بکنند ....»

«مستضعفین زمین آن کسانیاند که در یک جامعه؛ خبری از جریانات جامعه ندارند. نمیدانند چی به کجاست، نمیفهمند کجا دارند میروند. و از اینجا که دارند میروند، به کجا خواهند رسید و چه کسی دارد اینها را میبرد و چگونه میشود نرفت و حالا که نرفتیم، بعد چهکار باید بکنیم، اصلاً نمیفهمند، اصلاً ملتفت نیستند؛ همینطور سرشان را انداختهاند پایین، مثل بلاتشبیه، بلاتشبیه، بلاتشبیه؛ اسب عصّاری. بلاتشبیهِ اسب البته. چشمهایش را بستند، همهاش دارد قدم میزند، همهاش دارد راه میرود. همینطور هی میرود، میرود، میرود، دور میزند، دور میزند، دور میزند؛ اگر این حیوان بنا بود چیزی بفهمد، با خودش تصور میکرد که حالا باید حدود پاریس و آنجاها باشد اینهمه راه رفته. (خنده حضار) بعد که دمِ غروب چشمش را باز میکنند، میبیند همانجایی است که اول صبح بوده. اصلاً نمیداند کجا رفته، نمیفهمد کجا دارد میرود وقتی دارد حرکت میکند. مستضعفین اینهایند در یک جامعه، اکثریتِ توده بیاطلاع مردم. البته در غیر جامعههایی که با نظام صحیحی اداره میشوند، آن جامعههایی که برای گوهر انسانی قیمت قائلند نه؛ آن جامعههایی که برای انسان و اراده انسان کرامت قائلند نه؛ آن جامعهای که رهبرش پیغمبر است، اما قرآن به او میگوید: «وَ شاوِرهُم فِي الاَمرِ»⁽¹⁾بااینکه پیغمبر است، بااینکه احتیاجی به مشورت مردم ندارد، باز فرمان داده میشود که با مردم مشورت کند، آنها را عزیز بشمارد، آنها را بزرگ بشمارد، به آنها شخصیت بدهد؛ این جامعهها نه؛ یکچنین تودهای ندارد، اما در جامعههایی که با نظام فردی، با نظام ظالمانه، با نظام جاهلانه و ازاینقبیل اداره میشود، اکثریت مردم مستضعفین هستند.»

«میگویند: «کُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرضِ» ما جزو مستضعفین بودیم. ما را همینطور کشاندند، بردند، انداختند، لگدمال کردند، کثافتمال کردند، نفهمیدیم، حالا هم داریم میمیریم. این عذر و جواب مستضعفین است. ببین ملائکه به آنها چه میگویند حالا. «قالوا كُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرضِ» گویند ما در زمین مستضعف بودیم؛ جزو افراد ضعیف گرفته شده، بیاختیار، بیتوان بودیم. ملائکه جواب میگویند. ببینید، معلوم میشود منطق ملائکه با منطق خردپسند انسانی کاملاً برابر است، عقل آدم هم همین را میگوید. بهقول آن بنده خدا هفتصد، هشتصد سال پیش:

«به هیچ یار مده خاطر و به هیچ دیار*** که برّ و بحر فراخ است و آدمی بسیار»

عقیده سعدی هم با عقیده این ملائکه یکی بوده. فرشتگان پروردگار میگویند، «قالوا»، گویند: «اَلَم تَكُن اَرضُ اللهِ واسِعَةً فَتُهاجِروا فيها» بابا آنجا مستضعف بودید، زمین پروردگار هم منحصر به همانجا بود؟ همه دنیا خلاصه شده بود در همان جامعهای که شما در آن جامعه، مستضعفانه زندگی میکردید؟ سرزمین خدا گسترده نبود تا شما از این زندان خارج بشوید، بروید به یک نقطه آزاد؟ به یک نقطهای که بتوانید خدا را عبادت بکنید، به یک نقطهای که بتوانید نیروهایتان را در راه صحیح بهکار بیندازید، به یک نقطهای که مستضعف در آن نقطه نباشید، در دنیا چنین جایی نبود؟ «قالوا اَ لَم تَكُن اَرضُ اللهِ واسِعَةً» آیا نبود زمین خدا گسترده و وسیع؟ «فَتُهاجِروا فيها» تا در زمین خدا هجرت کنید، و جای دیگر بروید؟ دیگر جواب ندارند بدهند، چه بگویند بیچارهها، معروف است که حرف حساب، جواب ندارد. لذاست که قرآن، در فرجام و سرانجام این بیچارهها اینجور میگوید: «فَاُولئِكَ» آن مستضعفین، آنهایی که نیرویشان و اختیارشان دست طاغوتها بود که آنها را به جهنم میبردند، «فَاُولئِكَ» پس آنان، «مَأواهُم» جایگاهشان کجاست؟ «جَهَنَّمُ وَ ساءَت مَصيراً» و چه بدبرگشتگاه و سرانجامگاهی است برای انسان؛ اینهم آخر کار.»

«البته یک استثنا دارد، همه نمیتوانند هجرت کنند، همه نمیتوانند خودشان را از آن بند نظام جاهلی نجات بدهند؛ یک عدهای ناتوانند، یک عدهای پیرند، یک عدهای کودکند، یک عدهای زنانی هستند که امکان این کار برایشان نیست. لذا اینها مستثنی میشوند، «اِلَّا المُستَضعَفينَ» مگر آن ضعیفان و ناتوانان، «مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الوِلدانِ» مرد، زن، فرزندان که، «لا يَستَطيعونَ حيلَةً» که چارهای ندارند، کاری از آنها بر نمیآید، «وَ لا يَهتَدونَ سَبيلاً» راهی پیدا نمیکنند بهسوی منطقه نور، بهسوی منطقه اسلام و عبودیت خدا راهی پیدا نمیکنند، نمیتوانند کاری بکنند، «فَاُولئِكَ» پس اینهایی که کاری نمیتوانند بکنند، «عَسَى اللهُ اَن يَعفُوَ عَنهُم» امید است که خدا از آنان عفو کند. ببینید، عین عبارت قرآن است؛ امید است که خدایِ متعال از آنان عفو کند، اینجور است تکلیف. «وَ كانَ اللهُ عَفُوًّا غَفوراً» و خدا عفوکننده و دارای مغفرت است.»

«بعد برای اینکه آنکسانیکه خطاب هجرت به آنهاست، احساس نکنند، خیال نکنند که هجرت برای آنها مایه بدبختی و زیان خواهد شد، که چگونه خواهد شد، میتوانیم، نمیتوانیم؟ به جایی دست پیدا میکنیم، نمیکنیم؟ در جواب میفرماید:

«وَ مَن يُهاجِر في سَبيلِ اللهِ» آنکسیکه مهاجرت میکند در راه خدا، «يَجِد فِي الاَرضِ مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً» مییابد در زمین، جولانگاهی بسیار و سرزمینی گسترده. میبیند عجب پروازی میشود کرد در دنیا؛ عجب به کام دل، پر و بالی میتوان زد در جامعه اسلامی، تا حالا پر و بال ما و پرواز ما، وقتیکه خیلی اوج میگرفتیم، تا سقف قفس بود. عجب آفاقی است، عجب پهناور! در مکه، بیچاره نمازش را بهزور میخواند، اگر خیلی حِدّت میکرد، در مسجدالحرام دو رکعت نماز میخواند، بعد هم مفصّل کتک نوشِ جان میکرد. دیگر نهایت مسلمانی این بود، نه بیشتر از این. بعد که هجرت کرد، آمد به سرزمین آزاد، به هوای آزاد، به جامعه اسلامی، به تحت ولایت الله و رسولالله؛ دید عجب جایی است اینجا، اینجا «یَتَسابِقونَ اِلَی الخَیرات» است، اینجا با آیه قرآن و تقوا و عبادت، مرتبه افراد، مشخص و معلوم میشود. هرکه بیشتر برای خدا حرکت بکند، عبادت بکند، تلاش بکند، جهاد بکند، انفاق بکند، او عزیزتر است در این جامعه.»

«دیروز اگر میفهمیدند یک درهم در راه خدا در مکه داده، سیخداغش میکردند و زیر شکنجه آتشش میزدند؛ وقتیکه بیایی در راه خدا مهاجرت کنی بهسوی مدینةُ الرَّسول، ای مسلمان صدر اسلام، آنوقت میبینی که چه جولانگاهی است، چه جای پروازی است، چطور انسان میتواند به کام دل، پر و بال بزند. «وَ مَن يُهاجِر في سَبيلِ اللهِ» هرکه مهاجرت میکند در راه خدا، «يَجِد فِي الاَرضِ» یعنی بهسوی جامعه الهی و اسلامی، مییابد در زمین «مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً» جولانگاهی، پروازگاهی فراوان و وسعتی، گشایشی، گستردگیای.»

«حالا اگر چنانچه در راه خدا حرکت کردی از مکه، از دارالکفر بهسوی «دارالهجرة» حرکت کردی، در بین راه جانت را خدا گرفت، مُردی، اینجا چطور است؟ میگویند آنوقت تو، اجرت و پاداشت با خداست؛ چون تو کار خودت را کردی. حرکتی که لازم بود انجام بدهی، از تو سر زد، «به راه بادیه رفتن به از نشستن باطل که گر مراد نجویم بهقدر وسع بکوشم»

«و اسلام این را میخواهد. اسلام میخواهد که هرکسی بهقدر توان خودش، آن مقداری که میتواند و مستطیع است و استطاعت دارد، در راه خدا حرکت کند.»

«وَ مَن يَخرُج مِن بَيتِهِ مُهاجِراً اِلَى اللهِ وَ رَسولِهِ» آنکسیکه از خانه خود خارج میشود، درحالیکه دارد مهاجرت میکند بهسوی خدا و پیامبرش، «ثُمَّ يُدرِكهُ المَوتُ» بین راه،

مرگ او را درک میکند، «فَقَد وَقَعَ اَجرُهُ عَلَى اللهِ» پس بیگمان پاداش او بر عهده خدا و بر ذمه خداست، «وَ كانَ اللهُ غَفوراً رَحيماً»⁽¹⁾و خدا آمرزنده و دارای بخشایندگی است.... این نکته را عرض کنم، هجرت از دارالکفر، از ولایت غیر خدا، از ولایت شیطان و طاغوت به کجا؟ به دارالهجرة، دارالایمان، تحت ولایتِ الله، تحت ولایت امام؛ تحت ولایت پیغمبر و ولیِّ الهی باید هجرت کرد، این هجرت است. حالا اگر چنانچه یکچنین منطقهای در عالم نبود، چهکار باید کرد؟ در دارالکفر باید ماند؟ یا باید به فکر ایجاد دارالهجرة افتاد؟ خود پیغمبر هم جزوِ مهاجرین بود دیگر، مگر نبود؟ پیغمبر هم هجرت کرد؛ اما قبل از آنکه پیغمبر هجرت بکند، دارالهجرهای تقریباً وجود نداشت، پیغمبر با هجرت خود، دارالهجرة را ایجاد کرد. گاهی لازم میشود که گروهی از انسانها با هجرت خود، نقطۀ شروع هجرت را آغاز کنند، جامعه الهی و اسلامی را بنیانگذاری کنند، بهوجود بیاورند، دارالهجرة ایجاد کنند، آنوقت مؤمنین به آنجا هجرت کنند. غرض، این حاصلِ مطلب درباره هجرت است.»⁽²⁾

تطبیق با نهج البلاغه

جالب است که این تدبّر زیبای مقام معظم رهبری⁽³⁾در خصوص این چهار آیه عیناً شبیه خطبه 189 نهج البلاغه حضرت علی علیه السلام است که در مورد مسئله مستضعفین و مسئله هجرت، در سال 38 هجری قمری در مسجد کوفه ایراد فرمودند. و این خطبه دارای سندهای متعدد و معتبری نیز هست:

«فَمِنَ الایمانِ ما یکونُ ثابتاً مُستقِرّاً فی القلوب، و ما یکونُ عواریَ بینَ القلوب و الصدور «الی اجلٍ معلوم» فَاذا کانت لَکُم براءةٌ مِن اَحَدٍ فَقِفوهُ حتّی یَحضُرَهُ الموت. فَعِندَ ذلک یَقَعُ البراءة. و الهجرةُ قائمةٌ حدّها الاوّل. ما کانَ لله فی اهلِ الارض حاجةٌ مِنَ المستسرَّ الاِمّةِ و مُعلِنِها. (چه ایمانش را پنهان کند و چه آن را آشکار کند) لا یقعُ اسمُ الهجرة علی احدٍ الّا بمعرفةِ الحجة فی الارض. فَمَن عَرَفَها و اَقَرَّ بِها فَهُوَ مُهاجرٌ و لا یقعُ اسمُ الاِستِضعافِ علی مَن بَلَغَتهُ الحجة فَسَمِعَتُها اُذُنُهُ و وَعاها قَلبُه»

«(ایمان بر دو گونه است،) گونه ای از ایمان در دلها ثابت و پایدار است. و گونه ای از آن میان دلها و سینه ها تا مدتی معین (زمان مرگ) عاریتی و ناپایدار است. پس اگر از کسی برائت و بیزاری دارید، او را به حال خود وابگذارید، تا مرگش فرا برسد، پس در این هنگام است که حدّ و مرز برائت تحقق پیدا می کند. وجوب هجرت بر همان پایه و اساس نخستین باقی است. البته خداوند هیچ نیازی به مردم روی زمین ندارد. چه آنان

که ایمان خود را پنهان می کنند و چه آنان که ایمانشان را آشکار می سازند. نام هجرت فقط بر کسی اطلاق می شود که حجّت خدا را در زمین بشناسد، بنابراین مهاجر کسی است که حجت الهی را شناخته و بدان اقرار نموده. کسی که حجت به او رسیده و با گوش خود آن راشنیده و با دلش آن را دریافته مستضعف خوانده نمی شود.»⁽¹⁾

ادامه تدبّر سوره مبارکه نساء

موضوع فرعی 8: (نماز مسافر)

وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً «101»

«و هرگاه كه در زمين سفر كنيد، گناهى بر شما نيست كه نماز را كوتاه كنيد، اگر بيم داريد كه كافران به شما آزار و ضرر رسانند. همانا كافران همواره دشمن آشكار شمايند.»

موضوع فرعی 9: (نماز در میدان جنگ)

وَ إِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَ لْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَ أَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَ خُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً «102» فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً «103»

«(اى پيامبر!) هرگاه (در سفرهاى جهادى) در ميان سپاه اسلام بودى و براى آنان نماز برپا داشتى، پس گروهى از آنان با تو (به نماز) بايستند و سلاحهاى خود را همراه داشته باشند، پس چون سجده كردند (قيام نمايند و ركعت دوّم را فرادى انجام داده پس بروند و) پشت سر شما (نگهبان) باشند، و گروه ديگر كه نماز نخواندهاند (از ركعت دوّم) با تو نماز بخوانند و وسايل دفاع و سلاحهاى خود را با خود داشته باشند، كافران دوست دارند كه شما از سلاح و ساز و برگ خود غافل شويد تا يكباره بر شما حمله آورند، و اگر از باران رنجى به شما رسيد يا بيمار و مجروح بوديد، گناهى بر شما نيست كه سلاحهايتان را بر زمين بگذاريد و (فقط) وسايل دفاع با خود داشته باشيد. همانا خداوند براى كافران عذابى خواركننده فراهم كرده است.» «پس چون نماز را به پايان برديد، خداوند را در (همه) حال ايستاده و

نشسته و به پهلو خوابيده ياد كنيد، پس هرگاه آرامش يافتيد (و حالت خوف تمام شد) نماز را (بصورت كامل) برپا داريد. همانا، نماز بر مؤمنان در وقتهاى معيّن واجب شده است.»

موضوع فرعی 10: (جهاد)

وَ لا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً «104»

«و در تعقيب دشمن سستى نكنيد، اگر شما رنج مىكشيد، همانا آنان نيز همان گونه كه شما رنج مىبريد رنج مىبرند، در حالى كه شما چيزى (امدادهاى غيبى و بهشت) از خداوند اميد داريد كه آنان اميد ندارند، و خداوند دانا و حكيم است.»

بخش چهارم سوره النّساء:مجدداً بازگشت به موضوع اصلی: (آیات محکمات)

همانگونه که ملاحظه شد، در آیات قبل، موضوعات متعددی خصوصاً در زمینه جهاد با کافران و ... اشاره شد، اکنون دوباره وارد موضوعی می شود که به عنوان موضوع اصلی در سوره دنبال می شد. لکن فقط در حدّ اشاره و گذرا برخی آیات را مرتبط با موضوع اصلی و مابین موضوعات فرعی بیان می کند. به گونه ای که آیات متشابه و موضوعات فرعی ذیل موضوع اصلی و مرتبط با آن فهمیده شوند.

فراز اول: مجدداً جریان خائنین و جلسات شبانه

إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَ لا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً «105» وَ اسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً «106» وَ لا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً «107» يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَ كانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً «108»

«همانا ما اينكتاب را بحقّ بر تو فروفرستاديم تا ميان مردم به آنچه خدا (از طريق وحى) تو را آموخته و نشان داده، داورى كنى و به نفع خيانتكاران به مخاصمت برنخيز.» «و از خداوند طلب آمرزش كن كه همانا خداوند آمرزنده مهربان است.» «و از كسانى كه به خود خيانت مىورزند، دفاع مكن كه خداوند خيانتپيشگان گنهكار را دوست ندارد.» «(آنان خيانت خود را) از مردم پنهان مىكنند، ولى نمىتوانند از خداوند پنهان دارند، در حالى كه او آنگاه كه شبانه، سخنان غير خداپسندانه مىگويند (و توطئههاى پنهانى مىكنند) با آنان است و خداوند همواره به آنچه انجام مىدهند، احاطه دارد.»

اولاً «لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ» یعنی چه؟ پیامبر می بایست چگونه با قرآن بین مردم حکم کند؟ و در چه زمینه ای بین مردم حکم کند؟ آیا منظور هر نوع اختلافی است؟ «بِما أَراكَ اللَّهُ» یعنی چه؟ مگر خداوند چه چیزی به پیامبر اسلام نشان داد و چگونه نشان داد؟ آیا منظور نشان دادن از طریق وحی است؟ چه چیزی را خداوند به پیامبر نشان داد که باید طبق آن بین مردم حکم کند؟ «لا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً» یعنی چه؟ آیا یعنی با خیانتکاران دشمنی نکند یا از آنها حمایت نکند؟ منظور چیست؟ «خَصیم» در تفاسیر و ترجمه های معتبر اینگونه معنا شد: «اگر کسی به نفع کسی مجادله کند، حامی او محسوب می شود.»⁽¹⁾مگر پیامبر عزیز اسلام به نفع خیانتکاران مجادله می کرد؟ منظور کدام افراد خیانتکار است؟ آیا این آیه مصداق مشخصی دارد؟ آیا این افراد از نزدیکان و از بستگان پیامبر اسلام بودند؟ پس چرا در آیه بعد می فرماید که: استغفار کن؟ پیامبر صلی الله علیه و آله باید برای چه کسی و بابت چه چیزی استغفار کند؟ آیه بعد، (آیه 107) تاحدودی برخی سؤالات را پاسخ می دهد که: «وَ لا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ» «تو مجادله نکن در مورد افرادی که به نفس خودشان خیانت کردند.» مگر پیامبر از چه افراد خائنی دفاع می کرد؟ مگر آنها چه نسبتی با پیامبر اسلام داشتند؟ موضوع خیانت چه بود؟ مگر آنان چه خطایی مرتکب شدند؟ «خَوَّاناً أَثِيماً» یعنی چه؟ خیانت پیشگانِ گنه کار چه کسانی بودند؟ «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ» مگر چه کاری مرتکب شدند که آن را از مردم پنهان می کنند درحالی که از خدا پنهان نیست؟ آیا منظور این آیه، یک نکته اخلاقی و کلی و عمومی است یا اینکه افراد مشخصی با عمل خاصی در این آیات مدّ نظر است؟ «هُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ» مگر اینها شبانه چه حرف هایی می زدند؟ اینها شبانه درحال چه توطئه ای هستند؟ مگر اینها کیستند و چه سخنان خداناپسدانه ای می زنند؟ در مورد چه موضوعی سخن خداناپسندانه می زنند؟ آیا مربوط است به همان مباحثی که در سوره مؤمنون و همچنین در آیات قبل در خصوص جلسات شبانه طرفداران «جبت و طاغوت» مطرح شد؟ واقعاً چرا خداوند شفاف مسئله را روشن نمی کند؟

فراز دوم: طرفداران و حامیان جریان خائنین

ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا «109» وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ

أَنْ يُضِلُّوكَ وَ ما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ عَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَ كانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً «113» لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً 114

«هان شما همانها هستيد كه در زندگى دنيا از ايشان (خائنان) جانبدارى كرديد، پس چه كسى در روز قيامت در برابر خداوند از آنان جانبدارى خواهد كرد؟ يا چه كسى (در آن روز،) وكيل و مدافع آنان خواهد شد؟» «و اگر فضل و رحمت خداوند بر تو نبود، گروهى از آنان تصميم داشتند كه تو را از مسير حقّ گمراه كنند، امّا جز خودشان را گمراه نمىكنند و به تو هيچ زيانى نمىرسانند. و خداوند كتاب و حكمت را بر تو نازل كرد، و آنچه را نمىدانستى به تو آموخت. و فضل خداوند بر تو، بسى بزرگ است.» «در بسيارى از (جلسات و) سخنان درگوشى آنان، خيرى نيست، مگر (سخن) كسى كه به صدقه يا كار نيك يا اصلاح و آشتى ميان مردم فرمان دهد و هر كس براى كسب رضاى خدا چنين كند پس به زودى او را پاداشى بزرگ خواهيم داد.»

«ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ» مخاطب این جمله چه کسانی است؟ «انتم» و همچنین ضمیر در «عَنْهُمْ» به چه کسانی برمی گردد؟ چه کسانی از چه کسانی دفاع می کردند؟ در این جملات، فاعل کیست و مفعول کیست؟ «و اگر فضل و رحمت خداوند بر تو نبود، گروهى از آنان تصميم داشتند كه تو را از مسير حقّ گمراه كنند.» مگر اینها کیستند که حتّی می خواستند بر پیامبراسلام صلی الله علیه و آله تأثیر بگذارند؟ مگر اینها چه رابطه و نسبت نزدیکی با ایشان داشتند؟ واقعاً موضوع چیست؟ مگر اینها چند نفر بودند که فرمود: «لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ» فتنه و خیانت آنها چه ارتباطی با نزول کتاب و حکمت دارد؟ آیا موضوع مربوط به همان فضل و فضیلتی است که قرار است همانند آل ابراهیم، بر آل محمد صلی الله علیه و آله نیز عنایت بشود؟ دقیقاً موضوع این آیات چیست؟ در آیه 114 فرمود: «هیچ خیری در نجواهای آنها نیست»، خُب، مگر اینها چه کسانی اند که با هم نجوا می کنند و درگوشی حرف می زنند؟ با هم چه می گویند و در مورد چه چیزی نجوا می کنند؟ «نَجْواهُمْ» بالاخره مرجع ضمیر «هُم» چه افرادی است؟ خدایا! چرا اینها را دقیق معرفی نمی کنید؟ آیا اینها نسبت خانوادگی با پیامبر اسلام دارند؟ آیا اینها زن هستند یا مرد؟ بالاخره موضوع چیست؟ گویا آیه بعد موضوع را کمی مشخص می کند:

فراز سوم: راه مؤمنین و هشدار جدّی به اذیّت کنندگان رسول

وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصِيراً «115»

«و هركس پس از آنكه هدايت برايش آشكار شد با پيامبر مخالفت كند و راهى جز راه مؤمنان را پيروى كند، او را بدان سوى كه روى كرده بگردانيم (ولیّ او قرارمی دهیم آنکه خودش او را ولیّ گرفته) و او را به دوزخ افكنيم كه سرانجام بدى است.»

«مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ» یعنی چه؟ منظور از اذیّت کردن رسول چیست؟ چه کسانی و چگونه رسول را اذیّت می کردند؟ و چرا او را اذیّت می کردند؟ آیا افراد مشخص و شناخته شده ای پیامبر را اذیّت می کردند؛ یا آیه کلی و تنها توصیه اخلاقی است؟ «مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى» یعنی چه؟ منظور از هدایت چیست؟ آیا این هدایت در خصوص شناخت راه مؤمنین و «اولی الامر منکم» است؟ ِآیا بخش اصلی رسالت و وظیفه حضرت رسول صلی الله علیه و آله ، در خصوص معرفی راه مؤمنین است؟ «وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ» منظور، راه کدام مؤمنین است؟ آیا افراد خاصی از مؤمنین مدّ نظر است؟ آیا منظور خود پیامبر صلی الله علیه و آله است یا اشخاص دیگری غیر از پیامبر مدّ نظر است؟ «الْمُؤْمِنِينَ» جمع است، اینها مشخصاً چه افرادی اند؟ آیا «راه مؤمنین» همان «سبیل الله» است؟ «نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى» «ولیّ او قرارمی دهیم آنکه را خودش ولیّ گرفته» یعنی چه؟ آیا هدایت رسول، مربوط به انتخاب ولیّ برای مردم و معرفی ولیّ برای آنهاست؟ آیا راه مؤمنین همان راه ولایتِ معرفی شده توسط رسول است؟ خدایا! آیا اگر چنین افرادی راه مؤمنین را انتخاب نکنند و ولایت «اولی الامر» را نپذیرند، آنوقت می گذارید که آنها راه غلط خودشان و زندگی زیر ولایت طاغوت را ادامه دهند حتّی اگر به اسلام ضربه بزنند؟ چرا چنین فرصت و اجازه ای به آنها می دهید؟ مگر آنها چه کسی را می خواهد ولیّ خودشان بگیرند؟ طاغوت و ولیّ آنها کیست؟

ادامه فراز سوم

إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً «116»

«همانا خداوند از اينكه به او شرك ورزيده شود درنمىگذرد ولى پائينتر و كمتر از آن را براى هر كس كه بخواهد (و شايسته بداند) مىبخشد. و هركس به خداوند شرك ورزد حتماً گمراه شده است، گمراهى دور و دراز.»

این آیه دقیقاً شبیه آیه 48 است؛ بجز انتهای آیه که در آنجا: «فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً» است. لذا برخی نکات و توضیحات تدبّری در آیه 48 اشاره شد. امّا منظور از شرک در این آیه چیست و چه ارتباطی با آیه قبل دارد؟ آیا اگر کسی «يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ» کند و راه غیر مؤمنین را اتخاذ کند، درواقع به خدا شرک ورزیده است؟ آیا بین شرک به خدا و گرفتن راه غیر مؤمنین ارتباطی وجود دارد؟ آیا اینکه اینها پیامبر را اذیت کردند و راهی غیر از راه مؤمنین اتخاذ نمودند، در اصل مشرک شدند؟ راه مؤمنین چه راهی است؟ آیا منظور همان جریان «اولی الامر منکم» است؟

فراز چهارم: ماجرای پرستش کنندگان شیطان

إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً وَ إِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً «117» لَعَنَهُ اللَّهُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً «118» وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَ لَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَ مَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً «119» يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً «120» أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ لا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً «121»

«(اینها) به جاى خدا، جز معبودانى مؤنث را نمىخوانند و جز شيطان سركش و طغيانگر را نمىخوانند.» «خداوند لعنتش كند وقتى كه گفت: من حتماً از بندگان تو سهمى معيّن خواهم گرفت (و گروهى را منحرف خواهم كرد). و حتماً آنان را گمراه مىكنم و قطعاً به آرزوها سرگرمشان مىسازم و دستورشان مىدهم كه گوش چهارپايان را بشكافند (تا علامت باشد كه اين حيوان سهم بتهاست) و به آنان فرمان مىدهم كه آفرينش خدا را دگرگون سازند. و هر كس به جاى خدا، شيطان را ولیّ و سرپرست خود بگيرد، بىگمان زيان كرده است، زيانى آشكار.» «(شيطان) به آنان وعده مىدهد و ايشان را در آرزو مىافكند و شيطان جز فريب، وعدهاى به آنان نمىدهد. آنانند كه جايگاهشان دوزخ است و از آن راه گريزى نيابند.»

آیا منظور از «إِناثاً» چند نفر زن است یا چند تا شیطان است؟ فاعل این جمله چه کسانی است و مفعول و مصداق مشخص «إِناثاً» که به صورت جمع آمده و «شیطان» که به صورت مفرد آمده، چه افرادی است؟ یعنی چه کسانی این زنها را می خوانند؟ آیا این زنها سهم شیطان شدند؛ یا کسانی که این زنها را می خوانند سهم شیطان شدند؟ آیا اینها شیطان را «ولیِ» خودشان گرفتند؟ مؤنث ها کیستند و افرادی که این مؤنث ها را می خوانند چه کسانی اند؟ آیا فاعل تمام فعلها در آیه 119 افراد مشخصی از بین مردم زمان پیغمبر اسلام است؟ شیطان چگونه «خَلقَ الله» را تغییر می دهد؟

ضمیرهای «هُم» در این آیات به چه کسانی برمی گردد؟ آیا شیطان «خَلقَ الله» را عوض می کند یا افرادی که مرجع ضمیر «هم» هستند چنین کاری را انجام می دهند و خلقت الهی را تغییر می دهند؟ منظور چیست؟ آیا تغییرات و دستکاری های ژنتیکی که امروزه رایج شده است، منظور است؟ شیطان چه وعده ای به آنها می دهد؟ آرزوی اینها چیست؟ آیا این آیه ارتباطی با نام این سوره دارد؟ آیا منظور از «النّساء» همین زنان مورد اشاره در آیه 117هستند؟ یا منظور مطلق و عموم زنان است که برخی احکام مربوط به زنان در این سوره نازل شد؟

فراز پنجم: بهترین دین و جریان مؤمنین

وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا «122» لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَ لا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَ لا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً «123» وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا يُظْلَمُونَ نَقِيراً «124» وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا «125» وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً «126»

«و كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كردهاند، به زودى آنان را در باغهايى كه از زير (درختان) آنها نهرها روان است وارد مىكنيم. هميشه در آن جاودانند. وعدهى الهى حقّ است، و چه كسى در سخن از خداوند، راستگوتر است؟» «(پاداش و عقاب و برترى) به آرزوهاى شما و آرزوهاى اهل كتاب نيست! هر كه بدى كند بدان كيفر داده مىشود و جز خدا، براى خويش سرپرست و ياورى نيابد.» «و هر فردى كه كارهاى شايسته انجام دهد، چه مرد باشد و چه زن، در حالى كه مؤمن باشد، پس آنان به بهشت وارد مىشوند و كمترين ستمى به آنان نمىشود.» «و دين و آيين چه كسى بهتر از آن كس است كه خود را تسليم خدا كرده، در حالى كه نيكوكار است و از آيين ابراهيمِ حقگرا پيروى كرده است؟ و خداوند، ابراهيم را به دوستى خود برگزيد.» «و آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است تنها از آن خداوند است. و خداوند همواره بر هر چيز احاطه دارد.»

ضمیر «كُمْ» در «بِأَمانِيِّكُمْ» به چه افرادی برمی گردد؟ مخاطب کیست؟ و اینها چه ارتباطی با یهودیان دارند؟ آیا اینها در مقابل جریان مؤمنین قرار دارند؟ اینها چه آمال و آرزوهایی دارند؟ آیا به دنبال نقشه برای جانشینی بعد از پیامبر اسلام هستند؟

دین ابراهیم حنیف چه دینی است؟ این آیه چه ارتباطی با آیه 54 دارد که فرمود: «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيماً» (النساء، 54) آیا منظور از دین ابراهیم حنیف، همین کتاب و حکمت و مُلک عظیم است که در این آیه اشاره شد؟ آیا قرار است چنین فضل عظیمی به آل پیغمبر صلی الله علیه و آله نیز داده شود که برخی از جریان مقابل (یهودیان، جبت و طاغوت و خائنین) به آنان حسادت می ورزند؟ آیا پیروی از جریان مؤمنینِ آل رسول صلی الله علیه و آله بهترین دین است؟

منشأ حکومت و ولایت اولیای الهی

معمولاً هرگاه در چنین مواقعی به مالکیّت آسمان ها و زمین اشاره می کند و جمله «وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ» را می آورد، درواقع می خواهد به مبنای مشروعیّت حکومتی که خداوند به اولیای خود می دهد اشاره کند. در ماجرای حضرت داود و سلیمان علیهم السلام نیز در سوره مبارکه «ص»، دقیقاً قبل از اولّین آیه تدبّر به چنین نکته ای اشاره نمود. یعنی چون خداوند خالق و مالک آسمان ها و زمین است، پس او حقّ حاکمیّت را به انبیاء و اولیای خود می دهد. می بینیم که چقدر زیبا از موضوعات فرعی وارد گوشه ای از موضوع اصلی می شود و دوباره برمی گردد. این است که اگر غیر خدا این قرآن را نازل می نمود، قطعاً اختلاف زیادی داشت. و این هماهنگی، نظم، ظرافت، دقّت و زیبایی نشان از عظمت و اعجاز قرآن دارد.

بخش پنجم سوره نساء:آیات محکمات مابین آیات متشابهات

در این قسمت از آیات نیز به زیبایی تمام، بخشی از مسائل مربوط به موضوع اصلی سوره را مابین موضوعات فرعی قرار داده است؛ که درادامه سعی می شود آنها را مشخص و تفکیک کنیم:

موضوع فرعی 1: احکام مربوط به زنان

وَ يَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَ تَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَ أَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً «127» وَ إِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَ الصُّلْحُ خَيْرٌ وَ أُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَ إِنْ تُحْسِنُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ

كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «128» وَ لَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَ إِنْ تُصْلِحُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً «129» وَ إِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَ كانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً «130» وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ لَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ إِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ كانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً «131» وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ كَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا «132» إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَ يَأْتِ بِآخَرِينَ وَ كانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً «133»

«و دربارهى (ارث) زنان از تو فتوى مىخواهند، بگو: خدا درباره آنها به شما فتوى مىدهد، و آيههاى قرآن كه بر شما تلاوت مىشود، درباره زنان يتيم كه حقّشان را نمىدهيد و مىخواهيد به ازدواجشان درآوريد و كودكانى كه مستضعفند (به شما فتوى مىدهد) كه با يتيمان به انصاف رفتار كنيد و هر كار نيكى انجام دهيد، خدا از آن آگاه است.» «و اگر زنى از شوهرش بيم ناسازگارى يا اعراض داشته باشد بر آن دو باكى نيست كه به گونهاى با يكديگر صلح كنند (گرچه با چشمپوشى بعضى از حقوقش باشد) و صلح بهتر است، ولى بخل و تنگنظرى، در نفْسها حاضر شده (و مانع صلح) است، و اگر نيكى كنيد و تقوا ورزيد، پس بدانيد كه همانا خداوند به آنچه مىكنيد آگاه است.» «و هرگز نمىتوانيد (از نظر علاقهى قلبى) ميان همسران به عدالت رفتار كنيد، هرچند كوشش فراوان كنيد. پس تمايل خود را يكسره متوجّه يك طرف نسازيد تا ديگرى را بلاتكليف رها كنيد. و اگر راه صلح و آشتى و تقوا پيشگيريد، به يقين خداوند همواره آمرزنده و مهربان است.» «و اگر آن دو از يكديگر جدا شدند، خداوند هر يك را از كرم و وسعت خويش بىنياز مىكند. و خداوند همواره گشايش دهندهى حكيم است.» «و آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است از آن خداست و همانا كسانى را كه پيش از شما كتاب آسمانى داده شدند و نيز شما را به تقواى الهى سفارش كرديم و اگر كافر شويد، (چه باك كه) آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است از آن خداست و خداوند همواره بىنياز و ستوده (شايسته ستايش) است.» «و براى خداست آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است و خداوند بس كارساز است.» «(اى مردم!) اگر خدا بخواهد شما را از ميان مىبرد و ديگران را مىآورد و خداوند بر اين كار تواناست.»

همانگونه که از تدبّر سوره مبارکه مؤمنون در فصل قبل نیز مشخص شد، «آیاتُ الاحکام»، یعنی آیاتی که فروعات و دستورات فردی، اجتماعی، اخلاقی و احکام شرعی را بیان می کند، مربوط به بخش اول قرآن است. بخش اول قرآن یعنی، آیاتی که مربوط به معرفی و تصدیق انبیای گذشته و شرح ماجرای امّت های گذشته است.

«لَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ إِيَّاكُمْ» «و همانا كسانى را كه پيش از شما كتاب آسمانى داده شدند و نيز شما را به تقواى الهى سفارش كرديم.» معمولاً احکامی که قرآن بیان می کند، مشترک بین ادیان گذشته است و درواقع قرآن، احکام و فروعات دینی مربوط به کتاب های آسمانی گذشته را در قرآن نیز تکرار می کند. این بخش مربوط به آیات متشابهات است که جزئیات آنها از طریق روایات اهل بیت علیهم السلام تفسیر و فهمیده می شود.

همچنین در این آیات، چندین مرتبه به «مالکیّت خداوند بر آسمان و زمین» اشاره نمود؛ سپس در بین آن، اشاره شد که هم به شما و هم به یهودیان و صاحبان کتاب های قبلی نسبت به تقوا سفارش شده است. امّا تقوا چیست و چرا مابین این نکته به تقوا سفارش می کند؟ آیا منظور از تقوا، صِرفاً عمل به فروعات دینی و احکام فردی و تقوای فردی است؟ آیا منظور، مخالفت نکردن با «اولی الامر منکم» و ملاحظه مؤمنین دارای ولایت است؟

اشاره به این نکته خالی از لطف نیست که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در خطبه غدیر خم نکته بسیار زیبا و دقیقی ذیل آیه 18 سوره مبارکه الحشر، از زبان خداوند بیان فرمودند و «اتقوا الله» را به عدم مخالفت با حضرت علی علیه السلام تفسیر نمودند:

«مَعاشِرَالنّاسِ! فَضِّلُوا عَلِيّاً فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدي مِنْ ذَكَرٍ و أُنْثي، بنا أَنْزَلَ الله الرِّزْقَ وَ بَقِي الْخَلْقُ. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَي قَوْلي هذا وَلَمْ يُوافِقْهُ. أَلا إِنَّ جَبْرئيلَ خَبَّرني عَنِ الله تَعالي بِذالِكَ وَ يَقُولُ: (مَنْ عادي عَلِيّاً وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتي وَ غَضَبي،) [وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوالله - أَنْ تُخالِفُوهُ- فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها إِنَّ الله خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ].»⁽¹⁾

«هان ای مردم! علی را برتر و گرامی بداريد؛ (چرا؟ به چه دلیل؟) زیرا كه او برترين مردمان از مرد و زن پس از من است؛ به سبب من و علی است که آفريدگان پايدارند و روزي شان فرود می آيد. ملعون و ملعون است و غضب شده و غضب شده است آن كه اين گفته را نپذيرد و با حرف من موافق نباشد! (چرا یا رسول الله!! شما این حرف را به چه دلیل و از روی چه حسابی می فرمائید؟ زیرا:) بدانيد که جبرئيل از سوي خداوند به من خبر داد: «هر آن كه با علي دشمنی کند و بر ولايت او گردن نگذارد، نفرين و خشم من بر او باد!» (و البته جبرئیل این فرمایش را نیز از آیات قرآن بیان فرمود، چونکه قرآن در آیه 18 سوره حشر می فرماید:) «البته می بايست هر كسی بنگرد كه براي فرداي خود

چه پيش فرستاده؛ و (البتّه باید) تقوا پيشه كنيد؛ (خب، تقوای الهی پیشه کنید، یعنی چه؟ آری! یعنی:) [از ناسازگاري و مخالفت با علي بپرهيزيد.] زیرا كه [اگر با او مخالفت کنید،] حتّی ثابت قدم ها هم بلغزند و گام هايتان پس از استواري بلغزد. (بخشی از آیه 94 نحل) كه خداوند بر كردارتان آگاه است. (ادامه و انتهای آیه 18 الحشر)»

می بینیم که در این فراز از خطبه غدیر خم، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به زیبایی تمام، از زبان خداوند متعال، بین دو آیه 18 الحشر و 94 النّحل تلفیق و ولایت امیر المؤمنین علی علیه السلام را معرفی و تأکید نمودند و در ادامه فرمودند:

«مَعاشِرَ النَّاسِ! إِنَّهُ جَنْبُ الله الَّذي ذَكَرَ في كِتابِهِ العَزيزِ، فَقالَ تعالي (مُخْبِراً عَمَّنْ يُخالِفُهُ): «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا عَلي ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ الله»⁽¹⁾»

«ای مردم! همانا او هم جوار و همسايه خداوند است كه در مکتوب عزيز خود او را ياد كرده و درباري ستيزندگان با او فرموده: «تا آنكه مبادا كسي در روز رستخيز بگويد: افسوس كه درباري همجوار و همسايه ي خدا كوتاهي كردم.»

«مَعاشِرَالنّاسِ، تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ وَانْظُرُوا إِلي مُحْكَماتِهِ وَلاتَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ، فَوَالله لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زواجِرَهُ وَلَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ إِلاَّ الَّذي أَنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَمُصْعِدُهُ إِلي وَشائلٌ بِعَضُدِهِ (وَ رافِعُهُ بِيَدَي) وَ مُعْلِمُكُمْ: أَنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِي مَوْلاهُ، وَ هُوَ عَلِي بْنُ أَبي طالِبٍ أَخي وَ وَصِيّي، وَ مُوالاتُهُ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ أَنْزَلَها عَلَي»

«ای مردم! قرآن را تدبّر كنيد و آياتش را بفهمید و بر محكماتش نظر كنيد و از متشابهاتش پيروي ننماييد. پس به خدا سوگند كه تفسير آن را آشكار نمي كند مگر همين كه دست و بازوي او را گرفته و بالا آورده ام و اعلام مي دارم كه: هر آن كه من مولای اويم، اين علي سرپرست و مولای اوست. و او علي بن ابي طالب است؛ برادر و وصي من كه سرپرستي و ولايت او حكمي است از سوي خدا كه بر من فرستاده شده است.»⁽²⁾

ملاحظه نمودید که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز در این خطبه، مسئله «تدبّر قرآن» را دقیقاً در خصوص و پیرامون ولایت امیرالمؤمنین حضرت علی علیه السلام و در آیات محکمات بیان فرمودند.

موضوع فرعی 2:

اشاره

مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ كانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً «134» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ

الْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَ إِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً «135»

«هر كس پاداش دنيا را بخواهد، پس (بداند كه) پاداش دنيا و آخرت نزد خداست و خداوند همواره شنواى بيناست.» «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! همواره بر پا دارندهى عدالت باشيد و براى خدا گواهى دهيد، گرچه به ضرر خودتان يا والدين و بستگان باشد. اگر (يكى از طرفين دعوا) ثروتمند يا فقير باشد، پس خداوند به آنان سزاوارتر است. پس پيرو هواى نفس نباشيد تا بتوانيد به عدالت رفتار كنيد. و اگر زبان بپيچانيد (و به ناحق گواهى دهيد) يا (از گواهى دادن به حقّ) اعراض كنيد، پس (بدانيد كه) خداوند به آنچه مىكنيد آگاه است.»

«فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً» شبیه انتهای آیه 18 الحشر است که در خطبه غدیر خم به آن اشاره شد. «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ» نیز به جنبه و به گوشه ای از موضوع اصلی، البتّه مابین موضوعات فرعی اشاره می کند. تا ببینیم آیا در ادامه مجدداً وارد موضوع اصلی می شود یا نه؟

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ الْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَ الْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً «136» إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا «137»

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! به خداوند و پيامبرش و كتابى كه بر پيامبرش نازل كرده و كتابى كه پيشتر فرستاده است، (به همهى آنها) ايمان (واقعى) بياوريد. و هر كس به خدا و فرشتگان و كتب آسمانى و پيامبرانش و روز قيامت كفر ورزد پس همانا گمراه شده است، گمراهى دور و درازى.» «آنان كه ايمان آوردند، سپس كافر شدند، بار ديگر ايمان آوردند و دوباره كفر ورزيدند، سپس بر كفر خود افزودند، قطعاً اميدى به آن نيست كه خداوند آنان را ببخشد و به راه حقّ هدايتشان كند.»

اولاً در «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ» «آمنوا» اوّل به چه معناست و «آمنوا» دوم به چه معناست؟ چون فرمود: «ای مؤمنین! ایمان بیاورید به خدا و رسول؛» پس ایمان اوّل، ایمان به چه چیزی بود؟ مگر غیر از ایمان به خدا و ایمان به رسول، ایمان دیگری هم وجود دارد؟ اینها که یک بار مؤمن شدند که فرمودید: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا»، پس بار دوم به چه چیز دیگری ایمان بیاورند؟ آیا به سخن خدا و رسول در خصوص اطاعت از «اولی الامر منکم» ایمان بیاورند؟

ثانیاً «الْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَ الْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ» منظور از این دو کتاب چیست؟ کتابی که بر رسول نازل شد و کتابی که قبلاً نازل شد، چه ارتباطی با هم دارند؟ آیا این دو بخش در همین قرآن هستند یا مؤمنین باید به کتاب دیگری غیر از قرآن ایمان بیاورند؟ این کتاب قبلی کجاست و نامش چیست؟ آیا اشاره به همین دو بخش قرآن است که در سوره المؤمنون و در سوره الاحقاف و جاهای دیگر قرآن، و همچنین در آیات قبل نیز به آن اشاره شد؟ چون کلمه رسول را به صورت مفرد آورد و منظور رسولان و انبیاء نیست، پس این دو کتاب چگونه هر دو بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شدند؟ آیا غیر از قرآن، کتاب دیگری هم بر پیامبر اسلام نازل شد؛ یا منظور همین دو بخشِ قرآن است؟

منظور از مؤمنین در: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً» کدام مؤمنین است که چند مرتبه ایمان می آورند و دوباره کافر می شوند؟ آیا افراد مشخصی مدّ نظر است؟ «لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا» « آنان را به راه، هدایت نمی کند؛» یعنی چه؟ خداوند این افراد را به کدام راه هدایت نمی کند؟ آیا اینها را به «ذکر»، به «صراط مستقیم» و به ولایتِ «اولی الامر منکم» که در آیات قبل معرفی نمود، هدایت نمی کند؟ پاسخ را به زیبایی و ظرافت تمام در آیه بعد ببینید:

الف) منافقین، کافران را ولیّ خود می گیرند

بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً «138» الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَ يَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً «139» وَ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَ الْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً«140»

«منافقان را بشارت بده كه برايشان عذابى دردناك است.» خُب، چرا؟ زیرا: «آنان كافران را بجاى مؤمنان، «ولیّ» خود مىگيرند. آيا عزّت را نزد آنان مىجويند؟ همانا عزتّ به تمامى از آن خداست.» «همانا خداوند در قرآن (اين حكم را) بر شما نازل كرده است كه هرگاه شنيديد آيات خدا مورد كفر يا تمسخر قرار مىگيرد با آنان، همنشينى نكنيد تا به سخن ديگرى مشغول شوند، وگرنه شما هم مانند آنان خواهيد بود. همانا خداوند همهى منافقان و كافران را در دوزخ جمع مىكند.»

اولاً فرهنگ اختصاصی قرآن را ملاحظه نمودید که چگونه مناقین را تعریف نمود؟چقدر

فرق است بین این تعریف با تعریف و ترجمه ای که از منافق در فرهنگ لغت عمومی بیان شده است. منافق در فرهنگ لغت اختصاصی قرآن یعنی؛ افرادی که کافران را به جای مؤمنین ولیّ خودشان می گیرند. ثانیاً به طور مشخص، مؤمنینِ دارای ولایت چه افرادی اند؟ منافقین چه افرادی اند و کافران مدعی ولایت چه افرادی ؟ منافقین، کافران را به جای کدام مؤمنین اولیای خود می گیرند؟ منافقین می خواهند عزّت و قدرت را از کدام کافران بگیرند؟ چقدر این آیات امروزی است!! گویا برخی سیاسیون زمان خودمان را می گوید. منظور از آیاتی که کافران و منافقین آنها را «يُكْفَرُ بِها وَ يُسْتَهْزَأُ بِها» می کنند، چیست؟ آیا منظور از «آیات» همان جریان مؤمنین دارای ولایت است که دستور به ایمان نسبت به آن صادر شد؟ آیا منظور این است که کافران، مؤمنین دارای ولایت را مسخره می کنند و منافقین نباید در جلسات این کافران شرکت کنند؟ منظور از انکار و تمسخر آیات، کدام آیات است؟ آیا منظور از آیات همان مؤمنین دارای ولایت است؟ یا منظور این است که کافران، نماز و روزه و فروعات دینی را انکار و تمسخر می کنند؟ چرا منافقین در جلسات کافران شرکت می کردند؟ موضوع جلسات آنها چیست؟ آیا این جلسات با آن جلسات شبانه ای که در سوره المؤمنون فرمود ارتباطی دارد: «مُسْتَكْبِرينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ» (المؤمنون، 67) «با استکبار و غرور، نسبت به آن، شبانه جلسه می گرفتند که مهجورش کنند.» آیا این آیات نیز اشاره به همان موضوع دارد؛ یا اینها منافقین و کافران دیگری هستند غیر از آنها؟ آیا افراد این جلسات با افراد جلسات شبانه متفاوت است یا یکی است؟ موضوع جلسات شبانه کافران و منافقان چیست و پیرامون چه صحبت می کنند؟

ب) جریان منافقین در مقابل جریان مؤمنین

الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَ لَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَ إِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَ لَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَ نَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا «141»

«(منافقان) كسانىاند كه پيوسته (از سر بدخواهى) مراقب شما هستند تا اگر از سوى خدا براى شما پيروزى باشد، گويند: آيا ما با شما نبوديم؟ و اگر براى كفّار بهرهاى بود، (به كفّار) گويند: آيا ما مشوّق شما (براى عدم تسليم در برابر مؤمنین) و بازدارنده شما از گزند آنان و نبوديم؟ پس خداوند روز قيامت، ميان شما (مؤمنین و این گروه منافق و کافر) داورى خواهد

كرد. و خداوند هرگز راهى براى سلطهى كفّار بر مسلمانان قرار نداده است.»

منظور از مؤمنین کیست؟ چرا جریان منافقین و کافران را دقیقاً در مقابل جریان مؤمنین معرفی نمود؟ دقّت فرمودید که اینها را در مقابل پیامبر یا در مقابل مسلمانان معرفی ننمود، بلکه در مقابل مؤمنین معرفی نمود؛ خب، این مؤمنین چه کسانی اند؟ مگر در مدینه، رهبر و فرمانده و همه کاره پیغمبر اسلام نبود؛ پس چرا منافقین را در مقابل مؤمنین قرار می دهد؟ منظور از مؤمنین، چه افرادی است؟ آیا منظور مؤمنین دارای ولایت و «اولی الامر منکم» است؟

ج) چگونه منافقین را بشناسیم

إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ وَ إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَ لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا «142» مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ لا إِلى هؤُلاءِ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا «143»

«همانا منافقان با خدا مكر و حيله مىكنند در حالى كه خداوند (به كيفر عملشان) با آنان مكر مىكند. و هرگاه به نماز برخيزند با كسالت برخيزند، آن هم براى خودنمايى به مردم و خدا را جز اندكى ياد نمىكنند.» «(منافقان) بين كفر و ايمان سرگشتهاند، نه با اين گروهاند و نه با آن گروه و خداوند هر كه را گمراه كند، براى او راه نجاتى نخواهى يافت.»

باز هم منافقین، خب، این افراد منافق چه کسانی اند؟ گویا اینها اهل نماز هم هستند؟ امّا به طور مشخص کیستند؟ آیا پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و دیگر مسلمانان آنان را می شناختند؟ منظورِ آیات، از تکرار این موضوع پیرامون منافقین چیست؟ چرا اینقدر این مسئله را تکرار و تأکید می کند؟ آیا این آیات تبیین کننده و معرفی کننده منافقین در سوره البقره و سوره های قبلی نیست؟

چ) باز هم تأکید بر ولایت مؤمنین

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً «144»

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! كافران را به جاى مؤمنان «ولیّ» خود نگيريد، آيا مىخواهيد براى خداوند دليل و حجّت آشكار عليه خودتان قرار دهيد؟»

باز هم تأکید بر ولایت مؤمنین، امّا به طور مشخص، اینها کدام مؤمنین اند

که دارای ولایت اند؟ مؤمنین دارای ولایت چه کسانی اند؟ «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» (یعنی عموم مؤمنین)، باید کدام مؤمنین را بجای کافران، اولیای خودشان بگیرند؟ مگر اکنون پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در بین مسلمانان حضور ندارند، آیا منظور این است که پیامبر را به عنوان مؤمن ولیّ خودشان بگیرند یا منظور افرادی غیر از پیامبر اسلام را باید ولیّ خود بگیرند؟ آیا منظور از اولیاء، تنها دوستی و محبت است یا منظور ولایتِ «اولی الامر منکم» است؟ مگر کدام کافران مدعی ولایت اند؟ آیا منظور از ولیّ نگرفتن کافران، تنها دوستی و رفاقت نکردن با آنهاست؛ یا منظور «اولی الامر منکم» نگرفتن آنان است؟ آیا منظور از مؤمنین، فقط شخص پیامبر اسلام است؟ مگر غیر از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و علاوه بر او، مؤمنین دیگری هم دارای ولایت اند؟ پس منظور چیست و کیست؟

ح) جایگاه منافقین در آتش و نقش مؤمنین

إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً «145» إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ اعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَ أَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَ سَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً «146»

«قطعاً منافقان، در پستترين عمق آتشند و هرگز براى آنان هيچ ياورى نمىيابى.» «مگر آنان كه توبه كرده و (گذشتهى خود را) اصلاح نموده و به خدا پناه برده و براى خدا از روى اخلاص به دين گرويدهاند، پس اينان در زمرهى مؤمنان هستند و بزودى خداوند به مؤمنان، پاداشى بزرگ خواهد داد.»

«فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ» بازهم سؤال می شود که منظور کدام مؤمنین است؟ آیا منظور شخص پیامبر اسلام است؟ چرا در این آیات، محور پیامبر صلی الله علیه و آله نیست؟ چرا آیات این سوره اینقدر روی مؤمنین تکیه می کند؟ این مؤمنین که در این آیات محور هستند و بر روی آنها تکیه می کند، به طور مشخص چه افردی اند؟

آیات متشابهات و موضوعات فرعی (شکرگزاری)

ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ وَ كانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً «147»

«اگر شكر بگزاريد و ايمان آوريد، خداوند مىخواهد با عذاب شما چه كند؟ در حالى كه خداوند همواره حقّ شناس داناست.»

امّا اگر شکر چه چیز را بجا بیاوریم خداوند ما را غذاب نخواهد کرد؟ شکر کدام نعمت؟ آیا این آیه اطلاق دارد و به طور کلّی همه نعمت ها را می گوید؟ آیا خداوند در

مقام بیان مطلق شکر است، یا نعمت خاصی مدّ نظر است که بعداً می فرماید: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ ديناً»؟(المائده، 3) و قبلاً نیز فرمود:«... وَ لِأُتِمَّ نِعْمَتي عَلَيْكُمْ وَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (البقره،150) كَما أَرْسَلْنا فيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَ يُزَكِّيكُمْ وَ يُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُعَلِّمُكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (البقره، 151)

آیا منظور شکر همین نعمت است؟ یا به گفته مفسرین، آیه اطلاق دارد و همه نعمت ها را می گوید؟ به عنوان مثال اگر غاصبین ولایت که منسب «مؤمنین دارای ولایت» را غصب نمودند، اگر شکر نعمت نان و آب و دوغ و شیر و گوشت و .... را بجا بیاورند، آیا اینها هم عذاب نمی شوند؟ ملاحظه می فرمائید که تدبّر چقدر مهم و کاربردی است؟! آیا با اطلاق گیری های بی دلیل، باعث مهجوریت قرآن نمی شویم؟

موضوعات فرعی (فریاد و صدای بلند)

لا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَ كانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً «148» إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً «149»

«خداوند، آشكار كردن گفتار بد را دوست نمىدارد، مگر از كسى كه به او ستم شده باشد و خداوند، شنواى داناست.» «اگر كار نيكى را آشكارا يا پنهان انجام دهيد، يا از لغزش و بدى ديگران درگذريد، بدانيد كه قطعاً خداوند بخشاينده تواناست.»

باز هم آیاتی متشابه و دو پهلو که هم می توان از آن اطلاق فهمید و هم می توان متوجّه موضوعی خاص شد. «إِلَّا مَنْ ظُلِمَ» منظور کدام مظلوم است؟ ظاهر آیه این است که همه مظلومین را می گوید. امّا آیا تنها هدف از نزول این چند آیه همین ظاهر است؟ مشخص است که این آیات متشابه و دو پهلو هستند. هم می توان از آن اطلاق گیری کرد و اخلاق عمومی را فهمید و هم می توان به یک جریان خاص و مظلومی از مؤمنین دارای ولایت که مورد ظلم واقع می شود اشاره نمود. ادامه آیات را ببینید:

بازهم اشاره به موضوع اصلی (کافرانِ واقعی):

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا «150» أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ

حَقًّا وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً «151» وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً «152»

«قطعاً كسانى كه به خداوند و پيامبرانش كفر مىورزند و مىخواهند ميان خدا و پيامبرانش جدايى بيفكنند و مىگويند: به بعضى ايمان مىآوريم و به بعضى كافر مىشويم، و مىخواهند در اين ميانه راهى در پيش گيرند.» «به حقيقت كافر همينهايند و ما براى كافران عذاب خواركننده آماده ساختهايم.» «و كسانى كه به خدا و پيامبرانش ايمان آورده و ميان هيچ يك از آنان جدايى نيفكندهاند، اينانند كه بزودى پاداششان را به آنان خواهد داد و خداوند، همواره بخشاينده و مهربان است.»

کافران چگونه می توانند بین خدا و رسولانش تفرقه بیندازند، درحالی که تمام رسولان بجز پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله همه از دنیا رفته اند؟ «يَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ» منظور کدام بعض است؟ آیا منظور دو بخش هر کتاب آسمانی است؟ یعنی مثلاً این کافران به بخش اول کتاب انجیل که تصدیق کننده ماقبل بود ایمان می آورند لکن به بخش دوم آن که بشارت دهنده به مابعد و بشارت دهنده به «احمد صلی الله علیه و آله » و نور همراه اوست،⁽¹⁾ایمان نمی آورند؟ آیا منظور این است؟ همچنین آیا منظور این است که این کافران به بخش اول قرآن که تصدیق ماقبل است ایمان می آورند، لکن به مؤمنین دارای ولایت که برای مابعد معرفی می شوند، ایمان نمی آورند؟ آیا منظور این است؟ پس منظور چیست؟

«يُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا» یعنی چه؟ در این وسط و در این بین چه راهی را می خواهند اتخاذ کنند؟ اینها از این اختلاف چه سودی می برند؟

«وَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ» اینکه مؤمنین بین پیامبران هیچ تفرقه و اختلافی نمی بینند، یعنی چه؟ مؤمنین چه نوع تفرقه ای بین انبیاء قائل نیستند؟ یعنی معتقدند که همه انبیاء دارای یک هدف و یک دین و آئین واحدی بودند؟ یعنی رسالت همه دارای دو بخش بود؟ بخشی تصدیق ماقبل و بخشی معرفی و بشارت به مابعد، که در آیه 6 سوره الصّف نیز در خصوص حضرت عیسی علیه السلام اشاره نمود؟ «وَ إِذْ قالَ عيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَني إِسْرائيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبينٌ» (الصف، 6) پس بیّنات یعنی آنچه مربوط به آینده است. معمولاً مردم و طاغوت های مخاطب انبیاء، نسبت به بخش اول که تصدیق ماقبل است اختلاف و

مخالفتی ندارند، لکن به محض معرفی مابعد، آنها «بیّنات» را تمسخر می کنند. پس منظور از «بیّنات» همان حقیقتی است که توسط هر پیامبری برای آینده به امّت خود معرفی می کند؛ که معمولاً این موضوع، مورد تمسخر و انکار قرار می گیرد. آیات بعد این موضوع را بهتر روشن می کند:

کدهای مصداقی برای معرفی کافران و قاتلان

1) درخواست نزول کتاب جدید بر آنان

يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَ آتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً «153»

«(ای پیامبر) اهلكتاب از تو مىخواهند كه كتابی از آسمان برايشان فرود آورى، بىگمان از موسى بزرگتر از آن را خواستند كه گفتند: خدا را آشكارا به ما نشان بده! پس به سزاى ظلمشان صاعقه آنان را فراگرفت، سپس بعد از آنكه «بیّنات» براى آنان آمد،« گوسالهپرستى» را پيش گرفتند، پس (بعد از توبه) ما از آن (گناه) هم درگذشتيم و عفو كرديم و به موسى حجّتى آشكار داديم.»

پس مشخص شد که اهل کتاب به دنبال چه هستند!؟ آنها به دنبال نزول چه کتابی برای خود هستند؟ آیا مشکل آنها با بخش «مصدقاً لما بین یدیه» قرآن است یا مشکل آنها با «مبشراً برسولٍ یأتی مِن بَعدِی» قرآن است؟ لطفاً دقّت بفرمایید که آیه چگونه خودش کد می دهد: «ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ» بعد از اینکه «بیّنات» برایشان آمد، آنها گوساله را گرفتند. خُب، می دانیم که بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، سوره هایی که قبل از این نازل شده بود، تصریح نمودند که ماجرای قوم بنی اسرائیل و گوساله سامری دقیقاً هنگامی بود که حضرت هارون علیه السلام به عنوان جانشین حضرت موسی علیه السلام مطرح و معرفی شده بود. اکنون سؤال این است که چه ارتباطی بین گوساله سامری با درخواست کتاب جدید وجود دارد؟ آیا منظور این است که اینها با درخواست کتاب جدید به دنبال انحراف در «بیّنات» و تنها گذاشتن جانشین بعد از پیغمبر اسلام هستند؟ آیا اینها در مورد جانشین پیامبر و «اولی الامر منکم» بعد از او می خواهند فتنه کنند؟ منظور از بیّنات چیست؟ آیا منظور جانشینی حضرت هارون برای حضرت موسی علیه السلام است؟

2) رابطه بین «آیات الله» و «پیامبران مقتول»

وَ رَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَ قُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَ قُلْنا لَهُمْ لا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَ أَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً «154» فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَ كُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَ قَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا «155» وَ بِكُفْرِهِمْ وَ قَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً «156» وَ قَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَ ما قَتَلُوهُ وَ ما صَلَبُوهُ وَ لكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَ إِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ ما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ وَ ما قَتَلُوهُ يَقِيناً «157» بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً «158» وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً «159»

«و ما كوه طور را به خاطر پيمان گرفتن از آنان (بنىاسرائيل) بالاى سرشان قرار داديم و به ايشان گفتيم: سجدهكنان از آن دروازه وارد شويد؛ و به آنان گفتيم: در روز شنبه (به احكام خدا) تعدّى و مخالفت نكنيد و از آنان پيمانى محكم گرفتيم.» «و به خاطر پيمان شكنى، و كفر آنان به «آيات خدا» و كشتن پيامبران به ناحقّ، و گفتن اين سخن كه بر دلهاى ما پرده افتاده است (آنان را عقوبت كرديم) بلكه خداوند بر دلهاى آنان به خاطر كفرشان مهر زد و جز اندكى، ايمان نمىآورند.» «و (همچنین) به خاطر كفرشان و سخنانشان كه تهمت بزرگى به مريم زدند و گناه عظيمى مرتكب شدند، (قهر و خشم ما آنان را فراگرفت.)» «و (همچنین عذاب و لعنت ما آنان را فرا گرفت، به خاطر) سخنى كه (مغرورانه) مىگفتند: «ما عيسى بن مريم، فرستادهى خدا را كشتيم» در حالى كه آنانعيسى را نه كشتند و نه به دار آويختند، بلكه كار بر آنان مشتبه شد (و كسى شبيه به او را كشتند) و كسانى كه دربارهى عيسى اختلاف كردند خود در شك بودند و جز پيروى از گمان، هيچ يك به گفتهى خود علم نداشتند و به يقين او را نكشتهاند.» «بلكه خداوند او را به سوى خود بالا برد و خداوند عزيز و حكيم است.» «و هيچ كس از اهل كتاب نيست مگر آنكه پيش از مرگش به او (مسيح) ايمان مىآورد و او روز قيامت، بر آنان گواه خواهد بود.»

حقیقتاً این آیات دارای نکته های بسیار زیادی است؛ لکن این فصل طولانی شد. امّا چه رابطه ای بین «كُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ» یعنی کافر شدن به «آیات الله» با «کشتن انبیاء به ناحق» وجود دارد؟ این یهودیان کدام انبیاء را می کشتند؟ آیا موسی علیه السلام را کشتند یا انبیای بعد از موسی و انبیای معرفی شده توسط موسی علیه السلام برای بعد از او را کشتند؟ این یک نکته بسیار مهمّی است، که آنها انبیای معرفی شده برای بعد از حضرت موسی علیه السلام را می کشتند. لذا می بینید که آخرین آنها،

یعنی حضرت عیسی علیه السلام را نیز می خواستند بکشند که خداوند او را نجات داد و بالا برد. پس درواقع «آیت الله» را هم معنا کرد، که اینها رسولان برای «مابعد» و برای آینده هستند. «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً» «159» این جمله نیز نیاز به توضیح دارد. ضمیر «ه» در «بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ» و ضمیر «هو» فاعل و مستتر در «یَکُونُ» به چه کسی بر می گردد؟ آیا به عیسی علیه السلام برمی گردد؟ اهل کتاب قبل از موتِ چه کسی به او ایمان می آورند؟ زمان موت ایشان چه زمانی است؟ چه کسی روز قیامت بر آنها شهید و گواه است؟ آیا حضرت عیسی علیه السلام منظور است؟ این آیه اشاره به چه زمانی و چه شخصیتی است؟

3) ادعای کشتن حضرت عیسی، مصداق مسدود کردن راه خدا

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً «160»

«و به خاطر ستمى از جانب کسانی که يهودي شدند، و به خاطر آن كه «صدّ سبیل» می کردند و (بسيارى از مردم را از راه خدا باز مىداشتند)، ما چيزهاى پاك و دلپسندى را كه قبلًا برايشان حلال بود، بر آنان حرام كرديم.»

اکنون در اینجا نیز این سؤال مطرح است که منظور از «فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا» کدام ظلم یهودیان است؟ آیا ظلمی بالاتر از کشتن انبیاءِ جانشین حضرت موسی علیه السلام وجود دارد؟ منظور از «صَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ کثیراً» چیست؟ آیا کشتن انبیاء به ناحق و همچنین ادعای دروغین کشتنِ حضرت عیسی علیه السلام منظور است؟ آیا همین باعث محروم شدن آنها از نعمت های مادی شده است؟ منظور از «سَبیلِ الله» چیست؟ آیا منظور راه ولایت و راه جانشینان بعد از پیامبران است؟ درواقع طبق اصولی که از تدبّر سوره های قبل به دست آمد، بخش دوم رسالت حضرت موسی علیه السلام ، معرفی حضرت هارون و پیامبران دیگر تا حضرت عیسی علیه السلام به عنوان بشارت برای آینده یهودیان بود. امّا متأسفانه یهودیان با قتل این انبیای الهی، راه خدا را سدّ نمودند. و به همین خاطر هم از امِت برگزیده بودن - که حداقل دو بار در سوره البقره به آن اشاره نمود،- افتادند و ملعون و مترود و مغضوب خداوند شدند. در سوره البقره که قبل از سوره النّساء نازل شده بود، دو مرتبه و در دو آیه متفاوت فرمود: «يا بَني إِسْرائيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَ أَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمينَ» (البقره، 47) (البقره، 122)

برخی آیاتی که در این قسمت از سوره النّساء نازل شد، قبلاً در سوره البقره نیز نازل شده بود. همچنین در آیات 155 به بعد سوره الاعراف، یعنی هنگامی که

حضرت موسی علیه السلام به دستور خداوند هفتاد نفر از بنی اسرائیل را برای ملاقات خدا برد و سپس رجفه و زلزله صورت گرفت و همه بی هوش شدند و فقط موسی علیه السلام هوشیار بود و دست به دعا برداشت که در همان لحظه خداوند فرمود:

«... فَسَأَكْتُبُها لِلَّذينَ يَتَّقُونَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الَّذينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ» (الاعراف، 156) «الَّذينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَ يُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَ يَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذينَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (الاعراف، 157) «قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَميعاً الَّذي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحْيي وَ يُميتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ كَلِماتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» (الاعراف، 158)

«... پس به زودی برای اینها می نویسم؛ برای افرادی از همین یهودی ها که از نبیِّ اُمیّ که نامش نوشته شده در تورات انجیل نیز هست، پیروی می کنند؛ می نویسم که او آنها را امر به معروف می کند و آنها را نهی از منکر می کند و اساساً حلال ها را برای همین یهودی ها حلال و حرام ها را نیز برای آنها حرام می کند و غل و زنجیرهای جاهلیت را از دوش اینها بر می دارد. پس هرکدام از این یهودی ها که به این نبیّ اُمیّ و نوری که همراه او نازل می شود ایمان بیاوند و او را عزیز و گرامی بدارند و او را یاری کنند، آنوقت اینها رستگار می شوند. اکنون ای پیامبر اسلام! بگو ای مردم! من رسول جهانی برای همه شما هستم و دلیل این رسالت من نیز مالکیت خداوند بر زمین و آسمانهاست و ...»

و در ادامه مجدداً وارد ماجرای بنی اسرائیل می شود. لازم به ذکر است که بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، تا قبل از نزول سوره الاعراف، هیچ نامی از بنی اسرائیل برده نشد و نخستین بار در این سوره و از آیه 103 تا 185 در قالب بیش از 80 آیه، درخصوص بنی اسرائیل و اصول استراتژی و اصلی این ماجرا اشاره نمود و دقیقاً بین این ماجرا به نام پیامبر اسلام در تورات و انجیل اشاره و از بزرگان آنها پیمان می گیرد که شما باید به این پیامبر و نوری که همراه او نازل می شود ایمان بیاورید و اساساً پیامبر اسلام، پیامبر شما یهودیان است و رسالتش جهانی است. و جالب است که پیامبر اسلام در روز غدیر خم همین آیه 157 الاعراف را تلاوت نمودند و حضرت علی و اولاد معصومین او را به عنوان همین نور معرفی نمودند. اکنون ادامه آیات سوره مبارکه النّساء:

4) ربا خواری

وَ أَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَ قَدْ نُهُوا عَنْهُ وَ أَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً «161»

«و به خاطر ربا گرفتن، كه از آن نهى شده بودند و خوردن مال مردم به ناحقّ (طيّبات را بر آنان حرام كرديم) و براى كافرانِ از ايشان عذاب دردناكى فراهم ساختهايم.»

5) راسخون در علم که استثناء شده از یهودیان اند، به هر دو بخش قرآن ایمان دارند

لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَ الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً «162»

«ولى راسخان در علم (پیامبران) از يهود و (همچنین) مؤمنان، به آنچه بر تو و آنچه پيش از تو نازل شده است ايمان دارند. و به ويژه برپا دارندگان نماز، و اداكنندگان زكات، و ايمان آورندگان به خدا و قيامتند. بزودى آنان را پاداش بزرگى خواهيم داد.»

نکته تدبّری:

آیا «الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» اینها در مقام مفعول هستند و عطف بر «بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ» شده اند؟ یا در محل فاعل و عطف بر «الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَ الْمُؤْمِنُونَ» هستند؟ اگر در محل مفعول باشند، یعنی راسخون در علم و مؤمنین ایمان می آورند به «ما اُنزِلَ الیک» و به «ما اُنزِلَ مِن قَبلِک» و به «اقامه کنندگان نماز و دهندگان زکات و مؤمنین به خدا و روز قیامت.» لذا آن وقت به این راسخون در علم و به این مؤمنینی که به این سه گروه ایمان آورده اند، اجر بزرگی داده می شود. یعنی به کسانی که به «بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ» و «الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» ایمان بیاوردند، اجر و پاداش بزرگی داده می شود. در این صورت گروه سوم، یعنی «الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» در اصل مصداق هستند برای «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ». درواقع قرآن تاکنون فقط به این دو بخش «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ» اشاره داشت، لکن اکنون برای آنچه که بر پیامبر و برای آینده نازل شد، مصداق مشخص و معینی معرفی می کند. البتّه این مصداق، قبلاً در نخستین آیات سوره البقره با عنوان جریان «متّقین» نیز معرفی شدند.

امّا اگر این سه جمله در محل فاعل باشند، یعنی؛ الف) راسخون در علم؛ ب) مؤمنین؛ ج) «اقامه کنندگان نماز»، «زکات دهندگان» و «ایمان آورندگان به خدا و روز قیامت». اگر

اینها همه فاعل باشند برای «يُؤْمِنُونَ» و اینها به «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ» ایمان می آورند، آن وقت در این صورت اجر و پاداش بزرگی به اینها داده می شود. از آیه بعد مشخص می شود که «الراسخون فی العلمِ مِنهُم» یعنی رسولان و انبیاء بنی اسرائیل.

امّا نکته اصلی در «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» است که منظور از آن چیست؟ آیا منظور همان دو بخش قرآن است که بخشی پیرامون امّت های گذشته و بخشی پیرامون معرفی آینده است؟ چه کسانی در قرآن برای آینده معرفی می شوند؟ آیا قسمت (ج) یعنی «اقامه کنندگان نماز»، «زکات دهندگان» و «ایمان آورندگان به خدا و روز قیامت» مصداق آنچه برای آینده معرفی شدند، هستند؟ در صورتی که در آینده و در سوره المائده، آیه 55، مؤمنین دارای ولایت را دقیقاً با همین ویژگی «اقامه کنندگان نماز» و «زکات دهنده در حال رکوع نماز» معرفی می کند.

بخش اوّل قرآن (تصدیق ماقبل)

إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَ النَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِيسى وَ أَيُّوبَ وَ يُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَيْمانَ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً «163» وَ رُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَ رُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَ كَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً «164» رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً «165»

«(اى پيامبر!) ما به تو وحى كرديم، آن گونه كه به نوح و به پيامبران پس از او وحى كرديم. و (همچنين) به ابراهيم، اسماعيل، اسحاق، يعقوب، اسباط (فرزندان يعقوب)، عيسى، ايّوب، يونس، هارون و سليمان وحى كرديم و به داود، «زبور» داديم.» «و به پيامبرانى كه پيش از اين داستان آنان را برايت گفتهايم و پيامبرانى كه ماجراى آنان را براى تو نگفتهايم نيز وحى كرديم؛ و خداوند با موسى سخن گفت، سخن گفتنى ويژه.» «پيامبرانى (را فرستاديم) كه بشارتدهنده و بيمدهنده بودند، تا پس از پيامبران، براى مردم بر خدا حجّتى نباشد و خداوند همواره شكستناپذير و حكيم است.»

دقیقاً شبیه سوره مبارکه المؤمنون که از حضرت نوح علیه السلام شروع کرد، در اینجا نیز از او آغاز می کند و در انتها به سلیمان و داود علیهم السلام اشاره می کند. به هر جهت این رسولان دو وظیفه بیشتر نداشتند: «رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ» بشارت می دادند و انذار می کردند. امّا به چه چیزی بشارت می دادند؟ و نسبت به چه چیزی هشدار و انذار می دادند؟

آیا نسبت به آینده بشارت می دادند و نسبت به گذشته و نسبت به رفتاری که گذشتگان با رسولان خود داشتند، انذار و هوشدار می دادند؟ خب، چرا؟ که چطور بشود؟ آری! «لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَ كانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً» آری! تا حجتی برای مردم باقی نماند. تا نگویند که چرا برای ما رسول نفرستادید؟ پس همانگونه که هر پیغمبری، جانشینان بعد از خود و از جمله، پیامبر اسلام (احمد صلی الله علیه و آله ) را معرفی نمودند، پیامبر اسلام نیز «ما انزَ لَ الله» و «ولایت» و «اولی الامر منکم» را برای آینده و برای بعد از خود معرفی و بشارت داده است تا حجّت از مردم زمان ما نیز گرفته شود؟ در ادامه و در آیه بعد، ببینید که چقدر زیبا همین را تأکید و تأیید می کند:

بخش دوم قرآن و شهادت خداوند و ملائکه به آن

لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَ الْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً «166»

«(گرچه یهودیان، بهانه مىگيرند) لکن خداوند، به آنچه بر تو نازل كرده گواهى مىدهد، كه به علم خود بر تو نازل كرد و فرشتگان نيز (بر ما اَنزَلَ اِلیک) شهادت مىدهند و گواهى خداوند (براى تو) كافى است.»

خداوند و ملائکه به چه چیزی شهادت می دهند؟ «ما اَنزَلَ الیک» چیست؟ مگر چه چیزی بر پیامبر اسلام نازل شد؟ آیا منظور همان «تصدیق ماقبل» است یا «بشارت به مابعد» است؟ چرا به جای «ما اَنزَلَ الیک» نمی فرماید قرآن؟ پس درواقع همه رسولان، مبشرین به «ما اَنزلَ اِلیک» بودند و خداوند هم بر همین مطلب شاهد است و ملائکه هم شاهد هستند. پس بخش اصلی رسالت تو ای پیامبر اسلام! مربوط به «ما اَنزَلَ اِلیک» است. خب، این «ما اَنزَلَ الیک» چه کسانی هستند؟ آیا مصداق مشخصی دارند؟ آری! در آیات قبل به مصداق آنها اشاره نمود، «الْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» و در آینده و در سوره المائده نیز خواهد گفت که: «بلّغ ما اُنزِلَ الیک مِن رَبّک، فَاِن لَم تَفعَل فَما بَلَغّتَ رِسالَتَه» «اگر همین مسئله را که از سوی خداوند برای تو نازل شده است را ابلاغ نکنی، گویا اصلاً هیچ چیز از رسالتت را انجام نداده ای.»

ارتباط «ما أَنْزَلَ إِلَيْكَ» با «صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً «167» إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا

وَ ظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً «168» إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَ كانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً «169»

«قطعاً كسانى كه كافر شدند و مردم را از راه خدا باز داشتند، به تحقيق گمراه شدند، گمراهى دور (از نجات). همانا كسانى كه كافر شدند و ستم كردند، خداوند بر آن نيست كه آنان را بيامرزد و به راهى هدايتشان كند.» «مگر به راه جهنّم، كه براى هميشه در آن ماندگارند و اين (عذاب و كيفر) بر خداوند آسان است.»

ارتباط این آیه با آیات قبل چیست؟ راه خدا کدام است؟ راه خدا چه ارتباطی با «ما اَنزل الله» دارد؟ «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ظَلَمُوا»، آیا منظور این است که سدکنندگان راه خدا، ظلم کردند؟ خب، به چه چیزی یا به چه کسی ظلم کردند؟ مگر راه خدا چیست و سدکنندگان راه خدا به چه کسانی ظلم می کنند؟ این چه ظلمی است که باعث جاودانگی و خلود آنها در دوزخ می شود؟

رسالت جهانی پیامبر اسلام و کلیدواژه «لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»

يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَ إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً «170»

«اى مردم! همانا پيامبر از سوى پروردگارتان همراه با حقّ براى شما آمده است. پس ايمان بياوريد كه براى شما بهتر است و اگر (ناسپاسى كرده و) كفر ورزيد پس (بدانيد كه) آنچه در آسمانها و زمين است از آن خداست و خداوند، دانا و حكيم است.»

منظور کدام رسول است؟ آیا منظور شخص پیامبر عزیز اسلام است یا منظور رسول بعد از اوست؟ مردم باید به چه چیزی ایمان بیاورند؟ آیا به خود رسول ایمان بیاورند یا به پیام رسول برای بعد از خودش باید ایمان بیاورند؟ پیام رسول برای تمام مردم جهان در همه زمانها و برای بعد از خودش چیست؟ چه ارتباطی با کلیدواژه «فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» دارد؟ فراموش نکنیم که این کلیدواژه در جاهای متعدد قرآن، از جمله دقیقاً در پایان ماجرای حکومت حضرت داود و قبل از آغاز ماجرای جانشین او، یعنی حضرت سلیمان علیهم السلام ، در سوره مبارکه «ص» نیز آمده بود. و به مبنای مشروعیّتِ حاکمیّت و رسالت و ولایت رسولان و اولیای الهی اذعان و اشاره دارد. همچنین در آیه 158 الاعراف نیز همین گونه بیان فرمود.

اهل کتاب، مخاطبان رسالت جهانی پیامبر اسلام

يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ كَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ كَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا«171» لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَ لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَ مَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَ يَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً«172»

«اى اهل كتاب! در دين خود غلوّ نكنيد و جز حقّ، به خداوند نسبتى ندهيد. همانا مسيح، عيسى پسر مريم، فرستادهى خداوند و كلمهى اوست كه به مريم القا نمود و روحى است از جانب او. پس به خداوند و پيامبرانش ايمان آوريد، و به تثليث قائل نشويد. (از اين حرف) دست برداريد كه به نفع شماست. جز اين نيست كه اللّه خدايى است يكتا، و از اينكه فرزندى داشته باشد منزّه است. آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است از آن اوست و خدا براى تدبير و سرپرستى هستى كافى است.» «و هرگز مسيح از اينكه بنده خدا باشد استنكاف ندارد و فرشتگان مقرّب نيز (سرپيچى ندارند) و هر كس از بندگى خداوند سرپيچى كند و تكبّر ورزد، پس (بداند كه خداوند) بزودى همه را نزد خود محشور مىكند.»

عیسی رسول خدا و کلمه خدا و روح خداست، پس «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رُسُلِهِ» امّا اهل کتاب باید به کدام رسولان ایمان بیاورند؟ می دانیم که طبق آیه 6 سوره مبارکه الصّف که البته با فاصله چندین سوره بعد از سوره النّساء نازل می شود، بخش دوم رسالت حضرت عیسی علیه السلام را بشارت به آمدن پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله بیان می کند؛ آیا اهل کتاب باید به حضرت عیسی و پیامبر اسلام که بشارت عیسی است ایمان بیاورند؟ منظور از «رُسُلِهِ»، (رسولان) در این جمله چیست؟ به هرجهت این دو آیه برخی نکات اخلاقی اعتقادی را به اهل کتاب تذکر می دهد و در پایان، موضوع استنکاف را مطرح می کند اکنون:

جریان مؤمنین در مقابل جریان مستنکفین

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَ اسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَ لا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً «173»

«پس آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام دادهاند، خداوند پاداش آنان را كامل مىدهد و از فضل خويش به ايشان افزونتر مىبخشد و امّا آنان كه سرپيچى كردند و

تكبّر ورزيدند، خداوند آنان را به عذابى دردناك كيفرشان مىدهد و در برابر (قهر) خدا براى خود ولیّ و ياورى نخواهند يافت.»

این مؤمنین که عمل صالح انجام می دهند چه کسانی اند؟ آیا اینها خودشان دارای ولایت اند؟ آیا «اولی الامر منکم» همین ها هستند؟ امّا آنها که استنکاف و سرپیچی می کنند، از چه چیزی استنکاف و سرپیچی می کنند؟ آیا از ولایتِ همین مؤمنینِ دارای ولایت سرپیچی می کنند؟ یا فقط از توحید و یکی دانستن خدا سرپیچی نمودند؟ استنکاف از چه چیز مدّ نظر است؟ طبق تعریف کتاب «طرح کلّی اندیشه اسلامی در قرآن» «عمل صالح یعنی پایبندی به تعهدات همین ایمان.»⁽¹⁾

«فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» «پس کسانی که ایمان آوردند و به تعهدات این ایمان پایبند هستند، اینها پاداششان کامل است.»

طرح موضوع برای سوره بعد (برهان و نور مبین)

يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً «174» فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ اعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَ فَضْلٍ وَ يَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً «175»

«اى مردم! از سوى پروردگارتان براى شما برهان و حجّتى آمده است و نورى روشنگر را به سوى شما نازل نموديم.» «پس كسانى كه به خدا ايمان آورده و به او اعتصام و توسّل جستند، بزودى آنان را در رحمت و فضل خويش وارد مىكند و آنان را به سوى خود در راه راست هدايت مىكند.»

معمولا در انتهای هر سوره زمینه چینی و طرح موضوع می کند برای سوره بعد، به نظر می رسد این دو آیه نیز با کلیدواژه های «برهان»، «نور مبین»، «فضل» و «صراط مستقیم» زمینه چینی می کند برای سوره بعد، تا ببینیم سوره های بعد در این خصوص چه می فرمایند؟ امّا خطاب این دو آیه «يا أَيُّهَا النَّاسُ» و همه مردم است. آیا کلیدواژه های «برهان»، «نور مبین»، «فضل» و «صراط مستقیم» معنا و حقیقت و جنبه دیگری از «ما اَنزَلَ الله» است؟ آیا «برهان» همان بخش اول قرآن و تصدیق ماقبل؛ و «نور»، همان «نور مقتدی به» و «علم ما یأتی» است که حضرت علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه به عنوان بخش دوم رسالت پیامبر اسلام به آن اشاره فرمودند؟

همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد، یک حقیقت متعالی (جریان ولایت و دشمنان ولایت) به صورت موضوع اصلی قرآن و در قالب آیات محکمات، در سوره های متعدد، از زاویه های متعدد و با کلیدواژه های متعدد معرفی، تبیین و دنبال می شود. درواقع اینها کلیدواژه هایی است که در سوره های دیگر، با آن، موضوع اصلی را ادامه می دهد.

موضوع فرعی (فتوای در مورد احکام و فروعات ارث)

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَ لَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ وَ هُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَ إِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَ نِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ «176»

«(اى پيامبر!) از تو فتوا مىخواهند، بگو: خداوند دربارهى (ارث) كلاله (برادر و خواهر پدرى يا پدر و مادرى) به شما چنين فتوا مىدهد كه: اگر مردى بميرد و فرزند (يا پدر و مادر) نداشته باشد ولى خواهرى داشته باشد، نصف آنچه به جا گذاشته از آنِ خواهر است و او نيز از خواهرش اگر فرزندى نداشته باشد همه اموال را ارث مىبرد و اگر دو خواهر باشند، دو سوّم دارايى به جامانده را ارث مىبرند (هر كدام يك سوّم) و اگر چند برادر و خواهر باشند مرد برابر سهم دو زن ارث مىبرد. خداوند احكام را براى شما بيان مىكند تا گمراه نشويد و خداوند به هر چيز دانا است.»

همانگونه که 43 آیه اول سوره در مورد احکام و فروعات دینی بود، مجدداً در انتهای سوره نیز با طرح یک مسئله فرعی از مسائل ارث زنان و دختران، سوره را به پایان می برد. و می دانیم که این آیات جز با اجتهاد و تفسیر و روایات ائمه اطهار علیهم السلام برای ما روشن و واضح نمی شوند. و به این ترتیب «آیات محکمات» را به زیبایی تمام مابین «آیات متشابهات» قرار داده و هماهنگی، وحدت، پیوستگی و انسجام بی نظیری از اعجاز قرآن را در این سوره به مخاطبین قرآن نشان داد؛ که این مهم جز با تدبّر در آیات فهمیده نمی شود.

جمعبندی و نتیجه گیری از سوره

نکته ای که در پایان لازم است مجدداً به آن توجّه و اشاره شود، این است که قرآن دو بخش است؛ یک بخش آیات محکمات و یک بخش آیات متشابهات. به تعبیر

دیگر، یک بخش معرفی و تأیید و تصدیق ادیان گذشته و معرفی آداب و رسوم و اخلاق و احکام و فروعات مربوط به امّت های گذشته، که اینها به صورت آیات متشابهات و به اصطلاح، «آیات الاحکام» یا «مُصَدّقاً بینَ یدیه» بیان می شوند و معمولاً نیاز به تفسیر دارند؛ و جز از مسیر روایات ائمه معصومین علیهم السلام نمی توان آنان را کامل و دقیق فهمید. این نکته به صراحت در کلام پیامبر عزیز اسلام در خطبه غدیر خم نیز آمده بود که، جز اولیای الهی و ائمه معصومین علیهم السلام کسی نمی تواند پیچیدگی و تفسیر آیات متشابهات را بیان نماید. (البته همانگونه که در تدبّر سوره مبارکه «ص»، سوره «المؤمنون» و سوره «النّساء» گذشت،کلیات این آیات قابل فهم است؛ لکن جزئیات آن و همچنین جزئیات ماجراهای مربوط به انبیاء و امّت های گذشته، بدون تفسیر فهمیده نمی شود.)

بخش دوم قرآن، آیات محکمات است که جز با تدبّر فهمیده نمی شوند. آیات محکمات مثل ستون فقرات و مثل ستون های فولادی و بتنی ساختمانهای بلند مرتبه و مثل نخ تسبیح، بین اجزای بدن و اجزای ساختمان و بین مهره های تسبیح پنهان و البته آن اجزاء را در کنار هم نگه می دارند؛ و جز با تدبّر و تعمّق شناخته و فهمیده نمی شوند. لذا همانگونه که در همین چند سوره نیز مشاهده شد، آیات محکمات و آیاتی که پیرامون موضوع اصلی قرآن و مربوط به جریان های سیاسی امّت اسلام است، در بین آیات دیگر قرارگرفته است. ملاحظه نمودید که آیات اوّل سوره النّساء در مورد فروعات دینی بود؛ و از آیه 44 به بعد وارد موضوع اصلی و آیات محکمات شد و اکثر آیات به نحوی مرتبط با هم و پیرامون یک موضوع و البته با سوره های دیگر نیز کاملاً هماهنگ و مرتبط بود. اگرچه بعضاً برخی آیات را اخلاقی و فرعی می نمود و از موضوع اصلی تا حدودی فاصله می گرفت، لکن مجدداً وارد موضوع اصلی می شد؛ به گونه ای که دقیقاً موضوع اصلی لابلای موضوعات فرعی قرار گرفته و پنهان باشد.

این روشِ نزول، و این مسئله ی مهم، یعنی تغییر دائمی از موضوع اصلی و وارد شدن به موضوعات فرعی و بر عکس، تقریباً در بسیاری از سوره های بزرگ قرآن و به شیوه های مختلف دیده می شود. حتّی در برخی موارد با واژه «صَرَّفناه» به این تغییر موضوع اشاره می کند و به مخاطب می فهماند که این تغییر مسیر و تغییر موضوع در حال انجام شدن است و شما حواستان باشد. به عنوان مثال آیات زیر در سوره های متعدد، مابین موضوعات فرعی و اصلی و تقریباً در محلی که تغییر

موضوع یا به تعبیری، تغییر ریل صورت گرفته، قرار دارند:

«وَ لَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّكَّرُوا فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً»(الفرقان،50)

«وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَ ما يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُوراً»(الاسراء، 41)

«وَ لَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً»(الاسراء، 89)

«وَ لَقَدْ صَرَّفْنا فِي هذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَ كانَ الْإِنْسانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا»(الکهف، 54)

«وَ لَقَدْ أَهْلَكْنا ما حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَ صَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ»(الاحقاف، 27)

«و همانا آبادىهايى را كه در اطراف شما (اهل مكّه) بود، نابود كرديم و آيات خود را گونه گونه بيان كرديم تا شايد (از راه باطل خود) باز گردند.»

البته این تغییر موضوع، به آرامی و با ظرافت انجام می گیرد. در هنگام تغییر موضوع از برخی کلمات مشترک استفاده می شود که در موضوع اصلی نیز از آنها استفاده شده است؛ لکن در موضوع اصلی، از این کلمه یک معنا را اراده نموده و در موضوعات فرعی، معنای دیگری را. مثلاً واژه : «أَنْعَمَ اللَّهُ» در آیه 69 و 70 به یک معناست که فرمود: «وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ ...» امّا همین واژه در آیه 72 به معنای دیگری و معنای خیلی سطحی تر و پائین تری است. پس خداوند وقتی از آیات محکمات و آیات اصلی وارد آیات متشابهات و آیات فرعی می شود، به گونه ای وارد می شود که محسوس نباشد. یعنی از برخی کلمات مشترک با دو معنای متفاوت استفاده می کند. دقیقاً شبیه این نکته در سوره الاسراء نیز وجود دارد. در سوره الاسراء از آیه 60 تا 67 به یک بحث بسار مهم و اساسی در خصوص شجره ملعونه بنی امیه، طغیانگری یزید، حادثه کربلا و کشتی نجات حضرت اباعبدالله علیه السلام اشاره می کند. که این نکته با تدبّر در آیات فهمیده می شود؛ لکن چون در آیه 67 با واژه «الفُلک فی البحر» به کشتی نجات حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام اشاره نمود، لذا از آیه 68 به بعد که می خواهد تغییر موضوع بدهد و وارد موضوعات فرعی دیگری بشود، با ظرافت و زیبایی تمام از واژه «بحر» (دریا) استفاده می کند و وارد مباحث توحیدی و آیات متشابهات می شود.

پس همانگونه که ملاحظه شد، آیه تدبّر که فرمود: «چرا در قرآن تدبّر نمی کنند؛ که اگر از نزد غیر خدا بود در آن اختلاف زیادی می یافتند؟» به زیبایی تبیین و اثبات شد. زیرا نظم، هماهنگی و پیوستگی معجزه آسایی در این سوره بین آیات متعدد و موضوعات متعدد وجود دارد و مشخص شد که این هماهنگی، هم بین دو بخش

اصلی قرآن است و هم بین آیات و اجزای هر بخش. و از همه مهم تر اینکه، موضوعی که می بایست پیرامون آن تدبّر در قرآن صورت بگیرد، همان موضوع اصلی قرآن است که پیرامون ولایت و معرفی کننده مؤمنین دارای ولایت برای آینده بعد از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است.

الحمدلله ربّ العالمین

نیمه شعبان 1445

پایان تدبّر سوره مبارکه النّساء

فصل پنجم:تدبّر کامل سوره «محمد صلی الله علیه و آله »

مقدمه

تاکنون تدبّر سه سوره از قرآن کریم که در آنها آیه تدبّر نازل شده بود، انجام شد. علاوه بر اینکه با ساختار موضوعی این سوره ها آشنا شدیم، همچنین معلوم شد که موضوع خاصّی در این سه سوره مطرح شده است که دستور به تدبّر پیرامون همین موضوع خاص نازل شده است. حقیقت و موضوعی برجسته که در قالب های متعدد و با کلیدواژه های گوناگون بیان شده است. موضوعی با ابعاد وسیع و جنبه های گسترده. موضوعی هماهنگ و منسجم که در ضمن آیات محکمات، از جنبه ها و زاویه های متعدد مطرح شده است. اکنون می خواهیم ببینیم چهارمین سوره ای که آیه تدبّر در آن نازل شد، یعنی سوره مبارکه محمد صلی الله علیه و آله چه موضوعاتی را مطرح می نماید و آیه تدبّر در چه فضایی و پیرامون چه حقیقتی نازل شده است؟ آیا بین موضوعات این سوره با موضوعات سوره های قبل هماهنگی و ارتباطی وجود دارد؟

طبق روال قبل، نخست آیه تدبّر را اجمالاً بررسی نموده و سپس وارد تدبّر کل سوره می شویم :«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها»(محمّد، 24)

«آيا در قرآن تدبّر و تأمّل نمىكنند؟ مگر بر دلهايشان قفلها خورده است؟!»

همانگونه که ملاحظه شد، این آیه نسبت به آیات تدبّر قبل، با تأکید و توبیخ شدیدتری همان افراد و جریان هایی که قبلاً مخاطب ⁽¹⁾آیات تدبّر بودند را خطاب قرار داده که چرا در قرآن تدبّر نمی کنند. ضمن اینکه کوتاه ترین آیه از میان چهار آیه تدبّر است، در عین حال، شدیدترین تأکید و توبیخ را نسبت به «تدبّر قرآن» بیان نموده؛ به گونه ای که شاید در مورد سایر فرائض دینی، چنین تأکید و توبیخی در قرآن نازل نشده باشد. این آیه نیز شبیه نخستین آیه تدبّر یعنی، آیه 29 سوره مبارکه «ص»، بصورت کلّی و مطلق به «تدبّر آیات قرآن» تأکید می کنند. لکن دومین و سومین آیه تدبّر، یعنی آیه 68 المؤمنون و آیه 82 النّساء، موضوع و متعلَق تدبّر را تا حدودی مشخص و معیین نموده بودند.

اکنون سؤال این است که؛ موضوع آیه ی تدبّر در سوره محمد صلی الله علیه و آله پیرامون چیست؟ آیا از جهت موضوع، بین این سوره با سوره های قبل که در آنها آیه تدبّر بود، ارتباطی وجود دارد؟ آیا موضوع مشترکی در این چهار سوره وجود دارد که در آنها آیه تدبّر نازل شده است؟ آیا موضوع و مخاطب این سوره با سورهای قبل یکی است؟ آیا فقط همین چهار سوره باید تدبّر بشود؛ یا همه سوره های قرآن قابل تدبّرند؟ آیا تدبّر قرآن فقط مربوط به مخاطبانِ زمان نزول قرآن بوده یا اکنون نیز این دستور اعتبار و ضرورت دارد؟ آیا فقط پیرامون یک موضوع خاص آیه تدبّر تکرار شد یا پیرامون موضوعات متعدد دستور به تدبّر نازل شد؟ آیا تکرار این مسئله بخاطر اهمّیت آن است؟ چرا این موضوع اینقدر تکرار شده است؛ دلیل تکرارش چیست؟

چرا موضوع تدبّر قرآن در بین مسائل اسلامی کمتر مطرح شده است؟ آیا بین تدبّر قرآن و مهجوریت قرآن رابطه ای وجود دارد؟ آیا نسبت به تدبّر قرآن غفلت و کوتاهی صورت گرفته است؟ آیا بین تدبّر قرآن و وضعیّت فعلی جهان اسلام و مسلمانان رابطه و نسبتی وجود دارد؟ وظیفه و رسالت ما در قبال تدبّر قرآن چیست؟ آیا تدبّر قرآن تأثیری در نگرش مردم و مسئولین نظام اسلامی دارد؟ آیا تدبّر قرآن قابلیّت طرح در مجامع علمی ایران و جهان اسلام را دارد؟ و ده ها سؤال مرتبط دیگر که امیدواریم بتوان پاسخ در خوری برای آنان یافت.

تدبّر کل سوره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيم

دو جريان سياسي در مقابل هم

1) جريان مسدود کنندگان راه خدا

الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ 1

«كسانىكه كفر ورزيدند و (مردم را) از راه خدا بازداشتند، (خدا) اعمالشان را تباه گردانيد.»

اگرچه این سوره به نام مقدس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مزین است؛ لکن از آیه نخست با کلیدواژه «کافران»، «سدکنندگان راه خدا» و «أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ» [که در سوره های قبل تا حدودی با ترجمه اختصاصی آنها در فرهنگ قرآنی آشنا شدیم؛] به جریان خاصی از کسانی که در مقابل اسلام و رسالت جهانی پیامبر اسلام قرار داشتند اشاره می کند. یعنی جریان مسدودکنندگان راه خدا، که البتّه اعمالشان نیز به همین دلیل ضایع و تباه می گردد. این آیه تقریباً شبیه آیه 167 سوره مبارکه النّساء است⁽¹⁾

به راستی چرا سوره ای که به نام مقدس پیامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله مزین است، با چنین آیه ای آغاز شد؟ چرا با آیات بشارت و رحمت و اخلاق و ... آغاز نشد؟ اساساً به چه مناسبت و به حسب کدام آیه و کدام مطلب نام این سوره به اسم مبارک پیامبر عزیز اسلام نامگذاری شده است؟ چرا این سوره از ابتدا به موضوع کافرشدگان و مسدود کنندگان راه خدا اشاره نمود؟ آیا می خواهد مطابق شیوه قرآن در سوره های مکّی، ابتدا طاغوت های مقابل پیغمبر اسلام را معرفی کند؟ چه کساني کافر شدند و به چه چیزی کافر شدند؟ آیا به خدا کافر شدند یا به رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله کافر شدند؟ مگر رسالت پیامبر اسلام چیست؟ چرا و چگونه راه خدا را سدّ نمودند؟ منظور از راه خدا چیست؟ آیا منظور همان راه ولایت و «اولی الامر منکم» است که در سوره های قبل اثبات شد؟ مگر اينها دارای عمل صالح بودند که اعمالشان تباه شد؟ اینها که کافر هستند، پس کدام عمل آنها تباه شد؟ آیا اوّل مسلمان بودند و بعد کافر شدند؟ آیا این آیه با آیه 137 سوره النّساء که فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا» (النّساء، 137) از نظر مصداق ارتباط دارد؟ آیا مصادیق این دو آیه یکی هستند یا با هم متفاوت اند؟

با توجه به اینکه این جریان در سوره های قبل به صورت دقیق و کامل معرفی شدند، پس چرا مجدداً این سوره از ابتدا با معرفی این جریان آغاز می شود؟ آیا

«صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» يکي از کلیدواژه هایی است که به عنوان سرخط موضوعات اصلي برای تدبّر آیات محکمات در کل قرآن باید دنبال شود؟ در سوره النّساء از آیه 154 تا 160 یهودیان را به عنوان سردمدار جریان کافران و «سدّ کنندگان راه خدا» معرفی نمود و در آیه 160 فرمود: «فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً» «و به خاطر ستمى كه يهوديان روا داشتند و به خاطر آن كه دائماً مردم را از راه خدا باز مىداشتند، ما چيزهاى پاك و دلپسندى را كه قبلًا برايشان حلال بود، بر آنان حرام كرديم.» در آیه 157 همان سوره نیز علّت و نشانه «صدّ السبیل» یهودیان را ادعای آنان در به قتل رساندن حضرت عیسی علیه السلام بیان نمود. یعنی مصداق واقعی «صَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ»، این است که آنها مدعی کشتن حضرت عیسی علیه السلام شدند. [نکته بسیار دقیق و مهمی در آیه 157 وجود دارد که باید به فصل قبل رجوع شود.] اکنون این کافرانِ زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله کدام راه خدا را؛ و چگونه آن را سدّ می کنند؟ آیا قصد مانع تراشی برای معرفی «اولی الامر منکم» برای آینده بعد از پیامبر اسلام را دارند؟ آیا در اینجا نیز بحث شهادت برخی اولیای الهی مطرح است؟ نقش یهودیان در این میان چیست؟

«الَّذِينَ كَفَرُوا» «کسانی که کافر شدند،» «أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ» «اعمالشان را ضایع و تباه گردانید،» خُب، فاعل «اَضَلَّ» کیست و چه کسی اعمال آنها را ضایع نمود؟ آیا خداوند اعمال آنها را ضایع نمود؟ یا عمل خودشان، یعنی کافر شدنشان و اینکه راه خدا را مسدود کردند باعث شد که اعمالشان ضایع بشود؟ آیا اینها داراي عمل صالح بودند؟ آیا عمل و عبادت زيادي داشتند، لکن چون راه خدا را مسدود نمودند، و «صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّه» کردند، اعمالشات تباه شد؟ [چون اگر عمل نداشته باشند، احباط عمل يا تباه شدن و از بين رفتن عمل معنا ندارد. يعني بايد عمل صالح وجود داشته باشد که بگوئيم آن عمل احباط شد. باید چشمی وجود داشته باشد تا بگوئیم کور شد، لذا به دیوار نمی توان گفت کور!]

شبیه این مطلب در سوره النّساء به صورت آشکارتر و دقیق تر در خصوص منافقین بیان شد؛ مثلاً در آیه 88 فرمود: «فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَ اللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا» النساء، 88 «چرا شما دربارهى منافقین دو دسته شدهايد؟ خداوند آنان را به خاطر اعمالشان، سرنگون كرده! آيا مىخواهيد كسانى را كه خدا گمراه كرده، به راه آوريد؟ (مگر

نمىدانيد) هر كه را خداوند گمراه كند، هرگز راهى براى نجاتش نخواهى يافت؟»

اکنون در آیه اوّل سوره محمد صلی الله علیه و آله نیز فاعل در «أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ»، کیست که باعث ضایع شدن اعمال نیک آنها شده است؛ خدا یا اعمال بد خودشان؟ به هرجهت در ادامه آیه و در مقابلِ اين جريان، جريانِ مؤمنينِ داراي ولايت و جريان «ايمان آورندگان به مانُزل» معرفی می شوند:

2) جريان ايمان آورندگان به «مانُزِل»

وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ كَفَّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَ أَصْلَحَ بالَهُمْ2

«و كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده و به آنچه که بر محمّد نازل شده [كه آن حقي از جانب پروردگارشان است]، ايمان آوردهاند، خداوند بدىهاى آنان را پوشانده و كارشان را به سامان رسانده است.»

در این آیه به دو مرحله یا دو سطح از ایمان اشاره نمود. یک مرحله: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ» «کسانی ایمان آودند و عمل صالح انجام دادند.» و در مرتبه دیگر، «آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ» «و ایمان آوردند به آنچه که بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شد، که البته آنچه که بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شد، او همان حقّ از سوی پروردگارشان است.» تفاوت این دو مرحله از ایمان چیست؟ ایمان اوّل، ایمان به چیست؟ و ایمان دوم، ایمان به چیست؟ یعنی منظور از ایمان به «ما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ» که همان حقّ است، چیست و چرا دو نوع و دو مرحله از ایمان را بیان فرمود؟ به طور مشخص اينها چه کساني اند که به «ما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّد» ايمان آورده اند؟ «ما نُزِّلَ علی محمّد» و «حقّ» چيست؟ آيا منظور ظاهر قرآن است؟ يا منظور محتوا، پيام و رسالت قرآن است؟ اینها چگونه اموراتشان اصلاح می شود؟ مي دانيم که اين سوره در اواسط هجرت و در مدينه نازل شد.⁽¹⁾آيا منظور اين است که اصحاب پيامبر با تشکيل حکومت اسلامي در مدينه اموراتشان و مشکلاتشان اصلاح شد؟ يا منظور تنها اصلاح امور در قيامت و در زندگي بعد از مرگ است؟ پس چرا هم اکنون بعد از 1400 سال که از اسلام مي گذرد امورات مسلمانان اصلاح نشده و اینقدر اختلاف و دشمنی وجود دارد؟

شبیه این نکته در سوره النّساء، در آیات 60 و 61 با واژة «ما أَنْزَلَ اللَّهُ» و «ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ» نیز آمده بود. آیات 62 و 70 تا 73 سوره المؤمنون نیز به واژه «حقّ» و اینکه برخی

نسبت به «حقّ» کراهت دارند، اشاره نمود. در فصل قبل اشاره شد که، آيه 3 سوره الاعراف و آیات 29 تا 32 سوره الاحقاف نیز بیان می دارد که آنچه بر محمد صلی الله علیه و آله نازل شد، يعني «مانُزِل قرآن» همان ولايت، حق، صراط مستقیم و مسئله اولیاء الهی است. به هرجهت منظور از «آمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ» در اینجا چیست؟

مثال و دلیل برای این دو جريان

«ذلِكَ بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا اتَّبَعُوا الْباطِلَ وَ أَنَّ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّبَعُوا الْحَقَّ مِنْ رَبِّهِمْ كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثالَهُمْ»3

«ذلک» يعني، اين نتيجه تباهيِ اَعمال، براي آن جرياني که کافر شدند و «صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّه» کردند، و همچنين اين نتيجه پوشيده و بخشيده شدن «سَيِّئات» و گناهان و اصلاح امور براي مؤمنين، اينها بخاطر اين است که: «كسانى كه كفر ورزيدند، از باطل پيروى كردند و كسانى كه ايمان آوردند، از همان حقّى كه از طرف پروردگارشان نازل شد، پيروى نمودند. اين گونه خداوند براى مردم، مثالِ حالشان را بيان مىكند.» اين آيه، در مقام تمثيل، جريان مؤمنين و جريان کافران را به صورت حق و باطل در مقابل هم تعريف مي کند. کافران تبعيت از باطل مي کنند و مؤمنين تبعيت از حقّ مي کنند. امّا حقّ چيست و باطل کدام است؟ آیا حقّ، «مانُزل قرآن» و همان ولايت⁽¹⁾

وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرينَ(الاحقاف، 29)

قالُوا يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَريقٍ مُسْتَقيمٍ(الاحقاف، 30)

يا قَوْمَنا أَجيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَ آمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَ يُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَليمٍ(الاحقاف، 31)

وَ مَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ في ضَلالٍ مُبينٍ(الاحقاف،32)

دستورالعمل نظامي، خط جهاد و شهادت

«فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقابِ حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ذلِكَ وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ»4

«پس هرگاه (در ميدان جنگ) با كسانى كه كافر شدند (و پيروي از باطل نمودند،) روبرو شديد، گردنهايشان را بزنيد تا آنان را از پا درآوريد (و چون اسير شدند)، پس آنان را سخت ببنديد (تا فرار نكنند) سپس، يا بر آنان منّت نهيد (و آزادشان كنيد) و

يا با گرفتن فديه و عِوض، رهايشان كنيد تا جنگ، بار سنگين خود را بر زمين نهد. اين (دستور خداست؛) و اگر خداوند اراده مىكرد، (از طريق دیگری) از كفّار انتقام مىگرفت، ولى او مي خواهد برخى از شما را به وسيله برخى ديگر بيازمايد و كسانى كه در راه خدا كشته شدند، هرگز خداوند اعمالشان را از بين نمىبرد.»

اين آيه بيانگر سنّت الهي است که، خداوند مردم را به وسيله يکديگر امتحان و آزمايش مي کند. درواقع، تکليف اين دو جريان نيز با هم روشن شد. يعنى در صحنه جنگ و رويارويي، افرادي که در آيه قبل معرفي شدند، (کساني که از باطل پيروي نمودند،) اگر در برابر شما ايستادند و قصد جنگ با شما را داشتند، بايد با قاطعيّت و صلابت با آنان بجنگيد و آنان را بكشيد و پس از غلبه كامل و اطمينان از درهم شكسته شدن قواى دشمن، از آنان اسير بگيريد و پس از پايان جنگ، هرگونه كه پیامبر یا امام و «اولی الامر منکم» مصلحت بداند، در قبال گرفتن عوض يا بدون آن، اسيران را آزاد كنيد.

آیا قرار است بین این دو جریان در آینده جنگی صورت بگیرد؟ چه زمانی این جنگ صورت می گیرد؟ چه زمانی به این آیه عمل می شود؟ این آیه مربوط به چه زمانی است؟ آیا در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله چنین جنگی صورت گرفته یا بعداً محقق خواهد شد؟ آیا این آیه ارتباطی با جنگ خیبر دارد؟ آیا این آیه امثال جنگ جمل و خوارج و صفین و ... را پیشگویی می کند؟ نکند طوفان الاقصی را می گوید؟!! پس این جریان باید دقیق شناخته شود تا بتوان چنین برخوردی با آن نمود؛ اینها دقیقاً چه کسانی اند؟

خط سرخ شهادت

«سَيَهْدِيهِمْ وَ يُصْلِحُ بالَهُمْ» 5

«خداوند، به زودى آنان (که با کافر شده ها و سدّ کنندگان راه خدا مجاهده نمودند) را هدايت مىكند و اموراتشان را نيكو و اصلاح مىگرداند.»

منظور از اصلاحِ «بال» و اصلاحِ امور چيست؟ آيا به حکومت و پيروزي در زندگي همين دنيا مي رسند؟ آيا اين هدايت و اصلاح امور، در آينده نزديک براي افرادِ مؤمنِ به «حقّ» و مؤمنِ به «مانُزِل» بر محمد صلی الله علیه و آله محقق و انجام خواهد شد؟ آري، بلکه:

«وَ يُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ» 6

«و آنان را به بهشتى وارد مىکند كه قبلاً براى آنان توصيف نموده بود و آن را به آنها شناسانده بود؛ و قبلاً نشانشان داده بود.»

مکتب شهيد سليماني

«ما ابتدا شهيد مي شويم و سپس کشته مي شويم. ابتدا به شهود مي رسيم و بعد کشته مي شويم؛ شايد يک ماه بعد، شايد ده سال بعد. مهم رسيدن به شهود و شهادت، قبل از کشته شدن است.»⁽¹⁾

اين جمله ی کوتاه از شهيد حاج قاسم سليماني، زيباترين و گوياترين تفسير و تدبّر براي اين آيه شريفه است. حرف را تمام و جايي براي تفسير باقی نگذاشته است. حقيقتاً او و همه شهداي انقلاب و دفاع مقدّس و شهدای جبهه مقاومت، به چنين مقامي رسيده بودند که شهادت را طلب مي کردند و براي رسيدن به آن مجاهدت مي کردند و اشک مي ريختند و از خداوند شهادت را درخواست مي کردند. آنها معناي اين آيه را به خوبی فهميده اند. گويا بهشت و همه مقامات بهشتي را با تمام جزئيات ديده بودند؛ چنانکه یاران حضرت سیدالشهداء علیه السلام نیز دیده بودند. اين ويژگي مکتب شهداي راه حقّ است.

مکتب سبز مقاومت

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ يَنْصُرْكُمْ وَ يُثَبِّتْ أَقْدامَكُمْ»7

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! اگر خدا را يارى كنيد، او نيز شما را يارى مىكند و گامهايتان را استوار مىسازد.»

نصرت الهي به چيست؟ چگونه می توان خدا را ياري نمود! خداوند که نيازي به کمک ندارد؛ پس ياري خداوند به چیست؟ آیا اگر پیامبر خدا، وليّ خدا و «اولی الامر منکم» را یاری کنیم در واقع خدا را نصرت و یاری نموده ایم؟ خداوند چگونه و در چه امری قدم های مؤمنین را ثابت می کند؟

فرجام بي ولايتي

«وَ الَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ»8

«و كسانى كه كفر ورزيدند، پس بد به حالشان باد و اعمالشان نابود گرديد.»

خُب، چرا اعمالشان باطل شد؟ مگر اينها مؤمن بودند و عمل صالح داشتند که اعمالشان ضایع و باطل شد؟

ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَرِهُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ 9

آري! «اين (بد عاقبتي و اين نابودي عمل) به خاطر آن است که: اينها نسبت به «ما أَنْزَلَ اللَّهُ» اکراه داشتند، پس (خداوند) كارهايشان را تباه و بى ارزش نمود.»

پس اين سرنوشتِ شوم، به اين دليل است که آنها نسبت به آنچه که نازل شده

بود، اِکراه داشتند. امّا، مگر چه چيزی نازل شد؟ «ما أَنْزَلَ اللَّهُ» چیست و چرا اینها نسبت به آن کراهت دارند؟ قطعاً اکراه و مخالفت آنها، نسبت به فروعات و جزئيات و عباداتي که در قرآن نازل شد و در ادیان قبل نیز شبیه آن، نازل شده بود، که نیست؟ پس اینها نسبت به چه چیزی اکراه دارند؟ آیا غیر از این است که آنها فقط نسبت به يک امر اکراه و مخالفت داشتند و آن مسئله ی معرفي حضرت علي علیه السلام و جريان ولايت به عنوان وليّ امر و «اولی الامر منکم» بعد از پیامبر بود؟ آیا منظورِ این آیات همین مسئله است؛ یا آنها نسبت به احکام و فروعات اسلام کراهت داشتند؟ پس همانگونه که در تدبّر سوره های قبل نیز اشاره شد، یکی از کلیدواژه های مهم و اصلی برای شناسایی آیات محکمات و آیات قابل تدبّر، واژه «ما أَنْزَلَ اللَّهُ» است. با تحقیق و بررسی این واژه در تمام سوره های قرآن، خصوصاً بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها، به نکات بسیار زیبا و دقیقی در خصوص «علیِّ حکیم علیه السلام » که همان «ذکر» خودمان است، دست می یابیم.

مهم ترین جنبه اعجاز قرآن

در تدبّر سوره النّساء اشاره شد که اصلی ترین و مهمترین جنبه اعجاز قرآن این است که؛ موضوع اصلی قرآن که همان «جریان ولایت و مسائل پیرامون آن» است، به گونه ای در میان موضوعات فرعی (آیات متشابهات) قرار گرفته که همانند نخ تسبیح، اتصال و ارتباط بین دیگر آیات را برقرار می کند. و علاوه بر آن، قرآن را از تحریف دشمنان مصون می دارد. موضوع اصلی قرآن، پیشگویی حوادث و اتفاقات سیاسی مهمی است که بعد از نزول قرآن، تا پایان زندگی بشر در این کره خاکی به وقوع خواهد پیوست. امیرالمؤمنین علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه از آن به «نور مقتدی به» و «علم ما یأتی» تعبیر نمود. درواقع این جنبه از قرآن است که؛ بشر به هیچ وجه، حتّی با استفاده از علم و دانش و هوش مصنوعی و ... نمی تواند مانند آن را بیاورد.⁽¹⁾آیات قبل به ابعادی از موضوع اصلی قرآن اشاره نمود، در ادامه، وارد برخی موضوعات فرعی می شود تا همین امر محقق شود و آیات محکمات بین آیات متشابهات، پیچیده و اعجازگونه بیان شود:

موضوعات فرعی (آیه متشابه)

أَ فَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ لِلْكافِرِينَ أَمْثالُها 10

«پس آيا در زمين سير نكردند، تا بنگرند سرانجام كسانى كه قبل از آنان بودند چگونه شد؟ خداوند آنان را هلاك كرد و براى اين كافران نيز همانند آن كيفرها خواهد بود.»

این آیه اگرچه در ظاهر به عنوان یک موضوع فرعی و «تصدیق بین یدیه» مطرح است لکن بی ارتباط با موضوع اصلی سوره نیست. درواقع به شرنوشت و عاقبت شوم کسانی اشاره می کند که در مقابل پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می ایستند و راه خدا را سدّ می کنند. البتّه این شومی و بدعاقبتی بخاطر این است که:

ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْكافِرِينَ لا مَوْلى لَهُمْ 11

«اين (كيفرِ كافران) به خاطر آن است كه خداوند، مولی كسانى است كه ايمان آوردهاند و همانا كافران مولا ندارند.»

امّا آیا فقط خداوند به تنهایی مولای مؤمنین است یا پیامبر اسلام و «اولی الامر منکم» نیز ولیّ و مولای مؤمنین است؟ چون این موضوع در آیه 55 المائده و 59 النّساء و ... تصریح می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله و مؤمنینِ دارای ولایت علیهم السلام نیز ولیِّ شمایند.

بهشت برای مؤمنین و زندگی نقد دنیا برای کافران (آیه متشابه)

إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَ النَّارُ مَثْوىً لَهُمْ 12

«همانا خداوند كسانى را كه ايمان آورده و كارهاى شايسته انجام دادهاند، به باغهايى (از بهشت) كه نهرها از زير (درختان) آن جارى است داخل مىكند. و كسانى كه كفر ورزيدند (از زندگى دنيا) تمتّع و لذّت مىبرند و همانند چهارپايان مىخورند و (سرانجام،) آتش جايگاه آنهاست.»

پس وعده بهشت برای مؤمنین است و وعده نقدِ زندگی دنیایی و حیوانی برای کافران. امّا چرا به مؤمنین وعده نسیه بهشت را می دهد ولی به کافران وعده نقدِ برخورداری از زندگی همین دنیا را می دهد؟ اساساً جهنم و عذاب چرا؟ پاسخ این سؤال به بحث مهم و بنیادی «فلسفه و هدف خلقت» بر می گردد؛ که در تدبّر آیات ابتدای سوره «هل اتی» (الانسان، دهر) بحث خواهد شد. همچنین شبیه این آیه، در سوره مبارکه هود، آیه 15 نیز آمده است.

اخراج کنندگان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از مکه (آیه متشابه)

وَ كَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ 13

«و چه بسيار (مردم) شهرها كه از (مردم) شهرى كه تو را بيرون كردند، نيرومندتر

بودند، ما آنان را هلاك كرديم و براى آنان هيچ ياورى نبود.»

آیات محکمات و کلیدواژه «بیّنه»

أَ فَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ 14

«پس آيا كسى كه بر (بیّنه ای) دليل روشنى از طرف پروردگارش است، همچون كسى است كه بدى كردارش در نظرش آراسته شده و از هوسهايش پيروى كرده است؟»

این آیات کمی به مصادیق نزدیک می شود، در سوره مبارکه الاعراف به رابطه بین «ذکر» با «آیات» و «بیّنه» اشاره نمود.⁽¹⁾در آنجا «ناقه شترِ» قوم صالح را به عنوان مصداق «بیّنه» معرفی نمود؛ امّا مصداق مشخص این دو جریان، در این سوره چه افرادی است؟ کسانی که بر دلیل و «بیّنه» از سوی پروردگارشان هستند چه کسانی اند؟ و جریانی که بدی اعمالشان (اعمال بدشان) برایشان زینت داده شد؛ و از هواهای خود پیروی نمودند چه افرادی اند؟ منظور از «اَهواءَهُم» (هواهای آنها) چیست؟ آیا منظور هوای نفس است یا منظور پیروی از طاغوت است؟ آیا اینها مصداق دارد یا آیه در مقام بیان کلیات است؟ آیا منظور از کسی که بر «بیّنه» است، فقط شخص پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله است یا منظور مؤمنین دارای ولایت است؟ پاسخ در آیه بعد است:

جریان متّقین و نعمت های بهشتی، در مقابل جریان دوزخی

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَ أَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَ أَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَ أَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَ لَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَ سُقُوا ماءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ 15

«وصف بهشتى كه متّقون به آن وعده داده شدهاند، (چنين است:) در آن نهرهايى است از آبى كه بدبو شدنى نيست و نهرهايى از شير كه مزه آن دگرگونى ندارد و نهرهايى از شراب كه براى نوشندگان لذّتبخش است و نهرهايى از عسل مصفّا و ناب. و براى آنان در آنجا هرگونه ميوهاى موجود است و نيز آمرزشى از طرف پروردگارشان. (آيا اينان) همانند كسانى هستند كه در آتش جاودانهاند و آبى جوشان، نوشانده مىشوند، كه اندرونشان را متلاشى مىكند.»

ارتباط «آن کسی که بر بیّنه است،» با «متّقین» چیست؟ آیا «متّقین» مصداق «مَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ» است. به راستی چرا این دو جریان، یعنی جریان متّقین و جریان خالدین در دوزخ را در مقابل هم قرار داد؟ آیا این دو جریان دارای مصداق مشخصی است؟ آیا پیامبر اسلام مصادیق این دو جریان را می شناخت؟ لازم به ذکر است که این دو جریان، از نخستین سوره های قرآن، یعنی از سوره العلق و القلم (اوّلین و دومین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن)، با کلیدواژه های متّقین در مقابل جریان طاغین، مجرمین و ظالمین معرفی شدند. - این موضوع برای یک پژوهش جامع، جذّاب و کاربردی است.- در ادامه، به صورت ملموس و جزئی، وارد مصداق شناسی افراد این جریان می شود:

مصادیق موضوع اصلی

وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ ما ذا قالَ آنِفاً أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ 16

«و برخی از آنان، كسانى اند كه به تو گوش مىسپارند، امّا همين كه از نزد تو بيرون می روند، به صاحبان علم گويند: او هم اكنون چه گفت!؟ آنان كسانى اند كه خداوند بر دلهايشان مُهر نهاده و از هواهایشان پيروى كردهاند.»

پس به این ترتیب باید پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله گروه کافران و سدّ کنندگان راه خدا و خالدین در دوزخ را بشناسد؟ «وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ» اینها چه افرادی اند که برخی از آنان نزد پیامبر می آمدند و به سخنان حضرت گوش می دادند؟ «اوتوا العلم» چه کسانی اند؟ «ماذا قالَ آنفاً» یعنی چه؟ اینها چرا نزد «اوتوا العلم» می رفتند؟ چرا از آنها با تعجب و تمسخر سؤال می کردند که؛ «ما ذا قالَ آنفاً» «او چه گفته!!»؟ مگر سخن پیامبر اسلام در چه موضوعی بود؟ کدام سخن پیامبر را گوش می کردند و سپس نزد صاحبان علم می رفتند و با تعجب و تمسخر می گفتند: او چه گفته!؟ چرا خداوند آنان را تهدید نمود و فرمود: «أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ» چرا خداوند بر قلب های آنان مهر زده؟ مگر اینها چند نفرند و چه کردند؟ «اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ» یعنی چه؟ هواهای آنها چیست که آنها از هواهای خود پیروی کردند؟ آیا منظور هوای نفس است یا منظور طاغوت است؟ طاغوتشان کیست؟ آیا اینها برخی افراد به ظاهر مسلمانند که از یهودیان پیروی کردند؟ آیا نزد مؤمنین دارای ولایت و «اولی الامر منکم» به عنوان صاحبان علم می رفتند و با تمسخر و تعجّب می پرسیدند: «پیامبر خدا در مورد شما

چه گفته!؟» آیا اهواء و طاغوت آنان همان یهودیان بودند که در سوره النّساء به عنوان حمایت کنندگان از «جبت» و «طاغوت» معرفی شدند؟ آیا اینها ارتباطی با «جبت و طاغوت» دارند؟ بالاخره اینها چه کسانی اند که نزد پیامبر می آمدند و سخنان وی را گوش می کردند و سپس چنین عکس العملی نسبت به فرمایشات حضرت نشان می دادند؟ مگر موضوع سخن پیامبر چه بود که آنها چنین برخورد می نمودند؟

موضوع اصلی، بین موضوعات فرعی (آیه متشابه)

وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ 17

«و كسانى كه هدايت يافتهاند، هدايتشان را بيفزايد و روح پرهيزگارى به آنان عطا كند.»

نکته: این آیه شبیه آیه 2 است. هدایت اول چیست و هدایت دوم کدام است؟ چه کسی هدایت آنها را بیفزاید؟ آیا خداوند فاعل «زادَهُم» است یا همان هدایت اول خودش باعث می شود که بر هدایت آنها افزوده شود؟ نکته بسیار زیبایی در راستای تبیین این موضوع در جلسه ششم کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، (نویدهای ایمان 1) آمده است. این مطلب را به پیمودن یک بیابان طولانی در شب تاریک آن هم فقط با یک شمع یا یک چراغ کوچک مثال زده و می فرماید: «آیا این چراغ کوچک جلوی شما را به اندازه یک قدم روشن می کند یا نه؟ خُب، شما یک قدم جلو بروید، او یک قدم دیگر را برایتان روشن می کند. باز قدم بعدی تا آخر.» - مثال دقیقی است که این آیه را به خوبی توضیح و تبیین می کند؛ مراجعه شود.-

همچنین فاعل «آتاهم» کیست؟ آیا خداوند به آنها که هدایت یافته اند تقوایشان را می دهد؟ یا اینکه تقوا، به آنها چیزی چون سعادتمندی و ... را می بخشد؟ اگر تقوای آنها به آنها چنین چیزی را می بخشد، پس آیا تقوای آنها باعث افزایش هدایت آنها نیز می شود؟ این آیه خیلی ظریف و دقیق و زیباست. آیا مقصود آیه این است که؛ هرکه هدایت بشود، با تقوا هم می شود و تقوای او هدایتش را زیادتر می کند؟ آیا این قانون و قائده درست است که هرکه هدایت بشود، با تقوا هم می شود و هرکه با تقوا بشود هدایتش زیادتر می شود؟ آیا مقصود آیه این است؟ یا اینکه منظور این است که هرکه هدایت شد، خدا هدایتش را می افزاید و خدا به او، تقوای او را می دهد؟ منظور از تقوی چیست؟ آیا منظور همان حقیقتی است که در خطبه غدیر خم و در ذیل آیه 18 سوره الحشر اشاره شد؟⁽¹⁾

علائم و نشانه های نزدیک شدن قیامت

فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ 18

«پس آيا قيامت را انتظار دارند، كه ناگهان به سراغشان آيد، درحالى كه نشانههاى آن آمده است؟ پس آنگاه كه به سراغشان آيد، متذكّر شدن آنان چه سودى برايشان خواهد داشت؟!»⁽¹⁾

شرایط و نشانه های قیامت چیست؟ آیا نزول قرآن و آمدن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از شروط و نشانه های قیامت است؟ این آیه از متشابهات است و نیاز به تفسیر دارد. تنها با تدبّر و با تفکر کردن نمی توان به مقصود واقعی خداوند و جزئیات آیه پی برد. اگرچه کلیّات آن قابل فهم و قابل تدبّر است. یعنی، در این حدّ می توان فهمید که با آمدن پیامبر خاتم، به مرحله پایانی خلقت بشر در کره خاکی نزدیک شده ایم؛ امّا اینکه قیامت دقیقاً چه زمانی است و کیفیت آن چگونه است، اینها با تدبّر فهمیده نمی شوند. ساختار این دو آیه به گونه ای است که جز با تفسیر اهل بیت علیه السلام جزئیات آن کامل و دقیق فهمیده نمی شود. در صورتی که خداوند می توانست به جای ضمیرهای متعدد، از اسامی و کلمات واضح تری استفاده کند که جمله اینقدر پیچیده نشود. پس گویا مقصود خداوند، بیان متشابهات است، تا محکمات دقیقاً در بین آنها قرار بگیرد و از تحریف مصون بماند.

موضوع فرعی، (آیه متشابه)

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَ مَثْواكُمْ19

«پس بدان كه هيچ معبودى جز اللّه نيست و براى گناه خود و براى مردان و زنان با ايمان استغفار كن و خداوند، رفت و آمد و آرميدن شما را مىداند (و به تمام حالات شما آگاه است).»

«ذنب» پیامبر چیست که باید برای آن طلب استغفار کند؟ پیامبر صلی الله علیه و آله باید برای کدام مؤمنین و مؤمنات طلب استغفار کند؟ آیا منظور همه مؤمنین است؟ اینکه خداوند «رفت و آمد» شما را می داند یعنی چه؟ آیا منظور این است که خداوند به طور کلّی به همه انسانها علم دارد؛ یا منظور رفت و آمد خاصی مثل مرتد شدن و بازگشت به گذشته است؟ به هرجهت گویا این آیه نیز جزء آیات متشابهات است و نیاز به تفسیر ائمه علیهم السلام دارد. چون با تفکر کردن و اندیشیدن، نمی توان مقصود اصلی و جزئیات این آیات را از قرآن فهمید.

ویژگی سوره محکمه

وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْ لا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَ ذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ 20

«و كسانى كه ايمان آوردهاند مىگويند: چرا سورهاى نازل نمىشود؟ پس هنگامى كه سورهاى «مُحكَمِه» نازل مىگردد كه در آن نامى از جنگ رفته است، بيماردلان را مىبينى كه به تو نگاه مىكنند مانند نگاه كردن كسى كه از (سكرات) مرگ بىهوش شده است، پس همان مرگ برايشان سزاوارتر است.»

کدام مؤمنین می گویند که چرا سوره ای نازل نمی شود؟ آنها به دنبال نزول چه سوره ای هستند؟ منتظرند تا سوره در مورد چه چیزی نازل بشود؟ آیا سوره محکمه، سوره ای است که برخی آیات آن پیرامون جهاد و قتال است؟ آیا ذکر قتال جزء آیات متشابهات و فرعی سوره محکمه است یا جزء آیات محکمه آن است؟ به هرجهت به طور مشخص منظور از سوره محکمه کدام سوره و چه نوع سوره ای است؟ آیا منظور، نزول همین سوره است که در آیه 4 به مسئله جهاد و قتال اشاره نمود؟ آیا مقصود، سوره مبارکه النّساء است که قبل از این نازل شد و در آن نیز به برخی آیات پیرامون قتال اشاره نمود؟ - زیباترین و دقیق ترین آیات تدبّری و آیات محکمات در خصوص ولایت و «اولی الامر منکم» در سوره النّساء نازل شد. ضمن اینکه آیات محکمات دقیقاً مابین آیاتی نازل شد که در خصوص جهاد و قتال بود.- آیا اینها منتظرند تا سوره ای با آیات محکمات نازل بشود و «اولی الامر منکم» را معرفی نماید و البته در آن، آیه جهاد هم باشد؟ یا به دنبال سوره ای هستند که فقط در مورد قتال و جهاد باشد؟ به هر جهت منظور از «وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْ لا نُزِّلَتْ سُورَةٌ» چیست؟ این مؤمنین، کدام مؤمنین اند؟ آیا اینها علاوه بر ایمان اوّل (ایمان و عمل صالح در آیه 2)، به «مانزل» بر پیغمبر که همان حقّ بود نیز ایمان آورده اند یا اینها به «ما نزل علی محمد» ایمان نیاورده اند؟ پس اینها کیستند و منتظر چه هستند و ایمانشان در چه حدّ است؟ سخن بر سر چه موضوعی است؟ اکنون گویا آیه بعد پاسخ می دهد که:

سوره محکمه، اطاعت و قول معروف

طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ 21

«طاعت و قول معروف، پس هنگامى كه امر قطعى شد اگر به خدا راست گويند، قطعاً برايشان بهتر است.»

اعجاز قرآن خیره کننده است! هماهنگی، ارتباط و پیوستگی موضوع اصلی در سوره های متعدد قرآن را بی نظیر است. در سوره النّساء (آیه 81)، دقیقاً قبل از آیه تدبّر فرمود: «وَ يَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَ اللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَ كَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا»(النساء، 81) «و می گویند: «طاعَةٌ» اطاعت! پس چون از نزد تو بيرون مىروند، گروهى از آنان در جلسات شبانه و بيتوتهها برخلاف گفتهى تو عمل مىكنند، ولى خداوند، آنچه را در اين جلسات مىگذرد، مىنويسد. پس از آنان اعراض و بر خداوند توكّل كن، و كافى است كه خداوند، پشتيبان باشد.» سپس در آیه بعد فرمود: «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً» 82 «چرا در قرآن تدّبر نمىكنند؟ درحالى كه اگر اين قرآن، از طرف غيرخدا بود قطعاً اختلافهاى بسيارى در آن مىيافتند.»

در اینجا نیز سخن بر سر «طاعَةٌ» و قول معروف است. امّا کدام طاعت و قول معروف؟ آیا سخن بر سر همان طاعه و قول معروفی است که در آیه 59 سوره النّساء نازل شد و فرمود: «اطیعوا الله و اطیعوا الرّسول و اولی الامر منکم»؟ آیا سخن بر سر همان «اطاعت و طاعت معروف» است که برخی از مردم با هم اختلاف نمودند و اختلافشان را نزد طاغوت بردند و تعدادی از آیات سوره النّساء به این مطلب اختصاص یافته بود؟

«فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ» «پس هنگامی که الامر محکم شد» یعنی چه؟ قرار است کدام امر محکم بشود؟ آیا قرار است مصداق «اولی الامر منکم» معرفی بشود؟ آیا اگر مصداقش معرفی شد، آن وقت «فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ» اگر آنها «به خداوند راست بگویند،» «لَكانَ خَيْراً لَهُمْ» «قطعاً این برایشان بهتر است»؟ آیا منظور این است؟ [جالب است که انتهای آیه 59 النّساء نیز فرمود: « ... ذلک خیر و احسنُ تأویلاً»]. اگر منظور آیه 21 این نیست، و اگر طبق برخی ترجمه ها منظور آیه فقط قتال است، پس چرا نفرمود «فَاذا عَزَمَ القتال»؟ چرا گفت: «فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ» پس منظور کدام امر است؟ «طاعه» و قول معروف چیست؟ آیا معروف تر و مهم تر از «اطیعوا الله و اطیعوا الرّسول و اولی الامر منکم» امر دیگری وجود دارد؟ آیا تمام مشکلات، اختلافات و نزاع ها از صدر اسلام تاکنون بر سر همین آیه و همین موضوع نبود؟ آیا چیزی معروف تر از این وجود دارد؟ اگر این نیست، پس چه چیزی و چه امر دیگری مدّ نظر است؟

روی گردانی از ولایت، فساد و قطع رحم

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ 22

«پس آیا اگر روى بگردانيد، جز اين از شما انتظار مىرود كه در زمين فساد كنيد و پيوندهاى خويشاوندى را قطع كنيد؟»

اگر از چه چیز روی بگردانند آن وقت جز فساد در زمین از آنان انتظار دیگری نمی رود؟ اگر منظور از «فَاِذا عَزَمَ الامر» در آیه قبل، جهاد باشد، آن وقت اینها چگونه با ترک جهاد، در زمین فساد می کنند؟ پس قطعاً منظور از «إِنْ تَوَلَّيْتُمْ» روگردانی از جهاد نیست، بلکه روگردانی از یک امر مهم تر و ضروری تر است که باعث فساد در زمین و قطع رحم می شود. خُب، روی گردانی از چه امری و چه موضوعی باعث فساد در زمین می شود؟ آیا جز روی گردانی از ولایت و «اولی الامر منکم» چیز دیگری باعث فساد و قطع رحم و شهادت ائمه علیهم السلام و اینهمه اختلاف و چند دستگی و ظلم و ستم و جنگ و جنایت و ... شده است؟ واقعاً روی گردانی و عدم پذیرش چه چیزی می تواند علّت فساد در زمین بشود؟ آیا روی گردانی از قتال باعث فساد در زمین و قطع رحم می شود!؟ «تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ» یعنی چه؟ مثلاً روی گردانی از کدام جنگ باعث قطع رحم می شود؟ آیا با جنگ کردن قطع رحم می شود یا با جنگ نکردن؟ دقیقاً منظور از قطع ارحام چیست و کدام ارحام مقصود است؟

در سوره مبارکه البقره، در معرفی این جریان، چنین فرمود: «الَّذينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ميثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ» (البقره، 27)

لعنت شده ها

«أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمى أَبْصارَهُمْ»23

«اينها كسانى اند كه خداوند لعنتشان نموده و (اينها) كر و کور و بي بصيرتند.»

چرا خداوند اینها را لعنت نمود؟ دقیقاً شبیه این آیه در سوره النّساء نیز آمده بود و همین جریان را لعنت نمود؛ که هماهنگی بین سوره های قرآن را به زیبایی نشان می دهد:

«أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ أُوتُوا نَصيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذينَ آمَنُوا سَبيلاً»(النّساء، 51) «أُولئِكَ الَّذينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ مَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصيراً» (النّساء، 52)

آیا جمله «أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ» یکی از کلیدواژهای اصلی برای معرفی جریان

مقابل «اولی الامر منکم» است؟ آیا این موضوع، مسیر مهمی برای تدبّر در قرآن نیست؟ آیا نباید در آیات محکمه ی همین سوره، خصوصاً چهار آیه قبل، تدبّر نمود؟ آیا اینها موضوع و عرصه تدبّر در قرآن نیستند؟ پس چرا بلافاصله می فرماید:

چهارمین و آخرین آیه تدبّر در قرآن

«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها» 24

«پس آيا در قرآن تدبّر نمىكنند؟ مگر بر دلهايشان قفلها خورده است؟!»

اینها در کدام بخش از قرآن باید تدبّر کنند؟ دقیقاً چه کسانی باید تدبّر کنند؟ آیا همین ملعونین و لعنت شده ها می بایست در قرآن تدبّر کنند؟ آیا باید تدبّر کنند تا متوجّه بی بصیرتی و فساد و رفتار سوء خودشان بشوند؟ آیا باید تدبّر کنند تا به جایگاه ولایت و «اولی الامر» خودشان پی ببرند؟ آیا باید تدبّر کنند تا متوجه عواقب وخیم مخالفت با «اولی الامر» خودشان بشوند؟

همانگونه که ملاحظه شد، دستور به تدبّر قرآن، در سوره النّساء در خصوص عدم اختلاف در قرآن بود. آیا هماهنگی و ارتباط دقیق و ظریف بین آیات محکمات در این دو سوره و سوره های دیگر، قابل تدبّر و اعجاب برانگیز نیست؟ آیا جز این است که یک موضوع مشخص و اصلی در این سوره ها تکرار و از زاویه های متعدد و از جوانب و جهات گوناگون مورد بررسی و تفصیل قرار گرفته؟ آیا تشخیصِ عدم اختلاف در قرآن جز با تدبّر معلوم می شود؟ پس منظور، عدم اختلاف در کجای قرآن است؟ منظور چه نوع اختلافی است؟ آیا منظور عدم اختلاف در آیات محکمات و موضوع اصلی قرآن نیست؟ تنها موضوعی که به طور مستمر در اغلب سوره های قرآن وجود دارد که دارای هماهنگی کامل است، همین موضوعی است که در همین چهار سوره، دقیقاً پیرامون و اطراف آیات تدبّر نازل شده است. در این چهار سوره ی قرآن، نظم و هماهنگی و پیوستگی موضوعی کاملاً مشهود و غیر قابل انکار است. هیچگونه ناهماهنگی، اختلاف و تناقضی بین آیات مرتبط با موضوع اصلی در سوره های متعدد دیده نمی شود. بلکه موضوع، کاملاً هماهنگ، پیوسته و تبیین و تکمیل کننده یکدیگر و موضوعی اساسی و زیربنایی است. لذا می توان گفت: موضوع و متعلق تدبّر، ولایت و قول معروفِ «اطاعت» در «اطیعوا الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم» است. درواقع مخاطبان قرآن و همه مردم عموماً و مخاطبان آیات تدبّر یعنی یهودیان، منافقان و سدّکنندگان راه ولایت، خصوصاً، برای چهارمین بار در این سوره،

با تأکید و توبیخ شدیدتری نسبت به تدبّر در قرآن مأمور شدند. امّا:

نقش شیطان بزرگ در ارتداد از دین

«إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى، الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَ أَمْلى لَهُمْ» 25

«همانا كسانى كه راه هدايت برايشان روشن شد ولي باز به آن پشت كردند و مرتد شدند، در واقع شيطان کارشان را برايشان آراسته و آنان را با آرزوهاى طولانى فريفته است.»

مصداق این آیه چه افرادی اند؟ چه کسانی مرتد شدند و به عقب بازگشت نمودند؟ «مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى» یعنی چه؟ منظور کدام هدایت است؟ مگر قبلاً به چه چیزی هدایت شدند که اکنون از آن مرتد شدند؟ ارتباط این آیه با آیه 22 چیست که فرمود: «فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَ تُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ»(محمد، 22) آیا منظور از ارتداد و بازگشت به گذشته در آیه 25 همان روی گردانی و بازگشت در آیه 22 نیست؟ و آیا روی گردانی در آیه 22 به معنای روی گردانی از «اطاعت» و «قول معروف» در آیه 21 نیست که در آیه 21 فرمود: «طاعَةٌ وَ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ»محمد، 21 و آیا منظور از ارتداد همان: «...وَ اللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَ مَثْواكُمْ»محمد، 19 نیست؟

«فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ»، آیا قرار است دستورِ به اطاعت از «اولی الامر منکم» در سوره های بعد مثل سوره المائده، استوار و محکم گردد؟ پس قطعاً این مسئله یکی از ابعاد موضوع اصلی قرآن است که می بایست در سوره های بعد تکلیفش روشن بشود. قبل از اين، يک بار در آيه 144 سوره آل عمران نيز به چنين موضوعي اشاره نمود: [سوره آل عمران هشتاد و نهمين سوره بر اساس سير نزول تدریجی سوره هاي قرآن است. این سوره قبل از سوره النّساء و همچنین قبل از سوره محمد صلی الله علیه و آله نازل شد.] «و محمّد صلی الله علیه و آله جز پيامبرى نيست كه پيش از او پيامبران ديگرى نیز آمدند و رفتند. پس آيا اگر او بميرد و يا كشته شود، شما به گذشته خود بر مىگرديد؟ و هر كس به عقب برگردد، پس هرگز هيچ ضررى به خداوند نمىزند و خداوند بزودى پاداش شاكران را خواهد داد.»

پيامبر عزیز اسلام صلی الله علیه و آله در روز غدير خُم همين آيه را تلاوت نمودند و در توضیح و تدبّر آن فرمودند: «معاشِرَ الناس! اُنذِرکُم اَنّي رسول اللهِ قَد خَلَت مِن قَبلِيِ الرُسُل،

أفَاِن مِتُّ اَو قُتِلتُ اِنقَلَبتُم عَلي اعقابکم؟ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً و سَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ.»

«اي گروه مردم! به شما هشدار مي دهم! من فرستاده خدا هستم که قبل از من نيز فرستادگاني آمده بودند. پس آيا اگر من بميرم يا کشته بشوم، شما دو باره به گذشته خود برمي گرديد؟! ولي بدانيد که هر کس به گذشته برگردد، هرگز هيچ ضرري به خدا نمي رساند و خداوند شاکران را پاداش مي دهد.»

سپس در ادامه فرمودند: «ألا و اِنَّ عليّاً موصوفٌ بالصبرِ و الشکر ثُمَّ مِن بَعدِهِ وُلدي مِن صُلبِه.» «آگاه باشيد که علي علیه السلام موصوف و توصيف شده به صبر و شکر است و بعد از علي علیه السلام فرزند من از صلب او به اين ويژگي توصيف شده است.»

همچنین بعد از این نیز در خصوص مرتد شدنِ برخي افرادِ به ظاهر مؤمن در آيه 54 سوره المائده می فرماید: «اى كسانى كه ايمان آوردهايد! هر كس از شما كه مرتد شود (و زیر ولايت يهوديان و مسيحياني که در آيه 51 نسبت به عدم پيروي از آنان هشدار داده ام برود، در این صورت هرگز به خدا ضرر نمىزنيد، زیرا:) خداوند در آينده قومى را خواهد آورد كه آنان را دوست مي دارد و آنان نيز خدا را دوست می دارند. آنان نسبت به مؤمنان نرم و فروتن اند و در برابر كافران سرسخت و قاطع اند، آنها در راه خدا جهاد مىكنند و از ملامت هيچ ملامتكنندهاى نمىهراسند. اين فضل خداست كه به هركه بخواهد (و شايسته ببيند) مىدهد و خداوند وسعتبخش بسيار داناست.»

و آیه بعد، دقیقاً آیه ولایت است: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» (المائده، 55) «ولىّ شما، تنها خداوند و پيامبرش و مؤمنانى هستند كه نماز را برپا مىدارند و درحال ركوع، زكات مىدهند.»

سوره المجادله نیز همین موضوعِ آیه ی 25 سوره محمد صلی الله علیه و آله را تکمیل و تببین می کند و در آیات 14 به بعد می فرماید: «کساني که زير ولايت يهود رفتند، شيطان بر آنان چيره و مسلط شده است، پس «ذکر الله» را از خاطرشان برده است. آنان حزب شيطانند. آگاه باشيد كه حزب شيطان همان زيانكارانند.»

به راستی چرا این سوره به نام مبارک پیامبر اسلام نامگذاری شد؟ به چه مناسبت این نام مقدس بر این سوره گذاشته شد؟ آیا هدف، معرفی دشمنان پیامبر اسلام و معرفی طاغوت های مقابل رسالت ایشان نیست؟ در آیه بعد مجدداً به موضوع ابتدای سوره بر می گردد و به زیبایی تمام آیات قبل را تبیین می کند:

کراهت نسبت به «ما اَنزَلَ الله»

«ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ، سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ»26

«اين (ارتداد و بازگشت به عقب و اينکه در دام شيطان بزرگ افتاده اند،) به خاطر آن است كه اينها به كسانى كه از «ما نَزَّلَ الله» «مانُزِلِ قرآن» ناخشنود بودند، گفتند: ما در بعضى امور از شما اطاعت خواهيم كرد، درحالى كه خداوند پنهان كارى آنان را مىداند.»

«ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا» اولاً ضمیر «هُم» و فاعل «قالوا» چه افرادی اند؟ و همچنین «الذین کرهوا ...» چه کسانی اند؟ یعنی چه کسانی، و به چه کسانی گفتند که ما در برخی امور از شما اطاعت می کنیم؟ اینها در کدام امور از آنها اطاعت می کنند؟ البتّه مفعول «قالوا» مشخص است، مفعول «قالوا» جمله «سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ» است. امّا ضمیر «کُم» به چه کسانی بر می گردد؟

می ببينيد که واژه «ما نَزَّلَ اللَّه» چقدر تأکيد و تکرار مي شود!؟ امّا مگر چه امری نازل شده بود که برخي نسبت به آن کراهت داشتند و از آن خوششان نمي آمد؟ چه کساني و چرا نسبت به «ما نَزَّلَ الله» کراهت داشتند؟و چه کساني به اينها می گفتند که ما در برخی امور از شما اطاعت مي کنيم؟ منظور کدام امور است؟ اينها در چه اموري مي خواهند از کساني که نسبت به «ما نَزَّلَ الله» کراهت دارند، پيروي کنند؟ آیا به طور دقیق مصداق این جملات مشخص و معلوم خواهد شد؟ آیا پیامبر اسلام آنان را به خوبی می شناخت؟ پس چرا قرآن آنان را شفاف و واضح، با نام و نشان معرفی نمی کند؟ چرا اینقدر مبهم و با ضمیر و کنایه و اشاره سخن می گوید؟ هدف چیست؟ «ما نَزَّلَ الله» چیست؟ چه چیزی نازل شده که اینقدر مهم است و برخی نسبت به آن کراهت دارند و باعث دو دستگی و انحرافِ جریانات سیاسی شده است؟ چرا واضح و شفاف نمی فرماید که «ما نَزَّلَ الله» چیست؟ در کجا و در کدام آیه و سوره این مسئله را روشن می کند؟ آیا تدبّر مربوط به همین «ما نَزَّلَ الله» است؟ آیا باید پیرامون همین مطلب در قرآن تدبّر بشود؟

البتّه آیه 3 سوره مبارکه الاعراف، خیلی قبل از این، «ولایت و اولیاء» را به عنوان مصداق «ما نَزَّلَ الله» معرفی نمود. و سوره المائده نیز بعد از این، از همان ابتدا و از آیه 3 تا انتهای سوره، این موضوع را در لابلای آیات متشابهات نازل و مصادیق آن

را معرفی می کند. خصوصاً آيه 41 سوره المائده اين مسئله را کاملاً توضيح مي دهد که يهوديان و برخي مسلماناني که با يهوديان حشر و نشر داشتند، و براي يهودیان جاسوسي مي کردند به دنبال تحریف کلام هستند. اینها منتظرند کلام در موضع خودش قرار بگیرد تا آن را تحریف کنند. در برخی آیات تصریح می کند که یک جریانی از مسلمانان و از یهودیان در خصوص تعيين جانشين براي پيامبراسلام صلی الله علیه و آله با نظر قرآن شديداً مخالف بودند و پيامبر نيز از همين امر دلهره و هراس داشتند. اين خوف و هراس از آيات ولايت و از آيه ابلاغ (67) در سوره المائده کاملاً مشهود است، که فعلاً از تفصیل و تحقیق آن صرف نظر می کنیم. لکن فرضیه ی این پژوهش اثبات شد که؛ تدبّر قرآن اوّلاً موضوع مشخص و معلومی دارد. ثانیاً این موضوع در اغلب سوره ها به صورت موضوع اصلی دنبال می شود. ثالثاً این موضوع، کاملاً هماهنگ، پیوسته، منسجم، مستمر، بدون ذرّه ای اختلاف، در حداقل نیمی از آیات قرآن، از جنبه های مختلف و با کلیدواژه های متعدد، طرح و تبیین شده است.

مردن با سیلی و پس گردنی (آیات متشابه)

فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ 27

«پس (حال آنان) چگونه خواهد بود، آنگاه كه فرشتگان جانشان را بازگيرند، در حالى كه به صورت و پشت آنان مىكوبند.»

ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَ كَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ 28

«اين (نوع جان دادن) به خاطر آن است كه آنان از آنچه خداوند را به خشم مىآورد، پيروى كرده و خشنودى خدا را خوش نداشتند، پس خداوند نيز اعمالشان را تباه كرد.»

این سیلی و پس گردنی در هنگام جان دادن، بخاطر این است که اینها پیروی کردند از خشم و سخط الهی و کراهت داشتند نسبت به بهشت (ولایت)، پس اعمالشان نابود شد. پس قطعاً اینها اهل نماز و روزه و مستحبات بودند؛ قطعاً اینها عمل صالح نیز داشتند که اکنون آن اعمال نیک، احباط شد و از بین رفت؟ اما منظور از «رِضْوانَهُ» چیست؟ آیا منظور رضایت الهی است؟ یا منظور رضوان و بهشت الهی است؟ خُب، مگر رضایت و بهشت و رضوان الهی چیست که اینها نسبت به آن کراهت دارند؟ مگر اینها احمق اند که از بهشت الهی کراهت دارند؟ آیا یعنی اینها دوست ندارند که وارد بهشت بشوند؟ پس منظور از «رِضْوانَهُ» چیست؟ آیا منظور، بهشت ولایت و بهشت اطاعت از «اولی الامر منکم» است؟ آیا بهشتی که با پیروی

از ولایت ایجاد می شود منظور است؟ به طور مشخص کراهت و کینه و دشمنی اینها به خاطر چیست و نسبت به کیست؟

تهديد به افشای این جریان

«أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ؟» 29

«آيا كسانى كه در دلهايشان بيمارى است، پنداشتهاند كه خداوند هيچ وقت كينهها و حسادتشان را آشكار نمي كند؟!»

«يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ» پس خدا! آیا کینه و دشمنی آنها آشکار می شود!؟ کينه آنها چیست و نسبت به چه چيزي يا نسبت به چه کسي کينه و حسادت دارند؟ آیا کينه و حسادت آنها آشکار مي شود و آنها به مردم معرفي می شوند؟ آیا چهره زشت و منافقانه آنها برملا مي شود؟ آيا مسلمانان از فتنه و نقشه شوم آن مطلع و آگاه مي شوند؟ (پس چرا کينه هايشان را در کوچه هاي مدينه بر سر حضرت زهراسلام الله عليها خالي کردند!) اینها کیستند؟ چه زمانی کینه و حسادت آنان افشا می شود؟

تهديد به افشاگري جدّي است

«وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ» 30

«و (اي پيامبر!) اگر ما بخواهيم آنان را به تو مىنمايانيم، آنگاه ايشان را به سيمايشان مىشناسى و در شيوه و آهنگ كلامشان نيز آنان را خواهى شناخت و خداوند (ظاهر و باطن) كارهايتان را مىداند.»

«وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ» «اگر ما بخواهیم آنها را به تو نشان می دهیم.» آیا پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله نیز آنان را نمي شناخت؟ آيا آنها در بين مسلمانان بودند؟ «فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ» «اگر ما بخواهیم آنها را به تو نشان می دهیم. تا تو آنان را به چهره بشناسی!» «وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ» «البتّه قطعاً آنان را از لحن کلامشان خواهی شناخت.» پس از نحوه سخن گفتنشان، آنها را خواهی شناخت. بالاخره مردم چی؟ آيا خداوند، آنها را به مردم نیز معرفي مي کند؟ «وَ اللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ» یعنی چه؟ ضمیر «کُم» به چه کسانی برمی گردد؟ خداوند اعمال چه کسانی را می داند؟ مگر اعمال آنها چگونه است؟ آیا این جریان در بین مردم نفوذ شدیدی دارد؟ آيا مردم به آنها گرایش و اقبال دارند؟ آیا چهره این بیماردلان کینه توز در بین مردم موجّه است؟ اینها کیستند؟ آیا

خداوند، نمي خواهد که آنها به مردم معرفي شوند؟ چرا؟

پاسخ اين سؤال ها، در خطبه غدير خم بيان شد و قطعاً پيامبر عزيز اسلام آنان را به خوبي مي شناخت. پیامبر اسلام در فرازی از خطبه غدیرخم چنین فرمودند:

«... و اگر مي خواستم آنان را معرفي مي کردم، لكن سوگند به خدا در كارشان كرامت نموده لب فروبستم. با اين حال، خداوند از من خشنود نخواهد شد مگر اين كه آنچه در حقّ علي علیه السلام نازل شده را به گوش شما برسانم و ابلاغ کنم ...»⁽¹⁾

هدف آزمایش مردم است

وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَ الصَّابِرِينَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ 31

«ما قطعاً شما را مىآزماييم تا از ميان شما مجاهدان و صابران را نشان دهيم و اخبار (و اعمالتان) را آزمايش خواهيم كرد.»

پس معرفی نکردن چهره منافقان بخاطر این است که خداوند می خواهد مردم را بیازماید تا صابران از منافقان شناخته شوند. «ألا و اِنَّ عليّاً موصوفٌ بالصبرِ و الشکر ثُمَّ مِن بَعدِهِ وُلدي مِن صُلبِه.»⁽²⁾امّا خدایا! به چه قیمتی؟ آیا به قیمت خانه نشین شدن حضرت علی علیه السلام و شهادت همسر و فرزندانش؟ خدایا! در نهایت هدف و نقشه و برنامه شما چیست؟ فرجام کار چه می شود؟ «وَ نَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ» آیا میزان سنجش اعمال انسان، رابطه و نوع برخوردش با جریان ولایت است؟ آیا می خواهید از این طریق مردم را آزمایش کنید تا خودشان در مورد اعمال و رفتار خودشان قضاوت کنند؟

اذّيت کنندگان رسول

«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَ شَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَ سَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ» 32

«همانا كسانى كه كفر ورزيدند و (مردم را) از راه خدا بازداشتند و بعد از آنكه راه هدايت برايشان روشن شد، پيامبر را اذيّت کردند و با او مخالفت كردند، هرگز به خداوند ضررى نرسانند و زود باشد كه خداوند اعمالشان را تباه سازد.»

باز مجدداً براي چندمين بار از کليد واژة «صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» براي معرفي اين جريان استفاده مي کند و به مسئله اِحباط عمل براي آنان تأکيد مي کند؛ که اينها ممکن است سابقه يارِ غار و همسفر پيامبر در جنگ و جهاد و نماز و روزه و

عبادت و ... نيز در پرونده اعمال خود داشته باشند؛ لکن همه اين اعمال از بين رفته و بي اثر گرديده. حتّي اينها رسول خدا را نيز اذيّت مي کنند. امّا اينها چه کساني اند؟ شبیه این آیه در آیه 115 سوره النّساء نیز آمده بود و دقیقاً مشخص نمود که؛ سدّ سبیل و اذیّت رسول، یعنی انتخاب کردن راهی غیر از راه مؤمنینِ دارای ولایت: «وَ مَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبيلِ الْمُؤْمِنينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَ نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصيراً»(النساء، 115) اگر راهی غیر از راه مؤمنینِ دارای ولایت را بگیرید، «وَ يَتَّبِعْ غَيْرَ سَبيلِ الْمُؤْمِنينَ» آن وقت من نیز شما را رها می کنم تا کمند ولایت غیر مؤمنین بر گردن شما بیفتد.«نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى» هرکسی را که شما ولیّ خودتان بگیرید، من نیز کمند ولایت او را بر گردن شما می افکنم. نتیجه اش با خودتان است. نتیجه را باید بپذیرید؛ و باید با معاویه و یزید و حجاج بن یوسف ثقفی و .... داعش و صهیونیست و آمریکا و ... بسازید. پس، شهادت حضرت ابا عبدالله علیه السلام و یاران باوفایش به دست یزیدیا؛ و شهادت ده ها بلکه صدها هزار انسان پاک و مجاهد نیز به انتخاب شما ربطی ندارد!؛ حتّی کشته شدن کودکان مظلوم فلسطین و غزّه نیز ربطی به انتخاب شما ندارد!. «نُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَ ساءَتْ مَصيراً» پس در جهنم خوش باشید!.

آیه بعد را ببینید، هماهنگی، نظم و پیوستگی بین آیات قرآن چقدر زیباست!. موضوع، همان مسئله «طاعةٌ و قولٌ معروف» است. موضوع اطاعت از خدا و رسول و «اولی الامر منکم» است:

موضوع معلوم شد

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ 33

«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! خدا را اطاعت كنيد و از رسول (نيز) پيروى نماييد و كارهايتان را باطل نسازيد.»

امّا این جمله که ناقص است! این جمله در سوره النّساء ادامه داشت، چرا ادامه اش را بیان نمی فرمایید!؟پس «اولی الامر منکم» چه می شود؟ آیا «وَ لا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ» بجای دنباله آیه در آیه 59 سوره النّساء است؟ یعنی عدم اطاعت از «اولی الامر منکم» و عدم رجوع اختلاف در این خصوص به خدا و رسول، نتیجه اش می شود ابطال اعمال؟ خدا و رسول را در چه زمینه ای اطاعت کنیم؟ ما که مؤمنیم! خودتان فرمودید: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» اگر از خدا و رسول اطاعت نمی کردیم که مؤمن نبودیم، پس این اطاعت جدید چیست که اگر از خدا و رسول اطاعت نکنیم اعمالمان باطل

می شود؟ آری! اگر از خدا و رسول اطاعت نمودید، پس چرا از «اولی الامر منکم» خودتان که ادامه آیه 59 سوره النّساء بود، اطاعت نکردید؟ چرا در زمینه اطاعت از «اولی الامر منکم» از خدا و رسول اطاعت نکردید؟ پس احباط و باطل شدن اعمال شما بخاطر این است که اطاعت را تا آخر انجام ندادید. اطاعت از خدا و رسول که سخت نیست، اطاعت از «اولی الامر منکم» سخت است؛ اگر راست می گوئید و مؤمنید، از «اولی الامر منکم» اطاعت کنید؟

مجدداً کلیدواژه «صدّ سبیل»

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ 34

«همانا كسانى كه كفر ورزيدند و (مردم را) از راه خدا باز داشتند، سپس در حال كفر از دنيا رفتند، پس خداوند هرگز آنان را نخواهد بخشيد.»

خُب، «سبیل الله» و راه خدا چیست که کافران آن را سدّ می کنند؟ آیا اطاعت از «اولی الامر منکم» همان راه خداست؟ آیا اطاعت نکردن از «اولی الامر منکم» باعث بسته شدن راه خدا می شود؟ قبلاً در سوره مبارکه النّساء «سبیل الله» را معرفی نمود: «وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ في سَبيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصيراً» (النّساء، 75) راه خدا، راه همان مستضعفینی است که آرزوی داشتن ولیّ را دارند. امروز آرزوی مستضعفین جهان چیست؟ آرزوی مردم غزّه چیست؟ امروز مشکل جهان اسلام از نداشتن چیست؟ حقیقتاً زیبایی و لطافت و ظرافت های قرآن چقدر خیره کننده و دقیق و تدبّری و جذاب و هماهنگ و به هم پیوسته است؟ این است قرانی که برای تمام زمان ها معجزه است.

سستی و مذاکره ممنوع

فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَ اللَّهُ مَعَكُمْ وَ لَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ35

«پس سستى نورزيد، تا به سازش دعوت كنيد، با اينكه شما برتريد و خداوند با شماست و هرگز چيزى از (پاداش) اعمالتان را كم نمىكند.»

آیا این آیه در مقام دلداری به پیامبر اسلام و به اولیای الهی و ائمه معصومین علیهم السلام است؟ آیا به آنها دلداری می دهد تا_همانگونه که تاریخ شاهد آن بود_، صبوری و استقامت و بردباری کنند و از مسیر حق ذره ای فاصله نگیرند و همه ی رنج ها، ناملایمتی ها، نامهربانی ها، خیانت ها، ظلم ها، خانه نشینی ها، زندان ها، شهادت ها، اسارت ها و

... را در راه خدا و برای پایداری قرآن و اسلام با جان بخرند؟ آیا منظور این است؟ پس منظور چیست و چرا در این نقطه از سوره و در این موضوع به سِلم و صبوری و استقامت و عدم سازش فرمان می دهد؟ به چه کسانی چنین فرمانی داده است؟ مخاطب این آیه چه افرادی است؟ «فَلا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ» «سستی نکنید که بخواهید به سازش دعوت کنید!» در مقابل چه کسانی سستی نکنند؟ با چه کسانی سازش نکنند؟ دشمنان قسم خورده مؤمنین چه کسانی اند؟ در چه زمینه ای سستی نکنند که احیاناً بخواهند دعوت به سازش کنند؟ موضوع چیست؟ محل نزاع و اختلاف چیست؟

کم کم به مصداق نزدیک می شود

إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَ لا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ 36

«زندگى دنيوى، تنها بازيچه و سرگرمى است و اگر ايمان آوريد و پروا پيشه كنيد، خداوند به شما پاداش مىدهد و همه اموالتان را نمىخواهد.»

«لا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ» «از شما که طلب اموالتان را نمی کند!» این جمله یعنی چه؟ آیا مسئله انفاق و بخشش مال مطرح است؟ آیا می خواهد کلیدواژه مهم و جدید دیگری را معرفی کند؟ این آیه چه ارتباطی با آیات قبل دارد؟ آیا انفاق، یکی از ویژگی های اصلی جریان «اولی الامر منکم» است؟ آیا انفاق، معیار و میزان برای امتحان و آزمایش مدعیان خلافت و جانشینی بعد از پیامبر است؟ آیه بعد را ببینید:

راه آشکار سازی کینه منافقان

إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَ يُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ 37

«اگر خداوند همه اموالتان را بخواهد و به آن اصرار ورزد، بخل مىورزيد و (به سبب همين بخل،) كينههاى شما را آشكار مىسازد.»

مخاطب این آیه چه کسانی است؟ آیا مخاطبش منافقینِ کینه توز و مدعیان دروغین خلافت است؟ ارتباط این آیه با آیه 29 و 30 چیست؟ آیا خداوند با زمینه چینی برای انفاق مال، - آنچنان که در یکی دو سوره بعد، یعنی در سوره «هل اتی» می آید،- می خواهد افرادِ جریان مدعی و مجرمینِ قوم پیامبر را امتحان و از این طریق کینه درونی آنها را آشکار، و آنان را به مردم معرفی کند؟ آیا به این وسیله و از طریق انفاق مخلصانه ای که در سوره «هل اتی» از عباد الله معرفی می نماید، می خواهد مصداق اصلی جریان «اولی الامر منکم» را معرفی کند؟ آیا باید منتظر سوره یا آیاتی در

خصوص انفاق باشیم؟ جالب است که به فاصله دو سوره بعد از این، سوره «هل اتی» نازل می شود که: «و یُطعمونَ الطعام علی حُبّهِ مسکیناً و یتیماً و اسیراً» و از این طریق مصداق واقعی مؤمنین دارای ولایت و «اولی الامر منکم» و عباد الله را معرفی می کند.⁽¹⁾

کد و رمز انفاق و قوم جایگزین

«ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَ مَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَ اللَّهُ الْغَنِيُّ وَ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ» 38

«آگاه باشيد! اين شماييد كه براى اِنفاقِ در راه خدا دعوت مىشويد، پس بعضى از شما بُخل مىورزند و هرکه بُخل بورزد، فقط نسبت به خود بخل مىورزد و خداوند غنىّ و بىنياز است و شمائيد نيازمندان؛ و اگر روى بگردانيد، قومى غير از شما را جانشين شما مىكند كه آنان مثل شما نباشند.»

چقدر جالب است! معیار و میزان، انفاق است. با انفاقِ در راه خدا، انسانها شناخته می شوند. چه معیار قشنگی؟! به همین سادگی! پس ای جریانِ مؤمنینِ منافق! ای «جبت و طاغوت»! ای یهودیانِ کافر! ای منافقانِ مسلمان نما! بدانید که صحنه ای برای شما پیش می آید و افراد سائل و نیازمندی از شما درخواست مال می کنند و شما بخل می ورزید و چیزی به آنها نمی دهید. اما چنین صحنه ای برای «عبادالله» و بنده های خوب خدا و برای اولیای الهی پیش می آید، ببینید که آنها چگونه علی رغم نیاز شدید خود، نان و غذایشان را به مسکین و یتیم و اسیر می بخشند. و بعد، انفاق های مؤمنانه شیعیان و پیروان آنها را در مواسات و همدلی های (ایران همدل) و کمک به بیماران کرونا و سیل و زلزله و کمک به غزّه و فلسطین و لبنان و یمن و ... را ببینید که به فرمان امامشان انجام می دهند.

پارتي بازي نيست

پس خيال نکنيد که پيامبر صلی الله علیه و آله در معرفيِ پسر عمو و داماد و فرزندان خود به عنوان جانشينِ بعد از خود پارتي بازي نمود، خير، بلکه ويژگي ها و شايستگي هايي لازم است که اتفاقاً رقبا و مدعيان خلافت، بارها در معرض اين آزمون ها، براي نشان دادن ويژگي هاي دروني خود قرار گرفته اند، لکن هيچ گاه موفّقيّتي کسب نکردند. يکي از اين شايستگي ها، آزمون انفاق است. به تصریح همین آیات، مدعيان خلافت،

بارها به انفاق دعوت شدند، لکن، هيچگاه موفق به انجام انفاقِ صادقانه و مخلصانه نشدند. امّا حضرت علي علیه السلام بارها اين ويژگي را به منصه ظهور رساند. سوره «هل اتي» در شأن ايشان است. آيه معروف ولايت، يعني آيه 55 سوره المائده نیز که بعد از این نازل می شود، دقیقاً به همین ویژگی زیبای انفاق مؤمنانه در حال رکوع نماز اشاره می کند. ولایت، مسئولیت است، ازخودگذشتگی است و نه برخورداری و تنعّم.

به تعبير روايات، آيه 55 سوره المائده درحالي نازل شد که پيامبر صلی الله علیه و آله بعد از فتح مکه، به اتفاق برخي ياران خود در خيمه اي که در کنار کعبه برپا شده بود، درحال استراحت بودند. حضرت علي علیه السلام که به همراه حج گزارانِ يَمَني از سمت يمن آمده بود، وارد مکه شد تا نماز بجاي آورده و سپس خود را به پيامبر اسلام برساند و حضرت را زيارت نمايد. زيرا حضرت براي دعوت مردم به اسلام به يمن رفته بود و هنوز پیامبر را در مکه ملاقات نکرده بود. در حين نماز، سائلي از او درخواست کمک نمود و حضرت درحال رکوعِ نماز انگشتر خود را به وي انفاق نمود. در اين لحظه آيه بر پيامبر نازل شد و حضرت از خيمه بيرون زدند و به سمت کعبه رفتند که سائلي را شادمان ديدند، پيامبر صلی الله علیه و آله علّت شادماني را از وي پرسيدند؛ او امير مؤمنان حضرت علي علیه السلام را نشان داد که مشغول نماز بود.⁽¹⁾

قوم جايگزين، اهل انفاق و ولایت پذیرند

«... وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ» «... و اگر روى بگردانيد، قومى غير از شما را جانشين شما مىكند كه آنان مثل شما نباشند.»

شبيه اين آيه در سوره انعام نيز آمده بود: «أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَ الْحُكْمَ وَ النُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ»(الانعام، 89)

«آنان كسانى بودند كه كتاب آسمانى و حكومت و قضاوت و مقام نبوّت به آنان داديم. پس اگر اين مردم به آنها كفر ورزند و نپذيرند ما قومى ديگر را كه به آن كافر نيستند بر اين امر مىگماريم.»

امّا سؤال این است که؛ اگر آنها از چه چیزی روی بگردانند، قوم دیگری جانشین آنان می شود؟ آیا اگر از انفاق کردن روی بگردانند قوم دیگری جایگزین آنان می شود؟ یا اگر از پیروی همین جریان مؤمنِ دارای ولایت که چنین انفاق مخلصانه ای انجام می دهند و «اولی الامر منکم» آنهایند، روی بگردانند و از آنها پیروی نکنند، آنوقت قوم دیگری جایگزین آنها می شود؟

بر اساس روایات معتبر در کتاب های تفسیر، وقتي اين آيه نازل شد پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله دست بر شانه سلمان فارسي گذاشتند و فرمود: «آنها قوم ايشان هستند.» امام باقر علیه السلام نیز فرمودند: «منظور از قوم ديگر، موالي (ايرانيان) اند.» امام صادق علیه السلام نيز فرمودند: «اين امر، يعني پشت کردن عرب به قرآن تحقق يافته و خداوند بجاي آنها موالي (ايرانيان) را فرستاده و آنها از جان و دل اسلام را پذيرفتند.»⁽¹⁾

در تدبّر آیات 21 تا 25 همین سوره نیز گذشت. در آنجا مشخص شد که اگر از اطاعت «اولی الامر منکم» که با واژه «طاعه» و «قول معروف» معرفی شد، روی بگردانند، آن وقت مورد لعنت خداوند واقع می شوند و لذا قوم دیگری برای انجام رسالت و به حاکمیّت رساندن ولایت و مؤمنین دارای ولایت جایگزین آنها می شود.

پس همانگونه که ملاحظه شد، اين سوره نيز با معرفي جريان هاي سياسي مؤثر و تعيين کننده در عالم اسلام، به پايان رسيد و در نهايت وعده جايگزيني قومي را داد که بسيار متفاوت از قوم پيامبر اسلام است. این قوم جدید در آیات متعددی از جمله در آیه آخر سوره السّجده و در آيه 25 سوره الحدید نیز معرفی شدند. همچنین اين قومِ جديد، بعد از اين در آیه 22 المجادله و در نهايت در آيه 54 و 56 سوره مبارکه المائده نیز به صورت مصداقی و دقيق و واضح معرفي مي شوند. در واقع سوره محمد صلی الله علیه و آله قبل از سوره المجادله و قبل از سوره المائده نازل شد.

قوم جايگزين خواهد آمد، زيرا قوم پيامبر، قرآن را مهجور مي کنند و به عقب و به گذشته جاهلي بازگشت مي نمايند:

«وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً»(الفرقان، 30)

«و پيامبر (از روى شكايت) گويد: پروردگارا! قوم من اين قرآن را مهجور نمودند.»

که گویا خداوند به پیامبر دلداری داده و می فرماید:

«وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمينَ وَ كَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَ نَصيراً» (الفرقان، 31)

ای پیامبر عزیز! فقط تو نیستی که مجرمین قومت اینگونه اذیّتت می کنند و رسالت و «ذکر» قرآن تو که همان ولایت است را مهجور و خانه نشین می کنند، بلکه؛ «همه انبیاء چنین دشمنانی از میان مجرمین قوم خود داشته اند. و خداوند تو را یاری و هدایت او کافی است.» سپس در ادامه بیان می دارد که کافران و افرادی که خودشان را مخاطب قرآن می دیدند، معنا، مقصود و پیام آیات قرآن را به خوبی درک می کردند لذا در مقام اشکال و انتقاد می گفتند: «چرا قرآن مثل تورات و انجیل یک جا نازل نمی شود؟»

«وَ قالَ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتيلاً» (الفرقان، 32)

«وَ قالَ الَّذينَ كَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً» چرا قرآن یکجا و «جُمْلَةً واحِدَةً» نازل نمی شود!؟ چرا اینقدر پیچیده، فنّی و دقیق!؛ اینگونه که جان ما را به لب رساند!؛ چرا صاف و پوست کننده نمی گوید که برای بعد از پیغمبر اسلام چه می خواهد بکند؟ چرا اینقدر محکمات بین متشابهات! چرا کم کم و سوره به سوره و مبهم!؟ - دقّت داشته باشید که این آیه بعد از ماجرای ظالم، دوستش و شیطان است که هر سه از مجرمین قوم پیغمبرند و قرآن را مهجور نمودند و از «ذکر» گمراه شدند. این آیه می فرماید: کافران منظور و مقصود آیات را متوجّه شده بودند لذا می گفتند: چرا قرآن یکجا و «جُمْلَةً واحِدَةً» نازل نمی شود؟- آن وقت خداوند در پاسخ می فرماید:

«وَ لا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْناكَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسيراً» (الفرقان، 33) «ای پیامبر! اینها هیچ مثالی نمی آورند، مگر اینکه ما آن را به حق و به بهترین تفسیر برای تو می آوریم.»

این آیه، تنها آیه ای است که واژه تفسیر در آن آمده و به صراحت بیان می دارد که قطعاً بخشی از قرآن خود بهترین تفسیر است. آیات بعد در سوره الفرقان، به فرجام شوم مجرمین قوم پیامبر و کافران حامی آنان اشاره (الفرقان، 34) و به صورت کُد و رمز به قضیه هارون، جانشین و وزیر حضرت موسی علیه السلام اشاره می کند «وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزيراً»(الفرقان، 35) دراصل کد می دهد که موضوع، جانشینی و وزیری بعد از پیامبر اسلام است و اینها می گویند مسئله جانشینی بعد از پیامبر، چرا مثل قضیه هارون یکجا و شفاف بیان نمی شود؟ چرا در سوره های متعدد به این موضوع و حواشی و مسائل مرتبط با آن اشاره می شود؟

در برخی سوره ها، مثل «الفرقان»، «الاسراء»، «یونس»، «السّجده» که در مکه نازل شد؛ و سوره های «هل اتی»، «المجادله»، «المائده» که در مدینه نازل شد، نکته ها، سوژه های بسیار جذّابی در خصوص موضوع اصلی قرآن (جریان ولایت و مباحث پیرامون آن)، وجود دارد که لازم است در پژوهش های بعدی به آن پرداخته شود.

الحمد لله ربّ العالمین

پایان تدبّر سوره مبارکه محمد صلی الله علیه و آله

فصل ششم:روش تدبّر کل قرآن

مقدمه

همانگونه که ملاحظه شد، در فصل های گذشته چهار سوره ای که آیه تدبّر در آنها نازل شده بود، به طور کامل، تدبّر و فراز بندی موضوعی شد. اکنون می خواهیم ببینیم بقیه سوره های قرآن را چگونه باید تدبّر نمود؟ آیا با استفاده از تدبّر این چهار سوره می توان دیگر سوره های قرآن را نیز تدبّر نمود؟ آیا از تدبّر این چهار سوره اصول، مبانی و روش مشخصی برای تدبّر بقیه سوره های قرآن استنتاج و استنباط می شود؟

اصولِ تدبّر

اصل اول:شناختِ معنا و منظور، هدف و مقصود، موضوع و مخاطب «تدبّر قرآن»

بدون تردید، تدبّر چهار آیه ای که مستقیماً واژه «تدبّر» در آنها بکار برده شد، مهمترین و مؤثرترین اصل در فهم حقیقت «تدبّر کل قرآن» است. زیرا وقتی که این چهار آیه، در کنار هم و با هم مقایسه و تدبّر بشود، معلوم می شود که بدون تدبّر و فهم چهار سوره ای که این چهار آیه در آنها قرار دارد، فهم کاملِ معنا و مفهوم، جهت و منظور، هدف و مقصود، موضوع و مخاطب «تدبّر در قرآن» محقق و میسّر نمی شود.

در واقع تا معنا و مفهوم «تدبّر قرآن» معلوم نشود؛ و تا هدف و مقصود خداوند از امر به «تدبّر» مشخص نگردد؛ و تا موضوع «تدبّر قرآن» معیین نشود؛ و تا مشخص نشود که چه کسانی و پیرامون چه موضوعی باید در قرآن تدبّر کنند؛ قطعاً نمی توان به فهم درست، کامل و دقیقی از «تدبّر قرآن» رسید. مسیری که در این پژوهش قرآنی دنبال شد، دقیقاً همین مسیر است و معتقدیم تا این چهار سوره تدبّر نشود، حقیقت «تدبّر قرآن» معلوم نمی شود.

در فصل های قبل مشخص شد که؛ «موضوع اصلی قرآن»، همان چیزی است که می بایست تدبّر پیرامون آن صورت بگیرد. به بیان دیگر، آن بخشی از آیات قرآن که در مورد مسائل مربوط به آینده بعد از پیامبر اسلام است، باید تدبّر بشوند. درواقع «جریان شناسی ولایت و تشکیل نظام الهی» و موضوعات و مباحث مرتبط با آن، جزء موضوع اصلی قرآن و موضوع تدبّر در قرآن است. که در ادامه، توضیح داده می شود.

اصل دوم: تفکیک بین دو بخش اصلی قرآن

همانگونه که گذشت، آیات قرآن به دو بخش کلّی دسته بندی می شود. دو بخش بودن قرآن، با تعابیر متعددی در خود قرآن و هم در روایات اسلامی اشاره شد. آیه 7 سوره مبارکه آل عمران می فرماید:

«هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ»

«او کسی است که نازل کرد بر تو کتابی را که یک بخش از آن آیات محکمات است که (این آیات محکمات) درواقع همان اصل و اساس و ستون ها و مادر قرآن است. و بخش دیگر، آیات متشابهات است. ....»

دقیقاً همین دو بخش بودن قرآن در فرازی از خطبه غدیر خم نیز اشاره شد: «مَعاشِرَالنّاسِ، تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آياتِهِ وَ انْظُرُوا إِلي مُحْكَماتِهِ وَ لاتَتَّبِعوا مُتَشابِهَهُ، فَوَالله لَنْ يُبَيِّنَ لَكُمْ زواجِرَهُ وَ لَنْ يُوضِحَ لَكُمْ تَفْسيرَهُ إِلاَّ الَّذي أَنَا آخِذٌ بِيَدِهِ وَ مُصْعِدُهُ إِلي وَ شائلٌ بِعَضُدِهِ (وَ رافِعُهُ بِيَدَي) وَ مُعْلِمُكُمْ: أَنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَهذا عَلِي مَوْلاهُ، وَ هُوَ عَلِي بْنُ أَبي طالِبٍ أَخي وَ وَصِيّي، وَ مُوالاتُهُ مِنَ الله عَزَّوَجَلَّ أَنْزَلَها عَلَي.»

«ای گروه مردم! قرآن را تدبّر كنيد و آيات آن را بفهمید و بر محكماتش نظر كنيد و از متشابهاتش پيروي ننماييد. پس به خدا سوگند كه پیچیدگی ها و دشواری های آن را جز همين

كه دست و بازوي او را گرفته و بالا آورده ام برای شما بیان نمی کند و تفسير آن را نیز جز او کسی آشكار نمي كند. و اعلام مي دارم كه: هر آن كه من «ولیّ» اويم، اين علي «مولای» اوست. و او علي بن ابي طالب است؛ برادر و وصي من كه سرپرستي و ولايت او حكمي است از سوي خدا كه بر من نازل شده است.»

در دو بخش بودن آیات قرآن جای هیچ تردید نیست؛ لکن سؤال این است که چگونه می توان آیات محکمات را از آیات متشابهات در کلّ قرآن تشخیص داد؟

این معیار و میزان نیز، هم از آیات قرآن و هم از خطبه 158 نهج البلاغه برای ما معلوم شد. حضرت علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه چنین فرمودند:

«ارسَلَهُ علی حِینِ فَترَةٍ مِنَ الرُسُل، و طُولِ هَجعَةٍ مِنَ الاُمَم و انتقاضٍ مِنَ المُبرَم. فَجاءهم بِتَصدِیقِ الَذِی بَینَ یَدَیهِ، و النُورِ المُقتدی بِهِ. ذلکَ القرآن، فَاستَنطِقُوهُ، و لن یَنطِقَ، و لکن اُخبِرُکُم عَنهُ: أَلا اِنَّ فیه عِلمَ ما یأتی، و حدیثِ عنِ الماضی، و دواءَ دائِکُم، و نَظمَ ما بینَکُم.»

«خداوند او (پیامبر اسلام) را در روزگاری به رسالت فرستاد که پیامبری نبود، و سال ها بود که پیامبری نیامده بود؛ و رشته استوار دین از هم گسسته بود. پس پیامبر با کتابی که تصدیق کننده کتاب های آسمانی پیشین بود، و (همچنین) نوری که باید به آن اقتدا شود، به سوی مردم آمد. آن نور قرآن است، پس آن را به سخن درآورید، ولی هرگز سخن نمی گوید، ولی من شما را از آن خبر می دهم: بدانید که علم آینده و خبر گذشته و دوای دردتان و نظام زندگی شما در قرآن است.»

از جمع بین خطبه غدیر خم و خطبه 158 نهج البلاغه، معلوم می شود که آیات محکمات، یعنی بخشی که «عِلمَ ما یأتی،» یا همان «النُورِ المُقتدی بِهِ» است. و آیات متشابهات «حدیث عن الماضی» یا «تصدیق بین یدیه» است. عین این مطلب در سوره های متعدد قرآن به وضوح اشاره شد. مهمترین جایی که می توان به آن استناد نمود و تفصیل آن در فصل اوّل بیان شد، کنار هم قرار دادن آیات ابتدای سوره مبارکه الزّخرف و سوره مبارکه آل عمرآن است:

سوره مبارکه الزّخرف

حم (1) وَ الْكِتابِ الْمُبينِ (2) إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (3) وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ (4) «حا، ميم. به «كتاب مبین» سوگند. همانا ما آن را قرآنى عربىّ قرار داديم شاید كه در آن تعقّل كنيد. و همانا او در «امّ الكتاب» نزد ما «علیِّ حکیم» است.»

سوره مبارکه آل عمران

«الم» (1) «اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ» (2) «نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجيلَ» (3) «مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَديدٌ وَ اللَّهُ عَزيزٌ ذُو انْتِقامٍ» (4) «إِنَّ اللَّهَ لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماء» (5) «هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيم» (6) «هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ» (7) «رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّاب» (8) «رَبَّنا إِنَّكَ جامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعاد» (9)

«الم» «خدا كه معبودى جز او نيست، زنده وپاينده است.» «او كتاب (قرآن) را به حقّ بر تو نازل كرد، كه تصديق كننده كتاب‌هاى پيشين است. و تورات و انجيل را فرو فرستاد» «پيش از اين، براى هدايت مردم؛ و اينك فرقان را نازل كرد. البتّه كسانى كه به آيات الهى كفر ورزند، عذاب شديدى برای آنان است و خداوند شكست‌ناپذير صاحب انتقام است.» «همانا هيچ چيز، (نه) در زمين و نه در آسمان، بر خداوند پوشيده نمى‌ماند.» «او كسى است كه شما را آنگونه كه مى‌خواهد در رحم‌ها صورتگرى مى‌كند. جز او كه قادر شكست‌ناپذير و حكيم است، معبودى نيست.» «او كسى است كه اين كتاب را بر تو نازل كرد. بخشى از آن، آيات محكم است كه اصل و اساس اين كتاب را تشكيل مى‌دهد. و بخشى از آن، آيات متشابه است. امّا كسانى كه در دلهايشان انحراف است، به جهت ايجاد فتنه و نيز به جهت تأویل آيه، به سراغ آيات متشابه مى‌روند، درحالى كه تأویل اين آيات را جز خداوند و راسخان در علم نمى‌دانند. آنان كه مى‌گويند: ما به آن ايمان آورده‌ايم همه‌ى آيات از طرف پروردگار ماست (خواه محكم باشد يا متشابه) و جز خردمندان پند نگيرند.» «(راسخان در علم مى‌گويند:) پروردگارا! پس از آن كه ما را هدايت كردى، دلهاى مارا به باطل مايل مگردان و از سوى خود ما را رحمتى ببخش. به راستى كه تو خود بسيار بخشنده‌اى.» « (راسخان علم در ادامه دعا گويند:) پروردگارا! همانا تو مردم را براى روزى كه در آن شكى نيست گرد آورى. همانا خداوند وعده‌ى خود را تخلّف نمى‌كند.»

تدبّر آیات

«الم» (1) «اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ» (2)

طبق آنچه در فصل های قبل گذشت، این دو آیه، متشابهات و دارای تأویل است و

حقیقت آن جز با تفسیر ائمه علیهم السلام دقیق و کامل فهمیده نمی شوند.

«نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجيلَ» (3) «مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَديدٌ وَ اللَّهُ عَزيزٌ ذُو انْتِقامٍ» (4)

این دو آیه که محکمات است و جز با تدبّر فهمیده نمی شوند، چنان به هم پیوسته اند که با هم یک جمله کامل را تشکیل می دهند. این آیات به تقسیم بندی دیگری برای قرآن اشاره می کند: «او كتاب (قرآن) را به حقّ بر تو نازل كرد كه؛ (بخش اوّل آن) تصديق كننده كتاب‌هاى پيشين است. و (منظور از کتاب های پیشین،) تورات و انجيل را فرو فرستاد» «پيش از اين، براى هدايت مردم؛ و اينك (به عنوان بخش دوم آن) فرقان را نازل كرد. البتّه كسانى كه به آيات الهى كفر ورزند، عذاب شديدى برای آنان است و خداوند شكست‌ناپذير صاحب انتقام است.»

پس کاملاً واضح و روشن است که، «الفرقان» بخش دوم قرآن است. امّا در خصوص ادامه آیه که فرمود: «البتّه كسانى كه به آيات الهى كفر ورزند، عذاب شديدى برای آنان است.» این سؤال قابل طرح است که منظور از آیات چیست؟ آیا منظور، آیات بخش اوّل است یا منظور آیات بخش دوم است؟ آیا کافران، بخش اوّل قرآن و آیاتی که تصدیق کننده تورات و انجیل است را منکر می شوند؟ یا آیاتی که مربوط به «الفرقان» و بخش دوم است را منکر می شوند که خداوند عذاب دردناکی برای آنان مهیا نموده است؟ پس این سؤال نیز مهم است و باید معلوم بشود که منظور چیست؟ امّا مجدداً دو آیه بعد را از آیات متشابه می آورد و درواقع، محکمات را بین متشابهات قرار می دهد:

«إِنَّ اللَّهَ لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماء» (5)

«هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيم» (6)

بدون تردید فهم دقیق و کامل دو آیه فوق، با تفکر و تدبّر به تنهایی به دست نمی آید؛ مگر از طریق تفسیر و توضیح راسخان در علم. دوباره آیه بعد را به صورت محکمات می آورد که با تدبّر و تعقّل فهمید می شود:

«هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ» (7)

پس همان دو بخش قرآن را که در آیه 3 و 4 به صورت: «تصدیق ماقبل» و «الفرقان»

اشاره نمود را مجدداً به صورت؛ الف) «آیات محکمات»؛ ب) «آیات متشابهات»؛ مطرح نمود. اکنون سؤال این است که؛ به اصطلاح اهل شعر و ادب در علم بدیع، آیا «لف و نشر مرتب» است یا «لف و نشر مشوش» است؟ اگر «لف و نشر مرتب» باشد، یعنی آیات محکمات همان بخش تصدیق ماقبل است و آیات متشابهات، الفرقان است. لکن اگر «لف و نشر مشوش» باشد، معنایش این است که آیات محکمات، الفرقان است و آیات متشابهات تصدیق ماقبل است.

شاید به کمک خطبه 158 نهج البلاغه بتوان پاسخی برای این سؤال مهم پیدا کرد.چون اگر بدانیم که کدام بخش، آیات محکمات است و کدام بخش، آیات متشابهات؛ یک گام بلند به هدف، یعنی تشخیص محکم از متشابه نزدیک شده ایم:

«... فَجاءهم بِتَصدِیقِ الَذِی بَینَ یَدَیهِ، و النُورِ المُقتدی بِهِ. ... أَلا اِنَّ فیه عِلمَ ما یأتی، و حدیثِ عنِ الماضی، و دواءَ دائِکُم، و نَظمَ ما بینَکُم.»

حضرت ابتدا «تصدیق ماقبل» را فرمود و بعد «نوری که باید به آن اقتدا شود» را. سپس به صورت «لف و نشر مشوش» در جمله بعد جای این دو را عوض کرد؛ اوّل «علم ما یأتی» را فرمود و بعد «حدیثِ عنِ الماضی» را. در بیان حضرت مشخص است که «حدیثِ عنِ الماضی» همان «تصدیق ماقبل» است. و «النُورِ المُقتدی بِهِ» همان «عِلمَ ما یأتی» است. البتّه دو تعریف دیگر، یا یک تقسیم بندی دیگر نیز انجام داد که؛ «دواءَ دائِکُم» (دوای درد شماست.) و «نَظمَ ما بینَکُم» (نظم بین شماست.) که باز به نظر می رسد، (دوای درد)، همان بخش مربوط به گذشته است و (نظم بینکم) همان علم آینده و (نور مقتدی به) است. لذا با توجّه به این حدیث معتبر، می توان کمک گرفت که در آیه شریفه 7 آل عمران نیز، «لف و نشر مشوش» است. و «تصدیق بین یدیه» همان «آیات متشابهات» است و «الفرقان» همان «آیات محکمات» است.

دلیل دیگر برای تشخیص محکمات از متشابهات

دلیل دیگری نیز برای این مطلب وجود دارد؛ و آن آیات 29 تا 32 سوره مبارکه احقاف است:

«وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرينَ» (29) «قالُوا يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَريقٍ مُسْتَقيمٍ» (30) «يا قَوْمَنا أَجيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَ آمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَ يُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَليمٍ» (31) «وَ مَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ

بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ في ضَلالٍ مُبينٍ» (32)

تدبّر این چهار آیه به این صورت است که: «ای پیامبر اسلام! به یاد بیاور هنگامی که ما تعدادی از جنّ ها را به سوی تو منصرف و مسیر آنها را به سمت تو تغییر دادیم.» سؤال تدبّری این است که؛ چرا؟ خدایا! چرا مسیر جن ها را به سوی پیامبر اسلام تغییر دادید؟ در جمله بعد به زیبایی تمام، خداوند به ما رو می کند و پاسخ ما را چنین می دهد که: «يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ» «مسیر جنّ ها را تغییر دادم تا قرآن را استماع کنند.» و باز سؤال می کنیم که خدایا! مگر جن ها می توانند قرآن را بفهمند؟ آیا آنها قرآن را گوش دادند؟ کجای قرآن را از پیامبر اسلام استماع نمودند؟ آنها از تلاوت قرآن پیامبر و از استماع آن چه چیز را فهمیدند؟ گویا در ادامه پاسخ می دهد: «فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا» «پس چونکه نزد او حاضر شدند، به یکدیگر گفتند ساکت باشید (تا تلاوت قرآن را بشنویم).» ملاحظه نمودید که: جمله اول این آیه «وَ إِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ»، خطاب به پیامبر عزیز اسلام بود؛ لکن در جمله بعد، یعنی در جمله «فَلَمَّا حَضَرُوهُ ...» از ضمیر غایب (هُ) استفاده نمود. خُب، مرجع این ضمیر کیست؟ و جن ها نزد چه کسی حاضر شدند؟ مگر نزد پیامبر اسلام حاضر نشدند؛ پس چرا در این جمله، پیامبر اسلام را با ضمیر غایب (هُ) خطاب نمود؟ آیا خداوند می خواهد با ادامه آیه سؤالات تدبّری ما را پاسخ بدهد؟ آیا سؤالات تدبّری ما بخشی از معنای آیه است؟

پس درواقع، این مطلب، روح تدبّر و حقیقت و زیبایی و ظرافت تدبّر را به ما نشان می دهد. این آیه نشان می دهد که سؤالات تدبّری ما جزئی از فهم آیه است. وقتی از جمله اول سؤال می پرسید؛ گویا خداوند رو به شما می کند و با شما سخن می گوید؛ و با جمله بعد پاسخ سؤال شما را می دهد. لذا چون مخاطب خداوند در جملات دوم و سوم در این آیه شما هستید، گویا آیات با شما صحبت می کند و ماجرای جنّ ها و مسئله استماع تلاوتِ قرآن پیامبر اسلام را برای شما بیان می کنند. لذا با ضمیر غایب (هُ) به پیامبر اسلام اشاره و خطاب می کند. درواقع این آیه، اهمیّت و زیبایی تدبّر که همان «استنطاق»، یعنی «سوال از ما و پاسخ از قرآن» است را نشان می دهد. این آیه نشان می دهد که چگونه از قرآن سؤال بپرسیم؛ و چگونه به تعبیر حضرت علی علیه السلام در خطبه 158، قرآن را استنطاق کنیم؟ و نشان می دهد که قرآن چگونه سؤال های ما را پاسخ می دهد؟ گویا سؤالات ما جزئی از تدبّر و جزئی از فهم قرآن است. بدون سؤال، قرآن فهمیده نمی شود؛ و این یعنی تدبّر. با همین روش ساده می توان تمام آیات محکمات

و بخش اصلی و موضوع اصلی قرآن را در تمام سوره ها تدبّر نمود.

پس ما سؤال نمودیم که خدایا! مگر جنّ ها قرآن را می فهمند؟ آیا آنها قرآن را گوش دادند؟ چه عکس العملی نشان دادند؟ کجای قرآن را استماع کردند؟ آنها از تلاوتِ پیامبر و از استماع آن چه چیز را فهمیدند؟ گویا در ادامه پاسخ می دهد:

«فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرينَ» «پس چونکه تلاوت قرآن پیامبر اسلام به پایان رسید، جن ها به سوی قوم خود بازگشتند درحالی که انذار می کردند و جار می زدند و دیگر جن ها را نیز صدا می زدند.» و خطاب به دیگر جن ها گفتند:«قالُوا يا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَريقٍ مُسْتَقيمٍ» ( الاحقاف، 30)

«گفتند ای جن ها و ای قوم ما! همانا ما شنیدیم کتابی که از بعد موسی نازل شده است.» و این کتاب جدید که بعد از موسی علیه السلام نازل شد، دو کار اساسی و دو رسالت مهم را انجام می دهد. رسالت و بخش اوّل این کتاب این است که «مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ» است. یعنی تصدیق کننده گذشته است. [دقیقاً عین همان چیزی که در خطبه 158 نهج البلاغه بیان شد.] و همچنین رسالت و بخش دوم این کتاب این است که: «يَهْدي إِلَى الْحَقِّ وَ إِلى طَريقٍ مُسْتَقيمٍ» است. یعنی بخش دوم قرآن این است که «هدایت به حقّ و هدایت به راه مستقیم می کند.» اکنون گویا جنّ ها نیز همانند ما سؤال می کنند که: حقّ چیست؟ و طریق مستقیم کدام است؟ که جنّ های استماع کننده قرآن در پاسخ جواب می دهند:

«يا قَوْمَنا أَجيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَ آمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَ يُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَليمٍ» (الاحقاف، 31)

«ای قوما! و ای جن ها! «داعی الله» را اجابت کنید و به او (به داعی الله) ایمان بیاورید تا او گناه های شما را ببخشاید و شما را از عذاب دردناک نجات بدهد.»

خُب، ما سؤال نمودیم که حقّ چیست و طریق مستقیم کدام است؟ امّا شما به ما می گویید که؛ به «داعی الله» ایمان بیاوریم و او را اجابت کنیم!؟ «داعی الله» کیست و چه ارتباطی با حقّ و با طریق مستقیم دارد؟ اگر داعی الله را اجابت نکنیم چه می شود؟ مگر نقش داعی الله چیست و او کیست که باید به او ایمان بیاوریم؟ آیه بعد به زیبایی تمام همین سؤال ها را پاسخ می دهد که:

«وَ مَنْ لا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ في ضَلالٍ مُبينٍ» (الاحقاف، 32)

این چه سؤالی است که پرسیدید!؟ مگر نمی دانید که داعی الله کیست!؟ «و هر کسی که داعی الله را اجابت نکند، هیچ تکیه گاه و پناه گاهی در زمین ندارد؛ آنوقت آن کسی که داعی الله را اجابت نکند، غیر از همین داعی الله هیچ اولیاء دیگری ندارد! و اینچنین او در گمراهی آشکار است.!» پس به زیبایی تمام «حقّ» و «طریق مستقیم» را معرفی کرد که او همان «داعی الله» است و «داعی الله» نیز «اولیاء» است. درواقع بخش دوم قرآن، معرفی کننده «ولایت»، «اولیاء»، «داعی الله» و «صراط مستقیم» برای آینده بشریت است و جنّ ها به زیبایی این حقیقت را از یک تلاوت قرآن پیامبر اسلام فهمیدند. خب، آیا سزاوار و شایسته است که ما انسان ها، خصوصاً ما مسلمانان این آیات را بخوانیم ولی تدبّر نکنیم و به حقیقت آن پی نبریم؟! آیا این آیات جز با تدبّر فهمیده می شوند؟ آیا نباید همین موضوع «ولایت و اولیاء» را در دیگر سوره های قرآن تدبّر و پیگیری نمود؟ آیا تدبّر قرآن مربوط به همین موضوع نیست؟ ملاحظه نمودید که تدبّرِ کاملِ سوره النّساء انجام شد و در آنجا متوجّه شدیم که «اولی الامر منکم» موضوعی است که می بایست پیرامون آن تدبّر نمود.

نکته دیگری که لازم است توجّه بشود، این است که؛ پیامبر اسلام، کدام آیات را تلاوت نمودند که جنّ ها آن را شنیدند و به چنین حقیقت زیبایی از ولایت رسیدند؟ چرا جنّ ها گفتند ما شنیدیم کتابی را که بعد از موسی آمد و ....؟ چرا نگفتند بعد از عیسی؟ مگر عیسی علیه السلام بعد از حضرت موسی علیه السلام نبود؟ چرا نام او را نبردند؟ پاسخ سوال اوّل در آیه 12 همین سوره است. گویا پیامبر عزیز اسلام آیات آغازین سوره الاحقاف را تلاوت می نمودند که جنّ ها آن را استماع کردند و به چنین حقیقت متعالی رسیدند.

نکته دیگر، در خصوص عکس العمل جنّ هاست، که با شنیدن یک تلاوتِ قرآنِ پیامبر، به این حقیقت عالی رسیدند و از آیات قبل در همین سوره متوجّه مسئله ولایت و اولیاء شدند؛ و بلافاصله اقدام به تبلیغ ولایت نمودند؛ و بقیه جنّ ها را جمع کردند و آنچه فهمیدند را به بیان رسا و زیبا به آنها ابلاغ نمودند. باید روی این نکته توجّه بشود که وظیفه و مسئولیّت ما در خصوص قرآن و فهم و تدبّر و تبلیغ پیام آن، به خوبی معلوم است و نباید از آن غافل بشویم. زیرا در خطبه غدیر خم نیز پیامبر اسلام به این مسؤولیت خطیر اشاره فرمودند که: «... فَلیُبَلّغِ الحاضِرُ الغائبَ و الوالِدُ الوَلَدَ الی یَومِ القیامه ...» «... پس باید که مسئله ولایت را تا روز قیامت، حاضران به غائبان و پدران به فرزندان تبلیغ کنند؛ ...»

به هرجهت، آنچه از این چهار آیه در سوره مبارکه الاحقاف نتیجه می گیریم، این

است که قرآن دو بخش است، یک بخش تصدیق ماقبل و تصدیق انبیاء گذشته؛ و یک بخش بشارت به آینده و معرفی ولایت و اولیای الهی برای آینده بشریّت است.

دلیل واضح تری برای تشخیص محکمات از متشابهات در سوره صف

دقیقاً عین این مطلب، در سوره مبارکه الصّف و از بیان حضرت عیسی علیه السلام نیز بیان شد: «وَ إِذْ قالَ عيسَى ابْنُ مَرْيَمَ يا بَني إِسْرائيلَ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ يَأْتي مِنْ بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبينٌ» (صف 6)

شبیه ابتدای آیه 29 الاحقاف، خطاب و یادآوری به پیامبر اسلام است: «و به یاد بیاور هنگامی که عیسی پسر مریم به بنی اسرائیل گفت: ای بنی اسرائیل! من فرستاده خداوند به سوی شمایم تا دو کار مهم انجام بدهم؛ اول: تصدیق کننده آنچه قبل از من در تورات آمده هستم. و دوم: بشارت دهنده به پیامبری هستم که بعد از من خواهد آمد و نامش احمد صلی الله علیه و آله است.» «فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبينٌ» «پس چونکه او با «بیّنات» و دلایل آشکار به سوی آنها آمد، گفتند این سحر آشکاری است.»

پس این آیه نیز به دو بخش بودن رسالت دیگر پیامبران اشاره نمود. هر پیامبری که فرستاده شد، رسالتش دو بخش اصلی داشت، یکی تصدیق رسولان و انبیای قبل از خود؛ و دیگری معرفی و بشارت به رسول و فرستاده بعد از خود. پس این، یک اصل مسلّم و کلّی بین همه انبیای الهی است.

نکته مهمی در جمله انتهایی این آیه است: «فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبينٌ» «پس چونکه او با «بیّنات» و دلایل آشکار به سوی آنها آمد، گفتند این سحر واضح و روشنی است.» فاعل «جاءَهُمْ» چه کسی است؟ پس چون آمد او به سوی آنها؛ آیا وقتی که عیسی علیه السلام به همراه بیّنات به سوی بنی اسرائیل آمده بود آنها به عیسی گفتند این ادعای تو در مورد معرفی احمد سحر مبین است؟ یا چونکه احمد و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به سوی یهودیان آمد، آنها گفتند این سحر مبین است؟ به هرجهت آنچه مهم است، این است که همیشه اختلافات مربوط به بخش دوم رسالت انبیاء بود. تا وقتی که آنها تصدیق ماقبل می نمود و تا وقتی که وارد بخش دوم رسالت خود نمی شدند، اختلافی بین امّت بوجود نمی آمد، لکن به محض ورود به بخش دوم رسالت و معرفی آنچه مربوط به آینده است، اختلافات شروع می شد. دقیقاً شبیه آنچه که بعد از رحلت پیامبر اسلام اتفاق افتاد.

پس اصل دوم، نکته بسیار مهمی در تدبّر قرآن است. بسیار ضروری و مهم است که تدبّر کننده قرآن بداند کدام بخش قرآن را می بایست تدبّر کند و تدبّر کند تا به چه حقیقتی برسد؟ و کدام بخش باید تفسیر بشود؟ و چه کسی باید تفسیر کند؟

اصل سوم: کلیدواژه های مرتبط با موضوع اصلی قرآن

نتیجه و حاصلِ تدبّرِ کامل و دقیق چهار سوره «ص»، «المؤمنون»، «النّساء» و «سوره محمد صلی الله علیه و آله »، علاوه برمطالب فوق که در اصول قبل اشاره شد، همچنین کلیدواژهای مرتبط با «موضوع اصلی قرآن» در آیات محکمات را برای ما مشخص و معلوم نمود. توجّه، پیگیری و رصد این کلیدواژه ها در سوره های دیگر، ما را به تدبّر محکمات قرآن نزدیک می کند. همانگونه که ستون ها در ساختمانهای بلند مرتبه، سقف ها را نگه می دارند؛ و همانگونه که نخ تسبیح، دانه های تسبیح را به دور خود نگه می دارد؛ درواقع کلیدواژه های مرتبط با موضوع اصلی قرآن نیز در اغلب سوره ها، آیات آن سوره را به هم متصل می نمایند. به تعبیر دیگر، موضوع اصلی قرآن در هر سوره با کلمات، الفاظ و واژگان خاصی جوانب و اطراف موضوع اصلی قرآن را تبیین و آیات سوره را به هم متصل و مرتبط می نماید؛ مثل روح برای جسم. به عنوان مثال موضوع اصلی قرآن در برخی از سوره ها با واژه «ذکر»، در برخی از سوره ها با واژه «ما اَنزَلَ الله»، در برخی با «بیّنات»، در برخی با «مبیّنات»، در برخی با «اولیاء»، در برخی با «طراط مستقیم»، در برخی با «سبیل الله»، در برخی با «متّقین»، با «مؤمنین»، با «اولی الامر منکم»، «انفاق کنندگان» و ... مطرح و دنبال می شود.

همچنین کلیدواژه های: «طاغین»، «ظالمین»، «مجرمین»، «فاسقین»، «مکذبین»، «منافقین»، «الذینَ لایرجونَ لقائنا»، «الذین استکبروا»، «مَن یَرتَدَّ عن دِینِهِ»، «الذین یبخلونَ و یأمرونَ الناسَ بالبخل»، «حزب شیطان»، «قوم غضب شده» و ... از همان ابتدای قرآن، جریان های سیاسی مخالف و مقابل جریان رسالت و ولایت را، - حتّی در برخی مواقع به صورت کاملاً مصداقی- معرفی می کنند.

اصل چهارم: توجّه به فرهنگ لغت اختصاصی قرآن

نکته حائز اهمیّت در تدبّر کل قرآن، این است که؛ واژگان مرتبط با موضوع اصلی قرآن، از جمله همین واژه «تدبّر» را می بایست از طریق «فرهنگ اختصاصی قرآن» جستجو و معنا نمودند. در واقع واژگان و کلمات اصلی قرآن در آیات محکمات را نمی توان تنها از طریق لغت نامه های عمومی ترجمه نمود. زیرا ترجمه لغوی و اصطلاحی این کلمات یک چیز

است و ترجمه واقعی و قرآنی آنها چیز دیگری است. مقام معظم رهبری در جلسه پنجم کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» فرمودند: «... ببینید فرهنگ قرآنی این است. قرآن لغت معنا دارد، فرهنگ اختصاصی دارد.» همانگونه که در فصل های قبل ملاحظه شد، در این پژوهش قبل از اینکه وارد معانی لغوی و اصطلاحی واژه «تدبّر» بشویم، معنا، مقصود و حقیقت واژه «تدبّر» را از همان چهار آیه ای که این کلمه در آنها نازل شده بود به دست آوردیم. البتّه این شیوه، در سوره های اوّل قرآن به سادگی و به زیبایی قابل مشاهده و قابل فهم است. به عنوان مثال در سوره القلم، واژه «مجنون» در آیات بعدش به معنای «مفتون» و سپس به معنای «گمراه از راه خدا» ترجمه و معنا شد.

سیر نزول واژه «ذکر»

یک مثال ساده امّا بسیار مهم، کلیدی و پرکاربرد در قرآن، واژه «ذکر» است. این واژه در فرهنگ لغت عمومی عربی به فارسی به معنای «یاد، یادکردن و یادآوری و ...» است، لکن در فرهنگ اختصاصی قرآن دارای معنایی بسیار مهم، عمیق و دقیق دیگر است که متضمن معنای «ولایت و جریانِ ولایتِ اولیای الهی» است.

الف) این واژه نخستین بار در سوره القلم و در آیه معروف «و اِن یکاد» (چشم زخم)، نازل شد: «وَ إِنْ يَكادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ يَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ» (51) «وَ ما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ» (52)

سؤال این است که؛ «الذّکر»چیست که وقتی کافران آن را شنیدند، چنان خیره خیره به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نگاه کردند که نزدیک بود او را چشم بزنند؟ و این چه حقیقتی است که «ذکرِ» برای عالمین است؟ معمولاً در ترجمه ها و در تفاسیر این واژه به قرآن معنا شد. امّا در بدو امر این سؤال به ذهن می رسد که ؛ قرآن که هنوز نازل نشده بود!؛ تاکنون فقط دو سوره از کل قرآن نازل شد، مگر دو سوره مبارکه العلق و القلم چه ویژگی خیره کننده ای داشتند که کافران باشنیدن آن نزدیک بود پیامبر را چشم بزنند؟ طبق اصول علم تدبّر نباید به این سؤال فوراً پاسخ داد؛ مگر اینکه این واژه (ذکر)، بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، در همه سوره ها بررسی شود تا مشخص گردد که قرآن خودش، آن را چگونه معنا نموده است؟

ب) دومین مرتبه واژه «ذکر» به ترتیب سیر نزول نازل شد، در هفتمین سوره، یعنی سوره مبارکه التّکویر بود. ابتدا 16 سوگند و قسم یاد می کند برای بیان این حقیقت که:

«إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَريمٍ» (التّکویر، 19) «همانا آن، قطعاً قول و سخن رسول بزرگوار است.»

در نگاه اوّلیه و سطحی فوری نتیجه گرفته می شود که منظور از قول، قرآن است. لکن با یک نگاه عمیق و تدبّری، می توان پرسید که؛ چه چیزی قول رسول کریم است؟ منظور کدام قول است؟ و قولِ کدام رسول کریم است؟ آیا موضوع، قرآن است؟ آیا ضمیر «ه» در «إِنَّهُ» به قرآن برمی گردد؟ تا قبل از این فقط 6 سوره کوتاه از 114 سوره قرآن نازل شد، منظورِ این آیه، کدام بخشِ قرآن است؟ ثانیاً قول و سخن کدام رسول است؟ منظور از رسول کیست؟ آیه بعد، رسول کریم را بیشتر معرفی می کند:

«ذي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكينٍ» (تکویر ،20) «همان قوی قدرتی که نزد صاحب عرش جای دارد. سُکنا داده شده نزد صاحب عرش است.»

«مُطاعٍ ثَمَّ أَمينٍ» (التّکویر، 21) «اطاعت شده، سپس امین و امانت دار است.»

این دو جمله، صفت برای چه موصوفی است؟ ظاهر امر این است که؛ این دو جمله، صفت برای رسول کریم است. امّا آیا ممکن است که صفت برای «ه» در «إِنَّهُ» باشد؟ یعنی آنکه قول رسول کریم است، همان قوی قدرتی است که نزد صاحب عرش سُکنا دارد.

«وَ ما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ» (التّکویر، 22) «صاحب و همراه شما، یعنی همین پیامبر عزیز اسلام، مجنون، مفتون یا «ضَلَّ عن سبیله»⁽¹⁾(راه گم کرده) نیست.

«وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبينِ» (التّکویر، 23) «بلکه قطعاً او را دیده است در افق روشن.» پیامبر اسلام چه کسی را در افق روشن دید؟ آیا مرجع ضمیر «ه» در «إِنَّهُ» را در افق روشن دید؟ یا رسول کریم را در افق روشن دید؟

«وَ ما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنينٍ» (التّکویر، 24) «و او بر غیب بخیل و ضنین نیست.» امّا چه کسی چنین نیست؟ ضمیر «هوَ» به چه کسی بر می گردد؟ آیا به رسول کریم یا به «صاحبکُم» برمی گردد؟

«وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَجيمٍ» (التّکویر، 25) «و او از قول شیطان رانده شده نیست.» باز سؤال این است که ضمیر «هوَ» به چه مرجعی برمی گردد؟ حرف جر «باء» در «بِقَولِ» به چه معناست؟ او از قول شیطان نیست، یعنی چه؟چه چیزی از قول شیطان نیست؟ آیا منظور قرآن است؟ کدام بخش قرآن؟ فعلاً هفت سوره بیشتر که نازل نشد!؟

«فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ» (التّکویر، 26) «پس به کجا، به کدام سو، به کدام مسیر می روید؟»

«إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمينَ» (التّکویر، 27) «لِمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أَنْ يَسْتَقيمَ» (التّکویر، 28)

«همانا او نیست، مگر ذکری برای عالمین.» «برای هرکه بخواهد استقامت کند و مقاومت

کند و راه مستقیم را برود.» باز سوال می شود که «هُوَ» یعنی چه چیزی؟ چه چیزی فقط ذکر برای عالمین است؟ منظور از ذکر چیست؟ این آیه، دقیقاً تکرار آیه ی 52 سوره مبارکه القلم است. امّا بین آن «ذکری» که با شنیدن آن می خواستند پیامبر را چشم بزنند، با این «ذکر» در سوره التکّویر چه ارتباطی وجود دارد؟ آیا خداوند در این سوره 16 سوگند و قسم خورد که بگوید این، قرآن است؟ پس چرا شفاف و روشن نفرمود؟ چرا اینقدر ضمیر «ه» و «هُوَ» و ... آورد؟ چرا در این سوره، حتّی یکجا هم اسم قرآن را نیاورد؟ قابل توجّه است که نخستین بار کلمه قرآن در سوره المزّمّل به کار برده شد:

يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ (1) قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلاً (2) نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً (3) أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلاً (4) «شب را بیدار شو و قرآن را با ترتیل بخوان.» چرا؟ چون:

إِنَّا سَنُلْقي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقيلاً (5) «چون قطعاً می خواهیم به زودی قول ثقیل و سنگین و مهمّی را بر تو القاء کنیم.» خُب، فرق قرآن با قول ثقیل چیست؟ قول ثقیل کجای قرآن است؟ این قول ثقیل ماهیت و حقیقتش چیست؟ ارتباطش با خودِ قرآن چیست؟ آیا چیزی خارج و جدای از قرآن است یا همان عمق، باطن، پیام و تدبّر قرآن است؟

در تدبّر، نمی توان به سادگی و با نگاه سطحی چیزی را گفت. باید دلیل قطعیِ عقلی و منطقی و وجدانی وجود داشته باشد. نمی توان به سادگی همه ضمیرها را به قرآن زد و از کنار حقایق آن به راحتی گذشت؟

پس تا اینجا دو مرتبه و در دو سوره به واژه «ذکر» اشاره نمود. امّا فقط با این دو مورد، به هیچ وجه نمی توان معنای آن را تنها از فرهنگ لغت عربی به فارسی فهمید. و به سادگی نمی توان گفت که منظور از «ذکر» فقط الفاظ و ظاهر قرآن است. لذا باید دیگر سوره ها را نیز تدبّر نمود تا معلوم بشود که منظور از واژه «ذکر» چیست؟

ج) این واژه سومین مرتبه در سوره المُرسلات نازل شد. سوره المرسلات، سی و سومین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن است. در این سوره به صورت قسم و سوگند می فرماید:

وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً (1) فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً (2) وَ النَّاشِراتِ نَشْراً (3) فَالْفارِقاتِ فَرْقاً (4)

فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً (5) «پس سوگند به القاء کنندگان ذکر.»

در سوره المزّمّل فرمود: «... وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلاً (4) «إِنَّا سَنُلْقي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقيلاً» (المزّمل، 5) در اینجا می فرماید: «فَالْمُلْقِياتِ ذِكْراً» (المرسلات، 5) شاهد مثال، کلمه «المُلقیات» (القاء کنندگان ذکر) در آیه 5 المرسلات و کلمه «سَنُلقی» در آیه

5 المزّمّل است. - دقّت کنید که عد 5 در هر دو آیه مشترک است.- آیا می توان چنین نتیجه گرفت که؛ آنچه بعد از تلاوت قرآن به پیامبر صلی الله علیه و آله القاء می شد، همین «ذکر» است؟ آیا «ذکر»، آن «قول ثقیلی» است که بعد از تلاوتِ همراه با ترتیل و تأنی قرآن، به پیامبر صلی الله علیه و آله القاء می شد؟ آیا با تلاوت همراه با ترتیل و تأنی و تدبّر قرآن، چنین حقیقتی به افراد دیگر نیز القاء می شود؟ حقیقت این «ذکر» چیست که بعد از ترتیل و تدبّر القاء می شود؟

چ) واژه «ذکر» چهارمین مرتبه در سوره مبارکه «ص» نازل شد. سی و هشتمین سوره؛ و سوره ای که نخستین بار آیه تدبّر در آن نازل شد؛ - تدبّر آن در فصل دوم گذشت.-

«ص وَ الْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ» (1) «سوگند به «ص» و به قرآن دارای ذکر»

اگر طبق ترجمه های متداول، ذکر را به ظاهر قرآن ترجمه کنیم، معنای آیه چنین است: «سوگند به «ص» و (سوگند) به قرآنِ دارای قرآن!» آیا این لغو و بیهوده نیست؟ پس قطعاً در اینجا نمی توان «ذکر» را به قرآن ترجمه نمود. پس معنایش چیست؟ سوره مبارکه «ص»، خودش پاسخ این سؤال را می دهد:

«هذا ذِكْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقينَ لَحُسْنَ مَآبٍ» (ص، 49) «این، ذکر است. ...» چی ذکر است؟ هذا اشاره به چیست؟ آری! همین ماجرایی که در چند آیه قبل برای شما بیان نمودم، اینها «ذکر» هستند:

وَ اذْكُرْ عِبادَنا إِبْراهيمَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدي وَ الْأَبْصارِ (ص، 45)

إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (ص، 46)

وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيارِ (ص، 47)

وَ اذْكُرْ إِسْماعيلَ وَ الْيَسَعَ وَ ذَا الْكِفْلِ وَ كُلٌّ مِنَ الْأَخْيارِ (ص، 48)

هذا ذِكْرٌ وَ إِنَّ لِلْمُتَّقينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (ص، 49)

جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوابُ (ص، 50)

ای پیامبر اسلام! بعد از اینکه زندگی سیاسی و حکومت بی نظیر داود، و سپس وارث تخت و تاج او سلیمان علیهم السلام را یاد نمودی؛ و بعد از اینکه زندگی سخت و مشقت بار حضرت ایّوب علیه السلام را یاد نمودی، اکنون یاد کن بندگان من حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب را ، و حضرت ابراهیم و اسماعیل و یَسَع و ذی الکفل را. اینها همان «ذکر» هستند. ذریّه حضرت ابراهیم علیه السلام از دو نسل و از دو خاندان معرفی شد. یکی اسحاق و یعقوب، یکی اسماعیل و ...

پس «هذا ذکرٌ»؛ ذکر این است.⁽¹⁾

رَبِّي حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ»(ص، 32) باز اینجا نمی توان با قطعیّت گفت که منظور از ذکر ربّی، یعنی یاد و نام پروردگار. شاید منظور از ذکر ربّی، یعنی رسالت و حاکمیّتی که خداوند به داود و سلیمان داد. باید کل سوره تدبّر شود تا بتوان قضاوت نمود.

ح) این واژه پنجمین بار بلافاصله بعد از سوره مبارکه «ص»، در سوره الاعراف نازل شد. سوره الاعراف سی و نهمین سوره است و بلافاصله بعد از سوره «ص» نازل شد. دو سوره «ص» و «اعراف» کاملاً هماهنگ، پیوسته و مرتبط با هم اند:

«لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظيمٍ (59) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ في ضَلالٍ مُبينٍ (60)

قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بي ضَلالَةٌ وَ لكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ (61) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَ أَنْصَحُ لَكُمْ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (62) أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَ لِتَتَّقُوا وَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (63)

بعد از اینکه حضرت نوح رسالتش را به قوم خود ابلاغ نمود، و آنها نپذیرفتند، او خطاب به قوم خود گفت: «آیا تعجب می کنید که به سوی شما ذکری از سوی پروردگارتان، بر مردی از خودتان آمد تا شما را هشدار بدهد و ...؟»

خ) این واژه ششمین بار در همین سوره (الاعراف) و در ماجرای قوم عاد نازل شد. دقیقاً سخن حضرت نوح علیه السلام را پیامبر قوم عاد نیز به امّت خودش فرمود:

«أَ وَ عَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَ اذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً فَاذْكُرُوا آلاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (الاعراف، 69)

د) این واژه هفتمین بار در آیه 17سوره الجّن نازل شد. طبق اصول تدبّر، نمی توان فقط از یک آیه نتیجه گیری کرد، بلکه باید آیات قبل و بعد را نیز تدبّر نمود تا بتوان معنای دقیق آیه را متوجه شد. سوره جنّ، سوره عجیبی است. تدبّر آن بسیار دقیق و مهم است. این سوره قبلاً در مجموعه کتاب های لذّت قرآن، کتاب چهارم به نام «راز آسمان و زمین» تدبّر شد. شاهد مثال در آیه 17 است که از زبان جنّ ها فرمود:

«وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ فَمَنْ أَسْلَمَ فَأُولئِكَ تَحَرَّوْا رَشَداً» (14)

«وَ أَمَّا الْقاسِطُونَ فَكانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَباً» (15)

«وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّريقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً» (16)

«لِنَفْتِنَهُمْ فيهِ وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً» (17)

منظور از «ذکر ربِّهِ» چیست؟ آیا منظور معنای لغوی است؟ یعنی آیا منظور یاد، نام و یادآوری خداست؟ یا منظور از «ذکر ربّ» همان معنا و حقیقتی است که در سوره های قبل از آن اراده نمود؟ پس فعلاً در اینجا نیز نمی توان نتیجه گیری نمود؛ هرچند تدبّر کل سوره بسیار مهم و کلیدی است. باید دید این واژه، مرتبه بعد در کدام سوره نازل شد؟

ذ) این واژه هشتمین بار در سوره «یس» نازل شد. این سوره بعد از سوره الجّن نازل شد. در آیه 69 یس فرمود:

«وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبينٌ» (یس، 69)

«و ما به او (به پیامبر اسلام) شعر تعلیم ندادیم؛ و سزاوار هم نیست که چنین نموده باشیم؛ بلکه این نیست مگر ذکر و قرآن مبین.»

آیا ذکر همان قرآن مبین است؟ چرا از دو تعبیر استفاده نمود؟ چه تفاوتی بین «قرآن مبین» و «قرآن» (غیر مبین) وجود دارد؟ در فصل های قبل اشاره شد که در سوره مبارکه الزّخرف آمده: «حم»(1) «و الکتاب المبین» (الزّخرف، 2) آیا «کتاب مبین» همان «قرآن مبین» است؟ اگر پاسخ این سؤال مثبت باشد و «کتاب مبین» همان «قرآن مبین» باشد، در این صورت، طبق تدبّر آیات ابتدای سوره مبارکه الزّخرف، «کتاب مبین» یا

«قرآن مبین» در «اُمُّ الکتاب» که طبق آیه 7 آل عمران، همان «آیات محکمات» است، قطعاً «علیّ حکیم علیه السلام » است. و «علیّ حکیم علیه السلام » در آیات محکمات با واژه «الذّکر» دنبال می شود.

ر) این واژه نهمین بار در سوره الفرقان و بلافاصله بعد از سوره یس نازل شد. این بخش از آیات سوره الفرقان که مدّ نظر است، قبلاً در فصل اوّل نیز تدبّر شد:

«وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبيلاً» (الفرقان، 27)

«يا وَيْلَتى لَيْتَني لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَليلاً» (الفرقان، 28)

«لَقَدْ أَضَلَّني عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَني وَ كانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً» (الفرقان، 29)

«وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً» (الفرقان، 30)

«وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمينَ وَ كَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَ نَصيراً» (الفرقان، 31)

«و روزی که آقای ظالم (که دارای «ال»تعریف است و برای همه شناخته شده است.) بر دو دستش گاز می زند و دستان خود را می گزد و با افسوس می گوید؛ ای کاش راه الرسولِ شناخته شده، یعنی راه پیغمبر اسلام را انتخاب کرده بودم. واویلا، ای وای بر من، ای کاش فلانی را دوست خودم نمی گرفتم! چون فلانی باعث شد که من از «ذکر»، بعد از اینکه برایم معلوم و مشخص شده بود، گمراه بشوم. و شیطان خوارکننده انسان است. و پیغمبر شکوه و شکایت نمود که ای خدا! قطعاً قوم من این قرآن را مهجور کردند. وخداوند در جوابِ شکایت پیغمبر فرمود: و ما اینچنین برای هر پیامبری دشمنانی از میان مجرمین، قرار دادیم و البتّه خداوند برای هدایت و یاری تو کفایت می کند. و کافران گفتند چرا قرآن یکجا «جُمْلَةً واحِدَةً» و یکباره نازل نمی شود؟ چرا به تدریج و کم کم نازل می شود؟...»

خُب، «الظالم»، - که با دوستش و شیطان هرسه از قوم پیغمبرند،- مگر نگفت این رفیق من، من را از «ذکر» گمراه کرد؛ پس چرا پیغمبر فرمود: خدایا اینها قرآن را مهجور کردند؟ چه نسبتی بین قرآن و ذکر وجود دارد؟ مگر این سه نفر، به قرآن خدمات زیادی ننمودند؟ مگر همین ها قرآن را اینگونه که الان در دسترس مسلمان است، جمع آوری و تنظیم نکردند؟ مگر نمی گفتند حسبی کتابَ الله؟ مگر اینها قرآن را با صوت و از حفظ نمی خواندند؟ پس ذکر چیست که رفیقش او را از آن گمراه نمود؟ و اینها چگونه قرآن را مهجور و خانه نشین و محروم نمودند؟ چه رابطه ای بین گمراهی از ذکر و مهجوریت قرآن وجود دارد؟ چرا کافران توقع نزول قرآن به صورت دفعی را داشتند؟ مگر منتظر چه بودند؟ مگر از نزول تدریجی سوره های قرآن چه چیزی را متوجه می شدند؟

ر) این واژه دهمین بار در سوره یوسف و سپس در سوره الحجر و ... نیز نازل شد که تقریباً به همین معناست و تکرار مطالب قبل است. تا به سوره شصت و سوم، یعنی سوره مبارکه الزّخرف می رسیم این آیات در صفحات قبل توضیح داده شد که به نکته بسیار مهمی اشاره می کند:

حم (1) وَ الْكِتابِ الْمُبينِ (2) إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (3)

وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ (4)

أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ (5)

رابطه بین «علی حکیم» و «ذکر» چیست؟ همانا او در امُّ الکتاب، که طبق آیه 7 آل عمران، همان آیات محکمات است، علی حکیم است. پس آیا ما بخاطر اینکه شما قومی اسراف کار هستید، ذکر را از شما صرف نظر می کنیم؟ خیر، چنین نمی کنیم و ذکر را برای شما می گذاریم و او را به شما معرفی می کنیم و او را برای شما حفظ می کنیم.⁽¹⁾

در مفاتیح الجنان، در زیارت مطلقه امیر المؤمنین علیه السلام ، شماره شش می خوانیم: «... السلام علیکم یا امینَ الله فی ارضه ... الذی ذَکَرَهُ الله فی مُکَمِ الآیاتِ فقالَ تَعالی: وَ انَّهُ فی اُمِّ الکتابِ لدینا لَعَلیٌّ حکیم»

در زیارت مطلقه امیر المؤمنین علیه السلام ، شماره هفت می خوانیم: «...السلام علی مَن اَنزَلَ الله فیهِ وَ انَّهُ فی اُمِّ الکتابِ لدینا لَعَلیٌّ حکیم»

س) این واژه یاز دهمین بار ، بعد از سوره مبارکه الزّخرف، در هفتاد و سومین سوره، یعنی سوره مبارکه الانبیاء و به سه صورت زیر نازل شد:

«ما يَأْتيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ يَلْعَبُونَ» (الانبیاء، 2)

«وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلاَّ رِجالاً نُوحي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ» (الانبیاء، 7)

«لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فيهِ ذِكْرُكُمْ أَ فَلا تَعْقِلُونَ» (الانبیاء، 10)

در این سوره، واژه ذکر به سه صورت آمد: الف) «هیچ ذکر جدیدی از سوی پروردگارشان برای این امّتهای گذشته نمی آمد مگر اینکه آن را می شنیدند ولی به بازی می گرفتند و سرگرم بازی می شدند.»

ب) «و ما قبل از تو ای پیامبر! نمی فرستادیم مگر مردانی را که به آنها وحی می نمودیم؛ پس اگر مردم این زمان نمی دانند، از «اهل ذکر» سؤال کنند.»

ج) «همانا کتابی به سوی شما نازل نمودیم که «ذکر شما» در آن است؛ پس آیا تعقل نمی کنید؟»

اوّلاً «ذکر محدَث» و ذکر جدیدی که در کتاب برای ما نازل شد، چیست؟

ثانیاً اهل ذکر چه کسانی اند؟

ثالثاً کتابی برای ما نازل شد که «ذکر ما» در آن است. پس «ذکر» نمی تواند خودِ کتاب باشد؛ ذکر ما چیزی است که در کتاب نازل شد؛ این «ذکرِ» ما که در کتاب

(قرآن) نازل شد، چیست؟

اغلب ترجمه ها بر اساس معنای لغوی و اصطلاحی در فرهنگ لغت های عمومی، آیه را اینگونه معنا نمودند: «همانا فرستادیم به سوی شما کتابی که در آن «یاد شما»، «یادنامه شما»، «مثال شما» و «برنامه شما» و ... است، پس آیا تعقل و اندیشه نمی کنید؟!»

لکن در فرهنگ لغت اختصاصی قرآن، واژه «ذکر» در آیات محکمات، به معنای همان حقیقتی است که به اذعان آیات سوره مبارکه الفرقان، وقتی آن را از قرآن جدا کردند، قرآن را مهجور نمودند. در فرهنگ اختصاصی قرآن، «ذکر» یعنی ولایت حضرت علی علیه السلام و اولاد طاهرین ایشان؛ که البتّه در سوره های دیگر نیز توضیح و تکمیل می شود.⁽¹⁾لذا ترجمه تدبّری آیه چنین است: «همانا فرستادیم به سوی شما کتابی که در آن «ولایت شما» است، پس آیا تعقل و اندیشه نمی کنید؟!» «ذکر شما» در آیات محکمات، یعنی ولایت شما، یعنی اولیائی که از سوی خدا برای شما معرفی و بشارت داده شدند. پس در این قرآن تعقل و تدبّر کنید تا آنها را بشناسید. البتّه توجّه به این نکته ضروری است که واژگان قرآن تنها در آیات محکمات دارای چنین معنای خاصی است؛ لکن این واژه در آیات متشابهات به همان معنای لغوی و اصطلاحی عمومی عصر نزول قرآن است.

پس توجّه به این اصل (فرهنگ اختصاصی قرآن)، در مسیر تدبّر قرآن بسیار مهم، کاربردی و تعیین کننده است. لذا واژگان در آیات محکمات قرآن، می بایست از طریق فرهنگ اختصاصی قرآن و از خود قرآن معنا و ترجمه شوند. امّا این مهم، چگونه انجام می شود؟ آیا چنین فرهنگ لغتی تا کنون نوشته شده است؟ متأسفانه چون تاکنون به مسئله «تدبّر قرآن» به صورت جامع و مستقلِ از تفسیر، پرداخته نشد، چنین فرهنگ لغتی نیز تهیه نشده است. اگرچه بعضاً برخی مفسرین و محققین و سخنرانان دینی از این روش در سخنرانی های خود استفاده نمودند، لکن بصورت یک علم و یک اصل اساسی و مستقل به آن پرداخته نشده و چنین فرهنگ لغّتی جایش خالی است. امّا از مسیر تدبّر بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، این مهم به سادگی قابل دسترسی و انجام است. درواقع یکی از ثمرات و دستآوردهای تدبّر بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، این است که با معانی و حقیقت واژگان قرآن در آیات محکمات، و به صورت از اجمال به تفصیل آشنا می شویم. این نکته در اصول بعد توضیح داده می شود.

اصل پنجم: مخاطبان امر تدبّر در قرآن

نکته مهم دیگری که باید به آن توجّه ویژه نمود، شناسایی مخاطبان اصلیِ امر به «تدبّر قرآن» است. باید معلوم شود که چه کسانی در زمان نزول قرآن می بایست در قرآن تدبّر می نمودند و چه کسانی بعد از آن باید در قرآن تدبّر نمایند؟ اگر این مهم معلوم بشود، وظیفه و رسالت خطیر ما نیز در این خصوص معلوم می گردد؛ که چگونه می توان با تدبّر، قرآن را از مهجوریّت خارج نمود. پس این نیز نکته مهمی است که بدانیم چه کسی باید در قرآن تدبّر کند؟ آیا ما در این خصوص وظیفه ای داریم یا نه؟ آیا همه باید تدبّر کنند یا فقط افراد خاصی باید در قرآن تدبّر کنند؟ از مسیر تدبّر آیات محکمات، پاسخ این سؤالات به خوبی معلوم می شود که در زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله همان جریانات سیاسی مخالف ولایت، مستقیماً مأمور به تدبّر در قرآن بودند و بعد از آن نیز همه مسلمانان به جهت تشخیص ولایت و تشخیص رسالت اصلی اسلام، به طور جدّ مأمور به تدبّر در قرآن اند.

اگر با رویکرد تدبّری به قرآن نگاه کنیم، پی می بریم که هیچ امری مهم تر از تدبّر در قرآن و تبلیغ، تبیین و اجرای پیام و رسالت اصلی قرآن وجود ندارد. همه فروعات و اخلاقیات و اعتقادات و ... تماماً ذیل این هدف والای الهی و در راستای تحقق و ایجاد نظام الهی، تحت ولایت اولیای الهیِ معرفی شده توسط قرآن، تعریف و معنا می شود. توحید یعنی تحقق حاکمیّت خدا در زمین از طریقِ حاکمیّت اولیای الهی در این کُره خاکی. این حقیقتی است که با تدبّرِ کامل قرآن به خوبی و به سادگی فهمیده می شود و متأسفانه از آن غفلت شده است. امروز جامعه بشری، خصوصاً بخش علمی و اندیشه ای و فرهیختگان و اندیشمندان و آزادی خواهان جهان، هیچ راهی جز ورود جدّی به معارف بلند قرآن و فهم دقیق و عمیق و کامل این پیام آسمانی ندارند. زیرا بی تردید اراده الهی بر آن است که این مهم، زودتر از آنچه که تصور رود، در جهان محقق شود.

اصل ششم: ملاحظه «سیر نزول تدریجی سوره های قرآن»

اگر فردی بدون استفاده از تجربه افرادی که این مسیر را طی نموده، بخواهد قرآن را تدبّر کند، ملاحظه سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، برای او امری ضروری است. بدون ملاحظ این مهم، تدبّر واقعی و فهم کامل قرآن صورت نمی پذیرد. همانگونه که ملاحظه شد، ابتدا چهار آیه تدبّر و سپس چهار سوره ای که آیه تدبّر در آنها نازل شده

بود، بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن، تدبّر شد. در آنچه حاصل شد، نقش سیر نزول تدریجی سوره ها غیر قابل انکار است. البتّه الان که این مسیر طی شد و موضوع اصلی قرآن معلوم شد؛ و همچنین هدف از تدبّر در قرآن و همچنین آیات محکمات و کلیدواژه های اصلی مرتبط با آن مشخص شد، به لطف الهی می توان هر سوره از قرآن را، حتّی بر اساس کتابت مشهور (عثمان طه)، تدبّر نمود. اگرچه موضوع اصلی قرآن در تمام سوره ها و بر اساس سیر نزول تدریجی، از اجمال به تفصیل کامل می شود.

اصل هفتم: بودجه بندی سوره ها برای تدبّر کل قرآن

گام اوّل: تدبر 22 سوره به ترتیب: العلق، القلم، المزّمّل، المدّثّر، الفاتحه، المسد، التّکویر، الاعلی، اللیل، الفجر، الضّحی، الانشراح، العصر، العادیات، الکوثر، التّکاثر، الماعون، الکافرون، الفیل، الفلق، الناس و التّوحید. (لذّت قرآن، کتاب اوّل)

گام دوم: تدبر 15 سوره بعد به ترتیب: سوره النّجم، عبس، القدر، الشّمس، البروج، التّین، القریش، القارعه، القیامت، الهمزّه، المرسلات، ق، البلد، الطارق و سوره القمر. (کتاب دوم)

گام سوم: تدبر 2 سوره: سوره «ص» و سوره «الاعراف»(لذّت قرآن، کتاب سوم)

گام چهارم: تدبر 5 سوره بعد به ترتیب: سوره الجّنّ، سوره یس، سوره الفرقان، سوره فاطر و سوره مریمسلام الله علیها (لذّت قرآن، کتاب چهارم)

گام پنجم: تدبر 5 سوره: طه، الواقعه، الشّعرا، النّمل، القصص و الاسراء (لذّت قرآن، کتاب پنجم)

گام ششم: تدبر 4 سوره: یونس، هود، یوسف علیه السلام و الحجر

گام هفتم: تدبر 5 سوره: الانعام، الصّافّات، لقمان، سبأ و الزّمر

گام هشتم: تدبر 7 سوره: غافر (مؤمن)، فصّلت، الشّوری، الزّخرف، الدّخّان، الجاثیه و الاحقاف (حوامیم، هفت سوره ای که با «حم» شروع می شود.)

گام نهم: تدبر 4 سوره: الذّاریات، الغاشیه، الکهف و النّحل

گام دهم: تدبر 4 سوره: نوح، ابراهیم، الانبیاء و المؤمنون

گام یازدهم: تدبر 9 سوره: السّجده، الطّور، الملک، الحاقه، المعارج، النّبأ، النّازعات، الانفطار و الانشقاق

گام دوازدهم: تدبر 3 سوره: روم، العنکبوت و المطففین

پایان 86 سوره مکی و آغاز 28 سوره مدنی

گام اوّل: تدبر سوره البقره

گام دوم: تدبر سوره الانفال و آل عمران

گام سوم: تدبر سوره های الاحزاب، الممتحنه، النّساء و الزّلزال

گام چهارم: تدبر سوره های الحدید، المجادله، محمد صلی الله علیه و آله ، رعد، الرّحمن و انسان (دهر یا هل اتی).

گام پنجم: تدبر سوره های الطّلاق، البیّنه، الحشر، النّصر، النور و الحج.

گام ششم: تدبر سوره های المنافقون، الحجرات، التّحریم، الجمعه، التغابن، صف و الفتح.

گام هفتم: تدبر سوره های المائده و التّوبه (برائت)

تبصره: به دلیل نکات بسیار مهم در خصوص ولایت و نظام ولایی، می توان سوره مبارکه الحدید، المجادله و المائده را با هم تدبّر نمود. البتّه مقدم بر اینها، تدبّر همین چهار سوره، «ص»، «المؤمنون»، «النّساء» و «محمد صلی الله علیه و آله » است که آیه تدبّر در آنها نازل شد. اگر کسی این چهار سوره را تدبّر و به خوبی موضوع اصلی قرآن و کلیدواژه های مرتبط با آن را تشخیص دهد، - ان شاء الله- می تواند هر سوره دیگری از قرآن را، حتّی بدون ملاحظه مکی و مدنی بودن آن، تدبّر و فهم نماید. لکن سوره های قرآن هرکدام موضوعات متعدد و متکثری را مطرح می کنند که اگر پیوسته و پشت سرهم تدبّر شوند اعجاز، زیبایی و جذّابیّت آن معلوم می شود. لازم به ذکر است که سوره مبارکه المجادله صد و ششمین سوره و بعد از سوره المنافقون و قبل از سوره الحجرات نازل شد، لکن به جهت ارتباط موضوعی بسیار نزدیکی که با سوره الحدید دارد، پیشنهاد می شود این دو سوره در کنار هم و سوره المجادله بعد از سوره الحدید تدبّر شود. البتّه ویژگی و اعجاز قرآن به گونه ای است که موضوع اصلی قرآن را در یک سوره تمام و کامل نمی کند و در سوره های دیگر نیز ادامه می دهد. به عنوان مثال موضوعی که همین دو سوره الحدید و المجادله مطرح نمود، یعنی حزب شیطان، قوم غضب شده و مسلمانانی که زیر ولایت قوم غضب شده می روند؛ و همچنین در مقابل آنها، جریان ولایت و حزب الله تأیید شده به روحی از خدا؛ - که اینها جنبه ای از موضوع اصلی قرآن است،- این موضوع در این دو سوره کامل نمی شود، بلکه بعداً در سوره المائده به صورت مصداقی، کامل و نتیجه گیری می شود. پس به طور کلی به هیچ وجّه نباید توقع و انتظار داشت که موضوع اصلی قرآن تنها در یک یا چند سوره، کامل شود؛ بلکه تا انتهای قرآن و تا پایان سوره المائده و التّوبه، موضوع اصلی کامل نمی شود. البتّه این فقط مخصوص موضوع اصلی قرآن در آیات محکمات است؛ لکن موضوعات متعدد و گوناگونی که در آیات متشابهات و به صورت موضوعات فرعی مطرح می شوند،

ممکن است در یک سوره یا در چند سوره کامل شود.

اصل هشتم: روش تدبّر

روشِ «سؤال از ما و پاسخ از قرآن»، مهمترین اصل در تدبّر قرآن است. در واقع ابتدایی ترین و ساده ترین سؤال ها پیرامون هر جمله از جملات و آیات قرآن، سؤال از سر برگ نامه های اداری، یعنی، به: ..... از: ...... و موضوع: ..... است. نتیجه و ثمره ی ملاحظه این روش ساده، باعث فرازبندی موضوعی سوره های قرآن می شود. و فراز بندی موضوعی کمک می کند تا اوّلاً موضوعات اصلی و فرعی هر سوره شناخته شود؛ ثانیاً آیات محکمات از آیات متشابهات شناسایی و تفکیک گردد.

همانگونه که ملاحظه شد، در خطبه 158 نهج البلاغه، امیربیان حضرت علی علیه السلام ، علاوه بر تفکیک بین دو بخش قرآن، همچنین با جمله ی دستوری «فَاستَنطِقُوهُ»، اهمیّت تدبّر و روش تدبّر را گوشزد نمودند. «فَاستَنطِقُوهُ»، «قرآن را استنطاق کنید.» یعنی قرآن را به نطق و به سخن درآورید. استنطاق یعنی بازجویی کردن و مُستَنطِق یعنی بازجو؛ یعنی کسی که با پرسش های متعدد، مخاطب را به سخن گفتن و افشای راز خود، وا می دارد. از همین جمله ی زیبا و کوتاه، می توان متوجه شد که روش تدبّر آیات قرآن، پرسش نمودن از جمله های قرآن است. این نکته در کلام دیگری از حضرت علی علیه السلام در کتاب غرر الحکم آمده است که: «مَن اَحسَنَ السؤال عَلِمَ» «کسی که درست و نیکو بپرسد، عالم بشود و یاد بگیرد.» به هر جهت امر به «تدبّر قرآن» مربوط به آیات محکمات و «عِلمَ ما یأتی،» یا همان «النُورِ المُقتدی بِهِ» است. و تفسیر مربوط به آیات متشابهات و مربوط به آن بخشی است که تصدیق کننده ماجراهای انبیاء و امّت های گذشته است. که جزئیات آن می بایست تنها توسط ولایت و ائمه علیهم السلام تفسیر گردد. اگرچه کلیّاتِ داستان های قرآن را با تدبر می شود فهمید، لکن جزئیات آنها جز با تفسیر فهمیده نمی شود. به عنوان مثال، کلیّات ماجرای حضرت داود و حضرت سلیمان و حضرت ایّوب علیه السلام در سوره مبارکه «ص» با تدبّر فهمیده می شود، لکن جزئیات این داستان ها چنان پیچیده و مبهم است که جز با تفسیر و روایت ائمه علیهم السلام فهمیده نمی شوند. گویا خداوند خودش، چنان دقیق و حساب شده قرآن را به گونه ای نازل نمود که جزئیات با تفسیر و کلیّات آن با تدبّر فهمیده شوند.

منظور از کلیّات، این است که چرا در 37 سوره ای که قبل از سوره «ص» نازل شد اسم هیچ یک از پیامبران الهی برده نشد؟ چرا نخستین پیامبری که در قرآن از او نام برده

می شود، حضرت داود علیه السلام است؟ چرا از میان جنبه های متعدد زندگی او، در این سوره فقط به ابعاد سیاسی و حکومتی زندگی وی اشاره می شود؟ چرا نخستین بار آیه تدبّر در این سوره نازل می شود؟ چرا بلافاصله بعد از آیه تدبّر به جانشین حضرت داود، یعنی حضرت سلیمان علیهم السلام اشاره می کند. چرا حضرت سلیمان، حکومت را از پدرش به ارث برد؟ و ده ها سؤال دیگر. امّا جزئیّات، یعنی سؤال از مسائل جزئی و ریزی که در این داستان ها وجود دارد. که معمولاً مخاطبان قرآن نیز ابتدا اینگونه سؤال های جزئی به ذهنشان می آید. مثلاً کی بود؟ کجا بود؟ چند نفر بود؟ پیر بود یا جوان بود؟ مسلمان بود یا غیر مسلمان بود؟ نماز صبح بود یا نماز ظهر بود؟ واجب بود یا مستحب بود؟ و ده ها سؤال جزئی که در هر یک از این داستان ها می توان پرسید. امّا چرا در بیان این ماجراها و داستان ها اینقدر از ضمیر استفاده شد؟ چرا جزئیّات و ریزه کاری های این داستان ها اینقدر مبهم و پیچیده است؟ پس نشان می دهد که خداوند، آیات قرآن را به گونه ای نازل نمود که کلیّات آن با تدبّر (تعقل و پرسش و پاسخ)؛ و جزئیّات آن با تفسیر و تأویل راسخون در علم و ائمه هدیسلام الله علیهم اجمعین فهمیده شود.

مراحل اجرای روش تدبّر

محکمات و آیاتی که جنبه تدبّری دارند، ادامه می یابد.

اصل نهم: ابعاد موضوع اصلی قرآن

از تدبّر سوره مبارکه النّساء مشخص شد که موضوعِ «تدبّر در قرآن»، ولایت و «اولی الامر منکم» است. درواقع می توان گفت که آیات تدبّر، پیرامون و اطراف موضوع ولایت و «اولی الامر منکم» نازل شده است. به تعبیر دیگر، آیات تدبّر در بین آیاتی نازل شد که موضوع آنها در خصوص ولایت و جریان شناسی ولایت است. البتّه

این موضوع خود دارای ابعاد و جوانبی است؛ از جمله شناخت جریان های سیاسی موافق ولایت؛ پیروان و ایمان آورندگان به ولایت؛ مخالفان ولایت؛ دشمنان ولایت؛ موانع تحقق ولایت؛ اهداف ولایت؛ و ...؛ که در این زمینه، حداقل چهار جریان مهم و اصلی شناسایی شده است؛ که هر چهار جریان به عنوان موضوع اصلی و مرتبط با موضوع ولایت؛ و به صورت اجمال به تفصیل در سوره های متعدد قرآن دنبال شده است. این چهار جریان عبارتند از:

الف) جریان ولایت، مؤمنین دارای ولایت و «اولی الامر منکم».

ب) جریان اولیای اولیاء الله، یعنی حزب الله تأیید شده به وسیله روح خدا و قومی که جایگزین قوم پیامبر در تحقق رسالت جهانی اسلام و به حاکمیّت رساندن مؤمنین دارای ولایت می شوند.

ج) قوم غضب شده، یعنی جریان یهودیان و مسیحیانی که مدعی ولایت و حکومت جهانی اند.

د) جریان مسلمانان و خواصی که زیر ولایت یهودیان می روند و در راستای اجرای نقشه های شوم آنان، در قرآن با عناوین «جبت» و «طاغوت» و «حزب شیطان» و ... معرفی شدند. که این جریان نقش کلیدی در راستای مقابله و دشمنی با جریان ولایت ایفا می کنند. در واقع «تدبّر قرآن» پیرامون این چهار جریان مهم و تأثیرگذار در حوادث سیاسی صدر اسلام تاکنون و تأثیرگذار در آینده جهان است.

سوره های مکی، مانند فیلمنامه ای است که یک کارگردان برای جمع زیادی از افراد تعریف می کند تا بعداً این افراد با اختیار و انتخاب خودشان نقش های مثبت و منفی فیلم نامه را بازی کنند. درواقع سوره های مکی، تعریف و توضیح دقیق فیلم نامه است و سوره های مدنی اجرا و انجام و بازی این نقش هاست. اگرچه این فقط یک مثال ساده است، لکن به صورت دقیق می توان ریشه و مدل جریان های سیاسی که بعداً در سوره های مدنی معرفی می شوند را در سوره های مکی جستجو نمود. نمونه کامل و دقیقی از این مثال را می توان در سوره های الاعراف، الفرقان، الاسراء، الانعام، الاحقاف، المؤمنون، السجده و ... مشاهده نمود؛ همچنان که مصداق عینی و عملی همین افراد و جریان ها را می توان در سوره های مدنی، مثل سوره البقره، الانفال، آل عمران، النّساء، الحدید، المجادله، محمد صلی الله علیه و آله و المائده مشاهده نمود. به بیان دیگر می توان چنین گفت که قرآن، یک بار طاغوت های مقابل انبیاء را معرفی می کند و به عکس العمل آنها در مقابل ابعاد دوگانه رسالت پیامبران می پردازد. و همچنین

یک بار مجرمین، فاسقین، ظالمین و طاغوت های مقابل ابعاد دوگانه رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را معرفی می کند. منظور از ابعاد دوگانه، بخش اوّل رسالت که تصدیق گذشته است و بخش دوم رسالت که معرفی آینده است.

درواقع بخش عظیمی از آیات قرآن پیرامون تبیین بُعد دوم رسالت پیامبر اسلام است که معرفی کننده ولایت، اولیا الهی، «اولی الامر منکم» و مؤمنین دارای ولایت و دشمنان مقابل اهداف آنها، برای آینده بشر است.

اصل دهم: وحدت و هماهنگی بین کلیدواژه های موضوع اصلی در سوره های متعدد

آنچه که از آیات تدبّر و سوره هایی که آیه تدبّر در آن نازل شد، به دست می آید، هماهنگی، وحدت، نظم و ارتباط کامل بین کلیدواژه های موضوع اصلی و آیات محکمات در سوره های متعدد قرآن است. همانگونه که مکرر گذشت، برای ما معلوم شد که یک بخش قرآن مربوط به امّت های گذشته و «مصدقاً بینَ یدیه» و تصدیق و تأیید رسولانِ قبل از پیامبر اسلام است. و یک بخش مربوط به «نور مقتدی به» و «علم مایأتی» و مربوط به معرفی جریان های سیاسی تأثیرگذار در حوادث سیاسی بعد از پیامبر اسلام و معرفی جریان ولایت برای آینده بشر است. در عین حال که قرآن کاملاً دو بخش است، لکن بین این دو بخش صددرصد هماهنگی و ارتباط وجود دارد. در واقع آیه 68 سوره مبارکه المؤمنون به همین امر اشاره نمود: «أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلينَ» «آیا اینها در این سخن تدبّر نمی کنند تا بفهمند آنچه که برای آنها آمده شبیه همان چیزی است که برای گذشتگانشان نیز آمده بود.» معنای این سخن این است که اگر در آیات قرآن تدبّر شود، متوجه هماهنگی، ارتباط و شباهت بخش اول قرآن با بخش دوم آن خواهید شد. قرآن از همان ابتدا و در سوره های مکی، ماجرای امّت های گذشته و عکس العمل و برخور طاغوت ها با انبیای الهی را توضیح می دهد و سپس به دو بخش بودن رسالت آنها اشاره می کند؛ تا از این طریق به تبیین بخش دوم قرآن برای آینده بعد از پیامبر اسلام بپردازد. این معنا به خوبی از تدبّر سوره مبارکه المؤمنون بدست می آید که 50 آیه اول در خصوص انبیای گذشته بود و از آیه 51 به بعد وارد ماجرای رسولان و امّت واحده آنها برای آینده شد. همچنین از تدبّر آیه 82 سوره النّساء متوجّه هماهنگی، پیوستگی، نظم و ارتباط بین آیات هرکدام از این دو بخش می شویم. یعنی هم آیات هر بخش از قرآن کاملاً با هم هماهنگ و مرتبط است و هم آیات بخش اول با بخش دوم قرآن هماهنگ، پیوسته و مرتبط است. به تعبیر دیگر هم بین آیات و موضوعات

مطرح شده در سوره های مکی هماهنگی کامل وجود دارد؛ و هم بین سوره های مدنی با هم چنین پیوستگی و هماهنگی وجود دارد. و هم بین این دو بخش با هم پیوستگی و هماهنگی کاملی وجود دارد. یعنی موضوعاتی که در سوره های مکی مطرح می شوند، مصادیق کاملشان در سوره های مدنی معرفی و تبیین می شود. همچنان که این هماهنگی بین بخش مربوط به گذشته و بخش مربوط به آینده نیز کاملاً وجود دارد. و باز همچنان که این هماهنگی بین آیات محکمات و آیات متشابهات وجود دارد. درواقع اینها تقسیم بندی های یک حقیقت است که از جهات متعدد و با تعابیر متعدد بیان می شوند؛ وگرنه حقیقت همان است که در آیه 68 مؤمنون اشاره شد که: «آیا اینها در این سخن تدبّر نمی کنند تا بفهمند آنچه که برای آنها آمده، همان چیزی است که برای گذشتگانشان نیز آمده بود.» قرآن ابتدا چیزی که برای امّت های گذشته نازل شد را مطرح و عکس العمل طاغوت ها نسبت به آن را بیان می کند و سپس همین حقیقت را برای آیندگان معرفی و نسبت به نوع عکس العمل و برخورد با آن، انذار و هشدار و یا بشارت می دهد.

لذا بدون توجّه به این هماهنگی و پیوستگی بین تمام سوره های قرآن، نمی توان یک سوره را به تنهایی و مستقل از سوره های دیگر تدبّر و فهم نمود. جالب است بدانیم که خداوند متعال موضوع اصلی قرآن را کم کم و نم نم در سوره های متعدد، بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها نازل می کند و تا سوره آخر، موضوع را کامل و تمام نمی کند. درواقع سوره های آخر بدون تدبّر سوره های قبل فهمیده نمی شوند و سوره های قبل بدون سوره های بعد کامل نمی شوند. موضوعات اصلی قرآن کاملاً هماهنگ و پیوسته و مستمر و منظم در تمام سوره ها از اجمال به تفصیل نازل شده است. البتّه این نکته در آیات محکمات به خوبی مشهود و تعیین کننده است. و در مورد کلیّات (و نه جزئیّات) آیات احکام و آیات متشابهات و آیاتی که داستان های انبیای گذشته را بیان می کند نیز تا حدودی قابل اثبات است.

توجّه به چند نکته دیگر لازم و ضروری است. نخست اینکه: در اصل، آنچه که مورد تکذیب و تردید مردم زمان هر پیامبری واقع می شد، بیّنات یا جانشینان بعد از آن پیامبر بود. معمولاً بخش اوّلِ رسالت پیامبران که به همراه معجزات و برخی اخبار غیبی ابلاغ می شد، برای اغلب مردم قابل پذیرش بود، لکن آنچه مربوط به معرفی آینده بعد از آن پیامبر بود، مورد تکذیب واقع می شد.

نکته دوم: معمولاً آنجایی که طاغوت ها و ملأ زمان هر پیغمبر، یگانگی خداوند،

رسالت پیامبران زمان خود و حتّی زنده شدن مرده ها را تکذیب و تردید می کردند، بخاطر خطری بود که نسبت به حکومت و استمرار حاکمیت خود با آمدن پیامبر و پذیرش دین او توسط مردم، احساس می نمودند. یعنی درواقع با این کار، الفِ رسالت پیامبر را تکذیب می کردند تا به یایِ آن نرسند. این نکته، بسیار مهم و دقیق است که از تدبّر مجموعه سوره های قرآن بدست می آید. لکن وقتی یک پیامبر بر طاغوت زمان خود پیروز می شد و حکومت و رسالتش مستقر می شد؛ و نوبت به معرفی «بیّنات» برای بعد از خودش می شد، اختلافات درون دینی و اختلاف بین امّت گرویده به آن پیامبر آغاز می شد. چنین حقیقتی در خصوص حضرت موسی علیه السلام و قوم بنی اسرائیل به خوبی مشهود است. تا زمانی که مرحله اوّل انقلاب آنان مطرح بود، مردم همگی با هم در مقابل فرعونیان متحد و مقاوم بودند. از وقتی که بخش دوم رسالت موسی علیه السلام با معرفی هارون علیه السلام آغاز شد، اختلافات درون دینی بین بنی اسرائیل مشهود و علنی شد.

نکته سوم: آیات متشابهات یعنی کلیه «آیات الاحکام» و آیاتی که فروعات دینی، آداب و اخلاق، جزئیات و ریزه کاری های داستانها و حکایت های قرآنی، جزئیات عبرت ها و انذارها و اسماء و صفات الهی، حروف مقطعه، مُسَبّحات و نحوه تسبیح و تقدیس ملائکه و موجودات و نحوه خلقت هفت آسمان و کیفیّت بهشت و دوزخ و ... که تنها می بایست توسط ائمه معصومین علیه السلام و اولیای معرفی شده توسط آیات محکماتِ قرآن تفسیر و تأویل گردد. اگرچه کلیات برخی از این آیات و ماجراها نیز قابل تدبّر است لکن جزئیات آنها فقط با تفسیر ائمه معصومین علیه السلام فهمیده می شود.

اصل یازدهم: چیستی تدبّر در قرآن

اشاره

در این قسمت به بیش از بیست نکته در مورد چیستی و ماهیت تدبّر و تفاوت آن با سایر علوم اشاره می شود:

آجرها، نماها، اضلاع قرینه، گچ بری ها، نورپردازی ها، نقاشی و رنگ آمیزی ها و در یک کلام تمام ریزه کاری ها و جذابیت های ظاهری این بنا را برای ما توصیف می کند. البتّه ممکن است قائده و قانون های کلی نیز استخراج کند، اطلاق گیری هم بکند، نکات بسیار زیبا و خیره کننده ای از اعجاز و لطائف و ظرائف و عظمت جزئیات و اجزای این ساختمان نیز برای ما بیان کند؛ امّا اینکه این ساختمان از آنِ کیست و چه کسانی در آن زندگی می کنند؟ در این ساختمان چه اهداف و اغراضی مهمّی دنبال می شود؟ اتاق ها و تالارهای داخل این ساختمان چه کارکردی دارند؟ و ...؛ این نگاه دوم مربوط به زاویه نگاه تدبّری است. تدبّر مربوط به شناخت اهداف و اغراض اصلی قرآن است.

یک سؤال مهم دیگر نیز لازم است مطرح شود که؛ آیا همه آیات قرآن توسط مفسرین عزیز تفسیر شده اند یا آیاتی وجود دارد که تفسیر نشده است؟ بدون تردید برخی آیات وجود دارد که توسط مفسرین عزیز تفسیر نشده است. یا برخی آیات صدرش تفسیر شد، امّا ذیلش تفسیر نشد و برعکس؛ به عنوان مثال آیه 3 سوره مبارکه الاسراء دقیقاً اینگونه است: «ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ إِنَّهُ كانَ عَبْداً شَكُوراً» (الاسراء، 3) شاهد مثال در «ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ» است. علی رغم اینکه این آیه کوتاه و مختصر است، لکن قسمت اوّل آن که در مورد بنی اسرائیل و از آیات محکمات است، در هیچ یک از تفاسیر توضیح داده نشده است. ولی قسمت دوم آن به صورت مفصل توضیح داده شد که چرا و به چه دلیل حضرت نوح علیه السلام بنده شکرگزاری بود؟ در صورتی که نکته اصلی که مرتبط با آیات قبل و بعد است، این است که چرا قرآن در این آیه بنی اسرائیل را به عنوان ذرّیه کسانی که همراه حضرت نوح علیه السلام سوار کشتی شدند، معرفی نمود؟ چرا اینقدر به گذشته دور اشاره می کند؟ آیا اینها ذرّیه همه افرادی هستند که در کشتی نوح سوار شدند یا فقط ذرّیه برخی از آنها هستند؟ چرا اینها را به حضرت ابراهیم و اسحاق و یعقوب معرفی ننمود؟ مگر بنی اسرائیل فرزندان حضرت یعقوب نبودند؟ مگر یعقوب فرزند حضرت ابراهیم نبود؟ مگر نام دیگر حضرت یعقوب اسرائیل نبود؟ پس چرا آنها را به حضرت یعقوب معرفی نکرد؟ چرا به عنوان ذرّیه کسانی که همراه نوح سوار بر کشتی شدند، معرفی نمود؟ این سؤالات در هیچ تفسیری پاسخ داده نشد و حتّی بررسی و مطرح هم نشده است. در صورتی که شکرگزار بودن حضرت نوح که نسبت به موضوع آیات ابتدایی سوره الاسراء،

موضوعی بسیار عادی و فرعی است، در تفاسیر متعدد به کثرت توضیح داده شد.

آیه 6 و 7 سوره الاسراء نیز همین طور است: «ثُمَّ رَدَدْنا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَ أَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنينَ وَ جَعَلْناكُمْ أَكْثَرَ نَفيراً» (اسراء 6) «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ وَ لِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَما دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِيُتَبِّرُوا ما عَلَوْا تَتْبيراً» (7 اسراء)

آیه 6 توضیح داده نشده که کی و چه زمانی، چگونه و چرا خداوند بنی اسرائیل را حمایت و با اموال و فرزندان یاری می دهد؟ و تا چه زمانی نفرات آنها زیاد می شود؟ آنها چه زمانی بر «عباداً لنا اولی بأسٍ شدید» که در آیه 5 اشاره شد، غلبه می کنند؟ در آیه 5 فرمود: «نوبت فساد اوّل شما بنی اسرائیلیان که فرابرسد، «عباداً لنا اولی بأسٍ شدید» را بر شما غلبه می دهم تا درون خانه های شما را تجسس کنند و «جاسوا خلالَ الدیار» کنند.» اما بلافاصله در آیه 6 اشاره می کند که: «سپس من بار دیگر شما بنی اسرائیلی ها را بر «عباداً لنا اولی بأسٍ شدید» بر می گردانم و شما را با فرزندان و اموال یاری می دهم و نفرات شما را زیاد می کنم.» متأسفانه در هیچ تفسیری واضح و دقیق توضیح داده نشد که منظورِ این آیات چیست؟ و بیان نمی شود که این آیات چه زمانی را روایت و حکایت و یا پیشگویی می کند؟ آیا اینها قبلاً اتفاق افتاده یا در آینده قرار است محقق بشود؟

ساختار و هندسه موضوعی سوره الاسراء اینگونه است که: 9 آیه اوّل و 9 آیه آخر سوره و 7 آیه از 61 تا 67، جزء آیات محکمات است که می بایست تدبّر بشوند و تقریباً بقیه آیات، متشابهات هستند و می بایست تفسیر بشوند. لذا بخش محکمات سوره الاسراء، در تفاسیر به درستی تدبّر و تبیین نشده است.

یا مثلاً در آیه 7 همین سوره، جمله ساده و اخلاقی «إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها» مکرر تفسیر و توضیح داده شد؛ لکن ادامه آیه که بسیار مهم و کلیدی و تأثیر گذار بر حوادث سیاسی کل جهان است، مورد توجّه و تدبّر واقع نشد تا معلوم بشود که فساد دوم بنی اسرائیل چه زمانی است؟ و چهره آنها چگونه و توسط چه کسانی سیاه می شود؟ اینکه فرمود: «قرار است چهره آنها را سیاه کنند و مانند مرتبه اوّل، داخل در مسجد بشوند؛» منظور چیست و چه کسانی چهره آنها را سیاه می کنند؟ اینها وارد کدام مسجد می شوند؟ یهودیان که مسجد ندارند، پس منظور کدام مسجد است؟ و چه کسانی وارد مسجد خواهند شد؟ بار اوّل چه کسانی وارد مسجد شدند و بار دوم چه کسانی وارد می شوند؟ و ده ها سؤال دیگر که بدون تفسیر باقی مانده است. که الحمد

لله از مسیر تدبّر آیات محکمات، تمام این آیات به لطف و عنایت الهی تدبّر می شوند.

مثال دیگر، آیات 14 تا 20 سوره المجادله است. علاوه بر این، بسیار آیات مهم و کلیدی و امّ الکتابی و محکماتی در قرآن هست که تفسیر نشده و نمی توان آنها را تنها با نگاه تفسیری فهمید. مگر اینکه تدبّر بشوند. تدبّر، یک زاویه نگاه متفاوت از زاویه نگاه تفسیر است. تدبّر به دنبال فهم آیات محکمات قرآن است و نه فقط توصیف و تأویل متشابهات آن. در تدبّر، حتّی به همین مقدار که الان در این صفحات توصیف شد نیز نباید اکتفا شود. بلکه هرکسی باید خودش تدبّر کند و ببیند و لمس کند و حلاوت و شیرینی تدبّر و فهم قرآن را بچشد. توصیف کردنی نیست؛ گفتنی نیست؛ باید خودتان همین آیات را تدبّر کنید و بفهمید. فقط به شما گفته شد و اشاره شد که اینگونه از آیات سؤال بپرسید؛یا این سؤالات پرسیده شد و آیات بعد این جواب ها را ارائه داد. شما نیز دقّت کنید که اولاً آیا این سؤال های تدبّری درست پرسیده شد؟ ثانیاً آیا پاسخ سؤال ها را درست متوجّه شدیم؟ اگر شما نیز همین چهار سوره ای که آیه تدبّر در آنها نازل شد را اینگونه که ما سؤال و جواب نمودیم، سؤال و جواب کنید، به همین نکته ها که ما رسیدیم و عرض کردیم خواهید رسید. شما باید خودتان به اینها برسید. روش ما اینگونه بود؛ سؤالات تدبّری ما اینها بود؛ ما پاسخ سؤالات تدبّری خودمان را اینگونه فهمیدیم؛ شما چه سؤالات تدبّری در خصوص همین چهار آیه ی تدبّر در این چهار سوره دارید؟ شما معنا و مقصود و منظور و هدف خداوند از امر به تدبّر قرآن را چگونه می فهمید؟

1.تأویل یا تفسیر

تفاسیر موجود، عموماً شرح و توضیح مفسرین عزیز است و درواقع شما با استدلاها، توضیحات، برداشت نکات و تفسیرهای مفسرین عزیز آشنا می شوید. و شاید خودمان کمتر فکر کنیم. امّا در تدبّر اینچنین نیست، بلکه خودمان باید تعقل و اندیشه کنیم.

نکته دقیقی را مقام معظم رهبری در جلسه 15 کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی بیان فرمودند که روایاتِ ذیل آیات قرآن در اغلب تفاسیر، تأویل است و نه تفسیر.⁽¹⁾

«... سوره «والضحی»، مفسرین در اینجا مطالبی گفته اند، روایاتی هم که در ذیل سوره هست، بنده نگاه کردم، روایات تأویل است نه تفسیر. آنچه روایات در ذیل سوره شریفه «والضحی» هست، مثل صدی نودِ روایاتِ ذیل آیات قرآن، تفسیر ظاهر لفظ نیست، ظاهر لفظ معنای خودش را می دهد، که حالا معنا می کنیم خودش را و نوشتیم آنجا؛ آن تأویل است، اضافه کردن یک نکته بر نکات این آیه است، و اِلّا خود آیه روشن است. امام علیه السلام نمی خواهند لفظ ظاهر آیه را بر خلاف ظاهر حمل کنند، بلکه ظاهر آیه به جای خود محفوظ، می خواهند یک چیزی اضافه کنند. آنچه را که من و شما در نگاه معمولی به آیه نمی فهمیم، امام علیه السلام آن چیز را هم به ما یاد می دهد؛ این اسمش تأویل است.»

اولاً ذیل همه آیات قرآن، روایت معتبر و مستند از ائمه علیهم السلام نداریم.

ثانیاً آن تعداد روایاتی که ذیل برخی آیات وجود دارد، تأویل اند و نه تفسیر. خودِ این مطلب که مقام معظم رهبری اشاره فرمودند، مثل همین علم تدبّر، نیاز به بررسی و پژوهش جامعی دارد که امیدواریم بتوان در آینده به آن نیز پرداخته شود.

لذا در تدبّر، افراد خودشان تدبّر می کنند؛ خودشان اندیشه و تعقّل می کنند. علاوه بر اینکه در تدبّر، عرصه، میدان، موضوع و مسیر کاملاً مشخص است. لذا فقط کلیّات داستان ها و ماجراهای قرآنی را می توان تدبّر نمود و فهمید و نه جزئیات آنها را. همچنین آیات اصلی و آیات محکمات و ستون های اصلی قرآن را می توان تدبّر کرد و سوال و جواب نمود و فهمید؛ و نه همه جزئیات و آیات الاحکام و آیات متشابهات و .... را. بدون استفاده از روایت ائمه معصومین یعنی امیر المؤمنین حضرت علی و اولاد طاهرین ایشان علیهم السلام اجمعین، هرچقدر هم که در قرآن اندیشه شود، تنها از خود قرآن نمی توان به درستی و با حجّت شرعی فهمید که بالاخره چگونه باید وضو گرفت؟ چگونه باید نماز ظهر خواند؟ زکات فطریه را چگونه باید داد؟ و صدها، مسئله فرعی شرعی دیگر که تماماً مبانی آنها در قرآن است. لکن اینها جز با تفسیر ائمه معصومین علیهم السلام که خود معرفی شده قرآنند، فهمیده نمی شوند. پس اساساً موضوع، مخاطب، روش، عرصه و زاویه نگاه تدبّر با تفسیر متفاوت است. اینها دو زاویه نگاه و دو جهت نگاه و دو عینک نگاه به ساختمان عظیم و رفیع قرآن است. یک زاویه نگاه، خودِ این ساختمان و اجزاء و زیبایی های ظاهری و اعجاز لفظی و جزئیات و فروعات ... آنرا می بیند و تفسیر می کند. و یک زاویه نگاه، به دنبال اهداف و اغراض این ساختمان است که در این ساختمان عظیم چه اهدافی و چه رسالتی و چه پیامی برای بشر صادر شده است؟ صاحب و مالک و مدیر این ساختمان کیست؟ چه اهدافی دارد؟ چه برنامه هایی دارد؟ چه کسانی برای این مالک و مدیر نقشه های دشمنانه می کشند و به دنبال غصب این جایگاه هستند؟ اینها چه نقشه هایی دارند؟ این دشمنان چه گروه ها و چه اشخاص و چه جریان هایی هستند؟ هدفشان چیست؟حرفشان چیست؟ دشمنی آنها چگونه است؟ نقشه آنها چیست؟ موفقیّت آنها چقدر بود؟ رسالت و وظیفه ما در این خصوص چیست؟ آیا ما در این خصوص وظیفه ای داریم؟ آیا ما نیز مخاطب قرآنیم؟ فرجام کار و آینده چه می شود؟ و صدها سؤال دیگر که می توان پاسخی درخور، قاطع و رسا از مسیر تدبّر کلّ آیات محکمات قرآن به دست آورد؟ تدبّر، یک چنین زاویه نگاهی است که به دنبال دیدن ائمه علیهم السلام و دشمنان آنها تا روز قیامت در قرآن

است. موضوع تدبّر یک موضوع خاص و مشخص و معلومی است. موضوع تدبّر، حقیقت کامل و جامع «غدیر خم» است. تدبّر در قرآن یعنی رسیدن به آنچه که مقصود و منظور خداوند و پیامبر عزیز اسلام از ماجرای «غدیر خم» بود. تدبّر یعنی فهم کامل، جامع، دقیق و درست تمام ابعاد ریز و درشت ماجرای «غدیر خم». در حالی که موضوعات تفسیری، موضوعات متعدد و پراکنده دیگری است. اینها دو زاویه نگاه به یک حقیقت عظیم است که اگر درست عمل بشود، ذره ای تعارض و اشکال و اختلاف بین تدبّر و تفسیر دیده نمی شود.

در سوره مبارکه المزّمّل، _ سومین سوره بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها_ ابتدا خطاب به پیامبر اسلام فرمود:

يا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ (1)

قُمِ اللَّيْلَ إِلاَّ قَليلاً (2)

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَليلاً (3)

أَوْ زِدْ عَلَيْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتيلاً (4)

إِنَّا سَنُلْقي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقيلاً (5)

«ای پیامبر! شب ها بیدار شو و قرآن را با ترتیل بخوان، ما به زودی قول سنگینی را بر تو القاء خواهیم نمود.» تدبّر، دقیقاً مربوط به همین قول ثقیلی است که بعد از تلاوت همراه با تدبّر و تأنی شبانه پیامبر، بر ایشان القاء می شود. خُب، بعد از ترتیلِ پیامبر، چه چیزی به ایشان القاء می شود؟ آیا فقط نورانیّت قلب پیدا می کند؟ یا قول ثقیل، یعنی اینکه پیامبر، یک پیام مهم از قرآن دریافت می کند؟ این پیام مهم و سنگین چیست؟ آیا این آیه ارتباطی دارد با آیه تدبّر در سوره المؤمنون که فرمود:

«أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلينَ» (المؤمنون، 68)

درواقع اگر ستون های قرآن و آیات محکمات و «امُّ الکتاب» و ریشه و اساس قرآن تدبّر نشود و فهمیده نشود، دیگر اجزای فرعی آن به درستی فهمیده نمی شود؛ پس بالطبع ترجمه درستی از کلّ قرآن ارائه نمی شود. اگر کسی کتاب «طرح کلّی اندیشه اسلامی در قرآن» مقام معظم رهبری را دقیق و کامل بخواند و بفهمید، با زاویه نگاه تدبّری ایشان، به خوبی آشنا می شود. برای نمونه، در ادامه، فرازی از مقدمه بحث ولایت در جلسه 23 این

کتاب را اضافه می کنیم تا بهتر با حقیقت تدبّر آشنا بشویم:

2.مسئله ولایتِ قرآنی

«مسئلهای که امروز ما اینجا مطرح میکنیم، مسئلهای است به نام ولایت. مسئلۀ ولایت، به آن صورتی که ما مطرح میکنیم و از قرآن استنباط میکنیم، غالباً کمتر مطرح میشود. البته اسم ولایت و کلمۀ ولایت با گوش شیعه آشناست. در دعاهای ما، در خواستههای ما از خدا، در روایات ما، در افکار رایج و عمومی ما، مسئلهای به نام ولایت، با قِداست و احترام تمام و با آرزوی تأمین چیزی به نام ولایت، توأم است. ما همیشه به عنوان شیعه خود را دارای ولایت میدانیم، و اگر یکقدری شیعه، وسواسی و دقیق و محتاط باشد، همیشه از خدا میخواهد، آرزو میکند که خدا او را با ولایت بدارد و با ولایت بمیراند و ولایت را به او بفهماند. بنابراین کلمهای به نام ولایت به گوش آشناست. علیالنّهایه، بنده دربارۀ این کلمه و مفهوم ولایت، خیلی از ریشه میخواهم حرف بزنم. به ولایت علیبنابیطالب علیه السلام هم میرسیم، اما فعلاً در مراحل قبل از آن میخواهم حرف بزنم. ولایت را از قرآن و از آیات کریمۀ قرآن میکشیم بیرون، استنباط و استخراج میکنیم و میبینید که چه اصلِ مدرنِ مترقیِ جالبی است اصل ولایت، و یک ملت، یک جمعیت، پیروان یک فکر و یک عقیده، اگر دارای ولایت نباشند، چطور بیخودی وِلمعطّلند. این را درک خواهید کرد و احساس خواهید کرد. در سایۀ این بحث بهخوبی میشود فهمید که چرا کسی که ولایت ندارد، نمازش نماز و روزهاش روزه و عباداتش عبادت نیست. بهخوبی میشود با این بحث فهمید که چرا جامعهای و امتی که ولایت ندارد، اگر همۀ عمر را به نماز و روزه و تصدّقِ تمام اموال بگذراند، باز لایق غفران و لطف خدا نیست. و خلاصه در سایۀ این بحث، معنای احادیث ولایت را میشود فهمید، ازجمله این حدیث معروفی که از چند نفر از ائمه علیهم السلام رسیده و بنده بعضی از جملات و کلماتش را اینجا تکرار میکنم: «لَو اَنَّ رَجُلاً قامَ لَيلَهُ وَ صامَ نَهارَهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَميعِ مالِهِ وَ حَجَّ جَميعَ دَهرِهِ وَ لَم يَعرِف وَلايَةَ وَلِیِّ اللهِ فَيُوالِيَهُ وَ يَكونَ جَميعُ اَعمالِهِ بِدَلالَتِهِ» «اگر کسی تمام عمر را روزه بگیرد، نهفقط ماه رمضان را، تمام شبها را تا به صبح بیدار بماند، تمام اموالش را در راه خدا بدهد، اما با ولیّ خدا ولایت نداشته باشد - دقت کنید در این تعبیر - با ولیّ خدا ولایت نداشته باشد، یا ولایت ولیّ خدا را نداشته باشد، اینچنین آدمی، همۀ آنچه که انجام داده است، بیهوده و بیثمر و خنثی است.»

«مسئلۀ ولایت در دنبالۀ بحث نبوت است، یک چیزِ جدای از بحث نبوت نیست. مسئلۀ ولایت، در حقیقت تتمه و ذیل و خاتمۀ بحث نبوت است. حالا خواهیم دید که اگر ولایت نباشد، نبوت هم ناقص میماند. لذا ناچاریم که یک مختصری تکرار کنیم بحثهای گذشته را در زمینۀ نبوت، کلیاتش را برای شمابگویم تا یواشیواش برسیم، از حاشیه وارد بشویم در متنِ مسئلۀ ولایت. البته این را هم بگویم که طرح این مسئله، بسیار دشوار است و بیان این مسئله، بسی دشوارتر است؛ برای خاطر اینکه آنقدر مسائلِ ضعیف و سست و غیرمنطقی در زمینۀ ولایت، در ذهنهای افراد عامی رسوخ پیدا کرده که وقتی آن حرف درست را، آن حرفی که با متن قرآن و متن حدیث منطبق است، در باب ولایت میخواهی بگویی، یکی از دو اشکال پیش میآید؛ یا اشتباه میشود با همان حرفهایی که در ذهنها هست، یا احساس بیگانگی میشود نسبت به آنچه که بهعنوان ولایت گفته میشود؛ لذا خیلی دشوار و مشکل است این بحث.»⁽¹⁾

درواقع، تدبّر قرآن مربوط به فهم چنین مفهومی از ولایت است. با تدبّر، این نوع ولایت از قرآن فهمیده می شود. با تدبّر، این جلوه ی زیبا و این سطح از ولایت فهمیده می شود که مقام معظم رهبری بیش از 40 سال پیش در این سخنرانی ها روی آن تکیه و تأکید نمودند. با تدبّر قرآن، نه تنها به مفسرین واقعی قرآن می رسیم، بلکه به مجریان واقعی قرآن نیز می رسیم. با تدبّر به کسانی می رسیم که خداوند در قرآن حاکمیّت مطلقه آنها را تا روز قیامت به بشریت بشارت داده است. خب، اگر آیات محکمات قرآن تدبّر نشوند، چگونه می توان ترجمه درستی از قرآن ارائه داد؟ آیات دیگر و آیات متشابهات و آیات الاحکام و آیات اخلاق و ... تابع آیات محکمات است؛ همچنان که نماز و روزه و خمس و حج و زکات و ... تابع ولایت است. درواقع با تدبّر در قرآن می توان یک ترجمه دقیق و واقعی از کلّ قرآن ارائه داد.

3. رابطه «تدبّر در قرآن» با تأویل آیات

همانگونه که گذشت، مقام معظم رهبری در این خصوص تعبیر زیبایی در مورد سوره «والضّحی» در جلسه 15 طرح کلی اشاره فرمودند که بسیار مهم و راه گشاست:

«... مفسرین در اینجا مطالبی گفته اند، روایاتی هم که ذیل سوره هست، بنده نگاه کردم، روایات، تأویل است نه تفسیر. آنچه روایات در ذیل سوره شریفه «والضّحی» هست، مثل صدی نودِ روایاتِ ذیل آیات قرآن، تفسیر ظاهر لفظ نیست، - ظاهر

لفظ معنای خودش را می دهد، که حالا معنا می کنیم معنای خودش را و نوشتیم آنجا در آن ورقه ها؛- آنها تأویل است، اضافه کردن یک نکته بر نکات این آیه است، وگرنه خود آیه روشن است. امام علیه السلام نمی خواهد لفظ ظاهر آیه را برخلاف ظاهر حمل کنند، بلکه ظاهر آیه به جای خود محفوظ، می خواهند یک چیزی اضافه کنند. آنچه را که من و شما در نگاه معمولی به آیه نمی فهمیم، امام علیه السلام آن چیز را هم به ما یاد می دهد؛ این اسمش تأویل است.»⁽¹⁾

جالب است که این فرمایش مقام معظم رهبری در خصوص تأویل آیات، با آیه 7 سوره مبارکه آل عمران که در مورد تأویل متشابهات اشاره فرمود، بسیار هماهنگ است. پس بر این اساس، تدبّر، با ظاهر الفاظ آیات محکمات کار دارد. در تدبّر تلاش می شود تا معانی ظاهر الفاظ آیات محکمات فهمیده شود؛ لکن نه از طریق فرهنگ لغّت عرب، بلکه از طریق فرهنگ لغّت اختصاصی قرآن، که وقتی قرآن را بر اساس سیر نزول تدریجی سوره ها تدبّر کنیم، خودش به ترتیب و از همان ابتدا واژه های اصلی خودش را تعریف و تبیین و معنا می کند. بعد از اینکه معنای ظاهر الفاظ را متوجّه شدیم، آنوقت می توان نکات تفسیری، روایات و تأویل آیات را از طریق ائمه علیهم السلام نیز فهمید. لکن اصل و اساس، تدبّر است؛ ابتدا باید تدبّر صورت بگیرد تا بعد وارد مرحله تفسیر و تأویل و لطائف و ظرائف و ... قرآن بشویم.

«پیغمبر خدا برای چه میآید؟ گفتیم که پیغمبر میآید برای بهتکاملرساندن انسان، میآید برای تخلّقدادن انسانها به اخلاقالله، میآید برای کاملکردن و به اتمام رساندن مکارم اخلاق. آنچه که گفتم مضمون احادیث است؛ «بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَكارِمَ الاَخلاقِ» پیغمبر برای ساختن انسانها میآید، برای بهقوامرساندن این مایهای که نامش انسان است، میآید. امّا از چه راهی و از چه وسیلهای پیغمبر استفاده میکند برای ساختن انسان؟ پیغمبر چهجوری انسانها را میسازد؟ مدرسه درست میکند؟ مکتب فلسفی درست میکند؟ پیغمبر صومعه و جایگاه عبادت درست میکند؟ گفتیم که نه؛ پیغمبر برای ساختن انسان، کارخانۀ

انسانسازی درست میکند. ... کارخانۀ انسانسازی چیست؟ کارخانۀ انسانسازی، جامعه و نظام اسلامی است. اینجا آن نقطۀ پیچ، نقطۀ اساسیِ توجه و تکیۀ حرف است. همه میگویند پیغمبر میخواهد انسان بسازد، همه میگویند پیغمبر برای تعلیم و تربیت میآید و همه این را میفهمند؛ آنچه باید فهمید، آنچه که با دقت باید فهمید، این است که پیغمبر یکییکی گوش انسانها را نمیگیرد به یک کنج خلوتی ببرد در گوششان زمزمۀ مِهر خدا بنوازد. پیغمبرها مکتب علمی و فلسفی تشکیل نمیدهند تا یک مشت شاگرد درست کنند، این شاگردها را بفرستند تا مردم را در اقطار عالم هدایت کنند. پیغمبر کارش از این قرص و قائمتر، استوارتر و ریشهدارتر است. چهکار میکند؟ یک کارخانهای که از آن کارخانه جز انسان بیرون نمیآید، میسازد و آن کارخانه، جامعۀ اسلامی است. جامعۀ اسلامی چیست؟ چهجور عنصر و ماهیتی است؟ جامعۀ اسلامی یعنی آن جامعهای، آن تمدنی که در رأس آن جامعه خدا حکومت میکند، قوانین آن جامعه، قوانین خدایی است، حدود الهی در آن جامعه جاری میشود، عزل و نصب را خدا میکند، ... تشکیلات را دین خدا بهوجود میآورد، قانون صلح و جنگ را مقررات الهی ایجاد میکند، روابط اجتماعی را، اقتصاد را، حکومت را، حقوق را، همه و همه و همه را دین خدا تعیین میکند و دین خدا اجرا میکند و دین خدا دنبال این قانون میایستد؛ این جامعۀ اسلامی است. مثل کجا؟ مثل مدینه. همچنانیکه پیغمبر آمد در مدینه یک جامعهای تشکیل داد. خب در مکه هم بودند، میتوانستند متفرق بشوند در اقطار بلاد، آنجا خدا را هم عبادت کنند، نه، این کافی نبود. آمدند مدینه، یک جامعهای تشکیل دادند، در رأس آن جامعه خدا حکومت میکرد. نایب خدا که حکومت میکرد آنجا، عملاً چه کسی بود؟ پیغمبر. مقررات را چه کسی درست میکرد؟ چه کسی وضع میکرد؟ چه کسی جعل میکرد؟ پیغمبر. قوانین را چه کسی اجرا میکرد؟ چه کسی وادار میکرد مردم را که اجرا کنند؟ پیغمبر.»⁽¹⁾

تدبّر، مربوط به فهم چنین معنای عمیقی از دین است؛ موضوع «تدبّر در قرآن» رسیدن به چنین حقیقتی است. آیات محکمات قرآن، تبیین کننده چنین حقیقت بلندی است. قرآن چنین ولایت و چنین نظام ولایی و نظام الهی را برای بشریت معرفی می کند. تدبّر قرآن، لوازم، شرایط، ضوابط و ساختار یک چنین حکومت الهی را به بشر معرفی می کند.

این چند نکته نیز بسار مهم است که البتّه ناظر به نگاه و نظر برخی عزیزانی است که گمان نمودند تدبّر یعنی فقط فکر کردن در مورد هر آیه و برداشت نکات تربیتی و اخلاقی و ... از آن آیه. درواقع از تعریف لغوی و اصطلاحی واژه تدبّر چنین گمانی را پیدا نمودند. درحالی که مشخص می شود که تدبّر در قرآن، حقیقت دیگری است که از طریق فرهنگ اختصاصی قرآن فهمیده می شود و مربوط به آیات محکمات در کل قرآن است.

اعجاز قرآن دارای جنبه های متعدد و فراوانی است؛ جنبه اعجاز علمی قرآن، جنبه اعجاز ادبی، اعجاز ظاهری و ...؛ لکن اعجازی که با تدبّر فهمیده می شود بسیار متفاوت است. همانگونه که آیه تدبّر در سوره مبارکه المؤمنون و آیه تدبّر در سوره مبارکه النّساء اذعان نمود، بخشی از اعجاز اصلی قرآن بخاطر هماهنگی، نظم، پیوستگی و انسجام بین موضوعات قرآن در سوره ها و بخش های متعدد قرآن است. درواقع می توان گفت؛ این نوع از اعجاز قرآن است که خداوند به آن تحدی، و همآوردخواهی نموده است. وقتی با نظم و پیوستگیِ موضوعات اصلی و فرعی قرآن در آیات محکمات و آیات متشابهات آشنا می شویم؛ وقتی با نظم و انسجام بین موضوعات متعدد در دو بخش «تصدیق ماقبل» و «معرفی و بشارت مابعد» آشنا می شویم؛ وقتی با ارتباط و پیوستگی بین سوره های مکی و مدنی آشنا می شویم؛ اذعان می کنیم که احدی نمی تواند مثل و مانند برای قرآن و سوره های آن بیاود؛ زیرا قرآن برنامه هایی را برای آینده تدارک دیده است که بشر بر آن احاطه علمی ندارد.

«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ

هُمْ راكِعُونَ» (المائده، 55) پس منطق شیعه در این مسئله، بسیار منطق ظریف و دقیقی است. ضمن اینکه نصب خدا را از قرآن احساس و استنباط میکند، معیارها و ملاکها را هم به دست مردم میدهد تا مردم فریب نخورند. نگویند خیلی خب، علیبنابیطالب روی سر ما، روی چشم ما، قبولش داریم، حالا هارونالرشید هم جانشین علیبنابیطالب است. کمااینکه این حرف گفته میشد. بنیعباس یک سلسلهای داشتند که این سلسله احیاناً به علیبنابیطالب هم میرسید یا به پیغمبر میرسید! گفتند علیبنابیطالب را قبول داریم، جانشینیاش هم بالاخره رسید به هارونالرشید، همینطور رسید به تسلسل تا به هارونالرشید. منصور عباسی میگفت که امام حسن را ما قبول داریم، اما ایشان پول گرفتند و خلافت را فروختند. منطق منصور عباسی است دیگر! می گفتند چون خلافت را فروخت، پس حقی به خلافت ندارد. ما هم از آنهایی که خلافت به آنها فروخته شده بود، خلافت را به زور گرفتیم، پس برای ماست. حرف آنهاست. پس علیبنابیطالب را قبول هم میکردند، رویِ سر، رویِ چشم هم میگذاشتند برحسبِ ظاهر، اما درعینحال منافاتی نمیدیدند بین حکومت علیبنابیطالب و حکومت هارون عباسی.»

«شیعه میگوید نه، این حرف درست نیست. شیعه میگوید تو که حکومت علیبنابیطالب را قبول داری، باید معیارهای خلافت و ولایت را هم قبول داشته باشی. باید قبول داشته باشی که علیبنابیطالب بهخاطر جمعبودن این معیارها به عنوان ولیّ انتخاب شده؛ پس اگر کسی، در او این معیارها نبود یا ضد این معیارها در او بود، این آدم حق ندارد که جانشین علیبنابیطالب، خودش را معرفی کند. حق ندارد ولایت شیعه را، ولیّامربودن را، ادعا کند و کسی حق ندارد بپذیرد از او. این اولین مطلبی که در این زمینه، در پیرامون مسئلۀ ولایت پیش میآید.»

«خب، ولایت خدا برای چیست؟ اگر کسی این را سؤال کند، که شما به چه دلیل میگویید ولایتِ امر در اختیار خدا و برای خداست؟ چرا؟ جوابش این است که این، ناشی از یک فلسفۀ طبیعی است که در جهانبینی اسلام مشخص و معیّن شده است. در جهانبینی اسلام، همه چیزِ عالم از قدرت پروردگار ناشی میشود، «وَ لَهُ ما سَكَنَ فِی اللَّيلِ وَ النَّهارِ» هرآنچه در روز و شب آرمیده و ساکن است، از آنِ خداست. خب، کسی که همۀ پدیدههای خلقت برای اوست و حکومت تکوینیِ بر همهچیز در اختیار او است، حکومت قانونی و تشریعی هم باید در اختیار او باشد.»⁽¹⁾

دقّت نمودید که، این مطلب در فصل دوم نیز اشاره شد که؛ با استناد به تکرار جمله «و لله ما فی السموات و ما فی الارض» پیرامون آیاتی که معرفی کننده ولایت است. و همچنین نطول چنین آیه ای قبل از اوّلین آیه تدبّر در سوره مبارکه «ص» و مابین ماجرای حضرت داود و حضرت سلیمان، بیامگر این حقیقت است که منشأ و مبنای مشروعیّت ولایت و حاگمیّت انبیاء و اولیای الهی به خالقیتّت و مالکیّت خداوند بر آشمان و زمین بر می گردد. لذا چون خداوند مالک آسمان و زمین است، پس او حاکم است و او حاکم و پیغمبر و امام و ولیّ و مجری قانون معرفی و منصوب می کند. کما اینکه قانون را نیز او وضع می کند، مجری قانون را نیز او معرفی و منصوب می کند. تدبّر آیات محکمات قرآن به سادگی، ما و هر تدبّر کننده دیگر را به این حقیقت زیبا می رساند. ادامه فرمایشات معظمٌ له را ببینید:

«اِنَّ اللهَ يَأمُرُكُم اَن تُؤَدُّوا الاَماناتِ اِلى اَهلِها» (النّساء، 58) همانا خدا شما را فرمان میدهد که امانتها را به اهلش برگردانید، «وَ اِذا حَكَمتُم بَينَ النّاسِ اَن تَحكُموا بِالعَدلِ» و چون میانِ مردم داوری و حکومت و قضاوت میکنید، بر طبق عدل و داد، حکومت و قضاوت بکنید، «اِنَّ اللهَ نِعِمّا يَعِظُكُم بِهِ» همانا پروردگار چه نیکو چیزی است که شما را بدان پند میدهد و موعظه میکند، «اِنَّ اللهَ كانَ سَميعاً بَصيراً» همانا پروردگار شنوا و بیناست. آنچه را که به شما فرمان میدهد، از روی شنوایی و آگاهی و دانش کامل است. چون شنوای نیازهای درونی شماست، چون بینای سرنوشت شماست، لذا آنچه را احتیاج دارید، به شما میدهد و میبخشاید.»

«این از آیۀ اول که دربارۀ امانت صحبت میکند، و میگوید امانتها را به اهلش بدهید، درحقیقت یک زمینهچینی برای آیۀ دوم است. امانت فقط این نیست که یک تومان من دست شما دارم، این یک تومان را به من برگردانید. مهمترینِ نمونههای امانت، این است که آنچه امانت خداست در میان مردم، آن را انسان به جایش برساند و به اهلش برساند. اطاعت انسان که میثاق و پیمان خدا با آدمی است، آن را در جایش مصرف کند و خرج کند، از خدا و از آنکه خدا فرموده اطاعت بشود. این مهمترین مصداق امانت است.»

«بعد میفرماید: «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا» ایکسانیکه ایمان آوردهاید، «اَطيعُوا اللهَ» اطاعت کنید از خدا، «وَ اَطيعُوا الرَّسولَ»، و اطاعت کنید از پیامبر خدا، «وَ اُولِيالاَمرِ مِنكُم» اطاعت کنید از صاحبان فرمان از میان خودتان؛ آنکسانیکه در میان شما

صاحبان فرمانند. این جا تزِ اسلامی با بعضی از تزها و ایدههای دیگر، مایِز و محل افتراقش معلوم میشود. تز اسلامی نمیگوید که روزی خواهد آمد که حکومت لازم نباشد، نه؛ ایدۀ اسلامی پیشبینی نمیکند آن روزی را که در جامعه، دولت و حکومت نباشد، نخیر؛ درحالیکه بعضی از مکتبها پیشبینی میکنند آن روزی را که جامعه، جامعۀ ایدهآل است و یکی از خصوصیاتش این است که دیگر دولت و حکومت در آن جامعه نیست؛ نه؛ اسلام این را پیشبینی نمیکند.»

ببینید که معظمٌ له از چه زمانی متوجّه اندیشه های شیطانی نظام سلطه بودند؟ مدتهاست که نظام استکباری صهیونیستی تحت عنوان نظم نوین جهانی این نوع تزها را دنبال می کند؛ و این بزرگوار از قبل از انقلاب، بدون فلسفه بافی و حاشیه روی، به زیبایی و به سادگی، این تز، که جامعه جهانی نیاز به حکومت ندارد و نظم نوین و دهکده جهانی و ... را، از مبنای قرآن و با تدبّر قرآن رد نمودند. این درحالی است که متأسفانه برخی مسئولین را می توان نام ببرید که این طرز تفکر شیطانی را از استکبار باورکرده اند. پس برای یک چنین روزی که از سوی شیطان بزرگ و استکبار جهانی با تکیه بر ساختارهای بین المللی و در عصر رسانه و فضای مجازی و حکمرانی با هوش مصنوعی و ...، سخن از دهکده جهانی زده می شود، قرآن به حق، حرف و ایده و سیستم و ساختار سیاسی اجتماعی و حکومت و قانون الهی و واقعی و حیات آفرین و رهایی بخش و بهشت آفرین و ... ارائه می دهد. فقط یک شرط دارد که اینها را با تدبّر، از قرآن بفهمیم. اکنون ادامه مطلب را از فرمایشات معظمٌ له ببینید:

«این طبع انسانی است که باید زندگیاش با یک مجری قانون همراه باشد؛ بودن قانون کفایت نمیکند، باید کسی باشد تا اینکه این قانون را اجرا کند و نظارت کند بر اجرای دقیق و صحیح این قانون، همین را میگوید «وَ اُولِيالاَمرِ مِنكُم»، منتها اولیالامر، آیا مطلق اولیالامر است؟ هرکه فرمان راند درست است؟ گاهی میشود در یک جا دو نفر فرمان میرانند ضد یکدیگر، هر دو اولیالامرند؟ گاهی میشود یک آدمی فرمان میراند که عقل و خرد انسانی، فرمانرانی او را نفی میکند؛ باز هم اولیالامر است؟ اینجاست که بین ما و طرز فکر تسنن، یک اختلاف اساسی پیدا میشود. ما میگوییم اولیالامر، صاحب فرمان، آن صاحب فرمانی است که با معیارهای الهی تطبیق بکند. درحالیکه آنها این چنین شرطی را نمیکنند، حالا در کتب فقهیشان چیست، مراجعۀ درستی نداشتم ببینم. آنکه شایع است در افواه و

در زبانها، این است که نه، هرکسی که به مقام فرمانرانی و فرمانروایی رسید، برایشان محترم و معتبر است.»⁽¹⁾

امّا آیا قرآن تکلیف «اولی الامر منکم» را مشخص نموده است؟ آیا واقعاً چنین افرادی مشخص و معرفی شدند؟ آیا این ساختار می تواند پاسخگوی نیازهای بشر در همه زمانها باشد؟ ساز و کارهای اجرایی این ایده الهی چگونه است؟ این نکات و صدها نکته نابّ دیگر در این خصوص با تدبّر در آیات محکمات قرآن به سادگی فهمیده می شود.

اگرچه این مهم، در قسمت های قبل به قدر لازم توضیح داده شد، لکن مجدداً اشاره می شود که؛ خداوند در سوره مبارکه «الزّخرف» می فرماید:

حم (1) وَ الْكِتابِ الْمُبينِ (2) إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (3) وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ (4) أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ (5)

وَ كَمْ أَرْسَلْنا مِنْ نَبِيٍّ فِي الْأَوَّلينَ (6) وَ ما يَأْتيهِمْ مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (7) فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً وَ مَضى مَثَلُ الْأَوَّلينَ (8)

«حا، ميم. به «كتاب مبین» سوگند. همانا ما آن را قرآنى عربىّ قرار داديم شاید كه در آن تعقّل كنيد. و همانا او در «امّ الكتاب» نزد ما «علیِّ حکیم» است. پس آيا به خاطر آنكه شما گروهى اِسرافكاريد ما «ذكر» را از شما بازگردانيم. و چه بسيار پيامبرى كه در ميان پيشينيان فرستاديم. و هيچ پيامبرى به سویشان نمىآمد مگر آنكه او را مسخره مىكردند. پس ما كسانى را كه از نظر قدرت سختتر از اين اِسرافكاران (زمان شما) بودند را هلاك كرديم و سرنوشت پيشينيان تكرار شد.»

تدبّر ساده این چند آیه این است که: منظور از «حم» چیست؟ «کتاب مبین» چیست؟ منظور از ضمیر «ه» در «إِنَّا جَعَلْناهُ» چیست؟ آیا همین «کتاب مبین» را به صورت قرآن عربی قرار دادید تا در آن تعقل شود؟ در چه زمینه ای و پیرامون چه موضوعی باید در قرآن عربی تعقل و اندیشه شود؟ ضمیر «ه» در «إِنَّهُ» به چه کسی یا چه چیزی بر می گردد؟ چه چیزی در «ام الکتاب» «علیٌّ حکیم» است؟ منظور از «امُّ الکتاب» چیست؟ منظور از «علیٌّ حکیم» چیست؟ منظور از «ذکر» چیست؟ چه چیزی برای ما «ذکر» است؟ چه ارتباطی بین «ذکر» و بین «علیٌّ حکیم» وجود دارد؟

آیا منظورِ آیه ی 5 این است که از این به بعد در قرآن، «علی حکیم» را با کلیدواژه «ذکر» معرفی می شود؟ آیا مردم زمان انبیای گذشته وقتی که پیامبرشان «ذکرشان» را برایشان معرفی می کرد، او را مسخره می کردند و مستحق عذاب شدید می شدند؟ آیا فقط بخاطر مسخره کردن خودِ پیامبران آنها عذاب می شدند یا بخاطر مسخره نمودن ذکر؟ خب، اینها مختصری از تدبّر و سؤالات تدبّری چند آیه ابتدای سوره مبارکه الزّخرف است؛ اکنون 7 آیه ابتدای سوره مبارکه آل عمران که بعد از این و در مدینه نازل شده است را نیز در کنار این مطلب قرار بدهیم تا ببینیم چه شباهتی بین این دو بخش آیات وجود دارد:

الم (1) اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ (2) نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجيلَ (3) مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَديدٌ وَ اللَّهُ عَزيزٌ ذُو انْتِقامٍ (4) إنَّ اللَّهَ لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ (5) هُوَ الَّذي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ (6) هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ (7)

مختصراً به تدبّر برخی جملات اصلی این آیات نیز اشاره می شود: «نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ» (ای پیامبر اسلام!) «خدایی که حیّ و قیّوم است، کتابی را به حق بر تو نازل کرد.» خب، این کتاب پیامش و رسالتش چیست؟ آری! این کتاب دو کار مهم و اصلی انجام می دهد همانگونه که طبق سوره الاحقاف، جنّ ها نیز همین را از تلاوت قرآن پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فهمیدند:

الف) این قرآن، کتاب های آسمانی قبل را تصدیق می کند که البتّه قبل از این نیز تورات و انجیل برای هدایت مردم نازل شده بود.

ب) (و همچنین) نازل کرد «الفرقان» را. (به عنوان بخش دوم قرآن و بشارت برای آینده، که این در فصل های قبل تبیین شد.)

سؤال: آیا «الفرقان» همان بخش دوم رسالت پیامبر اسلام است؟ آیا «الفرقان» معرفی کننده ولایت برای آینده بعد از پیامبر اسلام است؟ خداوند، مردم را بخاطر تکذیب کدام «آیات الله» به عذاب شدید و همچنین به گرفتن انتقام از آنها هشدار داده است؟

این عذاب و انتقام بخاطر چیست؟ آیا بخاطر کفر به کتاب تورات و انجیل است که قرآن تصدیق کننده آنهاست؟ یا بخاطر کفر نسبت به «الفرقان» است که قرآن معرفی کننده و بشارت دهنده به آن است؟ آیا منظور از کفر به آیات الله، کفر به الفرقان و بخش دوم قرآن است یا کفر به بخش اول و بخشی که تصدیق کننده ماقبل است؟ هشدار و عذاب شدید برای کفرِ نسبت به چیست؟

«إنَّ اللَّهَ لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ» (آل عمران، 5) یعنی چه؟ منظور چیست؟ به چه مناسبت این نکته را در اینجا یادآور شد؟ مگر کسی گمان کرده که چیزی از خدا مخفی است؟ ارتباط این جمله با آیات قبل چیست؟ آیا افرادی می خواهند چیزی را تغییر بدهند؟ اینها به دنبال پنهان کاری در مورد چه چیزی هستند؟

«هُوَ الَّذي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ» (آل عمران، 6) ارتباط این جمله با آیات قبل چیست؟ این آیه و این جمله را به چه مناسبت بیان فرمود؟

نکته: طبق اصول و مبانی علم تدبّر، به نظر می رسد این آیات، متشابه است که فهمیدن جزئیات آن نیاز به تفسیر توسط ائمه معصومینعلیم السلام دارد.

«نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجيلَ (3) مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ ....» (آل عمران، 3 و 4)

خب، ارتباط بین این نزول کتاب، با نزول کتاب در آیه «هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ ....» (7) چیست؟ منظور از «آياتٌ مُحْكَماتٌ» و منظور از «هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ» چیست؟ آیا «أُمُّ الْكِتابِ» و «آياتٌ مُحْكَماتٌ» همان «الفرقان» و بخش دوم قرآن و بخش مربوط به آینده است؟

درواقع در سوره آل عمران فرمود: «امّ الکتاب» همان «آیات محکمات» است؛ «خداوند کسی است که نازل کرد بر تو کتابی که بخشی از آن «آیات محکمات» است که البتّه این همان «امُّ الکتاب» است. و غیر از این متشابهات هستند....»

پس کلیدواژه مشترک بین این دو بخش آیات در این دو سوره، واژه «امُّ الکتاب» است. طبق اصولی که در علم منطق آموخته ایم، می توان حد وسط را حذف نمود. حد وسط یعنی لفظ «امُّ الکتاب» که در هر دو سوره مشترک است. لذا معنای این دو جمله با هم این است که «علیٌّ حکیم» در «آیات محکمات» است. و او «ذکر» شماست که اگرچه شما قومی اسراف کار هستید ولی ما آن را از شما برنمی گردانیم و او را حتماً برای شما می گذاریم و به شما معرفی می کنیم. لکن از اکنون به بعد

باید «علی حکیم» را با کلیدواژه «ذکر» در آیات محکمات دنبال کنید و پیدا کنید. «ذکر»، درواقع همین «علیّ حکیم» است که به صورت الفرقان برای شما معرفی شده است. و این همان بخش دوم قرآن است که برای آینده نسبت به او بشارت داده شدید. و البتّه «إنَّ اللَّهَ لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ» (آل عمران، 5) که شما قومی اسراف کار هستید. «أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ» (الزّخرف، 5) پس از خدا مخفی نیست که شما قومی اسرافکار هستید؛ یعنی بر خدا مخفی نیست و علی رغم اینکه خدا می داند که شما اسرافکارید، باز «ذکر» را از شما نمی گیرد و «ذکر» را برای شما می فرستد و «ذکر» را برای شما معرفی می کند که او کیست. او همان علیّ حکیم است که باید او را در آیات محکمات ببینید و با تدبّر آیات محکمات او را بشناسید. همانگونه که در سوره «ص» نیز فرمود: «ص و القرآن ذی الذکر» سوگند به «ص» و به «قرآن دارای ذکر» و بعد خودش در آیات بعد، «ذکر» را معرفی کرد که سلسله پیامبران خصوصاً ذرّیه حضرت ابراهیم علیه السلام همان «ذکر» هستند. درواقع این نتیجه، با ملاحظه اصولی که در فصل های قبل گذشت و از آیات 29 تا 32 سوره مبارکه الاحقاف و آیه 6 سوره مبارکه الصف و آیات سوره مبارکه «ص» و آیات سوره مبارکه النّساء و ...، و همچنین از خطبه 158 نهج البلاغه و فرازی از خطبه غدیر خم به دست می آید. خلاصه مطلب در خطبه غدیر خم این بود که: «آیات محکمات قرآن را تدبّر کنید تا به ولایت و مشخصاً به حضرت علی علیه السلام برسید؛ سپس ائمه و امیرالمؤمنین علی علیه السلام آیات متشابهات را برای شما تفسیر می کنند.» اکنون ملاحظه نمودید که از مسیر تدبّر در قرآن، به مبنای حدیث و فرمایش پیامبر عزیز اسلام در خطبه غدیر خم؛ و هم به مبنای فرمایش حضرت علی علیه السلام در خطبه 158 نهج البلاغه رسیدیم.

پس نتیجه منطقی بحث این است که می توان به جای «امُّ الکتاب» در آیه 4 الزّخرف، «آیات محکمات» را گذاشت. لذا آیه اینگونه می شود: «وَ إِنَّهُ في أُمِّ الْكِتابِ (یعنی در آیات محکمات) لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكيمٌ» «همانا قطعاً او در آیات محکمات علیّ حکیم است.»

اینها فقط اشاره ای بیش نیست، می بایست در آینده به صورت کامل بخش های متعددی از آیات محکمات تدبّر و این حقیقت متعالی پیرامون واژه های قرآن تبیین گردد.

مقام معظم رهبری در ادامه بحث نبوت در کتاب طرح کلی می فرمایند: «خب، اینجا میرسیم به یک مطلب دیگری؛ سؤال، یعنی چه حاکم خداست؟ خدای متعال که با مردم روبهرو نمیشود تا امر و نهی بکند، انسانها احتیاج دارند که یک انسانی بر آنها حکومت بکند، یک انسانی لازم است که سررشتۀ کار انسانها را بهدست بگیرد. اینکه میگویم یک انسانی، روی یکِ آن تکیه ندارم، رهبری دستهجمعی را نمیخواهم نفی کنم، نه؛ انسان لازم است که سررشتۀ کار انسانها را بهدست بگیرد؛ واِلّا اگر چنانچه در میان جامعۀ انسانی و بشری، فقط قانون باشد، ولو آن قانون از طرف خدا باشد، امیری نباشد به تعبیر امیرالمؤمنین علیه السلام که حالا عرض میکنم، (اگر) فرمانروایی نباشد، یا یک هیئتی نباشد که فرمانروایی بکند، خلاصه ناظر بر اجرای قانون اگر در جامعۀ بشری نباشد، انتظام جامعۀ بشری باز هم بههم خورده است. خب، این انسان چه کسی باشد؟ آن انسانی یا انسانهایی که قرار است بر بشر و جامعۀ بشری، عملاً فرمانروایی بکنند، عملاً ولیّ جامعه باشند، عملاً ولایت جامعه را بهعهده بگیرند، اینها چه کسانی باشند؟ پاسخ مکتبهای گوناگون به این سؤال، گوناگون بوده. پاسخ واقعیتهای تاریخی هم به این سؤال گوناگون بوده. یک عدهای گفتهاند: اَلمُلکُ لِمَن غَلَب؛ هرکسی غالب شد، یعنی حکومت جنگل. یک عدهای گفتهاند هرکسی که دارای تدبیر بیشتری است. یک عدهای گفتهاند هرکسی که از طرف مردم مورد قبول باشد. یک عدهای گفتهاند هرکسی که از آن دودمانِ چنینوچنان باشد. یک عدهای سخنان دیگری گفتهاند، منطقها و سلیقههای دیگری ابراز کردهاند.»

«پاسخ دین و مکتبِ دین به این سؤال، این است که «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ»؛ آنکسیکه عملاً در جامعه، زمام فرمان را و امر و نهی را بهدست میگیرد از سوی پروردگار عالم، رسول اوست. لذا در جامعهای، وقتیکه پیامبری آمد، معنی ندارد که با بودن پیغمبر، حاکم دیگری بهجز پیغمبر بر مردم حکومت بکند. پیغمبر یعنی همان کسی که باید زمام قدرت را در جامعه بهدست بگیرد، حاکم باشد. وقتیکه پیغمبر از دنیا رفت، تکلیف چیست؟ وقتیکه پیغمبر خدا مثل همۀ انسانهای دیگر از دنیا رفت و جان به جانآفرین تسلیم کرد، آنجا چهکار کنیم؟ باز آیۀ قرآن پاسخ میدهد؛ «وَ الَّذينَ آمَنوا» مؤمنان ولیّ شما هستند. کدام مؤمنان؟ هرکه به مکتبِ دین ایمان آورد، او ولیّ و حاکم جامعۀ اسلامی است؟ خب، اینکه لازم میآید که به عدد همۀ نفوسِ مؤمن، حاکم داشته باشیم! چهکار کنیم در اینجا؟ مؤمنانی که نشانۀ خاصی دارند.

پیداست که آیۀ قرآن ضمن اینکه میخواهد یک کسی را معیّن بکند، میخواهد یک انسانِ معلومِ مشخصی را، رویش انگشت بگذارد، بگوید حاکم شما این است؛ ضمناً میخواهد معیار را هم بهدست بدهد. دقت کنید! میخواهد آن انسانی که در نظر شارع و قانونگذارِ اسلام مشخص است، او را میخواهد بر مردم حکومت بدهد، اما درضمن، معیار را هم میخواهد بگوید، علت اینکه ما گفتیم حاکم شما این باشد، معیار این است. این است علت انتخاب او ازطرف پروردگار، یا انتصاب او ازطرف پروردگار؛ لذا میگوید «وَ الَّذينَ آمَنوا» آنکسانیکه ایمان آوردهاند، ایمانِ درست آوردهاند، که لازمۀ اطلاق «آمَنوا» این است که ایمان درست مراد باشد، نه ایمانهای ظاهری. آنکسانیکه در طول زندگی خود نشان دادند که ایمان آوردند، آنکسانیکه با عمل خود، ایمانشان را امضا کردند؛ پس «الَّذينَ آمَنوا»، شرط اول این است که واقعاً مؤمن باشند. شرایط دیگری هم دارد، «الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ» آن مؤمنینی که نماز را اقامه میکنند، نهاینکه نماز میخوانند. نمازخواندن یک چیز است، نماز را بهپاداشتن یک چیز دیگر است. اگر میخواستند بگویند نماز میخوانند، میتوانستند بگویند یُصَلّونَ؛ تعبیری است هم کوتاهتر، هم موجزتر.»

«اولیالامری که شیعه معتقد است، آن اولیالامری است که منشور فرمان را، خدا به نام او کرده باشد، این را میخواهیم ما. آن انسانی است که اگر چه «مِنكُم» است، جزو انسانهای دیگر است، اما ولایت را از خدا گرفته باشد، که صاحب ولایت کبری خداست، از خدا گرفته باشد.»⁽¹⁾

همانگونه که ملاحظه شد، از تدبّر چهار سوره، «ص»، «المؤمنون»، «النّساء» و «محمد صلی الله علیه و آله » معلوم شد که موضوع اصلی قرآن مسئله ولایت و «اولی الامر منکم» است. با تدبّر آیات محکمات در کلّ قرآن، جنبه های متعدد و بی نظیری از این حقیقت متعالی فهمیده می شود که امروزه در سطح جهانی و بین المللی برای تبیین اندیشه های مهدویّت و تمدّن نوین اسلامی بسیار ضروری است. با تدبّر در قرآن معلوم می شود که خداوند چه ساختار زیبا و کارآمدی برای اداره جامعه بشری ارائه، تدارک و معرفی نموده است. تدبّر در قرآن مربوط به چنین مسائل مهم و اساسی پیرامون اداره کل جامعه بشری و «امت واحده» (المؤمنون، 51) است. تدبّر در قرآن مربوط به مسائل کلان اسلامی و تبیین کننده اهداف عالی اسلام برای جوامع بشری تا روز قیامت است.

«بعد راجع به ارتباط و پیوند اجزای جامعه اسلامی با آن قلب، با آن امام،با آن پیشوا، آیه بعدی دنبال آیات قبلی می آید، ببینید چقدر متناسب و زیباست. ببینید تدبّر در قرآن چقدر آدم را روشن می کند نسبت به این مسائلی که فکر می کرده قرآنی نیست. قرآن چگونه رسا حرف می زند، روابط خارجی را گفت، پیوندهای داخلی را گفت، حالا قلب پیوندهای داخلی را بیان می کند؛ یعنی پیشوا را، رهبر را، امام را، «اِنّما ولیُّکُمُ الله»، ولیّ و قائم امر، آن کسی که تمام نشاط ها و فعالیت های جامعه و امّت اسلامی به او باید برگردد و از او باید الهام بگیرد، خداست. خُب، خدا که مجسم نمی شود بیاید بین مردم بنشیند امر و نهی کند! دیگر کی؟ «وَ رَسُلُهُ» پیداست که بین رسول و خدا هرگز رقابت و تنازعی که نیست؛ پس خدا و رسول خدا؛ خُب، رسول که همیشه باقی نمی ماند، بعد از رسول چی؟ آری! بعد از رسول؛ «وَ الذینَ آمنوا»، کدام مؤمنان؟ هرکسی که ایمان آورد کافی است؟ نه، نشان دارد ...»⁽¹⁾

«اینجا یک نکتۀ دقیقی وجود دارد که میرساند ولایتِ بهاینمعنا را که در قرآن آمده، به همان معنای ولایتی که ما، شیعه، قائلیم. دقت بکنید تا این نکته را بیان بکنم، همه بفهمید که ولایت در شیعه چگونه با ولایت قرآنی مربوط میشود.»⁽²⁾

«پس اصل ولایت قرآنی ایجاب کرد، چه چیزی را؟ وجود امام را. هنوز تمام نشده حرف، دقت کنید. ...»⁽³⁾

کتاب بی نظیر «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، پر است از اینگونه مطالب ناب و تدبّری، ملاحظه فرمودید که چقدر بر روی تدبّر در قرآن تکیه و تأکید می کنند. چقدر مطالب دقیقی پیرامون ولایت - که متأسفانه مورد غفلت واقع شد،- بیان فرمودند. علم تدبّر در این زمینه است؛ موضوع علم تدبّر، ولایت قرآنی است.

کتاب «طرح کلّی اندیشه اسلامی در قرآن» می آوریم که معظمٌ له فرمودند:

«اگر درست دقت کنید برادرها، این معنایی که از ولایت بنده گفتم، دقیقترین و ظریفترین معنایی است که دربارۀ ولایت میشود تشریح کرد، میشود بیان کرد؛ از قرآن هم این درمیآید. حالا گوش کنید تا من آیات قرآن را برایتان بخوانم، که در این آیات قرآن از سورۀ مائده، هم به جنبۀ مثبت ولایت، یعنی پیوند داخلی، هم به جنبۀ منفی ولایت، یعنی قطع پیوندهای خارجی، هم به آن بُعد دیگر ولایت، یعنی ارتباط و اتصال با ولیّ - ولیّ یعنی آن قطب، یعنی آن قلب، یعنی آن حاکم و امام - به همۀ این چیزها اشاراتی رسا شده، حالا دقت کنید تا مطلب بهدست بیاید.»

«يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا» ای کسانی که ایمان آوردهاید، «لا تَتَّخِذُوا اليَهودَ وَ النَّصارى اَولِياءَ» یهود و نصارا را، یهودیان و مسیحیان را اولیای خود مگیرید. اولیا جمع ولی است، ولی از ولایت است؛ ولایت یعنی پیوستگی، ولی یعنی پیوسته و پیوند زده. یهود و نصارا را پیوندخوردگان و پیوستگان با خود مگیرید، انتخاب مکنید.(چرا؟ زیرا:) «بَعضُهُم اَولياءُ بَعضٍ» آنها بعضی اولیا و همجبهگان و پیوستگان بعضی دیگرند. نگاه نکنید که بلوکهایشان از همدیگر جداست؛ در معنا، برای ضدیتِ با اصالتهای شما، همه یک جبههاند. «بَعضُهُم اَولياءُ بَعضٍ» بعضی همجبهۀ بعضی دیگرند. (اگر آنها را ولیّ گرفتیم چه می شود؟) «وَ مَن يَتَوَلَّهُم مِنكُم» هرکس تولّی کند با آنان - تولّی یعنی ولایت را پذیرفتن، از باب تفعّل - هرکسی که قدم در وادی ولایت آنها بگذارد و پیوند بزند خودش را با آنها، مرتبط کند خودش را با آنها، رابطه برقرار کند، «فَاِنَّهُ مِنهُم» بیگمان او خود از آنان است. «اِنَّ اللهَ لا يَهدِي القَومَ الظّالِمينَ» و خدا مردمان ستمگر را هدایت نخواهد کرد.»

«فَتَرَى الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» آنکسانیکه در دلهایشان بیماری هست، ترجمه کردیم بیماردلان، «فَتَرَى الَّذينَ في قُلوبِهِم مَرَضٌ» آنکسانیکه در دل، بیماری و مرض دارند، آنها را میبینی؟ «يُسارِعونَ فيهِم» میشتابند در میان جبهۀ دشمنانِ دین، قناعت نمیکنند به اینکه بروند طرف آنها، بلکه میشتابند؛ قناعت نمیکنند به اینکه تا پهلویشان بروند، میروند تا آن اعماق جبههشان. اگر بپرسی آقا چرا اینقدر با دشمنِ دین میسازی؟ با کسی که میدانی ضد دین است، چرا ضدیت که نمیکنی هیچ، دوستی هم بهخرج میدهی؟ اگر این را از او بپرسی، در جوابت چنین میگوید: «يَقولونَ نَخشى اَن تُصيبَنا دائِرَةٌ» میگویند میترسیم یک آسیبی به

ما برسد؛ اگر دوستی نکنم، میترسم به من آسیبی برسانند یا برساند. چقدر به گوش آدم آشناست این حرفها. «نَخشى اَن تُصيبَنا دائِرَةٌ» میترسیم برایمان دردسری درست بشود، میترسیم برایمان اسباب زحمتی درست بشود؛ ببینید چه کلمات آشنایی است، همین است «نَخشى اَن تُصيبَنا دائِرَةٌ».

«خدا در جواب اینها چه میگوید؟ میفرماید: «فَعَسَى اللهُ اَن يَأتِيَ بِالفَتحِ اَو اَمرٍ مِن عِندِهِ» امید است که خدا پیروزی را نصیب جبهۀ مؤمن کند، یا یک حادثهای از پیش خود، به سود آنان پدید آورد. بعد که این کار بشود، آنوقت، «فَيُصبِحوا عَلى ما اَسَرّوا في اَنفُسِهِم نادِمينَ»، تا این بدبختهایی که با آنها ساخته بودند، پشیمان بشوند، روسیاه بشوند، بگویند دیدی چه غلطی کردیم، اگر میدانستیم که جبهۀ مؤمن اینجور پیروزمند و نیرومند خواهد شد، با دشمن دین، با دشمن خدا نمیساختیم؛ خودمان را بیآبرو نمیکردیم.»

«وَ يَقولُ الَّذينَ آمَنوا»؛ بعد از آنکه آنها خودشان را مفتضح کردند و با دشمنان ساختند، مؤمنین چه میگویند؟ آنکسانیکه ایمان آوردند میگویند: «اَ هؤُلاءِ الَّذينَ اَقسَموا بِاللهِ جَهدَ اَيمانِهِم اِنَّهُم لَمَعَكُم»، مؤمنین، بیچارهها در بهت و حیرت فرو میروند، اِ! همینها بودند، این چهرههای خوشظاهر و موجّه، قسم میخوردند، با سوگندهای غِلاظ و شداد که ما با شماییم. هروقت با آنها حرف میزدیم، هروقت به آنها چیزی میگفتیم، میگفتند بله، ما هم با شما همعقیدهایم، ما هم با شما اختلافی نداریم، ما هم همین حرفی که شما میزنید، میزنیم؛ در مقام بیان، اینجور با آدم حرف میزدند؛ بعد معلوم شد که دلهای اینها مریض بوده و علیرغم ظاهر نیکشان، دلهای چرکین و سیاه و نفاقآمیز داشتند. مؤمنین آن روز میگویند عجب! ببین چه قَسَمی میخوردند اینها. همانهایند اینها؟ «اَ هؤُلاءِ الَّذينَ اَقسَموا بِاللهِ جَهدَ اَيمانِهِم» آیا همینها هستند، آنهایی که سوگند میخوردند به خدا، سوگندهایی سخت و غلیظ؟ «اِنَّهُم لَمَعَكُم» که با شما هستند. با شما همعقیده و همفکرند. «حَبِطَت اَعمالُهُم» پوچ و بیهوده و نابود شد کارهایی که کرده بودند؛ «فَاَصبَحوا خاسِرينَ» زیانکار گشتند، زیانکاران واقعی.»

«خب، این راجعبه ارتباطات خارجی، حالا راجعبه ارتباطات داخلی، دقت کنید. «يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا» ای کسانی که ایمان آوردید، «مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن دينِهِ» اگر شما از دین خود باز بگردید، اگر این بار رسالت و مسئولیتی را که با ایمان به

خدا پذیرفته بودید، از دوشتان روی زمین بگذارید و آن را به سرمنزل نرسانید؛ خیال نکنید که این بار به سرمنزل نخواهد رسید؛ تصور باطلی خواهد بود این خیال؛ نه، این بارِ خدا به سرمنزل خواهد رسید، منتها سعادتش را کسِ دیگری خواهد برد، جمعیت دیگری این افتخار نصیبشان خواهد شد که این بار را به منزل برسانند.»

«مَن يَرتَدَّ مِنكُم عَن دينِهِ» هرکه از شما از دین خود بازگردد و مرتد شود، «فَسَوفَ يَأتِي اللهُ بِقَومٍ» خواهد آورد خدا مردمی را - این مردم همان مردم ایدهآل اسلامیاند. آن جامعۀ ایدهآل اسلامی، از لحاظ پیوندها و رابطههای داخلی و خارجی اینجورند که در این آیه آمده است - «فَسَوفَ يَأتِي اللهُ بِقَومٍ يُحِبُّهُم» خدای متعال جمعیتی را پدید خواهد آورد که خودِ خدا آنها را دوست میدارد، «وَ يُحِبّونَهُ» آنها هم خدا را دوست میدارند. ما هم خدا را دوست میداریم؟ نه! این یکذره محبتی که شما گاهی اوقات میگویی ای خدا قربانت بروم - که هیچ احتیاجی به اینجور قربانیگفتن هم و قربانیکردن هم ندارد خدا - و تازه دروغ هم میگوییم ما، قربان خدا بههیچصورت حاضر نیستیم برویم، این دوستی نیست. محبت خدا، «قُل اِن كُنتُم تُحِبّونَ اللهَ فَاتَّبِعوني يُحبِبكُمُ اللهُ» است. این قرآن است. اگر خدا را دوست دارید، از من که پیغمبرم متابعت کنید تا خدا هم شما را دوست بدارد. پس «يُحِبُّهُم وَ يُحِبّونَهُ»؛ یعنی اینها صددرصد تسلیم فرمان خدا بودند، که مورد محبت خدا بودند.»

«خب، این یک خاصیت و صفت، که مِهر و محبت میان آنان و خدا طرفینی است. «اَذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنينَ» فروتن هستند درمقابل مؤمنان؛ این نشانۀ کمالِ رابطه و پیوند صمیمانه است. درمقابل مؤمنین، درمقابل این تودۀ مسلمانی که انباشتهاند متن جامعۀ اسلامی را، هیچگونه نخوتی، هیچگونه غروری، هیچگونه توقع زیادیای، هیچگونه داعیۀ بیخودی و پوچی در آنها وجود ندارد. یعنی وقتیکه درمقابل مردم قرار میگیرند، جزو مردمند، با مردمند، در راه مردمند، برای مردمند، خودشان را از میان مردم بیرون نمیکشند، در برج عاج قایم نمیشوند که از دور مردم را ببینند و برای مردم گاهی دلسوزی هم بکنند؛ در مردم، «اَذِلَّةٍ عَلَى المُؤمِنينَ»؛ خود را فروتن و کوچک میکنند درمقابل مؤمنان به خدا. «اَعِزَّةٍ عَلَى الكافِرينَ» - نقطۀ مقابل - درمقابل کافران و دشمنان دین و مخالفان قرآن، «اَعِزَّةٍ» هستند؛ یعنی تأثیرناپذیر، یعنی سربلند، یعنی حصاری از فکر اسلامی دور خود پیچیده و کشیده که هیچ نفوذی از آنها نپذیرند.»

«يُجاهِدونَ في سَبيلِ اللهِ»؛ خاصیت دیگرشان این است که در راه خدا جهاد و

مجاهدت میکنند، بیامان، بدون قیدوشرط، همچنانیکه در آیه هست. «وَ لا يَخافونَ لَومَةَ لائِمٍ» از ملامت هیچ ملامتگری هم نمیهراسند و نمیترسند. دیگر حالا چه جور ملامتگری، خودتان فکر کنید - دیگر نمیتوانم توضیح بدهم، خستهام - «ذلِكَ فَضلُ اللهِ يُؤتيهِ مَن يَشاءُ» این فضل و لطف و تفضل خداست که به هرکه خواهد، میدهد، «وَ اللهُ واسِعٌ عَليمٌ» خدا گشادهدست، گشودهدست و داناست.»

«بعد راجعبه ارتباط و پیوند اجزای جامعۀ اسلامی با آن قلب، با آن قدرت، با آن امام، با آن پیشوا، آیۀ بعدی دنبال آیات قبلی میآید، ببینید چقدر متناسب و زیباست. ببینید که تدبر در قرآن چقدر آدم را روشن میکند نسبت به این مسائلی که فکر میکرده قرآنی نیست، قرآن چگونه رسا حرف میزند. روابط خارجی را گفت، پیوندهای داخلی را گفت، حالا قلب پیوندهای داخلی را بیان میکند؛ یعنی پیشوا را، رهبر را، امام را، میگوید «اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ»، ولی و قائمِ امر، آنکسیکه تمام نشاطها و فعالیتهای جامعه و امت اسلامی به او باید برگردد و از او باید الهام بگیرد، خداست. خب خدا که مجسم نمیشود بیاید بین مردم بنشیند امر و نهی کند، دیگر چهکسی؟ «وَ رَسولُهُ»؛ ... بعد از رسول چه؟ بعد از رسول هم داریم؛ «وَ الَّذينَ آمَنوا» آن مؤمنان. کدام مؤمنان؟ هرکسی که ایمان آورد کافی است؟ نه، نشانه دارد. «اَلَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ» اقامۀ نماز میکنند، «وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ» میدهند زکات را، «وَ هُم راكِعونَ»، واو را حالیه گرفتند مفسرین؛ درحالیکه در رکوعند، در حال رکوع زکات میدهند. یعنی چه کسی؟ یعنی امیرالمؤمنین، علیبنابیطالب، بهعنوان ولی معیّن میشود.»⁽¹⁾

پاسخ یک شبهه تفسیری

«حالا شما یکوقت این را از آیه استفاده میکنید، واو را واو حالیه میگیرید، خیلی هم خوب؛ اگر به فرض در اینهم تشکیک بکنید، بگویید نه، مطلق مؤمنین را میخواهد بگوید که دارای این خصوصیت هستند. بنده سؤال میکنم: سمبل و رمز برای یکچنین کلّیتی چه کسی میتواند باشد در جامعۀ اسلامی؟ غیر از علیبنابیطالبt کسی را سراغ نداریم. در آن جامعۀ اسلامی، آنکسیکه میتوانست سمبل اینگونه جناحِ ایمانیِ متقن و محکمی باشد، علیبنابیطالب علیه السلام است؛ ولو فرض کنیم که آیه به آن حضرت هم ناظر نباشد، اگرچه که بهخاطر واقعیت تاریخیای که نقل شده، ناظر است.»⁽²⁾

اشاره به یک نکته بسیار مهم

«البته توجه آقایان باشد، این تذکر را من لازم شد که بدهم راجعبه بحث دیروز یا بحث امروز؛ ما بحثمان اگر در بابِ امامت یا ولایت یا تکیۀ روی شیعه است، جنبۀ مثبت قضیه در نظر ماست، نه جنبۀ منفی قضیه. ما همینطور که مکرر گفتیم، لازم میدانیم که شیعه خودش را بشناسد، فکر خودش را بشناسد، ایمان خودش را هرچه بیشتر راسخ و نافذ بکند، این را معتقدیم. ما که داریم بحث میکنیم، میخواهیم تشیّع را اثبات کنیم، نمیخواهیم دیگران را نفی کنیم. نمیخواهیم بیخودی اختلاف فکری و سلیقهای باز درست کنیم، نه. اما شما لازم است بفهمید که چگونه درک میکنید تشیّع را؟ تشیّع که میگویم، نگو با خودت که آقا حالا اسلام را ثابت کنید، تشیّع باشد بعد، نه؛ آن تشیّعی که من میگویم، غیر از اسلام چیز دیگری نیست، اسلام غیر از تشیّع چیز دیگری نیست. اسلام را ده جور میبینند بینندگان، یکجور دیدن، دیدنی است که تشیّع میبیند، اسلام واقعی همان است. برداشتی که شیعه از اسلام و قرآن دارد، آن برداشت، برداشت درست و منطقی و عادلانه و عاقلانه است. توجه دارید؟ بنابراین ما داریم اصول اسلامی را میگوییم؛ به خیال خودمان و به نظر خودمان، اصول ایدئولوژیکی اسلام است اینها که داریم بحث میکنیم و بیان میکنیم. و گمان نمیکنم شما هم اگر فکر کنید، برخلاف این نظری داشته باشید. بنابراین مسائل مثبت و جنبههای مثبت قضیه مورد نظر ماست.»⁽¹⁾

«ما اسلام را آنچنانکه در مکتب تشیّع میفهمیم و میشناسیم، داریم بیان میکنیم. کار نداریم حالا به جناحهای دیگری که ممکن است جور دیگری بشناسند و بفهمند، بحث هم نمیکنیم با آنها فعلاً، دعوا هم نداریم، تعارض هم نداریم، برادر هم هستیم، دست دوستی هم میدهیم، چرا؟ چون دشمن داریم، چون بیرون خانه دشمن ایستاده. ما دو برادر الآن حق نداریم توی سر و کلۀ هم بزنیم. اینهم طریقۀ ماست که خواستم عرض کنم که آقایان بدانید؛ بحث راجعبه تشیّع و شیعه، بهخاطر اصالت شیعه است، بهخاطر اینکه ما معتقدیم به تشیّع، بهخاطر این است که اسلام را از دیدگاه تشیّع میبینیم، نه بهخاطر این است که میخواهیم بین شیعه و سنی اختلاف ایجاد کنیم، ابداً، این اختلاف را هم حرام میدانیم.»⁽²⁾

«اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم

راكِعونَ»؛ خب، حالا اگر ولایت را مراعات کردیم، چهکار میشود؟ اثری هم دارد برای ما؟ اگر ولایت را که دارای سه بُعد شد تا حالا؛ یکی حفظ پیوندهای داخلی، یکی قطع پیوند و وابستگی به قطبهای متضاد خارجی، این دوتا، یکی هم حفظ ارتباط دائمی و عمیق با قلب پیکر اسلامی و قلب امت اسلامی، یعنی امام و رهبر، سه بعد ولایت را که بیان کردیم، حالا اگر این سه بُعد را مراعات کردیم، چگونه خواهد شد؟ آیۀ قرآن جواب میدهد به ما؛ «وَ مَن يَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسولَهُ» آنکسیکه قبولِ ولایت کند با خدا و با رسولش و با کسانی که ایمان آوردهاند، با مؤمنان این پیوند را مراعات کردند و حفظ کردند و نگسستند، اینها غالبند، پیروزمندانند. از همه پیروزتر همینها هستند و اینهایند که بر همۀ جناحهای دیگر غلبه خواهند داشت.»⁽¹⁾

اگرچه آیات، قبل نمونه خوبی برای این مطلب بود، لکن مجدداً به مثال دیگری از کتاب طرح کلی اشاره می شود. دلیل استفاده از مطالب این کتاب گران سنگ این است که اساساً، توجّه به تدبّر در قرآن را؛ و روش تدبّر در قرآن را از این کتاب آموختیم. در این 28 جلسه سخنرانی، حدود 313 آیه از آیات محکمات قرآن تدبّر شد. مطالعه این کتاب، برای تدبّر کل قرآن، به ما کمک زیادی می کند:

«بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا» ای کسانی که ایمان آوردهاید، «لا تَتَّخِذوا عَدُوّی وَ عَدُوَّكُم اَولِياءَ» دشمن من و دشمن خودتان را اولیا، ولیها نگیرید. اینجا البته در ترجمه، بد ترجمه نکرده: نباید کافران را که دشمن من و شمایند، یاران خود برگرفته. بد نیست، این تعبیر میسازد با آن معنایی که در ذهن ما هست. بعضیها معنا میکنند: دشمن من و دشمن خودتان را دوست خود مگیرید؛ این معنای کاملی نیست. فقط مسئلۀ دوستی و محبت نیست، بالاتر از اینهاست. ولیّ خودتان نگیرید؛ یعنی همجبهۀ خودتان ندانید، یعنی خودتان را در صف آنها قرار ندهید، یعنی در دل، خودتان و آنها را در یک صف فرض نکنید، آنکسیکه دشمن خدا و دشمن شماست، در کنار خودتان ندانید او را، بلکه روبه رو و دشمن و معارض با خودتان ببینید.»

«تُلقونَ اِلَيهِم بِالمَوَدَّةِ»، همجبهه و همصف ندانید که پیام دوستی به آنها بدهید. «وَ قَد كَفَروا بِما جاءَكُم مِنَ الحَقِّ» درحالیکه میدانید اینها کافر شدهاند به آنچه

که از حق و حقیقت، پروردگار برای شما فرو فرستاده است، «يُخرِجونَ الرَّسولَ وَ اِيّاكُم» پیامبر و شما را از شهر و دیارتان بیرون میکنند، «اَن تُؤمِنوا بِاللهِ رَبِّكُم» بهخاطر اینکه شما ایمان میآورید به پروردگارتان، به الله، که پروردگار شماست. دشمن من و دشمن خودتان را، همجبهه و یار و یاور مگیرید؛ «اِن كُنتُم خَرَجتُم جِهاداً في سَبيلي وَ ابتِغاءَ مَرضاتي» اگر در راه جهاد و مجاهدت و کوششِ برای من خارج شدید و برای بهدستآوردن خشنودی من، اگر واقعاً راست میگویید، اگر واقعاً در راه من تلاش و مجاهدت میکنید، حق ندارید آنکه را دشمن من و دشمن شماست، همجبهه و یار و پیوستۀ خودتان قرار بدهید.»

«البته این سوره، بسیار سورۀ جالب و مهمی است. در یک صفحۀ دیگر از همین آیاتی که میخوانیم، روشن میکند که منظورِ خدا کدام کفار است. نمیگوید با همۀ کفار طرح دوستی نریزید، نمیگوید با کفار، مطلقاً رابطهتان را قطع کنید، نه؛ بعد میگوید که با کدامیک از گروههای کافر. تقسیم میکند گروههای کافر را، که اگر رسیدیم ممکن است آن آیه را هم فردا برایتان معنا کنم. «تُسِرّونَ اِلَيهِم بِالمَوَدَّةِ» در نهان و خفا، محبت و مودت خود را به آنان تحویل میدهید. «وَ اَنَا اَعلَمُ بِما اَخفَيتُم وَ ما اَعلَنتُم» من داناترم به آنچه شما پنهان میکنید، پنهان کردهاید و آنچه آشکار ساختهاید. «وَ مَن يَفعَلهُ مِنكُم فَقَد ضَلَّ سَواءَ السَّبيلِ» هرکس از شما که این کار را انجام بدهد، با دشمنان خدا طرح دوستی و یاوری بریزد، خودش را همجبهۀ آنها بداند و نشان بدهد، هرکس این کار را بکند، «فَقَد ضَلَّ سَواءَ السَّبيلِ» راه میانه را گم کرده است. از راه میانه گمراه شده است.»⁽¹⁾

«بندهای که قرآن را قابل فهمیدن نمیدانم - البته بنده میدانم، خدا نکند من قرآن را قابل فهم ندانم، آنیکه نمیداند - آن بنده خدایی که قرآن را قابل فهم نمیداند، این چطور میتواند بگوید من ولایت علیبنابیطالب دارم و از لحاظ فکری با علی مرتبطم، درحالیکه علیبنابیطالب علیه السلام در خطبۀ نهجالبلاغه میگوید: «وَ اعلَموا اَنَّ هذَا القُرآنَ هُوَ النّاصِحُ الَّذي لا يَغُشُّ وَ الهادِي الَّذي لا يُضِلُّ وَ المُحَدِّثُ الَّذي لا يَكذِبُ وَ ما جالَسَ هذَا القُرآنَ اَحَدٌ اِلّا قامَ عَنهُ بِزِيادَةٍ اَو نُقصانٍ زِيادَةٍ في هُدًى اَو نُقصانٍ مِن

عَمًى». امیرالمؤمنین علیه السلام اینجور به قرآن دارد مردم را حواله میدهد، اینجور دارد مردم را به قرآن سوق میدهد، آن بندۀ خدا که میگوید قرآن را نمیشود بفهمی، این ولایت علیبنابیطالب دارد؟ هرگز نه.»⁽¹⁾

درواقع این پژوهش به همین عنوان و به جهت بررسی همین اصول و مبانی و روش های تدبّری تدوین شده است. و امید است که توانسته باشد گام کوچکی در راستای تدبّر قرآن برداشته باشد.

همانگونه که ملاحظه شد، کلیدواژه های «الذین لایرجونَ الله»، «الذین لایرجون لقائنا»، «طغیان گران»، «تکذیب کنندگان»، «مجرمین»، «مجرمین»، «ظالمین» و در مقابل آنها، واژه های «مَن كانَ يَرجُوا اللهَ وَ اليَومَ الآخِرَ» «متقین» و «مؤمنین»، «مسلمین» از همان ابتدای قرآن و در سوره العلق و القلم پیرامون موضوع اصلی قرآن نازل شدند. همچنین کلیدواژهای، «ما اُنزِلَ الیکم»، «ما اَنزَلَ الله»، «مَا نُزِل»، «ذکر»، «امُّ الکتاب»، «علیّ حکیم»، «آیات محکمات»، «آیات بیّنات»، «آیات مبیّنات»، «اولیاء»، «اولی الامر منکم»، «صراط مستقیم»، «داعی الله»، و ... متناسب و پیرامون موضوع اصلی نازل شدند. نکته مهمی که باید توجّه بشود این است که؛ معنای این کلمات در آیات محکمات با معنای آنها در آیات متشابهات، کاملاً متفاوت است.

تدبّر سوره مبارکه الفرقان این نکته مهم را برای ما معلوم می کند. اساساً دو کلیدواژه «مهجور» و «محجور» (هم تلفظ ولی از دو ریشه) فقط و فقط در سوره الفرقان استفاده شده است، و در هیچ جای دیگر قرآن از این دو واژه استفاده نشد. فقط در آیات 22 و 30 سوره مبارکه الفرقان استفاده شد. البتّه کلّ این سوره، بی نظیر، تدبّری و مهم است، لکن بحث اصلی در آیه 20 تا 35 بیان شده است که دارای مطالب بسیار مهم و تعیین کننده در خصوص معرفی جریانات سیاسی، خصوصاً معرفی ظالم، دوستش و شیطان، که مجرمین قوم پیامبر اسلام اند و اینها قرآن را «مهجور» می کنند و البتّه خودشان نیز از بهشت «محجور» می شوند. این سوره در کتاب چهارم از مجموعه کتاب های «لذّت قرآن»، به نام «راز آسمان و زمین» تدبّر شد و اثبات شد که مجرمین قوم پیامبر که

آیه: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمينَ مُنْتَقِمُونَ» (السّجده، 22) اشاره دارد و وعده انتقام از آنها را داده است، دقیقاً سه نفر از خواص یاران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله هستند که بیشترین نقش در حوادث صدر اسلام تا کنون را داشته اند.

فقط به عنوان نمونه و نشانه و نه به عنوان دلیل علمی، اشاره می شود که؛ اگر تک تک حروف جمله؛ «إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمينَ مُنْتَقِمُونَ» را به حروف ابجد، - علم ابجد مربوط به زبان عربی است و از قبل اسلام نیز رواج داشت.- محاسبه کنیم و تمام اعداد مقابل هر حرف از این جمله را با هم جمع کنیم، عدد 1202 به دست می آید. اکنون اگر عدد ابجد مقابل تک تک حروف اسامی سه نفر از خواص صدر اسلام را با هم جمع کنیم، حاصل جمع اعداد اسم این سه نفر (ا ب و ب ک ر ع م ر ع ث م ا ن) نیز می شود 1202که این فقط نشانه است و نه استدلال؛ بلکه استدلال قرآنی برای اثبات این مطلب فراوان است و تاریخ نیز بهترین گواه است.

این مطلب با تدبّر آیات سوره مبارکه الحدید، (آیه 25) و آیات سوره المجادله، (14 تا 22) و آیات سوره المائده، خصوصاً ( 51 تا 56) اثبات می گردد. که مفصل مطالب تحت عنوان «نظام ولایی» در کانال «لذت قرآن» در پیام رسان ایتا موجود است.

اساساً بخش مهمی از محکمات قرآن معرفی کننده جریان های سیاسی مؤثر در حوادث جهان است. همانگونه که اشاره شد، تدبّر 15 آیه قرآن، یعنی آیه 25 الحدید، آیات 14 تا 22 المجادله و آیات 51 تا 56 المائده دو جریان را معرفی نمود، جریان حزب شیطان و دشمنان خدا و رسول و در مقابل آنها، جریان حزب الله تأیید شده به وسیله روحی از خدا که در اصل قوم جایگزینی است که قرآن وعده پیروزی نهایی را به آنها داده است. به جهت اختصار، از توضیح این مطلب صرف نظر می شود. لکن تفصیل و تدبّر این آیات در کانال «لذّت قرآن» و کانال «تدبّر کلّ قرآن» در فضای مجازی و همچنین در کتاب «جریان شناسی در قرآن»، به طور مفصل بیان شده است که پی دی اف کتاب در کانال «لذّت قرآن» سنجاق شده است. به آنجا مراجعه شود.

قبلا اشاره شد که ساده ترین و دقیق ترین شیوه برای تدبّر در قرآن، تدبّر بر اساس سیر نزول تدریجی سوره های قرآن است. هر انسان عاقلی اذعان می کند که منطقی ترین و طبیعی ترین اصل و روش برای مطالعه و فهم دقیق یک کتاب، این است که در هنگام مطالعه، ترتیب دروس و فصول در آن ملاحظه شود؛ و تا درس اول مطالعه نشد، وارد درس دوم نشویم. اگر چه قرآن دارای اعجاز گوناگونی است لکن چون مخاطبش انسان است، از این قائده خارج نیست. برخی سوره های قرآن چنان با هم مرتبط و پیش نیاز هم اند که بدون تدبّر و فهم سوره اوّل، سوره دوم فهمیده نمی شود. به عنوان مثال سوره العلق و القلم چنین است. همچنین این دو سوره خود، برای مابقی سوره ها در حکم مقدمه و پیش نیاز است. سوره ص و الاعراف نیز همین طور است. ساختار اعجازگونه قرآن به گونه ای است که چندین جای قرآن را می توان بمثابه مقدمه برای مابعد آن دانست. مثلاً سی و هفت سوره قرآن، از سوره العلق تا ابتدای سوره «ص» همانند مقدمه برای سوره های بعد است. وقتی به سوره الاسراء می رسیم، باز همین مطلب مشهود است که گویا این 50 سوره بمثابه مقدمه برای کل قرآن است. وقتی به انتهای تدبّر 86 سوره مکی می رسیم، باز متوجّه می شویم که اینها همه مقدمه برای سوره های مدنی است. قبلاً اشاره شد که در مقام تشبیه، سوره های مکی همانند توضیح نقش های یک فیلم نامه است و سوره های مدنی مانند اجرای همان فیلم نامه است. سوره های مکی تبیین کننده بخش اول قرآن است و بیشتر تصدیق کننده ماجرای انبیای گذشته و سوره های مدنی مربوط به بخش دوم و معرفی کننده آینده است.

نگاه قرآن به حقیقت، جایگاه و اهمیّت انسان بین سایر مخلوقات، به اهداف زیستی و تربیتی انسان، به سعادت و شقاوت انسان، به آغاز و فرجام انسان، به اخلاق و ادب و ده ها جنبه مادی و معنوی دیگر، بسیار عمیق و دقیق است. تدبّر

در قرآن ما را به بهترین، زیباترین، کاملترین، دقیق ترین، عالمانه ترین و واقعی ترین نکته های ناب در مورد انسان، می رساند. نخستین سوره قرآن، یعنی سوره العلق با موضوع خلقت انسان آغاز می شود و قبل از هرچیز در خصوص خواندن و علم دستور می دهد. سوره القلم، سوره المزّمّل، سوره المدثّر به معارف بلندی از جنبه های انسان اشاره دارد و هیچ سوره ای را نمی توان دید که به جنبه ای از جوانب انسان اشاره ننموده باشد. حتّی یک سوره کامل به نام «سوره انسان (دهر یا هل اتی)» نازل شده است که فلسفه و هدف از خلقت انسان را با قائده و فرمول و مثال، زیبا و عالمانه تبیین می کند. اساساً قرآن با همه عظمت و بزرگی برای انسان نازل شده است و مخاطب خودش را انسان معرفی نموده و با توبیخ و تأکید می گوید که چرا در قرآن تدبّر نمی کنند؟! که نتیجه تدبّر، جز آگاهی و علم و معرفت و کمال نیست. هیچ کتاب آسمانی و غیر آسمانی، هیچ مکتب و مرام مادی و غیر مادی، هیچ عالم و دانشمند دینی و غیر دینی نمی تواند انسان را آنگونه که قرآن معرفی و تبیین نموده است، معرفی کند. اینها تنها توصیف نیست، بلکه واقعیّت های دقیق علمی و عینی است که می توان با تدبّر در قرآن به آنها رسید.

جمع بندی و نتیجه گیری تدبّر سوره فاتحة الکتاب

برای جمعبندی و نمونه، سوره فاتحة الکتاب، مطابق اصولی که گذشت تدبّر می شود: فاتحة الکتاب یعنی آغازگر کتاب؛ می توان سؤال نمود: آغازگر کدام کتاب؟ قرآن خودش پاسخ می دهد؛ این سوره آغازگر کتابی است که آیاتش باید تدبّر بشوند:

«كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ»(ص، 29)

باز می توان سؤال نمود که؛ آیات این کتاب زیاد است، کدام یک را باید تدبّر نمود؟ جواب می دهد:

«هُوَ الَّذي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْويلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ [يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا] وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ»(آل عمران، 7)

به استناد «أُولُوا الْأَلْبابِ» که در این دو آیه مشترک است، می توان نتیجه گرفت که؛ فقط آیات محکمات که همان «اُمُّ الکتاب»، ریشه و اساس کتاب اند، باید تدبّر بشوند. زیرا متشابهات، چون شبیه محکمات اند، نیاز به تأویل دارند؛ و همه نمی توانند

آنها را بفهمند؛ لذا بیماردلان برای ایجاد فتنه و برای اینکه متشابهاتِ کتاب را تأویل کنند از آنها پیروی می کنند. درحالی که تأویل متشابهات را جز خداوند و جز راسخون در علم نمی داند. [(راسخون در علم) می گویند: ما ایمان آورده ایم به کتابی که هر دو بخش آن از سوی پروردگار ماست.] و فقط صاحبان خِرد متوجّه چنین چیزی می شوند.»

لذا می توان از این آیه چنین نتیجه گرفت که:

نکته: برخی در این جمله (واو) قبل از راسخون را استیناف گرفتند و نه عطف؛ این ادعا حداقل به دو دلیل صحیح نیست؛ اوّلاً اگر فقط خداوند به تنهایی تأویل کتاب را می داند، دسترسی به خدا که ممکن نیست؛ پس کتاب را چگونه باید فهمید؟ پس کتاب برای چه نازل شد؟ ثانیاً در این صورت، سخن راسخون در علم که می گویند: « آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا» نیز لغو است؛ زیرا اگر آنها معنا و حقیقت متشابهاتِ کتاب را نمی داند،

پس از کجا می گویند که ؛«ما به کتابی که دو بخش است ایمان آوردیم و هر دو بخش از سوی پروردگار ماست.»؟ قطعاً (واو) عطف است و با قاطعیّت می فهماند که سخن خدا و تأویل خدا را نیز باید از طریق راسخون در علم به دست آورد.

نکته: به نظر می رسد قول مشهور که می گویند :«متشابهات از طریق آیات محکمات فهمیده می شوند.» سخن کاملی نیست. زیرا اگر چنین بود، اوّلاً می بایست در این آیه اشاره می شد که متشابهات از طریق محکمات فهمیده می شوند، همچنان که «راسخون در علم» را برای تأویل متشابهات به صراحت معرفی کرد. ثانیاً، پس راسخون در علم چگونه شناخته بشوند؟ آیا جز از طریق محکمات راه دیگری هست؟ تنها یک راه باقی است؛ اینکه محکات با تدبّر فهمیده شوند و معرفی کننده راسخون در علم باشند تا آنها متشابهات را تأویل کنند. ظمن اینکه سوره الزّخرف مصداق عینی راسخون را معرفی نمود.

راه شناخت محکم از متشابه

توضیح داده شد که؛ اوّلاً قرآن برای تعقّل و تدبّر نازل شد، «لِیَدَّبَّروا آیاتِه و لِیَذَّکّروا اُولوا الباب»(ص، 29) «وَ ما يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ»(آل عمران، 7) «لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»(الزّخرف، 3) ثانیاً محکمات که همان «اُمُّ الکتاب» است، معرفی کننده علی حکیم علیه السلام و راسخون در علم است. البتّه علی حکیم علیه السلام در آیات محکمات با واژه «الذّکر» معرفی می شود. زیرا در ادامه فرمود: «أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفينَ»(الزّخرف، 5) «گمان کردید که «الذّکر» را به این جهت که قومی اسراف کارید از شما صرف نظر می کنیم؟» خیر، بلکه «ذکر» را برای شما می گذاریم. خدایا! چرا علی رغم ظلم و اسرافی که از سوی برخی افراد نسبت به «الذّکر» صورت می گیرد، باز او را نگه می دارید و از او صرف نظر نمی کنید؟

دو بخشِ شبیه به هم

گویا در سوره مبارکه الزّمر، سؤال فوق را چنین پاسخ می دهد که؛ «أللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَاباً مُّتَشَابِهاً مَّثَانِىَ (خداوند نازل کرد بهترین حدیث را به صورت کتابی که دو بخش شبیه به هم دارد.) تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ (به بیم می افتد از آن پوست کسانی که از خدا خوف دارند.) ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ (سپس لرزش پوست آنان لیِّن و آرام می شود.) وَ قُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ (و قلوب آنها متوجّه «ذکر الله» می شود.) ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِى بِهِ مَن يَشَآءُ (این نوع تدبّر و درک قرآن، هدایتی است که خداوند هر که را بخواهد

بدان هدایت می کند.) وَ مَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ» (و کسی که خدا او را گمراه کند، درواقع، هادی ندارد.) (الزّمر، 23) چون افراد خدا ترسی هستند که نسبت به ذکر الله چنین حالتی دارند، لذا ذکر را برای شما می گذاریم. و قبلاً توضیح داده شد که منظور از ذکر الله چیست. و البتّه دلایل دیگری نیز وجود دارد که در تدبّر سوره محمد صلی الله علیه و آله به آنها اشاره شد.

پس قرآن، کتابی است که دو بخشِ مثل هم دارد؛ لکن یک بخش، اصل، ریشه و محکمات است؛مثل روح انسان که حقیقت انسان است. و یک بخش، فروعات، ظاهر، شاخه و برگ و متشابهات است؛ مثل جسم انسان که عَرَض است و اصالت ندارد و تابع روح است. ولی اغلب انسانها گرفتار فتنه اند و فقط متوجّه جسم اند و حقیقت خودشان را نمی شناسند. متشابهات، اینچنین در ظاهر و در آیه بودن، شبیه محکمات هستند.

هفت آیه از دو بخشِ شبیه به هم (هفت آیه از قرآن عظیم)

«وَ لَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانى وَ الْقُرْآنَ الْعَظيم»(الحجر، 87) اکنون ای پیامبر اسلام! «به تو داده ایم هفت تا از همین دو گانه و از همین دو بخشی که این دو بخش، قرآن عظیم است.» یعنی فاتحة الکتاب و سوره ی آغازگر کتاب نیز هفت آیه دارد که در دو بخش است. امّا دو بخش فاتحة الکتاب کدام است؟ محکماتش کدام و متشابهاتش کدام است؟ موضوع اصلی سوره چیست و موضوعات فرعی سوره فاتحة الکتاب کدام است؟

متشابهات سوره ی فاتحة الکتاب

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ (1) به کدام اسم الله؟ آیا این آیه برای همه قابل فهم است؟

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ (2) کدام عالمین؟ «رَبَّ العالمین» کیست و عالمین کدام است؟

الرَّحْمنِ الرَّحيمِ (3) یعنی چه؟ آیا این آیه را به سادگی می توان فهمید؟

مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ (4) چه روزی است؟ کجاست؟ چگونه است؟ آیا ما بر آن اشراف علمی داریم؟

إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعينُ (5) عبادت خدا چگونه انجام می شود؟ آیا شرایطی دارد؟ کمک گرفتن از خدا چگونه است؟ ما که او را نمی بینیم، پس چگونه از او کمک بگیریم؟ چه کمکی از او بگیریم؟