مجله مکتب وحی سال هشتم - شماره بیست و دوم - تابستان 1395

مشخصات کتاب

بسم الله الرحمن الرحیم و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین

قال الامير المؤمنين علیه السلام:

يَا طَالِبَ الْعِلْمِ إِنَّ الْعِلْمَ ذُو فَضَائِلَ كَثِيرَةٍ فَرَأْسُهُ التَّوَاضُعُ وَ عَيْنُهُ الْبَرَاءَةُ مِنَ الْحَسَدِ وَ أُذُنُهُ الْفَهْمُ وَ لِسَانُهُ الصِّدْقُ وَحِفْظُهُ الْفَحْصُ وَ قَلْبُهُ حُسْنُ النِّيَّةِ وَعَقْلُهُ مَعْرِفَةُ الْأَشْيَاءِ وَ الْأُمُورِ وَ يَدُهُ الرَّحْمَةُ وَ رِجْلُهُ زِيَارَةُ الْعُلَمَاءِ وَ هِمَّتُهُ السَّلَامَةُ وَ حِكْمَتُهُ الْوَرَعُ وَ مُسْتَقَرُّهُ النَّجَاةُ وَ قَائِدُهُ الْعَافِيَةُ وَ مَرْكَبُهُ الْوَفَاءُ وَ سِلَاحُهُ لِينُ الْكَلِمَةِ وَ سَيْفُهُ الرِّضَا وَ قَوْسُهُ الْمُدَارَاةُ وَ جَيْشُهُ مُحَاوَرَةُ الْعُلَمَاءِ وَ مَالُهُ الْأَدَبُ وَ ذَخِيرَتُهُ اجْتِنَابُ الذُنُوبِ وَ زَادُهُ الْمَعْرُوفُ وَ مَاؤُهُ الْمُوَادَعَةُ وَ دَلِيلُهُ الْهُدَى وَ رَفِيقُهُ مَحَبَّةُ الْأَخْيَارِ. الكافي، ج1، ص48 حضرت امير المؤمنين علیه السلام فرمودند:

ای جویای دانش! دانش فضیلت های بسیاری دارد: سَرش تواضع، چشمش دوری از حسد، گوشش فهم، زبانش راستگویی، حافظه اش جستجو، دلش خوش نیّتی، عقلش شناخت اشیاء و امور، دستش رحمت، پایش دیدار دانشمندان، همّتش سلامت، حکمتش تقوا، قرار گاهش نجات، جلودارش عافیت، مَركبش وفا، سلاحش نرمی سخن، شمشیرش خشنودی، کمانش سازگاری، سپاهش گفتگو با دانشمندان، داراییش ادب، اندوخته اش پرهیز از گناهان، توشه اش نیکی، جایگاهش، گفت و گو و مذاکره، رهنمایش هدایت و دوستش، محبّت به نیکان است.

مکتب وحی

فصلنامه تخصصی الهيات و معارف اسلامی

صاحب امتیاز: جعفر فاضل زاده

سر دبیر و مدیر مسئول: جعفر فاضل زاده

هیئت تحریریه: جعفر فاضل زاده

احمد احمدی

سید حسین میر نورالهی

علی عزیز پوریان

سید محسن طیب نیا

محمّد علی پاکدل

علی اصغر ایماندوست

قاسم عارفی

حمید نیک فکر

روح الله اسماعیلی

مدیر داخلی: روح الله اسماعیلی

مدیر هنری: بانو ری پور

ویراستار و صفحه آرایی: روح الله اسماعیلی

شماره ثبت: 77230

چاپ و صحافی: چاپخانه بزرگ قرآن کریم- مشهد مقدّس

شمارگان: 3000 نسخه

قیمت: 140000 ریال

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: حدیثه کریمی

اشاره

مکتب وحی

فصلنامه تخصصی الهيات و معارف اسلامی

صاحب امتیاز: جعفر فاضل زاده

سر دبیر و مدیر مسئول: جعفر فاضل زاده

هیئت تحریریه: جعفر فاضل زاده

احمد احمدی

سید حسین میر نورالهی

علی عزیز پوریان

سید محسن طیب نیا

محمّد علی پاکدل

علی اصغر ایماندوست

قاسم عارفی

حمید نیک فکر

روح الله اسماعیلی

مدیر داخلی: روح الله اسماعیلی

مدیر هنری: بانو ری پور

ویراستار و صفحه آرایی: روح الله اسماعیلی

شماره ثبت: 77230

چاپ و صحافی: چاپخانه بزرگ قرآن کریم- مشهد مقدّس

شمارگان: 3000 نسخه

قیمت: 140000 ریال

مکتب وحی

سال هشتم/ شماره بیست و دوم/ تابستان 1395

سرنوشتار- اهمیّت ازدواج...5 سر دبیر

قاعده «الواحد» و بداهت ثبوت و نفی آن...11 حضرت آیت الله استاد حاج سیّد جعفر سیّدان

شرحی کوتاه بر زیارت آل یس- بخش اول...25 حجّت الاسلام جعفر فاضل

چکیده ی کتاب جنّة العاصمه در وصف یگانه بانوی آفرینش حضرت زهرا علیها السلام...55 تخلیص توسط بانو خسروی

آثار اشک بر مصائب حضرت سیدالشهداء علیه السلام- بخش اول...77 استاد روح الله اسماعیلی روشناوند

سیری در زندگانی کریمه ی اهل بیت حضرت معصومه علیها السلام...103 حجّت الاسلام قاسم عارفی

الهی نامه علّامه مجلسی رحمة الله...115 حجّت الاسلام علی عزیز پوریان

نقش طلحه در فتنهی عثمان...137 استاد علی اصغر ایماندوست

نظر ابن تیمیه پیرامون آیه ى ليلة المبيت...169 حجّت الاسلام جعفر فاضل

سیری در ادلّه ی لزوم عصمت امام علیه السلام...189 استاد ساجده سعادت خواه

تصویر معاویه در آیینه ی تاریخ...205 دکتر احمد احمدی

بررسی آراء اخباریان با تأکید بر جایگاه عقل در نزد آنان...229 حجّت الاسلام حمید نیک فکر

ادبیات و اهل بیت علیهم السلام...271 گروه ادبی موسسه مکتب وحی

مروری بر افکار شیخ احمد احسایی (شیخیه)- بخش دوم...293 حجّت الاسلام بهنام فخرآور

بررسی شخصیت ابوهریره...307 حجّت الاسلام سیّد حسین میر نورالهی

گذری بر افکار و شخصیت شمس تبریزی- بخش اول...329 استاد سیّد علیرضا موسوی

وحدت وجود در فرهنگ شرق و غرب...353 حجّت الاسلام سید محسن طیب نیا

حسن ختام- نگاهی به حدیث شريف المهدى من ولدى...377 سر دبیر

موسسه مکتب وحی نبوی- که پستی: 9186175864

شماره تماس با موسسه: 09157001433

شماره حساب موسسه: 6063731025169310

www.maktabvahy.com

maktabvahy2009@gmail.com

سر نوشتار- اهمیّت ازدواج

اشاره

ازدواج امر مقدّسی است که برای تداوم نسل بشر از سوی حضرت حق تمهید شده است تا بستر زندگی برای امتحان و در نتیجه رشد و بالندگی فراهم آید. ولی این مزرعه بندگی بی آفت نیست و همواره در خطر آسیب ها است از آن جا که بیش تر آسیب ها، از ناحیه کشش های جنسی است بنابر این هویدا است که با تحقّق ازدواج از نصف دین حفاظت شده است. رسول گرامی صلی الله علیه و آله فرمودند:

إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ أَحْرَزَ نِصْفَ دِينِهِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ فِي النِّصْفِ الْآخَرِ. شخصی که ازدواج می کند. در حقیقت نصف دین و آئین خود را حفظ کرده است. پس بر او لازم است که برای حفظ باقیمانده ی آن، تقوای الهی را پیشه ی خود سازد. ⁽¹⁾

به همین خاطر است که عَذَبْ بودن [مجرّد بودن] در فرهنگ دینی امری مکروه است و لذا ازدواج امر مقدّس و ستودنی است که باعث تحقّق اراده خداوند متعال و رشد معنوی است. در روایت است بیش ترین اهل جهنّم انسان های بی همسر هستند. ⁽²⁾رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

يُفَتَّحُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ بِالرَّحْمَةِ فِي أَرْبَعِ مَوَاضِعَ عِنْدَ نُزُولِ الْمَطَرِ وَ عِنْدَ نَظَرِ الْوَلَدِ فِي وَجْهِ الْوَالِدَيْنِ وَ عِنْدَ فَتْحِ بَابِ الْكَعْبَةِ وَ عِنْدَ النِّكَاحِ. درهای رحمت آسمان در چهار وقت گشوده می شود: موقع بارش باران، زمانی که فرزند به چهره پدر و مادرش با محبّت می نگرد، هنگام گشوده شدن در کعبه، هنگام برپایی مراسم عقد و عروسی. ⁽³⁾

بهترین شفاعت ها

تلاش برای ازدواج جوانان امری نیکو و باعث حفاظت جامعه از گناه و موجب رسیدن به آرامش و زمینه ای برای رشد است. امام کاظم علیه السلام فرمودند:

ثَلَاثَةٌ يَسْتَظِلُّونَ بِظِلِّ عَرْشِ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ رَجُلٌ زَوَّجَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ أَوْ أَخْدَمَهُ أَوْ كَتَمَ لَهُ سِرّاً. سه دسته در روز قیامت، روزی که سایه و پناهی جز سایه خداوند نیست، در پناه خدا هستند: مردی که زمینه ازدواج برادر مسلمانش را آماده نماید، مردی که به برادر مسلمانش خدمت کند، کسی که سِرّ برادر مسلمانش را بپوشاند. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام نیز فرمودند:

مَنْ زَوَّجَ أَعْزَباً كَانَ مِمَّنْ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. کسی که مجرّدی را تزویج کند و امکان ازدواج او را فراهم نماید از کسانی است که در قیامت خداوند به آنان نظر لطف می کند. ⁽¹⁾

در حدیث است از بهترین شفاعت ها، واسطه گری بین دو نفر در امر ازدواج است تا این که خداوند آنان را مجذوب یکدیگر گرداند. ⁽²⁾

نیّت در ازدواج

نگاه دین، ازدواج سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله است و برای انجام آن باید نیّت داشت و اساساً نیّت است که معنا و مفهوم معنوی به فعل می بخشد. هر کار نیکی که به نیّت اطاعت و قُرب به سوی خداوند باشد مورد تأیید حضرت حق و یاری اوست و این که در زمان حاضر ما ناظر طلاق های بسیار و زندگی های نابسامان هستیم بخش عمده آن بخاطر نیّت های غلط و شرک آلود است یعنی شروع ازدواج از اول هم برای خدا نبوده است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً لِمَالِهَا وَ كَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَ مَنْ تَزَوَّجَهَا لِجَمَالِهَا رَأَى فِيهَا مَا يَكْرَهُ وَ مَنْ تَزَوَّجَهَا لِدِينِهَا جَمَعَ اللَّهُ لَهُ ذَلِكَ. هر که با زنی به خاطر مالش ازدواج کند، خداوند او را به مال وی واگذار می کند و هر که با او به خاطر جمال و زیبایی اش ازدواج نماید، در او چیزی را که خوشایند او نیست، خواهد دید و هر که با وی به خاطر دینش ازدواج کند، خداوند تمامی این مزایا را برای او جمع می کند. ⁽³⁾

و از آن طرف هر زنی باید در امر ازدواج، خدا را در نظر داشته باشد و به کسی پاسخ مثبت بدهد که دارای دین باشند و نباید فقر و ناداری مانع از پذیرش شود پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

إِنْ خَطَبَ إِلَيْكَ رَجُلٌ رَضِيتَ دِينَهُ وَ خُلُقَهُ فَزَوِّجْهُ وَ لَا يَمْنَعْكَ فَقْرُهُ وَ فَاقَتُه. هنگامی که مردی از شما خواستگاری کرد که از دین و اخلاق او راضی بودید به ازدواج با او رضایت دهید و مبادا فقر او ترا از این رضایت باز دارد. ⁽⁴⁾

عدم جواز تأخیر در ازدواج

اهمیت ازدواج و نیز فواید آن که سالم سازی روح و روان و آرامش بخشی به جامعه و دفع آسیب های خطرناک شهوانی و جدّی شدن زندگی و تلاش، اقتضا می کند ازدواج زود انجام گیرد گرچه ازدواج زود هنگام خالی از اشکال نیست ولی مصلحت آن از صدمات آن به مراتب بیش تر است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

وقتی که اشخاص هم شأن به خواستگاری دختران شما آمدند، به آن ها دختر دهید و در کار آن ها منتظر اتفاق های آینده نباشید. ⁽¹⁾

بنابراین پاسخ منفی به خواستگار هم شأن بخاطر احتمال موقعیت های بهتر درست نیست.

خلاصه مطلب و نتیجه گیری

گفتیم ازدواج باعث تداوم نسل بشر و تحقّق اراده الهی برای ورود ارواح به ابدان، برای جریان امتحان، امری مقدّس و ستوده است و به آن در آیات و روایات به طور خاص تشویق شده است و مجرّد ماندن و ترک ازدواج به عنوان یک آفت اجتماعی و دینی معرّفی شده است. امور بسیاری است که چون آفت می تواند به مزرعه دین آسیب برساند یکی از آن ها شهوت جنسی است که در این جریان سهم پنجاه درصدی دارد لذا ازدواج با تأمین این حس از راه حلال، باعث حفاظت دین از این حیث می شود. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: ⁽²⁾

کسی که ازدواج کند، نصف دینش را حفظ کرده است. ⁽³⁾

و به همین خاطر است که کوشش گران در عرصه ازدواج دارای اجر خاصی اند و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

درهای رحمت آسمانی در چهار وقت گشوده می شود یکی هنگام برپایی مراسم عقد و عروسی. ⁽⁴⁾

بنابراین به سادگی می توان نتیجه گرفت که بهترین واسطه گری، شفاعت در بین دو نفر برای تحقّق ازدواج است، حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمودند:

از بهترین شفاعت ها، شفاعت بین دو نفر در امر ازدواج است تا این که خداوند آنان را مجذوب یکدیگر گرداند. ⁽⁵⁾

در واقع ازدواج شروع یک حوزه جدید از بندگی است و ورود به حوزه خاصی از امتحان است و بدون تردید ورود به این حوزه بدون آگاهی و تربیت می تواند فاجعه بیافریند. سخن ما در این نوشتار درباره چگونگی رفتار با همسر بر اساس قرآن و روایات است. بدیهی است رفتار خردمندانه و اجرای دستورات دینی و اخلاقی با افراد و آحاد جامعه در مواردی نیازمند شناخت آنان است و این مهم را روانشناسی متکفّل است. مراد ما از روان شناسی، روان شناسی دینی است که به حقایق کاری ندارد چه، دست ما از حقایق کوتاه است، بلکه بر اساس آثار و رفتارها و مبانی سیر می کند. در روان شناسی دینی بنیادهای فکری و اعتقادی از متن دین استخراج می شود و بشر را با نگاه آفریننده اش مورد تجزیه و ترکیب قرار می دهد. در روان شناسی دینی تنها بشر در بستر خلقت خاکی جستجو نمی شود و به عوالم قبل و ریشه ها نیز توجّه می شود.

در روان شناسی دینی علّت خلقت و هدف از آفرینش مدّ نظر است و بر اساس آن احکام صادر می شود. در روان شناسی دینی زندگی برای بندگی است و بندگی برای بالندگی است ولی هدف روان شناسی غیر دینی تنها رسیدن به امیال است یعنی زندگی برای زندگی و از این رو در احکام و درمان، تفاوت ماهوی پیدا می کنند. یک روان شناس غیر دینی مراجعین خود را اگر تفاهم نداشته باشند و راه رسیدن به آن را مسدود ببیند امر به طلاق و جدایی می کند چون بدون تفاهم زندگی شیرین شکل نمی گیرد ولی یک روان شناس دینی اگر چه زن و مرد با هم تفاهم نداشته باشند ولی بتوانند در کنار یکدیگر خدا را بندگی کنند، امر به طلاق نمی کند چون اساس بندگی است و زندگی برای بندگی است.

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله فرمودند:

شخصی که بر بد اخلاقی همسر خود صبر می کند اجر بسیار زیادی دارد.

یعنی لحظه به لحظه به خدا نزدیک تر می شود. البته چنین شخصی گرچه مجوز طلاق دارد ولی امر به طلاق نشده است.

ان شاء الله ادامه دارد- سردبیر

پی نوشت ها

1- مستدرک الوسایل ج14، ص154، ح16351.

2- من لا يحضره الفقيه، ج3، ص384، ح4349.

3- جامع الاخبار (شعيرى) ص101؛ بحار الانوار (ط- بیروت)، ج100، ص221.

4- خصال ص141؛ وسایل الشیعه، ج20، ص46، ح24994؛ بحار الانوار (ط- بیروت)، ج71، ص356.

5- وسائل الشيعه، ج20، ص45، ح24992.

6- کافی (ط- الاسلامیه) ج 5 ص331؛ تهذيب الاحكام (تحقيق خرسان)، ج7، ص405؛ مكارم الاخلاق، ص196.

7- تهذيب الاحكام (تحقیق خرسان)، ج7، ص400؛ وسایل الشیعه، ج20، ص51، ح25008.

8- مستدرک الوسائل، ج14، ص188، ح16468.

9- نهج الفصاحه، ص191، ح193.

10- مستدرک الوسائل، ج14، ص154.

11- بحار الانوار، ج103، ص221.

12- تهذيب، ج7، ص405؛ وسائل الشيعه، ج20، ص45.

منابع و مآخذ

قاعده «الواحد» و بداهت ثبوت و نفی آن

اشاره

حضرت آیت الله استاد حاج سیّد جعفر سیدان

درآمد

در این شماره درباره قاعده الواحد که از قواعد مورد اختلاف است مطالبی عنوان شده است تا مشخص گردد بر فرض صحّت این قاعده، در مورد حضرت حق جاری نیست، مضاف بر این که دانشمندان بسیاری این قاعده را بدیهی البطلان دانسته اند.

کلیدواژه ها؛

قاعده ی الواحد، صادر اوّل، عقل اوّل، خواجه طوسی

یکی از قواعدی که در فلسفه و حکمت متعالیه بسیار بدان اصرار می شود قاعده «الواحد لا يصدر منه الاّ الواحد» است. این بحث از اهمیت بالایی برخوردار است و مشاهیر فن درباره این قاعده تعابیر مختلفی دارند تا آن جا که در مورد این قاعده نوشته اند:

من الامهات الاصول العقلية أنّ الواحد بما هو واحد لا يصدر عنه من تلك الحيثية الواحدة الاّ واحد، فلعلّ هذا الاصل بما تلوناه عليك في الضابط من فطريات العقل الصريح. ⁽¹⁾

یکی از قواعد اصیل عقلی آن است که از واحد حقیقی از آن حیث که واحد است جز یکی صادر نشود. فلاسفه این قاعده را با بیانی که شد از امور فطری عقل صریح می دانند و از آن به تعابیری از قبیل «من فطریات العقل الصريح»، «قريب من البداهة»، «من اوضح البديهيات» یاد می کنند و در مقابل افرادی چون فخر رازی و غزالی ادّعای ظهور و بداهت خلاف آن را دارند و تعابیر تندی در مورد مدّعیان بداهت ثبوت آن دارند و این نشان از تضاد صاحبان فکر فلسفی دارد. غزالی می گوید:

و هي التحقيق ظلمات فوق ظلمات لو حكاها الانسان عن منام رآها لاستدل به على سوء مزاجه. ⁽²⁾

این قاعده تحقیقاً تاریکی اندر تاریکی است بطوری که اگر انسان آن را در خواب ببیند و نقل کند استدلال بر سوء مزاج او می شود.

فخر رازی هم در مورد ابن سینا که قاعده الواحد را تبیین و تثبیت کرده می نویسد:

و مثل هذا الكلام فى السقوط أظهر من أن يخفى على ضعفاء العقول، فلا أدرى كيف اشتبه على الذين يدعون الكياسة. و العجب ممّن يفنى عمره في تعليم المنطق و تعلمّه ليكون له آلة عاصمة لذهنه عن الغلط ثم اذا جاء الى المطلوب الاشرف اعرض عن استعمال تلک الآلة حتى وقع في الغلط الذي يضحك منه الصبيان. ⁽³⁾

بطلان مثل این روشن تر از آن است که بر کم خردان پنهان بماند، پس نمی دانم چگونه بر کسانی که مدّعی کیاست و زرنگی اند امر مشتبه شده است. و تعجّب از کسی است که عمر خویش را در تعلیم و تعلّم منطق گذرانده تا ذهنش را از خطا حفظ کند ولی آن گاه که به سراغ اثبات مطلوبی خیلی مهم می آید از بکار گیری منطق در آن اعراض می کند و خطایی می کند که حتی بچه ها را هم به خنده می آورد.

با توجّه به نظرات مختلف لازم است انسان از آن چه بر اساس اندیشه و دلیل روشن به آن رسیده است، پیروی کند نه از اقوال دیگران «نحن ابناء الدليل نميل حيث يميل».

معنای قاعده و ادلّه آن

قبل از هر چیز ابتدا باید عبارت «الواحد لا يصدر منه الّا الواحد» معنا شود و سپس ادلّه براهین اقامه شده و نیز نقض و ابرام ها در مورد آن بررسی گردد. و روش هر بحثی چنین است که ابتدا مدّعا روشن گردد و دلایل طرفین مطرح گردد و آن چه حق است مورد قبول قرار گیرد.

توضیح معنای قاعده الواحد

اگر چنان چه علّتی واحد و بسیط بود و هیچ نوع ترکیب عقلی و ذهنی و خارجی نداشت (ترکیب از وجود و ماهیت، جنس و فصل، هیولا و صورت و هر ترکیبی که بتوان فرض کرد در آن جا نبود) معلولی که از آن صادر می شود باید واحد باشد و ترکیبی در آن نباشد. برای اثبات این قاعده تقریرات متعدّدی شده است که همه گویای یک مطلب هستند. یکی از تقریرات قوی و روشن در این زمینه چنین است: بین علّت و معلول باید رابطه و نسبت خاصی باشد تا معلول خاص از علّت خاص صادر شود در غیر این صورت لازم می آید (صدور کل شيء من كل شيء) یعنی هر چیزی از هر چیزی صادر شود و بطلان صدور هر چیزی از هر چیزی واضح است. بنابراین باید بین علّت و معلول رابطه خاصی باشد. اگر علّت، علّت واحده و بسیط باشد و دو معلول متفاوت از او صادر شود رابطه علّت با معلول های متفاوت، مختلف خواهد بود و فرض دو رابطه متفاوت برای علّت واحد خلف است. چون در این صورت دو جهت برای علّت پیدا می شود و علّت مرکب خواهد بود در صورتی که علّت به تمام معنا واحد و بسیط فرض شده است، مگر این که آن دو معلول به یک معلول باز گردند و در این صورت فرض دو معلول بی معنا خواهد بود. این بحث در اشارات و اکثر کتب فلسفی و کلامی مطرح شده است.

تقرير قاعده الواحد در نهاية الحكمه

در نهایة الحکمة می نویسد:

و المراد بالواحد الامر البسيط الذي ليس فى ذاته جهة تركيبية مكثرة فالعلّة الواحدة هی العلّة البسيطة التى هى بذاتها البسيطة علّة، و المعلول الواحد هو المعلول البسيط الذى هو بذاته البسيطة معلول... .⁽¹⁾

واحد یعنی امر بسیطی که هیچ جهت کثرتی در آن وجود ندارد. علّتی واحد که در آن هیچ جهت کثرتی نباشد از آن معلول واحد بسیطی صادر می شود ذاتا بسیط است.

بعد بیان می کند که وقتی علّت واحد و بسیط باشد و معلول هم از ذات علّت بیرون بیاید و تنزّل وجودی علّت باشد بدیهی است که باید از علّت واحد، معلول واحد صادر شود بین علّت و معلول بالذات بایستی سنخیت باشد زیرا همان جهت سنخیت سبب شده است معلول از علّت صادر شود و اگر هیچ سنخیتی بین علّت و معلول نباشد لازم می آید هر چیزی علّت هر چیزی باشد و هر شیء معلول هر شیء باشد. پس با فرض علّت بودن چیزی به چیز دیگر باید سنخیت بین آن ها باشد و اگر با وجود سنخیت از علّت واحد معالیل متعدّد پدید آید در صورتی که علّت واحد فرض شده بود. پس چاره ای نیست جز این که بگوییم: «الواحد لا يصدر عنه الّا الواحد».

قاعده الواحد و محدودیت قدرت خدا

در کتاب نهایة الحکمة برخی از اعتراضات وارد شده به این قاعده مطرح و بررسی شده است. یک اعتراض این است که در صورت التزام به این قاعده محدودیت در قدرت حضرت حق لازم می آید. صاحب نهایه در پاسخ اشکال می نویسد: قدرت به محال ذاتی تعلّق نمی گیرد لذا قاعده الواحد موجب محدودیت قدرت نمی شود. صدور متعدّد از واحد بر اساس برهان، محال ذاتی است و قدرت بر آن تعلّق نمی گیرد. امّا صادر اول چون جهات متعددی پیدا می کند یکی این که خودش و علّتش را تعقّل می کند و دوم این که مرکب از وجود و ماهیت است. و به همین جهت است که عقل دوم، نفس، فلک اول، هیولا و صورت (در ارتباط با جسم فلکی) از او صادر می شود. و چون کثرات معلول عقل اول هستند در نتیجه «معلول کل معلول، معلول لعلة ذلك المعلول» همه این ها معلول عقل اول هستند، عقل اول هم معلول حضرت حق است پس همه این ها در حقیقت معلول حضرت حق می باشند و لو این که از حضرت حق جز واحد صادر نمی شود.

عدم جریان قاعده در فواعل مختار

اگر علّت بسیط باشد و معلول از ذات علّت تراوش کند طبیعی است که بیش از یک چیز از او صادر نمی شود. امّا همه حرف این جاست که حضرت حق فاعل بالمشية است و آن چه خلق و ایجاد می شود به اراده و مشیت حضرت حق تحقق پیدا می کند و از ذات او تراوش نمی کند. به عبارت دیگر، اگر روشن شود حضرت حق فاعل مختار است تمام استدلالات در قاعده الواحد هیچ موضوعیتی نسبت به حضرت حق نخواهد داشت. یعنی اگر چنان چه قاعده الواحد یک قاعده عقلی باشد حضرت حق در دایره این قاعده و استدلال قرار نمی گیرد و تخصصاً از آن

خارج است نه این که تخصیص بخورد. چون قاعده و استدلال آن در جایی است که ذات واحد حقیقی علّت باشد و معلول از ذات صادر شود و در مورد ذات خداوند متعال چنین چیزی صحیح نیست؛ زیرا آن چه حضرت حق ایجاد می کند به مشیت و اراده اوست و مشیت او فعل اوست. بنابراین استدلال فوق در ارتباط با فاعل مختار راه ندارد.

نظر مرحوم خواجه در مورد قاعده

و مرحوم خواجه در تجرید هم به این موضوع اشاره کرده است. عبارات مختلفی پیرامون این موضوع از خواجه نصیر الدین طوسی نقل شده است. ایشان در اشارات به نحوی مشی کرده و در کتب دیگر خود به نحو دیگر. به اعتقاد برخی ایشان در مسیر فلسفه مثل اشارات بر مبنای فلسفی حرکت کرده و لذا این مباحث کاشف از اعتقاد ایشان نیست و در مسیر کلامی بر اساس مبانی کلام، مشی کرده است. لذا هر گروهی عبارت ایشان را به نفع خود اخذ می کنند. صرف نظر از این موضوع ما مطلب ایشان را بررسی و در صورت صحت اخذ می کنیم. مرحوم خواجه در این زمینه اشکال لطیفی مطرح کرده اند (البته کتاب مرحوم خواجه در دسترس نبود لذا عبارت ایشان را به نقل از دیگران بیان می کنیم):

در مورد ذو جهات شدن صادر اول و علّت صدور متعدد از او گفته می شود: صادر اول خودش را تعقّل کرده است (یک جهت)، علّتش را هم تعقّل کرده است (جهت دیگر). و برخی شش جهت کثرت برای آن درست کرده اند و چون صادر اول دارای جهات متعدّد است پس منشأ كثرات بعدی شده است.

مرحوم خواجه می گوید: این جهات متعدّد در صادر اول یا معلول چیزی نیست یا معلول چیزی است و یا جهات متعدّد در یک دقت نظر امر وجودی نیستند یعنی جهات متعدد در واقع یا تحقّق دارند یا واقعاً تحقّقی ندارند، اگر تحقّق داشته باشند یا معلول همین علّت واحده (صادر اول) هستند یا معلول آن نیستند. اگر این جهات، اعتباری محض باشند نمی توانند علّت اشیاء دیگر باشند پس باید واقعی باشند و اگر این جهات واقعی باشند و از ازل بوده اند در این صورت تعدد قدماء لازم می آید. اگر گفته شود این جهات معلول همین علّت مفروض (صادر اول) می باشند و با او بوده اند در این صورت از علّت اول، متعدّد صادر شده است در صورتی که طبق برهان از از علّت واحد جز واحد صادر نمی شود.

پاسخ اشکال مرحوم خواجه طوسی

پاسخی به اشکال مرحوم خواجه داده شده است و آن این که تکثر لازمه ذات معلول (صادر اول) است. پس از علّت اولی یک چیز صادر شده است و صادر اول با توجّه به لوازم خود یعنی ماهيت وجود، تعقّل خود، تعقّل علّت و گاه تا پنج حیثیت شمرده می شود منشأ کثرت قرار گرفته است. آخوند ملاصدرا نیز در این مورد می نویسد:

فأنّ الاعتباريات التي تستلزم اختلافاً بالحيثيات و الجهات هي مثل الامكان الوجوب القدم و الحدوث و التقدم و التأخر، و لهذا حكموا بأنّ كل ممكن زوج ترکیبى لا شماله على الامكان الوجود و حكموا بأنّ امكانه لأجل ماهيته، و وجوده لأجل إيجاب علته. و كذا عدم حصوله فى مرتبة من مراتب الواقع مع حصوله في الواقع مما يستلزم تركيباً عقلياً في ذاته كما أنّ عدم حصوله في وقت مع حصوله في وقت آخر مما يستلزم تركيباً خارجياً في ذاته من مادة و صورة فهذه الصفات و إن كانت اعتبارية توجب كثرة في الموصوف. ⁽¹⁾

اعتباراتی که مستلزم اختلاف حیثیات و جهات شیء می شود از قبیل امکان، وجوب، قدم، حدوث، تأخر منجر می شود هر ممکنی زوج ترکیبی باشد، چون با وجود این حیثیات هر شیء ممکنی از نظر عقلی از دو چیز مرکب می شود. اول ماهیت و دوم وجود با توجّه به ارتباطش با علّت وجود پیدا کرده است و با توجّه به معلول بودنش محدودیت و ماهیت پیدا کرده است. (حد وجود= ماهیت). به تعبیر دیگر حصول در مرتبه معلول و عدم حصول در مرتبه علّت، چیزی که مستلزم ترکیب عقلی شود موجب تكثر موصوف می شود. و موصوف زمینه کثرت بعدی قرار می گیرد.

پس پاسخ به اشکال خواجه چنین است صادر اول حیثیاتی دارد که لازمه ذات اوست از آن جهت که معلول است در مرتبه علّت نیست و چون تحقّق دارد وجود پیدا کرده است پس مرکب از وجدان و فقدان است لذا کثرات بعدی می تواند از او تحقّق پیدا کند. و چون حیثیات صادر اول لوازم ذات او هستند اشکالی ندارد که از واحد حقیقی صادر شده باشند. امّا در پاسخ می گوییم: آیا این حیثیات موجودیتی دارند یا خیر؟ اگر این حیثیات به گونه ای است که به وحدت صادر اول صدمه می زند و او را از وحدت دور می کند پس صادر اول که کثرت دارد چگونه از واحد صادر شده است؟ و اگر صادر اول در وحدت خود باقی است پس چگونه کثرات از او صادر می شوند؟

و با تعابیری مثل حیثیات، لوازم ذات و... در حقیقت امر و واقع تفاوتی ایجاد نمی شود. بالاخره در واقع این صادر اول با توجّه به کثرتی که حيث ذات آن است از وحدت خارج می شود یا نه؟ اگر خارج می شود در این صورت چنین وحدت پس از صدور از بین رفته است و حیثیات با نفس صدور تحقّق پیدا می کنند. حال اگر این حیثیات به وحدت لطمه بزند لازم است صادر اول تکثر و ترکب داشته باشد و اگر صادر اول مرکب باشد چگونه از واحد صادر شده است و اگر لطمه به وحدت نزند کثرات بعدی چگونه ایجاد شده اند؟ به عبارت دیگر کثرت بدون علّت خواهد بود. ملاصدرا تکثر را اعتباری می داند:

فهذه الصفات و إن كانت اعتبارية توجب كثرة في الموصوف.

ولی روشن است که حیثیت اعتباری که در واقع کثرتی ایجاد نکند نمی تواند موجب کثرت شود.

جواب مصباح الانس از اشکال مرحوم خواجه طوسی

برخی در پاسخ به این اشکال مسأله را با مثال تقریر کرده و گفته است: این حیثیات از قبیل شرط است. مثلاً شرط این که نور خورشید به زمین منعکس شود آن است که محاذی زمین قرار گیرد. یعنی محاذات شرط منور شدن زمین به نور خورشید است. هر آن چه در مورد محاذات می گویید ما نیز در مورد حیثیت می گوییم یعنی این حیثیات از قبیل شرط است. پس هم اثر دارد و هم موجود خارجی نیست. در مصباح الانس شش جهت برای صادر اول ذکر کرده است: 1- تعقّل موجِد 2- تعقّل وجوب خود 3- امکان ذاتی 4- وجود خود 5- ماهیت خود 6- تعقّل ذات خود.

بعد می گوید: صادر اول به سه جهت نخست منشأ کثرت قرار می گیرد چون در سه جهت بعدی، غير لحاظ نشده است.

فان قلت ان كانت الاعتبارات الثلاثة الاول وجودية تعدد الصادر الاول و ان كانت عدمية كيف صارت علة للموجود أو جزءً علّة؟ قلت هى شرط العلّة كما مرّفي نحو محاذاة الشمس لاحداثها الضوء فى الارض و مدار اعتبار مثلها في العقل الاول دون الحق كون الحق واحداً من كلّ وجه... و ليس العقل واحداً من كل وجه فثبت أن كلما تكثر المعلول تكثر العلّة و كلما اتحد العلّة اتّحد المعلول. ⁽¹⁾

اگر اشکال شود که اگر سه اعتبار وجودی باشند موجب تعدّد صادر اول می شوند و اگر عدمی باشند پس چگونه ممکن است علّت امر وجودی یا جزء علّت آن بشوند؟ در جواب گفته می شود که این اعتبارات شرط علّت هستند همان طور که محاذی بودن زمین با خورشید برای روشن شدن آن شرط علّت بود. (نه خود علّت یا جزء آن). اگر گفته شود که چرا این امور در عقل اعتبار می شود نه در مورد حق متعال؟ جواب آن است که حق متعال از هر جهتی واحد است و هیچ جهت کثرتی در او نیست... و عقل او چنین نیست که از هر جهتی واحد باشد. پس روشن شد که هرگاه معلول کثیر باشد علّت هم کثیر خواهد بود و هرگاه علّت واحد باشد معلول هم واحد خواهد بود. این حیثیات در حضرت حق راه ندارد. بنابراین هم بر وحدت عقل اول حفاظت شده است چون حیثیات از قبیل شرط است و تحقّق و موجودیت خارجی ندارد و هم این حیثیات می تواند سبب برای شیء آخر شوند.

پاسخ به مصباح الانس

پاسخ این است که با بحث لفظی و تغییر تعابیر نمی توان مشکل را حل کرد باید اثبات کرد که آیا صادر اول با وجود حیثیات واقعاً تکثر پیدا کرده است یا خیر؟ اگر تکثر پیدا کرده باشد قاعده ابطال می شود و اگر تکثر پیدا نکرده باشد نمی تواند منشأ کثرت گردد. همچنین این حیثیات را می توان برای ذات مقدّس نیز درست کرد و گفت ذات مقدس از آن حیث که بر همه چیز عالم است «عالمُ» و از آن حیث که بر همه چیز قادر است «قادرُ» یعنی اگر حیثیات به این صورت فرض شود نسبت به حضرت حق نیز می توان حیثیاتی در نظر گرفت امّا گفتن این که صادر اول هم وحدت دارد چون از واحد صادر شده است و هم کثرت دارد چون منشأ کثرات است و روشن است که جمع متناقضین است. پس بنابراین قاعده الواحد از نظر عقلی مستدل نیست و ذات مقدّس حضرت حق اساساً علت صدور نمی باشد بلکه اراده و مشیت او علّت ایجاد است. اگر ذات علت صدور باشد صدور واحد از ذات واحد بدیهی است. این مبنا که ذات مقدّس فاعل بالمشية و الاراده است در حل بسیاری از مسایل کارساز است. ذاتی که فعل و ترک در اختیار او است اکمل از ذاتی است که صدور فعل از او ضروری است. با این مبنا برای طرح قاده الواحد زمینه فراهم نمی شود و این قاعده هنگامی قابل طرح است که معلول مستقیماً با ذات در ارتباط باشد.

معنای صادر اول از نظر صاحب مصباح الانس

صدر الدین قونوی در تتمه بحث قاعده «الواحد» می گوید: قاعده مورد قبول، و امضاء است، ولی مصداق صادر اول عقل اول نیست بلکه مصداق آن وجود منبسط است.

ثم اعلم أنّ الاصل مسلّم عندنا لكن في تعريفهم أن الواحد الصادر الاوّل عن الحق تعالى هو العقل الاول منع ذكره الشيخ فى الرسالة المفصحة و هو لِمَ لا يجوز أن يكون ذالك الواحد الصادر الاول عن ذات الحق هو الوجود العام كما هو عند المحقّقين و هو الفيض الذاتى المعبر عنه بالتجلى السارى فى حقايق الممكنات و الامداد الالهى المقتضى قوام العالم؛ و هو الوجود المنبسط و الرّق المنشور و النور... . ⁽¹⁾

بدان که اصل قاعده نزد ما مسلم است ولی این که می گویند واحدی که صادر اول از حق متعال است عبارت از عقل اول است، شیخ (ابن عربی) در رساله مفصحه آن را منع کرده است. سخن شیخ این است که چرا صادر اول واحد از ذات حق وجود عام نباشد که محقّقین بدان که معتقدند؛ و آن فیض ذاتی است که از آن تعبیر می شود به تجلّی که در حقایق ممکنات جاری و ساری است و امداد الهی که مقتضی قوام عالم است. و آن همان وجود منبسط و رّق منشور و نور است... .

یک وقتی در یکی از نوشته های میرزا مهدی آشتیانی- که آلان مدرک آن را فراموش کرده ام- دیدم که ایشان در ارتباط با این قاعده یازده اشکال مطرح می کند و در حل آن می گوید این اشکالات در صورتی بر قاعده وارد می شود که مصداق صادر اول، عقل اول باشد امّا اگر مصداق صادر اول را وجود منبسط بدانیم این اشکالات وارد نخواهد بود.

پرسش و پاسخ هایی در باب نقد قاعده الواحد

سوال: با وجود اصالت الوجود در این قاعده تهافتی هست. یعنی اگر اصالت وجود مطرح باشد و بازگشت کثرات به یک حقیقت واحد وجودی باشد، در این صورت طبق این قاعده اصلاً نیاز نیست معالیل طولیه، افلاک تسعه، عقول عشره در طول مسیر خلقت قرار گیرند، چون می شود همه این ها را در عرض هم و مخلوق علّت اول بدانند چون همه این ها را در عرض هم و مخلوق علّت اول بدانند چون همه این ها به یک وجود باز می گردد. میرداماد در قبسات و آقای طباطبایی در نهایه تصریح دارند که اگر معالیل متکثره به جهت واحد باز گردد قاعده الواحد درست خواهد بود و معلوم است با تشکیک در وجود همه معالیل به

وجود باز می گردد. ما جعل الله المشمشة مشمشة بل أوجدها، پس خداوند یک وجود واحد از او صادر شده است. در این صورت برای حفظ قاعده الواحد نیازی به درست کردن افلاک تسعه و عقول عشره در طول خلقت نیست. و اگر گفته شود خداوند همه این ها را در عرض هم آفریده مشکلی پیش نمی آید چون به همه وجود بخشیده و وجود از او صادر شده است.

جواب: در ارتباط با وحدت وجود دو مبنا وجود دارد: 1- وحدت تشکیکی. 2- وحدت اطلاقی.

مطلب با توجّه به وحدت اطلاقی همان طور است که گفته شد و لذا یکی از مشاهیر فلسفه و عرفان آقای میرزا مهدی آشتیانی ضمن پذیرش قاعده الواحد به معالیل طولیه یازده اشکال وارد می کند و می گوید: از خدا یک حقیقت صادر شده و آن حقیقت همه چیز است. امّا با توجه به وحدت تشکیکی چون جداً قایل به مراتب هستند و حفاظت از مراتب به نحوی حفاظت از علیت و معلولیت است لذا آخوند ملاصدرا در مشعر هشتم از مشاعر وقتی بحث از فلسفه به عرفان می رسد می گوید ما به جایی رسیدیم که بحث از مسأله علّت و معلول خارج می شود و جز حقیقت و تشأنات و تطورات آن چیز دیگری نیست. به عبارت دیگر: بر طبق وحدت تشکیکی فلسفی چون مراتب جداً مطرح هستند، علت و معلول در آن مراتب مطرح است نمی توان چنین جوابی را مطرح کرد لذا برای مطرح کردن این جواب به ناچار باید از مبنای وحدت تشکیکی فلسفی به نفع وحدت اطلاقی عرفانی دست برداشت. در وحدت تشکیکی مراتب و غیریت مراتب با یکدیگر و تكثر مطرح است امّا در وحدت اطلاقی این مباحث معنا ندارد.

سوال: از این مسلک می توان چنین دفاع کرد که رابط بین صادر و مصدر از سنخ اضافه اشراق بدانیم نه اضافه مقولی، بخصوص با توجّه به تصریح بوعلی در شفا که در اضافه اشراقی، وجود افاضه می شود نه تعینات، و با تصریح مکتب صدرایی که تعینات عین وجودند و عدمیاتند و به خصوص با توجّه به مبنای عرفا که وجود را منبسط می دانند می توان گفت حين الصدور الاضافه و حين الاشراق حقیقتاً یک شیئ یعنی وجود افاضه شده است و بعد الاضافه که به مرحله تعیین می رسیم، حقیقتا شکل می گیرد امّا این تکثر بعد الافاضه و بعد الاشراق است نه حين الاشراق، مثل نور واحدی که به یک منشور بتابد و از منشور چند نور منعکس شود. بنابراین حین الاشراق (تابیدن نور) وحدت محفوظ است و بعد الاشراق تكثر صورت می گیرد در این صورت قاعده الواحد درست خواهد بود.

جواب: می فرمایید با توجّه به این که اضافه، اضافه اشراقی است وقتی شیئی از حق اول صادر می شود، حین الاصدار واحد است و با تحقّق اصدار تعینات، تکثرات و حیثیات پدید می آید. مثالی که زدید قیاس مع الفارق است چون در این مثال برای حصول کثرات اشیاء متعدد در نظر گرفته شده است، لذا باید از این مثال ها صرف نظر کرد و صرفاً مباحث عقلانی مطرح شود. بین اشراق و اضافه و تحقّق صادر اول فاصله زمانی در کار نیست، پس هر آن چه با نفس اصدار خواهد بود. یعنی چنین نیست که صَدَرَ ثم صار كذا و كذا بلكه هر آن چه هست با نفس اشراق هست.

سوال: جنبه عرفانی این قاعده که اعتنای بیش تری به آن می شود به صورت مختصر مطرح گردید امّا به نقد و ردّ آن پرداخته نشد.

جواب: نقد این قاعده در هر دو مسلک به یک صورت است. مصداق صادر اول در فلسفه عقل است و در عرفان وجود منبسط می باشد و اشکالات مطرح شده به این قاعده با توجّه به هر کدام از مبانی (عرفانی یا فلسفی) وارد است وقتی اصل قاعده مورد خدشه قرار گیرد فرقی نمی کند مصداق صادر اول، عقل اول باشد یا وجود منبسط.

سوال: برخی برای اثبات این قاعده به حدیث أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْعَقْلُ ⁽¹⁾استناد می کنند آیا این گونه احادیث مؤیّد قاعده هستند یا خیر؟

جواب: این روایات خلق عقل را به عنوان اولین مخلوق اثبات می کند امّا لازمه این روایات قاعده الواحد نمی باشد. به عبارت دیگر بر اساس قاعده صدور غیر واحد از واحد حقیقی (حضرت حق) امتناع عقلی دارد در صورتی که روایات مذکور فقط از اولین مخلوق گزارش می دهد و نظام خاصی که در خلقت تحقّق پیدا کرده است دارند امّا در مورد صدور غیر واحد از واحد حقیقی یعنی حضرت حق ساکت هستند و بر اساس مدارک متقن بسیاری خلاف این قاعده یعنی قدرت بر ایجاد اشیاء مختلفه و متباینه در آن واحد برای حضرت حق به روشنی قابل اثبات است. لذا منظور روایات مذکور، بیان ماوقع است و در ارتباط با این قاعده نیست و نمی تواند باشد.

پی نوشت ها

1- القبسات، ص232.

2- تهافت الفلاسفة، ص132 به نقل از قواعد کلی فلسفه، قاعدة 96 الواحد لا يصدر عنه الّا الواحد، ج2، ص638.

3- المباحث المشرقية، ج1، ص466، به نقل از قواعد کلی فلسفه، قاعدة 96 الواحد لا يصدر عنه الّا الواحد، ج2، ص640.

4- نهاية الحكمة، فصل 4، ج2، ص26-28.

5- الاسفار، موقف 9، ج7، ص232.

6- مصباح الانس، ص30 به نقل از قواعد کلی فلسفی، قاعده 96، الواحد لا يصدر عنه الا الواحد، ج2، ص636.

7- مصباح الانس، ص30 به نقل از قواعد کلی فلسفی، قاعده 96، الواحد لا يصدر عنه الاّ الواحد، ج2، ص637

8- بحار الأنوار، ج1، ص97؛ شرح نهج البلاغه، ج18، ص185.

منابع و مآخذ

بخش اول: شرحی کوتاه بر زیارت آل یس

اشاره

حجّت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

زیارت آل یس از معدود زیارت هایی است که به جرأت می توان گفت یک دوره امام شناسی را در بردارد. و علاوه بر این که حس حضور در محضر حضرت بقية الله الاعظم علیه السلام را همواره زنده می دارد که ثمره ی آن تقوا و احتیاط و ادب است، موجب توجّه آن حضرت نیز می گردد. امید است همه ی ما مورد الطاف و توجّه آن ولی اعظم الاهى همواره قرار بگیریم که به برکت آنان است که روزی نازل می گردد و بلاها دفع می شود.

کلید واژه ها؛

امام عصر علیه السلام، حمیری، سلام، داعی الله، باب الله

مقدمه

در کتب ادعیه، از دو زیارت با شروع "سلام آل یاسین " گزارش شده است که راوی هر دو محمّد بن عبدالله حمیری است. وی در قم می زیست و هم عصر دو تن از وکلای حضرت ولی عصر ارواحناه فدا بود. حمیری از شیفتگان بنام حضرت مهدی علیه السلام است و مکاتبات او با حضرتش شهرت دارد. حمیری از محدّثان مورد اعتماد و برجسته است که مرحوم شیخ طوسی رحمة الله در سه جا از او در رجالش نام برده و توثیق کرده است ⁽¹⁾و علّامه حلی رحمة الله او را محدّثی فرزانه که با حضرت ولی عصر علیه السلام مکاتبه و ارتباط داشته است می داند. ⁽²⁾حمیری از پدرش عبدالله که صاحب کتاب مشهور قرب الاسناد است و برقی که صاحب کتاب معروف محاسن است بهره برده است و شاگردانی را چون علی بن حسین بن شاذویه و احمد بن هارون که از اساتید صدوق اند، تربیت کرده است.

چرایی صدور زیارت آل یس

جهت صدور هر دو زیارت به روشنی روز مشخص است و آن توجّه یافتن شیعیان به حضرت مهدی علیه السلام و زنده ماندن نام و یاد آن بزرگوار در جامعه شیعه است، البته یک دوره معارف و عقاید شیعی نیز در آن گنجانده شده است که به عنوان درس بندگی باید هر شیعه آن را بداند. مؤلّف " المزار" می نویسد که احمد بن ابراهیم به محمّد بن عثمان که وکیل حضرت علیه السلام بود گلایه کرد که بسیار مشتاق دیدن مولای خود هستم محمّد گفت خدا تو را به سبب اشتیاقت ثواب دهد و روی مبارک آن حضرت علیه السلام را به آسانی و با عافیت به تو بنماید و گفت دیدار آن عزیر را در ایام غیبت آرزو مکن و مشتاق خدمتش باش- یعنی آرزوی این که همواره در کنار آن بزرگوار باشی مکن این با حکم غیبت سازگار نسیت- ولی لیکن توجّه کن به سوی آن حضرت علیه السلام به وسیله زیارت. ⁽³⁾در مورد زیارت آل یس مشهور نیز ⁽⁴⁾نقل شده است:

إِذَا أَرَدْتُمُ التَّوَجُّهَ بِنَا إِلَى اللَّهِ وَ إِلَيْنَا فَقُولُوا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى سَلَامٌ عَلَى آلِ يس. هنگامی که اراده توجّه کردید با ما بسوی خدا و بسوی ما پس بگویید همان گونه که خداوند متعال می گوید سلام علی آل یس.

بنابراین وظیفه ما در این عصر دو امر است یک خدمت به آن بزرگوار و یکی زنده نگه داشتن یاد و نام آن عزیز در دل ها.

سند و مآخذ زیارت آل یس

علّامه مجلسی رحمة الله زیارت اول را در بحار از خط شیخ محمد بن علی جبعی جدّ شیخ بهایی و در کتاب مزار از سید بن طاوس که آن را زیارت ندبه نامیده و در سرداب خوانده می شود نقل کرده است. ⁽¹⁾سپس همین زیارت را از قول مولّف المزار الكبير نقل کرده است البته به علاوه دوازده رکعت نماز. امّا زیارت دوم که همان زیارت آل یس مشهور است اولین بار توسط ابو منصور احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی در کتاب ارزشمندش احتجاج که مورد توثیق و اعتماد علامه مجلسی و حر عاملی و سید بن طاوس و بسیاری دیگر از اعاظم است نقل شده است. ⁽²⁾هم خود شیخ طبرسی و هم کتاب احتجاجش و هم انتساب این کتاب به شیخ مورد تأیید است و مرحوم ابن شهر آشوب نیز صحّت انتساب کتاب به استادش طبرسی را تایید کرده است. ⁽³⁾

دور نمایی از زیارت آل یس هدیه آسمانی

زیارت «آل یس» هدیه ای از طرف امام عصر علیه السلام پاسخ به نامه ابو جعفر محمّد بن عبدالله بن جعفر بن الحسین بن مالک بن جامع حمیری قمی است. زیرا حمیری قمی در نامه خود از امام زمان علیه السلام درخواست دعا و زیارت نکرده بود و لیکن امام عصر علیه السلام زیارت آل یس را برای او نوشتند. در واقع زیارت «آل یس» هدیه امام زمان علیه السلام است که در دوران غیبت غیر تامّه صادر شده است، در این زیارت در ابتدا 23 سلام نسبت به حضرت علیه السلام عرض می کنیم:

اَلسَّلامُ عَلَیكَ یا داعىَ اللهِ وَ ربّانیَّ آیاتِه، اَلسَّلامُ عَلَیكَ یا بابَ اللهِ وَ ديّانَ دينِه، اَلسَّلامُ عَلیکَ يا خَليفةَ اللهِ وَ ناصِرَ حَقِّهِ، اَلسَّلامُ عَلیكَ یا حُجَّةَ اللهِ و دليلَ إرادَتِه، اَلسَّلامُ عَلیكَ یا تالیَ كِتابِ اللهِ وَ تَرجُمانَه،....، اَلسَّلامُ عَلَيكَ فى الَّليلِ إذا يَغشى وَ النَّهارِ إذا تَجَلّى، اَلسَّلامُ عَليكَ أيُّهَا الإمامُ المَأمون، اَلسَّلامُ عَلَيكَ أَيُّهَا الْمُقَدَّمُ الْمَأمول، اَلسَّلامُ عَلَيكَ بِجَوامِعِ السَّلام. این بیست و سه سلام به بیان نوزده صفت از صفات امام زمان علیه السلام پرداخته است که در هیچ جای دیگری دیده نمی شود، در واقع این صفات نورانی امام عصر علیه السلام یک دوره امام شناسی کامل است.

این سلام ها یک پیوند دائمی با امام زمان علیه السلام را برقرار می کند. این پیوند، محسوس و واقعی است؛ چه، خطاب ها واقعی است و مخاطب هم ما را می بیند و هم صدای ما را می شنود. بدون تردید وقتی خواننده دعا، بیست و سه مرتبه به حضرت حجّت علیه السلام سلام می دهد، قطعاً أن حضرت جواب می دهند و پاسخ امام باعث آرامش است. لذا اگر آرامش می خواهید پیوسته به امام زمانتان سلام بدهید. بعد از سلام کردن به آن حضرت علیه السلام، گام بعدی عرضه کردن اعتقادات خود به حضور وجود نورانی حضرت حجّت علیه السلام است، جالب است که ما در این زیارت عقیده مان را به امام حی و حاضرمان عرضه می کنیم؛ یعنی از امام علیه السلام می خواهیم مواظب دین ما باشند:

اُشْهِدُكَ يا مَولاى، أنّى اَشهَدُ أن لا إلهَ إلاّ الله وَحدَهُ لا شَريكَ لَهَ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسولُه. لا حَبيبَ إلاّ هُوَ وَ أَهلُه وَ اُشْهِدُكَ يا مَولای اَنَّ عليّاً أميرَ المُؤمِنِينَ حُجَّتُه... وَ أَشهَدُ اَنَّكَ حُجَّةُ الله أنتُم الاوَّلُ وَ الآخِر وَ أَنَّ رَجَعَتَكُم حَقُّ لا رَيبَ فِيها يَومَ لا يَنفَعُ نَفْساً ايمانُها لَم تَكُن آمَنَت مِن قَبل اَو كَسَبَت في ايمانِها خَيراً. اعتقاداتی مانند توحید، نبوت، معاد و امامت، در زیارت آل یس موج می زند در این زیارت نورانی نام دوازده امام آمده است، یعنی کسی که زیارت آل یس را می خواند قطعا شیعه دوازده امامی است که نشان از پیوند عمیق و معرفت بالا نسبت به ائمّه معصومین علیهم السلام دارد.

وَ أَنَّ الْمَوتَ حَقَّ.... وَ الحِسابَ حَقّ وَ الْجَنَّةَ وَ النّارَ حَقّ وَ الوَعدَ وَ الوَعيدَ بِهِما حَقَّ. در گام سوم بحث تولی و تبری مطرح است، زیارت «آل یس» اوج ولایت پذیری است. در این زیارت به زیبایی بیان می شود ملاک خوشبختی اطاعت از اهل بیت علیهم السلام است و خوشبخت ترین انسان ها در دنیا، برزخ و قیامت کسانی هستند که اطاعتشان بیش تر است و گناه و معصیت چون دیواری بین ما و وجود مقدّس امام زمان علیه السلام فاصله می اندازد، این و زیارت به نوعی بیان می کند که اگر می خواهید در دنیا سعادتمند شوید و زندگی هدفمندی را می خواهید تا از پوچی و پوچ گرایی رهایی پیدا کنید، باید مطيع محض اهل بیت علیهم السلام باشید. و در این مسیر مستحکم و مستدام باشید.

يا مَولايَ شَقِيَ مَن خالَفَكُم وَ سَعِدَ مَن أطاعَكُم فَاشْهَدْ عَلى ما أَشهَدتُكَ عَلَيه وَ أَنَا وَلَیُّ لَكَ بَرىءٌ مِن عَدُوِّكَ فَالحَقُّ ما رَضيتُموه وَ الباطِلُ ما أسخَطتُموهً وَ الْمَعروفُ ما أمَرتُم بِه وَ الْمُنكَرُ مَا نَهَيْتُم عَنهِ فَنَفسى مُؤمِنَةٌ بِالله. ای مولای من، آن که با شما به مخالفت برخاست نگون بخت و آن که شما را اطاعت کرد

سعادتمند است، پس بر آن چه تو را بر آن شاهد گرفتم گواه باش، که من دوستدار توام، و از دشمن تو بیزار، حق همان است که شما را پسند آید، و باطل همان که شما از آن ناخشنود باشید، تنها آن چه شما فرمان داده اید، آشنا (و پذیرفته ی فطرت) است و آن چه نهی فرموده اید ناشناخته (و ناپسند) است، پس دل من به خداوند ایمان دار.

فراز بعدی زیارت آل یس که عصاره آن محسوب می شود، جایی است که پیوند ما با امام جدّی تر می شود:

وَ بِكُم يا مَولاى أَوَّلِكُم وَ آخِرِكُم وَ نُصرَتی معَدَّةٌ لَكُم وَ مَؤَدَّى خالِصَةٌ لَكُم؛ و به شما- ای مولایم- از نخستین تا واپسینان (ایمان دارد) و همواره آماده ی یاری شمایم، و دوستى من فقط برای شماست.

یعنی همواره آماده ی یاری شمایم و دوستی من فقط برای شماست، یعنی انسان به جایی می رسد که محبّت او همراه با عمل است و تمام وجودش وقف امام زمانش علیه السلام است و به غیر از امام فکری ندارد، به همین خاطر دغدغه اش، دغدغه امام علیه السلام و جهت حرکتش به سوی امام علیه السلام است.

توضيح "سلام على آل يس"

در معنای لغوی و نیز ریشه و نیز قرائت " ال یس" اختلاف شده است برخی اصل آن " الیاس" دانسته و برخی نیز در این مورد سکوت کرده اند، ولی آن چه که مهم است این است که در روایات بیان شده است پس نام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و آل یس آل پیامبرند. در آیات اول سوره یس نیز بطور مشخص بیان شده است که پس نام پیامبر خدا صلی الله علیه و آله است زیرا چنین خطاب شده است؛

یس قسم به قرآن حکیم تو از فرستاده شدگانی.

پس یس نام پیامبر صلی الله علیه و آله است. مأمون از امام رضا علیه السلام پرسید: آیا غیر از آن چه مشهور است در این که شما آل بیت همان آل پیامبر هستید آیه ای در قرآن وجود دارد؟ امام علیه السلام پس از تلاوت آيات اول سوره يس یس (1 وَ اْلْقُرْءَانِ اْلْحَكِيمِ (2) إِنَّكَ لَمِنَ اْلْمُرْسَلِينَ) فرمودند: پس یس نام پیامبر است و نیز فرمودند کسی در آن شک ندارد و آن گاه فرمودند خداوند از این رهگذر چنان فضلی به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله عطا کرد که هیچ کس به کنه وصف آن پی نمی برد مگر این که بیندیش؛ آن جا که خداوند به احدی مگر انبیاء درود نفرستاد و می فرماید: سَلَمُ عَلَی نُوحٍ فِي اْلْعَلَمِينَ و سَلَمُ عَلَى إِبْرَاهِيمَ و سَلَمُ عَلَى مُوسَى وَ هَرُونَ امّا نفرموده سلام بر آل نوح و آل ابراهیم و آل موسی و هارون و امّا فرموده است. سَلَمُ عَلَى إِلْ يَاسِينَ. ⁽¹⁾

در تفسیر برهان دوازده حدیث نقل شده است که آل یاسین همان آل پیامبرند که دو روایت از امیر مؤمنان علیه السلام و دو روایت از امام صادق علیه السلام و یک روایت از امام رضا علیه السلام است و بقیه نیز از ابن عباس و ابو مالک و ابو عبدالرحمن است. سند روایات امام رضا علیه السلام صحیح است و در سند بقیه جعفر بن محمد بن مسرور است که به تصریح صدوق ثقه است ⁽¹⁾امّا در سند بعضی شخصی به نام کادح است که مورد اشکال برخی از اعاظم قرار گرفته است ولی احتمال است که او را با کادح بن رحمه اشتباه گرفته باشند.

بنابراین «یس» آن گونه که از روایات و خود قرآن فهمیده می شود اسم پیامبر است و در دعای ندبه می خوانید: یا بنَ طه وَ الْمُحْكَماتِ يَا بنَ يس وَ الذّارياتِ يَا بْنَ الطَّورِ و العادیاتِ که مورد خطاب، حضرت ولی عصر ارواحنا فداه هستند می گوییم... ای پسر یس... از این جا باز هم فهمیده می شود «طه» و «یس» اسم مبارک پیامبراکرم صلی الله علیه و آله است. امام صادق علیه السلام فرمود:

«یس (یاسین) که در ابتدای سوره یس آمده، یکی از نام های رسول خدا صلی الله علیه و آله است به معنی «یا ایها السامع لوحيى (اى آن که شنوای وحی منی).» و دلیلش عبارت بعد از آن است: إِنَّكَ لَمِنَ اْلْمُرْسَلِينَ (3 عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ) به راستی تو از پیامبران هستی و راه مستقیم را می پیمایی. ⁽²⁾

آیا استفاده نام پس برای افراد جایز است؟

در کافی شریف این روایت آمده است:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ صَفْوَانَ رَفَعَهُ إِلَى أَبِي جَعْفَرٍ أَوْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ هَذَا مُحَمَّدٌ أُذِنَ لَهُمْ فِي التَّسْمِيَةِ بِهِ فَمَنْ أَذِنَ لَهُمْ فِي يس يَعْنِي التَّسْمِيَةَ وَ هُوَ اسْمُ النَّبِيِّ صلی الله علیه و آله. ⁽³⁾ امام صادق علیه السلام فرمودند به مردم اجازه داده شده است که نام محمّد را بر روی افراد بگذارند امّا چه کسی به آنان اجازه داده است که نام "یاسین" را روی افراد بگذارند در حالی که این اسم پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است.

امّا این روایت مرفوعه است به همین دلیل فقیهان آن را معتبر نمی دانند و مطابق آن فتوا نمی دهند، امّا رعایت جانب احتیاط خوب است و با وجود نام های زیبای بسیار، لزومی بر این کار نیست. البته اختصاص این نام به پیامبر صلی الله علیه و آله بر اساس روایت فوق که معنای آن را "يا ايها السامع لوحی" دانسته است بعید نیست و رعایت احتیاط را جدّی تر می کند. به عبارت دیگر نام محمّد به معنای ستوده است و این نام با توجّه به معنایش گستره ی عامی دارد

ولى يس با توجّه به معنایش تنها درباره پیامبر صلی الله علیه و آله جاری و صحیح است چرا که است چرا که وحی مختص پیامبر صلی الله علیه و آله است لذا این نام خاص است و بر افراد دیگر جایز نیست. به هر سو مهم آن است که بطور قطع یس نام پیامبر گرامی ماست و به همین لحاظ آل یس، از امام حسن مجتبی علیه السلام شروع و تا حضرت ولی عصر علیه السلام ادامه می یابد و مهم تر آن که خداوند به آل یس درود فرستاده است و این نشان از بهتری و برجسته گی بی مانند آن عزیزان دارد.

توضيح " السلام علیک داعی الله"

يَقَوْمَنَآ أَجِيبُواْ دَاعِيَ اْللَّهِ وَ ءَامِنُواْ بِهِ ی يَغْفِرْ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمْ وَ يُجِرْكُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ (31 وَ مَن لَّا يُجِبْ دَاعِيَ اْللََّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَ لَيْسَ لَهُ و مِن دُونِهِ ی أَوْلِيَاءُ ج أُوْلَئِکَ فِي ضَلَلٍ مُّبِينٍ) ⁽¹⁾ ای هم قومان ما دعوت گر الهی را بپذیرید و به او ایمان آورید، تا از گناهانتان در گذرد و شما را از عذابی دردناک در امان دارد و هر کس دعوت گر الهی را نپذیرد، بداند که در [این سر] زمین گزیر و گریزی ندارد، و در برابر او سرورانی ندارد، اینانند که در گمراهی آشکارند.

در روایت در باره نزول این آیه و سه آیه بعد از آن، آمده است:

رسول خدا صلی الله علیه و آله از مکه به بازار عکاظ در طائف آمدند و«زید بن حارثه» همراه حضرت بود، تا مردم را به سوی اسلام دعوت کنند، امّا احدی به دعوت ایشان پاسخ نگفت، ناچار به سوی مکه بازگشتند تا به محلی رسیدند که آن جا را وادی جن می نامیدند. صلی الله علیه و آله پیامبر در دل شب به تلاوت قرآن پرداختند، جمعی از طایفه جن از آن جا می گذشتند، قرائت قرآن پیامبر صلی الله علیه و آله را شنیدند، هنگامی که تلاوت حضرت پایان یافت آن ها ایمان آوردند و به عنوان مبلّغانی به سوی قوم خود رفتند و آنان را به سوی اسلام دعوت کردند، گروهی از آن ها ایمان آوردند و با هم به محضر آن حضرت رسیدند و آن حضرت صلی الله علیه و آله تعلیمات اسلام را به آن ها آموختند. این جا بود که این چهار آیه و آیات سوره جن نازل گردید. چنان که در این آیات می بینید طایفه جن رسول اسلام صلی الله علیه و آله را " داعی الله " دانستند و با نقل قرآن، این مسئله دانستند و با نقل قرآن، این مسئله به نوعی مورد تأیید قرار گرفته است و وظیفه طبیعی هر کس در مقابل داعی الله، اجابت دعوت است و نتیجه آن، همان طور که از ظاهر آیات هویدا است، غفران و دوری از عذاب خواهد بود و نتیجه عدم اجابت، گمراهی و عدم یاری از سوی خداوند است.

در زیارت اول رجب ⁽¹⁾نیز خطاب به ابی عبدالله علیه السلام می گویید لبَّیک داعیَ الله آن جا که می گویید: بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي وَ نَفْسِي يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أَشْهَدُ لَقَدِ اقْشَعَرَّتْ لِدِمَائِكُمْ أَظِلَّةُ الْعَرْشِ مَعَ أَظِلَّةِ الْخَلائِقِ وَ بَكَتْكُمُ السَّمَاءُ وَ الْأَرْضُ وَ سُكَّانُ الْجِنَانِ وَ الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْكَ عَدَدَ مَا فِي عِلْمِ اللَّهِ لَبَّيْكَ دَاعِيَ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَمْ يُجِبْكَ بَدَنِي عِنْدَ اسْتِغَاثَتِكَ وَ لِسَانِي عِنْدَ اسْتِنْصَارِكَ فَقَدْ أَجَابَكَ قَلْبِي وَ سَمْعِي وَ بَصَرِي سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولا أَشْهَدُ أَنَّكَ طُهْرُ طَاهِرٌ مُطَهَّرُ مِنْ طُهْرٍ طَاهِرٍ مُطَهَّرٍ طَهُرْتَ وَ طَهُرَتْ بِكَ الْبِلادُ وَ طَهُرَتْ أَرْضٌ أَنْتَ بِهَا [فِيهَا] وَ طَهُرَ حَرَمُكَ أَشْهَدُ أَنَّكَ [قَدْ] أَمَرْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ وَ دَعَوْتَ إِلَيْهِمَا وَ أَنَّكَ صَادِقٌ صِدِّيقٌ.

مادر و جانم به فدایت ای ابا عبد الله، هر آینه به خاطر خون های شما سقف های عرش، با نهادهای خلایق به لرزه افتاد، و آسمان و زمین و ساکنان بهشت، و خشکی و دریا بر شما گریست، درود خدا بر تو، به شماره آن چه در عالم خداست، لبیّک خواننده خدا، اگر بدنم هنگام استغاثه ات، و زبانم وقت یاری خواستنت، پاسخت را نداد هر آینه دل و گوش و چشمم پاسخت را داد، منزّه است پروردگار ما که وعده پروردگار ما به راستی انجام شدنی است، گواهی می دهم که تو پاک و پاکیزه پاک شده ای، از نسل پاک و پاکیزه و پاک گشته، پاک شدی و شهرها به وسیله تو پاک شد، و پاک شد زمینی که تو در آن هستی، و پاک شد حرمت، گواهی می دهم که تو امر به عدل و داد نمودی، و دعوت کردی به آن دو حقیقت، و هر آینه تو راستگو و راست پیشه ای.

بنابراین مطابق آیات و روایات و ادعیه، رسول گرامی و سید الشهداء و وجود مقدّس امام زمان علیه السلام داعى الله اند و بقیه اهل بیت علیهم السلام هم از باب کلّهم نور واحد، داعی الله اند.

این خانواده آینه های خدایی اند *** در انتهای جاده بی انتهای اند

خیل ملک مقابل شان سجده می کنند *** این ها خدا نی اند و لیکن خدایی اند

تفاوت داعی الله و داعی الی الله در چیست؟

برخی داعی الله را همان داعی الی الله معنا کرده اند با این نظر که بالاخره اهل بیت علیهم السلام همه را به سوی خدا دعوت می کنند امّا گر چه این مطلب صحیح است که اهل بیت علیهم السلام همه را به سوی خدا دعوت می کنند ولی تفاوت اساسی بین این دو تعبیر وجود دارد. داعی الی الله شامل هر کس که مردم را به سوی خدا دعوت کند می شود و این اختصاصی به اهل بیت علیهم السلام ندارد در حالی که مضامین ادعیه اختصاص است و در زیارت اول رجب تصریح شده است که من شما را اجابت می کنم به تمامی قلب و وجودم و نشان می دهد که داعی الله یک مقام و یک منصب خاص است زیرا اجابت مطلق با تمام ارکان و وجود از کسی جز معصوم جایز نیست. بنابراین داعی الله یک منصب است یا مقام. بنابراین اضافه ی داعی به الله، اضافه تشریفیه است و در مقام بیان شرافت مضاف یعنی داعی است؛ یعنی این داعی، یک داعی معمولی نیست بلکه شخصی است که از هر رجس و پلیدی مبرّاست، مانند اضافه بیت به الله در بیت الله که در مقام بیان شرافت خانه کعبه است.

حال که مشخص شد که داعی الله یک منصب است و این اضافه، اضافه تشریفیه است معلوم می شود که اجابت شخص داعی واجب است از این حیث که خود او پاک و کامل است در حالی که در داعی الى الله این طور نیست اگر کسی شما را به نماز دعوت کند باید اجابت کنید بخاطر این که نماز خوب و واجب و لازم است نه بخاطر این که او دعوت کرده است و اگر به خاطر او باشد شرک می شود اما در داعی الله اطاعت از خود آن شخص لازم است و این عین توحید است زیرا به فرمان خدا اطاعت او می کنیم. فرق داعی الله و داعی الی الله مانند فرق کسی است که سخنگوی خداست با کسی است که از خدا سخن می گوید. به سخن دیگر مقام داعی الله همان مقام امامت است زیرا امام در شریعت به معنای واجب الطاعه است و این مقام خاص خداست زیرا تنها اوست که باید اطاعت شود و امام همه است؛ حال اگر خداوند به شخصی این مقام را تفویض کند آن شخص مقام عظیمی می یابد که قابل تصور ما نیست. مقام امامت از مقام نبوت و رسالت بالاتر است این دو مقام از مناصب مخلوق اند ولی امامت از مناصب خالق است. شما در ابتدای دعا به امام زمان علیه السلام به این تعبیر که شما آل یس هستید سلام می دهید و بعد به عنوان داعی الله سلام می دهید یعنی تنها آل پیامبرند که باید اطاعت محض شوند و آنان اهل بیت عصمت و طهارت اند و شما با این تعبیر که امام زمان علیه السلام را داعی الله می دانید به نوعی اعتراف به وجوب اطاعت و فرمانبری از آن وجود نازنین می کنید.

توضیح و "ربّانی آیاته"

در مجموع دو توضیح درباره این عبارت به نظر می رسد یکی آن است که چنان چه در کشّاف ⁽¹⁾آمده است که ربّانی کسی است که تمسّکش به دین و اطاعت خدای تعالی محکم و شدید باشد و بر این اساس معنی و مفهوم "ربانی آیاته" چنین می شود:

سلام بر تو ای کسی که در میان آیات پروردگار و نشانه های او پیوند و ارتباطت با دین و طاعت حقّ از همه بیش تر است تا آن جا که خودت نفس دین هستی و اطاعت از تو اطاعت از خدا است.

و امّا توضیح دوم آن است که ربّ به معنی تربیت و پرورش باشد. ⁽²⁾پس این فراز این گونه معنی می شود:

سلام بر تو ای کسی که مربّی و تربیت کننده و پرورش دهنده آیات حق متعال هستی.

این تفسیر به دو شکل قابل ارائه است یک این که ائمّه مربی و باعث رشد معنوی آنان اند و یکی این که از حیث تکوین ائمّه علیهم السلام باعث ادامه خلقت اند به این معنی که خداوند از نور آنان خیرات را خلق نمود. امّا در مجموع می توان در معنای "ربّانی آیاته" گفت این اضافه تشریفیه است و بیانگر این است که در میان تمامی آیات و نشانه خدا این عزیزان ممتازند و جدا از دیگران هستند. اهل بیت علیهم السلام مربی تمامی موجودات اند و در روایت است که ملائکه چون از نور حضرت امیر علیه السلام خلق شدند در عین حالی که می دانستند باید خدا را پرستش کنند ولی تفصیل آن را نمی دانستند آنان در اطراف انوار اهل بیت علیهم السلام حلقه زدند و اذکار را از آن حضرات علیهم السلام آموختند. آن اذکار همان تسبیحات اربعه است که ما در نماز می خوانیم. تسبیحات اربعه، اساس خلقت اند و چنان چه باطن آن به قلبی الهام شود مجموعه معارف را یافته است.

بنابراین برای "ربّانی آیاته" کلمه معادلی در فارسی که بیانگر معنای آن باشد وجود ندارد و تنها باید آن را با جملاتی توضیح داد. ربانی آیات به موجودی که نزدیک ترین مقام را به خداوند متعال دارد و در عین حال از وجود او موجودات نورانی دیگر شکل گرفته است و در عین حال مربی موجودات است گفته می شود و چنین افرادی اند که لیاقت منصب داعی الله را دارند یعنی چون ربانی آیات اند داعی الله اند و سخنگو و بازگو کننده خواست خدایند.

توضیح "باب الله و دیان دینه"

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله باب الله اند و البته این حکم نیز بطور طبیعی، برای کسی که نفس پیامبر صلی الله علیه و آله است نیز جاری است:

فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَابُ اللَّهِ الَّذِي لَا يُؤْتَى إِلَّا مِنْهُ وَ سَبِيلُهُ الَّذِي مَنْ سَلَكَهُ وَ صَلَ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ كَذَلِكَ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ بَعْدِهِ. ⁽¹⁾ زيرا رسول خدا صلی الله علیه و آله باب منحصر معرفت خدا بود، و راهی بود که هر که آن را پوید بخدای عزّوجل رسد و همچنین است امیر المؤمنین پس از وی.

فُرَاتُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْكُوفِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْفَضْلِ الْقُرَشِيِّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِيهِ وَ عَاصِمٍ وَ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِي حَدِيثٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله قَالَ لِعَلِيٍّ علیه السلام يَا عَلِىُّ أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَ أَنْتَ بَابُهَا فَمَنْ أَتَى مِنَ الْبَابِ وَ صَلَ يَا عَلِيُّ أَنْتَ بَابِيَ الَّذِي أُوتَى مِنْهُ وَ أَنَا بَابُ اللَّهِ فَمَنْ أَتَانِي مِنْ سِوَاكَ لَمْ يَصِلْ إِلَىَّ وَ مَنْ أَتَى اللَّهَ مِنْ سِوَايَ لَمْ يَصِلْ إِلَى اللَّهِ. ⁽²⁾ امام صادق علیه السلام فرمودند: رسول الله صلی الله علیه و آله به حضرت علی علیه السلام فرمودند: یا علی! من شهر علم هستم و تو درب آن شهر. پس هر کس از درب آن وارد شود به شهر می رسد. یا علی! تو درب من هستی که از آن درب وارد شوند، و من درب خداوند هستم. پس هر کس از غیر طریق تو به سوی من آید به من نرسد و هر کس از غیر من به سوی خداوند بیاید به خدا نرسد.

بطور مشخص در روایات بیان شده است که تمامی اهل بیت علیهم السلام باب الله اند:

فنَحنُ بابُ اللهِ الذي يُؤتَى منه. ⁽³⁾ ما «باب الله» هستیم که از طریق آن خداوند متعال اعطا می کند.

در دعای ندبه خطاب به امام زمان علیه السلام می گوییم:

أَينَ بابُ الله الذي منه يُؤتَى. کجاست آن باب اللهی که از طریق او می توان به خدا رسید.

معنا و مفهوم باب، این مقام را به راحتی تبیین می کند. باب یعنی در، یعنی محل ورود و خروج، و یا بگویید مسیر اتصال و ارتباط. بنابراین همان طور که فیض خداوند با مسیر و کانال خاصی به ما می رسد ما هم از همان مسیر باید به خداوند متعال وصل گردیم و این معنای باب است.

معنا و مفهوم باب الله، خود به خود انحصار را می فهماند یعنی تنها راه ارتباط و بهره بردن از فیوضات ربانی اهل بیت اند و راه دیگری وجود ندارد مضاف بر این که در روایات به این مضمون تصریح شده است. لذا کسانی چون صوفیه که خود را مستغنی از انبیاء و اهل بیت علیهم السلام دانسته و می گویند ما خود متصل ایم و نیازمند کسی نیستیم به بیراه رفته اند و در بیابان تخیلات خود گم شده اند. معنا و مفهوم باب الله حکایت از جریان اراده خدا و فیض خداوند از این مسیر را دارد از فیض تکوین گرفته تا تشریع ولی همواره باید بر این که فیض خدا است که جاری است تأکید کنیم:

عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ صَغِيرٍ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ أَبَى اللَّهُ أَنْ يُجْرِيَ الْأَشْيَاءَ إِلَّا بِأَسْبَابٍ فَجَعَلَ لِكُلِّ شَيْءٍ سَبَاً وَ جَعَلَ لِكُلِّ سَبَبٍ شَرْحاً وَ جَعَلَ لِكُلِّ شَرْحٍ عِلْماً وَ جَعَلَ لِكُلِّ عِلْمٍ بَاباً نَاطِقاً عَرَفَهُ مَنْ عَرَفَهُ وَ جَهِلَهُ مَنْ جَهِلَهُ ذَاكَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ نَحْنُ. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام فرمودند: خداوند ابا دارد که اشیاء را جاری کند به جز به وسیله اسباب. به همین دلیل، برای هر سببی، شرحی قرار داده است. و برای هر شرحی، علمی قرار داده است و برای هر علمی، دروازه ناطقی قرار داده است. هر کسی که آن را بشناسد که شناخته و هر کسی که بدان جاهل باشد که جاهل است. آن باب و دروازه، رسول خدا صلی الله علیه و آله و ما (ائمّه معصومین علیهم السلام) است.

در این که خداوند خالق اهل بیت علیهم السلام و خالق ماست تردیدی نیست ولی برخی با استناد به برخی ادلّه که ریشه در افکار فلسفی مبتنی بر قاعده الواحد دارد که نظام موجود را طولی دانسته و خداوند را از حیث ذات مجبور، گفته اند که خداوند خالق اهل بیت علیهم السلام و اهل بیت علیهم السلام خالق ما هستند و بر این امر به حدیث " نَحْنُ صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ الْخَلْقِ بَعْدَ صنائعنا" استناد کرده اند. امّا استناد به این حدیث از دو جهت صحیح نیست زیرا در نهج البلاغه الخلق بعد صنائع لنا آمده است و در ثانی صنیعه در اصطلاح آن روز به معنای پرورش یافته و تربیت شده بود نه مصنوع و شاهد آن قرآن کریم است:

وَ أَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةٌ مِّنِّي وَ لِتُصْنَعَ عَلَى عَيْنِی و من محبّتی از خودم بر تو افکندم، تا تحت مراقبت پرورش یابی.

در فرازی از زیارت ائمه سُرّ مَن رَای علیهم السلام می خوانیم:

وَ خَلِّصْنی وَ اسْتَخْلِصْنی وَ اصْنَعْنی وَ اصْطَنِعْنی وَ قَرِّبْنی اِلَیْکَ. ⁽²⁾

و اصنعنی یعنی من را آراسته نما و جالب این که در حدیثی معتبر از عیون اخبار الرضا علیه السلام می خوانیم که اباصلت خدمت آن حضرت عرض کرد:

ای فرزند رسول خدا این چیست که مردم از شما نقل می کنند؟ امام صلی الله علیه و آله فرمود: چه چیز؟

عرض کرد: می گویند: شما ادّعا می کنید که همه مردم بردگان شما هستند إِنَّكُمْ تَدَّعُونَ أَنَّ النَّاسَ لَكُمْ عَبِيدٌ امام علیه السلام سخت برآشفت و فرمود:

اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ أَنْتَ شَاهِدٌ بِأَنِّي لَمْ أَقُلْ ذَلِكَ قَطُّ وَ لَا سَمِعْتُ أَحَداً مِنْ آبَائِي علیهم السلام قَالَ قَطُّ وَ أَنْتَ الْعَالِمُ بِمَا لَنَا مِنَ الْمَظَالِمِ عِنْدَ هَذِهِ الْأُمَّة وَ انِّ هَذِهِ مِنْهَا؛ خداوندا تو که آفریدگار آسمان ها و زمین هستی و از پنهان و آشکار آگاهی تو خود گواهی که من هرگز چنین سخنی نگفتم و از هیچ یک از پدران و اجدادم هرگز نشنیدم. پروردگارا تو به ظلم هایی که از این امّت بر ما رفته است آگاهی و این تهمت نیز یکی از آن هاست.

بنابراین معنای این عبارت همان است که بیان شد. یعنی ما تربیت شده و پرورش یافته پروردگار خویش هستیم و مردم تربیت شده مایند و امّا اگر کسی خیلی اصرار دارد که صنیعه به معنای مصنوع است در این صورت باید در جمع بین این دو روایت تلاش کند. روایت اول یعنی "صنایعنا" در غیبت شیخ طوسی و روایت دو یعنی "صنایع لنا" در نهج البلاغه است و روایت دوم با روایت دیگر هماهنگ است مانند لولاک لما خلقت الافلاک و از این حیث مقدم است. و اگر باز هم کسی اصرار دارد اهل بیت علیهم السلام صانع هستند از او می پرسیم آیا مرادتان صنع شيء از شیء است که همان معجزه می شود مشکلی نیست و شرکی لازم نمی آید ولی برای تحقّقش نیازمند دلیل هستید و اثبات آن با توجّه به آیات و روایات بسیار، که خلق هر چیزی را به خدا نسبت داده است بسیار مشکل است و اگر مرادتان صنع شیء از عدم باشد این خاص خداست و در مورد مخلوق محال ذاتی است زیرا چگونه چیزی که برای بودش نیازمند است در او توان بود کردن باشد؟ و اعطا این قدرت به او نیز خروج از حقیقت ذات امکانی و ورود به وجوب است و این محال است. بهر سو اهل بیت علیهم السلام و امروز امام زمان علیه السلام باب الله اند و آنان باب الفیض و بابالاراده و باب العلم اند. در این که اهل بیت علیهم السلام باب فیض خلق اند به این توضیح که خداوند از نور آنان خیرات عالم را خلق کرده است بحثی نیست و در این که قلوب آنان ظرف مشیت خداست و آن چه خدا بخواهد در قلب آنان منعکس می شود نیز بحثی نیست و در این که آنان باب علم اند

و هر کس بخواهد به شهر علم پیامبر صلی الله علیه و آله وصل شود و به آن طریق به خداوند وصل شود باید به اهل بیت علیهم السلام تمسّک کند نیز بحثی نیست لذا بر این مبانی، بحث تفویض امر خلق و رزق به اهل بیت علیهم السلام بی پایه است و روایات آن را به صراحت و شدّت رد می کنند ولی بحث تفویض امر دین به آن عزیزان صحیح و بی اشکال است و روایات متعدّدی آن را تصدیق می کند که به جهت اختصار به یک حدیث اکتفاء می کنیم:

در عیون أَخْبَارِ الرِّضَا باسناده الَىَّ يَاسِرِ الْخَادِمِ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا علیه السلام مَا تَقُولُ فِي التَّفْوِيضِ؟ قَالَ انَّ اللَّهِ تبارک وَ تَعَالَى فَوَّضَ الَىَّ نَبِيِّهِ أَمْرَ دِينِهِ فَقَالَ ما آتِيكُمْ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهْيِكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا، فامّا الْخَلْقِ وَ الرِّزْقِ فَلَا. خداوند متعال، امر دین خود را به پیامبرش واگذاشت و فرمود: آن چه را که رسول به شما می دهد بگیرید و از آن چه نهی می کند، شما هم دوری جویید.

پس مسایل تکوینی تفویض نشد امّا مسایل تشریعی تفویض شد، آفریدن و رزق را، که از کارهای تکوینی است، خدا به عهده دارد امّا تشریع و قانون گذاری را به نبی اش واگذار کرده است. در روایت کافی است که اهل بیت علیهم السلام فرمودند ما هر چه بخواهیم حلال می کنیم و هر چه را بخواهیم حرام می کنیم ولی این کار همین طوری نیست بلکه ریشه اش در اراده خداست زیرا قلب ائمّه علیهم السلام، محل خواست خداست و آن چه خدا بخواهد آنان می خواهند و آن چه نخواهد نمی خواهند و این معنای دیان الدین است دین گذار آنان است گفت آنان دین است و گفت آنان نیست مگر همان خواست خداوند عزّوجل. از این جا ارتباط باب الله با دیان دین نیز مشخص شد تنها کسی امر دین به او سپرده می شود که باب الله باشد.

توضيح "خليفة الله "

سلام بر تو ای خلیفه خدا و یاور حق.

خدای- تبارک و تعالی- در کتاب محکم خود خطاب به ملائکه فرمودند من قرار دهنده خلیفه ای در زمین هستم ⁽¹⁾که البته این عبارت خود گویا است که هرگز زمین از خلیفه خدا عزّوجل خالی نیست و گویا است که حکمت آفرینش خلیفه قبل از حکمت آفرینش است. به سخنی دیگر آفرینش برای خلیفه است نه خلیفه برای آفرینش و این همان مفاد لولاک لما خلقت الافلاک.

امام جعفر صادق علیه السلام می فرماید:

حجّت خدا پیش از خلق است و همراه خلق است و پس از خلق است.

و اگر خداوند خلقی را بیافریند در حالی که خلیفه ای نباشد، ایشان را در معرض تباهی قرار داده است. خلیفه ی خدا بدوش شک باید شخص مهم و قابل اعتمادی باشد چون همیشه وضع خلیفه به حال خلیفه گذار دلالت دارد و همه مردم از خواص و عوام بر این شیوه اند. در عرف مردم، اگر پادشاهی، ظالمی را خلیفه خود قرار دهد، آن پادشاه را نیز ظالم می دانند و اگر عادلی را جانشین خود سازد، آن پادشاه را نیز عادل می نامند. بنابراین گمان که یا عموم انسان ها یا نوع انسان خلیفه خدایند و خلافت را از مقوله تشکیک است یعنی در همه افراد هست ولی یکسان نیست و هر کس به مقدار دریافت اسمی از اسمای الاهی حائز مرتبه خلافت می شود از تراوشات افکار صوفیه است و گمان رایج در چند دهه اخیر که ابتدائاً در برخی آثار تفسیری (المیزان، نمونه، تسنیم) و غیر تفسیری انعکاس یافته و سپس به باوری مشهور و مسلّط تبدیل شده و بعضاً نتایج دیگری نیز از جمله سجده فرشتگان بر نوع آدم و آدمیت، اومانیسم اسلامی و یا دموکراسی اسلامی و... بر آن مترتب گشته این است که نوع انسان و آدمی، خلیفه خداوند در زمین است و آیه ی شریفه إِنِّي جَاعِلُُ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً را ناظر به این عقیده و باور می داند. این تفسیر از آیه مزبور تا پیش از کم تر از یک قرن اخیر، تقریباً سابقه ای نداشته است و برای اولین بار در تفاسير المنار و فى ظلال القرآن، آثار عالمان سنی مذهب، رشید رضا و سید قطب مطرح شده است. تا پیش از مقطع یاد شده، عموم مفسران تنها حضرت آدم علیه السلام را مصداق مشخص خلیفة الله در آیه مزبور می دانستند و البته این عنوان را بعد از آدم علیه السلام بر دیگر انبیای الهی، و مفسّران شیعه علاوه بر انبیاء علیهم السلام، بر ائمّه معصومِین علیهم السلام نیز صادق می دانستند.

ظاهر آيه ى إِنِّي جَاعِلُ... و سیاق آن به اضافه آیات بعد از آن دال بر این است که سخن از شخص آدم علیه السلام است و نه نوع انسان ها. شواهد این مطلب عبارت است از:

الف: موضوع خلافت الهی به موازات خلقت آدم علیه السلام به عنوان اولین انسانی که قرار است پیامبر الهی باشد، مطرح شده است و آیه ظهوری در خلقت همه انسان ها و یا نوع انسان به عنوان خليفة الله ندارد.

ب: بدون شک تعلیم همه اسماء به آدم علیه السلام از سوی خداوند وَ عَلَّمَ ءَادَمَ الْأَسْمَاءَ... که در آیه بعد بدان اشاره شده، اختصاص به حضرت آدم علیه السلام دارد و نه نوع انسان، و این که آیه مزبور به «قرار دادن نیروی تعلّم و دانش آموزی در انسان ها» تفسیر شود، امری غریب تر از خلافت الهیه نوع انسان است؛ چرا که در هیچ واژه نامه و هیچ متن عربی، واژه علّم و مشتقّات آن به قرار دادن نیروی تعلّم در متعلّم، ترجمه و استعمال نشده است و معنایی جز تعلیم و یاد دادن بالفعل ندارد و معلوم است که چنین تعلیمی (تعلیم الهامی اسماء و حقایق) فقط در حق انبیاء و ائمّه معصومین علیهم السلام صورت گرفته است.

ج: آيه بعد قَالَ يَآ أَدَمُ أَنْبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ... نيز ظاهر و بلکه صریح در این مطلب است که محور این آیات شخص آدم نبی علیه السلام است و نه نوع آدمیان، زیرا به آدم علیه السلام و نه نوع آدم، فرمان داده شد که فرشتگان را از اسمایی که به او آموخته شده است خبر دهد.

د: آيه بعد وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَئِكَةِ اْسْجُدُواْ لِأَدَمَ فَسَجَدُواْ... نيز شاهدی دیگر بر محوریت آدم علیه السلام (و نه نوع آدم) در این آیات است که با موضوع خليفة اللهى او آغاز و تا مسجود فرشتگان شدنش تداوم می یابد. و امّا این که برای تثبیت برداشت خلیفة اللهی نوع آدم از آیه اول إِنِّي جَاعِلُُ...، در تفسیر این آیه نیز نوع بنی آدم را مسجود فرشتگان بدانیم نیز فاقد هرگونه دلیل و شاهد و برخلاف انسان شناسی متخذ از قرآن و احادیث است. امّا این که در مورد فراز قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَ يَسْفِكُ اْلدِّمَاءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَ نُقَدِّسُ لَكَ كه بلافاصله بعد از إِنِّي جَاعِلُُ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً آمده است بگوییم که چون موضوع خلافت الهیِ نوع آدمی بوده است، فرشتگان چنین مسأله ای را مطرح کردند و الا اگر مقصود از خلیفة الله، آدمِ پیامبر بود، فرشتگان چنین سئوالی را مطرح نمی کردند نیز سخنی فاقد دلیل است و بلکه این فراز از آیه نیز می تواند تأییدی بر خلیفة اللهی شخص آدم علیه السلام باشد؛ چرا که فرشتگان بدون اطلاع از تفصیل آن چه قرار است رخ دهد، تصور کردند که قرار است موجودی معمولی نظیر جنیان که قبلا در زمین بودند و دست به فساد و خونریزی زدند،

به مقام خليفة اللهی نائل شود، امّا پس از تعلیم اسماء و حقایق و معارف الهی به آدم علیه السلام توسط خداوند و اِنباء آدم فرشتگان را از آموخته های خود، دریافتند که این خلیفه (و انبیای الهی و ائمّه معصومین علیهم السلام که خلفای الهی پس از اویند)، مقامی بس شامخ و رفیع دارند، اگر چه فرزندان و نسل غیر معصوم آدم علیه السلام دست به انواع جنایت ها و فسادها خواهند زد و از این جهت تعجّب و سئوال فرشتگان بی وجه نیست امّا چنین استبعاد و شگفتی ای در مورد خلیفة الله که پیامبر الهی است، بی وجه است. بعضی نیز چون صاحب الميزان آياتي نظير وَ هُوَ الَّذِى جَعَلَكُمْ خَلَئِفَ الْأَرْضِ و وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ را دلیل بر خليفة اللهى نوع آدم دانسته اند امّا به قرینه آیات دیگرِ به همین سیاق معلوم می شود که این خلافت به مفهوم در پی قومی دیگر آمدن و جایگزین آنان در زمین شدن است و نه خلافت الهی. در سوره یونس می خوانیم: فَكَذَّبُوهُ فَنَجَيْنَهُ وَ مَن مَّعَهُ و فِي اْلْفُلْكِ وَ جَعَلْنَهُمْ خَلَئِفَ و در سوره اعراف: وَ اذْكُرُواْ إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَآءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ گفته شده است: گزارش تصمیم بر جعل خلیفه به صورت جمله اسميه إِنِّي جَاعِلُُ... نشانه استمرار جعل خلیفه در زمین و نفی اختصاص آن به شخص آدم علیه السلام است امّا باید گفت مفهوم استمرار جعل خلافت مربوط به انبیا و معصومین علیهم السلام بعد از آدم علیه السلام است و ملازمه ای بین این استمرار و عمومیت خلافت در مورد نوع آدمیان وجود ندارد.

و نیز گفته شده آیه ی وَ لَقَدْ خَلَقْنَكُمْ ثُمَّ صَوَّرَنَكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَئِكَةِ اْسْجُدُواْ لِأَدَمَ، «نشان می دهد آدم نه به عنوان شخص بلکه به عنوان الگوی نوع انسان و عصاره بشریت، مسجود فرشتگان واقع شد؛ چون خطاب در این آیه متوجّه نوع انسان است و از این که آدم بر اثر مقام خلافت مسجود فرشتگان قرار گرفت بر می آید که مقام خلافت نیز اختصاص به آدم ندارد.» البته اگر ما بودیم و فقط همین آیه شاید چنین استنباطی بیراه نبود امّا با توجّه به ادلّه دیگرِ دال بر خليفة اللهى شخص آدم علیه السلام، اندک ظهور این آیه نمی تواند دلیلی بر مدّعای خلیفة اللهى نوع آدم باشد. تعبیر (خلقناکم و صورناکم) به مفهوم آغاز خلقت انسان هاست که با آدم علیه السلام آغاز می شود. و این اولین انسان که حجّت و نبی خداوند است، مسجود فرشتگان واقع می شود. اگر آیه به مفهوم خلق و صورت پردازی بالفعل همه آدم ها بود- که نیست- آن گاه ادّعای مسجود واقع شدن نوع آدم، ظهور بیش تری می یافت. در روایاتی که از اهل بیت علیهم السلام در تفسیر آیات مورد بحث وارد شده است کم ترین نشانه ای از تعمیم خلافت الهی به نوع آدمیان مشاهده نمی شود و همگی این مقام را مختص به آدم علیه السلام و ذریه معصوم او قلمداد کرده اند.

در روایتی از امیرالمؤمنين علیه السلام در تفسير إِنِّي جَاعِلُُ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً آمده است:

يَكُونُ حُجَّةَ لِى فِى أَرْضَى عَلَى خلقى. تا حجّت من بر خلقم در زمین باش.

امام علیه السلام در این آیه خلیفه را معادل حجّت معصوم گرفته که امام و پیشوای مردم است. در واقع حدیث صراحت در جدایی بین خلیفه و حجّت الهی با مردم غیر معصوم دارد. حضرت علیه السلام در ادامه روایت، در تفسیر إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ می فرماید:

أَنَّى أُرِيدُ انَّ أَخْلَقُ خَلْقاً بِيَدِى وَ أَجْعَلُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ أَنَبِيّاً وَ مُرْسَلِينَ وَ عِبَاداً صَالِحِينَ وَ أئمه مُهْتَدِينَ وَ أَجْعَلَهُمْ خُلَفَاءُ عَلَى خلقى فِى أَرْضَى يَنْهَوْنَهُمْ عَنْ معصيتى و.... و من اراده کرده ام موجودی را با دست خویش بیافرینم و از ذریّه او پیامبران و رسولان و امامانی هدایت شده (و هدایت گر) به وجود آورم و آن ها را خلفای (خویش) بر مردم در زمین قرار دهم تا آنان را از نافرمانیم باز دارند و... .

مشاهده می شود که در این فراز از حدیث نیز سخن از خلافت الهی پیامبران و امامان معصوم علیهم السلام است که حجّت بر دیگر آدمیان می شوند و نه خلافت همه آدمیان در زمین. روایات و ادعیه ما مملو از تعابیری است که از اهل بیت علیهم السلام با عنوان خلفاء با عنوان خلفاء الله فى ارضه یاد و ستایش شده است. بدیهی است که اگر مقام خلیفة اللهی مربوط به نوع انسان بود این تعابیر و ستایش ها مفهومی نداشت و منصب خليفة اللهى امتیازی ویژه برای آنان محسوب نمی شد. از جمله این روایات است:

الْأَئِمَّهُ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ. ⁽¹⁾

أشهَدُ أنَّکُمُ الأَئِمَّهُ الرّاشِدونَ المَهدِیّونَ... أیَّدَکُم بِروحِهِ، وَ رَضِیَکُم خُلَفاءَ فی أرضِهِ. ⁽²⁾ برخی نیز سخن از ذو مراتب بودن مقام خليفة اللهی و یا خلافت کلیه و جزییه گفته و مراتب عالی و کلیه آن را برای انبیاء و ائمّه معصومین علیهم السلام دانسته و مراتب نازله و جزییه آن را برای دیگر آدمیان، امّا برای این سخن نیز دلیل متقنی ارائه نشده است. در حقیقت مقام خلافت الهی در زمین همان مقام عصمت و حجّت الهی بودن است که امری مشکَّک و ذو مراتب بین نوع بشر نیست و مصادیق مشخص و معینی دارد گرچه در میان خود نمایندگان از مقوله تشکیک و دارای مراتب است.

علاوه بر همه این ها قول به خلیفة اللهى عموم انسان ها و نوع آدمیان با انسان شناسی ای که قرآن ارائه می دهد نیز ناسازگار است. اگر چه قرآن سخن از تکریم بنی آدم و تفضیل او بر بسیاری از مخلوقات می گوید امّا در جنب این تمجید در مواضع متعدّد به شدّت انسان و آدمی را توبیخ و سرزنش می کند و چگونه آن بشری که مورد نکوهش و نفرین خداست خلیفه خدا باشد.

لازم به ذکر است هدف برخی برای مطرح کردن خلافت نوع انسان، اهمیت دادن به نظرات و انتخابات بشری است و مشروعیت دادن به دمکراسی است که کالای غرب است و هیچ جایگاهی در اسلام ندارد در اسلام حاکمیت خدا بر خلق موضوعیت دارد نه خلق بر خلق.

البته بیش از همه صوفیه به تفکّر خليفة اللهی بشر دامن زدند تا بگویند راه برای همه باز است که خلیفه ی خدا شوند و نیازی به انبیاء و ائمّه علیهم السلام در سیر الی الله نیست. امّا در روایات به روشنی بیان شده اند خلفاء عدّه مشخص و معین اند و از سوی خدا انتخاب شده اند:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى جَعَلَ الدُّنْيَا كُلَّهَا بِأَسْرِهَا لِخَلِيفَتِهِ حَيْثُ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فَكَانَتِ الدُّنْيَا بِأَسْرِهَا لِآدَمَ وَ صَارَتْ بَعْدَهُ لِأَبْرَارِ وُلْدِهِ وَ خُلَفَائِه؛ ⁽¹⁾ خداوند دنیا را با تمام آن چه در آن است، برای خلیفه خود قرار داد، آن جا که خطاب به فرشتگان می فرماید: "من در روی زمین، جانشینی [نماینده ای] قرار خواهم داد، پس دنیا با تمام آن چه در او است، به آدم اختصاص یافت و بعد از وی به نیکان از فرزندان و جانشینانش... .

امروز خليفة الله حضرت امام زمان علیه السلام است و هنگام ظهورش به همین عنوان خوانده می شود:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: یَخْرُجُ اَلْمَهْدِیُّ وَ عَلَی رَأْسِهِ غَمَامَةُ فِیهَا مُنَادٍ یُنَادِی هَذَا اَلْمَهْدِیُّ خَلِیفَةُ اللَّهِ فَاتَّبِعُوهُ. ⁽²⁾ حضرت محمّد صلی الله علیه و آله می فرمایند: حضرت مهدی علیه السلام خروج می کند در حالی که بر سرش ابری هست که در آن منادی ندا می کند: این مهدی خلیفة الله است از او پیروی کنید.

توضیح "و ناصر حقّه "

وجود مقدّس و نازنین حضرت امام زمان علیه السلام یاری دهنده حق خداست و آن حق، جز عبادت و پرستش حضرت حق نیست. امام علیه السلام در هر حال مردم را به پرستش حضرت حق دعوت می کند و بدین شکل ناصر دین خداست و همین حق اقتضاء می کند که حکومت در زمین از آن خدا باشد و آن حکومت را نیز حضرتش به توفیق الاهی شکل می دهد. بنابراین گرچه همه انبیاء و اولیاء به نحوی ناصر خدایند و یا ناصر دین خدایند ولی اطلاق " ناصر حقّه " یک تعبیر تازه است و تنها به امام زمان علیه السلام می زیبد زیرا تنها ایشان واقعاً حق خدا را می گیرند و زمین را از خار و خاشاک پاک کرده و انتقام خدا را از مشرکین گرفته و حکومت تنها از آن خداوند متعال خواهد شد و حق خدا که اطاعت و پرستش اوست را به خدا بر می گردانند.

توضيح " حجة الله و دليل ارادته"

امام زمان علیه السلام دارای مقام حجة الله اند و این مقام خاص است و به هر کسی داده نمی شود. در خبر است آن گاه که حضرت نرجس علیها السلام وضع حمل نمود، فرزند مبارکش به سجده افتاد، بر بازوانش به نور رقم خورده بود، جَاءَ اْلْحَقُّ وَ زَهَقَ الْبَاطِلُ. او را نزد پدر بزرگوارش حضرت عسکری علیه السلام آوردند، اولین جمله ای که آن حضرت علیه السلام فرمود این بود که سخن بگو ای حجّت خدا. ⁽¹⁾نقش انگشتر آن حضرت نیز " انا حجة الله" است و به روایتی " انا حجة الله و خالصه" و به همین مهر، روی زمین حکومت می کنند. از آیه 149 سوره ی انعام قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ اْلْبَلِغَةُ- بگو برهان رسا ویژه خداست-، استفاده می شود که پروردگار دارای حجّت است و آن حجّت هم در عین شرافت بسیار رسا است در خبر است که خدای تعالی بر مردم دو حجّت دارد: حجّت باطنی که عقل و شعور است، و حجّت ظاهری که رسولانش و جانشینان منصوص و معین آن ها می باشند. حجّت به معنای برهان و دلیلی است که به آن محاجّه هم می شود بنابراین در بطن حجّت، علم و آگاهی است چون برهان و دلیل همان علم است و آگاهی، و در بطن حجّت، صراط مستقیم است زیرا تنها برهان خداست که رسا و بدون خدشه است. در کتاب اصول کافی، در باب الحجّة در عین حال که حجّت به معنی امام و راهنما به صراط مستقیم است به معنی دلیل و حجّت رسای الهی بر مردم است، زیرا آنان عالم به معارف و حقایق دین و احکام شریعت می باشند. گر چه هر چیزی و هر کسی به نحوی می توان حجّت بر خدا باشد هم از جهت دلیل بر خالقیت، هم از جهت صحت احتجاج خدا به او به خود او و دیگران،

امّا عنوان حجّت با اضافه به الله، بیانگر شرافت خاصی برای فردی خاصی است که نمی شود آن را به دیگران مساوی کرد زیرا حجّت خدا همان برهان ها و اراده های پروردگار است. به عبارتی این علم و آگاهی که در حجّت خدا است همان علمی است که خدا به آنان می دهد چون حجّت خدای اند و در واقع خواست خدا در آنان منعکس است و یا بگویید که حجّت خدا کسی است که آشیان اراده خدا باشد و این است معنای "دلیل ارادته":

وَ مِنْهُ يَرْفَعُهُ إلَى ابنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْإِمَامَ وَ كْرُ لإِرَادَةِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ. ⁽¹⁾ حضرت صادق علیه السلام، فرمود: بدرستی که امام، علیه السلام آشیان اراده خدای عزوجل است.

إِرادَهُ الرَّبِّ فی مَقادِیرِ أُمُورِهِ تَهْبِطُ إلَیْکُمْ وَ تَصْدُرُ مِنْ بُیُوتِکُمْ. ⁽²⁾ اراده پروردگار در امور مقدّرش به سوی شما خاندان فرود می آید و از خانه های شما صادر می شود.

عَنْ أَبِى الْحَسَنِ الثَّالِثِ علیه السلام: انَّ اللَّهَ جَعَلَ قُلُوبَ الائمّة موردا لارادة فاذا شَاءَ اللَّهُ شاؤوه وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ: وَ مَا تَشَاءُونَ إِلَّآ أَن يَشَاءَ اْللَّهُ. ⁽³⁾ حضرت هادی علیه السلام فرمود: براستی که خدای دل های ائمّه علیهم السلام را محل ورود اراده خود قرار داده است، هر گاه خدا چیزی بخواهد آنان می خواهند که در قرآن گوید: «و نخواهید شما مگر آن که خدا بخواهد.»

آن گاه که مشخص شد آشیان اراده خدا، حجّت خدا است بطور آشکار مشخص می شود که بدون ارتباط با حجّت و اخذ علم و آگاهی آن حضرات هدایتی شکل نمی گیرد و کسی که حجّت را نشناسد جاهل است و بهره ای از معرفت خدا ندارد. ابو علیّ بن همّام گوید: از محمّد بن عثمان عمریّ- قدّس الله روحه- شنیدم که می گفت: از پدرم شنیدم که می گفت: من نزد امام عسکری علیه السلام بودم که از آن حضرت علیه السلام از خبری که از پدران بزرگوارش روایت شده است پرسش کردند که زمین از حجّت الهی بر خلایق تا روز قیامت خالی نمی ماند و کسی که بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلیّت در گذشته است. فرمود: این حقّ است همچنان که روز روشن حقّ است. گفتند: ای فرزند رسول خدا حجّت و امام پس از شما کیست؟ فرمود:

فرزندم محمّد، او امام و حجّت پس از من است، کسی که بمیرد و او را نشناسد به مرگ جاهلیّت در گذشته است، آگاه باشید که برای او غیبتی است که نادانان در آن سرگردان شوند و مبطلان در آن هلاک گردند و کسانی که برای آن وقت معیّن کنند دروغ گویند، سپس خروج می کند و گویا به پرچم های سپیدی می نگرم که بر بالای سر او در نجف کوفه در اهتزاز است. ⁽⁴⁾

پروردگار عالَم همه مردم را به حجّت خود در روز قیامت مورد پرسش قرار می دهد و دلیلش آن است که آنان دلیل اراده خدایند چون آنان هستند که بیانگر خواست خدایند پس کسی نمی تواند بگوید که من از نظر و خواست خدا بی خبر بودم. در واقع دلیل اراده خدا همان معنای و تفسیر حجة الله است و هم برهان بر حجة الله است.

توضیح بیش تر برای "دلیل ارادته"

مشخص شد که قلب اهل بیت علیهم السلام محل انعکاس خواست خداست هر چه خدا بخواهد به قلب آنان می افتد و همان را می خواهند و امّا نکته دقیق تر این است که تمامی اراده های خدا از این مسیر به واقعیت می رسد. معنای دیگری نیز برای "دلیل ارادته" متصور است که روایات آن را تصدیق می کنند و آن این است که جهت و دلیل خلقت خلق، اهل بیت علیهم السلام هستند.

البته باید تأکید کنیم که امام زمان علیه السلام حجّت خدایند و خداوند مردم را به ایشان مورد پرسش قرار می دهد چه ظاهر باشند و چه غایب، یعنی غیبت مانع رسیدن نور آن خورشید به مردم نمی شود. امام صادق علیه السلام فرمودند:

از روزی که خداوند حضرت آدم را آفریده تا روز رستاخیز، زمین هیچ گاه خالی از حجّت نبوده و نخواهد بود، یا حجّت ظاهر و آشکار و یا غایب و پنهان، و اگر حجّت خدا نباشد، خدا ستایش نمی شود.

راوی پرسید: مردم چگونه از امام غایب و پنهان استفاده می کنند؟ حضرت علیه السلام فرمود:

آن چنان که از خورشید پشت ابر استفاده می کنند. ⁽¹⁾

در صلوات خاصه امام رضا علیه السلام می خوانیم:

اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِیِّ بْنِ مُوسَی اَلرِّضَا اَلْمُرْتَضَی اَلْإِمَامِ اَلتَّقِیِّ اَلنَّقِیِّ وَ حُجَّتِکَ عَلَی مَنْ فَوْقَ اَلْأَرْضِ وَ مَنْ تَحْتَ اَلثَّرَی.... امام حجّت است به هر کسی که نور امام علیه السلام به او برسد چه مرده چه زنده. بنابراین در و مفهوم حجّت حضور شرط نیست بلکه رسیدن سخن و پیام حجّت به او شرط است. همان طور که بیان شد معنا و مفهوم حجّة الله با یک کلمه قابل بیان نیست و معادلی در فارسی ندارد بلکه نیاز به توضیح و تفسیر دارد؛ حجّت خدا دليل خدا است بر دیگران ولی دلیل و برهان خالی نیست بلکه دلیلی است که بوسیله او به دیگران احتجاج می شود و

دیگران مورد سوال از او و به او قرار می گیرند. هر گاه به کسی به طور مطلق بگوییم حجّة الله یا با قید که آن قید خود فراگیر است و ما سوی الله را شامل می شود مثلا حجة الله على العالمين يا على الخلق يا من الاولين الى الاخرین، چون باید او جامع نیکی ها و کمالات و معارف باشد تا بشود دلیل و برهان خدا بر خلق باشد و باید از همه در همه جهت جلوتر باشد تا بشود به او دیگران را مورد سوال قرار داد، به هر کسی نتوان گفت حجّة الله آنان افرادی معدود و مشخص اند که خداوند آنان را برگزیده و انتخاب نموده است. امّا به کسی در مورد خاص و به شکل محدود به گوییم حجّة الله این شامل بسیاری می شود مثلا یک جوان مؤمن در میان فامیلش حجّت و دلیل خدا است بر سایر جوانان، یا یک زن محجّبه حجّت و دلیل خدا بر بقیه زنانی است که او را می شناسند و رعایت حجاب نمی کنند زیرا اگر بگویند ما نمی توانستیم خوب باشیم به خاطر جامعه یا شور جوانی یا جهل و... خدا به آن زن و مرد مؤمن که در همان جامعه و با همان مقتضیات بوده است آنان را محکوم می کند که فلانی جوان بود ولی گناه نکرد در همین جامعه بود و اسیر جامعه و فرهنگ حاکم نشد پس می شد گناه نکرد.

توضیح " السلام علیک یا تالی کتاب الله"

تنها پیامبر و ائمّه علیهم السلام، تالی کتاب خدایند چون تالی به معنای در پی رونده است و تالی به خواننده ای می گویند که به آن عمل کند. ما ممکن است به برخی از آیات عمل کرده باشیم ولی به همه آیات عمل نکرده ایم و در همان آیاتی که نیز عمل کرده ایم حق مطلب را کما هو حقّه بجا نیاورده ایم لذا از دو جهت امروز تنها امام زمان علیه السلام تالی کتاب الله است و لا غير. اوست که به تمام قرآن عمل کرده است و عمل او در نهایت اخلاص و پاکی است و تنها اوست شایسته این خطاب: یا تالی کتاب الله.

مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي وَلَّادٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ ﴿الَّذِينَ ءَاتَيْنَهُمُ الْكِتَبَ يَتْلُونَهُ و حَقَّ تِلَاوَتِهِ ی أُوْلَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِی ⁽¹⁾قَالَ هُمُ الْأَئِمَّةُ علیهم السلام﴾. ⁽²⁾ ابی ولاد گوید: از امام صادق علیه السلام از قول خدای عزوجل پرسیدم؛ آن کسانی که به آن ها کتاب را دادیم آن را چنان چه شایسته است می خوانند، آنان بدان ایمان دارند. فرمود: ایشان ائمّه علیهم السلام هستند.

توضیح "و ترجمانه"

تَرجُمانَهُ یا به معنای روشنگر حقایق قرآن است و یا به معنای این است که خود آنان ظهور قرآن اند یعنی قرآن بخواهد مجسّم شود می شود حضرت مهدی علیه السلام و هر دو معنا صحیح است و معنای دوم با ظاهر عبارت مناسبت تر است. به عبارتی ساده تر اگر شما جمله ای را از عربی به فارسی برگردانید یا برعکس، می گویید ترجمه کرده اید وقتی می گویید امام زمان علیه السلام ترجمان قرآن است یعنی اگر بخواهید قرآن را از عبارت و جمله، به شکل برگردان کنید می شود حجة بن الحسن علیه السلام؛ بدیهی است چنین شخصی که خود تجسّم قرآن است می تواند قرآن را برای ما بیان و تفسیر کند. حضرت مولای متقیان علیه السلام فرمودند:

وَ هذَا القُرآنُ إِنَّما هُوَ خَطُّ مَسطُورٌ بَينَ الدَّفَّتَينِ، لا يَنطِقُ بِلِسَانٍ، وَ لابُدَّلَهُ مِن تَرْجُمَانٍ، وَ إِنَّما يَنطِقُ عَنهُ الرِّجالُ. ⁽¹⁾ و این قرآن جز این نیست که خطّی منقوش [و نوشتاری مضبوط] بین دو جلد است، به زبانی گویا نمی باشد و از ترجمان و بیانگر ناگزیر است، و فقط رجال [و رادمردان] از آن سخن گویند و بیانگر آن باشند.

در قرآن کریم بیان همه چیز آمده است و هیچ موضوعی از آن فروگذار نشده است و هیچ تَر و خشکی نیست مگر این که در کتاب مبین گنجانیده شده است، ⁽²⁾امّا شرح و تفسیر و توضیح و برآوردن حقایق و اسرار نهفته در آن فقط از ائمّه اطهار علیهم السلام ساخته است که قرآن در بیت ایشان نازل گردیده و علوم آن به سینه آنان سپرده شده است. امام صادق علیه السلام فرمودند:

مائیم راسخون در علم و ما تأویل قرآن را می دانیم.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

راسخون در علم امیر المؤمنین و امامان علیه السلام پس از ایشان می باشند. ⁽³⁾

قرآن کریم شامل آیات متشابه و محکم است. آیات متشابه بدون معصومین علیهم السلام قابل درک و فهم ما نیست حتی در سطح ترجمه و امّا درباره آیات محکم در سطح ترجمه و نیز تدبّر، قابل فهم ماست ولی در حد تفسیر و تأویل، چون نیاز به علم غیب دارد، بدون ائمّه علیهم السلام قابل فهم و درک نیست. به همین خاطر است که تمامی کسانی که بدون اهل بیت علیهم السلام به سراغ قرآن رفتند و با درک و فهم خود آیات را معنا و تفسیر کردند به گمراهی عمیقی فرو رفتند و هر چه تلاش آنان در قرآن بیش تر بود گمراهی آنان نیز بیش تر.

السَّلامُ عَلَيْكَ فِي آنَاءِ لَيْلِكَ وَ أَطْرَافِ نَهَارِكَ تمامی لحظات عمر شریف حضرت مهدی علیه السلام است که از هزار می گذرد در عبادت و بندگی بوده است و لذا صحیح است به تمامی لحظات آن وجود عزیز در شب و روز سلام و درود فرستد و این نوع خطاب نیز جز در معصومین علیهم السلام جایز نیست تنها به آن بزرگان می توان چنین سلام داد چه، آنان تمامی لحظات خود را در واجب و یا مستحب طی می کنند و حتی کار مباح هم انجام نمی دهند. از خود این عبارت نیز مشخص است که امام زمان علیه السلام هرگز کار مباح انجام نداده اند زیرا کار مباح گرچه مورد نفرین نیست ولی مورد سلام نیز نیست پس آن گاه که می گوییم که به تمامی لحظات شب و روز شما سلام یعنی لحظه از عمر آن بزرگوار حتی در مباح هم نگذشته است. امام زمان علیه السلام فرمودند:

هر روز، صبح و شام در مصیبت جدّم اشک می ریزم.

ما به آن لحظات سلام و درود می فرستیم. امام زمان علیه السلام در طی این سال ها از شیعه حمایت کرده و می کنند ما به آن لحظات نیز سلام می دهیم. امام زمان علیه السلام در طی این سال ها چه رکوع و سجودهای مخلصانه و طولانی انجام داده اند که ما به آن لحظات نورانی سلام می دهیم.

پی نوشت ها

1- طوسی، ص439، 445، 448.

2- حلی، ص157.

3- ابن مشهدی، ص586.

4- طبرسی، ج2، ص343.

5- ج56، ص92.

6- طهرانی، ج1، ص282.

7- مازندرانی، ص61، رقم 125.

8- بحرانی، ج4، ص626.

9- قرشی، ج1، ص107.

10- بحارالانوار، ج16، ص86 و 87؛ معانى الاخبار، تفسير القمى.

11- الكافى، ج6، ص20، حدیث 13.

12- الأحقاف، 31-32.

13- بحار الأنوار، ج16، ص358، الكافي، ج1، ص197.

14- بحار الأنوار، ج40، ص203؛ وسائل الشیعة، ج27، ص76، ح33242.

15- بحار الأنوار ج25 ص2، ج26 ص346، ج39، ص306؛ تأويل الآيات الظاهرة، ص497؛ فضائل الشيعة، ص8.

16- الكافي، ج1، ص183، ح7؛ بحار الأنوار، ج2، ص90، ح14 و 15، ج2، ص168، ح1؛ بصائر الدرجات، ص6، ح1 و 2، ص505، ح2؛ عوالی اللآلی، ج3، ص286، ح27.

17- مفاتیح الجنان، ص846.

18- بقره، 30.

19- کافی، ج1، ص193.

20- تهذیب، ج6، ص97.

21- تفسیر نمونه، ج18، ص283.

22- بحار، ج51، ص81.

23- مشارق أنوار اليقين فى أسرار أمير المؤمنين علیه السلام، ص157.

24- بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج25، ص364، باب 13 غرائب أفعالهم و أحوالهم و وجوب التسليم لهم في جميع ذلك.

25- بحارالانوار، ص81، ص208؛ منتهی الامال، ص584.

26- فروع کافی، کتاب الحج، باب زیارت قبر ابی عبدالله الحسين علیه السلام، ح2.

27- كمال الدين، ترجمه پهلوان، ج2، باب 9، ص119.

28- بحار الانوار، (تهران، المكتبة الاسلاميه، 1393 ه- ق)، ج52، ص92. ح6.

29- سوره بقره، 115.

30- الكافى (ط- الإسلامية)، ج1، ص215.

31- نهج البلاغه، خطبه 123.

32- سوره نحل، آیه 89؛ سوره انعام، آیه 38 و 59.

33- اصول الکافی، ترجمه مصطفوی، ج1، ص308.

منابع و مآخذ

بخش اول: چکیده ی کتاب ارزشمند جنّته العاصمه در وصف بیگانه بانوی آفرینش حضرت زهرا علیها السلام

اشاره

تخلیص توسط بانو خسروی

درآمد

مرحوم علّامه میرجهانی رحمة الله در کتاب معروف خود جنة العاصمه به شرح و بسط فضایل بی مانند بانوی خلقت پرداخته است و به نکات دقیق و عمیق فراوانی متذکّر شده است آن چه در پیش روی دارید خلاصه و چکیده ای از همین کتاب است که ان شاء الله از این شماره به بعد در معرض دید شما قرار می گیرد. امید است مورد استفاده دوستداران حضرت فاطمه علیها السلام قرار گیرد.

کلیدواژه ها؛

نور الله، حضرت زهرا علیها السلام، حضرت خدیجه علیها السلام

سیب، خرما، علّامه میرجهانی رحمة الله

مقدمه

کتاب ارزشمند جنّة العاصمه مانند دیگر کتبی که در زندگی و حالات حضرت فاطمه الزهرا علیها السلام نگاشته شده است دارای امتیازات و ویژگی هایی است که مهم ترین آن در میان کتب معاصرین این است که نویسنده در این کتاب سلسله روایت حدیث مشهوری از احادیث قدسی را ذکر کرده که این سلسله سند در هیچ کتابی نیامده مگر آن که منبع و مصدر آن کتاب مرحوم میرجهانی است. این روایت مشهور همان روایت لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُكُما است که مرحوم میرجهانی در طی ملاقاتی با مرحوم سماوی از علمای نجف پس از دریافت کتابی با عنوان کشف اللئالی منصوب به ابن عرندس از فقهای قرن نهم هجری این روایت را به همراه سلسله ی مشایخ آن بدست می آورند. ⁽¹⁾

زیست نامه مولّف

آیت الله حاج سید محمّد حسن، فرزند علی میرجهانی طباطبائی در روز دوشنبه 22 ذیقعده (1319ق) برابر با (1280ش) در روستای محمّد آباد جرقویه از توابع اصفهان دیده به جهان گشود. مرحوم میرجهانی از پنج سالگی پا به مکتب خانه نهاد و پس از مدّتی برای تحصیل علوم دینی وارد حوزه علمیه اصفهان شد. ایشان سپس به نجف اشرف هجرت نمود. مهم ترین استاد ایشان مرحوم سید ابوالحسن اصفهانی رحمة الله بود. مرحوم میرجهانی به امر استاد خویش کلیه اجازات صادره از ناحیه آن مرجع بزرگ شیعه بواسطه و خط خویش نوشته و صادر می کرد. پس از رحلت استادشان به اصفهان برگشته و پس از مدّتی به مشهد الرضا علیه السلام هجرت نمودند. ایشان در مشهد در دو حجره ای که در حرم مطهّر که متعلّق به ایشان بود به تألیف- تصنیف- تحقیق، تدریس و تصحیح کتاب های خطی و قدیمی آستان قدس پرداختند و پس از مدّتی به خاطر نامساعد بودن هوا با مزاج ایشان به تهران عزیمت کردند. علّامه میرجهانی در میان اطرافیانشان به سادگی در گفتار، کردار و برخوردهای عاطفی و اخلاق محموده شان معروف بودند. ایشان درمورد رمز عبودیت می فرمودند: رمز عبودیت این آیه است- قُمِ اْلَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا ⁽²⁾وَ رَتِّلِ اْلْقُرْءَانَ تَرْتِيلًا ⁽³⁾در مورد بیان شخصیت والای ایشان همین بس که حضرت آیت الله میلانی به درخواست خود با ایشان عقد اخوت و برادری بستند.

در کتاب سراج المعانی که در شرح احوالات آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی می باشد تشرّفی را برای مرحوم میرجهانی در سامرا و در سرداب مقدّس نقل می کنند، هم چنین آقای سید حسن فاطمی در کتاب السبيكة البيضاء از کرامات ایشان مبنی بر خواندن روضه در مجلس اجنه نوشته اند. ایشان در طی زحماتی چهل ساله نسب خود را ثابت نمودند. نسب ایشان با آیت الله بروجردی و آیت الله حکیم یکی بوده است.

آثار قلمی

آثار ارزنده ایشان در معارف اسلامی 57 اَثر می باشد که اکثر این آثار به زیور طبع آراسته نشده است.

1- الدر المكنونة فى الامام و الامامه وصفاته الجامعة 2- مصباح البلاغة في مشكوة الصياغة 3- نوائب الدهور فى علائم الظهور 4- ولایت کلیه 5- كنوز الحكم و فنون الكلم 6- مقلاد الجنان و مغلاق الميزان 7- السبيكه البيضاء 8- ديوان حيران 9- مقامات اکبريه 10- ذخیره المعاد 11- سعادت ابدی 12- رساله ای در احکام رضا علیه السلام 14- گنج رایگان 15- روائح النسمات 16- ابصار المستبصرين 17- شهاب ثاقب 18- لوامع النور فى علائم الظهور 19- تفسير ام الكتاب 20- رساله های متعدد در جفر- رمل و اسطرلاب و نجوم 21- رساله ای در طب قدیم 22- صمدیه منظوم 23- رساله ای در ریاضیات 24- رساله ای در شیمی 25- تقریرات درس آیة الله سید ابو الحسن اصفهانی 26- جزواتی در تفسیر قرآن 27- جزواتی در انساب سادات 28- جزواتی در اشعار فارسی 29- البكاء للحسين علیه السلام 30- جنّة العاصمه

وفات مرحوم میرجهانی روز چهارشنبه 25 آذر 1371 شمسی برابر با 21 جمادی الثانی 1413ق در شهر اصفهان می باشد و در جوار قبر مطهّر علّامه مجلسی رحمة الله در مسجد جامع اصفهان به خاک سپرده شد.

(فصل اول): پیدایش نور آن حضرت علیها السلام

اشاره

همانا بر غواصین بحر اخبار و احادیث ائمّه اطهار علیهم السلام واضح و آشکار است که ناموس عظمی و عصمت کبری فاطمه الزهرا علیها السلام مانند پدر بزرگوارش و شوهر عالیمقدارش دارای مقام ولایت کلیه است و افضل از تمام انبیا و رسل و هادیان سبل می باشد و او به نص صریح پدر بزرگوارش حضرت خاتم الانبياء صلی الله علیه و آله سیده زن های دنیا و آخرت است به روایت عامه و خاصه به طریق کثیر و تواتر. الحاصل فضایل و مناقب آن بزرگوار بی شمار است و هنوز عشری از اعشار و اندکی از بسیار آن در حيّز شمار نیامده و نخواهد آمد وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اْللَّهِ لَا تُحْصُوهَآ و فاطمه الزهرا علیها السلام هر چند در رتبه ⁽¹⁾از پدر بزرگوار و شوهر عالیمقدار و یازده نفر فرزندان خود متاخّر است امّا بدون شک بر جميع مخلوقات مقدّم است ⁽²⁾و افضل و اشرف از همه ی آن هاست از مردان و زنان و پیامبران و غیر پیامبران ملائک مقرّبین و غیر مقرّبین چنانچه ادلّه و اخبار آن را در این کتاب خواهید یافت.

حدیث اول

أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى وَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَدِيدٍ عَنْ مُرَازِمٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَا مُحَمَّدُ إِنِّي خَلَقْتُكَ وَ عَلِيّاً نُوراً يَعْنِي رُوحاً بِلَا بَدَنٍ قَبْلَ أَنْ أَخْلُقَ سَمَاوَاتِي وَ أَرْضِي وَ عَرْشِي وَ بَحْرِي فَلَمْ تَزَلْ تُهَلِّلُنِي وَ تُمَجِّدُنِي ثُمَّ جَمَعْتُ رُوحَيْكُمَا فَجَعَلْتُهُمَا وَاحِدَةً فَكَانَتْ تُمَجِّدُنِي وَ تُقَدِّسُنِي وَ تُهَلِّلُنِي ثُمَّ قَسَمْتُهَا ثِنْتَيْنِ وَ قَسَمْتُ الثِّنْتَيْنِ ثِنْتَيْنِ فَصَارَتْ أَرْبَعَةً مُحَمَّدٌ وَاحِدٌ وَ عَلِيُّ وَاحِدٌ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ ثِنْتَانِ ثُمَّ خَلَقَ اللَّهُ فَاطِمَةَ مِنْ نُورٍ ابْتَدَأَهَا رُوحاً بِلَا بَدَنٍ ثُمَّ مَسَحَنَا بِيَمِينِهِ فَأَفْضَى نُورَهُ فِينَا. ⁽³⁾ امام صادق علیه السلام فرمود: خدای تبارک و تعالی فرمود: ای محمّد، من ترا آفریدم و علی را نوری یعنی روحی بدون این که بدنی داشته باشد (یا آن که بدن عنصری نداشته و دارای بدنی مثالی بوده)، پیش از این که آسمان ها و زمین و عرش و دریای خود را بیافرینم، سپس در آن حال همیشه لا اله الا الله می گفتید و مرا تمجید می کردید پس روح هر دوی شما را با هم جمع کردم و یکی قرار دادم و مرا تمجید (بخودی خود) و تقدیس می کردی، پس آن روح

را دو قسمت کردم (یعنی در صلب عبدالله و ابو طالب قرار دادم) و آن دو قسمت، هر کدام را نیز دو قسمت کردم (یعنی بعضی از آن را در صلب علی و حسنین قرار دادم). چهار قسمت شدند: یکی از آن چهار محمّد و یکی علی و دو قسمت دیگر حسن و حسین گردیدند. پس خدا فاطمه را از نوری آفرید که آن روح بدون بدن ابتدا به خلق آن کرد، سپس ما را به دست رحمت خود مسح فرمود (کسی که اراده لطفی به دیگری کند او را به دست راست خود مسح می کند محتمل است که یمین به معنای رحمت می باشد.) و او را به ما متصل کرد. (نور او را به سوی ما رسانید یعنی او را در میان ما وسعت داد)

اخبار و احادیث مربوط به این باب از طریق خاصه و عامه در کتب معتبر ایشان بسیار روایت شده که احصا و نقل آن باعث تطویل کلام و عدم اقتضاء مقام است. طالبین به کتب مبسوط مانند كتاب بصائر الدرجات صفار و کتاب شریف کافی و کتب شیخ صدوق رحمة الله و علّامه مجلسی رحمة الله و امثال آن ها مراجعه نمایند.

حدیث دوم

الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِي الْفَضْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ كُنْتُ عِنْدَ أَبِي جَعْفَرِ الثَّانِي علیه السلام فَأَجْرَيْتُ اخْتِلَافَ الشِّيعَةِ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لَمْ يَزَلْ مُتَفَرِّداً بِوَحْدَانِيَّتِهِ ثُمَّ خَلَقَ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً وَ فَاطِمَةَ فَمَكَثُوا أَلْفَ دَهْرٍ ثُمَّ خَلَقَ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ فَأَشْهَدَهُمْ خَلْقَهَا وَ أَجْرَى طَاعَتَهُمْ عَلَيْهَا وَ فَوَّضَ أُمُورَهَا إِلَيْهِمْ فَهُمْ يُحِلُّونَ مَا يَشَاءُونَ وَ يُحَرِّمُونَ مَا يَشَاءُونَ وَ لَنْ يَشَاءُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذِهِ الدِّيَانَةُ الَّتِي مَنْ تَقَدَّمَهَا مَرَقَ وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا مَحَقَ وَ مَنْ لَزِمَهَا لَحِقَ خُذْهَا إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ. ⁽¹⁾ یعنی بودم نزد ابی جعفر دوم علیه السلام پس جریان اختلاف شیعه را بیان کردم فرمود ای محمّد به درستی که خدای تبارک و تعالی همیشه تنها بود به یگانگی خود پس آفرید محمّد و علی و فاطمه را و آن ها درنگ کردند هزار دهر پس از آن آفرید همه چیزها را و همه ایشان را گواه گرفت بر آفرینش آن ها و واجب کرد طاعت ایشان را بر آن ها و واگذارد کارهای آن ها را به سوی ایشان پس ایشان حلال می کنند آن چه را که می خواهند و حرام می کنند آن چه را که می خواهند و هرگز نمی خواهند چیزی را مگر این که خدای تعالی می خواهد- پس فرمود ای محمّد اینست آن دیانتی که هر که بر آن پیشی گرفت از دین خارج شد و کسی که مخالفت کرد نابود شد و هر که ملازم آن شد به آن ها ملحق شد آن دین را برای خود بگیر.

حدیث سوم

الْحُسَيْنُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ المُفَضَّلِ عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ قَالَ قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام يَا جَابِرُ إِنَّ اللَّهَ أَوَّلَ مَا خَلَقَ خَلَقَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ عِتْرَتَهُ الْهُدَاةَ الْمُهْتَدِينَ فَكَانُوا أَشْبَاحَ نُورٍ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ قُلْتُ وَ مَا الْأَشْبَاحُ قَالَ ظِلُّ النُّورِ أَبْدَانُ نُورَانِيَّةٌ بِلَا أَرْوَاحٍ وَ كَانَ مُؤَيَّداً بِرُوحٍ وَاحِدَةٍ وَ هِيَ رُوحُ الْقُدُسِ فَبِهِ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ وَ عِتْرَتَهُ وَ لِذَلِكَ خَلَقَهُمْ حُلَمَاءَ عُلَمَاءَ بَرَرَةً أَصْفِيَاءَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ بِالصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ السُّجُودِ وَ التَّسْبِيحِ وَ التَّهْلِيلِ وَ يُصَلُّونَ الصَّلَوَاتِ وَ يَحُجُّونَ وَ يَصُومُونَ. ⁽¹⁾ جابر گفت ابی جعفر علیه السلام برای من فرمود ای جابر خدای تعالی اوّل چیزی را که آفرید محمّد صلی الله علیه و آله و عترت او که راهنمایان و راه یافتگانند و آن ها اشباحی بودند از نور گفتم اشباح چیست فرمود سایه نور و آن ها بدن های نورانیّه ای بودند بدون روح ها و او مؤیّد به یک روح بود که آن روح القدس است، در آن ظلّ بندگی می کرد خدا را با عترت خود و برای همان روح بود که خدا ایشان را صاحبان عقل و دانایان و نیکوکاران و برگزیدگان خلق فرمود تا این که بندگی کنند خدا را به نماز و روزه و سجده و تسبیح و تهلیل کردن و این که نمازها را بجا آورند و حج بگزارند و روزه بگیرند.

حدیث چهارم

ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَمَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ رِبَاطٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْمُفَضَّلِ قَالَ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى خَلَقَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ نُوراً قَبْلَ خَلْقِ الْخَلْقِ بِأَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ فَهِيَ أَرْوَاحُنَا فَقِيلَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ وَ مَنِ الْأَرْبَعَةَ عَشَرَ فَقَالَ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيُّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ الحُسَيْنِ آخِرُهُمُ الْقَائِمُ الَّذِي يَقُومُ بَعْدَ غَيْبَتِهِ فَيَقْتُلُ الدَّجَّالَ وَ يُطَهِّرُ الْأَرْضَ مِنْ كُلِّ جَوْرٍ وَ ظُلْمٍ. ⁽²⁾ فرمود امام صادق علیه السلام که خدای تبارک و تعالی آفرید چهارده نور را پیش از آن که بیافریند خلق را به چهارده هزار سال که آن ها روح های ما هستند- پس به او گفته شد که ای پسر رسول خدا این چهارده نور کیانند فرمود محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین و امام هایی که از فرزندان حسین اند درود بر ایشان باد آخر ایشان آن قائمی است که قیام می کند پس از غیبت خود و می کشد دجّال را و پاک می گرداند زمین را از هر جور و ستمی.

حدیث پنجم

در کتاب دهم بحارالانوار و كتاب نزهة الابرار تأليف محدّث جليل سید هاشم بحرینی رحمة الله و کتاب معانی الاخبار شيخ صدوق عليه الرحمه به سند خود از سدیر صیرفی از حضرت صادق علیه السلام از پدران بزرگوارانش روایت کرده از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرموده اند:

خُلِقَ نُورُ فَاطِمَةَ علیها السلام قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ الْأَرْضَ وَ السَّمَاءَ فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَلَيْسَتْ هِيَ إِنْسِيَّةً فَقَالَ فَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِيَّةٌ قَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَ كَيْفَ هِيَ حَوْرَاءُ إِنْسِيَّةٌ قَالَ خَلَقَهَا اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ مِنْ نُورِهِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ آدَمَ إِذْ كَانَتِ الْأَرْوَاحُ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ آدَمَ عُرِضَتْ عَلَى آدَمَ قِيلَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَ أَيْنَ كَانَتْ فَاطِمَةُ قَالَ كَانَتْ فِي حُقَّةٍ تَحْتَ سَاقِ الْعَرْشِ قَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ فَمَا كَانَ طَعَامُهَا قَالَ التَّسْبِيحُ وَ التَّقْدِيسُ وَ التَّهْلِيلُ وَ التَّحْمِيدُ. ⁽¹⁾ آفرید خدا نور فاطمه علیها السلام را پیش از آن که بیافریند آسمان و زمین را- بعضی از اصحاب گفتند ای پیغمبر خدا پس فاطمه از سنخ انس نیست فرمود فاطمه انسیّه است به صفت حوریّه گفتند ای پیغمبر خدا چگونه حوراء انسیّه است فرمود آفرید او را خدای عزوجل از نور خود پیش از آن که بیافریند آدم را زمانی که ارواح بوده اند پس چون آدم را آفرید عرضه داشته شد بر آدم گفته شد ای پیغمبر خدا در آن وقت فاطمه در کجا بود فرمود در حقّه ای در زیر ساق عرش گفتند ای پیغمبر خدا خوردنی او چه بود، فرمود طعام او تسبیح و تقدیس و تهلیل بود یعنی گفتن سبحان الله القدّوس لا اله الا الله- (تا آخر حدیث)

حدیث ششم

در مجلد هفتم بحار از کتاب روض الجنان تأليف فضل الله بن محمود فارسی به حذف اسناد از انس بن مالک روایت کرده که گفت:

بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله صَلَّى صَلَاةَ الْفَجْرِ ثُمَّ اسْتَوَى فِي مِحْرَابِهِ كَالْبَدْرِ فِي تَمَامِهِ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ رَأَيْتَ أَنْ تُفَسِّرَ لَنَا هَذِهِ الْآيَةَ قَوْلَهُ تَعَالَى فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله أَمَّا النَّبِيُّونَ فَأَنَا وَ أَمَّا الصِّدِّيقُونَ فَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَ أَمَّا الشُّهَدَاءُ فَعَمِّي حَمْزَةُ وَ أَمَّا الصَّالِحُونَ فَابْنَتِي فَاطِمَةُ وَ وَلَدَاهَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ فَنَهَضَ الْعَبَّاسُ مِنْ زَاوِيَةِ الْمَسْجِدِ إِلَى بَيْنِ يَدَيْهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ لَسْتُ أَنَا وَ أَنْتَ وَ عَلِيُّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْحَسَنُ وَ الحُسَيْنُ مِنْ يَنْبُوعٍ وَاحِدٍ قَالَ صلی الله علیه و آله وَ مَا وَرَاءَ ذَلِكَ يَا عَمَّاهُ قَالَ لِأَنَّكَ لَمْ تَذْكُرْنِي حِينَ ذَكَرْتَهُمْ وَ لَمْ تُشَرِّفْنِي حِينَ شُرَّفْتَهُمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یا عَمَّاهْ أَمَّا قَوْلُكَ أَنَا وَ أَنْتَ وَ عَلِيُّ وَ الْحَسَنُ

وَ الْحُسَيْنُ مِنْ يَنْبُوعٍ وَاحِدٍ فَصَدَقْتَ وَ لَكِنْ خَلَقَنَا اللَّهُ نَحْنُ حَيْثُ لَا سَمَاءَ مَبْنِيَّةَ وَ لَا أَرْضَ مَدْحِيَّةَ وَ لَا عَرْشَ وَ لَا جَنَّةَ وَ لَا نَارَ كُنَّا نُسَبِّحُهُ حِينَ لَا تَسْبِيحَ وَ نُقَدِّسُهُ حِينَ لَا تَقْدِيسَ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ بَدْءَ الصَّنْعَةِ فَتَقَ نُورِي فَخَلَقَ مِنْهُ الْعَرْشَ فَنُورُ الْعَرْشِ مِنْ نُورِي وَ نُورِي مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ أَنَا أَفْضَلُ مِنَ الْعَرْشِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ فَخَلَقَ مِنْهُ الْمَلَائِكَةَ فَنُورُ الْمَلَائِكَةِ مِنْ نُور ابْنَ أَبِي طَالِبٍ وَ نُورُ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ نُورُ ابْنِ أَبِي طَالِبٍ أَفْضَلُ مِنَ المَلائِكَةِ و فَتَقَ نُورَ ابْنَتِي فَاطِمَةَ مِنْهُ فَخَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فَنُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ نُورِ ابْنَتِي فَاطِمَةَ وَ نُورُ فَاطِمَةَ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ فَاطِمَةُ أَفْضَلُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ الْحَسَنِ فَخَلَقَ مِنْهُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ فَنُورُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ مِنْ نُورِ الْحَسَنِ وَ نُورُ الْحَسَنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ الْحَسَنُ أَفْضَلُ مِنَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَ الْحُسَيْنِ فَخَلَقَ مِنْهُ الْجَنَّةَ وَ الْحُورَ الْعِينَ فَنُورُ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِينِ مِنْ نُورِ الْحُسَيْنِ وَ نُورُ الْحُسَيْنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ الْحُسَيْنُ أَفْضَلُ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِينِ ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الظُّلْمَةَ بِالْقُدْرَةِ فَأَرْسَلَهَا فِي سَحَائِبِ الْبَصَرِ فَقَالَتِ الْمَلَائِكَةُ سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبَّنَا مُذْ عَرَفْنَا هَذِهِ الْأَشْبَاحَ مَا رَأَيْنَا سُوءاً فَبِحُرْمَتِهِمْ إِلَّا كَشَفْتَ مَا نَزَلَ بِنَا فَهُنَالِكَ خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى قَنَادِيلَ الرَّحْمَةِ وَ عَلَّقَهَا عَلَى سُرَادِقِ الْعَرْشِ فَقَالَتْ إِلَهَنَا لِمَنْ هَذِهِ الْفَضِيلَةُ وَ هَذِهِ الْأَنْوَارُ فَقَالَ هَذَا نُورُ أَمَتِي فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ فَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ أُمَتِيَ الزَّهْرَاءَ لِأَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِينَ بِنُورِهَا ظَهَرَتْ وَ هِيَ ابْنَةُ نَبِیِّي وَ زَوْجَةُ وَصِیِّي وَ حُجَّتِي عَلَى خَلْقِي أُشْهِدُكُمْ يَا مَلَائِكَتِي أَنِّي قَدْ جَعَلْتُ ثَوَابَ تَسْبِيحِكُمْ وَ تَقْدِيسِكُمْ لِهَذِهِ الْمَرْأَةِ وَ شِيعَتِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَعِنْدَ ذَلِكَ نَهَضَ الْعَبَّاسُ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ قَبَّلَ مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَ قَالَ يَا عَلِيُّ لَقَدْ جَعَلَكَ اللَّهُ حُجَّةٌ بَالِغَةً عَلَى الْعِبَادِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. ⁽¹⁾ در بین آن که روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز صبح را گذاردند و پس از نماز به پا ایستادند در محراب خود مانند ماه شب چهاردهم پس ما گفتیم ای رسول خدا اگر رأی شما باشد تفسیر کنید برای ما این آیه را که فرموده خدا تعالى است فَأُوْلَئِكَ مَعَ اْلَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ اْلنَّبِيِّنَ وَ اْلصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَآءِ وَ الصَّلِحِينَ. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود امّا مراد از نبیّین من هستم و مراد از صديقين على ابن ابیطالب است و مراد از شهداء عمویم حمزه است و مراد از صالحین دخترم فاطمه و دو پسر او حسن و حسین اند- پس عباس عموی پیغمبر از گوشه مسجد برخاست و آمد روبروی پیغمبر و گفت ای رسول خدا آیا من و تو و علی و فاطمه و حسن و حسین از یک سرچشمه نیستیم حضرت فرمود دیگر بعد از این چه می خواهی ای عمو گفت برای این که

تو نام های ایشان را یاد کردی و نام مرا یاد نکردی و زمانی که ایشان را شرافت دادی مرا شرافت ندادی، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود ای عمو این که تو گفتی من و تو و علی و فاطمه و حسن و حسین همه از یک سر چشمه ایم راست گفتی ولیکن خدا زمانی که ماها را آفرید نه آسمانی بنا گذارده شده بود و نه زمینی گسترده شده بود و نه عرشی بود و نه بهشتی و نه آتشی ما بودیم که او را تسبیح می کردیم در حالی که هیچ تسبیح کننده ای نبود و ما او را تقدیس می کردیم در حالی که هیچ تقدیس کننده ای نبود پس چون خدا اراده کرد ابتداء صنع خود را شکافت نور مرا و از آن عرش را آفرید نور عرش از نور من است و نور من از نور خدا است و من افضل از عرشم- پس شکافت نور پسر ابیطالب را و آفرید از آن فرشتگان را و نور فرشتگان از نور پسر ابیطالب است و نور پسر ابیطالب از نور خدا است و پسر ابیطالب افضل از فرشتگانست- پس شکافت نور دخترم فاطمه را و آفرید از آن آسمان ها و زمین را پس آسمان ها و زمین از نور دختر من فاطمه است و نور دختر من فاطمه از نور خدا است و دختر من فاطمه افضل است از آسمان ها و زمین- پس شکافت نور حسن را و از آن آفرید آفتاب و ماه را و آفتاب و ماه از نور حسن است و نور حسن از نور خداست و حسن افضل از آفتاب و ماه است- پس شکافت نور حسین را و آفرید از نور او بهشت و حور العین را و بهشت و حور العین از نور حسین است و نور حسین از نور خدا است و حسین افضل از بهشت و حور العین است- پس خدای تعالی تاریکی را به قدرت آفرید و آن را فرستاد در ابرهای چشم فرشتگان گفتند سبوح قدوس پروردگار ما از زمانی که شناختیم این اشباح را ما بدی ندیده ایم تو را سوگند می دهیم به حرمت ایشان که از ما برداری آن چه را که بر ما وارد شده یعنی ظلمت و تاریکی را در آن وقت خدا قندیل هایی از رحمت آفرید و آن ها را بر سُرادق عرش آویخت پس فرشتگان گفتند خدای من این فضیلت و نورها برای کیست فرمود این نور كنيز من فاطمه زهراء است و برای این کنیز خود را زهراء نام گذاردم زیرا که آسمان ها و زمین به سبب نور او آشکار شد و آن دختر پیغمبر من و زوجه وصی من و حجّت من است بر خلق من شما را گواه می گیرم ای فرشتگان من که قرار دادم ثواب تسبیح های شما و تقدیس های شما را برای این زن و شیعیان او تا روز قیامت- پس در آن وقت عباس از جا برخاست و رفت به طرف علی بن ابیطالب و میان دو چشم او را بوسید و گفت یا علی خدا تو را حجّت قرار داد بر همه ی بندگان خود تا روز قیامت.

حدیث هفتم

در جلد هفتم بحار از کتاب روض الجنان باسناد خود مرفوعاً از جابر بن یزید جعفی از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت کرده است:

قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيّ الْبَاقِرُ علیه السلام يَا جَابِرُكَانَ اللَّهُ وَ لَا شَيْءَ غَيْرَهُ وَ لَا مَعْلُومَ وَ لَا مَجْهُولَ فَأَوَّلُ مَا ابْتَدَأَ مِنْ خَلْقٍ خَلَقَهُ أَنْ خَلَقَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ خَلَقَنَا أَهْلَ الْبَيْتِ مَعَهُ مِنْ نُورِهِ وَ عَظَمَتِهِ فَأَوْقَفَنَا أَظِلَّةً خَضْرَاءَ بَيْنَ يَدَيْهِ حَيْثُ لَا سَمَاءَ وَ لَا أَرْضَ وَ لَا مَكَانَ وَ لَا لَيْلَ وَ لَا نَهَارَ وَ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ يَفْصِلُ نُورُنَا مِنْ نُورِ رَبِّنَا كَشُعَاعِ الشَّمْسِ مِنَ الشَّمْسِ نُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى وَ نُقَدِّسُهُ وَ نَحْمَدُهُ وَ نَعْبُدُهُ حَقَّ عِبَادَتِهِ (الى آخر الحديث). ⁽¹⁾ فرمود ابو جعفر محمّد بن علىّ الباقر علیه السلام ای جابر خدا بود و چیزی غیر او نبود و هیچ دانسته شده و ندانسته ای نبود پس اوّل آفریده ای که ابتدا به آفرینش آن کرد این بود که آفرید محمّد صلی الله علیه و آله را و آفرید ما را با او که اهل بیت او هستیم از نور عظمت خود و ما را واقف گردانید در مقابل خود در سایه های سبزی وقتی که نه آسمانی بود و نه زمینی و نه مکانی و نه شبی و نه روزی و نه آفتابی و نه ماهی جدا می شد نور ما از نور پروردگار ما همچنان که شعاع آفتاب از آفتاب جدا می شود در حالتی که تسبیح و تقدیس و حمد می کردیم او را و بندگی می کردیم او را حق بندگی کردن او- (تا آخر حدیث که محلّ شاهد از آن را در این جا ذکر کردیم).

حدیث هشتم

و نیز در همان کتاب از کتاب مشارق الانوار برسی از کتاب واحده به سند خود از ابی حمزه ثمالی از حضرت امام محمّد باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود:

إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ تَفَرَّدَ فِي وَحْدَانِيَّتِهِ ثُمَّ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ فَصَارَتْ نُوراً ثُمَّ خَلَقَ مِنْ ذَلِكَ النُّورِ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً وَ عِتْرَتَهُ علیهم السلام ثُمَّ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ فَصَارَتْ رُوحاً وَ أَسْكَنَهَا فِي ذَلِكَ النُّورِ وَ أَسْكَنَهُ فِي أَبْدَانِنَا فَنَحْنُ رُوحُ اللَّهِ وَ كَلِمَتُهُ احْتَجَبَ بِنَا عَنْ خَلْقِهِ فَمَا زِلْنَا فِي ظِلِّ عَرْشِهِ خَضْرَاءَ مُسَبِّحِينَ نُسَبِّحُهُ وَ نُقَدِّسُهُ حَيْثُ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ وَ لَا عَيْنَ تَطْرِفُ ثُمَّ خَلَقَ شِيعَتَنَا وَ إِنَّمَا سُمُّوا شِيعَةً لِأَنُّهُمْ خُلِقُوا مِنْ شُعَاعِ نُورِنَا. ⁽²⁾ به درستی و راستی که خدای سبحانه تنها بود در یگانگی خود پس تکلّم کرد به کلمه ای آن کلمه نوری شد و از آن نور محمّد و علیّ و عترت علیهم السلام را آفرید پس تکلّم کرد به کلمه ای

که آن روحی شد که ساکن گردانید آن روح را در آن نور و ساکن گردانید آن را در بدن های ما، پس مائیم روح خدا و کلمه او که ما را از خلق خود پوشانید و همیشه در سایه سبز عرش او تسبیح کنندگان بودیم و او را تسبیح و تقدیس می کردیم هنگامی که نه آفتابی بود و نه ماهی و نه چشمی که به هم خورد پس آفرید ارواح شیعیان ما را و آن ها شیعه نامیده شدند برای این که آفریده شدند از شعاع نور ما.

فصل دوم: در بیان ماده ی نطفه طاهره آن حضرت علیها السلام و انعقاد آن در صلب پدر بزرگوارش صلی الله علیه و آله

از اخبار صحیح و معتبر استفاده می شود که ماده ی نطفه ی بی بی معظّمه علیها السلام سیب بهشتی، رطب بهشتی- زغب جبرئیل (پرریز) است و از این عالم مادهی ناسوتی نیست بلکه از درخت بهشتی طوبی و سدرة المنتهی است. سیب بهشتی از شجره طوبی بوده و آن دارای اقسام و اصناف میوه های گوناگون می باشد. آن چه از اخبار و روایات از خاصه و عامه ذکر شده حاکی از آن است که حضرت خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله سیب و رطب هر دو را در بهشت تناول فرموده و از بعضی چنین بر می آید که رطب را در بهشت میل نموده و سیب را جبرئیل امین به فرمان رب العالمین به رسم هدیه به زمین آورده و در هنگام نزول در اثر چسبانیدن به سینه خود، جبرئیل عرق کرده و سیب نیز عرق کرده و زغب جبرئیل یعنی موهای نازک پر او به آن سیب چسبیده و با هم یکی شد و امّا اختصاص دادن نطفه ی آن حضرت به سیب و رطب بهشتی شاید بواسطه امتیازات و خواص و فواید این دو نوع میوه از سایر میوه ها دارد. مقتضی دانستم که دقّت نظری در خواص و منافع سیب و رطب دنیوی بعد از ذکر احادیثی به بیان نطفه بپردازم. علّامه مجلسی رحمة الله در بحار از تفسیر فرات بن ابراهیم از موسی بن علی بن موسی بن عبدالرحمن المحاربي معنعناً از حضرت ابی عبدالله جعفر بن محمد بن علی علیه السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت فرموده اند:

مَعَاشِرَ النَّاسِ تَدْرُونَ لِمَا خُلِقَتْ فَاطِمَةُ قَالُوا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ قَالَ خُلِقَتْ فَاطِمَةُ حَوْرَاءَ إِنْسِيَّةً لَا إِنْسِيَّةٌ وَ قَالَ خُلِقَتْ مِنْ عَرَقِ جَبْرَئِيلَ وَ مِنْ زَغَبِهِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَشْكَلَ ذَلِكَ عَلَيْنَا تَقُولُ حَوْرَاءُ إِنْسِيَّةٌ لَا إِنْسِيَّةٌ ثُمَّ تَقُولُ مِنْ عَرَقِ جَبْرَئِيلَ وَ مِنْ زَغَبِهِ قَالَ إِذاً أُنَبِّئُكُمْ أَهْدَى إِلَيَّ رَبِّي تُفَّاحَةً مِنَ الْجَنَّةِ أَتَانِي بِهَا جَبْرَئِيلُ علیه السلام فَضَمَّهَا إِلَى صَدْرِهِ فَعَرِقَ جَبْرَئِيلُ علیه السلام وَ عَرِقَتِ التُّفَّاحَةُ فَصَارَ عَرَقُهُمَا شَيْئاً وَاحِداً ثُمَّ قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ قُلْتُ وَ عَلَيْكَ السَّلَامُ يَا جَبْرَئِيلُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ أَهْدَى إِلَيْكَ تُفَّاحَةً مِنَ الْجَنَّةِ فَأَخَذْتُهَا وَ

قَبَّلْتُهَا وَ وَضَعْتُهَا عَلَى عَيْنِي وَ ضَمَمْتُهَا إِلَى صَدْرِي ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ كُلْهَا قُلْتُ يَا حَبِيبِي يَا جَبْرَئِيلُ هَدِيَّةٌ رَبِّي تُؤْكَلُ قَالَ نَعَمْ قَدْ أُمِرْتَ بِأَكْلِهَا فَأَفْلَقْتُهَا فَرَأَيْتُ مِنْهَا نُوراً سَاطِعاً فَفَزِعْتُ مِنْ ذَلِكَ النُّورِ قَالَ كُلْ فَإِنَّ ذَلِكَ نُورُ الْمَنْصُورَةِ فَاطِمَةَ قُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ وَ مَنِ الْمَنْصُورَةُ قَالَ جَارِيَةٌ تَخْرُجُ مِنْ صُلْبِكَ وَ اسْمُهَا فِي السَّمَاءِ مَنْصُورَةُ وَ فِي الْأَرْضِ فَاطِمَةُ فَقُلْتُ يَا جَبْرَئِيلُ وَ لِمَ سُمِّيَتْ فِي السَّمَاءِ مَنْصُورَةَ وَ فِي الْأَرْضِ فَاطِمَةَ قَالَ سُمِّيَتْ فَاطِمَةَ فِي الْأَرْضِ لِأَنَّهُ فَطَمَتْ شِيعَتَهَا مِنَ النَّارِ وَ فُطِمُوا أَعْدَاؤُهَا عَنْ حُبِّهَا وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ فِي كِتَابِهِ وَ يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللَّهِ بِنَصْرِ فَاطِمَةَ علیها السلام. ⁽¹⁾ ای گروه مردمان آیا می دانید که فاطمه از چه چیز آفریده شده گفتند خدا و رسول او داناترند فرمود آفریده شده است فاطمه در حالتی که حوراء انسیّه است نه انسیّه و فرمود آفریده شده از عرق جبرئیل و از موهای نازک پَرِ او گفتند ای رسول خدا مشکل و دشوار شد برای ما فهم آن تو می گویی حوراء انسیه است نه انسیّه پس از آن می گوئی از عرق جبرئیل و از موهای نازک پَرِ او آفریده شده فرمود اینک شما را خبر می دهم پروردگار من سیبی را برای من به هدیه فرستاد و جبرئیل علیه السلام آن را به نزد من آورد در حالی که به سینه خود چسبانیده بود جبرئیل عرق کرده و سیب هم عرق کرده و این دو عرق با هم یکی شده بود پس بر من درود و رحمت و برکات فرستاد و من هم بر او درود فرستادم جبرئیل گفت که خدا سیبی از سیب های بهشت را برای تو به هدیه فرستاده گرفتم آن را و بوسیدم و به روی چشم خود گذاردم و به سینه ام چسبانیدم پس گفت ای محمّد بخور آن را گفتم ای حبیب من جبرئیل هدیه پروردگار من خورده می شود؛ گفت آری مأموری به خوردن آن پس آن را شکافتم نوری از آن ساطع شد که ترسیدم از آن نور گفت بخور که این نور منصوره فاطمه است گفتم ای جبرئیل منصوره کیست گفت دختری است که از صلب تو بیرون می آید و نام آن در آسمان منصوره است و در زمین فاطمه، گفت در زمین فاطمه نامیده شده برای این که او جدا می کند شیعیان خود را از آتش و جدا کرده شدند دشمنان او از دوستی او و در آسمان منصوره است و این است قول خداى عزّوجل وَ يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ بِنَصْرِ اللّهِ يَنْصُرُ مَنْ يَشاءُ یعنی در روز قیامت شاد می شوند مؤمنان به سبب یاری کردن خدا یعنی یاری کردن فاطمه علیها السلام دوستان خود را.

برای طالبین آدرس چند حدیث ذکر می شود با نام کتاب. در این کتاب ها بحار الانوار- نزهة الابرار- معانى الاخبار شیخ صدوق رحمة الله- مسائل البلدان- مسائل بطور کافی و کامل ذکر شده و در کتاب محاسن برقی از پدرش از احمد بن سلیمان کوفی از احمد بن یحیای طحان از کسی که برای او نقل کرده از حضرت صادق علیه السلام روایت فرموده اند:

خَمْسُ مِنْ فَاكِهَةِ الْجَنَّةِ فِى الدُّنْيَا الرّمَانِ الملاسّى وَ التُّفَّاحِ الاصفهانيّ وَ السَّفَرْجَلِ وَ الْعِنَبِ وَ الرُّطَبُ الْمُشَانُ. ⁽¹⁾ پنج میوه است که از میوه های بهشت است در دنیا، انار بی هسته یا میخوش یا انار کوهستانی و سیب اصفهانی و گلابی یا به و انگور و رطب مشان.

ناگفته نماند در بعضی از احادیث چهار میوه ذکر شده است.

أَرْبَعَةُ نَزَلَتْ مِنَ الْجَنَّةِ الْعِنَبُ الرازقى وَ الرُّطَبُ الْمُشَانُ وَ الرّمَانِ الاملسي وَ التُّفَّاحُ الشَّعْشَعَانِيُّ يُعْنَى الشَّامِيَّ وَ فِي خَبَرٍ أُخَرَ وَ السَّفَرْجَلُ. چهار میوه است که از بهشت فرود آمده انگور رازقی و رطب مشان و انار املسی و سیب شعشعانی یعنی شامی و در خبر دیگر و گلابی یا بِه. ⁽²⁾

و امّا خواص سیب و لطایف آن

روایات زیادی در کتاب کافی؛ محاسن برقی؛ خصال شیخ صدوق رحمة الله؛ دعائم الاسلام؛ وسائل الشيعه از طب الائمّه علیهم السلام در باب خواص سیب ذکر شده که بطور خلاصه از این اخبار ذکر می شود.

اول- سیب دبّاغی کننده و پاک کننده معده از اخلاط فاسد است، همانا محبّت و ولایت صدیقه طاهره علیها السلام در آخرت دافع انواع کثافات گناه است. ⁽³⁾

دوم- دافع سحر و جادو از بوینده و خورنده خود است، اما محبّت و ولایت فاطمه الزهرا علیها السلام دافع کید کائدین و ظلم ظالمین و شرور حاسدین و معاندین است. ⁽⁴⁾

سوم- همچنان که سم را از بدن دفع می کند، آن سیب حبیب در روز حساب سم را از اجسام دوستان و شیعیان دفع و رفع می کند. ⁽⁵⁾

چهارم- اثر جن زدگی، جنون، صرع و چشم بد که از اهل زمین عارض می شود را برطرف می کند. دوستی و ولایت حبیب حق نیز وسواس خنّاس و شیطان رجیم حق نشناس را از سینه های دوستان دور می کند. ⁽¹⁾

پنجم- بلغمی که در مزاج غالب شده باشد دفع می کند ⁽²⁾و امّا دوستی و محبّت تفاحه فاطمیّه اثرش آن است که بلغم شرک و نفاق را از دل دوست مشتاق خود دور و نابود می کند.

ششم- حرارت مزاج را فرو می نشاند و اندرون را خنک می کند، امّا تفاحّه احمدیّه حرارت و سوزندگی محشر را از دوستان و شیعیان خود فرو می نشاند و آن ها را با دل خنک شده وارد زمین محشر می کند. ⁽³⁾

هفتم- تب را زایل می سازد. سیب جنّات عدن تجرى من تحتها الانهار، حمیم حجم را از هواخواهان و شیعیان خود دور می دارد و آن ها را در دارالقرار همجوار خود می سازد. ⁽⁴⁾

هشتم- و با را دفع می کند. محبّت و دوستی تفاحّه شجره طوبی، عذاب قیامت و عقوبات آخرت را از دوستان خود دور می سازد. ⁽⁵⁾

نهم- دافع شداید و علّت هاست، ولایت و محبّت آن سیب بهشتی درصد موقف دافع شداید و اهوال می شود که آسان ترین آن اهوال حالت سکرات مرگ و هنگام مردن می باشد.

دهم- هر دردی که در بدن باشد بیرون می کند. مهر و محبّت آن سیب بهشتی هر گونه ذلّت و عذابی را در قیامت از دوستان و علاقه مندان به خودش دور می نماید. ⁽⁶⁾

یازدهم- رعاف یعنی خون دماغ را قطع می کند، ولایت و محبّت آن سیب بهشتی در روز قیامت وقتی که حرارت و گرمای محشر بر اهل آن تأثیر کند به نحوی که مغز سرهای ایشان از شدّت حرارت به جوش بیاید و خون و چرک از بینی های ایشان جاری گردد، دوستان خود را دستگیری کند و آن ها را از آن ورطه ی هولناک نجات دهد. ⁽⁷⁾

دوازدهم- خوردن غاویت آن برای گزیدن مار و عقرب نافع است. همانا ضلع شکسته بازوی ورم کرده و صورت سیاه شده تفّاحه بهشتی برای گذرانیدن دوستان خود از صراط هنگام گذشتن ایشان از طریق جهنّم برای دور کردن مارها و عقرب های جهنّمی نافع است. ⁽⁸⁾

سیزدهم- قلب و دماغ را تقویت می کند. قلب و دماغ در بدن هر انسانی به منزله پیغمبر و امام می باشند آن سیب بهشتی در تمام نشئات مقوی پدر بزرگوار و شوهر عالیمقدار بوده و می باشد بخصوص در قیامت که تا آن بی بی معظّمه علیها السلام قدم به عرصات محشر نگذارد امر شفاعت تمام نگردد. ⁽⁹⁾

و امّا خواص رطب و لطایف آن

اول- خستگی را می برد. ⁽¹⁾ولایت و دوستی انسیة حورا علیها السلام خستگی و تلخی هنگام جاندادن و سکرات مرگ را می برد.

دوم- درد را از بدن بیرون می کند. ⁽²⁾ولایت و محبّت این تفاحّه بهشتی امراض معاصی و عقوبات اخروی را از جان محبّان و دوستان خود دور می کند.

سوم- خوردن آن سبب خشنودی خداست. ⁽³⁾خشنود ساختن آن بی بی معظّمه علیها السلام میلیاردها مرتبه بیش تر سبب خشنودی او و خشنودی خداست. چنان چه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند:

انَّ اللَّهَ يَغْضَبُ بِغَضَبٍ فاطمه وَ يَرْضَى بِرِضَاهَا. ⁽⁴⁾ چهارم- خوردن هر دانه ای از آن حسنه است. ⁽⁵⁾

پنجم- خوردن آن شیطان را به غضب می آورد. ⁽⁶⁾ولایت و دوستی حضرت فاطمه علیها السلام نیز شیطان را بی حساب به غضب می آورد زیرا که نقض غرض برای او حاصل می شود. چه غرض او گمراه نمودن، معذّب شدن اولاد آدم است ولیکن دوستی و ولایت زکیّه احمدیّه سبب هدایت و نجات ما در دنیا و آخرت است.

ششم- هرگاه زن تازه زا در روز اول زاییدن از آن بخورد فرزند او عالم و عاقل و بردبار می گردد. ⁽⁷⁾

شیعیان آن بانوی معظّمه و پدر و شوهر و فرزندان طاهرین او چون از فاضل طینت ایشان خلق شده اند بردبار و حلیم و عالم گردند.

فصل سوم: بیان اجمالی از شرح احوال والده ی ماجده ی آن حضرت، خدیجه ی کبری علیها السلام

مادر ستوده سیر آن حضرت، ام المؤمنین خدیجه کبری علیها السلام نام دارد. اولین زنی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به زوجیت برگزید و اولین زنی است که به رسول خدا صلی الله علیه و آله ایمان آورد و به شرف اسلام مشرف شد. ⁽¹⁾آن خاتون مکرّمه صاحب ثروت و مال و حشم بسیاری بوده که پس از ازدواج با آن حضرت صلی الله علیه و آله همه را به ایشان بذل داشت. سبب ازدواج او با رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدن سخنان و پیشگویی هایی دال بر عظمت تمام و ظاهر شدن رسالت از زبان کاهنان و دانشمندان بخصوص پسر عمویش ورقة بن نوفل بود. بعلاوه صفات حمیده و پسندیده ایشان در میان خواص و عوام مشهور بود. سینه بی کینه آن مخدّره جایگاه عشق و محبّت به آن جناب گشت تا جائیکه از حضرت صلی الله علیه و آله خواست که با اموالش تجارت نماید و آن جناب نیز تمنّای ایشان را پذیرفت پس از آن خدیجه علیها السلام شخصی را نزد آن حضرت فرستاد تا تمایل خویش را برای مزاوجت ایشان ابراز دارد. ناگفته نماند که خدیجه علیها السلام در حسن و جمال، فضل و کمال، بسط ید و انفاق مال، عفّت و نیکی خصال در عصر خویش شبیه و نظیری نداشته و مهارت تامّه ای در علم عروض و ادبیات و شعر داشته است. اشعار او در مورد حالت های مختلف رسول الله صلی الله علیه و آله بسیار شنیدنی است.

ایشان اشعاری در مورد رسول الله صلی الله علیه و آله پس از شنیدن توصیفاتش توسط پسرعموی خویش دارد که با نهایت وجد و شوق سروده است. ⁽²⁾عجیب ترین چیزی که در این امر عجیب دیده شد این بود که هنوز خدیجه از انشای این اشعار فراغت نیافته بود که صدای کوبه در بلند شد و اولاد عبد المطلب و سادات عرب برای امر رسول الله صلی الله علیه و آله نزد خدیجه علیها السلام آمده بودند. ایشان اشعاری در بین حالت های مختلف این دیدار دارند که پرشور و زیباست ⁽³⁾و از اشعار اوست هنگام مراجعت آن حضرت صلی الله علیه و آله از سفر شام چون بر خدیجه علیها السلام وارد شد.

جاءِ الحبيب الذى أهواه من سفر *** و الشّمس قد أثرت في وجهه اثر

عجبت للشّمس من تقبيل وجنته *** و الشّمس لا ينبغي ان تدرك القمر ⁽⁴⁾

محبوبی که هوای او را در دل داشتم از سفر آمد در حالی که آفتاب در روی او اثر گذاشته. تعجّب دارم از این که آفتاب روی محبوب مرا بوسیده و حال آن که سزاوار نیست که آفتاب ماه را درک کند.

و از اشعار او در مقامی که حضرت صلی الله علیه و آله به سبب فقر و فاقه خود از ازدواج با او عذرخواهی کرد او در جواب اعتذار آن جناب فرمود:

کسی که از جان خود از چون تو جانانی مضایقه نکند از مال مضایقه نمی کند. ⁽¹⁾

حاصل کلام

در این جا به یک خبر نبوی صلی الله علیه و آله در بیان فضایل و مناقب ایشان می پردازم.

انّ خَيْرُ نِساءِ الْعالَمَين مَرْيَمَ بِنْتُ عِمْرانَ وَ آسِيَةُ بِنْتُ مُزاحِمٍ وَ خَدِيجَةً بِنْتُ خُوَيْلِهِ وَ فاطِمَةً بِنْتُ مُحَمَّدٍ علیها السلام. ⁽²⁾ بهترین زنان جهانیان مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم و خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد علیها السلام است.

در پایان سه امر است که آن را ضمن سه مطلب یادآوری می کنیم.

1- مطلب اول: در بیان برخی چنین معروف است که حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله شوهر سوم آن علیا مخدّره بوده ⁽³⁾و در کتب فریقین از اخبار بسیاری استفاده می شود که تمام زن های آن حضرت بیوه بوده اند بجز عایشه. امّا علم الهدی در شافی و ابوجعفر در تلخیص بنابر آن چه علّامه مجلسی رحمة الله در بحار از ایشان حکایت فرموده معتقدند در زمان ازدواج حضرت خدیجه علیها السلام دوشیزه بوده است و ابوالقاسم کوفی در کتاب استغاثه نقل فرموده و استدلال نموده که حضرت خدیجه علیها السلام غیر از رسول خدا صلی الله علیه و آله احدی را به زوجیّت خویش برنگزید.

2- مطلب دوم: کتب فریقین مشحون است از این که حضرت خدیجه علیها السلام چهار دختر از رسول خدا صلی الله علیه و آله بدنیا آورده، زينب- امّ كلثوم- رقیّه و فاطمه ⁽⁴⁾و سه پسر قاسم- طیب- طاهر ⁽⁵⁾و از این جهت به آن حضرت صلی الله علیه و آله به پسر بزرگش قاسم کنیه داده شد و او را ابوالقاسم می گفتند. و فرزندان ذکور آن حضرت صلی الله علیه و آله که از حضرت خدیجه علیها السلام بودند پس از اسلام از دنیا رحلت نمودند و امّا دختران حضرت صلی الله علیه و آله اسلام را درک و متابعت و با پیامبر صلی الله علیه و آله نیز هجرت نمودند.

مطلب سوم: وفات حضرت خدیجه علیها السلام را اهل سیر در ماه رمضان پنج، چهار و سه سال پیش از هجرت دانسته اند و در کتاب اسد الغابه قول اخیر را به صواب نزدیک تر دانسته و مدفن آن معظمه در مکّه در حَجُون (قبرستان ابوطالب علیه السلام) می باشد. ایشان 65 سال عمر داشتند که 25 یا 24 سال آن را با پیامبر صلی الله علیه و آله زندگانی کردند که قول اول اشهر و قول ثانی اظهر است.

و الله عالم بحقايق الامور.

پی نوشت ها

1- مزمّل، 2.

2- مزمّل، 4.

3- بحار الأنوار، ج15، ص19.

4- الکافی، ج1، ص44.

5- الکافی، ج1، ص44.

6- بحار الأنوار، ج15، ص2.

7- بحارالأنوار، ج43، ص4.

8- بحار الأنوار، ج25، ص16و17.

9- بحار الأنوار، ج25، ص18.

10- بحار الأنوار، ج25، ص24.

11- بحار الأنوار، ج43، ص18.

12- المحاسن، ج2، ص527.

13- کافی، ج6، ص355؛ بحار الانوار، ج63، ص174.

14- کافی، ج6، ص355.

15- همان.

16- وسائل الشيعه، ج25، ص160؛ طب الائمّه، ص135؛ بحار الانوار، ج63، ص175.

17- کافی، ج6، ص355.

18- محاسن، ج2، ص551؛ بحار الانوار، ج63، ص171.

19- وسائل الشيعه، ج25، ص161.

20- کافی، ج6، ص356.

21- کافی، ج6، ص357.

22- کافی، ج6، ص356.

23- همان.

24- وسائل الشيعه، ج25. طب الائمّه ص135؛ بحار الانوار، ج63، ص175.

25- محاسن، ج2، ص523؛ بحار الانوار، ج63، ص134.

26- محاسن، ج2، ص534؛ بحار الانوار، ج63، ص134.

27- همان.

28- عيون اخبار الرضا علیه السلام، ج1، ص51؛ امالی طوسی، ص43.

29- همان.

30- همان.

31- همان.

32- شیخ صدوق در امالی؛ نهج البلاغه.

33- بحار الانوار، ج16، ص24.

34- بحار الانوار، ج16، ص25.

35- بحارالانوار، ج16، ص49.

36- بحارالانوار، ج16، ص54.

37- اعلام الوری، ص150.

بخش اول: آثار اشک بر مصائب حضرت سید الشهداء علیه السلام

اشاره

روح الله اسماعیلی روشناوند

درآمد

گریه یکی از حالات احساسی انسان است که در جایگاه خود مفید و مؤثّر است ولی گریه از خوف پروردگار و گریه در مصائب اولیای الاهی که ریشه در حبّ خداوند دارد جایگاه ارزشی بی مانندی دارد و چنین گریه ای چون لازمه ی لاینفک معرفت و محبّت است یک امر کاملاً طبیعی است لذا پرسش از آن بی مورد است و نشان از عدم دقّت در ریشه ها است. در این مقاله، نویسنده آثار و لوازم و فواید گریه بر حضرت مولی اباعبدالله الحسین علیه السلام را بررسیده است و بخوبی ریشه های گریه را آشکار نموده است.

کلیدواژه ها؛

آل الله عليهم صلوات الله، محبّت، مودّت، ایمان، اشک، شفاعت

مقدّمه

اشک بر مصائب ائمّه اطهار علیهم السلام بخاطر دلبستگی به آن بزرگواران و سوز در مصائب آنان و همدردی با آنان است. این حقیقت قابل انکار نیست که اشک در مصائب اهل بیت علیهم السلام بالاخص حضرت سید الشهداء علیه السلام اساس بقاء شیعه است و لذا این اشک به هیچ وجه قابل قیاس با دیگر اشک ها نیست. قابل ذکر است گریه بر امام حسین علیه السلام فواید و آثاری در دنیا و آخرت در جسم و روح و زندگی دارد. از سوی دیگر گریه و گریاندن و شرکت در مجالس آن بزرگواران از اهم وظایف است. اینک از چند نگاه به استقبال اشک حسینی می رویم.

هر جا که می روم از غمت دیده پر نم است *** هر ماه من ز داغ تو ماه محرم است

یک لحظه بی محبّت تو کی کشم نفس *** دنیای بی حسین، برایم جهنّم است

عمری گریستم، که موظف، به گریه ام *** گر، نه فلک، به گریه شود، باز هم کم است

در مکتب تو، بحث سفید و سیاه نیست *** نام تو افتخار خداوند عالم است

اجر و ثواب گریه بر امام حسین علیه السلام در روایات

گریه بر حسین بن علی علیه السلام چون ریشه در محبّت و ولایت آن عزیز دارد بسیار عظیم و بزرگ است و آثار مهمی دارد. گریه برای آن حضرت سختی های زمان احتضار را از بین می برد، امام صادق علیه السلام به مسمع بن عبدالملک فرمودند:

آیا مصائب آن جناب (امام حسین علیه السلام) را یاد می کنی؟ عرض کرد: بلی و الله مصائب ایشان را یاد کرده و گریه می کنم. حضرت فرمودند: آگاه باش که خواهی دید در وقت مردن پدران مرا که به ملک الموت وصیت تو را می کنند که سبب روشنی چشم تو باشد. همچنین فرمودند: ای مسمع گریه بر احوالات حسین علیه السلام سبب می شود که ملک الموت بر تو مهربان تر از مادر گردد. گریه بر حضرت اباعبدالله الحسين علیه السلام باعث راحتی در قبر، فرحناک و شادان شدن مرده، شادان و پوشیده بودن او در هنگام خروج از قبر است در حالی که او مسرور است فرشتگان الهی به او بشارت بهشت و ثواب الهی را می دهند. اجر و مزد هر قطره آن این است که شخص همیشه در بهشت منزل کند. ⁽¹⁾

گریه کننده بر امام حسین علیه السلام در بهشت با ایشان و هم درجه ایشان خواهد بود. ⁽²⁾

قال الصادق علیه السلام: ... مَا مِنْ أَحَدٍ قَالَ فِي الْحُسَيْنِ شِعْراً فَبَكَى وَ أَبْكَى بِهِ إِلَّا أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّةَ وَ غَفَرَ لَهُ. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام می فرمایند: احدی نیست که شعری برای حسین علیه السلام بگوید و گریه کند و دیگران را به واسطه ی آن بگریاند، مگر این که که خداوند برای او بهشت را واجب می کند و تمام گناهانش را می بخشد.

روى عن آل رسول علیهم السلام: قالوا مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى فِينَا مِائَةً فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى خَمْسِينَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى ثَلَاثِينَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى عِشْرِينَ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى عَشَرَةً فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ بَكَى وَ أَبْكَى وَاحِداً فَلَهُ الْجَنَّةُ وَ مَنْ تَبَاكَى فَلَهُ الْجَنَّةُ. ⁽²⁾ از آل پیغمبر علیهم السلام چنین روایت شده است که می فرمودند: کسی که گریه کند و صد نفر را بگریاند، بهشت برای او می باشد و کسی که بگرید و پنجاه نفر را بگریاند، برای او بهشت است، و کسی که گریه کند و سی نفر را به گریه در آورد، بهشت برای اوست و کسی که گریان شود و ده نفر را گریان کند، پس برای او بهشت است و کسی که بگرید و یک نفر را بگریاند، بهشت برای اوست و کسی که خودش را به حالت گریه در آورد، به درستی که بهشت برای اوست.

شيخ جلیل القدر جعفر بن قولویه رحمة الله در کامل از ابن خارجه روایت کرده است:

روزی در خدمت امام صادق علیه السلام بودیم و امام حسین علیه السلام را یاد کرده و از او نام بردیم. حضرت صادق علیه السلام بسیار گریستند و ما نیز به تبع ایشان گریستیم. پس حضرت صادق علیه السلام فرمودند که امام حسین علیه السلام می فرمود من کشته گریه و زاری (اشکم) هستم نام من در نزد هیچ مؤمنی برده نمی شود مگر آن که محزون و گریان می شود.

در روایت آمده است هیچ روزی نبود که نام مبارک امام حسین علیه السلام در نزد امام صادق علیه السلام برده شود و آن امام در آن روز تبسّمی بر لب بیاورند. آن حضرت علیه السلام در تمام روز گریان و محزون بودند و می فرمودند:

امام حسین علیه السلام سبب گریه هر مؤمن است.

شیخ طوسی و شیخ مفید از ابان بن تغلب روایت کرده اند که حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند:

نَفَس محزون برای مظلومیت ما تسبیح است و اندوه و ماتم او عبادت و پوشیدن اسرار ما از بیگانگان جهاد در راه خداست. ⁽³⁾

همچنین شیخ کشی رحمة الله از زید شحام روایت کرده است:

من با جماعتی از کوفیان در خدمت امام صادق علیه السلام بودیم، جعفر بن عفان وارد شد. حضرت او را اکرام کردند و نزدیک خود نشاندند و فرمودند یا جعفر! جعفر عرض کرد: جانم، خدا مرا فدای تو کند. حضرت فرمودند: به من گفته اند تو در مرثیه و عزای حسین علیه السلام شعر می گویی. جعفر عرض کرد: بله، فدای تو شوم. حضرت فرمودند پس بخوان. جعفر شروع به خواندن مرثیه نمود، حضرت امام صادق علیه السلام و حاضرین مجلس گریستند. حضرت آن قدر گریست که اشک چشم مبارکش بر محاسن شریفش جاری شد. پس از آن حضرت صادق علیه السلام فرمودند: بخدا سوگند، که ملائکه مقرّب در این جا حاضر شدند و مرثیه تو را که در مصائب حسین علیه السلام خواندی شنیدند و بیش تر از ما گریستند و حق تعالی در همین ساعت بهشت را با تمام نعمت های آن برای تو واجب گردانید و گناهان تو را آمرزید. پس امام فرمودند: ای جعفر می خواهی که زیادتر بگویم؛ جعفر عرض کرد: بله، ای سید من. حضرت فرمود: هر که در مرثیه حسین علیه السلام شعری بگوید و بگرید و بگریاند، حق تعالی او را بیامرزد و بهشت را برای او واجب می گرداند. ⁽¹⁾

شیخ صدوق رحمة الله در امالی از ابراهیم بن ابی المحمود روایت کرده که امام رضا علیه السلام فرمودند:

ماه محرم ماهی بود که اهالی جاهلیت، جنگ و قتال را در آن ماه حرام می دانستند، ولی این امّت جفاکار خون های ما را در آن ماه حلال دانستند و حرمت ما را هتک کرده و زنان و فرزندان ما را در آن ماه اسیر کردند. آتش در خیمه های ما افروخته و اموال ما را غارت کردند. حرمت حضرت رسالت صلی الله علیه و آله را در حق ما رعایت نکردند. همانا مصیبت شهادت حسین علیه السلام دیده های ما را مجروح گردانید و اشک ما را جاری کرده. عزیز ما را ذلیل گردانیده است و زمین کربلا مورث كرب و بلاء ما گردید. پس باید بر حسین علیه السلام بگریند، همانا گریه بر آن حضرت گناهان بزرگ را فرو می ریزد. سپس حضرت رضا علیه السلام فرمودند: پدرم چون ماه محرم داخل می شد کسی آن حضرت را خندان نمی دید. و اندوه و حزن پیوسته بر او غالب می شد تا روز عاشورا. آن روز، روز مصیبت و حزن و گریه او بود و می فرمود: امروز روزی است که حسین علیه السلام شهید شده است.

و همچنین شیخ صدوق رحمة الله از آن حضرت علیه السلام روایت کرده است:

هر که روز عاشورا روز مصیبت و اندوه گریه او باشد حق تعالی روز قیامت را برای او روز شادی و سرور گرداند و دیده گانش در بهشت به نور ما روشن شود. ⁽²⁾

از ریان بن شبیب روایت شده است که گفته روز اول محرّم به خدمت امام رضا علیه السلام رسیدم حضرت علیه السلام فرمودند:

... ای پسر شبیب اگر بر حسین علیه السلام گریه کنی و آب دیده گان تو بر روی تو جاری شود حق تعالى جميع گناهان صغیره و کبیره تو را می آمرزد خواه اندک باشد و خواه بسیار. ای پسر شبیب اگر می خواهی خدا را ملاقات کنی در حالی که هیچ گناهی نداشته باشی حسین علیه السلام را زیارت کن. ای پسر شبیب اگر می خواهی که در غرفه ای از بهشت با رسول خدا و ائمّه طاهرين محشور شوی قاتلان حسین علیه السلام را لعنت کن. ای پسر شبیب اگر بخواهی مانند شهدای کربلا باشی و ثواب آن ها را داشته باشی هر گاه مصیبت آن حضرت را یاد کردی بگو يا لَيتَنى كُنتُ مَعَهُم فَاَفُوزَ فَوْزًا عَظِياً؛- ای کاش من با ایشان بودم و رستگاری عظیمی می یافتم. ای پسر شبیب اگر می خواهی در درجات عالیه بهشت با ما باشی پس برای اندوه ما اندوهناک باش و در شادی ما شاد. بر تو باد ولایت و محبّت ما که اگر کسی سنگی را دوست داشته باشد حق تعالی او را در قیامت با آن محشور می گرداند. ⁽¹⁾

ابن قولویه رحمة الله با سند معتبر روایت کرده از ابی هارون مکفوف که گفت:

به خدمت حضرت صادق علیه السلام مشرف شدم آن حضرت فرمودند که برای من مرثیه حسین علیه السلام بخوان. من نيز شروع کردم به خواندن. امام فرمود: به این صورت نخوان به همان سبک و سیاقی که نزد خودتان متعارف است و نزد قبر حسین علیه السلام می خوانید بخوان. پس من خواندم. حضرت گریستند و من ساکت شدم. فرمود: بخوان، من خواندم تا آن اشعار تمام شد. حضرت فرمود: باز هم برای من مرثيه بخوان، من شروع کردم به خواندن این اشعار:

يا مَريَمُ قومُى فَاندُبي مَولاكِ وَ عَلىَ الحُسَين فَاسعَدى بِبُكاكِ.

پس حضرت بگریست و زن ها هم گریستند و شیون نمودند و هنگامی که از گریه آرام شدند فرمودند: ای اباهارون هر کس برای حسین علیه السلام مرثیه بخواند و یک نفر را بگریاند بهشت بر او واجب می شود. و سپس فرمودند: هر کس امام حسین علیه السلام را یاد کند و بر او گریه کند بهشت بر او واجب می شود. ⁽²⁾

به سند معتبر از عبدالله بن بکر روایت کرده اند که گفت:

روزی از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم که یابن رسول الله اگر قبر حضرت امام حسین علیه السلام را بشکافند آیا در قبر آن حضرت چیزی خواهند دید؟ حضرت فرمود: ای پسر بکر چه بسیار عظیم است سؤال تو، به درستی که حسین بن علی علیه السلام با پدر و مادر و برادر خود در منزل رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشند و با آن حضرت روزی خورده و شادمانی می کنند. گاهی بر جانب راست عرش آویخته و می گوید پروردگارا وفا کن به عهدی که با من بسته ای و نظر می کند بر زیارت کنندگان خود، ایشان را با نام هایشان و نام پدرانشان می شناسند. و نظر می کنند به سوی آن هایی که بر او گریه می کنند و برایشان طلب آمرزش کرده و از پدرانشان می خواهند که برای آن ها استغفار کنند و می گویند: ای گریه کننده بر من اگر بدانی خدا چه چیزی برای تو مهیّا کرده از ثواب ها، هر آینه شادی تو زیادتر از اندوه تو خواهد شد. آن بزرگوار از حق تعالی درخواست می کند که هر گناه و خطا که گریه کننده بر او کرده است بیامرزد. ⁽¹⁾

این اشک نیست، آب زلال و مطهّر است *** این چشم نیست، چشمه ای از حوض کوثر است

ظرف نزول رحمت پروردگار شد *** چشمی که پای مجلس این روضه ها تَر است

چشمی که بیش تر به خود گریه دیده است *** فردا کنار فاطمه علیها السلام با آبرو تر است

ما خشک می شویم ولی بار می دهیم *** دنیای گریه، مزرعه ی سبز محشر است

فرموده است حضرت صادق علیه السلام هر آن کسی *** گریان جدّ ما شده با من برادر است

در حج و در عبادت و در سجده های شب *** گریه کنِ حسین علیه السلام، شریک پیمبر صلی الله علیه و آله است

ما را از این تلاطم دنیا هراس نیست *** تا کشتی نجات حسینی شناور است

بر من لباس نوکری ام را کفن کنید *** نوکر بهشت هم برود باز نوکر است

گریه بر سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام نشانه ایمان

داستان ذبح شدن سالار شهیدان در صحرای کربلا از چنان عظمتی برخوردار است که تمام پیامبران پیشین را به سوگ خود نشانده است. حضرت خاتم الانبیاء پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نیز از لحظه ای که قنداقه امام حسین علیه السلام را به دستان مبارکش دادند تا پایان عمر شریفش بارها و بارها بر پاره ی تنش گریست. حضرت فاطمه زهرا علیها السلام سیده زنان عالمیان نیز از زمانی که نوید داشتن فرزندی به نام حسین علیه السلام را از پدر گرامیش و نیز صدای «انا المظلوم» حسینش را در رحم شنید، بر مظلومی او اشک بارید. ملائکه مقرّب و امامان معصوم علیهم السلام نیز بر آن حضرت علیه السلام اشک ریخته اند. امام سجاد علیه السلام تا آخر عمر شریفش از گریه برای مظلومی پدر و خاندانش دست برنداشت، هر آب و غذایی که در پیش رو می نهادند، اشک می ریخت. هر گوسفندی را که ذبح می کردند می گریست و می فرمود: آبش دهید. امام صادق علیه السلام با ورود ماه محرم خنده و تبسّم بر لبان مبارکش نمی نشست. امام زمان مهدی موعود علیه السلام نیز بر جدّش اشک می ریزد و می فرماید:

فَلَأَنْدُبَنَّكَ صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ لَأَبْكِيَنَّ عَلَيْكَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَماً. ⁽¹⁾ یا جدّاه در مصیبت تو صبح و شام ندبه می کنم و به جای اشک خون می گریم.

آری مؤمنان از جنّ و انس نیز که پیرو راستین انبیاء و ائمّه علیهم السلام هستند، علاوه بر دهه عاشورا در هر مجلسی که ذکر مصایب آن حضرت علیه السلام می شود، به نوحه سرایی و روضه خوانی پرداخته و چشمان خود را با دُرهای بهشتی گریه بر سالار شهیدان علیه السلام زینت می بخشند و یاد مصیبت های آن کوه صبر و استقامت را همیشه زنده نگه می دارند و با گلاب اشک، زنگار از دل می زدایند و از منظری دیگر درخت اسلام را با آب دیدگان آبیاری و مزرعه دین را از گزند خشکسالی و قحط معنویت، پاسداری می کنند. از زاویه ای دیگر می توان گفت این عزاداران حسینی بر محرومیت خود از فیض حضور در رکاب دوست با آه و ناله و به زبان حال و قال می گویند:

يا ليتنى كنت معك فافوز فوزا عظيما. ⁽²⁾

قال اباعبدالله الحسين علیه السلام: أنا القَتيل العَبرَة لا يَذكُرُني مُؤمِنُ الَّا إستَعبَر. امام حسین علیه السلام فرمودند: من کشته ی اشکم، مؤمنی مرا یاد نمی کند، مگر این که اشکش جاری می شود. ⁽³⁾

ای حسینی که عوالم، همه گریان تو اند *** همه ی خلق خداوند، سر خوان تو اند

مجلس روضه تو، روضه رضوان من است *** کشته اشکی و دل ها پی درمان تو اند

مادرت فاطمه علیها السلام محشر، پی شان می گردد *** امّتی را که به دنیا، همه گریان تو اند

البته آسمان و زمین، کوه و صحرا، خشکی و دریا و جماد و نبات نیز به شهادت تأویل کتاب و تصريح سنّت، از این قافله سعادت، عقب نمانده و چهل شبانه روز بر شهید بی کفن کربلا گریستند، چنان که بر سر بریده حضرت یحیی بن زکریا علیه السلام در تشت اشک ریختند. ⁽¹⁾

اشک وسیله ای برای ترک گناه

آدمی دشمن قسم خورده ای همچون ابلیس لعین دارد که از هر راهی که بتواند تلاش می کند بندگان خدا را از عبودیت و نیل به کمالات الهی باز دارد و به عذاب ابدی گرفتار سازد:

پس از پیش رو و از پشت سر و از طرف راست و از طرف چپ آن ها به سراغشان می روم و بیش تر آن ها را شکرگزار نخواهی یافت! ⁽²⁾

امّا پروردگاری که رحمان و رحیم است و رحمت کردن به بندگانش را بر خودش واجب کرده؛ ⁽³⁾علاوه بر این که عقل و نفس لوامه به انسان عطا کرده و هزاران پیامبر و رسول و امام و راهبر دینی برای هدایت ارسال داشته تا یکی از درون و دیگری از بیرون بندگانش را به راه راست هدایت کنند، راه های بی شماری نیز برای بازگشت و شمول رحمتش در پیش پای بندگانش نهاده است و شاید به همین دلیل باشد که فرموده است:

مكر و حيله شيطان ضعیف است. ⁽⁴⁾

و البته بدیهی است که کید شیطان در برابر دریای رحمت پروردگار ناچیز است که هنگام گسترش آن در قیامت حتی خود شیطان نیز در رحمت او طمع می کند. همچنین ورودی های شیطان در برابر سدّ اخلاص مؤمنان و یا خروجی هایی که خداوند برای مؤمنان مقدّر کرده است تا آن ها را بیامرزد، ناچیز است. از بهترین راه هایی که غبار از دل گناهکاران می زداید و به آن ها حیاتی تازه بخشیده و متوجّه خالق خویش می سازد، گریستن از روی آگاهی و پشیمانی از کردار ناصواب است:

پس آن ها باید کم تر بخندند و بسیار بگریند! این، جزای کارهایی است که انجام می دادند. ⁽⁵⁾

تردیدی نیست که اگر این گریستن با اهدافی عالی تر همچون گریه بر سالار شهیدان علیه السلام همراه گردد، قطعاً به آمرزش الهی نزدیک تر خواهد بود. آری قطره های اشک برای عطشان کربلا، دریایی از غضب الاهی را فرو می نشاند و نظر لطف خدا و دست آمرزش او را متوجّه ناشایسته های اعمال می کند.

سلطان دین حضرت امام رضا علیه السلام می فرماید:

مَنْ بَكَى عَلَى مُصَابِ جدّى الْحُسَيْنِ علیه السلام غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ البته. ⁽⁶⁾

و همچنین صادق آل محمّد علیه السلام فرمودند:

هیچ بنده ای نیست، مگر آن که روز قیامت گریان است به جز گریه کنندگان بر جدّم حسین علیه السلام که در این صورت چشم روشن محشور می شوند.

اشک بر ائمّه اطهار علیهم السلام در واقع یک عمل و نشان از تقوا و محبّت به اهل بیت علیهم السلام و در نتیجه به پروردگار عالَم دارد و آثار اجتماعی فرهنگی آن نیز بی شمار است.

پرسشی دیرینه چون زخمی کبود *** دزد جانم گشت و خوابم را ربود

کی برادر گریه هایت را چه سود *** خنده بر لب تازه دل بایست بود

تا به کی در سوگ مولایت چنین *** اشک می ریزی و هستی دل حزین

بغض دل ترکید و جسمم را زدود *** مرهمی بر جان بی جانم نبود

تا خرد آمد، به فریادم رسید *** بخت یارم شد، در آغوشم کشید

گفت با لحنی صمیمی ای عزیز *** اشک حسرت بار، بر اشکت مریز

گریه یعنی معرفت یعنی شعور *** در تلاطم های غیبت در حضور

گریه یعنی شیعه دارد انتظار *** خود مهیّا می کند از بهر کار

گریه یعنی دشمنی با دشمنان *** طرد دشمن، در نبردی بی امان

گریه یعنی دوستی با دوستان *** پیروی از مهدی صاحب زمان

گریه یعنی شوق بر دیدار یار *** دور گشتن از پلیدی ها و عار

گریه یعنی ترس از پایان کار *** خلوتی با یار، در وجه النهار

گریه یعنی باوری از عمق جان *** پر کشیدن رو به سوی آسمان

گریه یعنی اعتراضی بی کلام *** پای بندی بر عقاید، یک کلام

گریه یعنی موج امّا بی خروش *** دادها را می رساند او به گوش

گریه یعنی بارشی در فصل خون *** فلک دشمن را بسازد واژگون

گریه یعنی دور شو از مرگ دون *** سر به نی باید شدن در دشت خون

گریه یعنی شمع بر محفل شدن *** چشم دل را باز و روشن دل شدن

مرغ دل گر فاضلا نکهت ندید *** فوق هر وهمی و هر وهمت پرید

گریه کن جانا کزو صبحت دمید *** پشت دشمن را همین اشکت خمید

با صلابت راه حقّت را بپوی *** درک و فهمت را از نابالغ مجوی

گریه آسمان بر سیدالشهداء علیه السلام

مطابق روایات متعدّد آسمان و زمین و هر جماد و نباتی بر امام حسین علیه السلام گریسته است و این بدین معناست که تمامی موجودات حتی جمادات نیز دارای شعورند و شعورمند بودن خلقت در آیات و روایات آمده است. قرآن کریم درباره فرعونیان و ظالمان می فرماید:

نه آسمان بر آنان گریست و نه زمین و نه به آن ها مهلتی داده شد. ⁽¹⁾

این آیه شریفه صرفا کنایه از پستی فرعونیان و ظالمان نیست، بلکه حقیقتی را از عالم تکوین بیان می کند و آن این که گریه آسمان و زمین نیز مفهوم دارد، لکن اگر ظالمان حق گریز بمیرند و به خشم خداوند گرفتار آیند، آسمان و زمین به حال آنان نمی گریند. آیات بسیاری شاهد آن است که هر آن چه در آسمان و زمین است، بنده خدا بوده و شعور و عبادت دارند:

آسمان های هفتگانه و زمین و کسانی که در آن ها هستند، همه تسبیح او می گویند و هر موجودی، تسبیح و حمد او می گوید ولی شما تسبیح آن ها را نمی فهمید. ⁽²⁾

آیا ندیدی تمام آنان که در آسمان ها و زمینند برای خدا تسبیح می کنند و همچنین پرندگان به هنگامی که بر فراز آسمان بال گسترده اند؟! هر یک از آن ها نماز و تسبیح خود را می داند. ⁽³⁾تمام کسانی که در آسمان ها و زمین هستند، جز بنده وار به سوی خدای رحمان نمی آید. ⁽⁴⁾

البته بدیهی است که شعور و عبادت هر موجودی متناسب خلقت و شأن و رتبه خویش است و همچنان که عبادت، نماز و تسبیح در همه آنان یکسان نیست، گریه آنان نیز متفاوت است:

گفت: پروردگار ما همان کسی است که به هر موجودی، آن چه را لازمه ی آفرینش او بوده داده سپس هدایت کرده است. ⁽⁵⁾

بنابراین وقتی می گوییم آسمان بر امام حسین علیه السلام گریست یا زمین یا دریاها، گریه هر موجودی بر حسب خودش است.

قال الصادق علیه السلام: لَمَّا مَضَى، بَكَتْ عَلَيْهِ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ وَ مَا فِيهِنَّ وَ مَا بَيْنَهُنَّ وَ مَنْ يَتَقَلَّبُ فِي الْجَنَّةِ وَ النَّارِ مِنْ خَلْقِ رَبّنَا وَ مَا يُرَى وَ مَا لَا يُرَى بُكَاءً عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِلَّا ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ لَمْ تَبْكِ عَلَيْهِ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا هَذِهِ الثَّلَاثَةُ الْأَشْيَاءِ قَالَ لَمْ تَبْكِ عَلَيْهِ الْبَصْرَةُ وَ لَا دِمَشْقُ وَ لَا آلُ عُثْمَان. ⁽⁶⁾ امام صادق علیه السلام فرمودند: زمانی که او (حسین علیه السلام) شهید شد بر او هفت طبقه آسمان و هفت طبقه زمین و آن چه در هفت طبقه آسمان و زمین و بین آن ها هست و آن چه در بهشت و دوزخ است و آن چه از مخلوقات که دیده می شوند و دیده نمی شوند گریه کردند و همه چیز

برایشان گریه کرده است مگر سه چیز: بصره و دمشق و آل عثمان [بنی امیه].

عن ميثم تمّار: وَ لَقَدْ أَخْبَرَنِي (اميرالمؤمنين علیه السلام أَنَّهُ يَبْكِي عَلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ حَتَّى الْوُحُوشُ فِي الْفَلَوَاتِ وَ الْحِيّتَانُ فِي الْبَحْرِ وَ الطَّيْرُ فِي السَّمَاءِ وَ يَبْكِي عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ السَّمَاءُ وَ الْأَرْضُ وَ مُؤْمِنُوا الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ وَ جَمِيعُ مَلَائِكَةِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِينَ وَ رِضْوَانُ وَ مَالِكُ وَ حَمَلَةُ الْعَرْشِ وَ تَمْطُرُ السَّمَاءُ دَماً وَ رَماداً). ⁽¹⁾ میثم تمّار عليه الرحمه می گوید: امیر المؤمنین علیه السلام به من خبر دادند: وقتی او (اباعبدالله الحسین علیه السلام) به شهادت می رسد، همه موجودات بر او گریه می کند، حتی حیواناتی که در خشکی هستند و ماهیان دریاها و پرندگان در آسمان نیز، بر ایشان گریه می کنند و خورشید و ماه و ستاره ها و آسمان و زمین و تمام مؤمنین؛ از انسان ها و اجنَّه و جمیع فرشتگان آسمانی و زمینی و دو ملکِ رضوان و مالک [دو ملکی که کلیددار بهشت و جهنّم اند] و تمام حاملان عرش الهی گریه می کنند و از آسمان برای امام حسین علیه السلام خون و خاکستری می بارد.

در ماتمش کلیم و مسیحا گریستند *** افزون از آن چه آدم و حوا گریستند

تنها بر او نه جن و ملک نوحه گر شدند *** مرغ هوا و ماهی دریا گریستند

از اوج عرش تا به حضیض زمین هفت *** وز سطح خاک تا به ثریا گریستند

زین غم به دیر و صومعه قسیّس و برهمن *** با رشته صلیب و چلیپا گریستند

از محنتش، چه عامی و عارف چه نیک و بد *** در ماتمش، چه پیر و چه برنا گریستند

گرگ اجل، چو اکبر یوسف لقا درید *** آن دم عزیز مصر و زلیخا گریستند

چون شد روانه شاه شهیدان، سوی مصاف *** اندر قفاش، عترت طاها گریستند

هم سوز ناله هاش، دل چرخ پیر سوخت *** هم چشم زخم هاش، بر اعضا گریستند

چون ماند، زیب دامن زهرا به روی خاک *** آن دم، رسول و حیدر و زهرا گریستند

هم مهر، منکسف شد و هم ماه، منخسف *** هم فرق دین و زهره و جوزا گریستند

در قتلگه ز دیدن تن های کشتگان *** سرها به روی نیزه اعدا گریستند

از استماع نوحه زینب، گریست نوح *** زان نوحه هود و صالح و یحیی گریستند

در روایتی آمده است که یکی از دشمنان خدا و رسولش، با امیرالمؤمنین علیه السلام مواجه شد و گویا به قصد طعنه، آیه فوق را خواند: فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَ الْأَرْضُ وَ مَا كَانُوا مُنظَرِينَ در این هنگام امام حسین علیه السلام از آن جا می گذشت، حضرت به امام حسین علیه السلام اشاره کرد و فرمود: «لکن او کسی است که آسمان و زمین حتماً بر او خواهند گریست» پس بی درنگ فرمود:

و آسمان و زمین بر هیچ کس نگریسته است، مگر بر یحیی فرزند زکریا و حسین بن علی علیهما السلام. ⁽¹⁾

از امام زمان علیه السلام نیز نقل شده است که حضرت علیه السلام در ضمن حدیثی طولانی فرمود:

حضرت یحیی علیه السلام نیز ذبح شد همچنان که امام حسین علیه السلام ذبح شد و آسمان و زمین نگریست، مگر برای آن دو. ⁽²⁾

از امام صادق علیه السلام نیز چندین روایت مشابه وارد شده است که در یکی از این روایات حضرت فرمودند:

بَكَتِ السَّمَاءِ عَلَى الْحُسَيْنِ علیه السَّلَامُ أَرْبَعِينَ يَوْماً بِالدَّمِ؛ ⁽³⁾ آسمان بر حسین علیه السلام چهل روز خون گریست.

لكن مقصود از گریه خونین آسمان ممکن است طلوع و غروب همراه با سرخی خاص و خارق العاده باشد که در شهادت حضرت علیه السلام رخ داده است کما این که در حدیث دیگری راوی از امام صادق علیه السلام می پرسد؛ مقصود از گریه آسمان چیست؟ حضرت فرمود:

با سرخی طلوع می کرد و با سرخی غروب می نمود. ⁽⁴⁾

به هر روی از آن چه بیان شد چنین بر می آید که قافله هستی، امام حسین علیه السلام و کربلا را می شناسد و مفهوم لب عطشان و خنجر و نی را می فهمد و می داند چه کسی، با چه شرایطی و به دست چه کسانی و با چه وضعیتی به شهادت رسید و صد البته اگر کسی مفهوم این واژه های غریب را بداند، خوددار اشک خویش نخواهد بود.

اشک و محبّت

قرآن کریم بر عصمت، پاکی و طهارت اهل بیت علیهم السلام و به تبع آن بر وجوب تبعیت و اطاعت از آن ها و نیز دوست داشتن و محبّت ورزی به آن ها تأکید شده است تا آن جا که مودّت و دوستی اهل بیت علیهم السلام را مزد رسالت پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله دانسته و فرموده است:

بگو من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی کنم جز دوست داشتن نزدیکانم (اهل بیتم). ⁽⁵⁾

و از سوی دیگر تردیدی نیست که گریه کردن و اشک ریختن در مصیبت کسی به خصوص اگر ادامه دار و دایمی باشد، نشانه دوستی و محبّت به او است. به تعبیر دیگر به یقین محب، طاقت دیدن یا شنیدن مصائب محبوبش را ندارد و با دیدن یا شنیدن آن، دلش شعله ور شده و می گرید؛ چنان که در روایات نیز شادی شیعیان و پیروان ائمّه علیهم السلام هنگام شادی آن ها و محزون شدن شیعیان هنگام حزن آنان از علائم شیعیان و دوست داران شمرده شده است. ⁽¹⁾

مسمع بن عبدالملک گوید: روزی امام صادق علیه السلام به من فرمودند:

هیچ می شود که حسین علیه السلام را یاد کنی و آن چه بر او روا شده را متذکّر شوی؟! عرض کردم: بله فرمود: آیا ناله و گریه هم می کنی؟! عرض کردم: آری و الله، به یاد مصائبش اشک می ریزم آن قدر که اهل و عیالم اثر آن را در من می بینند و دست از غذا می کشم حتی اثر آن در سیمای من دیده می شود. امام علیه السلام فرمود: خدا رحمتت کند و اجر گریه هایت را بدهد، بدان که تو از زمره کسانی هستی که بر ما می گریند و در شادی ما مسرور و در غم و ماتم ما محزون هستند، بدان که تو هنگام مرگ و احتضار، حضور پدرانم را در نزد خود مشاهده خواهی کرد و توصیه آن ها به فرشته مرگ را نسبت به مدارا با تو خواهی دید و آن چه بشارت و سروری که از مشاهده آنان به تو می رسد نیکوتر خواهد بود و فرشته مرگ بر تو از مادری مهربان، مهربان تر خواهد بود.

تا این که حضرت علیه السلام فرمود: هیچ کس از روی مهر و محبّت و به خاطر آن مصیبت ها که ما رسیده است، نمی گرید مگر آن که قبل از آن که اشک او خارج شود، رحمت خدا شامل حالش می گردد و هنگامی که اشکش بر گونه های او می غلطد، اگر قطره ای از آن بر جهنّم بچکد، حرارتش را فرو می نشاند تا آن جا که گرمی بر آن یافت نمی شود. مسمع گوید حضرت فضایل بسیاری برای گریه بر امام حسین و اهل بیت علیهم السلام فرمود تا این که فرمود: هیچ چشمی بر ما نمی گرید مگر آن که دیدن کوثر بر آن دیده نعمت داده می شود و از کوثر همراه دوستان ما می نوشد. ⁽²⁾

همچنین امام موسی کاظم علیه السلام فرمودند:

اگر گریه کنندگان بر آن مظلوم (امام حسین علیه السلام) می دانستند چه اجرهایی به آن ها داده می شود هر آینه آرزو می کردند که تا نفس آخر عمر در گریه و ناله برای آن بزرگوار باشند. ⁽³⁾

گریه تأسّی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

آن چه از اخبار و احادیث بسیار، صادره از مصادر آل محمّد صلی الله علیه و آله روایت شده، از آن چه که تصریح شد و می شود، چیزهایی است که یادآوری می شود، آن است که گریه کننده و گریاننده و استماع کننده مصائب حضرت ابی عبدالله علیه السلام تأسّی کرده است به وجود مبارک خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله چنان چه به حکم فرموده لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أَسْوَةٌ حَسَنَةُُ ⁽¹⁾مایه و موجب تأمین سعادت دنیا و آخرت و تشبه به آن حضرت است. زیرا که آن بزرگوار در دوران عمر شریف خود، هر وقت نور دیده خود حسین علیه السلام را می دید و متذکّر حالات او می شد محزون و مغموم می شد به نحوی که اشک از چشمان مبارکش جاری می گردید و بشدّت می گریست و ناله می زد و حالت گرفتگی و حزن و اندوه به حضرتش دست می داد. پس تاسّی کردن به آن حضرت و تبعیت کردن به او در این باب، مانند سایر اعمال و افعال بر کسی که خود را مسلمان و از امّت آن حضرت می داند، واجب و لازم و نشانه ی محبوب خدا شدن است. پوشیده نماند که یکی از اسباب حزن و اندوه و گریه رسول خدا صلی الله علیه و آله بر نور دیده اش حسین علیه السلام، خبر دادن و تعزیت گفتن ملائکه از جانب خدای تعالی که از خبر دادن هر یک از آن ها، هر کدام یک مرتبه و یا مکرّر به دفعات عدیده، که تنها همین یک سبب شماره آمدن آن ها را نمی توان احصا کرد تا چه رسد به سایر حزن و گریه و اندوه آن بزرگوار، زیرا که تمام حالات و حرکات و کارها و گفتار حضرت سیدالشهداء علیه السلام، هر یک از آن ها مایه حزن و اندوه و سبب گریستن جدّ بزرگوارش بوده و این اسباب همه از حد و شمار و اندازه بیرون است. مرحوم شیخ مفید رحمت الله عليه در كتاب الإرشاد می نویسد: از امّ سلمه علیها السلام روایت شده که وی گوید:

در یکی از شب ها حضرت رسول از ما دور شدند و این غیبت مقداری به طول انجامید، پس از مدّتی آمدند در حالی که غبار آلود و گرفته به نظر می رسیدند... عرض کردم: یا رسول الله ترا غبار آلود می بینم، فرمودند: مرا در این شب به عراق بردند و در محلی به نام کربلا فرود آوردند و من در آن جا محل شهادت حسین را دیدم که با گروهی از فرزندان و اهل بیتم در آن جا شهید خواهند شد و من همواره خاک ها آن ها را جمع می کردم و اینک مقداری از آن خاک ها در دست من موجود است. در این هنگام پیغمبر صلی الله علیه و آله خاک ها را به من دادند و فرمودند: این خاک را نگهدارید من خاک را از آن جناب گرفتم؛ در حالی که مانند خاک سرخی بودند، خاک را در میان شیشه ای نگهداشتم، هنگامی که حسین علیه السلام به طرف عراق

حرکت کردند من هر روز آن شیشه را نگاه می کردم و او را می بوییدم و به مصیبت او می گریستم. روز دهم محرم که فرا رسید اول روز به شیشه نگاه کردم او را به حال اول دیدم و در آخر روز بار دیگر در وی نگاه کردم مشاهده کردم تبدیل به خون غلیظی شده، ناگهان فریادی کشیدم و لیکن از ترس دشمنان او مطلب را مخفی داشتم، من همواره در انتظار بودم که ناگهان خبر قتل حسین بن علی علیه السلام را در مدینه اعلام کردند. ⁽¹⁾

و نیز می نویسد:

امّ سلمه گوید: یکی از روزها حضرت رسول صلی الله علیه و آله نشسته بودند و حسین علیه السلام نیز در دامن او بودند، در این هنگام ناگهان چشمانش پر اشک شد، عرض کردم: یا رسول الله تو را گریان مشاهده می کنم. فرمود: جبرئیل نزد من آمد و مرا نسبت به حسین علیه السلام تسلیت گفت و به من اطلاع داد که گروهی از امّت من او را خواهند کشت، خداوند آنان را از شفاعت من محروم می گرداند. ⁽²⁾

پس بر هر مسلمانی لازم و واجب است که در این عبادت بزرگ به پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله ناسّی نمایند و در گریستن و عزاداری و حزن و اندوه بر آن شهید مظلوم کوتاهی نکنند و فریب یاوه سرایی و انتقاد دشمنان و سر سپردگان آن ها را نخورند. باید دانست که در اصول و قواعد شیعیان دوازده امامی ثابت است که تمام اعمال و افعال حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله مانند اقوال ایشان بوده، در مقام تشریع و جعل و بیان احکام، همچنان که به دلخواه و هوای خود سخن نمی گفت به حکم وَ مَا يَنطِقُ عَنِ اْلْهَوَى ⁽³⁾ِإنْ هُوَ إِلَّا وَحْىُُ يُوحَى ⁽⁴⁾کردار و رفتار آن حضرت صلی الله علیه و آله مانند گفتارش به وحی الهی بوده. پس بدان که آمدن فرشتگان و تعزیت گفتن آن ها به آن بزرگوار در مصائب نور دیده او و گریستن و حزن و اندوه برای جگر گوشه اش، نبوده مگر به وحی و امر خدا. پس خدا چنین خواسته و امر فرموده پیغمبر خود را پیش از ولادت حسین علیه السلام و بعد از ولادت او تا رحلت او از این دنیا و پس از رحلت او در عالم برزخ، در گریه و حزن و اندوه در مصائب آن بزرگوار باشد و اهتمامی که در این باب شده در هیچ عبادتی از عبادات نشده و به خوبی ظاهر است که رضای خدا در این عبادت به چه درجه است و چه اندازه او را به درگاه خدا نزدیک کرده و این وسیله بزرگ به چه اندازه است که اشرف کائنات و اقرب جمیع مخلوقات را در طول زندگانیش به این عبادت بزرگ امر فرموده، پس سعادتمند کسی است که در این عبادت بزرگ به آن پیغمبر گرامی صلی الله علیه و آله تاسّی و اقتدا کند و به این وسیله عظیمه، تقرّب به خداوند متعال و رسول صلی الله علیه و آله را تحصیل نماید.

تأسّی به انبیاء و ملائکه علیهم السلام

آن که در گریستن در مصائب امام حسین علیه السلام، تاسّی و اقتداء به تمام انبیاء و مرسلین و ملائکه مقرّبین و اقتداء به ائمّه طاهرين- صلوات الله عليهم اجمعین- و عبادالله صالحین و اولیاء مخلصین و مؤمنین انس و جنّ است، چنان چه در اخبار و احادیث وارد گردیده است.

قال الصادق علیه السلام: يَا زُرَارَةُ إِنَّ السَّمَاءَ بَكَتْ عَلَى الْحُسَيْن علیه السلام أَرْبَعِينَ صَبَاحاً بِالدَّمِ وَ إِنَّ الْأَرْضَ بَكَتْ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً بِالسَّوَادِ وَ إِنَّ الشَّمْسَ بَكَتْ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً بِالْكُسُوفِ وَ الْحُمْرَةِ وَ إِنَّ الْجِبَالَ تَقَطَّعَتْ وَ انْتَثَرَتْ وَ إِنَّ الْبِحَارَ تَفَجَّرَتْ وَ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَكَتْ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً عَلَى الْحُسَيْنِ وَ مَا اخْتَضَبَتْ مِنَّا امْرَأَةٌ وَ لَا ادَّهَنَتْ وَ لَا اكْتَحَلَتْ وَ لَا رَجَّلَتْ حَتَّى أَتَانَا رَأْسُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْن زِيَادٍ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ مَا زِلْنَا فِي عَبْرَةٍ بَعْدَه. ⁽¹⁾ امام صادق علیه السلام: فرمود ای زراره! همانا آسمان بر حسین تا چهل صبح، خون گریست و زمین تا چهل صبح، به سیاه شدن گریست و خورشید بر او چهل صباح، به کسوف و سرخ شدن گریست و کوه ها پاره پاره و از هم متلاشی و پراکنده شد و اجزاءِ آن از هم جدا گردید و دریاها به جوش و خروش درآمد و تمام ملائکه تا چهل صبح، برای آن حضرت گریستند و بعد از شهادت آن مظلوم تا زمانی که سَر عبیداللّه بن زیاد ملعون را بر ما نیاوردند هیچ زنی از خاندان ما حنا نبست و روغن به موی و بدن خود نمالید و سرمه به چشم خود نکشید و خلخال برپای خود نبست و ما از آن روز پیوسته در گریه هستیم.

حضرت موسی علیه السلام در مناجات خود از پروردگار متعال برای یک نفر از بنی اسرائیل در خواست آمرزش نمود. خداوند تبارک و تعالی فرمود:

ای موسی هر کس از من درخواست آمرزش و بخشش کند من او را می بخشم و مورد عفو خود قرار می دهم، مگر قاتلین حسین علیه السلام. حضرت موسی علیه السلام عرض کرد: پروردگارا این حسین کیست؟! خداوند متعال فرمود: همان کسی است که در کوه طور ذکری از او شنیدی. عرض کرد: قاتلین او چه کسانی هستند؟! خداوند متعال فرمود: گروهی از طاغیان و ظالمان امّت جدّش در زمین کربلا او را می کشند و اسب او ناله می کند و فریاد می زند: الظليمة الظليمة من امة قتلت ابن بنت نبيها (فریاد ، فریاد، از امّتی که پسر دختر پیامبرشان را کشتند.) پس بدن او بدون غسل و کفن بر روی ریگ ها می گذارند و اموال او را بغارت می برند و اهل و عیال او را به اسیری می برند و یار و یاورانش را می کشند و سر مقدّسش را با سر یاورانش بر روی نیزه می گذارند و می گردانند.

اى موسى؛ اطفال کوچکش از تشنگی می میرند و پوست بدن بزرگانشان از تشنه گی جمع می شود، هر چه استغاثه و امان می خواهند کسی آن ها را یاری نمی کند و امان نمی دهد. حضرت موسی علیه السلام گریه کرد و عرض کرد؛ ای پروردگارا چه عذابی برای قاتلین او هست. خداوند متعال فرمود: عذابی که اهل آتش از شدّت آن عذاب به آتش پناه می برند، رحمت من و شفاعت جدّش به آن ها نخواهد رسید و اگر برای کرامت و بزرگواری آن حضرت نبود من همه آن ها را بزمین فرو می بردم. حضرت موسی علیه السلام فرمود؛ پروردگا را از آن ها و کسانی که راضی بکار آن ها باشند بیزارم. خداوند متعال فرمود: من برای تابعین آن حضرت رحمت قرار دادم. و بدان: هرکس که بر او گریه کند و یا دیگری را بگریاند یا خود را مانند گریه کنندگان در آورد، بدن او را بر آتش حرام می گردانم. ⁽¹⁾41

موجب تسلّی حضرت زهرا علیها السلام

گریستن در عزاء و مصائب آن حضرت، موجب تسلّی خاطر و آرامش قلب مبارک فاطمه زهرا علیها السلام است. چنان چه در روایت کثیره وارد شده که آن صدیقه طاهره علیها السلام از شهادت جگر گوشه خود گریان و بی اندازه پریشان و محزونه و نالان بوده و هست. امام صادق علیه السلام در مورد حالت و نوع عزاداری حضرت زهرا علیها السلام لفظ شهقه ⁽²⁾

«شهق: الشَّهِيقُ: ردَّد البكاء في صدره... الليث: الشَّهِيقُ ضد الزفير و الزفير إخراج النفس... و الشَّهْقه: كالصيحه، يقال: شَهَقَ فلانٌ و شَهِقَ شَهْقه فمات... [لسان العرب: 191/10] شهق: الشهيق، ضد الزفير، فالشهيق رد النفس و الزفير اخراجه، شهق يشهق و يشهق شهيقا و جبل طولاء و يجمع: شواهق و هو يشهق شهوقا [كتاب العين: 361/3] «شهق شهقه و مات»» [المنجد: 1013/1]

گریه را در سینه گردانیدن، نعره ای که سبب مرگ می شود. ناله و نعره ای که از اندوه و خشم و گیج کننده است و سبب می شود اشک و ناله و صوت در سینه حبس و گاهی منجر به جان دادن شود. منظور از شهقه، گیر کردن نفَس در خود سینه است بدون این که بیرون بیاید، به صورتی که منجر به جان باختن شخص شود. [المنجد: 1013/1]

... إِنَّ فاطمه علیها السَّلَامُ إِذَا نَظَرْتَ إِلَيْهِمْ (إِلَى الْمَلَائِكَةِ الَّتِي تَزُورُ الْحُسَيْنَ علیه السَّلَامُ وَ مَعَهَا أَلْفَ نَبِىٍّ وَ أَلْفِ صَدِيقٍ وَ أَلْفُ شَهِيدٍ وَ مَنْ الكرّوبين أَلْفَ أَلْفِ يسعدونها عَلَى الْبُكَاءِ وَ أَنَّهَا لتشهق شَهْقَةً فَلَا يَبْقَى فِى السَّمَوَاتِ مَلَكُ إِلاّ بَكَى رَحِمَهُ لصوتها وَ مَا تَسْكُنُ حَتَّى يَأْتِيَهَا النَّبِيِّ فَيَقُولُ: يا بَنِيهِ، قَدْ أَبْكَيْتَ أَهْلِ السَّمَوَاتِ وَ شغلتهم عَنِ التَّقْدِيسِ وَ التَّسْبِيحَ، فَكَفَى حَتَّى يقدسوا...). ⁽³⁾

... همانا وقتی حضرت فاطمه علیها السلام به آن ها (ملائکی که حسین علیه السلام را زیارت می کنند) نگاه کند، در حالی که هزار پیامبر و هزار صدیق و هزار شهید و از کرّوبیان هزار هزار نفر با او هستند که او را در گریه بر حسین علیه السلام کمک می کنند، او (یعنی بی بی دو عالم) از شدّت ناراحتی شهقه و فریادی می زند که در آسمان ها ملکی نمی ماند که به سبب صدای او به گریه یه نیفتد و آرام نمی شود تا این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نزد او می آید و می فرماید: دخترم! همانا اهل آسمان ها را به گریه انداختی و از تسبیح و تقدیس خدا باز داشته شدند، دست از گریه بردار تا تقدیس الهی می کنند... .

امّا این شهقه و فریاد در مصیبت امام حسین علیه السلام حتّی در روز قیامت هم وجود دارد. حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمودند:

إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نُصِبَ لِفَاطِمَةَ قُبَّةً مِنْ نُورٍ وَ أَقْبَلَ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ رَأْسَهُ فِي يَدِهِ فَإِذَا رَأَتْهُ شَهْقَت شَهْقَةً لَا يَبْقَى فِي الْجَمْعِ مَلَكُ مُقَرَّبُ وَ لَا نَبِيُّ مُرْسَلُ وَ لَا عَبْدٍ مُؤْمِنُ إِلاَّ بَكَى.... ⁽¹⁾ چون روز قیامت شود برای فاطمه علیها السلام قبّه ای از نور نصب می شود. حسین- که صلوات خدا بر او باد- در حالی که سر خود را به دست گرفته است می آید. پس هنگامی که فاطمه علیها السلام او را می بیند چنان شیون و شهقه ای می زند که در اثر ناله ی او هیچ فرشته ی مقرّب و هیچ نبی مرسل و هیچ بنده ی مؤمنی باقی نمی ماند مگر آن که می گرید... .

چون شیعیان و دوستان ایشان گریه و نوحه و عزاداری کنند، قلب مبارک آن بی بی معظّمه علیها السلام آرام می گردد و تسلّی خاطر ایشان می گردد.

قال الصادق علیه السلام: مَا عَيْنُ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ وَ لَا عَبْرَةٌ مِنْ عَيْنٍ بَكَتْ وَ دَمَعَتْ عَلَيْهِ وَ مَا مِنْ بَاكٍ يَبْكِيهِ إِلَّا وَ قَدْ وَ صَلَ فَاطِمَةَ علیها السلام وَ أَسْعَدَهَا عَلَيْهِ وَ وَ صَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ أَدَّى حَقَّنَا وَ مَا مِنْ عَبْدٍ يُحْشَرُ إِلَّا وَ عَيْنَاهُ بَاكِيَةٌ إِلَّا الْبَاكِينَ عَلَى جَدِّي فَإِنَّهُ يُحْشَرُ وَ عَيْنُهُ قَرِيرَةٌ وَ الْبِشَارَةُ تَلْقَاهُ وَ السُّرُورُ عَلَى وَجْهِهِ وَ الْخَلْقُ فِي الْفَزَعِ وَ هُمْ آمِنُونَ وَ الْخَلْقُ يُعْرَضُونَ وَ هُمْ حُدَّاتُ الحُسَيْنِ صلوات الله عليه تَحْتَ الْعَرْشِ وَ فِي ظِلِّ الْعَرْشِ لَا يَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ يُقَالُ لَهُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ فَيَأْبَوْنَ وَ يَخْتَارُونَ مَجْلِسَهُ وَ حَدِيثَه. ⁽²⁾ امام صادق علیه السلام فرمودند: هیچ چشمی نزد خداوند از آن چشمی که برای حسین علیه السلام گریه کند، محبوب تر نیست و هیچ گریه ای نزد او از اشکی که بر آن مظلوم جاری شود، محبوب تر نیست و هیچ گریه کننده ای بر سیّد الشّهداء علیه السلام نمی گرید مگر آن که به وصال حضرت زهرا علیها السلام رسیده

و آن بانو را یاری نموده است و نیز به وصال پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله رسیده است و حق ما اهل بیت علیهم السلام را ادا نموده است و تمام بندگان در روز قیامت گریان اند، به جز گریه کنندگان بر جدّم حسین علیه السلام، که با دیده ی شاد و روشن در محضر سیّد الشّهداء علیه السلام محشور می شوند و به آن ها دائم بشارت می رسد آن گونه که علامت سرور و بشارت در سیمای آن ها آشکار است و این در حالیست که تمام خلق، در بی تابی و حزن و اندوهند، امّا گریه کنندگان حسینی در آرامش و امنیت قرار دارند و دیگران به حسابرسی گرفتارند. و گریه کندگان امام حسین علیه السلام در سایه ی عرش الهی با آن حضرت در حال صحبت می باشند و از بدی حساب نمی هراسند. هر چه به آن ها گفته می شود داخل بهشت شوید آن ها رضایت نمی دهند و هم نشینی و هم صحبتی با سیّد الشّهداء علیه السلام را اختیار می کنند.

هر که بی پروا برای غربت ارباب سوخت *** پلک چشمانش به وجه فاطمه وا می شود

هر که در بی حدی شور عزایش غرق شد *** در دو عالم خادم مخصوص زهرا می شود

ای که می نالی ز درد ظاهر و باطن بدان *** مرده با نام حسین، از جای خود پا می شود

موجب ادخال سرور در قلب پیامبر و ائمّه علیهم السلام و سبب شفاعت آن بزرگواران

آن که گریه کردن بر آن حضرت موجب ادخال سرور است در دل های پاک پیغمبر و ائمّه طاهرین علیهم السلام [بر می گردد]، چنان چه در اخبار مأثوره و نبویّه و احادیث مرویه وارد شده در ترغیب و تحریص شیعه، کمال ظهور را دارد، چنان چه خبر ابن عباس که در این کتاب به محل خود شرح داده خواهد شد مذکور است که جبرئیل علیه السلام به امر ربّ جلیل نازل شد و عرضه داشت:

«يا رسول اللّه خدا تو را سلام رسانید و فرمود: آرام نما فاطمه را که من می آفرینم شیعیان و دوستانی را برای شما». ⁽¹⁾تا آخر خبر.

و در ذیل روایت است که پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله از شنیدن این مژده ها اظهار بشارت و شادی کرد و مسرور شد. و اگر نبود هیچ خبری برای فضیلت گریه مگر همین یک خبر کافی بود، چرا که در اخبار بسیار وارد شده که افضل اعمال، ادخال سرور است در قلب مؤمن، پس چگونه است ادخال سرور در قلب پیغمبر صلی الله علیه و آله و در قلب امیر مؤمنان و فاطمه زهراء علیها السلام و حضرت امام حضرت مجتبی علیه السلام و خود سید الشهداء علیه السلام و سایر ائمّه طاهرین- صلوات الله عليهم اجمعين- که مسرور شدن هر یک از ایشان مسرور شدن خدا است که هر که مسرور کند ایشان را، خدا را مسرور کرده؟ پس در این صورت چگونه می شود که خدای رئوف رحمان و رحیم، چنین بنده ای که سبب مسروری خود و ایشان است به آتش خشم و غضب خود عذاب کند؟

لَمَّا أَخْبَرَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله ابْنَتَهُ فَاطِمَةَ بِقَتْلِ وَلَدِهَا الْحُسَيْنِ وَ مَا يَجْرِي عَلَيْهِ مِنَ الْمَحِنِ بَكَتْ فَاطِمَةُ بُكَاءً شَدِيداً وَ قَالَتْ يَا أَبَتِ مَتى يَكُونُ ذَلِكَ قَالَ فِي زَمَانٍ خَالٍ مِنِّي وَ مِنْكِ وَ مِنْ عَلِيٍّ فَاشْتَدَّ بُكَاؤُهَا وَ قَالَتْ يَا أَبَهُ فَمَنْ يَبْكِي عَلَيْهِ وَ مَنْ يَلْتَزِمُ بِإِقَامَةِ الْعَزَاءِ لَهُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ يَا فَاطِمَةُ إِنَّ نِسَاءَ أُمَّتِي يَبْكُونَ عَلَى نِسَاءِ أَهْلِ بَيْتِي وَ رِجَالَهُمْ يَبْكُونَ عَلَى رِجَالِ أَهْلِ بَيْتِي وَ يُجَدِّدُونَ الْعَزَاءَ جِيلًا بَعْدَ جِيلٍ فِي كُلِّ سَنَةٍ فَإِذَا كَانَ الْقِيَامَةُ تَشْفَعِينَ أَنْتِ لِلنِّسَاءِ وَ أَنَا أَشْفَعُ لِلرِّجَالِ وَ كُلُّ مَنْ بَكَى مِنْهُمْ عَلَى مُصَابِ الْحُسَيْنِ أَخَذْنَا بِيَدِهِ وَ أَدْخَلْنَاهُ الْجَنَّةَ يَا فَاطِمَةُ كُلُّ عَيْنٍ بَاكِيَةٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا عَيْنٌ بَكَتْ عَلَى مُصَابِ الْحُسَيْنِ فَإِنَّهَا صَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ بِنَعِيمِ الْجَنَّةِ. ⁽¹⁾ وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله دخترش فاطمه ی زهرا علیها السلام را از شهادت حسین و مصائبی که بر او وارد می شود، خبر داد، فاطمه علیها السلام سخت گریست و عرض کرد: ای پدر! این حادثه چه زمانی واقع می شود؟ فرمودند: آن هنگام که من و تو و علی علیه السلام هیچ کدام نیستیم، حضرت زهرا علیها السلام گریه شان شدیدتر شد و بسیار گریستند و عرضه داشتند: ای پدر! آن گاه چه کسی برای فرزندم گریه می کند و اقامه عزا می کند؟ حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ای فاطمه بدرستی که زنان امّت من بر زنان اهل بیت من می گریند و مردان امّت من بر مردان اهل بیت من می گریند و عزای فرزند مرا هر سال طایفه ای بعد از طایفه ای و نسلی بعد از نسلی، اقامه می کنند، پس چون روز قیامت شود تو شفاعت آن زنان را می کنی و من شفیع آن مردان می شوم، و هر کسی که بر حسین گریه کرده و عزاداری نموده، دستش را می گیریم و در بهشت می آوریم ای فاطمه! چشمان همه ی مردمان، در قیامت گریان است، مگر چشمی که بر حسینت گریسته باشد، و به تحقیق، چشمی که بر حسین بگرید، بواسطه ی نعمت های بهشتی، شادمان است.

یاری حضرت سید الشّهداء علیه السلام

گریه و عزاداری برای حضرت سیدالشهداء علیه السلام نصرت و اجابت دعوت استغاثه آن حضرت علیه السلام است، و اجابت و نصرت در هر وقتی به مقتضای آن وقت است. چنان چه نصرت و یاری آن حضرت علیها لسلام در روز عاشورا به جانبازی و کشته شدن و ریخته شدن خون در رکابش بوده و پس از شهادت آن حضرت علیه السلام به گریستن و عزاداری کردن در ماتم جانسوز آن بزرگوار است، طبق پیغامی که توسط حضرت زین العابدین علیه السلام و علیا جناب سکینه خاتون علیها السلام از سر بریده در مجلس یزید ملعون در شام و از گلوی بریده در گودی قتلگاه برای شیعیان فرستاده و فرمان گریستنی که به زعفر زاهد جنّی و سلطان قیس هندی داد که پس از شهادت آن جناب برای او گریه کنند.

اداء اجر رسالت و همنشینی با آل الله علیهم السلام

اشک بر میوه دل حضرت رسول صلی الله علیه و آله به یقین یکی از مصادیق اعظم اجر و مزد رسالت پیغمبر خاتم صلی الله علیه و آله است که خدای تعالی فرموده است:

قُل لَّا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَی. ⁽¹⁾ و از کامل ترین آثار مودّت و محبت به نزدیکان پیغمبر صلی الله علیه و آله، محزون بودن و گریه کردن و عزاداری و نوحه سرایی نمودن بر حسین علیه السلام و هم ناله و گریه شدن با رسول خدا و فاطمه زهرا ائمّه هدى- صلوات الله عليهم- بودن است.

قال الرضا علیه السلام: يَا ابْنَ شَبِيبٍ إِنْ سَرَّكَ أَنْ تَكُونَ مَعَنَا فِي الدَّرَجَاتِ الْعُلَى مِنَ الْجِنَانِ فَاحْزَنُ لِحُزْنِنَا وَ افْرَحْ لِفَرَحِنَا وَ عَلَيْكَ بِوَلَايَتِنَا فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا تَوَلَّى حَجَراً لَحَشَرَهُ اللَّهُ مَعَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. ⁽²⁾ امام رضا علیه السلام فرمودند: ای پسر شبیب اگر این که با ما اهل بیت در درجات ما، در بهشت باشی تو را مسرور و شاد می کند، پس به حزن و اندوه ما محزون و غمگین شو و در خوشحالی ما شادی کن و بر تو باد، تعظیم ولایت ما. پس بدان اگر مردی به سنگی اظهار دوستی کند، خداوند در قیامت او را با آن سنگ محشور می کند.

قال الصادق علیه السلام يقول: مَنْ دَمَعَتْ عَيْنُهُ فِينَا دَمْعَةً لِدَمٍ سُفِكَ لَنَا أَوْ حَقٍّ لَنَا نُقِصْنَاهُ أَوْ عِرْضٍ انْتَهِكَ لَنَا أَوْ لِأَحَدٍ مِنْ شِيعَتِنَا بَوَّأَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِهَا فِي الْجَنَّةِ حُقُباً. ⁽³⁾ حضرت صادق علیه السلام فرمودند: هر کس که در راه ما به جهت ریخته شدن خون ما یا غصب شدن حق ما یا هتک حرمت و ناموس و آبروی ما یا یکی از شیعیان ما، اشک چشمش حتّی به اندازه قطرهای جاری شود، خداوند او را در بهشت ابدی جای می دهد.

عمل به پیمان الهی

گریستن بر امام حسین علیه السلام، عمل نمودن به وصیّت و پیمان الهی است که فرموده است:

وَ وَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَلِدَيْهِ حُسْنًا. ⁽¹⁾ بنابر آن چه در بعضی از تفاسیر وارد شده که مراد از والدین، حسین و فاطمه اند. و از بزرگ ترین اسباب احسان به شهید، احترام به او است به گریه کردن و خود را به گریه داشتن و تأسیس مجلس عزاء است برای او. در خبر است که رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از بازگشت از جنگ احد به مدینه، چون دید از خانه هر شهیدی صدای نوحه و گریه بلند است مگر از خانه عمویش حضرت حمزه علیه السلام، بسیار مهموم و غمناک شد و فرمود:

عمویم حمزه را عزادار و گریه کننده ای نیست. ⁽²⁾

پس اهل مدینه بر خود قرار دادند که نوحه و ندبه و گریه برای هیچ یک از شهدای خود نکنند مگر آن که اوّل بروند در خانه حمزه علیه السلام و برای او نوحه و گریه و عزاداری کنند.

پی نوشت ها

1- بحار الانوار، ج44، ص289؛ کامل الزیارات، باب32، ص101.

2- بحارالانوار، ج44، ص278.

3- بحارالانوار، ج44، ص283.

4- لهوف، سید بن طاووس، ص10.

5- منتهى الآمال، ج1، ص538.

6- منتهی الآمال، ج1، ص539.

7- منتهی الآمال، ج1، ص540.

8- منتهى الآمال، ج1، ص541.

9- منتهى الامال، ج1، ص542.

10- منتهى الآمال، ج1، ص543.

11- بحار الانوار، ج98، ص237 و 320.

12- بحار الانوار، ج98، ص184.

13- عوالم العلوم الامام الحسين علیه السلام، ص536.

14- بحار الانوار، ج13، ص104.

15- اعراف، 17.

16- اعراف، 17.

17- نساء، 76.

18- توبه، 82.

19- بحار، ج45، ص257.

20- دخان، 29.

21- اسراء، 44.

22- نور، 41.

23- مریم، 93.

24- طه، 20.

25- مستدرک الوسائل نوری، ج10، ص314.

26- عوالم العلوم الامام الحسين علیه السلام، ص457.

27- بحار، ج14، ص167.

28- تفسير نور الثقلین، ج4، ص628.

29- همان و نیز بحار، ج45، ص215.

30- تفسير نورالثقلین، ج4، ص628؛ بحار، ج13، ص104.

31- شوری، 23.

32- بحار الانوار، ج10، ص114.

33- وسائل، ج14، ص507.

34- البكاء للحسين علیه السلام، ص80.

35- سوره احزاب، آیه 21.

36- الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج2، ص130؛ فصل فضائل امام حسين علیه السلام.؛ إعلام الورى بأعلام الهدى، ص219، فصل سوم در ذکر بعضی از فضائل آن حضرت علیه السلام.

37- الإرشاد في معرفة حجج الله على العباد، ج2، ص129، فصل فضائل امام حسین علیه السلام.

38- سوره نجم، آیه4.

39- سوره نجم، آیه3.

40- بحارالانوار، ج45، ص206.

41- بحار الانوار، ج44، ص308.

42- کامل الزیارات، ص 86؛ بحار الأنوار، ج45، ص224؛ أسرار الشّهادات، ج3، ص85.

43- ثواب الاعمال، ص217؛ اللهوف، ص139؛ مثیر الاحزان، ص81؛ بحارالأنوار، ج43، ص222.

44- بحار الانوار، ج44، ص27.

45- کامل الزیارات، ص82؛ مستدرک الوسائل، ج10، ص314.

46- بحارالانوار، ج44، ص293.

47- سوره شوری، آیه23.

48- بحار الانوار، ج44، ص286.

49- بحار الانوار، ج44، ص279.

50- سوره عنکبوت، آیه 8.

51- کمال الدین، ج1، ص73؛ شرح نهج البلاغه، ج15، ص41؛ من لا يحضره الفقیه، ج1، ص183؛ مسکن الفواد، ص107؛ اعلام الوری، ص85؛ وسائل الشيعة، ج3، ص241؛ مستدرک الوسائل، ج2، ص382؛ بحار الأنوار، ج50، ص284؛ سیره ابن هشام، ج2، ص99.

منابع و مآخذ

سیری در زندگانی کریمه ی اهل بیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام

اشاره

حجّت الاسلام قاسم عارفی

درآمد

نویسنده محترم در این مقاله شخصیت بی نظیر و ممتاز حضرت معصومه علیها السلام را بر رسیده است و از اهمیّت آن بانو و بی مانندی ایشان از نظر زهد و تقوا در میان دختران امام کاظم علیه السلام سخن گفته است. ظهور کرامات و معجزات فراوان از آن حضرت علیها السلام و همچنین روایات متعدّد در خصوص منزلت زیارت ایشان و وجود زیارت نامه مأثور در حق حضرت فاطمه معصومه علیها السلام، همه گواهی از عظمت مقام و شأن والای آن بانوی مکرّمه دارد.

کلیدواژه ها؛

امام رضا علیه السلام، عصمت، طهارت، زیارت، قم، شفاعت

مقدّمه

جهاد و مبارزه در راه تثبیت حق و نابودی باطل یکی از فضایل دیرینه ی بشری و یکی از آرمان ها و اهداف مقدّس سازندگی انسان در گستره ی حیات بوده است. به ویژه آن گاه که اساس و جوهره این مبارزه را فرمان خداوند متعال در دفاع از حوزه شریعت و حمایت از ارزش های اعتقادی و ایمانی تشکیل داده باشد. شریعت مقدّسه اسلام که کامل ترین و نهایی ترین آیین الهی است، پیروان خود را به تثبیت و استوار سازی ارکان دین و اصول حاکمیت الهی با بذل هر چیز نفیس و متاع گران بها اعم از جان و مال فرا خوانده است و جهاد را یکی از عوامل سازنده و استوار کننده اصول اعم از جان و مال فرا خوانده است.

گرچه در برنامه جهاد و رزم، در اسلام تکلیفی برای زنان نیامده است تا آنان نیز همانند مردان در صفوف جبهه، حضور یابند و همانند مردان سلاح برگرفته و وارد کارزار قتال گردند، چون بافت وجودی، احساسات لطیف عواطف ظریف و ارگانیزم حیاتی آنان بر چنین هدفی خلق و استوار نشده است. ولی بدین معنا نیست که خود زنان با توجّه به آن که رکنی از ارکان اجتماع را تشکیل می دهند در مواقع حساس و ضروری در آن لحظاتی که عقیده و آرمان مقدّسشان به خطر می افتد و کمک و مساعدت لازم آنان را می طلبد در گوشه ای بنشیند و امکانات و استعدادهای فراوان خود را در اختیار مکتب و معتقدات الهی خویش قرار ندهند.

بر این اساس همواره در طول تاریخ زندگی زنان، موارد فراوان و صحنه های حساسی را می یابیم که، آنان مردانه، به مصاف دشمن رفته و از خود و لیاقت ها و شایستگی هایی در این عرصه نشان داده اند، گاهی فتوحات و پیروزی هایی درخشانی را نیز، نصیب خود ساخته اند و در مواردی هم به سعادت شهادت رسیده اند از این نمونه ها در تاریخ دیرپای اسلام صحنه های چشمگیر و قابل ذکری را سراغ داریم. مثل حضرت آسیه علیها السلام در کنار حضرت موسی بن عمران علیه السلام و مانند فرزانه قریش حضرت خدیجه علیها السلام در کنار آخرین فرستاده خداوند حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و مانند حضرت فاطمه علیها السلام آن مادر هستی، دخت نبی، همسر ولایت و مادر امامت در کنار حضرت علی علیه السلام و زینب کبری علیها السلام در کنار حسن و حسین علیهما السلام، ما سخن را با کریمه ی اهل بیت علیهم السلام حضرت فاطمه معصومه علیها السلام آغاز می کنیم.

حضرت فاطمه معصومه علیها السلام

در روز اول ذیقعده سال 173 هجری، در شهر مدینه چشم به جهان گشود. این بانوی بزرگوار، از همان آغاز، در محیطی پرورش یافت که پدر و مادر و فرزندان، همه به فضایل اخلاقی آراسته بودند. عبادت و زهد، پارسایی و تقوا، راستگویی و بردباری، استقامت در برابر ناملایمات، بخشندگی و پاکدامنی و نیز یاد خدا، از صفات برجسته این خاندان پاک سیرت و نیکو سرشت به شمار می رفت. پدران این خاندان، همه برگزیدگان و پیشوایان هدایت، گوهرهای تابناک امامت و سکان داران کشتی انسانیت بودند.

سرچشمه ی دانش

حضرت معصومه علیها السلام در خاندانی که سرچشمه ی علم و تقوا و فضایل اخلاقی بود، پرورش یافت. پس از آن که پدر بزرگوار آن بانوی گرامی به شهادت رسید، فرزند ارجمند آن امام علیه السلام، یعنی حضرت امام رضا علیه السلام عهده دار امر تعلیم و تربیت خواهران و برادران خود شد و مخارج آنان را نیز بر عهده گرفت. در اثر توجّهات زیاد آن حضرت، هر یک از فرزندان امام کاظم علیه السلام به مقامی والا دست یافتند و زبانزد همگان گشتند. ابن صباغ مالکی در این باره می گوید:

هر یک از فرزندان ابی الحسن موسی معروف به کاظم علیه السلام، فضیلتی مشهور دارد. بدون تردید بعد از حضرت رضا (علیه السلام) در میان فرزندان امام کاظم (علیه السلام)، حضرت معصومه (علیها السلام) از نظر علمی و اخلاقی، والامقام ترین آنان است. این حقیقت از اسامی، لقب ها، تعریف ها و توصیفاتی که ائمّه اطهار علیهم السلام از ایشان نموده اند، آشکار است و این حقیقت روشن می سازد که ایشان نیز چون حضرت زینب علیها السلام عالمه غیر معلّمه بوده است.

مظهر فضایل

حضرت فاطمه معصومه علیها السلام مظهر فضایل و مقامات است. روایات معصومان علیهم السلام فضیلت ها و مقامات بلندی را به آن حضرت نسبت می دهد.

حضرت امام صادق علیه السلام در این باره می فرمایند:

قَالَ إِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَکَّةُ أَلَا إِنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ حَرَماً وَ هُوَ الْمَدِينَةُ أَلَا وَ إِنَّ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَماً وَ هُوَ الْكُوفَةُ أَلَا وَ إِنَّ قُمَّ الْكُوفَةُ الصَّغِيرَةُ أَلَا إِنَّ لِلْجَنَّةِ ثَمَانِيَةَ أَبْوَابٍ ثَلَاثَةٌ مِنْهَا إِلَى قُمَّ تُقْبَضُ فِيهَا امْرَأَةٌ مِنْ وُلْدِي اسْمُهَا فَاطِمَةُ بِنْتُ مُوسَى وَ تُدْخَلُ بِشَفَاعَتِهَا شِيعَتِي الْجَنَّةَ بِأَجْمَعِهِم. ⁽¹⁾

آگاه باشید که برای خدا حرمی است و آن مکه است و برای پیامبر خدا حرمی است و آن مدینه است و برای امیرمؤمنان حرمی است و آن کوفه است. بدانید که حرم من و فرزندانم بعد از من، قم است. آگاه باشید که قم، کوفه کوچک ماست، بدانید بهشت هشت دروازه دارد که سه تای آن ها به سوی قم است. بانویی از فرزندان من به نام فاطمه، دختر موسی، در ر آن جا رحلت می کند که با شفاعت او، همه شیعیان ما وارد بهشت می شوند.

مقام علمی حضرت معصومه علیها السلام

حضرت معصومه علیها السلام از جمله بانوان گران قدر و والا مقام جهان شیعه است و مقام علمی بلندی دارد. نقل شده که روزی جمعی از شیعیان، به قصد دیدار حضرت موسی بن جعفر علیه السلام و پرسیدن پرسش هایی از ایشان، به مدینه منوره مشرف شدند. چون امام کاظم علیه السلام در مسافرت بود، پرسش های خود را به حضرت معصومه علیها السلام که در آن هنگام کودکی خردسال بیش نبود، تحویل دادند. فردای آن روز برای بار دیگر به منزل امام علیه السلام رفتند، ولی هنوز ایشان از سفر برنگشته بود. پس به ناچار، پرسش های خود را باز خواستند تا در مسافرت بعدی به خدمت امام علیه السلام برسند، غافل از این که حضرت معصومه علیها السلام جواب پرسش ها را نگاشته است. وقتی پاسخ ها را ملاحظه کردند، بسیار خوشحال شدند و پس از سپاسگزاری فراوان، شهر مدینه را ترک گفتند. از قضای روزگار در بین راه با امام موسی بن جعفر علیه السلام مواجه شده، ماجرای خویش را باز گفتند. وقتی امام پاسخ پرسش ها را مطالعه کردند، سه بار فرمود: پدرش فدایش. ⁽¹⁾

فضیلت زیارت

دعا و زیارت، پر و بال گشودن از گوشه تنهایی، تا اوج با خدا بودن است. دعا و زیارت، جامی است زلال از معنویت ناب در کام عطشناک زندگی؛ و زیارت حرم حضرت معصومه علیها السلام، بارقه امیدی در فضای غبارآلود زمانه، فریاد روح مهجور در هنگامه غفلت و بی خبری، و نسیمی فرحناک و برخاسته از باغستان های بهشت است. زیارت مرقد حضرت فاطمه معصومه علیها السلام،به انسان اعتماد به نفس می دهد، و او را از غرق شدن در گرداب نومیدی باز می دارد و به تلاش بیش تر دعوت می کند. زیارت مزار با صفای کریمه ی اهل بیت علیهم السلام، سبب می شود که زائر حرم، خود را نیازمند پروردگار ببیند، در برابر او خضوع کند، از مرکب غرور و تکبّر- که سرچشمه تمامی بدبختی ها و سیه روزی هاست- فرو آید و حضرت معصومه علیها السلام را واسطه ی درگاه پروردگار عالمیان قرار دهد. بر همین اساس است که برای زیارت آن حضرت علیها السلام، پاداش بسیار بزرگی وعده داده شده و آن، ورود به بهشت است. در این باره از حضرت امام جواد علیه السلام نقل شده که فرمودند:

مَنْ زَارَ قَبْرَ عَمَّتِي بِقُمَّ فَلَهُ الْجَنَّةُ. ⁽¹⁾ هر کس عمّه ام را در قم زیارت کند، بهشت از آن اوست.

برگزیدن شهر قم

پس از آن که حضرت معصومه علیها السلام به شهر ساوه رسید، بیمار شد. چون توان رفتن به خراسان را در خود ندید، تصمیم گرفت به قم برود. یکی از نویسندگان در این باره که چرا حضرت معصومه علیها السلام شهر قم را برگزید، می نویسد: بی تردید می توان گفت که آن بانوی بزرگ، روحی ملهم و آینده نگر داشت ⁽²⁾و با توجّه به آینده قم و محوریتی که بعدها برای این سرزمین پیش می آید- محوریتی که آرامگاه ایشان مرکز آن خواهد بود- بدین دیار روی آورد. این جریان به خوبی روشن می کند که آن بانوی الهی، به آینده اسلام و موقعیت این سرزمین توجّه داشته و خود را با شتاب بدین سر زمین رسانده و محوریت و مرکزیت آن را با مدفن خود پایه ریزی کرده است.

زیارت حضرت معصومه علیها السلام از منظر روایات

درباره فضیلت زیارت حضرت معصومه علیها السلام روایات فراوانی از پیشوایان معصوم رسیده است. از جمله، هنگامی که یکی از محدّثان برجسته قم، به نام سعد بن سعد به محضر مقدّس امام رضا علیه السلام شرفیاب می شود، امام هشتم علیه السلام خطاب به ایشان می فرماید: ای سعد! از ما در نزد شما قبری است. سعد می گوید: فدایت شوم! آیا قبر فاطمه دختر موسی بن جعفر علیها السلام را می فرمایید؟ می فرماید:

آری، هر کس او را زیارت کند، در حالی که به حق او آگاه باشد، بهشت از آن اوست.

پیشوای ششم شیعیان امام جعفر صادق علیه السلام نیز در این باره می فرماید:

مَنْ زارَها وَجبت لَهُ الْجَنَة. ⁽¹⁾ هر کس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب گردد.

و در حدیث دیگری آمده است:

أَنَّ زِيَارَتَهَا تُعَادِلُ الْجَنَّةَ. ⁽²⁾ زیارت او، هم سنگ بهشت است.

زیارت مأثور درباره ی حضرت معصومه علیها السلام

یکی از ویژگی های حضرت معصومه علیها السلام، ورود زیارتنامه ای از سوی معصومان علیهم السلام درباره ایشان است و این نشان دهنده مقام والای این بانوی گرانقدر اسلام است. باشد که شیعیان و پیروان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام به ویژه بانوان، این مقام بزرگ و عالی را پاس بدارند و همواره الگو و مظهر عفاف و تقوا و حیا باشند. تنها در این صورت است که روح با عظمت این بانوی بزرگ از همه ما خشنود خواهد شد.

امام رضا علیه السلام و لقب معصومه

حضرت فاطمه معصومه علیها السلام بانویی بهشتی، غرق در عبادت و نیایش، پیراسته از زشتی ها و شبنم معطّر آفرینش است. شاید یکی از دلایل «معصومه» نامیدن این بانو، آن باشد که عصمت مادرش حضرت زهرا علیها السلام به ارث به او رسیده است. بر اساس پاره ای از روایات، این لقب از سوی امام رضا علیه السلام برای این بانوی والا مقام اسلام وارد شده است؛ چنان که فقیه بلند اندیش و سپید سیرت شیعه، علّامه مجلسی رحمة الله در این باره می گوید: امام رضا علیه السلام فرمودند:

مَنْ زارَ الْمَعْصُومَةَ بِقُمْ كَمَنْ زَارَنى. هر کس معصومه را در قم زیارت کند، مانند کسی است که مرا زیارت کرده است.

کریمه ی اهل بیت علیهم السلام

حضرت معصومه علیها السلام در زبان دانشمندان و فقیهان گران قدر شیعه، به لقب کریمه ی اهل بیت علیهم السلام یاد می شود. از میان بانوان اهل بیت علیهم السلام، این نام زیبا تنها به آن حضرت اختصاص یافته است. بر اساس رؤیای صادق یا تشرّفی که نسب شناس گران قدر، مرحوم آیت الله مرعشی نجفی رحمة الله در محضر معصوم علیه السلام داشتند که فرمودند: بر تو باد به کریمه ی اهل بیت علیهم السلام، آن بانو به کریمه ی اهل بیت علیهم السلام خوانده می شود.

القاب حضرت معصومه علیها السلام

به طور کلی، سه زیارت نامه برای حضرت معصومه علیها السلام ذکر شده که یکی از آن ها مشهور و دو تای دیگر غیر مشهور است. اسامی و لقب هایی که برای حضرت معصومه علیها السلام در دو زیارت نامه غیر مشهور ذکر شده؛ به قرار ذیل است: طاهره (پاکیزه)، حمیده (ستوده)؛ بِرّه (نیکوکار)؛ رشیده (حد یافته)؛ تقّیه (پرهیزگار)؛ رضّیه (خشنود از خدا)؛ مرضیّه (مورد رضایت خدا)؛ سیده صدیقه (بانوی بسیار راستگو)؛ سیده رضیّه مرضّیه (بانوی خشنود خدا و مورد رضای او)؛ سيدةُ نساء العالمین (سرور زنان عالم). ⁽¹⁾هم چنین محدّثه و عابده از صفات و القابی است که برای حضرت معصومه علیها السلام عنوان شده است.

شفاعت حضرت معصومه علیها السلام

بالاترین جایگاه شفاعت، از آن رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است که در قرآن کریم، از آن به مقام "محمود" تعبیر شده است و همین مقام برای حضرت زهرا علیها السلام است، در مورد شفاعت گسترده حضرت زهرا علیها السلام همین بس که شفاعت، مهریه آن حضرت است و به هنگام ازدواج، پیک وحی طاقه ابریشمی از سوی پروردگار آورد که در آن عبارت «خداوند مهریه ی فاطمه زهرا علیها السلام را، شفاعت گنهکاران از امّت محمّد صلی الله علیه و آله قرار داد» منقوش بود، این حدیث از طریق اهل تسنن نیز نقل شده است. پس از فاطمه زهرا علیها السلام از جهت گستردگی شفاعت، حضرت معصومه علیها السلام از جمله بانوانی است که دارای مقام شفاعت است. بر همین اساس است که حضرت امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند:

با شفاعت او، همه ی شیعیان ما وارد بهشت می شوند.

سرّ قداست قم

در احادیث فراوانی به قداست قم اشاره شده است. از جمله حضرت امام صادق علیه السلام قم را حرم اهل بیت علیهم السلام معرّفی و خاک آن را، پاک و پاکیزه تعبیر کرده است. همچنین ایشان در ضمن حدیث مشهوری که درباره ی قداست قم به گروهی از اهالی ری بیان کردند، فرمودند:

بانویی از فرزندان من به نام فاطمه دختر موسی، در آن جا رحلت می کند که با شفاعت او همه شیعیان ما وارد بهشت می شوند.

او می گوید من این حدیث را هنگامی از امام صادق علیه السلام شنیدم که حضرت موسی بن جعفر علیه السلام هنوز دیده به جهان نگشوده بود. این حدیث والا، از رمز شرافت و قداست قم پرده بر می دارد و روشن می سازد که این همه فضیلت و شرافت این شهر که در روایات آمده، با ریحانه پیامبر صلی الله علیه و آله، کریمه اهل بیت علیهم السلام، مهین بانوی اسلام، حضرت معصومه علیها السلام تکمیل می شود که در این سرزمین دیده از جهان فرو می بندد و گرد و خاک این سرزمین را، توتیای دیدگان حور و ملایک می کند.

محبّت و مباهات حضرت معصومه علیها السلام به امام هشتم علیه السلام

بین حضرت معصومه علیها السلام و برادرش امام رضا علیه السلام عواطف سرشار و محبّت شگفت انگیزی بود که قلم از ترسیم آن عاجز است. در یکی از معجزات امام کاظم علیه السلام که حضرت معصومه علیها السلام نیز نقشی دارد، هنگامی که نصرانی می پرسد: شما که هستید؟ می فرماید:

من معصومه، خواهر امام رضا علیه السلام هستم. ⁽¹⁾

این تعبیر، از محبّت سرشار آن حضرت علیها السلام به برادر بزرگوارش امام رضا علیه السلام و نیز از مباهات ایشان به این نسبت سرچشمه می گیرد.

سرآمد بانوان

حضرت فاطمه معصومه علیها السلام از جهت شخصیت فردی و کمالات روحی، در بین فرزندان امام موسی بن جعفر علیه السلام بعد از برادرش، امام علی بن موسی الرضا علیه السلام در والاترین رتبه جای دارد. این درحالی است که بنا بر مستندات رجالی، فرزندان دختر امام کاظم علیه السلام دست کم هجده تن بوده اند و حضرت فاطمه علیها السلام در بین آنان، سرآمد بوده است. حاج شیخ عباس قمی آن گاه که از دختران موسی بن جعفر علیه السلام سخن می گوید، درباره ی فاطمه معصومه علیها السلام می نویسد: بر حسب آن چه به ما رسیده، افضل آن ها، سیّده جلیله معظّمه، فاطمه بنت امام موسی علیه السلام معروف به حضرت معصومه علیها السلام است.

فضیلت بی نظیر

شیخ محمّد تقی تُستری، در قاموس الرجال، حضرت معصومه علیها السلام را به عنوان بانوی اسوه معرّفی کرد و فضیلت وی را در میان دختران و پسران حضرت موسی بن جعفر علیه السلام، غیر از امام رضا علیه السلام بی نظیر دانسته است. ایشان در این زمینه چنین می نویسد: در میان فرزندان امام کاظم علیه السلام با آن همه کثرتشان، بعد از امام رضا علیه السلام کسی هم شأن حضرت معصومه علیها السلام نیست. بی گمان این گونه اظهار نظرها و نگرش به شخصیت حضرت فاطمه علیها السلام دختر موسی بن جعفر علیه السلام بر برداشت هایی استوار است که از متن و روایات وارده از ائمّه اطهار علیهم السلام به دست آمده است. این روایت ها، مقام هایی را برای حضرت فاطمه معصومه علیها السلام بر شمرده اند؛ مقامی که نظیر آن، برای دیگر برادران و خواهران ایشان ذکر نکرده اند و به این ترتیب، نام حضرت فاطمه معصومه علیها السلام در شمار زنان برتر جهان قرار گرفته است.

به جان پاک تو ای دختر امام، سلام *** به هر زمان و مکان و به هر مقام، سلام

تویی که شاه خراسان بود برادر تو *** بر آن مقام رفیع و بر این مقام، سلام

به هر عدد که تکلّم شود به لیل و نهار *** هزار بار فزون تر ز هر کلام، سلام

صبح تا شب و از شام، تا طلیعه صبح *** بر آستانه قدست على الدوام، سلام

در آسمان ولایت، مه تمامی تو *** ز پای تا به سرت ای مه تمام، سلام

به پیشگاه تو ای خواهر شه کَونین *** ز فرد فرد خلایق، به صبح و شام سلام

منم که هر سر مویم به هر زمان گوید *** به جان پاک تو ای دختر امام، سلام

غروب غمگین

حضرت فاطمه معصومه علیها السلام پس از ورود به شهر قم، تنها هفده روز در قید حیات بود و سپس دعوت حق را لبیک گفت و به سوی بهشت برین پرواز کرد. این حادثه در سال 201 هجری رخ داد. سلام بر این بانوی بزرگوار اسلام از روز طلوع تا لحظه غروب. درود بر روح تابناک حضرت معصومه علیها السلام که اینک آفتاب حرم با صفایش، زمین قم را نورانی کرده است. سلام بر سالار زنان جهان و فرزند پیام آوران مهر و مهتران جوانان بهشتی.

ای فاطمه! در روز قیامت، شفیع ما باش که شما در نزد خدا، جایگاهی ویژه برای شفاعت داری.

پی نوشت ها

1- بحار الأنوار، ج57، ص228.

2- وسائل الشیعة، ج14، ص576.

3- بحار الأنوار، ج48، ص317.

4- مستدرک الوسائل، ج10، ص368.

5- دار السلام، ج2، ص169.

منابع و مآخذ

الهی نامه!

اشاره

از مُنشِئاتِ قَلَمیِ

علّامه ثانی و محقَّقِ ثالث، شيخ الإسلام و المسلمين

شیخ محمّد باقر مجلسی اصفهاني أسكنه الله بحبوحة جِنانه

به کوششِ

خدمتگزارِ آستانِ مقدَّسِ علوی سلام الله علیه علی عزیزپوریان بروجردی عفی عنه

درآمد

نویسنده محترم با نگاهی بر سنّت حسنه ی مناجات با ذات باری تعالی و نیز گلایه از الهی نامه های صوفیانه، بر مناجات و الهی نامه علّامه محمّد باقر مجلسی رحمة الله که به یقین بر اساس عقاید و مبانی دینی است تأکید ورزیده است.

کلیدواژه ها؛

ذات باری تعالی، امیر مؤمنان علیه السلام، مناجات، علامه مجلسی رحمة الله، استاد حسن زاده

تقدیم به تو ای امیر مؤمنان و باب مدینه علم خاتم رسولان که لؤلؤ توحید را از صدفِ حی نمایاندی و جویندگان معرفت راستین را بر افق مبین والاترین براهین نشاندی و سوختگان کویر اوهام را به زلال علم و هدایت راهنمون گشتی.

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ...

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حَبِيبَ اللَّهِ *** السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا صَفْوَةَ اللَّهِ

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَلِيَّ اللَّهِ *** السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللَّهِ

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا إِمَامَ الْهُدَى *** السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا عَلَمَ التُّقى

السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْوَصِيُّ الْبَارُّ التَّقِيُّ *** السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ

السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا عَمُودَ الدِّينِ *** وَ وَارِثَ عِلْمِ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ

وَ صَاحِبَ المِيسَم وَ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ... .

پیش گفتار

بسم الله الرحمان الرحيم و إيَّاهُ نعبدُ و إِيَّاهُ نستعين سپاسِ مَبنی بر اَساس و ستایشِ بَرتر از قِیاس موجِدی را سزاستْ مَعبود، که از رَشَحاتِ بَحیره از بِحارِ اَنوارِ وجودَش همه یِ عوالِم را موجود فَرمود، و صلواتِ بی اَندازه و سَلامِ بُلَند آوازِه نِثارِ مَرقَدِ حَضرتِ پِیغَمبَرِ آخِرِ الزَّمان، که مَقصودِ اَصلی و مَطلوبِ کُلّی از خِلقَت و آفرینِشِ هَمه یِ جَهانیان است، آن سَروَرِ عَظیم الشأن و جَلیل القَدری که اَز تَأخیرِ اِرسال اش دَر رِسالَتْ عِلَّتِ غائی بودن اش لائِح و پِیدا، و عَرشِ مَجید تا تَحت الثَّرَى به نورِ وجودِ ذی جودَش ظاهِر و هوَیداست، و بَر عِتَرتِ اَطهارْ و ذُرَّيّه يِ اَبرارِ اَخیارَش که قَرینِ قُرآنِ مُبين، و مَشرِق الشَّمسَينِ هِدايَت و عُروَة الوُثقايِ مِلَّت و حَبل المَتينِ دین اند، و لَعنت و دور بادِ بی حَدّ و حَصرِ خُدايِ متعال و رُسُل و اَوصياء و مَلائکه و جَمیع مَخلوقاتْ بر پیشوایانِ ضَلالَت که در غِوایتِ غاویان کوشیدند و نورِ آفتاب و ماهِ تابانِ خِلافَت را به ظُلمَتِ ظُلمِ غَصبِ آن پوشیدند.

و امّا بعد:

سُنَّتِ سَنِیَّه ی اِنشادِ " الهی نامه" و "مناجات نامه" و کتابت و نشرِ آن متأسّياً به آل الله الأطهار عليهم أفضل الصَّلاة و أزكى السَّلام از دیرباز در میانِ شیعیان مولانا امیرِ مؤمنان امام على سلام الله عليه خصوصاً كِبارِ عُلما و شُعَرای آن طائفه ی حقّه رواج داشته و دارد. این که گفته شد که سیره ی "مناجات نامه" و " الهی نامه" نویسی، به جهتِ تأسّی به اهل بیتِ معصومین علیهم السلام است، کلامی پُر واضح و آشکار است، چه آن که هر کس مأنوس و مألوف با ادعیّه ی شریفه و مناجاتِ مبارکه ی اهل بیت علیهم السلام است، به خوبی می داند که خاندانِ رسالت مآب عليه و عليهم السلام اهتمام ویژه ای بر این گونه مخاطب قراردادنِ الله متعال داشته اند. حال که سُخَن بدین جا رسید- به جهتِ تیمُّن و تبرُّک، و از بابِ نمونه جهتِ این که حضراتِ اهل بیت علیهم السلام به این گونه مخاطب قرار دادنِ حضرتِ باری إله جلّ و علا اهتمام داشته اند- مناجاتِ منظومه ی حضرتِ مولایِ متّقیان، پیشوایِ گروهِ رستگاران، سیّدِ موحَّدان، امیرِ مؤمنان، امام علی علیه السلام را نقل می کنیم:

لَكَ الْحَمْدُ يَا ذَا الْجُودِ و الْمَجْدِ وَ الْعُلَى *** تَبَارَكْتَ تُعْطِي مَنْ تَشَاءُ وَ تَمْنَعُ

إِلَهِي وَ خَلَّاقِي وَ حِرْزِي وَ مَوْئِلِي *** إِلَيْكَ لَدَى الْإِعْسَارَ وَ الْيُسْرِ أَفْزَعُ

إِلَهِي لَئِنْ جَلَّتْ وَ جَمَّتْ خَطِيئَتِي *** فَعَفْوُكَ عَنْ ذَنْبِي أَجَلُّ وَ أَوْسَعُ

إِلَهِي لَئِنْ أَعْطَيْتُ نَفْسِي سُؤْلَهَا *** فَهَا أَنَا فِي رَوْضِ النَّدَامَةِ أَرْتَعُ

إِلَهِي تَرَى حَالِي وَ فَقْرِي وَ فَاقَتِي *** و أَنْتَ مُنَاجَاتِي الخَفِيَّةَ تَسْمَعُ

إِلَهِي فَلَا تَقْطَعْ رَجَائِي وَ لَا تُزِغْ *** فُؤَادِي فَلِي فِي سَيْبِ جُودِكَ مَطْمَعُ

إِلَهِي لَئِنْ خَيَّبْتَنِي أَوْ طَرَدْتَنِي *** فَمَنْ ذَا الَّذِي أَرْجُو وَ مَنْ ذَا أُشَفِّعُ

إِلَهِي أَجِرْن مِنْ عَذَابِكَ إِنَّنِي *** أَسِيرٌ ذَلِيلٌ خَائِفٌ لَكَ أَخْضَعُ

إِلَهِي فَانِسْنِي بِتَلْقِينِ حُجَّتِي

إِذَا كَانَ لِي فِي الْقَبْرِ مَثْوًى وَ مَضْجَعُ *** إِلَهِي لَئِنْ عَذَّبْتَنِي أَلْفَ حِجَّةٍ

فَحَبْلُ رَجَائِي مِنْكَ لَا يَتَقَطَّعُ *** إِلَهِي أَذِقْنِي طَعْمَ عَفْوِكَ يَوْمَ لا

بَنُونَ وَ لَا مَالٌ هُنَالِكَ يَنْفَعُ *** إِلَهِي لَئِنْ لَمْ تَرْعَنِي كُنْتُ ضَائِعاً

وَ إِن كُنتَ ترعَانِي فَلَسْتُ أُضَيَّعُ *** إِلَهِي إِذَا لَمْ تَعْفُ عَنْ غَيْرِ مُحْسِنٍ

فَمَنْ لِمُسِيءٍ بِالْهَوَى يَتَمَتَّعُ *** إِلَهِي لَئِنْ فَرَّطْتُ فِي طَلَبِ التُّقَى

فَهَا أَنَا إِثْرَ الْعَفْوِ أَقْفُو وَأَتْبَعُ *** إِلَهِي لَئِنْ أَخْطَأْتُ جَهْلًا فَطَالَمَا

رَجَوْتُكَ حَتَّى قِيلَ هَا هُوَ يَجْزَعُ *** إِلَهِي ذُنُوبِي بَذَّتِ الطَّوْدَ وَ اعْتَلَتْ

وَ صَفْحَكَ عَن ذَنْبِي أَجَلُّ وَ أَرْفَعُ *** إِلَهِي يُنَجِّي ذِكْرُ طَوْلِكَ لَوْعَتِي

وَ ذِكْرُ الْخَطَايَا الْعَيْنَ مِنِّي يُدَمِّعُ *** إِلَهِي أَقِلْنِي عَثْرَتِي وَ امْخ حَوْبَتِي

فَإِنِّي مُقِرٌّ خَائِفٌ مُتَضَرَّعُ *** إِلَهِي أَنِلْنِي مِنْكَ رَوْحاً وَ رَاحَةً

فَلَسْتُ سِوَى أَبْوَابٍ فَضْلِكَ أَقْرَعُ *** إِلَهِي لَئِنْ أَقْصَيْتَنِي أَوْ أَهَنْتَنِي

فَمَا حِيلَتِي يَا رَبِّ أمْ كَيْفَ أَصْنَعُ *** إِلَهِي حَلِيفُ الْحُبِّ فِي اللَّيْلِ سَاهِرٌ

يُنَاجِي وَ يَدْعُو وَ الْمُغَفَّلُ يَهْجَعُ *** إِلَهِي وَ هَذَا الْخَلْقُ مَا بَيْنَ نَائِمٍ

وَ مُنْتَبِهٍ فِي لَيْلِهِ يَتَضَرَّعُ *** وَ كُلُّهُمْ يَرْجُو نَوَالَكَ رَاجِياً

لِرَحْمَتِكَ الْعُظْمَى وَ فِي الخُلْدِ يَطْمَعُ *** إِلَهِي يُمَنِّينِي رَجَائِي سَلَامَةً

وَ قُبْحُ خَطِيئَاتِي عَلَيَّ يُشَنِّعُ *** إِلَهِي فَإِنْ تَعْفُو فَعَفْوُكَ مُنْقِذِي

وَ إِلَّا فَبِالذَّنْبِ الْمُدَمِّرِ أُصْرَعُ

إِلَهِي بِحَقِّ الْهَاشِمِيِّ مُحَمَّدٍ *** و حُرْمَةِ أَطْهَارٍ هُمْ لَكَ خُضَّعُ

إِلَهِي بِحَقِّ الْمُصْطَفَى وَ ابْنِ عَمِّهِ *** وَ حُرْمَةِ أَبْرَارٍ هُمْ لَكَ خُشَّعُ

إِلَهِي فَأنْشِرْنِي عَلَى دِينِ أَحْمَدَ *** مُنِيباً تَقِيّاً قَانِتَا لَكَ أَخْضَعُ

وَ لَا تَحْرِمْنِي يَا إِلَهِي وَ سَيِّدِي *** شَفَاعَتَهُ الْكُبْرَى فَذَاكَ الْمُشَفَّعُ

وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ مَا دَعَاكَ مُوَحِّدٌ *** وَ نَاجَاكَ أَخْيَارُ بِبَابِكَ رُكَّعُ

و از آن دسته از عالمانِ جَلیل القَدری که در این عَرصه- به تبعیّت از ائمّه اطهار علیهم السلام- قَلَم چرخانده اند، حضرت علّامه ابو سعید حسن بن حُسَین شیعی سبزواری رحمة الله است که در کتابِ شريفِ "مصابيح القُلوب" این چنین زیبا می نگارد:

خداوندا! ضمیرِ ما را از ریب و شُبهه خالی گردان.

مرکزِ دلِ ما را از جُحود و طُغیان صافی دار.

هرچه از زندگیِ ما به کار آید، به بندگیِ خود مصروف دار.

ذکرِ خود را اَنیسِ جانِ ما گردان.

هر کجا ذرّه ای نورِ آشنایی است، بر مَزید گردان.

دولتِ طاعت و عبادت بر همه مُستَدام دار.

يا إلهَ العالَمين!

و يا خَير النّاصرين!

و نیز آیت الله علّامه سیّد محمّد کاظم طباطبائی یزدی رحمة الله- صاحبِ کتابِ شريفِ " العُروة الوُثقى " -، الهی نامه ای بسیار زیبا به نامِ" بُستانِ راز و گُلِستانِ نیاز" دارند، ⁽¹⁾و لكن مع الأسف الشديد، اين دُرّه ى ثَمینه در بازارِ اهلِ عِلم مجهول و موردِ تغافُل می باشد، و لکن افسوس که در عوض، الهی نامه ای سراسر ایراد! و مملوّ از عقایدِ غیر صحیح ⁽²⁾

مانندِ: " الهی! تا به حال می گُفتم لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لَا نَوْمٌ [سورة مباركه البقرة، آیه 255] الآن می بینم مرا هم لا تأخذنى سنة و لا نوم".

می گویم: با دیده انصاف بنگرید که چگونه، نویسنده صفاتِ پروردگار را به خود نسبت داده است! و مانندِ: "الهی! شکرت که دوستان عاقلند و دشمنانم احمق".

می گویم: بهتر است در این مورد توضیحی بیان نشود و خردمندان خود قضاوت کنند.

و مانندِ: "الهی! از گُفتنِ نَفی و اِثبات شَرم دارم که اثباتیَم «لَا إِلهَ إِلَّا الله» را دیگران بگویند، و «الله» را حسن".

می گویم: ببینید که چگونه او از گفتن کلمه شريفه لَا إِلهَ إِلَّا الله شرم دارد یعنی آن را کوتاه در بیان مقصود می داند، در حالی که در روایاتِ شریفه معتبره ما شیعیان خلافِ آن آمده است:

در حدیث قُدسی الله متعال می فرمایند: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ حَصْنِي فَمَنْ دَخَلَهُ أَمِنَ مِنْ عَذَابِي.

و نیز در حدیث قدسی آمده است: إِنَّي" أَنَا اللهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا" فَاعْبُدُونِي، مَنْ جَاءَ مِنْكُمْ بِشَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ بِالْإِخْلَاصِ دَخَلَ فِي حِصْنِي وَ مَنْ دَخَلَ فِي حِصْنِي أَمِنَ مِنْ عَذَابِي.

و نیز در حدیث قُدسی تکلّم خدای متعال با موسی کلیم الله آمده است: يَا مُوسَى! لَوْ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ عَامِرِيهِنَّ وَ الْأَرَضِينَ السَّبْعَ فِي كِفَّةٍ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ فِي كِفَّةٍ مَالَتْ بِهِنَّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ.

و پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می فرمایند: مَا قُلْتُ وَ لَا قَالَ الْقَائِلُونَ قَبْلِي مِثْلَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند: خَيْرُ الْعِبَادَةِ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند: " كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ" [سورة مباركه إبراهيم: آيه شريفة 16]، مَنْ أَبَى أَنْ يَقُولَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند: أَتَانِي جَبْرَئِيلُ بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ! طُوبَى لِمَنْ قَالَ مِنْ أُمَّتِكَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ مُخْلِصاً.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند: مَا مِنَ الْكَلَامِ كَلِمَةُ أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ قَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ مَا مِنْ عَبْدِ يَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، يَمُدُّ بِهَا صَوْتَهُ فَيَفْرُغُ إِلَّا تَنَاثَرَتْ ذُنُوبُهُ تَحْتَ قَدَمَيْهِ كَمَا يَتَنَاثَرُ وَرَقُ الشَّجَرِ تَحْتَهَا.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند: بَشَّرِ النَّاسَ، أَنَّهُ مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، فَلَهُ الْجَنَّةُ.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه السلام می فرمایند: إِنَّ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ كَلِمَةٌ عَظِيمَةٌ كَرِيمَةٌ عَلَى اللهِ عَزَّوَجَلَّ، مَنْ قَالَهَا مُخْلِصاً اسْتَوْجَبَ الْجَنَّةَ، وَ مَنْ قَالَهَا كَاذِبًا عُصِمَتْ مَالُهُ وَ دَمُهُ وَ كَانَ مَصِيرُهُ إِلَى النَّارِ.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه و اله می فرمایند: مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، فِي سَاعَةٍ مِنْ لَّيْلٍ أَوْ نَهَارٍ، طَلَسَتْ مَا فِي صَحِيفَتِهِ مِنَ السَّيَّئَاتِ.

نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند: إِنَّ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ عَمُوداً مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ رَأْسُهُ تَحْتَ الْعَرْشِ وَ أَسْفَلُهُ عَلَى ظَهْرِ الْحُوتِ فِي الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَى، فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، اِهْتَزَّ الْعَرْشُ وَ تَحَرَّكَ الْعَمُودُ وَ تَحَرَّكَ الْحُوتُ، فَيَقُولُ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: اسْكُنْ يَا عَرْشِي! فَيَقُولُ: كَيْفَ أَسْكُنُ وَ أَنْتَ لَمْ تَغْفِرْ لِقَائِلِهَا؟ فَيَقُولُ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: اشْهَدُوا سُكَّانَ سَمَاوَاتِي أَنَّي قَدْ غَفَرْتُ لِقَائِلِهَا.

و نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند: مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَ إِخْلَاصُهُ أَنْ تَحْجُزَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ عَمَّا حَرَّمَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ.

و امیر مؤمنان امام علی علیه السلام می فرمایند: مَا مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ، يَقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، إِلَّا صَعِدَتْ تَخْرِقُ كُلَّ سَقْفٍ لَا تَمُرُّ بِشَيْءٍ مِنْ سَيَّئَاتِهِ، إِلَّا طَلَسَتْهَا حَتَّىِ تَنْتَهِيَ إِلَى مِثْلِهَا مِنَ الْحَسَنَاتِ فَتَقِفَ.

و امام محمّد باقر علیه السلام می فرمایند: مَا مِنْ شَيْءٍ أَعْظَمَ ثَوَاباً مِنْ شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ لِأَنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لَا يَعْدِلُهُ شَيْءٌ وَ لَا يَشْرَكُهُ فِي الْأَمْرِ أَحَدٌ.

و نیز آن حضرت علیه السلام می فرمایند: جَاءَ جَبْرَئِيلُ إِلَى رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله، فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ! طُوبَى لِمَنْ قَالَ مِنْ أُمَّتِكَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ.

نیز امام جعفر صادق علیه السلام می فرمایند: قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ ثَمَنُ الْجَنَّة.

و نیز آن حضرت علیه السلام می فرمایند: مَنْ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، مُخْلِصاً دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَإِخْلَاصُهُ أَنْ تَحْجُرَهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ عَمَّا حَرَّمَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ.

و نیز آن حضرت علیه السلام می فرمایند: مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، مِائَةَ مَرَّةٍ كَانَ أَفْضَلَ النَّاسِ ذَلِكَ الْيَوْمَ عَمَلًا إلَّا مَنْ زَادَ. مراجعه شود به: توحید شیخ صدوق رَحِمَهُ اللهُ، باب ثواب المُوَحَّدين و العارفين.

آیا مهم ترین و اساسی ترین شعار توحيد «لَا إِلهَ إِلَّا الله» نیست؟ مگر پیامبر گرامیِ اسلام صلی الله علیه و آله نفرمودند: يَا أَيُّهَا النَّاسُ! قُولُوا: " لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ " ، تُفْلِحُوا؟ لابُدّ ایشان هنگام اذان و اقامه بسیار شرمگین می شوند زیرا این کلمه تکرار می شود و همچنین در تشهد و نیز تسبیحات اربعه نماز.

در هر صورت خداى عزَّوجَلّ و رسول خدا صلی الله علیه و اله و ائمّه معصومین علیهم السلام و تمام مؤمنین از گفتن این جمله نورانی شرم نمی کنند، ولی چگونه فردی از بیان این کلمه ی شریف شرم می کند! و با کمال تأسّف یک عدّه هم کورکورانه از او تبعیّت کرده و " الهی نامه" اش را وردِ زبان خود کرده اند.

همین قضیه سبب شُد که به فِکر بیافتیم این الهی نامه که اثرِ طَبعِ شريفِ جامعِ بِحار الأنوار، کشّافِ غُموض از وجوهِ اَخبار، علّامه ی ثانی و مُحَقَّقِ ثالث، شيخ الإسلام و المُسلِمين، مُحَدَّثِ کبیر و فقیهِ خَبیر، شیخ محمّد باقر مَجلسی اِصفَهانی رحمة الله می باشد را اِحیاء نموده، به امید آن که قلوبِ مرده ی ما را اِحیاء نماید.

مؤلف:

مؤلّفِ این رساله ی شریفه علّامه شیخ محمّد باقر فرزند علّامه شیخ محمّد تقی مجلسی اصفهانی أَسْكَنَهُمَا اللهُ بُحْبُوحَةَ جِنَانِه می باشد. علامه ی عظیم الشأن مرحوم ملا محمّد باقر مجلسی رحمة الله مؤلف عالی قدر کتاب با عظمت "بحار الانوار"، یکی از بزرگ ترین دانشمندان ماست که با همّت عالی و اقدامات اساسی وی، مذهب شیعه دوازده امامی در سراسر این کشور اسلامی رواج یافت و به اوج انتشار خود رسید و اثرات عمیقی در دل بزرگ و کوچک و مرد و زن و خاص و عام بر جای گذارد. به طوری که به یاری خداوند متعال تا هنگام ظهور وجود اقدس امام زمان عجل الله تعالى فرجه الشريف خدمات ریشه دار آن بزرگ مرد علم و دین نیز همچنان استوار خواهد ماند و از خاطره ها فراموش نخواهد شد. برای تحقیق و بررسی دقیق در پیرامون احوال علّامه مجلسی رحمة الله فرصتی بیش تر باید، تا بتوان با تجزیه و تحلیل تاریخ زندگانی درخشان او، چنان که می باید حقّش را ادا کرد و آن طور که بوده معرّفی نمود. زیرا بدیهی است این مقدار که در این مقدمه نگارش می یابد، نمی تواند معرّف شخصیت بزرگ آن مرد نامْوَر باشد. شرح حال علّامه مجلسی در کتب تراجم و رجال شیعه که بعد از وی نوشته شده به اجمال و تفصیل آمده است، که خوانندگانِ گرامی را به آن کتاب های مبارک ارجاع می دهیم، همچون: الفیض القُدسی فی أحوال المجلسی، تألیفِ علّامه ی محدَّثِ خَبير حاج میرزا حُسَین نوری طبرسی رحمة الله و نيز مرآت الأحوال جهان نما، تألیفِ علّامه ی نامی آقا احمد فرزند آقا محمّد علی فرزند علّامه وحید بهبهانی رحمهم الله- که خود با چهار واسطه خواهر زاده ی علّامه مجلسی رحمة الله است- و همچنین مقدّمه ی علامه علی دوانی رحمه الله بر کتابِ شريفِ مهديِ موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف.

مرقدِ او بحار انواری است *** که ز عین الحیات داده نشان

روضه اش می دهد حیات القلوب *** ز جلاء العیون ببین تو عیان

اعتقادات او است زاد معاد *** تو به حقّ الیقین یقین می دان

آیت رحمت الهی بود *** رفت و مردم شدند سرگردان

گوئیا هاتفی ز عالم غیب *** داده بودش بشارت از یزدان

که در این ماه می روی به بهشت *** زود بنما وداع پیر و جوان

زان سبب گشت ختم تفسیرش *** آیه ى " كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ" ⁽¹⁾

می گویم: شاید مقصودِ ازهری از این بیتِ شریف این باشد که علّامه مجلسی رحمه الله که در تمامِ لحظاتِ عمرِ شریفش در حالِ تصنیفِ کتاب و بیانِ علم بود، با رحلتش هم این آیه شریفه را برای همگان آشکارا تفسیر نمود که "كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ"، و الله العالم بحقائق الأمور.

چون شب قدر آن عظيم القدر *** شد نهان عشر آخر رمضان ⁽²⁾

ماه رمضان چو بیست و هفتش کم شد *** تاریخ وفات عالِم عالَم شد

[نجوم السماء في تراجم العُلَماء، ص179.]

از هری گفت سال تاریخش *** «باقر علم شد روان به جنان»

کتابِ پیشِ رو:

علّامه حاج آقا بزرگ تهرانی رَحِمَهُ الله این چنین می نگارد:

مناجات: تأليفِ محمّد باقر.

و ظاهراً این رساله نیز از [علّامه] مجلسی است.

ابتدايِ آن: " الهی به ذاتِ بی مثالَت که عقل های مقرّبان..." می باشد.

دو نُسخه از آن موجود است:

نُسخه ای از آن در [کتابخانه ی] مجلس (به شماری: 3059/8) در هشت صفحه؛ و نُسخه ای دیگر در [کتابخانه ی دانشکده ی] الهیّات [دانشگاهی تهران] (به شماری: 78/7) در ضمنِ دو مجموعه ای که به تازگی ذِکر شد با همان خصوصیّات [که نسخه ی کتابخانه ی مجلس را محمّد کریم فرزند اسماعیل قاضی رَحِمَهُ الله به قلم نَسخ در قرن یازدهم هجری کتابت نموده، و نسخه ی کتابخانه ی دانشکده ی الهیّات به قلم نَسخ در سال 1124 ه- کتابت شده است]. و در فهرستِ هر دو کتابخانه آمده که ظاهراً مؤلّفِ این مناجات هم [علّامه شیخ محمّد باقر] مجلسی [می باشد، و این که در سال 1097 ه- از تأليفِ آن فارغ گشته] است.

نسخه ی مخطوطِ موردِ استفاده:

بازخوانیِ این اثرِ شریف بر اساسِ نسخه ی کتابخانه ی مجلس (تهران- به شماره ی 3059/8) انجام گرفته است. ⁽¹⁾

تصویر صفحه ی اوّل از نسخه ی مخطوط

تصویر صفحه ی آخر از نسخه ی مخطوط

بسم الله الرّحمان الرّحیم

مِنْ إملاء الفاضل الكامل مولانا محمَّد باقر قَدَّسَ اللهُ رُوحَه

الهی! به ذات بی مثالت که عقل های مقرّبان در او حیران است،

الهی! به کِبریایِ جلالت که دل هایِ عارفان از آن لرزان است،

الهی! به رحمتِ بی زوالت که امیدگاه عاصیان است،

الهی! به زلال وصالت که حیات بَخشِ تشنه لبانِ واديِ حِرمان است،

الهی! به دریای احسانت که به قطره ای از آن عالَمی مغفور است،

الهی! به پرتو جمالت که از آن جهانی پر نور است،

الهی! به پرده داری عفوت که گناه مجرمان از آن مستور است،

الهی! به دل نوازی لطفت که خجالت فرمانِ محرومان بدکردار است،

الهی! به وعده های عَفْوت که مرهم نِهِ جراحت سینه های فَکار است،

الهی! به غفرانت که جهان را در کار است،

الهی! به لطفت که عاصیان را در انتظار است،

الهی! به خجلت عاصیان رو سیاهت،

الهی! به قبول شفیعان در گاهت،

الهی! به سیّد انبیا و سرور اصفیا و شفیع روز جزا و مَحرَمِ حريم كِبريا،

سلطانِ مَمالِكِ وجود، فرمان روايِ عوالمِ غیب و شهود،

پناهِ بیچارگان و عُذر خواه گناه کاران،

حاكِم روزِ جَزا و مخصوص به شفاعت کبری،

و مَسنَد نشين وَ لَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرَضَى، محمّدِ مصطفى صلی الله علیه و آله،

الهی! به سلطان سریر ارتضا و پادشاه اقلیم اجتبا،

صدر نشین ایوان خلافت و شَهْ سَوارِ میدان شجاعت،

محرم سُرادِق «لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ»، مَفخَرِ گروهِ اَنبیا و اَوصيا،

مرهم نِهِ جراحت های سینه ی رسول صلی الله علیه و آله، غم گسارِ خاطرِ حزينِ بتول علیها السلام،

ضعیفان امّت را پشت و پناه، گناه کاران امّت را امیدگاه،

حلّال مشکلات درماندگان، مولای مؤمنان و پیشوای متّقیان علیه السلام،

اسد الله الغالب، علی بن ابی طالب علیه السلام،

الهى! به مَهدِ عُلیایِ عصمت و طهارت،

و گوهر بی همتای عزّت و جلالت،

مخدومه ی ملائکِ سماوات و سُرورِ سینه ی زبده ی مکنونات،

و شفيع عَرَصات، سيّدة نسا و بتول عذرا، فاطمه ی زهرا علیها السلام،

الهی! به سَروِ جویبارِ امامت، و مهرِ سپهرِ خلافت،

مردمکِ دیده ی عین الیقین، مصداق کریمه ى وَ كُونُوا مَعَ الصَّدِقِينَ، قرَّة العينِ مصطفى، مردمک دیده ی علیَّ مرتضی علیه السلام،

و وارث علوم انبیا و اوصيا، و سَروَر نُجَبا و اَصفيا،

صَدر نشینِ ایوان خُلّت و صفا، میهمانِ خوانِ محنت و ابتلا،

شهیدِ مسمومِ مظلوم، حسنِ مجتبی علیه السلام،

الهی! به گُلِ بوستان رسالت، و غنچه ی گلستان ولایت،

مَحرَمِ اَسرارِ حَفِیّه ی ربّانی، مَظهَرِ انوار جلیّه ی یزدانی،

سلطانی که شاهد محبّتش را به گل گونه ی شهادت بِپَرداخت،

و به سرافکندن در راه دوست سر خویش را به اوج رَفعَت بُلَند ساخت،

به برکتِ شهادتش، زرد رویانِ اُمَّت تمامْ سرخ رو،

و به یُمنِ شفاعتش، مغفرتْ گناه کاران را در جستجو،

گوشواره ی عرش رحمان و حلقه ی باب غُفران،

ثالثِ ائمّه ی هُدی، خامسِ اَصحاب عَبا علیهم السلام،

خان سالارِ خوانِ شدّت و بلا، سَروَرِ ارباب محنت و ابتلا،

قُرَّة العين رسولِ ثقلين صلی الله علیه و آله، ابا عبد اللّه الحُسَين علیه السلام،

الهی! به رهروان شارع دین، و راهنمایان مسالک یقین،

که در حریم عزّت و جلال، بساط قُرب وصال بهرِ ایشان انداختی،

و عوالم ملکوت را به نور هدایتشان منوّر ساختی،

و کلید خزائن علوم ازل و ابد را به دست ایشان دادی،

و گروهِ انبیا و رُسُل را به نور تولّای ایشان روشن ساختی،

و عرصه ی ضمیر شیعیان را به برکت محبّت ایشان از غبار شبهه پرداختی،

الهی! به گروه انبیا و رُسُل که زمام مهامّ ملّت و دین در کف ایشان نهادی،

و گم گشتگان به وادیِ حیرت و ضلالت را به نور ایشان هدایت دادی،

الهی! به پاک دامانان این نُه رواق که دامانِ عصمتشان را به غبارِ معصیت نیالوده اند،

الهی! به عندلیبان بساتينِ سبعِ طِباق که جز نغمه ی تسبیح و تقدیس نسروده اند،

الهی! به مَحرَمانِ حَریمِ قربت،

الهی! به باریافتگان انجمن وصلت،

الهی! به تشنه لبان زلال وصالت،

الهی! به نغمه ی عندلیبانِ گلشنِ جمالت،

الهی! به گُم نامان که به غیرِ خود آشناشان نکردی،

الهی! به مجرمان که به لطف خویش رسواشان نکردی،

الهی! به آنان که به یک قطره از دریای عشقت مَستَند،

الهی! به آنان که قدم در راه محبّت نهاده از سر گذشتند،

الهی! به آنان که به نسیم گلشن جمالت مدهوشند،

الهی! به آنان که به امید وصالت در خروشند،

الهی! به کیفیّت زعفرانی که در بوستان چهره ی دوستانت رسانیده ای،

الهی! به نَشئه ی باده ای که در کام محبّانت چکانیده ای،

الهی! به شادابی آبله ی رهروان وادی شوقت،

الهی! به هُشیاریِ مَدهوشانِ صحرای عشقت،

الهی! به آن زمین ها که بر آسمانشان شرف دادی،

الهی! به آن غبارها که خاصیت اکسیر در آن ها نهادی،

الهی! به آن کف ها که آشیان مرغ رحمتند،

الهی! به آن دل ها که قَندیلِ انوار معرفتند،

الهی! به آن نداها که جز گوشِ دل محرمش نیست،

الهی! به آن سینه های مجروح که جز لطفِ دل نواز تو مرهمش نیست،

الهی! به ناله ی جَرَسی که حُدایِ سرای دوستان توست،

الهی! به شُورِ نَفَسی که نمک پرورده ی خوان عرفان توست،

الهی! به آن راحت ها که لطفت رنجشان نام کرده،

الهی! به آن دل نوازی ها که مال خویش را از گدایانِ خوان احسانش وام کرده،

الهی! به دَردی که تواش دوایی،

الهی! به رنجی که تواش شفایی،

الهی! به آن زندگی که شهادتش نام کردی،

الهی! به آن کشته که همان لحظه، خون بهایش را اِنعام کردی،

الهی! به آن دلی که بی خَبَر از درش به در آمده ای،

الهی! به آن بیمار عشقی که به عیادت بر سرش آمده ای،

الهی! به امیدی که پسندیده ای،

الهی! به بیمی که برگزیده ای،

الهی! به بی قدری که قدرش دادی،

الهی! به اعتباری که در خاک ساری نهادی،

الهی! به آن سینه هایی که از غبارِ اغیار پرداختی،

الهی! به به آن دل ها که خلوت خانه ی خاصَّ خویش ساختی،

الهی! به مهجوران قربت که پیوسته در امید و صالند،

الهی! به امید عاصیان که پیوسته چشم بر راه رحمت بی زوالند،

الهی! به رحمی که با همه ی جرم از آن امیدها داریم،

الهی! به عَفوی که در جَنبِ آن، گناه جهانیان را هیچ می انگاریم،

الهی! از جَوْرِ نَفسِ خطاکار به جان آمدم پناهم دِه،

و از مَکرِ دیوِ غدّار عاجز شدم خلاصم دِه.

الهی! از خود ناامیدم از رحمتِ خود امیدوارم کن.

الهی! به جرم خویش در مانده ام لطف خویش را در کارم کن.

الهی! دردم را دوا تو دانی به دیگری مگذارم.

الهی! اگر چه گنه کارم جز تو کسی ندارم؛ به دیگری مسپارم.

الهی! عادت کرده ی احسان خود را از درگاه خود مَران،

و خو گرفته ی رحمت های خود را ناامید مگردان.

الهی! اگر بد کرده ام امید بخشش از چون تو کریمی دارم،

و اگر خطا کرده ام چشم رحمت از چون تو خطاپوشی دارم.

الهى! دلم را نور عرفانِ خود دِه.

الهى! سوز محبّتی در سینه ام نِه.

الهی! دیده ای دِه که جُز ربوبیَّتِ تو نبیند.

الهی! دلی دِه که عبادتِ تو گُزیند.

الهی! سینه ام را مشرقِ انوارِ خود ساز،

و دلم را به اسرارِ محبّتِ اهل بیت علیهم السلام بپرداز،

از آن باده که شور انگیزِ عاشقان است قطره ای به کامم رسان،

و از آن رحمت که امیدگاه عاصیان است بر سرم افشان،

آتشین ناله ی معصیت سوزی در سینه ام نِه،

و آن چه لطف و احسانِ تو را سِزَد آنم دِه.

الهی! رَه طلبانت را به راه دوستان خود برسان،

و مَکرِ دشمنانت را از دوستان خود دور گردان،

ای خطاپوش گناه کاران! رسوا مکن،

و ای عیب پوش مجرمان! پرده ی سترت را وا مکن،

ای پناه در ماندگان! از درگاهت مَران،

و ای امید امیدواران! از روی احسان خود مگردان،

ای مونِس غریبان! غربت زدگان وحشتْ آبادِ قبر را تنها مگذار،

و ای نور بخش زمین و آسمان! خُفتگانِ غربت آبادِ لَحَد را در ظلمت مَدار.

الهی! دست گیریِ در ماندگان را پسندیده ای،

در روز جزا در ماندگان را دست گیر،

و بر عمد و خطایِ اسیرانِ هواهایِ نَفْسِ اَمّاره مَگیر.

الهی! رحیمی رَحم فَرما،

کریمی کرم بنما،

نامه ی گناهِ مجرمان را در دریای عَفوَت مَحو فَرما.

نقش طلحه در فتنه ی عثمان

اشاره

استاد علی اصغر ایماندوست

درآمد

نویسنده محترم در این شماره بخوبی نقش طلحه را در قتل عثمان آشکار کرده است و نیز مشخص شده است طلحه شخصی ریاست طلب بود و تمام این ها برای رسیدن به خلافت بود لذا بعد از عثمان با حضرت امیر علیه السلام که او را در امر حکومت دخالت نداد، به مبارزه پرداخت و کشته شد و به همراهی زبیر و عایشه جمع کثیری را به کشتن داد. قابل ذکر است نامه ها و روایات و منابع تاریخی که در کتب تاریخی است خالی از تحریف نیست و برخی از امور به تدریج به آن افزوده شده است و ذکر آن ها در این مقاله به معنای قبول همه آن تلقّی نمی شود.

کلیدواژه ها؛

طلحة بن عبید اللّه، زبیر بن عوّام، عایشه، معاوية بن ابی سفیان

جمل، عثمان بن عفان، عثمان بن حنیف

شرح حال طلحه باختصار

مورخّین عامه نوشته اند:

طلحة بن عبید الله، ⁽¹⁾اجدادش به تیم بن مرّه می رسد، کنیه اش ابو محمد و یکی از هشت نفری است که در اسلام سبقت داشت همچنین یکی از پنج نفری است که به دست ابوبکر مسلمان شده است... هنگام وقوع جنگ بدر در تجارت شام بود لکن در جنگ اُحُد شرکت داشت و دستش آسیب دید... رنگ پوست طلحه سفید مایل به سرخی، میان قامت بود که به کوتاهی می گرایید پهن شانه و دلاور بود. دارای چهار همسر بود که همگی با همسران پیامبر صلی الله علیه و آله خواهر بودند.

1- ام كلثوم دختر ابوبکر، خواهر عایشه

2- صمنَه دختر جهش، خواهر زینب

3- فارعه، دختر ابی سفیان، خواهر امّ حبیبه

4- رقیه دختر ابی امیه، خواهر امّ سلمه ⁽²⁾

بررسی ها در مدارک مربوط به طلحه نشان می دهد که وی مدّت ها پیش از وفات پیامبر صلی الله علیه و آله در فکر زمینه سازی برای خلافت خود بود در همین رابطه به نظر می رسد که یکی از برنامه های آینده وی این بود که پس از وفات آن حضرت با یکی از همسران او ازدواج کند تا بتواند از اعتبار آن برای رسیدن به خلافت استفاده کند. ابن کثیر در ذیل آیه ی وَ مَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُواْ رَسُولَ اللَّهِ وَلَآ أَن تَنكِحُواْ أَزْوَجَهُ و مِنْ م بَعْدِهِ ی أَبَدًا ج إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمًا ⁽³⁾می نویسد:

ابن ابی حاتم از ابن عباس درباره قول خدای تعالی وَ مَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُواْ رَسُولَ اللَّهِ... نقل کرده است که گفت: این آیه درباره مردی نازل شد که تصمیم داشت پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) با یکی از همسران آن حضرت ازدواج کند. کسی به سفیان گفت: آیا آن زن عایشه است؟ پاسخ داد چنین گفته اند مقاتل بن حیّان و عبدالله بن زید بن اسلم نیز چنین گفته اند. وی با سند خود از سدی نقل کرده است: آن کس که چنین تصمیمی داشت طلحة بن عبیدالله بود برای همین خبر تحریم آن نازل شد، و با استناد به آن همه علماء اجماع دارند: هر کس هنگام وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) از همسران آن حضرت باشد، پس او تزویجش با دیگران حرام است. ⁽⁴⁾

ابن ابی الحدید نیز مفاخره ای را نقل می کند که بین قاسم بن محمد بن یحیی بن طلحة بن عبیدالله، و اسماعیل بن جعفر بن محمّد الصادق علیه السلام برقرار شده است، در این مفاخره قاسم گفت: همواره برتری و نیکی ما بر بنی هاشم و همگی بنی عبد مناف پیشی گرفته است، اسماعیل گفت: بر فرزندان عبد مناف چه برتری و خوبی دارید؟ پدر تو جدّ مرا به خشم آورد به خاطر این که گفت: محمّد (صلی الله علیه و آله) می میرد و همان گونه که از بین زنان ما برای خودش برمی گزید ما نیز از بین همسرانش برای خودمان برمی گزینیم. ⁽¹⁾به همین جهت، خدای تعالی برای این که بینی پدرت به خاک مالیده شود این آیه را نازل فرمود وَ مَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُواْ رَسُولَ اللَّهِ وَ لَآ أَن تَنكِحُواْ أَزْوَجَهُ و مِنْ م بَعْدِهِ ی أَبَدًا و پسر عموی تو مادر مرا از حقّش در فَدَک و سایر میراث پدرش بازداشت و پدرت مردم را بر عثمان شوراند و او را محاصره کرد تا کشته شد و بیعت علی (علیه السلام) را شکست و بر روی او شمشیر کشید و دل های مسلمانان را از او برگرداند. اگر فرزندان عبد مناف که شما به آن ها نیکی کرده اید غیر از این ها هستند آن ها را معرّفی کن چه کسانی هستند فدایت شوم! ⁽²⁾

عمر نیز هنگامی که نقاط ضعف اعضای شورای انتخاب خلیفه را بیان می کرد نظری به سوی آنان انداخت و گفت:

هر کدام می خواهند زیرکی خود را نشان بدهند و امیدوارند که خلیفه شوند. [رو به طلحه کرد و گفت] امّا تو ای طلحه آیا نمی گفتی اگر پیامبر (صلی الله علیه آله) وفات کند بعد از او با همسرانش ازدواج می کنی؟... امّا تو ای زبیر در هیچ روز و شبی قلبت نرم نمی شود، همیشه خشن و آزار دهنده ای و امّا تو ای عثمان پشکل اسب از تو بهتر است. امّا تو ای عبدالرحمن، مرد ناتوانی هستی که همه ی خویشانت را دوست داری و امّا تو ای سعد دارای گلّه اسب و طالب جنگی و امّا تو یا علی به خدا قسم که اگر ایمان تو با ایمان اهل زمین وزن شود از آن زیادتر است. آن گاه علی (علیه السلام) برخاست و به حاضران پشت کرد تا بیرون رود، در این موقع عمر گفت به خدا قسم موقعیّت و قدر این مرد را می دانم، اگر او را خلیفه کنید شما را به راه راست و روشن می برد. [حاضران] گفتند: این که گفتی چه کسی است؟ [عمر گفت] همین که بین شما بود و رفت. گفتند: خودت چرا این کار را نمی کنی؟ گفت راه ندارد. ⁽³⁾

مستنداتی که در منابع مکتب خلفا وجود دارد نشان می دهد که طلحه بسیار ریاست طَلَب بوده است، ابن قتیبه دینوری از قول سعد بن ابی وقاص می نویسد:

و طلحه لو يجد ان يشقَ بطنه مِن حبّ الامارة و لَشَقّه. ⁽¹⁾

عشق به امیر شدن در طلحه به حدّی است که اگر دریابد برای رسیدن به آن باید شکمش را بشکافد می شکافد.

با توجّه به آن چه پیش تر بیان شد، آرزوی خلافت در دوران زندگانی پیامبر صلی الله علیه و آله در دل طلحه شکل گرفت و در دوران خلافت ابی بکر ظاهر شد؛ پس از ابوبکر نیز زمینه های دیگری وجود آمد که آرزوی خلافت را در دل او افزایش داد. ابن ابی الحدید در این باره می نویسد:

عمر در دوران خلافت خود از خروج بزرگان قریش- که در طبقه مهاجران قرار داشتند- جلوگیری می کرد و اگر هم می خواستند خارج شوند. باید اجازه می گرفتند و زمان برگشتشان معلوم باشد. عثمان در زمان خلافت خود افسارشان را روی گردنشان انداخت، با مردم رفت و آمد کردند، [مردم] آن ها را به فساد کشاندند و حبّ ریاست را در دل آن ها انداختند، بخصوص با ثروت زیادی که برای آن ها فراهم شده بود- و ثروت مفسده ای است، چه مفسده ای!- و برای طلحه و زبیر بقدری ثروت و امکانات فراهم شد که برای دیگران نشد، [افزون بر آن] قدمت در اسلام برای آن ها وضعیتی به وجود آورد که گروه بزرگی از مسلمانان برای آن ها آرزوی خلافت می کردند و آن ها را شایسته ی خلافت می دانستند. بخصوص این که عمر آن ها را نامزد خلافت کرده بود، و چه کسی تا دم مرگ از این آرزو دست بر می دارد! خصوصاً طلحه که این آرزو را در زمان ابی بکر نیز به زبان می آورد و بخاطر این که پسرعموی او بود از او می خواست که [پس از خود] او را خلیفه کند و با خلافت عمر نیز مخالف بود. ⁽²⁾

همان طور که ابن ابی الحدید گفت ثروتی که طلحه در دوران عثمان به دست آورد او را به فساد کشاند. اکنون به نمونه هایی از آن چه در کتب تاریخ از ثروت طلحه نقل شده اشاره می شود. ابن ابی الحدید می نویسد

عثمان پنجاه هزار [درهم] از طلحه طلب داشت روزی عثمان به مسجد رفت و طلحه به او گفت: مال تو را تهیه کردم، بگیر! عثمان گفت به خاطر جوانمردیت به عنوان کمک به تو بخشیدم. ⁽³⁾

ذهبی می نویسد:

درآمد طلحه از غلّات عراق چهارصد هزار و از غلات سرات ده هزار دینار یا بیش تر بود، هیچ کس از بنی تمیم عیالوار نبود مگر این که او را بی نیاز می کرد و دَین او را نیز پرداخت می کرد و هر گاه غلّات او جمع آوری می شد هر سال دَه هزار برای عایشه می فرستاد... . ⁽¹⁾درآمد غلات طلحه در هر روز هزار واف بود (واف برابر است با یک درهم و چهار دونق). ⁽²⁾

واقدی از موسی بن طلحه روایت می کند که معاویه از او پرسید طلحه چقدر نقدینگی به ارث گذاشت؟ پاسخ داد یک میلیون و دویست هزار درهم و از طلا دویست هزار دینار... . ⁽³⁾

ابن عساکر می نویسد:

قیمت میراث طلحه از املاک و اموال و نخلستان سی میلیون درهم و نقدینگی دو میلیون و دویست هزار دینار بود و باقیمانده کالا و اثاثیه بود. هنگامی که طلحه کشته شد در دست خزانه دارش یک میلیون و دویست هزار درهم بود و املاک و نخلستان های او سی میلیون درهم قیمت گذاری شد. ⁽⁴⁾

ابن عبد ربّه می نویسد:

ماترک طلحه سیصد پوست گاو طلا و نقره بود. ⁽⁵⁾

ابن سعد می نویسد:

از طلحة بن عبیدالله یکصد پوست گاو نر انباشته از زر که در هر یک سیصد رطل طلا بود باقی ماند. ⁽⁶⁾

طه حسین می نویسد:

آن گاه که عثمان خلیفه شد راه هایی را که عمر بر روی بزرگان قریش بسته بود، به رویشان باز کرد و آن ها را با جایزه های بزرگ از بیت المال بهره مند کرد... روزی به زبیر ششصد هزار و به طلحه دویست هزار داد و هنگامی که به این شیوه برای گروهی از مردم ثروت افزایش پیدا کند و امکاناتی برای آن ها فراهم آورد که در سرزمین های مختلف آب و زمین داشته باشند، در شهرستان ها خانه هایی تهیه کنند، در حجاز قصرهایی بنا کنند در همه جا بردگان، هواداران و طرفدارانی داشته باشند. درهای فتنه به روی آنان باز می شود و دشوارترین دشواری ها برای آنان این است که در فتنه ها وارد نشوند. ⁽⁷⁾

وی در جای دیگر می نویسد:

هنگامی که عثمان بخشش ها را زیاد کرد و جایزه ها و هدیه ها را از حدّ عادی گذراند و به دارندگان این هدایا اجازه داد در سرزمین ها پراکنده شوند و به خیل چیره شدگان و رعیّت مغلوب بپیوندند، هیچ دور نیست که از یک جهت جایگاه این افراد بزرگ شمرده شود و از جهت دیگر هواداران و طرفدارانشان افزایش یابد و هر کدام رئیس حزبی شوند که آنان را شایسته ترین مردم به خلافت مسلمانان بدانند. ⁽¹⁾

ابن اثیر می نویسد:

روزی در مجلس سعید (فرماندار کوفه)، حبیش اسدی گفت: طلحة بن عبیدالله عجب سخاوتمند است! سعید گفت: کسی که یک آبادی مانند «نسا ستج» ⁽²⁾داشته باشد باید سخاوتمند باشد. به خدا اگر من مانند آن را داشتم برای شما زندگی فراخی فراهم می کردم. ⁽³⁾

همان گونه که طه حسین گفت ثروت همراه با بخشندگی سبب شد که طلحه هواداران فراوانی پیدا کند، و با خلق و خوی تملّق که در غالب زیردستان وجود دارد طبیعی است که هواداران طلحه سرور خود را مستحقّ خلافت بدانند و آن را به زبان آورند و به همین جهت خلافت بیش از گذشته در دل طلحه جایگزین شود. مردم مدینه که از نزدیک شاهد کارهای خلاف عثمان بودند زبان به اعتراض گشودند. طلحه که این حالت را مشاهده کرد، دریافت که هنگام انقلاب فرا رسیده و برای سرنگونی عثمان شواهد و دلایل کافی وجود دارد و اکنون لازم است که این وضعیت به سایر بلاد اسلامی نیز منعکس شود. در آن زمان بلاد اسلامی افزون بر مدینه که مرکز خلافت اسلامی بود عبارت بود از مکه و صنعاء در حجاز و يمن، منطقه شام، مصر، بصره و کوفه، صنعاء و مکه در معاملات سیاسی وزن چندانی نداشتند، شام کاملاً تحت کنترل معاویه بود و به کسی اجازه نفوذ نمی داد، در مصر محمد بن ابی حذیفه و محمد بن ابی بکر دست به روشنگری زده بودند که مؤثر واقع شده بود، شهرهای بصره و کوفه بسیار مهمّ بودند، زیرا دروازه ایران محسوب می شدند و سپاهیان از این دو شهر برای توسعه سرزمین های اسلام اعزام و فرماندهی می شدند. به همین جهت لازم بود در جریان انقلاب قرار گیرند. چنین بود که طلحه از زبان مهاجران صدر اسلام به آن ها نامه نوشت و از آن ها برای آمدن و پیوستن به انقلابیون دعوت به عمل آورد.

اکنون نمونه هایی از این اقدام ارائه می شود:

ابن قتیبه می نویسد:

حويطب بن عبد العزّی می گوید: هنگامی که محاصره عثمان تنگ شد، مرا به دنبال علی، زبیر و طلحه فرستاد و از آن ها کمک خواست به خانه ی علی رفتم که مانند کوه ها مردم در آنجا جمع بودند و کسی داخل خانه نمی شد، به خانه زبیر رفتم، کسی در خانه اش نبود به طرف طلحه رفتم و در خانه اش او را پیدا کردم و داستان عثمان را گفتم. گفت آیا خدمت علی رسیده ای گفتم نتوانستم به او دست پیدا کنم، بنابراین طلحه، اشتر را احضار کرد و به من گفت خواسته هایت را به او بگو، آن چه عثمان گفته بود به او گفتم، اشتر به پا خاست و [خطاب به طلحه] گفت: شما به سوی ما نامه ای فرستادید و آن نامه این است، سپس نامه را بیرون آورد که چنین نوشته شده بود: بسم الله الرحمن الرحيم. مِن المهاجرين الاوّلين و بقية الشّورى، الى مَن بمصر مِنَ الصحابة و التّابعين. ⁽¹⁾امَّا بعد اَن تعالَوا اِلينا و تَداركوا خلافة رسولِ الله قَبل اَن يسلبها اهلها، فَانّ كتابَ الله قد بَدَّلَ، سنةَ رسولِه قد غيّرت و احكام الخليفتين قد بدّلت، فَنُنشِدُ اللهَ تؤمنون بالله و اليوم الآخر، و اقيموا الحق على المنهاج الواضح الّذى فارقتم عليه نبيّكم و فارقكم عليه الخلفاء، غُلِبنا على حقّنا و استولى على فيئنا و حيل بَينَنا و بين اَمرنا و كانتِ الخلافة بعد نبيّنا خلافة نُبوّةٍ و رَحمة و هى اليوم ملک عضوض، من غَلبَت على شيءٍ اَكَلَهُ، اَلَيس هذا كتابكم اِلينا؟ فبكى طلحه. فقال الاشتر: لمّا حضرنا اقبلتم تعصرون اعينكم، و الله لانفارقه حتى نقتله، و انصرف. ⁽²⁾

از مهاجران پیشگام و باقیمانده ی شوری، به کسانی که در شهر [اقامت دارند]- از صحابه و تابعین- امّا بعد [شما را دعوت می کنیم] که سوی ما بیایید و پیش از آن که خلافت پیامبر خدا را از اهلش بربایند آن را دریابید. زیرا کتاب خدا تبدیل شده، سنّت پیامبر تغییر کرده و احکام دو خلیفه پیشین عوض شده است. کسانی از صحابه و تابعین به احسان که نامه ما را خوانده اند به خدا سوگند می دهیم تا سوی ما بیایند. حق ما را بگیرند به ما بدهند. اگر به خدا و روز قیامت ایمان دارید به سوی ما بیایید و براساس راه روش پیامبرتان- در هنگامی که از شما جدا شد و از خلفا جدا شدید- حق ما را به پا دارید. ما در رسیدن به حقّمان مغلوب شدیم. به غنایم ما مستولی شده اند. بین ما و بین مقاممان حایل شده اند. خلافت پس از پیامبر ما خلافت نبوّت و رحمت بود و امروز پادشاهی گزنده ای شده، که بر هر چیزی مسلّط شود آن را می خورد.

[سپس اشتر خطاب به طلحه گفت:] آیا این نامه شما نیست؟ در این هنگام طلحه گریه کرد. سپس اشتر گفت: هنگامی که آمدیم استقبال کردید در حالی که چشم های خود را به هم می فشردید. به خدا سوگند از او جدا نمی شویم تا این که او را بکشیم.

طبری می نویسد:

آن گاه که سال سی و چهار فرا رسید اصحاب پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) بعضی به دیگران نامه نوشتند که بیایید؛ اگر می خواهید جهاد کنید، نزد ما بیایید و مردم بر عثمان چیره شدند و به زشت ترین شکل به او دشنام می دادند. ⁽¹⁾

ابن اثیر می نویسد:

جمعی از اهل مدینه شامل صحابه و دیگران به اطراف نوشتند: اگر می خواهید جهاد کنید به این جا بیایید زیرا خلیفه شما دین محمّد (صلی الله علیه و آله) را تباه ساخته است آن را به پا دارید. ⁽²⁾

به نظر می رسد نامه های طلحه که یک فقره آن ارائه شد و تعدادی از آن ها در صفحات پیش رو ارائه خواهد شد، بخشی از این نامه هایی است که طبری و ابن اثیر از آن یاد کرده اند و نشانی می دهد که وی در شوراندن مردم بر عثمان تأثیر فراوانی داشته است.

سایر قراین و اظهارنظرها درباره ی چگونگی رفتار طلحه با عثمان بدین قرار است؛ ابن قتیبه عبدالله بن مسلم می نویسد:

طلحه نسبت به عثمان بسیار سخت گیر بود. ⁽³⁾

بلاذری می نویسد:

هیچ یک از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) سختگیرتر از طلحه نسبت به عثمان نبودند. ⁽¹⁾

طلحه به عثمان گفت: تو کارهای تازه ای پدید آورده ای که برای مردم ناآشناست، عثمان گفت چه کار تازه ای کرده ام! شما بدگمانید و مردم را بر من می شورانید. ⁽²⁾

[روزی] عثمان بر گروهی سلام کرد که طلحه بین آن ها بود، آن ها جواب سلام او را ندادند، عثمان گفت: ای طلحه نبینم که زنده باشم و به تو سلام کنم و تو جواب سلام مرا ندهی! ⁽³⁾

ابن قتیبه دینوری می نویسد:

... اهالی کوفه و مصر شب و روز مقابل خانه ی عثمان اجتماع کردند و طلحه هر دو گروه را بر عثمان می شوراند. ⁽⁴⁾

این مخالفت ها به تدریج افزایش یافت تا این که به محاصره عثمان انجامید و عامل اصلی محاصره، طلحه بود.

طبری می نویسد:

عبدالله بن عباس بن ابی ربیعه گفت: داخل خانه عثمان بودم و ساعتی با هم سخن می گفتیم سپس گفت: ای ابن عباس بیا، پس دست مرا گرفت مرا به گوش دادن به سخن کسانی که پشت در خانه عثمان بودند و ادار کرد. چنین سخنانی از آن ها شنیدیم؛ یکی می گفت: منتظر چه هستید؟ دیگری می گفت: مهلت دهید شاید برگردد. در این بین که من و او ایستاده بودیم طلحة بن عبيدالله رسید و ایستاد سپس گفت: ابن عُدَیس کجاست؟ گفتند: این جاست ابن عدیس نزد او آمد و با هم در گوشی چیزی گفتند، سپس ابن عدیس برگشت و به یارانش گفت: نگذارید کسی بر این مرد داخل یا از پیش او بیرون رود. عثمان گفت: این چیزی که طلحة بن عبیدالله به او دستور داد، سپس گفت: خدایا مرا از شرّ طلحة بن عبیدالله نگهدار. او این مردم را بر من برانگیخته و بر من شورانده است... . ⁽⁵⁾

ابن اثیر می نویسد:

هنگامی که عثمان محاصره شد، علی (علیه السلام) به طلحه گفت: تو را به خدا سوگند می دهد مردم را از عثمان دور کنی! [طلحه] گفت نه به خدا [چنین نمی کنم] تا این که بنی امیه حق مرا بپردازند. ⁽⁶⁾

بلاذری می نویسد:

عثمان همواره طلحه را گرامی می داشت تا این که محاصره شد، [در این موقع] طلحه از همه ی مردم بر او سختگیرتر بود. ⁽¹⁾

طلحه در امر محاصره عثمان توسط مردم دست داشت. ⁽²⁾

طه حسین می نویسد:

هنگامی که کارهای عثمان آشکار شد طلحه [در اعتراض] از پیشقدمان بود و هنگامی که مخالفت با عثمان شدّت گرفت از کسانی بود که مردم را بر او می شوراندند و هنگامی عثمان محاصره شد از شرکت کنندگان در محاصره بود. ⁽³⁾

محاصره عثمان هر روز تنگ تر می شد بشرحی که در مجله شماره 21، بیان شد عثمان کشته شد روایت ذیل نشان می دهد که طلحه منتظر کشته شدن عثمان بوده است.

طبری می نویسد:

سعيد بن عبدالرحمن بن ابزی از پدرش روایت می کند که گفت: [روزی که عثمان کشته شد] به خدا قسم فراموش نمی کنیم که سودان بن حمران بیرون شد و من شنیدم که می گفت: طلحة بن عبیدالله کجاست؟ [عثمان] بن عفان را کشتیم. ⁽⁴⁾

بلاذری می نویسد:

هنگامی که عثمان کشته شد علی (علیه السلام) خشمگین از خانه بیرون آمد و دانست که طلحه [در کشتن عثمان] کمک کرده است. طلحه با آن حضرت روبرو شد و گفت: چه شده است که حسن و حسین را کتک زدی! علی (علیه السلام) فرمود: لعنت خدا بر تو باد، تو گمان می کنی من ناراحت نیستم... طلحه گفت اگر مروان را تحویل می داد کشته نمی شد. ⁽⁵⁾

عکس العمل طلحه به جنازه عثمان

ابن ابی الحدید می نویسد:

مدائنی در کتاب «مقتل عثمان» روایت کرده است که طلحه سه روز از دفن عثمان جلوگیری کرد و علی (علیه السلام) با مردم بیعت نکردند مگر پنج روز پس از کشته شدن عثمان و حکیم بن حزام یکی از قبیله بنی اسد بن عبد العزّى، و جُبَیر بن مطعم بن حارث بن نوفل برای دفن عثمان از علی کمک خواست زیرا طلحه بر سَرِ راه گروهی را برای سنگ باران [جنازه عثمان] نشانده بود. پس از آن تعداد کمی از خانواده عثمان جنازه عثمان را بیرون آوردند و

می خواستند در محوطه ای در مدینه که به حشّ کوکب معروف بود و یهود مردگان خود را در آن جا دفن می کردند ببرند، هنگامی که به آن جا رسیدند جنازه او سنگباران شد و می خواستند آن را به زمین بیفکنند که علی (علیه السلام) گروهی را فرستاد که [سنگ پران ها را] از آن بازدارند و باز داشتند و همراه جنازه راه افتادند تا آن را در حشّ کوکب دفن کردند. ⁽¹⁾

اوج مخالفت ها با عثمان از ماه رجب سال 35 تا ذیحجه همان سال یعنی حدود شش ماه بود در این مدّت عاملان اصلی کشته شدن عثمان برای مردم شناخته شده بودند بسیاری از مردم از جمله حضرت علی علیه السلام با آن که از اعمال عثمان ناراضی بود، با کشته شدن او موافق نبودند به همین جهت از طلحه بازخواست می کردند. برخی از پاسخ هایی که طلحه به آن ها داده به این عبارت است، ابن قتیبه دینوری می نویسد:

پس از کشته شدن عثمان مردم در مسجد جمع شدند... اعتراض ها مردم به طلحه و زبیر زیاد شد و آن دو را به کشتن عثمان متّهم کردند. سپس مردم به آن ها گفتند: ای آقایان شما به قتل عثمان متّهمید از خود دفاع کنید. طلحه برخاست، خدا را سپاس گذارد سپس گفت: ای مردم ما اکنون همان را می گوییم دیروز گفتیم، عثمان گناه را با توبه در آمیخت به حدّی که خلافت او را خوش نداشتیم و نمی خواستیم او را بکشیم و از بینیازی به کشتن خوشحال می شدیم، لكن بسیار لجبازی کرد و عاقبت کار او با خداست. ⁽²⁾

[و نیز علی علیه السلام پس از کشته شدن عثمان فرمود] ای طلحه خلیفه مسلمین کشته می شود و دلیلی برای کشته شدن او بیان نشده است. طلحه [در پاسخ] گفت: اگر مروان ⁽³⁾را تحویل می داد کشته نمی شد. ⁽⁴⁾

بلاذری می نویسد:

طلحه با مُجمَّع بن جاریه انصاری روبرو شد، طلحه پرسید رفیقت (عثمان) چه می کند؟ پاسخ داد گمان می کنم شما او را کشتید. طلحه گفت اگر کشته شد نه مَلَکِ مقرّبی بود نه پیامبر مُرسَل. ⁽⁵⁾

طلحه که پس از کشته شدن عثمان خود را آماده خدمت کرده بود، با فضای دیگری روبرو شد و همان گونه که نمونه هایش بیان شد مورد مؤاخذه مردم قرار گرفت در این موقع او ناچار و برای فرار از پاسخگویی به مردم اوّلین کسی بود که با حضرت علی علیه السلام بیعت کرد.

بلاذری می نویسد:

اولین کسی که با علی (علیه السلام) بیعت کرد طلحه بود... . ⁽¹⁾

هنگامی که فضای مدینه آرام تر شد طلحه و زبیر مجدّداً به فکر ریاست افتادند و ولایت بصره و کوفه را از حضرت علی علیه السلام مطالبه کردند.

ابن قتیبه دینوری می نویسد:

پس از فارغ شدن از بیعت، طلحه و زبیر به حضور علی (علیه السلام) آمدند و گفتند: آیا می دانی بر چه مبنایی با تو بیعت کردیم ای امیرالمؤمنین! فرمود: آری! بر مبنای سمع و طاعه و بر همان مبنایی که با ابی بکر و عمر و عثمان بیعت کردید. گفتند: نه! ما با تو بیعت کردیم که در خلافت تو شریک باشیم. هنگامی که برای آن ها روشن شد که آن ها را امیر نمی کند، گله مندی خود را در حضور مردم آشکار کردند. زبیر در حضور گروهی از قریش سخنرانی کرد و گفت: پاداش ما از علی این است! ما به خاطر او با عثمان در افتادیم تا این که ثابت کردیم او (عثمان) گناهکار است و باعث کشته شدن او شدیم و او علی (علیه السلام) در خانه اش نشسته بود و هنگامی که به آن چه می خواست رسید می خواهد دیگران را به کار بگمارد. طلحه سخنرانی کرد و گفت: انتظاری نیست جز این که ما سه نفر از اهل شوری بودیم یکی از ما [سعد بن ابی وقاص از بیعت] اکراه داشت و ما بیعت کردیم و امکانات خود را در اختیار او گذاشتیم و او آن چه در اختیار دارد از ما باز می دارد، در آن چه امیدوار بودیم اشتباه کردیم... این سخنان به گوش علی (علیه السلام) رسید... . ⁽²⁾

همان گونه که از ابن قتیبه نقل شد، پس از آن که طلحه و زبیر از خلافت بازماندند و با حضرت علی علیه السلام بیعت کردند، خود را در خلافت شریک می دانستند و از آن حضرت انتظار داشتند در امور مملکتی با آن ها مشورت کند و از آن ها کمک بگیرد. حضرت علی علیه السلام در پاسخ به گله مندی آن ها فرمود:

برای امور کوچکی (مشاور نشدن) خشمگین شدید و کار بزرگ (در نظر گرفتن خشنودی خدا) را پشت سر انداختید. آیا مرا آگاه نمی سازید که چه چیزی حق شما بوده که نداده ام، یا برای خود چه چیزی برداشته ام و به شما نداده ام، یا کدام دعوایی بوده که مسلمانی نزد من آورده و از [بيان حكم] آن ناتوان بوده ام، نمی دانسته ام یا اشتباه کرده ام. به خدا سوگند خلافت را خواستار نبوده ام و به حکومت نیازی نداشته ام لکن شما مرا به خلافت فراخواندید و به آن وادار کردید.

هنگامی که [این مسئولیت] به من واگذار شد به کتاب خدا و آن چه برای ما مقرّر کرده و به ما امر فرموده نظر افکندم و از آن متابعت کردم و از سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله پیروی نمودم، در این امور به رأی شما و غیر شما نیازی پیدا نکردم و [تاکنون] حکمی پیش نیامده که آن را ندانم و از شما و سایر برادران مسلمانم مشورت بخواهم، اگر چنین بود از شما و دیگران روی گردان نبودم امّا آن چه یادآوری کردید که چرا در تقسیم بیت المال یکسان رفتار کردم، در این امر هم من به رأی خود و از روی هوای نفس حکم نکردم، بلکه من و شما احکامی را در دست داریم که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آن ها را آورده و برقرار نموده است و در آن چه خدای تعالی در مورد تقسیم [اموال] به آن امر کرده و حکم خود را در آن امضا فرموده، رضایت شما و دیگران لازم نیست. خداوند دل های ما و شما را به حق متوجه گرداند و به ما و شما شکیبایی عطا فرماید. ⁽¹⁾

بلاذری می نویسد:

زهری روایت کرده است که طلحه و زبیر ولایت بصره و کوفه را از علی (علیه السلام) تقاضا کردند، آن حضرت فرمود: این که شما نزد من باشید خورسندم و از دوری شما اندوهگین می شوم. ⁽²⁾

ابن قتیبه می نویسد:

سپس علی (علیه السلام) با ابن عباس مذاکره کرد و فرمود تو چه می گویی؟ ابن عباس گفت: زبیر را والی بصره کن و طلحه را والی کوفه... علی (علیه السلام) تبسّم فرمود، سپس گفت: این ها در عراق اموال و کارگرانی دارند و هنگامی که برگردن مردم سوار شوند، نادانان را با طمع به سوی خود مایل می کنند و افراد ضعیف را به سختی می کشانند، به افراد نیرومند با زور مسلّط می شوند. اگر می خواستم کسی را به خاطر نفع و ضررش به کار گیریم، معاویه را بر شام باقی می گذاشتم، اگر برای من حرص این دو نفر بر ولایت روشن نبود برای آن ها تصمیمی داشتم. ⁽³⁾

طبری می نویسد:

طلحه گفت: از این انقلاب جز مانند آب بینی سگ چیز به ما نمی رسد. ⁽⁴⁾

مدّعیان خلافت

یکی از منتظران جدّی خلافت معاویه بود. وی می دانست نامزدهایی که عمر برای شورای تعیین خلیفه انتخاب کرده رقبای سرسختی هستند. و می دانست که در صورت کشته شدن عثمان یکی از آنان به خلافت می رسد، هنگامی که جهت مشورت درباره ی اعتراضات مردم به مدینه آمده بود «از عثمان اجازه خواست تا علی (علیه السلام)، طلحه و زبیر را گردن بزند» ⁽¹⁾معاویه از طریق جاسوس هایی که داشت از ناراحتی و عصبانیت طلحه و زبیر به خاطر نرسیدن خبردار شد. به همین جهت مصمّم شد آتش جنگ را بین آن ها و حضرت علی علیه السلام بر پا کند، زیرا در این جنگ اگر حضرت علی علیه السلام مغلوب شود یک مانع و اگر طلحه و زبیر کشته شوند. دو مانع از پیش روی او برداشته می شود، در این حالت مبارزه با گروه غالب برای او آسان تر است، زیرا افزون بر آن که بسیاری از سپاه دو طرف کشته می شوند گروه برنده را به کشتن عثمان و به کشتن صحابه ی پیامبر صلی الله علیه و آله متهم می کند. با این تفکّر نامه نوشت و طلحه و زبیر را که دیروز می خواست گردن آن ها را بزند امروز به پشتیبانی خود دلگرم کرد.

ابن ابی الحدید می نویسد:

معاویه مردی از بنی عمیس را همراه نامه ای به این مضمون به مدینه فرستاد

بسم الله الرحمن الرحيم

به بنده خدا امیرالمؤمنین زبیر از معاوية بن ابی سفیان

سلام علیک امّا بعد من برای تو از مردم شام بیعت گرفتم آن ها نیز به خواسته من پاسخ دادند و برای یاری و کمک آماده اند پیش از [علی] بن ابی طالب بصره و کوفه را دریاب. زیرا پس از این دو شهر چیز باقی نمی ماند. پس از تو برای طلحة بن عبيدالله بیعت گرفته ام [شعار] خونخواهی عثمان را مطرح کن و مردم را به سوی آن فرا بخوان. باید جدّیت و سرعت و سرعت داشته باشید. خداوند شما را پیروز گرداند. این نامه به زبیر رسید آن را از [دیگران] پنهان داشت ولی طلحه را خبردار کرد و آن ها را خواند و شک نداشتند که این نصیحتی است از طرف معاویه و با یکدیگر برای مخالفت با علی (علیه السلام) متّحد شدند. [پس از خواندن این نامه] طلحه و زبیر از علی (علیه السلام) خواستند که ولایت بصره و کوفه را به آن ها واگذار کند. علی (علیه السلام) فرمود: باشد تا ببینیم... سپس زبیر و طلحه نزد علی آمدند و برای به جا آوردن عمره اجازه خواستند، فرمود: شما هدفتان عمره نیست،

سوگند یاد کردند که جز عمره هدف دیگری ندارند علی (علیه السلام) فرمود شما نیّت عمره ندارید بلکه می خواهید عذر بیاورید و بیعت بشکنید. به خدا سوگند یاد کردند که نه با او مخالفت می کنند و نه بیعت می شکنند و هدفشان جز عمره چیز دیگری نیست فرمود: پس دوباره بیعت کنید. دوباره با محکم ترین سوگند و عهد و پیمان بیعت خود را تکرار کردند و بیرون رفتند. علی (علیه السلام) به کسانی که نزد او بودند فرمود: به خدا سوگند آن ها را جز در فتنه ای که در آن کشته می شوند نخواهید دید! گفتند ای امیرالمؤمنین فرمان ده تا آن ها را برگردانند. فرمود تا خدا چه بخواهد.⁽¹⁾

ابن ابی الحدید افزون برنامه های فوق دو نامه دیگر نقل می کند که معاویه به هر کدام از طلحه و زبیر جداگانه نوشته و موضوع رسیدن به خلافت را بین آن دو به مسابقه گذاشته است.

نامه طلحه به این مضمون است:

امّا بعد، قطعاً تو در بین قریش، بلحاظ خوشرویی، بخشندگی و فصاحت یگانه ای و به خاطر سابقه ات در اسلام و این که پنجمین نفری هستی که به بهشت بشارت داده شده اند و در جنگ احد شرکت داشتی دارای شرف و فضیلتی، خداوند تو را رحمت کند. به آن چه رعیت در امورشان پیرو تواند و درباره آن چه از آن نتوانی تخلّف کرد عجله کن. خداوند جز با قیام از تو خشنود نمی شود، کارت را از جانب خودم محکم کرده ام، زبیر در فضیلت بر تو برتری ندارد، هر کدامتان زودتر اقدام کنید همو امام است و پس از او نوبت دیگری است، خداوند تو را در زمره هدایت شدگان درآورد و راه کسانی را که موفق می باشند به تو مرحمت فرماید. ⁽²⁾

معاویه مشابه این نامه را به زبیر نوشت و پس از تعریف و تمجید بسیار به او نیز تأکید کرد که هر کس زودتر اقدام کند امام است. به نظر می رسد هیچ کدام از طلحه و زبیر از نامه دیگری خبردار نبوده و معاویه هدفش ایجاد رقابت بین این دو بوده است تا این که خودش زودتر به خلافت دست پیدا کند.

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام از وجود این نامه با اطلاع بود و فرمودند:

معاویه به این دو نفر از شام نامه نوشته و آن ها را فریب داده است. آن ها نامه ها را از من پنهان کردند. ⁽³⁾

برای تشنگان خلافت که اکنون به اتهام کشتن عثمان در مهلکه افتاده بودند این نامه ها از طرف معاویه کسی که بیم آن می رفت خود او از این ها خون عثمان را مطالبه کند بمنزله آب گوارایی بود که در بیابان خشک و سوزان به تشنگان سرگردان برسد. آن ها فکر نمی کردند،

که دشمن، یک شبه دوست نمی شود و این آب مسموم است، پند معاویه را آویزه گوش خود قرار دادند و به سوی مکه حرکت کردند تا امکانات عزیمت به بصره یا کوفه را فراهم کنند. عایشه پس از کشته شدن عثمان در مکه حضور داشت و از این که مردم حضرت علی علیه السلام را به خلافت برگزیدند خشمگین بود. ⁽¹⁾اکنون طلحه و زبیر که از خلافت بازمانده بودند برای استفاده از اعتبار پیامبر صلی الله علیه و آله همسر آن حضرت که دشمنی حضرت علی علیه السلام را در دل داشت همراه خود کردند و شعار خونخواهی عثمان را به او نیز آموختند.

ابن ابی الحدید می نویسد:

هنگامی که طلحه و زبیر از خلافت بازماندند، آن بلای بزرگ را بر سر علی (علیه السلام) آوردند و تصمیم گرفتند ام المؤمنین (عایشه) را همراه خود به عراق ببرند. ⁽²⁾

معاویه به سران بنی امیه نیز نامه نوشت و خونخواهی عثمان را به آن ها تعلیم داد. ⁽³⁾

طلحه و زبیر نیز به عایشه که در مکه بود نامه نوشتند که:

مردم را به ترک علی (علیه السلام) وادار و [شعار] خونخواهی عثمان را آشکار کن. ⁽⁴⁾

سران بنی امیه و کارگزاران معزول عثمان با اموالی که از بیت المال مسلمین همراه داشتند در مکه جمع بودند و غیر از سعید بن عاص همگی به طلحه و زبیر پیوستند.

طبری می نویسد:

چهار ماه پس از کشته شدن عثمان، طلحه و زبیر در مکه [هدف] خود را آشکار کردند. ابن عامر نیز با اموالی [که از بصره همراه آورده بود] آن جا بود. یعلی بن منیه ⁽⁵⁾با اموال زیادی- بیش از 400 شتر- وارد شد و همگی در خانه ی عایشه برای مشورت جمع شدند. ابتدا گفتند به سوی علی برویم و با او بجنگیم، برخی گفتند شما طاقت جنگ با مردم مدینه را ندارید به سوی بصره و کوفه حرکت می کنیم، زیرا طلحه در کوفه پیروان و هوادارانی دارد و زبیر نیز در بصره هواداران و یارانی دارد. رأیشان بر این قرار گرفت که به سوی بصره و سپس کوفه بروند. عبدالله بن عامر اموال زیادی و شتری داد سپس با هفتصد نفر از اهالی مکه و مدینه آماده خروج شدند و مردم به آن ها ملحق شدند تا به سه هزار نفر رسیدند. ⁽⁶⁾

ابن اثیر می نویسد:

اولین کسی که به دعوت عایشه پاسخ گفت عبدالله بن عامر حضرمی کارگزار عثمان در مکه بود، بنی امیه فراری از مدینه هم از او پیروی کردند عبدالله بن عامر [بن کریز] از بصره و یعلی بن منیه از یمن با مال فراوان آمدند و به عایشه پیوستند و کمک مالی کردند. ⁽¹⁾

ابن عامر گفت: به بصره برویم که هم من در آن جا امکاناتی دارم هم طلحه هوادارانی. یعلی بن منيه ششصد شتر و ششصد هزار درهم داد، ابن عامر هم مال زیادی داد همان طور که پیش تر اشاره شد دو گروهی که در دوران زندگی عثمان دشمن یکدیگر بودند اکنون به دستور معاویه برای جنگ با حضرت علی علیه السلام متحد شدند. در این میان سعید بن عاص از آن ها جدا شد.

طبری می نویسد:

سعید بن عاص در «ذات عرق» مروان بن حکم و اصحابش را در لشگر جمل مشاهده کرد و گفت: کسانی که عثمان را کشتند بر پشت شتران [همراه شمایند] آن ها را بکشید و به خانه هایتان برگردید. خودتان را به کشتن ندهید گفتند: می رویم تا همه قاتلان عثمان را بکشیم. [سعید که می دانست خونخواهی عثمان بهانه است و هدف رسیدن به خلافت است] با طلحه و زبیر خلوت کرد پرسید: به من راست بگویید اگر پیروز شوید کدامیک خلیفه می شوید؟ گفتند هر کدام را مردم انتخاب کنند. سعید گفت: شما که به خاطر خونخواهی عثمان خروج کردید اگر پیروز شوید باید خلافت را به فرزندان عثمان واگذارید. گفتند برای این که خلافت را به فرزندان عثمان دهیم بزرگان مهاجران را کنار نمی گذاریم... .⁽²⁾

افزون بر بنی امیه که منافقانه و برای مصلحت خودشان طلحه و زبیر را پشتیبانی و همراهی کردند، طلحه و زبیر نیز هر کدام خلافت را برای خود می خواستند بارها بین آن ها نشانه های اختلاف به وجود می آمد لکن با وساطت عایشه مرتفع می شد.

طبری می نویسد:

[لشگر جمل] که از مکه فاصله گرفت [هنگام نماز] مروان اذان گفت سپس در مقابل طلحه و زبیر ایستاد و گفت به کدامیک از شما به عنوان امیر سلام کنم و او را به عنوان پیش نماز اعلام کنم؟ عبدالله بن زبیر گفت: ابا عبدالله (زبیر) و محمدبن طلحه گفت: ابا محمد (طلحه)، عایشه متوجّه شد و مروان را فرا خواند و گفت: چه می کنی؟ آیا می خواهی در کار ما تفرقه بیندازی؟ تا بصره پسر خواهرم عبدالله بن زبیر پیش نماز است. معاذ بن عبیدالله [که شاهد این گفتگوها بود] می گفت: به خدا سوگند اگر پیروز شویم نه زبیر امارت را به طلحه واگذار می کند و نه طلحه به زبیر. ⁽³⁾

ابن ابی الحدید از ابی مخنف روایت می کند:

هنگامی که طلحه و زبیر همراه عایشه به سوی بصره راه افتادند علی (علیه السلام) خطبه ای ایراد کرد و فرمود: ای مردم! عایشه به سوی بصره حرکت کرده است طلحه و زبیر همراه اویند و هر کدام امارت را برای خود می خواهند [عایشه خلافت را برای این دو می خواهد زیرا] طلحه پسر عموی عایشه و زبیر شوهر خواهرش می باشد. به خدا قسم اگر پیروز شوند- که هرگز پیروز نخواهند شد- پس از نزاع شدید هر کدام گردن دیگری را می زند. ⁽¹⁾

پس از آن که طلحه و زبیر دعوت خود را آشکار و صراحتاً حضرت علی علیه السلام را به قتل عثمان متهم کردند آن حضرت خطبه ای ایراد فرمود که بخشی از آن بدین مضمون است:

[ای مردم] آگاه باشید که شیطان گروه خود را برانگیخته و سپاهش را گرد آورده تا جور و ستم بازگردد و باطل نیز به اصلش برگردد. به خدا سوگند از نسبت دادن هیچ عمل نادرستی به من خودداری نکردند و بین من و خودشان از روی عدل و انصاف سخن نگفتند. اینان حقّی را از من می خواهند که خود ترک کرده و خونی را مطالبه می کنند که خود ریخته اند... . ⁽²⁾

ابن ابی الحدید ذیل همین خطبه می نویسد:

عبدالله بن جناده گفت: پس از به جا آوردن عمره به مدینه آمدم و وارد مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) شدم، در این هنگام ندای «الصلاة جامعه» ⁽³⁾بلند شد مردم جمع شدند و علی (علیه السلام) در حالی که شمشیر خود را حمایل کرده بود وارد شد [در حالی که] چشم ها به او دوخته شده بود حمد و سپاس خدا را به جای آورد و بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) درود فرستاد سپس فرمود: هنگامی که خدا پیامبرش را قبض روح کرد گفتیم: ما اهل بیت، وارثان، عترت و اولیاء اوییم و سایر مردم چنین نیستند حکومتی را که او پایه گذاری کرد کسی نمی تواند از ما بگیرد و در آن چه متعلّق به ماست طمع داشته باشد. ناگهان گروهی حاکمیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را غصب کردند و زمام امور به دست غیر ما افتاد، ما رعیتی شدیم که هر ناتوانی به ما طمع کرد و هر ذلیلی بر ما ارجمندی نمود چشم ها بر این حالت گریان، سینه ها خشمگین و جان ها بی صبر بود. به خدا سوگند اگر از بیم ایجاد تفرقه بین مسلمانان و این که کفر برگردد و دین نابود شود نبود قطعاً به شکل دیگری عمل می کردیم. [در این حال] والیانی زمام امور را به دست گرفتند که برای مردم نیکی نیاوردند. سپس ای مردم- با آن که از وضعیت نابسامان شما ناراحت بودم

و از آن چه در قلب بسیاری از شما می گذرد با خبر بودم- مرا از خانه بیرون کشیدید و بیعت کردید و این دو (طلحه و زبیر)- همان طور که می دانید- اولین کسانی بودند که بیعت کردند [اکنون بیعت را] شکسته اند. بی وفایی کرده اند و همراه عایشه به سوی بصره راه افتاده اند تا در جماعت شما تفرقه بیندازند و بین شما جنگ برپا کنند. خداوند! آن ها را به خاطر کردارشان به عذاب سختی گرفتار کن، آن ها را پیروز مکن و هنگام جان کندن عذر آن ها را مپذیر. آن ها حقّی را که ترک کرده و خونی را که خود ریخته اند از من می خواهند. ⁽¹⁾

هنگامی که امام علی علیه السلام اقدامات طلحه و زبیر را برای جنگ افروزی مشاهده کرد پس از یادآوری چگونگی بیعت مردم ضرورت جنگ با آن ها را چنین تبیین فرمود:

من ظاهر و باطن این امر را بررسی کردم به حدی که [تفکّر در این باره] مرا از خواب بازداشت چنان دیدم که راهی جز جنگ با این ها یا انکار آن چه محمّد صلی الله علیه و آله آورده است وجود ندارد بنابراین رنج کشیدن از طریق جنگ از رنج با عذاب الهی [همچنین] مردن در دنیا از مردن در آخرت برایم آسان تر بود. ⁽²⁾

از دقّت در این جملات نکته مهمی به دست می آید و آن نکته این است که اگر حضرت علی علیه السلام غائله آن ها را دفع نمی کرد نتیجه به از بین رفتن اسلام منتهی می شد.

ادامه گزارش لشگر جمل

لشگر جمل حرکت کرد تا به جواب رسید در این جا مسعودی می نویسد:

هنگامی که عایشه صدای سگ های حوأب را شنید پرسید این جا چه نام دارد؟ ساربان شترش گفت: حوأب ⁽³⁾عایشه می خواست برگردد طلحه و زبیر قسم خوردند که این جا حوأب نیست [مسعودی می نویسد:] و این نخستین شهادت دروغ بود که در اسلام ترتیب داده شد. ⁽⁴⁾

از این سوگند دروغ که گناه بودنش محرز است روشن می شود که طلحه و زبیر تا چه اندازه اصرار داشتند تا از اعتبار همسر پیامبر صلی الله علیه و آله برای مقاصد دنیایی استفاده کنند و در این حال که عایشه می خواست برگردد آن ها مانع شدند. در هر حال لشگر جمل حرکت کرد تا به بصره رسید.

ابن اثیر می نویسد:

مرد جوانی به طلحه و زبیر گفت: مادرتان (عایشه) را همراهتان می بینم! آیا همسران خودتان همراهتان هستند؟ گفتند: نه! گفت: پس من با شما همراه نیستم و از لشگر کنار کشید. ⁽¹⁾

در بصره برای جلب نظر اهالی به جمع آوری لشگر سخنرانی ها و تبلیغات شروع شد گروهی که پیش از این نامه های طلحه را در شوراندن مردم به عثمان دریافت کرده بودند به تعجّب در آمدند و به او اعتراض کردند.

طبری می نویسد:

[در بصره] طلحه و زبیر به سخنرانی برخاستند و گفتند: توبه ای بود و گناهی! جز این نیست که می خواستیم امیرالمؤمنین عثمان عیب های خود را برطرف کند امّا نمی خواستیم کشته شود- نادان ها بر مردان بردبار غالب شدند تا او را کشتند. مردم به طلحه گفتند: ای ابا محمد نامه هایی که تو به ما نوشتی غیر این بود. ⁽²⁾

ابن قتیبه می نویسد:

[هنگامی سران لشگر جمل در بصره برای خونخواهی عثمان سخنرانی می کردند] ... یکی از اشراف بصره نامه ای آورد که طلحه برای تحریک مردم به کشتن عثمان نوشته بود و به طلحه گفت: آیا این نامه را می شناسی؟ گفت: آری! گفت: چه چیزی تو را از آن چه پیش از این عقیده داشتی برگردانده است؟ دیروز نامه نوشتی و ما را به کشتن عثمان بر می انگیختی و امروز ما را به خونخواهی او فرا می خوانی شما گمان می کردید بخاطر این که سنّتان از علی (علیه السلام) بیش تر است او برای شما بیعت می گیرد! لکن او را بخاطر خویشاوندی با پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سابقه اش در اسلام مقدّم داشتید و با او بیعت کردید پس از آن چه برایتان پیش آمد؟ چگونه بیعت خود را می شکنید؟ ⁽³⁾

ابن ابی الحدید می نویسد:

هنگامی که طلحه و زبیر در «سبخه» پیاده شدند عبدالله بن حکیم تمیمی نامه هایی را که آن ها به او نوشته بودند آورد. پس به طلحه گفت ای ابا محمد! آیا این ها نامه هایی نیست که به ما نوشتی؟ گفت: آری! گفت: دیروز با نامه ات ما را به خلع و قتال عثمان خواندی تا او را کشتی. اکنون به خونخواهی او آمده ای! به جان خودم سوگند هدف تو این نیست تو غیر از دنیا چیزی در نظر نداری عجله نکن! اگر چنین تصمیمی داشتی چرا بیعت علی (علیه السلام) را قبول کردی؟ از روی رضا و رغبت بیعت کردی، سپس بیعت را شکستی و اکنون آمده ای که ما را در فتنه ای که به پا کرده ای بیندازی. ⁽⁴⁾

پس از این سخنرانی ها بین مردم بصره اختلاف و دودستگی به وجود آمد گروهی بیعت شکنی طلحه و زبیر را دلیلی بطلان ادّعای آن می دانستند و گروهی همراهی همسر پیامبر صلی الله علیه و آله را دلیل حقّانیت آن ها به حساب آوردند. هنگامی که طلحه و زبیر توانستند سپاه خود را تقویت کنند برای جنگ مصمّم شدند و عثمان بن حنیف والی بصره از این موضوع آگاه شد.

ابن ابی الحدید می نویسد:

عثمان بن حنيف والی بصره ابوالاسود دوئلی را به سوی آنان فرستاد وی اول با عایشه ملاقات کرد... سپس نزد زبیر رفت و گفت: روزی که مردم با ابی بکر بیعت کردند تو شمشیرت را برداشتی در حالی که می گفتی هیچ کس برای خلافت از ابن ابی طالب سزاوارتر نیست اکنون چه شده است؟ زبیر خون عثمان را یادآوری کرد. ابوالاسود گفت: بنابر آن چه به گوش ما رسیده است. تو و رفیقت باعث کشته شدن او شدید. زبیر گفت: بسوی طلحه برو ببین او چه می گوید. او بسوی طلحه رفت و او را چنان دید که در گمراهی خود سرگردان است و بر جنگ و فتنه اصرار دارد. سپس به سوی عثمان حنیف بازگشت و گفت: جنگ اجتناب ناپذیر است خود را برای جنگ آماده کن. ⁽¹⁾

عثمان بن حنیف که ناگزیر با جنگ روبرو شد سپاهی در حد توان خود فراهم ساخت و لشگر جمل با او به جنگ پرداختند و هنگامی که تاب مقاومت با او را نیافتند پیشنهاد صلح کردند و با او صلحنامه ای برای ترک مخاصمه تا آمدن امیرالمؤمنین علیه السلام به بصره تنظیم و در پایان با این عبارت صلحنامه را محکم کردند.

وَ عَلى الفريقين بما كَتَبُوا عَهد الله وَ ميثاقَه و اَشدّ مَا أَخَذَهُ عَلى نَبيّ مِن أنبيائه مِن عَهد وَ ذَمّه. ⁽²⁾ بر طرفین جنگ واجب است عهد و میثاق خدا را به محکم ترین عهد و ذمّه ای که خدا از پیامبری از پیامبرانش گرفته عمل کنند.

عهدنامه که نوشته شد طلحه و زبیر و همراهیانشان براحتی در شهر رفت و آمد می کردند.

طبری می نویسد:

در حالی که طلحه و زبیر در مسجد بصره نشسته بودند یکی از اهالی به آن ها گفت شما را به خدا قسم می دهم چه شده که به این جا آمده اید آیا پیمانی از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) دارید. طلحه برخاست و به او پاسخی نداد زبیر را قسم داد وی گفت: نه! (پیمان نداریم) لكن شنیدیم نزد شما پول های [زیادی] است آمدیم تا با شما شریک باشیم. ⁽³⁾

ابن ابی الحدید می نویسد:

پس از نوشتن عهدنامه طلحه و زبیر شروع کردند به جمع آوری لشگر و هنگامی که وضعیت آن ها محکم شد در یک شب ظلمانی و در حالی که هوا توفانی و بارانی بود طلحه و زبیر یاران خود را جمع کردند و روی زره لباس معمولی پوشیدند و هنگام نماز صبح به مسجد وارد شدند. عثمان بن حنیف پیش از آن ها در مسجد حاضر شده بود هنگامی که خواست نماز به جا آورد. یاران طلحه و زبیر او را از محراب بیرون کشیدند و زبیر را جایگزین او کردند، سپس نگهبانان بیت المال زبیر را بیرون کشیدند و عثمان داخل محراب رفت و این پیش و پس کشیدن ها به قدری تکرار شد که نزدیک بود نماز صبح قضا شود و صدای مردم در آمد! بالاخره زبیر نماز را به جا آورد و چون نماز پایان یافت [زبیر] به یاران مسلح اش فریاد زد: عثمان بن حنیف را بگیرید... او را تا سر حد مرگ کتک زدند و موهای سر و صورت او را کندند و نگهبانان که تعدادشان هفتاد نفر بود گرفتند و همراه عثمان بن حنیف نزد عایشه بردند عایشه به ابان بن عثمان گفت: عثمان بن حنیف را گردن بزن زیرا انصار پدرت را کشتند و برای کشتن او کمک کردند. عثمان فریاد زد: آی عایشه! آی طلحه! آی زبیر! برادر من والی مدینه است به خدا سوگند اگر مرا بکشید. بستگان شما را خواهد کشت آن ها از ترس جان بستگانشان از عثمان بن حنیف دست برداشتند و عایشه به زبیر دستور داد نگهبانان را بکشد! زبیر و پسرش عبدالله آن ها را که هفتاد نفر بودند مانند گوسفند سر بریدند. باقی مانده نگهبانان پنجاه نفر بودند که بیت المال را حراست می کردند [لشگر عایشه] آن ها را اول اسیر کردند سپس کشتند. ⁽¹⁾ابو مخنف از صعقب بن زهیر روایت می کند که گفت: در آن روز پاسبانان کشته شده چهارصد نفر بودند سپس گفت عهدشکنی طلحه و زبیر با عثمان بن حنیف اولین عهدشکنی در اسلام بود و پاسبانان اولین گروه مسلمانان بودند که بازداشت و گردن زده شدند. ⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام درباره این رویداد می فرماید:

[طلحه و زبیر] بر کارگزاران و خزانه داران بیت المال مسلمانان و بر مردم شهر که همگی در طاعت و بیعت من بودند وارد شدند در بین آن ها اختلاف افکندند اجتماعشان را پراکنده کردند و بر شیعیان من هجوم بردند گروهی از آنان را با حیله کشتند و گروهی را با شمشیر زدند تا به لقاءالله پیوستند. ⁽³⁾

پس از تسلّط بر بصره طلحه و زبیر برای پیشنمازی با هم و زبیر برای پیش نمازی با هم اختلاف پیدا کردند و هر کدام از آن ها می خواستند پیش نماز شوند تا دیگری تابع وی محسوب شود. عایشه بین آن ها میانجیگری کرد به این صورت که یک روز عبدالله بن زبیر پیش نماز باشد و یک روز محمدبن طلحه. ⁽¹⁾

از این که عثمان بن حنیف و نگهبانان را برای محاکمه نزد عایشه بردند و با توجّه به این که او پیش نماز تعیین می کرد و در صحنه جنگ پس از فرار زبیر و کشته شدن طلحه تا هنگامی که شترش برپا بود آتش جنگ خاموش نشد می توان گفت فرمانده لشگر جمل عایشه بوده است.

هنگامی که طلحه و زبیر وارد بیت المال شدند و اموال داخل آن را دیدند زبیر این آیه را قرائت کرد وَ عَدَكُمُ اْللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ ی... ⁽²⁾خدا به شما وعده گرفتن غنیمت های بسیار داد و این یکی را زودتر برای شما فراهم ساخت. سپس گفت: ما بر این اموال از اهل بصره سزوارتریم سپس همه آن اموال را تصاحب کردند و هنگامی که علی (علیه السلام) پیروز شد آن اموال را به بیت المال برگرداند و بین مسلمانان تقسیم کرد. ⁽³⁾

هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام برای سرکوب لشگر جمل به بصره می رفت در بین راه نامه ای به اهل کوفه نوشت و آنان را از چگونگی کشته شدن عثمان و نقش طلحه و زبیر و عایشه در آن آگاه فرمود و از آنان یاری طلبید ترجمه نامه به این عبارت است:

از بنده خدا علی امیرالمؤمنین به اهل کوفه که از یاری کنندگان بزرگوار و از مهتران عرب می باشند. پس از حمد و ثنای خداوند من گزارش کار عثمان را چنان به اطلاع شما برسانم که شنیدن آن مانند دیدن باشد. بدون تردید مردم خطاهای عثمان را به او گوشزد کردند من هم یکی از مهاجران بودم، بیش تر تلاش می کردم که از اشتباهاتش برگردد و کم تر او را سرزنش می کردم ولی طلحه و زبیر کم ترین کار آن ها تحریک مردم و آرام ترین کار آن ها خشونت بود از عایشه نیز نسبت به عثمان حرکات خشمگینانه ای سر می زد در نتیجه گروهی فرصت پیدا کردند و او را کشتند و مردم بدون اجبار و ناراحتی بلکه از روی میل و اختیار با من بیعت کردند. بدانید که مدینه به جوش و خروش آمده و مردم آن در حال حرکتند و فتنه اساس نظام اسلامی را تهدید می کند پس به سوی رهبرتان سرعت بخرج دهید و برای جنگ با دشمنان بشتابید. اگر خدا بخواهد. ⁽⁴⁾

بشرحی که در کتاب های تاریخ آمده با تلاش امام حسن علیه السلام و عمّار بن یاسر از کوفه سپاه قابل ملاحظه ای به لشگر امیرالمؤمنین علیه السلام پیوست و با لشگر جمل روبرو شدند.

ابن قتیبه دینوری می نویسد:

[هنگامی که در بصره لشگر حضرت علی علیه السلام مقابل لشگر جمل قرار گرفت] علی (علیه السلام) نامه ای به این مضمون به طلحه و زبیر نوشت:

پس از حمد و ثنای خدای تعالی شما خوب می دانید که من [برای خلافت] به سوی مردم نرفتم تا آن ها به [خانه] من وارد شدند. من به آن ها پیشنهاد نکردم که بیعت کنند تا آن ها با من بیعت کردند و شما دو نفر از جمله کسانی بودید که خواستید و بیعت کردید. مردم عادی هم بزور با من بیعت نکردند. اگر شما از روی اکراه بیعت کرده بودید راه برای این که ابتدا تظاهر به اطاعت و سپس سرکشی کنید باز بود و اگر با اختیار بیعت کردید بزودی برگردید. تو ای زبیر! از دلاوران سپاه پیامبر صلی الله علیه و آله و حواری او بودی تو ای طلحه! بزرگِ مهاجرانی! اگر پیش از آن که بیعت کنید منصرف می شدید بهتر از آن بود که بیعت کنید سپس از بیعت خارج شوید، شما مرا به قتل عثمان متهم می کنید من آن عدّه از اهل مدینه را که از من و شما کناره گرفته اند برای قضاوت در این باره قبول دارم. شما تهمت می زنید که قاتلان عثمان را در پناه گرفته ام. این ها فرزندان عثمانند با من بيعت کنند سپس از قاتلان پدرشان شکایت کنند [تا پیگیری کنم] به شما چه ربطی دارد که عثمان ظالم کشته شده است یا مظلوم! شما با من بیعت کردید و بین دو خصلت زشت قرار گرفته اید بیعت شکنی و بیرون آوردن ام المؤمنین عایشه. ⁽¹⁾

هر یک از طلحه و زبیر چنین پاسخ دادند:

قطعاً تو در مسیری قرار گرفته ای که راه بازگشت ندارد، من برنمی گردم در دل تو نیز نیازی وجود دارد راه خود را ادامه بده جز این که به اطاعت تو در آییم راضی نمی شوی و ما هرگز به اطاعت تو در نمی آییم. هر کاری می خواهی بکن. ⁽²⁾

پس از آن که نامه امیرالمؤمنین علیه السلام مؤثّر واقع نشد آن حضرت بصورت شفاهی با طلحه و زبیر به مذاکره پرداخت.

ابن قتیبه می نویسد:

[در گفتگویی که هنگام روبرو شدن دو لشگر بین حضرت علی علیه السلام و طلحه برقرار شد] على (علیه السلام) به طلحه فرمود: آیا تو بدون اکراه بیعت نکردی؟ چرا بیعت مرا ترک کردی؟ طلحه گفت: در حالی بیعت کردم که شمشیر روی گردنم قرار داشت. علی (علیه السلام)

فرمود: تو نمی دانی من کسی را به اکراه به بیعت وادار نکردم! اگر می خواستم مردم را با اکراه به بیعت وادار کنم سعد [بن ابی وقاص] [عبدالله] بن عمر و محمد بن مسلمه را که از بیعت خودداری و گوشه نشینی کردند اکراه می کردم. در صورتی که به آن ها کاری نداشتم. طلحه گفت: در شوری شش نفر بودیم دو نفر در گذشتند اکنون ما سه نفر خلیفه بودن تو را برنمی تابیم. علی (علیه السلام) فرمود: پیش از بیعت با من باید این مطلب را بیان می کردید. اکنون چنین حقّی ندارید مگر این که از من کار ناپسندی سر بزند. اگر از من چنین کاری سر زده است نام ببرید. لکن شما به خاطر این که مادرتان عایشه را از خانه بیرون آورده اید و همسران خود را در خانه نگه داشته اید بزرگ ترین کار ناپسند را انجام داده اید آیا پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) از این که پرده ای را که او بر همسرانش زده بود دریده اید و او را از پرده خارج کرده اید راضی است؟ طلحه گفت: او برای اصلاح آمده است. علی (علیه السلام) فرمود: به خدا سوگند او به اصلاح امور خودش نیازمندتر است. ای شیخ! نصیحت را قبول کن و با شرمندگی به توبه راضی شو! پس از آن که شرمندگی با آتش همراه باشد. ⁽¹⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام با زبیر نیز گفتگو داشت که در اثر آن وی صحنه جنگ را ترک کرد. در بین راه کشته شد. مشروح آن در شماره آینده بیان خواهد شد در این جا فقط به نکته ای اشاره می شود که طبری آن را به این مضمون نقل کرده است:

علی (علیه السلام) به زبیر فرمود: در حالی که تو عثمان را کشته ای خون او را از من مطالبه می کنی؟ هر کدام از ما دو نفر که با عثمان برخورد شدیدتری داشته خداوند امروز او را به [سرنوشت] ناخوشایندی گرفتار کند. ⁽²⁾

عاقبت طلحه در صحنه جنگ

ابن عساکر می نویسد:

هنگامی که نظم جنگ بهم ریخت مروان فرصت را غنیمت شمرد و تیری بجانب طلحه رها کرد که در اثر آن پای طلحه جراحت برداشت و بر اثر خونریزی شدید جان سپرد در این لحظه مروان گفت: از این پس خون عثمان را مطالبه نمی کنم سپس به سوی ابان بن عثمان رفت و گفت: تو را از خونخواهی یکی از قاتلان پدرت بی نیاز کردم. ⁽³⁾

پس از خاتمه جنگ هنگامی که امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر کشته شدگان می گذشت جنازه طلحه را که غریبانه روی خاک افتاده بود مشاهده کرد افسوس خورد. ⁽⁴⁾

اميرالمؤمنین علیه السلام برای این که با دلیل و برهان تخلّف طلحه را بیان کند چنین می فرماید:

... به خدا سوگند [طلحه] به خونخواهی عثمان شتافت تا خون عثمان را از او مطالبه نکنند زیرا خودش به خون عثمان متهم است در میان کسانی که به عثمان حمله کردند برای کشتن عثمان کسی از او حریص تر نبود. به همین جهت خواست مردم را به غلط بیندازد تا امر مشتبه شود و شک و تردید ایجاد گردد.

به خدا سوگند می توانست در رویداد فتنه عثمان سه کار انجام دهد که انجام نداد.

1- اگر پسر عفان ظالم بود- چنان که طلحه گمان می کرد- سزاوار بود قاتلان او را یاری و از همراهان عثمان دوری کند.

2- اگر عثمان مظلوم بود سزاوار بود چنان باشد که قاتلان او را باز دارد و عذر [کارهای زشتش] را بخواهد.

3- اگر در این دو کار شک و تردید داشت سزاوار بود کناره گیری کند به گوشه ای رود و او را با مردم واگذارد.

وی هیچ یک از این سه کار را نکرد. کاری ناشناخته کرد و عذرهایی آورد که پذیرفته نبود. ⁽¹⁾

این خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام را می توان پاسخی دانست به آن هایی که هرگونه تخلّف پیشینیان را نتیجه اجتهاد آن ها می دانند. ⁽²⁾در حالی که اجتهاد باید از تفکّر، تعقّل و منطق یا از قرآن و سنّت سرچشمه بگیرد نه از هوای نفس و زیر پا گذاشتن مصلحت مسلمانان. یا به عبارتی دیگر: کسی که سال های متمادی آرزوی خلافت داشته و با همین هدف در قتل عثمان شرکت داشته ⁽³⁾- در حالی که ولی عثمان نبوده- ناگهان خونخواه عثمان شده و در جامعه مسلمانان شکاف ایجاد کرده چگونه می توان اعمال او را نتیجه اجتهاد دانست.

دکتر طه حسین دانشمند مصرى که نسبت به سایر علمای مکتب خلفا نگاه واقع بینانه تری دارد فتنهی عثمان را به اختصار چنین بیان می کند:

هنگامی که مخالفت با عثمان آشکار شد طلحه از کسانی بود که به صف مخالفان شتافت و هنگامی که مخالفت زیاد شد در زمره کسانی قرار گرفت که مردم را بر عثمان می شوراندند هنگامی که عثمان محاصره شد در محاصره شرکت داشت و هنگامی که عثمان کشته شد از کسانی بود که از ناراحتی علی (علیه السلام) برای کشته شدن عثمان تعجّب کرد. هنگامی که با علی (علیه السلام) بیعت شد طلحه همراه زبیر از بیعت کنندگان بودند سپس همراه زبیر برای خونخواهی عثمان خروج کرد بیعت علی (علیه السلام) را شکست و در جنگ جمل توسط مروان کشته شد. مروان گفت: به خدا سوگند پس از این خون عثمان را مطالبه نمی کنم. مروان دیده بود که طلحه سرسخت ترین کسی بود که مردم را برای کشتن عثمان تحریک می کرد. هنگامی که طلحه مورد اصابت تیر مروان قرار گرفت و خون از بدنش جاری شد گفت: این تیری بود که خدا برایم فرستاد خدایا برای عثمان آن قدر از من بگیر تا راضی شوی! به همین جهت طلحه را به نوع خاصی از معارضه مثل می زنند «به آن چه از توانگری و مقام برایش مهیا شد خوشبخت بود آن گاه که بیش از آن را طمع کرد) به مکافاتی افتاد که خود هلاک شد و دیگران را نیز به هلاکت انداخت» ⁽¹⁾

پی نوشت ها

1- الاصابه، ج5، ص232.

2- احزاب، 33، 53.

3- تفسير ابن كثير، ج5، ذیل آیه 53 الاحزاب.

4- شرح نهج البلاغه، ج9، ص322.

5- شرح نهج البلاغه، ج12، ص359.

6- الامامة و السياسة، ج1، ص48.

7- شرح نهج البلاغه، ج11، ص12 و 13.

8- شرح نهج البلاغه، ج10، ص5؛ الكامل، ج3، ص183.

9- سیر اعلام النبلاء، ص32.

10- همان، ص33.

11- همان.

12- تاریخ دمشق، ج25، ص120؛ طبقات، ج3، ص190 با اختلاف.

13- عقد الفريد، ج4، ص129.

14- طبقات، ج3، ص190.

15- الفتنة الكبرى، ج1، ص47.

16- همان، ص77.

17- الكامل، ج3، ص138.

18- الامامة و السياسة، ج1، ص35.

19- تاریخ طبری، ج5، ص96.

20- الكامل، ج3، ص168.

21- المعارف، ص228.

22- انساب الاشراف، ج5، ص81.

23- همان، ص44.

24- همان، ص76؛ تاریخ دمشق، ج39، ص344 با عبارتی دیگر.

25- الامامة و السياسة، ج1، ص38.

26- تاریخ طبری، ج5، ص122؛ الكامل، ج3، ص174.

27- الكامل، ج3، ص183.

28- انساب الاشراف، ج5، ص20.

29- همان، ص77.

30- الامامة و السياسة، ج1، ص38.

31- تاريخ طبری، ج5، ص123.

32- انساب الاشراف، ج5، ص70 باختصار.

33- شرح نهج البلاغه، ج10، ص6.

34- الامامة و السياسة، ج1، ص46.

35- همان، ص44؛ انساب الاشراف، ج1، ص70.

36- الانساب الاشراف، ج5، ص74.

37- انساب الاشراف، ج5، ص70؛ تاریخ طبری، ج5، ص153.

38- الامامة و السياسة، ج1، ص51.

39- نهج البلاغه، خطبه 198.

40- انساب الاشراف، ج2، ص218؛ تاریخ طبری، ج5، ص153.

41- الامامة و السياسة، ج1، ص52.

42- تاریخ طبری، ج5، ص153.

43- الامامة و السياسة، ج1، ص31.

44- شرح نهج البلاغه، ج1، ذیل خطبه شماره 8.

45- شرح نهج البلاغه، ج10، ص235 و 236.

46- شرح نهج البلاغه، ج1، ذيل خطبه 2.

47- شرح نهج البلاغه، ج9، ص29.

48- شرح نهج البلاغه، ج10، ص236 تا 240.

49- همان، ج9، ص216.

50- تاریخ طبری، ج5، ص168.

51- الكامل، ج3، ص207.

52- تاریخ طبری، ج5، ص168؛ الکامل، ج3، ص209 و با اختلاف عبارت طبقات، ج5، ص23.

53- تاریخ طبری، ج5، ص169؛ الکامل، ج3، ص209 با اختلاف عبارت.

54- شرح نهج البلاغه، ج1، ذیل خطبه 8.

55- نهج البلاغه، خطبه 22.

56- شرح نهج البلاغه، ذیل خطبه 22.

57- نهج البلاغه، بخشی از خطبه 53.

58- مروج الذهب، وقایع سال 36.

59- الكامل، ج3، ص313.

60- تاریخ طبری، ج5، ص179؛ انساب الاشراف، ج2، ص229.

61- الامامة و السياسة، ج1، ص68.

62- شرح نهج البلاغه، ج9، ص318؛ انساب الاشراف، ج2، ص229 تا 230 با کمی اختلاف.

63- شرح نهج البلاغه، ج6، ص226.

64- شرح نهج البلاغه، ج9، ص319؛ الامامة و السياسة با اختلاف عبارت، ج1، ص69.

65- تاریخ طبری، ج5، ص183.

66- شرح نهج البلاغه، ج9، ص320 به اختصار؛ الامامة و السياسة، ج1، ص69 با اختلاف عبارات.

67- همان، ص321؛ الکامل، ج3، ص215 و 216 با اختلاف عبارات.

68- نهج البلاغه، خطبه 212.

69- همان، 322.

70- الفتح، 48، 20.

71- شرح نهج البلاغه، ص322؛ انساب الاشراف، ج2، ص33 به اختصار.

72- نهج البلاغه، نامه شماره 1.

73- الامامة و السياسة، ج1، ص70.

74- همان، ص71.

75- الامامة و السياسة، ج1، ص75.

76- تاریخ طبری، ج5، ص204.

77- تاریخ دمشق، ج25، ص112 و 113؛ سیر اعلام النبلاء، ص35 و 36؛ الامامة و السياسة، ج1، ص77؛ انساب الاشراف، ج2، ص246؛ طبقات ابن سعد، ج3، ص191؛ عقد الفرید، ج4، ص128 با عبارت مختلف.

78- نهج البلاغه، خطبه 213.

79- نهج البلاغه، خطبه 175.

80- الفتنة الكبرى، ج1، ص150.

منابع و مآخذ

نظر بن تیمیه پیرامون آیه ی لیلة المبیت

اشاره

حجّت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

در این شماره به شجاعت بی نظیر و مثال زدنی حضرت امیرمؤمنان علیه السلام که بدون شک لازمه ی مقام امامت و خلافت است پرداخته شده است این شجاعت در جریان لیلة المبیت و جنگ های کمرشکن صدر اسلام کاملاً بروز کرد و امّا چنین شجاعتی در خلفای مورد نظر عامه دیده نشد و نبوده است و کوشش جرجانی و ابن تیمیه و دیگران که شجاعت عمر و ابوبکر را در دعا کردن برای مسلمین دانسته اند نزدیک به یک فکاهی است تا یک نظریه علمی و در واقع خود اعترافی بر ترسو بودن آنان است.

کلیدواژه ها؛

حضرت امير المؤمنين علیه السلام، امامت، خلافت، ثعلبی

ابن تیمیه و انکار آیه ی وَ مِنَ اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ... در حق امیرالمؤمنین علیه السلام

آیه دویست و هفت سوره مبارکه بقره فرازی دیگر از مناقب حضرت امیر علیه السلام را بیان می کند، با این تفاوت که آیه متضمّن فضیلتی اختصاصی است که تنها در حضرت امیر علیه السلام تحقّق یافته است. زمانی که چهل نفر از چهل قبیله از قبایل مشرک عرب، به اشاره شیطان، بر آن شدند که پیامبر صلی الله علیه و آله را در بستر به شهادت برسانند ⁽¹⁾امر خدا بر آن شد که حضرتش از مکه به مدینه هجرت کنند و حضرت علی علیه السلام پذیرفت در جای پیامبر صلی الله علیه و آله بخوابد تا رسول اکرم صلی الله علیه و آله بتوانند دور از چشم

مشرکان هجرت خود را آغاز نمایند. امیرالمؤمنین علیه السلام با خوابیدن در بستر حضرت رسول صلی الله علیه و آله، هجرت بزرگ ایشان را که بعدها مبداء تاریخ اسلامی گردید، میسر گردانید. در پی این اقدام شجاعانه ی حضرت علی علیه السلام، آیه ای از قرآن در وصف عمل ایشان نازل گردید: ⁽¹⁾

وَ مِنَ اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ اْبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اْللَّهِ قلی وَ اْللَّهُ رَءُوفٌ م بِاْلْعِبَادِ و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می فروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.

این مطلب در منابع عامه، از جمله تفسیر رازی ذکر شده است. ⁽²⁾

ثعلبی در تفسیر خود " الكشف و البیان" چنین می نویسد:

و رأيت فى الكتب إن رسول الله لما أراد الهجرة خَلف على بن أبي طالب بمكة لقضاء ديونه و رد الودایع التي كانت عنده فأمره ليلة خرج إلى الغار و قد أحاط المشركون بالدار أن ينام على فراشه و قال له: إتشح ببردى الحضرمي الأخضر و نم على فراشي، فإنّه لا يخلص إليك منهم مكروه إنشاء الله، ففعل ذلك علىُ، فأوحى الله تعالى إلى جبرئيل و ميكائيل إني قد آخيت بينكما و جعلت عمر أحدكما أطول من عمر الأخر فأيكما يؤثر صاحبه بالبقاء و الحياة؟ فإختار كلاهما الحياة فأوحى الله تعالى إليهما: أفلا كنتما مثل على بن أبي طالب (علیه السلام) آخیت بینه و بین محمّد فبات على فراشه (يفديه) نفسه و يؤثره بالحياة، إهبطا إلى الأرض فاحفظاه من عدوه، فنزلا فكان جبرئيل عند رأس على و ميكائيل عند رجليه و جبرئیل ینادی: بخ بخ من مثلك يا بن أبي طالب، فنادى الله عزّوجلّ الملائكة و أنزل الله على رسوله و هو متوجّه إلى المدينة في شأن على (علیه السلام) وَ مِنَ اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ اْبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اْللَّهِ.

ثعلبی می گوید: در کتب این گونه دیدم که وقتی رسول الله (صلی الله علیه و آله) اراده هجرت نمودند، علی (علیه السلام) را در مکه به جای خویش قرار داد تا قرض های او را بپردازد و امانت هایی که در نزدش بود به مردم بازگرداند. پس پیامبر (صلی الله علیه و آله)، امیرالمؤمنین (علیه السلام) را در شبی که می خواستند به غار بروند و مشرکان خانه ایشان را محاصره کرده بودند، فرمودند: پارچه سبز رنگ را بر خود بکش و در بستر من بخواب. که ان شاء الله از آنان آزاری به تو نمی رسد. پس علی (علیه السلام) نیز چنین نمودند. در این هنگام خدای متعال به جبرئیل و میکائیل فرمود: من شما را به برادری یکدیگر درآوردم و عمر یکی را از دیگر طولانی تر نمودم.

حال کدام یک از شما زندگی دیگری را بر زندگی خود ترجیح می دهد؟ هر یک از آنان زنده ماندن خود را برگزید. آن گاه خدا به آنان وحی نمود: چرا شما مانند علی بن ابی طالب نیستید؟ من او را با محمّد (صلی الله علیه و آله) برادر نمودم و او در بستر محمّد (صلی الله علیه و آله) خوابید و جان خود را به خاطر او به خطر افکند و زندگی او را بر زندگی خویش ترجیح داد؛ اکنون به زمین فرود آیید و او را از گزند دشمن حفظ کنید. آن دو فرشته به زمین فرود آمدند، جبرئیل بالای سر على (علیه السلام) و میکائیل پایین پای او ایستاد. آن گاه جبرئیل گفت: خوشا به حال کسانی چون تو ای فرزند ابو طالب! که خدای متعال در برابر فرشتگان به تو مباهات می کند. پس خداوند ملائکه را خواند و بر رسولش که در راه مدینه بود آيه وَ مِنَ اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ اْبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اْللَّهِ را در شأن علی (علیه السلام) نازل نمود.

ثعلبی در ادامه می نویسد: ابن عباس می گوید: ⁽¹⁾

آیه مذکور در شأن علی بن ابیطالب (علیه السلام) نازل شد وقتی پیامبر (صلی الله علیه و آله) به همراه ابوبکر از مشرکین فرار می کردند تا به غار بروند و علی بن ابیطالب (علیه السلام) در بستر پیامبر (صلی الله علیه و آله) خوابید.

ابن اثیر جزری نیز در " اسد الغابه " در ذکر فضایل امیرالمؤمنین (علیه السلام)، دقیقاً همین کلام ثعلبی را بدون خدشه در سند و یا متن آن نقل می کند. ⁽²⁾

البته برخی نیز تلاشی بی نتیجه، در انتساب آیه به ابن ملجم داشته اند. ابن ابی الحدید به نقل از استادش ابو جعفر اسکافی می نویسد: ⁽³⁾

معاویه به سمرة بن جندب صد هزار درهم داد تا این که روایتی جعل کند که این آیه که وَ مِنَ اْلنَّاسِ مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ و ... در مورد علی (علیه السلام) نازل شده است و نیز آیه ی وَ مِنَ اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ... در مورد ابن ملجم؛ امّا او قبول نکرد؛ پس چهارصد هزار درهم دیگر به او داد و او قبول کرد. عده ای از مهاجرین و انصار، به درخواست معاویه پاسخ مثبت دادند و از دنیای بزرگ معاویه بهره مند شدند؛ امّا عده ای دیگر با او مخالفت کردند و دچار تبعید و کشتار شدند؛ و بین دو گروه درگیری های سختی در گرفت که نتیجه آن از یک سو هزاران روایت جعلی بود که ما آن ها را به ارث برده ایم؛ و از سوی دیگر هزاران قربانی بی گناه از خوبان مسلمانان؛ این سمره که در مورد او گفتیم از کسانی بود که دستور معاویه را اطاعت کرد، پس به حکومت بصره رسیده و در کشتن مخالفینش هیچ مضایقه نکرد.

حال باید دید که ابن تیمیه در مقابل این آیه چگونه موضع می گیرد؟

ابن تیمیه می گوید آیه درباره صهیب است زیرا او دارایی خود را در ازای آزادی اش به مشرکانی که سد راه وی شده بودند پرداخت کرد سپس به مدینه آمد. ⁽¹⁾آن گاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مورد کار او گفت: «ای ابو یحیی معامله پر سودی کردی». و بدین ترتیب نزول آیه درباره حضرت امیر علیه السلام و جریان ليلة المبيت را انکار می کند. ولی جریان صهیب- بر فرض صحّتش- بذل ما بود نه جان، آیه از فروش جان سخن می گوید و جریان صهیب از خرید جان با مال سخن گفته است پس نمی تواند با آیه مرتبط باشد. ⁽²⁾بخصوص که روایت ثعلبی تصریح دارد که آیه لیلة المبیت درباره حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام است. امّا ابن تیمیه نقل ثعلبی را ضعیف و مردود می شمرد و می گوید صرف نقل قول ثعلبی و امثال او چیزی را ثابت نمی کند، چون این روایتی متأخّر است و سندش هم ذکر نشده است. و این شخص (ثعلبی) در نقل های خود اسرائیلیات و شبیه به اسراییلیات می آورد که همه می دانند روایت هایی باطل و نادرست هستند هر چند که او در آوردن کذب تعمّدی هم نداشته باشد. و نیز می نویسد این روایتی که وی نقل کرده با این صورتش به اتفاق اهل اطلاع از علوم حدیث و سیره و صاحبان مراجع و منابع معتبر، کذب و جعلی است. ⁽³⁾

امّا ثعلبی کیست؟

ثعلبی شخصی است که برخی وی را "امام المفسرین" و برخی او را با الفاظی مانند "شیخ التفسیر، حافظ، علامه، امام" توثیق نموده است و دیگری او را "اوحد زمانه في علم القرآن، صحيح النقل، موثوق به" می داند و علاوه جریان لیلة المبیت را تنها ثعلبی نقل نکرده است و علمای زیادی مانند احمد بن حنبل و طبری و حسکانی ⁽¹⁾و حاکم نیشابوری و خوارزمی نیز نقل کرده اند آیا این افراد نیز از نظر ابن تیمیه و تابعانش معتبر نیستند؟ ⁽²⁾

بخاطر حجم زیاد روایت در این مورد تنها به روایت حسکانی اکتفاء می کنیم:

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعْدٍ السعدى بِقِرَاءَتِي عَلَيْهِ مِنْ أَصْلِ سَمَاعِهِ بِخَطِّ السُّلَمِيِّ قَالَ: حَدَّثَنَا أبو الْفَتْحِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ زَكَرِيَّا الطَّحَّانِ بِبَغْدَادَ قَالَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنِ أَحْمَدَ البذورى قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو أَيُّوبَ سُلَيْمَانَ بْنُ أَحْمَدَ الملطى قَالَ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّفَّاءِ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِىُّ بْنِ حَكَّامِ الرَّازِيِّ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدِ الْخُدْرِيِّ قَالَ: لَمَّا أَسْرَى بِالنَّبِيِّ (صلی الله علیه و آله يُرِيدُ الْغَارِ، بَاتَ عَلِىُّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَى فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى جَبْرَئِيلَ وَ مِيكَائِيلُ: أَنِّي قَدْ آخَيْتَ بَيْنَكُمَا جعلت وَ عُمَرَ أَحَدُكُمَا أَطْوَلُ مِنَ الْآخَرِ، فأيكما يُؤْثِرُ صَاحِبِهِ بِالْحَياةِ فَكِلَاهُمَا اختاراها وَ أَحَبَّا الْحَيَّاة، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِمَا أَ فَلَا كُنْتُمَا مَثَّلَ عَلِىُّ بْنُ أَبِى طَالِبٍ آخیت بینه وَ بین نبیی مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) فَبَاتَ عَلَى فِرَاشِهِ يَقِيَهُ بِنَفْسِهِ، اهْبِطا إِلَى الْأَرْضِ فاحفظاه مِنْ عَدُوُّهُ. فَكَانَ جَبْرَئِيلُ عِنْدَ رَأْسِهِ وَ مِيكَائِيلَ عِنْدَ رِجْلَيْهِ وَ جبرئیل ینادی بَخْ بَخْ مَنْ مثلک یا ابْنَ أَبِي طَالِبِ اللَّهِ عزّوجل يُبَاهِي بِكَ الْمَلَائِكَةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى:) وَ مِنَ اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ اْبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اْللَّهِ قلی وَ اللَّهُ رَءُوفٌ م بِالْعِبَادِ. ⁽³⁾ ابو سعید خدری گفت:

چون پیامبر (صلی الله علیه و آله) شبانه سیر کرد و می خواست به غار برود، علی بن ابی طالب (علیه السلام) در بستر او خوابید، پس خداوند به جبرئیل و میکائیل وحی کرد: همانا من شما دو نفر را برادر هم قرار داده ام و عمر یکی از شما را از دیگری طولانی تر کرده ام، پس کدام یک از شما دیگری را به زنده بودن بر می گزیند؟ هر دو تای آنان زندگی را انتخاب کردند و آن را برای خود خواستند، پس خداوند به آنان وحی کرد که چرا شما مانند علیّ بن ابی طالب نیستید

او را با پیامبر خودم محمّد (صلی الله علیه و آله) برادر کردم پس او در بستر محمّد (صلی الله علیه و آله) خوابید تا او را با جان خود حفظ کند، شما به زمین فرود آیید و او را از دشمنش حفظ کنید. پس جبرئیل نزد سر او و میکائیل نزد پاهای او قرار گرفتند و جبرئیل ندا می داد: آفرین به کسی مانند تو که خداوند با وجود تو به فرشتگان مباهات می کند، پس خدا این آیه را نازل کرد: وَ مِن اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ اْبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اْللَّهِ قلی وَ اْللَّهُ رَءُوفٌ م بِالْعِبَادِ.

بنابراین رویکرد اول ابن تیمیه انکار نزول آیه لیلة المبیت در حق امیر مؤمنان علیه السلام است که با توجّه به مدارک راه به جایی نبرده است. این ابن أبی الحدید است که در شرح نهج البلاغه خود می نویسد:

تمام مفسّران گفته اند این آیه درباره علی بن ابی طالب (علیه السلام) نازل شده است که در ليلة المبيت در بستر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خوابید. و این موضوع در حدی از تواتر است که جز کافر یا دیوانه آن را انکار نمی کند. ⁽¹⁾

ابن تیمیه به مفاد حدیث ثعلبی نیز که همانند روایات ماست ایرادهای متعدّدی گرفته است. از جمله گفته است بین رسول خدا ( صلی الله علیه و آله) و هیچ کس عقد اخوت بسته نشده است که البته مسئله عقد اخوت پیامبر صلی الله علیه و آله با حضرت امیر علیه السلام از مسلّمات روایی شیعه و عامه است که به آن خواهیم رسید و یا می گوید که عقد اخوت اگر بوده در مدینه بوده نه در مکه که این هم اشتباه دیگری از اوست زیرا عقد اخوت هم در مکه و هم در مدینه صورت گرفت. و یا ابن تیمیه می گوید که ملائکه از مرگ نمی ترسند پس درست نیست گفته شود که جبرییل و میکاییل حاضر به بخشیدن عمر خود نشدند که جواب آن بسیار واضح است زیرا مسئله ترس از مرگ نبوده است بلکه مسئله حب به بقاست که در آنان هم هست. یا ابن تیمیه می گوید چرا جبرییل برای حفاظت حضرت علی علیه السلام برود ولی به حمایت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نرود که مشخص است که خدا حضرت رسول (صلی الله علیه و آله) را نیز به نحو دیگری حفاظت و حمایت نمود.

تلاش بی حاصل دیگری که ابن تیمیه و یارانش داشته اند این است که بگوید کار ابوبکر که همراه پیامبر صلی الله علیه و آله بود از کار حضرت امیر (علیه السلام) که جای پیامبر صلی الله علیه و آله خوابید و خود را در معرض شهادت قرار داد بهتر و بالاتر بوده است ولی قرآن این ماجرا را از دو زوایه می نگرد: از سویی به ستایش ایثار حضرت علی علیه السلام می پردازد وَ مِن اْلنَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ اْبْتِغَآءَ مَرْضَاتِ اْللَّهِ قلی وَ اْللَّهُ رَءُوفٌ م بِالْعِبَادِ و از سویی دیگر، از ترس و بی تابی ابوبکر در غار سخن

می گوید: إِلَّا تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ اْلَّذِينَ كَفَرُواْ ثَانِيَ اْثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي اْلْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَحِبِهِ ی لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا صلی فَأَنزَلَ اْللَّهُ سَكِينَتَهُ و عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ و بِجُنُودٍ لَّمْ تَرَوْهَا... بی شک کسی که در ظلّ عنایت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله است و مصاحب او است چرا باید بترسد و متزلزل شود که سبب شود پیامبر صلی الله علیه و اله به او بگوید: لاتحزن! آیا این ترس، از سستی عقیده او ناشی نمی شد. و این که برخی از روی حدس و گمان گفته اند که پیامبر صلی الله علیه و آله ابوبکر را با خود برد تا بماند و خلیفه شود از این مبانی خود فراموش کرده اند که می گویند پیامبر (صلی الله علیه و آله) خلافت را به مردم واگذاشت و بدون عنایت به فرد خاصی، از این دنیا رفت. و این گروه از درباره عمر و عثمان چه خواهند گفت پس چرا پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن دو نفر را با خود نبرد آیا خلافت آنان اهمیتی نداشت؟ تلاش بی حاصل دیگری که ابن تیمیه و برخی دیگر داشته اند این بود که ادّعا کردند که همراهی ابوبکر از خوابیدن حضرت امیر علیه السلام در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله مهم تر بوده است که ابن ابی الحدید معتزلی در جلد سوم شرح نهج البلاغه، ص269 تا ص281 به این مطلب اعتراض می کند و تصریح می کند که خوابیدن حضرت علی علیه السلام در بستر رسول خدا صلی الله علیه و آله از مصاحبت ابوبکر با پیامبر صلی الله علیه و آله افضل و بالاتر است و حتی می نویسد فضایل و مناقب حضرت علی (علیه السلام) در سطحی است که کسی را نمی شود با او مقایسه کرد و علی (علیه السلام) افضل صحابه است. همچنین ابو جعفر اسکافی که از اکابر علما و شیوخ معتزلی است در کتاب " التقض العثمانيه" که در رد ابو عثمان جاحظ ناصبی نوشته است این عالم منصف با دلائل محکمی ثابت می کند که خوابیدن حضرت علی (علیه السلام) در بستر پیامبر (صلی الله علیه و آله) افضل از مصاحبت چند روزه ابوبکر در مسافرت غار بوده است تا آن جا که می گوید:

اتفاق علماء مسلمین است که احدی از بشر به فضیلت خوابیدن علی (علیه السلام) در فراش پیامبر (صلی الله علیه و آله) نرسیده است.

ابوجعفر اسکافی در ج2 و در آخر ص271 در جواب ابو عثمان جاحظ ناصبی می گوید:

قبلاً فضیلت خوابیدن علی (علیه السلام) در فراش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) ليلة الهجره بر مصاحبت ابوبکر در غار را به قسمی که بر اهل انصاف واضح و آشکار گردد بیان نمودیم اینک تاکیداً بر آن چه قبلا ذکر کردیم از دو جهت دیگر مطلب را ثابت می نماییم:

1- انس و الفت فوق العاده على (علیه السلام) با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) طوری بود که نمی توانست آنی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) دور بشود و به عکس عدم انس ابوبکر با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) باعث اشتیاق او به مصاحبت با آن حضرت بوده پس خوابیدن علی (علیه السلام) در فراش که باعث دوری از آن حضرت گردید ایجاد وحشت و الم شدیدی برای علی (علیه السلام) نمود پس دوری که سبب زجر آن حضرت و موجب ثواب بسیار بوده افضل است بر مصاحبت ابوبکر برای آن که ثواب عمل به قدر مشقت در عمل می دهند.

2- چون ابوبکر پیوسته عازم بر خروج از مکه بوده چنان چه گاهی هم تنها خارج شده پس زیاد شد کراهت ماندن او در مکه و لذا زمانی که با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از مکه خارج شد به محبوب ذاتی و معشوق قلبی رسید پس برای او فضیلتی نبود که برابر باشد با فضیلت على (علیه السلام) در آن شب که اختیاراً تحمیل مشقّت بزرگی نمود که جان خود را در معرض شمشیرها و سر خود را در مقابل سنگباران دشمنان قرار داد بدیهی است تحمّل آن را شدائد به مراتب بالاتر و افضل از ابی بکر بود در راحتی لیلة الغار در مصاحبت با رسول خدا (صلی الله علیه و آله).

ابن سبع مغربی در «شفاء الصدور» ضمن بیان شجاعت حضرت علی علیه السلام گوید:

اجماع علمای عرب است بر این که خوابیدن علی (علیه السلام) لیلة الهجره در فراش رسول خدا (صلی الله علیه و آله) افضل بود از بیرون رفتن او با آن حضرت. زیرا که خود را جای آن حضرت قرار داد و زندگانی خود را فدای آن حضرت نمود و به این وسیله شجاعت خود را بین اقران ظاهر نمود.

پس بنابراین طبق اعتراف علمای عامه خوابیدن حضرت علی علیه السلام در لیلة الهجره از مصاحبت ابوبکر با پیامبر (صلی الله علیه و آله) بالاتر و برتر بوده است مضافاً بر این که بعضی از علمای عامه از جمله "شیخ ابوالقاسم بن صباغ" که از مشاهیر علمای اهل تسنن است در کتاب «النور و البرهان» می گوید که پیامبر (صلی الله علیه و آله) ابوبکر را به جهت دفع فتنه و این که محل اختفایش را به دشمنان خبر ندهد با خود به غار برد تا آن جا که می گوید؛ امر کرد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) علی (علیه السلام) را که در فراش آن حضرت بخوابد و خوف داشت که ابوبکر کفّار را دلالت و راهنمایی کند به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پس او را مصاحب خود قرار داده و به جانب غار روانه شدند. خوابیدن حضرت امیر علیه السلام در جای پیامبر صلی الله علیه و آله از شجاعت حضرتش پرده بر می دارد و این همان مطلبی است که بسیاری را ناراحت کرده است و بر آنان شده اند آن را انکار یا توجیه کنند. چرا که

طبق مبانی عامه خلیفه باید شجاع باشد و خلفای مورد نظر آنان شجاع نبوده اند. اهل تسنّن معتقدند که گزینش و تعیین امام به دست مردم و بر عهده آنان است، از این رو باید برای آن کس که از سوی مردم انتخاب می شود، پس از انتخاب، شرایطی تعیین کنند تا این گزینش بر اساس ضابطه ای خاص صورت پذیرفته باشد.

جرجانی در شرح مواقف، ذیل عنوان «المقصد الثانى فى شروط الإمامة» می نویسد: ⁽¹⁾

الجمهور على أنّ أهل الإمامة و مستحقها من هو مجتهد في الأصول و الفروع ليقوم بأمور الدين متمكّناً من إقامة الحجج و حلّ الشبه في العقائد الدينيّة، مستقلا بالفتوى في النوازل و الأحكام الوقائع نصّاً و استنباطاً، لأنّ أهمّ مقاصد الإمامة حفظ العقائد و فصل الحكومات و رفع المخاصمات، و لن يتمّ ذلك بدون هذا الشرط. ذو رأى و بصارة بتدبير الحرب و السلم و ترتيب الجيوش و حفظ الثغور ليقوم بأمور الملک. شجاع قوی القلب لیقوی علی الذبّ عن الحوزة و الحفظ لبيضة الإسلام بالثبات في المعارك... . و قيل: لا يشترط في الإمامة هذه الصفات الثلاث لأنّها لا توجد الآن مجتمعة و إذا لم توجد كذلك، فإمّا أن يجب نصب فاقدها فيكون إشتراطها عبثاً لتحقق الإمامة بدونها، أو يجب نصب واجدها، فيكون تكليفاً بما لا يطاق، أو لا يجب لا هذا و لا ذاك وحينئذ يكون إشتراطها مستلزماً للمفاسد التي يمكن دفعها بنصب فاقدها، فلا تكون هذه الأوصاف معتبرة فيها. نعم، يجب أن يكون عدلا في الظاهر لئلاّ يجور، فإن الفاسق ربّما يصرف الأموال في أغراض نفسه فيضيع الحقوق. عاقلا ليصلح للتصرفات الشرعية و الملكية. بالغاً، لقصور عقل الصبى. ذكراً، إذ النساء ناقصات عقل و دين. حرّاً لئلاّ يشغله خدمة السيد عن وظايف الإمامة... فهذه الصفات التي هي الثمان أو الخمس شروط معتبرة في الإمامة بالإجماع.

نظر جمهور بر آن است که آن کسی مستحق امامت است که در اصول و فروع مجتهد باشد تا بتواند امور دین را بر عهده بگیرد و قادر بر اقامه برهان، دلیل، حجّت و حل شبهه در عقاید دینی باشد. هم چنین وی در پیش آمدها و احکام وقائع چه براساس نص و یا به واسطه استنباط احکام قدرت فتوا داشته باشد، چرا که مهم ترین هدف امامت حفظ اعتقادات و حل اختلافات و پایان دادن به نزاع و خصومت هاست و انجام این امور بدون شرط مذکور امکان پذیر نخواهد بود. همچنین امام باید [در جنگ و صلح و آماده سازی لشکریان و حفظ مرزها

دارای رأی قوی، بصیرت و تدبیر باشد تا بتواند امور مملکت را اداره کند.] و نیز باید شجاع و دارای قوت قلب باشد تا بتواند از حریم اسلام و بلاد مسلمین با ثبات قدم در معرکه جنگ محافظت کند... برخی گفته اند در امامت این سه ویژگی شرط نیست، زیرا در زمان کنونی همه این شروط در هیچ یک از پیشوایان وجود ندارد و اگر این چنین باشد، یا نصب شخصی بدون این ویژگی ها واجب است که در این صورت گذاشتن این شروط بیهوده خواهد بود؛ زیرا امامت بدون این شرایط تحقّق یافته است. و یا این که نصب کسی با چنین شرایطی واجب است که این نیز تکلیف مردم است به امری فراتر از توان آنان. اگر بگوییم که هیچ کدام از این دو واجب نیست، در این صورت گذاشتن این شروط مستلزم مفاسدی خواهد بود که دفع این مفاسد با نصب شخصی بدون این ویژگی ها ممکن خواهد بود؛ در نتیجه این اوصاف در امامت معتبر نیست. آری، واجب است که امام در ظاهر عادل باشد که به مردم ستم روا ندارد. پس چه بسا فاسق، اموال را در خواهش های نفسانی مصرف کند و این موجب ضایع شدن حقوق گردد. هم چنین واجب است بالغ باشد، چرا که عقل نوجوان قاصر است. واجب است مرد باشد، زیرا عقل و دین زنان ناقص است. و بالاخره واجب است آزاد باشد تا این که خدمت به مالکش او را از انجام وظایف امامت باز ندارد... . پس این صفات پنج گانه و یا هشت گانه- یعنی به اضافه سه صفت مورد اجماع و اتفاق؛ یعنی علم، تدبیر در جنگ ها و شجاعت- همان صفات معتبر در امام می باشند. پنج شرط یعنی عدالت، عاقل بودن، بالغ بودن، مرد بودن و آزاد بودن از شروطی است که به اجماع و اتفاق، در امامت معتبر است.

بر اساس عبارت جرجانی در شرح مواقف، هشت شرط برای امامت ذکر شده است. سه شرط نخست نظر جمهور اهل تسنّن است و از ویژگی هایی است که بدون آن ها کسی مستحق امامت نخواهد بود. با این وجود برخی متکلّمان عامه بر این باورند که پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله کسی که دارای سه شرط علم، عدالت و شجاعت باشد یافت نمی شود، از همین رو آنان شرط های عمومی تری برای امامت در نظر گرفته اند. بنابراین ضوابط، تعیین امام نزد اهل تسنن ناظر به حق و حقیقت نیست، بلکه این حوادث پس از رحلت خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله که این شرایط را تعیین می کند. به عبارت دیگر اهل تسنّن هیچ معیار صحیحی مبتنی بر کتاب، سنّت و عقل برای شناخت امام ارائه نمی دهند، بلکه می کوشند آن چه در تاریخ اتفاق افتاده توجیه کنند و به عبارتی دیگر، آنان «توجیه کنندگان ماوقع» اند. روشن است که هرگز نمی توان دینی را که پایه های آن بر حوادث و عملکرد اشخاص استوار گشته دین الاهی دانست.

به همین جهت است که امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید:

اَلْحَقُّ لاَ یُعْرَفُ بِالرِّجَالِ. اِعْرِفِ اَلْحَقَّ تَعْرِفْ أَهْلَهُ. ⁽¹⁾ حق به مردمان شناخته نمی شود. حق را بشناس تا اهلش را بشناسی.

پس بنا بر مبنا و روش صحیح، ابتدا باید بر طبق آن چه در کتاب و سنّت آمده و عقل بر آن تأکید دارد حق را شناخت و آن را معیار قرار داد، نه این که عمل و رفتار اشخاص را میزان حق برشمرد. امّا متأسفانه اهل تسنّن در بیان شرایط امام از حق دور شده و حتی از شروطی که خود مقرّر کرده اند دست بر می دارند؛ چرا که هیچ یک از حاکمان پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله ویژگی های لازم برای امامت را ندارند، از این رو اهل تسنّن به جای این شرایط، شروط عام تری قرار داده اند که به ادّعای «قاضی ایجی» و به تبع وی «جرجانی» مورد اجماع اهل تسنّن است. روشن است که همواره افراد زیادی دارای این شرایط عام بوده اند، به همین روی اهل تسنّن باید معیاری برای گزینش امام از میان افراد حایز شرایط عمومی امامت ارائه دهند. بر مبنای اهل تسنّن، پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله بسیاری از صحابه هشت شرط مذکور را برای امامت داشته اند، چرا که اهل تسنّن همه صحابه را عادل می دانند و معتقدند که هر یک از صحابه می توانند اجتهاد کنند و تمامی آنان شجاع، مدیر و مدبّر بوده اند. شرایطی هم چون ذکوریت، بلوغ، حریت و عقل نیز برای صحابه ثابت است. با این وجود آنان چه دلیلی را بر ترجیح ابوبکر بر دیگر صحابه می توانند به دست دهند؟ به عبارت دیگر هیچ یک از صحابه در شروط هشت و یا پنجگانه اجماعی نسبت به یکدیگر امتیازی ندارند، از این رو باید دید که آیا ابوبکر در علم، تدبیر و شجاعت نسبت به دیگران امتیازی داشته است یا خیر؟ اگر گزینش ابوبکر با توجّه به این شرایط و بر اساس نظر عالمان عامه صورت نگرفته باشد، برای اهل تسنّن دو راه باقی می ماند؛ یا باید از شروطی که برای امامت ذکر کرده اند دست بردارند و یا اعتراف کنند که ابوبکر شایستگی امامت را نداشته است.

ناگفته پیدا است حضرت امیر علیه السلام شجاع بوده اند جریان لیلة المبيت و حضور فعّال و اثرگذار حضرتش در جنگ ها و نقش اساس ایشان در نابودی دشمن جای هیچ بحث و گفتگو ندارد. امّا شجاعت ابوبکر کی و در کجا بروز کرده است؟ ابن تیمیه می گوید: بدون تردید ما قائلیم که خلیفه و حاکم اسلامی لازم است که دارای صفت شجاعت باشد؛ ولی شجاعت بر دو قسم است:

1- شجاعت قلبی. 2- شجاعت بدنی. درست است که ابوبکر از شجاعت بدنی بی بهره بوده؛ ولی او دارای شجاعت قلبی بوده و همین مقدار از شجاعت، برای حاکم اسلامی کافی است.

وی در ادامه سخنانش می گوید: اگر شما می گویید علی اهل جهاد و قتال بوده، ما می گوییم عمر بن خطاب نیز اهل قتال و جنگ در راه خداوند بوده است، ولی باید دانست که جنگ بر دو قسم است: 1- جنگ با شمشیر. 2- جنگ با دعا. عمر بن خطّاب با دعا، در راه خداوند جنگ کرده است. آن گاه ابن تیمیّه برای اثبات شجاعت بدنی ابوبکر بن ابی قحافه- در قبال شجاعت ها و مبارزه های محیّر العقول امیرمؤمنان علی علیه السلام با شرک ورزان- به واقعه زیر چنگ زده و چنین می نگارد:

بخاری و مسلم در کتاب خودشان روایتی را این گونه آورده اند:

عروة بن زبیر می گوید: من از عبدالله، فرزند عمرو بن عاص پرسیدم: سخت ترین رفتار مشرکان با رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کدام بود؟ جواب داد: روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مشغول نماز بودند که عُقْبَة بن ابی مُعَیْط آمد و ردای آن حضرت را به دور گردن مبارکش پیچید و به شدّت فشار داد. در همین حال ابوبکر آمده و شانه عُقْبه را گرفت و او را به کناری زد و گفت: آیا مردی را می کشید که می گوید: پروردگار من خداست. ⁽¹⁾

ابن تیمیه در مقام دفاع از شجاعت ابوبکر به روایتی از بخاری استناد می کند که براساس آن ابوبکر در مقابل آزار و اذیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از سوی مشرکان، از رسول خدا صلی الله علیه و آله دفاع کرده است. ⁽²⁾

بخاری از عروة بن زبیر نقل می کند که:

از عبدالله بن عمرو بن عاص در مورد بدترین رفتار مشرکان و سخت گیری آن ها به پیامبر (صلی الله علیه و آله) سؤال کردم. وی در پاسخ گفت: روزی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مشغول نماز بود که عقبة بن ابی معیط ردای ایشان را به گردن حضرتش پیچید و به شدت فشار داد. در این هنگام ابوبکر شانه عقبه را گرفت، او را کنار زد و گفت: أتقتلون رجلا أن يقول ربی الله؛ ⁽³⁾آیا مردی را که می گوید پروردگارم «الله» است می کشید؟

فارق از صحت و یا عدم صحت این قضیه و ناسازگاری این جریان با عدم حضور او و یا حضور و فرارش از جنگ ها، این نهایت چیزی است که توانستن در شجاعت ابوبکر ذکر کنند که البته امر بسیاری عادی و معمولی بوده است. ابن تیمیه علاوه بر استناد به این حدیث بخاری، به توجیه فرار ابوبکر از جنگ ها نیز پرداخته است! در این راستا وی به تبع از ابن حزم ⁽⁴⁾این شجاعت را سه صورت دانسته است.

وی می نویسد:

الجهاد ينقسم أقساماً ثلاثة: أحدها: الدّعاء إلى الله عزّوجل باللسان، و الثاني: الجهاد عند الحرب بالرأى و التدبير، و الثالث: الجهاد باليد في الطعن و الضرب.

از نظر او شجاعت گاهی در میدان جنگ و مبارزه مسلحانه بروز می کند و گاهی با دعا کردن آشکار می گردد! او پس از این بیان مدّعی شده است که هر چند شجاعت ابوبکر در میدان نبرد بروز نکرده، امّا وی شجاعت قلبی خود را با دعا به اثبات رسانده است و چنین شجاعتی برای جانشینی رسول خدا صلی الله علیه و آله کافی است! به ادّعای وی عمر نیز با دعا کردن به قتال و مقاتله با دشمنان اسلام می پرداخته است و قتال او قتال دعایی بوده است!. ⁽¹⁾بنابراین به نظر ابن تیمیه فرار از جنگ با شجاعت منافات ندارد، چرا که ممکن است شجاعت در دعا ظهور یابد و چنان که شجاعت ابوبکر و عمر نیز از این سنخ بوده است! آن دو این شرط اساسی را برای خلافت داشته اند! کاملاً مشخص است که شجاعت صفت و حالتی نفسانی و قلبی است که در رفتار بروز می کند کسی که از درون شجاع است در بدن بروز می کند و کسی که در درون ترسو است در بدن بروز می کند بنابر این رفتارها نشان از درون ها دارد. فرار ابوبکر از جنگ های مختلف نشان از درون پر از ترس او دارد به یقین شجاعت با فرار از جنگ ناسازگار است و از سوی دیگر- بر اساس روایات اهل تسنّن- فرار ابوبکر و بسیاری از بزرگان صحابه در جنگ هایی هم چون جنگ اُحُد و خیبر مسلّم و قطعی است. ⁽²⁾در مستدرک حاکم نیشابوری به سند صحیح از ابن عباس آمده است که تمامی اطرافیان رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ احد از معرکه گریختند و این تنها علی بن ابی طالب علیه السلام بود که در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله ماند و استقامت ورزید. ⁽³⁾داستان جنگ خیبر نیز بسیار معروف و مشهور است.

به اعتراف خود اهل تسنن رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ خیبر پرچم را ابتدا به ابوبکر سپرد، امّا وی پیش از درگیری از معرکه گریخت. ⁽¹⁾حضرت پرچم را به عمر داد و او نیز در نخستین رویارویی از صحنه نبرد فرار کرد. ⁽²⁾عامه درباره فرار عمر چنین نقل می کنند: هزموا عمر و أصحابه فجاؤوا يجبّنونه وى جبّنهم؛ ⁽³⁾- عمر و یارانش از جنگ گریخته و بازگشتند در حالی که یارانش او را و او یارانش را به ترسو بودن متهم می کردند. پس از این اتفاقات رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

لَأُعْطِيَنَّ اللِّوَاءِ غَداً رَجُلًا يُحِبُّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ. ⁽⁴⁾ فردا پرچم را به دست مردی عطا می کنم، خدا و رسول را دوست می دارد و خدا و رسولش نیز وی را دوست می دارند.

در برخی از منابع این اضافه هم وجود دارد: کرّار غیر فرّار يفتح الله علیه- ⁽¹⁾پیروزمندی که فرار نمی کند و خدا به دست او قلعه را فتح می کند-. آن شب تا به صبح هر یک از افراد لشکر آرزو می کرد پرچم به او سپرده شود، امّا آن گاه که صبح شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله به دنبال امیر مؤمنان علیه السلام فرستاد و درد چشم حضرتش را با آب دهان مبارک شفا بخشید و پرچم را به ایشان سپرد. ⁽²⁾جنگ خندق نیز یکی از شواهد شجاعت امیرمؤمنان علی علیه السلام است. پس از آن که «عمرو بن عبدود» از خندق عبور کرد و رجز خواند، رسول خدا صلی الله علیه و آله مسلمانان را به مبارزه با وی فرا خواند، امّا همه سر خود را پایین انداختند و دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله را پاسخ نگفتند. باز هم امیرمؤمنان علیه السلام برخاست و به دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله لبیک گفت. ⁽³⁾و چنان که در منابع اهل تسنّن نیز آمده است، رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره امیر مؤمنان علیه السلام فرمودند:

لَمُبارَزَهُ عَلِی بن أبی طالب لِعَمرو بنِ عَبدُوَد یَومَ الخَندَقِ، أفضَلُ مِن أعمالِ أمُّتی إلی یَومِ القِیامَهِ. ⁽⁴⁾ هر آینه بالاترین عمل در میان امّت من تا روز قیامت، مبارزه ای است که علی بن ابی طالب با عمرو بن عبدود در روز خندق انجام داد.

پس با توجّه به مطالب یاد شده به این حقیقت می رسیم که نه تنها شاهدی بر شجاعت ابوبکر و ثبات قدم وی در معرکه جنگ وجود ندارد، بلکه شواهد فراوانی بر فرار وی وجود دارد و این امیر مؤمنان علی علیه السلام بوده است که شجاعتش را به منصه ظهور گزارده است. پس ابوبکر فاقد شجاعت است و شجاعت از جمله سه شرط لازم برای امامت است، همان شرطی که جرجانی در شرح مواقف گفت: «شجاع قوی القلب، ليقوى على الذبّ عن الحوزة و الحفظ لبيضة الإسلام بالثبات فى المعارك». بنابراین طبق قواعد مكتب خلفا، دلیلی بر مشروعیت خلافت ابوبکر وجود ندارد و حکومت عمر نیز چون به نصب ابوبکر بود به تبع غیر مشروع خواهد بود.

پی نوشت ها

1- بقره، 207.

2- تفسير كبير، فخر رازی، ج5، ص223.

3- أسد الغابة في معرفة الصحابة، ج4، ص133.

4- طبقات الكبرى، ج3، ص228.

5- شواهد التنزيل، حسكاني الحنفي- ج1- ص96- ح133 و 135 و 136 و 137 و 139و 140.

6- شواهد التنزیل، ج1، ص123-131، احادیث 133 تا 142؛ مسند احمد بن حنبل، ج1، ص330، حدیث 3052؛ تفسیر طبری، ج9، ص140؛ مستدرک حاکم نیشابوری، ج3، ص4؛ مناقب خوارزمی، ص 127، فصل 12، حدیث 141.

7- شواهد التنزيل، حسکانی، ج1، ص123.

8- شرح نهج البلاغه، ج13، ص262.

9- المواقف: ج3، ص586-587؛ شرح المواقف، ج8، ص349-350.

10- فيض القدير شرح الجامع الصغير، ج1، 28 و 272 و ج4، ص23، ش409؛ تفسیر السمعانی، ج1، ص72؛

11- منهاج السنّة، ج8، ص85.

12- منهاج السنّة، ج8، ص294.

13- صحيح البخاری، ج4، ص240 و ج6، ص34-35.

14- الفصل في الملل و النحل، ج3، ص58-59.

15- ر.ک: تاریخ مدينة دمشق، ج41، ص219؛ تمهيد الأوائل، ص544؛ تاریخ الیعقوبی، ج2، ص56.

16- صحیح البخاری، ج4، ص5؛ عمدة القاری، ج14، ص213، ش 2492؛ السنن الكبرى (بيهقى)، ج9، ص107؛ مسند ابی یعلی، ج13، ص523؛ المعجم الكبير، ج6، ص167؛ تاريخ مدينة دمشق، ج42، ص86-87.

17- المستدرك على الصحيحين، ج3، ص32-33؛ السنن الكبرى (بيهقی)، ج9، ص132؛ تاريخ مدينة دمشق، ج42، ص77؛ کنز العمّال، ج10، ص456-457، ش30106؛ الدرر (ابن عبد البرّ)، ص174؛ الطبقات الكبرى، ج2، ص68.

18- المستدرك على الصحيحين، ج3، ص32؛ شواهد التنزيل، ج2، ص18؛ كنز العمّال، ج11، ص623، ش33035؛ تفسیر الرازی، ص32 و 31؛ تاریخ بغداد، ج13، ص19، ش6978.

منابع و مآخذ

سیری در ادلّه ی لزوم عصمت امام علیه السلام

اشاره

استاد ساجده سعادت خواه

درآمد

عصمت یا عدم عصمت امام، از مسائل مورد اختلاف شیعه و سنی است. عامه عصمت را شرط امام نمی دانند و این بدین خاطر است که در کتب و تواریخ از اعمال زشت خلفا زیاد نقل کرده است و لذا چاره ای جز قبول و توجیه نداشته اند. امّا شیعه بر اساس قرآن و برهان، امام را معصوم دانسته و تعیین امام را تنها از سوی خداوند متعال جایز می داند زیرا تنها اوست که می داند ویژگی های امام در چه کسی هست.

کلیدواژه ها؛

معصومين علیهم السلام، شیعه، عصمت، امامت، عامه

مقدّمه

نام دقیق امام رضا علیه السلام از این قرار است: ⁽¹⁾

علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام کنیه ایشان ابوالحسن و نام گرامیشان علی است.

روایت شده که عدّه ای از اهل مدینه گویند: امام رضا علیه السلام در مدینه در پنج شنبه 11 ربیع الاول به سال 153 و 5 سال بعد از وفات امام صادق علیه السلام متولد شدند. در طوس «در قریه ای به نام» سناباد «از آبادی های نوقان» وفات کردند. و در خانه حمید بن قطحبه طائی، در قبه ای که هارون در آن مدفون بود، در کنار قبر هارون، سمت قبله، دفن شدند، وفات حضرت در سال 203 هجری روز جمعه، بیست و یک 21 و (یا 20) ماه مبارک رمضان واقع شد، عمر شریف ایشان 49 سال و 6 ماه بود. از این مدّت 29 سال و 2 ماه با پدری گرامیشان گذراندند و 20 سال و 4 ماه هم بعد از پدرشان دوران امامت ایشان بود. ⁽²⁾زمانی که امام رضا علیه السلام بدنیا آمدند مادرشان در آسمان ها طاهره نام گرفت. و امّا القاب حضرت: چراغ هدایت به سوی پروردگار، نور هدایت، روشنی چشم مؤمنین، محو کننده کید ملحدین، کفایت کننده خلق، بوجود آورنده شادی ها، اصلاح کننده اقوام، فاضل، صابر، وفادار راستگو و راضی. ⁽³⁾

احمد بزنطی در مورد این که چرا به حضرت، رضا علیه السلام می گفتند، آورده که خداوند در آسمان از ایشان راضی بودند و پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمّه معصومین علیهم السلام در زمین از ایشان راضی بودند. عدّه کمی گویند: زیرا مخالفین و محبین از ایشان راضی بودند. و عدّه دیگری گویند، زیرا مأمون از ایشان راضی ⁽⁴⁾بود. ⁽⁵⁾امامت حضرت در ابتدا مصادف با حکومت هارون الرشید بوده است، پس از هارون، محمّد امین پسر زبیده مدت سه سال و 25 روز حکومت کرد. سپس امین خلع شد عمویش ابراهیم بن شکله را به مدت 14 روز به جای او قرار دادند، سپس امین از حبس آزاد شد و مجدداً برای او از مردم بیعت گرفتند، این بار 1 سال و 6 ماه و 23 روز پادشاهی کرد، سپس عبدالله مأمون 20 سال و 23 روز پادشاهی کرد، و در این مدّت بود که حضرت رضا علیه السلام را بدون رضایت ایشان و بعد از تهدید آن حضرت به قتل، ولیعهد قرار داد. مأمون برای این کار، بارها و بارها به حضرت اصرار کرد ولی ایشان در هر بار امتناع می فرمودند

تا این که بالاخره حضرت بالاجبار قبول ولایتعهدی کردند. ⁽¹⁾این واقعه در 5 رمضان سال 201 رخ داده است. ⁽²⁾مامون با مشاهده فضایل حضرت، کینه ایشان را به دل گرفت و برایش قابل تحمّل نبود و عاقبت با نیرنگ حضرت را مسموم و شهید کرد. اباصلت می گوید: محمد بن اسحاق بن موسی بن جعفر علیه السلام، از پدرش (اسحاق) نقل می کند که امام کاظم علیه السلام به فرزندانش می فرمود: این- اشاره به امام رضا علیه السلام- برادر شما على بن موسى الرضا، عالم آل محمّد علیهم السلام است، مسائل دینی خود را از او بپرسید و آن چه به شما می فرماید، آن را حفظ کنید، زیرا من از پدرم جعفر بن محمّد امام صادق علیه السلام شنیدم، به من می فرمود:

إِنَّ عَالِمُ آلِ مُحَمَّدٍ لَفِي صُلْبَكَ وَ لَيْتَنِي أَدْرَكْتَهُ، فانه سمّي أميرَالمُؤمِنينَ عَلِيِّ علیه السَّلَامُ: همانا عالم دودمان محمّد صلی الله علیه و آله در صلب تو است و ای کاش قبل از فوت، او را درک می کردم (می دیدم)، همانا او همنام امیر المؤمنين على علیه السلام است. ⁽³⁾

شبلنجی از علمای اهل تسنن گوید، ابراهیم بن عباس گفت:

سوال نشد از امام رضا علیه السلام مگر این که عالم به آن چیز بود. عالم تر از ایشان در زمان خودشان نبوده است. مأمون هرگاه از امام سوال می کرد و حضرت را امتحان می کرد حضرت جواب کافی و جامعی می دادند. حضرت کم می خوابید و بسیار روزه می گرفتند روزه سه روز از هر ماهی در هر ماهی از ایشان فوت نمی شد. حضرت بسیار صدقه می دادند و اکثر آن صدقات به صورت شبانه و مخفیانه صورت می گرفت. او در زمستان بر روی حصیر می نشست و در تابستان بر روی گونی. ⁽⁴⁾

از مسلّمات ادیان الهی این است که انسان ها برای رسیدن به هدف غایی خویش هیچ راهی ندارند، مگر این که خالق آن ها مسیر و راه رسیدن به هدف نهایی را برای آن ها بیان کند و چون همه ی انسان ها قابلیت ارتباط برقرار کردن مستقیم با خداوند را ندارند و همچنین خود خداوند نیز این مقام را در قرآن مخصوص عده ای از خواص دانسته اْللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ و ... ⁽⁵⁾برای ما که در آن جايگاه نیستیم، راهی نیست، مگر این که از افرادی که از طرف خداوند تعیین شده اند و معصوم از جمیع خطا و اشتباه هستند پیروی کنیم. در واقع این سیره ی عقلای همه ی دنیا است که انسان باید در هر چیزی به کسی که اطمینان بیش تری از او حاصل می شود، رجوع کند که در رابطه با دین این امر میسر نیست مگر از طریق اشخاص معصوم که منصوب از طرف خداوند متعال هستند.

این بحث یکی از بحث های تکمیلی باب معرفت امام است، در واقع بعد از این که ما چنین دیدگاهی نسبت به امام خود پیدا کردیم، که او را مصون از جمیع خطا و اشتباه دانستیم؛ رسیدن به حکمت افعال و رفتار ایشان در زمان های مختلف و جایگاه های مختلف و همچنین رسیدن به اصل معارف و تبیین آن توسط ایشان برای ما بسیار سهل و آسان تر خواهد شد.

عصمت مبیّن اختلاف عملکرد معصومین علیهم السلام

عصمت داشتن ائمّه هدایت مورد اتفاق و اجماع شیعه اثنی عشری است و از ابتدا تا به حال کسی در میان علمای امامیه این مسئله را انکار نکرده است. امّا علمای عامه با این مسئله مخالفت کرده اند. البته ما قصد نداریم در این جا مباحث کلامی عصمت و شبهات مخالفین را مطرح کنیم و به تک تک آن ها جواب دهیم، امّا برای تبیین معارف حقّه اهل بیت علیهم السلام خاصه علی بن موسی الرضا علیه السلام ورود به این بحث الزامی است. به همین دلیل اشاره ای از دیدگاه کلامی به آن داشته و در پایان هم احادیثی در تأیید مطالب خاصه از علی بن موسی الرضا علیه السلام تيمّناً و تبرّکاً ذکر خواهیم کرد.

منشا اختلاف شیعه و اهل تسنن در امامت

اشاره

قبل از ورود به بحث، مطلب بسیار مهمی را باید اشاره کنیم: وجود اختلاف در موارد متعدّد در میان امامیه و عامه در مسئله امامت و غیر آن یک منشأ دارد و آن این است که امامیه برای تعیین امام و جانشین خداوند و پیغمبر، اول شرایطی را برای امام تعیین کرده و بعد در پی مصداق می گردند. و چون شناخت آن اوصاف بخاطر مخفی بودنش کار ما نیست به آن که خداوند و رسول نصب کنند که نیک می دانند این صفات در چه کسی قرار داده شده است گردن می نهند. این روش مورد پسند عقل و سیره ی تمام عقلای دنیا است، حتی در ملل وقتی که می خواهند شخصی را به عنوان سرپرست انتخاب کنند، ابتدا یک اساسنامه می نویسند و شرایطی را که شخص باید دارا باشد، ذکر می کنند و آن گاه شخصی که آن شرایط را دارا باشد به آن سمت منصوب می کنند. این یک اصل مقبول است و هیچ یک از عقلا با آن مخالفت نکرده و نمی کنند.

عامه، عصمت را در امام لازم نمی دانند و ارتکاب گناه را بر خلیفه جایز می دانند، در این جا چند نمونه از کلام علمای عامه را پیرامون این مطلب ذکر می کنیم:

1- «نسفی» از علمای بزرگ اهل تسنن در کتاب «العقائد النسفيه» و سعدالدین تفتازانی (متوفی 792ق) نیز که از متکلّمین بزرگ آنان است در شرح کتاب مذکور گویند:

امامت شخصی که به عنوان امام تعیین شده به وسیله فسق و فجور و خروج از اطاعت خداوند و ظلم بر بندگان منعزل و ساقط نمی شود زیرا که ما در تاریخ به فراوان فسق و ظلم را از امامان خود و خلفاء راشدین گذشته دیده ایم و کسی هم ایشان را از این سمت عزل نکرده است. ⁽¹⁾

عقل، حکم می کند که امام از مأموم خود بالاتر و افضل در جمیع صفات باشد و گرنه مأموم چگونه حق را از باطل تشخیص دهد! آری سخن این عالم اهل تسنن است که «خلفاء این اعمال را انجام داده اند» به حق صحیح است. چون تاریخ کراراً انواع گناهان صغیره و کبیره از این خلفاء ذکر کرده است. آه! مگر گناهی در این عالم از آزار و اذیت و کشتن جگرگوشه ی پیامبر صلی الله علیه و آله بالاتر است! ⁽²⁾

2- صاحب الوقايه فى فقه الحنفیه می گوید:

امام اگر شراب نوشد بر او حد جاری نمی شود، زیرا او جانشین خدای متعال است. ⁽³⁾

واضح است این طور اظهار نظرها ریشه در شراب خواری خلفا داشته است، برای دانستن موارد شرب خمر برخی از خلفا به کتاب الغدیر، ج7، ص96 به بعد مراجعه کنید.

3- ابن حجر هیثمی (متوفی 971 ه.ق) از علمای اهل تسنن در کتاب تطهیر الجنان و اللسان گوید: کسانی که بر معاویه ایراد می گیرند و به وسیله گناهان و افعال او و کشتن خاندان پیامبر او را ملامت می کنند اشتباه کرده چون معاویه در همه ی این گناهان مبرّی بوده، زیرا او هرکاری که انجام داده آن را صحیح می دانسته، پس در انجام این افعال ثواب هم می برده و چون او امام بوده بر او رواست که این گونه اجتهادات را انجام دهد. ⁽⁴⁾

برای بدست آوردن موارد بیش تر از کلام علمای عامه پیرامون موضوع مذکور، می توانید به ترجمه کتاب دلائل الصدق، ج2، ص14 به بعد و کتاب الامام المجتبى مهجة قلب المصطفی، ص184 به بعد مراجعه کنید. بهر سو این نوع اظهار نظرها ریشه در غلط بودن مسیر انتخاب امام دارد، امامی که بدون قاعده و دلیل، تنها با انتخاب مردم برای این منصب بنشیند بی گمان عاری از گناه و اشتباه نیست و امّا امامی که از سوی خداوند متعال نصب شود با دارا بودن شرایط، امام برحق همه ی انسان ها خواهد بود، این همان روشی است که امامیه در طول تاریخ آن را پی گرفته اند.

الف: ادلّه ی عقلی در وجوب عصمت امام

مرحوم علّامه كبير شيخ محمّد حسن مظفر در کتاب دلائل الصدق جلد 2، ص8 تا 11 می نویسد:

1- امام چون حافظ شرع است باید معصوم باشد. مطابق این دلیل، یکی از مهم ترین فواید امامت، حفظ دیانت است. امام مانند پیامبر صلی الله علیه و آله حافظ شرع است. لذا باید معصوم باشد، زیرا مراد از حفظ، نگهداری علمی و عملی است و بدیهی است که حفظ شریعت در عمل و علم تنها با داشتن عصمت امکان پذیر است. زیرا غیر معصوم دست کم دچار خطا می شود. و اگر به حفظ بخشی از شریعت بسنده کنیم، در این صورت بخش دیگر شریعت را باید از نظر شارع بی اعتبار شمرد و حال آن که ضرورت به خلاف آن حکم دارد زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است تا تمام احکام را تعلیم دهد و مردم با گذشت زمان بدان ها عمل نمایند.

2- توضیح این دلیل چنین است که نیاز به امام برای دست یافتن به آن فواید، مستلزم عصمت امام است. زیرا در غیر این صورت امام، به امام دیگری نیازمند است و همین طور تسلسل پیش می آید. زیرا فرد غیر معصوم یا فاسق است یا عادل. بدیهی است که چنین فوایدی از یک فرد فاسق حتی برای خودش نیز حاصل نمی شود، لذا محتاج به دیگری است. فرد عادل نیز به همین ترتیب است. زیرا فرد عادل نیز گاهی مرتکب گناهان صغیره می شود، چرا که ارتکاب گناهان صغیره منافی با عدالت نیست. و چه بسا مرتکب گناهان کبیره نیز بشود. اگر فرد عادل گاهی هم دچار فسق شود نیازمند به امامی است که او را از گناهان کوچک و بزرگ احتمالی باز دارد یا او را از ارتکاب آن ها برحذر دارد. کما این که چنین فردی از اشتباه نیز در امان نمی باشد و نیازمند به امامی دیگر است که او را از اشتباهی که در آن معذور است برکنار دارد. زیرا معذور بودن فرد عادل، موجب نمی گردد، که از آن فواید مهم صرف نظر گردد و گرنه اصولاً نیازی به وجود امام مطرح نمی شد.

اگر گفته شود: «گناهان صغیره در صورت کناره جویی از گناهان کبیره مورد چشم پوشی واقع می شود لازم نیست از وقوع آن ها جلوگیری شود و گناه کبیره نیز عمدا از عادل صادر نمی شود تا جلوگیری از آن واجب باشد. بر فرض که عمداً مرتکب کبیره شود، باید او را عزل نمود و دیگری را به جای او منصوب کرد. امّا گناه سهوی، اگرچه نمی توان از آن در امان بود امّا چه بسا شخصی دچار چنین گناهی نگردد، لذا لازم نیست امام دیگری برگزید و اگر هم به صورت اشتباه دچار گناه گردد، فرد دیگری می تواند او را متوجّه گناه خود کند، اگرچه امام نباشد».

پاسخ این است که عفو و بخشش گناهان صغیره، حرمت آن ها را از بین نمی برد و گرنه نیازی به عفو نبود. کما این که ارتکاب سهوی گناهان کبیره تنها رفع مجازات می کند. لذا لازم است کسی باشد که او را از گناهان صغیره ی عمدی و گناهان کبیره ی سهوی، باز دارد. و امّا ارتکاب عمدی گناهان کبیره از فرد عادل، محال نیست. زیرا چا بسا شخص عادلی در موارد نادر، مرتکب کبیره گردد، بدون آن که ملکه ی عدالت او از بین برود. کما این که انسان عادل نیز گهگاهی دچار فسق می شود و این، بسیار اتفاق می افتد. و پایبندی به وجوب برکناری امامی که مرتکب کبیره شده به موجب اخبار بسیاری ناموجّه است. علاوه بر این ممکن است فاسق بودن امام برای تمام اهل حل و عقد ثابت نشود و یا برفرض ثبوت فاسق بودن امام، خود آن ها نیز فاسق باشند و یا عزل او غیر ممکن باشد یا زیانی کلّی به دنبال داشته باشد و مردم را دچار امامی فاسق کند که قادر به انجام وظایف امامت نباشد. همه این مشکلات در صورتی است که تنها به عدالت امام اکتفا شود و عصمت شرط نشود. خصوصاً با توجّه به این که همین عدالت نیز، به دشواری تشخیص داده می شود و تنها عدالت ظاهری قابل اثبات است. زیرا چه بسا کسی که ظاهراً عادل است در واقع فاسق باشد. بنابراین ممکن است مردم از همان ابتدا دچار امام فاسقی گردند، که وظایف امامت را انجام ندهد و نیازهایی که توسط امام برطرف می گردد، حتی نسبت به خودش نیز برآورده نسازد و از این رو در همه ی این موارد نصب امام دیگر ضروری است تا فوایدی که مترتب بر تعیین امام است از دست نرود و این مستلزم تسلسل است.

امّا این ادّعا که شاید خطا و اشتباهی از امام سر نزند قطعاً با آن چه به طور عادی واقع شده و می شود منافات دارد. و مخالفان ما منکر اشتباهات سه امام اول خود (ابوبکر، عمر، عثمان) نیستند، تا چه رسد به دیگران. برفرض که یقین به وجود اشتباه نکنیم، احتمال آن که وجود دارد که با فرض احتمال نیز لازم است امام دیگری نصب گردد تا از اشتباه احتمالی جلوگیری و فوایدی که در اثر اشتباه از بین می رود حفظ شود. اگر ما از این فواید صرف نظر کنیم دیگر نصب امام نیز برای آن ها واجب نخواهد بود. امّا این که بگویند: بر فرض وقوع خطا، از جانب امام عادل، کس دیگری این اشتباه را به او گوشزد می نماید و آن را رفع می کند. در جواب این سخن نیز باید بگوییم که وقتی جایی برای جبران فواید مذکور نمانده باشد، دیگر آگاه کردن امام نیز بیجاست. همین طور است اگر شخص مناسب برای تذکّر دادن به امام وجود نداشته یا آن که امام نظر او را درست نداند. پس در مجموع به این نتیجه می رسیم که در تمام موارد فوق باید برای امام، امام دیگری وجود داشته باشد و بدین ترتیب تسلسل رخ می دهد.

3- اگر امام مرتکب معصیت گردد، محکوم نمودن و مجازات او از باب امر به معروف و نهی از منکر واجب می شود، در حالی که چنین برخوردی با امام اولاً غرض از نصب امام را نقص می کند و ثانیاً این که چنان چه خواهیم گفت، با این آیه شریفه ی أَطِيعُواْ اْللَّهَ وَ أَطِيعُواْ اْلرَّسُولَ وَ أُوْلِي اْلْأَمْرِ مِنكُمْ ⁽¹⁾منافات دارد؛ زیرا بر اساس آیه ی مذکور، اطاعت از امام و احترام به مقام امام به طور مطلق ذکر شده است.

4- اگر امام معصیت کند، احترام و محبوبیت او از دل ها خارج می شود و دیگر از دستورات او پیروی نمی کنند. در نتیجه فایده ی نصب امام منتفی می گردد.

5- اگر امام مرتکب گناهی شود از پایین ترین فرد جامعه نیز بدتر خواهد شد؛ چرا که کوچک ترین گناه از بالاترین فرد جامعه که بیش از همه به فواید طاعات و زیان های گناهان آگاهی دارد، بدتر و بزرگ تر از بزرگ ترین گناهی است که پایین ترین فرد جامعه مرتکب می گردد.

ب: ادلّه نقلی در وجوب عصمت امام

1- آیه ی شریفه ی إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا صلی قَالَ وَ مِن ذُرِّيَّتِي صلی قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِى اْلظَّلِمِينَ ⁽²⁾دلالت دارد براین که امامت، یکی از عهدهای الهی است و امام در هنگام امامت و قبل از آن باید معصوم باشد. زیرا مطابق نص صریح قرآن هر کس معصیت کند، ظالم است. وَ مَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اْللَّهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ اْلظَّلِمُونَ ⁽³⁾سیوطی در الدر المنثور ⁽⁴⁾در تفسیر آیه ی اخیر از ابن اسحاق و ابن جریر و ابن حاتم نقل می کند که ابن عباس گفت : «معنای آیه این است که عهد خدا به کسی که در مرتبهی ظالم باشد نمی رسد و چنین فردی شایستگی به دست گرفتن هیچ امری از امور الهی را ندارد». همچنین از وکیع و عبد بن حمید و ابن جریر نقل می کند که مجاهد گفت: «معنای آیه این است که من امام ظالمی را قرار نمی دهم تا مردم از او پیروی کنند». اگر کسی بگوید این آیه تنها بر وجود عصمت در زمان امامت دلالت می کند و معصوم بودن قبل از آن ادّعای بی دلیل است، زیرا (ظالم) مشتق است و مشتق به حقیقتی گفته می شود که در حال، به مبدأ خود نسبت داده شود. پاسخ این است که مراد از حال، حال ثبوت مبدأ مشتق برای ذات و متصف شدن ذات به آن مبدأ است. و مبدأ در این جا ظلم است نه دستیابی به عهد. لذا ظالم عبارت است از ذات در هنگام ظلم، اگرچه زمان این اتصاف، گذشته باشد و این، مربوط به زمان ثبوت عهد و (هنگام امامت) نمی باشد.

2- آیه شریفه ی أَطِيعُواْ اْللَّهَ وَ أَطِيعُواْ اْلرَّسُولَ وَ أُوْلِي اْلْأَمْرِ مِنكُمْ ⁽¹⁾اطاعت زمامدار (اولی الامر) را مانند طاعت خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله بطور مطلق واجب می نماید و چنین امری جز با عصمت اولى الامر سازگار نمی باشد. زیرا فرد غیر معصوم ممکن است گاهی امر به معصیت کند که در آن صورت طاعت از او حرام می شود. اگر در چنین صورتی نیز پیروی از او واجب باشد، لازم می آید یک عمل هم واجب باشد و هم حرام و بدین ترتیب جمع ضدین پیش می آید. این نظر نیز صحیح نیست که گفته شود وجوب اطاعت از چنین فردی تنها در دایره ی طاعات است. زیرا علاوه بر آن که با اطلاق آیه ناسازگار است، با ظاهر آن نیز که حاکی از بزرگ شمردن اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله و اولی الامر که آن را با طاعت از خدا برابر قرارداده، منافات دارد. زیرا تعظیم و تمجید از شخص عاصی ناپسند است خصوصاً کسی که به انواع زشتی ها آلوده باشد. گذشته از این ها، وجوب پیروی در طاعات، اختصاص به پیامبر صلی الله علیه و آله و اولی الامر ندارد. بلکه هر کس که امر به معروف نماید، اطاعت و پیروی از او واجب است. لذا آیه ی مذکور حاکی از آن است که پیامبر و اولی الامر معصومند و جز به حق امر و نهی نمی کنند. فخررازی در تفسیر خود ⁽²⁾قرار داده که آیه ی مورد بحث دلالت بر عصمت اولی الامر دارد. ولی گمان کرده است که مراد از اولی الامر، اهل اجماع هستند. در حالی که اولی الامر بر کسی اطلاق می شود که دارای زعامت است. و گذشته از آن، ظاهر آیه نیز حاکی از عصمت تک تک آنان است نه مجموع آن ها. زیرا ظاهر آیه، اطاعت از یک یک آنان را واجب می شمارد. علاوه بر این، عمل به مقتضای اجماع به معنای اطاعت از اهل اجتماع نمی باشد، چرا که اجماع در واقع خبری است حاکی از امر الهی نه خود امر. ⁽³⁾

ما کلام ایشان را کافی و وافی و مبیّن حق دانسته و چون بنای ما اختصار است، چیز بیش تری را نمی گوییم. با اثبات وجوب عصمت بر امام، کبری قیاس تشکیل می شود. حال باید به دنبال صغری آن قیاس یعنی تشخیص این که چه شخصی حائز این مقام است، برویم. چون عصمت، از موارد باطنی است کسی نمی تواند آن را تشخیص دهد مگر خداوند متعال. در کتب کلامی وجوب لطف، بر خدا اثبات شده، به همین جهت از باب قاعده ی لطف خداوند هم این کار را انجام داده و اشخاص معصوم را تعیین نموده است که یکی از موارد آن آیه ی تطهیر است

إِنَّمَا يُرِيدُ اْللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ اْلرِّجْسَ أَهْلَ اْلْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ⁽⁴⁾

و تمامی مسلمین و فرقین اتفاق نظر دارند و به تواتر هم نقل نموده اند که پیغمبر صلی الله علیه و آله مراد از اهل بیت علیهم السلام را که خداوند در این آیه ی شریفه آن ها را معصوم از جمیع خطا و اشتباه می داند، معلوم کرده و آن ها عبارتند از: پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام، فاطمه زهرا علیها السلام و امام حسن و امام حسین علیهما السلام که در واقع این آیه ی شریفیه و مصادیق آن صغری قیاس ما می شوند. پس قیاس ما این گونه می شود. طبق کلام خداوند، پیغمبر صلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام، فاطمه زهرا علیها السلام و امام حسن و امام حسین علی علیهما السلام معصوم هستند. این صغری ما است و این که امام و خلیفه خدا و پیغمبر باید معصوم باشد، کبری ما است. نتیجه می گیریم بدون شک خداوند متعال، امام را از میان این افراد انتخاب می کند.

خلاصه ای از این بحث

هدف ما از بیان مطالب فوق این بود که عصمت ائمّه اطهار علیهم السلام را اثبات کنیم و نتایج عصمت را بهتر درک کنیم تا بیش تر بتوانیم در مورد اعمال و رفتار معصومین علیهم السلام تامّل کنیم و این رفتار را با توجّه به اختلاف آن ها در جایگاه های مختلف دریابیم، تا بفهمیم اگر عملی یا رفتاری از ایشان برای ما توجیه نشد، بخاطر قصور عقل و درک ما است و گرنه این بزرگواران معصوم هستند و اگر اختلافی در تبیین معارف حقّه خداوند توسط ایشان می بینیم، این به علّت اختلاف زمان های ایشان و اختلاف سطح درک مردم و حکومت وقت ایشان بوده. پس در واقع با بیان مقام عصمت در مورد اهل بیت علیهم السلام دیگر در مقام ثبوت درباره این که افعال معصومین علیهم السلام صحیح ترین افعال و سخنان ایشان در بالاترین درجه بیان معارف و حقایق می باشند، امّا برای این که مطلب به خوبی تبیین شود و جای هیچ گونه شک و شبهه ای باقی نماند، قصد داریم در مقام اثبات هم به افعال و سخنان یکی از این خاندان یعنی علی بن موسی الرضا علیه السلام بپردازیم. در این میان در بین افعال حضرت قبول ولایتعهدی زیرا برگزیده ایم که با وجود اثبات علم الهی حضرت و مقام عصمت دیگر جای شک و شبهه ای دربارهاین فعل حضرت باقی نمی ماند باید بهتر تاریخ زمان حضرت را بیش تر بررسی کنیم تا حکمت این فعل حضرت بر ما بیش تر تبیین شود و در بین سخنان و فرموده های حضرت علیه السلام نیز برخی از آن ها را پیرامون مباحث توحید و امامت برگزیده ایم و کمی بیش تر به شرح و تفسیر آن ها می پردازیم تا بتوانیم از این سخنان و رهنمودها به بهترین شکل بهره ببریم و آن را در زندگی خود بکار ببریم.

وجوب عصمت امام در کلام معصومین علیهم السلام

1- علّامه مجلسی رحمة الله می گوید:

محمّد بن علی ابن بابویه در عیون اخبار الرضا علیه السلام به سند معتبر از حضرت رضا علیه السلام روایت کرده است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمود که هر که خواهد نظر کند به در یاقوت که حق تعالی به دست قدرت خود کاشته و چنگ در آن زند، پس اعتقاد کند امامت علی علیه السلام و امامان از فرزندان او را، به درستی که ایشان اختیار کرده و برگزیده ی خدایند از میان خلایق، از هر گناه و خطایی معصومند. ⁽¹⁾

2- و نیز او گوید: در عیون اخبار الرضا علیه السلام آمده است: ⁽²⁾فضل بن شاذان از حضرت رضا علیه السلام می پرسد چرا خداوند اولی الامر را قرار داده و دستور داد که از آن ها اطاعت کنید؟ حضرت رضا علیه السلام در جواب او فرمود:

به واسطه ی علّت های زیادی از آن جمله این که چون مردم باید طبق یک برنامه معین زندگی می کنند و از حدودی که تعیین شده تجاوز نکنند چون موجب ناراحتی و زیان می شود. این مطلب ثابت نمی شد و دوام نمی یافت. مگر به این که امینی در میان آن ها راجع به مسائل دینی قرار دهد تا شاهد انجام کارهای لازم ایشان باشد و جلوگیری کند آن ها را از کارهایی که منع گردیده. اگر چنین نبود هیچ کس منفعت و لذّت خود را برای زیان و ناراحتی دیگری رها نمی کرد به همین جهت در میان آن ها نگهبانی قرار داد تا جلوگیری از فساد نماید و حدود احکام را بپای دارد.

علّت دیگر این که هیچ کدام از اقوام و ملت ها نیستند مگر این که دارای سرپرست و رئیسی هستند چون در امور دینی و دنیوی چاره ای جز این ندارند. پس خداوند حکیم نیز نباید مردم را واگذارد به چیزی که ناچار، به آن احتیاج دارند زندگی ایشان به آن بستگی دارد، زیرا به وسیله ی آن امام و پیشوا با دشمنان خود نبرد می کند و غنایم و درآمدها را تقسیم می نمایند و نماز جمعه و جماعت را بپای می دارد و دفاع از مظلوم می کند. دلیل دیگر این که اگر خداوند امام و پیشوا و امین و نگهبان و امانت داری را قرار ندهد ملّت و دین از بین می رود و سنّت و روش پیامبر صلی الله علیه و آله و احکام به دست تغییر سپرده می شود. گروهی بدعت گزار در آن می افزایند و کافران از دین می کاهند و مسلمانان را به اشتباه می اندازند زیرا ما مشاهده می کنیم که مردم کامل نیستند و با هم اختلاف دارند

و هر یک دارای خواست و آرزوی مخصوصی بوده و حالات مختلفی دارند. اگر خداوند امین و نگهبانی قرار ندهد، آداب و شرایعی که پیامبر صلی الله علیه و آله آورده از میان می رود و احکام و ایمان نابود می شود که این خود به ضرر تمام جهانیان است. ⁽¹⁾

3- و نیز او گوید: در «علل الشرایع» به سند معتبر از سلیم بن قیس هلالی روایت کرده است که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند:

واجب بودن اطاعت نمی باشد مگر از برای خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله و اولی الامر و امر به اطاعت اولی الامر از برای آن کرده اند که ایشان معصومند از گناهان و پاکیزه اند از بدی ها و امر نمی کنند مردم را به معصیت خدا. ⁽²⁾

4- ابن بابویه از ابن عباس روایت کرده است که شنیدم از رسول خدا صلی الله علیه و آله:

من و علی و حسن و حسین و نه نفر از فرزندان حسین علیهم السلام مطهّرند از عیب ها و معصومند از گناهان. ⁽³⁾

5- عیاشی و دیگران روایت کرده اند از صفوان جمال که گفت در مکه بودیم، سخن از تأویل این آیه جاری شد: وَ إِذْ أَبْتَلَى إِبْرَهِمَ رَبُّهُ و بِكَلِمَتٍ فَأَتَمَّهُنَّ. ⁽⁴⁾حضرت صادق علیه السلام فرمودند:

پس تمام کرد امامت را به محمّد صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام و امامان از فرزندان علی علیهم السلام در آن جا که فرموده است: ذُرِّيَّةَ م بَعْضُهَا مِنْ م بَعْضٍ قلی وَ اْللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ. ⁽⁵⁾

پی نوشت ها

1- مناقب آل ابی طالب علیهم السلام، ج4، ص397.

2- عيون اخبار الرضا علیه السلام، ج1، ص34.

3- ابن شهر آشوب السروى المازندرانی، همان، ص397.

4- همان ، ص 397.

5- عيون اخبار الرضا علیه السلام، ص35.

6- ابن شهر آشوب السروى المازندرانی، همان، ص397.

7- اعلام الوری، ص315؛ بحار الانوار، ج49، ص100.

8- الائمّه الاثناعشر، ص100 به نقل از نور الابصار، ص312.

9- انعام، 124.

10- العقائد النسفیه، ص186-185.

11- جهت اطلاع از مطاعن و خطاهای خلفا می توان به کتاب های النص و الاجتهاد تاليف علامه سيد شرف الدین لبنانی و کتاب الغدیر تالیف علامه امینی رحمة الله رجوع کرد.

12- محمد حسن مظفر، ترجمه دلائل الصدق، ج2، ص14.

13- تطهير الجنان و اللسان، القاهره، ص4 و 21.

14- نساء، 59.

15- بقره، 124.

16- بقره، 229.

17- الدر المنثور، ج1، ص118.

18- نساء 59.

19- التفسير الكبير، ج1، صص 144-145.

20- همان.

21- احزاب، 33.

22- حياة القلوب، ص44.

23- عيون اخبار الرضا علیه السلام، ج1، ص249.

24- محمد باقر مجلسی، ترجمه ج 12 بحارالانوار، ص21.

25- حياة القلوب، ص47.

26- همان، ص28.

27- بقره، 124.

28- آل عمران، 34.

منابع و مآخذ

تصویر معاویه در آیینه ی تاریخ

اشاره

دکتر احمد احمدی

درآمد

در این مقاله معاویه در آیینه ی تاریخ مورد بررسی قرار گرفته است و نگاه اغراق آمیز مولوی به معاویه مورد دقّت و بررسی قرار گرفته شده است تا هم شخصیت معاویه روشن شود و هم شخصیت مولوی. روشن است یکی از راه های شناخت دیدگاه افراد، بررسی نگاه آنان به شخصیت های مشهور تاریخ است. در این نوشتار، نگارنده محترم دیدگاه مزبور را با واقعیت های تاریخی می سنجد و آن را به نقد می کشد.

کلیدواژه ها؛

خلافت، معاویه، تاریخ، تقابل ابلیس و معاویه

مقدّمه

پدر معاویه بنابر مشهور، ابوسفیان، صخر بن حرب بن امية بن عبد شمس و مادرش، هند، دختر عتبة بن ربيعة بن عبد شمس، می باشد. هشام بن محمد کلبی، نسب شناس شهیر، در کتاب «مثالب» و اصمعی ادیب و دانشمند نام آور عرب گفته اند: معاویه در دوران جاهلیت به چهار نفر منسوب می شد که عبارت بودند از:

الف- عمارة بن الولید از بنی مخزوم

ب- مسافربن عمرو از بنی امیه.

ج- ابوسفیان از بنی امیه.

د- عباس بن عبدالمطلب از بنی هاشم.

اینان همگی با یکدیگر دوست بوده و نیز هر کدام به ارتباط نامشروع با هند، مادر معاویه شهرت داشتند! پدر هند، عتبه و عمویش، شیبه، در جنگ بدر به دست امیرالمؤمنین و حمزه علیهما السلام کشته شدند. ابوسفیان، در ایام جاهلیت، از بزرگان قریش محسوب می گشت و بعد از جنگ بدر، که طی آن سران قریش کشته شدند، او ریاست مطلقه مکه و قبیله خویش را به دست آورد و پس از آن رهبری تمام جنگ ها و دشمنی های عرب بر ضدّ اسلام، به دست او بود و قبایل یهودی و بدوی به تحریک او بر ضد اسلام بسیج می شدند. از جمله جنگ های «احد» و «خندق»، که از بزرگ ترین نبردهای مشرکان علیه اسلام به شمار می آمد، به ریاست او انجام گردید. زمان ها گذشت و با کشته شدن عمر، عثمان به خلافت رسید. ابوسفیان به خاطر خویشاوندی با خلیفه، احترامی تازه یافت و دیگر چون گذشته تحقیر نمی شد. در این زمان وی روزی به مجلس عثمان وارد شد و گفت:

ای فرزندان امیه! خلافت از آن هنگام که به دست افراد دو قبیله تیم و عدی (ابوبکر و عمر) افتاد، من در آن طمع می کردم اکنون که به چنگ شما افتاده است، همان طور که کودکان با توپ بازی می کنند، بایستی آن را در میان خود گردش دهید، به خدا قسم نه بهشتی هست و نه دوزخی! ⁽¹⁾

ابوسفیان در دوران خلافت عثمان، در یکی از سال های اول دهه چهلم هجری جان باخت. همسر او، هند، قبل از او در دوران خلافت عمر از دنیا رفته بود. در دوران عمر به پاس سکوت و همکاری ابوسفیان با گردانندگان سقیفه، خلیفه دوم، پسر بزرگ تر ابوسفیان، یزید، را به فرماندهی یک لشکر بزرگ از مجاهدان اسلام، برای فتح شامات بدان سوی گسیل داشت. این حادثه در سال سیزدهم از هجرت اتفاق افتاد و معاویه هم زیر نظر برادر در جنگ شرکت کرد. پس از فتح شام، به فرمان ابوبکر، یزید بن ابی سفیان، به حکومت دمشق منصوب گشت. او در ضمن، فرماندهی لشکر آن جا را نیز به عهده گرفت. در عهد خلافت عمر هنگامی که یزید بن ابی سفیان، به مرض طاعون گرفتار شد، برادرش معاویه را به جای خویش، برای حکومت و فرماندهی لشکر شام، به دستگاه خلافت پیشنهاد کرد. خلیفه دوم هم پیشنهاد او را پذیرفته حکومت را به معاویه سپرد و از همین جا پایه های حکومت و خلافت امویان بنا نهاده شد. ⁽¹⁾

دوران زمامداری

چنان که گفته اند دوران زمامداری معاویه به دو دوره تقسیم می شود. دوره نخست از زمان خلافت خلیفه دوم تا قتل عثمان و دوره دوم از هنگام حکومت جانشین راستین حضرت خاتم صلی الله علیه و آله، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام، تا هنگام مرگ معاویه. با عنایت به سیاست خاص خلافت اموی در پوشاندن حقایق تاریخی و جعل اکاذیب، همه حقایق تاریخی مربوط به این دوران 42 ساله، حتی با تتبّع فراوان نیز در دسترس مورّخ خبیر قرار نمی گیرد و به یقین آن چه پس از عبور از پالونه دستگاه خلافت در این خصوص در حافظه تاریخ ثبت گردیده اندکی از بسیار است. امّا برای صاحبان علم و انصاف، ذکر برخی از عناوین اعمال این صحابی که از دیدگاه عامه، گران قدر و خال المؤمنين است به کمال، نمودار سرشت "سیاست باز" بزرگ تاریخ اسلام است.

عنوان برخی از خاطرات تاریخ را در این باره مرور می کنیم:

1- جنگ با امام معصوم و خلیفه برحق، امیرالمؤمنین علیه السلام در صفين. ⁽²⁾

در طی این جنگ از افراد لشکر شام، چهل و پنج هزار نفر و از افراد لشکر عراق، بیست و پنج هزار نفر کشته شدند و این یکی از ارقام قربانی های جاه طلبی "سیاست باز" بزرگ قریش است.

2- جنگ با امام معصوم و خلیفه بر حق، امام مجتبی علیه السلام و پیمان شکنی و توطئه علیه ایشان و در نهایت مسموم کردن و به شهادت رساندن ایشان. ⁽³⁾

مجموعه اقدامات شنیع معاویه پس از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام در جهت نابودی دشمنان خویش، عمدتاً به مقابله و جنگ با امام مجتبی علیه السلام و در طی این اقدام به جنگ، فریفتن سرداران لشکر آن حضرت و به تبع آن اجبار امام مجتبی علیه السلام به مصالحه با وی اختصاص یافت و آن حضرت، ناگزیر برای حفظ باقیمانده اصحاب و شیعیان خویش این مصالحه را پذیرفت. پس از این مصالحه ناگزیر، بنا به نقل مورّخان و نویسندگان بزرگ و مشهوری چون ابن سعد، مسعودی، ابوالفرج اصفهانی، مدائنی، سبط ابن جوزی، ابن عساکر و... معاویه با توطئه ای خاص امام مجتبی علیه السلام را مسموم ساخته به شهادت رسانید. به این ترتیب وی با واسطه و بی واسطه سبب شهادت دو امام معصوم علیهما السلام و دو مصداق آشکار از آیه تطهیر، در دوران زمامداری خود گردید. مسانید تاریخی مزبور را در کتب یاد شده می توان به تفصیل مطالعه کرد.

3- الزام و اجبار عمومی به سبّ و لعن امیرالمؤمنین علیه السلام و دشمنی بی حد و حصر با آن حضرت علیه السلام در همه قلمرو حکومت اسلام. ⁽¹⁾

اگر از حجم وسیع صدها حدیث و روایت و نقل و خبر در تفسیر آیات قرآنی و از زبان حضرت خاتم صلی الله علیه و آله در فضایل حضرت امیر علیه السلام- صرفاً در منابع عامه- بگذریم و نیز احادیث فراوان دیگر را نایده بینگاریم که دشمنی با حضرت را نشانه کفر و نفاق شمرده اند و نیز غفلت کنیم از احادیث و اخباری که همگان را از دشنام به مسلمان و مؤمن منع می کنند، دست کم می توانیم فتاوای ائمّه اربعه اهل تسنن و علماء بزرگ ایشان را در مورد سبّ و شتم صحابه حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله یادآوری کنیم که هرگونه طعن، عیب جویی، دشنام و... را به یکی از صحابه- به ویژه چهار خلیفه اول از نظر ایشان- علامت کفر و بی دینی و موجب حد و تعزیر و حتی مجازات مرگ می دانند. برای دریافت این فتاوا به کتاب شریف الغدیر جلد 10 صفحه 267 تا 270 مراجعه نمایید. ولی مع الاسف در تاریخ می خوانیم که «إنّ معاوية أمر الناس بالعراق و الشام و غيرهما بسبّ على علیه السلام و البراءة منه و خطب بذلک علی منابر الاسلام و صار ذلك سُنَّةً فى أيّام بنى اميّة الى أن قام عمر بن عبدالعزيز فأزاله... أن معاويه كان يقول في آخر خطبة الجمعة: «اللّهم إنّ أبا تراب...» وكتب بذلك الى الآفاق فكانت هذه الكلمات يُشار بها على المنابر الى خلافة عمر بن عبدالعزيز.» ⁽²⁾. و این سبّ و لعن عمومی اجباری، در همه قلمرو اسلام تداوم یافت. در همان کتاب ⁽³⁾می خوانیم: «... أن قوما من بني أميّة قالوا لمعاوية يا اميرالمؤمنين إنّك قد بلغتَ ما أمّلت فلو كففت عن لعن هذا الرّجل! فقال لا و الله حتى يربو عليه الصغير و يهرم عليه الكبير و لا يَذكُرُ له ذاكر فضلاً!»

و این سنت سیّئه در تمام دوران خلافت بنی امیه تداوم یافت و نسل هایی از امّت اسلامی با دشمنی وصیّ بر حق رسول خاتم صلی الله علیه و آله زیستند و مردند.

4- بیعت گرفتن اجباری برای یزید و موروثی کردن خلافت. ⁽¹⁾

در کارنامه یزید بن معاویه این عناوین برجسته را می توان دید:

1- فجایع جانسوز کربلا و عاشورا و در رأس همه این فجایع، به شهادت رساندن سبط رسول اکرم صلی الله علیه و آله، حضرت سید الشهداء علیه السلام و اهل بیت و اصحاب گران قدر حضرتش و به اسارت بردن حضرت سجاد علیه السلام و حضرت عقيلة العرب علیها السلام و خاندان گرامی آن حضرت علیه السلام.

2- غارت و تجاوز و کشتار در مدینه، شهر رسول خدا صلی الله علیه و آله؛ به طوری که در این واقعه که به واقعه حرّه مشهور است، هفتصد تن از سران مهاجر و انصار و ده هزار تن از دیگر مردم کشته شدند و هزار دوشیزه مورد تجاوز لشکر یزید قرار گرفتند.

3- سنگباران کردن و به آتش کشیدن کعبه مکرّمه.

جالب آن که مولوی نیز، یزید را ضرب المثل شرّ و بدی می شمارد. در داستان ناتمام «قلعه ذات الصور» در دفتر ششم ⁽²⁾می خوانیم (در تأثیر عشق بر وجود آدمی):

دیو اگر عاشق شود هم گوی برد *** جبرئیلی گشت و آن دیوی بمُرد

اسلم الشیطان آن جا شد پدید *** که یزیدی شد ز فضلش بایزید

نیز در جای دیگری هم از رنج و ستمی سخن می گوید که اهل بیت امامت علیهم السلام از یزید و شمر کشیده اند: ⁽³⁾

بشمرند آن ظلم ها و امتحان *** کز یزید و شمر دید آن خاندان

5- جعل حدیث. ⁽⁴⁾

مدائنی در کتاب "احداث" می نویسد:

معاویه پس از بدست آوردن خلافت، فرمانی به این مضمون به همه عمّال و کارگزاران خویش نگاشت: هر کس که چیزی در فضل ابوتراب و خاندانش باز گوید، حرمتی برای خون و مالش نیست یعنی خونش هدر خواهد بود.

در این میان مردم کوفه، دوستداران خاندان علوی، بیش از دیگران زجر و بلا کشیدند. دیگر بار معاویه به کارگزاران خویش در تمام آفاق فرمانی نوشت مبنی بر این که شهادت هیچ یک از شيعيان على (علیه السلام) و خاندانش را نپذیرند و نیز فرمان داد دوستداران عثمان و علاقه مندان او و آن کسان را که روایاتی در فضیلت وی نقل می کنند و در سرزمین تحت فرمانروایی شما زندگی می کنند، بشناسید، تا این که به خود نزدیکشان کنید و اکرامشان بنمائید.

آن گاه آن چه این گونه افراد در فضیلت عثمان روایت می کنند، برای من بنویسید و اسم گوینده و نام پدر و خاندانش را یادآور شوید. آن چنان این فرمان اجرا گشت و خود فروختگان و هوسرانان به خاطر رسیدن به حطام دنیوی، حدیث جعل کردند که فضایل عثمان فراوانی گرفت، زیرا معاویه پول و خلعت و املاک و آن چه در دست داشت، بی دریغ در این راه به کار گرفته بود. هر شخص ناشناخته و بی ارزش که نزد کارگزاران معاویه می رفت و چیزی را به عنوان حدیث منقبت و فضیلت عثمان نقل می کرد، مورد توجّه قرار می دادند و نامش را می نوشتند و مقام و منزلتی در دستگاه حکومت می یافت. پس از مدّتی فرمان دیگر معاویه صادر شد که به کارگزاران خویش دستور داده بود: اینک روایات فضایل عثمان فراوان شده و در همه شهرها به گوش می رسد. پس چون نامه من به شما رسد، مردم را دعوت کنید که فضایل صحابه و خلفاء اولیه را روایت کنند و حدیثی در فضیلت ابوتراب [لقب حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام] نباشد مگر این که روایتی همانند آن را در فضل خلفای نخستین و صحابه برای من بیاورید، یا ضدّ آن را روایت کنند که این کار نزد من محبوب تر است و مرا بیش از پیش شادمان می کند؛ چه آن که برای شکستن دلایل و براهین ابوتراب و شیعیان وی، وسیله ای قوی تر و برنده تر می باشد و برای آن ها دشوارتر می باشد و از روایت هایی که در مناقب عثمان نقل گردیده و کوبندگی بیش تری خواهد داشت.

فرمان معاویه بر مردم خوانده شد و به دنبال آن روایات دروغین فراوان در فضایل صحابه به وجود آمد که به هیچ وجه بویی از حقیقت نداشت. مردم ساده دل نیز این احادیث را به دیده قبول پذیرفتند و رفته رفته این مجعولات چنان شهرت یافت که بر منابر باز گفته شد و به دست معلّمان مکتب ها داده شد و کودکان بر طبق آن آموزش یافتند و جوانان با آن خو گرفتند تا آن جا که همان طور که قرآن را می آموختند، این احادیث دروغین را حفظ می کردند. آن گاه، این فرهنگ، از مجامع مردان نیز در گذشت و به مکتب ها و مجامع درسی زنان رسید، و معلّمان، آن ها را به دختران و زنان مسلمان آموختند و نیز در میان غلامان و خادمان خود نشر دادند. اجتماع اسلامی بدین گونه که گفتیم سالیان دراز از حیات خویش را گذرانید و بدین سبب احادیث دروغین و ساختگی فراوان برای نسل های بعد به یادگار ماند که فقهاء و دانشمندان و قضات و فرمانداران همه و همه آن ها را فرا گرفتند و باور داشتند.

ابن عرفه معروف به نفطویه که از بزرگان محدّثین و نامداران علم حدیث می باشد، در تاریخ خویش مطالبی را ذکر می کند که از نظر معنی با گفته مدائنی مطابقت دارد. او می نویسد:

بیش تر احادیث دروغین که فضایل صحابه را بازگو می کنند، در ایام بنی امیه ساخته و پرداخته شده اند، آن هم به خاطر این که گوینده و سازنده آن، به دستگاه خلافت تقرّب یابد و مورد توجه و علاقه بنی امیه قرار گیرد. امویان می خواستند بدین وسیله دماغ بنی هاشم را به خاک سایند. ⁽¹⁾

6- اجتهاد در برابر حکم صریح الهی، بدعت گذاری در دین و تغییر احکام عملی دین. ⁽²⁾

از جمله این اجتهادات و بدعت ها می توان موارد زیر را برشمرد:

تمام خواندن نماز در سفر- خواندن نماز جمعه در روز چهارشنبه- فتوا در جمع بین دو خواهر در ازدواج- بدعت در میزان دیه- تقدیم خطبه بر نماز در نماز عیدین- ترک حدّ شرعی و از همه معروف تر، نسبت دادن زیاد بن ابیه به ابوسفیان و مواردی دیگر که در منابع یاد شده تفصیل آن ها را می توان به بررسی و مطالعه نشست.

7- جنایات فراوان علیه عامه مردم. ⁽³⁾

8- کشتن صدها نفر به جرم شیعه بودن و آزار و شکنجه و کشتن بندگان شایسته خدا. ⁽⁴⁾

9- شراب نوشی و رباخواری و ارتکاب محرمات دیگر. ⁽⁵⁾

10- حیله گری و سلطه بخشیدن به جاه طلبان نیرنگ باز حتی به بهای مخالفت علنی با احکام دین. ⁽⁶⁾

11- ثروت اندوزی و تبدیل خلافت به سلطنت. ⁽⁷⁾

12- کفر آشکار و قصد ریشه کنی دین حضرت خاتم صلی الله علیه و آله. ⁽⁸⁾

زبیر بن بکار، در کتاب خویش «الموفقیات» از مطرف فرزند مغيرة بن شعبه نقل می کند: من همراه پدرم مغیره به مسافرت شام رفته و بر معاویه وارد شده بودیم. پدرم هر روز به نزد معاویه می رفت و مدّتی با او سخن می گفت و هنگامی که به خانه باز می گشت، با شگفتی فراوان از معاویه و فراست و کیاست او سخن می گفت و از آن چه از وی دیده بود، با تعجّب یاد می نمود. امّا یک شب پس از این که از نزد معاویه به خانه بازگشت، از غذا خوردن امتناع ورزید و من او را سخت دژم دیدم. ساعتی درنگ کردم، زیرا می پنداشتم ناراحتی پدرم به خاطر اعمالی می باشد که از ما سرزده یا به خاطر حوادثی است که در کار ما پیش آمده است. هنگامی که از او سوال کردم که چرا امشب، این قدر ناراحت هستی؟ گفت: فرزندم من از نزد خبیث ترین و کافرترین مردم بازگشته ام! گفتم: هان! برای چه؟

گفت: مجلس معاویه خالی از اغیار بود. من به او اظهار داشتم: ای امیرالمؤمنین تو به آرزوها و آمالت رسیده ای، حال اگر با این سن کهولت به عدل و داد دست زنی و با دیگران به مهربانی رفتار نمایی، چقدر نیکوست! اگر نظر لطفی به خویشاوندانت- بنی هاشم- کنی و با ایشان صله رحم نمایی، نام نیکی از خود به یادگار خواهی گذاشت. به خدا سوگند امروز اینان هیچ چیز ندارند که ترس و هراس تو را برانگیزد (یعنی بنی هاشم دیگر از خلافت دور شده اند) معاویه پاسخ داد: هرگز؛ هرگز؛ ابوبکر به حکومت رسید و عدالت ورزید و آن همه زحمت ها را تحمل کرد؛ به خدا سوگند تا مُرد، نامش نیز به همراهش مرد، مگر آن که گوینده ای روزی بگوید: ابوبکر. آن گاه عمر به حکومت رسید، کوشش ها کرد و در طول ده سال رنج ها کشید؛ چند روزی بیش، از مرگش نگذشت که هیچ از او باقی نماند، جز این که گاه و بیگاه گوینده ای بگوید: عمر. سپس برادر ما عثمان به خلافت رسید. مردی از نظر نسب چون او وجود نداشت و کرد آن چه کرد و با او رفتار کردند آن چه کردند. امّا تا کشته شد، به خدا سوگند نامش نیز مرد و اعمال و رفتارش نیز فراموش گشت. در حالی که نام این مرد هاشمی (= پیامبر صلی الله علیه و آله) را هر روز پنج بار، در سراسر جهان اسلام به فریاد بر می دارند و به بزرگی یاد می کنند: أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ الله تو فکر می کنی چه عملی با این حال باز خواهد ماند و چه نام نیکی پایدار است؟ ای بی مادر، نه! به خدا سوگند آرام نخواهم نشست، مگر این که این نام را دفن کنم و این نام را مدفون سازم!

پرسش بزرگ

مولوی با طرح داستان ابلیس و معاویه در دفتر دوم مثنوی کوشیده است که تصویر ارائه شده از معاویه در مثنوی، براساس تقابل ابلیس و معاویه و نهایتاً چیرگی معاویه بر ابلیس، حاوی نسبت هایی والا برای بنیانگذار سلسله شوم بنی امیه باشد از جمله: به کار بردن لقب "خال مؤمنان" برای معاویه، انتساب مکاشفه به وی، تعبیرات خاص درباره معاویه همچون امیر راد، باز سپید،⁽¹⁾تأکید بر روشن ضمیری و خالی از هوای نفس بودن وی، عدم امکان نفوذ ابلیس در معاویه، اخلاص و شوق وی به نماز با حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله پرسش اساسی این وجیزه، جدای از برونه و قالب داستان که هیچ مأخذ و اصل و سندی ندارد و گذشته از تسامح تاریخی آن، چرایی تقابل معاویه و ابلیس و غلبه معاویه بر ابلیس و به کار بردن تعبیراتی والا برای این چهره پلید تاریخ است.

در توجیه این تقابل نامیمون، عدم اطلاع سراینده داستان از قرآن، تفسیر، سنّت، تاریخ و... به هیچ روی پذیرفتنی نمی نماید زیرا تسلّط و احاطه مولوی بر علوم و معارف زمان خویش، ظاهراً انکار پذیر نیست. دیدگاه برخی محقّقان را ببینیم:

... مولانا بر همه علوم و معارف که در روزگار وی معمول بوده احاطه داشته و به نیروی فکرت دوربین و پرده شکاف از آن همه گذر کرده... . ⁽¹⁾

... ملّاى رومی علاوه بر احاطه به علوم کلام و فقه و حدیث و اطلاع وسیع از افکار و آثار عرفا و مطالعه اشعار عربی و فارسی معمول زمان خود و آگاهی از حکایات و قصص و تاریخ و توغل در عرفان علمی و مجاهدت، از قریحه و ذوق سرشار حیرت آور نیز برخوردار است... . ⁽²⁾

... هیچ کتابی از ساخته های فکر و قلم بشری به اندازه مثنوی شریف مولوی افکار تازه ارزنده و مطالب زنده جاودانی ندارد... اگر جمیع موالید فکری و علمی گذشتگان بمیرد هنوز مثنوی مولوی، زنده و پیشرو و قافله سالار اصلاح نفوس و سردفتر علوم و معارف بشری و مظهر اتمّ " آن که نمرده است و نمیرد تویی" خواهد بود. ⁽³⁾

باری تأثیر قرآن هم در لغات و تعبیرات مثنوی جلوه دارد و هم در معانی و افکار آن پیداست. کثرت و تنوع انحاء این تأثیر به قدری است که نه فقط مثنوی را بدون توجّه به دقایق قرآن نمی توان درک و توجیه کرد بلکه حقایق قرآن هم در بسیاری موارد به مدد تفسیرهایی که در مثنوی از معانی و اسرار کتاب الهی عرضه می شود بهتر مفهوم می گردد و از این حیث مثنوی گه گاه همچون تفسیری لطیف و دقیق از تمام قرآن کریم محسوب می شود. ظاهرا سراینده مثنوی، خود نیز مثنوی را اثری الهامی می خوانده که طعن و نفی آن در حکم طعن و نفی قرآن و شریعت است. ⁽⁴⁾

استغراق تام و عشق و تسلیم مخلصانه گوینده مثنوی به کلام الله، تبحّر مولوی در الفاظ آیات، تدبّر و استغراق مستمر وی در لطایف قرآن، وفور و کثرت نقل و اقتباس لفظ و معنی از قرآن که حاکی از غلبه معانی و الفاظ قرآن بر ذهن مولوی است، سیطره و تأثیر قرآن بر جوّ فکری مثنوی گوشه و کنارش، غلبه فوق العاده معانی و مضامین قرآن بر ذهن و بیان مولوی، تفسیر عرفانی قرآن بودن مثنوی، منبع و منشأ بودن قرآن برای تمام تعالیم و آراء مولوی و تعظیم و تکریم قلبی فوق العاده گوینده مثنوی نسبت به کلام الهی در همه جا تعبیراتی دیگر از کتاب ارجمند سرّنی در خصوص رابطه مولوی و مثنوی با قرآن است. ⁽⁵⁾

مثنوی شناس برجسته روزگار ما، دکتر زرین کوب، علاوه بر دیدگاه های فوق، در تعبیرات دیگر خویش از مثنوی، به نحوی میزان سلطه و احاطه مولوی را بر معارف و فرهنگ دوران خویش، خاطر نشان می سازد؛ تعبیراتی چون: شاهکار عظیم تصوف و عرفان، ⁽¹⁾شاهکار عظیم تصوف ایران، شاهکار عظیم تصوف اسلامی، حاصل جميع تجارب عرفانی دنیای اسلام در تمام قرون ⁽²⁾و عظیم ترین حماسه عرفان انسانی ⁽³⁾و... بی اطّلاعی از تاریخ یا دیدگاه بزرگان علم و ادب نیز پذیرفتنی نیست زیرا دست کم اهل پژوهش می دانند که یکی از كتب محبوب و مورد مطالعه مولوی و یارانش حدیقه سنایی بوده است ⁽⁴⁾و در کتاب مثنوی همه جا سنایی را به نام حکیم یا حکیم غزنوی نام برده و در تعظیم وی مبالغه می نماید و در مثنوی و مؤلفات دیگر خود همه جا از حدیقه به نام "الهی نامه" نام می برد. ⁽⁵⁾29 نیز: ⁽⁶⁾

... امّا سنایی که مولانا وی را نیز مثل عطار بارها در دیوان با محبت و ارادت یاد می کند، در مثنوی نیز به عنوان "حکیم"، "حکیم غزنوی"، و "حکیم کامیار" یاد می شود و یک جا هم وی را "حکیم بُرده ای" یا "حکیم پرده ای" می خواند که شاید این تعبیر اخیر اشارت باشد به این که وی بُرده و مجذوب و ربوده حق بوده باشد یا آن که در پرده سخن یا در قباب غیرت حق، مستور و محجوب بوده باشد. به هر حال، این طرز تعبیر، اهمیت وی را در نظر مولوی می رساند و معلوم است که وی بیش از هر شاعر دیگر در مثنوی تأثیر دارد. چنان که غیر از اخذ بعضی قصه ها و شرح بعضی اشعارش که در عنوان مطالب به آن ها اشارت هست، تعدادی از مضامین کلام وی نیز ظاهرا بدون توجه، در سخن مولوی انعکاس دارد. و این جمله، نشان انس و الفت مستمر جلال الدین محمد با دیوان و با مثنویات اوست... در حوزه مریدان مولوی، حديقة الحقیقه سنایی کتابی مقدّس تلقّی می شود که احیاناً مریدان را بدان سوگند می داده اند... این نکته حاکی از کثرت توغّل و ممارست مولوی در حدیقه سنایی است... این همه، نشان می دهد که نزد مولوی هم مثل آن چه درباره پدرش، بهاء ولد، و استادش، سید برهان محقّق، مشهودست، آثار سنایی نوعیکتاب بالینی تلقّی می شده است و به همین سبب، تأثیر سنایی و اندیشه وی در مثنوی مولوی باید به طور قابل ملاحظه ای قوی بوده باشد.

و می دانیم که در حدیقه، سنایی درباره معاویه چنین سروده است:

خال ما بود خصم او حالی *** لیک از جمله خیرها خالی

خال مشکین نبود بر خورشید *** خال بر دیده بود لیک سپید

آن که مرد دها و تلبیس است *** آن نه خال و نه عم که ابلیس است

و ان که خوانی کنون معاویه اش *** دان که در هاویه است زاویه اش

شیر حق زین جهان بپرهیزد *** سگ بود کز کلیجه نگریزد...

چه خطر دارد آل بوسفیان *** که برآرند نامشان به زبان

هر که او بر علی برون آید *** روز محشر بگو که چون آید...

پس تو گویی که حزم و حلم و وقار *** بود با حالت معاویه یار

بغی کردن بر او، حلیمی نیست *** علی آزردن از حکیمی نیست...

آن که بر مرتضی برون آید *** سوی عاقل، امام چون آید...

جانب هر که با علی نه نکوست *** هر که گوباش من ندارم دوست...

خال ما داد بهر دنیا را *** زهر، مر نور چشم زهرا را...

گر همی خال بایدت ناچار *** پور بوبکر را به خال انگار...

از چه مخصوص شد به خالی ما *** ابن سفیان زیان حالی ما

ای سنایی سخن در از مکش *** کوتهی به زقصه ناخوش

كاملاً مشهود است که از منظر سنایی، معاویه، ابلیس است و جایگاه ابدی وی دوزخ و.... و حال آن که در مثنوی، نه تنها منزلگاه ابدیاش دوزخ نیست، بلکه قهرمان مبارزه با ابلیس و... است.

اکنون می پردازیم به یافتن پاسخ هایی برای پرسش بزرگ این مقاله:

1- «چون مولانا مانند اکثر متصوّفه به صورت قصه و کیفیت استناد آن به شخص معيّن یا وقوع آن در زمان و مکان مشخص، نظر ندارد و قصه و حکایت قالب است از برای معانی و مطالب و از این رو شخص، و زمان و مکان در نظر وی یکسان است...» ⁽¹⁾و نیز: ⁽²⁾

به هر حال، مولانا قصه را همچون پیمانه ای تلقّی می کند و سرّ باطنی را که در آن هست در حکم دانه ای می داند که درون ظرف می گنجد. شک نیست که در این طرز تلقّی، پیمانه اهمیّت ندارد، آن چه مهم است دانه و غلّه است. و هر چند مولانا غالباً دوست دارد مخاطب خویش را به همین دانه معنی سرگرم بدارد وی گه گاه از توجّه به پیمانه هم غافل نیست... .

و هم چنین: ⁽¹⁾«در بعضی موارد، ظاهرا توجه به سرّ قصه، مولانا را از توجّه به خوی و خصلت اشخاص قصه و وحدت و استمرار آن باز می دارد...» ⁽²⁾

2- «... مخاطب قصه عقل خودآگاه نیست، فقط عقل ناخودآگاه که برخلاف خودآگاه با عالم خواب تجانس دارد، تحت تأثیر آن واقع می شود. از این رو تناسب و انضباط دقیقی را هم نمی جوید و به اندک مایه حقیقت نمایی که او را به لذّت رهایی بخش اشتباه و غفلت بکشاند اکتفا می کند.»

3- «به علاوه صوفیه و سایر عامه، بر خلاف کسانی از مسلمین که تسلیم و قبول اکثر صحابه حاضر در سقیفه بنی ساعده را در بیعت با ابوبکر دستاویز طعن در حق آن ها تلقّی کرده اند و این بیعت را در مقابل آن چه در غدیر خم متضمن نصَّ ولایت بود تمرّد از حکم رسول شمرده اند، غالباً صحابه را بدان سبب که ناقلان حدیث رسول و حافظان سنّت وی و به هر حال تربیت یافتگان و یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) محسوب می شده اند به دیده تکریم فوق العاده می دیده اند و حتی طعن و سبّ آن ها را ناروا و مستوجب عقوبت و تعزیر شرعی می دانسته اند. همچنین قدماء صوفیه بعضی از صحابه را به چشم پیشروان طریقت و واقفان اسرار شریعت می نگریسته اند و این که نام تعدادی از خاصان آن ها در شمار رهروان طریق زهد و سلوک در آثار متصوفه مذکورست نشان می دهد که صوفیه لااقل عدّه یی از صحابه را قدوه خویش می شمرده اند، و عجب نیست که در روایات منقول از آن ها جایی برای شک و اعتراض نیافته باشند و روایات منقول از آن ها یا مربوط به آن ها را مثل اقوال مشایخ خویش با تکریم و قبول تمام تلقی کرده باشند. بدین گونه وجود صحابه در سلسله اسانید، احادیث نبوی را در نزد صوفیه از نقد و تدقیق بی نیاز می داشت، چنان که مجرّد انتساب متن احادیث هم به تقریر رسول آن ها را ظاهراً به عنوان کلام انسان کامل مرادف وحی و مثل آن چه حق بر ضمیر عارف واصل الهام کرده باشد مفید قطع و یقین می ساخت.» ⁽³⁾

4- در واقع حدیث: طُوبى لِمَنْ رَآنِي وَ لَمَنْ رَأَى مَنْ رَآنِی که مولوی آن را در بیتی ملّمع گونه نقل می کند نشان می دهد که نزد وی آن چه از طریق روایات صحابه می رسد نور مشکات نبوت محسوبست و به همین سبب هرگونه ظلمت را رفع و کشف می کند. در تبیین این دعوی که متضمن تعظیم صحابه است نیز خاطرنشان می نماید که اگر چراغی از نور شمع روشن شود خود آن و هر چراغ دیگر که از آن برفروزند نورشان از همان شمع است و آن نور هم خواه در شمع دیده آید یا در چراغ، نور واحدی است. به خاطر همین اتّحاد روحانی صحابه و اتصّال آن ها با نور مشکات نبوت است

که جای دیگر با اشاره به حدیثی دیگر به این مضمون که: اَصْحابي كَالنُّجوم باَيَّهِم اِقْتَدَيْتُم اِهْتَدَيْتُمْ، یاران رسول را از زبان وی در حکم نجوم آسمانی می خواند که باید به آن ها نظر دوخت و از نورشان راه جست امّا از بحث در افعال و اعمال آن ها باید خودداری کرد، چرا که نطق و بحث، مایه تشویش «نظر» می شود و آن جا که هدف اهتداست ممکن است نیل به هدف را ناممکن سازد.» ⁽¹⁾

5- دلیلی دیگر از صاحبان بدعت بزرگ "وهابیّت" که ابعاد این عقیده را بیش تر هویدا می سازد: ⁽²⁾

... و کار به آن جا کشید که معاویه و هوادارانش به علی بن ابی طالب (علیه السلام) ناسزا گفتند و با او جنگیدند و نسل هایی بر همین روش آمدند و رفتند با این که به اجماع همه مسلمین این کار غلط بوده و معاویه و هواخواهانش در خطا و اشتباه بوده اند مع ذلک کسی آن ها را کافر ندانسته و بلکه فاسق و نابکار نیز نشناخته اند و گفته اند مجتهد بوده اند و پاداش اجتهاد خویش را می برند!

حال یک به یک پاسخ ها را برمی رسیم. در خصوص پاسخ اوّل باید گفت:

آیا می توان پذیرفت که قالب و برونه و صورت داستان چندان مورد اعتنا نباشد و توجّه به سرّ قصه، گوینده را از توجّه به خوی و خصلت اشخاص باز دارد که یکی از پلیدترین، خون خوارترین، مزوّرترین و پست ترین حکمرانان طول تاریخ، قهرمان مبارزه با ابلیس و نقش مثبت ماجرا و ملقّب به القابی پسندیده و مقبول و والا گردد؟!

آیا شاعر بی اعتنا به صورت و قالب، به واقع نمی توانست یکی از اصحاب خوشنام حضرت خاتم صلی الله علیه و آله- نمونه را، از اهل صفّه- یا گذشته از اصحاب، دست کم یکی از صوفیان معروف را برگزیند و چنین پاکی، شیطان ستیزی، مکاشفه و سخنوری و... را به او اسناد دهد؟ اهل تحقیق می دانند که در ادب صوفیه پیش از مثنوی، ظاهراً گفت و شنود شخصیتی با ابلیس و اعتذار ابلیس در عدم سجده بر آدم علی رغم فرمان صریح حضرت حق، نمونه هایی داشته است؛ از جمله مشابه آن چه به نقل عطار در خاتمه الهی نامه، بین شبلی و شیطان، در عرفات روی داده است و شاید چنان که پژوهشگران اشاره کرده اند. ⁽³⁾حکایت شبلی از مآخذ این داستان مثنوی هم بوده باشد. و نیز گفت و شنود بین جُنَید و ابلیس که در کشف المحجوب انعکاس یافته است. ⁽⁴⁾

آیا فی الواقع پذیرفتنی است که شاعر «متوغل در قرآن و حدیث و صاحب استغراق تام در کلام الهی»، ⁽⁵⁾تا این حدّ از کتب تفسیر و حدیث بی خبر بوده باشد؟!

چنان که خواندیم گفته اند: ⁽¹⁾

دو سوم آیات قرآنی در مثنوی مورد استشهاد مولوی بوده است... .

بر این بنده مکشوف نیست که آیا تفسیر و تأویل «شجره خبیثه» و «شجره ملعونه» و موارد دیگر قرآنی و احادیث در کتب معتبر عامه در خصوص بنی امیه عموماً و معاویه خصوصاً، در آن بخش یک سوّم قرار می گیرد که مورد استشهاد به اصطلاح «آن نابغه نامدار علم و ادب و عرفان»، «آفتاب دانش تاب»، «حضرت مولانا که بی شبهه یکی از اولیاء و برگزیدگان خاص حق تعالی است» ⁽²⁾نبوده است؟!

خواننده فاضل این پژوهش، حق دارد از خود بپرسد: آیا در مورد احادیث نبوی، برخورد گزینشی و دوگانه صورت نگرفته است؟ آیا احادیث و اخباری که در طعن و لعن معاویه در كتب معتبر عامه وجود دارد، از دید تیزیاب مولوی پنهان مانده است؟ یا در این مورد خاص، عاملی دیگر دخالت دارد که سبب شده است شاعر نامبردار ادب فارسی بی اعتنا از کنار آن همه اخبار و احادیث بگذرد و بنا به مصالحی، همه را نادیده انگارد؟ آن همه استغراق ذهن گوینده مثنوی در سنّت و سیرت رسول صلی الله علیه و آله و تکریم و علاقه بسیار به احادیث نبوی ⁽³⁾و توجّه فوق العاده به نقل و شرح حدیث نبوی یا تمسّک و استشهاد بدان در مثنوی ⁽⁴⁾و بی توجّهی به نقد متن و سند احادیث به صرف انتساب به رسول صلی الله علیه و آله ⁽⁵⁾و اصرار به تمسّک به حدیث نبوی به سبب استغراق در عشق محمّدی ⁽⁶⁾و... در برخورد با کلام حضرت خاتم صلی الله علیه و آله درباره "معاویه"، چرا هیچ نمودی ندارد؟!

آیا این، سراینده منظومه بزرگ تصوف نیست که می گوید: ⁽⁷⁾

زیرکی بفروش و حیرانی بخر *** زیرکی ظنّ است و حیرانی نظر

عقل قربان کن به پیش مصطفی *** حسبی الله گو که الله ام کفی

و یا در جای دیگر درباره کلام رسول صلی الله علیه و آله چنین می سراید: ⁽⁸⁾

در دل هر امّتی کز حق مزه است *** روی و آواز پیمبر معجزه است

چون پیمبر از برون بانگی زند *** جان امّت در درون سجده کند

و نیز در دفتر سوم: ⁽⁹⁾

قول پیغمبر قَبولُهُ يُفْرَضُ *** إن تمارضتم لدينا تَمْرَضوا

آیا مولوی همه این اندرزها و توصیه ها را خود در این مسیر به کار بسته است؟

به همه گفته های فوق بیفزاییم که «تعداد قابل ملاحظه ای از احادیث مثنوی از لحاظ صحّت و اتقان، ضعیف یا بیاصل است» ⁽¹⁾و این در حالی است که چند حدیث از روایات یاد شده در طعن معاویه، حتی از دید عالمان اهل تسنن، حدیث صحیح و معتبر به شمار رفته است. آیا از شاعری چون مولوی که در دیباچه عربی دفتر اول، کتاب خویش را «اصول اصول اصول دین در کشف اسرار وصول و یقین و فقه اکبر، شرع ازهر و بُرهان اظهر خداوند می خواند و شفاء صدور، جلاء اذهان و کشّاف قرآن» وصف می کند و «عظیم ترین حماسه عرفانی انسانی» ⁽²⁾را تقدیم فرهنگ و اندیشه انسان کرده است انتظار نمی رود که اگر نه از مسیر قرآن و تفسیر و حدیث، به خبث طینت فردی این چنین پی برده باشد، دست کم با تورقی بسیار گذرا در کتب تاریخی، از جنایات جانگداز و پلیدی های اندیشه سوز و فریب ساز وی نیمه اطلاعی کسب نکرده باشد! این بی خبری است یا تغافل؟! و در مورد پاسخ شماره 2 می پرسیم: آیا معقول و مقبول اهل خرد هست که پیچیده ترین مباحث، چون جبر و اختیار، اعتذار ابلیس و... خطاب به عقل ناخود آگاه و نه خودآگاه، عرضه شود که با عالم خواب متجانس دارد؟ نیز باید پرسید: «اندک مایه حقیقت نمایی» این حکایت درکجای آن است؟! و چه مشابهتی بین معاویه مثنوی با معاویه فرزند ابوسفیان و بنیانگذار سلسله اموی است؟!

در مورد پاسخ سوم و چهارم می توان پرسید که اگر صحابه، نجوم آسمان هدایت اند و کسب نورانیّت از محضر حضرت خاتم صلی الله علیه و آله کرده اند، جلوه این نورانیّت را، جز در گفتار و کردار و افعال و رفتارشان می توان دید؟ با مروری دوباره به گفتار و کردار معاویه، بیندیشیم که اصولاً آیا چراغی از هدایت در وجود وی روشن شده تا دیگران بتوانند از آن کسب نور کنند؟ نیز نمونه ای از عقیده صوفیه را می توان در این خصوص عرضه کرد که اصحاب را به طور مطلق این گونه نمی دیده اند. عزّالدین محمود کاشانی در کتاب «مصباح الهداية و مفتاح الكفاية »- كه ترجمه عوارف المعارف سهروردی است- چنین می گوید: ⁽³⁾

... امّا مشاجرتی که میان امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) و معاویه افتاده است اعتقاد کنیم که اميرالمؤمنین علی (علیه السلام) در اجتهاد خلافت، مُحقّ و مُصیب بود و مباشرت امر خلافت را مستحق و متعین بود و معاویه مُخطی و مُبطل و مُذنب و غیر مستحق؛ مَنْ یَهْدِی اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیًّا مُرْشِداً.

رسواترین استدلال، دلیل آخرین است. یک بار دیگر آیات قرآن، احادیث حضرت خاتم صلی الله علیه و آله، شواهد تاریخی دوازده گانه و کلام امیر بلاغت و عدالت را در خطبه ها و نامه های یاد شده در مقاله پیشین در خصوص بنی امیه و معاویه مرور بفرمایید. کدام شعور سالم و عقل و خرد سلیم، این همه پلیدی، جنایت، پستی، بی حرمتی و... را به عنوان اجتهاد معاویه می تواند بپذیرد و از آن بگذرد؟! با این استدلال، ابلیس هم- چنان که برخی صوفیه معتقدند- معذور و معاف است؛ زیرا در مخالفت آشکار با فرمان صریح حضرت حق به سجده بر آدم، به اجتهاد خویش عمل کرده است! با آن که در چند آیه قرآن به کفر، استکبار و نافرمانی ابلیس تصریح شده و در چند جا مورد لعن حضرت حق قرار گرفته و در چند آیه به بنی آدم فرمان داده شده که ابلیس را دشمن خویش بدانند.

و امّا پاسخ راستین...

اگر چه «... نیکلسن، مولوی را «بزرگ ترین شاعر همه اعصار» نامیده، یا "هگل" وی را به عنوان "یکی از بزرگ ترین شاعران و برجسته ترین متفکّران تاریخ جهان" ستوده است و " آریری" مولوی را به طور مسلّم "عظیم ترین شاعر عارف تاریخ بشر و یکی از بزرگ ترین شاعران عالم" دانسته، "یا استاد فروزانفر" وی را" معدن حقایق و سرچشمه فیاض معرفت" خوانده و یا...»، ⁽¹⁾آن که تنها جرعه نوش آبشخور وحی ناب است و دستبرد سراب حکمت بشری، او را از فطرت خدایی اش دور نساخته، پاسخی در خور و از نوعی "دیگر" به پرسش بزرگ این مقاله و تغافل شگفت انگیز شاعر یگانه و بی نظیر تصوف و ندای متعالی عرفان ایرانی ⁽²⁾عرضه می کند: هنگامی که علم و شناخت، به گفته قرآن كريم: مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ «- از نزد غیر خدا» باشد، و از و از سویی جز سوی خدا (وحی) آمده باشد و راه تعقّل نیز به تعلیم انبیا و اوصیا صلی الله علیه و آله نباشد، و راه سلوک و کشف به طور دقیق به مشرب قرآنی و با ارشاد معصوم (بی دخالت عناصر شکل دهنده دیگر) پیموده نگردد و چیزهایی- چه نظری و چه عملی- از مکتب ها و مشرب های دیگر با آن در آمیزد، و حبّ غیر «هادی» در جان انسان نفوذ یافته باشد و چگونگی هایی از جاهایی دیگر در کشف مکاشف راه یابد و ماهیّت سره آن را دگرگون سازد (که به طبع خواهد ساخت) و مراتب آن از هم جدا نگردد، و آمیزه های منفی آن شناخته نشود، و حقّ و باطل آن تمیز نیابد.... در این صورت همه خصوصیّات شخصی و محیطی و استعدادی و تربیتی و ذهنی و اندیشگی و اعتقادی و حُبّی هر متفکّر و مرتاضی در مکاشفه، فعّال خواهد بود،

و اثر خاصّ خود را خواهد بخشید و داده ها و مراحل- بلکه ماهیّت- کشف و مکاشفه را به سختی متأثّر خواهد ساخت؛ و «اختلاف کثیر» از «افکار کثیر» و روش های متفاوت پدیدار خواهد گشت، چنان که این امر روشن است و سخنی در آن نیست، و نزد مطّلعان از این معانی قطعی است. خصوصیّات و چگونگی ها- بی گمان- در انسان و تفکرّهای انسانی و تأمّل های شخصی و در ریاضت و کشف ریاضتی مؤثّرند، حتی خصوصیّات و ویژگی های جسمی و زندگی و معیشت... چنان که درباره «طالس مَلَطی» ⁽¹⁾گفته اند، که به دلیل زیستن در برخی شهرهای ساحلی- با وجود اعتقاد به زندگی پس از مرگ- آب را اصل همه چیز می دانست (جوهر جهان آب است، آب زنده است و روح دارد)، یا درباره تأثیر محیط در فلسفه «اصالت عمل» ویلیام جیمز. نیز نظرّیه «ابن خَلْدون» در این باره ملاحظه شود. و هنگامی که خصوصیات خارجی چنین باشد، خصوصیات اعتقادی به طریق اولی شکل دهنده و مؤثّر خواهد بود، چنان که برخی از عرفای بزرگ اهل تسنن مدّعی شده اند که خلفا را- در مقام مکاشفه- مقدّم بر علی (علیه السلام) دیده اند. پس کشف نیز بدون هدایت معصوم علیه السلام و استمداد از روحانیّت وی، و قرار گرفتن در «مُهَيْمِنیّتِ معصوم»، کشف حقیقی نیست، چون مخلوطی است از آب و سراب و کشف و شبه کشف... و از این رو بعضی از بزرگان اهل کشف، درباره اشتباهات و اغلاط اهل کشف بحث کرده اند. کشف در مراحل عالی و تعیین کننده آن، چراغی است که زیت و روشنایی آن جز از روحانیّت معصوم به دست نمی آید. ⁽²⁾

و نیز:

... سلوک که در تاریخ معرفت سابقه ای بس کهن دارد- سه گونه است:

1- سلوک صناعی.

2- سلوک التقاطى.

3- سلوک الهی.

با سلوک به روش اوّل و دوم، احوالی و آثاری پدید می آید و قدرتی برای نفس به هم می رسد، چنان که برخی از این آثار و احوال، با سخنانی جذّاب و بیانی دلپذیر، در کتب عارفان- چه به نظم و چه به نثر- ذکر شده است، لیکن وصول به حقیقت معرفت و کمال قُرب، تنها و تنها با سلوک الهی میسّر است. و سلوک الهی، منحصر است به عمل بر طبق فقه معصوم علیه السلام مَن أَرادَ اللّهَ بَدَأَ بِكُم و مَن وحَّدَهُ قَبِلَ عنكُم ⁽¹⁾، زیرا جز معصوم علیه السلام کسی همه رموز راه و شئون اعمال و اسرار تقرّب را نمی داند. از این رو به سلوک و اظهارات سالکانی که راه را از طریق یاد شده نپیموده اند، اعتمادی نیست، به ویژه که برخی از اظهارات آنان هیچگونه محمل صحیحی نمی تواند داشت. علّامه طباطبایی با توجّه به این مسائل و مراحل و برخی از اظهارات شیخ ابن عربی، درباره وی چنین اظهار داشته اند: «چطور می شود محیی الدّین را اهل طریق دانست، با وجودی که متوکّل را از اولیای خدا می داند؟» بنابراین، بزرگانی را که در فرهنگ و تمدّن اسلامی مقامی دارند نباید مطلق کرد و اگر ارتباط تام و کامل و عملی با معصوم علیه السلام نداشته اند نباید کامل شناخت. ⁽²⁾

پی نوشت ها

1- عسکری، سید مرتضی، نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص5 تا 50.

2- همان، صص 63 تا 68.

3- الغدير، ج10، ص272-277 و 293-303؛ اجتهاد در مقابل نص، شماره 94؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص94-104؛ النصايح الكافيه، فارسی، ص55-40.

4- الغدير، ج11، ص3-14؛ اجتهاد در مقابل نص شماره 96؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص118-135.

5- الغدير، ج10، ص257-271 و 289-292؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص278-285؛ اجتهاد در مقابل نص شماره، 93 و 94.

6- شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج4، ص56 و 57.

7- ج4، ص57.

8- الغدیر، ج10، ص227-256؛ اجتهاد در مقابل نص، شماره 89؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص167-183؛ النصايح الكافيه، فارسی، ص98-78.

9- بیت 3648 و 3649، نسخه نیکلسون = 3661 و 3662 نسخه قونیه.

10- ج6، ص777، نیکلسون.

11- نقش ائمّه علیهم السلام: در احیاء دین، ج6، ص14-16؛ الغدیر، ج11، ص71-102؛ نیز نقشه عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص265-272؛ اجتهاد در مقابل نص، شماره 96؛ شرح ابن ابی الحدید، ج1، ص358-361 ط مصر.

12- نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص268-266.

13- الغدير، ج10، ص190-227 و 349-372؛ اجتهاد در مقابل نص، شماره 88 تا 97؛ سبعة من السلف، ص311-324.

14- اجتهاد در مقابل نص، شماره 90، نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص105-119 و 156-160؛ النصايح الكافيه، ص108-101 و 142-124.

15- نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص161-166 و 273-277؛ اجتهاد در مقابل نص، شماره 91؛ الغدير، ج11، ص37-70؛ النصايح الكافيه، ص124-112.

16- الغدير، ج10، ص179-190؛ سبعة من السلف، ص60-325؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص69-72؛ النصايح الکافیه فارسی، 177-166.

17- الغدیر، ج10، ص216-227؛ اجتهاد در مقابل نص، شماره های 88، 90، 92، 97؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص149-155.

18- نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص 65-64 و 159-156؛ النصایح الکافیه، فارسی، ص178-183.

19- الغدير، ج10، ص283-284؛ نقش عایشه در تاریخ اسلام، ج3، ص286-289؛ شرح ابن ابی الحدید، ج6-5، ص129-130.

20- بديع الزمان فروزانفر، شرح مثنوی شریف، مقدمه، ص3.

21- سيد جلال الدین آشتیانی، شکوه شمس، مقدمه، ص63.

22- جلال الدین همایی، مولوی نامه، ج1، ص1 و 2.

23- سرّ نی، ج1، ص342.

24- همان، ص341 تا 380.

25- جستجو در تصوف ایران، ج1، ص273.

26- همان، ج1، ص299.

27- با کاروان اندیشه، ص11.

28- فروزانفر، بديع الزمان، شرح مثنوی، ج1، ص6 مقدمه.

29- مدرس رضوی، مقدّمه حديقه، ص کد، و ص لا، ص 259-261.

30- سرّ نی، ص251-257.

31- فروزان فر، بدیع الزمان، مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی، مقدمه، ص، ج.

32- سرّ نی، ج1، ص279.

33- سرّ نی، ج1، ص294.

34- همان، ج1، ص284.

35- سرّ نی، ص383 و 384.

36- همان، ص399.

37- رساله دوم از رسائل الهدية السنية، ص44 به نقل کتاب وهّابی ها [ترجمه کشف الارتیاب]، ص168.

38- سرّ نی، ج1، ص282.

39- ص163 و 537.

40- سرّ نی، ج1، ص298 و 341 تا 346.

41- مولوی و جهان بینی ها، ص55.

42- مولوی نامه، جلال الدین همائی، ج1، ص18 مقدمه.

43- سرّ نی، ج1، ص383.

44- همان، ج1، ص380.

45- همان، ج1، ص385.

46- همان، ج1، ص436.

47- دفتر چهارم، ب 1408 و 1409 نیکلسون.

48- دفتر دوم، ب 9-3598 نيکلسون.

49- بیت 1580 (نیکلسون).

50- سرّ نی، ج1، ص433 و 436.

51- با کاروان اندیشه، ص11.

52- ص48.

53- دکتر غلامحسین یوسفی، چشمه روشن، ص210.

54- همان، ص207.

55- محمد رضا حکیمی، مکتب تفکیک، ص53-51.

56- زیارت جامعه كبيره.

57- محمد رضا حکیمی، اجتهاد و تقلید در فلسفه، ص221-220.

منابع و مآخذ

بررسی آراء اخباریان با تاکید بر جایگاه عقل در نزد آنان

اشاره

حجّت الاسلام حمید نیک فکر

درآمد

نزاع بین اخباریون و اصولی ها در ابتدا یک نزاع عالمانه بود که توسط دانشمندانی که خود مجتهد بودن رخ داد و هر دو سوی جریان افرادی به نام و محترم قرار داشتن که البته بسیار با احترام از یکدیگر یاد می کردند. این سید نعمت الله جزائری است که در منبع الحياة خود چون نام مجتهدین را می برد می نویسد: "رضوان الله تعالى عليهم" و چون نام اخباری ها را می برد می نویسد: " قدس الله ضرائحهم"، و این نزاع که خود جنبه اجتهادی داشت به مرور زمان وارد افراد عوام و کاملاً بی سواد شده و رنگ دشمنی و نزاع خصمانه پیدا کرد، بحدّی که از شتم و توهین به یکدیگر هیچ مضایقه نمی کردند. قابل ذکر است گرچه بیش تر اشکالات اخباری ها به اصولی ها به نوعی به خود آن ها بر می گردد و نیز برخی اشکال ها دوری است و مصادره به مطلوب است ولی می توان به جرأت گفت که برخی از اختلاف ها صوری است و در واقع از بد فهمی و يا سوء ظن به روش مقابل است به عنوان نمونه مسئله حجیّت عقل که به شدّت مورد انکار اخباری ها و مورد توجّه و قبول اصولی هاست از این قبیل است. عقل مورد توجّه اصولی ها در طول قرآن و روایات است و نه در عرض آن و این عقل بطور طبیعی مورد قبول اخباری ها نیز باید باشدو گرنه چگونه است که از آیات و روایات استفاده می کنند. در این نوشتار نویسنده کوشیده است در ضمن بیان اختلاف اصولی ها با اخباری ها از دیدگاه های دو طرف پرده بردارد و پیشینه ی این اختلاف و ادلّه دو طرف را در معرض دیده خواننده قرار دهد تا خود به قضاوت بنشیند.

کلیدواژه ها؛

اخباریان، استرآبادی، اجتهاد، اصولیان، وحید بهبهانی

حدیث، فقها، اخباری گری

چکیده

تقریباً مقارن با پیدایش «صفویّه (در سال های 880 تا 1101 هجری شمسی برابر 907 تا 1135 قمری)»، در ایران جریانی به وجود آمد و فرقه ای ظاهر شد، که ادّعا می کردند فقط پیامبر و ائمّه علیهم السلام، حق رجوع به قرآن را دارند و برای دیگران چنین حقّی نیست و بایستی عموم مردم، به اخبار و احادیث رجوع کنند. این گروه در عین حالی که رجوع به قرآن را ممنوع کردند، رجوع به «اجماع» و «عقل» را نیز منکر شده، جائز نشمردند. چون ادّعا می کردند که «اجماع» را اهل تسنن، از پیش خودشان ساخته اند؛ و عقل هم به خاطر این که ممکن است خطا کند، قابل اعتماد نیست. بنابراین تنها منبع برای رجوع انسان ها، اخبار و احادیث می باشد، به همین دلیل است که این گروه «اخباریون» نامیده شدند. این گروه به خاطر انکار حق رجوع به قرآن، و انکار حجّیت اجماع و عقل، اساساً «اجتهاد» را هم منکر شدند، زیرا «اجتهاد» به معنای فهم دقیق و استنباط عمیق است و روشن است که فهم عمیق، بدون استفاده از عقل و استنباط غیر ممکن است.

سؤالاتی که نگارنده در این پژوهش در صدد پاسخ به آن ها هست عبارتند از این که:

اولاً: پیدایش و پیشینه اخباریان به چه زمانی بر می گردد؟

ثانياً: عقل در این مسلک چه جایگاهی دارد؟

ثالثا: در تعارض عقل و نقل کدام مقدّم است؟

مقدّمه

در شیعه دو دسته اخباری و اصولی وجود دارد، اخباری و اصولی در اصول عقاید و همین طور در همه فروع با هم مشترک هستند و لیکن اختلاف آنان فقط در منهج علمی و روش و طریقه وصول به حکم شرعی می باشد. در برخی از اخباری ها این تندروی نیز به وجود آمد که مدّعی شدند ما از فهم قرآن نیز عاجزیم و تنها با کمک گرفتن از روایات ائمّه اطهار علیهم السلام توان فهم آیات را داریم. حدیثی در این زمینه وجود دارد مبنی بر این که إنَّمَا یَعرِفُ القُرآنَ مَن خُوطِبَ- ⁽¹⁾«قرآن را کسی می فهمد که این کتاب آسمانی در خانه او نازل شده است». اخباری ها معتقد بودند چون امامان معصوم علیهم السلام پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معنای حقیقی قرآن را دریافته اند، باید برای فهم قرآن به روایات آن ها رجوع کرد. بحث حجیّت ظاهر قرآن نیز با توجّه به این بحث مطرح شد.

اخباریین معتقد بودند که در ادلّه اربعه یعنی کتاب و سنّت و اجماع و عقل، تنها سنّت حجّت است؛ و لیکن در تعالیم اسلامی و در متون دینی، عقل یکی از حجّت های الهی محسوب و بر حجیّت آن مهر تأیید زده شده است. و استناد به این روایت دارند:

يَا هِشَامُ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ علیهم السلام وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ. ⁽¹⁾ امام کاظم علیه السلام می فرماید: ای هشام! به درستی که خداوند را بر مردم دو حجّت است: حجّتی بیرونی و حجّتی درونی. حجّت بیرونی، پیامبران و فرستادگان و امامانند و حجّت درونی، عقل های آدمیان.

البته نظیر این روایت در منابع شیعی فراوان یافت می شود.

تعریف اخباری گری

جریان اخباری به جریان حدیثی گرایانه ای (اعتقاد به پیروی از اخبار و احادیث) گفته می شود که در اوایل قرن یازدهم هجری مقابل جریان فقهی اصولی قرار داشت. این افراد برخلاف محدّثین گذشته به احادیث، نگرش انتقادی نداشتند چون عقل بشری را کافی برای اظهار نظر در مورد دین و شریعت نمی دانستند و قرآن را تنها از طریق اهل بیت علیهم السلام قابل فهم و تفسیر تلقّی می کردند؛ آنان مخاطب قرآن را نه همه مردم بلکه اهل بیت علیهم السلام می دانستند لذا برای عقل بشر در دین، اعتباری قائل نبودند. آنان بر خلاف علمای گذشته که مبنای تفکّر دینی را کتاب، سنّت، عقل و اجماع می دانستند تنها برای سنّت اهمیت زیادی قائل بودند. ذکر این نکته حائز اهمیت است که شیخ مفید و پس از او سید مرتضی و شیخ طوسی آراء نص محورانه محدّثان را رد کرده، حرکت عقل گرایانه ای در قلمرو فقه شیعی پدید آوردند و فقه استدلالی را تثبیت کردند (البته کاربرد صفت اخباری درباره عالمان این دوره با کاربردش درباره عالمان دوره اخباریون متفاوت است. زیرا این عالمان، محدّث بوده اند نه اخباری و این صفت درباره آنان تنها به دلیل توجّه آن ها به نقل احادیث معصومین علیهم السلام به کار می رود، نه از این رو که منکر حجيّت عقل بوده اند. بنابراین اخباری به معنای عام بوده و به معنای اصطلاحی و خاص یعنی دارای مکتب و اصول معین، درباره آن ها به کار نمی رود). کاربرد اصطلاح «اهل اخبار» در این دوران رواج داشت؛ به عنوان نمونه، رساله ای با عنوان «مقابس الانوار فى الردّ على اهل الاخبار» منسوب به شیخ مفید در رد حدیث گرایی نگاشته است. اصطلاحاتی نظیر «اهل النقل»، «المتعلّقين بظاهر الروايات»، «اصحاب النقل»، «اصحاب الآثار»، «نقله الآثار»، «اصحاب الحدیث»،

از دیگر تعابیر به کار گرفته شده در وصف این گرایش حدیثی در این رساله است. درباره استرآبادی (متوفای 1033 یا 1036ق) به عنوان مؤسس مکتب اخباری ⁽¹⁾گفته اند: او نخستین کسی بوده است که باب طعن بر مجتهدان را گشود و امامیه را به دو بخش اخباریان و مجتهدان (= اصولیان) منقسم گردانید. ⁽²⁾این جریان در اواخر دوران صفویه در ایران ظهور و بروز پیدا کرد و به صورت یک جریان قوی، رقیب سنّتِ علمایِ اصولیِ سلفِ شیعه بود و تا اواخر دوران قاجار حیات فعال داشت و با ظهور «وحید بهبهانی» (1118-1205ق) ⁽³⁾رو به افول رفت. ⁽⁴⁾آن چه که زمینه ظهور این مکتب فقهی را فراهم ساخت، نگرانی از این نکته بود که در امر اجتهاد، به عنصر عقل بیش از حد تکیه شود و نص شرعی مورد بی مهری قرار گیرد، آن گونه که برای مکتب رأی و قیاس اهل تسنن چنین اتفاقی رخ داد و تکیه بر عقل در استنباط احکام شریعت، رفته رفته آنان را به سمت قیاس و استحسان کشانید و بر آن شدند که احکام خدای تعالی را به کمک این گونه منابع ظنی، که به زعم آنان به هیچ روی نمی توانند کاشف از حقیقت باشند، استنباط کنند. امّا محمد امین استرآبادی و دیگر سران اخباری گری که پس از او آمدند، برای حفظ اجتهاد از دخالت های بی مورد عقل، راه افراط را پیمودند تا بدان جا که نسبت به عقل و ملازمات عقلی، دیدگاهی منفی پیدا کردند و در حجّت بودن تمام احکام عقلی، مگر آن ها که مبدا حسی یا نزدیک به حس داشته باشند، مثل ریاضیات، تردید کردند.

محمد امین استرآبادی مدرک انحصاری مسائل دینی غیر ضروری، اعمّ از مسائل اصولی و فرعی را روایات اهل بیت علیهم السلام می داند و در اثبات آن، ادله ای اقامه می کند و چنین می نویسد:

علوم نظری دو قسم اند: یک قسم از مقدّماتی تشکیل می شوند که موادّ آن ها نزدیک به احساس اند، مانند: علم هندسه و حساب و اکثر ابواب منطق. در این قسم، خطا و اختلافی وجود ندارد؛ زیرا خطا در فکر، یا از جهت صورت است یا مادّه. خطا از جهت صورت در عالمان پدید نمی آید؛ زیرا اولاً شناخت صورت با اذهان غیر منحرف واضح است و ثانیاً عالمان به قواعد منطقی عارف اند و آن [قواعد] ذهن را از خطا در صورت، حفظ می کند، امّا از جهت مادّه هم در این علوم، خطا متصوّر نیست؛ زیرا موادّ این علوم به احساس نزدیک اند. قسم دیگر از مقدّماتی تشکیل می شود که موادّ آن ها از احساس به دورند، همانند: حکمت الهی و طبیعی و علم کلام و اصول فقه و مسائل نظری فقهی و بعضی از قواعد منطقی و... عامل مهمّ ایجاد اختلاف دائم میان فلاسفه در حکمت الهی و طبیعی و میان علمای اسلام در اصول فقه و مسائل فقهی و علم کلام و علوم دیگر نیز همین امر است. ⁽¹⁾

پیشینه اخباری گری

برخی بر این عقیده اند نگرش تمام و کمال به روایات (اخباری گری به معنای عام) و تقابل آن با دیدگاه اصولی به سده های نخستین حیات فقه شیعه باز می گردد و با پایان یافتن عصر حضور امامان معصوم علیهم السلام و آغاز عصر غیبت صغرا در سال 260 (ه. ق)، در چگونگی دستیابی به احکام شرعی، دو نوع نگرش پدید آمد. یک نگرش که امتداد خط مشی عصر حضور بود و بیش تر یاران ائمّه علیهم السلام بر آن بودند، بسنده کردن به احادیث و عدم تجاوز از آن در دستیابی به احکام شرعی بود. چهره های برجسته این نگرش در این دوره عبارتند از: محمّد بن یعقوب کلینی (م 328 یا 329 ه. ق)، علی بن بابویه قمی (م 328 ه. ق) و محمد بن علی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق (م 381 ه. ق) که در گردآوری کهن ترین آثار و مجموعه های فقهی، حدیثی، نقش اساسی داشتند. ⁽²⁾و نگرش دیگر، اجتهاد و استخراج و استنباط فروع از اصول؛ یعنی قواعد عمومی و کلّی بود که از برجستگان این مکتب می توان از شیخ مفید (م 413 ه. ق)، سید مرتضی (م 436 ه. ق) و شیخ طوسی (م 460 ه. ق) نام برد که با نگارش و بر جای گذاشتن آثاری در اصول فقه، پایه گذار حرکتی نوین و بنیادی در فقه شیعی به شمار می روند.

در این میان، شیخ طوسی رحمة الله بیش ترین سهم را داشت. ⁽¹⁾امّا استاد مطهری در این مورد می نویسد:

خود اخبارییّن مدّعی هستند که قدمای شیعه تا زمان «صدوق» همه مسلک اخباری داشتند. ولی حقیقت این است که اخباریگری به صورت یک مکتب با یک سلسله اصول معین، پیش از چهار قرن پیش وجود نداشته است. ⁽²⁾

علل ظهور و گسترش

اشاره

در تبیین زمینه ها و علل ظهور و گسترش مکتب اخباری گری عواملی چند را برشمرده شده است:

1. رواج بی رویه مباحث عقلی و فلسفی در بین علمای شیعه

اگر سال وفات برخی چهره های شاخص فلسفی این دوره را از نظر بگذرانید، متوجّه می شوید که پیدایش اخباری گری و جنبش فلسفی آن روزگاران چقدر به هم مرتبط بوده است: جلال الدین دوانی (متوفای 984ق)، میرداماد (1041ق)، ملاصدرا (1050ق)، و میر فندرسکی (1051ق)، در این میان بعضی چون ملاصدرا، حملات تندی به حدیث گرایان وارد می کنند و با تعابیر گزنده و تحقیر کننده ای مانند کسانی که عقول ناقصه و آرای سخیفه دارند، از آن ها یاد می کند. ⁽³⁾

2. منتسب بودن علم اصول به اهل تسنن

اخباریون چنین پنداشتند که از نظر تاریخی، علم اصول نخست میان اهل تسنن پدید آمد و عالمان شیعی نیز برای آن که از این قافله عقب نمانند و در ضمن از سرزنش سنّیان به سبب نداشتن چنین علمی در امان باشند، در صدد جبران این نقیصه برآمده، به تصنیف و تألیف در علم اصول دست زدند و آن را به رغم نهی امامان معصوم علیهم السلام، میان فقیهان مکتب اهل بیت علیهم السلام نیز رواج دادند. ⁽⁴⁾

محمد امین استرآبادی می گوید:

ابن جنید (م 381ق) و ابن ابی عقیل (م 329ق) نخستین کسانی بودند که در اوایل غیبت کبرا به مطالعه کتاب های کلامی و اصولی معتزلیان پرداخته، در موارد بسیاری از اندیشه های آنان متأثّر شدند؛ برای مثال، ابن جنید نیز مانند برخی از عالمان عقل گرای اهل تسنن، در مسائل فقهی از قیاس استفاده می کرد. ⁽⁵⁾

3. اندیشه استرآبادی تحت تاثیر تفکّر اهل حدیث سنّی ها شکل گرفته باشد

چون مدینه تحت تاثیر افکار اهل حدیث بود حضور استرآبادی در این شهر که در واقع تحقیقاتش در آن جا شروع شد و در مکه پایان یافته باعث شده که این احتمال به ذهن خطور پیدا کرده که این تفکّر برگرفته از تفکّر اهل حدیث و سَلَفی ها باشد. شواهد حکایت از تأثیر گرفتن محمّد امین از فضای سلفی گری حجاز دارد چون در همین دوران محمد بن عبد الوهاب (متولد 1115 متوفای 1204) مدافع سرسخت جریان سلفی گری است و از خود اسم کتاب محمد امین استرآبادی هم شاید بتوان استفاده کرد (فوائد المدینه) که به دیده او سلفیان به شدّت حدیث گرا هستند و او هم خواسته بگوید که چرا ما به روایات و اهل بیت علیهم السلام این قدر اهمیت نمی دهیم. البته اثبات این نظریه هم چندان آسان نیست مخصوصاً با توجّه به این که محمد امین استرآبادی شدیداً تفکّر ضد سنّی دارد.

4. گفتار عامه پسند به سبب تأکید بر تبعیت از معصومان علیهم السلام

در واقع، یک چیز که باعث رشد و نفوذ طرز فکر اخباری در میان مردم عوام می شود، آن جنبه حق به جانب عوام پسندی است که دارد زیرا صورت حرف این است که می گویند ما از خودمان حرفی نداریم، اهل تعبد و تسلیم هستیم، ما جز قال الباقر علیه السلام و قال الصادق علیه السلام سخنی نداریم، از خودمان حرف نمی زنیم، حرف معصوم علیه السلام را می گوییم. ⁽¹⁾استر آبادی می نویسد:

الفصل الثانى فى بيان انحصار مدرک ما ليس من ضروريات الدين من المسائل الشرعية اصلية كانت او فرعية فى السماع عن الصادقين علیه السلام. ⁽²⁾

فصل دوم در بیان منحصر بودن مدرک احکام شرعی اصلی و فرعی غیرضروری است در شنیدن از امام محمّد باقر علیه السلام و امام جعفر صادق علیه السلام.

شیخ انصاری رحمة الله در فرائد الاصول مبحث «برائت و احتیاط» از سید نعمت الله جزایری که مسلک اخباری دارد نقل می کند که می گوید:

آیا هیچ عاقلی احتمال می دهد که در روز قیامت یک بنده ای از بندگان خدا را (یعنی یک اخباری را) بیاورند و از او بپرسند تو چگونه عمل می کردی و او بگوید به فرمایش معصومین علیهم السلام عمل می کردم و هرجا که کلام معصوم علیه السلام نبود احتیاط می کردم و آن وقت یک همچو آدمی را ببرند به جهنّم و از آن طرف یک آدم لاقید و بی اعتنا به سخن معصوم علیه السلام (یعنی یک نفر اصولی و پیرو مسلک اجتهاد) را که هر حدیثی را به یک بهانه طرد می کند ببرند بهشت!! حاشا و کلّا. ⁽³⁾

5. تأثیر پذیری از نهضت تجربه گرایی و حس گرایی مغرب زمین

محمّد امین استرآبادی (متوفی 1624 یا 1627 میلادی)، معاصر «فرانسیس بیکن» (متوفای 1626 میلادی) بوده است. «بیکن» از جمله نخستین متفکّرانی بود که اندیشه تجربه گرایی و حس گرایی را مطرح کرد و زمینه ظهور فلسفه حسّی و تجربی جان لاک (1632-1704م) و هیوم (1711-1776 م) را فراهم نمود. استاد مطهّری در تبیین چگونگی آشنایی استرآبادی با اندیشه های بیکن و امثال او، چنین حدسی را بیان می کند که چون وی مدّت ها در شهرهای مکه و مدینه سکونت داشت و افکار خویش را در آن جا پرورش داد، بعید نیست که از طریق حاجیان و زائران بیت الله، که از کشورهای غربی و اروپایی می آمدند، با افکار حس گرایانه فرانسیس بیکن آشنا شده باشد و اگر فرض کنیم که وی پیش از مسافرت به مکه و زمان حضورش در ایران به این نتیجه رسید، باز هم ممکن است از طریق مسافران اروپایی با این فکر آشنا شده باشد زیرا وی در زمانی می زیست که روابط میان پادشاهان صفوی و دولت های اروپایی به طور کامل برقرار بود. ⁽¹⁾هرچند «تأثیر پذیری از حس گرایی غرب»، به عنوان یکی از عوامل پیدایش اخباری گری برشمرده شده، ولی تفاوت مهم و چشم گیری نیز میان این دو جریان مشاهده می شود و آن این که بی اعتنایی به عقل و اصالت دادن به حس و تجربه در اروپا به الحاد و بی دینی کشیده شد، امّا همین رأی در اسلام و میان پیروان اندیشه اخباری، به هدف عمل به دین و برای احیای معارف دینی پدید آمد. ⁽²⁾

تجربه گرایی در اروپا، نهضتی ضد دینی بود، امّا اخباری گری در جهان اسلام، خود را جنبشی به طور کامل، دینی و برخاسته از آموزه های واقعی دین می دانست. تجربه گرایان به نارسایی متون دینی و ناکارآمدی دین معتقد بودند، امّا اخباری گری در جهان اسلام با پیش فرض کفایت متون و نصوص دینی و بی نیازی از براهین و استنباطات عقلی پدید آمد. در عین حال، گویا این رأی هنوز در مرحله فرضیه و حدس باقی است و هیچ دلیل و قرینه مستند و قابل دفاعی برای اثبات آن وجود ندارد، اگرچه دلیلی هم بر ابطال آن نیست. بدین دلیل، هنوز جای بحث های تاریخی برای اثبات یا ابطال آن باقی است. باید توجّه داشت که صرف مشابهت در براهین و ادلّه و مقارنت زمانیِ طرح یک اندیشه از سوی دو متفکّر، دلیل تأثیر پذیری یکی از دیگری نیست. اصولاً تشابه اَدلّه و تقارن زمان ها در مسائل عقلی و معرفت شناختی نمی تواند ملاک اقتباس یکی از دیگری باشد، به ویژه با توجّه به این که اخباری گری در جهان اسلام از همان قرون نخستین رواج داشته است؛ یعنی قریب هفت قرن پیش از تولد «بیکن». در واقع، استرآبادی «احیاگر» اندیشه اخباری بود، نه مبدع و مبتکر آن. ⁽³⁾

6. افراطی عمل کردن صاحب مدارک و صاحب معالم

پیامد سخت گیری و افراطی عمل کردن صاحب مدارک و صاحب معالم بود که منجر شد تا جریان اخباری گری توسط شاگرد خود این ها، یعنی مرحوم استرآبادی به وجود آمد. ⁽¹⁾صاحب معالم در کتاب «ملتقى الجمعان» می گوید:

حدیث صحیح در نزد من حدیثی است که تمام افراد موجود در سند، عادل امامی باشند و دو نفر هم بر عدالت آن ها شهادت داده باشند.

7. افراط های معتزله و پیروان آنان در تاکید بر عقل.

8. تعصّب شدید نسبت به عقاید اهل تسنن.

9. برداشتِ خاص از نهی قیاس در کلام امامان علیهم السلام.

مهم ترین شخصیت های اخباری گری

اشاره

1. ملا محمد امین استرآبادی

عِنْد قُدماءِ أصحابِنا الْا خْبارِيّين قدّس اللهُ أرْواحهُمْ كالشّيْخيْنِ الْأعْلميْنِ الصّدُوقيْنِ [الشّيْخِ الصّدُوقِ و والِدِهِ] و الْإمامِ ثِقةِ الْإسْلامِ مُحمّدِ بْنِ يَعْقُوبِ الْكُليْني.... ⁽⁵⁾ علامه مجلسی رحمة الله می فرماید:

ملا امین کتاب معروف فواید المدنیه را در مدینه نوشت (به همین جهت هم بر آن، این نام را نهاد) و به ایران و عراق فرستاد. با مطالعه آن بیش تر علمای ایران و عراق که اصولی بودند اخباری شدند. او شاگرد میرزا محمد استرآبادی (م 1028) است. وی نخستین کسی است که با صراحت هر چه تمام تر زبان به طعن و سرزنش فقها و مجتهدان گشود و اقوال آن بزرگان را به انتقاد و استهزا گرفت. ⁽⁶⁾

2. محمّد تقی مجلسی (مجلسی اوّل، 1003-1070 ه ق)

بحرانی خود مدّعی بود که در شیوه فقهی بر مسلک محمّد تقی مجلسی است که حد وسط میان اخباری گری و اصولی گری است. ⁽¹⁾محمّد تقی مجلسی، در فائده ششم از شرح فارسی من لا يحضره الفقیه به نامِ لوامع صاحبقرانی می نویسد:

دیگر [از] اموری که ذکر آن لایق نیست اختلافاتی که در میان به هم رسیده و هر یک به موجب یافت خود از قرآن و حدیث عمل می نمودند و مقلّدان متابعت ایشان می کردند، تا آن که سی سال تقریباً قبل از این فاضل متبحّر مولانا محمد امین استرآبادی رحمه الله مشغول مقابله و مطالعه اخبار ائمّه معصومین علیهم السلام شد و مذمّت آراء و مقاییس را مطالعه نمود و طریقه اصحاب حضرات ائمّه معصومین علیهم السلام را دانست (فواید مدنیه) را نوشته و به این بلاد فرستاد. اکثر اهل نجف و عتبات عالیات طریقه او را مستحسن دانستند و رجوع به اخبار نمودند و الحق آن چه مولانا محمد امین گفته است، حق است. مجملاً طریق این ضعیف وسطی است ما بین افراط و تفریط و آن طریق را در روضة المتقين مبرهن ساخته ام... . ⁽²⁾

3. محسن فیض کاشانی (1007-1091 ه. ق)

شاهد صریح بر اخباری گری وی، عبارتی است که در «الحقّ المبین» راجع به استرآبادی آورده است:

به درستی که وی قائل به وجوب عمل به اخبار و طرد طریقه اجتهاد بود... و می توان قسم خورد که او حق را گفته و این باب «باب اخباری گری» را برای ما گشوده و ما را به راه صحیح هدایت نموده است. ⁽³⁾

وی می گوید:

پیوند شیعیان از کودکی با اهل سنّت، سبب شد که اصول فقه آن ها پذیرفته شود و سعی کنند برای هر واقعه ای حکمی بیرون بکشند و در نتیجه آموزه های اصولی اهل سنّت، به عنوان علوم شیعه مورد توجّه قرار گرفت. ⁽⁴⁾

فیض کاشانی خود می گوید:

مقلّد قرآن و حدیث هستم و نسبت به غیر از قرآن و حدیث بیگانه ام. ⁽⁵⁾

او همچنین معتقد معتقد بوده است که عقول مردمِ عادی ناقص و غیر قابل اعتماد و فاقد حجیِت است. ⁽⁶⁾

در شرح من لا يحضره الفقیه گفته است:

حاصل، آن که دلایل عقلیّه ای که بعض اصحاب آن را ذکر کرده و احکام را بر آن بنا کرده اند، اكثراً مدخوله بوده و در اکثر آن دلایل، حق با فاضل استرآبادی است. ⁽⁷⁾

محمّد باقر خوانساری «ملا محسن فیض کاشانی» را نیز در عداد اخباریان نام برده است. ⁽⁸⁾

4. محمّد بن الحسن الحر عاملی (1033-1104 ه. ق) صاحب «وسائل الشيعه»

شیخ حرّ عاملی (م. 1056ق) نیز معصومان علیهم السلام را رؤسای اخباریان می داند و در ردّ این بیان که برخی، رئیس طایفه اخباریان را محمد امین استرآبادی می دانند، می گوید:

از امور شگفت انگیز این ادّعاست که صاحب «الفوائد المدنيّه» رئيس اخباریان است. چگونه می توان برای اثبات این مدّعا دلیل آورد در حالی که رئیس اخباریان، پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سپس امامان علیهم السلام هستند که آنان به اجتهاد عمل نمی کردند بلکه در احکام به اخبار و روایات عمل می نمودند و بعد از ایشان خواص یاران آن حضرات و بقیه شیعیان ایشان در طول هفتصد سال گذشته به این شیوه عمل می نمودند؟. ⁽¹⁾

وی در خاتمه کتاب معروفش وسائل الشیعه به اخباری بودن خود اشاره کرده و ادلّه ای در این زمینه اقامه نموده است. ⁽²⁾

5. ملا عبد الله تونی (متوفای 1071 ه. ق)

6. سید نعمت الله جزائری (1050-1112ه. ق)

سید جزائری می گوید:

مجتهدین رضوان الله تعالى عليهم مراجعه مستقیم به قرآن و استنباط احکام از قرآن را بالفعل جایز می دانند و آن چه ظاهرش را منافی عقل می دانند را کنار زده یا تأویل می کنند ولی از نظر اخباریان قدس الله ضرائحهم همه قرآن برای غیر اهل بیت علیهم السلام متشابه است و مراجعه غیر به قرآن برای غیر اهل بیت علیهم السلام جایز نیست مگر از طریق بیان اخبار ائمّه علیهم السلام. ⁽³⁾

7. عبدالله بن صالح بن جمعه سماهیجی بحرانی صاحب منية الممارسین (متوفای 1121ه. ق)

شیخ یوسف بحرانی درباره وی می گوید:

او به اهل اجتهاد بسیار ناسزا می گفت، در حالی که پدرش ملا صالح اهل اجتهاد بود و به اخباریان حمله می کرد. ⁽⁴⁾

8. شیخ یوسف بحرانی (متوفای 1186ه. ق)

وی از قمّیون به عنوان اسطوانه های اخباریان یاد می کند و شیخ صدوق رحمة الله را رئیس اخباریان می داند. ⁽⁵⁾

9. شيخ عبد علی عروسی صاحب «نور الثقلين».

10. ابو احمد جمال الدین محمّد بن عبدالنبی، محدّث نیشابوری استرآبادی (متوفای 1232 ق)، معروف به میرزا محمد اخباری.

وی از مجتهدان نامدار اصولی؛ مانند میرزا ابوالقاسم قمی، شیخ جعفر نجفى كاشف الغطاء، میر سید علی طباطبایی، سید محمّد باقر حجّت الاسلام اصفهانی و محمّد ابراهیم کلباسی به زشتی یاد می کرد و با آنان دشمنی آشکار داشت. برای نمونه، شيخ جعفر کاشف الغطاء (م 1227 ق) را از نسل بنی امیه می خواند و چون در ایران خبر درگذشت وی را شنید، گفت مات الخنزير بالخنازير، و این به سبب بیماری شیخ جعفر بود که نامش خنازیر است، بیماری که سبب می شد حلق و گلو و گردن ورم کند؛ ⁽¹⁾نیز به سیّد محسن کاظمی نسبت می داد که لواط را حلال کرده است؛ ⁽²⁾شیخ جعفر کاشف الغطا را «فقیه مروانیان» می خواند. ⁽³⁾

اختلافات بین اخباری و اصولی و میزان اعتبار عقل در بین این دو مکتب فکری