مجله مکتب وحی سال هشتم - شماره بیست و یکم - بهار 1395

مشخصات کتاب

بِسْمِ اللّه الرَّحْمنِ الرَّحیمِ

قال الامام الكاظم علیه السلام

وَجَدْتُ عِلْمَ اَلنَّاسِ کُلَّهُ فِی أَرْبَعَهٍ أَوَّلُهَا أَنْ تَعْرِفَ رَبَّکَ وَ ثَانِیهَا أَنْ تَعْرِفَ مَا صَنَعَ بِکَ وَ ثَالِثُهَا أَنْ تَعْرِفَ مَا أَرَادَ مِنْکَ وَ رَابِعُهَا أَنْ تَعْرِفَ مَا یُخْرِجُکَ مِنْ دِینِکَ علم مردم را در چهار چیز یافته ام. اول آن که خدایت را بشناسی، دوم: آن که بدانی در تو چه صنایعی را به کار برده، سوم: آن که بدانی در آفرینش تو چه اراده ای داشته، چهارم: آن که بدانی چه چیز تو را از دینت بیرون می برد.

مسند الامام الكاظم علیه السلام، ج 1، ص 248

مکتب وحی

فصلنامه تخصصی الهيات و معارف اسلامی

صاحب امتیاز: جعفر فاضل زاده

سر دبیر و مدیر مسئول: جعفر فاضل زاده

هیئت تحریریه: جعفر فاضل زاده

سید محسن طیب نیا

محمّد علی پاکدل

علی اصغر ایماندوست

قاسم عارفی

سید علی بنی صدر

بانو سادات تقریری

علیرضا موسوی

روح الله اسماعیلی

مدیر داخلی: روح الله اسماعیلی

مدیر هنری: بانو ری پور

ویراستار و صفحه آرایی: روح الله اسماعیلی

شماره ثبت: 77230

چاپ و صحافی: چاپخانه بزرگ قرآن کریم

شمارگان: 3000 نسخه 30 نسخه قیمت قیمت: 100000 ریال

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

مکتب وحی

فصلنامه تخصصی الهيات و معارف اسلامی

صاحب امتیاز: جعفر فاضل زاده

سر دبیر و مدیر مسئول: جعفر فاضل زاده

هیئت تحریریه: جعفر فاضل زاده

سید محسن طیب نیا

محمّد علی پاکدل

علی اصغر ایماندوست

قاسم عارفی

سید علی بنی صدر

بانو سادات تقریری

علیرضا موسوی

روح الله اسماعیلی

مدیر داخلی: روح الله اسماعیلی

مدیر هنری: بانو ری پور

ویراستار و صفحه آرایی: روح الله اسماعیلی

شماره ثبت: 77230

چاپ و صحافی: چاپخانه بزرگ قرآن کریم

شمارگان: 3000 نسخه 30 نسخه قیمت قیمت: 100000 ریال

سال هشتم / شماره بیست و یکم / بهار 1395

سرنوشتار - حسرت کوتاهی در امر جنب الله... 5 سر دبیر

اصالت ماهیت یا اصالت وجود...13 آیت الله سید جعفر سیّدان

نظر ابن تیمیه پیرامون آيات تطهیر و مودّت...39 حجّت الاسلام جعفر فاضل

سیری در برکات محبّت و ولایت اهل بیت علیهم السلام...83 استاد روح الله اسماعیلی روشناوند

برخی علل صبر امیرالمؤمنین علیه السلام در واقعه ی هجوم 117 استاد مرضیه سادات تقریری

فرزانه ی قریش حضرت ام المؤمنین خدیجه کبری علیها السلام...153 حجّت الاسلام قاسم عارفی

واکاوی علل کشته شدن عثمان...181 استاد علی اصغر ایماندوست

عقل و عشق در تصوف...229 استاد علیرضا موسوی

شیخیه بستر پیدایش بابیت و بهائیت...277 حجّت الاسلام بهنام فخرآور

قداست بخشی به مخالفین امیرالمؤمنین علیه السلام توسط ابن عربی...297 علّامه سیدجعفر مرتضی عاملی

ادبیات و اهل بیت علیهم السلام...319 گروه ادبی مکتب وحی

ابن عربی و عقیده او نسبت به حضرت مهدی علیه السلام...359 مرحوم استاد عباس سعیدی

مخالفت علمی و عملی صوفیه با ائمه معصومین علیهم السلام...383 حجّت الاسلام سید علی بنی صدر

حسن ختام - ابوهریره و روایات فراوان او...413 سردبیر

موسسه مکتب وحی نبوی- کد پستی: 9186175864

شماره تماس با ما: 09157001433

شماره حساب ما: 6063731025169310

به نام مکتب وحی

www.maktabvahy.com

maktabvahyo1@gmail.com

سرنوشتار - حسرت کوتاهی در امر جنب الله

اشاره

أَن تَقُولَ نَفْسٌ یَحَسْرَتَی عَلَی مَا فَرَّطتُ فِی جَنبِ اللَّهِ وَ إِن کُنتُ لَمِنَ السَّخِرِینَ. ⁽¹⁾ تا آن که [مبادا] کسی بگوید دریغا بر آن چه در پهلوی خدا کوتاهی و رزیدم بی تردید من از ریشخند کنندگان بودم.

بدون شک هر نوع کوتاهی در اطاعت از فرامین حضرت حق، باعث اندوه و حسرت خواهد بود. در حدیث مصداق روشن حسرتداران روز قیامت را «عالمان بی عمل» معرّفی شده اند، در کتاب «محاسن» از امام باقر علیه السلام آمده است:

إنَّ أشَدَّ النّاسِ حَسرَهً یَومَ القِیامَهِ الّذینَ وَصَفوا العَدلَ ثُمَّ خالَفوهُ، و هُوَ قَولُ اللّهِ تَعالی: أنْ تَقولَ نَفْسٌ یا حَسرَتی عَلی ما فَرَّطتُ فی جَنْبِ اللّهِ.

از همه مردم متأسف تر در روز قیامت کسانی هستند که طریقه حق و عدالت را برای مردم توصیف کردند سپس خود به مخالفت برخاستند و این همان است که خداوند متعال می گوید: تا آن که [مبادا] کسی بگوید دریغا بر آن چه در پهلوی خدا کوتاهی ورزیدم.

این حدیث شریف در مقام بیان معنای عام و متداول آیه است اما هر آیه ای از آیات قرآن کریم علاوه بر ترجمه، دارای تفسیری است. در روایات دیگر، "جنب الله" به امامان معصوم علیهم السلام تفسیر شده است، از جمله در روایتی در اصول کافی از امام موسی بن جعفر علیه السلام در تفسیر بِحَسْرَتَی عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللّهِ چنین آمده است:

جَنْبُ اَللَّهِ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ کَذَلِکَ مَا کَانَ بَعْدَهُ مِنَ اَلْأَوْصِیَاءِ بِالْمَکَانِ اَلرَّفِیعِ إِلَی أَنْ یَنْتَهِیَ اَلْأَمْرُ إِلَی آخِرِهِمْ. جنب الله امیرمؤمنان علیه السلام و همچنین اوصیای بعد از او هستند که مقام والائی دارند، تا به آخرین نفر آن ها برسد (که حضرت مهدی ارواحنا فداه می باشد).

و نیز در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام می خوانیم: «نَحْنُ جَنْبُ الله - جنب الله مائيم -». همین معنی در روایات دیگری از ائمّه دیگر نیز نقل شده است:

سدیر گوید: شنیدم از مردی که از امام صادق علیه السلام درباره ی معنی و تفسیر فرمایش خدای عزّوجل یَحَسْرَتَی عَلَی مَا فَرَّطتُ فِی جَنبِ اللَّهِ. «افسوس بر من از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم» سؤال نمود.

حضرت فرمود: ما - به خدا قسم - از نور کنار خدا ⁽¹⁾هستیم و این همان کلام کافر است هنگامی که روز قیامت فرا رسد گوید: «افسوس بر من از کوتاهی هایی که در اطاعت فرمان خدا کردم» یعنی ولایت محمّد و آل محمّد علیهم السلام. ⁽²⁾

حضرت امیر علیه السلام خود نیز بارها فرمودند من جنب الله هستم که از جهت تبرّک به دو روایت اکتفاء می کنیم:

اَلدَّقَّاقُ عَنِ اَلْأَسَدِیِّ عَنِ اَلنَّخَعِیِّ عَنِ اَلنَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ اَلْحُسَیْنِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اَلرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ إِنَّ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: أَنَا عِلْمُ اَللَّهِ وَ أَنَا قَلْبُ اَللَّهِ اَلْوَاعِی وَ لِسَانُ اَللَّهِ اَلنَّاطِقُ وَ عَیْنُ اَللَّهِ اَلنَّاظِرَهُ وَ أَنَا جَنْبُ اَللَّهِ وَ أَنَا یَدُ اَللَّهِ. ⁽³⁾ منم علم خدا و منم قلب پر گنجایش الهی و منم زبان گویای خدا و من چشم نظاره گر خدا و منم همسایه ی خدا و منم دست خدا.

ابْنُ الْوَلِيدِ عَنِ ابْنِ أَبَانِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ النَّضْرِ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ فِی خُطْبَتِهِ: أَنَا اَلْهَادِی وَ أَنَا اَلْمَهْدِیُّ، وَ أَنَا أَبُو اَلْیَتَامَی وَ اَلْمَسَاکِینِ وَ زَوْجُ اَلْأَرَامِلِ، وَ أَنَا مَلْجَأُ کُلِّ ضَعِیفٍ، وَ مَأْمَنُ کُلِّ خَائِفٍ، وَ أَنَا قَائِدُ اَلْمُؤْمِنِینَ إِلَی اَلْجَنَّهِ ، وَ أَنَا حَبْلُ اَللَّهِ اَلْمَتِینِ، وَ أَنَا عُرْوَهُ اَللَّهِ اَلْوُثْقَی وَ کَلِمَهُ اَلتَّقْوَی، وَ أَنَا عَیْنُ اَللَّهِ وَ لِسَانُهُ اَلصَّادِقُ وَ یَدُهُ، وَ أَنَا جَنْبُ اَللَّهِ اَلَّذِی یَقُولُ: «أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اَللّهِ» وَ أَنَا یَدُ اَللَّهِ اَلْمَبْسُوطَهُ عَلَی عِبَادِهِ بِالرَّحْمَهِ وَ اَلْمَغْفِرَهِ، وَ أَنَا بَابُ حِطَّتِهِ مَنْ عَرَفَنِی وَ عَرَفَ حَقِّی فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ، لِأَنِّی وَصِیُّ نَبِیِّهِ فِی أَرْضِهِ، وَ حُجَّتُهُ عَلَی خَلْقِهِ، لاَ یُنْکِرُ هَذَا إِلاَّ رَادٌّ عَلَی اَللَّهِ وَ رَسُولِهِ. ⁽⁴⁾ امير مؤمنان علی بن ابی طالب علیهما السلام فرمودند: منم هدایت کننده و هدایت یافته و منم پدر یتیمان و بیچارگان و شوهر بیوه زنان و منم پشتیبان هر ضعیف و پناهگاه هر ترسان و منم رهبر مؤمنین به جانب بهشت و منم ریسمان محکم خدا و دستگیره ی مورد اطمینان و منم کلمه ی تقوی و منم چشم خدا و زبان صادق خدا و دست او و منم همان جنب الله که خدا درباره اش می فرماید: یَحَسْرَتَی عَلَی مَا فَرَّطتُ فِی جَنبِ اللَّهِ و منم دست گشاده ی خدا به رحمت و مغفرت برای بندگانش و منم باب حطه؛ هر که مرا بشناسد و قدر و مقام مرا بداند پروردگارش را شناخته است. چون من وصیّ پیامبر او در زمین و حجّت خدا بر خلقش هستم. منکر این مقام نمی شود مگر کسی که انکار خدا و پیامبر نماید.

توضیح بیشتر برای جنب الله

تا کنون مشخص شد حضرت امیر علیه السلام "جنب الله" اند. و امّا منظور از جنب الله چیست؟ بدون تردید مراد از جنب، مکانی یا زمانی نیست زیرا پروردگار در این قالب ها نمی گنجد بلکه منظور منزلت و مقام است. از حضرت امیر علیه السلام نقل شده است که فرمودند:

من از پروردگارم به دو سال کوچک ترم.

و علماء در توضیح این جمله برداشت ها مختلفی داشته اند مرحوم ملا مهدی نراقی احتمال قوی در حدیث أَنَا أَصْغَرَ مِنَ ربی بِسَنَتَيْنِ را این می دانند که منظور از «رب» خداوند و منظور از «سنتین (دو سال)» دو مرتبه باشد. یعنی من از خداوند دو مرتبه کوچک ترم؛ مرتبه الوهیت و مرتبه ی نبوت. ⁽¹⁾برخی از علمای معاصر نیز همین تفسیر را پذیرفته اند. امّا سید کاظم رشتی، شاگرد شیخ احمد احسائی منظور از «رب» را استاد و مربی می دانند و «سنتین (دو سال)» را دو رتبه. یعنی من از استادم پیغمبر صلی الله علیه و آله از حيث مرتبه دو مرتبه کوچکترم. چون پیامبر صلی الله علیه و آله دو مرتبه ی نبوت و ولایت را با هم داراست و سپس تفسیر اول را باطل و ضعیف می خواند. زیرا ذات خدا را نه می توان وصف کرد و نه مقایسه. ⁽²⁾اما علامه بهبودی معتقد اند که مراد از «رب» در أَنَا أَصْغَرَ مِنَ ربی بِسَنَتَيْنِ خداوند نیست. بلکه «رب» در این جا به معنای «استاد و معلم» است. همان طور که در قرآن هم گاهی «رب» به این معنا استعمال شده است. بنابر این حضرت امیر علیه السلام فرموده اند که من از پیغمبر دو سال کوچک تر هستم. زیرا (طبق نظر علامه بهبودی) پیامبر در 66 سالگی از دنیا رفتند و حضرت امیرمؤمنان در 64 سالگی، در این صورت در مجموع امام دو سال از پیامبر صلی الله علیه و آله کوچکتر می شوند. ⁽³⁾

امّا جالب تر آن که قاضی سعید قمی این حدیث را کلام پیامبر صلی الله علیه و آله می داند نه کلام حضرت امیر علیه السلام و در شرح مفصّلی این تفسیر را بیان کرده است:

«پیغمبر فرمود من از خداوند دو سال کوچک ترم» یعنی از خدا دو مرتبه کوچکتر هستم. مرتبه ی اول ربوبیت که به «عالم نفس کلیه» و «ارواح مقدسه ی نوریه» نیز نامیده می شود می باشد و مرتبه ی دوم عالم ملکوت یا «مرتبه ی طبع» است. ⁽¹⁾

امّا تهانوی این کلام را کلام ابن عربی می داند و معتقد است که این جمله یکی از «شطحیات» است، یعنی از عباراتی که فرد در حالت عادی آن را نمی گوید مثلاً در حالت مستی بیان می کند. ⁽²⁾امّا آن چه که مهم است آن است که حدیث «انا اصغر من ربى بسنتین» از نظر منبع و سند غیر قابل اعتماد است. زیرا نه منبعی حدیثی دارد و نه سند و همان طور که دیدید در مورد گوینده ی آن نیز اختلاف و تردید وجود دارد. بنابر این نمی توانیم حدیث را با اطمینان به معصوم علیه السلام نسبت دهیم. اگرچه با توجیهات مذکور مشکلی در پذیرش آن نیز وجود ندارد. چون با هیچ کدام از معارف مسلم دینی در تضاد نیست.

در توضیح این حدیث بر فرض صحت و ورود، می گوییم که حدیث در مقام بیان حقیقتی خارجی و تکوینی است و آن این است که نور اول، توسط باری تعالی خلق گشته و رتبه او مسلماً از رتبه باری پایین تر است و از این نور رسول خدا صلی الله علیه و آله و حضرت امیر علیه السلام خلق می گردند لذا رتبه پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت امیر علیه السلام از رتبه پروردگار به دو مرتبه پایین تر است بدون آن که شباهت و سنخیتی باشد. و این است معنای جنب الله یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله و حضرت امیر علیه السلام در کنار خدای اند یعنی نزدیک ترین اشخاص از حیث خلقت و عظمت به پروردگارند و لذا معنا ندارد که بین آنان و خدا واسطه ای باشد. تمامی موجودات با واسطه این بزرگان به خدا وصل می شوند ولی حضرت رسول صلی الله علیه و آله و حضرت امیر علیه السلام دیگر واسطه ای ندارند. بنابر این "جنب الله" یعنی بالاترین مقام، یعنی واسطه فیض، یعنی سبب اتصال خالق با خلق و خلق با خالق، یعنی تمامی فضایل و مناقب. با توجه به معنای "جنب الله" که همان واسطه فیض است، وظیفه ما مشخص می شود که باید بوسیله آنان به خداوند متصل شویم و گرنه هرگز اتصالی حاصل نمی شود و این همان است که در دعای ندبه می خوانیم:

اَیْنَ السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الْارضِ وَ السَّماءِ.

و لذا هر كس در محبّت و اطاعت و نصرت و خدمت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام کوتاهی کند این کوتاهی باعث ضعف در اتصال به باری است و هر نوع قطع و نیز ضعف در اتصال به ،باری جز اندوه و حسرت ثمره ای ندارد هر کس در امر محبت و اطاعت و نصرت و خدمت اهل بیت علیهم السلام کوتاهی کند مصداق کسانی است که در امر جنب الله کوتاهی کرده است و او بدون تردید دچار حسرت و اندوه می شود. اما زیرک کسی است که با تمامی قوا در خدمت "جنب الله" که باعث اتصال به خداوند است قرار گیرد تا به مقام های بلند معنوی نائل شود و لذا خدمت بیشتر عزّت و ارزش بیشتر را در پی دارد.

رسول گرامی صلی الله علیه و اله در خطابه غدیر به صراحت فرمودند که منظور از "جنب الله" حضرت امیر علیه السلام است و فرمودند کسی که ولایت حضرتش را نپذیرفت مورد لعن و نفرین استو بد جایگاهی خواهد داشت:

مَعَاشِرَ النَّاسِ فَضِّلُوا عَلِيّاً فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدِي مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثَى بِنَا أَنْزَلَ اللَّهُ الرِّزْقَ وَ بَقِيَ الْخَلْقُ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَيَّ قَوْلِي هَذَا وَ لَمْ يُوَافِقْهُ. أَلَا إِنَّ جَبْرَئِيلَ خَبَّرَنِي عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِذَلِكَ وَ يَقُولُ: ﴿مَنْ عَادَى عَلِيّاً وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتِي وَ غَضَبِي، لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ- أَنْ تُخَالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها - إنَّ اللّهَ خَبیرٌ بِمَا تَعْلَمُونَ. مَعَاشِرَ النَّاسِ، إنَّهُ جَنْبُ اللّهِ الَّذی ذُکِرَ فی کِتَابِهِ العزیز، فَقَالَ تَعَالَی (مُخْبِراً یُخالِفُهُ): أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یَا حَسْرَتَا عَلَی مَا فَرَّطْتُ فی جَنْبِ اللّهِ. هان مردمان! علی را برتر دانید؛ که او برترین مردمان از مرد و زن پس از من است؛ تا آن هنگام که آفریدگان پایدارند و روزی شان فرود آید. دور دور باد از درگاه مهر خداوند و خشم خشم باد بر آن که این گفته را نپذیرد و با من سازگار نباشد!

هان! بدانيد جبرئیل از سوی خداوند خبرم داد: «هر آن که با علی بستیزد و بر ولایت او گردن نگذارد، نفرین و خشم من بر او باد!» البته بایست که هر کس بنگرد که برای فردای رستاخیز خود چه پیش فرستاده [هان!] تقوا پیشه کنید و از ناسازگاری با علی بپرهیزید. مباد که گام هایتان پس از استواری در لغزد. که خداوند بر کردارتان آگاه است. هان مردمان! همانا او هم جوار و همسایه خداوند است که در نبشته ی عزیز خود او را یاد کرده و درباری ستیزندگان با او فرموده: «تا آن که مبادا کسی در روز رستخین بگوید: افسوس که درباری همجوار و همسایه ی خدا کوتاهی کردم».

بنا بر این کسانی که اصل ولایت حضرت امیر علیه السلام را پذیرا نشدن مصداق کامل حسرت یابندگان روز قیامت اند که از رحمت های خداوند محروم خواهند شد و دچار عذاب شدیدند و اما کسانی که اصل ولایت را پذیرا هستند ولی در طاعت کوتاهی کنند نیز دچار حسرت اند اما نه در سطح گروه اول و کسانی که در نصرت کوتاهی کرده اند نیز هم چنان اما سخن ما درباره کسانی است که در خدمت کوتاهی کنند اینان به مقدار کوتاهی در خدمت، آن هم بر اساس وسع و توانایی انسانی، به خاطر از دست دادن درجات بلند بهشت حسرت خواهند خورد راه و رسم خدمت گذاری به اهل بیت علیهم السلام بر اساس امکانات و زمان مختلف است اما آن چه بیش از هر چیز باید مد نظر باشد احیاء امر ایشان و توجه دادن به اهل بیت عصمت علیهم السلام است که با اقامه مراسم و تدوین کتب و تربیت جامعه صورت می گیرد و هر گونه کم خدمتی و گذران عمر بدون اهل بیت علیهم السلام، باعث حسرت خواهد بود. ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمودند:

قَالَ: مَا اجْتَمَعَ فِی مَجْلِسٍ قَوْمٌ لَمْ یَذْکُرُوا اللّه عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمْ یَذْکُرُونَا إِلاّ کَانَ ذَلِکَ الَْمجْلِسُ حَسْرَةً عَلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽¹⁾ هیچ جائی نیست که عده ای بنشینند و سخن از خدا و ما (اهل بیت علیهم السلام) به میان نیاید، مگر آن که آن نشستن و آن،مجلس حسرت است برای آن ها در روز قیامت.

سر دبیر

پی نوشت ها

1- الزمر، 56.

2- كنز الفوائد، ص 272؛ بحار الأنوار، ج24، ص 192، ح 9

3- بحار الأنوار، ج 24، ص198؛ بصائر الدرجات، ص 64؛ التوحید، ص 164؛ الخصال، ج 2، ص 375؛ الاختصاص، ص 175.

4- بحارالأنوار، ج 4، ص 9.

5- شرح الاربعين، ص363

6- موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج 1، ص 1028.

7- الکافی، ج 2، ص496؛ وسائل الشیعه، ج 7، ص153؛ عدة الداعى، ص 256.

منابع و مآخذ

اصالت ماهیت یا اصالت وجود

اشاره

آیت الله سید جعفر سیدان

درآمد

در این شماره به اختصار مسئله اصالت وجود و ماهیت، مورد بررسی قرار گرفته است و مشخص شده است قول به اصالت ماهیت امری طبیعی است و برداشت عمومی مردم حتی فلاسفه است و مشخص شده است ادلّه اصالت وجود، دوری و یا مصادره به مطلوب است و تام و تمام نیست.

کلیدواژه ها؛

اصالت ماهیت، اصالت وجود، لاهیجی، قاضی سعید قمی

مقدمه

روشن است که اصالت ماهیت و اصالت وجود، هر کدام قائلانی دارند و ملاصدرا خود نیز در آغاز به اصالت ماهیت قائل بود و بزرگانی چون میرداماد، ⁽¹⁾سُهْروَردی، ⁽²⁾قاضی سعید قمی، ابوالحسن جلوه، علّامه سمنانی - که در عصر ما می زیسته و در علوم عقلی و نقلی تبحُّر داشته و شخصیتی بسیار جامع و نخبه بود - اصالت ماهیت را می پذیرند. افزون بر اختلاف در این که آیا ماهیّت اصالت دارد و وجود امر اعتباری است یا به عکس، این بحث مطرح می باشد که آیا وجودات با هم متباین اند یا وجود واحد است؟ و به فرض واحد باشد، این وحدت اطلاقی است یا تشکیکی؟ ⁽³⁾در کتاب «آموزش فلسفه» ⁽⁴⁾آمده است: پیش از فارابی تقریباً همه ی مباحث فلسفی بر محور ماهیّت، دور می زد و دست کم به صورت ناخودآگاه مبتنی بر اصالت ماهیّت می شد و در سخنانی که از فلاسفه یونان نقل شده نشانه ی روشنی بر گرایش به اصالت وجود به چشم نمی خورد... شیخ اشراق (سُهْرَوَرْدی)... می کوشید با اثبات اعتباری بودن مفهوم وجود، آن گرایش را ابطال کند... صدرالمتألهین نخستین کسی بود که این موضوع را در صدر مباحث هستی شناسی مطرح ساخت و آن را پایه ای برای حلّ دیگر مسائل قرار داد. وی می گوید:

من خودم نخست، قائل به اصالت ماهیّت بودم و سخت از آن دفاع می کردم، تا این که به توفیق الهی به حقیقت امر، پی بردم. ⁽⁵⁾

او قول به اصالت وجود را به مشائین و قول به اصالت ماهیّت را به اشراقییّن نسبت می دهد، ولی با توجّه به این که موضوع اصالت وجود قبلاً به صورت مسئله ی مستقلی مطرح نبوده و مفهوم آن کاملاً بیان نشده بوده، به آسانی نمی توان فلاسفه را نسبت به آن به طور مشخص و قطعی دسته بندی کرد و قول به اصالت وجود را از ویژگی های مکتب مَشّائی و قول به اصالت ماهیّت را از خصایص مکتب اشراقی به شمار آورد. به فرض این که این گروه بندی هم صحیح باشد، نباید فراموش کرد که اصالت وجود از طرف مشائین هم به گونه ای مطرح نشده که

جایگاه راستین خود را در مسائل فلسفی بیابد و تأثیر آن در حل دیگر مسائل، روشن گردد، بلکه ایشان هم غالباً مسائل را به صورتی طرح و تبیین کرده اند که با اصالت ماهیت سازگارتر است. ⁽¹⁾بنابراین می توان اظهار داشت که:

اولاً: با توجه به این که اصالت وجود، در گذشته به صورت مسئله مستقل و جداگانه، مطرح نبوده و بیان کاملی از مفهوم آن وجود نداشت به آسانی نمی توان فلاسفه را دست بندی کرد و اصالت وجود را از ویژگی های مشّائیان دانست.

ثانياً: به فرض، این تقسیم بندی درست باشد باید به این نکته توجه کنیم که اصالت وجود از سوی پیروان مشائیان به گونه ای مطرح نشد که جایگاه خود را در مسائل فلسفی بیابد و تأثیر آن در حل مسائل فلسفی روشن کند و شاهد بر این ادعا این است که خود مشّائیان در بیشتر موارد مسائل را به گونه ای طرح و بیان کرده اند که با اصالت ماهیت سازگار می باشد.

ثالثاً: اصالت وجود به مشّائیان نسبت داده شده است، درستی و نادرستی این نسبت باید به طور دقیق واکاوی و بررسی شود. حکمای مَشّاء به تباین وجودات قائل اند، و این تباین با اصالت ماهیت سازگار است (نه با اصالت وجود).

رابعاً: به جهت بیانات گوناگون و تبلیغات علمی زیادی که شده است گاه بعضی چنین می پندارند که اصالت ماهیت، مفهومی بی بنیاد و سخن بیهوده ای است! این دسته از افراد غافل اند از این که شخصیت های بزرگ و مشهوری به اصالت ماهیت قائلاند و حتی خود ملاصدرا - که بنیان گذار اصالت وجود و نظریه پرداز آن به شمار می رود - در آغاز (و در مدّت قابل توجّهی از عمرش) قائل به اصالت ماهیت بود و به شدت از آن دفاع می کرد. از استاد مطهری نقل شده است که ملاصدرا زمانی که بر اصالت ماهیت اصرار می ورزید، بر این باور بود که همه ی حکمای پیش از وی به اصالت ماهیت قائل بوده اند؛ و آن گاه که به اصالت وجود گرایید، بیان داشت که همه ی حکمای پیشین اصالت الوجودی اند. ⁽²⁾

خامساً: بعضی گفته اند: ملاصدرا در بررسی های عرفانی به این مطلب رسید که در جهان هستی تنها یک حقیقت وجود دارد و همان است که طورهای گوناگون می یابد و به شئون مختلف در می آید، از این رو در صدد بنیانی برای آن برآمد و در این راستا اصالت وجود و دیگر مسائل آن را مطرح ساخت و توسعه داد. ⁽³⁾

نکته شایان توجّه این است که این گونه بحث ها تنها جنبه ی تاریخی ندارد که مربوط به گذشته باشد، بلکه هم اکنون نیز دسته ای- که برخی از آنان از شخصیت های معروف اند- چنین گرایش هایی دارند و در کتاب هاشان می نویسند و به خود می بالند! از آن جا که این مسئله با اعتقادات پیوند می یابد، اهمیت آن دو چندان می گردد، و به عنوان مسائل اعتقادی اختلافی - که مورد ابتلاست - باید جایگاه و درستی یا نادرستی آن ارزیابی و روشن شود. ⁽¹⁾بنابراین می گوییم: با صرف نظر از این که نهایت حقایق فراوان جهان هستی به کجا می انجامد و با این باور که ما سوفسطائی نیستیم که همه چیز را پندار و خیال بدانیم (بلکه می دانیم که حقایقی وجود) دارند درباره ی هر چیز، دو امر به ذهنمان می آید و به تحلیل آن می پردازیم؛ یکی جنبه ی چیستی آن است و دیگری جنبه ی هستی اش. وقتی می گوییم: «آب هست»، «آسمان وجود دارد»، «انسان موجود است»، «عقل هست»... در عالَم خارج تنها یک چیز وجود دارد که همان آب، آسمان،... می باشد. پس آن چه در خارج هست شیء مرکبّی نیست که از ماهیت و وجود ترکیب یافته باشد (گرچه ممکن است آن موجود خارجی دارای اجزا و عناصری باشد، که خود بحث دیگری است). همین موجود خارجی «آب» در ذهن ما از دو نظر شایان توجّه است:

در این جا این پرسش مطرح است که آیا این شیء خارجی، نخست و به طور ذاتی، مصداق آب است یا مصداق هستی (وجود)؟

اگر پاسخ دهیم که این شیء اولاً و بالذات «آب» است، منتها آبی که جاعل جعل کرده است، ⁽²⁾

می گوییم: این آب ثابت است، وجود دارد موجود است حاصل است و... که این ها (ثابت، حاصل، کائن، موجود و...) همه، مفاهیم انتزاعی اند. در این صورت، ما به اصالت ماهیت قائلیم؛ زیرا بر این باوریم که پس از جعل (و آفرینش) این چیزها، وجود به آن ها اطلاق می شود. خداوند نخست، آب، آتش، عقل و... را می آفریند آن گاه ما می گوییم: «آب موجود است»، «آتش هست»، «عقل وجود دارد» و... .

اطلاق وجود - در این صورت - بر موضوع خارجی به اعتبار ماهیتی است که تحقّق دارد؛ ⁽¹⁾زیرا اگر «وجود» اصل باشد معنای «آب موجود است» و... این می شود که «وجود موجود است» در حالی که این معنا به ذهن هیچ کس خطور نمی کند. و اگر در پاسخ بگوییم: آن چه در خارج می باشد «وجود» است و از این وجود، ما ماهیت را انتزاع می کنیم. و به اعتبار مراتب و تعینات این وجود خارجی می توانیم ماهیات مختلفی را انتزاع کنیم، قائل به اصالتِ وجود شده ایم.

سخن قاضی سعید قمی

مرحوم قاضی سعید قمی از شخصیت هایی است که در علوم مختلف عقلی و عرفانی و کلامی، مهارت دارد. وی که به اصالت ماهیت قائل است در کتاب «کلید بهشت» می نویسد:

مخفی نماند که به اتفاق کافه ی عقلا اعم و اجلای مفهومات یعنی بدیهی ترین جمیع معلوماتِ تصوریه دو امرند، که اظهر از آن ها هیچ مفهوم دیگری نیست، یکی «شیء» است که در لغت فارسی تعبیر از آن به «چیز» می کنند و یکی «وجود» است که آن را به زبان فارسی «هستی» می گویند. و این دو امر را - از غایت بداهت - همه کس می دانند و هیچ کس از برای دانستن این دو معنا محتاج به معلم نیست. ⁽²⁾

در این سخن، قاضی سعید قمی بیان می دارد که دو مفهوم برای همه روشن است؛ یکی چیستی شیء و دیگری هستی آن، هیچ کس برای دانستن این دو به معلم نیاز ندارد حتی اطفال نیز معنای چیستی و هستی را می دانند و در محاوراتشان به کار می برند. و همین دو معنا مبنای تعلیم و تعلّم بیشتر امور، بلکه همه ی امور نظری اند تا آن جا که بر ایجاب و سلب مقدم می شوند. زیرا این که پاسخ داده شود که چیزی هست یا نیست متوقِّف بر این است که شخص آن چیز را فهمیده باشد در تقدُّم این دو چیز بر دیگر امور بدیهی، هیچ اختلافی نیست. خلاف در این است که کدام یک بر دیگری مقدم است؟

بعضی گفته اند «شیء» مقدم است و بعضی دیگر گفته اند «وجود» اظهر و مقدم می باشد.

تحقیق در این معنا می طلبد که دریابیم کدام یک از این دو «اصل» اند. هر کدام که اصل باشد همان مقدم می شود؛ ⁽¹⁾زیرا تقدّم فرع بر اصل، معقول نمی باشد. با ملاحظه و وارسی دقیق می توان دریافت که «شیء» (چیز) به اصل بودن سزاوارتر است؛ زیرا عقلاً که موضوع و محمول تشکیل می دهند (می گویند: «فلان چیز هست»، «درخت موجود است») موضوع قضیه را «ماهیت» قرار می دهند و برای اِعلام تحقق آن، «وجود» را بر آن حمل می کنند، و آن جا که محمول (یعنی «موجود» یا «معدوم») را نیاورند، بدان معناست که آن ماهیت تحقق ندارد. ⁽²⁾پس آن چه در خارج تحقق دارد «انسان»، «درخت »، «سنگ» و... و حقایق مختلف است که در هر زبانی به گونه ای نامگذاری می شود (شیء موجود در خارج در زبان عربی «ماء» و در فارسی «آب» نامیده می شود و...) لیکن با در نظر گرفتن نام، مشخص است که هر کدام خاصیت ویژه ی خود را دارد؛ یکی سیال است و دیگری جامد، یکی سرد کننده است و دیگری گرم کننده... یا سیب متمایز از پرتقال است و هلو متمایز از این دو می باشد و... . و نیز آن چیز تحقّق یافته در خارج، یک حقیقت است، نه این که ترکیبی از چیستی و هستی (ماهیت و وجود) باشد. این سخن که «وجود» موضوع قرار داده شود و بگوییم «فلان هستی، چیز است»، «وجود، آب است»، «وجود، عقل است»، «وجود، آتش است» و.... معقول نمی باشد، بلکه عکس آن درست است که گفته شود «عقل موجود است»، «آتش موجود است» و در نتیجه «شیء» به اصل بودن اَوْلی از «وجود» می باشد و پیداست که در رتبه نیز بر وجود تَقَدُّم دارد؛ زیرا موضوع مقدّم بر محمول است. و همان گونه که «اصالت ماهیت» درست و معقول می باشد، در نامعقول بودن «اصالتِ وجود» و باطل بودن آن شکی وجود ندارد. ⁽³⁾

اشکال

ممکن است بر استدلال قاضی سعید قمی این اشکال مطرح شود که بحث در این جا بحث لفظی و لغوی و عرفی نیست تا گفته شود در قضیه ی «انسان موجود است» عرف «انسان» را موضوع می انگارد و «موجود» را محمول قرار می دهد و آن چه موضوع قرار داده شده، اصل می باشد.

پس اصالت ماهیت مقدم است. بحث در این جا بحث عقلی است. ⁽¹⁾می خواهیم دریابیم که آیا آن چه تحقّق دارد ماهیت است و سپس وجود بر آن اطلاق می شود یا آن چه تحقّق دارد وجود می باشد و ماهیت امری اعتباری است.

پاسخ

این که عرف ممکن است در بسیاری از موارد مسامحه کند، مطلب درستی می باشد و در این جا اگر بخواهیم اصالت ماهیت را از الفاظی که در قضیه ها آمده است استفاده کنیم، استدلال به آن خدشه دارد لیکن سخن قاضی سعید قمی بر اساس صرف عرف نمی باشد، بلکه بر این مبناست که ارتکاز عقلی خردمندان چنین است و آنان با دقّت و ژرف اندیشی، ماهیات را موضوع قرار می دهند و «وجود» را بر آن حمل می کنند. بر مبنای همین قول به «اَصالت ماهیت» است که قاضی سعید - در شرح توحید صدوق - در بیان این سخن امام صادق علیه السلام که می فرماید:

بَلْ کَوَّنَ اَلْأَشْیَاءَ قَبْلَ کَوْنِهَا فَکَانَتْ کَمَا کَوَّنَهَا. بلکه خدا اشیا را قبل از هستی شان ایجاد کرد، پس آن ها همان گونه که خدا پدید آورد هست شدند.

می نویسد:

أراد أن يَذكُرَ أنَّ طبيعة الوجود مما يتأخَّرُ عن ذوات الأشياء و ماهيّاتها، فقال: بل كَوَّنَ الله تعالى ماهيّات الأشياء و حقائقها قبل وجودها؛ إذ الجعل انَّمَا يَتَعَلَّقُ أَوَّلاً و بالذات إلى الماهيَّة، ثُمَّ إلى الوجود اللازم لها. «فكانت» أى فُوجدَت و اتّصفت بالوجود. «كما كَوَّنَها» أى كَوَّنَ ذواتها، أى صارت وجوداتُها تابعة لجعل ماهيّاتها؛ ⁽²⁾ امام علیه السلام خواست یادآور شود که طبیعت وجود از ذات اشیاء و ماهیات آن ها متأخر است، از این رو می گوید: بلکه خدای متعال، پیش از وجود اشیاء، ماهیات و حقایق آن ها را آفرید؛ زیرا جعل اولاً و بالذات به ماهیت تعلّق می گیرد سپس به وجودی که لازم ماهیت است این که امام علیه السلام می فرماید: «فکانت » یعنی اشیاء یافت شد یعنی به وجود متصف گردید. و این که می فرماید: «کما کوَّنها» یعنی ذوات (و حقایق) اشیاء را ایجاد کرد؛ یعنی وجودات اشیاء تابع جعل ماهیات آن ها گشت.

دیدگاه ملاعبد الرزاق لاهيجى

*دیدگاه ملاعبد الرزاق لاهيجى ⁽¹⁾

ملاعبد الرزاق لاهیجی نیز به اصالت ماهیت قائل است، ⁽²⁾وی در کتاب «گوهر مراد» می نویسد:

بدان که معنی وجود و عدم به عربی، هستی و نیستی است به فارسی... به اندک تأملی ظاهر شود که معنی وجود معنایی نیست که در خارج موجود باشد. چه هرگاه گوییم زید مثلا موجود است در خارج ظاهر است که در،خارج صفتی نیست قائم به ذات زید که معنی وجود آن صفت باشد.... بلکه معنی وجود زید - که در زید موجود است - همین معنی است که در ذهن در آید از ملاحظه ی زید در خارج؛ چون معنی فوقیّت که در ذهن در آید از ملاحظه ی «سما» مثلاً نسبت به «اَرض»؛ بی آن که صفتی قائم باشد در خارج به «سما»، که آن را فوقیّت خوانند. و این قسم معانی را معانی اعتباریه خوانند... . و مراد از اعتباری بودن آن نیست که به محض اعتبار ذهن باشد و بس، بلکه منشأ انتزاعی در خارج باشد آن معنی را... .

پس معنی وجود اگر چه اعتباری است اما نه اعتباری محض و إلّا بايستی که از ملاحظه ی «عنقا» نیز این معنی در ذهن درآمدی، بلکه اعتباری است که منشأ انتزاع دارد در خارج و آن حیثیّتی است که در انسان مثلا هست و در عنقا نیست؛ و آن حیثیّت، صادر شدن است از علت... و صادر شدن انسان از علّت سبب شده که انسان در خارج باشد.... و امّا «ماهیت» عبارت از چیزی است که از شأنش باشد اتّصاف به وجود و عدم، پس شیء که وجود و عدم، حال و وصف او تواند شد، ماهیت باشد. پس ماهیّت و وجود از این حیثیّت که وجود است و همچنین عدم، از این حیثیّت که عدم است مقابل هم باشند به حمل مواطات؛ یعنی شیء واحد به اعتبار واحد، نتواند بود که هم ماهیّت باشد و هم وجود؛ اگر چه تواند بود که ماهیّت باشد و هم موجود و یا وجود باشد و ذوماهیت و لفظ ماهیّت را اشتقاق کرده اند از «ما به الشيء هو هو»؛ یعنی آن چه شیء به آن شیء است.... و چون ماهیّت را با وجود خارجی اعتبار کنند - یعنی از این حیثیت موجود است در خارج - حقیقت گویند.

پس حقیقت، ماهیت موجود در خارج است و ماهیّت، حقیقت لا بشرط وجود در خارج... . و چون ماهیّت را نظر کنی به ذات ماهیّت - با قطع نظر از امور خارجه - و آن گاه قیاس کنی او را با وجود و عدم خالی نتواند بود از این که وجود ضروری باشد او را یا نه... . ⁽¹⁾

از این بیان نیز به روشنی می توان دریافت که آن چه در خارج هست «ماهیّت» است و سپس به اعتبار آن، سخن از «وجود» به میان می آید. با توجّه به این که جاعل، ماهیت را به جعل بسیط جعل کرده است به آن «موجود» اطلاق می شود (نه این که در خارج «انسان»، «عقل»، «درخت» و... یک چیز باشد و «موجود» چیز دیگر).

ملاعبد الرزاق در کتاب «سرمایه ایمان» می نویسد:

بدان که معنی وجود «یافت شدن» است، و یافت شدن چیزی اگر در اندیشه باشد «وجود ذهنی» گویند و اگر در خارج اندیشه باشد «وجود خارجی». و آن چیز یافت شده را «ماهیّت» و «شیء» خوانند، و مراد از ماهیت - در مقابل وجود - به غیر از این نیست. و چون معنی وجود را دانستی معنی «عدم» مقابل آن باشد؛ یعنی یافت نشدن شیء. و بباید دانست که این معنی وجود که یافت شدن است در خارج اندیشه یافت نتواند شد؛ چه آن چه در خارج یافت شده، شی است - نه یافت شدن شئ - بلکه یافت شدن معنی ای است ⁽²⁾که جز در اندیشه یافت نشود. ⁽³⁾

ایشان در این عبارت بیان می دارد که معنای وجود »، « یافت شدن » است - در برابر معنای «عدم» که یافت نشدن است - و این یافت شدن یک معنای ذهنی می باشد که در ارتباط با جعل حقایق به وسیله ی جاعل، در می یابیم که آن ها یافت شده اند و آن ها که جعل نگردیده اند یافت نشده اند. این معنای ذهنی مابازای خارجی ندارد. وقتی گفته می شود: «زید ممکن است»، «زید» موجود است» و... این امکان و وجود، یک معنای ذهنی است که از زید انتزاع می شود و در خارج مابازائی ندارد و جز خود زید، حقیقت دیگری در خارج وجود ندارد (چنان که دیگر مفاهیم ذهنی - مانند «وحدت»، «کثرت» - مابازای خارجی ندارند، بلکه از آن چه در خارج هست انتزاع می شوند).

ملاعبد الرزاق، سخنانِ دیگری دارد که از آن ها استفاده می شود آن چه واقعیت دارد و در خارج می باشد «موضوع» است و «محمول» یک مفهوم عامی (مانند «ممکن»، «حاصل»، «حادث» و ...) است که در ذهن می باشد و از حقیقت خارجی انتزاع می گردد. از این روست که وقتی عقلا قضیه تشکیل می دهند و موضوع و محمولی را مطرح می سازند (به عنوان مثال) می گویند: «آب موجود است» نه این که «وجود موجود است»؛ زیرا قضیه ی اخیر هرگز به ذهن کسی نمی آید. بنابراین ما در خارج «موجود» داریم و نه «وجود». آن چه در خارج هست «شیء» است (نه «یافت شدن» که همان معنای وجود است) و این شیء ممکن است «آب»، «سنگ»، «آتش» و... باشد. پس وقتی می گوییم «زید موجود است»، این «موجود» (یعنی وجود) که در این قضیه محمول قرار گرفته و بر زید حمل می شود «خارج محمول» است؛ یعنی مابازای خارجی ندارد، از ذات موضوع و از جعلِ موضوع به وسیله جاعل، انتزاع شده است در برابر «محمول بالضمیمه» که محمول هایی اند که مابازای خارجی دارند - مانند «جسم سفید است» - که سفیدی مابه ازای خارجی دارد. آقای شیخ محمدتقی شریعت مداری، این عبارت ملاعبد الرزاق را در تقریرات شرح منظومه ی خود می آورد و آن گاه می نویسد: می گویم: ملاعبد الرزاق، مفهوم «وجود» را به دقّت نمایانده است و با این بیان، برای هرکس که در آن نیک بیندیشد آشکار می شود که «وجود» امر انتزاعی و اعتباری است که اعتبارگر هنگام برخورد با اشیای خارجی آن را اعتبار می کند. حتی اگر ادّعا شود که همه ی موجودات خارجی، مراتبی از یک چیزند نمی توان آن ها را «وجود» یا «وجودات» نامید، بلکه شیء یا اشیای موجود نامیده می شوند. پس وجود، مفهوم انتزاعی است، هر چند به وحدت تشکیکی ای قائل شویم که فلاسفه اراده کرده اند. و از این جا می توان دریافت که چگونه در این مسئله مغالطه پدید آمده است زیرا اینان در آغاز «وجود» را اصیل فرض کرده اند و آن گاه به مسائل آن پرداخته اند. ⁽¹⁾

توضیح این بیان چنین است: هر کس با اشیای خارجی روبه رو شود، می گوید «موجود است» و «وجود» را از اشیای خارجی انتزاع می کند. پیداست که این «وجود» یک مفهوم ذهنی است که اصالت ندارد. در این جا یک اشکال پیش می آید و آن این است که در قضایایی چون «آتش موجود است»، «عقل موجود است»، «کتاب موجود است» و.... «موجود» یک معنا دارد و بیشتر از یک معنا از آن قصد نمی شود، پس چگونه است که هر کدام از آن ها آثار ویژه ی خود را دارند (یکی سرد کننده است و دیگری گرم کننده، یکی جامد، دیگری سیال و...)؟

قائلان به اَصالت وجود پاسخ می دهند که «وجود» مراتب دارد و دارای شدّت و ضعف است، و هر مرتبه ی آن دارای اثری می باشد و از این روست که ما آثار متباینی را در می یابیم. لیکن روشن است که حتی قول به تشکیک در وجود - که موجب شدّت و ضعف در یک اثر خواهد بود - مشکل را حل نخواهد کرد؛ زیرا فرض بر این است که یک حقیقت بیش نیست نه حقایق متعدده تا آن که آثار متباینه را توجیه کند، در نتیجه آثار متباینه با اصالت وجود سازگار نیست، بلکه با اصالت ماهیت سازگار است. و نیز در کتاب «گوهر مراد» می خوانیم:

در بیانِ آن که صادر و مجعول بالحقیقه از واجب تعالی، ماهیّت اشیا است یا وجود اشیا یا اتّصاف ماهیّت به وجود. بدان که هر یک از احتمالات ثلاثه قایل دارد:

و احتمال اول، مذهب محقّقین است و بیانش آن است که سابقاً دانسته شد که وجود نیست مگر مفهوم اعتباری عقلی، که در خارج نتواند بود و صادر و محصول بالذّات، لا محاله عینی است واقع در خارج، پس ماهیت باشد نه وجود. بلکه چون ماهیّت صادر گردد و واقع گردد در خارج، عقل انتزاع کند از او مفهوم بودن در خارج را که معنی وجود است. پس قایل به جعل وجود اگر از وجود مذکور، مفهوم مذکور خواهد، بدیهی است لامحاله بطلانش و اگر گوید که مراد از وجود، حقیقتی است در خارج که به ازای مفهوم مذکوره است گوییم: امری در خارج به ازای مفهوم مذکور نتواند بود مگر چیزی که منشأ انتزاع مفهوم مذکور باشد، و منشأ انتزاع مفهوم مذکور در ممکنات نیست مگر ماهیّتِ ممکن صادر شده به سبب ارتباط و ملاحظه ی وی با جاعل.

پس اگر مراد از حقیقت وجود، عین همین ماهیت صادر شده باشد - به سبب آن که منشأ انتزاع وجود اوست - نزاع لفظی خواهد بود چه مراد ما نیز از مجعولیت،ماهیت همین ماهیت صادر شده از جاعل است که اخص است از ماهیت مطلقه و ما آن را حقیقت نام کنیم و اخص از ماهیت مطلقه،دانیم و وی آن را وجود نام کند و مباین ماهیت مطلقه داند، و حال آن که ظاهر است عدم مباینت او با ماهیت مطلقه. ⁽¹⁾

توضیح بیشتر:

بحث است که از خدای متعال، چه چیزی صادر و جعل شد؟ آن چه در جهان پدیده آمد ماهیت اشیاء می باشد یا وجود آن ها و یا اتصاف ماهیت به وجود محقّقان بر این باورند که آن چه به حقیقت از خدای متعال صادر شد و جعل گردید ماهیت اشیاء است که در خارج تحقق و عینیت دارد (نه وجود)؛ زیرا «وجود» یک مفهوم اعتباری عقلی است که مانند دیگر مفاهیم ذهنی (ثبوت، حدوث،...)

بر همه ی حقایق اطلاق می گردد. اگر کسی اصرار می ورزد و می خواهد آن چه را در خارج پدید آمده، وجود بنامد و اصطلاحی اختراع کند، بحثی در آن نمی باشد؛ زیرا در این صورت نزاع لفظی خواهد بود لیکن درک عقلا از «وجود» یک معنای عام ذهنی است. آن گاه که خدا چیزی را - به جعل بسيط - ایجاد کند؛ یعنی ماهیت شیء از سوی خدا صادر شود و در خارج پدید آید، آن را با مفاهیمی چون «کائن، ثابت، موجود...» بیان می کنیم، لیکن این مفاهیم همان تحقق جعل جاعل را می رسانند و خود آن ها واقعیت بیرونی ندارند [خارج محمول اند و نه محمول بالضمیمه]. ⁽¹⁾پس چون ماهیت صدور یابد، عقل از آن مفهومِ بودن در خارج را - که معنای وجود است- انتزاع می کند. کسی که می گوید در خارج «وجود» جعل شده است و نه «ماهیت»، اگر مقصودش جعل مفهوم وجود باشد، بطلان آن بدیهی است؛ زیرا مفهوم وجود (مانند مفهوم ماهيت) در خارج جعل نمی شود، بلکه امر انتزاعی و ذهنی است. و اگر می گوید مقصود از «وجود» حقیقتی است که به ازای مفهوم وجود در خارج تحقّق یافته است، می گوییم: آن چه در خارج به ازای مفهوم مذکور پدید آمده، چیزی جز منشأ انتزاع آن نمی تواند باشد و منشأ انتزاع مفهوم مذکور، در ممکنات، جز ماهیت ممکن صادر شده - به سبب ارتباط و ملاحظه آن با جاعل - نمی باشد. پس اگر مراد از حقیقت وجود، عین همان ماهیت صادر شده باشد (بدان جهت که منشأ انتزاع وجود) است نزاع لفظی خواهد بود؛ یعنی نام حقایق خارجی (آب، یخ،...) گذاشته شده، هر چند در عرف عقلا این نامگذاری درست نیست و عقلا از «وجود» معنای «یافت شده» را می فهمند که یک مفهوم ذهنی است.

بر این اساس، شکی در این نیست که در خارج حقایق متباینی را می یابیم (آب، آتش و...) که واقعیت هر کدام از دیگری متمایز است، نامگذاری چندان مهم نمی باشد که اسم آن ها «ماهیت» یا «وجود» گذاشته شود. فطرتِ انسان این تباین را می یابد، و آثار متباین، بیانگر حقایق مختلف می باشد ⁽²⁾(و گرنه از یک چیز آثار متباین بروز نمی یابد). نهایت این است که پس از جعل جاعل، ذهن از واقعیتی که صادر شده، مفهومی را انتزاع می کند که می توان آن را «کائن، ثابت، موجود و...» نامید.

اصالة الماهيتى همين ماهیت خاص ⁽¹⁾را حقیقت می داند، و قائل به اصالة الوجود - در این فرض - این ماهیت را مباین با «ماهیت مطلق» ⁽²⁾می داند و آن را «وجود» می نامد (و در نتیجه نزاع لفظی می شود).

استدلال قائلان «اصالت وجود»

برای اصالت وجود، استدلال های زیادی شده است. روشن ترین استدلال که به آن استناد می شود، سخنی است که حاج ملاهادی سبزواری در منظومه آن را این گونه بیان می کند:

كيف و بالكون عن استواء *** قد خَرَجَتْ قاطبةُ الأشياء ⁽³⁾

بیان استدلال این است که ماهیت از نظر ذات (بی آن که جاعل یا علّت آن ملاحظه شود) در حد استوا می باشد نه اقتضای وجود را دارد و نه اقتضای عدم و بی جهت و علّت نیز از حد استوا بیرون نمی آید (زیرا انقلاب چیزی به چیز دیگر بی علّت محال و نشدنی است) و با ماهیت دیگری نیز این کار شدنی نیست (چنان که صفر در کنار صفر عددی را ایجاد نمی کند) آن چه ماهیت را از حد استوا بیرون می آورد «وجود» است و همان «اصل» می باشد و ماهیّت فرع اوست. ⁽⁴⁾بدیهی است ماهیت به معنایی که در فرض آمده است، مفهوم ذهنی ای بیش نیست و کسی به اصالت ماهیت به این معنا قائل نیست و چنین ماهیتی را کسی اصل نمی داند تا ابطال شود، بلکه مقصود از ماهیت که اصل است همان حقیقت خارجی است همچون انسان،حجر، عقل و... و آن حقیقت خارجی مابإزای انسان و حجر و عقل و... می باشد نه مابازای وجود، و وجود به معنای یافتن است و جز مفهوم ذهنی نمی تواند چیزی باشد و اگر مقصود طرفین از ماهیت و وجود همین حقیقت خارجی باشد، پس اختلاف لفظی است.

علامه طباطبایی در «بدایة الحکمه» استدلال را این گونه بیان می کند:

و قد اختَلَفَ الحكماءُ في الأصيل منهما؛ فَذَهَبَ المشّاؤون إلي أصالة الوجود، و نُسِبَ إلي الإشراقييّن القول بأصالة الماهيّة؛ و أما القول بأصالتهما معاً فلم يَذْهَب إليه اَحَدٌ منهم؛

لاستلزام ذلك كون كل شيء شيئين اثنين، و هو خلاف الضرورة. و الحق ما ذَهَبَ إليه المشّاؤون مِن أصالة الوجود. والبرهان عليه: أّنَ الماهيّةَ من حيث هي ليست إلاّ هي، متساويةُ النسبة إلي الوجود و العدم، فلو لم يكن خروجها من حدّ الإستواءِ إلي مستوي الوجود - بحيث تَتَرَتَّبُ عليها الآثار - بواسطة الوجود، كان ذلك منها انقلاباً و هو محال بالضرورة. فالوجود هو المُخرج لها عن حّدِ الأستواء، فهو الأصيل. و ما قيل: أّنَ الماهيّةَ بنسبة مُكْتَسَبَة مِنَ الجاعل تَخْرُجُ من حَدِّ الإستواءِ إلي مرحلة الأصالة فَتَتَرَتَّبُ عليها الآثار، مُندفع بأّنَها إن تفاوتَتْ حالُها بعد الانتساب، فما به التفاوت هو الوجود الأصيل، و إن سُمِّيَ نسبةً إلي الجاعل؛ و إن لم تَتَفاوت و مع ذلك حُمِلَ عليها أّنَها موجودة و تَرَتَّبَتْ عليها الآثار، كان من الإنقلاب كما تَقَدَّم؛ ⁽¹⁾حکما در این که وجود اصالت دارد یا ماهیت، اختلاف دارند. مشّائیان به اصالتِ وجود گرویدهاند و به اشراقیّان اصالتِ ماهیّت نسبت داده شده است؛ امّا به اصالتِ هر دو با هم، هیچ کدام قائل نشده اند؛ زیرا لازمه ی آن این است که هر چیزی، دو چیز باشد، و این برخلاف ضرورت است. حق همان اصالت وجود است که مَشّائیان پذیرفته اند. برهان آن این است که ماهیت از این نظر که ماهیت می باشد جز خودش نیست [حالت آن] نسبت به وجود و عدم مساوی است [نه موجود می باشد و نه معدوم]. پس اگر بیرون آمدن از حد استوا به سطح وجود (به گونه ای که آثار بر وی ترتُّب یابد) به واسطه ی وجود نباشد، این پدیده (بیرون آمدن ماهیت از حد استوا به سطح وجود) انقلاب [بی علّت و سبب] است که به ضرورت محال می باشد. از این رو، این وجود است که ماهیّت را از حد استوا بیرون می آورد، و همان اصیل می باشد. و این که گفته اند ماهیت با نسبتی اکتسابی از جاعل، از حد استوا به مرحله ی اصالت در می آید و آثار بر آن مترتب می شود، دفع می شود به این که اگر حال ماهیت از انتساب، تفاوت یابد آن چه به آن تفاوت پدید آمده، همان وجود اصیل است؛ هرچند نسبتی به جاعل نامیده شود. و اگر حال آن هیچ تغییری نیافته و با وجود این، وجود بر آن حمل می شود و آثار بر آن مترتّب می گردد، همان انقلاب [و امر نشدنی است] که پیش از این گذشت.

چکیده ی این استدلال این است که ماهیت - به خودی خود - نه اقتضای وجود دارد و نه اقتضای عدم برای آن که بتوانیم یک واقعیت خارجی را بنمایانیم باید از قضیهای استفاده کنیم که در آن مفهوم وجود باشد. و این که گفته اند ماهیت آن گاه که به جاعل (ایجاد کننده) انتساب یابد، واقعیت خارجی می یابد و به همین جهت اصالت دارد نادرست می باشد؛ زیرا انتسابی که ماهیت را تحقّق دهد در گرو ایجاد (وجود بخشیدن) است، پس واقعیت ماهیت همان وجودی می باشد که به آن افاضه می گردد.

نقد و بررسی

اشاره

این استدلال را از چند جهت نمی توان پذیرفت:

اشکال اول

این که گفته شده است «ماهیت از این نظر که ماهیت می باشد جز خودش نیست و نه موجود است و نه معدوم» متفرع بر این است که برای ماهیت جایگاهی در یک عالمی فرض شود، آن گاه گفته شود که آن نه موجود است و نه معدوم. قائلان به اصالتِ ماهیت، مفهوم ماهیت را اصل نمی دانند. این استدلال مبتنی بر این است که برای ماهیت، قرار و ثباتی بپذیریم و سپس بگوییم ماهیتی که در حد استواست، اقتضای وجود و عدم را ندارد قائلان به اصالتِ ماهیت بر این باورند که آن چه در خارج تحقق دارد، همان ماهیت است. خدا آن را به جعل بسیط پدید آورده است (نه این که آن چه را در حد استوا ایجاد شده بیرون آورد) حد استوایی وجود ندارد تا «مُخْرِج» لازم داشته باشد، بلکه از همان جعل بسیطِ ماهیت، وجود انتزاع می شود. بنابراین جَعْل و ایجاد - در این جا - بسیط (و مفاد کان تامّه) است و نه جَعل مرکّب و چیزی را چیز دیگر ساختن (که مفاد کان ناقصه می باشد). از این جعل (این که «خدا آتش را ایجاد کرد»، «خدا انسان را آفرید») عقل و ذهن دو چیز را در می یابد:

الف) مجعول در خارج تحقق دارد، و با تجزیهی ذهنی در می یابیم که در خارج حقایق مختلف اند و هر کدام متمایز از دیگری است (سیب غیر از پرتقال است، و پرتقال از سنگ متمایز می باشد و...) که این همان جهت ماهیتی است.

ب) از مجعول خارجی، ذهن، مفهوم ماهیت و مفهوم وجود را نیز انتزاع می کند که هیچ کدامشان اصیل نمی باشند، بلکه مفهوم ذهنی به شمار می روند.

به این ترتیب، رکن اساسی بُرهان اصالت وجود فرو می ریزد؛ زیرا حد استوایی وجود ندارد تا مُخرِج و بیرون آورنده ای لازم داشته باشد، و خدا اشیا را بی سابقه و پیشینه می آفریند و از «لا من شيء»، هست می کند و پدید می آورد و به محض جعل، بی درنگ، آن ها در خارج تحقّق می یابند. پس از آن، عقل آن ها را در عالم ذهن تجزیه و تحلیل می کند و ماهیت و وجود به تصوُّر در می آید.

اشکال دوم

این که گفته اند: «ماهیت از این حیث که ماهیت است، چیزی جز خودش نمی باشد، نه موجود است و نه معدوم؛ به این معنا که: ذاتِ ماهیت، نه اقتضا برای وجود دارد و نه اقتضای عدم را دارا می باشد»، در هر حالی (حتی پس از جعل) این معنا ثابت است. بنابراین، حالت استوا همواره ثابت می باشد و براساس این معنا هرگز ماهیت از حال استوا بیرون نمی آید. قائلان به اصالت وجود می گویند: ماهیت در حد استواست، مُخرِج لازم دارد و این مُخرج، ماهیتِ دیگری نمی تواند باشد (زیرا آن هم مانند ماهیت اول است) مُخرجِ ماهیت از حد استوا «وجود» است، و همین مُخرِج - که «وجود» است - اَوْلی است که اصل باشد. و در حد استوا بودن ماهیت به این معناست که در ذاتِ خودش اقتضای وجود و عدم را ندارد.

اشکال دیگر بر این سخنِ اخیر این است که با این بیان که ذات شیء، خودش می باشد، هیچ ذاتی نه اقتضای وجود را دارد و نه اقتضای عدم را دارا می باشد؛ زیرا اگر اقتضای وجود را می داشت «واجب الوجود» بود، و اگر اقتضای عدم را می داشت «ممتنع الوجود» می گشت. بنابراین، ذات شیء هیچ اقتضائی را ندارد، اگر علّتی پدید آید موجود می شود و گرنه همچنان بی اقتضا می ماند، پس از جعل جاعل نیز در ذات ماهیت تغییری پدید نمی آید ⁽¹⁾و با توجه به این معنا «ماهیت» هرگز از حد استوا بیرون نمی آید. بر این اساس، نیاز به «مُخرِج» (چیزی که ذات ماهیت را از حالت استوا بیرون آورد) بی معناست و «مُخرِج» موضوعیّت نمی یابد؛ زیرا امکان خروج ذاتِ ماهیت از حالتِ استوا وجود ندارد.

اشکال سوم

مفهوم ماهیت مانند مفهوم وجود (چنان که پیداست) اصل نمی باشد، بلکه مراد از اصالتِ ماهیت یا اصالت وجود، این است که آن چه در خارج تحقّق دارد مصداق ماهیت است یا مصداق وجود؟ اگر قائل شویم که جاعل، شیء (آب، آتش، سنگ...) را پدید آورد و این شیء (خارجی) مصداق ماهیت است و با جعل (ماهیت)، حمل وجود (بر ماهیت) تصحیح می شود (و می توان وجود را بر ماهیت حمل کرد) مانعی ندارد (و سخنی درست می باشد). و این سخن که «جاعل، مصداق وجود را جعل کرد» مانند این قول است که بگوییم: «جاعل مصداق ماهیت را جعل کرد»، هر دوشان مصادره به مطلوب اند و آغاز کلام و بحث.

توضیح این اشکال این است که پس از آن که جاعل شیء را جعل کرد ما در ذهنمان آن را به «مفهوم وجود» و «مفهوم ماهیت» تجزیه می کنیم. این دو مفهوم مثل هم اند، و با نظر به مصداقشان نیز مثل هم می باشند؛ یعنی نه اقتضای وجود دارند و نه اقتضای عدم. پس بنابر اصالة الوجود مجعول نیز در ذاتش چنین است و گرنه، وجود آن واجب یا ممتنع می شد (گرچه به جهت واژه ی «وجود» به ذهن می آید که وجود با حمل اولی ذاتی - حمل مفهوم بر مفهوم - نفی نشود). حقیقت وجود و حقیقت ماهیت و این که آیا این شیء خارجی مصداق ماهیت است یا وجود، از آن جا که بحث در ممکن الوجود می باشد، اقتضای وجود و عدم را ندارد. قائلان به اصالت وجود، باید با صرف نظر از این سخن، استدلال بیاورند و گرنه در این جهت «وجود» و «ماهیت» مساوی اند؛ نهایت این است که اگر جاعل، واقعیات متکثر و متباین را جعل کرده باشد نتیجه، اصالتِ ماهیت است، و اگر جاعل، وجود را جعل کرده باشد، نتیجه، اصالت وجود است. بنابراین، این که بگوییم: «جاعل، وجود را جعل کرد» یا بگوییم: «جاعل، ماهیت را جعل کرد» هر دو ادّعاست؛ زیرا همان گونه که «ماهیت از این حیث که ماهیت است جز خودش نمی باشد، نه موجود است و نه «معدوم»، وجود نیز چنین است و نه به حمل اَوَّلی ذاتی ⁽¹⁾و نه به حمل شایع صناعی، ⁽²⁾اقتضای هستی یا نیستی را ندارد. یعنی نه «ماهیتِ خارجی» اقتضای وجود و یا عدم را دارد و نه در «وجودِ خارجی» اقتضای وجود يا عدم است، چه بحث در ممکن الوجود می باشد، و تا علت پدید نیاید «شیء» هستی نمی یابد. باری، با ژرف نگری می توان دریافت که استدلال های قائلان به اصالتِ وجود، همه، مصادره به مطلوب است؛ یعنی نخست «اصالتِ وجود» را فرض کرده اند (و مسلّم دانسته اند) و آن گاه برایش دلیل درست کرده اند، و هیچ کدام از این دلایل از نقص و خدشه تهی نیست. بنابراین، اصل، اصالت ماهیت می باشد که واقعیتی است انکار ناپذیر؛ زیرا هرکس در جایی از جهان که متولد شود و به فرض اگر نام اشیا را نیز نداند، در می یابد که حقایق مختلف و متباینی در خارج وجود دارند که هر کدام از دیگری متمایز است، نه این که صرفِ «وجود» در خارج «وجود» داشته باشد.

قاعده ی بسیط الحقيقه

مهمترین مسأله ای که بر اصالت وجود متفرع است، مسأله ی «وحدت وجود» است. از مبانی «وحدت وجود» قاعده ی «بسيط الحقيقة كلُّ الأشياء و ليس بشيء منها» می باشد. به این معنا که حقیقت بسیط [خدای متعال] همه چیز است [بی در نظر گرفتن تعیّن و محدودیت و دیگر قیود]، و هیچ کدام از آن ها نمی باشد [با ملاحظه ی تعیُّنات]. براساس این قاعده، در جهان هستی تنها یک حقیقت وجود دارد، و دیگر چیزها، همه، نمودهای اویند که تعیُّن یافته اند و به اشکال مختلف مشاهده می شوند.

ملاصدرا در اَسفار می نویسد:

إشارة إلى حال الوجوب و الإمكان:

اِعلَم أّنَ هذا الإنقسام اّنَما هو من حيث الإمتياز بين الوجود و الماهية، و لتغايُر بين جهة الربوبّيَة و العبودّيَة. و أما مِن حيث سِنخ الوجود الصرف و الوحدة الحقيقّيَة، فلا وجوبَ بالغير حتّي يَتَّصِفُ الموصوفُ به بالإمكان بحسب الذات؛ إذ كّلُ ما هو واجب بالغير فهو ممكن بالذات، و قد اَحاطَه الإمكانُ الناشئ مِن امتياز تعّيُن مِن تعّيُناتِ الوجود عن نفس حقيقته. و بالجمله، منشأ عروض الإمكان، هو نحوٌ مِن أنحاء الملاحظة العلمّيَة، باعتبار جهة هذه الملاحظة التفصيلية؛ ⁽¹⁾

اشاره ای به حال وجوب و امکان:

بدان که این تقسیم از حیث تمایز میان وجود و ماهیت و مغایرت میان جهت ربوبیّت و عبودیّت است. و امّا از نظر سنخ وجودِ صرف و وحدت حقیقی، وجوب غیری وجود ندارد تا این که «موصوف به» به حسب ذات، به امکان توصیف شود. زیرا هر آن چه واجبِ بِالغیر است، ممکن ذاتی می باشد و امکانِ ناشی از امتیاز تعیُّنی از تعیُّنات وجود از نفس حقیقت وجود، او را در برگرفته است. چکیده ی سخن آن است که منشأ عارض شدن امکان، گونه ای از انواع ملاحظه ی علمی است به اعتبار جهت این ملاحظه ی تفصیلی.

ملاصدرا در این سخن، اذعان می کند که این که گفته می شود «واجب است»، «ممکن است»، در رابطه با وجود و ماهیت می باشد؛ یعنی جنبه ی وجودی هرچیزی واجب است و جنبه ی ماهوی اش اعتباری و ممکن. و به لحاظ تغایر میان جهت ربوبیت (جهت وجودی) و جهت عبودیت (جهت ماهوی) می باشد.

از نظر وجودی، وجوب بالغیری نیست تا به امکان وصف شود؛ زیرا اگر چیزی واجب غیری شود باید ممکن ذاتی باشد در حالی که «وجود» ممکن بالذات نیست. امکان، از جهت تعیُّن و تطوُّر انتزاع شده است که امری اعتباری می باشد. از حقیقت وجود، تعیُّنی سرزده است که با وصف تعیُّن امری اعتباری می باشد و گرنه جهت وجودی خودش هست، وجوب به غیر ندارد. این که می گوییم «امکان» از نظر ملاحظه ی علمی این واژه را می آوریم نه این که در خارج امکانی باشد، و به جهت ملاحظه ی تفصیلی (و این که حقیقت واجب، به تعینات زیادی متعیُّن شده است) تعبیر ممکن را می آوریم.

پس با ملاحظه ی علمی و در عالَم ذهن «امکان» معنا پیدا می کند، به قول جامی:

بود اَعیانِ جهان بی چند و چون *** ز امتیاز علمی و عینی مَصُون

نی به لوح علمشان نقش ثبوت *** نی ز فیض خوان هستی خورده قوت

ناگهان در جنبش آمد بحر جود *** جمله را در خود ز خود بی خود نمود

واجب و ممکن به هم ممتاز شد *** رسم آیین دویی آغاز شد

باری، این ادّعا که در جهان تنها یک حقیقت هست و دیگر چیزها - همه - تعیُّنات و تطوُّرات و شئونات اویند، ادّعای گزافی است که عقل و فطرت و وجدان آن را برنمی تابد و اگر معنای وحدت وجود این باشد، پذیرفتنی نیست. و هرگاه قائل شویم که وجودات متباین اند و آن چه در خارج هست وجود خاص می باشد نه وجود مطلق (زیرا وجود مطلق - به معنای هستی - مفهوم ذهنی است و در خارج وجود خاص؛ مانند وجود آب، وجود سنگ،... تحقّق دارد) در این صورت، وجودات خاص با هم متباین اند و جایی برای طرح وحدت وجود باقی نمی ماند. حال اگر مسئله مراتب وجود مطرح شود و از مراتب تطوُّر ِوجود واحد سخن به میان آید بگوییم وجود - مانند نور - دارای مراتبی هست و قوت و ضعف دارد، در این حالت نیز قاعده ی «حقیقت بسیط» عقیم می ماند؛ زیرا اگر مرتبه ی ضعیف از مرتبه ی قوی متمایز و جدا باشد و هر مرتبه دارای ویژگی های مختص به خود باشد، مسئله وحدت وجود تحقّق نمی یابد. افزون بر این، وحدت تشکیکی بنیان درستی ندارد؛ زیرا اگر قایل شویم همه ی مراتب (مرتبه ی ضعیف تا مرتبه ی بی نهایت) هم سنخ اند و اشتراک در حقیقت [وجود] دارند، در این صورت در همه ی مراتب، وجوبِ وجود حاکم است (و این وجوب ذاتی است نه غیری) و دیگر ممکن الوجودی نخواهد بود. چون اگر بگوییم ذات مرتبه ی ضعیف وجود لا اقتضا می باشد (نه وجوبِ وجود دارد و نه عدم وجود)

با توجّه به این که این مرتبه ی ضعیف (یعنی ممکن) با مرتبه ی قوی هم سنخ اند باید بپذیریم که در یک سنخ هم وجوبِ وجود است و هم عدمِ آن، و این تناقضی آشکار می باشد. به همین جهت است که گروهی بر این باورند که تشکیک در وجود، با ممکن الوجود سازگار در نمی آید و از این روست که وحدتِ اطلاقی (و نه وحدت تشکیکی) مطرح شده است. به هر حال از نظر عقل و برهان، این گونه سخنان مردود است؛ زیرا هر یک از موجودات، جداگانه، در خارج واقعیت دارند و تغییر پیدا می کنند و زوال می یابند، و از این رو نمی توانند قائم به ذات باشند؛ زیرا آن که قائم به ذات است و وجوبِ وجود دارد، تغییر نمی پذیرد و زوال و فنا در او راه ندارد. از نظر وجدان، نیز این امر روشن است. انسان به روشنی در می یابد که خود او و دیگر اشیا همه آکنده از فقر و نیازند و این معنا با قائم به ذات نمی سازد. و از نظر نقلی نیز، قرآن و احادیث و معارفی که در ادعیه آمده است به این حقیقت گویاست که حقیقتِ خالق از حقیقت مخلوق جدا و متباین می باشد. خدای متعال شیئی است نه چون دیگر اشیاء، خدای تعالی قائم به ذات است و دیگر اشیا قائم به غیر (گرچه بر هر دو شیء» اطلاق می شود) حتی عبارت أيكون لِغَيْرِك مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيسَ لَك حتى يكون هو المظهر لك» ⁽¹⁾را که بعضی شاهد بر مبناشان گرفته اند برخلاف این مبنا دلالت دارد؛ زیرا معنای آن این است که خدایا، ظهوری را که تو داری هیچ چیز که غیر توست ندارد. پس غیری هست لکن آن غیر در برابر خدا ظهور نداشته و مُظهِر او نیست. پیامدهای فاسد و ویرانگری که این مبنا دارد نیز پوشیده نیست. آقای شیخ محمدتقی شریعت مداری در مقدمه ی تقریرات شرح منظومه، این چنین می نگارند (ترجمه):

در هیچ یک از آیات و روایات تعبیر وحدت و عینیت میان خدای متعال و خلقش یافت نمی شود بلکه هر آن چه را آیات و روایات افاده می کنند معنای احاطه و معیّت با تحفُّظ بر مغایرت (میان خدا و خلق) است مانند این سخن خدای متعال که می فرماید:

وَكَانَ اللهُ بِكُلِّ شَيْءٍ تُحيطاً ⁽²⁾- به راستی خدا بر هرچیزی احاطه دارد، و این آیه: إِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ يُحِيطُ ⁽³⁾- همانا خدا بر کارهایی که می کنند محیط است. پس خدای متعال وجود اشیاء و اعمال و احاطه اش را بر آن ها اثبات کرد. بنابراین، وحدت و عینیتی وجود ندارد.

و این که در قرآن آمده است:

وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنتُمْ ⁽¹⁾- او با شماست هر جا که باشید. و یا می فرماید:

مَا یَکُونُ مِن نَّجْوَی ثَلثَهٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَهٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَی مِن ذلِکَ وَلَا أَکْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَیْنَ مَا کَانُوا ⁽²⁾ هیچ سه نفری که نجوا کنند نیست مگر این که خدا چهارمی آن هاست و هیچ پنج نفری نمی باشد که در گوشی با هم سخن بگویند مگر این که خدا ششمی آن هاست، و هیچ کمتر و بیشتر از این اعداد نمی باشد مگر این که خدا با آنان است هر کجا که باشند.

این آیات دو تا بودن و مغایرت را ابطال نکرده است [هر چند کیفیت معیّت خدا با خلق و احاطه ی او برای ما روشن نمی باشد و به کنه قیومیت او آگاه نیستیم]. و آن چه در زبانها مشهور شده که «لامؤثر فى الوجود إلّا الله» (مؤثری در وجود جز خدا نیست) آیه و حدیث نیست و اطلاق آن پذیرفتنی نمی باشد و گرنه اقتضا دارد که اختیاری بودن اَفعال بندگان نفی و سلب شود. ⁽³⁾آن چه در نصوص آمده است: لاحَوْلَ وَلاقُوَّةَ اِلاّ بِاللّه است و بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ؛ - به حول و قوه ی خدا بر می خیزم و می نشینم.

در این دو جمله، فعل و ترک برای بندگان به اختیار خود و به استمداد از حول و قوّه ی خدا، اثبات شده است و [مستقیماً] به خدا مستند نمی باشد [تا بوی جبر از آن به مشام آید]. ⁽⁴⁾

از جمله پیامدهای فاسد قاعده ی «بسیط الحقيقه» این است که مسئله تکلیف و امر و نهی و ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ، بی معنا می شود و فرستادن پیامبران و فرو آوردن کتاب های آسمانی، کاری بیهوده می گردد. و این گونه است که صاحب تفسیر بیان السعاده، در ذیل آیه ی

وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ. ⁽⁵⁾ و خدای تو حکم کرد که جز او را نپرستید.

بیان می دارد که شیطان پرستان و آلت پرستان - همه - ناخودآگاه، خدا را می پرستند؛ زیرا همه ی این چیزها - با اختلاف در اسم - مظاهر اویند:

لما کَانَ أَجْزاء العَالَمِ مَظاهِر لِلّهِ الوَاحِدِ الأَحَدِ القَهّارِ بِحَسَبِ أَسمَائِهِ اللُّطفيَّةِ وَ الْقَهريَّةِ کَانَ عِبادَة الاِنسانِ لِأيِّ مَعبودٍ کانت عِبادَة اللّهِ اِختيارَاً أیضاً...

فَالاِنسان في عِبادَتِهَا اِختياراً لِلشَّيطانِ کَالاِبليسيَّة وَ لِلْجِنِّ کَالکَهَنَةِ وَ التَّابِعِي الجِنِّ وَ لِلْعَناصِرِ کَالزَّردُشتيَّةِ وَ عابِدي المَاءِ وَ الهَواءِ وَ الأَرضِ وَ لِلمَواليدِ کَالوَثَنيَّة وَ عابِدِي الأَحْجارِ وَ الأَشْجارِ وَ النَّباتاتِ کَالسَّامِريَّة وَ بَعْضِ الهُنودِ الَّذينَ يَعبُدونَ سَائِرَ الْحَيَوانَاتِ وَ کَالجَمشيديَّة وَ الفِرعَونيَّة الَّذينَ يَعبُدُونَ الاِنسانَ وَ يُقِرُّونَ بِآلِهَتِهِ وَ لِلْکَواکِبِ کَالصَّائِبِه وِ لِلْمَلائِکَةِ کَأَکثَرِ الهُنودِ وَ لِلذَّکَرِ وَ الفَرْجِ کَبَعضِ الهُنودِ القَائِلينَ بِعبادَةِ ذَکَرِ الاِنْسَانِ وَ فَرْجِهِ وَ کَالْبَعْضِ الآخرِ الْقَائِلينَ بِعِبادَةِ ذَکَرِ مهاديو مَلَکَاً عَظيمَاً مِنْ الْمَلائِکَةِ وَ فَرْجِ اِمْرَأَتَهُ کُلُّهُمْ عابِدونَ للّهِ مِنْ حَيثُ لَا يَشعُرونَ لانّ کل المعبودات مظاهر له باختلاف اسمائه... لکن تلک العباده لمّا لم تکن بأمر تکلیفیّ من اللّه لم یستحقّوا الأجر و الثّواب علیها بل استحقّوا العقوبه و العذاب؛ ⁽¹⁾

چون اجزای عالم مظاهر خدای واحد، احد و قهار بر حسب اسمای لطفی و قهری اوست عبادت انسان برای هر معبودی که باشد اختیار عبادت خدا نیز هست.... پس انسان در عبادت اختیاری که برای شیطان می کند مانند شیطان پرست ها یا عبادتی که برای جنّ انجام می دهد مانند کاهنان و پیروان جنّ یا عبادت کننده ی عناصر مانند بعضی از زرتشتی ها یا آب و هوا و زمین، و موالید پرست مانند وثنی ها یا مانند سامری ها که سنگ و درخت و نباتات را می پرستند یا مانند پرستش حیوانات توسط بعضی از هندوها و مثل جمشیدی ها و فرعونیان که انسان پرست بودند و اقرار بر الوهیت او داشتند یا مثل بعضی از صابئی ها (ستاره پرست ها) یا ملائکه پرست ها همانند بیشتر هندی ها و نیز برخی دیگر از هندوها که قایل بر پرستش ذَکَر و فَرْج انسان (آلت تناسلی مرد و زن) هستند مثلاً بعضی از آن ها قایل بر پرستش ذکر «مهادیو» ملائکه ی بزرگ و فرج زن او هستند همه ی این ها بدون این که بفهمند، خدا را عبادت می کنند چون همه ی معبودها مظاهر خدای تعالی به تناسب اسمای او هستند... و لکن چون آن عبادت ناشی از امر تکلیفی خدا نبود موجب استحقاق اجر و ثواب نمی شوند بلکه (این گونه کسان سزاوار) عقوبت و عذابند.

پی نوشت ها

1- نبراس الضياء، ص 78 - 79.

2- نگاه کنید به،اسفار اربعه ج 1، ص39؛ حکمت اشراق سهروردی (دکتر سید يحيى يثربي)، ص94.

3- نگاه کنید به، اَسفار، ج1، ص 49

4- آموزش فلسفه، ج 1، ص 334 - 335 (درس بیست و ششم)

5- نگاه کنید به، تقریرات شرح منظومه (استاد مطهری)، اثر آیت الله شیخ محمدتقی شریعت مداری، ج 1، ص45.

6- همان.

7- کلید بهشت ص 14

8- نگاه کنید به، کلید بهشت، ص 15 - 16 (با اندکی تصرف و تغییر)

9- همان.

10- شرح توحید صدوق، ج 1، ص313.

11- گوهر مراد، ص 190 - 195.

12- سرمایه ایمان، ص 21

13- تقريرات شرح منظومه، ج 1، ص48.

14- گوهر مراد، ص 280 - 281 (فصل دوم، از باب سوم از مقالة دوم).

15- شرح منظومه، ج 2، ص 63.

16- بداية الحكمة، ص15 (الفصل الرابع).

17- اسفار اربعه، ج 2، ص 311 - 312.

18- دعای عرفه امام حسین 7؛ بحار الأنوار، ج 64، ص 142؛ مفاتیح الجنان (محدث قمی).

19- سورة نساء (4)، آية 126.

20- سورة آل عمران (3) آية120.

21- سورة حديد (57)، آية 4

22- سورة مجادله (58) آية.

23- تقريرات شرح منظومه، ج 1، ص16.

24- سورة اسراء (17)، آية 23

25- تفسير بيان السعادة في مقامات العبادة، ج 2، ص 437 - 438

منابع و مآخذ

نظر ابن تیمیه پیرامون آيات تطهیر و مودّت

اشاره

حجّت الاسلام جعفر فاضل

درآمد

ابن تیمیه از علمای عامّه قرن هفتم است و وهابیت امروز پیروان ابن تیمیه اند که به او القابی چون "شیخ الاسلام" داده اند و از جهتی چون، آرای و انظارش مخالف، نظرات جميع علمای شیعه و اهل تسنن بود و فتاوای عجیب و نیز شاذ و نادری از او صادر شد، دانشمندان بسیاری از فریقین او را انکار حتّی تکفیر کرده و بر علیه او مطالب بسیاری منتشر کردند.

ایراد اساسی ابن تیمیه دشمنی او نسبت به خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله است هر کس به نوشته های او مراجعه کند به خوبی می یابد که او به شکل های مختلفی با اهل بیت علیهم السلام دشمنی ورزیده است و به جرأت می توان گفت که همه یا اغلب آیات و روایاتی که در شأن اهل بیت علیهم السلام است را به نحوی انکار کرده است.

کلیدواژه ها؛

ابن تیمیه، آیه ی مودّت، آیه ی تطهیر، عکرمه

ابن تیمیه و آیه مودّت

بر اساس آیه 23 سوره شوری خداوند مزد رسالت را، دوستی نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله قرار داده است.

ذَلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ. ای پیامبر ما! بگو: من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی کنم، جز دوست داشتن نزدیکانم (= اهل بیتم) و هر کس کار نیکی انجام دهد، بر نیکی اش می افزاییم؛ چرا که خداوند آمرزنده و سپاسگذار است. ⁽¹⁾

امّا ابن تیمیه در منهاج السنه ⁽²⁾می نویسد:

گفتار "علامه حلی" مبنی بر این که آیه قُل لَّآ أَسَْلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَي. محبت اهل بیت را واجب می کند، غلط است دلیلش اینست که آیه مکی است و آن روز علی هنوز با فاطمه ازدواج نکرده و اولادی بهم نرسانده بود تا آن جا که گوید گروهی از مصنفان عامه ⁽³⁾و جماعت و پیروان احمد و دیگران، حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل کرده اند که وقتی این آیه نازل شد اصحاب گفتند یا رسول الله اینان کیانند فرمود: علی و فاطمه و دو فرزندشان و این حدیث به اتفاق حدیث شناسان دروغ است دلیلش این که، یه به اتفاق اهل علم در مکه نازل،شده زیرا سوره شوری همه اش مکی است بلکه تمام سوره هایی که ال حامیم دارد همه مکی می باشند.

البته این شیوه ابن تیمیه است که برای بیان نظرات خود همیشه از جملاتی چون اتفاق اهل علم یا اجماع امت، استفاده می کند تا خواننده را قانع کند و کسی در سخنش شک هم نکند. ولی با مراجعه به منابع می بینیم چنین اتفاق یا اجماعی ثبت نشده و اصلا وجود هم ندارد. با مراجعه به تفاسیر می بینیم حتی یک نفر هم صریحاً نگفته است که آیه مکی است،

تا چه رسد به اتفاقی ⁽¹⁾که ادعا شده است. طبق تصریح قرطبی ⁽²⁾و نیشابوری ⁽³⁾و خازن ⁽⁴⁾در تفسیرشان و شوکانی ⁽⁵⁾در «فتح القدیر» و دیگران از ابن عبّاس و قتاده، چهار آیه از سوره شوری، از آیه: قُل لَّا أَسْلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا به بعد مدنی است و بقیّه مکّی. علاوه بر آن، ممکن است که آیه در مکّه ولی در سال حجّة الوداع (آخرین سفر حجّ پیامبر صلی الله علیه و آله) نازل شده باشد. خدای تعالی در آیه قُل لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى. اجرى براى رسول خدا صلی الله علیه و آله معین کرده، و آن عبارت است از مودّت نسبت به اقربای آن بزرگوار، که همان عترت اند. تفاسیر شیعه و عامه و روایات وارده از فریقین این مطلب را ثابت می کند و اخبار متواتری هم که از طرق دو طائفه بر وجوب مودّت اهل بیت علیهم السلام و محبّت آن حضرات رسیده، این تفسیر را تایید می کند. اگر در حدیث ثقلین و حدیث سفینه و امثال آن دقّت کافی شود به هیچ شکی خواهیم فهیمد که وجوب محبّت عترت وسیله ای برای اطاعت از آنان بزرگان است.

آیا پیامبران به خاطر رسالت، مزدی درخواست کرده اند؟

مسأله اجر و مزد رسالت قبل از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از زبان پنج تن از پیامبران بزرگ دیگر، یعنی حضرت نوح، هود، صالح، لوط و شعیب علیهم السلام نیز مطرح شده است. ولی آن بزرگواران هیچ اجر و مزدی، حتّی دوستی نزدیکان خویش را طلب نکرده اند! تمام این بزرگواران فرموده اند:

وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ ⁽⁶⁾ من برای این دعوت (و رسالت) هیچ اجر و مزدی از شما نمی طلبم، اجر من تنها بر پروردگار عالمیان است!

به همین خاطر این پرسش مطرح می شود که چرا پیامبر آخر الزمان که از همه پیامبران مقام و منزلت بالاتری ⁽¹⁾

فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِن كُلِّ أُمَّةِ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا.. [سوره نساء، آیه 41] پس چگونه است [حالشان] آن گاه که از هر امّتی گواهی آوریم و تو را بر آنان گواه آوریم.

قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ای پیامبر اسلام، بگو: هر اجر و پاداشی از شما خواسته ام (مودّت قربی) برای خود شماست؛ زاجر من تنها بر خداوند است و او بر همه چیز گواه است.

بنا بر این پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله، مزدی را خواستند که ادامه رحمت الاهی به مردم باشد و راه مردم را به سوی آسمان هموار کند در آیه 57 سوره فرقان، که در حقیقت مفسّر آیه 47 سوره سبأ است چگونگی فایده «مودّت قربی» را برای مردم روشن می کند.

قُلْ ما أَسْتَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلَى رَبِّهِ سَبِيلاً. ای پیامبر اسلام بگو: من در برابر آن (ابلاغ آیین خدا) هیچ گونه پاداشی از شما نمی طلبم؛ مگر کسی که بخواهد راهی به سوی پروردگارش برگزیند.

پس اساساً طرح مسئله اجر رسالت، خود در راستای استمرار اهداف رسالت است و در حقیقت سود آن به اصل آیین باز می گردد. حال با توجه به این نکته که «مودّت قربی» چنین ارزش فوق العاده ای دارد که باعث استمرار رسالت می باشد، ارزش و مقام و جایگاه بلند، قربی روشن می شود و نیز بر اهل دقّت مشخص می شود چه کسانی چنین لیاقتی را دارند که استمرار رسالت به آنان استوار شود. قربی کسانی اند که راه را برای کسانی که بخواهند به خدا متصل شوند باز می کنند و چنین کسانی قطعاً افراد معمولی نیستند.

بدون تردید، مزد و اجر باید موافق و مناسب با کار و عملی باشد که انجام شده است. به همین خاطر رسول اکرم صلی الله علیه و آله در مقابل زحمات خویش و ارائه توحید و قرآن، دنیا را طلب نمی کنند زیرا دنیا و آن چه در آن است معادل توحید و قرآن نیست. بنابر این رسول اکرم صلی الله علیه و آله با درخواست مزدی به نام «مودّت قربی» به همگان فهماندند که تنها عترت اند که عدل قرآن و توحید اند. از مطالب یاد شده نیز مشخص می شود که هر کس مزد رسالت را که همان محبت به اهل بیت علیهم السلام است پرداخت نکند، اسلامش غصبی است و هیچ عملی از او قبول نمی شود. و یا به عبارت دیگر هر کس اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را دوست نداشته باشد مطابق آیه إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا هیچ راهی به آسمان ندارد و اعمال او به آسمان نمی رود. این همان چیزی که فرهیختگان و دانشمندان شیعه بر آن اصرار دارند که هیچ عملی بدون ولایت اهل بیت علیهم السلام پذیرفته نیست و شافعی نیز در شعر معروفش بر آن تأکید می کند: ⁽¹⁾

يا اهل بيت رسول الله حبكم *** فرض من الله في القرآن انزله

كفاكم من عظيم القدر انكم *** من لم يصل عليكم لا صلاة له

ای خاندان رسول الله، دوستی شما در قرآن از جانب خدا، واجب شده است. در عظمت قدر و منزلت شما این بس که هر کس بر شما درود نفرستند نمازش پذیرفته نیست.

گر مهر علی در دل و جانت نبود *** از دین محمّدی نشانت نبود

مخالفت ابن تیمیه با آیه تطهیر

آیه 33 سوره مبارکه احزاب، خبر از پاکی و طهارت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و اله می دهد:

إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيراً. ⁽¹⁾ جز این نیست که خدا خواسته که تنها از شما اهل بیت علیهم السلام هر پلیدی را ببرد و شما را پاک کند آن هم پاکی کامل.

مفاد آیه چیزی جز عصمت نیست ولی ابن تیمیه درباره آیه ی تطهیر گفته است:

پیامبر دعا کرد خداوند رجس و پلیدی را از آنان دور ساخته و پاکشان گرداند و این دلالت بر عصمت ندارد... . ⁽²⁾

بدون شک پیامبر صلی الله علیه و آله مستجاب الدعوه است اگر دعا کند قطعاً به اجابت می رسد. بنابر این اگر پیامبر صلی الله علیه و آله خواسته است هر رجس و پلیدی را خدا از اهل بیت اش ببرد چنین شده است و این دلالت بر عصمت دارد و اگر گفته شود شما که اهل بیت علیهم السلام را معصوم می دانید پس فایده این دعا چیست؟ پاسخ می دهیم فایده آن استمرار آن است زیرا خدا وقتی چیزی را بخواهد می شود و ادامه آن هم به خواست اوست مانند اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ. که فایده اش برای معصومین علیهم السلام استمرار آن است و شاهد این مطلب این است که دعای پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نزول آیه بوده نه قبل آن (گرچه قبل آن هم باشد مطلب چندان فرقی نمی کند) چنان که احمد در مسندش آورده است دعا پیامبر (صلی الله علیه و اله) بعد از نزول آیه بوده است. ⁽³⁾در نزد ما مسلّم است که مصداق آیه تطهیر در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله، تنها در پنج تن آل عبا است. و نیز مسلّم است که مفاد آیه تطهیر چیزی جز عصمت ⁽⁴⁾نیست.

و امّا اثبات این مطالب نیازمند، چند مقدّمه است؛

مقدمه اول؛ «إِنَّما» این کلمه، که معنای فارسی آن واژه «فقط» می باشد، برای حصر و انحصار است. از این کلمه معلوم می شود که در این آیه فضیلتی ⁽¹⁾

چون معاویه از سعد بن ابی وقاص درباره امتناع وی از سبّ امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید، سعد در پاسخ گفت: لا أسبّ ما ذكرت ثلاثاً قالهن له رسول الله صلی الله علیه و آله لأن تكون لى واحدة منهن أحب إلى من حمر النعم. قال له معاوية ما هنّ يا أبا إسحاق؟ قال: لا أسبه ما ذكرت حين نزل عليه الوحي، فأخذ عليّاً و ابنيه و فاطمة فادخلهم تحت ثوبه، ثمّ قال: «رب إنّ هؤلاء أهل بيتی»؛ - علی را سب نمی کنم مادامی که سه فضیلتی را که رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره او فرموده به یاد داشته باشم که اگر یکی از آن ها برای من بود، نزد من از شتران سرخ مو دوست داشتنی تر بود. معاویه گفت: آن سه فضیلت چیست ای ابواسحاق؟ گفت او را سب نمی کنم تا وقتی یادم است که به هنگام نزول وحی (یعنی آیه تطهیر) پیامبر علی و دو فرزندش را به همراه فاطمه گرفت و به زیر پوشش خود داخل کرد و آن گاه عرضه داشت: «پروردگارا، اینان اهل بیت من هستند»

[المستدرك على الصحيحين: 3 / 108 السنن الكبرى نسائی) 5 / 122 - 123 / ح 8439: خصائص أمير المؤمنين علیه السلام (نسائی): 81 ].

ابن کثیر نیز نزول آیه تطهیر را فضیلت ارزشمند می داند و از آن با تعابیری هم چون: «هذه النعمة، هذه الغنيمة، هذه الرحمة العميمة هذه المزيّة وهذه المرتبة العليّة» یاد می کند. [تفسير ابن كثير: 3 / 494 - 495]. هم چنین ابن تیمیه نیز از آن به عنوان «هذه الفضيلة» تعبیر می کند. [منهاج السنّة: 5/ 6 - 7] بنابراین روشن است که آیه تطهیر فضیلتی است برای اهل بیت علیهم السلام که احدی در این فضیلت با ایشان شریک نیست، از همین رو اگر امر امامت دائر باشد میان امیرالمؤمنین علیه السلام و ابوبکر، نزول این آیه درباره اميرالمؤمنین علیه السلام بیان گر افضلیت آن حضرت خواهد بود و استدلال به این امر برای اثبات خلافت بلافصل امير المؤمنين علیه السلام استدلالی تام و تمام به شمار خواهد آمد به همین جهت است که خوارج و نواصب همواره در انکار آن کوشیده اند و چون انکار این فضیلت بسیار دشوار است، برخی مدعی مشارکت دیگران با اهل بیت علیهم السلام در این فضیلت شده اند. یکی از مفسّران معاصر می نویسد: و قد تلقّف الشيعه حديث الكساء، فغصبوا وصف أهل البيت و قصّروه على فاطمة و زوجها و ابنيهما عليهم الرضوان، و زعموا أنّ أزواج النبى (صلی الله علیه و آله) لسن من أهل البيت؛ - شیعه حدیث کساء را به نفع خود استفاده کرده و وصف اهل بیت علیهم السلام را غصب نموده است و آن را محدود کرده اند به فاطمه و همسر و دو فرزند ایشان (علیهم السلام) و بر این باورند که همسران پیامبر (صلی الله علیه و اله) از اهل بیت نیستند. [التحریر والتنوير: 21 / 247 - 248]. «تلقّف» تعبیری است که به جهت توهین و بی احترامی به کار می رود امّا با ادلّه فراوان ثابت می شود که آیه تطهیر شامل زنان پیامبر صلی الله علیه و آله نیست نه اختصاصی و نه انضمامی، که به آن خواهیم رسید.

مقدمه دوم؛ منظور از اراده ⁽¹⁾

إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَن يَقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ فرمان او چنین است که هر گاه چیزی را اراده کند تنها به آن می گوید: «موجود باش!» آن نیز بی درنگ موجود می شود.

مقدّمه سوم؛ رجس با توجه الف و لام متصل به آن، شامل هر نوع پلیدی می شود. رجس گاه بر پلیدی های ظاهری مادّی اطلاق می شود و گاه در پلیدی های معنوی استعمال می شود

و گاه در هر دو به کار می رود همانگونه که راغب ⁽¹⁾

وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَ مَاتُوا وَهُمْ كَفِرُونَ و امّا آن ها که در دل هایشان بیماری است پلیدی بر پلیدیشان افزوده و از دنیا رفتند در حالی که کافر بودند. به پلیدی ظاهری در آیه 145 سوره انعام اشاره شده است:

قُل لَّا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَى مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِيَزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ.... ای پیامبر ما! بگو: «در آن چه بر من وحی شده هیچ غذای حرامی نمی یابم، به جز این که مردار باشد، یا خونی که (از بدن حیوان) بیرون ریخته، یا گوشت خوک باشد، که این ها همه پلید هستند.

در آیه 90 سوره مائده رجس در هر دو معنی به کار رفته است؛

يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَنِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ای کسانی که ایمان آورده اید! شراب و قمار و بت ها و از لام (= نوعی بخت آزمایی) پلید و از عمل شیطان است از آن ها دوری کنید تا رستگار شوید.

قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللهِ وَ بَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ فرشتگان گفتند: «آیا از فرمان خدا تعجّب می کنی؟! این رحمت خدا و برکاتش بر شما خانواده است؛ چرا که او ستوده و والاست».

پاسخ: مخاطب جمله «اتعجبين» فقط همسر ابراهیم علیه السلام است، بدین جهت فعل بصورت مفرد مخاطب مؤنّث آمده است، ولی مخاطب «علیکم» تمام خانواده حضرت ابراهیم علیه السلام از زن و مرد است، در حالی که مخاطب آيه تطهير، طبق ادلّه ای که گذشت، زنان پیامبر صلی الله علیه و آله می توانند باشند، نه مستقلاً زیرا در این صورت باید ضمیر مونث می آمد و نه در کنار پنج تن آل عبا به دلیل روایات معتبری که در این مورد وجود دارد.

هر دو، برمی گردد و خلاصه ضمایر مخصوص مؤنث نیست اگر منظور از آیه تطهیر، همسران پیامبر صلی الله علیه و آله بود، چرا خطاب آیه عوض شد و ضمیرهای مخصوص مؤنث بکار برده نشد؟ مقدّمه پنجم؛ ترتیب آیات قرآن کریم به ترتیب نزول نیست. این مطلب مورد اتفاق فریقین ⁽¹⁾

الف) نزول بعضی از آیات زودتر در مکه و بعضی دیرتر در مدینه نازل شده اند؛ ولی در ترتیب فعلی آیات مدنی مقدم بر مکی است.

ب) قرینه خطابه ها، آیاتی که در اول بعثت (و در مکّه) نازل شده اند اغلب خطاب یا ایها الناس دارد و آیاتی که در مدینه نازل شده اند یا ایها الذین آمنوا دارد ولی در ترتیب فعلی قرآن گاهی یا ایها الذین آمنوا قبل از يا ايها الناس قرار گرفته است.

ت) آیات اول بعثت سوره هایش کوتاه و کوبنده و با قسم همراه است ولی آیات مدنی طولانی و معتدل تر است منتها در چینش فعلی سوره های بلند اول و سوره های کوتاه آخر قرار گرفته است.

ث) از نظر محتوی آیات مکی در مورد امور اعتقادی، نفی شرک، داستان اخلاقی پیامبران و... می باشد، ولی آیات مدنی که بعداً نازل شده اند در مورد احکام الهی رد یهود و نصاری و منافقین و امور جنگی و جهاد است، منتها در چینش کنونی آیات مدنی در اول قرآن قرار دارند.

ج) تاریخ تنظیم سوره ها، گاهی میان نزول آیات یک سوره بیش از یک سال فاصله بود و در میان نزول آیات این سوره آیات سوره دیگر نازل می شد.

فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ ﴿28 يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ ﴾ [يوسف / 29 - 28] پس چون [شوهرش] دید پیراهن او از پشت چاک خورده است گفت بیشک این از نیرنگ شما [زنان] است که نیرنگ شما [زنان] بزرگ است * ای یوسف از این [پیشامد] روی بگردان و تو [ای زن] برای گناه خود آمرزش بخواه که تو از خطاکاران بوده ای. چنان که ملاحظه می شود در اثنای سخن از کید زلیخا و مکر زنانه وی، جمله معترضه «يوسف أعرض عن هذا» آمده است که به قبل و بعد خود ارتباطی ندارد، بلکه خود جمله مستقل و مجزایی به شمار می آید.

و سپس آیات دیگر متناسب با ظروف خاص و حوادث مخصوصی نازل شده باشد. بنابر این، لازم نیست تمام آیات قرآن پیوند خاصّی با یکدیگر داشته باشند.

مقدّمه ششم؛ شأن نزول آیات، مفاهیم و مصدایق را واضح می سازد و امکان ندارد که مفاهیم و مصادیق آیه با شأن نزول خود معارضت داشته باشد روایات زیادی از طرق شیعه و عامه نقل شده است که تنها خمسه طیبه در زیر عبای یمانی بودند و حتی ام سلمه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله بر آن ها وارد نشد. برای نمونه پیامبر فرمودند من در میان شما دو چیز سنگین و گرانبها باقی می گذارم، یکی کتاب خدای عزّ وجل است، آن ریسمان الهی است که هر که آن را پیروی کند هدایت شده است و هر که از آن جدا شود گمراه است و اهل بیتم! من شما را نسبت به اهل بیتم سفارش می کنم (و سه بار این جمله را تکرار فرمود). ما گفتیم: اهل بیت علیهم السلام چه کسانی هستند؟ زنانش ؟! گفت: نه به خدا قسم، چرا که زن ممکن است، مدت زمانی با شوهرش باشد سپس او را طلاق دهد و به سوی پدر و قومش بازگردد ولی اهل بیتش اصل و ریشه و خانواده اش هستند که پس از او صدقه بر آنان حرام شده است. ⁽¹⁾و دلیل دیگر ⁽²⁾به منحصر بودن اهل بیت در خمسه طيبه علیهم السلام آيه وَأَمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَوةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا. ⁽³⁾- و خانواده خود را به نماز دستور ده و بر انجام آن شکیبا باش-. که پیامبر صلی الله علیه و آله هشت ماه پی در پی ⁽⁴⁾هر روز برای پنج نماز بر در خانه حضرت علی علیه السلام می رفت و این جمله را می فرمودند:

الصَّلاةَ يا أَهْلَ الْبَيْتِ. إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا

و بدین ترتیب پیامبر صلی الله علیه و آله منظورین آیه تطهیر را مشخص می سازند.

به اجماع علمای شیعه و بسیاری دیگر از دانشمندان عامه، آیه تطهیر نزولی خاص داشته و مخصوص پنج نفری است که در زیر یک عبا گرد آمدند و به اصحاب کسا معروف گشتند. ابن جوزی از علمای بنام عامه می نویسد:

در شأن نزول این آیه مجموعاً سه عقیده ابراز شده است:

الف- برخی نظیر عکرمه و مقاتل با اصرار بسیار آن را در شأن زنان پیامبر صلی الله علیه و آله می دانند.

ب- گروهی همانند ضحاک، آن را شامل اهل خانواده زنان و خویشان حضرت می دانند.

ج- جمعی دیگر نظیر ابوسعید خدری، ام سلمه، عایشه و انس، نزول آیه را در شأن پنج تن آل عبا می دانند. ⁽¹⁾

امّا مستند نظر اول روایت عکرمه است:

روى ابن جرير عن عكرمه انه كان ينادي في السوق: «انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت» نزلت فى نساء النبي خاصه؛ ⁽²⁾

ابن جریر از عکرمه چنین روایت کرده است که او در بازارها این گونه آواز می داد: آیه «انما يريد الله...» در شأن زنان پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است.

روایت مذکور را سعید حوی از طبری نقل می کند.. اما طبری در ذیل آیه مذکور بیش از ده روایت در اثبات شأن نزول خاص آیه تطهیر در شان پنج تن آل عبا نقل کرده و تنها همین یک روایت را از عکرمه آورده است. امّا جالب این است که سعید حوی همه آن روایات را به یکباره به کناری می نهد و تنها روایت ضعیف عکرمه را دست مایه استدلال خویش قرار می دهد؛ ⁽³⁾روایت عکرمه این است:

عن عكرمه انه قال: ليس بالذى تذهبون اليه. انما هو نساء النبي. ⁽⁴⁾

عکرمه گفته است: واقعیت آن گونه که می پندارید نیست، بلکه این آیه در شأن زنان پیامبر (صلی الله علیه و اله) است

عکرمه کیست؟

عکرمه به اعتراف بزرگان اهل تسنن شخصی دروغ گو ⁽¹⁾بوده است و ابن عباس همواره به صراحت می گرفت که عکرمه به او دروغ می بندد. روایاتی شبیه این را نیز عروه ⁽²⁾و مقاتل نیز که آنان نیز در دشمنی با اهل بیت علیهم السلام شهره عام و خاص اند، نقل کرده اند مانند؛

عن عروة انه قال: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ. قال: يعنى ازواج النبى نزلت في بيت عایشه؛ ⁽³⁾

از عروة بن زبیر نیز نقل شده است که گفت: آیه تطهیر در خانه عایشه و در شأن زنان پیامبر (صلی الله علیه و اله) نازل شده است.

روایاتی این چنینی از دیگران نظیر ابن عباس هم نقل شده است امّا تردیدی نیست که چنین نسبت هایی از سوی افرادی مانند عکرمه، غلام ابن عباس انجام گرفته است تا از این طریق بتوانند برای ادعای دروغین و ساختگی خویش در بین مردم مقبولیتی دست و پا کنند از ابن عباس احادیث بسیاری در تأیید نزول خاص آیه در شأن اهل بیت علیهم السلام نقل شده است که اگر از صحت و استحکام بیشتری نسبت به آن چه عامه ادعا می کنند برخوردار نباشد، به طور قطع کمتر از آن هم نخواهد بود و در تعارض،اخبار خبرهای ضعیف از اعتبار ساقط است. روایات مربوط به نزول خاص آیه، مرجح است؛ زیرا حداقل ترجیح این است که ابن عباس از صحابه و شاهد نزول آیه بود و این دسته روایات از نظر کمیت و تعداد به مراتب بیشتر از آن چیزی است که از عکرمه نقل شده است. ولی عکرمه از تابعین است و روایات ادعایی او از نظر تعداد کمتر از احادیثی است که از ابن عباس نقل گردیده است.

احمد بن حنبل در مسند خود می نویسد:

حَدَّثَنِی مَنْ سَمِعَ امَّ سَلَمَهَ تَذْکُرُ أنَّ النبیّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ کَانَ فِی بَیْتِهَا فَأتَتْهُ فَاطِمَهُ بِبُرْمَهٍ فِیهَا خَزِیرَهٌ فَدَخَلَتْ بِهَا عَلَیْهِ، فَقَالَ لَهَا: ادْعِی زَوْجَکِ وَابْنَیْکِ. قَالَتْ: فَجَاءَ عَلِیٌّ وَالْحُسَیْنُ وَالْحَسَنُ، فَدَخَلُوا عَلَیْهِ فَجَلَسُوا یَأْکُلُونَ مِنْ تِلْکَ الْخَزِیرَهِ وَهُوَ عَلَی مَنَامَهٍ لَهُ عَلَی دُکَّانٍ تَحْتَهُ کِسَاءٌ لَهُ خَیْبَرِیٌّ، قَالَتْ: وَأنَا اصَلِّی فِی الْحُجْرَهِ، فَأنْزَلَ اللَّهُ عزّ وجلّ هَذِهِ الآیه: إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. قَالَتْ: فَأخَذَ فَضْلَ الْکِسَاءِ فَغَشَّاهُمْ بِهِ، ثمّ أخرجَ یَدَهُ فَألْوَی بِهَا إلی السَّمَاءِ، ثمّ قَالَ: اللَّهُمَّ هَؤُلاءِ أهل بَیْتِی وَخَاصَّتِی فَأذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجس وَ طهّرهم تَطْهِیراً، اللَّهُمَّ هَؤُلاءِ أهل بَیْتِی وَ خَاصَّتِی فَأذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجس وَطهّرهم تَطْهِیرًا قَالَتْ: فَأدْخَلْتُ رَأسِی الْبَیْتَ، فَقُلْتُ: وَأنَا مَعَکُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «إِنَّکِ إلی خَیْرٍ إِنَّکِ إلی خَیْرٍ». ⁽¹⁾

عبدالله از پدرش، از عبدالله بن نمیر، از عبدالملک بن ابی سلیمان، از عطاء بن ابی رباح حدیث کرد که گفت: کسی که از امّ سلمه شنیده بود برای من نقل کرد که پیامبر (صلی الله علیه و اله) در منزل امّ سلمه بود که فاطمه (علیها السلام) با دیگی سنگی که در آن خزیره (نوعی سوپ) بود آمد و بر ایشان وارد شد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به ایشان فرمود که همسر و دو پسرت را دعوت کن. ام سلمّه گوید: وارد شد. علی، حسن و حسین (علیهم السلام) آمدند و بر ایشان وارد شده نشستند و مشغول خوردن آن غذا شدند. پیامبر (صلی الله علیه و اله) در مکانی که جای خواب ایشان بود نشسته و یک عبای خیبری زیر ایشان بود. امّ سلمه گوید: من در آن اتاق نماز می خواندم که خداوند این آیه را نازل فرمود: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله) گوشه عبا را بر سر ایشان کشید و دست خود را بیرون آورده و به آسمان بلند کرده، عرضه داشت: «خداوندا، اینان اهل بیت علیهم السلام و خواص من هستند، پس پلیدی را از ایشان دور کن و آن ها را کاملاً پاک و پاکیزه ساز، خداوندا، اینان اهل بیت و خواص من هستند، پس پلیدی را از ایشان دور کن و آن ها را کاملاً پاک گردان». ام سلمه گوید: من سرم را داخل اتاق کردم و عرضه داشتم: ای رسول خدا، آیا من نیز با شما (اهل بیت علیهم السلام) هستم؟ فرمود: «تو عاقبت به خیر هستی، تو عاقبت به خیر هستی».

بر مبنای پیشوایان جرح و تعدیل از عامه، سند این حدیث صحیح ⁽¹⁾

دیگری عبدالملک بن ابی سلیمان از راویان صحاح ستّه است.

[تقريب التهذيب: 1 / 6162 / ش 4198؛ تهذیب التهذيب 352/16 / ش 751.]

عطاء بن ابی رباح نیز از تابعین معروفی است که علمای عامه در تفسیر کاملاً به وی اعتماد دارند. [ر.ک: معرفة الثقات (عجلی): 2/ 135 / ش.1236. عجلی در معرفة الثقات می نویسد: «عطاء بن أبي رباح مكي، تابعى، ثقة وكان مفتى أهل مكة في زمانه». هم چنین ر.ک: الجرح و التعدیل (رازی): 330/6 تا 331 / ش 1839].

امّ سلمه نیز همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله که نزد شیعه و اهل تسنن بسیار محترم است.

احمد بن حنبل با سند معتبر ⁽²⁾دیگر می نویسد:

حدثنا عبد الله، حدثني أبي حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ: حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَهَ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنِ زَیْدٍ، عَنْ شَهْرِ

بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَهَ: أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ لِفَاطِمَهَ اِیتِینِی بِزَوْجِکِ وَ اِبْنَیْکِ فَجَاءَتْ بِهِمْ فَأَلْقَی عَلَیْهِمْ کِسَاءً فَدَکِیّاً ثُمَّ وَضَعَ یَدَهُ عَلَیْهِمْ وَ قَالَ إِنَّ هَؤُلاَءِ آلُ مُحَمَّدٍ فَاجْعَلْ صَلَوَاتِکَ وَ بَرَکَاتِکَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ إِنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ قَالَتْ أُمُّ سَلَمَهَ فَرَفَعْتُ اَلْکِسَاءَ لِأَدْخُلَ مَعَهُمْ فَجَذَبَهُ مِنْ یَدِی وَ قَالَ إِنَّکِ لَعَلَی خَیْرٍ.. ⁽¹⁾ عبدالله از پدرش، از عفان، از حماد بن سلمه، از علی بن زید، از شهر بن حوشب، از امّ سلمه روایت کرد که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به فاطمه (علیها السلام) فرمود: همسر و دو پسرت را نزد من بیاور. حضرت فاطمه (علیها السلام) به آنان خبر داد و آنان نیز آمدند. رسول خدا (صلی الله علیه و اله) کسایی فدکی بر روی ایشان انداخت، دست خود را بر سر ایشان قرار داد و عرضه داشت: «خداوندا، اینان آل محمّد هستند، پس صلوات و برکات خود را بر محمّد و آل محمّد قرار ده، بدرستی که تو سزاوار ستایش و بزرگوار هستی». امّ سلمه گوید: کساء را بالا زدم تا با ایشان در زیر آن قرار گیرم، امّا پیامبر (صلی الله علیه و اله) عبا را از دست من کشید و فرمود: «تو زن خوبی هستی». احمد بن حنبل در حدیثی طولانی، به بیان دَه فضیلت در شأن امیرالمؤمنين على بن ابيطالب علیهما السلام به نقل از ابن عباس می پردازد. در این حدیث ابن عباس به فضایل اختصاصی ده گانه ای اشاره می کند که یکی از آن ها نزول آیه تطیهر درباره حضرت علی علیه السلام است. وی می نویسد:

حدثنا عبد الله، حدثني أبي حدثنا يحيى بن حماد، حدثنا أبو عوانة، حدثنا أبو بلج، عمرو بن میمون قال: إِنِّی لَجَالِسٌ إِلَی اِبْنِ عَبَّاسٍ إِذْ أَتَاهُ تِسْعَهُ رَهْطٍ قَالُوا یَا اِبْنَ عَبَّاسٍ إِمَّا أَنْ تَقُومَ مَعَنَا وَ إِمَّا أَنْ تَخْلُوَنَا یَا هَؤُلاَءِ قَالَ فَقَالَ اِبْنُ عَبَّاسٍ بَلْ أَقُومُ مَعَکُمْ قَالَ وَ هُوَ یَوْمَئِذٍ صَحِیحٌ قَبْلَ أَنْ یَعْمَی قَالَ فَابْتَدَءُوا فَتَحَدَّثُوا فَلاَ نَدْرِی مَا قَالُوا فَجَاءَ یَنْفُضُ ثَوْبَهُ وَ یَقُولُ أُفٍّ وَ تُفٍّ وَقَعُوا فِی رَجُلٍ لَهُ عَشْرٌ وَقَعُوا فِی رَجُلٍ.

قَالَ: وَأَخَذَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله عليه و آله وسلم) ثَوْبَهُ فَوَضَعَهُ عَلَى عَليٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ حَسَنِ وَ حُسَيْنِ فَقَالَ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَي ُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ⁽²⁾

عبدالله از پدرش و او از یحیی بن حماد از ابوعوانه، از ابوبلج از عمرو بن میمون نقل کرد و گفت: من در محضر ابن عباس نشسته بودم که نه نفر نزد او آمدند و گفتند: ای ابن عباس، برخیز تا با ما همراه شوی یا این که اطرافیانت را مرخص کن. ابن عباس گفت: «همراه شما می آیم». این جریان مربوط به روزهایی بود که ابن عباس هنوز بینایی خود را از دست نداده و سالم بود. آن ها کلام را آغاز کرده با ابن عباس صحبت می کردند، امّا ما نمی دانستیم چه می گویند پس از مدتی ابن عباس آمد. در حالی که پیراهنش را تکان می داد داد و می گفت: اف بر تو! آن ها از مردی بد می گفتند که دَه منقبت دارد!... از مردی بد می گفتند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) پوشش خود را گرفت و بر سر علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) قرار داد و فرمود: خدا اراده کرده که پلیدی را فقط از شما اهل بیت دور سازد و شما را کاملا پاک و پاکیزه گرداند. ⁽¹⁾

مسلم نیز در صحیح خود به روایتی در این باره می پردازد و می نویسد:

حدثنا أبوبَکْرِ بن أبی شَیْبَهَ وَمُحَمَّدُ بن عبد الله بن نُمَیْرٍ - واللفظ لِأَبِی بَکْرٍ - قالا حدثنا محمد بن بِشْرٍ عن زکریا عن مُصْعَبِ بن شَیْبَهَ عن صَفِیَّهَ بِنْتِ شَیْبَهَ قالت قالت عَائِشَهُ خَرَجَ النبی صلی الله علیه وآله غَدَاهً وَعَلَیْهِ مِرْطٌ مُرَحَّلٌ ⁽²⁾من شَعْرٍ أَسْوَدَ فَجَاءَ الْحَسَنُ بن عَلِیٍّ فَأَدْخَلَهُ ثُمَّ جاء الْحُسَیْنُ فَدَخَلَ معه ثُمَّ جَاءَتْ فَاطِمَهُ فَأَدْخَلَهَا ثُمَّ جاء عَلِیٌّ فَأَدْخَلَهُ ثُمَّ قال: إنما یُرِیدُ الله لِیُذْهِبَ عَنْکُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا؛

و بکر بن ابی شیبه و محمّد بن عبدالله بن نمیر نقل کردند (البته لفظ حدیث مطابق نقل ابوبكر است) که محمّد بن بشر، از زکریا، از مصعب بن شیبه، از صفیه دختر شیبه نقل کردند که عایشه گفت: پیامبر (صلی الله علیه و آله) صبحگاهان در حالی از منزل خارج شد که عبایی با نقش و نگار و بافته شده از پشم سیاه به تن داشت پس حسن بن علی (علیهما السلام) آمد و حضرت او را وارد عبا نمود. سپس حسین (علیه السلام) آمد و همراه ایشان داخل گردید. بعد فاطمه (علیها السلام) آمد و حضرت او را هم وارد نمود و آن گاه علی (علیه السلام) آمد و رسول خدا (صلی الله علیه و اله) او را نیز وارد عبا نمود. سپس پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرائت کرد: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. ⁽³⁾

توجّه به این نکته ضروری است که احمد بن حنبل احادیث مربوط به نزول آیه درباره اهل بیت علیهم السلام را از ام سلمه و ابن عباس روایت کرده است. مسلم نیز همان حدیث را از عایشه نقل می کند. پس هم امّ سلمه علیها السلام و هم عایشه، هر دو این حدیث را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند و به این حقیقت معترفند و امّا ترمذی علاوه بر نقل این احادیث از ام سلمه عایشه و ابن عباس روایت دیگری نیز از انس بن مالک در سنن خود آورده است:

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ،أَخْبَرَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ،أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ،أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ: عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)كَانَ يَمُرُّ بِبَابِ فَاطِمَةَ سِتَّةَ أَشْهُرٍ إِذَا خَرَجَ لِصَلاَةِ الْفَجْرِ يَقُولُ:اَلصَّلاَةَ يَا أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّما يُرِيدُ اللّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ. وَ فِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْحَمْرَاءِ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ، وَ أُمِّ سَلَمَةَ. ⁽¹⁾

عبد بن حمید، از عفان بن مسلم، از حماد بن سلمه، از علی بن زید، از انس بن مالک آمده است که رسول خدا (صلی الله علیه و اله) هرگاه برای نماز صبح از منزل خارج می شد به مدت شش ماه از در خانه فاطمه (علیها السلام) عبور می کرد و می فرمود؛ ای اهل بيت نماز إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. این حدیث حسن است، امّا کمتر کسی به نقل آن پرداخته است به طوری که ما آن را فقط از طریق حماد بن سلمه می شناسیم. البته در این باره از ابوحمراء، معقل بن یسار و امّ سلمه نیز روایاتی نقل شده است.

ترمذی نیز در جامع الأصول، از انس بن مالک نقل می کند:

أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ (صلی الله علیه و اله) کَانَ یَمُرُّ بِبَابِ فَاطِمَهَ (علیها السلام) إِذَا خَرَجَ إِلَی صَلاَهِ حِینَ نَزَلَتْ هَذِهِ اَلْآیَهُ قَرِیباً مِنْ سِتَّهِ أَشْهُرٍ یَقُولُ اَلصَّلاَهَ یَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ علیهم السلام إِنَّما یُرِیدُ اَللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ اَلرِّجْسَ أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً. أخرجه الترمذى.

انس بن مالک گوید: آن گاه که آیه تطهیر نازل شد، رسول خدا (صلی الله علیه و اله) نزدیک به شش ماه به هنگام خروج برای نماز، از در خانه فاطمه (علیها السلام) می گذشت و می فرمود: ای اهل بیت، وقت نماز است، إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. ⁽²⁾

حاکم نیشابوری نیز در زمره عالمانی است که در مستدرک خود به این حدیث پرداخته است و می نویسد که گرچه مسلم و بخاری به این سیاق روایت را نقل نکرده اند ولی روایت طبق مبنای آنان صحیح است:

حدّثنا أبو العباس محمّد بن يعقوب حدثنا محمّد بن سنان القزاز حدثنا عبيد الله بن عبدالمجيد الحنفى و أخبرني أحمد بن جعفر القطيعى حدثنا عبد الله بن أحمد بن حنبل حدّثني أبي حدثنا أبوبكر الحنفى حدثنا بكير بن مسمار قال: سمعت عامر بن سعد يقول: قالَ مُعاوِیَهُ لِسَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ : ما یَمنَعُکَ أن تُسَبَّ ابنَ أبی طالِبٍ ؟ قالَ : فَقالَ : «لا أسُبُّ ما ذَکَرتُ ثَلاثا قالَهُنَّ لَهُ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه و آله)، لَأَن تکونَ لی واحِدَهٌ مِنهُنَّ أحَبُّ إلَیَّ مِن حُمرِ النَّعَمِ». قالَ لَهُ مُعاوِیَهُ : ما هُنَّ یا أبا إسحاقَ ؟ قالَ : «لا أسُبُّهُ ما ذَکَرتُ حینَ نَزَلَ عَلَیهِ الوَحیُ ، فَأَخَذَ عَلِیّا وَابنَیهِ و فاطِمَهَ علیهم السلام فَأَدخَلَهُم تَحتَ ثَوبِهِ ، ثُمَّ قالَ : رَبِّ ، إنَّ هؤُلاءِ أهلُ بَیتی ... .

ابوعباس محمّد بن یعقوب، از محمّد بن سنان قزاز، از عبیدالله بن عبدالمجید حنفی و هم چنین احمد بن جعفر قطیعی، از عبدالله بن احمد بن حنبل، از پدرش، از ابوبکر حنفی، از بکیر بن مثمار نقل کرد که شنیدم عامر بن سعد می گفت: معاویه به سعد بن ابی وقاص گفت: چه چیز مانع از دشنام دادن تو به پسر ابوطالب شده است؟ گفت: «تا سه گفتار رسول خدا (صلی الله علیه و اله) را درباره او به یاد داشته باشم او را دشنام نخواهم داد، چرا که اگر یکی از آن مناقب درباره من بود، نزد من از تمام خوبیهای دنیا ارزشمندتر بود». معاویه به او گفت: ای ابواسحاق، آن سه فضیلت چیست؟ گفت: تا زمانی که به یاد دارم پیامبر (صلی الله علیه و آله) به هنگام نزول وحی [آيه تطهير] على و دو فرزندش و فاطمه (علیهم السلام) را گرفت و زیر پوشش خود برد و عرضه داشت: پروردگارا، همانا اینان اهل بیت من هستند... او را دشنام نمی دهم. ⁽¹⁾

حدیثی دیگری که حاکم آن آورده ولی نوشته است این حدیث بر مبنای رجال بخاری صحیح است ولی بخاری و مسلم آن را نقل نکرده اند از این قرار است:

حدّثنا أبو العباس محمّد بن يعقوب حدثنا العباس بن محمّد الدوري حدثنا عثمان بن عمر حدثنا عبدالرحمن بن عبدالله بن دينار حدثنا شریک بن أبي نمر عن عطاء بن يسار عن أم سلمة رضى عنها أنّها قالت: في بيتى نزلت هذه الآية إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ. قالت: فأرسل رسول الله (صلی الله علیه و اله) إلىّ على و فاطمة والحسن والحسين رضوان الله عليهم أجمعين فقال: «اللّهمَّ هؤلاء أهل بيتى قالت أم سلمة: يا رَسولَ اللّهِ، ما أنَا مِن أهلِ البَیتِ؟ قالَ: إنَّکِ أهلی خَیر، و هؤُلاءِ أهلُ بَیتی، اللّهُمَّ أهلی أحَقُّ». هذا حديث صحيح على شرط البخارى و لم يخرجاه؛

ابوعباس محمّد بن يعقوب، از عباس بن محمّد بن دوری، از عثمان بن عمر، از عبدالرحمن بن عبدالله بن دینار، از شریک بن ابی نمر، از عطاء بن یسار، از امّ سلمه رضی الله عنها نقل کرده اند که آیه إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ در منزل من نازل شد رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به دنبال علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) فرستاد و آن گاه عرضه داشت: «بار الها، اینان اهل بیت من هستند». امّ سلمه عرضه داشت: ای رسول خدا، آیا من از اهل بیت شما نیستم؟ فرمود: «تو اهل من و زن خوبی هستی، ولی اهل بیت من اینان هستند. خداوندا، اهل من سزاوارترند». ⁽¹⁾

قابل ذکر است ذهبی ⁽²⁾کتاب مستدرک علی الصحیحین را تلخیص کرده و در بسیاری از

موارد در تصحیح احادیث با حاکم نیشابوری مخالفت نموده، امّا این دو حدیث را بر مبنای مسلم صحیح دانسته است. ⁽¹⁾بر اساس روایت اخیر، از این تعبیر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) نسبت به امّ سلمه (که فرمود: «إنّك أهلى» استفاده می شود که واژه «اهل» با «اهل بیت» متفاوت است. در این روایت به تصریح آمده است که «اهل بیت» فقط خمسه طیبه هستند و این مؤیّد آن است که عنوان «اهل بیت» شامل زنان نمی شود. در این روایت دلالت بر این مطلب دارد که کلمه اهل البیت یک معنای اصطلاحی دارد و از معانی لغوی خود نقل داده شده است مانند کلمه صلوه و صیام و حج که معنای لغوی آن در شریعت مراد نیست بلکه معنای اصطلاحی آن مراد است. حاکم در حدیثی دیگر این روایت را به سند خود از واثلة بن اسقع» نقل می کند. وی. می نویسد این حدیث بر مبنای مسلم صحیح است، ولی بخاری و مسلم آن را نقل نکرده اند:

حدثنا أبو العباس محمد بن يعقوب أنبأ العباس بن الوليد بن مزيد أخبرني أبي قال: سمعت الأوزاعى يقول: حدّثني أبو عمار قال: حدثنى واثلة بن الأسقع رضى الله عنه قال: جئت أريد عليا رضى الله عنه، فلم أجده. فقالت فاطمة رضى الله عنها: إنطلق إلى رسول الله (صلی الله علیه و اله) يدعوه، فاجلس فجاء مع رسول الله (صلی الله علیه و اله) فدخل و دخلت معهما قال فدعا رسول الله (صلی الله علیه و اله) حسناً و حسيناً فأجلس كلّ واحد: منهما على فخذه و أدنى فاطمة من حجره و زوجها، ثمّ لفّ عليهم ثوبه و أنا شاهد فقال: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. اَللّهُمَّ هؤلاءِ اَهْلُ بَیْتی. هذا حديث صحيح على شرط مسلم و لم يخرجاه -.

ابوعباس محمّد بن یعقوب، از عباس بن ولید بن مزید و او از پدرش نقل کرد که گفت: شنیدم اوزاعی به نقل از ابو عمار و او نیز از وائله بن اسقع روایت کرد که گفت: به دنبال علی (علیه السلام) آمدم با او کار داشتم، اما او را نیافتم فاطمه (علیها السلام) فرمود: نزد رسول خدا (صلی الله علیه و اله) رفته است تا او را دعوت کند بنشین تا بیایند. علی (علیه السلام) همراه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمد و داخل شد و من نیز به همراه ایشان وارد شدم رسول خدا (صلی الله علیه و آله) حسن و حسین (علیهما السلام) را فراخواند و هر یک از آنان را بر ران خود نشاند و فاطمه (علیها السلام) و شوهرش را به خود نزدیک کرد. سپس پوشش خود را بر روی آنان کشید. من نگاه می کردم، آن گاه این آیه را قرائت کرد: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. و عرضه داشت: «خداوندا، اینان اهل بیت علیهم السلام من هستند». ⁽¹⁾

قابل ذکر است ابن کثیر که از عالمان مهم اهل تسنن بوده و از جایگاه ویژه ای در نزد آنان به ویژه وهابیت برخوردار است در تفسیر خود و با طرقی بسیار به نقل این حدیث پرداخته است. او هر چند در سند برخی از احادیث خدشه کرده است اما به اکثر اسانید خدشه ای وارد نساخته است. او ابتدا حدیث عکرمه را - که به ابن عباس منتسب کرده است - نقل می کند. بر اساس این حدیث، عکرمه در بازار راه می رفته و فریاد می زده که آیه تطهیر درباره زنان پیامبر (صلی الله علیه و اله) است و مدّعی بوده که حاضر است در این زمینه با مخالفان مباهله کند! ابن کثیر پس از نقل روایت عکرمه، آن را نمی پذیرد و مدعی می شود مصداق اهل بیت در آیه اعم از زنان رسول خدا (صلی الله علیه و اله) است. او در این باره می نویسد:

فإنّه قد وردت أحاديث تدلّ على أن المراد أعم من ذلك؛

همانا احادیثی وارد شده که دلالت دارند بر این که مراد از اهل بیت اعم از زنان پیامبر است-. ⁽²⁾او پس از طرح احادیث فراوان به طرق متعدّد، ادّعا می کند که مقتضای جمع بین احادیث و سیاق آیه آن است که گفته شود مصداق اهل بیت هم همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و هم امیرالمؤمنين علیه السلام، حضرت فاطمه علیها السلام و حسنین علیهم السلام هستند. امّا در مجموع دلیل متعدّد و روشنی وجود دارد که مشخص می کند که آیه تطهیر درباره زنان پیامبر صلی الله علیه و آله نیست که بطور خلاصه از این قرارند: الف) در آیات یاد شده وقتی سخن از زنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به میان آمده، ضمیر جمع مؤنث به کار رفته مانند: من یات منکن - و من يقنت منكن - لستن - ان اتقيتن - تخضعن - و قرن - بيوتكن و... ولی وقتی به آیه تطهیر رسیده ضمایر جمع مذکّر به کار رفته مانند: ليذهب عنكم - و يطهركم. پس معلوم می شود مخاطب در آیه تطهیر غیر از مخاطب در آیات قبل و بعد از آیه تطهیر است.

ب) زنان پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله متعدّد بودند و در خانه های مختلف زندگی می کردند و لذا در آیه 32 جمله (و قرن فی بیوتکن) آمده است و اگر چنان که آیه تطهیر نیز شامل آن ها می شد باید جمله (اهل البيوت) می آمد و حال آن که (اهل البیت) آمده است.

ت) طبق روایت صحیح مسلم و غیره وقتی آیه تطهیر نازل شد رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام را زیر کساء قرار داد و آیه شریفه را قرائت فرمودند. ⁽¹⁾

عائشه گفت که رسول خدا صبح هنگام بیرون رفتند و بر روی دوش ایشان عبایی طرح دار از موی سیاه بود. پس حسن بن علی آمد پس او را در زیر عبا گرفت او را در زیر عبا گرفت. پس حسین آمد و او را نیز وارد کرد. پس فاطمه آمد او را نیز وارد کرد پس علی آمد او را نیز وارد کرد. سپس فرمود: خداوند می خواهد از شما اهل بیت پلیدی ها را دور کند و شما را پاک نماید.

ث) در صحیح مسلم آمده که از زید بن ارقم سؤال شد آیا به زنان پیامبر صلی الله علیه و آله اهل بيت پیامبر صلی الله علیه و آله گفته می شود یا خیر؟ پاسخ داد همسر یک مرد از اهل بیت آن به حساب نمی آید زیرا چه بسا زنی با مردی یک عمر زندگی می کند ولی در آخر عمر طلاق گرفته و به خانه پدرش رفته و جزء اهل بیت پدر محسوب می شود. ⁽²⁾

ج) زنان پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ یک ادعا نکرده اند که آیه تطهیر شامل ما نیز می شود بلکه خلاف آن را نقل کرده اند مانند ام سلمه علیها السلام که می گوید پس از نزول آیه تطهیر و تکریم حضرت رسول گرامی صلی الله علیه و اله علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام را، من جلو رفته و از حضرت پرسیدم آیا من هم عضو اهل بیت هستم؟ حضرت پاسخ داد تو آدم خوبی هستی و جزو اهل بیت نیستی بلکه از همسران پیامبر هستی. ⁽³⁾

ابن کثیر از جمله شاگردان ابن تیمیه است و به تعصب و دشمنی با شیعه شهرت دارد او در تفسیرش احادیث متعدّدی در این باره نقل کرده است و تلاش کرده بر آن ها خدشه وارد سازد

ولی موفّق نبوده است. ابن کثیر روایت نخست را به نقل از انس بن مالک آورده است. او می نویسد:

الحديث الأول: حدّثنا الإمام أحمد، حدثنا عفان، حدثنا حماد، أخبرنا على بن زيد عن أنس بن مالک رضی الله عنه قال: إن رسول الله (صلی الله علیه و آله) كان يمرّ بباب فاطمة رضى الله عنها ستة أشهر، إذا خرج إلى صلاة الفجر يقول: الصلاة يا أهل البيت، إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا و رواه الترمذي عن عبد بن حميد عن عفان به و قال حسنٌ غریبٌ؛ ⁽¹⁾

حدیث یکم: احمد بن حنبل از عفان، از حماد از علیّ بن زید، از انس بن مالک نقل کرد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به مدّت شش ماه، هرگاه برای نماز صبح خارج می شد از درب منزل فاطمه می گذشت و می فرمود: ای اهل بیت، وقت نماز است، إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا.

ترمذی این حدیث را از عبد بن حمید و او نیز از عفان نقل کرده است. ترمذی درباره این حدیث می گوید: این حدیث خوبی است، امّا فقط به همین سند نقل شده است. این حدیث را احمد بن حنبل ⁽²⁾و ترمذی ⁽³⁾نقل کرده اند و ابن کثیر در سند آن مناقشه نمی کند.

حدیث دوم را از طبری روایت می کند:

قال إبن جرير، حدّثنا إبن وكيع، حدّثنا أبو نعيم، حدّثنا يونس عن أبي إسحاق، أخبرني أبو داود عن أبي الحمراء قال: رابطت المدينة سبعة أشهر على عهد رسول الله (صلی الله علیه و آله) قال: رأيت رسول الله (صلی الله علیه و آله) إذا طلع الفجر جاء إلى باب على و فاطمة رضى الله عنهما، فقال: الصلاة الصلاة، إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. ⁽⁴⁾

ابن جریر گوید: ابن وکیع از ابونعیم، از یونس، از ابواسحاق، از ابوداوود، از ابوحمراء حدیث کرد که ابو حمراء ⁽⁵⁾گفت: در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و اله) هفت ماه در مدینه اقامت گزیدم و می دیدم رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به هنگام طلوع فجر به درب منزل علی و فاطمه (علیهما السلام) می آمد و می فرمود: «نماز، نماز، همانا خداوند اراده فرموده که ناپاکی را فقط از شما اهل بیت دور سازد و شما را کاملا پاک گرداند».

او پس از نقل این حدیث در سند آن خدشه می کند ⁽¹⁾و درباره ابوداوود می نویسد:

أبو داود الأعمى هو نفيع بن الحارث كذّاب؛

ابوداوود اعمی همان نفیع بن حارث است. وی دروغ گو است. ⁽²⁾

و آن گاه حدیث سوم را چنین نقل کرده است:

و قال الإمام [أحمد] أيضاً: حدّثنا محمّد بن مصعب، حدّثنا الأوزاعي، حدّثنا شدّاد بن عمار قال: دخلت على واثلة بن الأسقع رضى الله عنه، وعنده قوم، فذكروا عليا رضى الله عنه فشتموه فشتمته معهم. فلما قاموا قال لي شتمت هذا الرجل؟ قلت: قد شتموه فشتمته معهم. ألا أخبرك بما رأيت من رسول الله (صلی الله علیه و آله) ؟ قلت: بلى، قال: أتيت فاطمة رضى الله عنها أسألها عن على رضى الله عنه، فقالت: توجه إلى رسول الله (صلی الله علیه و آله) فجلست أنتظره حتى جاء رسول الله (صلی الله علیه و آله) و معه على و حسن وحسین رضی الله عنهم، آخذ كلّ واحد منهما بيده حتى دخل، فأدنى عليّاً و فاطمة رضى الله عنهما و اجلسهما بين يديه، و اجلس حسناً و حسیناً رضی الله عنهما كل واحد منهما على فخذه، ثمّ لفّ عليهم ثوبه أو قال كساءه، ثم تلا (صلی الله علیه و آله) هذه الآية: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا وقال: «أللهم هؤلاء أهل بيتي و أهل بيتي أحق»؛ ⁽³⁾

احمد بن حنبل، از محمّد بن مصعب، از اوزاعی، از ابو عمار شدّاد نقل کرد که گفت: بر واثلة بن أسقع وارد شدم در حالی که عده ای نزد او بودند از علی (علیه السلام) سخن به میان آمد و به او ناسزا گفتند و من نیز به همراه آنان ناسزا گفتم. وقتی برخاستند به من گفت: چرا این مرد را شتم کردی؟! گفتم آن ها ناسزا گفتند من نیز به همراه آنان ناسزا گفتم. گفت: آیا می خواهی آن چه را از رسول خدا (صلی الله علیه و اله) دیدم به تو خبر دهم؟ گفتم: آری. گفت: نزد فاطمه (علیها السلام) رفتم تا درباره علی (علیه السلام) از ایشان خبر بگیرم.

فرمود به نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رفته است من منتظر ایشان نشستم تا رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به همراه علی، حسن و حسین (علیهما السلام) آمدند و در حالی که دست هر یک از آن دو فرزند را با یکی از دستانش گرفته بود وارد منزل شد علی و فاطمه (علیهما السلام) را به نزدیک خود فراخواند و در مقابل خود نشاند و هر یک از حسن و حسین و هر یک از حسن و حسین (علیهما السلام) را بر ران خویش قرار داد آن گاه پوشش یا عبای خود را بر سر آنان کشید و این آیه را تلاوت فرمود: إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا و عرضه داشت: خداوندا، اینان اهل بیت من هستند و اهل بيت من سزاوارترند».

از این روایات نکات بسیار مهمی به دست می آید. این احادیث به خوبی شرایط اجتماعی آن روزگار را به تصویر می کشند و کینه و دشمنی منافقان را نسبت به امیرالمؤمنین (علیه السلام) نشان می دهند منافقانی که روز عاشورا در صحرای کربلا حضرت سیدالشهداء صلوات الله علیه را تنها به جرم فرزند علی بودن به شهادت رساندند و در پاسخ حضرتش که درباره علت دشمنی و جنگ آنان با خود جویا شد گفتند: «نقاتلك بغضاً منا لأبيك»؛ ⁽¹⁾تو را به خاطر بغضی که از پدرت داریم می کشیم! آیا دشمنی با امیرالمؤمنین علیه السلام و اولاد ایشان جز کفر و نفاق دلیل دیگری دارد؟ دشمنی با کسانی که محبوب ترین افراد نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند و پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را اهل بیت خود معرّفی فرمودند، چه دلیلی جز حقد، کینه و نفاق دارد؟ از صدر اسلام تاکنون افرادی هم چون ابن کثیر و بلکه حق ستیزتر و متعصب تر از او فراوان بوده اند. آیا اند آیا می توان به گفتار افرادی هم چون ابن کثیر که درباره تک تک ادله و نصوص متعلق به امیرالمؤمنین علیه السلام و سایر اهل بیت علیهم السلام تشکیک می کنند، اعتنا کرد؟ آنانی که پس از نقل روایات فراوان که بیان گر نزول آیه تطهیر درباره امیرالمؤمنین علیه السلام و حضرت زهرا علیها السلام و فرزندان ایشان علیهم السلام است، باز هم مصداق اهل بیت را اعم می دانند!

ابن کثیر همان روایت سابق را این بار به نقل از طبری این چنین آورده است:

و قد رواه أبو جعفر بن جرير عن عبدالكريم بن أبي عمير عن الوليد ابن مسلم. عن أبي عمرو الأوزاعى بسنده نحوه زاد في آخره قال واثلة رضى الله عنه: فقلت: و أنا - يا رسول الله صلّى الله عليك - من أهلك؟ قال (صلی الله علیه و آله): «و أنت من أهلى». قال واثلة رضى الله عنه: و إنّها من أرجى ما أرتجى. ثم رواه أيضاً عن عبد الأعلى بن واصل عن الفضل بن دكين،

عن عبد السلام بن حرب عن كلثوم المحاربي عن شداد بن أبي عمار قال: إنّى لجالس عند واثلة بن الأسقع رضى الله عنه؛ إذ ذكروا عليا رضى الله عنه فشتموه، فلما قاموا قال:

إجلس حتى أخبرك عن هذا الذي شتموه. إنّي عند رسول الله (صلی الله علیه و آله) إذ جاء علىّ و فاطمة و حسن و حسین رضی عنهم، فألقى (صلی الله علیه و آله) عليهم کساء له، ثمّ قال: الّلهُم هؤُلاءِ أهلُ بَيتِي، الّلهُم أذهَبَ عَنهُم الرّجسَ وَطَهِّرَهمْ تَطْهِيرًاً. قلت: يا رسول الله، و أنا؟ قال (صلی الله علیه و آله): «و أنت». قال: فو الله إنها لأوثق عمل عندى؛ ⁽¹⁾

و ابوجعفر محمّد بن جریر طبری، از عبدالکریم بن ابی عمیر، از ولید بن مسلم، از ابو عمرو اوزاعی به سند خویش، مانند همین حدیث را روایت کرده است و در انتهای آن می افزاید: وائله گفت: به پیامبر (صلی الله علیه و آله) عرض کردم: ای رسول خدا صلوات خدا، بر تو باد آیا من نیز از اهل شما هستم؟ ایشان فرمود: «تو از اهل من هستی». وائله گفت: این بزرگترین آرزو در میان آرزوهای من بود هم چنین طبری همین روایت را از عبد الأعلى بن واصل، از فضل بن دکین از عبدالسلام بن حرب، از کلثوم محاربی، از شدّاد بن ابی عمار نقل می کند که نزد واثلة بن أسقع نشسته بودم که نام علی (علیه السلام) برده شد و به او ناسزا گفتند. وقتی جمعیت برخاستند به من گفت: بنشین تا درباره کسی که به وی ناسزا گفتند خبری برای تو نقل.کنم من نزد رسول خدا (صلی الله علیه و اله) بودم که علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) آمدند. پیامبر (صلی الله علیه و اله) عبای خود را بر روی ایشان انداخت و درباره آنان عرضه داشت: «خداوندا، اینان اهل بیت من هستند. خداوندا، ناپاکی را از ایشان دور ساز و آنان را کاملاً پاک گردان». عرضه داشتم: ای رسول خدا، من هم در دعای شما داخل هستم؟ پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: «تو نیز داخل هستی». وائله گوید پس به خدا سوگند این اطمینان بخش ترین کار برای من بود.

در این روایت به ظاهر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وائله را در زمره اهل بیت علیهم السلام دانسته اند، اما این مطلب به اجماع مسلمین صحیح نیست زیرا هیچ یک از فرق و مذاهب، وائله را در زمره اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نمی دانند. البته در یک نگاه خوشبینانه می توان با توجه به فرق میان اهل پیامبر و اهل بیت علیهم السلام و با توجه به روایت نخست از وائله، چنین گفت که پیامبر صلی الله علیه و آله وی را در زمره اهل خود قرار داده اند نه اهل بیت خود. از همین رو پیامبر صلی الله علیه و آله وی را در زیر عبای خود وارد نساختند.

امّا حدیث پنجمی که ابن کثیر ذکر کرده است از این قرار است:

قال الإمام أحمد: حدّثنا عبدالله بن نمیر، حدّثنا عبدالملک بن أبي سليمان عن عطاء بن أبي رباح، حدّثني من سمع أم سلمة رضى الله عنها تذكر أنّ النّبي (صلی الله علیه و آله) كان في بيتها، فأتته فاطمة رضى الله عنها ببرمة فيها خزيرة، فدخلت عليه بها، فقال (صلی الله علیه و آله) لها: «أدعى زوجك و ابنیک.» قالت: فجاء علیّ و حسن و حسین رضی الله عنهم، فدخلوا عليه فجلسوا يأكلون من تلك الخزيرة وهو على منامة له و كان تحته (صلی الله علیه و آله) کساء خیبری. قالت: و أنا في الحجرة أصلّى، فأنزل الله عزّوجلّ هذه الآية إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. قالت رضى الله عنها، فأخذ (صلی الله علیه و آله) فضل الكساء فغطّاهم به، ثمّ أخرج يده فألوى بها إلى السماء، ثمّ قال: اللَّهُمَّ هَؤُلاءِ أهل بَیْتِی وَخَاصَّتِی فَأذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجس وَطهّرهم تَطْهِیر قالت: فأدخلت رأسى البيت، فقلت: وأنا معكم يا رسول الله؟ فقال (صلی الله علیه و آله): «إنّك إلى خير، إنّك إلى خير». في إسناده من لم يسمّ و هو شيخ عطاء، و بقية رجاله ثقات. ⁽¹⁾

احمد بن حنبل گوید: عبدالله بن نمیر، از عبدالملک بن ابی سلیمان، از عطاء بن ابی رباح، از کسی که از امّ سلمه شنیده بود نقل کرد که ام سلمه یادآور شد که پیامبر (صلی الله علیه و اله) در منزل ایشان بود. فاطمه(علیها السلام) با دیگی سنگی که خزیره در آن بود بر رسول خدا (صلی الله علیه و اله) وارد شد. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به ایشان فرمود: «همسر و دو پسرت را نیز دعوت کن». امّ سلمه گوید: علی، حسن و حسین (علیهم السلام) آمدند و بر پیامبر (صلی الله علیه و اله) وارد شدند، نشستند و شروع به خوردن آن غذا کردند. پیامبر (صلی الله علیه و اله) در جای خواب خود نشسته بود و زیر ایشان عبایی خیبری قرار داشت و من نیز در آن اتاق مشغول به خواندن نماز بودم که خدای عزّوجلّ این آیه را نازل فرمود: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. امّ سلمه گوید: پیامبر (صلی الله علیه و آله) گوشه عبا را گرفت و بر سر آنان کشید و آن گاه دست خود را بیرون آورد و به سوی آسمان بلند کرد و عرضه داشت: «خداوندا، اینان اهل بیت و نزدیکان خاص من هستند. پس ناپاکی را از آنان دور کن و ایشان را کاملاً پاک گردان.» امّ سلمه گوید: سرم را داخل اتاق کردم و گفتم:

ای رسول خدا، آیا من نیز با شما هستم؟ پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: «تو عاقبت به خیر هستی، تو عاقبت به خیر هستی.» در سند این حدیث شیخ عطاء وجود دارد که در كتب رجالی از او ذکری به میان نیامده است ولی بقیه راویان ثقه هستند.

ابن کثیر به لحاظ عبارت «حدّثنى من سمع أم سلمه» به ردّ حدیث مبادرت کرده است که این گفتار ابن کثیر صحیح نیست وجه اعتبار روایت این است که ناقل روایت از امّ سلمه، یا از صحابه است و یا از تابعین. با توجه به روایتی که در منابع معتبر عامه از جمله صحیح بخاری، مسلم، ترمذی، نسائی و منابع دیگر آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خَیرُ النّاسِ قَرنِی ثُمَّ الَّذِینَ یَلُونَهُم، تابعین به مانند صحابه از اعتبار برخوردار بوده و روایات آنان مانند روایات صحابه معتبر است. بر همین اساس است که حاکم نیشابوری در کتاب معرفة علوم الحدیث پیرامون تابعین می نویسد:

اثبات اعتبار این راوی به این کیفیت در صورتی است که راوی مجهول باشد، در حالی که راوی مورد نظر، فرزند ام سلمه، یعنی عمر بن ابی سلمه است. ⁽¹⁾

زیرا با رجوع به منابع مختلف عطاء بن ابی رباح حدیث کساء را با واسطه عمر بن ابی سلمه از ام سلمه نقل کرده است که در این صورت وی از صحابه بوده و اعتبارش در میان اهل تسنن مجمع علیه است. ⁽²⁾از این رو روایت از اعتبار سندی برخوردار است. ⁽³⁾

ابن کثیر حدیث دیگری (حدیث ششم) را نیز درباره مصدایق آیه تطهیر نقل کرده ولی در آن خدشه نکرده است آن حدیث این است:

قال إبن جرير: حدّثنا أبو كريب، حدثنا مصعب بن المقدام، حدثنا سعيد بن زربي عن محمد بن سيرين عن أبي هريرة عن أم سلمة سلمة رضى الله عنها قالت: جاءت فاطمة رضى الله عنها إلى ببرمة لها قد صنعت فيها عصيدة تحملها على طبق فوضعتها بين يديه (صلی الله علیه و آله) فقال: «أين ابن عمّک و ابناک»؟ فقالت رضي الله عنه: في البيت. فقال (صلی الله علیه و آله): «أدعيهم». فجاءت إلى على رضى الله عنه، فقالت: أجب رسول الله (صلی الله علیه و آله) أنت و ابناک. قالت أم سلمة رضى الله عنها: فلما رآهم مقبلين، مدّ (صل الله علیه و آله) یده إلی كساء كان على المنامة، فمده و بسطه و اجلسهم عليه، ثمّ أخذ بأطراف الكساء الأربعة بشماله، فضمه فوق رؤوسهم و أومأ بيده اليمنى إلى ربه فقال: الّلهُم هؤُلاءِ أهلُ بَيتِي فأذهَبَ عَنهُم الرّجسَ وَطَهِّرَهمْ تَطْهِيرًا؛ ⁽¹⁾

ابن جریر طبری گوید: ابو کریب، از مصعب بن مقدام، از سعید بن زربی، از محمّد بن سیرین، از ابوهریره، از امّ سلمه نقل کرد که فاطمه (علیها السلام) با دیگی سنگی که در آن عصیده ⁽²⁾پخته بود و در طبقی حمل می کرد نزد رسول خدا (صلی الله علیه و اله) آمد و آن را مقابل ایشان قرار داد. پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: «پسر عمو و دو پسرت کجایند؟» عرض کرد: در منزل هستند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آنان را دعوت کن» پس نزد علی (علیه السلام) رفت و عرض کرد که به همراه پسرانت دعوت رسول خدا (صلی الله علیه و اله) را اجابت کن. امّ سلمه گوید: وقتی پیامبر (صلی الله علیه و اله) متوجّه ورود آنان شد، دست مبارک خود را به سمت کسایی که در محل خواب ایشان قرار داشت دراز کرد آن را برداشت و گسترد و ایشان را بر روی آن نشاند. آن گاه چهار طرف کساء را با دست چپ گرفت و بر روی سر ایشان کشید

و با دست راست به پروردگارش اشاره کرد و عرضه داشت: « خداوندا، اینان اهل بیت من هستند، پس ناپاکی را از ایشان دور ساز و آنان را کاملاً پاک گردان». ابن کثیر در سند این حدیث نیز هیچ خدشه و مناقشه ای نمی کند.

ابن کثیر حدیث هفتم به دین شکل نقل کرده است:

قال ابن جرير: حدّثنا ابن حميد حدّثنا عبدالله بن عبدالقدوس، عن حدثنا عبد الله بن عبدالقدوس عن الأعمش عن حكيم بن سعد قال: ذكرنا على بن أبي طالب رضي الله عنه عند أم سلمة رضى الله عنها فقالت: في بيتي نزلت إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. قالت أم سلمة: جاء رسول الله (صلی الله علیه و اله) إلى بيتى فقال: «لا تأذنى لأحد» فجاءت فاطمة رضى الله عنها، فلم أستطع أن أحجبها عن أبيها، ثمّ جاء الحسن رضى الله عنه، فلم أستطع أن أمنعه أن يدخل على جده و أمه، و جاء الحسين فلم أستطع أن أحجبه عن جدّه (صلی الله علیه و آله) و أمه رضى الله عنها ثمّ جاء على رضى الله عنه، فلم أستطع أن أحجبه، فاجتمعوا فجلّلهم رسول الله (صلی الله علیه و آله) بكساء كان عليه، ثمّ قال: هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَيْتِي فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَ طَهِّرْهُمْ تَطْهِيراً فنزلت هذه الآية حين اجتمعوا على البساط قالت: فقلت: يا رسول الله و أنا؟ قالت: فو الله ما أنعم و قال: «إنّك إلى خير». ⁽¹⁾

ابن جریر در روایتی دیگر می گوید: ابن حمید از عبدالله بن عبدالقدوس از اعمش از حكيم بن سعد نقل کرد که نزد امّ سلمه از علی بن ابی طالب (علیهما السلام) یاد شد. او گفت آیه إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا در منزل من نازل شد. رسول خدا (صلی الله علیه و اله) به منزل من آمد و فرمود به کسی اجازه ورود نده. آن گاه فاطمه (علیها السلام) آمد و من نتوانستم مانع دیدار او با پدرشان شوم سپس حسن (علیه السلام) آمد و نتوانستم از ورود او بر مادر و جدش مانع گردم سپس حسین (علیه السلام) آمد و نتوانستم مانع دیدار او با مادر و جدش شوم. سپس علی (علیه السلام) آمد و نتوانستم مانع او گردم. پس آن ها جمع شدند و رسول خدا (صلی الله علیه و اله) با کسائی که بر دوش ایشان بود آن ها را پوشاند و سپس به [بارگاه الاهی] عرضه داشت: «اینان اهل بیت من هستند، پس ناپاکی را از ایشان دور ساز و آنان را کاملاً پاک گردان» در این هنگام این آیه نازل شد گفتم: ای رسول خدا، من نیز با شما هستم؟ سوگند به خدا که پاسخ مثبت نداد و فرمود: «تو عاقبت به خیر هستی»

این حدیث و سند آن نیز مورد قبول ابن کثیر است و او مناقشه ای در سند آن نکرده است.

ابن كثير حدیث هشتم را بدین شکل نقل کرده است:

قال الإمام أحمد: حدّثنا محمد بن جعفر، حدّثنا عوف عن عوف عن أبى المعدل عن ⁽¹⁾عطية الطفاوي عن أبيه قال: إن أم سلمة رضى الله عنها حدثته قالت: بينما رسول الله (صلی الله علیه و آله) في بيتي يوماً إذ قالت الخادم: إن فاطمة و عليا ⁽²⁾رضى الله عنهما بِالسُّدَّهِ، قالت: فقال لى رسول الله (صلی الله علیه و آله) «قُومِی فَتَنَحَّیْ لِی عَنْ أَهْلِ بَیْتِی». قَالَتْ فَقُمْتُ فَتَنَحَّیْتُ مِنَ اَلْبَیْتِ قَرِیباً فَدَخَلَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَهُ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ رضی الله عنهم، وَ هُمَا صَبِیَّانِ صَغِیرَانِ فَأَخَذَ اَلصَّبِیَّیْنِ فَوَضَعَهُمَا فِی حَجْرِهِ فَقَبَّلَهُمَا قَالَتْ وَ اِعْتَنَقَ عَلِیّاً بِإِحْدَی یَدَیْهِ وَ فَاطِمَهَ بِالْیَدِ اَلْأُخْرَی فَقَبَّلَ فَاطِمَهَ وَ قَبَّلَ عَلِیّاً و أغدق عَلَیْهِمْ خَمِیصَهً سَوْدَاءَ فَقَالَ اَللَّهُمَّ إِلَیْکَ لاَ إِلَی اَلنَّارِ أَنَا وَ أَهْلُ بَیْتِی قَالَتْ وَ قُلْتُ وَ أَنَا یَا رَسُولَ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله): فَقَالَ «وَ أَنْتِ». ⁽³⁾

احمد بن حنبل گوید: محمّد بن جعفر، از عوف، از ابومعدل عطیه طفاوی، از پدرش نقل کرد که امّ سلمه رضی الله عنها برای او نقل کرده است که: روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در منزل من بود که خادم گفت فاطمه و علی (علیهما السلام) بر در خانه هستند. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به من فرمود: «برخیز و برای ورود اهل بيت من کنار برو» من مقداری کنار رفتم. علی و فاطمه به همراه حسن و حسین که کودکان خردسالی بودند وارد شدند. پیامبر (صلی الله علیه و اله) کودکان را در آغوش گرفت و بوسید و یک دست بر گردن علی (علیه السلام) و دست دیگر بر گردن فاطمه (علیها السلام) نهاد و آن دو را بوسید آن گاه پوشش سیاهی را بر روی آنان انداخت و عرضه داشت: «خداوندا من و اهل بیتم را به سوی خود ببر نه به سوی آتش» امّ سلمه گوید: عرضه داشتم ای رسول خدا، من نیز در دعای شما داخل هستم؟ پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: «تو نیز داخل هستی».

ابن كثير حدیث دیگری نقل می کند که باز در آن تصریح شده است که زنان پیامبر جزو اهل بیت علیهم السلام نیستند:

قال ابن جرير: حدّثنا أبو كريب حدّثنا الحسن بن عطية، حدّثنا فضيل بن مرزوق عن عطية عن أبي سعيد عن سعيد عن أم سلمة رضی الله عنها قالت: إنّ هذه الآية نزلت في بيتي إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. قالت: و أنا جالسة على باب البيت، فقلت: يا رسول الله، ألست من أهل البيت؟ فقال (صلی الله علیه و آله): «إنّك إلى خير، أنت من أزواج النبى» قالت: و في البيت رسول الله (صلی الله علیه و آله) علىّ و فاطمة و الحسن و الحسين رضی الله عنهم؛ ⁽¹⁾

ابن جریر هم چنین روایت می کند: ابو کریب، از حسن بن عطیه، از فضیل بن مرزوق از عطیه، از ابوسعید و او نیز از امّ سلمه نقل کرد که این آیه در منزل من نازل شد: إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. امّ سلمه گوید: من کنار درِ منزل نشسته بودم و گفتم ای رسول خدا، آیا من از اهل بیت نیستم؟ پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: «تو عاقبت به خیر و از همسران پیامبر هستی». امّ سلمه گوید: به هنگام نزول آیه، پیامبر (صلی الله علیه و آله)، علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) در خانه بودند. ابن جریر همین حدیث را به سند دیگری از ابوکریب از وکیع از عبد الحمید بن بهرام از شهر بن حوشب از ام سلمه روایت می کند. ⁽²⁾

ابن جریر به سندی دیگر نقل می کند:

قال ابن جرير: حدّثنا أبو كريب، حدثنا خالد بن مخلد، حدّثنى موسى بن يعقوب، حدّثني هاشم بن هاشم بن عتبة بن أبي وقّاص، عن عبدالله بن وهب بن زمعة قال: أخبرتني أم سلمة رضى الله عنها قالت: إنّ رسول الله (صلی الله علیه و اله) جمیع علياً و فاطمة والحسن والحسین رضی الله جمع عنهم، ثمّ أدخلهم تحت ثوبه، ثمّ جار إلى الله عزّوجلّ ثمّ قال: «هؤلاء أهل بيتى». قالت أم سلمة رضى الله عنها: فقلت يا رسول الله، أدخلنى معهم؟ فقال (صلی الله علیه و آل): « أنت من أهلى»؛ ⁽³⁾ابن جریر گوید: ابو کریب، از خالد بن مخلّد، از موسی بن یعقوب، از هاشم بن هاشم بن عتبه بن ابی وقاص، از عبدالله بن وهب بن زمعه نقل کرد که ام سلمه گفت: رسول خدا (صلی اله علیه و آله) علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) را جمع کرد، سپس زیر پوشش خود برد، به درگاه خدا تضرّع کرد و عرضه داشت: «اینان اهل بیت من هستند». امّ سلمه گوید: به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) عرض کردم مرا نیز به همراه ایشان زیر پوشش خود داخل کن. پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «تو اهل من هستی». ابن جریر این حدیث را به طریق دیگری از احمد بن محمّد طوسی،

از عبدالرحمن بن صالح، از محمّد بن سلیمان اصفهانی، از یحیی بن عبید مکی، از عطا، از عمر بن أبي سلمه و او نیز از مادرش به همین صورت نقل می کند. ⁽¹⁾

البته ابن جریر روایتی دیگر و با سندی دیگر از عایشه نقل کرده است که متن چنین است:

قال ابن جرير حدّثنا ابن وكيع قال: حدثنا محمد بن بشر عن زكريا، عن مصعب بن شيبة، عن صفية بنت شيبة قالت قالت عائشة: خرج النبي (صلی الله علیه و آله) ذات غداة و عليه مرطٌ مرجل من شعر أسود، فجاء الحسن رضى الله عنه فأدخله معه، ثم جاء الحسين ثمّ جاءت فاطمة رضى الله عنها فأدخلها معه، ثم جاء على رضى الله عنه فأدخله معه، ثم قال (صلی الله علیه و آله): إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ. و رواه مسلم عن أبي بكر بن أبي شيبة عن محمد بن بشر به؛ ⁽²⁾

ابن جریر گوید: وکیع از محمّد بن بشیر، از زکریا، از مصعب بن شیبه از صفیّه دختر شیبه نقل کرد که عایشه گفت: پیامبر (صلی الله علیه و اله) یک روز صبح از منزل خارج شد در حالی که عبایی بافته شده از پشم سیاه و دارای نقش و نگار به تن داشت. حسن (علیه السلام) آمد و پیامبر او را همراه خود داخل عبا برد سپس امام حسین (علیه السلام) آمد، او را نیز همراه خویش داخل کرد آن گاه فاطمه (علیها السلام) آمد او را هم به همراه خود داخل آن عبا کرد. پس از ایشان علی (علیه السلام) آمد و او را نیز داخل کرد، سپس تلاوت کرد: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا.

از آن جا که مسلم این حدیث را از ابوبکر بن ابی شیبه، از محمّد بن بشر روایت کرده است و به عایشه رسانده است و آن را صحیح نیز دانسته است بنابراین طبیعی است که ابن کثیر در آن خدشه نکند. اما حدیثی بعدی که از ابن ابی حاتم نقل کرد است چنین است:

قال ابن أبي حاتم حدّثنا أبي، حدّثنا شريح بن يونس أبو الحارث، حدّثنا محمد بن يزيد عن العوام يعنى ابن حوشب رضى الله عنه، عن ابن عم له قال: دخلت مع أبي على عائشة فسألتها عن على رضى الله عنه، فقالت رضى الله عنها: تسألني عن رجل كان من أحبّ الناس إلى رسول الله (صلی الله علیه و آله)، وكانت تحته ابنته وأحب الناس إليه؟ لقد رأيت رسول الله (صلی الله علیه و آله) دعا علياً وفاطمة و حسناً و حسيناً رضى الله عنهم، فألقى عليهم ثوبا فقال: الّلهُم هؤُلاءِ أهلُ بَيتِي فأذهَبَ عَنهُم الرّجسَ وَطَهِّرَهمْ تَطْهِيرًا قالت فدنوت منهم فقلت: يا رسول الله، وأنا من أهل بيتك؟ فقال (صلی الله علیه و آله): «تنحّى فإنّك على خير»؛ ⁽³⁾

ابن ابی حاتم گوید: پدرم از ابوحارث شریح بن یونس، از محمّد بن یزید از عوام بن حوشب از عمویش نقل کرد که گفت: با پدرم بر عایشه وارد شدیم و من از او درباره علی (علیه السلام) پرسیدم او گفت: از من درباره مردی سؤال می کنی که از محبوب ترین مردم نزد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود و دخترش که محبوب ترین مردم نزد اوست را به ازدواج او درآورده بود ؟! به تحقیق دیدم که رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم السلام) را دعوت کرد و پوششی روی ایشان انداخت و عرضه داشت: «خداوندا، اینان اهل بیت من هستند، پس ناپاکی را از ایشان دور ساز و ایشان را کاملاً پاک گردان». عایشه گوید: نزدیک ایشان شدم و گفتم: ای رسول خدا، آیا من هم از اهل بیت تو هستم؟ پیامبر (صلی الله علیه و اله) فرمود: «دور شو! تو زن خوبی هستی».

نکته قابل توجه در این حدیث، برخورد پیامبر صلی الله علیه و آله با عایشه است. به تصریح خود عایشه وقتی وی درباره همراهی خود با اهل بیت سؤال می کند، رسول خدا صلی الله علیه و آله او را کنار می زند. امّا جمله تو زن خوبی هستی را خود عایشه به آن افزوده است. ابن کثیر روایتی دیگر را از ابن جریر نقل می کند مبنی بر این که خمسه طیبه مصادیق آیه تطهیرند و همین را ابن ابی حاتم نیز با سند خودش ذکر کرده است. او در اسناد حدیث به روایت ابن جریر ⁽¹⁾خدشه نمی کند ولی اسناد ابن ابی حاتم ⁽²⁾را مخدوش می داند. ⁽³⁾ابن کثیر حدیث دیگری را از صحیح مسلم روایت کرده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را در غدیر خم فرموده است. این حدیث در حقیقت حدیث ثقلین است که در ضمن آن به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نیز اشاره شده است. در تفسیر ابن کثیر آمده است:

و قال مسلم في صحيحه: حَدَّثَنِی زُهَیْرُ بْنُ حَرْبٍ وَ شُجَاعُ بْنُ مَخْلَدٍ جَمِیعاً عَنِ اِبْنِ عُلَیَّهَ قَالَ زُهَیْرٌ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِیلُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ حَدَّثَنِی أَبُو حَیَّانَ حَدَّثَنِی یَزِیدُ بْنُ حَیَّانَ قَالَ: اِنْطَلَقْتُ أَنَا وَ حُصَیْنُ بْنُ سَبْرَهَ وَ عُمَرُ بْنُ مُسْلِمٍ إِلَی زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ فَلَمَّا جَلَسْنَا إِلَیْهِ قَالَ لَهُ حُصَیْنٌ لَقَدْ لَقِیتَ یَا زَیْدُ خَیْراً کَثِیراً رَأَیْتَ رَسُولَ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله وَ سَمِعْتَ حَدِیثَهُ وَ غَزَوْتَ مَعَهُ وَ صَلَّیْتَ خَلْفَهُ لَقَدْ لَقِیتَ یَا زَیْدُ خَیْراً کَثِیراً حَدِّثْنَا یَا زَیْدُ مَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ یَا اِبْنَ أَخِی وَ اَللَّهِ لَقَدْ کَبِرَتْ سِنِّی وَ قَدِمَ عَهْدِی وَ نَسِیتُ بَعْضَ اَلَّذِی کُنْتُ أَعِی مِنْ رَسُولِ اَللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَمَا حَدَّثْتُکُمْ فَاقْبَلُوهُ وَ مَا لاَ فَلاَ تُکَلِّفُونِیهِ ثُمَّ قَالَ: قَامَ رَسُولُ اَللَّهِ (صلی الله علیه و اله) یَوْماً فِینَا خَطِیباً بِمَاءٍ یُدْعَی خُمّاً بَیْنَ مَکَّهَ وَ اَلْمَدِینَهِ فَحَمِدَ اَللَّهَ تعالی)

و أَثْنَی عَلَیْهِ وَ وَعَظَ وَ ذَکَرَ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ یُوشِکُ أَنْ یَأْتِیَنِی رَسُولُ رَبِّی فَأُجِیبَ وَ أَنَا تَارِکٌ فِیکُمُ اَلثَّقَلَیْنِ: أَوَّلُهُمَا کِتَابُ اَللَّهِ فِیهِ اَلْهُدَی وَ اَلنُّورُ فَخُذُوا بِکِتَابِ اَللَّهِ وَ اِسْتَمْسِکُوا بِهِ» فَحَثَّ عَلَی کِتَابِ اَللَّهِ وَ رَغَّبَ فِیهِ ثُمَّ قَالَ «وَ أَهْلَ بَیْتِی أُذَکِّرُکُمُ اَللَّهَ فِی أَهْلِ بَیْتِی أُذَکِّرُکُمُ اَللَّهَ فِی أَهْلِ بَیْتِی أُذَکِّرُکُمُ اَللَّهَ فِی أَهْلِ بَیْتِی» فَقَالَ حُصَیْنٌ وَ مَنْ أَهْلُ بَیْتِهِ یَا زَیْدُ أَ لَیْسَ نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ قَالَ نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لَکِنْ أَهْلُ بَیْتِهِ مَنْ حُرِمَ اَلصَّدَقَهَ بَعْدَهُ ، قَالَ وَ مَنْ هُمْ قَالَ هُمْ آلُ عَلِیٍّ وَ آلُ عَقِیلٍ وَ آلُ جَعْفَرٍ وَ آلُ عَبَّاسٍ قَالَ کُلُّ هَؤُلاَءِ حَرُمَ عَلَیْهِمُ اَلصَّدَقَهُ قَالَ نَعَمْ؛ ⁽¹)مسلم در صحیح خود می نویسد: زهیر بن حرب و شجاع بن مخلّد، از ابن علیّه نقل کردند که زهیر گفت: اسماعیل بن ابراهیم، از ابوحیّان، از یزید بن حبّان نقل کرد که من و حصین بن سبره و عمر بن مسلم نزد زید بن ارقم رفتیم چون نزد وی نشستیم حصین به او گفت: ای زید تا به حال خیر زیادی به تو رسیده است، رسول خدا (صلی الله علیه و اله را دیده و حدیثش را شنیده ای با او به جنگ رفته ای و پشت سر ایشان نماز خوانده ای. ای زید، همانا خیر زیادی به تو رسیده است. ای زید، آن چه را از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) شنیده ای برای ما نقل کن زید گفت: ای پسر برادرم به خدا سوگند که سن من بالا رفته و دورانم گذشته است و برخی از آن چه را از رسول خدا (صلی الله علیه و اله) در ذهن داشتم فراموش کرده ام. هر اندازه که نقل کردم بپذیرید و آن چه را نقل نکردم مرا درباره آن به سختی نیندازید. سپس گفت: روزی رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در کنار چشمه ای که خم نامیده می شود و بین مکه و مدینه قرار دارد برای ایراد خطبه برخاست پس از آن خدای تعالی را حمد و ثنا کرد و به موعظه مردم و یاد خدا پرداخت سپس فرمود: ای مردم، آگاه باشید به درستی که من بشر هستم و نزدیک است فرستاده پروردگارم [یعنی فرشته] مرگ به سوی من آید و من به او پاسخ خواهم گفت و این در حالی است که من در میان شما دو شیء گران بها به جا می گذارم نخستین آن دو کتاب خدای تعالی است که در آن هدایت و نور است. پس کتاب خدا را گرفته و بدان عمل کنید و تمسک جویید پیامبر (صلی الله علیه و آله) مردم را نسبت به آن تشویق و ترغیب کرد و سپس فرمود: «و اهل بیتم، شما را درباره اهل بیت علیهم السلامم به خدا توجّه می دهم، شما را درباره اهل بیتم به خدا تذکّر می دهم» پیامبر (صلی الله علیه و اله) سه بار این سخن را تکرار فرمود. حصین گفت: ای زید، اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه وآله) چه کسانی هستند؟ آیا زنان پیامبر (صلی الله علیه و اله) از اهل بیت او نیستند؟ گفت: زنان او از اهل بیت علیهم السلام او هستند،)

امّا اهل بيت او در این سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله کسانی هستند که صدقه بر آنان حرام است حصین گفت: آنان چه کسانی هستند؟ گفت: ایشان آل على آل عقيل آل جعفر و آل عباس هستند. حصین گفت: آیا صدقه برای همه آنان حرام است ؟ زید گفت: بله.)گرچه هیچ خدشه ای در سند این روایت وارد نشده است اما لازم است درباره رابطه آن با احادیث دیگر و نیز راجع به مفاد آن بحث و بررسی شود در این حدیث زید بن ارقم به این پرسش که آیا زنان پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل بیت اند پاسخ مثبت می دهد و این در حالی است که ابن کثیر حدیث دیگری را از صحیح مسلم و به نقل از زید بن ارقم روایت می کند که کاملاً با حدیث فوق مخالف است، چرا که در آن روایت به این پرسش پاسخ مثبت داده نشده و زنان پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل بیت علیهم السلام خارج شده اند. مگر این که در مقام جمع بین دو روایت بگوییم زنان پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل پیامبرند ولی اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نیستند چون فرق است بین اهل پیامبر صلی الله علیه و آله بودند و اهل بیت علیهم السلام پیامبر صلی الله علیه و آله بودند. قابل ذکر است مسلم ⁽¹همین حدیث را به همین صورت از محمّد بن بکار بن ریان، از حسان بن ابراهیم، از سعید بن مسروق از یزید بن حیان از زید بن ارقم نقل می کند، با این تفاوت که در این نقل آمده است به زید بن ارقم گفتم: آیا همسران پیامبر صلی الله علیه و آله از اهل بیت ایشان هستند؟ گفت نه به خدا سوگند همسر در دوره ای از روزگار با مرد سپس مرد او را طلاق می دهد و او نزد پدرش باز می گردد اهل بیت علیهم السلام پیامبر صلی الله علیه و آلهاصل، ریشه و خویشان او هستند که صدقه بعد از او بر ایشان حرام است مضاف بر این، روایاتی که از عایشه و نیز ام سلمه وارد شده که در آن تصریح شده است که آنان از اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نیستند، پر تعداد ترند نسبت به روایتی که با این مطلب مخالفت دارند. روایت دیگری که ابن کثیر آورده است و از جهات مختلف قابل استفاده و استدلال است این روایت است:)و قد قال ابن أبي حاتم حدثنا أبي، حدثنا أبو الوليد، حدثنا أبو عوانة، عن حصين بن عبدالرحمن، عن ابن جميلة قال: إنّ الحسن بن على إستخلف حين قتل على رضی الله عنهما، قال: فبينما هو يصلّى إذ وثب عليه رجل، فطعنه بخنجره، و زعم حصین أنه بلغه أن الذي طعنه رجل من بنى أسد و حسن رضی الله عنه ساجد. قال: فيزعمون أنّ الطعنة وقعت في وركه فمرض منها أشهراً ثمّ برأ فقعد على المنبر فقال: يا أهل العراق إتقوا الله فينا، فإنا أمراؤكم و ضيفانكم، و نحن أهل البيت الذي قال الله تعالى: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا. قال فما زال يقولها حتی ما بقى أحد من أهل المسجد إلّا و هو يحن بكاء؛ ⁽²⁾

ابن ابی حاتم گوید: پدرم از ابوولید، از ابوعوانه از حصین بن عبدالرحمن، از ابو جمیله نقل کرد که به هنگام شهادت علی (علیه السلام)، حسن (علیه السلام)جانشین ایشان شد. روزی ایشان نماز می خواند که مردی به سوی او خیز برداشت و با خنجرش به ایشان زد. حصین می گفت: به او خبر رسیده است که آن کسی که به امام حسن (علیه السلام) خنجر زد مردی از بنواسد بوده و آن حضرت را در حال سجده زده است. آنان می گفتند: ضربه به ران مبارک حضرت اثر کرده و سلامتی آن را از بین برده است حضرت چند ماهی بر اثر آن ضربه مریض شدند، سپس بهبود یافتند و بر منبر نشستند و فرمودند: ای اهل عراق، درباره ما از خدا پروا کنید، زیرا ما امیران و میهمانان شما هستیم ما اهل بیتی هستیم که خدای تعالی می فرماید: إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَرَكُمْ تَطْهِيرًا. امام حسن (علیه السلام) به سخنرانی ادامه داد تا این که کسی در مسجد نماند جز این که صدای گریه اش بلند شد.

بر اساس این حدیث حضرت امام حسن علیه السلام برای بیان حقوق خویش نسبت به مردم به آیه تطهیر استناد و استدلال فرمودند. این روایت را ابن ابی حاتم در تفسیر خود آورده و وی در مقدّمه تفسیرش ⁽¹⁾به صحّت روایات موجود در آن ملتزم شده است و ابن کثیر نیز در سند آن خدشه نمی کند. و این هم پاسخ کسانی که می گویند که اگر مفاد آیه تطهیر خمسه طیبه اند پس چرا خود اهل بیت علیهم السلام در مناظرات و سخنان خویش به آن استناد نکرده اند. سدّی به نقل از ابودیلم می نویسد:

حضرت علی بن الحسین به مردی از اهل شام فرمود: آیا در سوره احزاب این آیه را قرائت نکرده ای که إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا؟

آن مرد عرض کرد: آری، آیا شما همان اهل بیت علیهم السلام هستید؟ حضرت فرمودند: «بله». ⁽²⁾پس هم امام مجتبی علیه السلام به هنگام مظلومیت به آیه تطهیر استدلال فرموده اند، و هم حضرت امام سجاد علیه السلام در حال اسارت راویان این احادیث نیز اهل شام و از اتباع بنوامیه هستند، به همین جهت ابن کثیر و امثال وی با اعتماد به آنان به نقل این احادیث پرداخته.اند ابن کثیر از میان بیست روایتی که در تفسیر خود آورده است تنها در سه روایت مناقشه سندی کرده است.

در بررسی اسناد روایات روشن خواهد شد که این سه سند نیز با توجّه به مبانی رجالی اهل تسنن صحیح هستند. به هر رو از نظر ابن کثیر، حدود هفده حدیث صحیح بیانگر این واقعیت است که مصداق اهل بیت علیهم السلام در آیه تطهیر حضرت امیرالمؤمنین، حضرت فاطمه زهرا، حضرت امام مجتبی و حضرت سیدالشهداء علیهم السلام هستند. با این حال او قول عکرمه را به تنهایی در مقابل احادیث فراوان قرار داده و آن را به عنوان معارض مطرح می کند و در جمع بین احادیث مدّعی می شود مراد از اهل بیت اعم است و شامل همسران پیامبر صلی الله علیه و آله نیز می شود. ⁽¹⁾امّا چنان که سابق بر این بیان داشتیم نمی شود که شأن نزول آیه با مفاد خود آیه در تنافی باشد و شأن نزول نشان می دهد که زنان پیامبر صلی الله علیه و آله داخل در عداد اهل بیت علیهم السلام نیستند نه انحصاری و نه بصورت انضمامی به همین خاطر است علامه شوکانی یکی از فحول اهل تسنن در جواب کسانی که می گفتند: این آیه درباره ی زنان پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است، می نویسد:

دلیل و مدرک صحیح داریم که این آیه در شأن علی و فاطمه و حسنین نازل شده است. ⁽²⁾و سمهودی می نویسد:

اینان (علی و فاطمه و حسنین علیهم السلام) اهل کسا هستند ⁽³⁾که از دو آیه مباهله و تطهیر استفاده می شود و خداوند آنان را مورد عنایت قرار داده است.

پی نوشت ها

1- سوره شوری آیه 23

2- ج 2، ص 118 و 250.

3- الجامع لأحكام القرآن، ج16، ص 3.

4- غرائب القرآن، ج 11، ص 25 - 35.

5- تفسير الخازن، ج 4، ص 49.

6- فتح القدير، ج 4، ص 510

7- سوره شعراء، آیات 109 127، 145، 164 و 180.

8- این دو بیت را ابن حجر در «الصواعق»، ص 87؛ زرقانی در «شرح المواهب»، ج 7، ص7؛ حمزاوی مالکی در «مشارق الانوار»، ص 88؛ شبراوی در «الاتحاف»، ص 29؛ الصبان در «الاسعاف»، ص 119، آورده اند.

9- سوره احزاب، آیه 33

10- منهاج السنه، ج 3، ص 4.

11- مسند احمد، ج 6، ص292

12- صحیح مسلم، ج 7، ص123.

13- طه، 132.

14- زادالمسير، ج 6، ص 381؛ نیز بنگرید به البحر المحيط، ج 7، ص 232 231؛ روح المعانی، ج 22، ص 13.

15- الاساس في التفسير، ج 8، ص 4437؛ نیز بنگرید به: شوکانی، فتح القدیر، ج 4، ص 378.

16- جامع البيان عن تأويل آيات القرآن، ج 12، ص 8؛ نیز بنگرید به: الدرالمنثور، ج 5، ص 198. عن عكرمه انه قال: ليس بالذى تذهبون اليه انما هو نساء النبي. [ روح المعانی، ج22، ص13؛ الدر المنثور، ج 5، ص 198؛ فتح القدير، ج 4، ص278]

17- روح المعانی، ج 22، ص 13؛ الدر المنثور، ج 5، ص 198؛ فتح القدير، ج 4، ص 278.

18- الدر المنثور، ج 5، ص 198؛ فتح القدير، ج 4، ص 279.

19- مسند أحمد، ج6، ص292؛ همچنین ر.ک: فضائل الصحابة، ج 2، ص 587، ح 994؛ تاريخ مدينة دمشق، ج 13، ص 205؛ تفسير الثعلبی، ج 8، ص 42؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 128، ش 760؛ تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 492؛ أسباب النزول، ص239.

20- مسند أحمد، ج 6، ص 323.

21- صحیح مسلم، ج 7، ص 130.

22- سنن الترمذى، ج 5، ص 31؛ همچنین ر.ک: منتخب مسند عبد بن حمید، ص 367 - 368، ح 1223.

23- جامع الأصول في أحاديث الرسول، ج 9، ص156، ح 6704.

24- المستدرك على الصحيحين، ج 3، ص 108 - 109.

25- المستدرك على الصحيحين، ج 2، ص 416

26- المستدرك على الصحيحين للحاكم مع تعليقات الذهبي في التلخيص، ج 3، ص 117، ح 4575 و ج 2، ص 451، ح 3558

27- المستدرك على الصحيحين، ج 2، ص 416

28- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 491 - 492. همچنین ر.ک: مسند ابن راهويه، ج 4، ص15 - 16.

29- صحیح ترمذی.

30- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 491 - 492.

31- مسند أحمد، ج 3، ص 285.

32- سنن الترمذى، ج 5، ص 31، ح 3259

33- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 492. هم چنین ر.ک: تفسیر الطبری، ج 22، ص 10، ح 21731.

34- تفسير ابن كثیر، ج 3، ص 492 همچنین ر.ک: مسند أحمد، ج 4، ص 107؛ کنز العمال، ج 13، ص 602؛ شواهد التنزيل، ج 2، ص67؛ تاریخ مدينة دمشق، ج 14، ص 147 - 148؛ إمتاع الأسماع، ج 5، ص 384.

35- ينابيع المودة، ج 3، ص 80.

36- تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 492. همچنین ر.ک: تفسیر الطبری ج 22، ص 10 - 11، ح 21732.

37- معرفة علوم الحديث، ص 41 - 42.

38- ر.ک: سنن الترمذی، ج 5، ص 30، ح 3258؛ المعجم الكبير، ج 9، ص26.

39- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 493؛ هم چنین ر.ک: تفسیر الطبری، ج 22 ص 12 - 13، ح 21739.

40- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 493؛ همچنین ر.ک: تفسير الطبری، ج 22، ص 11، ح 21734؛ شواهد التنزیل، ج 2، ص 85، ح706 و 88، ح 713 حسکانی این روایت را به سندی دیگر نقل کرده است.

41- همان؛ هم چنین ر.ک: تفسیر الطبری، ج 22، ص11، ذیل ح 21732.

42- همان، ج 3، ص 493؛ همچنین ر.ک: تفسیر الطبری، ج 22، ص 12، ح 21735 - 21736.

43- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 493.

44- همان هم چنین ر.ک: المصنّف (ابن أبي شيبة)، ج 7، ص 501، ح 39؛ تفسیر الطبری، ج 22، ص 9، ح 21728، با اندکی تفاوت در عبارات.

45- تفسير ابن كثير، ج 3، ص493 - 494

46- تفسير ابن كثیر، ج 3، ص 494 هم چنین ر.ک: تفسیر الطبری، ج 22، ص 12، ح 21738؛ السنن الكبرى (نسائی)، ج 5، ص 122 - 123، ح 8439؛ المستدرك على الصحيحين، ج 3، ص108 - 109.

47- همان، ج 3، ص 494؛ هم چنین ر.ک: تفسیر الطبری، ج 22، ص 9، ح 21727.

48- همان، ج 3، ص494؛ همچنین ر.ک: صحیح مسلم، ج 7، ص 122 - 123؛ مسند أحمد، ج 4، ص 366 - 367؛ تفسیر الآلوسی، ج22، ص16.

49- همان، ج 3، ص 494؛ همچنین ر.ک: صحیح مسلم، ج 7، ص 123؛ تفسير الآلوسی، ج22، ص14.

50- همان، ج 3، ص 495؛ همچنین ر.ک: الصواعق المحرقة، ج 2، ص 410

51- تفسير ابن إبى حاتم، ج 9، ص 3132، ح .17676

52- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 495 هم چنین ر.ک: الصواعق المحرقة، ج 2، ص 655 - 656.

53- تفسير ابن كثير، ج 3، ص 491 - 492.

منابع و مآخذ

سیری در برکات محبّت و ولایت اهل بیت علیم السلام در آیینه ی روایات و آیات

اشاره

روح الله اسماعیلی

درآمد

در این نوشتار درباره ی ولایت اهل بیت علیهم السلام و اهمیت آن مطالبی را می خوانید ولایت اهل بیت علیهم السلام اساس و ریشه ی دین و باعث تعالی و رشد و تنها راه و وسیله برای تقرب بسوی خداوند متعال است و روایات و آیات بسیاری بر این مطالب و حقایق دلالت دارد که کثرت آن ها باعث اطمینان و وثوق است.

کلیدواژه ها؛

خداوند متعال، اهل بیت علیهم السلام، محبّت، ولایت، نعمت

حب آل الله علیهم السلام بنیاد اسلام

اسلام دارای ارکان و پایه های گوناگونی است که بقا و ماندگاری آن بستگی به آن ها دارد و هر مسلمان وظیفه دارد که در جهت تعظیم و بزرگداشت اساس دین و ارکان اسلام نهایت تلاش و جهاد فکری و عملی را در دوران عمر انجام دهد زیرا بی تفاوتی و سهل انگاری در احیاء اصول مکتب و ابقاء اساس و ارکان دین موجب فساد در دین می شود حالا با توجه به اهمیت این موضوع به سراغ اساس اسلام و آشنایی با آن می رویم. امام باقر علیه السلام در معرّفی اساس اسلام فرمودند:

بُنِیَ اَلْإِسْلاَمُ عَلَی خَمْسٍ عَلَی اَلصَّلاَهِ وَ اَلزَّکَاهِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلْحَجِّ وَ اَلْوَلاَیَهِ وَ لَمْ یُنَادَ بِشَیْءٍ کَمَا نُودِیَ بِالْوَلاَیَهِ. ⁽¹⁾ اسلام بر پنج پایه استوار شده که عبارتند از: نماز، زکات، روزه، حج و ولایت و چندان که درباره ولایت سفارش و تاکید شده، درباره هیچ یک از ارکان دیگر اسلام سفارش نشده است.

در کلام روشن و هدایت بخش امام باقر علیه السلام تاکید و توصیه و تکیه بر اصل ولایت شایان توجه و دقت فراوان است چرا که فرمودند به اندازه ای که درباره ولایت سفارش و تاکید شده، درباره هیچ یک از ارکان دیگر اسلام سفارش نشده است و این یک حقیقت انکار ناپذیر و قطعی است زیرا نماز، زکات، روزه و حج منهای ولایت مانند پیکر بدون سر و کالبد بی روح است در منطق قرآن کریم و بیان چهارده معصوم علیهم السلام حقیقت ایمان و روح عبادات، ولایت عترت مطهر پیامبر خداست و نیایشگران و روزه داران و زکات پردازان بی ولایت که امامت اهل بیت علیهم السلام و رسول الله صلی الله علیه و آله را نپذیرفته اند، فرجامی تلخ و زشت چونان،خوارج،ناکثین قاسطین و مارقین بدکار و منافق خواهند داشت امام جعفر صادق علیه السلام در رابطه با محبت و مودّت عترت رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند:

وَ لِكُلِّ شَيْءٍ أَسَاسٌ وَ أَسَاسُ الْإِسْلَامِ حُبُّنَا أَهْلَ الْبَيْتِ. ⁽²⁾ برای هر پدیده ای بنیاد و پایه ای است و بنیاد و اساس اسلام مودت و دوستی ⁽³⁾اهل بیت علیهم السلام پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می باشد.

در ارتباط با عظمت و قداست ولایت و محبت خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام و این که دوستی و محبت عترت رسول الله صلی الله علیه و آله ایمان حقیقی و کینه نسبت به آنان کفر است،

امام محمّد باقر علیه السلام فرمودند:

حُبُّنَا إِيمَانُ وَ بُغْضُنَا كُفْر. ⁽¹⁾ دوستی و محبّت ما ایمان و کینه و دشمنی با ما کفر است. ⁽²⁾

دوست داشتن اهل بیت دوست داشتن خداست

الإمام الهادي علیه السلام- في الزِيارَةِ الجامِعَةِ الَّتي يُزارُ بِهَا الأَئِمَّةُ علیهم السلام-: مَن والاكم فَقَد والى الله و من عاداكُم فَقَد عادَى الله و مَن أَحَبَّكُم فَقَد أَحَبَّ الله و مَن أَبْغَضَكُم فَقَد أَبْغَضَ الله. در زیارت جامعه که حقیقتاً دائرة المعارف پر محتوا و شیوای شناخت ائمّه معصومین علیهم السلام است می خوانیم:

هر که به شما نزدیک شود به خدا نزدیک شده است و هر که با شما دشمنی کند با خدا دشمنی کرده است هر که شما را دوست بدارد خدا را دوست داشته است و هر که شما را دشمن داشته باشد خدا را دشمن داشته است.

«والی» از ماده «ولی» و در اصل به معنی «نزدیکی و عدم جدایی» است. به همین دلیل به سرپرست که شخصی تحت تربیت و سرپرستی او قرار دارد نیز «ولی» گفته می شود و همچنین به دوست و رفیق صمیمی، «ولی» می گویند «عاد» از ماده «عَدُو» به معنی تعدّی نمود و از حد گذراند و تجاوز کرد و همچنین می تواند از ماده «عَدُوّ» به معنی دشمنی کرد، باشد. در این فراز خطاب به امامان معصوم علیهم السلام عرضه می داریم هر کس شما را دوست بدارد و به عنوان ولی برگزیند و از شما پیروی نماید، همانا خداوند را دوست داشته و او را به عنوان ولی برگزیده و از او پیروی نموده و هر کس با شما دشمنی کرد، همانا با خداوند دشمنی کرده و هر کس شما را دوست دارد خداوند را دوست داشته و هر که به شما بغض و کینه داشته باشد، به خداوند بغض و کینه ورزیده است در این باره احادیث فراوانی داریم که به یکی از آن ها بسنده می کنیم.

قال امير المؤمنين علیه السلام سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله يقول:

أَنَا سَیِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ أَنْتَ یَا عَلِیُّ وَ اَلْأَئِمَّهُ مِنْ بَعْدِکَ سَادَاتُ أُمَّتِی مَنْ أَحَبَّنَا فَقَدْ أَحَبَّ اَللَّهَ وَ مَنْ أَبْغَضَنَا فَقَدْ أَبْغَضَ اَللَّهَ وَ مَنْ وَالاَنَا فَقَدْ وَالَی اَللَّهَ وَ مَنْ عَادَانَا فَقَدْ عَادَی اَللَّهَ وَ مَنْ أَطَاعَنَا فَقَدْ أَطَاعَ اَللَّهَ وَ مَنْ عَصَانَا فَقَدْ عَصَی اَللَّهَ . ⁽³⁾

حضرت علی علیه السلام می فرماید از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که ایشان فرمودند: من آقای فرزندان آدم هستم و تو ای علی و امامان علیهم السلام بعد از تو آقایان امت من هر کس ما را دوست دارد، خداوند را دوست داشته و هر کس با ما کینه داشته باشد با خداوند کینه توزی کرده و هر کس ما را ولی خود بداند ولایت خدا را پذیرفته و هر کس با ما دشمنی کند، با خدا دشمنی کرده و هر کس از ما اطاعت کند همانا از خدا اطاعت کرده و هر کس با ما مخالفت کند و عصیان ما نماید، با خداوند مخالفت نموده و عصیان خداوند کرده است.

محبت اهل بیت علیهم السلام هدیه ای الهی

قال الإمام الصادق علیه السلام: إِنَّ حُبَّنا (أهلَ البَيتِ علیهم السلام یُنَزِّلُهُ اللّهُ مِنَ السَّماءِ مِن خَزائِنَ تَحتَ العَرشِ کَخَزائِنِ الذَّهَبِ وَالفِضَّهِ ، ولا یُنزِلُهُ إلّا بِقَدَرٍ ، ولا یُعطیهِ إلّا خَیرَ الخَلقِ ، وإنَّ لَهُ غَمامَهً کَغَمامَهِ القَطرِ ، فَإِذا أرادَ اللّهُ أن یَخُصَّ بِهِ مَن أحَبَّ مِن خَلقِهِ أذِنَ لِتِلکَ الغَمامَهِ فَتَهَطَّلَت کَما تَهَطَّلَتِ السَّحابُ ، فَتُصیبُ الجَنینَ فی بَطنِ اُمِّهِ). ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: محبت به ما [ اهل بیت] را خداوند از خزانه هایی که زیر عرش اوست و مانند خزانه های زر و سیم می باشند از آسمان فرو می فرستد و آن را جز به اندازه نفرستد و جز به بهترین آفریدگان عطایش نکند. این محبّت را ابری است، همچون ابرهای باران زا؛ پس هرگاه خداوند بخواهد آن را به بنده ای که دوستش می دارد اختصاص دهد به آن ابر فرمان می دهد و باران محبت فرو می ریزد همچنان که ابرهای باران زا می بارند و این باران به جنین در شکم مادرش می رسد.

نعمت مورد پرسش در قیامت

خداوند متعال نعمت های فراوانی به بشر ارزانی داشته است که قابل شمارش نیست.

وَإِن تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا. ⁽²⁾ اگر نعمت های خدا را بشمارید، به عدد در نمی آورید.

از میان این نعمت های بیشمار برخی نعم دنیوی است که خداوند به اقتضای رحمانیت خویش به مؤمن و کافر عطا فرموده و برخی دیگر نعمت های اخروی هستند که راهنمای انسان بسوی سعادت ابدی می باشند. خداوند این نعمت ها را به اقتضای رحیمیت خویش به مؤمنان عطا فرموده است.

از برترین این نعمت های معنوی نعمت ولایت و محبت اهل بیت علیهم السلام است. امام صادق علیه السلام فرمودند:

إِنَّ اَللَّهَ یُعْطِی اَلدُّنْیَا لِمَنْ یُحِبُّ وَ یُبْغِضُ وَ لاَ یُعْطِی هَذَا اَلْأَمْرَ إِلاَّ أَهْلَ صَفْوَتِهِ. ⁽¹⁾ خداوند نعمت های دنیا را به مؤمن و کافر می دهد ولی نعمت ولایت را جز به برگزیدگان از مخلوقاتش عطا نمی کند.

این نعمت، خیر دنیا و آخرت است زیرا که راه صحیح زیستن در دنیا را به انسان آموخته، دستگیر انسان در عرصات سهمگین عالم آخرت خواهد بود. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند:

مَنْ رَزَقَهُ اَللَّهُ حُبَّ اَلْأَئِمَّهِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی فَقَدْ أَصَابَ خَیْرَ اَلدُّنْیَا. کسی که خداوند حب اهل بیت علیهم السلام را به او اعطا کرد باشد، خیر دنیا و آخرت به او رسیده است. ⁽²⁾

این محبت، از جواهرات دنیوی بسیار گرامی تر و ارزشمندتر است ⁽³⁾زیرا که تنها وسیله رسیدن به قرب حق متعال بوده، خیر کثیر، می باشد.

امام صادق علیه السلام کلمه ی حکمت در آیه شریفه وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ⁽⁴⁾را به اطاعت از دستورات الهی و معرفت امام معنا فرموده اند ⁽⁵⁾که بر این اساس مفهوم آیه چنین خواهد بود: کسی را که طاعت خدا و معرفت امام زمان عطا کرده باشند به او خیر زیادی رسیده است. معرفت امام زمان و ولایت اهل بیت علیهم السلام برترین نعمت های الهی است و در میان نعمت های الهی نعمتی برتر از آن یافت نمی شود.

همچنین امام صادق علیه السلام در ذیل آیه شریفه: فَاذْكُرُوا وَالَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ. - نعمت های خدا را یاد کنید شاید که رستگار گردید-. ⁽⁶⁾فرمودند: هِیَ أَعْظَمُ نِعَمِ اَللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ هُوَ وَلاَیَتُنَا. منظور از آلاء خدا برترین نعمت های خداوند بر آفریدگان می باشند که همان ولایت ما است. ⁽⁷⁾نعمت ولایت همان نعمتی است که خداوند آن را در روز غدیر بر همه مسلمان ها عرضه شد:

اليَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِينًا. ⁽⁸⁾ امروز دین شما را (به ولایت علی بن ابی طالب علیهما السلام) کامل کرده، نعمت را (به معرّفی ولایت او) بر شما به اتمام رسانیدم و به این اسلام به عنوان دین برای شما خشنود گشتم.

این همان نعمتی است که روز قیامت مورد پرسش قرار خواهد گرفت.

خداوند متعال می فرماید:

ثمَّ لَتُسْلُنَ يَوْمَدٍ عَنِ النَّعِيمِ. ⁽⁹⁾ آن گاه در آن روز از آن نعمت حتماً پرسش خواهند شد.

امام صادق علیه السلام درباره ی آیه فوق فرمودند:

وَ اَللَّهِ مَا هُوَ اَلطَّعَامَ وَ اَلشَّرَابَ، وَ لَکِنْ وَلاَیَتُنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ.. ⁽¹⁾ به خدا قسم نعمت مورد پرسش، غذا و نوشیدنی ها نیستند. بلکه ولایت ما اهل بیت علیهم السلام است که مورد پرسش قرار می گیرد. ⁽²⁾

این مطلب در روایات عامه نیز نقل شده است، جلال الدین سیوطی در این زمینه از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده است که فرمودند:

لاَ تَزُولُ قَدَمُ عَبْدٍ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ حَتَّی یُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ: عَنْ عُمُرِهِ فِیمَا أَفْنَاهُ، وَ عَنْ شَبَابِهِ فِیمَا أَبْلاَهُ، وَ عَنْ مَالِهِ: مِنْ أَیْنَ اِکْتَسَبَهُ، وَ فِیمَا أَنْفَقَهُ، وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ. گام های فرد در روز قیامت حرکت نمی کند تا این که از چهار چیز از او پرسش شود: از عمرش که آن را در چه راهی مصرف کرده، از بدنش که آن را در چه راهی به زحمت انداخته و از مالش که آن را چگونه خرج و از کجا کسب کرده و از محبّت ما اهل بیت علیهم السلام. ⁽³⁾

موانع محبّت اهل بیت علیهم السلام

اشاره

با توجّه به احادیث یاد شده محبّت یک نعمت الاهی است و امری تکوینی است و به هر کسی داده نمی شود و بدن مستعدّ می خواهد لذا موانع محبت از این قرارند:

الف) تولّد از حرام

حضرت امیر علیه السلام در ضمن سخنانی به نوف بکالی فرمودند:

ای نوف! دروغ می گوید کسی که خودش را حلال زاده می پندارد امّا من و پیشوایان بعد از من را که از نسل من هستند، دشمن خود می داند. ⁽⁴⁾

بنابراین کسی که از حرام متولد شده باشد نمی تواند دوستدار حقیقی اهل بیت علیهم السلام پیامبر باشد، زیرا پلیدی و زشتی با خوبی و زیبایی، همگون نیستند و از این جا روشن می شود که محبّت و علاقه به عترت پیامبر صلی الله علیه و آله یکی از نشانه های حلال زاده بودن انسان نیز هست.

ب) صفات زشت و غیر اخلاقی:

روزی مردی به حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام عرض کرد: خداوند مرا فدای شما گرداند من به شما خانواده خیلی علاقه دارم و آن حضرت را بسیار ستود، حضرت علیه السلام به او فرمود:

دروغ می گویی، ما را چند دسته دوست ندارند؛ انسان های بی غیرت و ناموس فروش، مردانی که حالات زنان از خود بروز می دهند متولدین از حرام و کسانی که مادرشان در ایام عادت به آن ها باردار شده است.

راوی حدیث می گوید که مدتی گذشت تا این که جنگ صفین پیش آمد، همان مرد به همراه لشکریان معاویه در جنگ صفین به هلاکت رسید و راستی گفتار حضرت امیر علیه السلام روشن شد. اصولاً این که مؤمنی نمی تواند بدون ولایت و محبّت اهل بیت علیهم السلام زندگی کند و در مقابل، انسان های منحرف و گمراه و منافق هم نمی توانند آل الله علیهم السلام را به صورت واقعی دوست داشته باشند، یک حقیقت تردید ناپذیر است.

مهر تو را به عالم امکان نمی دهم *** این گنج پربهاست من ارزان نمی دهم

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در کلامی به قنبر می فرمایند:

ای قنبر، به خدا قسم کسی که در دل یقین به ولایت ما خانواده عترت داشته باشد برای او از عبادت هزار سال بهتر است اگر بنده ای هزار سال خدا را عبادت کند خداوند عبادت او را نخواهد پذیرفت تا این که ولایت ما اهل بیت علیهم السلام را قبول داشته باشد. آن گاه حضرت با تأکید بر اهمیت موضوع ادامه می دهند اگر بنده ای هزار سال خداوند را عبادت کند و اعمال نیک هفتاد و دو پیامبر را هم به جا آورد خداوند از او نخواهد پذیرفت تا این که ولایت ما را بپذیرد و گرنه خداوند او را به صورت، به جهنّم خواهد انداخت. ⁽¹⁾

تولّای شما فرض خدایی است *** قبول و ردّ آن مرز جدایی است

هر آن کس را که در دین رسول است *** ولایت، مهر و امضای قبول است

دیانت، بی شما کامل نگردد *** بجز با عشقتان دل، دل نگردد

برترین عبادت

یک روز محبّت ورزیدن به آل محمد، بهتر از یک سال عبادت است و هر که با این محبّت از دنيا رود، وارد بهشت شود.

در سفارش خود به ابوذر -: بدان که نخستین گام عبادت خدا، شناخت اوست... سپس ایمان داشتن به من و اقرار به این که خداوند عزوجل - مرا به سوی همه مردم فرستاد تا آنان را به امر خدا نوید و هشدار دهم و به سوی خدا فرا خوانم و چراغی فروزان هستم؛ سپس دوست داشتن اهل بیت من که خداوند ناپاکی را از ایشان زدود و پاک و پاکیزه شان گردانید.

بهترین نیکی ها، محبّت و علاقه به ماست و بدترین بدی ها، دشمن داشتن ماست.

بالا دست هر عبادتی عبادتی است و محبّت به ما اهل بیت بالاترین عبادت است.

الفُضَيلُ: قُلتُ لأبي الحَسَنِ علیه السلام: أيُّ شَيْءٍ أَفضَلُ مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ العِبادُ إِلَى اللَّهُ فِيمَا: افْتَرَضَ عَلَيهِم ؟ فَقَالَ: أَفضَلُ ما يَتَقَرَّبُ بِهِ العِبادُ إِلَى الله طاعَةُ الله و طاعَةُ رَسولِهِ و حُبُّ رَسولِهِ صلی الله علیه و اله و أُولِي الأَمرِ. ⁽¹⁾ فضیل به ابوالحسن علیه السلام عرض کردم: در میان چیزهایی که خداوند بر بندگان واجب کرده، برترین چیزی که مایه تقرّب آنان به خدا می شود چیست؟ فرمود: برترین چیزی که بندگان به وسیله آن به خدا نزدیک می شوند اطاعت از خدا و اطاعت از رسول او و دوست داشتن رسول خدا و اولوا الامر است.

ولایت اهل بیت علیهم السلام بهترین عمل

از امام صادق علیه السلام سوال شد: معنای حَيَّ عَلَى خَيْرِ اَلْعَمَلِ چیست و کدام عمل است ؟ فرمودند:

خَیْرُ اَلْعَمَلِ اَلْوَلاَیَهُ. بهترین عمل، ولايت ما اهل بیت است. ⁽¹⁾

علامه بحرانی در کتاب غاية المرام، صفحه 329 در تفسیر آیه 89 الی 90 سوره نمل که می نویسد:

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْهَا وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ ﴿89 وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾. کسانی که در قیامت نیکوکار وارد محشر می شوند پاداش بهتر از آن یابند و علاوه بر آن از هول و هراس قیامت در امان باشند. و کسانی که بدکار و زشت کردار در آیند در آن روز به رو در آتش جهنّم افتند و این کیفر و عقوبت جن سزای اعمال آنان نخواهد بود. از ابراهیم بن محمد شافعی در کتاب فرائد السبطین از ابی عبدالله جدلی روایت کرده که می گوید وارد شدم بر حضرت علی علیه السلام فرمود:

ای ابا عبدالله می خواهی تو را از آن حسنه و ثوابی که موجب بهشت و سیئه و گناهی که موجب جهنم می شود و هیچ عملی از او پذیرفته نخواهد شد آگاه کنم؟

گفتم: آری بفرمایید، فرمود:

آن حسنه محبّت ما اهل بیت و آن سیئه و گناه نیز بغض و عداوت ما می باشد.

بنابراین بهترین پاداش و اجر برای دوستان اهل بیت علیهم السلام در قیامت در امان بودن از عذاب الهی خواهد بود خداوند به موسی وحی فرستاد آیا هرگز عملی برای من انجام داده ای؟ عرض کرد،آری برای تو نماز خوانده ام روزه گرفته ام انفاق کرده ام و به یاد تو بوده ام، فرمود: امّا نماز برای تو نشانه حق است روزه سپر آتش، انفاق سایه ای در محشر، ذکر، نور است، کدام عمل را برای من به جا آورده ای ای موسی؟ عرض کرد: «خداوندا خودت مرا در این مورد راهنمائی فرما» فرمود:

هَلْ وَالَيْتَ لِي وَلِيّاً؟ وَ هَلْ عَادَيْتَ لِي عَدُوّاً قَطُّ؟ فَعَلِمَ مُوسَى أَنَّ أَفْضَلَ الأَعْمَالِ الْحُبُّ فِي اللهِ وَ الْبُغْضُ في الله؛ آیا هرگز به خاطر من کسی را دوست داشته ای؟ به خاطر من کسی را دشمن داشته ای؟ این جا بود که موسی دانست: برترین اعمال دوستی برای خدا و دشمنی برای خداست. ⁽²⁾

دوست داشتن اهل بیت علیهم السلام از جمله باقیات الصالحات است

مُحَمَّدُ بنُ إسماعيلَ بنِ عَبدِ الرَّحمنِ الجُعفِيُّ: دَخَلتُ أنَا وعَمِيَ الحُصَينُ بنُ عَبدِ الرَّحمنِ عَلَى أبي عبدالله علیه السلام فَأَدناه وقالَ: اِبْنُ مَن هذا مَعَكَ ؟ قَالَ: ابْنُ أخي إسماعيلَ، فَقالَ: رَحِمَ الله إسماعيلَ و تَجاوَزَ عَنهُ سَيِّئَ عَمَلِهِ، كَيْفَ خَلَفْتُموهُ ؟ َقالَ: بِخَيرٍ ما آتاه الله لَنا مِن مَوَدَّتِكُم، فَقالَ: يا حُصَينُ، لا تَستَصغِروا مَوَدَّتَنا، فَإِنَّها مِنَ الباقِياتِ الصّالِحاتِ، قَالَ: يَابنَ رَسولِ الله، مَا اسْتَصغَرتُها، ولكن أحمَدُ الله عَلَيها. ⁽¹⁾ محمّد بن اسماعيل بن عبدالرحمن جعفى من و عمويم حصين بن عبدالرحمن به حضور امام صادق علیه السلام رسیدیم حضرت عمویم را نزدیک خود نشاند و فرمود این که با توست پسر کیست؟ عرض کرد پسر برادرم، اسماعيل فرمود: خدا اسماعیل را رحمت کند و از گناهانش در گذرد چگونه جانشینی برای او بوده اید؟ عرض کرد: بعد از او، بهترین چیزی را که خداوند به ما عطا فرموده یعنی محبّت به شما را حفظ کرده ایم. حضرت فرمود: ای حصین، دوستی ما را دست کم نگیرید؛ چرا که از جمله باقیات الصالحات است. عمویم عرض کرد: ای پسر پیامبر خدا من آن را دست کم نگرفته ام بلکه خدا را به خاطر آن سپاس می گویم.

داشتن ولایت نشانه حلال زادگی

الإمام علي علیه السلام قالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله: یَا أَبَا ذَرٍّ، مَنْ أَحَبَّنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ فَلْیَحْمَدِ اَللَّهَ عَلَی أَوَّلِ اَلنِّعَمِ. قالَ: يا رَسولَ الله، و ما أوَّلُ النِّعَمِ ؟ قالَ: طيبُ الوِلادَةِ، إِنَّهُ لا يُحِبُّنَا إِلَّا مَن طَابَ مَولِدُهُ. ⁽²⁾ ای اباذر! هر که ما اهل بیت علیهم السلام را دوست دارد پس خدا را بر نخستین نعمت سپاس گوید. ابوذر پرسید: ای رسول خدا، نخستین نعمت کدام است؟ فرمود: حلال زادگی ما را دوست نمی دارد مگر کسی که حلال زاده باشد.

رسول الله صلی الله علیه و آله: يا عَلِيُّ، مَن أحَبَّنِي وأَحَبَّكَ و أحَبَّ الأَئِمَّةَ مِن وُلِدِكَ فَلَيَحْمَدِ اللَّهَ عَلَى طيب مَولِدِهِ، فَإِنَّهُ لا يُحِبُّنا إلا من طابت وِلادَتُهُ، و لا يُبغِضُنا إلاّ مَن خَبُثَت وِلادَتُهُ. ⁽³⁾.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: ای علی! هر که مرا و تو را و امامان علیهم السلام از نسل تو را دوست دارد پس خدا را بر حلال زادگی خود سپاس گوید؛ زیرا ما را دوست ندارد مگر حلال زاده و ما را دشمن ندارد، مگر حرام زاده.

ولایت نشانه پاکی دل

الإمام الباقر علیه السلام: لاَ یُحِبُّنَا عَبْدٌ وَ یَتَوَلاَّنَا حَتَّی یُطَهِّرَ اَللَّهُ قَلْبَهُ، وَ لاَ یُطَهِّرُ اَللَّهُ قَلْبَ عَبْدٍ حَتَّی یُسَلِّمَ لَنَا وَ یَکُونَ سِلْماً لَنَا، فَإِذَا کَانَ سِلْماً لَنَا سَلَّمَهُ اَللَّهُ مِنْ شَدِیدِ اَلْحِسَابِ وَ آمَنَهُ مِنْ فَزَعِ یَوْمِ اَلْقِیَامَهِ اَلْأَکْبَرِ.. ⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمودند: هیچ بنده ای نیست که ما را دوست بدارد و ولایت ما را بپذیرد، مگر این که خداوند دل او را پاک گرداند و خداوند دل هیچ بنده ای را پاک نکرد، مگر این که تسلیم ما شد و از ما فرمان برداری کرد و چون فرمان بردار ما شد، خداوند او را از سختی حساب به سلامت دارد و از هراس بزرگ روز قیامت ایمنش گرداند.

الإمام الصادق علیه السلام: لاَ یُحِبُّنَا عَبْدٌ إِلاَّ کَانَ مَعَنَا یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ فَاسْتَظَلَّ بِظِلِّنَا وَ رَافَقَنَا فِی مَنَازِلِنَا وَ اَللَّهِ وَ اَللَّهِ لاَ یُحِبُّنَا عَبْدٌ حَتَّی یُطَهِّرَ اَللَّهُ قَلْبَهُ وَ لاَ یُطَهِّرُ قَلْبَهُ حَتَّی یُسَلِّمَ لَنَا وَ إِذَا سَلَّمَ لَنَا سَلَّمَهُ اَللَّهُ مِنْ سُوءِ اَلْحِسَابِ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ وَ أَمِنَ مِنَ اَلْفَزَعِ اَلْأَکْبَرِ. إِنَّمَا یَغْتَبِطُ أَهْلُ هَذَا اَلْأَمْرِ إِذَا اِنْتَهَتْ نَفْسُ أَحَدِهِمْ إِلَی هَذِهِ - وَ أَوْمَی بِیَدِهِ إِلَی حَلْقِهِ -. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام فرمودند: هیچ بنده ای ما را دوست ندارد مگر این که روز قیامت با ما باشد و در سایه ما پناه گیرد و در منازل ما، همراه ما باشد. به خدا قسم، به خدا قسم هیچ بنده ای نیست که ما را دوست بدارد مگر این که خداوند دلش را پاک گرداند و دلش را پاک نکرد، مگر این که تسلیم ما شد و چون تسلیم ما شود خداوند او را از سختی حساب روز قیامت به سلامت دارد و از هراس بزرگ (آن روز) ایمنش سازد. بی گمان اهل این موضوع، هنگامی شادمان می شوند که نفس هر یک از آنان به این جا رسد- و با دست خود به گلویش اشاره کرد-.

ولایت اهل بیت علیهم السلام شرط توحید

امام رضا علیه السلام در حدیث معروف «سلسلة الذهب» به واسطه پدران خود از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و آن حضرت نیز از جبرئیل علیه السلام نقل می کند که خداوند تعالی فرمود:

لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ [مِنْ] عَذَابِی؛ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ». (توحيد) قلعه استوار من است. پس هر کس در قلعه من داخل شود از عذاب من در امان می ماند. ⁽³⁾

آن گاه در تکمیل حدیث می فرماید:

بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا؛ [تحقّق آن چه گفتم] شروطی دارد و من از جمله آن شروطم.

این سخن به این نکته اشاره دارد که داخل شدن در قلعه ی توحید و ایمنی یافتن از عذاب دوزخ بدون پذیرش ولایت امام معصوم علیه السلام امکان پذیر نیست.

شیخ صدوق رحمه الله علیه در «کتاب التوحید» پس از نقل روایت یاد شده در توضیح «شروط توحید» چنین می نویسد:

از شروط لا إله إلّا الله (توحید) پذیرش این موضوع است که [امام] رضا - درود خدا بر او باد - از سوی خدای عزّ و جلّ [به عنوان] امام بر بندگان [برگزیده شده] و پیروی از او بر آن ها واجب است. ⁽¹⁾

جالب این جاست که در روایت دیگری که از امام رضا علیه السلام نقل شده است، خداوند متعال می فرماید:

وِلایَهُ عَلِیِ بْنِ أَبِیطالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ نارِی؛ ولایت علی بن ابی طالب، دژ استوار من است. پس هر کس در دژ من وارد شود، از آتش من ایمنی می یابد. ⁽²⁾

این روایت به روشنی نقش محوری امامان علیهم السلام در توحید و یگانگی خدا را نشان می دهد و روشن می سازد که وارد شدن در حصن ولایت امامان علیهم السلام یعنی داخل شدن در حصن ولایت خدا و پذیرش توحید و یگانگی او. در بسیاری از روایات، ادعیه و زیارات از امامان علیهم السلام به عنوان ارکان یا پایه های توحید یاد شده است. در روایتی که از سیدالعابدین على بن الحسين علیهما السلام نقل شده، در این زمینه چنین آمده است:

لَيْسَ بَيْنَ اَللَّهِ وَ بَيْنَ حُجَّتِهِ حِجَابٌ فَلاَ لِلَّهِ دُونَ حُجَّتِهِ سِتْرٌ نَحْنُ أَبْوَابُ اَللَّهِ وَ نَحْنُ اَلصِّرَاطُ اَلْمُسْتَقِيمُ وَ نَحْنُ عَيْبَةُ عِلْمِهِ وَ نَحْنُ تَرَاجِمَةُ وَحْيِهِ وَ نَحْنُ أَرْكَانُ تَوْحِيدِهِ وَ نَحْنُ مَوْضِعُ سِرِّهِ؛ بین خداوند و حجتش هیچ حجابی نیست و خداوند در برابر حجّتش هیچ پوششی ندارد. ما دروازه های خدا، صراط مستقیم، مخزن علم او، ترجمان وحی او، پایه های توحید او و جایگاه سرّ او هستیم. ⁽³⁾

در زیارت جامعه کبیره نیز از ائمّه معصومین علیهم السلام با این عنوان یاد شده است:

وَ رَضِیکُمْ......أَرْکانا لِتَوْحِیدِهِ؛ و خداوند، شما را پسندید به این که... پایه های توحید او باشید. ⁽⁴⁾

در یکی از دعاهای ماه رجب نیز که به امام عصر علیه السلام منسوب است امامان معصوم علیهم السلام با این ویژگی توصیف شده اند:

فَجَعَلْتَهُمْ مَعَادِنَ لِكَلِمَاتِكَ وَ أَرْكَانا لِتَوْحِيدِكَ؛ پس خداوند، شما را معادن کلمات خود و پایه های توحید خود قرار داد. ⁽¹⁾

جایگاه و نقش ارزنده ی امامان معصوم علیهم السلام در تبیین و توصیف توحید آن گاه روشن می شود که عقاید بی پایه ی مخالفین را دربارهی خدا و صفات او ملاحظه کنیم و ببینیم که چگونه آن ها به واسطه ی دور افتادن از مکتب اهل بیت علیهم السلام از یک سو قائل به امکان دیدن خدا با چشم (رؤیت) مشابهت او با مخلوقاتش (تشبیه) و دارا بودن چشم، گوش، دست و پا چون انسان ها (تجسیم) شده اند ⁽²⁾و از سوی دیگر، در حلّ مسائلی چون جبر و تفویض، قضا و قدر و... درمانده و به بن بست فکری گرفتار آمده اند. برای درک نقش و جایگاه ائمّه علیهم السلام در توحید عملی و گسترش یگانه پرستی در جهان نیز تنها کافی است نگاهی اجمالی به تاریخ صدر اسلام بیفکنیم تا دریابیم چگونه امّت اسلام با سرباز زدن از ولایت ائمّه ی معصومین علیهم السلام در برابر طاغوت هایی چون معاویه، یزید، مروان بن حکم عبدالملک بن مروان و حجاج بن یوسف سر تسلیم فرود آورد. بدین ترتیب جامعه ی اسلامی به جای رسیدن به جامعهی توحیدی به جامعه ای گرفتار شرک و کفر، تبدیل و در دست کسانی اسیر شد که مردم را به جای اطاعت خدا به اطاعت خود فرا می خواندند روایات اسلامی، با توجه به نقش حسّاس و تعیین کننده ی امامان معصوم علیهم السلام در تحقق عینی توحید در جامعه بر ضرورت شناخت امام و حجّت الهی در هر عصر، تأکید و نشناختن امام را برابر با مرگ در حال کفر و شرک دانسته اند. ⁽³⁾از این رو بود که امام حسین علیه السلام هنگام سخن گفتن از حکمت آفرینش، معرفت خدا را غایت خلقت معرّفی می کند و در پاسخ این پرسش که معرفت خدا چیست، می فرماید: معرفت امامی که اطاعت او واجب است.

متن روایت آن حضرت به شرح زیر است:

هان ای مردم! همانا خداوند- بزرگ باد یاد او - بندگان را نیافرید مگر برای این که او را بشناسند. پس هرگاه او را بشناسند، او را بپرستند و هرگاه او را بپرستند، با پرستش او از بندگی هر آن چه جز خداست، بی نیاز شوند مردی پرسید ای فرزند رسول خدا - درود و سلام خدا بر او باد - پدر و مادرم فدایت، معرفت خدا چیست؟ حضرت فرمود: این است که اهل هر زمانی، امامی را که باید از او فرمان برند، بشناسند. ⁽⁴⁾

افزون بر آن چه گفته شد ائمّه اطهار علیهم السلام در توحید و یگانه پرستی، جایگاه و نقش دیگری هم دارند که به این اعتبار هم می توان آن ها را «پایه های توحید» به شمار آورد و آن نقشی است که آن ها در هدایت مردم به سوی خدا و رساندن آن ها به مقصد نهایی بر عهده دارند لذا «باب الله» و «سبيل الله» بودن امامان علیهم السلام به آن اشاره دارد و جز از طریق آن ها نمی توان به خدا رسید. به همین دلیل در زیارت جامعه کبیره می خوانیم:

مَنْ أرادَ اللّهَ بَدَءَ بِکُمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِل عَنْکُمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِکُمْ؛ هر کس خدا را می خواهد به شما آغاز می کند و هر کس او را به یگانگی می شناسد، از شما می پذیرد و هر کس آهنگ او دارد، به شما رو می کند. ⁽¹⁾

سختکوشی در کار و عمل

الإمام الصادق علیه السلام: خَرَجْتُ أَنَا وَ أَبِي علیه السّلام حَتَّى إِذَا كُنَّا بَيْنَ اَلْقَبْرِ وَ اَلْمِنْبَرِ، إِذَا هُوَ بِأُنَاسٍ مِنَ اَلشِّيعَةِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَرَدُّوا عَلَيْهِ اَلسَّلاَمَ، ثُمَّ قَالَ: إِنِّي وَ اَللَّهِ لَأُحِبُّ رِيحَكُمْ وَ أَرْوَاحَكُمْ، فَأَعِينُونِي عَلَى ذَلِكَ بِوَرَعٍ وَ اِجْتِهَادٍ، وَ اِعْلَمُوا أَنَّ وَلاَيَتَنَا لاَ تُنَالُ إِلاَّ بِالْعَمَلِ وَ اَلاِجْتِهَادِ، مَنِ اِئْتَمَّ مِنْكُمْ بِعَبْدٍ فَلْيَعْمَلْ بِعَمَلِهِ. ⁽²⁾

امام صادق علیه السلام: من و پدرم علیه السلام بیرون آمدیم تا این که به میان قبر و منبر [رسول خدا صلی الله علیه و آله] رسیدیم جمعی از شیعیان در آن جا بودند پدرم به آن ها سلام کرد و آن ها جواب سلامش را دادند. آن گاه پدرم فرمود: به خدا سوگند که من بوی شما و روح شما را دوست دارم؛ پس با پارسایی و کوشیدن در عمل خود مرا در این محبت یاری رسانید و بدانید که ولایت (و دوستی) ما جز با پارسایی و کوشش به دست نمی آید، هر کدام از شما بنده ای را به امامت گیرد باید به کردار او عمل کند.

دوست داشتن دوستداران اهل بیت علیهم السلام

حَنَشُ بنُ المُعتَمِرِ: دَخَلْتُ عَلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیهما السلام فَقُلْتُ السَّلَامُ عَلَیْكَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ كَیْفَ أَمْسَیْتَ قَالَ أَمْسَیْتُ مُحِبّاً لِمُحِبِّنَا وَ مُبْغِضاً لِمُبْغِضِنَا وَ أَمْسَی مُحِبُّنَا مُغْتَبِطاً بِرَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ كَانَ یَنْتَظِرُهَا وَ أَمْسَی عَدُوُّنَا یُؤَسِّسُ بُنْیانَهُ عَلی شَفا جُرُفٍ هارٍ فَكَأَنَّ ذَلِكَ الشَّفَا قَدِ انْهَارَ بِهِ فِی نارِ جَهَنَّمَ وَ كَأَنَّ أَبْوَابَ الرَّحْمَةِ قَدْ فُتِحَتْ لِأَهْلِهَا فَهَنِیئاً لِأَهْلِ الرَّحْمَةِ رَحْمَتُهُمْ وَ التَّعْسُ لأَهلِ النَّارِ وَ النّارُ لَهُم.یَا حَنَشُ مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَعْلَمَ أَ مُحِبٌّ لَنَا هُوَ أَمْ مُبْغِضٌ فَلْیَمْتَحِنْ قَلْبَهُ فَإِنْ کَانَ یُحِبُّ وَلِیّاً لَنَا فَلَیْسَ بِمُبْغِضٍ وَ إِنْ کَانَ یُبْغِضُ وَلِیّاً لَنَا فَلَیْسَ بِمُحِبٍّ لَنَا إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی أَخَذَ اَلْمِیثَاقَ لِمُحِبِّنَا بِمَوَدَّتِنَا وَ کَتَبَ فِی اَلذِّکْرِ اِسْمَ مُبْغِضِنَا نَحْنُ اَلنُّجَبَاءُ وَ أَفْرَاطُنَا أَفْرَاطُ اَلْأَنْبِیَاءِ. ⁽³)

حَنَش بن مُعتمر: بر امير المؤمنين على بن ابی طالب علیهما السلام وارد شدم و عرض کردم: سلام و رحمت و برکات خداوند بر تو باد ای امیرالمؤمنین چگونه روز خود را به شب رساندی؟ فرمود: روز خود را به شب رساندم در حالی که دوستدار خود را دوست می دارم و دشمنم را دشمن و دوستدار ما در حالی روز خود را به شب می رساند که نسبت به رحمت خداوند که در انتظار آن است شادمان می باشد و دشمن ما در حالی روز خود را به شب می رساند که بنای کار خود را بر لبه پرتگاهی در حال ریزش می سازد و آن لبه، او را در آتش فرو می افکند و درهای رحمت به روی اهل آن گشوده شده است. پس اهل رحمت را رحمتشان گوارا باد و هلاکت و دوزخ، ارزانی دوزخیان باد.ای حنش! هر که خوشحال می شود بداند که آیا دوستدار ماست یا دشمن ما دلش را بیازماید، اگر دوست ما را دوست داشته باشد دشمن ما نیست و اگر دوست ما را دشمن داشته باشد دوستدار ما نمی باشد. خداوند متعال از دوستدار ما بر دوستی ما پیمان گرفته و در لوح محفوظ نام دشمن ما را نوشته است. ماییم برگزیدگان [خدا] و پیشتازان ما [به سوی حوض کوثر] پیشتازان پیامبرانند.### برترین راه تقرّب به خداوند متعالمسلّماً راه تقرّب به خداوند، انجام دستورات و دوری از منهیات او است. ولی در میان فرائض دینی، هیچ فریضه ای به اهمیت ولایت نمی باشد. لذا برترین راه تقرّب به خدا ولایت آل محمّد صلی الله علیه و آله است است. رسول خدا صلی الله علیه و آله است در همین زمینه فرمودند:﴿لِكُلِّ أَمْرٍ سَيِّدٌ وَ حُبِّي وَ حُبُ عَلِيٍ سَيِّدُ مَا تَقَرَّبَ بِهِ الْمُتَقَرِّبُونَ مِنْ طَاعَةِ رَبِّهِمْ. در هر کاری رتبه برتری وجود دارد و محبت من و محبت علی، برترین طاعتی است که افراد می توانند از طریق آن به خدا تقرب جویند. ⁽¹⁾

لذا در نظام آفرینش، مقام آن مخلوقی برتر است که در امر ولایت، اعتقاد و اخلاص بیشتری نشان داده باشد. در همین راستا انبیا علیهم السلام در عالم قبل، با آزمون ولایت برگزیده شده، مقام رفیع نبوت، به این دلیل به آنان واگذار شد که در آن آزمایش، آنان ولایت را در درجه بالاتری پذیرفته، و نسبت به اهل بیت علیهم السلام خضوع بیشتری داشتند.

حضرت باقر علیه السلام فرمودند:

... آن گاه خداوند از انبیاء میثاق،گرفته فرمود: آیا من پروردگار شما نیستم؟ سپس خداوند فرمود: آیا محمّد پیامبر من و علی رهبر مؤمنین نمی باشد؛ همه آن ها پذیرفتند. لذا نبوت آن ها تثبیت شد. گزینش انبیای اولو العزم از میان گروه کثیر انبیا و رسل نیز به آزمون ولایت و معرفت اهل بیت و پذیرش غیبت و ظهور حضرت مهدی علیه السلام بود

امام باقر علیه السلام در ادامه حدیث فوق فرمودند:

و خداوند از پیامبران اولو العزم عهد گرفت به این که: من پروردگار شما و محمد پیامبر من و علی امیر مومنان بوده جانشینان او صاحب ولایت و خزانه دار علم من خواهند بود و مهدی کسی است که توسط او دینم را یاری کرده، دولتم را ظاهر می سازم و به واسطه او از دشمنانم انتقام می گیرم و به واسطه او در زمین با اشتیاق یا کراهت بندگی خواهم شد همه آن ها گفتند پروردگارا به همه مطالب فوق اقرار کرده شهادت می دهیم ولی آدم (توقّف نموده) نه انکار کرد و نه اقرار نمود، لذا مقام اولو العزمی برای آن پنج پیامبر به علت پذیرش ولایت مهدی تثبیت شده، برای آدم این مقام قرار نگرفت زیرا او نسبت به مهدی (در ابتداء امر) اقرار ننمود.

آن گاه امام علیه السلام به این آیه شریفه استناد کردند:

وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى ءَادَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً. ⁽¹⁾ ما از قبل بر آدم عهدی کردیم، ولی آدم عهد ما را فراموش کرد و ما او را صاحب عزم نیافتیم. ⁽²⁾ملائکه آسمان ها نیز با همین ملاک از میان دیگر مخلوقات گزیده شده در این مقام منصوب گردیده و رمز درجات گوناگون آنان نیز به همین امر برگشت می کند.

امام صادق علیه السلام فرمودند:

ملائکه الهی با همه تقرّبی که به حق متعال دارند به علّت همین اعتقادی که شما بر آن هستید (عقيده ولایت) به مجاورت خداوند راه یافته اند. ⁽³⁾

در روایت دیگری آن حضرت علیه السلام پس از بیان کثرت تعداد ملائکه می فرمایند:

مَا مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلاَّ وَ یَتَقَرَّبُ کُلَّ یَوْمٍ إِلَی اَللَّهِ بِوَلاَیَتِنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ وَ یَسْتَغْفِرُ لِمُحِبِّینَا وَ یَلْعَنُ أَعْدَائَنَا. همه ملائکه، هر روز با ولایت ما اهل بيت بسوی خدا تقرّب جسته، برای محبّین ما استغفار نموده دشمنان ما را نفرین می کنند.

آن گاه امام علیه السلام این گونه به قرآن استناد فرمودند:

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ، وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا. ⁽¹⁾ حاملان عرش و اطرافیان آن ها (ملائکه)، با حمد پروردگارشان خدا را تسبیح گفته، برای افراد مؤمن طلب آمرزش می کنند. ⁽²⁾

وقتی پدر ما حضرت آدم علیه السلام به علّت عدم یقین به امام زمان علیه السلام، از مقام والای اولو العزمی تنزّل می کند و دیگر انبیا علیهم السلام با پذیرش آن به این مقام ارتقاء یابند، آیا در عصر حاضر، برای ما راهی جز اخلاص در قبول ولایت امام زمان علیه السلام و ارتباط و توسل به آن حضرت در تقرّب به خداوند وجود خواهد داشت؟ آری ولایت امام زمان علیه السلام بالاترین راه تقرّب به حق متعال و محکم ترین ریسمان ایمان در عصر حاضر است. امام صادق علیه السلام از یکی از اصحابشان پرسیدند کدام ریسمان ایمان محکم تر است؟ گفتند: نماز، فرمودند: نماز فضیلت دارد، ولی محکم ترین ریسمان ایمان نیست. گفتند: زکات فرمودند زکات فضیلت دارد ولی محکم ترین ریسمان ایمان نیست. گفتند: روزه ماه رمضان.... حج و عمره... جهاد در راه خدا و امام علیه السلام در هر یک، با تأیید فضیلت این اعمال، آن را محکم ترین ریسمان ایمان ندانستند. هنگامی که اصحاب از پاسخ ناتوان شدند امام علیه السلام فرمودند:

إِنَّ أَوْثَقَ عُرَی اَلْإِیمَانِ اَلْحُبُّ فِی اَللَّهِ وَ اَلْبُغْضُ فِی اَللَّهِ تَوَالِی وَلِیِّ اَللَّهِ وَ تَعَادِی عَدُوِّ اَللَّهِ. بدرستی که محکم ترین و قابل اعتمادترین ریسمان های ایمان، تولی و تبری و قبول ولایت اولیاء خدا و دشمنی با دشمنان خدا است. ⁽³⁾

ولایت تنها راه نجات

همان طور که می دانیم ایمان غیر از اسلام است مسلمان (گوینده شهادتین) از اسلام خویش در دنیا بهره مند می شود ارث می برد ازدواج می کند و از حقوق یک مسلمان در جامعه بهره مند است. ولی مؤمن یعنی آن کس که مطیع ولایت آل محمّد صلی الله علیه و آله است علاوه بر این که در بهره وری از آثار دنیوی اسلام، با مسلمان برابر است، مزیتی که دارد این است که از آثار معنوی و اخروی ایمان نیز بهره مند است، در حالی که مسلمان غیر مؤمن از آن بهره ای ندارد. و آن عبارت است از: قبول اعمال و نجات اخروی و شفاعت اولیاء خدا در عالم آخرت.

در حدیث شیعه و عامه آمده که شخصی از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره صحت این روایت پرسید که مَنْ قَالَ: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اَللَّهِ دَخَلَ اَلْجَنَّهَ. - کسی که به توحید و نبوت معتقد باشد، اهل بهشت است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله حدیث فوق را تأیید نموده، فرمودند:

نَعَمْ، إِذَا تَمَسَّکَ بِمَحَبَّهِ هَذَا وَ وَلاَیَتِهِ آری، بشرط این که به محبت علی بن ابی طالب و ولایت او متمسّک باشد. ⁽¹⁾

یعنی ولایت آل محمّد صلی الله علیه و آله در دنیا و آخرت به مانند دژ مستحکمی است که انسان را از عذاب الهی حفظ می کند. ⁽²⁾رمز این سخن این است که در مراحل مختلف از عالم آخرت، قبل از هر گونه محاسبه و پرسشی، از امر ولایت و اعتقاد به امامت ائمّه هدی علیهم السلام می پرسند و آن کس که پاسخگو نباشد نجات نخواهد یافت.

ابن حجر عسقلانی - دانشمند اهل تسنن - از یونس بن خباب نقل می کند که پس از توضیح درباره چگونگی عذاب قبر، گفت: در این جا مطلبی است که ناصبی ها (دشمنان اهل بیت علیهم السلام) آن را پنهان داشته اند! گفتم: آن مطلب چیست؟ گفت: (إِنَّه ليسئل في قبره من ولیّک، فإن قال على نجی). در عالم قبر درباره امامت می پرسند، اگر فرد بگوید: امامم علی است نجات پیدا می کند. ⁽³⁾

در قیامت نیز آن گاه که نامه اعمال را منتشر کنند، عنوان نامه عمل هر کس، موضع او در قبال امر ولایت است. ⁽⁴⁾و عبور از پل صراط نیز نیازمند اعتقاد به ولایت بوده منکر ولایت در جهنم سقوط نموده پیرو اهل بیت علیهم السلام امکان عبور دارد. ⁽⁵⁾لذا امام صادق علیه السلام به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی فرمودند:

أَثْبَتُکُمْ قَدَماً عَلَی اَلصِّرَاطِ أَشَدُّکُمْ حُبّاً لِأَهْلِ بَیْتِی. کسی از شما بر پل صراط ثابت قدم تر است که محبّت بیشتری به اهل بیت علیهم السلام من دارد. ⁽⁶⁾

در زیارت جامعه نیز می خوانیم:

كُمْ يسْلكُ إِلي الرِّضْوانِ و علي منْ جحد وِلايتكُمْ غضبُ الرّحْمنِ. با ولايت شما است که افراد به بهشت می روند و بر منکرین ولایت شما، خشم خداوند خواهد بود.

به امام باقر علیه السلام خبر رسید که عکرمه، غلام ابن عباس که مردی خبیث و دشمن اهل بیت علیهم السلام بود در حال مردن است. فرمودند: اگر قبل از مرگ به او برسم به او مطلبی می آموزم که به آتش جهنّم دچار نشود. اصحاب عرض کردند: (او که مرد) پس آن مطلب را به ما بیاموزید فرمودند:

وَ اَللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ هَذَا اَلْأَمْرُ اَلَّذِی أَنْتُمْ عَلَیْهِ به خدا قسم این مطلب جز همین اعتقاد به ولایت که شما بر آن هستید نمی باشد. ⁽¹⁾

همچنین در روایت است که گروه هایی از امّت اسلام در قیامت در کنار حوض کوثر بر رسول الله صلی الله علیه و آله وارد می شوند ولی ملائکه مانع آمدن آن ها می شوند حضرت می گویند: خدایا اصحابم (از رسیدن به من مانع شده اند)، پاسخ گفته می شود تو نمیدانی پس از مرگ تو آن ها چه کرده اند، پس مانع آمدن آن ها و نجات آن ها می گردند. یعنی اگر فرد، از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله نیز باشد و در راه پیامبر صلی الله علیه و آله جان فشانی کرده باشد، اگر پیرو ولایت نباشد نجات نخواهد یافت. پس رمز نجات اهل بهشت، ولایت اهل بیت علیهم السلام و سرّ شقاوت اهل جهنّم، انکار ولایت اهل بیت علیهم السلام است لذا امام صادق علیه السلام در ذیل آیه شریفه:

فَیَوْمَئِذ لا یُسْألُ عَنْ ذَنْبِهِ إنسٌ وَلا جَانٌّ. ⁽²⁾ در روز قیامت، از گناهان (برخی) انسان ها و جن ها پرسش نخواهد شد (مورد شفاعت قرار می گیرند).

فرمودند:

وَ اَللَّهِ لاَ یُرَی مِنْکُمْ فِی اَلنَّارِ اِثْنَانِ لاَ وَ اَللَّهِ وَ لاَ وَاحِدٌ. به خدا قسم از شما شیعیان ⁽³⁾جهنّم دو نفر حتَّی یک نفر هم دیده نمی شود. ⁽⁴⁾

و نیز فرمودند:

أَمَا وَ اللَّهِ مَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ ، وَ مَا هَلَکَ مَنْ هَلَکَ حَتّی یَقُومَ قَائِمُنَا إِلَّا فِی تَرْکِ وَلَایَتِنَا وَ جُحُودِ حَقِّنَا. به خدا قسم علت هلاکت اقوام قبل از شما و اقوام بعد، تا زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام چیزی جز ترک ولایت ما و انکار حق امامت و خلافت ما نیست. ⁽⁵⁾

بنابراین، راه نجات ما که در عصر غیبت حضرت مهدی علیه السلام قرار گرفته ایم، نیز چیزی جز پناه بردن به ولایت و محبّت و انتظار ظهور حضرت ولی عصر عجل الله تعالى فرجه الشریف نیست.

از این روست که در زیارت آن حضرت علیه السلام خطاب به آن بزرگوار عرض می کنیم:

أَشْهَدُ أَنَّ بِوِلاَیَتِکَ تُقْبَلُ اْلأَعْمَالُ وَ تُزَکَّی اْلأَفْعَالُ وَ تُضَاعَفُ الْحَسَنَاتُ وَ تُمْحَی السَّیِّئَاتُ فَمَنْ جَاءَ بِوِلاَیَتِکَ وَ إِعْتَرَفَ بِإِمَامَتِکَ قُبِلَتْ أَعْمَالُهُ وَ صُدِّقَتْ أَقْوَالُهُ وَ تَضَاعَفَتْ حَسَنَاتُهُ وَ مُحِیَتْ سَیِّئَاتُهُ وَ مَنْ عَدَلَ عَنْ وِلاَیَتِکَ وَ جَهِلَ مَعْرِفْتَکَ وَ اسْتَبْدَلَ بِکَ غَیْرَکَ کَبَّهُ اللهُ عَلَی مَنْخِرِهِ فِیْ النَّارِ وَ لَمْ یَقْبَلِ اللهُ لَهُ عَمَلاً وَ لَمْ یُقِمْ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَزْنًا. گواهی می دهم که به ولایت تو (ای امام زمان)، (خدا) اعمال را پذیرفته افعال را پاکیزه کرده، حسنات را دو برابر نموده، گناهان را پاک می کند. پس کسی که معتقد به ولایت تو باشد و به امامت تو اعتراف کند، اعمالش پذیرفته شده، گفتارهایش تصدیق شده، حسناتش دو برابر و گناهانش محو خواهد شد و آن کس که از ولایت تو سر باز زند و معرفت تو را جاهل باشد و به جای تو دیگری را به امامت بپذیرد خداوند او را به صورت در آتش پرتاب می کند و عمل او را نمی پذیرد برای سنجش اعمال او میزانی اقامه نمی کند.

قبول ولایت شرط لازم برای مغفرت حق

یکی از جلوه های رحمت بیکرانه خدای متعال مغفرت او.است از اسماء او غفور غفار، تواب غافر الذنب و خير الغافرین است که خداوند صد و ده بار در قرآن به این اوصاف، توصیف گردیده است ولی برخورداری از مغفرت خداوند متعال شرایطی دارد که مهمترین آن ها شرط ایمان است.

يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ ای قوم ما دعوت پیامبر را اجابت کرده، به او ایمان آورید تا خداوند گناهان شما را ببخشاید و شما را از عذاب دردناک پناه دهد. ⁽¹⁾

بدین جهت کسانی که از ایمان بهره ندارند، از این رحمت واسعه الهی بی بهره اند، حتَّی در صورت شفاعت اولیاء خدا، آنان مورد فضل و مغفرت حق قرار نمی گیرند.

اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ. ای پیامبر اگر برای آنان طلب مغفرت نمایی یا این که این کار را نکنی حتَّی اگر هفتاد بار هم برای آن ها استغفار کنی، خدا هرگز آنان را نمی آمرزد زیرا آنان به خدا و پیامبرش کافرند. ⁽²⁾

لذا از شرائط لازم ایمان، اعتقاد به ولایت دوازده امام علیهم السلام و محبّت آنان و بیزاری از دشمنان آنان است لذا کسی که از نعمت ولایت اهل بیت علیهم السلام و معرفت امام زمان علیه السلام برخوردار نیست، از رحمت حق در عالم آخرت و شفاعت اولیاء خدا بی بهره خواهد بود.

امام صادق علیه السلام در ذیل آیه شریفه:

وَإِنِّي لَغَفَّارُ لِمَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ صَلِحًا ثُمَّ اهْتَدَى. بدرستی که من بسیار آمرزنده ام کسی را که توبه کند، ایمان داشته باشد و عمل نیکو انجام دهد آن گاه به هدایت رهنمود گردد. ⁽¹⁾

فرمودند: آیا ندیدی که خداوند چگونه (مغفرت خویش را به ولایت ما) مشروط کرده است؟ زیرا توبه و ایمان و عمل صالح سودی ندارند مگر این که فرد هدایت شود. بخدا قسم اگر فرد، در راه بندگی تلاش فراوان نیز کند اعمال او پذیرفته نمی شود مگر این که هدایت شده باشد. راوی گوید: عرض کردم قربانت شوم، بسوی چه کسی هدایت شده باشد؟ فرمودند: بسوی ما. ⁽²⁾61

بدین گونه برای رحمت حق و مغفرت او و شفاعت اولیائش در مواقف سهمگین عالم آخرت راهی جز ولایت آل محمّد صلی الله علیه و آله و در زمان ما محبت و معرفت امام زمان علیه السلام و انتظار ظهور آن حضرت وجود ندارد رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

حُبِّی وَ حُبُّ أَهْلِ بَیْتِی نَافِعٌ فِی سَبْعَهِ مَوَاطِنَ أَهْوَالُهُنَّ عَظِیمَهٌ عِنْدَ اَلْوَفَاهِ وَ فِی اَلْقَبْرِ وَ عِنْدَ اَلنُّشُورِ وَ عِنْدَ اَلْکِتَابِ وَ عِنْدَ اَلْحِسَابِ وَ عِنْدَ اَلْمِیزَانِ وَ عِنْدَ اَلصِّرَاطِ. حب من و اهل بيت من در هفت جایگاه که بشدت هراسناک می باشند، سودمند است در لحظه مرگ و در داخل قبر و در حشر و نشر و بهنگام (دادن) نامه اعمال و در زمان محاسبه اعمال و در موقف سنجش اعمال و در (گذر) از پل صراط. ⁽³⁾

محبّت اهل بیت علیهم السلام آن چنان رحمت الهی را بر انسان سرازیر می کند که حتَّی اگر غیر مسلمانی یافت شود که محبّ اهل بیت علیهم السلام باشد گر چه به علت عدم ایمان به دیگر مبانی دین، راهی به بهشت برین الهی ندارد، ولی با محبّت اهل بیت علیهم السلام از عذاب الهی در جهنّم مصون خواهد ماند. ابن عباس گوید:

مردی یهودی بشدّت به حضرت علی علیه السلام علاقه داشت، ولی قبل از این که مسلمان شود مرد. بعد از مرگ او خدای بزرگ فرمود: اما او را از بهشت من بهره ای نیست ولی ای آتش او را بي قرار مكن. ⁽⁴⁾

ولی دنیا، دار حجاب است و بسیاری از این حقایق بر حواس ما پوشیده است. حقیقت اینست که ما در لحظه چشم بستن از دنیا و چشم گشودن به حقایق عالم آخرت است که بزرگی نعمت ولایت و اهمیت آن را در می یابیم.

امام صادق علیه السلام پس از آن که لازمه ایمان را معرفت امام زمان علیه السلام معرفی کردند، به بیان آثار اخروی این معرفت پرداخته فرمودند:

وَ أَحْوَجُ مَا یَکُونُ أَحَدُکُمْ إِلَی مَعْرِفَتِهِ إِذَا بَلَغَتْ نَفْسُهُ هیهما وَ أَهْوَی بِیَدِهِ إِلَی صَدْرِه در لحظه مرگ آن هنگام که جان شما به سینه برسد، بیش از هر زمان دیگر به معرفت امام نیازمندید. ⁽¹⁾

پس چه بهتر که تا نفس باقی است در مسیر ولایت اهل بیت علیهم السلام بکوشیم و با امام زمان علیه السلام آشنا شویم. و شیرینی محبت آن بزرگوار و پدران گرامش را در قلب خویش احساس نماییم تا شاید مورد لطف و رحمت و مغفرت حق قرار گیریم.

هدایت الهی بوسیله ولایت اهل بیت علیهم السلام

در منطق قرآن، حیات و زندگی، در آثار ظاهری آن از قبیل تنفس و حرکت و... نیست، بلکه در نور ایمان و شناخت خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و اعتقاد به معاد و دین می باشد به همین دلیل قرآن کریم، منکرین حقایق دینی را مرده و ناشنوا و ساکنان ظلمت قلمداد می نماید و می فرماید:

وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ ﴿19 وَلَا الظُّلُمَاتُ وَلَا النُّورُ 20 وَلَا الظِّلُّ وَلَا الْحَرُورُ 21 وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاءُ وَلَا الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللَّهَ يُسْمِعُ مَنْ يَشَاءُ وَمَا أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ﴾ نه کور و بینا مساوی اند و نه تاریکی ها با نور و نه سایه و گرما و نه زندگان با مردگان، بدرستی که خداوند هر که را بخواهد شنوا می کند ولی تو نمی توانی ساکنان قبرها را شنوا کنی. ⁽²⁾

بدین جهت، فرزند مؤمنی که به تقدیر خدا از خانوادهای کافر متولد شده است مصداق: يُخرجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ ⁽³⁾است. یعنی او زنده ای است که از مرده یعنی از کافر و بی دین بیرون آمده است. ⁽⁴⁾لذا در روایات اهل بیت علیهم السلام، حیات حقیقی زمین، در ظهور امام زمان حضرت مهدی علیه السلام و گسترش حکومت آن حضرت بر سر تا سر زمین قلمداد شده است. قرآن کریم می فرماید:

اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا بدانید که خداوند زمین را بعد از مرگش زنده خواهد گردانید. ⁽⁵⁾

امام باقر علیه السلام درباره آیه فوق فرموده اند:

یحْییهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِالْقَائِمِ علیه السلام بَعْدَ مَوْتِهَا، بِمَوْتِهَا: كُفْرَ أَهْلِهَا وَ الْكَافِرُ مَیّتٌ. خدای بزرگ، زمین را بعد از مرگش به حضرت مهدی علیه السلام زنده می دارد. مرگ زمین، کفر ساکنان آن بوده و کافر مرده است. ⁽⁶⁾

با توجه به آن چه در فصول گذشته آمد، تنها کسانی که به هدایت الهی خلفاء رسول خدا صلی الله علیه و آله را شناخته، آن بزرگواران می باشند، از نظر قرآن حیات داشته منحرفین از طریق ولایت به مردگان می مانند، زیرا قرآن کریم می فرماید:

أَوَمَن كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِج مِنْهَا آیا کسی که مرده بود و ما او را زنده گردانیدیم و برای او نوری قرار دادیم که با آن نور در میان مردم حرکت می کند، مانند کسی است که در تاریکی ها بوده از آن خارج نمی گردد؟ ⁽¹⁾

حضرت باقر علیه السلام در تفسیر آیه فوق فرمودند:

الميت الذي لا يعرف هذا الشأنمرده کسی است که به خلافت اهل بیت علیهم السلام معتقد نیست. ⁽²⁾ بنابراین، نوری که خداوند به وسیله آن، مردگان را زنده می گرداند، امامت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیهما السلام و دیگر فرزندان مطهر آن حضرت می باشد. ⁽³⁾

پس ولایت آل محمّد صلی الله علیه و آله زنده کننده انسان بوده، انسان را از مرگ حقیقی نجات می بخشد.

امام صادق علیه السلام منظور از حیات در آیه شریفه زیر را ولایت معرّفی نمودند:

یآ اَیُّهَا الَّذینَ ءَامَنُوا اسْتَجیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ أِذا دَعاکُمْ لِما یُحْییکُمْ ⁽⁴⁾ بنابراین، معنای آیه بنابر تفسیر آن حضرت این گونه خواهد بود:

ای افراد مؤمن، سخن خدا و رسول را اجابت کنید آن زمان که پیامبر صلی الله علیه و آله شما را به سوی ولایت علی بن ابی طالب علیهما السلام که با آن زنده خواهید شد، می خواند. ⁽⁵⁾

بدین جهت آن کسانی که از این دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی امر او به تبعیت از ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام اطاعت ننموده به ولایت اهل بیت علیهم السلام پشت کردند، از نور هدایتی که با قبول توحید و نبوت تا قبل از این بر حیات آنان سیطره داشت بیرون رفته در ظلمات گمراهی غرق شده همراه با رهبران طاغوتی خویش در عذاب الهی جایگیر خواهند شد. سند ما روایت ارجمندی است که در ذیل آیه زیر نقل گردیده است. خدای متعال می فرماید:

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

خدا سرپرست افراد با ایمان بوده آنان را از تاریکی ها به سوی نور هدایت می کند. و کسانی که کافرند، تحت سرپرستی طغیانگرها هستند که این رهبران طاغوتی، آنان را از نور به سوی تاریکی بیرون می برند. اینان اصحاب آتشند که در آن جاودانه خواهند بود. ⁽¹⁾

هنگامی که عبدالله بن ابی یعفور در محضر امام صادق علیه السلام از حسن اخلاقی برخی مخالفین ولایت کج رفتاری پیروان اهل بیت علیهم السلام ابراز شگفتی نمود امام صادق علیه السلام غضبناک شده، با سخنان زیر، دید ظاهر بین او را اصلاح نموده، معیار درست ارزیابی را ابراز فرمودند:

کسی که با پیروی از رهبری پیشوایی ظالم که خدا او را منصوب ننموده، خدا را بندگی کند، دین ندارد و بر آن کس که به ولایت امام عادلی که از طرف خدا می باشد معتقد است، سرزنشی نخواهد بود.

یعنی قبل از این که به رفتار این دو گروه بنگری، باید عقیده آن ها را بسنجی و ملاک و معیار اصلی، اعتقاد درست بوده در مرحله بعد، عمل قرار دارد آن گاه امام علیه السلام در توضیح مطلب فوق به آیه شریفه استناد نموده، فرمودند:

خدا سرپرست افراد با ایمان بوده آن ها را از تاریکی ها به سوی نور هدایت می کند. یعنی آنان را از تاریکی گناهان به سوی نور توبه و مغفرت رهنمایی می کند زیرا آنان پیرو ولایت پیشوایان عادلی هستند که خدا آنان را منصوب فرموده است. سپس سخن را به قسمت دیگر آیه معطوف داشته این گونه دنبال کردند و کسانی که کافرند تحت سرپرستی طغیانگر هستند که این رهبران طاغوتی آنان را از نور به سوی تاریکی ها بیرون می برند. زیرا آنان بر نور اسلام،بودند ولی هنگامی که از ولایت پیشوایان ظالمی که از جانب خدای بزرگ نبودند پیروی نمودند، با این اعتقاد از نور اسلام به سوی تاریکی کفر بیرون رفتند، پس خداوند، آتش جهنم را همراه با کفار بر آنان واجب ساخت پس آنان اصحاب آتشند که در آن جاودانه خواهند بود. ⁽²⁾

پس اگر ما طالب حیات واقعی و هدایت الهی هستیم در زمان حاضر، راهی جز توسل به ذیل ولایت امام زمان علیه السلام و معرفت آن حضرت و پیوند قلبی با آن حضرت ندارد. زیرا قرآن کریم دستور می دهد:

فَآمِنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ پس بخدا و پیامبرش و به نوری که نازل کردیم ایمان آورید که خدا به آن چه شما انجام می دهید، آگاه است. ⁽³⁾

امام باقر علیه السلام در ذیل آیه فوق منظور از عبارت نوری که نازل،کردیم را نور ائمّه علیهم السلام در همه اعصار دانسته اند. ⁽¹⁾پس آن نور الهی که مردم این زمان مأمور به ایمان به او هستند و در پی اعتقاد به او، هدایت یافته و زنده خواهند شد امام زمان حضرت مهدی علیه السلام می باشد.

شرط ولایت اهل بیت علیهم السلام برائت از دشمنان

بدیهی است، انسان، دوستدار هر کسی که باشد از دشمنان او فاصله می گیرد و الا در محبّت او باید تردید کرد. قرآن نیز در آیات متعدّدی به این اصل، تصریح نموده می فرماید:

لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ. کسی را که به خدا و قیامت ایمان دارد نخواهی یافت که با دشمن خدا و پیامبر دوستی نماید. ⁽²⁾

لذا، شرط صحت ولایت اهل بیت علیهم السلام دشمنی با کسانی است که غاصب حق خلافت آنان بوده، آنان را آزار داده، به قتل رسانیده، فضایل آنان را انکار کرده اند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در روایتی در شأن حضرت امیر علیه السلام که اهل تسنن نیز نقل کرده اند، فرمودند:

لاَ یَقْبَلُ اَللَّهُ إِیمَانَ عَبْدٍ إِلاَّ بِوَلاَیَتِهِ وَ اَلْبَرَاءَهِ مِنْ أَعْدَائِهِ. خداوند ایمان هیچ کسی را نمی پذیرد مگر این که او به ولایت حضرت علی علیه السلام معتقد بوده، از دشمنان او بیزار باشد. ⁽³⁾

بدین جهت در روایات، آن کس از دوستداران اهل بیت علیهم السلام که با دشمنان اهل بیت علیهم السلام دوستی نموده، دوستداران اهل بیت علیهم السلام را دشمن بدارد، به دجال تشبیه شده، وجود آنان را باعث گمراهی مردم دانسته و فرموده اند:

إِنَّ مِمَّنْ یَتَّخِذُ مَوَدَّتَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ لَمَنْ هُوَ أَشَدُّ فِتْنَهً عَلَی شِیعَتِنَا مِنَ اَلدَّجَّالِ. از میان کسانی که دوستدار ما اهل بیت علیهم السلام هستند کسی است که فتنه او در جمع شیعیان ما از فتنه دجال شدیدتر است.

راوی پرسید: به چه جهت؟ ای پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

بِمُوَالاةِ أَعْدَائِنَا، وَ مُعَادَاةِ أَوْلِيَائِنَا. زیرا با دشمنان ما دوستی نموده، دوستان ما را دشمن می دارند. ⁽⁴⁾

در حقیقت، محبّت اهل بیت علیهم السلام و اقرار به فضایل آن بزرگواران اختصاصی به فرقه ناجیه، شیعه اثنا عشری نداشته، بسیاری از دانشمندان اهل تسنن همچون ابن شعیب نسایی (م 303) ابن مردویه (م410)، ثعلبی (م 427) ابو نعیم (م) (430)، ابن مغازلی (م 483)،

حاکم حسکانی (م حدود 470)، ابن شیرویه (م 509) خطیب خواندی (م5680)، ابن عساکر (م 573)، گنجی شافعی (م 658)، محمد بن طلحه (م 652)، سبط ابن جوزی (م 654) محب الدین طبری (م 694) میر سید علی همدانی (م 786) و... در این امر با ما مشترکند. آن چه جدا کننده شیعه از دیگران است مسئله برائت است.

اولویت ولایت بر دیگر فرائض

توجه به آیات و روایات به خوبی نشان می دهد فریضه ای واجب تر و مهم تر از معرفت و ولایت اهل بیت علیهم السلام در دین یافت نمی شود و حتی بهره گیری از اعتقاد به توحید و نبوت نیز مشروط به این است که فرد پیرو ولایت ائمّه اطهار علیهم السلام باشد و امام زمان خود را بشناسد. اعمال و عبادات او نیز به همین شرط پذیرفته شده نجات اخروی او نیز مشروط به همین شرط می باشد لذا زیبنده است که توجه انسان به ولایت آل محمّد صلوات الله عليهم اجمعين، از هر امر دیگری بیشتر باشد و این امر را خفیف نشمرد. امام صادق علیه السلام فرمودند:

لاَ تَسْتَصْغِرُوا مَوَدَّتَنَا فَإِنَّهَا مِنَ اَلْبَاقِیَاتِ اَلصَّالِحَاتِ. محبّت ما را کم نشمرید زیرا که از مصادیق باقیات صالحات است.⁽¹⁾

بنابراین انسان باید همه هم خویش را مصروف به امر ولایت کند زیرا امام صادق علیه السلام فرمودند:

مَا اِسْتَأْهَلَ خَلْقٌ مِنَ اَللَّهِ اَلنَّظَرَ إِلَیْهِ إِلاَّ بِالْعُبُودِیَّهِ لَنَا. کسی شایسته توجه خدا نمی گردد مگر یا کوچکی در برابر ما. ⁽²⁾

لذا کسانی که رحمت و عنایت خدا را می طلبند جز به در خانه امام زمان حضرت بقیة الله علیه السلام مراجعه نمی کنند زیرا خدای عزّ وجل فرمود: فَاسْتَبِقُوا الخَيْراتِ. ⁽³⁾حضرت باقر علیه السلام درباره این آیه فرمودند:

منظور از خيرات، ولایت است. ⁽⁴⁾

به این ترتیب معنای آیه شریفه این گونه خواهد بود پس بشتابید بسوی ولایت. کسی که رعایت مرزهای اعتقادی را نموده، در حق اهل بیت علیهم السلام گزافه گویی نمی کند هر اندازه در مقام توجه و توسّل و کوچکی در برابر آنان قرار گرفته درجات و مراتب آنان را توصیف کند، نباید تصور کند که زیاده روی کرده است که امام صادق علیه السلام فرمودند

لاَ تَظُنَّنَّ أَنَّکَ مُفْرِطٌ فِی أَمْرِنَا. مبادا گمان کنی که در ولایت ما افراط کرده ای. ⁽⁵⁾

زیرا مقام و فضایل آن ها بالاتر از درک و بیان ما بوده، عبادت خدا از طریق اطاعت و محبّت و توسّل به آن ها نیز حدّی ندارد.

لزوم تربیت فرزندان بر ولایت محمّد و آل محمّد صلی الله علیه و آله

آرزوی هر پدر و مادری داشتن فرزندان صالح بوده، دغدغه ذهنی آن ها همین نکته و تلاش آنان برای فرزندان خویش نیز در همین جهت می باشد. هنگامی که ما جایگاه اعتقاد به ولایت و معرفت امام زمان علیه السلام را در صحنه تفکر دینی دانستیم لازم است تا اهمیت ویژه ای به معرفت و تربیت فرزندان خویش در جهت تولّی و تبرّی داده، آن را محور تربیت دینی فرزندان خویش قرار دهیم. یعنی با فراهم آوردن زمینه های معرفت دینی، آنان را با اصول ولایت آل محمّد صلی الله علیه و آله و منطق شیعه آشنا سازیم. تلاش های دشمن در طول قرون متمادی را برای نابودی اهل بیت علیهم السلام و اخفاء فضایل و مناقب آل محمّد صلی الله علیه و آله به آنان گوشزد کنیم. آنان را در مجالس سرور و عزای اهل بیت علیهم السلام شرکت دهیم و به این ترتیب، قلب آنان را از محبت اهل بیت علیهم السلام و تنفّر نسبت به دشمنانشان مالامال گردانیم. باید به امر ولایت در اعتقادات فرزندان خویش بیشتر اهتمام کنیم که امیرالمؤمنین علیه السلام بارها فرمودند:

أَیُّهَا اَلنَّاسُ دِینَکُمْ دِینَکُمْ تَمَسَّکُوا بِهِ لاَ یُزِیلُکُمْ أَحَدٌ عَنْهُ لِأَنَّ اَلسَّیِّئَهَ فِیهِ خَیْرٌ مِنَ اَلْحَسَنَهِ فِی غَیْرِهِ لِأَنَّ اَلسَّیِّئَهَ فِیهِ تُغْفَرُ وَ اَلْحَسَنَهَ فِی غَیْرِهِ لاَ تُقْبَلُ. ای مردم، دینتان را مواظب باشید، مبادا کسی شما را از دینتان لغزانده و منحرف کند زیرا گناه اگر همراه با اعتقاد صحیح باشد بهتر از حسنه ای است که با عقاید باطل انجام گیرد. زیرا گناهی که با دینداری همراه باشد بخشوده شده حسنه ای که با انحراف فکری قرین باشد، مورد پذیرش خدا قرار نمی گیرد. ⁽¹⁾

یعنی که پدر و مادر در عین پیگیری و توجّه به نماز تقوا حجاب و دیگر فرایض فرزندان باید به معرفت دینی آنان: خداشناسی، پیامبر شناسی، معاد شناسی و بالاخص ولایت و امام زمان شناسی آنان بهای بیشتری داده هم توجّه بیشتری بر آن بگمارند.

در روایت دیگری آمده است: جابر بن عبد الله،انصاری صحابی بزرگوار رسول خدا صلی الله علیه و آله در کوچه ها و محلّه های شهر مدینه می چرخید و می گفت:

یَا مَعَاشِرَ اَلْأَنْصَارِ أَدِّبُوا أَوْلاَدَکُمْ عَلَی حُبِّ عَلِیٍّ علیه السلام. ای گروه انصار فرزندانتان را بر محبّت علی علیه السلام تربیت کنید. ⁽²⁾

أدِّبوا أولادَکُم عَلی ثَلاث خِصالٍ؛ حُبِّ نَبیُّکم، وَ حُبِّ أهل بَیتهِ، و تِلاوَة القُرآن. فرزندان خود را بر سه خصلت تربیت کنید: علاقه به پیامبرتان و بر محبت به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و بر تلاوت قرآن. ⁽³⁾

درجات بالاتر ولایت، با تقاضای از خدا

برای افزایش معرفت و محبّت اهل بیت علیهم السلام باید از خدای متعال تقاضا کرد. همان طور که از در احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام بیان شده است معرفت و محبّت اهل بیت علیهم السلام و پیوند و توسل به امام زمان علیه السلام، نعمت بلکه برترین نعمت خداوند در حق انسان است و این که این نعمت لطف و رزقی است که خدای عزّ وجل صرفا به بندگان نیک و برگزیدگان از آن ها عطا فرموده است لذا خدای عزّوجل می فرماید:

وَلَكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمَنَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ وَكَرَهُ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيَانَ ولی خداوند شما را علاقمند به ایمان گردانید و ایمان را در قلب شما آراست و کفر و گناه و نافرمانی را منفور شما گردانید. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام مصداق ایمان که خدا مومنین را بدان علاقمند ساخته، به اعتقاد امیرالمؤمنین علیه السلام بیان فرموده، منظور از کفر و گناه و نافرمانی را دشمنان آن حضرت دانسته اند. ⁽²⁾

خداى عزّ وجل نیز فرموده است:

مُحَمَّدُ، آلَیْتُ عَلَی نَفْسِی، وَ أَقْسَمْتُ عَلَی أَنِّی لَا أُلْهِمُ حُبَّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ، إِلَّا مَنْ أَحْبَبْتُهُ به خودم سوگند خورده ام که محبّت علی بن ابی طالب را جز به (قلب) کسانی که آن ها را دوست دارم الهام نکنم. ⁽³⁾

همچنین امام صادق علیه السلام فرمودند:

محبّت ما اهل بیت علیهم السلام را خداوند از آسمان از مخازنی زیر عرش فرو می فرستد که مانند معادن طلا و نقره بوده، آن را به مقدار مشخص نازل کرده به بهترین مخلوقات خویش عطا می کند. ⁽⁴⁾

اکنون که دانستیم معرفت و محبّت اهل بیت علیهم السلام و توجه و پیوند قلبی با امام زمان علیه السلام، لطف و کرامت خدا در حق انسان است، لذا علاوه بر انجام اعمال شایسته که شاید مقدمه این لطف الهی قرار گیرد باید به خدای متعال استغاثه نمود و برای خود و فرزندان خود تقاضای مقادیر عظیم تر و بهره وافرتری از این نعمت نمود. همان گونه که امام صادق علیه السلام و حضرت مهدی عجل الله تعالى فرجه الشريف، در دو حدیث گوناگون به ما آموخته اند که بگوییم:

... اَللّهُمَّ عَرِّفْنى اَللّهُمَّ عَرِّفْنى حُجَّتَكَ، فَاِنَّكَ اِنْ لَمْ تُعَرِّفْنى حُجَّتَكَ، ضَلَلْتُ عَنْ دينى. خدايا معرفت حجّت خویش را به من ارزانی کن که اگر معرفت او را به من عطا نکنی، از دینم گمراه خواهم شد. ⁽⁵⁾

پی نوشت ها

1- الكافي، ج 2، ص18.

2- وسائل الشيعة، ج 15، ص 184، باب استحباب ملازمة الصفات الحميد.

3- بحار الأنوار، ج 23، ص 368

4- بحار الأنوار، ج27، ص88.

5- تحف العقول، ص 313

6- سوره ابراهیم، 34؛ سوره نحل، 18.

7- بحار، ج 27، ص 122، ح 107.

8- خصال، ج 2، ص 99، در زیارت عاشورا نیز، از تولی و تبری تعبیر به رزق شده است: فَأَسْأَلُ اللّهَ الَّذِي أَكْرَمَنِي بِمَعْرِفَتِكُمْ، وَ مَعْرِفَةِ أَوْلِيَائِكُمْ، وَرَزَقَنِي الْبَراءَةَ مِنْ أَعْدَائِكُمْ.

9- بحار، ج 36، ص136، ح 93.

10- سوره بقره، 273

11- کافی، ج 1، ص 185، ح 11؛ محاسن، ص 148، ح 60.

12- سوره اعراف، 69.

13- بصائر الدرجات، 81.

14- سوره مائده، 3.

15- سوره تکاثر، 8

16- تفسیر برهان، ج 4، ص 502، ح 6.

17- إحياء الميت، سیوطی، ص115.

18- امالی صدوق، ص 209

19- مستدرک، ج1، ص168.

20- المحاسن، ج 1، ص150.

21- مستدرک الوسائل، ج 4، ص 70.

22- سفينة البحار، ج 1، ص199.

23- بحار الأنوار، ج 23، ص 250.

24- بحار الأنوار، ج27، ص 150.

25- الأمالي للصدوق، ص 475

26- تفسیر القمی، ج 2، ص 371.

27- دعائم الإسلام، ج 1، ص 7.

28- معاني الأخبار، صص370 و 371، ح 1؛ محمد بن علی بن الحسین شیخ صدوق، ص25؛ بحار الأنوار، ج 3، ص 7، ح 16.

29- التوحيد، ص25.

30- معاني الأخبار، ص 371، ح 1.

31- همان، ص 35، ح 5.

32- من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 371، ح 2.

33 - سيد بن طاووس، إقبال الأعمال، ص646

34- ر.ک: صحیح مسلم، ج 8، ص 32، ابوداوود سلیمان بن اشعث؛ سنن ابی داوود، ج 2، ص419؛ صحیح البخاری، ج 2، جزء 4، ص 141. ر.ک: مركز المصطفى للدراسات الاسلاميه العقائد الإسلاميه، ج 2، صص 71-131.

35- ر. ک: الکافی، ج 1، ص 371، ح 5؛ بحار الأنوار، ج 8، ص 368 و ج 32، صص 321 و 333.

36- فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیه السلام، صص 604 و 605

37- من لا يحضره الفقيه، ج 2، صص 373 و 374

38- بحار الأنوار، ج 65، ص 8.

39- الأمالي للطوسي، ص 113.

40- بحار، ج 27، ص 129، ح 19 در زیارت عاشورا نیز ما با ولایت سید الشهداء و برائت از دشمنان آن حضرت به نزد خداوند متعال و اهل بیت علیهم السلام تقرب جسته می گوییم: يا أَبا عَبْدِ الله إنّى أَتَقَرَّبُ إلى الله و.... بِمُوَالاَتِكَ وَ بِالْبَرَائَةِ مِمَّنْ أَسَّسَ أَسَاسَ ذَلِكَ.

41- سوره طه، 115.

42- بصائر الدرجات، ص 70، ح 2؛ کافی، ج 2، ص8، ح 1.

43- بصائر الدرجات، 68.

44- سوره غافر 7

45- بحار، ج68، ص 78، ح 139

46- محاسن، ص165، ح 121.

47- امالی شیخ طوسی، ج 1، ص288؛ صحیح مسلم، ج 1، باب من لقى الله تعالى بالإيمان.

48- روایات این باب بسیار فراوان است بعنوان نمونه مرحوم علامه مجلسی در کتاب ارجمند بحار الانوار جلد 68 باب 18 باب الصفح عن الشیعه 97 روایت در این زمینه نقل نموده است

49- تهذيب التهذيب ابن حجر، ج 11، ص 439

50- این مطلب در روایات سنی و شیعه آمده است، بعنوان نمونه رسول خدا صلی الله علیه و اله فرمودند: (عنوان صحيفة المؤمن حبّ على بن أبي طالب). تاريخ بغداد، خطیب بغدادی، ج 4، ص410.

51- مضمون حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله در کتب اهل سنت و شیعه بعنوان مثال: المناقب ابن مغازلی شافعی، ص 242، ح 289

52- فضائل الشيعه، شیخ صدوق، ص 5.

53- محاسن، ص 149 و 639؛ بحار، ج68، ص 119، ح 48

54- سوره الرحمن 39

55- ناگفته نماند نجات پیروان اهل بیت علیهم السلام از عذاب الهی، به معنای انکار مواعید الهی در عذاب گناهکاران از نیست، بلکه پس از این که گناه شیعه را به بلایای دنیا یا سختی مرگ و عذاب قبر و دیگر عرصات عالم آخرت پاک کردند به شفاعت اهل بیت علیهم السلام نجات می یابد.

56- بحار، ج68، ص 144، ح 91.

57- کافی، ج 1، ص 426، 74

58- سوره احقاف، 31.

59- سوره توبه، 80

60- سوره طه، 82.

61- تفسیر قمی، ص 420؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 96، ح 19.

62- خصال، ج 2، ص 12؛ بحار، ج27، ص158، ح 3.

63- بحار، ج 39، ص258.

64- کافی، ج 2، ص 21، ح 9.

65- سوره فاطر، 19 - 22.

66- سوره روم، 19.

67- تفسير الميزان، ج 16، ص 162، طبع بیروت.

68- سوره حدید، 17.

69- کمال الدین، ص 668، ح13.

70- سوره انعام، 122.

71- تفسیر عیاشی، ج 1، ص 375 و 376، ح 89 و 90.

72- همان مدرک

73- سوره انفال: 25

74- تفسیر صافی، ج 1، ص 655

75- سوره بقره، 257

76- کافی، ج 1، ص 375 و 376، ح 3؛ الغیبه نعمانی، ص 132 و 133، ح 14.

77- سوره تغابن 8.

78- کافی، ج 1، ص 194، ح 1.

79- سوره مجادله 23

80- المناقب، خطیب،خوارزمی، ص 32 و 33، ح 2.

81- صفات الشیعه، ص 50، ج 14، از حضرت رضا علیه السلام.

82- بحار، ج 27، ص 75، ح 3.

83- بحار، ج 26، ص294، ح56

84- سوره بقره، 148؛ سوره مائده 48.

85- کافی، ج 8، ص 313، ح 487؛ بحار، ج 52، ص 288، ج 316، وج 26، ح 369، وج10، ح 156.

86- صفات الشيعه، ص 37، ح 37؛ بحار، ج68، ص 69، ح 124

87- معانى الأخبار، ص 6 و 185.

88- من لا يحضره الفقيه، ج3، ص318

89- جامع الصغیر، سیوطی، ج 1، ص 42.

90- سوره حجرات، 7.

91- کافی، ج 1، ص 426، ح 71

92- بحار، ج 40، ص 47، 83.

93- تحف العقول، ص313.

94- الغیبه نعمانی، ص166، ح 6، از امام صادق علیه السلام کمال الدین، ص 512، 43، از حضرت مهدی علیه السلام.

منابع و مآخذ

برخی علل صبر امیرالمؤمنین علیه السلام در واقعه ی هجوم

اشاره

بانو مرضیه سادات تقریری

درآمد

در این مقاله به دو پرسش در مورد هجوم به خانه حضرت زهرا علیها السلام پاسخ داده شده است. اولاً چرا حضرت امیر علیه السلام در مقابل مهاجمین دست به شمشیر نبردند و دوم این که چرا حضرت زهرا علیها السلام پشت در رفته اند. بدیهی است آن هجوم بر اساس منابع فریقین قطعی است و این نوع اشکال ها به اصل وقوع جریان خدشه ای وارد نمی کند و ظلم و ستمی که به حضرت فاطمه زهرا علیها السلام وارد شده است را نمی پوشاند.

کلیدواژه ها؛

حضرت امیر علیه السلام حضرت زهرا علیها السلام، شجاعت، صبر، هجوم

مقدّمه

روزگاری خانه و حی مورد هجوم قرار گرفت. خانه ای که در شأن آن چنین نازل شده بود: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ؛ درب آن به آتش کشیده شد درب خانه ای که خاتم پیامبران الهی هر صبح به سمت آن آیه تطهیر را تلاوت می فرمود: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا؛ بانوی گرامی آن خانه مورد ضرب و شتم قرار گرفت مجروح و مضروب شد و چندی بعد بر اثر همین جراحات به شهادت رسید بانویی که در شأن او چنین آمده است أنَّ الله يَغْضَبُ لِغَضَبِهَا وَ يَرْضَى لِرِضَاهَا؛ امروز به جای آن که سؤال شود که چرا به این خانه هجوم برده شد و چرا درب این خانه به آتش کشیده شد و چرا بانوی این خانه چنین مورد حمله قرار گرفت؛ سؤال می شود که چرا صاحب خانه پشت درب آمد؟ قرن ها گذشت و به جای احقاق این حق، به انکار آن پرداختند این امر اگرچه کینه دیرین و مندرس دشمنان اهل بیت علیهم السلام را می رساند اما از آن سو سستی و خمودی ما را در راه احقاق این حق، فریاد می زند و بی پاسخ ماندن ندای یاری حضرت صدیقه طاهره علیهما السلام را که فرمودند:

ما هذِهِ الْغَمِيزَةُ عن حَقِّي. ⁽¹⁾ چرا از حق من چشم پوشی می کنید؟!

که چگونه جای مدعی و مدعی علیه عوض؛ و محکوم، حاکم شده است و این که در این سال های متمادی نسبت به این حق چگونه بودیم که معاندان به خود جرأت می دهند چنین شبهات سخیفی را بر زبان جاری کنند؟! به هر ترتیب خانه ای که پناه عالم بوده و هست مورد حمله قرار گرفت و درب آن به آتش کشیده شد و حجاب الهی هتک شد و پیروان آن مهاجمان مدام سعی در انکار چنین مظلومیتی داشته اند و از شبهات مضحکی به منظور انکار قضیه هجوم به خانه وحی و مضروب و مجروح شدن حضرت فاطمه زهرا علیها السلام مطرح می کنند از آن جمله است: 1. چرا با وجود امیرالمؤمنین علیه السلام حضرت زهرا علیها السلام برای پاسخگویی به مهاجمان پشت درب آمدند؟ 2. چرا امیر مؤمنان علیه السلام از همسرش دفاع نکرد؟ مگر نه او شیر میدان جنگ است، پس چرا جلوی دیدگانش، همسرش را می زنند و او هیچ واکنشی نشان نمی دهد و آن هم همسری که دختر و امانت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است؟

مشخص است که منظور آنان از طرح این شبهه، انکار حمله و هجوم به خانه وحی و مضروب شدن حضرت زهرا علیها السلام است.

چرا امیرالمؤمنین علیه السلام در واقعه هجوم، شمشیر نکشیدند؟

گفته می شود اگر به خانه حضرت زهرا علیها السلام حمله شده است پس چرا امیرالمؤمنین علیه السلام شمشیر نکشیده است چنان که در هیچ جا روایت نشده که امیرالمؤمنین علیه السلام شمشیر کشیده باشند؛ پس هجومی نبوده است. بین حمله به خانه حضرت زهرا علیها السلام و دفاع حضرت علیه السلام آن هم با شمشیر هیچ ملازمه عقلی وجود ندارد که از این که حضرت علیه السلام دست به شمشیر نبردند نتیجه گرفت پس هجومی در کار نبوده است. زیرا چه بسا که در شمشیر کشیدن مفسده بیشتری باشد. اکنون بدین مسأله می پردازیم که چرا حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام دست به شمشیر نبردند: اولاً: بی تردید شجاعت امیرالمؤمنین علیه السلام در تاریخ اسلام، اظهر من الشمس است. به گونه ای که حتی عمر نیز در مورد شجاعت حضرتش، چنین اقرار کرده است:

و لله لولا سيفه لما قام عمود الاسلام. ⁽¹⁾

به خدا سوگند! اگر شمشیر امیرالمؤمنین علیه السلام نبود، عمود خیمه اسلام استوار نمی شد. چه کسی می تواند منکر شجاعت و غیرت امیرالمؤمنین علیه السلام شود؟ در لیلة المبيت وقتی کفار برای ترور شبانه پیامبر صلی الله علیه و آله تبانی می کنند تنها اوست که در بستر پیامبر صلی الله علیه و آله می خوابد او پیروز میدان های جنگ احد و خندق و خیبر است؛ این امیرالمؤمنین بود که لقب حیدر کرّار «مکرر شمشیر زننده» گرفت و جبرئیل در مدح او سرود:

لا فَتی إِلّا عَلِیّ، لا سَیفٌ إِلّا ذُوالْفَقارِ. جوانمردی جز علی نیست و نه شمشيرى جز ذو الفقار. ⁽²⁾

هر که با کتب تاریخ و سِیَر، آشنایی داشته باشد می داند که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام، اشجع الناس بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده اند این امر از متواترات و مشهورات است که یکی از بدیهیات می باشد و بر امر بدیهی دلیل آوردن و جهی ندارد لذا وقتی شجاعت ایشان ثابت است اگر در دفاع از حریمش شمشیر نمی کشد آن هم در برابر روبهان، حتماً مصلحتی عظیم در آن می بیند و این کار خدشه ای به شجاعت ایشان وارد نمی کند. مضافاً بر این که شجاعت تنها به «شمشیر کشیدن» خلاصه نمی شود بلکه در تسلیم بودن در برابر امر الهی به نهایت می رسد آن جا که حکم حمایت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد چنان مشتاق شهادت بود که در مدح او آیه نازل شد:

وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِى نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ. ⁽³⁾ و حضرت امیر علیه السلام کجا و سخن کسانی که گفتند: مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا. ⁽⁴⁾خدا و رسولش به ما وعده ندادند مگر برای فریب ما! کجا، همان ها که با این که عهد بسته بودند که فرار نکنند

وَلَقَدْ كَانُوا عَهَدُوا اللهَ مِن قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَرَ وَكَانَ عَهْدُ اللهِ مَسْئُولًا. ⁽¹⁾باز فرار کردند: قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرَارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذًا لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا. ⁽²⁾ همان طور که حضرت امیر علیه السلام در جنگها شجاع بودند در صلح و سازشی که به امر پیامبر صلی الله علیه و آله بود نیز تسلیم بودند و هرگز مخالفتی نکردند زیرا مصالح اسلام را در نظر دارند بنابراین حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام قرار نیست در تمام مواقع با شمشیر، شجاعت خود را به خلق نشان دهند. اساساً ایشان برای پیروزی و اعتلای اسلام مبارزه می کنند و اگر بداند شمشیر کشیدن او و دفاع از خانواده اش کیان اسلام را به خطر می اندازد چنین نخواهد کرد. چنان که توضیح آن خواهد آمد. بی شک کسی که دوست و دشمن در مدح او چنین روایت کرده اند که:

عَلِیٌّ مَعَ اَلْحَقِّ وَ اَلْحَقُّ مَعَ عَلِیِّ یَدُورُ حَیْثُ مَا دَارَ. ⁽³⁾ علی با حق و حق با علی است و حق با علیست هر جا که علی باشد.

او دائماً بر مدار حق است. او کسی است که حق با معیار او سنجیده می شود و نه بالعکس. هر فعل و هر حرکتی انجام دهد، حق خواهد بود اگر چه خلاف انتظار باشد. بنابراین صبر حضرت امیر علیه السلام در جریان هجوم نشان از صحت این عمل دارد که صلاح و مصلحت دین همان صبر است. ثانياً: تنها امیرالمؤمنین علیه السلام نبود که در مثل چنین قضیه ای صبر نمود بلکه حضرت رسول الله در موارد مشابه آن صبر نموده و دست به شمشیر نبردند یاران ایشان در مدّت 13 سال در مکّه در جلوی دیدگان حضرت، زیر شکنجه جان می سپردند؛ امّا حضرت دست به شمشیر نمی کشیدند ابن حجر عسقلانی در " الإصابه" می نویسد:

سمية بنت خباط... والدة عمار بن ياسر كانت سابعة سبعة في الاسلام عذبها أبو جهل وطعنها في قبلها فماتت فكانت أول شهيدة في الاسلام... عذبها آل بني المغيرة على الاسلام و هي تأبى غيره حتى قتلوها و كان رسول الله (صلی الله علیه و آله) يمر بعمار و أمه وأبيه و هم يُعَذِّبون بالأبطح فى رمضاء مكة فيقول صبرا يا آل ياسر موعد كم الجنة. ⁽⁴⁾

سمیه دختر خباط... مادر یاسر هفتمین کسی است که اسلام آورد ابوجهل او را اذیت می کرد و آن قدر نیزه بر پایین شکمش زد تا به شهادت رسید و او نخستین زن شهید در اسلام است. آل بنی مغیره، چون مسلمان شده بود دست بردار نبود او را آزار و اذیت کردند؛ تا کشته شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله، منظره شکنجه شدن عمار و مادر و پدرش را در مکه می دید و می فرمود: ای خاندان یاسر! صبور باشید که و عدگاه شما بهشت است.

بی تردید حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله در تمامی مراتب افضل خلایق اند من جمله شجاعت و غیرت، بلکه ایشان اسوه خلق.اند با این که ایشان می دیدند کافری همچون ابوجهل متعرّض ناموس مسلمانان می شود؛ ولی نه تنها واکنشی از خود نشان نداده بلکه به مسلمانان نیز فرمان صبر می دادند رسولی که قرآن در وصف او فرموده: «بالمؤمنين رئوف رحيم» است بسیار نسبت به مؤمنین مهربان و رئوف است؛ پس چرا شمشیر برنداشت تا ابوجهل را به سزای عملش برساند؟ آیا وظیفه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دفاع از مسلمانان نیست ؟ و نیز زمانی که عمر بن خطاب، متعرّض زنان مسلمان می شد و آن ها را به خاطر اسلام آوردنشان کتک می زد، چرا رسول خدا صلی الله علیه و آله از خود واکنشی نشان نمی داد؟

ابن هشام در السيرة النبوية، می نویسد:

و مر (ابوبکر) بجارية بني مؤمل، حى من بنی عدی بن کعب و كانت مسلمة، و عمر بن الخطاب يعذبها لتترك الاسلام و هو يومئذ مشرک، و هو يضربها، حتى إذا مل قال: إني أعتذر إليك، إنى لم أتركك إلا ملالة، فنقول: کذلک فعل الله بک. ⁽¹⁾

ابوبکر می دید که کنیز مسلمان شده از بنو مؤمل از خاندان عدی بن کعب، عمر او را کتک می زد تا دست از اسلام بر دارد و مسلمان بودن را ترک کند آن قدر او را زد تا خسته شد گفت: اگر تو را کتک نمی زنم برای این است که خسته شده ام از این جهت مرا ببخش کنیز در پاسخ گفت: بدان که خدا نیز این گونه با تو رفتار خواهد کرد.

چرا رسول خدا صلی الله علیه و آله جلوی عمر را نگرفت و او را از این کار منع نکرد چرا شمشیر نکشید تا عمر را به سزای عملش برساند؟ مخالفین، هر پاسخی برای این دو نمونه صبر و سکوت حضرت رسول صلی الله علیه و آله دادند ما نیز عین همان را درباره ی صبر امیرالمؤمنین علیه السلام و شمشیر نکشیدن آن حضرت خواهیم داد جز این نیست که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قدرت بر دفاع از جان و ناموس مسلمانان را نداشت با کدام نیرو دفاع می نمودند؟ امیرالمؤمنین هم وقتی قدرت ندارد و همه از ایشان پراکنده شدهاند و صدها نفر اطراف خانه را گرفته اند اگر بخواهد شمشیر بکشد با کدام نیرو دفاع کند؟ شکی نیست که چون امیرالمؤمنین علیه السلام نفس نفیس پیامبرند و بر سنت و سیره ایشان رفتار می کنند لذا در آن جا که نباید، شمشیر نخواهند کشید و لو عزیزانش در جلوی دیدگانش به شهادت برسند همان گونه که در دو جریان فوق، منقصتی بر شجاعت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیست همان گونه صبر امیرالمؤمنین هم خدشه ای بر شجاعت ایشان وارد نمی کند.

ثالثا: در مورد عثمان روایت کرده اند که هنگامی که صحابه ی رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه او ریختند و همسرش را زده و انگشتش را قطع کردند او از همسرش دفاع نکرد، مخالفین از این عملکرد عثمان چه پاسخی دارند؟

طبری، در تاریخش می نویسد:

و جاء سودان بن حمران ليضر به فانكبت عليه نائلة ابنة الفرافصة و اتقت السيف بيدها فتعمدها و نفح أصابعها فأطن أصابع يدها و ولت فغمز أوراكها وقال أنها لكبيرة العجيزة و ضرب عثمان فقتله. ⁽¹⁾

سودان بن حمران آمد تا او را کتک بزند، نائله دختر فرافصه (زن عثمان) خود را بر روی او انداخت سودان شمشیر را گرفت و انگشت او را قطع کرد و سپس دست به پشت او زد و گفت: عجب پشت بزرگی دارد، سپس عثمان را زد و کشت.

همچنین ابن أثیر در «الکامل فی التاریخ» می نویسد:

و جاء سودان ليضربه فأكبت عليه امرأته واتقت السيف بيدها فنفح أصابعها فأطن أصابع يديها وولت فغمز أوراكها وقال أنها لكبيرة العجز و ضرب عثمان فقتله. ⁽²⁾

ابن کثیر دمشقی سلفی می نویسد:

ثم تقدم سودان بن حمران بالسيف فمانعته نائله فقطع أصابها فولت فضرب عجيزتها بیده و قال أنها لكبيرة العجيزة. وضرب عثمان فقتله. ⁽³⁾

چرا عثمان از زنش دفاع نکرد مگر نه این که او مرد بود باید غیرت داشت و باید مدافع زنش باشد؟ مگر نه این که او بالاخره در این حمله کشته می شد آیا بهتر نبود که از همسرش دفاع کند و بعد بمیرد؟! پس چرا هیچ واکنشی از خود نشان نداد و حاضر شد که ببیند صحابه ی رسول خدا صلی الله علیه و آله به همسر او اهانت کرده و متعرض همسرش شوند؟ مخالفین از این مطلب هر پاسخی دادند ما نیز همان پاسخ را در مورد صبر امیرالمؤمنین علیه السلام به آن ها خواهیم داد. رابعاً: مضاف بر همه این ها این گونه نبود که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام هیچ عکس العملی از خود نشان ندهد. در کتب خاصه و عامه برخورد تند حضرت علیه السلام به حمله عمر، انعکاس داده شده است.

سلیم بن قیس هلالی، در این باره می نویسد:

وَ دَعَا عُمَرُ بالنَّارِ فَأَضرَمَهَا فِي البَابِ ثُمَّ دَفَعَهُ فَدَخَلَ فَاسْتَقبَلَتهُ فَاطِمَةُ علیها السلام وَصَاحَت يَا أَبَتَاهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَرَفَعَ عُمَرُ السَّيْفَ وَ هُوَ فِي عِمدِهِ فَوَجَأَ بِهِ جَنبَهَا فَصَرَخَت يَا أَبَتَاهِ فَرَفَعَ السَّوط فَضَرَبَ به ذراعَهَا فَنَادَت يَا رَسُولَ الله لَبئسَ مَا خَلْفَكَ أبوبكر وَ عُمَرُ فَوَثَبَ عَلِيُّ فَأَخَذَ بِتَلابيبه ثُمَّ نَتَرَهُ فَصَرَعَهُ وَ وَجَأَ أَنفَهُ وَرَقَبَتَهُ وَهَمَّ بِقَتلِهِ فَذَكَرَ قَولَ رَسُول الله وَ مَا أَوصَاهُ بِهِ فَقَالَ وَالَّذِي كَرَّمَ مُحَمَّداً بِالنُّبُوَّةِ يَا ابنَ صُهَاكَ لَولا كِتابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ وَ عَهْدٌ عَهِدَهُ إِلَيَّ رَسُولُ اللهِ لَعَلِمتَ أَنَّكَ لاَ تَدخُلُ بَيتى. ⁽¹⁾

عمر آتش طلبید و آن را بر در خانه شعله ور ساخت و سپس در را فشار داد و باز کرد و داخل شد حضرت زهرا علیها السلام به طرف عمر آمد و فریاد زد: یا ابتاه، یا رسول الله عمر شمشیر را در حالی که در غلافش بود بلند کرد و بر بازوی حضرت زد آن حضرت صدا زد: یا رسول الله ابوبکر و عمر با بازماندگانت چه بد رفتار می کنند امیرالمؤمنین علیه السلام ناگهان از جا برخاست و گریبان عمر را گرفت و او را به شدت کشید و بر زمین زد و بر بینی و گردنش کوبید و خواست او را بکشد؛ ولی به یاد سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و وصیتی که به او کرده بود افتاده فرمود: ای پسر صهاک ! قسم به آن که محمّد را به پیامبری مبعوث نمود، اگر مقدّرات الهی و عهدی که پیامبر صلی الله علیه و آله با من بسته است، نبود، می دانستی که تو نمی توانی به خانه من داخل شوی.

آلوسی مفسّر مشهور عامه این روایت را نیز نقل کرده است:

أنه لما يجب على غضب عمر و أضرم النار بباب على و أحرقه و دخل فاستقبلته فاطمة وصاحت يا أبتاه و يا رسول الله فرفع عمر السيف و هو في غمده فوجأ به جنبها المبارك و رفع السوط فضرب به ضرعها فصاحت يا أبتاه فأخذ على بتلابيب عمر و هزه و وجأ أنفه و رقبته. ⁽²⁾

عمر عصبانی شد و درب خانه علی (علیه السلام) را به آتش کشید و داخل خانه شد، فاطمه (علیها السلام) به طرف عمر آمد و فریاد زد: یا ابتاه یارسول الله عمر شمشیرش را که در غلاف بود بلند کرد و به پهلوی فاطمه (علیها السلام) زد، تازیانه را بلند کرد و بر بازوی فاطمه (علیها السلام) زد فریاد زد: یا ابتاه (با مشاهده این ماجرا) امیرالمؤمنین (علیه السلام) ناگهان از جا برخاست و گریبان عمر را گرفت و او را به شدّت کشید و بر زمین زد و بر بینی و گردنش کوبید.

خامساً: طبق مبنای شیعه امیرالمؤمنین علیه السلام از جانب خدا و رسولش مأمور به صبر و شکیبایی در برابر این مصیبت های عظیم بوده است و طبق همین فرمان بود که دست به شمشیر نبرد.

مرحوم سید رضی الدین موسوی در کتاب شریف «خصائص الأئمه علیهم السلام» می نویسد:

أنَّ القَومَ سَيَشغَلُهُم عَنّى مَا يَشغَلُهُم فَإِنَّمَا مَثَلُكَ فِى الأُمَّةِ مَثَلُ الكَعْبَةِ نَصَبَهَا اللهُ لِلنَّاسِ عَلَماً وَ إِنَّمَا تُؤتَى مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ وَ نَاى سَحِيقٍ وَ لَا تَاتِي وَأَنَّمَا أَنتَ عَلَمُ الهُدَى وَ نُورُ الدِّينِ وَ هُوَ نُورُ اللهِ يَا أخِي وَالَّذِي بَعَثَنِي بالحَقِّ لَقَد قَدَّمتُ إِلَيهِم بِالوَعِيدِ بَعدَ أخبَرتُهُم رَجُلاً رَجُلاً مَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَيهِم مِن حَقِّكَ وَ الزَمَهُم مِن طَاعَتِكَ وَ كُلّ أجَابَ وَ سَلَّمَ إِلَيكَ الأمرَ وَ إِنِّى لأعلَمُ خِلَافَ قَولِهِم فَإِذَا قُبِضَتُ وَ فَرَعْتَ مِن جَمِيع مَا أُوصِيكَ بِهِ وَ غَيَّبَتَنِي فِي قَبْرِى فَالزَم بَيْتَكَ وَ اجْمَعِ القُرآنَ عَلَى تَألِفِيهِ وَ الفَرَائِضَ وَ الأحكامَ عَلَى تَنزيلِهِ ثُمَّ امض عَلَى غير لائمة عَلَى مَا أَمَرْتُكَ بِهِ وَ عَلَيْكَ بالصَّبر عَلَىَ مَا يَنزِلُ بكَ وَ بهَا (يعني بفاطمة (علیها السلام) حَتَّى تَقدَمُوا عَلَيَّ . ⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: برادرم، این مردم مرا رها خواهند کرد و به دنیای خودشان مشغول خواهند شد؛ ولی تو را از رسیدگی به من باز ندارد مثل تو در بین امّت مثل کعبه است که خدا آن را نشانه قرار داده است تا از راههای دور نزد آن بیایند... پس چون از دنیا رفتم و از آن چه به تو وصیت کردم فارغ شدی و بدنم را در قبر گذاشتی، در خانه ات بنشین و قرآن را آن گونه که دستور داده ام بر اساس واجبات و احکام و ترتیب نزول جمع آوری کن تو را به بردباری در برابر آن چه که از این گروه به تو و فاطمه زهرا علیها السلام خواهد رسید سفارش می کنم، صبر کن تا بر من وارد شوی

در روایت دیگری سلیم بن قیس هلالی نقل می کند:

نَظَرَ رَسُولُ اَللَّهِ ص إِلَی فَاطِمَهَ وَ إِلَی بَعْلِهَا وَ إِلَی اِبْنَیْهَا فَقَالَ یَا سَلْمَانُ أُشْهِدُ اَللَّهَ أَنِّی حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَ سِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ أَمَا إِنَّهُمْ مَعِی فِی اَلْجَنَّهِ ثُمَّ أَقْبَلَ النَّبِيُّ عَلَى عَلِي فَقَالَ یَا عَلِیُ إِنَّکَ سَتَلْقَی [بَعْدِی] مِنْ قُرَیْشٍ شِدَّةً مِنْ تَظَاهُرِهِمْ عَلَیْکَ وَ ظُلْمِهِمْ لَکَ فَإِنْ وَجَدْتَ أَعْوَاناً فَجَاهِدْهُمْ وَ قَاتِلْ مَنْ خَالَفَکَ بِمَنْ وَافَقَکَ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ أَعْوَاناً فَاصْبِرْ وَ کُفَّ یَدَکَ وَ لَا تُلْقِ بِیَدِکَ إِلَی التَّهْلُکَةِ فَإِنَّکَ بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَی وَ لَکَ بِهَارُونَ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ إِنَّهُ قَالَ لِأَخِیهِ مُوسَی إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِي. ⁽²⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله به فاطمه و همسر او و دو پسرش نگاهی کرد و فرمود: ای سلمان! خدا را شاهد می گیرم افرادی که با اینان بجنگند با من جنگیده اند، افرادی که با اینان روی صلح داشته باشند با من صلح کرده،اند بدانید که اینان در بهشت همراه منند. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله نگاهی به امیرالمؤمنین کرد و فرمود: ای علی! تو به زودی پس از من، از قریش و متحد شدنشان علیه خودت و ستمشان سختی خواهی کشید اگر یارانی یافتی با آنان جهاد کن و به وسلیه یارانت با آن ها بجنگ و اگر کمک کار و یاوری نیافتی صبر کن و دست نگهدار و با دست خویش خود را به نابودی می نداز تو نسبت به من همانند هارون نسبت به موسی هستی، هارون برای تو اسوه خوبی است به برادرش موسى گفت: إِنَّ القَومَ استَضعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي؛ این قوم مرا ضعیف شمردند و نزدیک بود مرا بکشند.

همچنین روایت شده است که: اشعت بن قیس با غضب و بی ادبی، به امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کرد:

أَنتَ لَم تَحْطُبنَا خُطبَةَ مُنذُ كُنتَ قَدِمتَ العِرَاقَ إِلَّا وَ قَد قُلْتَ فِيهَا قَبلَ أَن تَنزِلَ عَن مِنبَرِكَ وَ اللَّهِ إِنِّى الأولَى النَّاسِ بِاالنَّاسِ وَ ما زِلتُ مَظْلُوماً مُنذُ قَبَضَ اللَّهُ مُحمَّداً فَمَا مَنَعَكَ أَن تَضَرَبَ بسَيفكَ دُونَ مَظْلِمَتِكَ - فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ يَا ابنَ قَيس (قُلتَ فَاسمع الجَوَابَ لَم يَمنَعنِي مِن ذَلِكَ الجُبْنُ وَ لَا كَرَاهِيَةٌ لِلقَاءِ رَبِّى وَ أن لا أكون أعلَمُ أن مَا عِندَ اللهِ خَيرٌ لِى مِنَ الدُّنْيَا وَ البَقَاءِ فِيهَا وَ لَكِن مَنَعَنِي مِن ذَلِكَ أَمرُ رَسُولِ اللَّهِ وَ عَهْدُهُ إِلَيَّ أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ بمَا الأُمَّةُ صَانِعَةُ بي بَعدَهُ فَلَم أَكُ بِمَا صَنَعُوا حِينَ عَايَنتُهُ بِأَعْلَمَ مِنِّي وَ لَا أَشَدَّ يَقِينَا مِنِّي به قَبلَ ذَلكَ بَل أنا بقول رَسُول الله صلی الله علیه و آله أشَدُّ يَقيناً منّى بمَا عَايَنتُ وَ شَهِدتُ فَقُلتُ يَا رَسُول الله صلی الله علیه و آله فَمَا تَعهَدُ إِلَيَّ إِذَا كَانَ ذَلِكَ قَالَ (إن وَجَدتَ أعوَاناً فَانبذ إليهم و جَاهِدهُم وَ إِن لَم تَجد أعوَاناً فَاكفُفَ يَدَكَ وَ احقن دَمَكَ حَتَّى تَجِدَ عَلَى إِقَامَةِ الدِّينِ وَ ِتَابِ اللهِ وَ سُنَّتِي أَعَوَاناً وَ أخبَرَنِي أَنَّ الأُمَّةَ سَتَخذُلُنِي وَ تُبَايِعُ غَيْرِى وَ تَتَّبِعُ غَيرِى. ای پسر ابی طالب! چه مانعی داشتی هنگامی که با ابوبکر و عمر و بعد از آن ها با عثمان بیعت شد، جنگ کنی و شمشیر بزنی؟ تو از روزی که به عراق آمدهای برای ما خطبه ای نخواندی مگر این که در آن قبل از این که از منبر پایین بیایی گفته ای: «بخدا قسم من سزاوارترین مردم نسبت به آنان هستم و از هنگامی که خداوند محمّد صلی الله علیه و آله را قبض روح کرده همچنان مظلوم بوده ام.» چه چیزی تو را مانع شده که با شمشیرت از مظلومیت خود دفاع کنی ؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ای پسر قیس! سخنت را گفتی جوابت را بشنو: ترس و یا کراهت

از لقای پروردگار مرا از این اقدام مانع نبوده و نه این که نمی دانستم آن چه نزد خداست از دنیا و بقاء در آن برای من بهتر است آن چه مرا از این کار مانع شد امر پیامبر صلی الله علیه و آله و پیمان او با من بود پیامبر صلی الله علیه و آله به من خبر داد که امّت بعد از او با من چه خواهند کرد. بنابراین هنگامی که کارهایشان را با چشم می دیدم علم من و یقینم قوی تر از قبل نبود، بلکه من به سخن پیامبر صلی الله علیه و آله بیشتر از آن چه با چشم دیدم و شاهد بودم یقین داشتم. عرض کردم یا رسول الله، وقتی چنین کارهایی بوقوع پیوست چه سفارشی به من می فرمایی؟ فرمود: «اگر یارانی پیدا کردی به آنان اعلان جنگ کن و با ایشان جهاد کن و اگر یارانی نیافتی دست نگهدار و خون خود را حفظ کن تا زمانی که برای برپایی دین و کتاب خدا و سنت من یارانی پیدا کنی». پیامبر صلی الله علیه و آله به من خبر داد که به زودی امت مرا خوار کرده و با غير من بیعت می کنند و تابع دیگری می شوند.

همچنین در ادامه روایت پیشین که از سلیم نقل شد امیرالمؤمنین علیه السلام خطاب به عمر فرمود:

ابْنَ صُهَاكَ لَوْلا كِتَابُ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ وَ عَهْدُ عَهِدَ واله إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله، لَعَلِمْتَ أَنَّكَ لاَ تَدْخُلُ بَيْتِي. ⁽¹⁾ ای پسر صهاک! اگر مقدرات خداوندی و پیمان و سفارش رسول خدا صلی الله علیه و آله نبود، هر آینه می فهمیدی که تو قدرت ورود به خانه مرا نداری.

از همین فراز مشخص می شود که عمر از مأموریت امیرالمؤمنین علیه السلام مبنی بر صبر كاملاً آگاه بود و همین باعث جرأت او بود تا به خانه ی کسی حمله برد که پیروز همه میدان های جنگ بوده و عمروبن عبدود و مرحب خیبری را از پای در آورده است. این مطلب در منابع شیعه روایت شده است. ⁽²⁾

امّا این که چگونه او، از مأموریت امیرالمؤمنین علیه السلام با خبر بوده است؛ باید گفت به خاطر آن عیون

و آن جاسوس هایی که در خانه پیامبر صلی الله علیه و آله فرستاده بودند و سرّ پیامبر صلی الله علیه و آله فرستاده بودند و سر پیامبر را فاش می کردند چنان که خدا نیز در قرآن بدان تصریح کرده است. ⁽¹⁾البته روایات در این باب بیش از آن است که در این مختصر بگنجد؛ از این رو به همین چند روایت بسنده می کنیم.

علاوه بر این که در منابع شیعه، صبر و بردباری امیرالمؤمنین علیه السلام سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله به ایشان بوده است. در منابع مخالفین نیز روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: بعد از من حکامی خواهند آمد که در برابر آن ها نباید شمشیر کشید بلکه اگر هر بلایی بر سر مردم آوردند مردم باید صبر کنند. پس طبق مبنای خود عامه نیز امیرالمؤمنین علیه السلام به روایت و توصیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عمل نموده اند:

قال: يَكُونُ بَعدِى أَئِمَّةٌ لَا يَهْتَدُونَ بِهْدَايَ و لا يَنستَنُّونَ بِسُنَّتِي وَ سَيَقُومُ فِيهِم رِجَالٌ قُلُوبُهُم قُلُوبُ الشَّيَاطِينِ لِلأَمِيرِ وَ إِن ضُرِبَ ظَهرُكَ وَ أُخِذَ مَالُكَ فَاسمَع وَ أَطِع. ⁽²⁾

حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند بعد از من پیشوایانی بر شما حکومت کنند که به هدایت من هدايت نیافته اند و به سیره و سنت من رفتار نمی کنند و به زودی در میان آنان مردانی حاکم می شوند که دل های آن ها دل های شیاطین است ولی در لباس انسان در آمده اند. گفتم اگر من آن زمان را درک کنم چه کنم؟ فرمود گوش فرا دار و از امیر اطاعت کن، هرچند بر پشت تو تازیانه زند و مال تو را برباید گوش بده و پیروی کن.

اگر گفته شود این دلیل خوبی است بر این که چرا حضرت علیه السلام علیه خلیفه وقت قیام نکرد اما دلیل نمی شود که از حریم خود دفاع نکند؛ جواب بسیار ساده است، مگر آنان که به خانه حضرت صدیقه طاهره علیها السلام حمله بردند کسی غیر از همان هیئت حاکمه بود؟! مغیره، خالد بن ولید، سعد ابن وقاص و در رأس آن ها عمر بن صهاک قرار داشت به همان دلیلی که حضرت نمی توانست قیام کنند به همان دلیل نمی توانستند از حضرت صدیقه طاهره علیها السلام دفاع کنند سادساً: جامعه نوپای اسلامی بعد از شهادت پیامبر صلی الله علیه و آله در معرض تهدیدات زیاد و خطرناکی بود از یک طرف خطر امپراطوری روم که حضرت رسول صلی الله علیه و آله آن را گوشزد کرده و سپاه اسامه را برای این خطر احتمالی تدارک دیده است از طرفی خطر طلقایی چون ابی سفیان که مترصد زمانی بودند تا کودتایی علیه جامعه اسلامی به راه انداخته و مردم را به زمان جاهلیت بازگردانند،

از سویی خطر ارتداد برخی قبایل ⁽¹⁾و همچنین ظهور برخی پیامبران دروغین؛ جامعه نوپای اسلامی را تهدید می کرد این ها سبب می شد تا امیرالمؤمنین علیه السلام دست به شمشیر نبرد علی الخصوص که یاورانی نداشت تا ایشان را در این راه حمایت کنند:

فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی مُعِینٌ إِلاَّ أَهْلُ بَیْتِی فَضَنِنْتُ بِهِمْ عَنِ اَلْمَوْتِ وَ أَغْضَیْتُ عَلَی اَلْقَذَی وَ شَرِبْتُ عَلَی اَلشَّجَا وَ صَبَرْتُ عَلَی أَخْذِ اَلْکَظَمِ وَ عَلَی أَمَرَّ مِنْ طَعْمِ اَلْعَلْقَمِ. ⁽²⁾ نگریستم و دیدم مرا یاری نیست و جز کسانم مددکاری نیست دریغ آمدم که آنان دست به یاریم گشایند مبادا به کام مرگ در آیند ناچار خار غم در دیده شکسته و نفس در سینه و گلو بسته، از حق خود چشم پوشیدم و شربت تلخ شکیبایی نوشیدم.

سابعاً: مهاجمین قصد داشتند که امیرالمؤمنین علیه السلام را وادار به عکس العمل کنند و اگر امیرالمؤمنین علیه السلام قدم می گذاشت و شمشیر می کشید احتمال قتل عام اهل بیت علیهم السلام توسط مهاجمین بسیار بالا بود همین گونه که نیز حضرت شمشیر نکشیده است و حتی برای جواب به پشت درب نمی آید؛ همسر او را که دختر پیامبر صلی الله علیه و آله است و در شأن او و اولادش آیه اجر رسالت نازل شده است را تا حد شهادت کتک می زنند چه رسد به شهادت کتک می زنند چه رسد به آن که امیرالمؤمنین علیه السلام بخواهد شمشیر بکشد آن هم نه در میدان کارزار بلکه در خانه ی خود، خانه ای که در آن حضرت فاطمه علیها السلام هست و اطفال خردسال او. به راحتی می توانستند اهل بیت علیهم السلام پیامبر را قتل عام.کنند چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه می فرماید:

فَنَظَرْتُ فَإِذَا لَیْسَ لِی رَافِدٌ وَ لاَ ذَابٌّ وَ لاَ مُسَاعِدٌ إِلاَّ أَهْلَ بَیْتِی فَضَنَنْتُ بِهِمْ عَنِ اَلْمَنِیَّهِ. ⁽³⁾ دیدم که جز اهل بیت علیهم السلام من کسی از من دفاع نمی کند و اگر این ها را در برابر شمشیر مخالفین قرار دهم، نسل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برچیده می شود.

این مسأله یعنی «قتل عام اهل البیت توسط مهاجمین»، کاملاً از کلام عمر نیز مبرهن است، او هنگام هجوم به خانه وحی دائما فریاد می زد که خانه را با اهلش به آتش بکشید:

إن عمر ضرب بطن فاطمة یوم البيعة حتى ألقت الجنين من بطنها و كان يصيح أحرقوا دارها بمن فيها و ما كان فى الدار غير على فاطمة والحسن والحسين. ⁽¹⁾

روایت می گوید در خانه کسی غیر از علی، فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام دائما نبود. و عمر فریاد می زد احرقوا دارها بمن فيها - خانه را با اهلش بسوزانید. اگر کسی اشکال کند که ممکن است عمر نمی دانسته که چه کسی در خانه است، باید معترض روایاتی شد که به او می گویند: فاطمه در خانه هست و او گفت و آن اگر چه او باشد. ⁽²⁾آن ها به راحتی می توانستند اهل البيت را قتل عام کنند و هدفشان نیز همین بود و بعد اگر کسی اشکال کرد که چرا اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را قتل عام کردید بگویند: امیرالمؤمنین علیه السلام خود شمشیر کشید آن هم در خانه خودش و سبب کشته شدن خانواده خود شد این چنین قاتل حضرت فاطمه زهراء علیها السلام و اطفالش را امیرالمؤمنین علیه السلام معرّفی می کنند. همان طوری که در مورد عمّار چنین گفتند: هنگام ساختن مسجد مدینه عمّار یاسر برخلاف دیگران که یک خشت بر می داشتند او دو تا دو تا می آورد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله او را دید، با دست مبارکش غبار را از سر و صورت نازنین عمّار زدود و پس فرمود:

وَيحَ عَمَّارٍ تَقتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدعُوهُم إِلَى الجَنَّةِ، وَ يَدعُونَهُ إِلَى النَّارِ. ⁽³⁾ عمّار را گروه ستمگر می کشند، او آنان را به بهشت می خواند و آنان او را به جهنّم.

صدور این روایت از رسول خدا صلی الله علیه و آله در حق عمار قطعی بود و تمام مردم از آن آگاه بودند و نیز ثابت می کرد که معاویه و دار و دست هاش همان گروه نابکار هستند؛ از این رو هنگامی که معاویه شنید عمّار کشته شده و لرزه بر دل بسیاری از مردم انداخته، و این فرمایش پیغمبر اکرم سر زبان ها افتاده است، عمرو عاص را به حضور طلبید و پس از مشورت با او شایع کردند که امیرالمؤمنین علیه السلام او را کشته است و این گونه استدلال کردند که چون عمار در جبهه او بوده است و علی علیه السلام او را به جنگ فرستاده است؛ پس او قاتل عمار است.

احمد بن حنبل در مسندش می نویسد:

محمد بن عمرو بن حزم عَن أبيهِ قَالَ لَمَّا قُتِلَ عَمّارُ بنُ يَاسِر دَخَلَ عَمرُو بنُ حَزم عَلَى عمرو بن العاص فَقالَ قُتلَ عَمّارٌ وَ قَد قالَ رَسولُ الله (صلی الله علیه و آله) نَقتُلُهُ الفتَةُ الباغيةُ فَقامَ عَمرُو بنُ العَاصِ فَرْعًا يَرْجَعُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى مُعاويهَ فَقالَ لَه مُعاويهُ ما شَانُكَ قَالَ قُتِلَ

عَمَّارُ فَقال مُعاويهُ قَد قُتِلَ عَمّارُ فَماذا قالَ عَمرُو سَمِعتُ رَسول الله (صلی الله علیه و آله) يَقولُ تَقْتُلُهُ الفتَهُ الباغيَهُ فَقالَ لَهُ مُعاوية دحضتَ فى بَولكَ أَوَ نَحنُ قَتَلْناهُ أَنَّمَا قَتَلَهُ عَلَى وَ أَصحابُهُ جاءُوا بِهِ حَتَّى القَوهُ بَينَ رماحنا أو قال بَينَ سُيُوفنا. ⁽¹⁾

ابو بكر بن محمد بن عمرو بن حزم از پدرش نقل می کند که گفت: هنگامی که عمار یاسر به شهادت رسید عمرو بن حزم نزد عمروعاص رفت و گفت: عمار کشته شد رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرموده است گروه ستمگر عمّار را می کشند عمرو عاص ناراحت شد و جمله «لا حول و لا قوة الا بالله» را می گفت تا نزد معاویه رفت، معاویه پرسید چه شده است؟ گفت: عمّار کشته شده است معاویه گفت: کشته شد که شد حالا چه شده است؟ عمرو گفت: از رسول خدا (صلی الله علیه و اله) شنیدم که می فرمود: عمار را گروه باغی و ستمگر خواهد کشت، معاویه گفت: مگر ما او را کشته ایم، عمّار را علی و یارانش کشتند که او را همراه خویش وادار به جنگ کردند و او را بین نیزه ها و شمشیرهای ما قرار دادند.

هیثمی پس از نقل روایت می گوید: رواه احمد و هو ثقه. ⁽²⁾و حاکم نیشابوری پس از نقل روایت می گوید: هذا حدیث صحیح على الشرط الشيخين و لم يخرجاه بهذه السياقه. ⁽³⁾این حدیث با شرایطی که بخاری و مسلم قبول دارند صحیح است؛ ولی آن ها به این صورت نقل نکرده اند. مناوی به نقل از قرطبی می نویسد:

و هذا الحديث اثبت الحادیث و اصحها، و لما لم يقدر معاويه على انکاره قال: انما قتله اخرجه، فاجابه على بان رسول الله (صلی الله علیه و آله) اذن قتل حمزه حين اخرجه قال ابن دحيه: و هذا من على الزام مفحم الذى لا جواب عنه و حجة لا اعتراض عليها. ⁽⁴⁾

این حدیث از محکم ترین و صحیح ترین احادیث است و چون معاویه قدرت بر انکارش نداشت گفت عمار را کسی کشت که او را همراه خود آورده است و لذا علی در پاسخش فرمود: پس بنابراین حمزه را هم در جنگ احد پیامبر (صلی الله علیه و آله) کشته است؛ چون آن حضرت بود که حمزه را همراه خودش آورده بود. ابن دحیه می گوید: این پاسخ علی آن چنان کوبنده است که حرفی برای گفتن باقی نمی گذارد و دلیلی است که انتقادی بر آن نیست.

به هر ترتیب مهاجمین قصد داشتند تا حضرت علیه السلام را به عکس العمل وادار کنند و اگر حضرت شمشیر می کشید در واقع مهاجمین به هدف خود می رسیدند. کافی بود امیرالمؤمنین علیه السلام شمشیر بکشد بعد از آن، جریان به هر صورتی که پیش می رفت به نفع مهاجمین تمام می شد، چون

یا می توانستند به هدف اصلی خود که قتل عام اهل بیت علیهم السلام است برسند و یا نه تنها می توانستند امير المؤمنين علیه السلام را به عنوان شورشی به قتل برسانند زیرا اگر امیر المؤمنین علیه السلام شمشیر می کشیدند و در دفاع از دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله مبارزه می کردند طبیعتا تعداد زیادی از همین مهاجمین که دار و دسته حکومت بودنند کشته می شدند بهانه خوبی به دست هیئت حاکمه می افتاد تا ایشان را به عنوان شورشی و قاتل مسلمین معرفی کرده و حکم قتل ایشان را از مصدر خلیفه رسول خدا صلی الله علیه و آله صادر کنند. حضرت در حالی که در خانه ی خود نشسته و شمشیر هم نکشیده بود او را تفرقه افکن می دانستند و مدعی بودند که در جماعت مسلمین تفرقه ایجاد کرده است. به بهانه ی وحدت خانه ی او را به آتش می کشند حال اگر شمشیر هم می کشید و از دختر پیامبر صلی الله علیه و آله دفاع می کرد و در این میان چند تنی هم کشته می شدند بهانه ی بسیار خوبی به دست مخالفین می افتاد تا ایشان را به عنوان شورشی از میان بردارند آن گاه امیر المؤمنین علیه السلام شهید می شدند و حضرت زهرا علیها السلام و طفلان صغیرش بدون هیچ حامی و پشتیبان در میان قومی باقی می ماندند که آتش زدن به خانه ی او را سبب قوی شدن دین پیامبر صلی الله علیه و آله می دانستند:

ان ابابکر ارسل الى على يريد البيعة، فلم يبايع، فجاء عمر و معه فتيله فتلقته فاطمة على الباب فقالت فاطمة: يابن الخطاب اتراك محرفا على بابی؟! قال: نعم، و ذلك اقوى فيما جاء به ابوک. ⁽¹⁾

همانا ابوبکر برای بیعت گرفتن از علی به دنبال وی فرستاد، پس علی بیعت نکرد در این هنگام عمر با شعله ی آتش روانه ی خانه ی علی شد فاطمه (علیها السلام) در پشت درب با او مواجه شد و گفت: ای پسر خطاب آیا تو را در حال آتش زدن خانه ام می بینم؟! عمر گفت: آری! این کار من از جهت قوی شدن دین پدر توست.

کسی که اشکال مورد بحث را بیان می کند اصلا به تاریخ و جو حاکم بر آن زمان واقف نیست حضرت علیه السلام در شرایط عادی که دست به شمشیر هم نبرده است از سوی هیئت حاکم، مکرّرا تهدید می شوند. به عنوان نمونه حتی نقشه ی ترور حضرت را به دست خالد بن ولید می کشند که نافرجام می ماند. پس پشت درب آمدن حضرت زهرا علیها السلام و امير المؤمنین علیه السلام بهترین راه صبر مقابله با نقشه ی شوم آن ها بود. علی الخصوص که یک بانوی مخدّره و آن هم دختر گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله قصد جنگ با کسی را ندارد تنها آمده تا ببیند چه کسی پشت در است. علاوه بر آن تنها اوست که با وجهه و مقام دینی و اجتماعی خود مانعی بزرگ بر سر قصد شوم مهاجمین باشد.

چنان که خواهیم گفت عدّه ای از مهاجمین بعد از شنیدن صدای حضرت صدیقه طاهره علیها السلام از کار خود منصرف شدند و حتی عده ای به هجوم ایراد گرفته و گفتند در این خانه فاطمه علیها السلام است ثامناً این جریان هیچ طعنی به غیرت و شجاعت امیر المؤمنین علیه السلام نمی زند بلکه مظلومیت و صبر و مدح امیرالمؤمنین علیه السلام را برای عالم نمایان می کند. حضرت علیه السلام خود رساتر از هر فردی پاسخ این مطلب را می دهند. آن هنگام که معاویه به گمان خام خود خیال می کند منقصتی برای وجود عظیم امیر المؤمنين علیه السلام در این قضیه پیدا کرده، ایشان را به شتر مهار کرده تشبیه کرد حضرت علیه السلام پاسخ فرمود:

قُلْتُ إِنِّی کُنْتُ أُقَادُ کَمَا یُقَادُ اَلْجَمَلُ اَلْمَخْشُوشُ حَتَّی أُبَایِعَ، وَ لَعَمْرُ اَللَّهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ، وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ، وَ مَا عَلَی اَلْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَهٍ فِی أَنْ یَکُونَ مَظْلُوماً مَا لَمْ یَکُنْ شَاکّاً فِی دِینِهِ وَ لاَ مُرْتَاباً بِیَقِینِهِ .. و گفته ای مرا چون شتر مهار کرده به سوی بیعت می کشاندند. کشاندند سوگند به خدا! خواستی نکوهش کنی امّا ستودی، خواستی رسوا سازی خود را رسوا نمودی مسلمان را چه نقصان که مظلوم باشد مادام که در دین خود تردید نداشته باشد یقینش استوار و از دودلی به کنار. حضرت علیه السلام در جمله ی آخر فرموده اند این جواب را برای تو نگفتم بلکه برای غیر تو گفتم:

وَ هَذِهِ حُجَّتِي إِلى غَيْرِكَ قَصْدُهَا، وَ لَكِنِّي أَطْلَقْتُ لَكَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ مِنْ ذِكْرِهَا. ⁽¹⁾ این دلیل را آورده ام حتی برای غیر تو که پند گیرد و آن را کوتاه آورده ام به مقداری که از خاطرم گذشت.

گویا حضرت علیه السلام چنین روزی را می دیدند و دلیل عالمیان بیان کرده اند. در همین پاسخ اندک امیر المؤمنين علیه السلام حداقل چهار نکته نهفته است:

1- این که حضرت علیه السلام را از خانه با ریسمان بر گردن خارج سازند این که دست به شمشیر نکشد و از همسر خود دفاع نکند؛ مدح امیر المؤمنين علیه السلام است: لَقَد أَرَدتَ أَن تَذُمَّ فَمَدَحتَ زيرا طبیعتاً هر کس در برابر حمله به ناموسش از جای بر می خیزد و دفاع می کند، علی الخصوص کسی که غیورترین افراد باشد. اما اگر در همین دفاع کردن مفسده ای اعظم برای دین باشد کدام صبوری است که بتواند ببیند در برابر چشمانش همسرش مضروب می شود ولی باز به خاطر تسلیم امر الهی از دفاع چشم پوشی کند؟ این تنها شأن اوست که به همان قدر که شجاعت دارد به همان مقدار صبر و استقامت دارد.

2- این امر فضاحت کسانی است که ایراد می گیرند: أن نَفضَحَ فَافْتَضَحت کسی که ایراد می گیرد سعی در بیان منقصتی از امیر المؤمنین علیه السلام دارد - یعنی این شخص دشمن امير المؤمنين علیه السلام و پیرو عمر و ابابکر است - در حالی که در واقع خود را مفتضح ساخته است زیرا اولاً قبل از آن پذیرفته است که چنین اتفاقی واقع شده است خوب این سوال به خود او بر می گردد که چرا آن عدّه ناموس فردی را در برابر همسر او زده اند؟ چه چیز باعث شد که دختر رسول خدا در مقابل چشمان کودکان و شوهرش بزنند؟ مگر این بانو دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست که آیه ی مودّت واجب در مورد او و فرزندانش نازل شده است؟! از به کار گیری فعل مضارع «تفتضح» و سپس ماضی «افتضحت» در این فراز همین مطلب دانسته می شود که تو اراده کرده ای مرا افتضاح کنی اما قبل از آن خود را مفتضح ساخته ای زیرا قبل از آن پذیرفته ای که به من حمله شده است و صرف حمله به بیت وحی شما را زیر سوال می برد و افتضاح می کند.

3- مظلومیت اوست: وَ ما عَلَى المُسلِمِ مِن غَضاضَهِ فى أَن يَكونَ مَظْلُوماً، این امر نه ترس حضرت که مظلومیت اوست.

4- یقین حضرت این بوده است که این سکوت و این صبر عین دین است: مَا لَم يَكُن شَاكاً فى دينِهِ وَ لَا مُرتاباً بيَقينِهِ، چنان که التزاماً از این فراز همین مطلب به دست می آید. این

مدح امیرالمؤمنین علیه السلام است و این افتخار اوست که در راه حفظ دین پیامبر صلی الله علیه و آله مظلوم باشد و صبور؛ دست به شمشیر نکشد این مظلومیت است و نه خواری طلبیدن و ترسیدن. این اندک پاسخی بود بر آنان که بر این که چرا امیر المؤمنین علیه السلام در دفاع از حضرت زهرا علیها السلام شمشیر نکشید و اینک پاسخ می دهیم که چرا حضرت زهرا علیها السلام به پشت درب آمد.

انکار هجوم به خانه و حمله به حضرت صدیقه طاهره علیها السلام

گروهی در صددند که بگویند چون بعید است یا محال است که حضرت زهرا علیها السلام پشت درب آید، پس دیگر مسائل هم رد می.شود جواب این است که آیا عدم باور شما در نقل تاریخی خدشه ای وارد نمی کند؟ باور نکردن شما که از امر محال عقلی نیست تا بتواند معارضه با نقل ثابت تاریخی کند، و بد نیست این پاسخ ها را بشنوند:

اولاً: شما از این بیان اگر قصد انکار پشت درب آمدن حضرت زهرا علیها السلام و مجروح شدن ایشان و سقط جنین ایشان را دارید که این امر از کتب خودتان ثابت است. ما تنها به عنوان نمونه به چند منبع اشاره می کنیم:

ابن ابی شبیه در کتاب «المصنف» می گوید:

انه حين بويع لایی بكر بعد رسول الله كان على والزبير بدخلان على فاطمه بنت رسول الله فیشاورونها و يرتجعون في امرهم، فلما بلغ ذلك عمر بن الخطاب خرج حتى دخل على فاطمه فقال يا بنت رسول الله و الله ما من احد احب الينا من ابیک و ما من احد احب الينا بعد ابیک منک و ایم الله ما ذاک بمانعى ان اجتمع هولاء النفر عندك ان امرتهم ان يحرق عليهم البيت قال: فلما - عمر جاووها فقالت: تعلمون ان عمر قد جاءني و قد حلف بالله لئن عدتم ليحرفن عليكم البيت و ايم الله ليمضين لما حلف عليه. ⁽²⁾

هنگامی که مردم با ابی بکر بیعت کردند، علی (علیه السلام) و زبیر در خانه ی فاطمه (علیها السلام) به گفتگو و مشاوره می پرداختند و این مطلب به عمر بن خطاب رسید. او به خانه ی فاطمه (علیها السلام) آمد و گفت: ای دختر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) محبوب ترین فرد برای ما پدر تو است و بعد از پدر تو خود تو!!! ولی سوگند به خدا این محبت مانع از آن نیست که اگر این افراد در خانه ی تو جمع شوند من دستور دهم خانه را بر آن ها بسوزانند. این جمله را گفت و بیرون رفت، وقتی علی (علیه السلام) و زبیر به خانه باز گشتند، دخت گرامی پیامبر به علی (علیه السلام) و زبیر گفت: عمر نزد من آمد و سوگند یاد کرد که اگر اجتماع شما تکرار شود خانه را بر شماها بسوزاند به خدا سوگند آن چه را قسم خورده است انجام می دهد!

الذين تخلفوا عن بيعة ابى بكر على و العباس و الزبیر و سعد بی عباده فاما على و العباس و الزبير فقعدوا في بيت فاطمه حتى بعث اليهم ابوبكر عمر بن الخطاب ليخرجوا من بيت فاطمه و قال له: ان ابو فقاتلهم فاقبل عمر بقبس من نار على ان يضرم عليهم الدار فلقبته فاطمه فقالت: يابن الخطاب أَجِئْتَ لَتُحْرِقَ دارَنا؟ قالَ: نَعَمْ أَوْ تَدْخُلُوا فِيما دَخَلَتْ فِيهِ الاُْمَّةُ﴾. ⁽¹⁾

کسانی که با بیعت ابی بکر مخالفت کردند امیر المومنین (علیه السلام)، عباس، زبیر و سعد بن عباده بودند اما امیر المؤمنين (علیه السلام) و عباس و زبیر در خانه ی فاطمه (علیها السلام) نشسته بودند تا این که ابوبکر به عمر دستور داد: «اگر از خارج شدن از خانه خودداری کردند با آن ها به جنگ بپرداز» پس عمر با شعله ای از آتش روانه ی خانه ی فاطمه (علیها السلام) شد تا آن جا را به آتش بکشد در آن هنگام عمر با فاطمه (علیها السلام) برخورد کرد. فاطمه (علیها السلام) به وی گفت ای پسر خطاب! آیا برای آتش کشیدن خانه ی ما آمدی؟ عمر گفت: آری! مگر آن که با ابوبکر بیعت کنید چنان چه امت چنین کردند... .

إِنَّ أَبابَكر أَرْسَلَ إلى عَليٍّ يُريدُ الْبَيْعَةَ فَلَمْ يُبايِعْ، فَجاءَ عُمَرُ وَ مَعَهُ فَتيلة! فَتَلَقَتْهُ فاطِمَةَ عَلَى الْبابِ. ففَقالَتْ فاطِمَةُ: يَابْنَ الْخَطّاب، أَتَراكَ مُحْرِقاً عَليَّ بابي؟ قالَ: نَعَمْ، وَ ذلِكَ أَقْوى فيما جاءَ بِهِ اَبُوكِ. ⁽²⁾ یعنی ابوبکر به سوی علی علیه السلام فرستاد تا بیعت کند پس او بیعت نکرد. سپس عمر آمد در حالی که شعله ی آتش همراه داشت فاطمه (علیها السلام) او را در کنار در ملاقات کرد و از او پرسید: ای پسر خطاب! آیا تو را می بینم در حالی که می خواهی خانه ی مرا آتش بزنی؟ عمر پاسخ داد آری و این قوی تر شاید منظور مفیدتر باشد است برای آن چه پدر تو بر آن آمد.

فَاقَامَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِين وَ مَن مَعَهُ مِن شِيعَتِه فِي مَنزِلِهِ بِما عَهَدَ إِلَيهِ رَسُولُ اللَّهِ فَوَجَهُوا إِلى مَنزِلِهِ، فَهَجَمُوا عَلَيهِ وَ أحرَقُوا بابه. ⁽³⁾ ... پس امیر المؤمنین (علیه السلام) با عدّه ای از پیروان و شیعیانش در منزلش دست به مبارزه (منفی) زدند چون پیامبر (صلی الله علیه و اله) به وی چنین دستوری داده بود در این هنگام عدّه ای به خانه اش حمله ور شده و به آن جا هجوم آوردند و درب خانه اش را به آتش کشیدند... .

انَّ ابابکر بَعْدَ مَا اخُذَ الْبَيْعَةَ لِنَفْسِهِ مِنَ النَّاسِ بالارهاب وَ السَّيْفِ وَ الْقُوَّةِ أَرْسَلَ عُمَرُ ، وَ قُنْفُذاً وَ جَمَاعَةِ الَىَّ دَارِ علی وَ فاطمه ( عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ جَمَعَ عُمَرُ الْحَطَبَ علی دَارِ فاطمه وَ أَحْرَقَ بَابِ الدَّارِ). ⁽¹⁾ هنگامی که ابوبکر از مردم با تهدید و شمشیر و زور بیعت گرفت، عمر، قنفذ و جماعتی را به سوی خانه ی علی و فاطمه (علیهما السلام) فرستاد و عمر هیزم جمع کرد و در خانه را آتش زد.

فَأَقَامَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (علیه السلام وَ مَنْ مَعَهُ مِنْ شِيعَتِهِ فِي مَنْزِلِهِ بِمَا عَهِدَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَوَجَّهُوا إِلَى مَنْزِلِهِ فَهَجَمُوا عَلَيْهِ وَ أَحْرَقُوا بَابَهُ، وَ اسْتَخْرَجُوهُ مِنْهُ كَرْهاً، وَ ضَغَطُوا سَيِّدَةَ النِّسَاءِ بِالْبَابِ حَتَّى أَسْقَطَتْ مُحْسِناً وَ أَخَذُوهُ بِالْبَيْعَةِ فَامْتَنَعَ وَ قَالَ: لَا أَفْعَلُ. فَقَالُوا: نَقْتُلُكَ.....). ⁽²⁾ امير المؤمنین علیه السلام همراه شیعیان خود در منزلش قیام کرده بود بنا بر آن چه رسول خدا صلی الله علیه و آله بر او عهد بسته بود پس متوجه منزل او شدند و هجوم آوردند به منزلش و خانه اش را آتش زدند و او را با اکراه و اجبار خارج کردند از منزلش و سیده زنان را آن چنان به درب خانه فشار دادند که محسن را سقط کرد و گرفتند از او بیعت پس او امتناع کرد... .

کَانَ مُسْتَقِیْمَ الأَمْر عَامَّه دَهْره، ثُمَّ فِی آخر أَیَّامه کَانَ أَکْثَرَ مَا یُقرأُ عَلَیْهِ المَثَالب، حَضَرْتُه وَرَجُل یَقْرأُ عَلَیْهِ أَنَّ عُمر رفَسَ فَاطِمَه حَتَّی أَسقطتْ مُحسّناً. ⁽³⁾ ابن ابی دارم شخصی بود که در طول عمر خود با رعایت اعتدال زندگی کرد، ولی در آخرین روزهای عمرش بیشترین چیزی که برای او خوانده می شد روایات مثالب (عیوب) بود. او حضور داشت و برای او این روایت خوانده شد: «عمر به پهلوی فاطمه لگد زد و محسنش را سقط نمود.».

انَّ عُمَرَ ضَرَبَ بَطْنَ فاطِمَهَ یَوْمَ الْبَیْعَهِ حَتّی ألْقَتِ الْمُحْسِنَ مِنْ بَطْنِها. ⁽⁴⁾ عمر در روز بیعت به شکم فاطمه ضربه وارد کرد تا این که محسن که در شکم او بود سقط گردید. ⁽⁵⁾

الاسفرائیی التمیمی در کتاب «الفرق بین الفرق» صفحه 107 مشابه عبارت فوق را می آورد.

ابن حجر عسقلانی:

إنَّ عُمَرَ رَفَسَ فاطِمَهَ حَتّی أسْقَطَتْ بِمُحْسِنٍ. ⁽¹⁾ عمر با پا به سینه ی حضرت زهرا (علیها السلام) زد به طوری که محسن سقط شد.

پس اگر مخالفین از اشکالشان به پشت درب آمدن حضرت صدیقه طاهره علیها السلام قصد انکار واقعه ی هجوم و مضروب و مجروح شدن حضرت صدیقه طاهره علیها السلام را دارند این مطلب از کتب خودشان ثابت است علاوه بر آن، پشت درب آمدن حضرت صدیقه طاهره علیها السلام محال عقلی نیست که بتواند با نقل های تاریخی مسلم در کتب شیعه و عامه معارضه کند. نه تنها محال عقلی نیست بلکه محال عرفی و شرعی هم نیست بلکه امر کاملا طبیعی،است چنان که اشاره خواهد شد ثانياً: اگر هم دنبال منقصتی برای حضرت صدیقه طاهره علیها السام هستند که چرا پشت درب آمد این که زن مخدره پشت درب نمی آید به آن ها جواب می دهیم:

اولاً: حضرت صدیقه طاهره علیها السلام طبق آیه ی تطهیر معصوم اند- و اگر کسی شک در عصمت ایشان دارد باید در مقامی دیگر پاسخ بشنود- فرد معصوم وظیفه ی خود را بهتر از همه تشخیص و طبق آن عمل می کند.

ثانياً: آن چه که از برخی از روایات استفاده می شود: حضرت صدیقه طاهره علیها السلام نزدیک درب ورودی منزل نشسته بودند و با دیدن عمر و همراهان وی در را به روی آنان بستند. چنان که در منابع شیعه بدان تصریح شده است:

مرحوم عیاشی در تفسیر و شیخ مفید در الاختصاص و.... نوشته اند:

قال: قال عمر قوموا بنا اليه فقام ابوبکر و عمر و عثمان و خالد بن الوليد و اَلْمُغِیرَهُ بْنُ شُعْبَهَ، وَ أَبُو عُبَیْدَهَ بْنُ اَلْجَرَّاحِ، وَ سَالِمٌ مَوْلَی أَبِی حُذَیْفَهَ، وَ قُنْفُذٌ، وَ قُمْتُ مَعَهُمْ، فَلَمَّا اِنْتَهَیْنَا إِلَی اَلْبَابِ فَرَأَتْهُمْ فَاطِمَهُ صَلَوَاتُ اَللَّهِ عَلَیْهَا أَغْلَقَتِ اَلْبَابَ فِی وُجُوهِهِمْ، وَ هِیَ لاَ تَشُکُّ أَنْ لاَ یُدْخَلَ عَلَیْهَا إِلاَّ بِإِذْنِهَا، فَضَرَبَ عُمَرُ اَلْبَابَ بِرِجْلِهِ فَکَسَرَهُ وَ کَانَ مِنْ سَعَفٍ ثُمَّ دَخَلُوا فَأَخْرَجُوا عَلِیّاً عَلَیْهِ السَّلاَمُ مُلَبَّباً.... ⁽²⁾

عمر گفت: برخیزید تا پیش او (علی) برویم، پس ابوبکر، عمر، عثمان، خالد بن وليد مغيرة بن شعبه، ابو عبیده جراح، سالم مولی ابو حذیفه، قنفذ و من به همراه او به راه افتادیم. چون نزدیک خانه رسیدیم فاطمه علیها السلام آن ها را دید و لذا در را بست و فاطمه علیها السلام آن ها را دید و لذا در را بست و شک نداشت که بدون اجازه وارد نخواهند شد. عمر در را با لگد شکست سپس وارد خانه شدند و علی علیه السلام را بیرون آوردند در حالی که به خاطر این پیروزی الله اکبر می گفتند.

و در روایت سلیم نیز آمده است:

أقْبَلَ حَتَّى انتهى إلى باب على و فاطمة علیها السلام قاعدة خَلفَ الباب قَد عَصَبَت رَأسَها وَ نَحلَ جسمُها في وَفاةِ رَسولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَاقْبَلَ عُمَرَ حَتى ضَرَبَ البابَ ثُمَّ نَادَى يا ابن أبي طالب (افتح البابَ) فقالت فاطمهُ يا عُمرُ ما لَنَا وَ لَكَ لَا تَدعُنا وَ مَا نَحْنُ فِيهِ قَالَ افْتَحى البابَ وَ إِلَّا احرقناهُ عَليكُم فَقالَت يا عُمَر أَمَّا تَتَّقِى اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ تَدخُلُ عَلى بَيتِي وَ تَهْجُمُ عَلَى دارى فأبى أَن يَنصَرِفَ ثُمَّ دَعا عُمَرُ بِالنَّارِ فَاصْرَمَهَا فِي الْبَابِ فَاحْرَقَ البَابَ. ⁽¹⁾

عمر آمد تا به خانه رسید، فاطمه علیها السلام پشت در نشسته بود سرش را بسته بود و بدنش از غم از دست دادن پدر نحیف و لاغر شده بود، عمر در را کوبید و گفت: ای پسر ابوطالب در را باز کن فاطمه علیها السلام فرمود ای عمر به ما چکار داری؟ ما را به مصیبتی که گرفتارش شده ایم تنها بگذار. عمر گفت: در را باز کن و گرنه خانه را به آتش می کشم فاطمه علیها السلام فرمود: آیا از خداوند نمی ترسی که وارد خانه ی ما می شوی عمر بازنگشت و آتش خواست و آتش را بر در خانه افکند و آن را سوزاند.

طبق این روایت حضرت اصلا پشت درب نیامده بلکه پشت درب نشسته بودند و چه پشت درب بودن حضرت احتمالاً برای این است که مصیبت زده بودند و غالباً افراد مصیبت زده، پشت درب خانه می نشستند تا استقبال کنند از افرادی که برای تسلیت می آیند.

ثالثاً: نگاهی به روش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در موضوع مورد بحث بهترین دلیل بر محکومیت مخالفین است؛ چرا که موارد گوناگونی در کتاب های شیعه و عامه وجود دارد که رسول خدا صلی الله علیه و آله به همسرانش اجازه می داد تا درب خانه را به روی دیگران باز کنند. در این مجال به دو نمونه اشاره می کنیم: حضرت ام سلمه علیها السلام با وجود پیامبر صلی الله علیه و آله درب خانه را برای امیر المؤمنین باز می کرد:

عن علقمه عن عبدالله قال خرج رسول الله صلی الله علیه و آله من بيت زينب بنت جحش و اتی بیت ام سلمه فكان يومها من رسول الله صلی الله علیه و آله فلم يلبث ان جاء على علیه السلام فدق الباب دقا خفيفا فانتبه النبي صلی الله علیه و آله للدق و انكرته ام سلمه فقال رسول الله صلی الله علیه و آله قومی فافتحي له. ⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله از خانه ی زینب دختر جحش بیرون آمد و وارد خانه ی ام سلمه علیها السلام شد؛ چون آن روز نوبت روز نوبت آمدن آن حضرت به خانه ی وی بود، مدتی نگذشته بود که امير المؤمنين علیه السلام آهسته دق الباب کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله بیدار شد، ام سلمه پاسخ نداد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بلند شو در را باز کن.... .

هم چنین عایشه به دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله درب خانه را برای امیر المؤمنین علیه السلام باز کرد:

إنْ عَلِيٍّ عليه السّلام «قَالَ: كُنْتُ أَنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ صلّي الله عليه و آله فِي الْمَسْجِدِ بَعْدَ أَنْ صَلَّى الْفَجْرَ، ثُمَّ نَهَضَ وَ نَهَضْتُ مَعَهُ، وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلّي الله عليه و آله إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَّجِهَ إِلَى مَوْضِعٍ أَعْلَمَنِي بِذَلِكَ، وَ كَانَ إِذَا أَبْطَأَ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ صِرْتُ إِلَيْهِ لِأَعْرِفَ خَبَرَهُ، لِأَنَّهُ لَا يَتَصَابَرُ قَلْبِي عَلَى فِرَاقِهِ سَاعَةً وَاحِدَةً، فَقَالَ لِي: أَنَا مُتَّجِهٌ إِلَى بَيْتِ عَائِشَةَ، فَمَضَى صلّي الله عليه و آله وَ مَضَيْتُ إِلَى بَيْتِ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ عليهاالسّلام فَلَمْ أَزَلْ مَعَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ فَأَنَا وَ هِيَ مَسْرُورَانِ بِهِمَا، ثُمَّ إِنِّي نَهَضْتُ وَ سِرْتُ إِلَى بَابِ عَائِشَةَ، فَطَرَقْتُ الْبَابَ، فَقَالَتْ لي عَائِشَةَ: مَنْ هَذَا؟ فَقُلْتُ لَهَا: أَنَا عَلِيٌّ. فَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله یَقُولُ لَهَا یَا عَائِشَةُ افْتَحِی لَهُ الْبَابَ فَفَتَحَتْ فَدَخَلْتُ... . ⁽¹⁾ نماز صبح را با رسول خدا صلی الله علیه و آله خواندم با آن حضرت از مسجد بیرون آمدم، اگر جایی می رفت به من خبر می داد و هنگامی که دیر بر می گشت سراغ وی می رفتم تا مطلع شوم؛ چون دوری او را نمی توانستم تحمّل نمایم. فرمود: به خانه عایشه می روم... سپس به طرف خانه عایشه رفتم و در زدم، گفت: کی هستی؟ گفتم علی گفت پیامبر صلی الله علیه و آله استراحت می کند، برگشتم و دو مرتبه رفتم و در را کوبیدم گفت: کیستی؟ گفتم علی گفت: پیامبر صلی الله علیه و آله را کاری است، دلم طاقت نیاورد برای دفعه سوم دق الباب کردم عایشه گفت کیستی؟ گفتم علی صدای رسول خدا را شنیدم فرمود: ای عایشه در را باز کن، عایشه در را باز کرد و من وارد شدم....

آن چه گذشت یک روایت از کتب شیعه و یک روایت از کتب عامه بود که به عنوان نمونه ذکر شد که در آن ها رسول خدا صلی الله علیه و آه با توجه به این که خود حضرتش در خانه حضور داشت اجازه می داد تا همسرانش در را باز کنند و این نشان می دهد که این عمل با رعایت وظیفه ی شرعی منعی نخواهد داشت. علاوه بر آن که حضرت زهرا علیها السلام درب را باز نکرده تا کسی ایراد بگیرد بلکه تنها و تنها پشت درب آمده است.

رابعاً: حضرت صدیقه علیها السلام شکی نداشت که این جمعیت اگر مسلمانند بدون اذن داخل منزل نخواهند شد؛ چون نص قرآن است که بدون اجازه وارد خانه ی کسی نشوید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ﴿27 فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ﴾ ⁽²⁾

ای افرادی که ایمان آورده اید! در خانه هایی غیر از خانه ی خود وارد نشوید تا اجازه بگیرید و بر اهل آن خانه سلام کنید این برای شما بهتر است شاید متذکّر شوید! و اگر کسی را در آن نیافتید وارد نشوید تا به شما اجازه داده شود و اگر گفته شد "«باز گردید!» باز گردید این برای شما پاکیزه تر است و خداوند به آن چه انجام می دهید آگاه است.

از طرفی خانه ی انبیا علیهم السلام احترام ویژه ای دارد که کسی حق ورود بدون اجازه ندارد:

یا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ اَلنَّبِیِّ إِلاّ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ ⁽¹⁾ ای افرادی که ایمان آورده اید در خانه های پیامبر داخل نشوید مگر به شما داده شود. و شکی نیست که خانه ی حضرت صدیقه طاهره علیها السلام خانه ی پیغمبر صلی الله علیه و آله محسوب می شود همان طوری که در تفسیر آیه ی شریفه ی ذیل در منابع متعدد عامه همین مطلب ذکر شده است:

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ ⁽²⁾ در خانه هایی که خدا رخصت داده که [قدر و منزلت] آن ها رفعت یابد و نامش در آن ها یاد شود. در آن [خانه] ها هر بامداد و شامگاه او را نیایش می کنند.

سیوطی و دیگران از قول ابوبکر از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل کرده اند که خانه ی امیر المؤمنین علیه السلام و حضرت صدیقه طاهره علیها السلام از با فضیلت ترین خانه های انبیا علیهم السلام محسوب می شود:

و اخرج ابن مردويه عن انس بن مالک و بریده قال: قرا رسول الله صلی الله علیه و آله هذه الآيه فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ. فقام اليه رجل فقال: اى بيوت هذه يا رسول الله. قال: بيوت الانبياء فقام اليه ابوبكر فقال: يا رسول الله هذا البيت منها - البيت على و فاطمه علیهما السلام- قال: نعم من افاضلها. ⁽³⁾

رسول خدا این آیه را تلاوت فرمود، شخصی پرسید: این کدام خانه هاست؟ فرمود: خانه های پیامبران. ابوبکر پرسید: آیا خانه ی علی و فاطمه علیهما السلام هم از همان خانه هاست؟ فرمود: بلی، از برترین آن است.

حال چگونه ممکن است کسی مسلمان باشد و بدون اذن به چنین خانه ای قدم نهد چه رسد به این که آن را مورد هجوم قرار دهد و درب آن را به آتش کشیده و بانوی آن را مضروب و مجروح نماید؟ در این جاست که اشکال وارونه عامه به خودشان بر می گردد که چرا خانه ای که در شأن آن چنین آمده،است، هتک حرمت شد؟!

پس تا به حال ثابت شد که اولاً اگر مخالف از قصد چنین شبهه ای انکار قضیه ی هجوم را دارد که هجوم از منابع خودشان ثابت است و اگر قصد طعن بر حضرت صدیقه طاهره علیها السلام را دارد و آن را امری غیر مشروع می داند باید گفت: اولاً حضرت معصوم اند و تصمیم و فعل ایشان بر مبنای عصمت الهی است و ایشان وظیفه ی خود را تشخیص می دهند. ثانياً أن چه که از برخی روایات بر می آید این است که حضرت پشت درب نشسته بودند که عمر و همراهانش به خانه هجوم آوردند و حضرت برای باز کردن درب پشت منزل نیامدند. ثالثاً در شرایط معمولی و عادی نیز هیچ اشکالی ندارد اگر با وجود همسر بانوی خانه درب را باز کند چنان که طبق روایات مخالفین حضرت رسالت مآب در مواردی به همسرانش دستور می دادند تا درب خانه را باز کنند علاوه بر آن که حضرت صدیقه طاهره علیها السلام درب را باز نکردند. فقط پشت درب بودند رابعاً حضرت اطمینان داشتند که گروه مهاجم اگر مسلمان باشند بدون اذن پا به خانه ی ایشان نخواهند گذاشت خانه ای که از با فضیلت ترین خانه ی انبیاست و به تصریح قرآن برای ورود به آن باید اذن گرفت اما آن چه که مهمتر از هر دلیلی می باشد این که حضرت صدیقه طاهره علیها السلام از روی عمد برای خنثی شدن توطئه پشت درب آمد، زیرا ایشان شخصیتی است که بارها و بارها حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله در شأن ایشان فرموده بودند:

فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی، مَنْ أغْضَبَها أغْضَبَنی ⁽¹⁾ فاطمه پاره ی تن من است؛ هر کس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده است.

همین حدیث را ترمذی نیز در کتاب صحیح خود نقل کرده.است حاکم نیشابوری نیز پس از نقل این حدیث در المستدرک می گوید:

این حدیث بر مبنای بخاری و مسلم صحیح است. ⁽²⁾

حتی بالاتر از آن نیز از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که:

إِنَّ اَللَّهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِ فَاطِمَهَ وَ یَرْضَی لِرِضَاهَا. ⁽³⁾ خدا به خشم فاطمه خشمگین و به رضایت او راضی می شود.

فردی که به مرتبه ای رسیده است که نه این که تنها غضب او غضب الهی و خشنودی او خشنودی الهی باشد؛ بلکه خدا به عضب او غضبناک و به رضایت او راضی می شود؛ چنین فردی در مرتبه ای بس رفیع قرار دارد. بلکه آیه ی مودّت واجبه در مورد ایشان نازل شده است:

احمد حنبل به سند خود از ابن عباس آورده است که گفت: وقتی آیه ی قُل لَّا أَسْلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى نازل شد، گفتند: ای رسول خدا نزدیکان تو کیانند که مودّتشان بر ما واجب گردیده است؟ فرمود: علی و فاطمه و دو فرزند ایشان. ⁽¹⁾جز این نبود که با توجه به موقعیت حضرت زهرا علیها السلام و احترام رسول اکرم صلی الله علیه و آله مردم با دیدن حضرت صدیقه علیها السلام خجالت بکشند و معترض نشوند هم چنان که عدّه ای با شنیدن صدای حضرت صدیقه علیها السلام برگشتند:

قام عمر فمشی و معه جماعه حتى اتوا باب فاطمه فذقوا الباب، فلما سمعت اصواتهم نادت باعلى صوتها باکیه يا رسول الله ماذا لقينا بعد ابى من ابن الخطاب و ابن قحافه فلما سمع القوم صوتها وبكاءها انصرفوا باكين، فكادت قلوبهم تتصدع و اكبادهم تنفطر، و بقى عمر معه عمر قوم. ⁽²⁾

عمر همراه عدّه ای به طرف خانه ی فاطمه علیها السلام آمد و در را کوبید، فاطمه علیها السلام با شنیدن سر و صدای جمعیت با صدای بلند و همراه گریه فریاد زد: ای رسول خدا چه مصیبت هایی پس از تو از پسر خطاب خطاب و پسر ابوقحافه می بینم. گروهی با شنیدن گریه ی فاطمه علیها السلام دلشان به درد آمد و با گریه آن جا را ترک کردند؛ امّا عمر با گروهی دیگر باقی ماندند.

همان طور که از روایت بر می آید این است که عدّه ای از مردم با شنیدن صوت و شکایت حضرت فاطمه علیها السلام از مقصد و هدف خود منصرف شدند. مویّد این مطلب این است که با توجّه به این که در میان خانه امیر المؤمنین علیه السلام امام حسن و امام حسین علیهما السلام نیز بودند امّا دلیلی که مردم برای ممانعت از آتش زدن خانه برای عمر آوردند این بود که وجود قدیسه ی حضرت زهرا علیها السلام در خانه است، چنان که در روایت ذیل بیان شده است:

إنّ أبابَکْرٍ تَفَقَّدَ قَوْمآ تَخَلَّفُوا عَنْ بَیْعَتِهِ عِنْدَ عَلیّ کَرَّمَ اللهُ وَجْهَهُ فَبَعَثَ إِلَیْهِمْ عُمَرُ فَجاءَ فَناداهُمْ وَ هُمْ فی دارِ عَلیٍّ، فَأَبَوْا أَنْ یَخْرُجُوا فَدَعا بِالْحَطَبِ وَ قالَ: وَالَّذی نَفْسُ عُمَرَ بِیَدِهِ لَتَخْرُجَنَّ أَوْ لا حرقنها على من فيها فقيل له يا ابا حفص ان فيها فاطمه ؟ فقال: و ان. ⁽³⁾

همانا ابی بکر از قومی که از بیعت او سرپیچی کرده اند و نزد علی علیه السلام بودند، جویا شد. پس ابوبکر عمر را به دنبال آن ها که در خانه ی علی علیه السلام جمع شده بودند فرستاد. آن ها از خارج شدن از خانه خودداری نمودند در این هنگام عمر دستور داد که هیزم حاضر کنید و خطاب به اهل خانه گفت: قسم به آن کس که جان عمر در دست اوست! باید خارج شوید و الّا خانه را با اهلش به آتش می کشم شخصی به او گفت آیا می دانی که فاطمه علیها السلام در این خانه است؟ عمر گفت: اگر چه فاطمه در خانه باشد!

این روایت صریحاً نشان می دهد که جایگاه حضرت فاطمه علیها السلام در میان اهالی خانه در نزد مردم بسیار عظیم بود که حرفی از امام حسن و امام حسین علیهما السلام نمی زنند. با این که ایشان کودکند و سبط پیامبر اکرم اند و بارها رسول اکرم صلی الله علیه و اله از فضایل ایشان در میان مردم صحبت کرده است؛ هم چنین امیرالمؤمنین علیه السلام در خانه است. کسی که حضرت رسول علیهما السلام دائماً در مدح او صحبت می فرمودند اما با این وجود دلیل اعتراض مردم به عمر، وجود قدیسه ی حضرت زهرا علیها السلام در خانه است و غیر از این هم نباید می بود چون ایشان تنها فرزند و تنها یادگار خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله هستند و از منزلتی رفیع در نزد مردم برخوردارند. او کسی است که پیامبر صلی الله علیه و آله خم می شده و بر دستان او بوسه می داده است او کسی است که او را سیده نساء دو جهان نامیده است، او کسی است که او را پاره ی تن خود نامیده است و از منظر رسالت و نبوت دائماً به او احترام نموده است.

اگر دلایل ما مبنی بر دست به شمشیر بردن امير المؤمنين علیه السلام - على الخصوص امكان قتل عام اهل بیت علیهم السلام - را ضمیمه همین دلیل اخیر کنیم، کاملا مشخص می شود که اهل البیت بهترین تدبیر و راه چاره را در برابر این هجوم اندیشیده اند. حال که ادعای مخالفین ابطال شد وقت آن است که مدّعی و مدّعی علیه بر سر جای حقیقی خود بنشینند که آیا آنان که به خانه ی وحی حمله برده و در بین راه دائما فریاد می زنند که «و كان يصبح احرقوا دارها بمن فيها»، «خانه را با اهلش بسوزانید» و از طرفی خود بیان کرده اند که «و ما كان في الدار غير علی و فاطمه و الحسن و الحسين علیهم السلام»، ⁽¹⁾«در خانه کسی غیر از علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام نبود». باز برای تذکر به او می گویند درون خانه فاطمه علیها السلام است و او می گوید: «و ان» ⁽²⁾اگر چه او باشد. یعنی او آمده تا عملا خانه ی وحی را که تنها امیر المؤمنین علیه السلام حضرت صدیقه طاهره علیها السلام و دو سبط رسول خدا صلی الله علیه و آله در آناند را با اهلش به آتش بکشد آن عده ای را که قرآن مودّت با آن ها را واجب کرده است بلکه به عنوان اجر رسالت از مردم طلبیده است را به گمان خود بسوزانند؛ آیا اگر این حرکت کفر نیست پس چیست؟! وجودهای مقدّسی که حرب با آن ها حرب با خداست:

حَرْبُهُمْ حَرْبِيِ؛

جنگ با آن ها جنگ با من است.

پس او به حرب با خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله رفته است و کافر است. آمده تا این چنین خانه ای را با اهلش به آتش کشد آن هم خانه ای که مصیبت زده به عظیم ترین مصیبت و آن فقدان خاتم الانبیاست بانوی خانه باردار است و حضرت رسول صلی الله علیه و آله آن را خبر داده و

نام او را محسن نامیده است. ⁽¹⁾بانویی که اعلام جنگ با کسی نکرده؛ تنها آمده تا مگر این مردم از عظمت و شرافت وجود او حیا کنند و دست از مقصدشان بردارند. این بانو را مورد ضرب و شتم قرار می دهد و سبب سقط جنین او می شود؛ چنین فردی را چگونه می توان مسلمان دانست چه رسد به این که او را خلیفه و جانشین همان پیامبری دانست که خم می شد و دست فاطمه علیها السلام را می بوسید؟!

این جاست که باید گفت: جای بسی تعجّب است از آنان که به جای آن که بگویند: چرا دختر پیامبر ما مورد ضرب و شتم قرار گرفت و چرا خانه او به آتش کشیده شد، چرا به او اهانت شد؛ می گویند چرا حضرت زهرا علیها السلام پشت درب آمد، همین افراد در جایی که شایسته و مقام چنین پرسشی است نمی پرسند چرا عایشه لباس رزم پوشید جنگ جمل را علیه خلیفه مسلمین به راه انداخت و 20000 نفر را بدون هیچ علّتی به کشتن داد! در حالی که در مورد او و دیگر زنان پیامبر صلی الله علیه و آله آیه نازل شده بود که در خانه تان بنشينيد: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تبرجن تبرج الْجَهِلِيَّةِ الْأُولَى! واقعاً جای تعجّب و تحیّر دارد و عامه عمياء باید خوب دقّت کنند که بزرگان آن ها نیز این امر را متذکّر شده اند:

ابن ابى الحديد تحت عنوان «ایراد کلام ابی المعالي الجويني في امر الصحابة و الرد عليه» به نقل اعتراضات ابى المعالی جوینی می گوید: «خانه فاطمه علیها السلام به خاطر حفظ نظام اسلام و به خاطر جلوگیری از تفرقه میان مسلمانان مورد هجوم واقع شد و صیانتش شکسته شد چرا که مسلمانان آن زمان از دین بر می گشتند و دست از اطاعت بر می داشتند؛» در جواب گفته است که «همین کلام را جواب دهید آن جا که در جنگ جمل محمل عایشه مورد هتک واقع شد چرا که عایشه بر علیه خلیفه رسمی مسلمانان قیام کرد و هودج او مورد حمله قرار گرفت تا این که ریسمان اطاعت پاره نشود و اجتماع مسلمین از هم نپاشد و خون مسلمانان به هدر نرود... پس وقتی که حمله به خانه فاطمه علیها السلام به خاطر امری که هنوز واقع نشده، جایز باشد بدون شک جایز است حمله به هودج عایشه به خاطر امری که قطعا واقع شده است؛ چگونه هتک حرمت از هودج عایشه از گناهان کبیره آن هم از گناهانی که موجب ورود ابدی در آتش جهنّم است،

می باشد و باید از انجام دهنده آن بیزاری جست و این بیزاری از مهمترین ارکان ایمان به شمار می رود لكن حمله به خانه فاطمه علیها السلام و ورود وحشیانه در منزلش و جمع آوری هیزم و تهدید به آتش زدن از ارکان ایمان به شمار می رود و خداوند به وسیله این کار به مسلمانان عزت بخشید و آتش فتنه و خون ریزی با این کار خاتمه پیدا کرد. چرا که اولاً: این کار ستون دین را محکم نکرد و ثانیا حرمت دو زن یکی بود اگر نگوئیم که حرمت فاطمه علیها السلام بیشتر و شأن و منزلت او بالاتر و صیانت او به خاطر رسول خدا صلی الله علیه و آله مهمتر بود. چرا که فاطمه پاره ای از تن پیامبر بود و جزئی از گوشت و خون آن حضرت بود. و فاطمه علیها السلام مانند زن (عایشه) نسبت به شوهرش، اجنبیه نبود چرا که بین زن و شوهر نسبتی نیست مگر وصله ای که آن به طور عادی و عقدی که به جای عقد اجاره منفعت جاری می شود نه هرگز چگونه عایشه یا غیر او در منزلت با فاطمه علیها السلام یکسان است و حال آن که تمام مسلمانان چه آنان که فاطمه علیها السلام را دوست دارند و چه ندارند می دانند که فاطمه سیده زنان عالمیان می باشد.» در پایان ابن ابی الحدید می نویسد: ابی المعالی جوینی چنین گفته بود. با وجود آن که او سنی متعصبی بوده و هرگز احتمال شیعه در او داده نمی شد. ⁽¹⁾

بی تردید مهاجمان سبب ایذاء و مورد غضب حضرت زهرا علیها السلام شده.اند. از سویی طبق روایت متفق بين الفريقين غضب و اذیت حضرت صدیقه طاهره علیها السلام همان اذیت و غضب رسول خدا صلی الله علیه و آله و غضب خداست حال باید دید در قرآن در مورد ایذاء حضرت رسول صلی الله علیه و آله و غضب خداوند چه آیاتی آمده است:

إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِينًا ⁽²⁾ همانا افرادی که خدا و رسول او را اذیت می کنند خدا آن ها را در دنیا و آخرت لعن کرده است و برای آن ها عذاب خوار کننده آماده کرده است.

وَمَن يَحْلِلْ عَلَيْهِ عَضَبِى فَقَدْ هَوَى ⁽³⁾ هرکس مستوجب خشم من گردد همانا خوار و هلاک خواهد شد.

امّا نتیجه سخط الهی چیست؟

أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَ اللَّهِ كَمَنْ بَاءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ. ⁽¹⁾ آیا کسی که در راه رضای خدا قدم بردارد مانند کسی است که راه غضب خدا پیماید که منزلگه او جهنّم و بسیار بد جایگاهی است.

مهاجمین به خاطر غضب حضرت صدیقه طاهره علیها السلام و ایذاء ایشان، شامل تمامی آیات فوق خواهند شد امّا نتیجه غضب الهی چیست؟

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَ عَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ. ⁽²⁾ بگو ای پیغمبر شما را آگاه سازم که کدام قوم را نزد خدا بدترین پاداش است؛ کسانی که خدا بر آن ها لعن و غضب کرده و برخی از آنان را بوزینه و خوک و بنده شیطان کرده است این گروه را نزد خدا بدترین منزلت است و آن ها گمراه ترین مردم از راه راستند.

و در ادامه آیه توضیح می دهد که افرادی که مورد لعن و غضب قرار می گیرند چنین اند که

وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ. ⁽³⁾ و چون آنان نزد شما آیند می گویند ما ایمان آورده ایم و حال آن که با همان کفر و انکار که به اسلام در آمدند باز از اسلام بیرون شوند و خدا به کفر و نفاقی که در درون دل پنهان دارند داناتر است.

این گونه است که کوشش عامه عمیاء در شبهه به مذهب حقّه ی تشیع آن ها را بیش از پیش رسواتر و خوارتر خواهد نمود. چرا که اسباب افتضاح و رسوایی خلفای خود را فراهم کرده اند.

اَلا لَعْنَهُ اللّهِ عَلَی الْقَوْمِ الظّالِمینَ.

چکیده:

گفته می شود: اگر به خانه امیرالمؤمنین علیه السلام حمله شده و حضرت زهرا علیها السلام به پشت درب آمده و مجروح شده است چرا امیرالمؤمنین علیه السلام که شجاعت او زبانزد است از ناموس خود دفاع نکرد و چرا اساسا با وجود امیرالمؤمنین، حضرت زهرا علیها السلام به پشت درب خانه آید و این با غیرت مردانه سازگار نیست و لذا جریان هجوم به خانه حضرت زهرا علیها السلام صحت ندارد ما در دو مرحله پاسخ را ارائه می دهیم:

اولاً: به همان علّت که رسول خدا صلی الله علیه و آله در صدر اسلام شکنجه یاران خود و از جمله سمیّه را می دیدند و علیه کفار شمشیر نکشیدند، حضرت امیر علیه السلام شمشیر نکشیدند.

ثانياً: مخالفین هر پاسخی در مورد عدم دفاع عثمان از همسرش نائله هنگام هجوم به خانه او را دارند ما همان پاسخ را برای سوالشان داریم.

ثالثاً: حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در واقعه هجوم، از حضرت زهرا علیها السلام دفاع نمودند و رأس مهاجمین را بر زمین زد و قصد کشتن او را داشت که به دلایلی منصرف شدند.

رابعاً: حضرت علیه السلام اگر شمشیر می کشیدند جان تمامی اهل بیت علیهم السلام به خطر می افتاد.

خامساً: حضرت از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله مأمور بودند که دست به شمشیر نبرند.

سادساً: جامعه نوپای اسلام را خطرات زیادی تهدید می کرد و دست به شمشیر بردن اميرالمؤمنين علیه السلام سبب از بین رفتن اساس اسلام می باشد بخصوص با توجه به این نکته که مهاجمان، همان هیئت حاکمه اند.

اولاً: پشت درب آمدن حضرت زهرا علیها السلام و هجوم به خانه وحی امر مسلم و ثابت در کتب فريقين است و بعید بودن آن در منظر دیگران خدشه ای به وقوع آن نمیزند ثانیاً: در برخی از روایات هست که حضرت علیها السلام پشت در بودند که مهاجمین به ایشان حمله کردند.

ثالثاً: در مواردی همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله در حضور ایشان درب خانه را باز می کردند.

رابعاً: حضرت زهرا علیها السلام از روی عمد به پشت درب می آیند تا مردم به خاطر منزلت و عظمت حضرت زهرا علیها السلام شرم و حیا کنند چنان که عدّه ای تا صدای حضرت علیها السلام را می شنوند از تصمیم خود منصرف می شوند.

خامساً: حضرت زهرا علیها السلام یقین داشتند که اگر این گروه مهاجم مسلمانند بدون اذن وارد خانه نخواهند شد. چرا که در آیات زیادی موجود است که باید با اذن صاحبخانه داخل خانه شد.

پی نوشت ها

1- فرازی از خطبه فدکیه.

2- عز الدين بن هبة الله بن محمد بن محمد إبن أبي الحديد المدائني المعتزلى، شرح نهج البلاغة: ج 12، ص51.

3- ابن حاتم العاملي الدر النظيم ص 160؛ محمد بن طلحة الشافعي، مطالب السؤول في المناقب آل رسول: ص 202؛ الموفق الخوارزمی، المناقب: ص 37؛ ابن كثير، البداية والنهاية: ج 4، ص 54؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ: ج 2، ص 154؛ محمد بن جریر طبری، تاريخ البطری ج 2 ص 197؛ علی بن الحسن عساكر الدمشقی، تارخ مدينة دمشق: ج ص 201؛ المناوى، فيض القدير شرح الجامع الصغير: ج 6، ص 568؛ متقی هندی کنز العمال ج 5، ص 723؛ الزرندی الحنفی، نظم درر المسطين ص 120؛ ابن أبى الحديد المدائنى المعتزلى شرح نهج البلاغة: ج 7، ص 219؛ التفتازانی، ص219؛ شرح المقاصد في علم الكلام ج 2 ص 301 القندوزي، ينابيع المودة لذوي القربي: ج 3، ص208. 2،

4 - البقره، 207.

5- احزاب، 12.

6- احزاب 15؛ و آن منافقان از این پیش با خدا عهد محکم بسته بودند که به جنگ پشت نکنند و از عهد خدا پرسش خواهد شد.

7- احزاب، 13؛ ای رسول ما منافقان را بگو اگر از مرگ یا قتل فرار می کنید آن فرار فرار هرگز به نفع شما نیست چه آن که اندک زمانی بیش از زندگی کامیاب نخواهید شد.

8- این روایت و مانند آن: تاریخ بغداد: ج 14، ص 312 فردوس دیلمی: ج 33، ص 230؛ هیثمی، مجمع الزوائد: ج 2، ص 212، ابن قتيبة الدينوري، الامامة والسياسة: ج 1، ص 73؛ مستدرک حاکم: ج 3، ص 124؛ معجم الوسط: ج 5 ص 135؛ مناقب خوارزمی ص 177؛ جامع الصغير: ج 2، ص 177؛ ابن حجر عسقلانی الصواعق المحرقه: ص 126؛ ابن عساكر الدمشقى، تاريخ مدينة دمشق: ج 20، ص 361؛ القندوزي، ينابيع المودة: ج 1، ص124و 269؛ فرائد المسطین: ج 1، ص 177؛ مناقب خوارزمی ص 177؛ تاریخ الخلفا: ص 173؛ فيض القدير: ج 4، ص 470؛ كفاية الطالب: ص 265

9- العسقلاني، أحمد بن على بن حجر أبو الفضل الشافعي الإصابة في تمييز الصحابة: ج 7، ص712.

10- عبدالملک بن هشام بن أيوب الحميرى المعافري، السيرة النبوية: ج 2، ص161؛ أحمد بن حنبل الشيباني، فضائل الصحابة: ج 1، ص 120؛ الكلاعي الأندلسي أبو الربيع سليمان بن موسى الإكتفا بما تضمنه من مغازى رسول الله و الثلاثة الخلفاء: ج 1، ص 238؛ الانصاري التلمساني، محمد بن أبي بكر المعروف بالبرى الجوهرة في نسب النبي و أصحابه العشرة: ج 1، ص 244؛ الطبري، أبو جعفر أحمد بن عبدالله بن محمد، الرياض النضرة في مناقب العشرة: ج 2، ص24؛ النویری، شهاب الدين أحمد بن الوهاب نهاية الأرب في فنون الأدب: ج16، ص162.

11- الطبرى، أبي جعفر محمد بن جریر، تاریخ الطبری: ج 2، ص 676.

12- الجزري، عزالدين بن الأثير أبى الحسن علی بن محمد الكامل فی التاريخ: ج 3، ص 68

13- القرشي الدمشقى، إسماعيل بن عمر بن كثير أبو الفداء، البداية والنهاية: ج 7، ص188.

14- الهلالي، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالي ص 568؛ طرف: ص:339؛ بحار الانوار: ج 28، ص269؛ ریاض الابرار: ج 1، ص 66؛ عوام العلوم: ج 11، ص 591؛ منهاج البراعة: ج 13، ص 19.

15- الالوسى البغدادى، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني: ج 3، ص124.

16- الشريف الرضي، خصائص الائمة علیهم السلام، ص 73؛ بحار الأنوار: ج 22، ص484.

17- الهلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی: ص 569

18- الهلالي، سليم بن قيس کتاب سلیم بن قیس الهلالی: ص 568.

19- سوره تحریم، 3.

20- النيشابوري القشیری ابوالحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، ج 3، ص 1476.

21- سید رضی، نهج البلاغه، خ 26، ص 26 و در خطبه های: 26، 172، 217.

22- سيد رضی، نهج البلاغه، خطبه 26 و 217

23- محمد بن عبدالکریم شهرستانی الملل و النحل: ج 1، ص57، چاپ بیروت.

24- أبوعبدالله محمد بن إسماعيل البخاري الجعفي، صحیح البخاری ج 1، ص 172، ح 436، کتاب الصلاة، بَاب التَّعَاوُنِ فِي بِنَاء بِنَاء المَسجِدِ، و ج 3، ص 1035، ح 2657، الجهاد و السير، باب مسح الغُبارِ عَنِ النَّاسِ فِي السَّبِيلِ.؛ أبو عبدالله محمد بن إسماعيل البخاري الجعفى صحيح البخاری ج 3، ص 207؛ النيشابوري القشیری، ابوالحسین مسلم بن الحجاج، صحیح مسلم، ج 8، ص186؛ عمدة القاري للعيني، ج 14، ص 109- البداية والنهاية لإبن كثير، ج 7، ص 298

25- الشیبانی، احمد بن حنبل ابو عبدالله، مسند احمد بن حنبل: ج 4، ص 199 حضرت صدیقه طاهره 17813؛ البيهقي، سنن البيهقى الكبرى ج 8، ص189؛ الذهبي سير ص 189؛ الذهبي، سیر اعلام النبلاء: ج 1، ص 420 و ص426.

26- الهيثمي، على بن ابى بكر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد: ج 7، ص242

27- الحاكم النيسابوري، محمد بن عبدالله المستدرک علی الصحیحین، ج 2، ص 155.

28- المناوي، عبدالرئوف، فيض القدير شرح الجامع الصغير: ج 6، ص 366.

29- احمد بن يحيى بلاذری، انساب الاشراف: ج 1، ص 586 تحت عنوان «امر سقیفه» ح 1184.

30- نهج البلاغه: ص 387؛ طبرسی، الاحتجاج على اهل اللجاج: ج 1، ص 178؛ طرف: ص 550؛ بحار الانوار: ج 28، ص 368

31- ابو عبدالله محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي تاريخ الصغير: ج 1 ص 109

32- ابن ابی شبیه، المصنف: ج 8، ص 572؛ البته در چاپ بیروت ج 7، ص 432 حضرت صدیقه طاهره علیها السلام 37045

33- ابن عبد ربه عقد الفريد ج 3 ص،64، چاپ مصر؛ عقد الفريد: ص 260، ص 4، چاپ مکتبه هلال.

34- انساب الاشراف، ج 1، ص 586.

35- على بن الحسین مسعودی اثبات الوصیه: ص142.

36- مقاتل بن عطيه الامامه و الخلافه، ص 160 و 161.

37- مسعودی اثبات الوصیه، ص142.

38- سیر اعلام النبلاء، ج 15، ص 578 میزان الاعتدال شرح حال 551 «احمد بن محمد السرى بن يحيى بن ابى دارم المحدث»، ج 1، ص 283- لسان المیزان شرح حال 824 «احمد بن محمد» ج 1، ص 268.

39- الوافي بالوفيات، ج 5، ص 347؛ محمد بن عبدالکریم احمد شهرستانی الملل و النحل شهرستانی، ج 1، ص 57.

40- شهرستانی؛ الملل و النحل، ج 1، ص 57 و علامه بحرانی، همان ص 416 به نقل از ذهبی لسان المیزان.

41- لسان الميزان، ج 1، ص 57.

42- ابي النضر محمد بن مسعود بن عياش السمرقندى المعروف بالعياشي، تفسير العياشي: ج 2، ص 67؛ محمد بن محمد بن النعمان الشيخ المفيد الاختصاص ص 186؛ علامه محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج 28، ص 227

43- سليم بن قيس،الهلالی کتاب سلیم بن قیس، ص 864.

44- علی بن الحسين ابن عساكر الدمشقی، تاریخ مدینه دمشق و ذكر فضلها و تسميه من حلها من الامائل، ج 42، ص 470؛ الرافعى القزوینی عبدالكريم بن محمد التدوين فى أخبار قزوين، ج 1، ص89.

45- احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج على اهل اللجاج: ج 1، ص 292 و 293؛ بحار الانوار: ج 38، ص 348

46- النور، 27 و 28.

47- الاحزاب 53

48- النور، 36.

49- السيوطى، الدر المنثور: ج 6، ص 203؛ الثعلبی النیسابوری، الکشف و البیان ج 7، ص 107؛ الثعالبي، الجواهر الحسان في تفسير القرآن، ج 7، ص 107؛ الآلوسي البغدادی، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم و السبع المثاني ج 18، ص 18، ص 174

50- محمد بن اسماعيل البخاري الجعفي، صحيح البخارى كتاب بدء الخلق، باب مناقب قرابه الرسول و منقبة فاطمه؛ احمد بن حنبل، المسند: ج 4، ص 328؛ المستدرک: ج 3، ص 153، متقى هندى، كنز العمال ج 13، ص 674 و ج 12، ص 111.

51- المستدرک: ج 3، ص 158

52- كنز العمال: ج 12، ص 111؛ القندوزي ينابيع الموده ج 2 ص 56؛ در صیغه: ان الله يغضب لغضبک و يرضى لرضاک، در: مسند ابی یعلی ج 1، ص 190؛ السقيفه و فدک 108؛ اسدالغابه: ج 5، ص 522؛ تهذیب التهذيب: ج 12، ص 441؛ کنز العمال ج 7، ص 111؛ ينابيع الموده: ج 2، ص 56.

53- احمد بن حنبل الشیبانی فضائل الصحابه: ج 2، ص 644 و حضرت صدیقه طاهره 1141؛ المعجم الكبير " ج 3، ص 47، حضرت صدیقه طاهره 2641؛ الكشاف: ج 3، ص 402؛ المستدرک علی الصحیحین؛ ج 3، ص 172؛ ابن حجر هیثمی، صواعق المحرقه: ص 170؛ المناقب ابن مغازلی ص 112؛ ذخائر العقبی" ج 1، ص 25؛ السيوطى، الدر المنثور: ج 7، ص 48 -54 ابن قتيبه الدينوري، الامامة و السياسة، ج 1، ص 16 تحقيق خليل المنصور باتحقیق شیری، ج 1، ص 37 و با تحقیق زینی، ج 1، ص 24.

55- عبدالله بن مسلم ابن قتيبه الدينوري، الامامة والسياسة، ج 1، ص 12، تحت عنوان «كيف كانت بيعه على ابى طالب کرم الله وجهه» با ذکر سند از عبدالله بن عبد الرحمن انصاری روایت کرده است. چاپ مصر.

56- محمد بن عبد الکریم شهرستانی الملل و النحل: ج 1، ص 57، چاپ بیروت.

57- عبدالله بن مسلم ابن قتيبه الدينوري، الامامه و السياسه: ج 1، ص 12 تحت عنوان «كيف كانت بيعه على أبي طالب كرم الله وجهه» با ذکر سند از عبدالله بن عبدالرحمن انصاری روایت کرده است. چاپ مصر.

58- ابن ابی الحدید همان ج 20، ص 16و17.

59- احزاب 57

60- طه، 81

61- آل عمران، 162

62- مائده، 60

63- مائده، 61

منابع و مآخذ

فرزانه ی قریش حضرت ام المؤمنین خدیجه کبری علیها السلام

اشاره

حجّت الاسلام قاسم عارفی

درآمد

دهم ربیع الاول مصادف با یک حادثه ی شکوهمند آسمانی است. امّا صد افسوس و فغان که این حادثه ی شکوهمند، در عین سترگی و فراخی چندان در ذهن و حافظه و یاد تاریخی ما نمانده است. دهم ربیع الاول مصادف با ازدواج بانوی بزرگوار اسلام حضرت خدیجه کبری علیها السلام با رسول متعالی اسلام علیه السلام است. ما به قصورمان در از یاد بردن شخصیت حقیقی این بانوی عزیز عظیم اعتراف می کنیم و وقت آن است به ناگفته های خدیجه کبری علیها السلام بانوی بطحا همسر و همدوش پیامبر صلی الله علیه و آله، بزرگ بانویی که در آینه ی سخن پیامبر صلی الله علیه و آله آفریدگارش به وجود او مباهات می کند بپردازیم.

... فَاِنَّ الله لَیُباهِی بِکِ کِرامَ مَلائکتِهِ کُلُّ یَومِ مِراراً. ⁽¹⁾ خداوند متعال در هر روز چند بار به سبب تو بر ملائکه مباهات می ورزد.

سخن از خدیجه علیها السلام سخن از یک دنیا عظمت و پایداری و استقامت در راه هدف است به حق، قلمفرسایی درباره کسی که خداوند بر او سلام و درود فرستاده، بسی مشکل است اما به مصداق «ما لا يدرك كله لا یترک کله»، باید به بررسی گوشه هایی از شخصیت و زندگی این بانوی بزرگ پرداخت.

در این نوشتار سخن از بانویی است که در راه رشد و شکوفایی معنوی و انسانی و اخلاقی، بر سکوی افتخار اوج می گیرد و در اندیشه و منش عملکرد برای همیشه می درخشد و در شمار برترین زنان تاریخ ساز جلوه می کند و از پیامبر راستگو صلی لله علیه و آله این مدال افتخار را دریافت می دارد که:

اربع نسوة سيدات سادات عالمهن مريم بنت عمران و آسية بنت مزاحم و خديجة بنت خویلد وفاطمة بنت محمّد صلی الله علیه و آله... ⁽²⁾

چهار زن بانوی بانوان جهان خود بودند: مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم و خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد صلی الله علیه و آله... .

کلیدواژه ها؛

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، حضرت خدیجه علیها السلام، ام المؤمنين مبارکه، سوره ی کوثر

نام نامی و نسب گرامی حضرت خدیجه علیها السلام

خديجه بنت خویلد بن اسد، بن عبدالعزی بن غالب بن فهر است. ⁽¹⁾عبدالعزی جدّ حضرت خدیجه علیها السلام برادر عبد مناف است، عبد مناف یکی از اجداد نازنین رسول خدا صلی الله علیه و آله است. پدر عبد العزی و عبد مناف، قصی بن کلاب بوده است. پدر بزرگوار خدیجه علیها السلام، «خویلد» قهرمان دلاوری بود که در دفاع از حریم کعبه، روز به یاد ماندنی آفرید هنگامی که "تبع" پادشاه خود کامه یمن تصمیم گرفت حجر الاسود را به یمن منتقل کند و در معبدی که آن جا ساخته بود به کار گذارد، خویلد شمشیر به دست گرفت و در برابر او مردانه جنگید و دیگر شمشیر زنان قریش به یاری او شتافتند و دشمن را با ذلّت از حریم کعبه دور ساختند. ⁽²⁾پدر بزرگش «اسد» از پیشگامان در پیمان جوانمردان می باشد این پیمان به منظور احقاق حقوق و دفاع از مظلوم در خانه «عبد الله بن حدیمان» برگزار شد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در آن پیمان حضور، فعّال داشتند و از آن به نیکی یاد می کردند. ⁽³⁾اسد از پیشگامان در این پیمان که در تاریخ به عنوان «حِلْفُ الفضول» مشهور شده است. ⁽⁴⁾

مادرش «فاطمه» بنت زائده بن اصم بن رواحه، بن حجر، بن عبد بن معيص، بن عامر، بن لوی، بن غالب بن فهر ⁽⁵⁾بانویی با فضیلت تابع آیین حنیف بود. ⁽⁶⁾با این بیان، حضرت خدیجه علیها السلام از تیره قریش می باشد و از سوی پدر در نیای سوم و از سوی مادر در نیای هشتم با نسب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیوند می خورد. ⁽⁷⁾ولادت این بانوی زیبا چهره و سپید بخت، در این خانواده ی فرهنگ ساز و نو اندیش و بیگانه ی با آداب و رسوم خرافی و واپسگرانه ی روزگار صورت گرفت. پس از ولادت او، خاندان دگر اندیش و دگر آیین او بر خلاف رسم زمانه- که مژده ی ولادت دختر را بر نمی تافت و از شرم و غیرت احمقانه، نوزاد را به جای آغوش پر مهر مادر و پدر با تاریک اندیشی بهت آوری به آغوش سرد خاک می سپرد. ⁽⁸⁾مقدم وی را گرامی داشت و به خاطر آن نو رسیده ی خاندانش را «خدیجه» به مفهوم «گسسته و بیگانه ی از ناپسندی ها و نازیبایی ها» برگزید. تاریخ عرب هنگامه این ولادت و این رویداد تاریخی را حدود سه دهه پیش از انگیزش محمّد صلی الله علیه و آله از سوی پروردگار کعبه نشان می دهد.

القاب و عناوین حضرت خدیجه علیها السلام

حضرت خدیجه علیها السلام آن نسیم فرد، به خاطر اندیشه ی مترقی و شخصیت توسعه یافته و منش ارجمندش در زندگی، به تدریج به لقب هایی که هر کدام ترجمان بینش و منش مترقّی و نشانگر بعدی از ابعاد چند گانه شخصیت پر معنویت و رشد یافته ی اوست - مفتخر گردید که اینک به برخی می نگریم:

در عصر سراسر پلیدی جاهلیت، شخصیت حضرت خدیجه علیها السلام به دو لقب ملقب بود:

1- طاهره (بانوی پاک منش)

2- عقیله (بانوی نیکو اندیش و پر دانش). یکی از دانشمندان عامه در این مورد می نویسد: خدیجه علیها السلام در روزگار تیره و تار جاهلیت نیز به خاطر پروا و معنویت بسیارش - پاک و روش و پاک منش وَ کانَتْ تُدعی فی الجاهِلِیَّهِ بالطّاهِرَهِ لِشِدَّهِ عِفافِها.... ⁽¹⁾

و دیگری می نویسد:

خدیجه علیها السلام در آن روزگار تیره و تار پاک روش و پاک منش یا طاهره بود و كَانَتْ في الْجَاهِلِيَّةِ بِالطَّاهِرَةِ.... ⁽²⁾

سالار بانوان قریش

امیر مؤمنان علیه السلام در چکامه ای که به عنوان سوگنامه ی حضرت خدیجه علیها السلام سروده اند، از او به عنوان «سيدة النسوان» بانوی بانوان تعبیر کرده اند. ⁽³⁾امام صادق علیه السلام نیز از او به سیده قریش یاد کرده اند. ⁽⁴⁾اسما بنت عمیس نیز او را «سيدة نساء العالمین» می خواند. ⁽⁵⁾و در عهد جاهلی او را «سيدة نساء القریش» می خواندند. ⁽⁶⁾

صدیقه (بانوی راستی و درستی)

در فرازی از زیارتنامه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به هنگام ورود بر زوجات طاهرات، از حضرت خدیجه علیها السلام به عنوان الصدیقه تعبیر شده ⁽⁷⁾و این واژه در قرآن، یکبار به کار رفته و آن هم در مورد حضرت مریم علیها السلام ⁽⁸⁾و حضرت صادق علیه السلام آن را به معنای معصومه بیان فرموده است. ⁽⁹⁾

مبارکه (بانوی پر برکت)

مرحوم محدث قمی آورده است که خدیجه علیها السلام از چنان موقعیت پر فرازی در بارگاه خدا و افکار عمومی بهره ور بود که پیش از ولادت، در پیامی به حضرت مسیح علیه السلام از سوی خدا، مبارکه و همدم مریم پاک در بهشت خوانده شد چرا که در انجیل به هنگام ترسیم نشانه ها و ویژگی های پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که نسل آن حضرت بانویی بزرگ و پر برکت خواهد آمد.

فَنسلُهُ مِن مُبارَکَهٍ، وَ هِیَ ضَرَّهُ أُمِکَ فِی الجَنَّهِ ⁽¹⁾ دیگر القاب شکوهمند آن حضرت در زیارتنامه ی حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله، از حضرت خدیجه علیها السلام به عنوان راضیه (خشنود از تدبیر و تقدیر حکیمانه ی خدا)، مرضیه (انسان شایسته ای که خدا از او خشنود است) و زکیه (پاک و بالنده از نظر روح و جسم و اندیشه و منش نیز تعبیر شده است). ⁽²⁾

کنیه آن حضرت ام المؤمنین (مام توحید گرایان و کمال جویان)

*کنیه آن حضرت ام المؤمنین (مام توحید گرایان و کمال جویان) ⁽³⁾

حضرت خدیجه علیها السلام به عنوان زن پیامبر صلی الله علیه و آله ملّقب به «ام المؤمنین» است. ⁽⁴⁾

ایشان به تصریح پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بهترین و برترین زنان پیامبر صلی الله علیه و آله است. ⁽⁵⁾

از مشهورترین کنیه های آن بانوی خردمند حجاز که هر یک قطره ای از اقیانوس مواج شکوه او را به نمایش می نهد ام الیتامی و ام الصعالی (مام یتیمان و بینوایان)، و ام الزهرا (مام ارجمند حضرت زهرا علیها السلام) است.

سیمای حضرت خدیجه علیها السلام در آینه وحی

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در سير شبانه ی خود که در ماه ربیع الاول، دو سال بعد از بعثت و از خانه ی حضرت خدیجه علیها السلام انجام گرفت. ⁽⁶⁾آن هنگام که به سوی زمین باز گشتند، از پیک وحی چنین مورد خطاب قرار گرفتند:

حَاجَتِی أَنْ تَقْرَأَ عَلَی خَدِیجَهَ مِنَ اَللَّهِ وَ مِنِّی اَلسَّلاَمَ. خواسته من این است که از خداوند منّان و از سوی من جبرئیل، بر خدیجه سلام برسانی. ⁽⁷⁾هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درود خداوند منّان را به حضرت خدیجه علیها السلام ابلاغ نمودند او در پاسخ گفت:

خداوند سلام از اوست و به سوی اوست. ⁽⁸⁾

حضرت خدیجه علیها السلام در گذر تاریخ

قلم همواره در طول تاریخ، در دست چاپلوسان و در خدمت زورمداران بوده، از این رهگذر، بسیاری از حقایق مسلّم تاریخ، دستخوش تحریف شده و رنگ واقعیت تاریخی به خود گرفته، تا جایی که اگر پژوهشگری بر اساس یافته های علمی خود، پرده از روی واقعیت ها بر دارد، موجب شگفت همگان خواهد بود یکی از پژوهشگران معاصر، با دلایل متقن اثبات کرده که تنها یار غار پیامبر صلی الله علیه و آله عبدالله بن اریقط بن بکر بوده و در عهد معاویه و با پول او داستان غار جعل شده و شخص دیگری جای عبدالله یار غار معرفی شده است. ⁽¹⁾مضاف بر این که یار غار بودن دلالت بر فضیلتی ندارد و همو نیز اثبات کرد که جمله «الانزع البطين» را پیروان معاویه جعل کرده اند. ⁽²⁾از این رهگذر، جای شگفت نیست که دوشیزه ی قریش، حضرت خدیجه علیها السلام را بانویی چهل ساله و صاحب فرزندانی از شوهران قبلی معرّفی کنند تا برای حضرت علی علیه السلام از دیگر خلفا، رقیب سیاسی درست کنند، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در مقام شمارش ویژگی های حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند:

یا علی سه امتیاز به تو اعطا شده که به احدی داده نشده حتی به من.

1- پدر زنی چون من به تو داده شده، که من از آن محرومم.

2- همسری چون فاطمه علیها السلام به تو داده شده که در سطح آن به من داده نشده.

3- فرزندانی چون حسن و حسین علیهما السلام از صلب تو آمده اند که از صلب من نیامده اند. ⁽³⁾

اگر پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله جز فاطمه علیها السلام دختر دیگری داشت، شوهر او نیز در این افتخار، همانند امیرمؤمنان علیه السلام می شد، در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را با قاطعیت نفی کرده است. بسیاری از محدّثان تصریح کرده اند که حضرت خدیجه علیها السلام به هنگام ازدواج با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دوشیزه بود و هرگز شوهر دیگری انتخاب نکرده بود از آن جمله است:

1- سيد مرتضى علم الهدی رحمه الله علیه در كتاب «الشافي في الامامة».

2- شیخ طوسی رحمه الله، در کتاب «تلخيص للشافی»

3- احمد بلاذری، در کتاب « الانساب اشراف»

4- ابو القاسم کوفی، در کتاب «الاستغاثه في بدع الثلاثة».

5- بسیاری از محدّثان و مورّخان نیز این مطلب را از مواضع یاد شده نقل کرده اند، این عدّه تأکید می کنند که سنّ شریف حضرت خدیجه علیها السلام در آن هنگام بیست و پنج یا بیست و هشت ساله بوده و

هرگز شوهر دیگر انتخاب نکرده بود (ابن عباس، سن ایشان را به هنگام ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله بیست و هشت سال نقل می کند هر چند بعضی از مورخان اهل سنّت سعی می کنند این سخن را رد کنند. چون راوی آن محمد بن صاحب کلبی از شیعیان است و آن ها او را ضعیف می دانند. همچنین زینب، رقیه و ام کلثوم، فرزند خوانده های «هاله» خواهر خدیجه علیها السلام بودند که تحت کفالت و مراقبت حضرت خدیجه علیها السلام به سر می برده اند.

پژوهشگر معاصر علامه دخیل پس از نقل سخنان بالا می فرماید:

مؤیّد سخنان فوق، فرمایش صاحب کتاب الانوار و البدع می باشد که می نویسد: زینب و رقیه دختران (دختران ناتنی) هاله خواهر خدیجه علیها السلام می باشد. ⁽¹⁾

مرحوم آیت الله شیرازی نیز استظهار کرده اند که حضرت خدیجه علیها السلام دوشیزه بوده اند و به همه اشراف قریش پاسخ منفی داده اند و دل در گرو جوان هاشمی حضرت محمد صلی الله علیه و آله داشتند. ⁽²⁾مرحوم علامه سید محسن امین نیز در کتاب اعیان الشیعه با دلایل مسلّم تاریخی اثبات کرده که آن ها دختران پیامبر صلی الله علیه و آله نبوده اند. پژوهشگر معاصر، آقای جعفر مرتضی عاملی نیز شواهد فراوانی آورده که خدیجه علیها السلام پیش از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شوهر نکرده بوده اند. ⁽³⁾اگر بخواهیم نقل تاریخی رسیده از اهل سنت را درباره ی حضرت خدیجه کبری علیها السلام قبول کنیم که آن ها گفته اند این بزرگوار قبل از ازدواجش با حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله دو ازدواج دیگر داشته است و از آن دو شوهر، دو دختر داشته است به نام زینب و رقیه در این صورت با مبانی محکم شیعه در تنافی است معتقدیم ائمّه علیهم السلام از اصلاب بلند مرتبه و ارحام پاک را طی کرده تا متولّد شده اند دیگر نمی توان به امام حسین علیه السلام عرض کرد که ای حسین بن علی:

أَشْهَدُ أَنَّكَ كُنْتَ نُوراً فِي الْأَصْلَابِ الشَّامِخَةِ، وَ الأَرْحَامِ المُطْهَرَّةِ.... من گواهی شهادت می دهم که تو ای حسین بن علی نوری بودی در اصلاب مردان شامخ و بزرگ و در رحم مادران پالو د پاک و مهذّب.

وَالأَرْحَامِ الْمُطَهَّرَةِ لَمْ تُنَجِّسْکَ الْجَاهِلِیَّةُ بِأَنْجَاسِهَا. هیچ گاه نجاست جاهلی و ظلمت و تاریکی خود را به پدران تو و به مادران و به ارحام مطهر تو نداده است.

حضرت حسین بن علی علیهما السلام بی شک فرزند خدیجه کبری علیها السلام است و آن حضرت علیه السلام همواره به این نسب افتخار می نمود و می فرمود: اَنَا بنُ خَديجَةَ الكُبرى.

همچنان در زیارتنامه های که خطاب به ولی عصر عجل الله تعالى فرجه الشریف می خوانیم به ایشان هم عرضه می داریم که تو ای امام عصر، فرزند خدیجه ای و فخر می کنی و مباهات داری به فرزند خدیجه بودن. ⁽¹⁾

در روایتی از جلد سوم کتاب مناقب دیده می شود که حضرت رسول صلی الله علیه و آله خطاب به فاطمه علیها السلام می فرمایند:

دخترم این مادرت خدیجه بود که خداوند او را وعاء نور امامت قرار داد.

بر اساس تعبیر پیامبر صلی الله علیه و آله می توان گفت که هیچ انسانی شایستگی این کمال را پیدا نکرد که وجودش ظرف وجود حضرت فاطمه علیها السلام و یازده امام معصوم باشد. و لذا این سخنی و است به گزاف که بگویند که خدیجه کبری علیها السلام قبل از ازدواج با پیامبر صلی الله علیه و آله دو شوهر دیگر داشته است و دو فرزند. آری کسانی که برای حضرت خدیجه علیها السلام ازدواج با دو مرد دیگر را مطرح می کنند، چگونه می توانند از مطهره بودن آن بانو سخن بگویند.

ستایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از حضرت خدیجه علیها السلام

از عایشه چنین نقل شده است:

من روزی (نسبت به خدیجه علیها السلام) به حسد افتادم. و با عصبانیت به پیامبر (صلی الله علیه و اله) گفتم چقدر از خدیجه صحبت می کنی؟ او که پیرزن و عجوزه ای بیش نبود! و خداوند تو بهتر از او را نصیب کرده است! (منظور خودش بود) پیامبر (صلی الله علیه و اله) غضب کرد و در جواب او فرمود: قسم به خدای متعال که او اسلام آورد که همگان کافر بودند؛ زمانی مرا تصدیق کرد که همگان من را تکذیب می کردند؛ و زمانی با من مواسات کرد (رفاقت و مصادقت کرد) که مردمان مرا دور کرده بودند. عایشه در ادامه می گوید: (وقتی رفتار این گونه پیامبر صلی الله علیه و آله را دیدم) به خودم گفتم: سوگند می خورم و عهد می کنم که دیگر هیچ وقت بد خدیجه و توهین به او را در زندگی خود راه ندهم.

زمانی که این سخن را،گفتم پیامبر (صلی الله علیه و اله) رو ترش کرد و رفت (که می دانم تو همچنان به این عهد خود پایبند نیستی). نیز در روایت دیگری از عایشه آمده است این قدر پیامبر (صلی الله علیه و اله) از خدیجه کبری سخن می گفت تا آن جا که وقتی برای او گوسفندی را هدیه می آوردند پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن گوسفند را تقطیع می کرد و قسمت های مختلف آن را برای دوستان خدیجه می فرستاد. ⁽²⁾

فرزانه ی قریش

حضرت خدیجه علیها السلام علاوه بر جمال، کمال، ثروت و شرافت نسب از دانش بینش، اصالت اندیشه، قدرت تصمیم گیری، دقّت نظر سلامت فکر، سلامت رأی، عقل وافر و اندیشه برخوردار بودند. از این رهگذر خواستگارهای فراوانی از سران بنی هاشم سلاطین یمن با اموال و امکانات فراوان درصدد ازدواج با آن قلّه شرف برآمدند ولی او دست رد بر سینه ی همه ی آن ها زد و دل در گرو امین قریش داشت.

انگیزه ازدواج

برای هر دوشیزهای بسیار طبیعی است که چشم به مال و منال و جاه و جمال خواستگاران بدوزد. ولی فرزانه قریش عاقل تر از آن بود که به مسائل مادی چشم بدوزد. حضرت خدیجه علیها السلام علّت گزینش امین قریش را این گونه بیان می کند:

يابن عم إِنِّي رَغِبْتُ فِيكَ لِقِرَابَتِكَ مِنّى وَ شَرَفِكَ مِنْ قَوْمِكَ وَ اَمَانَتِكَ عِنْدَهُمْ وَ صِدْقٍ حَدِيْثِكَ وَ حُسْنِ خُلْقِكَ. ⁽¹⁾ ای پسر عمو، من دل در گرو تو دارم زیرا:

1- تو خویشاوندی من هستی

2- تو از شرافت والا برخوردار می باشی

3- تو به امانت در میان قوم خود مشهور هستی

4- تو فرد راست گفتار می باشی

5- تو از اخلاق نیکو برخوردار هستی

حضرت خدیجه علیها السلام هدایای فراوانی به صفیه عمّه پیامبر صلی الله علیه و آله فرستاد و به خدمتش عرضه داشت، ای صفیه! تو را به خدا سوگند من را در رسیدن به وصال حضرت محمّد صلی الله علیه و آله يارى كن. ⁽²⁾

حضرت خدیجه علیها السلام راز اصلی این گزینش را به صفیه چنین بیان کرد:

اِنِّی قَدْ عَلِمْتُ اَنَّهُ مُؤَیَّدٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ من به طرز قطع و یقین می دانم که او از سوی پروردگار عالمیان مورد تأیید می باشد. ⁽³⁾

او همچنین خواهرش هاله را به نزد عمار فرستاد تا موانع این پیوند مقدّس را از پیش پا بردارد. ⁽⁴⁾

وی همچنین از بانوی گرامی به نام نفیسه بهره جست و به همراه او به محضر رسول اکرم صلی الله علیه و آله شتافت و عرضه داشت من دختری از تبار خویش برای شما در نظر گرفته ام پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: او کیست؟ حضرت خدیجه علیها السلام عرض کرد: هِیَ مَمْلُوکَتُکَ خَدِیجَهُ - او کنیز تو خدیجه است. ⁽⁵⁾

مراسم خواستگاری و ازدواج

سرانجام مراسم خواستگاری از خدیجه علیها السلام با حضور اشراف و بزرگان بنی هاشم برگزار گردید؛ حضرت ابوطالب علیه السلام خطبه ای در کمال فصاحت و بلاغت ایراد کرد؛ از عظمت و شرافت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سخن گفت:

... به خدای کعبه سوگند او دارای شخصیتی بسیار والاست او صاحب شریعتی فراگیر است و از درایتی بسیار استوار برخوردار است. ⁽¹⁾

و در پایان فرمود:

اینک برادر زاده ی ما که بی نیاز از وصف و ستایش است به خواستگاری دخت گرامی شما آمده؛ دخت ارجمندی که به ویژگی بخشندگی و پاکی آراسته است؛ همو که انسانی است بلند جایگاه و به شکوه و عظمت، شهره ی آفاق است و برترین زبانزد همگان و مقامش ارجمند است؛

ان ابن اخى خَاطِبٌ كَرِيمَتَكُمُ الْمَوْصُوفَةَ بِالسَّخَاءِ وَ الْعِفَّةِ وَ هِيَ فَتَاتُكُمُ الْمَعْرُوفَةُ الْمَذْكُورُ فَضْلُهَا..... ⁽²⁾ "خویلد" پدر خدیجه علیها السلام در پاسخ گفت: شما عزیزترین مردمان در میان ما هستید، جز این که خدیجه از من عاقل تر است و صاحب اختیار خود می باشد. ⁽³⁾حضرت خدیجه علیها السلام از عمویش "عمرو بن اسد" که بزرگ خاندان بود، رخصت طلبید و موافقت خود را اعلام کرد و اظهار کرد که مهریه اش نیز از مال خودش خواهد بود. هنگامی که ابیطالب علیه السلام در مجلس خواستگاری بلند شد و فرمود مهر چنین است و آن را عروس خانم بر عهده خود پذیرفته است، ابولهب بلند شد و به طعنه گفت: از کی تا به حال مهر را زنان می پذیرند. ابیطالب علیه السلام فرمود: خموش باش! اگر کسی به مانند محمد باشد، می شد که همه زنان برای او جان دهند تا چه برسد که مهر خود را ببخشند. ⁽⁴⁾آن گاه عمروبن اسد خطبه ای شیوا ایراد کرد و در پایان فرمود: زَوَّجْنَاهَا وَ رَضِينَا بِهِ؛ - ما خدیجه را به همسری محمّد در آوردیم و به این پیوند مقدس خوشوقتیم. ⁽⁵⁾آن گاه با کمال صراحت اعلام کرد "من ذالذى فى الناس مثل محمد؟" - کیست در میان مردمان که همانند محمّد و همسنگ او باشد؟ ⁽⁶⁾خویلد پدر خدیجه علیها السلام نیز در مراسم عقد فرمود:

اى معشر عرب، آسمان سایه نینداخته و زمین بر فراز خود حمل نکرده، کسی را که از محمّد برتر است. همه گواه باشید که من او را به دامادی خود برگزیدم، به این پیوند مقدّس مفتخر هستم. ⁽⁷⁾

آن گاه حضرت خدیجه علیها السلام اموال، اغنام، احشام، عطریات و جامه های فراوان در اختیار حضرت ابوطالب علیه السلام گذاشت تا ولیمه عروسی را بر عهده بگیرد. حضرت ابوطالب علیه السلام سفره بسیار با شکوهی گسترد و سه روز تمام اهالی مکه و پیرامون آن را میهمان کرد. ⁽⁸⁾

گشتی در تاریخ خدیجه ستیز

پژوهشگر ارجمند علامه سید جعفر مرتضی عاملی؛ در کتاب الصحيح من سيرة النبي صلی الله علیه السلام الاعظم می نویسد: ⁽¹⁾در جای جای حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله دست تحریف و تصحیف دشمنان دیده می شود. این اتفاقات شوم، نه فقط در تداوم رسالت و بعثت بلکه در قبل از بعثت نیز به چشم می خورد. در ماجرای ازدواج حضرتش با خدیجه کبری علیها السلام اولین موقعیتی است که تحریف و سیاهی های جعل و دسیسه دیده می شود منظورم واقعه خواستگاری آن دو بزرگوار است. در آن جا کوشیده اند تا پای "ورقه" ⁽²⁾را به آن ها باز کنند. روایات در این زمینه بسیار مضطرب است:

الف: دسته ای می گویند خدیجه علیها السلام نزد ابوطالب علیه السلام آمد و او محمّد صلی الله علیه و آله را از ابوطالب خواستگاری کرد.

ب: عدّه ای می گویند حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و ابوطالب علیه السلام به خانه خدیجه علیها السلام نزد خویلد پدر خدیجه علیها السلام رفتند و خدیجه علیها السلام را خواستگاری کرد.

ج: دسته ای می گویند ابو طالب علیه السلام به عنوان وکیل هر دو نفر و با اطمینان از رضایت هر دو به ازدواج، آن ها را به عقد هم درآورد.

د: دسته چهارم که بسیار هم مضطرب و بی اساسند، می گویند: محمّد و ابوطالب نزد ورقه بن نوفل رفته و خدیجه را از او خواستگاری کردند.

در ادامه این دسته از روایات، اضافات و لواحقی هم وجود دارد:

ورقة بن نوفل بن عبد عزی، پیرمردی بود نابینا که به زبان عمرانی بسیار آشنا بود و به این زبان می خواند و می نوشت وی انجیل را از حفظ داشت و تورات را بسیار مسلّط بود در سفری که محمّد با مال التجاره خدیجه علیها السلام به شام رفته بود و سود فراوانی بدست آورد، ورقه، این جوان را برای ازدواج به دختر برادرش خدیجه علیها السلام پیشنهاد کرد. همچنین گفت که من در ناصیه او ناموس و قاموس موسی علیه السلام می بینم.

این روایات به لحاظ متن و سند هر دو بی اساس اند؛ به نظر من این مسائل را در تاریخ وارد کرده اند تا پیامبر صلی الله علیه و آله را نسبت به نبوت و رسالتش مردد و مشکوک نشان دهند. شاید دستان بنی امیه هم در این وادی حرکت کرده اند تا اسلام و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را به یهود و یهودیت مرتبط کنند. این روایات دروغین در آینده اساس داستان دروغین عبدالله سبا ⁽³⁾شد.

در کتاب دلائل النبوه از سیره نویس نامی، بیهقی درباره جریان مراسم ازدواج خدیجه کبری علیها السلام این طور آمده است: در این نقل تاریخی، می توان به وضوح اتهامات دشمنان به خاندان پاک خدیجه علیها السلام را مشاهده نمود. ⁽¹⁾

عبدالله حارث روایت می کند که مردم درباره ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله و خدیجه علیها السلام مختلف صحبت می کردند. عمار یاسر گفت: مردم در این باره گوناگون و زیاد صحبت می دارند و هیچ کس به اندازه من این مطلب را نمی داند من هم سن و سال پیامبر و دوست صمیمی آن حضرت بودم. روزی همراه پیامبر صلی الله علیه و آله بیرون رفته بودیم در محله خروره به خواهر خدیجه برخوردیم که بر روی تشک پوستی که خریده بود نشسته بود او مرا صدا زد من پیش او رفتم پیامبر هم منتظر ایستاد خواهر خدیجه به من گفت: این دوست تو دلش نمی خواهد که با خدیجه ازدواج کند؟ من برگشتم و این موضوع را با پیامبر صلی الله علیه و آله در میان گذاشتم، حضرت فرمود چرا قسم به جان خودم، من دوباره پیش خواهر خدیجه رفتم و پاسخ پیامبر صلی الله علیه و آله را به او گفتم، گفت فردا صبح به خانه ما بیایید. فردای آن روز صبح زود به خانه آن ها رفتیم. دیدیم گاوی کشته اند و پدر خدیجه جامه زیبایی پوشیده و بوی خوشی به کار برده.است خدیجه با برادر خود صحبت داشته بود و او هم با پدر صحبت داشته بود و او هم با پدر صحبت کرده بود. خویلد شراب خورده و مست بود و فرزندش درباره پیامبر صلی الله علیه و آله و ارزش و اهمیت آن حضرت صحبت داشت و خواهش کرد که خدیجه را به همسری پیامبر صلی الله علیه و آله در آورد و او هم موافقت نمود و از گوشت گاو خوراک فراوان تهیه کرده بودند و زن و شوهر هم از همان غذا خوردند پدر خدیجه چون از مستی هوشیار گردید، گفت این جامه زیبا چیست؟ و این همه خوراک و بوی خوش برای چه؟ خواهر خدیجه که با عمار صحبت کرده بود گفت: این جامه را محمّد صلی الله علیه و آله دامادت برایت آورده است و ماده گاوی هم هدیه آورده بود و چون خدیجه را به همسری او در آوردیم گاو را کشتیم خویلد انکار کرد و گفت: من خدیجه را به همسری محمّد در نیاورده ام و در حالی که داد و بیداد می کرد خود را به حجر اسماعیل رساند. بنی هاشم هم بیرون آمدند و همراه پیامبر صلی الله علیه و آله نزد او رفتند و با او صحبت کردند. خویلد گفت حالا آن کسی که می گویید من خدیجه را به همسری او داده ام کجاست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله پیش آمد. همین که خویلد او را دید گفت: بسیار خوب اگر قبلاً موافقت کرده ام که مبارک و فرخنده باشد و اگر هم آن وقت موافقت نکرده ام، حالا با جان و دل موافقم... .

باز بر می گردیم به سخنان استاد جعفر مرتضى العاملی در کتاب الصحیح و در پای شخصیتی تحریفی چون ورقة بن نوفل را در تاریخ می کاویم:

نوبت دیگری که از ورقه نشان می بینیم از مورد اول خطرناک تر است منظورم بدء الوحی یا همان شروع و حی است. نمی خواهم حادثه فجیع ناتوانی حضرت محمّد صلی الله علیه و آله را در خواندن بگویم که بخاری در کتابش آورده است. آن جا را می گویم که او از جبل النور به پایین آمد و این قدر مضطرب و مشوش بود که همانند انسان جن زده و یا در آب افتاده می گفت: "زملونی، زملونی" "مرا بپوشانید، مرا بپوشانید" خدیجه برای یافتن راهکار نزد ورقه بن نوفل رفت. باز سخنان ورقه آبی بود بر آتش تردید و تشکیک محمّد صلی الله علیه و آله تو گویی ورقه همان سکینه ای است که خداوند برای آرامش رسول صلی الله علیه و آله بر او نازل کرده است. ما هرچه در تاریخ حرکت و تحقیق کردیم چیزی از هویت و واقعیت ورقه به دست نیاوردیم ما معتقدیم که کسی چون ورقه در تاریخ، شخصیتی نمی تواند باشد و موجودی ساختگی است.

حقیقت مواجهه حضرت خدیجه علیها السلام در جریان بعثت

زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از اعطای مقام نبوت، از جبل النور به پایین می آید با افرادی مواجه است که همگان در این دو وجه مشترکند یا تکذیب پیامبر صلی الله علیه و آله می کنند یا از پیامبر صلی الله علیه و آله طلب معجزه می کنند؛ که اگر راست می گویی شق القمر کن اگر راست می گویی چنین کن و چنان کن در این هنگام خدیجه کبری علیها السلام نه از رسول الله صلی الله علیه و آله طلب اعجاز می کند و نه العیاذ بالله تکذیبش؛ او به پیشواز رسول صلی الله علیه و آله می رود؛ به استقبال او می شتابد تا به او مبارکباد بدهد اتفاق مبارک رسالتی او را در حالی که می داند او کیست! در حالی که می داند محمدی که از حرا برگشته است، با طبق طبق نور برگشته است و عرض می کند: این چه نوری است که در پیشانی شما می بینم؟ فرمودند: این نور نبوت است آن گاه پیامبر صلی الله علیه و آله ارکان اسلام را برای ایشان بیان نمودند و حضرت خدیجه علیها السلام عرضه داشتند:

آمَنْتُ وَ صَدَّقْتُ وَ رَضِيتُ وَ سَلَّمْتُ من ایمان آوردم، پیامبرت را باور کردم، آیین اسلام را پسندیدم و تسلیم شدم. ⁽¹⁾

نه این که العیاذ بالله از ستایش پیامبر صلی الله علیه و آله به ورقه پناه بیاورد و نه این که بگوید اگر راست گویی پیامبری معجزه کن! اگر چنین باشد که تاریخ ددمنشانه در رد مقام عصمت و نحوه ی رسالت الهی پیامبر صلی الله علیه و آله سخن رانده، مجسّمه تراشیده و شخصیت سازی کرده است،

باید گفت جای بسی تأسّف است از پیامبری که از حرا بر می گردد در حالی که نفهمیده چه اتفاقی برایش افتاده و آن چه دیده و شنیده از شیطان بوده یا از ملک و وای بر پیامبری که پیر یهودی مسلکی برایش اثبات رسالت کند! آری! در تمام آن روزهایی که پیامبر صلی الله علیه و آله از در و دیوار و دوست و دشمن نمی شنید جز سنگ و نمی نوشید جز تهمت و نمی دید جز پیکان های عنیف اتهام و کذب و دروغ خدیجه کبری علیها السلام است دل آرام و آرام بخش پیامبر صلی الله علیه و آله که خدایش فرمود:

ثُمَّ أَنزَلَ اللهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ، وَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ نخستین بانوی معتقد به ولایت امیرمؤمنان علی بن ابیطالب علیهما السلام که در شش سالگی در خانه پیغمبر صلی الله علیه و آله تحت مراقبت حضرت خدیجه علیها السلام بودند و لذا خدیجه علیها السلام نسبت به آن حضرت، حق پرورش و مادری داشت؛ هنگامی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله مقام منبع ولایت را برای حضرت خدیجه علیها السلام بیان نمودند و از او درخواست کردند که به ولایت امیرمؤمنان علیه السلام معتقد شود، حضرت خدیجه علیها السلام با صراحت تمام عرضه داشتند:

من به ولایت علی علیه السلام ایمان آوردم و بیعت نمودم. ⁽¹⁾

مهرورزی حضرت خدیجه علیها السلام به حضرت علی علیه السلام در سطحی بود که در وصف امیرمؤمنان علیه السلام فرمودند:

او برادر پیامبر، عزیز ترین مردمان در نزد او و نور چشم خدیجه کبری است. ⁽²⁾

همسر یگانه ی حضرت رسول صلی الله علیه و آله

حضرت خدیجه علیها السلام تنها بانویی است که نسل طیب و طاهر رسول اکرم صلی الله علیه و آله از او باقی ماند. او تنها بانوی شایسته ای است که خداوند او را وعاء و ظرف انوار درخشان امامت قرار داد.

پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله فرمودند:

جبرئیل امین به من بشارت می دهد که خداوند نسل مرا از او قرار می دهد و امامان علیهم السلام امت و خلفای من از او خواهند بود. ⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همواره به این فضیلت بزرگ ام الفضائل، اشاره کرده و می فرمودند:

خداوند از او برای من فرزند روزی کرد و از دیگران محروم نمود. ⁽⁴⁾

حضرت خدیجه علیها السلام سرچشمه کوثر جاری نبوت است که امروز بیش از هشتاد میلیون سیّد از نسل پاک او در جهان وجود دارد که مظاهر خیر کثیر و مصادیق کوثر، عطیه ی حق تعالی به خیر البشر، حضرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می باشند. خدیجه علیها السلام محبوبه پیامبر صلی الله علیه و آله است و دوستداران خدیجه علیها السلام محبوبان پیامبرند ما نیز در جامعه ی امروز با تمام وجود فریاد می زنیم؛

در پیشگاه حاضر و ناظر رسول خدا صلی الله علیه و آله که ما از دوستداران خدیجه علیها السلام؛ ما از محبّان حضرت خدیجه ی کبری علیها السلام این بانوی بزرگ هستیم و پیامبری که در آن روزگاران دوستان خدیجه علیها السلام را تفقّد می کرد، قطعاً امروز هم با دستان گشاده ی پرفیضش، دوستداران کنونی خدیجه علیها السلام را تفقّد می نماید. شایان ذکر است آن چه ما در وصف خدیجه علیها السلام و در دفاع از حریم مقدّسش گفتیم، در حد درک قاصر ماست. خدیجه شناسی را زمانی باید که امام عصر علیه السلام صبح دولتش بدمد، در کنار مسجد الحرام منبری گذاشته شود و او بگوید خدیجه علیها السلام که بود درود بر آنان که از خدیجه علیها السلام الهام ایمان و وفا می گیرند و خدیجه علیها السلام برایشان اسوه ی صبوری و الگوی ایثار در راه عقیده و باور است.

نزول سوره ی کوثر تحول بعد از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله

سیمای سوره کوثر (حضرت فاطمه علیها السلام محور اهل بیت علیهم السلام و کثرت نسل)

اشاره

این سوره سه آیه دارد و در مکه نازل شده و کوچک ترین سوره قرآن کریم است. نام سوره برگرفته از آیه اول است و به معنای خیر کثیر و فراوان می باشد. براساس روایات متعدد از شیعه و سنی عاص بن وائل پدر عمرو عاص که از سران مشرکان مکه بود پس از آن که پسران پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفتند و آن حضرت دیگری پسری نداشت، از روی طعنه و زخم زبان، پیامبر صلی الله علیه و آله را ابتر و بدون دنباله خواند خداوند برای تسلی خاطر پیامبر صلی الله علیه و آله و پاسخ به این سخن نابجا، سوره کوثر را نازل فرمود و ناکام بودن دشمنان و دوام و بقای نسل فکر پیامبر صلی الله علیه و آله را خبر داد در روایات برای کسی که این سوره را در نمازهای واجب و مستحب بخواند، سیراب شدن از حوض کوثر در قیامت، وعده داده شده است. ⁽¹⁾

بسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ به نام خداوند بخشنده مهربان

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ﴿1 فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ 2 إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ﴾ همانا ما به تو خیر کثیر عطا کردیم. پس برای پروردگارت نماز بگزار و (شتر) قربانی کن. همانا دشمن تو بی نسل و دم بریده است.

نکته ها:

وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ ⁽²⁾- من پرور دگار شما هستم، از من پروا کنید. إِنَّنِي أَنَا اللهُ ⁽³⁾- همانا من خداوند یکتا هستم. همچنین در مواردی که خداوند کاری را بدون واسطه انجام می دهد یا در مقام بیان ارتباط تنگاتنگ خالق با مخلوق است، ضمیر مفرد به کار می رود، همانند: أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ ⁽⁴⁾

امّا گاهی آیه در مقام بیان عظمت خداوند و شرافت نعمت است که در این موارد ضمیر جمع همچون «انا» به کار می رود، چنان که در این آیه می فرماید: إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ زيرا عطای الهی به بهترین خلق خدا آن هم عطای کوثر به گونه ای است که باید با عظمت از آن یاد شود همچنین در مواردی که خداوند کاری را با واسطه انجام می دهد، نظیر باران که با واسطه تابش خورشید و پیدایش بخار و ابر می بارد از ضمیر جمع استفاده می شود، چنان که می فرماید: وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاء ⁽⁶⁾- ما از آسمان آبی فرو فرستادیم.

إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُّبِينًا ما برای تو پیروزی آشکار قرار دادیم.

إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا ما نوح را به سوی مردم فرستادیم.

إنَّا أَنزَلْتَهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم.

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ. ما به تو کوثر عطا کردیم

در آغاز یکی از این چهار سوره از حضرت نوح علیه السلام که اولین پیامبر اولوالعزم است و بعد از حضرت آدم علیه السلام، پدر دوم انسان محسوب می شود، سخن به میان آمده است. در آغاز سه سوره دیگر،

به نعمت های ویژه ای همچون نزول قرآن، پیروزی آشکار و عطای کوثر، اشاره شده است. شاید میان این چهار موضوع ارتباطی باشد که یکی رسالت اولین پیامبر اولوالعزم، دیگری نزول آخرین کتاب آسمانی، سومی پیروزی مکتب اسلام و چهارمی تداوم خط و نسل رسالت را بیان می کند.

إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ اَلْحَوْضَ کتاب و عترت صلی الله علیه و آله از یکدیگر جدا نمی شوند تا آن که در قیامت در کنار حوض به من ملحق شوند.

إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ ءَامَنُوا. ⁽¹⁾

کوثر چیست؟

از آیه آخر سوره که می فرماید: إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ استفاده می شود که مراد از کوثر چیزی ضد ابتر است و از آن جا که عرب به افراد بی عقبه و بی نسل که فرزند پسر ندارند و با مردن، آثارشان محو می شود، ابتر می گوید، بهترین مصداق برای کوثر ذریه پیامبر صلی الله علیه و آله است که امامان علیهم السلام معصوم از نسل فاطمه علیها السلام می باشند. البته کوثر، معنایی عام دارد و شامل هر خیر کثیری می شود.

وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا

اگر مراد از کوثر اخلاق نیک باشد پیامبر صلی الله علیه و آله دارای خلق عظیم بود.

وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ ⁽¹⁾ اگر مراد از کوثر عبادت باشد، حضرتش به قدری عبادت می کرد که آیه نازل شد: ما قرآن را نفرستادیم تا این گونه خود را به مشقت اندازی ما أَنزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْءَانَ لِتَشْقَى

اگر مراد از کوثر نسل کثیر باشد که امروزه بیشترین نسل از اوست.

اگر مراد از کوثر امت کثیر باشد، طبق وعده الهی اسلام بر تمام جهان غالب خواهد شد.

لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِهِ ⁽²⁾ اگر مراد از کوثر شفاعت باشد، خداوند تا جایی که پیامبر صلی الله علیه و آله راضی شود از امّت او می بخشد.

وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرَضَى ⁽³⁾

فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ⁽⁴⁾

كوثر ما را به مسجد می برد برای نماز: فَصَلِّ لِرَبِّكَ و تکاثر ما را به گورستان می برد برای سرشماری مردگان. حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ.

در عطای کوثر بشارت است إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ و در تکاثر تهدیدهای پی در پی.

كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿3 ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴾.

هدیه اشرف معبود به اشرف مخلوق چیزی جز کوثر نمی تواند باشد. إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ

به شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله توهین ها شد کلماتی از قبیل مجنون، شاعر، کاهن و ساحر به او گفتند و به یاران او نیز توهین ها شد تا آن جا که گفتند: این بیچارگان را از خود دور کن تا ما دور تو جمع شویم برای هیچ کدام سورهای مستقل نازل نشد اما در نسبت ابتر دادن یک سوره نازل شد که خیر کثیر به تو عطا کردیم و دشمن تو ابتر است و این به خاطر آن است که این جسارت قابل تحمّل نیست.

وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا گاهی جسارت به خاطر جو فاسد و دوستان ناباب،است که باید از آنان اعراض کرد.

وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي ءَايَتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ⁽¹⁾ امّا گاهی جسارت به مکتب و رهبر است آن هم از سوی افراد سرشناس و سیاسی که باید جواب سخت به آن داده شود. إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ همان گونه که منافقان از روی غرور می گفتند: آیا ما مثل افراد بی خرد به پیامبر ایمان بیاوریم. أَنُؤْمِنُ كَمَا ءَامَنَ السُّفَهَاءُ قرآن مجید، جسارت این گونه افراد را چنین پاسخ می دهد:

أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِن لَّا يَعْلَمُونَ آنان خود بی خردند ولی نمی دانند!

پیام ها:

1- خداوند به وعده های خود عمل می کند. در سوره ضحی، خداوند و عده ی عطا به پیامبر داده بود: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَی ⁽³⁾- پروردگارت در آینده عطایی خواهد کرد که تو راضی شوی. در این سوره می فرماید: ما به آن وعده عمل کردیم. إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ.

2- فرزند و نسل عطیه الهی است. إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ.

3- توجه و عنایت به زیردستان، شرط مدیریت و رهبری است. إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ

4- نعمت ها حتی برای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مسئولیت آور است. أَعْطَيْنَكَ... فَصَلَّ.

5- در قرآن به نماز یا سجده شکر سفارش شده است. فَصَلِّ

6- تشکر باید فوری باشد فَصَلِّ (حرف فاء برای تسریع است)

7- نوع تشکر را باید از خدا بیاموزیم. فَصَلِّ

8- در نعمت ها و شادی ها خداوند را فراموش نکنیم. أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ﴿1 فَصَلِّ﴾

9- آن چه می تواند به عنوان تشکر از کوثر قرار گیرد، نماز است. فصل نماز جامع ترین و کامل ترین نوع عبادت است که در آن هم قلب باید حضور داشته باشد با قصد قربت و هم زبان با تلاوت حمد و سوره و هم بدن با رکوع و سجود مسح سر و پا نیز شاید اشاره به آن باشد که انسان از سر تا پا بنده اوست در نماز بلندترین نقطه بدن که پیشانی است، روزی سی و چهار بار بر زمین ساییده می شود تا در انسان تکبّری باقی نماند حضرت زهرا علیها السلام در خطبه معروف خود فرمود: حکمت و دلیل نماز پاک شدن روح از تکبر است. تَنْزيهاً لكم مِن الكِبْر

10- دستورات دینی، مطابق عقل و فطرت است. عقل تشکّر از نعمت را لازم می داند، دین هم به همان فرمان می دهد. فَصَلِّ لِرَبِّكَ.

11- چون عطا از اوست: إِنَّا أَعْطَيْنَك تشكّر هم باید برای او باشد. فَصَلِّ لِرَبِّكَ

12- قربانی کردن، یکی از راه های تشکر از نعمت های الهی است، زیرا محرومان به نوایی می رسند. وَانْحَر

13- هر که بامش بیش برفش بیشتر. کسی که کوثر دارد ذبح گوسفند کافی نیست باید شتر نحر کند و بزرگ ترین حیوان اهلی را فدا کند. وَانْحَر

14- رابطه با خداوند بر رابطه با خلق مقدم است. فَصَلِ... وَانْحَر.

15- انفاقی ارزش دارد که در کنار ایمان و عبادت باشد. فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَر.

16- شکر عطا گرفتن از خداوند عطا کردن به مردم است. أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ... وَأَغْخَر.

17- نمازی ارزش دارد که خالصانه باشد. لِرَبِّكَ و انفاقی ارزش دارد که سخاوت مندانه باشد. وَانْحَر

18- دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله و مکتب او ناکام هستند (کلمه شانی اسم فاعل است و شامل هر دشمنی در گذشته و حال و آینده می شود اگر می گفت: «من شانک هو الابتر» تنها کسانی را که در گذشته دشمنی کرده اند شامل می شد و اگر می گفت: «من یشونك هو الابتر» تنها دشمنان آینده را در بر می گرفت. إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ).

19- توهین به مقدّسات، توبیخ و تهدید سخت دارد. إِن شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ

20- از متلک ها و توهین ها نهراسیم که خداوند طرفداران خود را حفظ می کند. إِن شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ

21- زود قضاوت نکنیم و تنها به آمار و محاسبات تکیه نکنیم که همه چیز به اراده خداوند است. (مخالفان، با مرگ پسر پیامبر صلی الله علیه و آله و داشتن پسران متعدّد برای خود، قضاوت کردند که پیامبر صلی الله علیه و آله ابتر است، ولی همه چیز برعکس شد).

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ... إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ.

پی نوشت ها

1- بحار الانوار، ج 18، ص 243؛ ج 16، ص 78؛ الامالي للصدوق، ص 340؛ روضة الواعظین، ج 2، ص451

2- تفسیر روح المعاني، ج 3، ص 155؛ درالمنثور ذیل آیه ی 42 آل عمران.

3- ابن هشام، السيرة النبويه، ج 2، ص 8.

4- سيلادى، الانوار الساطعه، ص 9.

5- ابن هاشم السيرة النبويه، ج 1، ص 296.

6- همان، ص 265

7- همان، ج 2، ص8

8- سيلاوى، الانوار الساطعه، ص 10.

9- زیرا "قصی" نیای چهارم و "لؤی" نیای هشتم پیامبر صلی الله علیه و آله می باشند.

10- نحل، 58؛ زخرف، 77.

11- زرقانی شرح المواهب اللدينيه، ج 1، ص199.

12- مجمع الزوائد، ج 9، ص218، الاصابة، ج 4، ص 281؛ تنقیح المقال، ج 3، ص 77.

13- ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ج 4، ص 70.

14- حمیری، قرب الاسناد، ص 325.

15- قزوینی فاطمه الزهراء من المهد الى اللحد ص 145

16- زرقانی شرج المواهب اللدينيه، ج1، ص199.

17- "السلام علی ازواجك الطاهرات... امهات المومنين، خصوصاً الصديقه... خديجه الكبرى ام المومنين..."، بحار الانوار، ج 100، ص 189.

18- سوره مائده 75

19- كليني، الكافى باب مولد الزهرا علیها السلام، حدیث 4.

20- کحل البصر، چاپ بیروت ص 70؛ بحارالانوار، ج21، ص352.

21- بحار الانوار، ج 100، ص 189

22- در جامعه ی عرب رسم بود که پس از رشد فرزند، به تناسب شخصیت و نقش وی برایش "كنيه" بر می گزیدند. کینه ی مردان با واژه یاب آغاز می شد و از زنان با "ام".

23- احزاب، 6.

24- سيلادى، الانوار الساطعة، ص 226.

25- ابن شهر آشوب، مناقب ابیطالب 7، ج 1، ص228.

26- تفسیر عیاشی، ج 2، ص 279؛ صحیح بخاری، ج 5، ص112.

27- شیخ طوسی، الامالی، ص 175

28- السقيفه، مظفر، ص 85.

29- همان.

30- الاستيعاب، مظفر، ص 58

31- بنات النبی، عاملی، ص 44

32- همان.

33- الصحيح، من سيرة النبي الاعظم صلی الله علیه و آله، ج 2، ص 30.

34- بحار الانوار، ج 53، ص 111.

35- همان.

36- بحارالانوار، ج 17، ص 98.

37- همان.

38- الصحيح، ج 2، ص48.

39- همان.

40- بحار الانوار، ج 16، ص 69

41- همان.

42- همان.

43- همان.

44- همان.

45- همان.

46- همان.

47- همان.

48- همان.

49- الصحيح من سيره النبي الاعظم، ج 2، ص 23.

50- ورقة بن نوفل.

51- ن.ک، عبدالله سبا، عسکری.

52- مشابه این نقل را ابن سهد، ج 1، ص133.

53- بحار الانوار، ج 18، ص 322.

54- بحار الانوار، ج 18، ص230.

55- همان.

56- همان.

57- همان

58- تفسير نور الثقلين

59- سوره انبیا علیهم السلامء آیه 92

60- سوره مومنون آیه 52.

61- سوره طه، آیه 14

62- سوره حجر، آیه 49.

63- سوره بقره آیه 186

64- سوره مومنون آیه 18.

65- سوره حج، آیه 12.

66- سوره حجر، آیه 6.

67- سوره رعد آیه.43

68- سوره یس، آیه 3

69- سوره صافات، آیه 36

70- سوره یس، آیه 69

71- سوره فرقان، آیه 7

72- سوره انعام، آیه 164

73- سوره طه، آیه 114.

74- سوره قلم، آیه 4.

75- سوره توبه، آیه 33

76- سوره ضحی، آیه 5.

77- سوره توبه، آیه 55.

78- سوره انعام، آیه 68

79- سوره غاشیه، آیه 16.

80- سوره شعرا، آیه 63

81- سوره بقره، آیه 45

82- سوره ضحی، آیه 5.

منابع و مآخذ

واکاوی علل کشته شدن عثمان؟

اشاره

استاد علی اصغر ایماندوست

درآمد

با کشته شدن عثمان بهانه جدیدی برای شکاف در صفوف مسلمین برای عدّه ای بخصوص معاويه حاصل شد گروهی برای تبرئه ی عثمان این جریان را به گردن شخصی به نام عبدالله بن سبا انداختند. در این شماره، نقش خود عثمان و نقش مروان بن حکم در این جریان روشن می گردد و در شمارگان بعد سایر کسانی که نقش اساسی در این فتنه داشته اند معرفی می شوند بهرسو جریان قتل عثمان و شورش اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بر علیه او مستقیماً مربوط به رفتارهای عثمان بوده است و یک عکس العمل طبیعی امت در مقابل ظلم و ستم است البته بی خردی مروان و حمایت بدون مرز عثمان از مروان و حرف شنویی از او، جریان را به خشم بیشتر امّت بر علیه عثمان انجامید نقل های تاریخی که از بلاذری و دیگران به عنوان شاهد و مسند ذکر می گردد به معنای قبول تمام مضامین آن نیست زیرا بسیاری از مورّخین در نقل از جانب داری مُرادان خویش صرف نظر نکرده اند. و سعی کرده اند با نقل جملاتی به مقاصد خود نزدیک شوند.

کلیدواژه ها؛

عثمان بن عفان، عبدالرحمان بن عوف، عبدالله بن مسعود، عمّار بن یاسر، ابوذر غفاری محمّد بن ابى بكر، حکم بن ابی العاص، عبدالله بن سعد بن ابی سرح، طه حسين.

مقدّمه

بررسی و تحلیل نظر برخی از نویسندگان در مورد فتنه عثمان توسط دکتر طه حسین از این قرار است: در دوره ی خلافت عثمان مانند دوران عمر، با قوای ارتش فتوحاتی به دست آمد و در فتح و پیروزی بر پادشاهان ایران و خوار نمودن رومیان در صحرا و دریا برای عثمان وسعتی فراهم شد که برای عمر نشد لکن همین وضعیت سرچشمه اختلاف و فتنه شد زیرا این فتوحات برای مسلمانان غنایم فراوانی آورد و عثمان در بعضی از این غنایم تصرف می کرد. در حالی که این غنایم باید وسیله ی تشویق و پایبندی لشگر می شد. مصداقش کارهایی است که عبدالله بن سعد و مروان بن حکم، در فتح آفریقا انجام دادند و چه بسا که این اعمال مهاجران و انصار را خشمگین می کرد، از جمله تصرف عثمان در جواهرات و زینت آلات بیت المال است که مسلمانان او را سرزنش کردند، و نتیجه اش سخنرانی عثمان بود که به کتک زدن عمّار بن یاسر انجامید. ⁽¹⁾لکن چیزی که در آن شکی نیست این است که دولت در زمان عثمان از ناحیه خارجیان ضعیف نشد، بلکه روز بروز نیرومندتر شد و لازم است خاطر نشان کنیم. پس از این وقایع، درباره اتفاقات دوران عثمان و آن چه بر سر عثمان آمد، مردم مواضع گوناگونی دارند که خیلی باهم متفاوت است: گروهی خود را کاملا راحت کردند و گفتند:

این ها درباره ی روایاتی که از دشمنی بین عثمان و اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله حکایت دارد نیز همین نظر را دارند به نظر آن ها، اکثر این روایات ساختگی و دروغ است، و کمی از آن ها را می شود تأویل کرده یعنی نتیجه ی اجتهادی است که اگر درست باشد دو اجر و اگر خطا باشد یک اجر دارد. اکثر کسانی که به این راه می روند، به این جهت از آن دفاع می کنند که در آن دوره های اسلام، آن ها (اصحاب) را پاک و مقدّس می شمارند، ⁽¹⁾و خوش ندارند چیزهایی را که بصورت عادی بر دنیاپرستان می بندند - از قبیل رقابت و نزاع - بر گروهی که با پیامبر صلی الله علیه و آله مصاحبت داشته اند و در راه خدا به بهترین وجه مبتلا شده اند و دولت اسلامی را با انفاق خون و اموالشان تاسیس کرده اند، حمل کنند. آن ها هم خطا می کنند و هم درست عمل می کنند. لکن دائماً در حال اجتهادند؛ و همیشه در خیرات شتاب دارند. بنابراین امکان ندارد که [گناه] کبیره مرتکب شوند، و گناه صغیره و نیز از آن ها سر نمی زند جز این که خدا از بندگان نیکوکارش در می گذرد. ⁽²⁾برخی از کسانی که چنین رأیی دارند و در این راه می روند بخاطر تنبلی عقلی است که آن ها را از بحث و بررسی و موشکافی به [این طرز فکر] می کشاند و گروهی، بنوع دیگری خودشان را راحت کرده اند آن ها این گونه اتفاقات و فتنه، را از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بعید می دانند و گمان می کنند این ها دسیسه هایی است که حیله گران مانند عبدالله بن سبا و هر کس روش او را دارد از اهل کتاب و غیر آن ها برنامه ریزی کرده اند. ⁽³⁾و بسیار روشن است که ما نمی توانیم در چنین راهی قدم برداریم بنابراین تنبلی را دوست نداریم، به راحتی اعتقاد نداریم و در پاک شمردن مردم تا این اندازه زیاده روی نمی کنیم و درباره ی اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله جز آن گونه که خودشان [به خودشان] نگاه می کردند نگاه نمی کنیم. [آن ها] می دیدند که خودشان بشرند، آن چه برای دیگران از خطا و گناهان عارض می شود، برای آن ها نیز عارض می شود، آن ها به یکدیگر تهمت های بزرگی می زدند. بعضی گروهی را به کفر و گناه نسبت می دادند، روایت شده که عمّار بن یاسر عثمان را به کفر متهم می کرد خونش را حلال می دانست و او را «نعثل» صدا می کرد؛ و روایت شده که ابن مسعود روزهایی که در کوفه بود خون عثمان را حلال می شمرد و در سخنرانیش می گفت:

بدترین کارها، تازه پدید آمده هاست. تازه پدید آمدهای بدعت است، و هر بدعتی گمراهی است و هر گمراهی در آتش است. منظور او از این سخنان کنایه به عثمان و کارگزارش بود، و روایت شده که عبدالرحمن بن عوف به علی علیه السلام گفت: اگر می خواهی شمشیرت را بردار، من هم شمشیرم را بر می دارم زیرا او از آن [تعهدی] که به من داده تخلّف کرده است و همچنین روایت شده هنگامی که وی با مرض منجر به موتش دست به گریبان بود، به بعضی از یارانش گفت: پیش از آن که [عثمان] سلطنتش از حد بگذرد مهلتش ندهید. و کسانی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله که عثمان را یاری کردند گمان داشتند که دشمنانشان بر دین به ستیز برخاسته با دستور او مخالفت کرده اند و همگی آن ها جنگ با یکدیگر را حلال شمردند و عملا در جنگ جمل و صفین با یکدیگر جنگیدند...... هنگامی که اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله خودشان به این عمل خلاف کشیده شوند و به گناهان کبیره همّت گمارند و در این راه با یکدیگر به جنگ برخیزند سزاوار نیست عقیده ما از عقیده ی خود آن ها درباره ی خودشان بهتر باشد، و سزاوار نیست در راه کسانی قدم برداریم که اکثر اخباری را که حاکی از فتنه و اختلاف بین آنان است دروغ می پندارند. اگر ما چنین کنیم بر این که تاریخ اسلام از بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله را تکذیب کنیم چیزی نیفزودیم، زیرا کسانی که اخبار این فتنه ها را روایت کرده اند، همان هایی هستند که اخبار فتح و اخبار غزوات و سیره ی پیامبر صلی الله علیه و آله و خلفا را روایت کرده اند.

بنابراین شایسته نیست هنگامی که آن ها از چیزهایی که خوشمان می آید روایت می کنند آن ها را راستگو بدانیم و هنگامی که روایات آنان ما را خوشحال نکند آن ها را دروغگو بدانیم؛ و سزاوار نیست گوشه ای از تاریخ را راست بدانیم و گوشه ای را دروغ و این چیزی نیست جز این که بخشی از تاریخ ما را خشنود می کند و برخی آزار می دهد، و نیز سزاوار نیست کل تاریخ را راست بدانیم یا کل آن را دروغ. قطعا راویان هم یکی از مردمند که ممکن است خطا داشته باشند و ممکن است درست بگویند، [مخلوطی] از راست و دروغ هم ممکن است داشته باشند. پیشینیان خودشان به این موضوع پی برده اند [به همین جهت] قواعد «تعديل، تجريح، تصدیق، تکذیب، ترجيح ما يمكن ترجيحه، اسقاط ما يمكن اسقاطه، و الشك فيما يجب الشک فیه» را تهیه و تدوین کرده اند بنابراین اشکالی ندارد که ما راه آن ها را برویم و آن چه از قواعد تازه ای که با کمک گرفتن از آن ها و تحقیق و تحلیل به دست می آید، به قواعدی که آن ها تدوین کرده اند اضافه کنیم. چیزی که در آن شکی وجود ندارد،

این است که مسلمانان درباره ی عثمان اختلاف پیدا کردند و این اختلاف به انقلابی منتهی گردید که در آن عثمان کشته شد و بین مسلمانان چنان جدایی انداخت که تاکنون به وحدت نرسیده اند. این اختلاف ناگزیر علّتی و این انقلاب بناچار مقدماتی داشته است. عثمان خودش، خودش را نکشت و خودش را زیر تیغ قاتلان قرار نداد و کسانی که درباره ی او اختلاف کردند و بر او خروشیدند و او را کشتند بی علت و بیس- علت و بی سبب این کار را نکردند. قطعاً کارهایی در آن جا مشاهده کردند که بخطا یا بحق خوش نداشته اند؛ سپس این ناخوشایندی های آنان به اختلاف و انقلاب و به وجود آوردن چنین حادثه ای انجامید که سابقه نداشت و عبارت بود از کشتن امام با زور و اقتدار، پس خاطر نشان می کنیم که امامت عثمان بدون شک درست بوده و همه ی مسلمانان با او بیعت کردند... بنابراین هر امر و نهیی که از او صادر شود، از امامی صادر شده که بیعتش درست و اطاعتش واجب بوده است. لکن چنان که گفتیم بیعت عقدی است بین امام و رعیت، بنابراین تنها برای امام الزام آور نیست [بلکه] قطعاً طرفین عقد به آن الزام دارند؛ و عقدی که بین عثمان و مسلمانان منعقد شده [مشروط بوده] که عثمان به کتاب خدا، سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله و روش ابی بکر و عمر ملزم باشد و از آن به هیچ وجه منحرف نشود؛ و مسلمانان مادام که [عثمان] به عهدش درباره ی قرآن و سنت و سیره ی شیخین وفا کند مطیع او باشند. به همین مناسبت سؤالی که با دقت بیان می شود [این است]: آیا عثمان از کتاب خدا، سنت پیامبرش و سیره ی شیخین تخلف کرد؟ یا به آن ملتزم بود و کم یا زیاد از آن تخلف نکرد؟ پس اگر تخلف کرده است، مسلمانان درباره ی آن چه تخلف کرده است به اطاعت او ملزم نیستند و اگر تخلّف نکرده است مسلمانان نمی توانند در مقابل امر او سرکشی کنند و آن چه را نهی کرده انجام دهند یا روش او را ناخوش دارند. چه رسد به این که با او مخالفت کنند، از او خونخواهی کنند، محاصره اش کنند و بکشندش. ⁽¹⁾

تا این جا سخنان دکتر طه حسین بود که بجای مقدّمه نقل شد؛ اکنون تاریخچه به خلافت رسیدن و کشته شدن عثمان بصورت مختصر بیان می شود.

عثمان چگونه به خلافت رسید؟

در اواخر دوران عمر بن خطاب همه ی شرایط برای خلافت حضرت علی علیه السلام فراهم بود؛ اکثر مردم به او علاقه مند بودند، عمر بارها می گفت، اگر علی خلیفه شود مردم را به راه راست می برد و اگر عثمان خلیفه شود بنی امیه و آل ابی معیط را بر گردن مردم سوار می کند و مردم او را می کشند.

بدیهی است با این وجود نباید امر را به شورا واگذار می کرد بلکه همان طور که ابوبکر، عمر را انتخاب کرد او باید حضرت علی علیه السلام را برای خلافت معرفی می کرد ولی چنین نکرد و انتخاب خلیفه را به شوری واگذار کرد. در این حالت نیز شایسته بود شورایی از بزرگان اصحاب تشکیل دهد که آن ها از میان نامزدها خلیفه را انتخاب کنند، این کار را نکرد و نامزدها خودشان اعضای شورا شدند، در این حالت نیز با این که عمر می دانست عثمان بستگانش را بر گردن مردم سوار می کند و مردم او را می کشند نباید او را نامزد می کرد عادلانه این بود که هیچ یک از اعضای شورا امتیاز ویژه ای نداشته باشند، لکن چنین نشد و امتیاز ویژه به عبدالرحمن عوف داده شد. عبدالرحمن که از عمر شنیده بود: علی مردم را به راه راست می برد و عثمان بستگانش را بر گردن مردم سوار می کند و مردم او را می کشند باید مانع رسیدن خلافت به عثمان می شد، که چنین نشد عبدالرحمن بیعت با عثمان را به عمل کردن مطابق قرآن، سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سیره ی شیخین (ابوبکر و عمر) مشروط کرد، ⁽¹⁾و هنگامی که مشاهده کرد: عثمان به شروط ضمن عقد بیعت عمل نمی کند پشیمان شد، ⁽²⁾لکن کاری از دستش بر نیامد. ابو وائل می گوید:

به عبدالرحمن گفتیم: چگونه علی را کنار گذاشتید و با عثمان بیعت کردید!.... ⁽³⁾

در شورای انتخاب خلیفه پس از آن که سعد رأی خود را به عبدالرحمن داد گفت:

اگر می خواهی خلافت را به عثمان واگذار کنی، علی به خلافت سزاوارتر و نزد من محبوب تر است. ⁽⁴⁾

شروع خلافت عثمان، تخلّفات و عکس العمل ها

با این حال عثمان انتخاب شد و در شروع خلافتش با مسأله ی مهمی روبرو گردید؛ عبید الله بن عمر یک مسلمان و دو نفر ذمی بی گناه را کشته بود، و تصمیم داشت افراد بیشتری را بکشد که سعد بن ابی وقاص شمشیر را از دستش گرفت و او را در خانه خود حبس کرد، عثمان که به خلافت رسید، در مسجد نشست و عبیدالله را فرا خواند، سپس از مردم در مورد عبیدالله مشورت خواست. حضرت علی علیه السلام فرمود: باید او را بکشی، بعضی از مهاجران گفتند: دیشب عمر کشته شده و سزاوار نیست امروز پسرش کشته شود؛ عمرو عاص گفت: تو سلطان مسلمانانی و کسی بر تو، تسلط ندارد. عثمان گفت: من ولی کشته شدگانم و برای این ها دیه تعیین می کنم و خودم می پردازم. ⁽⁵⁾

بلاذری می نویسد:

عثمان بالای منبر رفت و گفت: این که عبیدالله بن عمر هرمزان را کشته است قضای الهی بوده، هرمزان مسلمانی بود که جز عامه مسلمانان وارثی نداشت. من پیشوای شمایم و او را بخشیدم، آیا شما هم می بخشید؟ گفتند: بلی! علی (علیه السلام) فرمود: این فاسق را قصاص کن، زیرا او گناه بزرگی مرتکب شده مسلمان بی گناهی را کشته است. ⁽¹⁾

بسیاری از مسلمانان از این قضاوت عثمان که عبیدالله را قصاص نکرد راضی نبودند. ⁽²⁾

عثمان در سال اول خلافت خود مستمری مردم را صد در صد افزایش داد، در صورتی که هنوز درآمد بیت المال صد درصد افزایش نیافته بود. ⁽³⁾

در نیمه ی اول خلافت دوازده ساله ی عثمان اعتراض زیادی وجود نداشت در نیمه ی دوم خلافتش اعمال ناخوشایندی از وی پدیدار شد که مورد اعتراض مردم قرار گرفت و بخشی از اعتراض ها مربوط به گماردن اولاد ابی معیط و بنی امیه به پست های بالا بود. در روایتی که ابن عساکر از زهری و او از سعید بن مسیب نقل کرده است چنین آمده:

آن گاه که عثمان خلیفه شد، گروهی از یاران پیامبر (صلی الله علیه و اله) از خلافت او خشنود نبودند زیرا عثمان قبیله خود را دوست می داشت. ⁽⁴⁾

[و چنین بود که می گفت] اگر کلیدهای بهشت در دست من بود آن ها را به بنی امیه می دادم، تا آخرین نفرشان داخل بهشت شوند. ⁽⁵⁾

او (عثمان)... بسیاری از بنی امیه را که از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و اله) نبودند، به امارت منصوب کرد و از امیران او کارهایی سر می زد که اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و اله) آن ها را زشت می شمردند. آن گاه که شش ساله ی دوم خلافت او فرا رسید. پسر عموهای خود را برگزید و آن ها را به ولایت منصوب کرد و اجازه نمی داد کسی در کار آن ها دخالت و آن ها را به تقوی دعوت کند. ⁽⁶⁾

بلاذری می نویسد:

هنگامی که عثمان سعد بن ابی وقاص را از امارت کوفه عزل کرد، برادر مادری خود (ولید بن عقبه) را جایگزین او کرد، مردم گفتند: عثمان چه بد جایگزینی انتخاب کرده است، ابا اسحاق که مردی بی آلایش خوش خو، نیکو خصال و صحابی پیامبر (علیه السلام) بود، عزل کرده و بجای او برادر فاسق، فاجر، احمق و بی باک خود را گمارده است. ⁽⁷⁾

چگونه مردم ولید را «فاسق» می شناختند!

وليد بن عقبة بن ابی معیط کینه حضرت امیرالمؤمنين على ابن ابيطالب علیهما السلام را در دل داشت و آن حضرت را دشنام می داد، او همان کسی است که در دوران زندگی پیامبر حضرت امیر علیه السلام دشمنی کرد و به آن حضرت گفت: من از تو شجاع ترم و نیزه ام تیزتر است، حضرت امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: خاموش باش ای فاسق! سپس خدای تعالی پیرامون این جریان آیه نازل فرمود:

أَفَمَن كَانَ مُؤْمِنًا كَمَن كَانَ فَاسِقَا لَا يَسْتَورُنَ ⁽¹⁾ به همین جهت در دوران زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله ولید فاسق نام گرفت و جز به ولید فاسق شناخته نمی شد. ⁽²⁾.... و نیز در آیه ی دیگری خدای تعالی او را فاسق نامید و آن این آیه است.

یأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِن جَآءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُواْ ..... ⁽³⁾ این انتصاب در حالی صورت گرفت که اولاً: عمر عثمان را از سوار کردن بنی امیه و بخصوص اولاد ابی معیط بر گردن مردم منع کرده بود. ثانیاً طبق روایاتی که در منابع اسلامی وجود دارد - و برخی از آن ها را سیوطی نقل کرده است ⁽⁴⁾- بنی امیه مصداق شجره ی ملعونه در قرآن می باشند و مردم این صفت مذموم آن ها را می دانستند و همین موضوع یکی از عللی بود که از رفتار عثمان ناخشنود باشند. [هنگامی که ولید بن عقبه در اثر نوشیدن شراب در محراب مسجد] استفراغ کرد، یزید بن قیس ارحبی و معقل بن قیس ریاحی گفتند: عثمان قطعاً با کرامت بخشیدن به برادرش، امّت محمّد (صلی الله علیه و آله) را خوار کرد. ⁽⁵⁾[در جمع مردمانی که درباره ی انتصابات عثمان گفتگو می کردند] عمرو بن زراره گفت:

ای مردم! با این که عثمان کار حق و درست را می شناسد آن را ترک کرد و با امیر کردن بدترین شما، با صالحانتان دشمنی کرد. ⁽⁶⁾

پیامبر صلی الله علیه فرمود:

مَنِ اسْتَعْمَلَ عامِلاً مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ هُوَ یَعْلَمُ أَنَّ فِیهِمْ أَوْلی بِذلِکَ مِنْهُ وَ أَعْلَمَ بِکِتابِ اللّهِ وَ سُنَّهِ نَبِیِّهِ فَقَدَ خانَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَ جَمِیعَ الْمُسْلِمینَ. ⁽⁷⁾ هر کس کارگزاری از مسلمانان را به کار گمارد، در حالی که می داند، در بین آن ها کسی وجود دارد که برای آن کار شایسته تر و به کتاب خدا و سنت پیامبر داناتر است، به خدا و پیامبر و همهی مسلمانان خیانت کرده است.

آیا عثمان نمی دانست که افراد بسیاری بر ولید بن عقبه اولویت دارند؟ در گفتگویی که بین عثمان و حضرت علی علیه السلام انجام شد و او از آن حضرت انتظار همراهی داشت! حضرت امیر علیه السلام فرمودند:

ای ابا عمرو! به سوی خدا باز گرد و ببین که از عمرت جز اندکی باقی نمانده، تا کی و تا کجا! آیا نمی خواهی به تسلّط نادانان بنی امیه بر غنایم مسلمانان و مال و اموال آنان پایان دهی! به خدا سوگند اگر یکی از کارگزارانت در دورترین نقطه ای خورشید غروب می کند ستمی مرتکب شود تو در گناه او شریکی! ⁽¹⁾

چهره ی حکم بن ابی العاص

یکی از کارهای ناروای عثمان که بر مسلمانان گران آمد، برگرداندن حکم بن ابی العاص بود، زیرا او پیامبر صلی الله علیه و آله را بقدری آزرد که آن حضرت او را از مدینه بیرون کرد و پس از وفات پیامبر [عثمان] از ابی بکر خواهش کرد تا او را برگرداند، ابوبکر گفت:

گره ای که پیامبر (صلی الله علیه و آله) بسته است من باز نمی کنم. ⁽²⁾

حكم بن ابی العاص بن امیه، عموی عثمان بود، در فتح مکه مسلمان شد و در مدینه سکونت گزید، سپس پیامبر صلی الله علیه و آله او را به طائف تبعید فرمود. علّت تبعید این بود که او با بعضی حرکت های دست و چشم، پیامبر را سبک می شمرد و آن حضرت را می آزرد. ⁽³⁾

بلاذری از واقدی روایت می کند:

حکم بن ابی العاص - عموی عثمان - در جاهلیت بدترین همسایه ی پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود. که به خاطر اسلام آن حضرت را آزار می.داد پس از فتح مکه به مدینه آمد و پیوسته بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره ی دینش ایراد می گرفت پشت سر آن حضرت حرکت می کرد و با بینی و دهان خود شکلک در می آورد و هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حال نماز بود، پشت سر آن حضرت می ایستاد و با انگشتش ادا در می آورد و [پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود به همان شکل باش] پس به همان شکل ماند و فلج شد و روزی از دیوار خانه ی پیامبر (صلی الله علیه و آله)- که در خانه ی یکی از همسرانش بود - سرک می کشید. پیامبر (صلی الله علیه و اله) او را شناخت و فرمود: چه کسی این جانور لعین را از من دور می کند؟ سپس فرمود: او و فرزندانش همنشین من نباشند، سپس همگی را به طائف تبعید فرمود. پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و اله) عثمان از ابی بکر خواهش کرد آن ها را برگرداند، وی امتناع کرد و گفت: مطرودین پیامبر (صلی الله علیه و آله) را پناه نمی دهم، و چون عمر خلیفه شد. با او درباره ی آن ها صحبت کرد، او هم مانند ابوبکر پاسخ داد و چون عثمان خلیفه شد آن ها را به مدینه آورد و گفت: با پیامبر درباره ی آنان سخن گفتم، آن حضرت وعده داد که آن ها را بر گرداند، لکن وفات کرد. مسلمانان ورود آن ها به مدینه را منکَر شمردند. ⁽⁴⁾

آیا رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد حکم بن ابی العاص با آیات قرآن منافات دارد!

خدای تعالی درباره ی خلق و خوی پیامبر صلی الله علیه و آله و چگونگی معاشرت آن حضرت آیاتی با این عبارات نازل فرموده است:

لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُوكَ مِنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمُ ⁽¹⁾ بی قین پیامبری از خود شما به سویتان آمد که رنج های شما بر او سخت است و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ.... ⁽²⁾ به [برکت] رحمت الهی در برابر آنان (مردم) نرم شدی، و اگر خشن و سنگدل بودی. از اطراف تو پراکنده می شدند....

وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ ⁽³⁾ [ای پیامبر] قطعاً تو دارای خلق و خوی بی نظیری هستی.

با توجّه به این آیات، چرا پیامبر صلی الله علیه و آله با حکم بن ابی العاص چنین برخورد فرموده است؟ آیا در خلق و خوی آن حضرت تغییری به وجود آمده بود؟ آن چه مسلم است در خلق و خوی پیامبر صلی الله علیه و آله تغییری حاصل نشده است، ولی اعمال حکم در واقع حالتی داشت که به چهره ی اسلام لطمه می زد، و تبعید او از این لطمه جلوگیری کرد و بدینوسیله خبث باطن او در تاریخ اسلام ثبت شد این برخورد پیامبر صلی الله علیه و آله - که قطعاً باعث رنجش حکم شده است - با آیه ی 128 سوره توبه که می فرماید: ... بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ منافات دارد آیا پیامبر صلی الله علیه و آله از رأفت دست برداشته است یا حکم مؤمن نبوده است؟ محال است که پیامبر صلی الله علیه و آله به قرآن عمل نکند، بلکه صورت مقابلش درست است، حکم مؤمن نبوده بلکه منافق بوده است.

وظیفه عثمان در مقابل حکم بن ابی العاص

توهین به پیامبر صلی الله علیه و آله نشانه ی دشمنی اوست که با تبعید او قطعا این دشمنی بیشتر شده است وظیفه مردم را نسبت به کسی که با خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله دشمنی داشته باشد این آیه روشن کرده است:

لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنونَ بِاللّهِ والْیَوْمِ الآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حادَّ اللّهَ ورَسُولَهُ ولَوْ کانوا آباءَهُمْ أوْ أبْناءَهُمْ أوْ إخْوانَهُمْ أوْ عَشیرَتَهُمْ.... ⁽⁴⁾ هیچ قومی را که به خدا و روز رستاخیز ایمان داشته باشند نمی یابی دشمنان خدا و رسولش را دوست داشته باشند، هر چند پدران، فرزندان، برادران یا خویشاوندانشان باشند.

طبق همین آیه، مسلمانان که موظف بودند، حکم بن ابی العاص و فرزندانش را دوست نداشته باشند، به وظیفه خود عمل کردند و از عثمان هم انتظار داشتند که به این آیه عمل کند، لكن على رغم آن ها، او حَكَم و فرزندانش را برگرداند، آن ها را محترم شمرد، از اموال مسلمانان فراوان به آن ها بخشید و این جریان بر دشمنی مردم به عثمان افزود.

بلاذری می نویسد:

از کارهایی که بر عثمان عیب می گرفتند، یکی این بود که حکم بن ابی العاص را مأمور جمع آوری زکات قبیله ی قضاعه کرد که سیصد هزار درهم می شد و هنگامی که آورد آن ها را به خودش بخشید. ⁽¹⁾

ابن قتیبه می نویسد:

عثمان محل بازار مدینه را که پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای استفاده مسلمانان عطا کرده بود به حارث بن حکم و فدک را که متعلق به پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود و یک پنجم غنایم آفریقا را به مروان بن حکم بخشید. ⁽²⁾

تا آن جا که در منابع مکتب خلفا ثبت شده سر فصل تخلفات عثمان به بیش از هفتاد فقره می رسد که همه ی آن ها به تعهدی بر می گردد که روز شورا به عبدالرحمن بن عوف داد و عبارت بود از عمل به قرآن، سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سیره ی شیخین و چون عثمان به شروط عقد بیعت عمل نکرد، عبدالرحمن می توانست او را عزل و شخص شایسته ای را از بین اعضای شورا انتخاب کند عبد الرحمن از ابتدای خلافت به عثمان تذکراتی می داد و هنگامی که میزان تخلّفات به حدّی رسید که صدای مردم بلند شد می خواست او را عزل کند، لکن در این موقع عثمان مناصب مهم حکومتی را بین بنی امیه تقسیم و جای پای خود را محکم کرده بود. بخشی از آن چه عبدالرحمن در رویارویی با تخلفات عثمان انجام داد به این عبارت است: بلاذری می نویسد:

سالم بن عبدالله از پدرش نقل می کند که گفت: در منی [نماز مسافر را] دو رکعت خواندم، با ابی بکر و عمر و عثمان در سال های اول خلافتش دو رکعت خواندم؛ سپس [عثمان] نماز را تمام و چهار رکعتی خواند، مردم درباره این اتفاق با هم به مذاکره پرداختند و زیاد سخن گفتند. از او خواستند به روش سابق برگردد لکن او برنگشت. واقدی گفته است: باخبر شدیم که عبد الرحمن بن عوف [به عثمان گفت:] آیا با پیامبر (صلی الله علیه و اله) در این جا [نماز چهار رکعتی را]

دو رکعت نخواندیم؟ مگر در خلافت خودت نیز دو رکعتی نخواندی؟ گفت: آری، گفت: پس این چه کاری است؟ گفت: ای ابا محمد! با خبر شدم که بعضی از حجاج یمن و مردمان بد خوی گفتند نماز شخص مقیم چهار رکعت است، عثمان در مکه خانواده ای دارد بنابراین او مانند مقیم است در صورتی که دو رکعتی به جا آورده است. به همین جهت صلاح بر این دیدم که چهار رکعتی بخوانم؛ عبدالرحمن گفت: سبحان الله! همسر تو در مدینه است و هر وقت بخواهی او را به سفر می آوری و هر وقت بخواهی او را بیرون می بری! چنین بود که مردم کار ناپسند عثمان را بزرگ شمردند. این رویداد در سال بیست و نهم بود. ⁽¹⁾

ابو مخنف و واقدی روایت کرده اند:

مردم پرداخت صد هزار درهم به سعید بن عاص را بر عثمان ناپسند شمردند، به همین جهت علی (علیه السلام)، زبیر، طلحه، سعد، عبدالرحمن بن عوف در این باره به او تذکر دادند. [عثمان] گفت: او از نزدیکان من است. گفتند: مگر ابوبکر و عمر بستگانی نداشتند [که به او عطا کنند] [عثمان] گفت: آن ها به خاطر این که به نزدیکانشان چیزی پرداخت نمی کردند کار نیک انجام می دادند، و من به خاطر پرداخت به نزدیکانم نیکوکارم گفتند: بخدا قسم روش آن دو نفر از روش تو نزد ما محبوب تر است... . ⁽²⁾

طبری می نویسد:

شتری از شتران زکات را نزد عثمان آوردند، آن را به یکی از فرزندان حکم بخشید. [این خبر] به عبدالرحمن بن عوف رسید، وی مسور بن مخرمه و عبدالرحمن بن اسود را فرستاد و آن ها شتر را گرفتند و نزد عبدالرحمن آوردند عبدالرحمن آن را بین مردم تقسیم کرد، در حالی که عثمان در خانه بود. [و چیزی نگفت] ⁽³⁾

بلاذری می نویسد:

از واقدی روایت شده هنگامی که ابوذر در ربذه درگذشت علی (علیه السلام) و عبدالرحمن درباره ی این کار عثمان (تبعید ابوذر به ربذه) با هم گفتگو می کردند. علی (علیه السلام) گفت: این کار تو بود [که در شوری انتخابش کردی] عبدالرحمن گفت: هرگاه خواستی شمشیرت را بردار، من هم شمشیرم را بر می دارم [و او را برکنار می کنیم] او از تعهدی که [روز شوری] به من داده تخلّف کرده است. ⁽⁴⁾

ابن عبدربه از این دأب روایت می کند:

هنگامی که مردم کارهای عثمان از جمله امیر قرار دادن جوانان بی تجربه خانوده اش را بر اصحاب بزرگوار محمد (صلی الله علیه و آله) ناپسند شمردند به عبدالرحمن بن عوف گفتند این کار تو بود که او را برای امت محمد (صلی الله علیه و آله) برگزیدی! گفت: گمان نمی کردم چنین کارهای از او سر بزند [به همین جهت] به خانه عثمان رفت و گفت: تو را برای خلافت مقدّم نداشتم جز این که مطابق روش ابوبکر و عمر کنی! ولی تو مخالف آن ها عمل می کنی عثمان گفت: عمر به خاطر خدا قطع رحم می کرد و من به خاطر خدا صله رحم می کنم عبدالرحمن [هنگامی که با چنین استدلال بی منطقی روبرو شد که همه کارهای خلافش را صله رحم و مورد رضای خدا می داند] گفت: بعد از این هرگز با تو سخن نخواهم گفت و [تا پایان عمر] با عثمان سخن نگفت. ⁽¹⁾

از واقدی روایت شده هنگامی که عبد الرحمن بیمار بود - همان بیماری که به مرگ او انجامید - مردم نزد او [از تخلّفات] عثمان سخن به میان آوردند، عبدالرحمن گفت: پیش از آن که پادشاهیش بدرازا بکشد مهلتش ندهید. ⁽²⁾این سخن عبد الرحمن به گوش عثمان رسید، به همین جهت [مأمورانی] به سوی چاهی فرستاد که عبد الرحمن دام های خود را آب می داد و مأموران از آب خوردن آن ها جلوگیری کردند... . ⁽³⁾

واقدی از عبدالله بن ثعلبة بن صغیر روایت کرده است:

عبد الرحمن بن عوف قسم یاد کرده بود که ابداً با عثمان سخن نگوید. ⁽⁴⁾

ابراهیم بن سعد از پدرش روایت کرده است:

عبدالرحمن وصیت کرد که عثمان بر [جنازه] او نماز نخواند بنابراین زبیر یا سعد بن ابی وقاص بر [جنازه] او نماز خواند و او در سال 32 در گذشت. ⁽⁵⁾

از مجموع روایات فوق چنین به دست می آید که:

نکته قابل توجّه این که برخوردهای عبدالرحمن با عثمان همگی پیش از سال 32 و هنگامی بود که اعتراضات به اوج نرسیده بود پیش از اوجگیری اعتراضات، افزون بر عبدالرحمن، دیگران نیز انتقادات خود را بیان می کردند، لکن بشدت سرکوب می شدند.

بلاذری می نویسد:

كعب بن عبده، همراه گروهی از قاریان کوفه نام های به عثمان نوشتند به این عبارت: سعید [بن عاص فرماندار کوفه] بر کار مردمی که همه اهل ورع و فضل و عفاف می باشند چیره شده، می باشند چیزهایی را تحمیل می کند که نه در دین حلال است و نه در جایی شنیده شده، و ما به تو درباره ی امت محمّد (صلی الله علیه و آله) یادآوری می کنیم. از آن بیم داریم که کار آن ها به دست تو فاسد شود، زیرا تو بستگانت را بر گردن آن ها سوار کردی و منتقدان بر تو عیب می گیرند که دو دستگی و اختلاف کلمه را پدید آوردی، و ما خدا را بر تو شاهد می گیریم و شهادت او بس است تو که امیر مایی خدا را اطاعت نکردی و هرگز جز خدا پناهی و جز از جانب او راه نجاتی پیدا نمی کنی نویسندگان نام خود را در نامه ننوشتند. کعب بن عبده نام های هم از جانب خود نوشت و هر دو نامه را اباربیعه برای عثمان برد. عثمان نام نویسندگان نامه را از اباربیعه پرسید و او پاسخ نداد... عثمان سپس کعب بن عبده را به سوی خود فراخواند و گفت: آیا تو حق را به من می آموزی در حالی که من قرآن می خواندم و تو در صلب مرد مشرکی بودی! کعب گفت: قطعا هنگامی خلافت به تو واگذار شد که به شورا تعهد دادی به کتاب خدا و سیرت پیامبرش عمل کنی و چیزی از آن فرو نگذاری. اگر دوباره شورا تشکیل شود، امارت را از تو به دیگری منتقل می کنیم. ای عثمان! کتاب خدا از آن کسی است که به او رسید و آن را قرائت کرد، در قرائت قرآن، مانند توییم و هر گاه قاری به آن چه در قرآن است. عمل نکند حجّتی به زیان او خواهد بود مروان به عثمان گفت: بردباری تو امثال او را گستاخ کرده است. بنابراین عثمان دستور داد برهنه شود، بیست تازیانه بخورد و به دباوند یا جبل الدخان ⁽¹⁾تبعيد شود..... . ⁽²⁾

با این قبیل خشونت ها، اعتراضات خاموش نشد، بلکه روز بروز تخلّفات عثمان در شهرها منتشر و بدبینی مردم به او بیشتر می شد.

بلاذری می نویسد:

هنگامی که رفتار عثمان [در جامعه] منتشر و زبانزد سپاهیان شد، اولین کسانی که [مردم] را برای خلع عثمان و بیعت با علی (علیه السلام) فرا خواندند؛ عمروبن زرارة بن قيس نخعی کمیل بن زیاد نخعی، سپس یکی از طایفه ی بنی صهبان بود عمروبن زراره برخاست و گفت: ای مردم! عثمان در حالی که حق را می داند آن را ترک کرده است. او با مردم صالح شما دشمنی کرد [به این صورت] که بدترین شما را بر آن ها حاکم قرار داد. ⁽¹⁾

ابن اثیر می نویسد:

نخستین کسی که در گفتار با عثمان گستاخ شد جبلة بن عمرو ساعدی بود که در جمع مردم خود بود و زنجیری در دست داشت، عثمان سلام کرد و مردم پاسخ گفتند: جبله گفت: چرا جواب سلام کسی را می دهید که چنین و چنان کرده است؟ آن گاه به عثمان گفت: به خدا سوگند، بی گمان این زنجیر را در گردن تو می اندازم مگر این که این دار و دسته ی تبهکار و پلید [یعنی]، مروان، ابن عامر و ابن سعد را از پیرامونت برانی، برخی از این ها کسانی هستند که قرآن در نکوهش آنان نازل شد، برخی چنانند که پیامبر (صلی الله علیه و اله) خونشان را مباح دانسته است. ⁽²⁾

بلاذری از واقدی روایت می کند:

روزى جبلة بن عمرو ساعدی مقابل درب خانه اش بود و عثمان از مقابل او عبور می کرد -در حالی که مردم کارهایی را بر عثمان ناپسند می شمردند - [جبله] گفت: ای نعثل! ⁽³⁾به خدا سوگند بی گمان تو را می کشم یا بر شتر گری سوارت می کنم و در وسط آتش می اندازم آمد [به سوی عثمان] در حالی که او روی منبر بود او را پایین کشید و اول کسی بود سپس که بر عثمان گستاخ شد و با سخنان تند با او ترشرویی کرد. روزی زنجیری نزد عثمان آورد و گفت: به خدا سوگند این را در گردنت می اندازم تا این که دار و دسته ات را رها کنی، بازار را طعمه ی حارث بن حکم قراردادی و چنین و چنان کردی عثمان، حارث بن حکم را والی بازار کرده بود و او کالای کاروان های تجاری را به فرمان خود می خرید و به قیمت دلخواه می فروخت و بساط بازاریان را جمع می کرد و کارهای ناپسند انجام می داد برای بیرون آوردن بازار از دست او با عثمان مذاکره کردند که قبول نکرد. ⁽⁴⁾

به جبله گفته شد: از عثمان دست بردار پاسخ داد: به خدا قسم نمی خواهم در حالی خدا را ملاقات کنم که بگویم إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا. ⁽¹⁾نکته قابل توجه در گفتار جبله این است که با استناد به آیه اطاعت کورکورانه از مهتران و بزرگان را که به گمراهی می انجامد ناروا می داند. وی در آن زمان از هیبت عثمان نهراسید و به این آیه عمل کرد، لکن اکنون پس از چهارده قرن با کمال تأسف گروهی رفتار ناروای بزرگان خود را تأویل می کنند و نتیجه اجتهاد آنان می دانند و می گویند: اگر اجتهادشان درست باشد دو اجر و اگر نادرست باشد یک اجر دارند اگر چنین باشد که هرگونه فساد و آدم کشی توسط بزرگان صحابه جایز باشد و ما هم از آنان پیروی کنیم پس کاربرد این آیه کجاست و مصداق آن چه کسانی هستند؟ چه کسی به مسلمانان اجازه داده بر خلاف این آیه عمل کنند؟

بلاذری در ادامه روایت دیگری از واقدی به این عبارت نقل می کند:

یکی از روزهایی که عثمان در حال سخنرانی بود جحجاه بن سعید غفاری گفت: ای عثمان بیا پایین تا به تو عبایی بپوشانیم و بر ماده شتری پیر سوار کنیم و به جبل الدخان ⁽²⁾بفرستیم، همچنان که تو نیکان ما را تبعید کردی... . ⁽³⁾

بلاذری از ابی مخنف روایت می کند:

[هنگامی که].... عبدالله بن خالد بن اُسید بن ابی العیص همراه گروهی از مکه بر عثمان وارد شد وی به عبدالله [بن ارقم خزانه دار بیت المال] دستور داد به عبدالله بن خالد سیصد هزار درهم و به هر یک از کسانی که همراهش بودند یکصد هزار درهم پرداخت کند - و حواله اش را نوشت - ابن ارقم این مبالغ را زیاد دانست و حواله اش را برگشت داد و گفته شده که او از عثمان خواست که بنویسد: [این پرداخت ها] واجب است لكن عثمان خودداری کرد، ابن ارقم نیز این مبالغ را نپرداخت. عثمان گفت: تو خزانه دار مایی، چرا چنین می کنی؟ ابن ارقم گفت: گمان می کردم خزانه دار مسلمانم، قطعا خزانه تو غلامت می باشد. به خدا قسم هرگز مسئولیت بیت المال را نمی پذیرم و [به مسجد] آمد و کلیدها را بر منبر آویخت... . ⁽⁴⁾

بلاذری می نویسد:

آن گاه که عثمان به مروان بن حکم [اموال زیادی] بخشید و به حارث بن حکم بن ابی العاص سیصد هزار درهم پرداخت کرد و به زید بن ثابت انصاری یکصد هزار درهم عطا کرد، ابوذر می گفت مال اندوزان را به عذابی دردناک بشارت بده و قول خدای تعالی را تلاوت كرد. وَالَّذِينَ يَكْذِرُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَةَ..... ⁽⁵⁾مروان این خبر را به عثمان رساند و عثمان اباذر را فرا خواند و به او

نهیب زد که از آن [سخنانی که گفتی] و به من رسیده است دست بردار! ابوذر گفت: آیا عثمان از قرائت کتاب خدا و بیان فساد کسی را که فرمان خدا را ترک کرده مرا نهی می کند! به خدا قسم خشنودی خدا از ناراحتی عثمان نزد من محبوب تر و بهتر است... . ⁽¹⁾هنگامی که ابوذر از شام به مدینه وارد شد به عثمان می گفت: بچه ها را به امارت می گماری چرا گاه ها را قرق می کنی و فرزندان آزاد شدگان [یعنی بنی امیه را] به خود نزدیک می کنی! ⁽²⁾

محمد بن ابی حذیفه معایب عثمان و بدگویی به او را آشکار کرد ⁽³⁾و گفت: عثمان کسی را به کار گمارده که پیامبر (صلی الله علیه و اله) خون او را روز فتح مکه حلال کرد و قرآن درباره ی کفر او نازل شد آن گاه که گفت: سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اَللّهُ. ⁽⁴⁾

تا این جا بخشی از اعتراضات فردی مردم بیان شد و اکنون نمونه هایی از اعتراضات گروهی ارائه می شود اعتراضات دسته جمعی در سال 34 شروع شد، طبری در این باره از واقدی چنین روایت می کند:

هنگامی که سال سی و چهارم فرا رسید، گروهی از اصحاب پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) به دیگران نوشتند: اگر می خواهید جهاد کنید نزد ما بیایید. مردم درباره ی عثمان بسیار سخن گفتند و زشت ترین چیزهایی که درباره ی کسی می شد گفت، درباره ی او گفتند و اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و اله) می دیدند و می شنیدند، لکن هیچ کدام آن ها را [از این گفتار] باز نمی داشتند، کسی از او دفاع نمی کرد و جز تنی چند [که عبارت بودند از:] زید بن ثابت، ابو اُسید ساعدی، کعب بن مالک و حسان بن ثابت [در این حالت] مردم جمع شدند و با علی بن ابی طالب (علیهما السلام) گفتگو کردند [و از آن حضرت خواستند که راه چاره ای بیندیشد. علی (علیه السلام) نزد عثمان رفت فرمود: مردم پشت سر من می باشند و درباره ی تو با من سخن گفته اند. به خدا نمی دانم با تو چه بگویم! چیزی نمی دانم که تو آن را ندانی و تو را بر چیزی راهنمایی نمی کنم که آن را نشناسی، آن چه ما می دانیم، تو نیز می دانی ⁽¹⁾ما در چیزی بر تو سبقت نداشته ایم تا تو را از آن آگاه کنیم، و گفتگوی پنهانی نداشته ایم که خواسته باشیم به تو برسانیم و به کاری اختصاص نیافتیم که تو در جریان آن نباشی، قطعاً تو با رسول خدا (صلی الله علیه و اله) بودی و آن چه [ما دیده و شنیده ایم] تو نیز دیده و شنیده ای داماد آن حضرت بودی؛ پسر ابی قحافه و پسر خطاب در کار حق از تو سزاوارتر نبودند، تو [از لحاظ رحمی] به پیامبر (صلی الله علیه و اله) نزدیکتری؛ ⁽²⁾تو داماد آن حضرت شدی و آن ها نشدند و در هیچ چیز بر تو سبقت نگرفتند خدا را در نظر داشته باش، زیرا تو کور نیستی که بینا شوی و نادان نیستی که آموزش ببینی، راه روشن و آشکار است و پرچم های دین برافراشته.است ای عثمان! بدان برترین بندگان خدا نزد او امام عادلی است، هدایت شده و هدایت کننده که سنّت شناخته شده ای را برپا دارد و بدعتی را که ناشناخته است بمیراند به خدا قسم، همه چیز روشن است؛ سنّت ها برپاست و نشانه ها دارد؛ بدعت ها [نیز] بر پاست و نشانه ها دارد. بدترین مردم نزد خدا، امامی است ستمگر که خود گمراه و وسیله گمراهی دیگران است، سنّت پذیرفته شده را بمیراند و بدعت ترک شده را زنده کند من از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم که فرمود: «روز قیامت امام ستمگر را بیاورند در حالی که نه او را یاری باشد، نه کسی از او پوزش خواهد؛ پس او در جهنّم افتد و در آن همچون آسیا بچرخد تا به قعر آن متصل شود.

من تو را از سطوت و عقوبت خدا بر حذر می دارم، زیرا عذاب او سخت و دردناک است؛ و تو را از این که امام مقتول ⁽¹⁾این امت باشی بیم می دهم، زیرا گفته شده است: در این امت امامی کشته شود، و با کشته شدن او کشت و کشتار تا قیامت ادامه یابد، و کارهای امت را بر آن ها مشتبه کند و آن ها را در اختلاف افکند که به خاطر غلبه ی باطل حق را نمی بینند و در آن [فتنه] با یکدیگر بستیزند ⁽²⁾و در تباهی بیفتند... ⁽³⁾

همان طور که ملاحظه می شود، سخنان امیرالمؤمنین علی علیه السلام بسیار جامع است و آن حضرت جنبه های عاطفی، تشویقی، تنبیهی، استدلالی و برانگیزاننده ی عقل را نیز در آن گنجانده است، به این امید که در عثمان تأثیر گذار باشد و در رفتار و شیوه حکومت او تغییری حاصل شود پاسخ عثمان به سخنان حضرت علی علیه السلام چه باید باشد؟ قاعده باید توضیح دهد و دلیل بیاورد که اعمالش مطابق سنت پیامبر صلی الله علیه و آله است، لكن وی ادعا می کند که عزل و نصب هایش مانند عزل و نصب های عمر است و در این مورد حضرت علی علیه السلام برای او روشن می سازد که چگونه رفتار وی با رفتار عمر تفاوت دارد. طبری پس از نقل سخنان حضرت علی علیه السلام در این مورد، چنین ادامه می دهد:

سپس علی (علیه السلام) از نزد عثمان بیرون رفت و در پی او عثمان خارج شد و بر منبر نشست گفت: اما بعد هر چیزی را آفتی است و هر کاری را فسادی است. آفت و این امت و فساد این نعمت گروهی هستند خورده گیر که آن چه شما دوست دارید آن ها را خشمگین می کند و آن چه شما را ناراحت می کند آن ها را خوشحال. با شما سخن می گویند و سخن را به درازا می کشانند، مانند شتر مرغند که از اولین صدا پیروی می کنند. چشمه ی آبی که دوست دارند دور است جز آب گلوگیر نمی نوشند و جز به سوی آب گل آلود نمی روند پیشاهنگ ندارند کارها آن ها را درمانده کرده، کسب درآمد برای آن ها سخت شده است بخدا قسم چیزهایی بر من عیب گرفتید که برای ابن خطاب مانند آن را قبول داشتید. لكن او شما را پایمال می کرد و کتک می زد و با زبانش شما را خوار و ذلیل می کرد. سپس شما خواسته یا ناخواسته برای او رام شدید. ولی من با شما با ملایمت رفتار کردم و شانه ام را برای شما زیر بار بردم، دست و زبانم را از شما باز داشتم. به همین جهت شما بر من گستاخ شدید،

به خدا قسم من بلحاظ خدم و حشم بر شما برترم و یاوران نزدیکتری دارم، تعداد بستگانم نیز زیادترند و [به خلافت] سزاوارترم، اگر [به آن ها] بگویم بیایید به سویم می شتابند برای شما همتایانی برگزیدم، از بخشش ها برخوردارتان کردم و به شما لبخند زدم. خلق و خویی را از من زد و دید که از آن بهتر نمی شد، و گفتاری از من بیرون کشیدید که آن را به زبان نمی آورم. پس زبانتان را از عیبجویی والیان خود نگهدارید، زیرا من کسی را از شما بازداشتم که اگر او با شما سخن می گفت، به سخنان من خرسند می شدید شما از حق خود چه از دست داده اید؟ بخدا من در رساندن آن چه [خلیفه ی] پیش از من - کسی که درباره ی بخشش های فراوان او اختلافی ندارید - می داد کوتاهی نکردم؛ اگر من نتوانم در مازاد [درآمدی که در بیت المال است] تصرف کنم، پس برای چه امام شدم؟ [در این موقع] مروان بن حکم برخاست و گفت: به خدا قسم اگر بخواهید شمشیر را میان شما با خویش داور سازیم... عثمان به او گفت خاموش باش. ⁽¹⁾

در سخنان عثمان نکاتی به این شرح مشاهده می شود:

پیام اولش این است: شما که عمل کردن به سیرت عمر را از من می خواهید، روش او که چنین بود هم ناسزا ناسزا می گفت و هم کتک می زد بنابراین اگر من هم ناسزا بگویم و کتک بزنم به سیرت او عمل کرده ام.

پیام دیگرش این است که در نظر دارد ناسزاگویی و کتک زدن های خود را در مقابل رفتار عمر ناچیز نشان دهد، به همین جهت می گوید: من با شما خوشرفتاری کردم و دست و زبانم را از شما بازداشتم. اکنون برای نشان دادن رفتار عثمان با اصحاب بزرگوار پیامبر صلی الله علیه وآله نمونه هایی ارائه می شود تا مشخص شود ادّعای او تا چه اندازه درست است.

رفتار عثمان با عبدالله بن مسعود

بلاذری روایت می کند

[هنگامی که به خاطر خودداری ولید از باز پرداخت وام خود] عبدالله بن مسعود کلیدهای بیت المال را به سوی ولیدبن عقبه (والی کوفه) انداخت... ولید به عثمان نوشت او (ابن مسعود) بر تو خرده می گیرد، به همین جهت عثمان دستور داد تا او را از کوفه بیرون کند... ابن مسعود به مدینه برگشت و بمحض ورود به مسجد رفت، در حالی که عثمان بر منبر بود؛ چشمش که به ابن مسعود افتاد [با اشاره] به او گفت: مطرود بدی که روی استفراغ خود راه می رود و سرگین می اندازد وارد شد. ابن مسعود گفت: من چنان که تو می گویی نیستم، لکن در جنگ بدر و روز بیعت رضوان با پیامبر(صلی الله علیه و اله) بودم ⁽¹⁾عثمان [در این هنگام به سخنان ابن مسعود و عایشه که از او دفاع می کرد توجّه نکرد و] دستور داد او را بزور از مسجد بیرون بیندازند. زمعة بن أسود يا يحموم غلام عثمان پاهای یا او را به گردنش انداخت و به زمین زد. [در نتیجه همین عمل] دنده اش شکست. ⁽²⁾

عثمان که خود را از عمر خوشخوتر می داند، آیا این رفتار او با رفتارهای عمر تفاوتی داشت؟! ⁽³⁾

رفتار با عمّار بن یاسر

هنگامی که خبر وفات ابی ذر به عثمان رسید، گفت: خدا رحمتش کند عمار بن یاسر گفت: بلی همه ی ما از خدا می خواهیم او را مشمول رحمت قرار دهد. عثمان گفت: «یا عاض ایر ابیه» (ای کسی که آلت پدرش را دندان می زند)! آیا فکر می کنی از تبعید او پشیمانم؟ و دستور داد پشت گردنش بگیرند و بیرونش کنند - ⁽⁴⁾در بیت المال مدینه سبدی از زینت آلات و جواهرات وجود داشت، عثمان از آن جواهرات به بعضی از خانواده اش داد، مردم شروع کردند به بدگویی عثمان و با او چنان سخن گفتند که به خشم آمد و سخنرانی کرد و گفت: ما نیازمان را از این غنایم بر می داریم اگرچه دماغ بعضی به خاک مالیده شود. علی (علیه السلام) به او گفت: بنابراین تو از این کار منع می شوی و بین تو و و آن (جواهرات) جدایی می افتد، عمّار بن یاسر نیز گفت: من اولین کسی هستم که دماغم به خاک مالیده می شود. عثمان گفت: آیا بر من گستاخی می کنی یابن المتكاء (ای پسر زن ختنه نشده)! بگیریدش! گرفتندش و عثمان او را خوابانید و [چنان] زد که غش کرد... . ⁽⁵⁾

آیا عمر با اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) از این فحاش تر و خشن تر بوده است؟ آیا عثمان نمی دانسته که مادر عمّار «سمیه» هفتمین مسلمان و اولین شهیده در بین زنان مسلمان است. ⁽¹⁾آیا این خلق و خوی عثمان روایت «مسلم» را که گفته است: «ملائکه از عثمان حیا می کنند» و به استناد آن، پیروان مکتب خلفا او را مظهر حیا می دانند نامعتبر نمی سازد؟ ⁽²⁾

عثمان در ادامه ی سخنرانی، پس از این که در مقایسه با عمر بن خطاب خود را خوشخو معرّفی کرد، به ایل و قبیله ی خود اشاره می کند تا از معترضان زهر چشم بگیرد، و منظورش از خدم و حشم بنی امیه اند که بر خلاف توصیه عمر، آن ها را به پست های حساس گمارد و سپاهیان را در اختیارشان قرار داد، تا در چنین روزی بتواند از آن ها استفاده کند و این که در پایان سخنرانی عثمان مروان ظاهر شد و شمشیر را حکمفرما قرار داد نمونه ای از پشتیبانی بنی امیه و پیش بینی عثمان است.

عثمان در پایان سخنرانی تصرف خود را در بیت المال را این گونه توجیه می کند: «اگر من نتوانم در مازاد درآمد بیت المال تصرف کنم پس برای چه امام شدم!»

درآمد بیت المال یا از محل زکات است یا جزیه و غنائم - که محل مصرف آن ها هم در قرآن و هم، در سنّت بیان شده است. محل مصرف زکات در آیه 60 سوره توبه و محل مصرف خمس در آیه 41 سوره انفال است و در هیچ سندی اجازه داده نشده که امام بتواند از مازاد بیت المال برای خود بردارد. نکته دیگری که عثمان پیش از این مطرح کرد این بود که «شما از حق خود چه از دست داده اید؟» عثمان با این جمله می خواهد چنین وانمود کند که معترضان عمدتا برای پول و افزایش مستمری انقلاب کرده اند در صورتی که چنین نیست در جایی از تاریخ دیده نشده است که معترضان تقاضای پول یا افزایش مستمری داشته باشند. آن چه بطور کلی مورد اعتراض است و همه ی تخلفات عثمان را شامل می شود. عمل نکردن به تعهد خود در عمل به قرآن، سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و در نزد بعضی عمل نکردن به سیره شیخین است. و هر کدام از تخلّفات که بررسی شود ریشه اش به همین تعهّد بر می گردد.

ادامه ی جریان انقلاب یا اعتراضات

پس از دعوتی که توسط اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله به عمل آمده بود گروه هایی از شهرهای کوفه، بصره و مصر، در ایام حج این دعوت را اجابت کردند و پس از ملاقات با دعوت کنندگان و بررسی اوضاع برای به جا آوردن مناسک حج به سوی مکه عزیمت کردند. در این باره بلاذری از ابی مخنف چنین روایت می کند:

اهالی شهرهای سه گانه کوفه، بصره و مصر یک سال پیش از کشته شدن عثمان در مسجدالحرام همدیگر را ملاقات کردند و درباره ی روش عثمان و این که او وفای به عهدی را که با خدا بسته ترک کرده، مذاکره کردند و گفتند: این اجتماع [کوچک]، ما را راضی نمی کند و رأیشان بر این تعلق گرفت که هر کدام به شهر خود برگردند و در سال آینده به خانه ی عثمان مراجعه کنند و اکنون آن چه در سفر حج از اعمال خلاف مشاهده کرده اند به اطلاع همفکران خود برسانند و در سال آینده در خانه ی عثمان اشکالات را به او ارائه کنند و از او بخواهند تا آنان را راضی کند اگر راضی کرد [که مراد حاصل شده] و گر نه بیندیشند باید چه بکنند و همان کار را انجام دهند. ⁽¹⁾

با این قرار همگی به شهرهای خود رفتند و پس از تشریح اوضاع مدینه برای همفکران خود، در ماه رجب سال بعد به مدینه برگشتند.

بلاذری از واقدی روایت می کند

... عبدالرحمن بن عدیس البلوی و سودان بن حمر المرادی و عمر بن الحمق الخزاعی و عروة بن شییم اللیثی با پانصد نفر [از مصر] خارج شدند و اظهار داشتند: قصدشان عمره است و خروجشان در ماه رجب [سال سی و پنج] بود... . ⁽²⁾

و نیز بلاذری از ابو مخنف روایت می کند:

اولین مرتبه ای که مصریان وارد مدینه شدند، آن ها و سایرین (بصریان، کوفیان و گروهی از اهالی مدینه) خانه عثمان را احاطه کردند عثمان از [موضع بلندی] بر آن ها ظاهر شد و گفت: ای مردم! آن چه مرا به آن محکوم می کنید چیست؟ [این اجتماع شما] برایم نا آشناست مردم برخی از کارهای او را نام بردند از قبیل: قرق کردن چراگاه ها، سوزاندن قرآن ها، شرکت نداشتن در جنگ بدر و بیعت رضوان، فرار از جنگ احد، تبعید اشخاص شریف، ضرب و جرح عمّار یاسر و واگذاری پست های استانداری به بستگان نادان.

عثمان به همهی این اشکالات پاسخ گفت و در پایان گفت سندی بنویسید تا بموقع اجرا کنم مردم با شنیدن این سخنان قانع نشدند و از عثمان دست بر نداشتند. چند نفر از جمله مغیره و عمرو عاص خواستند وساطت کنند، لکن مردم آن ها را با شدت برگرداندند و قبول نکردند. ابن عُمر و دیگران گفتند این ها جز علی (علیه السلام) کسی را قبول ندارند. هنگامی که علی (علیه السلام) آمد [عثمان] گفت: ای اباالحسن سوی این مردم برو و آن ها را به کتاب و سنّت خدا و پیامبرش فرا خوان [علی علیه السلام] گفت: آری، به شرط این که تعهّد و میثاق خدا را بدهی که به تمام آن چه از طرف تو ضمانت می کنم وفا کنی. عثمان گفت: آری، بنابراین علی عهد و میثاق خدا را از او گرفت و بشدت آن را محکم نمود و به طرف مردم حرکت کرد. [ابتدا مردم از قبول وساطت آن حضرت امتناع کردند، ولی هنگامی که عهد و میثاق عثمان را برای آن ها بیان فرمود] گفتند: آیا تو ضمانت می کنی؟ فرمود: آری! گفتند: راضی شدیم. بزرگان و اشرافشان همراه علی (علیه السلام) وارد خانه ی عثمان شدند جسورانه سخن می گفتند و عثمان در مورد همه چیز به آن ها پاسخ گفت، گفتند همین ها را بنویس، او هم نوشت: بسم الله الرحمن الرحيم هذا كتاب من عبدالله، عثمان، اميرالمؤمنين لمن نقم عليه من المؤمنين والمسلمين، ان لكم ان اعمل فيكم بكتاب الله وسنة نبيه. يعطى المحروم، و يؤمن الخائف و يرد المنفى، و لا تجمّر البعوث و يوفر الفيء و علی بن ابی طالب ضمين للمؤمنين و المسلمين على عثمان بالوفاء بما في هذا الكتاب و شهد الزبير العوام و طلحة بن عبيد الله و سعد بن مالک بن ابی وقاص و عبدالله بن عمر و زید بن ثابت و سهل بن حنیف و ابوایوب خالد بن زيد و كتب في ذي القعده سنة خمس و ثلاثين. فاخذ كل قوم كتاباً فانصرفوا. ⁽¹⁾به نام خداوند بخشنده مهربان، این عهدنامه ای است از بنده ی خدا عثمان، امیرالمؤمنين، به کسانی از جامعه ی مؤمنین و مسلمین که بر او عیب گرفته اند. حق شماست که من در بین. شما به کتاب خدا و سنت پیامبرش عمل کنم محروم حقّش را بگیرد، ترسان در امان باشد، تبعید شده به خانه برگردد. لشگریان [بیش از اندازه] در لشگرگاه نمانند و غنایم بدرستی تقسیم شود. علی ابن ابی طالب برای مؤمنان و مسلمانان [این عهدنامه را] ضمانت می کند و بر عثمان لازم است به آن چه در این عهدنامه آمده وفا کند. زبیر بن عوام، طلحة بن عبیدالله، سعد بن ابی وقاص، عبدالله بن عمر، زید بن ثابت، سهل بن حنیف و ابو ایوب شاهدند. در ذیقعده ی سال سی و پنج نوشته شد. هر کدام از گروه هایی که از شهرستان ها آمده بودند، یک نسخه از این عهدنامه را گرفتند و رفتند.

عثمان افزون براین عهدنامه که به گروه های معترض شهرستان ها داد، در جلب رضایت مصریان که به فرمانداری عبدالله بن سعد بن ابی سرح اعتراض داشتند و مصرا برکناری او را خواستار بودند نامه دیگری به محمد بن ابی بکر و گروه مصری داد و بموجب أن عبدالله بن سعد را برکنار و محمد بن ابی بکر را به جای او منصوب کرد. این نامه و نتایجی را که در برداشت در صفحات پیش رو تشریح خواهد شد.

اکنون توضیحاتی درباره ی عهد نامه عثمان

در ابتدای روایت ابی مخنف و در گفتگوی عثمان با معترضان اشکالاتی مطرح شده بود که برخی تاریخش گذشته و قابل اصلاح نبود مانند حضور نداشتن عثمان در جنگ بدر و بیعت رضوان و فرار از جنگ احد و برخی از آن ها جزیی بود که در عهدنامه عثمان تحت یکی از بندهای کلّی قرار می گیرد. به هر حال در این عهدنامه مسائل کلّی بیان شده و اجرای کامل آن بنوعی همه ی موارد اعتراض را شامل می شود و لازم است توضیحات مختصری درباره آن ها ارائه شود.

ابن قتیبه می نویسد:

گروهی از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و اله) جمع شدند و نامه ای نوشتند در آن کارهایی را که عثمان مخالف سنّت پیامبر (صلی الله علیه و اله) و دو خلیفه او انجام داده بود یادآوری کردند. ⁽¹⁾

بلاذری می نویسد:

از چیزهایی که بر عثمان عیب می گرفتند یکی این بود که حکم بن ابی العاص را مسئول جمع آوری زکات قبیله قضاعه کرد که به سیصد هزار درهم می رسید هنگامی که آن ها را آورد [عثمان] همه ی آن را به او بخشید. ⁽²⁾

این یکی از مواردی بود که عثمان حق محرومین را به بستگان خود داده است.

ابن اثیر می نویسد:

عثمان برای مردمان شهرستان ها نوشت: من از کارگزارانم خواهانم که هر سال هنگام مراسم حج نزد من بیایند مردمان به من شکایت کرده اند که مردم دشنام می شنوند و کتک می خورند. ⁽¹⁾[پس از کشته شدن عثمان] عمیر بن ضابی آمد و بر پهلوی عثمان لگد زد و یکی از دنده هایش را شکست و گفت: پدرم را زندانی کردی تا در زندان جان سپرد. ⁽²⁾

این ها نمونه هایی است از آن چه سبب رعب و وحشت در دوران عثمان شده بود.

جمله «و يرد المنفى» دليل بر این است که تبعید صحابه و بزرگان رایج بوده و تا زمان نوشتن عهدنامه ادامه داشته است. یکی از نمونه هایش تبعید ابوذر بود و نمونه های دیگرش بدین قرار است:

بلاذری می نویسد:

هنگامی که عثمان ولیدبن عقبه را از کوفه عزل کرد و سعید بن عاص را به جای او گمارد؛ قاریان و بزرگان کوفه با او نشستی داشتند..... روزی پس از نماز عصر از «سواد» (آبادی ها و مزارع عراق) و «جبل» (نواحی اصفهان، زنجان، قزوین، همدان، ری و... ) سخن به میان آمد و نتیجه مذاکره این بود که «سواد» از «جبل» بهتر است و گفتند: در «سواد» افزون بر آن چه در «جبل» می روید درخت خرما نیز پرورش می یابد و حسان بن محروج در این زمینه سخن را شروع کرد، عبدالرحمن بن خنیس رئیس پلیس گفت: دوست دارم که آن ها (باغ های اطراف شهر) از آن امیر باشد و این برای شما بهتر است. اشتر گفت: برای امیر بهتر از آن را آرزو کن، لکن اموال ما را برای او آرزو مکن عبدالرحمن گفت: از آرزوی من به تو زیانی نمی رسد تا این که آن چه در مقابل چشمانت هست از تو دور شود. بخدا قسم اگر [امیر] بخواهد [سواد] از آن اوست. اشتر گفت: آیا جایی که ما نیزه های خود را به زمین زده ایم و آن چه خدا برای ما غنیمت قرار داده، باغ های تو و قبیله ات می باشد؟ بخدا قسم اگر کسی به آن ها طمع کند، چنان درهم کوبیده شود که خوار گردد و به ابن خنیس حمله کرد و گروهی او را گرفتند.

پس از آن سعید بن عاص این موضوع را به عثمان نوشت و گفت: با بودن اشتر و یاران او که «قُرّاء» نامیده می شوند و بنوعی از نادانان می باشند، من مالک کوفه نیستم. عثمان در پاسخ وی نوشت: آن ها را به شام تبعید کن، و به اشتر نوشت: می بینم چیزی در دل داری که اگر آن را آشکار کنی، خونت حلال می شود و گمان نکنم از آن دست برداری تا این که قیامت برسد و بعد از آن زندگی وجود ندارد، بنابراین هنگامی که این نامه به تو رسید به سوی شام برو، بخاطر فسادی که از طرف تو به وجود آمده و بخاطر این که تو از فساد و تباهی در کار آن ها (سعید و اطرافیانش) کوتاهی نمی کنی بنابراین سعید، اشتر و همفکرانش را تبعید کرد که عبارت بودند از:

زید و صعصعه پسران صوحان، عائذ بن حملة الطهوی از بنی تمیم، کمیل بن زیاد نخعی، جندب بن زهیر ازدی، حارث بن عبدالله اعور همدانی از بنی حوث، یزید بن مکفف نخعی، ثابت بن قیس بن منقع نخعی و اصعر بن قیس بن حارث بن وقاص از بنی معقل. ⁽¹⁾

همان طور که مشاهده می شود به خاطر ایستادگی در مقابل زورگویی سعید بن عاص که ادعا داشت باغ های اطراف کوفه بستان قریش است. عثمان گروهی از افراد سرشناس کوفه را به شام تبعید کرد و این نمونه ای است از تبعیدهای عثمان و طمع بنی امیه در اموال مردم که در تاریخ ثبت شده است.

هنگامی که عثمان برای تصمیم گیری در مورد ناله و فریاد مردم و شکایت آن ها به فرماندارانش نوشت سوی او بیایند، معاویه از شام، عبدالله بن ابی سرح از مصر، عبدالله بن عامر بن کریز از بصره و سعید بن عاص از کوفه آمدند، معاویه گفت: من و کارگزارانت را به کار خودمان برگردان و به آن چه زیر دستانمان انجام می دهند ما را مؤاخذه کن. و اما سعيد بن عاص گفت: بیکاری، مردم را به شکایت و حرف های نامربوط می کشاند بنابراین آن ها را با فرستادن به صحنه جنگ سر گرم کن، ابن عامر گفت: به آن هایی که در مورد بخشش اموال، به تو عیب می گیرند پول بده تا سرگرم کار شوند. ⁽²⁾

به نظر می رسد عثمان پیشنهاد سعید بن عاص را پذیرفته است و گروهی را برای سرگرم شدن به مرزها فرستاده و همان جا نگهداشته شده اند و اکنون عثمان اجازه نمی دهد که آن ها برگردند. و این در حالی است که عمر مقرّر کرده بود که لشگریان بیش از شش ماه در مرزها نگهداشته نشوند. ⁽¹⁾

ابن قتیبه، هنگامی که خطاهای عثمان را می شمرد می نویسد از جمله ی آن ها این بود که یک پنجم غنایم افریقا را به مروان بخشید، در حالی که حق خدا، پیامبر (صلی الله علیه و آله) ذوى القربى، يتيمان و مسکینان در آن بود. ⁽²⁾

همان طور که پیشتر گفته شد گروه های معترض هر کدام یک نسخه از این نامه را گرفتند و به امید اجرای اصلاحات به سوی شهرهای خود حرکت کردند اکنون معترضان مدینه که از شهرستان ها مردم را برای کمک به اصلاحات دعوت کرده بودند تنها مانده و نگران آینده اند مورّخان شرح حال آن ها را چنین نوشته اند:

[پس از رفتن گروه های معترض شهرستان ها] علی (علیه السلام) به عثمان فرمود: بیرون بیا و سخنی بگوی، تا مردم بشنوند و از قول تو برای دیگران بازگو کنند، و خدا را بر آن چه در دلت می گذرد گواه بگیر زیرا شهرها درباره ی تو آبستن حوادث است و تو از این که سواران دیگری از کوفه، بصره یا مصر برسند ایمن نیستی [که دوباره] بگویی ای علی به سوی آنان برو و اگر نروم بگویی قطع رحم کردی و حق مرا سبک شمردی سپس عثمان به میان مردم رفت و به آن چه اتفاق افتاده بود اقرار کرد و از خداوند آمرزش طلبید و گفت: «از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می فرمود: هر کس لغزشی دارد باید توبه کند، پس من اولین کسی هستم که پند پذیرفتم. هنگامی که [از منبر] پایین آمدم، بزرگان شما بیایند و نظر خود را به من بگویند به خدا قسم اگر بنده ای مرا به حق دعوت کند می پذیرم. هیچ راهی جز راه خدا وجود ندارد.» مردم از سخنرانی او خرسند شدند و با روی خوش در مقابل خانه اش جمع شدند. ⁽³⁾

طبری از علی بن عمر روایت می کند:

پس از رفتن مصریان علی (علیه السلام) نزد عثمان آمد و گفت: سخنی بگوی تا مردم بشنوند و شاهد آن باشند و خدا را بر آن چه در دلت می گذرد - از تغییر روش و بازگشت - گواه بگیر، زیرا مردم ولایت ها بر ضد تو می باشند و بیم دارم گروهی دیگر از کوفه بیایند. بگویی ای علی سوی آن ها برو و من نتوانم رفت و معذورم نداری و گروهی از بصره بیایند و بگویی ای علی سوی آن ها برو

و اگر نروم پنداری که رعایت خویشاوندی نکرده ام و حق تو را سبک شمرده ام. پس عثمان بیرون آمد و و سخنانی از تغییر رفتار خویش و توبه بر زبان آورد، نخست حمد خدا کرد و چنان که شایسته است ثنای او،گفت آن گاه گفت: اما بعد ای مردم! بخدا عیبی از من نگرفته اند که ندانم، هر چه کرده ام می دانم دستخوش آرزو و فریب نفس شدم و از راه راست دور ماندم، از پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم که می فرمود: هرکس لغزشی کرد توبه کند و هر کس خطایی کرد توبه کند و بر هلاکت اصرار نورزد که هر که در ستم اصرار ورزد، از راه دور افتد. بنابراین من نخستین کسی ام که پند می پذیرم و در پیشگاه خدا از آن چه کرده ام استغفار می کنم و به سوی او باز می گردم، [از کار گذشته] کناره گرفتم و توبه کردم هنگامی که [از منبر] پایین آمدم سران شما بیایند و رأی خویش را با من بگویند، بخدا اگر حق من بندگی باشد به روش بندگان رفتار می کنم و مانند بنده زبونی و بندگی می کنم که اگر مملوک باشد صبوری کند و اگر آزاد شود سپاس می گذارد. از خدا مفرّی جز سوی او نیست نیکانتان از نزیکی من دریغ نکنند، اگر سمت راستم نپذیرد سمت چپم اطاعت کند در این روز مردم متفرق شدند و بعضی از آن ها گریستند، سعید بن زید برخاست و گفت ای امیرمؤمنان هر کس با تو نباشد به تو دسترسی ندارد. در [عاقبت] خودت از خدا بترس و به آن چه گفتی عمل کن.

و چون عثمان فرود آمد، مروان و سعید و تنی چند از بنی امیه را در خانه ی خویش یافت که هنگام سخنرانی او حضور نداشتند... مروان گفت: پدر و مادرم فدای تو باد دوست داشتم این سخنان را هنگامی گفته بودی که محفوظ و مصون بودی در این صورت من اول کسی بودم که خوشنود بودم و کمک می کردم لکن تو این سخنان را هنگامی گفتی که کار از کار گذشته و گرفتاری به حد نهایی رسیده است بخدا اصرار بر خطایی که از آن استغفار توان کرد از توبه ای که مایه ی بیم باشد بهتر است. اگر می خواستی، با توبه تقرب می جستی و به خطا اعتراف نمی کردی. اکنون پشت در، مردم، مانند کوه ها جمع شده اند، عثمان [به مروان] گفت: برو با آن ها سخن بگوی که من از سخن گفتن با آن ها شرم دارم. در حالی که مردم از سر و دوش هم بالا می رفتند مروان به طرف در، رفت و گفت چرا چنین جمع شده اید؟ گویا به غارت آمده اید؟ صورت هایتان زشت باد. هر کدامتان گوش رفیقش را بگیرد و برود، مگر آن کس که بخواهندش؛ آمده اید و می خواهید ملک ما را از دستمان بگیرید! از پیش ما بروید،

به خدا قسم اگر قصد ما کنید کاری به سرتان می آوریم که خرسند نشوید و نتیجه کار خویش نیکو نشمارید. به خانه های خویش روید که آن چه را ما به دست آورده ایم بزور وا نمی گذاریم. مردم باز گشتند، بعضی از آن ها نزد علی علیه السلام رفتند و این خبر را به اطلاع او رساندند و او خشمگین بیامد و پیش عثمان رفت و گفت:

«گویا جز این نمیخواهی و مروان جز این نمی خواهد که تو را از دین و عقلت روی گردان کند، مانند شتر کجاوه که هر جا بکشندش می.رود به خدا مروان نه به دین خود بیناست نه به کار خویش، به خدا قسم می بینم که تو را به ورطه می افکند اما بیرونت نمی کشد، از این پس دیگر برای عتاب پیش تو نخواهم آمد، اعتبار خویش را برده ای و اختیار خویش را از کف داده ای» و چون علی برون شد؛ نائله دختر قرافصه (همسر عثمان) پیش وی آمد و اجازه ی سخن گرفت و گفت: سخن علی علیه السلام را شنیدم که دیگر پیش تو نخواهد آمد. مطیع مروان شده ای که تو را هر کجا بخواهد می کشد گفت چه باید کرد؟ گفت: از خدای یگانه بی شریک بترس و از روش دو یار خویش که پیش از تو بوده اند پیروی کن که اگر اطاعت مروان کنی تو را به کشتن می دهد، مروان پیش مردم ارزش و مهابت ندارد مردم به سبب مروان از تو روی گردانیده اند. ⁽¹⁾

ابن اثیر می نویسد:

على (علیه السلام) آمد و عبدالرحمن بن اسود بن یغوث را دید و گفت: آیا در سخنرانی عثمان حاضر بودی؟ گفت: آری! پرسید آیا شنیدی مروان چه گفت؟ عبدالرحمن گفت: آری! علی (علیه السلام) فریاد زد: اى بندگان خدا ای مسلمانان! بدادم برسید اگر من در خانه بنشینم می گوید مرا و خویشاوندی مرا به جا نیاوردی و اگر سخن بگویم و او به آن چه باید انجام دهد عمل کند مروان بیاید و او را بازی دهد و او برای مروان جانوری دست آموز می شود که او را به هر جا بخواهد براند و این همه در حالی است که زندگانی طولانی و همراهی پیامبر (صلی الله علیه و اله) را در اعمال خود دارد. ⁽²⁾

طبری می نویسد:

علی (علیه السلام) به خانه ی عثمان رفت و فرمود: تو نمی توانی مروان را راضی کنی ! و او نیز تا تو را از دینت و عقلت منحرف نکند راضی نمی شود مانند شتری که هودج سواری دارد به هر جا بخواهد میراند، بخدا قسم مروان نه درباره ی دینش فهمی دارد و نه درباره ی خودش، و بخدا سوگند که می بینم تو را به [مهلکه ای] می اندازد و بیرونت نمی آورد. من هم بعد از این برای سرزنش تو برنمی گردم، شرفت را از بین بردی و در کارت مغلوب شدی. ⁽³⁾

طبری در روایت دیگری از عبدالرحمن بن اسود چنین نقل می می کند:

[راوی] از مروان بن حکم یاد می کرد که گفت: خداوند مروان را از خیر و نیکی دور گرداند، عثمان به سوی مردم رفت و آن ها را راضی کرد او روی منبر گریه کرد، مردم نیز گریستند، حتی ریش عثمان از اشکش خیس شد، در حالی که می گفت: خداوندا به سوی تو باز می گردم خدایا توبه می کنم! خدایا توبه می کنم! بخدا اگر حق من این باشد که بنده ی خانه نشین باشم به آن خشنودم. آن گاه که به خانه ام رفتم بیایید. بخدا قسم از شما روی نمی پوشانم، شما را خشنود می کنم و به خشنودی شما می افزایم، و قطعاً مروان و بستگانش را دور می سازم. هنگامی که به خانه رسید دستور داد درب را باز کنند و داخل شد، مروان همواره در پی فریفتن او بود تا آن که او را از عقیده اش برگرداند را از اقدامی که می خواست انجام دهد منصرف کرد. پس از آن عثمان به مدت سه روز از این که با مردم روبرو شود شرم داشت [به همین جهت] مروان با آن ها روبرو شد و گفت: صورت هاتان زشت باد! چه کسی را می خواهید به خانه هایتان بر گردید، اگر امیرالمؤمنین به کسی از شما نیاز داشت در پی او می فرستد و گر نه، در خانه اش بماند. ⁽¹⁾

ابن ابی الحدید از محمد بن سلیمان روایت می کند:

عثمان ذاتاً ضعیف، ناتوان و سست پیمان بود، لگام خود را به دست مروان داد که هرگونه می خواست او را می گرداند. در واقع او خلیفه بود و در ظاهر عثمان. ⁽²⁾

عامل یا رویداد دیگری که باعث تشدید حمله به عثمان شد از این قرار است:

پیشتر گفته شد که پس از مذاکره و مشاورهی گروه های بصری و کوفی و مصری در مسجدالحرام و در مراسم حج سال 34، در ماه رجب سال 35 گروه مصری و به احتمال زیاد سایر گروه ها به مدینه وارد شدند گروه مصری از استاندار خود (عبدالله بن سعد) شکایت داشتند و عثمان نام های به استاندار خود نوشت و او را بیم داد، هنگامی که این گروه نامه را به والی مصر دادند، وی نامه رسان را بقدری کتک زد که جان سپرد. به همین جهت مجددا این گروه با نفرات بیشتر به سوی مدینه روانه شدند، در مدینه با وساطت طلحه، عایشه و علی بن ابی طالب، عثمان عبدالله بن ابی سرح را برکنار و محمد بن ابی بکر را به جای او گماشت.... و در نامه دیگری به عبدالله بن ابی سرح دستور داد او را بکشد و همراهانش را تنبیه کند و همین اتفاق انقلاب را به اوج رساند.

شرح این رویداد را ابن عساکر از زهری و او از سعید بن مسیب به این عبارت روایت می کند:

اهالی مصر برای شکایت از ابن ابی سرح آمده بودند ⁽¹⁾

مصریان بر عثمان وارد شدند لکن به عنوان خلیفه بر عثمان سلام نکردند - مردم متوجه شدند که شری در میان است - و شروع به سخن کردند، ابن عدیس کردار [ناپسند] عبدالله بن سعد را با مسلمانان و اهل ذمه، و این که وی غنایم را برای خود بر می دارد یادآوری کرد [و گفت:] هنگامی که به او اعتراض می شود می گوید: این نامه ی امیرالمؤمنین است [که به من اختیار داده است]. آن ها همچنین تخلّفاتی را که در مدینه اتفاق افتاده بود یادآوری کردند. [الکامل، ج 3، ص 169]

یک نفر او را شناخت و گفت غلام عثمان است. محمّد به او گفت به سوی چه کسی می روی! گفت: فرماندار مصر، گفت به چه کاری؟ گفت مأموریتی دارم گفت: نامه همراه داری ؟ گفت: خیر. او را بازرسی کردند و نام های پیدا نکردند. [بازرسی را ادامه دادند] همراهش ظرف چرمینی بود که در آن نامه ای [جاسازی شده] بود از عثمان به ابن ابی سرح.

امّا خط را شناختند که خط مروان است و در کار عثمان شک،کردند بنابراین گفتند: مروان را در اختیار ما قرار بده [تا از او بپرسیم]، عثمان خودداری کرد، با این که [مروان] در خانه حضور داشت، اصحاب محمّد (صلی الله علیه و اله) از پیش عثمان برون رفتند در حالی که خشمناک بودند و در کار عثمان شک داشتند و می دانستند که عثمان به باطل قسم نمی خورد چنین بود که گروهی گفتند بی گناهی عثمان از دل ما بیرون نمیرود تا این که مروان را به حضور ما بیاورد و گفتگو کنیم و بدانیم داستان نامه چه بوده و چگونه بناحق دستور کشتن مردی از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) صادر شده است، اگر عثمان نوشته عزلش کنیم و اگر مروان از زبان عثمان نوشته درباره ی او تدبیری بیندیشیم... [چنین بود] که عثمان را محاصره کردند. ⁽¹⁾

بلاذری نیز روایت فوق را از سعید بن مسیب و زهری نقل کرده است، با این تفاوت که توضیحات مربوط به خطاهای ابن ابی سرح و انتصاب محمد بن ابی بکر مختصرتر است. ⁽²⁾بلاذری افزون بر روایت فوق، روایت دیگری از ابو مخنف نقل می کند به این عبارت:

مصریان پس از [گرفتن] نامه ای که عثمان برای آنان نوشته بود [مدینه را] ترک کردند. در «ایله» یا یک منزل به آن مانده، شتر سواری به آن ها برخورد کرد. به او گفتند: تو کیستی؟ گفت: نامه رسان امیرالمؤمنین به سوی عبدالله بن سعد، و من غلام امیرالمؤمنینم - و سیاه بود - گروهی گفتند: باید او را پیاده و بازرسی کنیم، مبادا درباره ی ما چیزی نوشته باشد بازرسی کردند و چیزی نیافتند بعضی گفتند بگذارید برود، بن بشر گفت: بدون بازرسی اثاثش نمی تواند برود گفتند: سبحان الله! مگر می شود داخل آب، نامه باشد؟ گفت: مردم حیله گرند، سپس آفتابه را گشودند، در آن شیشه ی مهر شده یا سربسته ای بود و در آن نامه ای بود که در یک لوله سُربی قرار داشت آن را بیرون آوردند و قرائت کردند [محتوای] نامه به این عبارت بود: هر گاه ابوعمر و بن بدیل نزد تو رسید گردنش را بزن و دست های ابن عدیس و کنانه و عروه را قطع کن و بگذار در خون خود بغلتند تا بمیرند، سپس آن ها را به شاخه های درخت خرما ببند - گفته می شود مروان بدون اطلاع عثمان این نامه را نوشته است - هنگامی که محتوای نامه را فهمیدند، گفتند: خون عثمان حلال است. سپس به جای اول برگشتند تا این که داخل مدینه شدند و همراه نامه به دیدار علی (علیه السلام) رفتند - و مهرش از سرب درست شده بود - علی (علیه السلام) همراه نامه، بر عثمان وارد شد، عثمان به خدا قسم یاد کرد که نامه متعلّق به او نیست و

از آن خبر ندارد [لكن] گفت: اما خط خط کاتب من است، امّا مُهر، مانند مُهر من است علی (علیه السلام) فرمود پس چه کسی را متهم می کنی؟ گفت تو و کاتبم را! علی (علیه السلام) خشمگین شد، در حالی که می گفت: این دستور توست... مصریان به خانه ی عثمان آمدند و دور [خانه] او حلقه زدند، در حالی که عثمان در بلندی قرار داشت [صدا زدند] ای عثمان! آیا این نامه از توست؟ [عثمان] انکار کرد و قسم خورد، گفتند: [این که انکار می کنی و قسم می خوری] بدتر است، نامه ای از طرف تو نوشته می شود و از آن خبر نداری! کسی مانند تو نمی تواند ولیَّ مسلمانان باشد، خود را از خلافت خلع کن. گفت: پیراهنی که خدا بر من پوشانده بیرون نمی آورم. ⁽¹⁾

آن چه بیان شد روایاتی بود که ابن عساکر و بلاذری نقل کرده اند از این روایات انگیزه نوشته شدن این نامه که عبارت است انتصاب محمد بن ابی بکر بجای ابن ابی سرح به دست می آید. امّا طبری فقط وقایع پس از کشف نامه را نقل کرده است. او این روایات را در صفحه 107 تاریخ خود از ابی سعید مولی ابی اسید الانصاری، در صفحه 114 از عبدالرحمن بن سیار، در صفحه 115 از محمد بن السائب الکلبی، صفحه 118 و 119 از محمد بن مسلمه و در صفحه 120 از سفیان بن ابی العوجاء نقل می کند. این راویان هیچ کدام مانند سعید بن مسیب (راوی ابن عساکر و بلاذری) انگیزه صدور نامه را بروشنی بیان نکرده اند، جز این که در برخی از این روایات گفتگوهای پس از کشف نامه مفصل تر بیان شده است.

در روایت محمد بن مسلمه چنین آمده است:

[هنگامی که مصریان به عثمان] گفتند: آیا این نامه ی توست! حمد و ثنای خدا را به جا آورد و گفت: به خدا قسم من ننوشتم و دستور به نوشتن هم ندادم طرف مشورت هم نبودم خبر هم ندارم [راوی می گوید]. من و علی گفتیم: راست می گوید، عثمان خیالش راحت شد. امّا مصریان گفتند پس چه کسی نوشته؟ گفت: نمی دانم گفتند؟ آیا بر تو چنان گستاخ شده اند که غلام تو را با شتری از شتران زکات مسلمانان بفرستند و مهر تو را نقش زنند و چنین کارهای مهمی به فرماندارت بنویسند و تو خبردار نشوی؟ گفت: آری گفتند: کسی که مانند تو باشد شایستگی خلافت ندارد، از خلافت کناره گیری کن، چنان که خدا تو را بر کنار کرده است. گفت پیراهنی را که خدای عزوجل به من پوشانده از تن به در نمی کنم... .

در روایت سفیان بن ابی العوجاء چنین آمده است: