سیری در مفاتیح الجنان

مشخصات کتاب

سرشناسه :الهی دوست، حمید، 1342 -

عنوان قراردادی :مفاتیح الجنان .فارسی - عربی .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور :سیری در مفاتیح الجنان/نویسنده حمید الهی دوست.

مشخصات نشر :اصفهان: نور الحیات، 1402.

مشخصات ظاهری :506 ص.

شابک :3500000 ریال:978-622-5985-46-9

وضعیت فهرست نویسی :فیپا

یادداشت :کتاب حاضر قبلا با عنوان "درسنامه سیری در مفاتیح الجنان" توسط انتشارات آیینه هستی در سال 1401 فیپا گرفته است.

یادداشت :کتابنامه: ص. 485 - 506؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع :قمی ، عباس ، 1254 - 1319 . مفاتیح الجنان -- نقد و تفسیر

موضوع :دعاها Prayers زیارتنامه ها *Ziyarat-namah (Prayers for visiting shrines)

شناسه افزوده :قمی ، عباس ، 1254 - 1319 . مفاتیح الجنان. شرح

رده بندی کنگره :BP267/8

رده بندی دیویی :297/772

شماره کتابشناسی ملی :9409365

اطلاعات رکورد کتابشناسی :فیپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

سیری در مفاتیح الجنان

نويسنده:

حميد الهی دوست

(استاديار جامعة المصطفی العالمية واحد اصفهان)

با همكاری:

مهدی عاصمی

گروه فقه و اصول، مدرسه عالی علوم اسلامی

جامعة المصطفی(صلی الله علیه و آله و سلم) العالمیة، اصفهان، ایران

فهرست مطالب

پیشگفتار.......... 13

فصل اول: مباحث مقدّماتی

ثمرات بررسی ادعیه و اذکار و زیارات.......... 36

سؤالات.......... 38

1 – زندگی نامه «شیخ عباس قمی».......... 39

2- اخلاق و معنویت «محدّث قمی».......... 41

3- شاگردان و تألیفات ایشان.......... 42

4- مفهوم و غرض تألیف مفاتیح الجنان و اهمیت آن.......... 46

سؤالات.......... 70

1- آشنایی با نمای کلّی مفاتیح الجنان.......... 71

2- آشنایی تفصیلی با مفاتیح الجنان.......... 75

سؤالات.......... 96

1- موضوعات ثواب ها.......... 99

2-روش های ذکر ثواب ها.......... 101

3- محتوای ثواب ها.......... 106

4 – شروط بهره بردن از ثواب ها.......... 108

5 - قیود ثواب ها.......... 112

6 - بررسی فضائل و ثواب های به ظاهر غیر قابل باور.......... 115

سؤالات.......... 120

1- نمای کلی از جایگاه مباحث تاریخی در مفاتیح الجنان.......... 121

2- تفصیل برخی از نکات برجسته.......... 135

سؤالات.......... 148

1 – آشنایی با منابع «مفاتیح الجنان».......... 149

2- شروح ادعیه و زیارات مفاتیح الجنان.......... 160

سؤالات.......... 176

1– ادعیه مأثوره و غیر مأثوره.......... 177

2– عدم جواز زیاده در دعا.......... 179

3 – اهمیت اعتبارشناسی روایات، نزد محدّث قمی.......... 180

4– امانت در نقل محدّث قمی.......... 182

5- انواع اذکار و اعمال موجود در «مفاتیح الجنان» از نظر اعتبار.......... 183

6- بررسی اعتبار برخی از ادعیه و زیارات.......... 186

8- قاعده تسامح در ادله سنن.......... 205

9- بررسی میزان باقی ماندن مؤلف در چارچوب هدف تألیف مفاتیح الجنان.......... 206

سؤالات.......... 208

فصل دوم: بررسی مهم ترین ادعیه و زیارات مفاتیح الجنان

1- تعقیبات مشترکه.......... 211

2- تعقیبات مختصه.......... 217

3- ادعیه ایام هفته.......... 224

4- دعای «اللَّهُمَّ مَنْ تَعَبَّأَ وَ تَهَيَّأَ» از اعمال شب و روز جمعه.......... 227

5- صلوات ابوالحسن ضرّاب اصفهانی.......... 229

6- زیارات ایام هفته.......... 232

سؤالات.......... 235

1- دعای صباح.......... 237

2- دعای کمیل.......... 242

3- دعای عشرات.......... 246

4- دعای سمات.......... 248

5- دعای مشلول.......... 253

6- دعای یستشیر.......... 254

7- دعای مجیر.......... 255

8- دعای عدیله.......... 258

9- دعای جوشن کبیر.......... 260

10- دعای جوشن صغیر.......... 265

11- دعای سیفی صغیر.......... 268

سؤالات.......... 270

1- دعای توسّل.......... 271

2- دعای توسّلی دیگر (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ عَلَى ابْنَتِهِ وَ عَلَى ابْنَيْهَا).......... 272

3-حرز فاطمه زهرا (صلوات الله علیها)

4- دعای سریع الإجابه.......... 275

5- دعای هفتم صحیفه سجادیه (يَا مَنْ تُحَلُّ بِهِ عُقَدُ الْمَكَارِه).......... 278

6- دعای فرج امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف).......... 280

7- دعای امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) «اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا تَوْفِيقَ الطَّاعَةِ».......... 282

8- استغاثه به صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) «سَلامُ اللَّهِ الْكَامِلُ التَّامُّ».......... 284

9- مناجات خمس عشر.......... 285

10- مناجات منظومه امیرالمؤمنین (علیه السلام).......... 295

سؤالات.......... 298

1- دعای «اللَّهُمَّ يَا ذَا الْمِنَنِ السَّابِغَة».......... 299

2- دعای «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِمَعَانِی جَمِيعِ مَا يَدْعُوكَ بِهِ وُلَاةُ أَمْرِك».......... 301

3- دعای «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِالْمَوْلُودَيْنِ فِی رَجَب».......... 302

4- زیارت رجبیه «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَشْهَدَنَا مَشْهَدَ أَوْلِيَائِهِ فِی رَجَبٍ».......... 305

5- دعای «يَا مَنْ أَرْجُوهُ لِكُلِّ خَيْر».......... 309

6- دعای عمل امّ داوود.......... 311

7- دعای «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِالتَّجَلِّی الْأَعْظَم».......... 313

8- دعای «يَا مَنْ أَمَرَ بِالْعَفْوِ وَ التَّجَاوُز».......... 313

9- صلوات شعبانیه.......... 315

10- مناجات شعبانیه.......... 316

11- دعای « اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِحَقِّ الْمَوْلُودِ فِی هَذَا الْيَوْم» در روز سوم.......... 323

12- دعای « اللَّهُمَّ أَنْتَ مُتَعَالِی الْمَكَان».......... 325

سؤالات.......... 327

1- دعای «اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی حَجَّ بَيْتِكَ الْحَرَام».......... 329

2- دعای « يَا عَلِی يَا عَظِيم».......... 331

3- دعای «اللَّهُمَّ أَدْخِلْ عَلَى أَهْلِ الْقُبُورِ السُّرُور».......... 332

4- دعای افتتاح.......... 334

5- دعا سحر.......... 338

6- دعای ابوحمزه ثمالی.......... 341

7- ادعیه روزهای ماه مبارک رمضان.......... 347

سؤالات.......... 352

1- دعای قنوت نماز عید فطر.......... 353

2- دعای « اللَّهُمَّ دَاحِی الْكَعْبَةِ».......... 355

3- دعای « اللَّهُمَّ يَا شَاهِدَ كُلِّ نَجْوَى».......... 358

4- دعای عرفه.......... 364

5- دعای «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ نَبِيِّك».......... 368

6- دعای مباهله.......... 372

7- دعای «يَا شَدِيدَ الْقُوَى وَ يَا شَدِيدَ الْمِحَال».......... 375

سؤالات.......... 377

1- اذن دخول اول (اللَّهُمَّ إِنِّی وَقَفْتُ عَلَى بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ بُيُوتِ نَبِيِّك).......... 379

2- زیارت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) از بعید.......... 382

3- زیارت ائمه بقیع (صلوات الله علیهم).......... 385

4- ابراهیم فرزند رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم).......... 387

5- فاطمه بنت اسد (صلوات الله علیها).......... 390

6- حمزه سید الشهداء (علیه السلام).......... 392

7- زیارت مطلقه اوّل امیرالمؤمنین (علیه السلام).......... 395

8- زیارت امین الله.......... 398

9- زیارت مطلقه ششم امیرالمؤمنین (علیه السلام).......... 400

سؤالات.......... 404

1- زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روز غدیر.......... 405

2- زیارت مخصوصه امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روز میلاد پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم).......... 409

3- زیارت سوم امیرالمؤمنین (علیه السلام) در مبعث.......... 414

4- زیارت مطلقه اول امام حسین (علیه السلام).......... 416

5- زیارت وارث.......... 419

6- زیارت حضرت عباس (علیه السلام).......... 420

7- زیارت مخصوصه امام حسین (علیه السلام) در اول و نیمه رجب.......... 422

8- زیارت عاشورا.......... 424

9- زیارت عاشورای غیر معروفه.......... 428

10- زیارت اربعین.......... 432

سؤالات.......... 435

1- صلوات خاصّه ی امام کاظم (علیه السلام).......... 437

2- زیارت مشترک میان دو امام کاظمین (صلوات الله علیهما) «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا وَلِيَّ اللَّه».......... 439

3- زیارت جناب سلمان رضی الله عنه.......... 440

4- زیارت مشهور امام رضا (علیه السلام).......... 442

5- دعای بعد از زیارت امام رضا (علیه السلام).......... 442

6- زیارت امام هادی و امام عسگری (صلوات الله علیهما).......... 443

7- زیارت آل یاسین.......... 445

8- زیارت «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا خَلِيفَةَ اللَّهِ وَ خَلِيفَةَ آبَائِهِ الْمَهْدِيِّين».......... 448

9- دعای ندبه.......... 451

10- دعای عهد.......... 455

11- دعای « اللَّهُمَّ ادْفَعْ عَنْ وَلِيِّكَ وَ خَلِيفَتِك».......... 457

سؤالات.......... 459

1- زیارت جامعه کبیره.......... 461

2- صلوات بر حجج طاهره (صلوات الله علیهم) (صلوات کبیره).......... 465

3- زیارت جامعه ائمه المؤمنین (صلوات الله علیهم).......... 468

4- دعای عالیه المضامین.......... 470

5- دعای در زمان غیبت.......... 472

6- دعای مکارم الاخلاق.......... 475

7- حدیث کسا.......... 480

سؤالات.......... 484

منابع.......... 485

1- کتاب ها.......... 485

2- مقالات.......... 503

3- سایت ها.......... 505

پیشگفتار

ادعیه و زیارات، حاوی نکات ناب و خاص به خود بوده که در معرفت و معنویت انسان ها اثر بسزایی دارد. همچنین مورد توجه و استقبال عموم مردم نیز می باشد و گاه سؤالاتی را در هنگام قرائت، برای اذهان پدید می آورد. این دو امر، لزوم تحقیقات بیشتر در زمینه نیایش های مأثور از ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) را که برآمده از منبع نورانی وحی است، تقویت می نماید. با این حال به نظر می رسد، رشته نگارش ها در زمینه نکته سنجی از ادعیه و پاسخ به شبهات با استفاده از آنها نسبت به برخی موضوعات دیگر، آن چنان گسترده و موافق نیاز روز و زمانه نیست و گاه توده مردم در برخی نکات ابتدایی در زمینه برخی از دعاها دچار سوء برداشت هستند و در کتابی نیز این آشنایی ها را نمی یابند. این در حالی است که تألیفاتی اثرگذار با این اهداف را در مورد «قرآن کریم» و «نهج البلاغه» مشاهده می نماییم که نشان از لزوم این نکته سنجی ها در مورد کتب مهم مورد مراجعه مردم همانند «مفاتیح الجنان» دارد.

کتاب پیش رو، حاصل یک سال بررسی و تحقیق در ادعیه کتاب گران سنگ «مفاتیح الجنان» است و هدف از تدوین آن، آشنایی اجمالی عموم مردم با کتاب ارزشمند «مفاتیح الجنان» و مهم ترین ادعیه و زیارات آن و نکته سنجی های مهم و احیاناً پاسخ به شبهات و سؤالات پیرامون آنها می باشد که در دو فصل «مباحث مقدّماتی» و «بررسی مهم ترین ادعیه و زیارات مفاتیح الجنان»، این اهداف پیگیری شده است. مهم ترین نکات به کار رفته در این پژوهش را می توان این چنین فهرست نمود:

1- این کار به شیوه «درس نامه» تهیه گردیده تا امکان تدریس آن برای طلّاب و دانشجویان جویای معارف ناب در زلال دریای ادعیه و زیارات نیز فراهم شود و در این راستا

هفده درس تنظیم گشته و پرسش هایی نیز در رابطه با محتوای هر درس به رشته تحریر درآمده است.

2- به طور کلّی سعی شده است که از مطالب غیر ضرور پرهیز شود و نکات کاربردی و مهم مورد توجه قرار گیرد.همچنین گزیده گویی در اولویّت بوده و از شرح تفصیلی مباحث پرهیز شده است. در این راستا به عنوان مثال از ذکر متن عربی و فارسی آیات و روایات در کنار یکدیگر خودداری شده و به این صورت عمل شده که یا فقط ترجمه در متن اصلی ذکر گردیده و در موارد ضرورت عربی آن در پاورقی آورده شده است و یا صرفاً متن عربی ذکر شده و در پاورقی به ترجمه آن اشاره شده است.

3- در فصل اول در قالب هفت درس، آشنایی های بنیادین با «مفاتیح الجنان» و «ادعیه و زیارات» مدّ نظر قرار گرفته و با اینکه امکان ذکر برخی موضوعات مطرح در این فصل، در ضمن بررسی هر یک از ادعیه و زیارات فصل دوم بوده اما به جهت مهم بودن آن موضوعات، این موارد به شکل مستقلّ در یک درس مورد توجه و ارزیابی قرار گرفته است.

4- در بحث «روش شناسی مفاتیح الجنان»، به دلایل برخی چینش های به کار رفته در این کتاب ارزشمند پرداخته شده است که دارای اهمیت بسیار می باشد. همچنین بحث «فضائل و ثواب ها» با هدف معرفت افزایی نسبت به این موضوع و پاسخ به شبهاتی که در برخی کتب همچون «تضاد مفاتیح الجنان با قرآن» مطرح شده اضافه شده است. در بحث «مباحث تاریخی در مفاتیح الجنان» به مطالعه تطبیقی تاریخ های مهم مذهبی با آنچه در این کتاب مورد توجه قرار گرفته و نیز برخی مطالب چالش برانگیز پرداخته شده است. اهمیت مباحث «کتاب شناسی» و «اعتبار شناسی» ادعیه نیز بر کسی پوشیده نیست.

5- تسهیل مطالعه، از دغدغه های نگارنده در نگارش این مجموعه بوده و به همین جهت با تدوین جدول های متعدد، به خصوص در فصل دوم، مطالعه این مجموعه، روان و آسان گردیده است. در این راستا در فصل دوم، در مورد هر یک از ادعیه و زیارات، سه جدول تنظیم شده که یکی، کلیات در مورد هر دعا یا زیارتی را به اختصار ارائه می دهد، دیگری مضامین این اذکار را تبیین می نماید و سوّمی نکات برگزیده آنها را تشریح می کند.

6- بررسی های آماری در «مفاتیح الجنان» یا برخی ادعیه و زیارات، از امور مورد توجه

این پژوهش بوده و تعداد کلمات و برخی موارد قابل شمارش ادعیه و زیارات و نیز تعداد استفاده های «محدّث قمی» از منابع دیگر مشخص شده است.

7- در قسمت «مضامین» غالب ادعیه و زیارات، بخش های آن اذکار مشخص شده است، همچنین در قسمت «کلیات» به سبک شناسی این اوراد پرداخته شده که این امور، سیر و ورود و خروج آن ادعیه و اذکار را بر خواننده نمایان می سازد.

8 - در انتخاب «نکات برگزیده» ادعیه و زیارات، دقت فراوان صورت گرفته است تا نکات خاص و ویژه هر دعا و زیارت مورد توجه قرار گیرد که این امر در شناخت راز و رمز های آن ادعیه و زیارات نقش بسزایی دارد.

9- سعی شده از مطالب غیر مستند و یا ذوقی پرهیز شود و با استناد به دیدگاه های بزرگانی چون «علامه مجلسی»، «امام خمینی»، «علامه طباطبایی» و «شهید مطهّری» بر غنای مطالب افزوده گردد. استفاده از «نرم افزارهای مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی» و تحقیقات اینترنتی در صدر روش های پژوهشی این نوشته قرار دارد.

10- آشنایی های مربوط به آداب و ثواب های هر یک از ادعیه و زیارات، که در خود «مفاتیح الجنان» به آنها توجه داده شده، در این مجموعه مورد لحاظ قرار نگرفته و از زوایای دیگر، به معرفت افزایی در مورد ادعیه و زیارات پرداخته شده است.

11- از حجت الإسلام و المسلمین محمدرضا طاهائی، ریاست محترم جامعة المصطفی العالمية(صلی الله علیه و آله و سلم) واحد اصفهان که زمینه چاپ این اثر را فراهم نمودند و از حجت الإسلام مهدی عاصمی که در تدوین این مجموعه با اینجانب همکاری داشتند صمیمانه تشکر می نمایم.

در اینجا دست نیاز به درگاه پروردگار بی نیاز برمی داریم و با تمام وجود، از ساحت مقدّس حق تعالی درخواست می کنیم که به این اثر، برکت داده و هدایت و معرفت را در آن قرار دهد.

فصل اول :

مباحث مقدّماتی

اشاره

درس اول – آشنایی با مفاهیم کلیدی در رابطه با ادعیه

اشاره

مسأله دعا در فطرت بشر نهاده شده و در طول تاریخ بشریّت، مردم همه ادیان و مذاهب به روش های با خدای خود سخن گفته و با برقراری ارتباط با معبود خود، غیر از برآورده نمودن حاجت، حس معنوی خود را نیز به زیباترین صورت پاسخ می دادند.در هر حال دعا در اسلام جایگاه خاص به خود را داشته و در مکتب تشیّع، ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) به آن، بهای فراوانی داده اند. به همین جهت در طول تاریخ تشیّع همواره شیعیان به ادعیه، اذکار و زیاراتی که از اهل بیت (صلوات الله علیهم) صادر و توسّط علمای بزرگ گردآوری شده اهتمام و توجه خاصی داشته اند به حدّی که گاه قرائت برخی از این امور در طول عمر افرادی ترک نمی شده است و امروزه نیز به همین شکل است.

حال، سؤال اصلی و مهمّی که در ذهن مطرح می شود این است که ادعیه غیر از نقش های معنوی خاص خود چه مقدار می توانند نقش علمی ایفا نموده و در ترسیم معارف اعتقادی، اخلاقی، تفسیر قرآن و دیگر امور مؤثر باشند و اینکه آیا نکات برجسته ای در ادعیه و اذکار و زیارات هست که ضرورت پرداختن به آنها حس شود؟

پس از پاسخ به این سؤال این نکته مطرح است که از چه روشی و با چه رویکردی می توان این ظرفیت موجود در ادعیه را به فعلیّت رسانید و چرا با وجود اینکه مفاتیح الجنان مانند قرآن کریم در بیشتر خانه ها موجود است، شبهاتی که پاسخ آنها در مفاتیح الجنان موجود می باشد ذهن برخی را درگیر نموده است. در حقیقت با توجه به جایگاه خاص کتاب مفاتیح الجنان در خانه و زندگی عموم مردم جامعه این سؤال و دغدغه مهم وجود دارد که

چگونه می توان از ظرفیت این کتاب شریف برای انتقال معارف ناب اسلامی بهره برد؟

برای پاسخ به این سؤالات لازم است که کاری جامع و دقیق بر روی ادعیه مفاتیح الجنان انجام شود تا اولاً جایگاه ادعیه و معارف خاص تبیین شده در آنها در میان روایات تبیین گردد و ثانیاً ظرفیت های کمتر دیده شده مفاتیح الجنان در منظر عموم جامعه و مؤمنان و نیز مدّاحان و محقّقان در زمینه ادعیه قرار گیرد به همین جهت پژوهش پیش رو در صدد است تا با بررسی مهم ترین ادعیه و اذکار و زیارات مفاتیح الجنان و ارائه آشنایی کلی با این مجموعه عظیم هم قطره ای از دریای معارف ارائه شده در ادعیه مفاتیح الجنان را به مخاطبین عرضه نماید.

با بررسی کتب ادعیه مشخص می شود دو مفهوم کلیدی «دعا» و «زیارت» در این کتب ارزشمند، بیش از سایر مفاهیم استعمال شده است و البته مفهوم «ذکر» نیز به جهت کاربرد بسیارش در قرآن و روایات در ردیف آن دو مفهوم قرار می گیرد. همچنین با اینکه مفهوم «توسّل» از عناصر ادعیه و زیارات به حساب می آید و می توان از آن در درس های آینده سخن به میان آورد ولی به جهت ارتباط بسیار شدید و عمیق با مفهوم زیارت و اینکه فلسفه زیارت به شمار می رود، دارای اهمیّت خاصی بوده که در همین درس از آن بحث به عمل می آید. با این حال در مورد مفاهیم دیگری همچون «حرز»، «حجاب»، «تعویذ» و «مناجات» در دروس بعدی مطالبی ارائه خواهد شد.

1- «دعا»

1-1. «دعا» در لغت و اصطلاح

راغب اصفهانی «دعا» را مانند «ندا» به معنی خواندن و صدا زدن معرفی می کند.⁽¹⁾علامه طباطبایی تعبیر زیباتری از همین معنی بیان می نماید. ایشان می نویسد: «كلمه «دعا» و نيز كلمه «دعوت» به معناى معطوف كردن توجه و نظر شخص دعوت شده به سوى چيزى است.»⁽²⁾

بر اساس این معنی پاسخ به این پرسش معروف روشن می شود که چرا با توجه به آیاتی

که خدای متعال در آنها وعده استجابت دعا را داده است مانند: (وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادی عَنِّی فَإِنِّی قَريبٌ أُجيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجيبُوا لی وَ لْيُؤْمِنُوا بی لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُون)⁽¹⁾و (وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَكُمْ ...)⁽²⁾، در بسیاری از مواقع، پروردگار عالَم، دعای افراد را مستجاب نمی کند و حاجت آنها را نمی دهد؟ پاسخ آن است که در معنی «دعا» حاجت خواهی وجود ندارد و حاجت خواهی یکی از اغراض و انگیزه های دعا می باشد و درست است که خدای متعال در این آیات وعده داده و ضمانت نموده که حتماً پاسخ دهد اما اینکه حتماً همان حاجت طلب شده، داده شود، چنین تضمینی صورت نگرفته است به جهت اینکه همان گونه که گفته شد در معنی «دعا»، طلب حاجت وجود ندارد و اجابت خدا نیز نسبت به دعا خواهد بود و با توجه به حکیمانه بودن نظام الهی و نظر رحمت خدای متعال با توجه به مصلحت افراد، گاه پاسخ دیگری مطابق مصلحت آنها داده می شود. در حقیقت همان گونه که در آیاتی همچون (وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فيهِن...)⁽³⁾ذکر شده، اگر خدای متعال بخواهد بر اساس امیال انسان ها عمل کند و هر کس هر حاجتی دارد همان حاجت را برای او برآورده نماید، نظام حکیمانه خلقت دچار آسیب شده با مشکل مواجه می شود به همین جهت گاه خدای متعال پاسخی دیگر متناسب نیازهای دیگر انسان ها، به آن ها می دهد تا حکمت و مصلحت نیز در نظر گرفته شود.

مقایسه مفهوم «دعا» با «ندا» می تواند ابعاد دیگری از ویژگی های این مفهوم را روشن نماید. «دعا» معنايى عمومى تر از «ندا» دارد، براى اينكه «ندا» مختص به باب لفظ و صوت است، ولى «دعا»، هم شامل دعوت كردن به وسيله لفظ مى شود و هم شامل آنجايى كه كسى را با اشاره و يا نامه دعوت كنند، علاوه بر اين، لفظ «ندا» مخصوص آنجايى است كه فرد با صداى بلند صدا زده شود، ولى لفظ «دعا» اين قيد را ندارد، چه با صداى بلند افراد

خوانده شوند و چه بيخ گوشى و آهسته ، هر دو صورتش دعوت است.⁽¹⁾

همان طور که ذکر شد «علامه طباطبایی»، «دعا» را به معنى «معطوف كردن توجه و نظر شخص دعوت شده به سوى چيزى» می داند. ایشان بر این اساس رابطه «دعا» و «عبادت» را رابطه این همانی معرفی می کند، چون بنده در حال عبادت، خود را در مقام مملوكيت و اتصال به مولاى خويش قرار مى دهد و اعلام تبعيت و اقرار به ذلت مى كند تا خدا را با مقام مولويّت و ربوبيّتش به خود معطوف سازد و «دعا» نیز عيناً همين است. این مفسّر قرآن کریم، شاهد این اتحاد حقیقت «دعا» و «عبادت» را آیه شریفه (وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ)⁽²⁾ذکر می کند چرا که در این آیه ابتدا، فرمان به «دعا» داده می شود و سپس همين تعبير به «دعا» مبدّل به تعبير «عبادت» می گردد.⁽³⁾

در هر حال بر اساس این معنی، «دعا» در اصطلاح، همه اوراد مفاتیح الجنان را شامل می شود.

این مفهوم در اصطلاحی دیگر که این اصطلاح در کتب ادعیه مدّ نظر است، اخصّ از معنی لغوی خود بوده، صرفاً به اورادی که در آنها ارتباط با خدای متعال وجود دارد اطلاق می گردد و زیارات معصومان (صلوات الله علیهم) را شامل نمی شود، چرا که در آنها، موضوع اصلی، ارتباط با اهل بیت (صلوات الله علیهم) است. همچنین در صورتی که طلب حاجت به عنوان عنصر اصلی «دعا» مطرح شود، اذکاری همچون تسبیحات اربعه نیز از این مفهوم خارج هستند.

1-2. استعمالات گوناگون دعا در قرآن و پاسخ به شبهه وهّابیت

واژه دعا در قرآن در استعمالات مختلفی به کار رفته است:

1- «دعا» به معنى عبادت و پرستش؛ مانند آيه (... فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً)⁽⁴⁾که در این آیه، تعبير به «مع اللَّه» نشان مى دهد، منظور اين است كه كسى را همتا و شريك خدا

نپنداريد و عبادت نكنيد و گرنه خواندن و صدا زدن دیگران در صورتی که عبادت آنان نباشد، امری بی اشکال است.

2- «دعا» به معنی ایجاد چیزی؛ دعا اگر به خداى متعال نسبت داده شود دعوت تکوینی و تشریعی را شامل می شود. دعوت تکوینی مانند آیه شریفه (يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ) كه در اين آيه، دعوت در روز قیامت بوده و به معناى ايجاد است در نتيجه معناى «تكوين» را مى دهد.دعوت تشریعی نیز عبارت است از اينكه خداى متعال به زبان آياتش بندگان را تكليف كند به آنچه كه از آنان مى خواهد.⁽¹⁾

2- «دعا» به معنى تبلیغ و فراخواندن به سوى چيزى؛ مانند آنچه در مورد نوح پيامبر (علیه السلام) آمده است كه مى گويد: (قالَ رَبِّ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَيْلًا وَ نَهاراً * فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِی إِلَّا فِراراً)⁽²⁾بديهى است اين «دعا» و فراخوانى قوم، همان دعوت آنها به سوى ايمان است و اين نوع «دعا» عين ايمان مى باشد و انجام آن بر پيغمبران خدا واجب بوده است.

3- «دعا» به معنى تقاضاى حاجت؛ كه گاه از طريق عادى و معمولى است مانند (وَ لا يَأْبَ الشُّهَداءُ إِذا ما دُعُوا)⁽³⁾اين فراخوانى و دعا در امور عادى است و گاه آنجاست كه كسى را واسطه و شفيع به درگاه خدا قرار مى دهند چنانچه در ماجرای موسی (علیه السلام) و بنی اسرائیل آمده: (وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها...)⁽⁴⁾در این آیه موسى (علیه السلام) هرگز به آنها ايراد نكرد كه چرا مرا با خطاب يا موسى! فرا خوانديد و چرا مستقيماً خودتان از خدا نخواستيد و اين شرك و كفر است، بلكه تقاضاى آنها را از خدا خواست و اجابت شد و خطاب (...لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ...)⁽⁵⁾از سوى خدا نازل گرديد، فقط به آنها گفت شما غذاى بهتر را رها كرديد و به سراغ غذاى كم اهمّيّت ترى رفتيد.

بر این اساس پاسخ شبهه ای که وهّابیت با توجه به مفهوم دعا در قرآن به بحث شفاعت مطرح می کند، روشن می شود. ایشان با توجه به آیات (ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ)⁽¹⁾و (وَ أَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً)⁽²⁾و (لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْ ءٍ)⁽³⁾و (إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ)⁽⁴⁾می گویند دعا به معنی عبادت است و تنها باید برای خدای متعال باشد بنابراین كسى كه پيامبر يا صالحى از صالحان را براى انجام چيزى بخواند يا بگويد براى من نزد خدا، جهت برآمدن حاجتم شفاعت كن مرتکب شرک شده است. این در حالی است که اولاً در آیاتی که مورد استناد قرار داده اند مراد از خواندن غیر خدا، شریک گرفتن برای خداست و نه واسطه قرار داده بین خود و خدا و ثانیاً همان طور که گفته شد استعمالات دیگری نیز برای مفهوم دعا در قرآن وجود دارد که از جمله آنها تقاضای حاجت از اولیاء الهی برای دعا نمودن است.

1-3.جایگاه و اهمیت «دعا»

دعا را می توان گوهرى ترين مسئله اديان دانست، چرا كه دعوت به پرستش خداوند، اصلى ترين و دلرباترين سخنى است كه پيامبرانِ الهى در رسالت هاى خويش بدان پرداخته اند: (وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ)⁽⁵⁾و رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: «الدُّعاء مُخُّ العِبادَةِ، وَلايَهْلِكُ مَعَ الدّعُاء أحَدٌ»⁽⁶⁾بنابر اين، جانِ عبادت و به تعبير ظريف تر، جانِ جانِ دعوت پيامبران، دعاست.

همچنین توجه به فقر مطلق انسان در برابر غنای مطلق باری تعالی، که در آیه شریفه (يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ)⁽⁷⁾تجلی پیدا نموده است به این امر

رهنمون می سازد که بشر برای حلّ مشکلات خود چاره ای ندارد جز اینکه به درگاه پروردگار رود، بلکه نه تنها بشر که زبانِ استعداد هر آفريده را می توان دعا دانست: (يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ)⁽¹⁾از این رو قرآن کریم اهمیت «دعا» را تا آن جا می داند که می فرماید: (قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُكُم...)⁽²⁾در این آیه، «دعا» به عنوان امر ارزش و قیمت دهنده به انسان معرّفی شده است. در روایات نیز جایگاه دعا چنین ترسیم شده است که: «الدُّعاءُ

مُخُّ الْعِبادَة»⁽³⁾

و نیز «أفْضَلُ العِبادات الدُّعاء»⁽⁴⁾

بر اساس این روایات نه تنها دعا برترین عبادت است که روح سایر عبادات نیز می باشد.

شهید مطهّری جایگاه با عظمت دعا را چنین ترسیم می نماید:

«قطع نظر از اجر و پاداشى كه براى دعا هست و قطع نظر از اثر استجابتى كه بر دعا مترتب است، دعا اگر از حد لقلقه زبان بگذرد و دل با زبان هماهنگى كند و روح انسان به اهتزاز درآيد يك روحانيت بسيار عالى دارد، مثل اين است كه انسان خود را غرق در نور مى بيند، شرافت گوهر انسانيت را در آن وقت احساس مى كند. آن وقت خوب درك مى كند كه در ساير اوقات كه چيزهاى كوچك او را به خود مشغول داشته بود و او را آزار مى داد چقدر پست و ساقط و سافل بوده. انسان وقتى كه از غير خدا چيزى مى خواهد احساس مذلّت مى كند و وقتى كه از خدا مى خواهد احساس عزت. بنابراین دعا، هم طلب است و هم مطلوب، هم وسيله است و هم غايت، هم مقدمه است و هم نتيجه. اولياى خدا هيچ چيزى را به اندازه دعا خوش نداشتند، همه خواهش ها و آرزوهاى دل خود را با محبوب واقعى در ميان مى گذاشتند و بيش از آن اندازه كه به مطلوب هاى خود اهميت مى دادند به خودِ طلب و راز و نياز اهميت مى دادند، هيچ گونه احساس خستگى و ملالت نمى كردند، به تعبير اميرالمؤمنين (علیه السلام) خطاب به كميل نخعى: «هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلى حَقيقَةِ الْبَصيرَةِ وَ باشَروا رَوْحَ الْيَقينِ وَ اسْتَلانوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفونَ وَ انِسوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجاهِلونَ

وَ صَحِبُوا الدُّنْيا بِابْدانٍ ارْواحُها مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْاعْلى»⁽¹⁾ناگهان علم و آگاهى در كمال حقيقت بصيرت و بينش بر آنها و قلبشان فرود آمد و لذت يقين را درك كردند و با حقيقت آن تماس گرفتند، و با آنچه دنياداران از آن در هراس اند و آن را ناخوش و دشوار مى دارند اينان خوشند و آن را نرم و دلپسند شمردند و به آنچه نادانان از آن گريزان اند مأنوس شدند، و با اهل دنيا با بدن هايى كه روح آن بدن ها متعلق به محل اعلى و عالم ربوبى است معاشرت كردند، برعكسِ دل هاى زنگ گرفته سياه و قفل شده كه از درگاه خدا رانده شده اند.»⁽²⁾

امروزه شبهاتی در مورد حقيقت و روح دعا و اثرات تربيتى و روانى آن وجود دارد. گاه گفته می شود: دعا عامل تخدير است، چرا كه دعا یعنی به جاى فعاليت و كوشش و استفاده از وسائل پيشرفت و پيروزى، رو به سستی و خمودگی آوردن.و گاه گفته می شود دعا نوعی دخالت در کار خدا است. خدا هر چه را مصلحت بداند انجام مى دهد، او به ما محبت دارد، مصالح ما را بهتر از خود ما مى داند، پس چرا ما هر ساعت مطابق دلخواه خود از او چيزى بخواهيم؟ در حقیقت بازگشت این شبهه به این است که دعا با مقام رضا و تسليم در برابر اراده خداوند منافات دارد.

در پاسخ به شبهه اول باید گفت دعا اين نيست كه از وسائل و علل طبيعى دست بكشيم و به جاى آن دست به دعا برداريم، بلكه مقصود اين است که بعد از آنكه نهايت كوشش خود را در استفاده از همه وسائل موجود به كار بستيم، آنجا كه دست ما كوتاه شد و به بن بست رسيديم به سراغ دعا برويم، و با توجه و تكيه بر خداوند، روح اميد و حركت را در خود زنده كنيم، و از كمك هاى بى دريغ آن مبدأ بزرگ مدد گيريم. بنابراين دعا مخصوص به نارسائی ها و بن بست ها است، نه عاملى به جاى عوامل طبيعى.

همچنین پاسخ به شبهه دوم نیز مشخص است زيرا دعا يك نوع كسب قابليت براى تحصيل سهم زيادتر از فيض بى پايان پروردگار است.به عبارت ديگر انسان به وسيله دعا توجه و شايستگى بيشترى براى درك فيض خداوند پيدا مى كند چنانچه در روایتی از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که: «إِنَّ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَنْزِلَةً لَا تُنَالُ إِلَّا بِمَسْأَلَة»⁽³⁾در نزد خداوند

مقاماتى است كه بدون دعا كسى به آن نمى رسد. بديهى است كوشش براى تكامل و كسب شايستگى بيشتر عين تسليم در برابر قوانين آفرينش است، نه چيزى بر خلاف آن.از همه گذشته «دعا» يك نوع عبادت و خضوع و بندگى است، و انسان به وسيله دعا توجه تازه اى به ذات خداوند پيدا مى كند، و همان طور كه همه عبادات اثر تربيتى دارد دعا هم داراى چنين اثرى خواهد بود.

2- «زیارت» و «توسّل»

2-1. زیارت و توسّل در لغت و اصطلاح و رابطه این دو مفهوم در ادعیه با یکدیگر

ماده «زور» به معنی میل نمودن و قصد کردن است و زیارت نیز از همین معنی برآمده است چنانچه در آیات (أَلْهَئكُمُ التَّكاَثُر * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ)⁽¹⁾به زیارت قبور اشاره دارد و در همین معنی استعمال شده است.⁽²⁾در اصطلاح کتب ادعیه می توان آن را میل نمودن به سمت معصومان (صلوات الله علیهم) یا مؤمنان و صالحان و قصد نمودن آن ها و یا قبور آنها، به صورت عملی یا صرفاً قلبی و گفتاری دانست، در حقیقت زیارت گاهی از نزدیک انجام می شود که زیارت عملی محسوب می گردد و گاهی از بعید است که تنها با دل و کلام، این زیارت رخ می دهد. متن زیارت را «زیارت نامه» و می توان مخاطب قرار دادن ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) یا مؤمنان و صالحان را از ویژگی ها و مقوّمات زیارات نامه ها دانست.

«توسّل»، در لغت به معنی تقرّب پیدا کردن است⁽³⁾. این واژه در اصطلاح گاه صرفاً به تقرّب پیدا کردن به درگاه خدای متعال به وسیله اهل بیت (صلوات الله علیهم) اطلاق می شود و گاه اصطلاح عامّی دارد و تقرّب به هر وسیله ای را شامل می شود چنانچه در بسیاری از ادعیه، صرفاً به اهل بیت (صلوات الله علیهم) توسّل صورت نگرفته است و توسّل به اسماء الهی اگر در حدّ توسّل به اهل بیت (صلوات الله علیهم) نباشد کمتر نیست.

«زیارت» به اقسامی همچون زیارت خانه خدا، زیارت قبور انبیاء و اولیا و زیارت قبور

صالحان و شهداء تقسیم می گردد. «توسّل» نیز همین اقسام را دارد با این تفاوت که به مکان ها تعلّق نمی گیرد بلکه متعلّق آن، خود اشخاص است به این صورت که توسّل به خدا و انبیاء و اولیا و صالحان و شهداء انجام می شود.

رابطه «زیارت» و «توسّل» را می توان چنین ترسیم نمود که به هر توسّلی زیارت گفته نمی شود چنانچه «دعای توسّل»، زیارت خوانده نشده است و توسّلات ابتدای «دعای سمات» را «زیارت» نمی گویند، اما همه زیارت ها توسّل هستند.بنابر این می توان رابطه عام و خاص مطلق را بین این دو حوزه دعایی مشاهده نمود. همچنین رابطه «ادعیه» و «توسّلات» به این صورت است که در برخی از ادعیه، توسّل به اهل بیت (صلوات الله علیهم) نقش اساسی را ایفا نمی کند مانند «دعای کمیل» و در برخی دیگر از ادعیه، توسّل به اهل بیت (صلوات الله علیهم) نقش اساسی را دارد مانند «دعای توسّل». رابطه زیارات و ادعیه را نیز می توان این گونه اشاره کرده که در برخی از زیارات، دعا و خواسته از خدا نقش چشم گیری دارد مانند «زیارت امین اللّه» و در برخی از زیارات، دعا و خواسته از خداوند متعال نقش اساسی را ایفا نمی کند مانند «زیارت جامعه کبیره».

2-2. ادلّه قرآنی جواز توسّل به انبیاء و اولیا

توسّل سه قسم اساسی دارد:

1- دسته ای از توسّلات به اجماع و اتفاق مسلمانان جايز است؛ توسّل به ذات و اسماء و صفات الهی، توسّل به طاعت و ایمان، توسّل به قرآن کریم، توسّل به پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)در روز قیامت، توسّل به انبیاء و اولیا در زمان حیات ایشان از این دسته به شمار می آیند که به اتفاق همه مسلمانان این گونه توسّلات جایز است.

در مورد توسّل به انبیاء در زمان حیاتشان می توان به این آیه اشاره کرده که قرآن، گناهكاران را برای توبه به سوی رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) ارجاع می دهد و مى فرمايد: (وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً)⁽¹⁾

همچنین فرزندان يعقوب، بعد از پیدا شدن برادرشان يوسف و اینکه تمامى گناهان آنها ظاهر گرديد با شرمسارى فراوان به نزد پدر آمدند و عرض كردند: (قالُوا يا أَبانَا اسْتَغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا إِنَّا كُنَّا خاطِئِينَ)⁽¹⁾حضرت يعقوب به ایشان پاسخ نداد: خودتان مستقيماً از خدا طلب مغفرت نماييد. اگر اين عمل بوى شرك مى داد يقيناً حضرت يعقوب كه منادى توحيد و دشمن سر سخت شرك است مى فرمود خودتان از خدا بخواهيد چرا از من مى خواهيد و مى گوئيد: يا أَبانَا؟ اما آن حضرت در جواب فرمود: (سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي)⁽²⁾اين گونه آيات، كاملًا دلالت دارد بر اين كه قرآن، توسل و استغاثه به كسانى را كه نزد پروردگار مقامى دارند تجويز نموده و بلكه بر آن تحريص و ترغيب مى نمايد.

2- دسته اى از توسّلات، به اتفاق مسلمانان جايز نيست؛ توسّل به طاغوت با توجه به آیه: (يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ)⁽³⁾و توسل به بت ها با توجه به آیه: (وَ يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَضُرُّهُمْ وَ لا يَنْفَعُهُمْ وَ يَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ)⁽⁴⁾در این دسته قرار می گیرند.

3- موردی که محل اختلاف بين وهّابيان و مسلمانان است؛ توسّل به انبیاء و اولیا پس از مرگ آنهاست که وهّابی ها، آن را شرک می دانند به خلاف سایر مسلمانان که آن را جایز می شمارند.

توجه به آیات قرآن در این مسئله نیز راهگشاست. در آیه شریفه (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ...)⁽⁵⁾که از مهم ترین آیات، در بحث توسّل است، کلمه «وسیله» معنى بسيار وسيعى دارد و هر كار و هر چيزى را كه باعث نزديك شدن به پيشگاه مقدس پروردگار مى شود شامل مى گردد، همان طور كه از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت است که:

« بهترين چيزى كه توسّل کنندگان با آن به خدا توسّل می جویند، ايمان به خدا و پيامبر او و جهاد در راه خدا است كه قلّه كوهسار اسلام است و همچنين جمله اخلاص (لا اله الا اللَّه) كه همان فطرت توحيد است، و بر پا داشتن نماز كه آيين اسلام است، و زكات كه فريضه واجبه است، و روزه ماه رمضان كه سپرى است در برابر گناه و كيفرهاى الهى، و حج و عمره كه فقر و پريشانى را دور مى كند و گناهان را مى شويد، و صله رحم كه ثروت را زياد و عمر را طولانى مى كند، انفاق هاى پنهانى كه جبران گناهان مى نمايد و انفاق آشكار كه مرگ هاى ناگوار و بد را دور مى سازد و كارهاى نيك كه انسان را از سقوط نجات مى دهد.»⁽¹⁾

همچنین شفاعت پيامبران و امامان و بندگان صالح خدا كه طبق صريح قرآن باعث تقرب به پروردگار مى گردد، و نیز پيروى از پيامبر و امام و گام نهادن در جاى گام آنها، در مفهوم وسيع توسّل داخل است، زيرا همه اينها موجب نزديكى به ساحت قدس پروردگار مى شود. نیز سوگند دادن خدا به مقام پيامبران و امامان و صالحان كه نشانه علاقه به آنها و اهميت دادن به مقام و مكتب آنان مى باشد جزء اين مفهوم وسيع است.بنابراین کسانی که كه آيه فوق را به بعضى از اين مفاهيم اختصاص داده اند هيچ گونه دليلى بر اين تخصيص ندارند، زيرا همان طور كه گفته شد «وسيله» در مفهوم لغويش به معنى هر چيزى است كه باعث تقرب مى گردد.

آیه دیگری که کمک به این بحث می نماید آیه: (اذْهَبُوا بِقَمِيصِی هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِی يَأْتِ بَصِيراً)⁽²⁾است که به ماجرای بینایی یعقوب توسّط لباس یوسف (علیه السلام) اشاره دارد. اين آيه دلالت مى كند كه متعلقات بزرگان و مقرّبان درگاه الهى از قبيل لباس و قلم آنها كار ساز است، تا آن جايى كه همين اشيا مى تواند چشم نابينائى را بينا كند.در حقیقت حضرت یعقوب (علیه السلام) برای شفای خود به پیراهن یوسف متوسّل شد.بر این اساس، وقتی امکان توسّل

به این امور بی جان وجود دارد، توسّل به انبیاء و اولیا پس از مرگ آنها نیز ممکن خواهد بود.

همچنین در این بحث اشاره به آیاتی که شنیدن صدای مردگان توسّط زندگان را تأیید می کند، دارای اهمیت می باشد مانند آیاتی که به مکالمه حضرت صالح و حضرت شعیب (علیهما السلام) با قوم خویش پس از عذاب اشاره می نماید⁽¹⁾و آیاتی که امکان پرسش و پاسخ رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) با ارواح انبیای گذشته را مطرح می نماید.⁽²⁾

و آیاتی که به زنده بودن شهداء اشاره دارد.⁽³⁾این آیات نه تنها خبر از حیات پس از مرگ که خبر از شنیدن صدای زندگان توسّط اموات می دهد.

2-3. جایگاه و فوائد «زیارت» قبور انبیاء و اولیا و «توسّل» به ایشان

از چند آیه ای که در بحث ادلّه توسّل به آنها اشاره شد دو اثر مهم برای توسّل استنباط می شود که یکی آمرزش گناهان است و دیگری شفا یافتن از بیماری ها. اینک دو اثر دیگر نیز اضافه می گردد:

اثر اول: الگوگیری و پیروی از اهل بیت (صلوات الله علیهم)؛ زيارت ائمّه، نشانه احترام به مقام ایشان، پيروى از راهشان، تبعيّت از مواضعشان، استمرار خطّشان، تجديد عهد با امامتشان، وفادارى به ولايتشان و زنده نگاه داشتن نام و ياد و خاطره و فرهنگ و تعاليم آنان است. از حضرت رضا (علیه السلام) روایت شده که: «انّ لكلّ امام عهدا فى عنق اوليائه و شيعته و انّ من تمام الوفاء بالعهد و حسن الأداء زيارة قبورهم ...»⁽⁴⁾براى هر امامى در گردن و بر عهده هواداران و پيروانش عهد و پيمانى است و از جمله نشانه هاى وفاى كامل به اين پيمان، زيارت قبور امامان است.

اثر دوم: سیر الی اللّه به وسیله اهل بیت (صلوات الله علیهم)؛ راه توحيد و معرفت و محبّت خداوند متعال، راهى است بس دشوار و صعب العبور كه طى كردن آن بدون چراغ و راهنما و تمسّك به ولايت و بهره گيرى از شفاعتِ وسايلى كه خداوند متعال براى تقرّب به خود معين فرموده

است و ورود از درى كه خداوند متعال براى گام نهادن بر بساط قرب خود مشخص كرده است، امكان پذير نيست. به همین جهت در زيارت جامعه کبیره آمده است: «مَن أرادَ اللّهُ بَدَأَ بِكُم و مَن وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنكُم وَ مَن قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِكُم»⁽¹⁾

هر كه خدا را بخواهد، از شما آغاز می کند و هر كه او را به يگانگى می شناسد، این معرفت را از شما شما پذيرفته است و هركه قصدِ او كند، به شما روى مى آورد.

بر همين اساس، در روایتی از امام صادق (علیه السلام) براى دستيابى به حقيقت نماز و بهره گيرى كامل از اين بهترين وسيله سلوك الى اللّه، نقل شده است که: «هرگاه به نماز ايستادى، بگو بارالها! من محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) را براى برآوردن حاجتم به درگاهت مى آورم و به وسيله او به تو روى مى آورم، پس به سبب او مرا در دنيا و آخرت، نزد خودت آبرومند و از مقرّبان قرار ده، نمازم را به سبب او مقبول، گناهم را آمرزيده و دعايم را مستجاب قرار ده كه تويى بخشاينده مهربان.»⁽²⁾این دعا نشان می دهد، برای اینکه در نماز تقرّب به خدای متعال انجام پذیرد، قبل از نماز توسّل به اهل بیت (صلوات الله علیهم) امری مطلوب است.

3- «ذکر»

3-1. «ذکر» در لغت و اصطلاح

پس از روشن شدن جایگاه و اهمیت «ذکر»، تبیین معنی این واژه شایسته است. «ذکر» در لغت به معنی یاد کردن است.⁽³⁾كلمه «ذكر» گاه در مقابل «غفلت» قرار مى گيرد، مانند آيه: (...وَ لا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا...)⁽⁴⁾و گاه در مقابل «نسيان» استعمال مى شود، چنانچه در آیه (...وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ...)⁽⁵⁾در همين معنی به کار رفته است. علامه طباطبایی «غفلت» در آیه اول را عبارت از عدم علم به علم برمی شمارد و «ذکر» در

آن را به علم به علم تعبیر می کند. این مفسّر بزرگوار، «نسیان» در آیه دوم را عبارت از این می داند که صورت علم به كلى از خزانه ذهن زايل شود و «ذکر» را در آن به باقی بودن صورت علم در ذهن تفسیر نمی نماید.⁽¹⁾

این واژه در اصطلاح معارف دینی عبارت از یاد کردن خدای متعال است.⁽²⁾بر این اساس می توان همه نمازها، ادعیه، تسبیحات و آیات قرآن کریم را در زمره اذکار تلقی نمود با این حال به نظر می رسد گاهی نیز ذکر در برابر نماز، دعا و آیات قرآن کریم، دارای معنی مستقلی بوده و به جملاتی همچون تکبیر، تسبیح، تهلیل، تحمید و حوقله گفته می شود. با این حال با جستجو مشخص شد در مفاتیح الجنان این واژه در عنوان ادعیه و اوراد و دیگر موارد به صورت پرشمار استعمال نشده است، بلکه فقط گه گاه محدّث قمی از این واژه در عنوان یا توضیح یک دعا یا وِرد استفاده نموده است.⁽³⁾

نکته بعدی اینکه «ذکر» غیر از مفهومی ساده دارای حقیقتی نیز می باشد. «ملا احمد نراقی» در این باره می نویسد: «ذكر حقيقى عبارت است از خدا را در دل یاد نمودن و اگر زبان نیز همراه دل حرکت نماید نور علی نور می شود و امّا مجرّد ذكر زبانی، اگر چه در صورت وجود قصد قربت، دارای فوائد بسیار است امّا اثر انس و محبّت، بدون حضور قلب و ياد خدا در دل حاصل نمى گردد.»⁽⁴⁾

امام خمینی (علیه رحمة الله) نیز در کلام خویش بر این مطلب تأکید دارد که حقيقت ذكر و تذكّر، ذكر قلبى است و ذكر زبانی بدون آن، بی روح بوده و از درجه اعتبار به كلّى ساقط است. ایشان تصریح می کند که در روایات بسياری به این امر اشاره شده است چنانچه در روایتی از رسول اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که: «دو رکعت نماز با تفکّر بهتر است از شب تا به صبح نماز خواندن به صورتی که قلب انسان مشغول سرگرمی باشد.»⁽⁵⁾و در روایت دیگری نیز از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) منقول است كه «خداى متعال نظر به صورت هاى شما نمى كند، بلكه نظر به

قلب هاى شما مى كند.»⁽¹⁾و در احاديث حضور قلب در نماز آمده است که نماز به قدر حضور قلب، مقبول است و هر چه قلب غفلت داشته باشد به همان اندازه، نماز را قبول نمى كنند.⁽²⁾»⁽³⁾

قرآن کریم به ذکر حقیقی در آیه «...فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً...»⁽⁴⁾اشاره می کند و مشخّص است كه مقصود از ذکر در این آیه ذكر باطنى و معنوى است، چون ذكر لفظى، شدت و ضعف ندارد.

اما نکته آخر اینکه «ذکر»، در صورت انتساب به خدای متعال، به دو قسم خاص و عام تقسیم می گردد. توضیح آنکه در آیه «فَاذْكُرُونِی أَذْكُرْكُم»⁽⁵⁾به این اشاره می شود که ذکر خدا عاملی است که خدا نیز فرد ذاکر را یاد نماید. به همین جهت يكى از اسماى حسناى پروردگار «ذاكر» است، خداوند متعال تمام موجودات و مخلوقات را در نظر دارد و به ياد آنهاست و غفلت و فراموشى و غيبت در ساحت قدس الهى راه ندارد و به تعبير قرآن «لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ»⁽⁶⁾در این راستا ذکر عام خدای متعال عبارت است از اینکه وی به طور عموم به ياد همه موجودات و ممكنات هستى مى باشد و تمام آنها را در نظر دارد و حيات و زندگى و اعمال آنها را در نظر دارد و حوائج عمومى و نيازهاى تكوينى و تشريعى آنان را برآورده مى سازد. و ذكر خاص خداوند متعال نسبت به بعضى از مخلوقاتی است كه او به آنها عنايت و توجه ويژه دارد و آنان را مورد لطف خاص خود قرار مى دهد.در عبارت «اللهمّ خصّنى منك بخاصّة ذكرك» از دعای ابوحمزه به ذکر خاص خدای متعال اشاره شده است.

3-2.جایگاه و اهمیت ذکر

ذكر را مى توان نقطه شروع حركت باطنى و سير و سلوك به سوى قرب پروردگار جهان

دانست، انسان سالك به وسيله ذكر به تدريج از افق ماده بالاتر مى رود و به عالم صفا و نورانيت قدم مى گذارد، كامل و كامل تر مى شود تا به مقام قرب حق تعالى نائل گردد. ياد خدا به منزله روح عبادتها و بزرگترين هدف تشريع آنها مى باشد، زيرا ارزش هر عبادت به مقدار توجه بنده است.

در آيات و احاديث، درباره ذكر خدا سفارش هاى فراوانى شده است. در قرآن کریم حدود 300 مرتبه واژه «ذکر» با مشتقاتش به کار رفته است که نشان از اهمّیّت این امر دارد. خداوند متعال در آیه (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَر)⁽¹⁾به این اشاره دارد که جایگاه ذکر الهی حتی از نماز نیز بالاتر است و در آیه: (أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب)⁽²⁾به آرامش بخشی ذکر اشاره دارد و در آیه: (وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكا)⁽³⁾به بروز مشکلات در صورت عدم ذکر الهی اشاره می نماید و در آیه (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيرا)⁽⁴⁾به اهمیت کثرت ذکر می پردازد.

روایات فراوانی نیز به اهمیّت ذکر اشاره دارد از جمله در روایتی از حضرت باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «همانا موسى از پروردگار متعال سؤال نمود: اى پروردگار من، آيا تو به من نزديكى تا با تو مناجات كنم، يا دورى تا تو را صدا بزنم؟ خدای عزّوجلّ به او وحى نمود: اى موسى، من همنشين كسى هستم كه مرا ياد كند. پس موسی سؤال كرد: چه کسی در پناه توست در روزى كه هیچ پناهى جز پناه تو نيست؟ فرمود: آنها كه مرا ياد مى كنند، پس من آنها را ياد مى كنم، و با هم در راه من دوستى مى كنند ، پس آنها را دوست دارم. اين ها کسانی هستند كه وقتى بخواهم به اهل زمين بدى رسانم، آنها را ياد آنها می كنم، پس به واسطه آنها، بلا را از مردم رفع می نمایم.»⁽⁵⁾

ثمرات بررسی ادعیه و اذکار و زیارات

الف - آشنایی با اسرار و نکات ادعیه و تقویت معارف اعتقادی

اگر نگوییم همه ادعیه، اما حدّاقل می توان گفت بسیاری از ادعیه دارای نکات خاص و نابی هستند که آشنایی با آن نکات ظریف، در تقویت معرفت مؤمنان بسیار مؤثر است. آیت الله حسن زاده آملی (علیه رحمة الله) ادعیه وارد شده از معصومان (صلوات الله علیهم) را دارای لطائف و معارفی می داند که در روایات دیگر، نمونه های آن یافت نمی شود زيرا در روايات، مخاطبِ معصومان (صلوات الله علیهم)، مردم بوده و با آنان محاورت داشتند و به فراخور عقل و فهم و ادراك و معرفت آنان تكلّم مى كردند، نه اینکه به كنه عقل خودشان با مردم سخن بگویند چنانچه از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که «هیچ گاه رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) با کنه عقل خویش سخن نگفت و رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود ما گروه پیامبران امر شده ایم که با مردم به قدر عقل آنها سخن بگوییم.»⁽¹⁾

امّا در ادعيه و مناجات ها که مکالمه با خدای متعال داشته اند معارف عمیق تری را بیان نموده اند.⁽²⁾

به همین جهت آشنایی با معارف ادعیه امری لازم است که مورد توجه بزرگان نیز بوده و ایشان بر ادعیه گوناگونی شرح می نگاشته اند.

ب - رفع پاره ای از شبهات

برخی مانند وهّابیان و یا آنان که تمایل به وهّابیت دارند مانند «سید ابوالفضل برقعی»، بر ادعیه و زیارات اشکالاتی وارد نموده اند و اصولاً در عصر و زمانه ای هستیم که شبهات فراوانی در اطراف ما در جریان است. «مقام معظّم رهبری» در فرمایشی می گویند: «امروز، شبهات فراوانى در عالم ذهنيات و معارف بشرى هست. حوزه هاى علميه بايد اين شبهات و راه مقابله ى با آن ها را بدانند و در مقابل فلسفه ها و گرايش ها و مذهب ها، هميشه يك حالت بُرندگى و تهاجمى داشته باشند. پس، اين رشته ها بايد در حوزه ها مورد توجه قرار بگيرد و متخصصانى در اين علوم تربيت بشوند و حوزه به چشم بى اعتنايى به اين ها نگاه نكند.»⁽³⁾و

یا در جای دیگر می گویند: «امروز، شبهات عظيم در تمام زمينه هاى كلامى وجود دارد. از اصل توحيد و لزوم دين بگيريد تا به وجود صانع و نبوّت عامّه و نبوّت خاصّه و بعد مسأله ى ولايت و مسائل گوناگونى كه در زمينه هاى دينى و اسلامى وجود دارد، برسيد. همه ى اين ها مورد بحث است و امروز نسبت به همه ى اين ها شبهه وجود دارد. چه كسى بايد به اين شبهات پاسخ دهد؟ مگر علما، مرزداران عقيده نيستند؟ آيا مرزهاى عقيده مدافع ندارد و رهاست؟ چه كسى در مقابل ايتام آل محمّد صلوات اللّه عليهم اجمعين كه بى دفاع در معرض اين امواج قرار گرفته اند، جواب خدا را خواهد داد؟»⁽¹⁾

این پژوهش بر خود لازم می داند که این شبهات را مدّ نظر قرار داده و هر یک را در جای مناسب طرح و بررسی نماید.

سؤالات

1- تفاوت «دعاء» با «نداء» در کلام «علامه طباطبایی (علیه رحمة الله)» چیست؟

2- چرا با وجود دعا برای حوائج، در بسیاری از مواقع، خدای متعال دعا را مستجاب نمی کند و حاجت فرد را عطا نمی کند؟

3- در آیه (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ...) منظور از وسیله چیست؟

4- در ادعیه به غیر از «توسّل» به اهل بیت (صلوات الله علیهم) به چه امور دیگری «توسّل» صورت گرفته است؟

5- در قرآن چه واژه هایی در مقابل واژه «ذکر» قرار گرفته است و تفاوت آنها چیست؟

6- انواع «ذکر» را بیان نمایید.

7- «مفاتیح الجنان» به چه معنی است، نوشته چه کسی می باشد و به چه غرضی تألیف شده است؟

8- ویژگی های ممتاز کننده «مفاتیح الجنان» نسبت به کتب ادعیه پیش از خود چه اموری است؟

9- ثمرات بررسی ادعیه و اعمال «مفاتیح الجنان» چیست؟

درس دوم - آشنایی با محدّث قمی و مفاتیح الجنان

1 - زندگی نامه «شیخ عباس قمی»

«عباس قمی» در سال 1294ق در قم به دنیا آمد. پدرش «محمدرضا قمی» فردی کاسب بود که مردم او را به نیک مردی و تقوا و آگاهی به مسائل دینی می شناختند. مادر شیخ عباس، به نام «بانو زینت» نیز از زنان متدین و پارسا بود. شیخ عباس درباره وی می گوید: من هر موفقیتی که دارم از برکت مادرم است؛ زیرا ایشان سعی داشت همیشه مرا با طهارت کامل شیر دهد.⁽¹⁾«شیخ عباس» تحصیلات دوران کودکی و نوجوانی را در قم گذراند. برخی اساتید وی در این شهر عبارتند از: «میرزا محمد ارباب قمی»(م 1341ق)، «شیخ ابوالقاسم قمی» (م 1353 ق) و «سید احمد طباطبایی قمی»(م1334 ق در 63 سالگی) پدرخانم محدّث قمی.⁽²⁾

«شیخ عباس قمی» در سال 1316ق به سن 22 سالگی وارد شهر نجف شد. وی با محقّق بزرگ، «شیخ آقا بزرگ تهرانی» هم حجره شد و به همراه وی از محضر استادانی چون «سید محمد کاظم طباطبائی یزدی»(م 1337 ق) صاحب کتاب فقهی «العروة الوثقی»، «میرزا محمدتقی شیرازی» مشهور به «میرزای دوم»(م 1338 ق)، «سید حسن صدر کاظمی»(م 1354ق)، «سید ابوالحسن نقوی لکهنوئی»(م 1355ق) و «شیخ الشریعه

اصفهانی»(م1338ق) استفاده کرد. اما بی گمان مهم ترین استاد ایشان که سال ها، شب و روز در محضر وی تلمّذ نمود و در نوشته های خود به او ارادت خاصی ابراز نموده، «میرزا حسین نوری» معروف به «محدّث نوری» صاحب کتاب «مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل»(م 1320 ق) بوده است. شیخ، در همین دوره اقامت در نجف در سال 1318ق به حج مشرّف شد.⁽¹⁾

حاج شیخ پس از درگذشت «محدّث نوری»(م 1320 ق) در سال 1322ق، نجف را ترک کرد و به ایران بازگشت. این عالم بزرگوار، در بازگشت از نجف به قم ازدواج کرد. وی دختر «سید زکریا قزوینی» از علمای قم را به همسری برگزید اما این وصلت پس از چندی به جدایی انجامید. «محدّث قمی» هنگامی که در مشهد اقامت داشت دختر «سید احمد طباطبایی» را به همسری برگزید. ایشان در مدت اقامت در ایران، چندبار به زیارت عتبات عالیات رفت و در سال 1329ق مجدّداً به حج مشرف شد.⁽²⁾

«شیخ عباس» جمعه 1 ربیع الثانی 1332ق به قصد اقامت وارد مشهد شد. علت اقامت وی در مشهد به تقاضای «آقا حسین قمی» بود و تا سال 1354ق در آن جا سکونت داشت. وی در مقدمه کتاب «فوائد الرضویة» می نویسد: «به جهت شدت مشکلات و گرفتاری ها و کثرت غم و غصّه ها که بر من روی داد و شرح آن طولانی است به خاطرم رسید که به امام پرهیزگاران و پناه غریبان حضرت ابوالحسن علی بن موسی الرضا (علیه السلام) پناه برم.»⁽³⁾

ایامی که حاج شیخ در مشهد سکنی گزید، با درخشش حوزه علمیه مشهد مقارن بود به جهت اینکه استادان بزرگی چون: «آقا بزرگ حکیم شهیدی» (م 1355ق)، «میرزا محمد خراسانی» فرزند «آخوند خراسانی»(م 1356ق) ، «شیخ مرتضی آشتیانی»(م 1365ق)، «آقا حسین قمی»(م 1366ق)، «میرزا عبدالجواد ادیب نیشابوری» (م 1344ق) در این شهر حضور داشتند و این حوزه با حضور «شیخ عباس قمی» درخشش بیشتری گرفت.

حاج شیخ گرچه به طور رسمی تدریس نمی کرد اما مدّتی برای طلّاب مستعدّ درس اخلاق می گفت.⁽¹⁾ایشان مجالس وعظ و خطابه فراوانی داشت که زبان زد عام و خاص گردید. در این منابر به افشاگری علیه آمریکایی ها و روشنگری مردم می پرداخت که از سوی «کمیته مجازات حزب دموکرات مشهد» تهدید به مرگ شد.⁽²⁾

«شیخ عباس قمی» پس از واقعه مسجد «گوهرشاد» و قتل عام مردم و تبعید «آقا حسین قمی» در سال 1354ق به نجف بازگشت و تا پایان عمر در آنجا ماند. ایشان در شب سه شنبه 22 ذی الحجه سال 1359ق و در سن 65 سالگی در نجف درگذشت. «سید ابوالحسن اصفهانی» در حرم امیرالمؤمنین (علیه السلام) بر او نماز خواند و پیکر وی در کنار استادش «محدّث نوری» در حرم، دفن گردید.

2- اخلاق و معنویت «محدّث قمی»

داستان های فراوانی در وصف منش، رفتار و اخلاق وی بیان شده است. «آقا بزرگ تهرانی» از دوستان و ارادتمندان «شیخ عباس»، وی را مثال بارز انسان کامل و مصداق فردی عالم فاضل و زیبنده صفات عالیه مانند حسن خلق و تواضع معرفی می کند. وی همچنین می گوید این عالم بزرگوار از غرور و شهرت طلبی دوری می جست و زندگی زاهدانه ای داشت و من در مدتی که با او بودم انس گرفتم و جانم با جان او درآمیخت.⁽³⁾

به گزارش «استاد دوانی»، «مرحوم قمی» با تهی دستی و نبود امکانات به نگارش آثار متعدد ادامه می داد. این مورّخ، همچنین از «آقا بزرگ» نقل کرده که هیچ چیزی «محدّث قمی» را از تألیف و تحقیق باز نداشت و او خود، در نامه ای به «آیت الله فیض قمی» مشکلات پیش روی خود را بیان داشته است.⁽⁴⁾

در شرح احوال مرحوم حاج شيخ عباس قمى (علیه رحمة الله) آورده اند: «هرگز كسى در حضور او جرأت غيبت كردن نداشت، هر كس و از هر طبقه اى كه بود. خود نيز چنان از گناهان و

غيبت و دروغ احتراز داشت كه فوق تصور است. در ايام بيماريش - كه منجر به وفات ایشان شد - يكى از علماى تهران براى عيادت، به حضورش رسيد. حاج شيخ، آن روز بسيار ناراحت و متفكّر بود. آن عالم بزرگ مى پرسد: «چرا ناراحتيد؟» پاسخ مى دهد: در سفرى كه به حج رفتم در مكّه معظمه خواستم به روش محدّثان كه از يكديگر اجازه مى گيرند از يكى از محدّثان عامّه اجازه حديث بگيرم. وقتى اين منظور را با وى در ميان نهادم، عالم سنّى مطلبى گفت، و من روى مصالحى، به دروغ، آن را انكار كردم. اكنون در اين فكرم كه فرداى قيامت، چگونه اين دروغ را در محضر عدل الهى توجيه كنم.»⁽¹⁾

معنویت ایشان نیز به حدی بوده که گاه مکاشفاتی نیز داشته است چنانچه نقل شده ایشان به افراد مورد اطمينان فرموده است: «روزى در نجف اشرف براى زيارت اهل قبور و ارواح مؤمنان رفته بودم، در اين ميان از ناحيه اى دور نسبت به جايى كه ايستاده بودم صداى شترى كه گويى مى خواهند او را داغ كنند بلند شد، به طورى كه گویی تمام زمين وادى السلام از صداى نعره او متزلزل و مرتعش بود، من براى استخلاص آن شتر به سرعت بدان جهت رفتم، چون نزديك شدم ديدم شتر نيست، بلكه جنازه اى را براى دفن آورده اند و اين نعره از اين جنازه بلند است و آن افرادى كه متصدّى دفن او بودند ابداً اطّلاعى نداشته و با كمال خونسردى و آرامش مشغول كار خود بودند.»⁽²⁾

از همه اینها فراتر، ارتباط وی با اهل بیت عصمت و طهارت (صلوات الله علیهم) و عنایات ایشان به این عالم فرزانه بوده که خود «محدّث قمی» در مقدمه یکی از کتب خود به آن اذعان می کند: «من در مجاورت خود در مشهد، به خصوص در تاريخ شوّال سال 1343 ق، كرامات بسيار از درگاه حضرت رضا (علیه السلام) مشاهده كرده و يقين به آن نمودم، آن گونه كه هيچ گونه شكّ و شائبه اى به آن راه ندارد.»⁽³⁾

3- شاگردان و تألیفات ایشان

مهم ترین شاگردان محدّث قمی عبارتند از: «آقا بزرگ طهرانی» (م 1389ق) ، «سید

احمد موسوی مستنبط» (م1399ق) ، «سید احمد» مشهور به «سید آقا تستری جزائری»، «شیخ حسین مقدس مشهدی»، «شیخ میرزا حیدر قلی خان سردار کابلی» (م1372ق)، «سید شهاب الدین مرعشی نجفی» (م 1411ق)، «شیخ عبدالحسین رشتی» (م1410ق)، «ملا علی واعظ خیابانی تبریزی» (م1367ق) ، «سید علی مدد قائنی خراسانی»، «سید علی نقی فیض الاسلام» (م1364ش)، «شیخ محمدتقی مقدس طهرانی» (م1358ق)، «شیخ محمدصادق صدر الشریعة تنکابنی»، «شیخ محمدعلی اردوباری»، «شیخ محمد مهدی شرف الدین واعظی تستری»، «سید محمدهادی میلانی» (م 1395ق)، «سید مصطفی صفایی خوانساری»، «سید میرزا مهدی شیرازی»، «شیخ یوسف بیارجمندی حائری»، «شیخ یوسف بن عبد علی رجایی مغزی».⁽¹⁾

این عالم فرزانه علاقه وافری به نوشتن داشت و در مدت عمر خویش، بیش از 100 تألیف به زبان های عربی و فارسی یادگار گذاشت. «آقابزرگ تهرانی» کتاب های «محدّث قمی» را مجموعه ای ارزشمند و متنوع از علوم گوناگون معرفی می کند که نشان از گسترش اطلاعات و کوشش او در بحث و تدقیق او در علم و دانش دارد. به گفته «آقابزرگ»، وی از کتابخانه «محدّث قمی» - که بیشتر آنان ها خطی بود - فراوان استفاده کرده و ایشان آثار بسیاری از خود به یادگار گذاشت. »مفاتيح الجنان»، «سفينة البحار»، «نفس المهموم» و «منتهي الامال» از جمله آثار مشهور «شیخ عباس قمی» است که مورد اقبال بسیاری از شیعیان اعم از علما و مردم قرار گرفت.⁽²⁾

فهرست برخی از آثار این عالم بزرگ به این شرح است:

1- در زمینه اصول دین و عقاید: «سبیل الرشاد فی عقائد المبدأ و المعاد»؛ «علم الیقین» (مختصر حق الیقین علّامه مجلسی است.)؛ «فیض القدیر فیما یتعلّق بحدیث الغدیر» (خلاصه ای از دو جلد عبقات الانوار اثر «میر حامد حسین هندی»(م 1306ق) است).

2- در زمینه فقه: «لبّ الوسائل الی تحصیل المسائل» (مستدرک بدایة الهدایة شیخ حر

عاملی)؛ «الغایة القصوی» (ترجمه عروة الوثقی)؛ «ذخیرة الابرار» (منتخب انیس التجار ملا مهدی نراقی).

3- در زمینه رجال و تراجم و درایه: «الکنی و الالقاب» (این کتاب از کتب معتبر علم تراجم بوده و به معرفی علمای مشهور شیعه و سنی و بسیاری از شعرا، ادبا و امرای نامدار پرداخته است.)؛ «تحفة الاحباب فی نوادر آثار الاصحاب» (در این کتاب به شرح اجمالی مشاهیر صحابه پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و بزرگان اصحاب ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) و علمای زمان غیبت صغری پرداخته شده است.)؛ «الفوائد الرضویة فی احوال علماء المذهب الجعفریة» (سرگذشت 1201 تن از علمای شیعه امامیه از قرون نخستین هجری تا زمان حیات مؤلف در این کتاب آمده است.)؛ «غایة المنی فی ذکر المعروفین بالالقاب و الکنی»؛ «هدیة الاحباب فی ذکر المعروفین بالکنی و الالقاب و الانساب» (گزیده دو کتاب فوائد الرضویة و غایة المنی)؛ «رساله ای در طبقات»؛ «رساله العزیزة» (شرح وجیزه شیخ بهایی).

4- در زمینه حدیث و حِکَم: «اربعین»؛ «الحکمة البالغة و مائة کلمة جامعة»؛ «شرح حکم نهج البلاغه»؛ «سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار» (فهرست الفبایی و تلخیص و گزینش صحیح ترین احادیث «بحارالانوار»).

5- در زمینه شرح حال معصومان (صلوات الله علیهم): «کحل البصر فی سیرة سید البشر(صلی الله علیه و آله و سلم)» (فهرستی فشرده از سیره رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) است.)؛ «مختصر الشمائل المحمّدیّة»؛ «الفصول العلیة فی المناقب المرتضویة»؛ «بیت الاحزان فی مصائب سیدة النسوان» (کتابی است در تاریخ زندگانی و مصییبت های حضرت زهرا (صلوات الله علیها))؛ «انوار البهیة فی تواریخ الحجج الالهیة» (شرح زندگانی چهارده معصوم (صلوات الله علیها) به زبان عربی)؛ «منتهی الآمال» (شرح زندگانی چهارده معصوم به زبان فارسی)؛ «نفس المهموم فی مقتل الحسین المظلوم»؛ «نفس المصدور» (تکمله «نفس المهموم»).

6- در زمینه تاریخ: «تتمّة المنتهی فی وقایع ایام الخلفا» (به زبان فارسی است که از خلافت ابوبکر شروع شده و به خلافت مستعصم باللّه آخرین خلیفه عباسی ختم گردیده است.)؛ «فیض العلام» یا «وقایع الایام» ؛ «التحفة الطوسیة».

7- در زمینه آداب و اعمال و ادعیه: «الفوائد الرجبیة» (مشتمل بر وقایع ایام و برخی از

اعمال ماه ها)؛ «مختصر الابواب فی السنن و الآداب» (مختصر «حلیة المتقین»)؛ «دستور العمل»؛ «صحائف النور فی عمل الایام و السنة و الشهور»؛ «مفاتیح الجنان»؛ «ترجمه مصباح المتهجد شیخ طوسی»؛ «ترجمه جمال الاسبوع سید بن طاووس»؛ «الباقیات الصالحات»؛ «اللآلی المنثورة فی الاحزار و الاذکار المنثورة»؛ «هدیة الزائرین و بهجة الناظرین».

8 - در زمینه اخلاق: «المقامات العلیة» (مختصر «معراج السعادة»)؛ «نزهة النواظر» (ترجمه «معدن الجواهر» کراجکی).

9- در زمینه ادبیات و لغت: «الدرّة الیتیمة فی شرح نصاب الصبیان»؛ «الدّر النظیم فی لغات القرآن العظیم» (معنی لغات قرآنی را به صورت کوتاه و مختصر ذکر نموده است). ⁽¹⁾

امروزه نرم افزار «مجموعه آثار محدّث قمی» با هدف نشر آثار «شیخ عباس قمی» در «مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی» تهیه و تنظیم شده و حاوی کتب گوناگون این عالم فرزانه است که قابل دسترس همگان بوده و عموم مردم و به خصوص اهل تحقیق می توانند از این طریق با کتب مختلف ایشان آشنا شوند.

نکته: یکی از نکاتی که از مجموعه آثار «محدّث قمی» برداشت می شود این است که ایشان هم کار عامه پسند و مورد نیاز عموم جامعه انجام داده است و هم کارهای دقیق علمی. «شهید مطهّری» در این زمینه می نویسد: «در ميان مؤلّفان يا نقّاشان آثارى يافت مى شود كه مورد پسند عامّه است و كار كمترى لازم دارد، و آثارى يافت مى شود كه مورد استفاده خاصه است ولى زحمت فوق العاده اى لازم دارد. از لحاظ اقتصادى صرفه با كار اول است ولى مؤلف يا نقاش هرگز حاضر نيست تمام وقت خود را صرف كار ساده پرسود بكند. «مرحوم قمى» كتاب «مفاتيح الجنان» را در چند ماه و «سفينة البحار» را در 25 سال تأليف كرد. «سفينة البحار» تقريباً صد برابر «مفاتيح الجنان» است و سود آن يك صدم «مفاتيح الجنان» (اگر مؤلف مى خواست حق التأليف بگيرد)، ولى مؤلف هرگز حاضر نيست وقت خود را صرف كارهايى نظير «مفاتيح الجنان» بكند.»⁽²⁾

4- مفهوم و غرض تألیف مفاتیح الجنان و اهمیت آن

«مَفاتیحُ الجِنان» به معنای کلیدهای بهشت ها رایج ترین کتاب دعا در بین شیعیان و تألیف «شیخ عباس قمی» است. این عالم فرزانه در مقدمه «مفاتیح الجنان» می گوید کتاب خویش را به انگیزه اصلاح کتاب «مِفتاح الجنان» نوشته است که در آن زمان رایج و دعاهای بدون سندی در آن بوده است.⁽¹⁾

«شیخ آقا بزرگ طهرانی» در مورد کتاب «مفتاح الجنان» می نویسد:«این کتاب در ادعیه و اعمال متعلق به روزها و ماه ها و زیارت ها و بعضی از اذکار و ختم ها تألیف شده که به طور مکرر به طبع رسیده، اما نویسنده آن معلوم نیست و در آن برخی از مطالب بدون سند ذکر شده که «شیخ نوری» در کتاب «لؤلؤ و مرجان» به آن ها اشاره کرده است و نسخه های آن به اعتبار زیاده و نقصانی که از ناحیه چاپ کنندگان صورت گرفته، دارای مطالبی مختلف می باشد. «سید یحیی» امام جماعت مشهد الرضا گفته که مؤلف آن، «شیخ اسدالله طهرانی حائری» (1333ق) است که از یاران «علّامه انصاری» بوده و عمر او طولانی و در حدود 120 سال می باشد و در «فوائد الرضویه» ذکر شده که مؤلف «مفتاح الجنان»، «بروجردی» معروف به «صدوق» و اهل منبر است.»⁽²⁾بر

این اساس مشخص است که نام «مفاتیح الجنان» بر گرفته از کتاب «مفتاح الجنان» می باشد.

کلمه «مفتاح» و نیز «مفاتیح» در روایاتی، به کار برده شده است.از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده که «ألذّكر مفتاح الأنس»⁽³⁾و نیز «مداومة الذّكر قوت الأرواح و مفتاح الصّلاح»⁽⁴⁾و نیز «الدُّعَاءُ مِفْتَاحُ الرَّحْمَة»⁽⁵⁾از حضرت عیسی (علیه السلام) نیز نقل شده که «إِنَّ الشَّمْسَ نُورُ كُلِّ شَيْ ءٍ وَ إِنَّ الْحِكْمَةَ نُورُ كُلِّ قَلْبٍ وَ التَّقْوَى رَأْسُ كُلِّ حِكْمَةٍ وَ الْحَقَّ بَابُ كُلِّ خَيْرٍ وَ رَحْمَةَ اللَّهِ بَابُ كُلِّ حَقٍّ وَ مَفَاتِيحُ ذَلِكَ الدُّعَاءُ وَ التَّضَرُّعُ وَ الْعَمَلُ وَ كَيْفَ يُفْتَحُ بَابٌ بِغَيْرِ مِفْتَاح»⁽⁶⁾.

بالاتر از این، در بعضی روایات به کلید بهشت بودن دعا یا بعضی اذکار تصریح شده است.از امام عسگری (علیه السلام) روایت شده که «مَا هَذَا الدُّعَاءُ إِلَّا مِفْتَاحُ أَبْوَابِ الْجِنَانِ، وَ مَغَالِيقُ أَبْوَابِ النِّيرَان»⁽¹⁾و از امام کاظم (علیه السلام) نقل شده که «مِفْتَاحُ الْجَنَّةِ لِسَانُ الْعَبْدِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه»⁽²⁾این روایات نشان می دهد گردآوردنگان این دو کتاب به این نکات روایی نیز توجه داشته اند و این نام ها را با توجه به این روایات برگزیده اند.با این حال به نظر می رسد «محدّث قمی» به روایات دیگری نیز توجه داشته و این نام را انتخاب نموده است چرا که در برخی روایات، «مفاتیح الجنان» به عنوان نعمتی که خدای متعال به امیرالمؤمنین (علیه السلام) یا افراد زاهد در آخرت اعطا می نماید، نام برده شده است.⁽³⁾

«مفاتیح الجنان» در سال 1344ق در مشهد منتشر و در مدت کوتاهی همه گیر شد و امروزه غالبا تنها منبع مورد مراجعه بسیاری از شیعیان جهان برای اعمال مستحبی در مناسبت های مذهبی است.

به نظر می رسد ویژگی هایی که این کتاب دعا را ممتاز نموده و موجب استقبال توده های مردم از آن شده است چند نکته زیر باشد:

1- کتابی معتبر؛ این کتاب شریف به اعتبار روایات توجه شایان نموده و مؤلف آن هدف خود را جمع آوری ادعیه معتبر معرفی نموده، به همین جهت در بسیاری از مواضع اشاره ای به سند آن داشته و نام کتاب مصدر و یا نویسنده آن را ذکر می نماید تا مخاطب اطمینان خاطر پیدا کند و یا معتبر و صحیحه بودن روایت را تذکر می دهد که در بسیاری از منابع گذشته این کار صورت نگرفته است. به خصوص که این اثر پس از فراگیری کتاب «مفتاح الجنان» که دارای برخی ادعیه بی پایه بوده و به جهت اصلاح آن منتشر شده و نیاز روز بوده است و عطشی در این زمینه حس می شده است به همین جهت، به دلیل فرهنگ سازی خواندن ادعیه معتبر، علما و مؤمنان فرهیخته به ترویج این کتاب مبادرت نموده اند.

2- کتابی کامل و جامع؛ «مفاتیح الجنان» هم ادعیه و اذکار ایام سال را دارد هم

زیارات گوناگون برای هر یک از ائمه (صلوات الله علیهم) را دربردارد و هم شامل نمازها، حرزها و ادعیه ای کوتاه برای رفع مشکلات است. این در حالی است که بسیاری از کتب ادعیه قبل از «مفاتیح الجنان» همه این امور را نداشته و کامل و جامع نبوده اند.

3- کتابی فارسی؛ توضیحات مفاتیح الجنان به فارسی نوشته شده که سهولت استفاده برای مردم ایران داشته و پس از گستردگی استفاده آن در ایران، توسط شیعیان در اقصی نقاط جهان ترجمه شده و مورد استقبال آنها نیز قرار گرفته است.

4- کتابی گزیده گو؛ مؤلف بزرگوار، در این کتاب از پرداختن به شرح و حاشیه و توضیحات تطویلی پرهیز نموده و مطالب را خلاصه وار ذکر نموده است.همچنین ادعیه و اذکار بسیار طولانی را ذکر نکرده است این در حالی است که در برخی از کتب ادعیه پیش از «مفاتیح الجنان»، گاه برخی از ادعیه و زیارات بسیار طولانی، مطالب فقهی، شرح برخی از نکات موجود در ادعیه و احادیث متعدد و فضیلت های مفصل ادعیه ذکر شده که برای توده مردم مناسب نبوده است.

این کتاب شریف به جهت اینکه مجموعه ای است شامل ادعیه، زیارات، اعمال، اذکار، آداب، مسائل تاریخی و دیگر امور، دارای زوایای مختلفی می باشد. از طرفی محدّث قمی به جهت رعایت اختصار نمی توانسته به همه نکات، متذکّر شود و طبیعتاً بسیاری از امور را به محلّ خودش واگذار نموده است. با این حال به نظر می رسد دانستن برخی از اسرار و معارف اعتقادی ادعیه این کتاب شریف، برای عموم مردم امری لازم و اجتناب ناپذیر است که در صورت عدم آشنایی، افراد را به خطا، دچار و گرفتار شبهات نماید.

5- کتابشناسی مفاتیح الجنان

الف: ترجمه ها

معروف ترین و رایج ترین ترجمه فارسی مفاتیح، ترجمه «مهدی الهی قمشه ای» است. ترجمه های دیگری نیز توسط «آیت الله مکارم شیرازی»، «سید هاشم رسولی محلاتی» و «حسین استادولی»، «حسین انصاریان»، «موسوی دامغانی»، «استاد کمره ای»، «رضا مرندی» و دیگر محققان منتشر شده است.

ب: تصحیح ها

تصحیح های گوناگونی بر این کتاب صورت گرفته که بیشتر آنها در نسخِ ادعیه و زیارات، تحقیق نموده و صحیح ترین نسخه ها را ذکر نموده اند اما نمونه هایی از تصحیح ها نیز وجود دارد که موارد بیشتر یا دیگری را مدّ نظر قرار داده اند و این موارد اهمیت بالاتری نسبت به سایر تصحیح ها دارند. در ذیل به برخی از این دسته تصحیح های «مفاتیح الجنان» اشاره می شود:

تصحیح اول - تصحیح بنیاد پژوهش های آستان قدس رضوی: در این تصحیح هیچ گونه حذفیاتی نسبت به نسخه اصلی انجام نگرفته، بلکه یادداشت های مؤلف و تحقیقات بنیاد در قالب 14 صفحه در انتهای این مفاتیح افزوده شده است. «جعفر بیاتی»، «علی بصری» و «عبدالحسین یداللهی» در تصحیح و تحقیق این مفاتیح همکاری داشته اند و ترجمه ی این مفاتیح بر عهده «حمید رضا شیخی» با همکاری «موسی دانش» صورت گرفته است.

تصحیح دوم- کلّیات مفاتیح الجنان معروف به مفاتیح الجنان مستند: این اثر، ترجمه و تحقیق «سید فضل اللّه میر شفیعی» است. محقق در این اثر، اسناد و مدارک دعاها، زیارات ، احادیث و دیگر مطالب را ذکر کرده، در موارد خاص به ویژه در خصوص فضائل اهل بیت (صلوات الله علیهم) علاوه بر کتب علمای شیعه به کتب اهل سنت نیز استناد نموده است. در این اثر، متن عربی اکثر احادیث،در پاورقی ذکر شده و برخی از کلمات و عبارات مبهم در «مفاتیح الجنان» توضیح و تفسیر گردیده است.منابع این تحقیق بیش از دویست عنوان کتاب از کتب معتبر چاپی و خطی است که فهرست کامل آن در آخر کتاب ذکر شده است.همچنین در آخر کتاب، «خطبه فدکیه حضرت زهرا (صلوات الله علیها)» به همراه ترجمه آن، به عنوان هدیه معنوی مترجم، ضمیمه شده است.این اثر در بهار 1389پس از 8 سال کار علمی و فنی بر روی آن، توسط «انتشارات اسوه» به چاپ رسید.

تصحیح سوم-کلّیات مفاتیح نوین: این کتاب، نوشته «آیت اللّه مکارم شیرازی» است و اگرچه کتابی مستقل در زمینه ادعیه به شمار می رود، می توان آن را تحقیقی بر «مفاتیح الجنان» دانست. ویژگی های این اثر، عبارت است از: نگارش با زبان و ادبیات روز، افزودن مقدمه بر هر بخش از دعاها و زیارات، ذکر منابع و مدارک دعاها و زیارتها در پاورقی، پرهیز

از روایات و مطالب ضعیف، نظم جدید مطالب، ترجمه فارسی روان، حذف برخی اعمال مشابه و گزینش بهترین آنها، توجه به محتوای ادعیه و زیارات و عدم اکتفا به سند در انتخاب آن ها، بهره گیری از نسخه متداول و مشهور، بهره گیری از شیوه تلخیصی در برخی روایات با رویکرد حفظ امانت و اصالت در عبارات و محتوا.

تصحیح چهارم - منهاج الحیاة فی الأدعیه و الزیارات: کتاب مزبور، نوشته «محمد هادی یوسفی غروی» است که به زبان عربی و توسط نشر مجمع جهانی اهل بیت (صلوات الله علیهم) در سال 1393به چاپ رسیده است.مؤلف، در این اثر، دست به پالایش سندی ادعیه و زیارات زده و برخی از ادعیه همچون جوشن کبیر، جوشن صغیر، دعای سمات و دعای عهد را نیاورده است.همچنین به جهت اختصار، هیچ یک از نمازهای مستحبی را ذکر نمی کند.

تصحیح پنجم – مفاتیح الجنان؛ ترجمه با زیرنویس فارسی: این کتاب، به تحقیق «حسین انصاریان» نگارش شده است. اثر مزبور را نمی توان یک ترجمه صرف دانست به جهت اینکه در متن نیز تغییراتی صورت گرفته است. مترجم، در خلال ترجمه، به اين نتيجه رسيده است كه براى سهولت فهم همگان، اقدام به بازنويسى متن فارسى «مفاتيح الجنان» نمايند. به همین جهت کل متن آن کتاب شریف را با تغییر نگارش، کارآمد نموده است. همچنین برخی تغییرات جزئی، در تقدیم و تأخیر مطالب به وجود آورده که از جمله آنها تقدیم «دعای روز شنبه» در «ادعیه ایام هفته» است.نسخه بدل ها را هم در گیومه ذکر نموده و در پاورقی نیز آدرس آیات و برخی توضیحات را بیان کرده است.⁽¹⁾

ب: کتب مرتبط

افزون بر کتبی که ذکر آنها گذشت، منتخب های فراوانی نیز از «مفاتیح الجنان» به چاپ رسیده، که قابل شمارش نیست.همچنین قابل ذکر است که کتاب «مفاتیح الحیاة» اثر ارزشمند «آیت اللّه جوادی آملی» با انگیزه تکمیل «مفاتیح الجنان» منتشر شده است و به تعبیری جلد دوم این کتاب به شمار می رود.این اثر تکمیلی به مباحث اخلاقی پرداخته و در سال 1391 ش به چاپ رسیده است.

6- عناصر اصلی تشکیل دهنده مفاتیح الجنان

اشاره

«مفاتیح الجنان» کتابی تک بعدی نیست و از عناصر مختلفی تشکیل شده که مهم ترین آنها از این قرار است:

عنصر اول – آیات و سوره های قرآن کریم

در کتاب شریف «مفاتیح الجنان»، توصیه به خواندن آیات و سوره های گوناگونی از قرآن کریم شده است.در این راستا شناخت انواع آیات و سوره های قرآن از جهت ارتباط آنها با ادعیه حائر اهمیت است. به طور کلی رابطه قرآن و ادعیه را می توان در سه موضوع و محور دانست:

1- ادعیه قرآنی: ادعیه بسیاری در قرآن کریم وجود دارد که در نوشته هایی نیز این موارد جمع آوری شده است، با این حال «محدّث قمی» به این موارد توجه خاصی نداشته و در «مفاتیح الجنان» به این قسم از آیات و سوره ها توجه خاصی نشده است.

2- سوره ها و آیات مستقل یا در ضمن نمازها: در کتب ادعیه بر اساس روایات مذکور در کتب محدّثان پیشین، در اوقات گوناگونی همچون شب جمعه ، روز جمعه، بعد از نماز صبح، پیش از طلوع آفتاب، ماه رمضان و شبهای قدر و یا در ضمن نمازهای مستحبی متنوع، سوره ها و آیاتی سفارش شده است.تنها این قسم از سوره ها و آیات قرآنی در «مفاتیح الجنان» مورد توجه و عنایت محدّث بزرگوار بوده و به آن اشاره نموده است.

3- سوره ها و آیاتی در ضمن ادعیه و زیارات: این دسته به جهت اینکه جنبه دعایی نداشته و مباحث معرفتی و دیگر امور در آن مورد لحاظ قرار دارد، از نظر تحقیق و پژوهش از جایگاه مهمی برخوردار است و از این جهت نیاز به تألیف پژوهش های مستقل دارد. همچنین می توان گفت این قسم دارای دو نوع مهم می باشد:

قسم اول - ذکر تفصیلی: مانند سوره اخلاص که تمام آن و یا بیشتر آیات آن در برخی از ادعیه همچون ضمن یکی از تعقیبات مشترکه،دعای مشلول و دعای سریع الاجابه ذکر شده است و نیز مانند آیات 182-180 سوره صافات که در دعای عشرات ذکر شده است.

قسم دوم – ذکر اجمالی و اشاره وار: مانند عبارت «عَبَدْتَ اللَّهَ مُخْلِصا حَتَّى أَتَاكَ الْيَقِينُ»

از زیارت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) و برخی زیارات دیگر که اشاره به آیات (قُلْ إِنِّی أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّين)⁽¹⁾و (وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتىَ يَأْتِيَكَ الْيَقِين)⁽²⁾دارد.

عنصر دوم- ادعیه

اشاره

در درس قبل، مفهوم «دعا» مورد بررسی قرار گرفت در این درس مهم ترین گونه های دعایی در «مفاتیح الجنان» مورد بررسی قرار می گیرد.

الف) مناجات

«مناجات» و «نجوی» در اصل به معنی بیخ گوشی حرف زدن و سخن سری گفتن می باشد.⁽³⁾راغب نیز اصل كلمه «نجوی» را این می داند كه در جاى مرتفعى با طرف راز، خلوت شود⁽⁴⁾

که این مطلب می تواند به این اشاره داشته باشد که «مناجات» دارای مضامین مرتفع و به تعبیری عمیقی است که در حالت دوری از اغیار و عوام از انسان ها با خدای متعال صورت می پذیرد.

«مناجات»، در مقابل «ندا» است چرا که «ندا» به معنی صدا زدن و خواندن با صدای بلند است و «مناجات» به صدا زدن با صدای آهسته گفته می شود.⁽⁵⁾بنابراین می توان «دعا» را از جهتی دارای دو قسم «ندا» و «مناجات» دانست. این امر از روایتی امام باقر (علیه السلام) نیز استنباط می شود که ایشان می فرمایند: «مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ الَّتِي لَمْ تُغَيَّرْ أَنَّ مُوسَى سَأَلَ رَبَّهُ فَقَالَ يَا رَبِّ أَ قَرِيبٌ أَنْتَ مِنِّي فَأُنَاجِيَكَ أَمْ بَعِيدٌ فَأُنَادِيَكَ فَأَوْحَى اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَيْهِ يَا مُوسَى أَنَا جَلِيسُ مَنْ ذَكَرَنِي»⁽⁶⁾در این روایت، «مناجات» با خدای متعال در مقابل

«ندای» او قرار گرفته است. در تفاوت این دو قسم نیز دو احتمال وجود دارد. احتمال اول اینکه در «ندا» خدای متعال با صدای بلند خوانده می شود و در «مناجات» به صورت آهسته مورد خطاب قرار می گیرد. و احتمال دوم که مهم تر است اینکه با توجه به عنصر اساسی مناجات، قسم اول، برای عموم مردم صادر شده و مخصوص گروه خاصی نمی باشد و قسم دوم دارای مطالب بلند و عمیقی بوده و برای خواص صادر شده است.

«مناجات» به جهت عنصر خلوت و دوری گزینی از اغیار که دارد همواره مورد توجه خواص اهل معرفت بوده است، چنانچه «میرزا جواد ملکی تبریزی» به این امر اشاره نموده است، وی می نویسد: «بيشتر مردم قدر نعمت «مناجات» را نمى دانند. مناجات شامل معارف بالايى است كه به جز اهلش كه همان اولياى خدا هستند و از طريق كشف و شهود به آن رسيده اند، كسى از آن آگاهى ندارد. و رسيدن به اين معارف از راه مكاشفه از بهترين نعمت هاى آخرت است كه قابل مقايسه با هيچ كدام از نعمت هاى دنيا نيست. امام صادق (علیه السلام) در فرمایشی، ارزش اين نعمت را اين گونه بيان مى كنند: «اگر مردم برترى شناخت خدا بر ساير نعمت ها را مى دانستند، به زيبايی هاى زندگى دنيا كه در اختيار دشمنان ما گذاشته شده، چشم نمى دوختند، و دنياشان نزد آنان كمتر از خاكى بود كه روى آن راه مى رفتند، در نعمت شناخت خدا قرار گرفته و مانند لذت كسى كه هميشه در بهترين جاهاى بهشت با دوستان خدا به سر مى برد، از آن لذت مى بردند.«⁽¹⁾

«علّامه مجلسی» در «بحارالانوار» ادعیه مناجات را به عنوان مبحثی مستقل در عرض ادعیه تمجید و شکر، ادعیه شهادات و عقائد و نیز عوذات آورده است.⁽²⁾

در «مفاتیح الجنان» مناجات های مهمی همچون «مناجات خمس عشر» ، «مناجات شعبانیه» و «مناجات امیرالمؤمنین (علیه السلام) در مسجد کوفه» ذکر شده است. «محدّث قمی» فصل هشتم از باب اول «مفاتیح الجنان» را اختصاص به «مناجات» داده است اما برخی از مناجات ها را به مناسب هایی در ضمن فصول دیگر ذکر کرده است.

ب) «حرز» و «تعویذ»

به نظر می رسد دو معنی لغوی برای «حرز» و «تعویذ» و «عوذه» گفته شده است:

1- معنی عام: «حرز» در لغت به معنی جای محفوظ است و «تعویذ» و «عوذه» نیز که از ریشه پناه بردن هستند، به جهت اینکه انسان، با تمسّک به آنها در جای محفوظی قرار می گیرد، در همان معنی «حرز» استعمال می شوند.⁽¹⁾

در قرآن 17 بار مشتقاتی با ماده «عوذ» به کار رفته که به جز یک بار که دربارهٔ استعاذه برخی از انسان ها به جن است⁽²⁾همگی بر پناه جستن به خداوند دلالت دارند⁽³⁾و ظاهراً در همین معنی عام استعمال شده اند اما واژه «حرز» در قرآن استعمال نشده است. همچنین در برخی از روایات، «حرز»، در همین معنی لغوی عام خود استعمال شده است مانند «ألطّاعة حرز»⁽⁴⁾و

«ألعلم حرز»⁽⁵⁾« ألتّقوى أوثق حصن و أوفى حرز»⁽⁶⁾.

2- معنی خاص: یک معنی خاص نسبت به این معنوی لغوی برای «تعویذ» و «عوذه» گفته شده که به افسون و چيزى كه به آن پناه مى برند اطلاق می شود و از اين معنى «رقيه» (دعاى بازو بند كودكان) را «عوذه» گفته اند.⁽⁷⁾

در کتب ادعیه به نظر می رسد با توجه به وسعت مصادیق این امور اصطلاحات متفاوتی را بتوان برای این واژگان در نظر گرفت:

1- در یک اصطلاح، «حرز» و «تعویذ» و «عوذه» به دعاهائى گفته می شود كه با خواندن يا نوشتن و همراه كردن آنها انسان از دردها و يا جانوران موذى و درندگان و ترس و ديگر چيزها در امان ماند.⁽⁸⁾در این اصطلاح، همه ادعیه ای که در خواص آنها در امان بودن

از بلاها ذکر شده «حرز» و «تعویذ» محسوب می شوند.

2- در اصطلاح دیگری، می توان تنها ادعیه ای را که در کتب دعا به عنوان «حرز» و «تعویذ» و «عوذه» معرفی شده، «حرز» دانست و ادعیه دیگری که پاداش در امان بودن برای آنها گفته شده اما عنوان «حرز» بر آن نهاده نشده را «حرز»، محسوب نکرد.

3- اصطلاح سومی نیز گفته شده که در «احراز» و «عوذات» کتابت آنها و یا آویزان نمودن را شرط نموده اند که این اصطلاح اخص از دو اصطلاح قبلی است و موارد کمتری را شامل می شود اما به نظر می رسد این قیود، امر اصلی در معنی کلمات یاد شده نبوده، در برخی از «احراز» و «تعویذات» به عنوان شرط قرار نگرفته است.

درباره تفاوت «حرز» و «تعویذ» باید گفت اینها مفاهیمى متداخل اند و مرز آنها با یكدیگر چندان مشخص نیست. در برخى از كتابهاى حدیث حرزها و تعویذها در یك باب و یك ردیف جمع شده اند. شمارى از حرزها نیز ذیل عنوان «عوذات الائمة (صلوات الله علیهم) للحفظ» (تعویذهاى امامان براى حفظ خود از آسیبها) فراهم آمده اند. «ابن طاووس»، دعاى منسوب به امام جواد (علیه السلام) را كه گویند براى مصون ماندن از آسیب ها براى مأمون نوشت، در «مُهَج الدعوات»، «حرز»⁽¹⁾و در الامان الاخطار «عوذه»⁽²⁾نامیده است. از مقایسه متون حرزها و تعویذها نیز به تفاوتى نمی توان دست یافت. به همین سبب، در ادبیات محدّثان و اهل دعا، «حرز» و «تعویذ» و «تحرّز» و «تعوّذ» غالباً در یك سیاق و به یك معنا به كار رفته اند. شاید بتوان گفت «تعویذ» تنها خواندنی ها و نوشتنی ها (از قبیل اسم اعظم یا اذكار و ادعیه) است، اما «حرز» افزون بر اینها شامل اشیاء هم می گردد.⁽³⁾

البته به نظر می رسد دو فرق دیگر نیز می توان بیان نمود: فرق اول این است که این دو واژه می توانند در مصداق یک امر را پوشش دهند اما مفهوماً «حرز»، وسیله حفظ است و «تعویذ»، دیگری را در پناه الهی قرار دادن است مثل انسان و بشر که اتحاد مصداقی دارند ولی واژه اول، به بُعد اُنس گرفتن این موجود با دیگری و واژه دوم به بشره داشتن این موجود

اشاره دارد.فرق دوم اینکه طبق قاعده «اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا» این دو واژه وقتی به تنهایی ذکر می شوند یک معنا را افاده می کنند اما اگر در کنار هم ذکر شوند «تعویذ» به دعایی که مشتمل بر عوذه و پناه است، اشاره دارد، اما «حرز» به دعایی که برای حفظ است، اشاره می نماید.

در «مفاتیح الجنان» (به استثنای کتاب «الباقیات الصالحات») تنها در دو موضع، «شیخ عباس قمی» از واژه «حرز» استفاده کرده است یکی حرز حضرت امام زین العابدین (علیه السلام)⁽¹⁾و دیگری بوسیدن ضریح امام حسین (علیه السلام) و مالیدن اعضای بدن به آن⁽²⁾مطرح شده است. ایشان از واژه «تعویذ» نیز استفاده ای نکرده است.اما در «رساله الباقیات الصالحات»⁽³⁾

به این دو امر پرداخته است.

اصطلاح دیگری نیز با عنوان «حجاب» وجود دارد که می توان آن را در دسته أحراز و عوذات جای داد. «حجاب» در لغت به معانی پنهان کردن و منع از دخول و پرده استعمال شده است⁽⁴⁾

و در اصطلاح کتب ادعیه، چنانچه «سید بن طاووس» می نویسد عبارت است از ادعیه ای که معصومان (صلوات الله علیهم) از کسانی که اراده بدی به آنها داشته اند خود را محفوظ نگاه داشته اند.⁽⁵⁾

نکته دیگر اینکه «علّامه مجلسی» در انتهای «کتاب الدعاء» از «بحارالانوار» ابوابی را در أحراز و نیز عوذات چهارده معصوم (صلوات الله علیهم) به ترتیب هر یک از آنها و یا در قالب موضوعات دیگر ذکر نموده اند.⁽⁶⁾تقدم و تأخر ابواب «بحارالانوار» در این گونه مباحث نشانه اهمیت و اولویت مباحث می باشد و از آنجا که «علّامه مجلسی» ابواب أحراز و عوذات را در تتمه «کتاب الدعاء» ذکر نموده مشخص می شود که این دسته از ادعیه و اذکار در سلوک عبادی یک انسان مؤمن نسبت به سایر ادعیه در اولویت نمی باشد.همچنین هم «علّامه مجلسی» و هم «سید بن طاووس» ادعیه حجاب را در انتهای کتب خویش ذکر نموده اند که می رساند

جایگاه این ادعیه تأخر زیادی دارد.⁽¹⁾

شاید به همین دلیل «محدّث قمی» نیز ادعیه حجاب را در قسمت های پایانی کتاب «الباقیات الصالحات» ذکر نموده است.

برخی از حرزهای معروف عبارتند از «حرز ابی دَجانَه انصاری» که برای دفع جن و سحر وارد شده است و «حرز یمانی»، که به جهت دارا بودن اثری مانند شمشیر برای نابود کردن دشمن به «دعای سیفی» نیز معروف شده است و البته با «دعای سیفی» نقل شده در «مفاتیح الجنان» تمایز و تفاوت دارد. «رُقْعَةُ الجَیب» نیز حرزی منسوب به امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) است، که چون کنیزک «حُمَید بن قحطبه» به هنگام شستن جامه امام آن را در جیب وی یافته، به این نام خوانده شده است.⁽²⁾

«حرز امام جواد (علیه السلام)» نیز از مهم ترین أحراز به شمار می رود که می توان آن را از معروف ترین حرزها برای دفع بلایای زمینی و آسمانی دانست.

ج) صلوات

«صلوات» در اصل به معنی دعا و تبریک و تمجید است. «علّامه طباطبایی» در مورد معنی «صلوات» می نویسد: «معنى جامع صلوات چنان كه از موارد استعمال آن به دست می آيد انعطاف است»⁽³⁾

قرآن کریم ضمن آن که تصریح می کند که خدا و فرشتگانش بر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) صلوات می فرستند، به مؤمنان امر می کند که آنان نیز از این کار تبعیت کنند: (إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِی يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيما)⁽⁴⁾در روایتی از امام صادق (علیه السلام) وارد شده که در تفسیر این آیه فرمودند: «صلوات از خدا رحمت و از ملائكه استغفار و از مردم دعا است.»⁽⁵⁾

برخی از آثار فرستادن صلوات عبارت است از: 1- برآورده شدن حوائج⁽⁶⁾2- برطرف

شدن نفاق⁽¹⁾

2- صلوات فرستادن خدای متعال بر فرستنده صلوات⁽²⁾3- کفاره گناهان⁽³⁾

4- سنگینی اعمال در روز قیامت⁽⁴⁾

5- پذیرش دعا نزد خدای متعال⁽⁵⁾.

در «مفاتیح الجنان» در اوقاتی خاص همچون شب و روز جمعه روایاتی در اهمیت فرستادن صلوات ذکر شده است.همچنین صلوات های گوناگونی متفاوت با صلوات معمول وجود دارد مانند «صلوات عصر روز جمعه»، «صلوات شعبانیه»، «صلوات کبیر»، «صلوات ابوالحسن ضراب اصفهانی» و صلوات برخی از ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) که در باب زیارات در قسمت زیارت هر کدام از آن بزرگواران آمده است . به همین جهت «صلوات»، در این کتاب شریف از جایگاه بسیار مهمی برخوردار است.

د) استغفار

«استغفار» به معنی درخواست آمرزش از خداوند به وسیله دعا و توبه یا عبادات دیگر بوده و توبه، پشیمانی از خطا با عزم بر ترک بازگشت به آن است.⁽⁶⁾در این که تفاوت «استغفار» و «توبه» چیست دیدگاه های گوناگونی گفته شده است از جمله اینکه «توبه» اثر گناه را نیز از بین می برد اما «استغفار» صرفاً درخواست آمرزش و پوشیده بودن گناه از اغیار است به جهت اینکه احدی بر آن گناه آگاه نباشد.⁽⁷⁾با این حال، به نظر می رسد در برخی از متون دینی، این دو واژه، دارای معانی مشابه هم معرّفی شده اند، چنانچه روایت شده «النَّدَمَ اسْتِغْفَار»⁽⁸⁾و نیز «النَّدَمُ تَوْبَة»⁽⁹⁾و در برخی دیگر، معنی این دو واژه متفاوت از یکدیگر می باشد، مانند آیه (وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلى أَجَلٍ

مُسَمًّى وَ يُؤْتِ كُلَّ ذی فَضْلٍ فَضْلَه...)⁽¹⁾که در این آیه، «توبه»، مرحله ای پس از «استغفار» و مکمّل آن بوده که با انجام هر دو عمل، خدای متعال دو پاداش در نظر گرفته است.

از این که بگذریم «استغفار» حقیقتی دارد که «محدّث قمی» در مورد آن می نویسد: «بايد دانست كه استغفار تنها گفتن «استغفر اللّه» نيست، بلكه بايد حالت پشيمانى و عزم بر ترك گناهان و اداء حقوق الهيّه (حقّ اللّه) و حقوق مردم (حقّ النّاس) و ساير آداب استغفار با آن همراه باشد وگرنه مجرّد حركت زبان، نوعى تمسخر و استهزاء است و از چنين استغفارى بايد استغفار كرد.»⁽²⁾

«استغفار» گرچه فى نفسه مستحب است، ولی گاهى به جهت عوارضى واجب يا حرام مى گردد. از اين رو، این ذکر الهی به لحاظ حكم سه گونه است:

با نگاهی به استغفارهایی که در ادعیه مشاهده می شود یکی از نکاتی که جلب توجه می کند این است که اگر پيامبران و امامان، معصوم از گناه مى باشند و هرگز گناهى مرتكب نشده اند پس چرا در برخى از دعاهاى معتبر، عباراتى وارد شده است كه ظاهر آنها اقرار به گناه است و ایشان از درگاه الهى، خواستار آمرزش گناهان خويش شده اند. مثلا در «دعاى معروف كميل»، على (علیه السلام) به درگاه خداوند چنين مى گويد: «اللّهمّ اغفر لى الذّنوب الّتى تهتك العصم اللّهمّ اغفر لى كلّ ذنب اذنبته و كلّ خطيئة اخطاتها.» پروردگارا، آن گناهان كه رابطه مرا از تو قطع كند بيامرز. پروردگارا هر گناه و خطايى كه از من سر زده بيامرز. ظاهر اين جملات و نظاير اينها اين است كه على (علیه السلام) گناهكار بوده و از درگاه الهى طلب مغفرت از آنها مى كند.

به اين سؤال سيّال و معروف، پاسخ هاى گوناگونى داده شده است كه حاصل و چكيده آنها به اين مطلب برمى گردد كه گناهان در اين گونه موارد جنبه نسبى دارند به اين معنى كه اولياى خدا و پيامبران با مبدأ جهان هستى، در رابطه اند و وسعت علم و ايمان آنان به اندازه اى است كه آنان را به مقام نبوت و امامت رسانده است. و مناسب با اين مقام و منزلت و قرب الهى، علم و ايمان و تقواى آنان نيز در عالى ترين درجه قرار دارد و در نتيجه مسئوليت آنان نيز به همين مناسبت با ديگران فرق دارد به طورى كه يك لحظه غفلت و سلب توجه از خداوند براى آنان لغزش و گناه محسوب مى شود، حال آنكه اين وضع، براى ساير افراد كه در مرتبه پايين ترى از علم و ايمان قرار دارند لغزشى محسوب نمى شود و حداقل، لغزش و گناه كمترى به حساب مى آيد و روى اين ملاحظه هيچ بُعدى ندارد، افعالى كه براى ساير بندگان، مباح و مكروه شمرده مى شود براى آنها گناه ناميده شود و شايد همين حقيقت، از جمله معروف: «حسنات الابرار سيّئات المقرّبين»⁽¹⁾مراد باشد.⁽²⁾

در قرآن نيز آيات زيادى ديده مى شود كه برحسب ظاهر، نسبت گناه و عصيان و خطا به پيامبران داده شده تا آنجا كه خداوند از آنان مى خواهد در مقابل گناه، «استغفار» كنند.

استغفار آدم (علیه السلام) در آیه: (رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا)⁽¹⁾استغفار موسى (علیه السلام) در آیه: (رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِي)⁽²⁾استغفار سليمان (علیه السلام) در آیه: (رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْكاً)⁽³⁾استغفار نوح (علیه السلام) در آیه: (رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَيَّ)⁽⁴⁾استغفار داود (علیه السلام) در آیه: (وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ)⁽⁵⁾استغفار يونس (علیه السلام) در آیه: (سُبْحانَكَ إِنِّی كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ)⁽⁶⁾و استغفار رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در آیه (وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ)⁽⁷⁾ترسیم شده است.

در تفسیر این آیات نیز همان نکته قبل، به صورت های گوناگون گفته شده است از جمله، این مثال را ذکر کرده اند که اگر شما با يك چراغ كم نور وارد سالن بزرگى شويد، تنها اجسام بزرگ را خواهيد ديد ولى اگر با يك نورافكن قوى وارد شويد يك هسته ى خرما يا كوچك تر از آن را هم خواهيد ديد. اگر نور ايمان در انسان كم باشد، انسان تنها گناهان بزرگ را مى بيند ولى اگر نور ايمان در وجودش بيشتر باشد لغزش هاى كوچك را نيز خواهد ديد و از آنها دورى خواهد كرد. پيامبران الهى به دليل داشتن ايمان كامل و تقواى بالا از گناهان كوچك نيز دورى مى كردند.⁽⁸⁾

«استغفار» در کتب ادعیه و نیز مفاتیح الجنان جایگاه پر رنگی دارد و به دو نوع مستقلّ و غیر مستقلّ تقسیم می شود «استغفار مستقل» آن است که با الفاظ صریح و مستقلی همچون «أَسْتَغْفِرُ اللَّه» از خدای متعال، آمرزش طلب شود و این استغفار در ضمن دعای دیگر به شمار نمی رود و «غیر مستقل» نیز به دو نوع صریح و غیر صریح تقسیم می گردد، «صریح» مانند «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی الذُّنُوب» و مشابه آن در «دعای کمیل» و «غیر صریح» مانند «اللَّهُمَّ

لَا أَجِدُ لِذُنُوبِی غَافِراً وَ لَا لِقَبَائِحِی سَاتِراً وَ لَا لِشَيْ ءٍ مِنْ عَمَلِی الْقَبِيحِ بِالْحَسَنِ

مُبَدِّلًا غَيْرَكَ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ وَ بِحَمْدِكَ ظَلَمْتُ نَفْسِي» در همین دعای شریف که به صورت مناجات ذکر شده است.

همچنین انواع معنوی «استغفار» که در جان انسان باید پدیدار شود در دعای پس از زیارت امام رضا (علیه السلام) به این صورت تشریح گردیده است: «رَبِّ إِنِّی أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ حَيَاءٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ رَجَاءٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ إِنَابَةٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ رَغْبَةٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ رَهْبَةٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ طَاعَةٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ إِيمَانٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ إِقْرَارٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ إِخْلَاصٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ تَقْوَى وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ تَوَكُّلٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ ذِلَّةٍ وَ أَسْتَغْفِرُكَ اسْتِغْفَارَ عَامِلٍ لَكَ هَارِبٍ مِنْكَ إِلَيْك» که در این فراز 13 روش رو آوری قلبی برای استغفار بیان شده است.

عنصر سوم – زیارات

در درس اول مفهوم زیارت و نکاتی در رابطه با آن مورد اشاره قرار گرفت. در این درس به مهم ترین انواع زیارات اشاره می شود.

1- زیارات کامل و مفصّل: این زیارات، از غسل در منزل و دعای درب منزل شروع می شود تا زیارت وداع که همه به عنوان یک زیارت تلقّی می گردند، در مقابل این زیارات، زیاراتی قرار دارند که برخی از این اجزاء را ندارد یا صرفاً در حرم خوانده می شود و دعا و زیارت وداع را نیز شامل نمی شود.

2- زیارات مطلقه و مخصوصه: این دو اصطلاح در «باب زیارات» استعمال شده و «مطلقه» به معنی این است که زیارت مخصوص به وقت مشخصی نیست و «مخصوصه» بر عکس آن است. زیارات امیرالمؤمنین و سید الشهداء (صلوات الله علیهما) به این دو قسم تقسیم شده اند⁽¹⁾اما در زیارت سایر امامان این تقسیم بندی صورت نگرفته است. همچنین می تواند دعا یا زیارتی در هر دو قسم قرار گیرد، چنانچه محدّث قمی در مورد «زیارت امین الله» می نویسد: «اين زيارت شريفه هم از زيارات مطلقه محسوب مى شود و هم از زيارات

مخصوصه روز غدير و هم از زيارات جامعه كه در جميع روضات مقدسه ائمه (صلوات الله علیهم) خوانده می شود.»⁽¹⁾

3- زیارات جامعه: زیارات جامعه در همه حرم های مطهّر ائمه (صلوات الله علیهم) خوانده می شود به خلاف زیارات غیر جامعه که فقط در برخی از روضه های منوّره می توان خواند. فصل پنجم از باب سوم مفاتیح الجنان اختصاص به زیارات جامعه ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) دارد.⁽²⁾

4- زیارات معروفه و مشهور: در مورد «زیارت عاشورا» این دسته بندی صورت گرفته است و دو زیارت عاشورای «معروفه» و «غیر معروفه» ذکر شده است.⁽³⁾در مورد اولین زیارات امام رضا (علیه السلام) نیز از اصطلاح «مشهور» در مقابل زیارات دیگر استفاده شده است.⁽⁴⁾

5- زیارت از بعید: در مورد یکی از زیارات حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) از اصطلاح «از بعید» استفاده شده است که در مقابلِ «زیارتِ نزد روضه مطهّره» می باشد.⁽⁵⁾

همچنین در مورد برخی از زیارات، مانند «زیارت عاشورا»، محدّث بزرگوار، به این نکته اشاره کرده است که از دور و نزدیک این زیارت خوانده می شود.⁽⁶⁾

عنصر چهارم- آداب

«آداب» جمع «ادب» در لغت به هر ریاضت و سختی پسندیده اطلاق می شود که انسان برای به دست آوردن فضیلتی از فضائل به سوی آن حرکت می کند.⁽⁷⁾این واژه در معنی اصطلاحی به مجموع رفتارها و خصلت هاى شايسته اى اطلاق می شود كه فعل يا ترك آن ها از ديدگاه شارع مقدّس، موجب حسن و كمال فعلى مى شود كه حكم شرعى به آن تعلّق گرفته است مانند آداب نماز، روزه، زيارت، جهاد و تخلّى.البته گاه آداب در معانی دیگری نیز استعمال شده است چنانچه در «باب حدود و تعزيرات»، معنى ادب كردن را مى دهد،

حتى برخى فقيهان در عنوان اين باب، واژۀ «آداب» را جايگزين كلمۀ «تعزيرات» كرده و نوشته اند: «كتاب الحدود و الآداب».⁽¹⁾از بررسى كلمات فقيهان و كاربرد اين واژه در فقه برمى آيد كه «آداب»، اعم از احكام لزومى و غير لزومى است يعنى هم مستحبّات و مكروهات را و هم واجبات و محرّمات را در بر مى گيرد مانند «آداب تخلّى» كه ضمن آن، واجبات و محرّمات آن نيز ذكر شده است؛ هر چند اصل وجوب يا حرمت فعلى مانند وجوب نماز و حرمت زنا، «ادب» ناميده نمى شود.⁽²⁾

«آداب» به اعتباری می تواند همه ادعیه و اعمال «مفاتیح الجنان» را شامل شود چنانچه «محدّث قمی» در این کتاب شریف، بر برخی از اعمال، همچون «اعمال سرداب مطهّر»⁽³⁾و روش «زیارت به نیابت»⁽⁴⁾نام «ادب» یا «آداب» را نهاده است. اما به نظر می رسد در اعتباری بهتر، استفاده از عنوان «آداب» در مواردی که اعمال غیر گفتاری (یعنی غیر از ادعیه و اذکار و زیارات) جایگاه پر رنگی دارند، مناسب تر باشد. بنابراین اعتبار دوم، بر اعمال و ادعیه سرداب مقدس، بهتر است نام «آداب» گذاشته نشود تا تفکیک بین مطالب به خوبی صورت گیرد.

ذکر این نکته دارای اهمیت است که «مفاتیح الجنان» یک کتاب دعای صرف نیست که برای یافتن ادعیه و اذکار، به آن مراجعه شود بلکه اعمال غیر گفتاری ایام و مکان ها نیز در آن ذکر شده که توجه به آنها اهمیت زیادی دارد. «محدّث قمی» در ابتدای باب سوم، بحث مبسوطی در «آداب سفر» و پس از آن در «آداب زیارت» مطرح می کند و بیست ادب برای «سفر» و بیست و هشت ادب برای «زیارت» ذکر می نماید.⁽⁵⁾مؤلّف، خاتمه «رساله الباقیات الصالحات» را نیز اختصاص به «آداب و ادعیه متعلّق به موت» داده است.⁽⁶⁾موارد بسیار دیگری نیز به عنوان «آداب» در «مفاتیح الجنان» یافت می شود.

نکته قابل توجه این است که مؤلّف بزرگوار، با اینکه «آداب زیارت» را چنان که گذشت، ذکر نموده و «آداب حاجت خواهی دعا» را در «رساله الباقیات الصالحات» به اختصار ذکر کرده⁽¹⁾اما «آداب خواندن دعا» را در مجموعه کتاب «مفاتیح الجنان» و ملحقات گوناگون آن، ذکر نکرده است، این در حالی است که لزوم تبیین آداب دعا در این کتاب دعا، بر کسی پوشیده نیست.

عنصر پنجم – فضائل و ثواب ها

یکی از مباحثی که به صورت فراوان در سراسر «مفاتیح الجنان» مشاهده می شود و این کتاب شریف را از غالب کتب ادعیه پیشین متمایز نموده است، اشاره به فضائل و ثواب امور در این کتاب است.

«ثواب» در لغت، به معنی جزای عمل است که به خود عامل برمی گردد⁽²⁾

و در اصطلاح، سودی است که به شخص مستحقّ این سود می رسد و آن فرد به همراه این سود، مورد تکریم و بزرگداشت قرار می گیرد.⁽³⁾«فضل» نیز در لغت به معنی زیادت آمده است.⁽⁴⁾در قرآن، «فضل» در دو معنی استعمال شده است: 1- برترى، مانند (...فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ...)⁽⁵⁾شما را بر ما هيچ برترى و امتيازى نيست. 2- عطيّه و احسان و رحمت. مانند (وَ لكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِين)⁽⁶⁾خدا نسبت به جهانيان داراى فضل و احسان است.⁽⁷⁾

به نظر می رسد همه عواملی که به عنوان ترغیب کننده به یک دعا یا شیء هستند را نمی توان از باب «ثواب اعمال» دانست و برخی از آنها در زمره عناوین دیگری همچون «فضیلت» و «اثر عمل» قرار می گیرند. به طور مثال وقتی در مورد «کوفه» گفته می شود

«كوفه يكى از آن چهار بلدى است كه حق تعالى آن را اختيار فرموده و طور سينين تفسير به آن شده و در روايت است كه آن حرم خدا و حرم رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) و حرم اميرالمؤمنين (علیه السلام) است»⁽¹⁾

این نکته را نمی توان به عنوان یک «ثواب» و یا «اثر» دانست چرا که این دو موضوع در ازای انجام عمل هستند و در اینجا بحث از انجام عملی نیست. و نیز وقتی گفته می شود از حضرت باقر العلوم (علیه السلام) روایت شده که: به جهت تسکین سر درد، سر مسح شود و هفت مرتبه ذکری گفته شود⁽²⁾، این نکته را معمولاً در عرف، به صورت «اثر عمل» تفسیر می کنند و عرف مؤمنان، «ثواب عمل» را به هر معلول عملی تفسیر نمی نماید. در هر حال، ممکن است با تسامح بتوان همه عوامل ترغیب کننده در روایات را اشاره کننده به ثواب اعمال دانست.

فضائل و ثواب ها در «مفاتیح الجنان» گاه در ضمن اشاره به یک عمل ذکر شده و گاه به عنوان قسمتی مستقل و به طور مفصّل بیان شده اند. فضیلت برخی از ایام و ماه ها همچون «شب و روز جمعه»⁽³⁾، «ماه رجب»⁽⁴⁾، «ماه شعبان»⁽⁵⁾و «ماه مبارک رمضان»⁽⁶⁾، فضیلت برخی از نمازها همچون «نماز جعفر طیار»⁽⁷⁾، همچنین فضیلت برخی امور مانند «امور متعلق به سیدالشهداء (علیه السلام)»⁽⁸⁾، نگارش بیشتری شده است.

عنصر ششم – مباحث تاریخی

«شیخ عباس قمی» در «باب دوم مفاتیح الجنان» که اختصاص به اعمال سال دارد، در ضمن اعمال هر یک از ماه های سال، به مباحث تاریخی، که عمده آنها تاریخ شهادت یا ولادت معصومان (صلوات الله علیهم) است، می پردازد.

با این حال، مباحث تاریخی در این کتاب شریف به صورت کم رنگ مشاهده می شود و

این امر در این کتاب، کاملاً محسوس است که مؤلف محترم، به شکل تلگرافی و گذرا به مسائل تاریخی پرداخته است. به طور مثال در اینکه «هفتم صفر»، شهادت امام مجتبی (علیه السلام) است و یا میلاد امام کاظم (علیه السلام)، ایشان نظری نداده بلکه هر دو مطلب را بدون ابراز نظر بیان داشته است و نیز در اینکه در «روز اربعین»، کاروان حسینی به کربلا رسیدند، دلیل و شاهدی بیان نکرده است و در ضمن اعمال روز غدیر به «واقعه غدیر خم» هیچ اشاره این ننموده و در اعمال روز عاشورا هیچ اشاره ای به «اتفاقات کربلا» نکرده است و البته دلیل همه آنها «اختصار» بوده چنانچه ایشان در «اعمال روز عاشورا» پس از بیان اهمیت مقتل خوانی به این نکته اشاره می کند.⁽¹⁾

همچنین در این تألیف، به مسائل تاریخی، بیشتر، از دریچه روایات توجه شده است چنانچه در فضیلت «روز غدیر» و «شب دحوالارض» مشاهده می شود و اگر گاهی از کتب تاریخی و نه روایی استفاده شده، هدف آن تعظیم و تجلیل ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) و بیان فضائل آنان بوده است چنانچه پس از ذکر «اعمال شب بیست و هفتم رجب» که یکی از آنها زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) است از «سفرنامه ابن بطوطه» نکته ای را در اهمّیّت زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این شب نقل می کند⁽²⁾و پس از بیان کیفیت زیارت امام رضا (علیه السلام) از کتاب «مطلع الشمس» به زیارت با پای پیاده توسّط «شاه عباس» اشاره می نماید.⁽³⁾

عنصر هفتم- حکایات

در «مفاتیح الجنان» چند حکایت کوتاه و بلند، ذکر شده، که مهم ترین آنها این موارد است:

1- حکایتی که از کتاب «دارالسلام» به نقل از «ملا فتحعلی سلطان آبادی» در مورد «آخوند ملا محمد صادق عراقی» در اهمیت برخی از تعقیبات نماز برای گشایش روزی رخ داده است و در باب اول ، در تعقیبات نمازها ذکر شده است.⁽⁴⁾

2- حکایتی دیگر که آن هم از کتاب «دارالسلام» در مورد یکی از برادران «محدّث

نوری» اتفاق افتاده و در مورد اهمیت رعایت احترام به تربت سیدالشهداست. این حکایت در باب سوم در بحث تذییل در فضیلت و آداب تربت مقدسه ذکر شده است.⁽¹⁾

3- حکایت «حاجی علی بغدادی» در تشرف به محضر امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) که از کتاب «نجم الثاقب» نقل شده و بعد از بحث زیارت کاظمین (صلوات الله علیهما) ذکر شده است.⁽²⁾

4-حکایت سید رشتی که به نقل از کتاب «نجم الثاقب» ذکر شده است و پس از کیفیت زیارت جامعه کبیره آمده است.⁽³⁾

«شیخ عباس قمی»، هیچ گاه در نقل اصل ادعیه و زیارات استناد به این حکایات و خواب و رؤیا ننموده است بلکه اصل ادعیه و زیارات را با استناد به منابع مهم روایی ذکر می نماید و پس از آن در برخی مواضع بسیار اندک به برخی از حکایات بسیار مهم و معتبر جهت بیان اهمیت مطلب اشاره می نماید.بنابراین ذکر این حکایات نباید ذهن مخاطب را دچار برخی انحرافات کند که در توسل به ادعیه و زیارات توجه به تشرّفات و حکایات غیر معتبر داشته باشد.

عنصر هشتم- مباحث فنی و علمی

«مفاتیح الجنان» کتاب نوشته شده برای توده مردم است و «شیخ عباس قمی» بدون بررسی های مطوّل کارشناسانه سندشناسی و فقهی و مانند آن، این کتاب شریف را نگارش نموده است و البته در مواردی که ادعیه و اعمال و زیارات معتبر بوده، متذکر شده است. با این حال گاه به زبان ساده و به شکل کوتاه برای مردم، از ضعف یک عمل یا شواهد قوّت آن سخن نموده است مانند ذیل «دعای عدیله» که در ضعف آن⁽⁴⁾و بعد از «عمل نیسان» که از ضعف سندی آن و شواهد قوّت روایت آن سخن گفته است.⁽⁵⁾همچنین گاه به «اختلاف نسخ» اشاره نموده چنانچه در پایان «زیارت مشهور امام رضا (علیه السلام)» به بیان تفاوت نسخه «وَ

سَخِرُوا بِإِمَامِك» و «سَخِرُوا بِأَيَّامِك» می پردازد.

اما مهم ترین بحث علمی که ایشان در این کتاب شریف مطرح کرده بی شک بحثی است که بعد از زیارات مطلقه امام حسین (علیه السلام) در مورد «مداخله نا اهلان در کتب دعا و نکوهش کتاب مفتاح الجنان» به میان آورده است⁽¹⁾که لازم است عموم مردم این قسمت از «مفاتیح الجنان» را با دقت خوانده و مورد توجه خویش قرار دهند.

سؤالات

1- تعداد تألیفات محدّث قمی چه مقدار است و 5 مورد از مهم ترین این تألیفات را نام ببرید.

2- سه مورد از شاگردان شیخ عباس قمی را نام ببرید.

3- غرض تألیف مفاتیح الجنان چه بوده است؟

4- چه ویژگی هایی مفاتیح الجنان را در زمان خود از دیگر کتب دعایی ممتاز نموده بوده است؟

5- تصحیح های نوشته شده بر مفاتیح الجنان را نام ببرید.

6- سه محور رابطه قرآن و ادعیه را نام ببرید.

7- احتمالات در تفاوت مناجات و ندا را ذکر نمایید.

8- سه اصطلاح حرز و تعویذ و عوذه در کتب ادعیه را تشریح نمایید.

9- سه نمونه از صلوات های مهم مفاتیح الجنان را ذکر نمایید.

10- اگر پيامبران و امامان معصوم از گناه مى باشند و هرگز گناهى مرتكب نشده اند پس چرا در برخى از دعاهاى معتبر عباراتى وارد شده است كه ظاهر آنها اقرار به گناه مى باشد و امامان از درگاه الهى خواستار آمرزش گناهان خويش شده اند؟

11- مهم ترین بحث فنی و علمی در کجای مفاتیح الجنان و در چه موضوعی مطرح شده است؟

درس سوم – روش شناسی مفاتیح الجنان

1- آشنایی با نمای کلّی مفاتیح الجنان

1-2.چینش ابواب کتاب

باب اول مفاتیح الجنان، اختصاص به تعقيب نمازها و دعاهاى ايام هفته و اعمال شب و روز جمعه و بعضی دعاهای مشهور و برخی از مناجات ها دارد. باب دوم در اعمال ماه هاى سال و باب سوم در زيارات است.

به نظر می رسد چینش به کار رفته در مورد این سه باب درست و کاملاً معقول است چرا که در باب اول، مطالب پرکاربردتر و روزانه مؤمنان ذکر شده که در هر روز و یا هر هفته عمر خویش به آنها محتاجند و بودن این امور در ابتدای کتاب سهولت دسترسی به آنها را بیشتر می نماید.پس از آن به نظر می رسد، اعمال ماه های سال برای عموم مؤمنان کاربرد بیشتری نسبت به غالب زیارات دارد اگر چه در اعمال سال در مواضع لازم، به زیاراتی نیز اشاره شده است. در حقیقت، بسیاری از مؤمنان، به جهت دوری از عتبات عالیات اهل بیت (صلوات الله علیهم)، امکان زیارت روزانه و ماهانه این اماکن را نداشته و طبیعتاً اقبال آنها به باب اعمال ماه های سال بیشتر از باب زیارات می باشد و البته در مواضعی از اعمال ماه های سال، که ارجاع به زیارتی شده، به باب زیارات رجوع می نمایند.

بر این اساس، به نظر می رسد روش «مفاتیح الجنان» در این زمینه بهتر از برخی از کتب مانند «مفاتیح نوین» است که بحث تعقیبات و اعمال شب و روز و این سری مباحث را به اواخر کتاب منتقل نموده اند.

2-2. افزوده هاى كتاب

نوع اول- افزوده های مؤلّف

مؤلف، پس از اتمام و انتشار كتاب، به این نظر می رسد که افزودن برخی از ادعیه به این کتاب شریف امری لازم است اما به جهت اینکه فتح بابی برای تصرّف دیگران در این کتاب نشود در چاپ هاى بعدى افزوده ها را در انتهای «مفاتیح الجنان» و نه در ضمن آن قرار می دهد، اين اضافات در ذیل دو عنوان «ملحقات اول مفاتيح الجنان» و «رساله الباقیات الصالحات» پس از خاتمه ى كتاب آورده شده است.

«ملحقات اول مفاتیح الجنان»، شامل هشت مطلب است. «رساله الباقیات الصالحات» نیز کتابی مفصّل است که در گذشته در حاشیه مفاتیح به چاپ می رسید و امروزه در انتهای آن چاپ می شود.این اثر، مجموعه ای است از اعمال شبانه روز و نمازها و تعویذات و حرزها و اذکار و ادعیه کوتاه و خواص بعضی از سور و مجملی از آداب اموات که محدّث قمی، خود، می گوید این کتاب را به جهت اینکه منضمّ به «مفاتیح الجنان» شود و فایده آن را کامل گرداند، جمع نمودم.⁽¹⁾

قابل ذکر است این کتاب، دارای دو ملحقات بوده که پس از آن آمده است.به نظر می رسد اهمّیّت الحاق این کتاب به «مفاتیح الجنان» از دو جهت است، یکی کوتاهی ادعیه آن، چرا که بیشتر ادعیه خود «کتاب مفاتیح الجنان» بلند هستند و این امر سهولت در خواندن را فراهم می نماید. دوم کاربردی بودن و تعلق به زمان و مکان خاص نداشتن آن است که ادعیه این چنینی نیز در خود «کتاب مفاتیح الجنان» کم است.

نوع دوم- افزوده های دیگران

افزوده اول - سوره هایی از قرآن کریم

«شیخ عباس قمی» نه در متن اصلی «مفاتیح الجنان»، نه در «ملحقات» و نه در «رساله الباقیات الصالحات»، سوره ای از قرآن را نیاورده است. شاید دلیل این امر نیز چهار چیز باشد:

اول هدف مؤلّف این نبوده است؛ اینکه در کتاب «مفتاح الجنان» که هدف اصلی

محدّث بزرگوار اصلاح آن کتاب بوده، چنین سوره هایی از قرآن موجود نیست و از آنجا که در حقیقت «مفاتیح الجنان» تصحیحی بر کتاب «مفتاح الجنان» به شمار می رود و در آن کتاب سوره های قرآن نبوده است در این کتاب شریف نیز سوره ای ذکر نشده است.

دوم تبعیّت از گذشتگان؛ کتب ادعیه در طول تاریخ شیعه حاوی سوره های قرآن نبوده و در کتاب هایی نظیر «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» اثر «شیخ طوسی» و نیز «اقبال الاعمال» اثر «سید بن طاووس» سوره هایی از قرآن به عنوان مکمّل نیامده است و «محدّث قمی» که خود را رهرو و پیرو مسیر علمای گذشته می دانسته، همین مسیر را ادامه داده است.

سوم فوائد ارجاع افراد به قرآن کریم؛ با وجود قرآن در همه منازل و مکان ها، نه تنها احساس نیاز به وجود سوره های قرآن در «مفاتیح الجنان» نمی شده است که از فوائد نبودن سوره های قرآن در «مفاتیح الجنان»، ارجاع افراد به قرآن کریم است که سود و تأثیر فراوان دارد و همان طور که «محدّث قمی» در چند موردی که به ادعیه «صحیفه سجادیّه» اشاره می نماید تنها یکی از دعاهای این کتاب شریف را به صورت کامل می آورد⁽¹⁾و در سایر موارد فقط ارجاع می دهد⁽²⁾، چرا که رجوع مردم به «صحیفه سجادیه» موجب آشنایی ایشان با این کتاب شریف و استفاده از دیگر ادعیه آن است، به همین صورت، عدم ذکر سوره ها، این فایده را دارد که قرآن کریم، در موارد بیشتری مورد استفاده عموم جامعه قرار گیرد و احیاناً بی نیازی به آن احساس نشود.

چهارم رعایت اختصار؛ حجم مفاتیح الجنان به اندازه کافی بزرگ بوده است و محدّث بزرگوار به این امر توجه داشته و به همین جهت مجبور بوده است که تا حدّ امکان مواردی را که می شده، ارجاع دهد.

با این حال امروزه به طور معمول در ابتدای «مفاتیح الجنان»، چند سوره بلند و کوچک قرآن چاپ می شود که به نظر می رسد این امر سه دلیل داشته است:

اول کاربرد زیاد آنها؛ اینکه این سوره ها در مفاتیح پرکاربرد محسوب می شوند به عنوان مثال سوره های «یاسین» و «ملک» که در ابتدای مفاتیح های معمول ذکر شده اند به ترتیب

14 و 7 مرتبه در متن اعمال «مفاتیح الجنان» مطرح شده است.⁽¹⁾توصیه به خواندن سوره «قدر» نیز در بیش از 36 مورد ذکر شده است.⁽²⁾

دوم اینکه این سوره ها به طور کلی و بدون در نظر گرفتن اعمال مفاتیح الجنان نیز اهمیت بسیار داشته و ثواب فراوانی برای خواندن آنها ذکر شده و احتمالاً هدف ناشران از نگارش این سوره ها ترویج و تشویق به خواندن آنها بوده است.

سوم به جهت تبرّک و تیمّن؛ چرا که شروع این کتاب شریف با سوره هایی از قرآن، زینت بخش ادعیه آن محسوب می شود.

افزوده های دوم و سوم - ملحقات دوم مفاتیح الجنان و دعای مکارم الاخلاق

از مقدمه ملحقات دوم مشخص می شود که این مقدمه، از «شیخ عباس قمی» نیست اما نگارنده و محقق این قسمت نیز، خود را معرفی ننموده است. در هر حال در این قسمت نیز «دعای نماز امام حسین (علیه السلام)» که در «مفاتیح الجنان»، اولِ آن، ذکر شده به صورت کامل ارائه شده است همچنین «دعایی که بعد از نماز امام جواد (علیه السلام)» باید خوانده شود، «زیارت دیگری برای امام جواد (علیه السلام)» و «دو زیارت برای امام زادگان» می آورد و در نهایت، «تسبیحی که در اعمال روز عرفه به اختصار آمده»، به شکل کامل ذکر می گردد.

همچنین پس از ملحقات دوم، «دعای مکارم الاخلاق» ذکر شده که «دعای بیستم صحیفه سجادیه» است و البته علت ذکر این دعا، به نظر می رسد، اشاره هایی است که در دو قسمت از مفاتیح به این دعا شده و مصنف، تنها، نام این دعا را می آورد.⁽³⁾

افزوده های چهارم و پنجم – ملحقات اول و دوم «الباقیات الصالحات»

مشخص نیست که این دو مطلبِ الحاق یافته، از «شیخ عباس قمی» باشد چرا که هیچ مقدمه مشخصی ندارد. در هر حال اگر چه «ملحقات اول الباقیات الصالحات» به جهت

دارا بودن ادعیه و عوذه های کوتاه برگرفته از «بحارالانوار» هماهنگ با «رساله الباقیات الصالحات» است که در آن نیز ادعیه و عوذه های کوتاه متعدّد ذکر شده است، اما ملحقات دوم دارای دعای بلند سی و یکم صحیفه سجادیه و حدیث شریف کساء و سوره های عنکبوت و روم و دخان بوده و رنگ رخساره این موارد کاملاً حکایت از این دارد که مطالب مذکور توسط ناشران و آن هم نه به جهت الحاق، به «رساله الباقیات الصالحات» بلکه به جهت الحاق، به کتاب «مفاتیح الجنان» اضافه شده است.

به نظر می رسد در «ملحقات مفاتیح الجنان» نظم و ترتیب دهی به افزوده های غیر مؤلّف، امری لازم است چرا که پراکندگی این امور، امری مناسب نمی باشد، مثلاً سوره های «عنکبوت» و «روم» و «دخان» بهتر است به سوره های ابتدایی «مفاتیح الجنان» اضافه شود که البته غیر از بحث نظم دهی، رعایت احترام به قرآن کریم نیز در اینجا درخور توجه است.

2- آشنایی تفصیلی با مفاتیح الجنان

2-1. نکات به کار رفته در سراسر مفاتیح الجنان

اشاره

به طور مسلّم، در «سراسر مفاتیح الجنان» نکات برجسته و مهم بسیاری اعمال شده است که ذکر این نکات کلی به درازا می انجامند، با این وجود برخی از نکات مهم به کار رفته در «سراسر مفاتیح الجنان» را می توان چنین برشمرد:

نکته اول - ذکر فضائل و ثواب ها

مؤلف مفاتیح الجنان، بنابراین دارد که در ابتدای هر بحثی ابتدا اهمیت آن را (چه با ذکر فضائل و چه با شمارش ثواب ها) بیان نماید و سپس به کیفیت آن عمل بپردازد البته گاه پس از بیان کیفیت عمل نیز دوباره نکاتی در اهمیت مطلب (اعم از ذکر و دعا و زیارت و یا روز و ماه و یا مکان زیارتی) ذکر می نماید.این نکته دارای اهمّیتی است که در برخی از کتب ادعیه پیشین همچون «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» که مورد استفاده عموم بوده، لحاظ نشده است و عامل تشویق مؤمنان به انجام عبادات می شود.

نکته دوم – مقدّم نمودن کتب معتبرتر

نویسنده سعی نموده که ابتدا از کتب قدیمی تر و مهم تری همچون «الکافی» و «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» استفاده نموده و سپس از کتب اشخاصی همچون «سید بن طاووس» و «کفعمی» و در نهایت، از کتب متأخرانی همچون «علامه مجلسی» بهره ببرد، البته گاه این نظر تغییر پیدا می کند.بر این اساس می توان گفت اگر مطلبی را بدون اشاره به دیدگاه قدما مثلاً از «سید بن طاووس» نقل نمود، در اکثر یا هیچ یک از کتب قدیمی تر یافت نشده است.

نکته سوم - شروع از مطالب عمومی تر

محدّث بزرگوار، در قسمت های دارای اعمال مشترکه و مختصه، ابتدا «اعمال مشترکه» و سپس «اعمال مختصه» را بیان می نماید. همچنین در قسمت زیارات ابتدا «زیارات مطلقه» و سپس «زیارات مخصوصه» را ذکر می نماید.

نکته چهارم - حفظ جنبه نقلی کتاب

حاج شیخ، بنای بر نام گذاری از خود، بر روی دعاها و زیارات ندارد. همچنین بنای بر شرح یا تفسیر نکاتی از ادعیه را ندارد و فقط در مواردی خاص، اشاراتی کوتاه نموده است و جنبه صد در صد نقلی کتاب خود را حفظ کرده است.

2-2. نکات به کار رفته در باب اول

اشاره

هشت فصل این باب را می توان به سه بخش تقسیم نمود:

بخش اول: فصل اول و دوم در این بخش جای دارند و تعقیبات نمازها به جهت اهمیت و کاربرد بیشتر، نسبت به دو بخش بعدی زودتر ذکر شده است.

بخش دوم: فصول سوم و چهارم و پنجم، که حاوی ادعیه ایام هفته و اعمال شب و روز جمعه و زیارات هر یک از معصومان (صلوات الله علیهم) در ایام هفته است، در این بخش جای دارند. نکته حائز اهمیت در این بخش این است که «زیارات هر یک از معصومان (صلوات الله علیهم) در ایام هفته»، پس از ادعیه ایام هفته و حتی پس از اعمال شب و روز جمعه ذکر شده و این به جهت تأخر جایگاه «زیارت» نسبت به «دعا» می باشد. در حقیقت به جایگاه «دعا» که ارتباط بی واسطه

با خداست اهمیت بیشتری نسبت به «زیارت» که ارتباط با واسطه با خدای متعال است داده شده است. به همین شکل، در ترتیب ابواب مفاتیح الجنان نیز، باب زیارات، به عنوان سومین و آخرین باب پس از ادعیه آمده است.

بخش سوم: فصول ششم تا هشتم، در این بخش جا گرفته است که متعلق به ادعیه و مناجات هایی است که دارای اهمّیت و فایده بسیار می باشد.

درباره فصل اول

در «مفاتیح الجنان» به تبعیت از کتب ادعیه گذشتگان مانند «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» و نیز «المصباح للکفعمی» اذکار بسیاری از تعقیبات مشترکه پشت سر هم نقل می شود و چند ذکر متفاوت با سند متفاوت و یا نقل متفاوت بیان نمی شود، بلکه گویی همه این اذکار یک پارچه و با روایتی واحد نقل شده است و در بعضی مواضع به مخاطب چنین القا می کند که دو یا چند ذکر و دعا با همدیگر یک عمل واحدند و در صورت تمایل به خواندن ذکر دوم، حتماً باید ذکر اول را به جا آورد همچنین چنین القا می نماید که مانند اعمال زیارات ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) که دارای بخش های مختلف بوده و مثلاً ابتدا اذن دخول است و سپس زیارت و پس از آن نماز زیارت و ترتیب این امور نباید عوض شود ترتیب در تعقیبات مشترکه نیز اهمیت زیادی دارد و نباید عوض شود.

به عنوان نمونه در تعقیبات مشترکه، «تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها)»، پس از چند ذکر و دعا قرار گرفته که متبادر به ذهن در این امر این است که نمازگزاران بلافاصله بعد از نماز مشغول به «تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها)» نشده بلکه ابتدا تعقیبات قبل از آن را انجام دهند و سپس «تسبیحات» را به جا آورند.

این امر دو احتمال را در ذهن به وجود می آورد. یکی این که این پشت سر هم بودن، حکایت از روایت واحدی در این اذکار دارد و این امر نشان دهنده مهم بودن ترتیب بین اذکار است و نوعی استحباب و یا اولویت این ترتیب را بیان می نماید. دوم اینکه این ترتیب، اجتهادِ عالمان و محدّثان گذشته است به این صورت که این عالمان و محدثان، روایات متعدد را در کنار یکدیگر چیده و ترتیب اعمال را به این شکل درآورده اند و در حقیقت اجتهاد خود را بیان نموده اند.

به نظر می رسد توجه به دو امر این مشکل را حل نماید:

امر اول: برخی از این اذکار، به شکل روایاتی مستقل از سایر اذکار، در کتب دیگرِ روایی مانند «الکافی»، «من لا یحضره الفقیه» و دیگر منابع، نقل شده است که اشاره به مستقل بودن این اذکار دارد.

امر دوم: برخی از ادعیه تعقیبات مشترکه در کتب گوناگون ادعیه به ترتیب و روش دیگری نقل شده اند یا در خلال آنها ادعیه دیگری ذکر شده است به عبارت دیگر محدثانی چون «سید بن طاووس»، «کفعمی» و «شیخ عباس قمی»، گاه چینش و نظم تعقیبات مشترکه در کتب پیشین را تغییر داده اند و با چینش دیگری این اذکار را ذکر نموده اند.

بر این اساس می توان گفت حتی اگر اتصال و چینش به این صورت مطلوب و مدّ نظر شارع مقدس باشد انواع دیگری از چینش نیز می تواند مقبول و مورد نظر شارع مقدس باشد و این ترتیب تنها ترتیب مطلوب نیست.

درباره فصل دوم

در قسمت تعقیبات مختصه، از نماز ظهر شروع و به نماز صبح ختم می نماید و البته این به ترتیب کتاب «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» است. «شیخ طوسی» دلیل این ترتیب را در جمله ای کوتاه اشاره می کند و اشاره به روایت پیش رو از امام صادق (علیه السلام) می نماید که : «اول نمازی که خدای متعال واجب نمود نماز ظهر است به خاطر همین به «اُولی» نامیده شده است.»⁽¹⁾

این روش می تواند فایده دیگری نیز داشته باشد و آن این است که تعقیبات نماز صبح به نسبت سایر تعقیبات نمازها طولانی به شمار می آید و اگر مطلب طولانی در ابتدا یا وسط مطالب قرار گیرد، خواننده در فهم انسجام و ارتباط مطالب دچار اشکال می شود، به همین جهت قرار گرفتن آن در انتهای مطالب بهتر است.

درباره فصل سوم

در این فصل که اختصاص به دعاهای ایام هفته دارد، این ادعیه، از یکشنبه شروع و به شنبه ختم می گردد. این ترتیب که در «مفاتیح الجنان» آمده به نقل از «ملحقات صحیفه

سجادیه» می باشد ولی مؤلف کتاب مزبور در مورد ترتیب مذکور هیچ توضیحی نداده است و هیچ روایت و دلیلی نیز ذکر نشده که ائمه به این ترتیب خاص، دعا روزهای هفته را ذکر کرده باشند. از طرفی ادعیه ایام هفته در «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» از شنبه شروع شده و به جمعه ختم می گردد.⁽¹⁾در

«البلد الامین و الدرع الحصین»، و نیز «المصباح للکفعمی» هم از جمعه شروع شده و به پنج شنبه ختم می گردد⁽²⁾.این امر به جهت جایگاه مهم روز «جمعه» در فرهنگ اسلامی است که اعمال و اذکار فراوانی برای آن وارد شده و به همین دلیل در این سه کتاب ادعیه ایام هفته یا از جمعه شروع شده و یا به آن ختم می گردد بنابراین به نظر می رسد، شیوه شیخ طوسی و کفعمی در ترتیب ادعیه ایام هفته مناسب تر از شیوه «شیخ عباس قمی» باشد.

با این حال به نظر می رسد دلیل اصلی اینکه «محدّث قمی» در «مفاتیح الجنان» ادعیه ایام هفته را از یکشنبه شروع و به شنبه ختم می نماید حفظ جنبه کاملاً نقلی کتاب است و این امر، نکته ارزشمندی به شمار می رود.

البته روایتی نیز در تأیید این روش شروع ایام هفته از یکشنبه وجود دارد که فردی به نام «یزید بن سلام» پرسش هایی را از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) می پرسد که در بین آنها بحث ایام هفته و شروع و پایان آنها مطرح می شود که جالب و قابل توجه به نظر می آید. روایت از این قرار است: «ای محمد، از روز اوّلی که خدا آن را آفرید خبر بده، فرمود یکشنبه. پرسید چرا این روز چنین نامیده شده است؟ فرمود زیرا این روز، واحد و محدود است. پرسید روز دوشنبه چرا چنین نامیده شده است؟ فرمودند زیرا روز دوم دنیا است. پرسید سه شنبه چرا چنین نامیده شده؟ فرمود زیرا روز سوم دنیا است. پرسید چهارشنبه چرا چنین نامیده شده؟ فرمود روز چهارم دنیاست. پرسید پنج شنبه چرا چنین نام گزاری شده؟ فرمود روز پنجم دنیاست و آن روز دارای انس و الفتی است که ابلیس در آن لعن شده است. پرسید جمعه چرا چنین نامیده شده است؟ فرمود آن روزی است که مردم در آن جمع می شوند و آن روزِ مشهود است و آن روزی است که شاهد و مشهود است. پرسید پس شنبه چرا چنین نامیده شده؟

فرمود زیرا آن روز مسبوت(خواب و عدم تحرّک) است و آن قول خدای متعال در قرآن است که (وَ لَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما فِی سِتَّةِ أَيَّامٍ...)⁽¹⁾پس از یکشنبه تا جمعه شش روز است و شنبه معطّل می باشد.»⁽²⁾بر

اساس این روایت ایام هفته از یکشنبه شروع و به شنبه ختم می یابد و اگر ادعیه ایام هفته به این جهت از یکشنبه شروع شده باشد موجّه است.

نکته دیگر قابل ذکر این است که در «مفاتیح الجنان» فقط ادعیه ایام هفته صادره از «امام سجاد (علیه السلام)» ذکر شده است. در حالی که ادعیه ایام هفته صادر شده از برخی دیگر از معصومان (صلوات الله علیهم) نیز موجود است و در «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» ادعیه ای برای هر یک از ایام هفته از «موسی بن جعفر (صلوات الله علیهما)» نقل شده است.⁽³⁾

همچنین در «البلد الامین و الدرع الحصین»، برای هر یک از ایام هفته ادعیه ای از «امیر المومنین (علیه السلام)» و «امام سجاد (علیه السلام)» و «امام کاظم (علیه السلام)» نقل شده است.⁽⁴⁾به نظر می رسد مهم ترین دلیلی که «شیخ عباس قمی» در مفاتیح از میان این ادعیه گوناگون ایام هفته، فقط ادعیه امام سجاد (علیه السلام) را نقل می کند، کوتاهی این ادعیه در مقایسه با ادعیه منقول از امیرالمؤمنین و امام کاظم (صلوات الله علیهما) است. در حقیقت، ایشان توجه به مقتضیات زمان داشته و مواردی را که خواندن آنها برای توده مردم آسان تر بوده انتخاب نموده است.

درباره فصل چهارم

این فصل اختصاص به «فضیلت و اعمال شب و روز جمعه» دارد. مصنّف محترم، در بین اعمال روز جمعه به مناسبت «نماز جعفر طیّار (علیه السلام)» نمازهای دیگری را نیز ذکر می نماید و با اینکه اکثر آنها اختصاصی به روز جمعه ندارد اما به خاطر اینکه انجام آنها در روز جمعه افضل است، آنها را ذکر نموده است.با این حال به نظر می رسد اگر این نمازها در فصلی جداگانه ذکر

می شد اتصال «اعمال روز جمعه» به هم نمی خورد و نظم بیشتری پدید می آمد.

نکته دیگر اینکه ادعیه مفصّلی مانند «کمیل» و «ندبه» و «سمات» با اینکه تعلّق به شب و روز جمعه دارند، در اعمال شب و روز جمعه فقط تذکّر به خواندن آنها شده و متن آنها در مواضع دیگری آمده است و این امر به جهت نوع خاص دسته بندی مطالب است که توسّط مصنّف بزرگوار انجام شده است.تنها دعای مفصّلی که در این فصل ذکر شده، «صلوات ابوالحسن ضرّاب اصفهانی» است که ظاهراً محدّث قمی به جهت اینکه جایگاه و موضع دیگری برای ذکر آن ندیده و از اعمال روز جمعه هم به شمار می آید در این قسمت ذکر نموده است.

درباره فصل پنجم

در این فصل، زیارات چهارده معصوم (صلوات الله علیهم) در ایام هفته ذکر شده است. نویسنده گران قدر، در زیارات روزانه هر یک از ائمه (صلوات الله علیهم) از «شنبه» شروع نموده و به «جمعه» ختم می نماید که البته علت این روش، از روایتی که ایشان در ابتدای نقل زیارات ایام هفته ذکر می کند، مشخص می شود.⁽¹⁾این روش به جهت تعلّق هر یک از ایام هفته به معصومان (صلوات الله علیهم) به ترتیب حیات ایشان در زندگی دنیوی می باشد و از «رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)» شروع و به «امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)»، ختم می شود.

همچنین با اینکه باب سوم «مفاتیح الجنان»، متعلّق به زیارات است و امکان قرار گرفتن این زیارات در آن باب وجود داشته، اما به جهت اینکه باب اول با محوریت «ادعیه و اعمال شبانه روز و هفته» می باشد، بحث زیارات هر یک از معصومان (صلوات الله علیهم) در ایام هفته در باب اول آمده است.

درباره فصل ششم

این فصل که اختصاص به ادعیه مشهور دارد بدون شک به جهت دسترسی آسان به ادعیه تدوین شده است چرا که بیشتر این ادعیه، زمان خاصی دارد و امکان نقل آنها در اعمال زمان مربوط به خود میسّر بوده است. زمان قرائت دعای «صباح» در هنگام صبح می باشد و

«دعای عشرات» در هر صبح و شام و عصرهای جمعه سفارش شده و دعاهای «کمیل»، «ندبه» و «سمات»، تعلّق به شب و یا روز جمعه دارند و دعای «یستشیر» در هر صبح و شام خوانده می شود و دعای «مجیر» به ایام البیض و دعای «جوشن کبیر» به شب های قدر، تعلّق دارند.با این حال، دعاهای «مشلول»، «عدیله»، «جوشن صغیر» و «سیفی صغیر»، ظاهراً بدون زمان خاصی نقل شده اند.

به هر صورت، ذکر این ادعیه بلند در کنار یکدیگر، به جهت عدم فاصله های مضرّ در فصول دیگر و نیز به جهت دسترسی آسان به این ادعیه بوده است. بر این اساس، اشکالی به ذهن می رسد که اگر دلیل ایجاد این فصل موارد فوق بوده چرا ادعیه دیگری مانند «دعای ابوحمزه» و «دعای عرفه» و «مناجات شعبانیه» و «دعای ندبه» و «دعای عهد» در اینجا ذکر نشده و در زمان و مکان خود طرح گشته اند که اگر همه آن دعاهای بلند در فصولی جداگانه قرار می گرفت نظم دهی بهتر و دسترسی سریع تری رخ می داد. با این حال احتمالاً دلیل محدّث بزرگوار، در این گونه موارد، تبعیّت از روش علمای گذشته بوده، چنانچه در مورد «دعای ندبه» و «دعای عهد» به این امر اشاره می نماید.⁽¹⁾

نکته دیگر در این فصل اینکه، مصنّف محترم در ذکر این ادعیه از دعاهای کاربردی ترِ «صباح» ،«کمیل» ، «عشرات» و «سمات» شروع و به دعاهای کمتر کاربردی و احیاناً ضعیف السند «عدیله»، «جوشن کبیر»، «جوشن صغیر» و «سیفی صغیر» ختم می نماید. در حقیقت در ترتیب نقل ادعیه نیز اولویّت را رعایت می نماید.

درباره فصل هفتم

این فصل، متضمن یک «ذکر قرآنی» با اهمّیت و سیزده «دعای سودمند» است. مؤلّف گران قدر، «ذکر قرآنی» را با اینکه از معصوم نقل نشده، به جهت شرافت قرآن کریم و به جهت اینکه در مورد اسم اعظم الهی است و مطلب با عظمتی را در خود جای داده، مقدّم بر دیگر اذکار آورده است و در حقیقت، قاعده ذکر ادعیه، از موارد معتبرتر به موارد ضعیف را که در فصل ششم رعایت شده، در اینجا به جهت نکته یاد شده، عمل ننموده است.

از میان سیزده دعای مطرح شده در این فصل، سه دعا با مضمون توسّل به اهل بیت (صلوات الله علیهم) وجود دارد که آن موارد «دعای توسّل معروف» و «دعای توسّلی دیگر» و «دعای فرج امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)» می باشند و در سایر ادعیه ی این فصل، ارتباط با اهل بیت (صلوات الله علیهم) نقش اصلی ندارد.

به نظر می رسد این فصل، بیشتر، با هدف ذکر ادعیه ای برای برطرف شدن مشکلات و محفوظ ماندن از بلاها تدوین گشته و در حقیقت در کلّ «مفاتیح الجنان» منهای «رساله الباقیات الصالحات» تنها فصلی است که با چنین هدف و رویکردی تهیه و تنظیم شده است.

درباره فصل هشتم

فصل هشتم، اختصاص به «مناجات خمس عشر» و «مناجات منظومه امیرالمؤمنین (علیه السلام)» دارد و آخرین فصل باب اول به شمار می رود. به نظر می رسد به جهت حالت خاص و ویژه «مناجات»، که بیشتر برای خواص گفته شده است، این فصل، در انتهای باب اول قرار گرفته است. به عبارت بهتر این باب، از «مطالب کاربردی تر» که بیشتر مورد نیاز عموم مردم است آغاز شده و به «مناجات»، که بیشتر، مورد توجه خواص اهل معرفت است ختم گشته است.

2-3. نکات به کار رفته در باب دوم

نکته اول- مقایسه حجم

با معیار قرار دادن «مفاتیح الجنان» موجود در «نرم افزار اخلاق اسلامی»، حجم فصول این باب در مقایسه با یکدیگر به این شرح است:فصل اول فضیلت و اعمال ماه رجب، 33 صفحه ؛ فصل دوم فضیلت و اعمال ماه شعبان، 18 صفحه ؛ فصل سوم فضیلت و اعمال ماه رمضان، 70 صفحه ؛ فصل چهارم اعمال ماه شوال، 5 صفحه ؛ فصل پنجم اعمال ماه ذی القعده، 3 صفحه ؛ فصل ششم اعمال ماه ذی الحجه، 36صفحه ؛ فصل هفتم اعمال ماه محرم، 7صفحه ؛ فصل هشتم اعمال ماه صفر، 2 صفحه؛ فصل نهم اعمال ماه ربیع الاول، 2 صفحه؛ فصل دهم اعمال ماه های ربیع الثانی، جمالی الاولی و جمادی الثانی، 2 صفحه؛ فصل یازدهم اعمال هر ماه نو و اعمال عید نوروز و اعمال ماه های رومی، 4 صفحه.

بنابراین مشخص می شود که «فصل سوم» که پیرامون ماه رمضان است از سایر فصول به مراتب، گسترده تر می باشد و پس از آن فصول «ششم»، «اول» و «دوم» در جایگاه های

بعدی قرار می گیرند و سایر فصول نیز، بسیار مختصر می باشند.البته علت حجم بیشتر این چهار فصل، به غیر از اینکه در واقع نیز اعمال بیشتری دارند، وجود فضائل و متن ادعیه بلندی چون «مناجات شعبانیه» و «دعای ابوحمزه ثمالی» و «دعای عرفه» در آنها می باشد که حجم فصول را گسترده نموده است.

نکته دوم- تقدم ذکر اعمال ماه های قمری بر اعمال ماه های شمسی

در ضمن نکته قبل، مشخص شد که در این باب، یازده فصل وجود دارد که ده فصل اول، «اعمال ماه های قمری» و فصل یازدهم «اعمال ماه های شمسی» را بیان می نماید.این امر نشان دهنده این است که مؤلّف بزرگوار، با توجه به کتب پیشین ادعیه و مبانی قرآنی و روایی به نوعی اهمّیت برای ماه های قمری نسبت به ماه های شمسی قائل است.نشانه های تأکید قرآن بر استفاده از تقویم قمری متعدد و قابل توجه است که مهم ترین آن ها را می توان این سه مورد دانست:

نشانه اول: قرآن کریم به نقش برجسته «ماه» در تعیین سال اشاره می کند: (هُوَ الَّذی جَعَلَ الشَّمسَ ضِیاءً والقَمَرَ نورًا وقَدَّرَهُ مَنازِلَ لِتَعلَموا عَدَدَ السِّنینَ والحِسابَ)⁽¹⁾برخی مفسران، با اشاره به اینکه ضمیر مفرد در «قَدَّرَهُ» تنها به ماه بازگشت می کند، علت آن را نقش برجسته تر ماه در شناسایی روزهای سال دانسته اند.⁽²⁾دیگر آیات قرآن همچون (والقَمَرَ قَدَّرناهُ مَنازِلَ حَتّی عادَ کالعُرجونِ القَدیم)⁽³⁾نیز این قول را تقویت می کند.

نشانه دوم: اشاره به ماه های حرام در میان ماه های دوازده گانه مورد نظر خداوند: (اِنَّ عِدَّةَ الشُّهورِ عِندَ اللّهِ اثنا عَشَرَ شَهرًا فی کتبِ اللّهِ یومَ خَلَقَ السَّموتِ والاَرضَ مِنها اَربَعَةٌ حُرُمٌ)⁽⁴⁾و مشخص است که خداوند، جز 4 ماه مشخص از میان ماه های قمری را حرام نکرده است.

نشانه سوم: نام بردن قرآن از یک ماه قمری: (شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی اُنزِلَ فیهِ القُرءانُ)⁽¹⁾نیز می تواند نشانه ای دیگر بر توجه قرآن به سال شماری قمری باشد.

با این حال، شواهدی بر توجه قرآن کریم به ماه های شمسی نیز دلالت دارد، همچون آیاتی که به فصول سال اشاره می کند.⁽²⁾

نکته سوم- ترتیب و چینش اعمال ماه های قمری در باب دوم

اعمال ماه های قمری در کتب «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» و «اقبال الاعمال» از «ماه مبارک رمضان» شروع شده و به «ماه شعبان» ختم می گردد. «شیخ طوسی» دلیل این چینش را، شروع سال عبادی از «ماه رمضان» بیان می نماید و به این اشاره می کند که در برخی از روایات، این مطلب ذکر شده است.⁽³⁾

این در حالی است که این اعمال، در «مفاتیح الجنان»، از «ماه رجب» شروع شده و به «ماه جمادی الثانی» ختم می شود. «کفعمی» در «المصباح» و «البلد الامین» و «علامه مجلسی» در «زادالمعاد» نیز به همین گونه عمل نموده اند، که به نظر می رسد «محدّث قمی» از این بزرگواران تبعیت نموده است.به نظر می رسد حکمت این شروع و پایان، مقدمه بودن «اعمال ماه رجب» و «اعمال ماه شعبان» برای «اعمال ماه مبارک رمضان» است به عبارت دیگر «کفعمی» و «علامه مجلسی» و «محدّث قمی» نیز مانند «شیخ طوسی»، مبدأ سال را «ماه مبارک رمضان» دانسته اند اما به جهت اینکه آماده شدن برای ماه مبارک رمضان، نیازمند پرداختن به اعمال دو ماه رجب و شعبان است و برخی از فضائل و اعمال این سه ماه، در روایاتی با یکدیگر ذکر شده است، اعمال ماه های رجب و شعبان مقدم بر رمضان ذکر گردیده است.

نکته چهارم – در مورد فصل های اول تا سوم

این سه فصل، که در آنها فضیلت و اعمال ماه های «رجب» ، «شعبان» و «رمضان»،

تشریح گردیده دو تفاوت با فصول دیگر این باب دارند:

1- وجود قسمت فضیلت ماه در این فصول، که در اعمال ماه های دیگر مشاهده نمی شود.

2- در این سه فصل، اعمال ماه ها به دو قسم «مشترکه» و «مختصه»، تقسیم گردیده است. این اعمال مشترکه و مختصه فقط در مورد این سه ماه به کار رفته است و در اعمال ماه های دیگر، چنین دسته بندی، مشاهده نمی شود. این امر، گستردگی زیاد اعمال این سه ماه را نسبت به اعمال سایر ماه های قمری بیان می نماید.

از تمایزات «ماه مبارک رمضان» با «ماه های رجب و شعبان»، وجود قسمتی به عنوان «خاتمه» در اعمال ماه رمضان می باشد.این «خاتمه» با موضوع «نمازهای شب ها و دعاهای روزها» است و در حقیقت، نوعی دیگر از ذکر «اعمال مختصّه ماه رمضان» به شمار می رود که به این صورت ذکر شده است. علت اینکه مباحث این «خاتمه» با این عنوان، از مباحث قبلی جدا شده است، می تواند دو نکته باشد:

1- پیوستگی این نمازهای شب ها و دعاهای روزهای ماه رمضان، به صورتی است که اگر بنا بود این موارد، در قسمت اعمال مختصه ذکر شود، لازم بوده که از هم جدا شده و در کنار دیگر اعمال مختصه ی هر روز قرار گیرد که نظم و زیبایی را به هم می ریخت.همچنین مباحث این خاتمه، گستردگی خاص به خود دارد که اگر در ضمن اعمال مختصه ذکر می شد، نظم آن مباحث را نیز از بین می برد.

2- ظاهراً «محدّث قمی» اعتبار این نمازها و اعمال را به نقل «علامه مجلسی» در «زادالمعاد» سپرده است و برای خود وی، آن چنان اعتبار این نمازها و ادعیه، به اثبات نرسیده است و این امر از مقدمه ای که ایشان در این زمینه می نویسد، قابل استنباط است.⁽¹⁾به همین جهت، همه را در یک موضع آورده تا اعتبار همه آنها با یکدیگر، مورد لحاظ قرار گیرد و مخاطب بداند، این ادعیه و نمازها از چه کتابی نقل شده است و میزان اعتبار آن تا چه حدّی است.

نکته پنجم - تقدّم اعمال عید نوروز بر اعمال ماه های رومی

نویسنده گرامی، «اعمال عید نوروز» را مقدّم بر «اعمال ماه های رومی» قرار می دهد. این امر، شاید به خاطر روایات بیشتر و مهم تر این عید نسبت به ماه های رومی بوده باشد و البته از آنجا که این دسته اعمال را به نقل از «زادالمعاد» و با توجه به آن کتاب، نگارش نموده و این تقدّم در کتاب «زادالمعاد» نیز وجود دارد، علّت این تقدم، روشن تر نیز می شود.

2-4. نکات به کار رفته در باب سوم

درباره مقدمه و فصل اول

مقدمه و فصل اول، به «آداب سفر» و «آداب زیارت» اختصاص داده شده که در حکم «اعمال مشترکه زیارات» محسوب می شوند. به خلاف باب اول و دوم، که در آنجا، «آداب دعا خواندن» ذکر نشده و البته دلیل آن، شاید این مطلب است که در روایات، «آداب سفر» و «آداب زیارت» با تفصیل بیشتری نسبت به «آداب دعا خواندن» ذکر شده است و از آنجا که «شیخ عباس قمی»، محدّث است و نقل روایت را در اولویّت کار خود قرار داده، به بیان «آداب سفر» و «آداب زیارت»، اهتمام بیشتری ورزیده است.با هر حال، در قسمتی از «رساله ی باقیات الصالحات» به اختصار، «آداب دعا خواندن» را نیز ذکر نموده است.⁽¹⁾

درباره فصل دوم

در فصل دوم، «دو اذن دخول» مطرح می شود که این نیز در حکم «اعمال مشترکه زیارات» محسوب می شود.علت اینکه این «دو اذن دخول»، به صورت جداگانه از «آداب زیارت» و نیز به صورت مجزای از هر یک از زیارات مطرح شده اهمیّت آنها است. با اینکه «محدّث قمی» به اینکه اذن دخول، یکی از آداب زیارت است، در «فصل اول» اشاره می کند امّا متن اذن دخول ها را در «فصل دوم»، آن هم به صورت مستقل و منفرد می آورد، که اهمّیت این مطلب را می رساند. همچنین با توجه به اینکه اذن دخول اول معتبرتر است، شیوه ذکر زودترِ مواردی که معتبرتر است در اینجا رعایت شده است.

درباره فصل سوم تا دهم

در این فصل که با موضوع زیارات است، نکات زیر رعایت شده است:

1- در ترتیب زیارات، «مشاهد مشرّفه» حالت محوری دارد و زیارت هر تعداد از اهل بیت (صلوات الله علیهم) که مشهد آنها در یک مکان است، در یک فصل قرار داده شده است و به همین جهت به طور طبیعی سلسله مراتب اهل بیت (صلوات الله علیهم) در برخی از مواضع رعایت نشده است چنانچه در فصل سوم که مربوط به مشاهده مشرّفه مدینه است زیارت ائمه بقیع (صلوات الله علیهم) نیز ذکر می شود که این امر زودتر از ذکر زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در فصل چهارم رخ می دهد.با این حال سلسله مراتب اهل بیت (صلوات الله علیهم) تا حدّ امکان رعایت شده است.

2- در زیارت هر یک از چهارده نور مقدس (صلوات الله علیهم)، این فهرست بندی مدّ نظر بوده و در جاهای ممکن رعایت شده است: ابتدا «فضیلت زیارت»، سپس «کیفیت زیارت» ، در ادامه «صلوات مربوط به پیامبر یا امام»، پس از آن «دعای بعد از زیارت» و در نهایت «وداع با هر یک از آن بزرگواران» ذکر شده است که در حقیقت مجموعه ای کامل از ادعیه و زیارات در هر قسمت در مورد هر یک از ائمه (صلوات الله علیهم) ذکر گردیده است.

3- مصنّف، در هر فصل به مناسبت، مسائل اختصاصی دیگری را نیز بیان می نماید. در فصل هفتم که متعلّق به زیارت امام حسین (علیه السلام) است دو قسمت اضافه تر بیان می نماید که عبارت است از «آداب زیارت امام حسین (علیه السلام)» و «فضیلت و آداب تربت مقدّسه ایشان» و این به جهت اهمّیت این امور است.همچنین در فصل هشتم به مناسبت ذکر زیارت دو امام کاظمین (صلوات الله علیهما)، «اهمیت رفتن به مسجد براثا و نماز در آن» و نیز «زیارت نواب اربعه و سلمان فارسی2» را ذکر می نماید و در فصل نهم به مناسبت زیارت امام رضا (علیه السلام) «شمّه ای از تاریخ حرکت حضرت به طوس» و برخی نکات دیگر را بیان می دارد و در فصل دهم به مناسبت زیارت دو امام سامرّا (صلوات الله علیهما)، «آداب زیارت سرداب مقدّسه و زیارت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)» را بیان می نماید که در این قسمت «دعای عهد» و «دعای ندبه» را ذکر می کند.

4- همان طور که گفته شد، در فصل دهم که بحث از «سرداب مقدسه» به میان می آید، «محدّث قمی» ادعیه ای از جمله «دعای عهد» و «دعای ندبه» را ذکر می کند.ایشان دلیل این مطلب را تبعیت از سید بن طاووس بیان می دارد.بر این اساس مشخص می شود که

یکی از مهم ترین دلایل روش های به کار گرفته شده در «مفاتیح الجنان» متابعت صاحب این کتاب شریف، از گذشتگان است و این نکته با اهمیت و درخور توجه می باشد.

درباره فصل آخر

مؤلّف گران قدر، «آخرین فصل» باب سوم را بدون شماره نهادن بر آن به «زیارات جامعه و دعای پس از آن و صلوات بر حجج طاهره (صلوات الله علیهم)» اختصاص می دهد که علّت عدم شماره گزاری این فصل، می تواند متمایز بودن زیاد آن، از فصول قبلی باشد به صورتی که در عرض آنها قرار نمی گیرد.در حقیقت زیارات جامعه، هم عرض کلّ فصول سوم تا دهم قرار می گیرد که زیارات غیر جامعه ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) در آنها آورده شده است.

حال، سؤالی مطرح می شود که مگر روش مصنّف این نبود که همیشه از ادعیه و زیارات عمومی تر شروع نماید و پس از آن، ادعیه و زیارات اختصاصی را ذکر کند، پس در باب سوم چرا ابتدا، زیارات اختصاصی هر یک از معصومان (صلوات الله علیهم) را ذکر می کند و در انتها، زیارات جامعه، که به نوعی اشتراکی هستند و در حرم همه ائمه (صلوات الله علیهم) می شود خواند را ذکر می نماید؟ پاسخ آن است که در این بحث نیز محدّث بزرگوار، از گذشتگان تبعیّت نموده، چنانچه در «کامل الزیارات» و «مصباح الزائر» به همین شکل عمل شده است. البته ممکن است، از این روش، نوعی اولویّت برای خواندن «زیارات اختصاصی» نسبت به «زیارات جامعه» استنباط شود به این معنی که چون در «زیارات اختصاصی» صفات خاص امام مورد زیارت واقع شده قرار دارد، شاید در وهله اول و زیارت اول بهتر باشد ابتدا «زیارت اختصاصی» خوانده شود تا احترام بیشتری به امام مورد خطاب، گذاشته شود.

همچنین ذکر «صلوات بر حجج طاهره (صلوات الله علیهم)» در این فصل، با اینکه صلوات بر هر یک از آن بزرگواران در «فصل مربوط به زیارت هر یک از آنان» آمده است، احتمالاً به جهت روایت خاص این صلوات می باشد که این روایت، در ضمن زیارت آنان نیامده است و بزرگانی چون «سید بن طاووس» و «علامه مجلسی» این صلوات را در کنار زیارات اهل بیت (صلوات الله علیهم) ذکر نکرده و در جاهای دیگری ذکر نموده اند، پس «شیخ عباس قمی» نیز از آن بزرگواران، به نوعی تبعیت نموده است و این صلوات را در این فصلی که متمایز از فصول قبل می باشد، جا داده است. البته چون این صلوات، نوعی جامعیت را به همراه خود دارد،

هماهنگ با «زیارات جامعه» بوده و جایگاه مناسبی را به خود اختصاص داده است.

درباره خاتمه

نویسنده گران قدر، «خاتمه» را به زیارت پیامبران و امام زادگان بزرگ و نیز قبور مؤمنین اختصاص داده است که ذکر زیارت این بزرگان در «خاتمه» به جهت رعایت سلسله مراتب و تقدم اهل بیت عصمت و طهارت (صلوات الله علیهم) بر آنان است.همچنین دلیل دیگر بر این تأخّر، این است که به غیر از «زیارت آدم و نوح (علیهما السلام)« در مورد سایر انبیاء (علیهم السلام) زیارت مخصوصی وارد نشده است که زیارت آن دو پیامبر بزرگ نیز قبلاً در بحث «زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام)»، آمده است.

در بحث امام زادگان نیز با اینکه تنها «حضرت معصومه (صلوات الله علیها)» و «عبدالعظیم حسنی (علیه السلام)» را ذکر می کند، اما توجه به این امر ضروری است که قبلاً در ضمن زیارت هر یک از مشاهد مشرّفه، زیارت امام زادگان و بزرگان دیگری همچون «حضرت عباس (علیه السلام)» و «سلمان فارسی» را نیز بیان نموده است که ذکر آن موارد به جهت اتحاد یا نزدیکی مکان زیارتی آنها با مشاهد مشرفه ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) می باشد. اما زیارتگاه «حضرت معصومه (صلوات الله علیها)» و «عبدالعظیم حسنی (علیه السلام)» اتحاد یا نزدیکی به هیچ یک از مشاهد مشرّفه ندارد و به این جهت در این موضع به صورت مستقلّ ذکر شده است، اگرچه امکان داشت که در ذیل زیارت امام رضا (علیه السلام) به این موارد نیز اشاره می شد.

همچنین در بحث زیارت قبور مؤمنین به اهمیّت این امر، روش ها و اذکاری از این زیارت و عبرت گرفتن از زیارت ایشان اشاره می گردد.

2-5. نکات به کار رفته در «رساله الباقیات الصالحات»

اشاره

این رساله شش باب و یک خاتمه دارد و مکمّلی بر «مفاتیح الجنان» محسوب می شود، منتها مکمّل بودن این ابواب به دو گونه است: برخی از فصول این رساله اثری از آنها در «مفاتیح الجنان» مشاهده می شود، به این صورت که بحثی که در آن کتاب به صورت مختصر یا غیر کامل آمده، در «الباقیات الصالحات»، کامل تر ذکر می شود. به طور مثال در «مفاتیح الجنان» مواردی از اعمال شبانه روز مانند تعقیبات نمازها و ادعیه پیش از طلوع و

غروب آفتاب آمده است که در «الباقیات الصالحات» به شکل کامل تر ذکر شده است و نیز پاره ای از نمازهای مستحبی در اعمال شب و روز جمعه ذکر شده است که در «الباقیات الصالحات»، مکمّلی برای آن آمده است. در مقابل، بخشی از فصول رساله مورد بحث، در «مفاتیح الجنان» تقریباً اثری از آن یافت نمی شود و کاملاً تازگی دارد، مانند باب سوم «الباقیات الصالحات» که پیرامون ادعیه بیماری هاست.

از جهتی دیگر نیز این رساله الحاقی، دارای اهمیت است و آن اینکه در کتاب «مفتاح الجنان» که هدف اصلی «محدّث قمی» اصلاح آن بوده است، برخی موضوعات، مانند «ادعیه طبّی» به صورت پر رنگ مطرح شده که در «مفاتیح الجنان» نیست و شاید برای کسانی که آن زمان با کتاب «مفتاح الجنان» مأنوس بوده اند، عدم این ادعیه و اعمال در «مفاتیح الجنان» امری سنگین بوده و به این جهت هنوز به کتاب «مفتاح الجنان» رجوع می نموده اند. به این جهت، این دانشمند فرزانه، برای دور نمودن طبع جامعه، از آن کتاب که دارای برخی ادعیه ضعیف السند بوده است، چاره ای جز ذکر این موارد در «الباقیات الصالحات» نداشته است.

درباره باب اول

این باب که در «اعمال شب و روز» است، طولانی ترین باب «رساله الباقیات الصالحات» به شمار می رود و از یک مجموعه 212 صفحه ای از این کتاب شریف، 74 صفحه را به خود اختصاص می دهد. این نشان دهنده اهتمام ویژه مؤلف، به این باب از رساله مورد بحث دارد و اینکه نویسنده، گرفتار عوام زدگی نشده است که به طول مثال «باب سوم» که پیرامون ادعیه و تعویذهای درمان بیماری هاست و به نظر، بیشتر مورد علاقه بعضی از عوام است را گسترده تر و باب اعمال شب و روز را کوتاه تر ذکر نماید، بلکه برعکس، آنچه در اسلام، دارای اهمّیت بیشتر بوده را مبسوط و مفصّل مطرح نموده است.

باب مذکور، شش فصل دارد. در فصل اول تا چهارم، با نظمی به هم پیوسته، اعمال بین الطلوعین، اعمال بین طلوع و غروب آفتاب، اعمال بین غروب تا وقت خواب و اعمال هنگام بیدار شدن و نماز شب را ذکر می شود، در فصل پنجم، اذکار و ادعیه صبح و شام، بیان می گردد و در فصل ششم ادعیه هر یک از ساعات روز و ادعیه ای که اختصاص به ساعتی از روز ندارد ارائه می شود.

«محدّث قمی» در میان مباحث اعمال شب و روز در کتاب «مفاتیح الجنان»، تنها به «تعقیبات نمازها» پرداخته است و آنچه در این باب از «رساله الباقیات الصالحات» مشاهده می شود به طور حقیقی، امری لازم و مکمّلی خوب برای «مفاتیح الجنان» محسوب می شود.

درباره باب دوم

این باب، پیرامون «نمازهای مستحبی» است که در «مفاتیح الجنان» ذکر نشده اند و از یک مجموعه 212 صفحه ای «الباقیات الصالحات»، 21 صفحه را در بر می گیرد. در این باب، نمازهایی چون «نماز لیله الدفن»، «نماز فرزند برای والدین»، «نمازهای متعدد برای حاجت» و «نماز امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در مسجد جمکران» ذکر شده است که ذکر این موارد لازم و دارای اهمیت می باشد.مؤلّف، این نمازها را پشت سر هم آورده و نیازی به ایجاد فصول مختلف در این باب ندیده است.

درباره باب سوم

این باب، اختصاص به «ادعیه و تعویذهای بیماری ها» دارد و 25 صفحه از مجموعه معیار را در بر می گیرد. در این باب در قسم از ادعیه و تعویذها، ذکر می شود که یکی «مشترک برای همه بیماری ها» و دیگری «مختصّ به برخی از بیماری ها» می باشد و مانند روش همیشگی مؤلّف در «مفاتیح الجنان»، موارد مشترک، مقدّم بر موارد مختصّ ذکر می شود. البته جا داشت هر کدام از این دو دسته، در فصلی مستقلّ قرار می گرفت تا نظم و ترتیب بهتری برای مطالب پدیدار می شد.

نکته دیگر اینکه در همین باب، ادعیه و تعویذاتی برای برای «بطلان سحر» و «دفع شرّ جنّیان» و نیز «دفع چشم زخم» ذکر می شود که این موارد در این باب، تنها مواردی هستند که به «بیماری های جسمی با علل ظاهری» تعلّق ندارند.

درباره باب چهارم

این قسمت، شامل «ادعیه منتخب از کتاب «الکافی»» است و 35 صفحه از مجموعه

معیار را به خود اختصاص می دهد. مؤلّف محترم، احتمالاً به جهت اعتبار کتاب «الکافی» و ارزش والای آن، چنین بابی را تألیف نموده است. در حقیقت می توان گفت، این تنها بابی از مجموع کتب« مفاتیح الجنان» و «الباقیات الصالحات» می باشد که با هدف صرف جمع آوری ادعیه موجود در یک منبع معتبر نگاشته شده است که دقت مؤلف به چنین هدفی درخور ستایش و تقدیر است.

این باب ده فصل دارد که عبارتند از: 1- در بعض دعاهای وارد شده در وقت صبح و شام، غیر آنچه گذشت. 2- در بعضی دعاهای وارد شده در وقت خوابیدن و بیدار شدن 3- در چند دعایی که در وقت بیرون آمدن از منزل خوانده می شود. 4- در ذکر بعضی دعاهای وارد شده پیش از نماز و بعد از آن 5- در بعض دعاهای وارد شده به جهت رزق 6- ذکر دو دعا به جهت دین 7- در ذکر بعض دعاهای وارد شده به جهت دفع اندوه و غم و خوف و غیره 8- در ذکر چند دعا برای بیماری ها 9- در بعضی أحراز و عوذات 10- در ذکر چند دعای کوتاه سودمند برای حوائج دنیا و آخرت.

لازم به تأکید است که با نگاهی به عناوین فصول این باب، کاملاً مشخص می شود که غالب این عناوین، در ابواب دیگر «رساله الباقیات الصالحات» نیز وجود دارد و ادعیه ای برای آنها ذکر شده است، پس مؤلف عزیز، این باب را صرفاً به جهت اهمّیت کتاب «الکافی» تدوین نموده و گرنه ادعیه این باب را می توانست در فصول دیگر نیز جای نهد.

درباره باب پنجم

باب پنجم که در مورد «بعضی أحراز و ادعیه کوتاه منتخب از دو کتاب «مهج الدعوات» و «المجتنی» از مؤلّفات «سید بن طاووس» است»، 15 صفحه از مجموعه معیار را به خود اختصاص داده و کوتاه ترین باب این رساله محسوب می شود.

نویسنده، این باب را پس از باب ادعیه کتاب «الکافی» قرار می دهد که در این ترتیب، به اهمّیت و اعتبار بیشتر کتاب «الکافی» توجه دارد. «محدّث قمی» در باب مذکور، بیست و پنج دعا را با شماره گذاری و پشت سر هم مطرح می نماید و این ادعیه را در فصول مختلف، از یکدیگر جدا نمی کند.

یکی از موارد مطرح در این باب که ممکن است در ابتدای امر برای برخی، سؤال برانگیز

باشد «مورد شانزدهم» است که به نام «ادعیة الوسائل الی المسائل» مطرح می شود که این نام چیست؟ پاسخ آنکه این نام یک کتاب نیست بلکه نامی است که بر اساس روایت ادعیه این قسمت انتخاب شده است، چرا که در روایت ادعیه این قسمت نقل شده که امام جواد (علیه السلام) پس از ازدواج با دختر مأمون برای وی نامه ای به این مضمون نوشت که: «برای هر زنی از طرف شوهر خود، مهریه ای است و حق تعالی اموال ما را در آخرت ذخیره نموده، چنان که اموال شما را در دنیا داده است و من مهریه دختر تو را «وسائل إلی المسائل» قرار دادم که آن مناجاتی از طرف پدرم می باشد.»⁽¹⁾

یکی دیگر از نکات این باب، «موارد هفدهم تا نوزدهم» است که ادعیه ای با عنوان «حجاب» در آن مطرح می شود. «محدّث قمی» معنی این کلمه را ذکر نمی کند، اما «سید بن طاووس» به طور خلاصه به آن اشاره می نماید که با این ادعیه، معصومان (صلوات الله علیهم)، خود را از کسی که قصد سوء بر آنها داشته پنهان می نمودند.⁽²⁾

درباره باب ششم

این باب، در ذکر «خواص بعضی از سوره ها و آیات قرآن و ذکر بعضی از ادعیه و مطالب متفرقه» است که 22 صفحه از مجموعه معیار را به خود اختصاص داده است و شامل 40 مطلب می باشد. موضوعاتی همچون خواصّ سوره های توحید ، حمد ، قدر ، زلزله و برخی سوره های دیگر و نیز روش خواب دیدن برخی اولیا و نزدیکان و اذکار هنگام خواب و مطالعه و ادعیه و آداب عقیقه و تفأل و استخاره به قرآن مجید و مطالبی در رابطه با کفار مانند ذمّ تشبّه و رکون به آنان در این قسمت مورد توجّه قرار گرفته است.

به نظر می رسد در این باب، مؤلّف گران قدر هرچه از ادعیه و آداب و اعمالی که دارای اهمّیت بوده و جایی برای ذکر آنها در ابواب گذشته نبوده را مطرح کرده است و به خلاف پنج باب گذشته، هیچ محور واحدی برای مطالب این باب نمی توان در نظر گرفت و البته این امر به نظر، ناهماهنگی بسیاری را پدید آورده است.با این حال مطالب بسیار مهم و

لازمی در این باب ذکر شده که می توان «شرایط و آداب عقیقه» و «استخاره و انواع آن» را از آن موارد دانست.

درباره خاتمه

این بحث که پیرامون بعضی از «آداب و ادعیه متعلّق به مرگ» است، 12 صفحه از مجموعه معیار را در خود جا داده است و موضوعاتی همچون تأکید در امر وصیّت، عهدنامه میّت، آداب تلقین و کفن و غسل و تشییع و دفن میّت، در آن مورد توجه قرار گرفته است.

به جهت اینکه جنس مطالب مذکور در آن، صرفاً «دعا» نیست و «آداب» زیادی را در خود جای داده است، به عنوان یک «باب» مطرح نشده، بلکه به عنوان «خاتمه» ذکر شده است. البته علّت اینکه چنین مباحثی که از جنس احکام و آداب است در یک کتاب دعا نهاده شده این می باشد که در «احکام مرگ»، ادعیه و اذکار بسیاری نهفته است و به این جهت این دسته احکام ارتباط مستقیمی با کتاب دعا دارد و ذکر آنها امری خارج از موضوع محسوب نمی گردد.

سؤالات

1- در شیوه چینش سه باب مفاتیح الجنان به این صورت چه فوائدی وجود دارد و از این جهت تفاوت مفاتیح الجنان و مفاتیح نوین در چیست؟

2- عناوین افزوده های مؤلّف و افزوده های دیگران به مفاتیح الجنان را نام ببرید.

3- به چه دلایلی محدّث قمی سوره های قرآن را در مفاتیح الجنان ذکر نکرده است و به چه دلایلی ذکر این سوره ها مفید است؟

4- نکات به کار رفته در سراسر مفاتیح الجنان را ذکر نمایید.

5- هشت فصل باب اول مفاتیح الجنان با به چه دسته هایی می توان تقسیم نمود؟

6- ذکر پشت سرهم تعقیبات مشترکه حکایت از چه احتمالاتی دارد و با توجه به چه نکاتی می توان این احتمال بهتر را کشف نمود؟

7- چرا تعقیبات مختصّه از نماز ظهر شروع و به نماز صبح ختم شده است؟

8- چرا ادعیه ایام هفته از یکشنبه شروع و به شنبه ختم می شود؟

9- در فصل مربوط به اعمال شب و روز جمعه چه مبحث مفصّلی که اختصاص به شب و روز جمعه ندارد ذکر شده و تنها دعای نسبتاً مفصّلی که در این فصل متن آن آمده است کدام مورد می باشد؟

10- به چه جهت زیارت معصومان (صلوات الله علیهم) در هر روز از شنبه شروع و به جمعه ختم می شود و به چه جهت این بحث در باب سوم مفاتیح الجنان که اختصاص به زیارات دارد نیامده است؟

11- هدف اصلی از تدوین فصل ششم از باب اول مفاتیح الجنان چه بوده است؟

12- مناجات در لغت به چه معناست و تفاوت آن با دیگر ادعیه در چه نکته ایست و به چه جهت محدّث قمی فصل مناجات را در انتهای باب اول مفاتیح الجنان ذکر کرده است؟

13- سه نکته از تأکید قرآن بر استفاده از ماه های قمری را ذکر نمایید.

14- چهار فصل از فصول باب دوم که حجم بیشتری دارند کدامند و علل حجم بیشتر این فصول چیست؟

15- به چه دلیل محدّث قمی در ذکر اعمال ماه های قمری از ماه رجب آغاز نموده است؟

16- دو تفاوت فصول اول تا سوم از باب دوم مفاتیح الجنان با دیگر فصول را ذکر نمایید.

17- فصل متعلّق به اعمال ماه رمضان با دارا بودن چه مبحثی با فصول متعلّق به اعمال ماه رجب و شعبان متمایز شده و دلایل ایجاد آن مبحث چه می باشد؟

18- به چه دلایلی محدّث قمی اعمال عید نوروز را مقدّم بر اعمال ماه های رومی ذکر کرده است؟

19- به چه دلیلی شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان آداب زیارت را به طور مفصّل طرح کرده اما اشاره ای به آداب دعا در این کتاب ننموده است؟

20- در باب سوم زیارت کدام ائمه (صلوات الله علیهم) زود تر از دیگری آمده است و زیارت چه مکان هایی که حرم معصوم به شمار نمی آید به عنوان فصل مستقل ذکر گردیده است؟

21- مؤلّف محترم در زیارت هر یک از چهارده معصوم (صلوات الله علیهم)، چه فهرست بندی را مدّ نظر قرار داده و تا حدّ امکان رعایت نموده است؟

22- محدّث بزرگوار، خود، دلیل ذکر دعای عهد و ندبه را در قسمت اعمال سرداب مقدّس چه ذکر می کند؟

23- در مفاتیح الجنان به چه دلایلی زیارات جامعه پس از زیارات هر یک از معصومان (صلوات الله علیهم) نقل شده است؟

24- به چه دلایلی زیارت پیامبران عظام (صلوات الله علیهم) در خاتمه نقل شده است؟

25- دو جهت اهمّیّت رساله الباقیات الصالحات را ذکر نمایید.

26- دو گونه مکمّل بودن رساله الباقیات الصالحات برای مفاتیح الجنان را ذکر نمایید.

27- کدام باب رساله الباقیات الصالحات از دیگر ابواب طولانی تر و کدام یک از همه کوتاه تر است؟

28- کدام یک از ابواب رساله الباقیات الصالحات با محور قرار دادن برخی کتب گردآوری شده و دلایل این محور قرار دادن در هر کدام از آن ابواب چیست؟

29- مراد از نام های ادعیة الوسائل الی المسائل و حجاب چیست؟

30- کدام یک از ابواب رساله الباقیات الصالحات بدون محوریت واحد است و دلیل این امر چیست؟

31- به چه جهت محدّث قمی برخی از آداب مانند آداب مرگ را در این دو کتاب ذکر نموده با اینکه این امور از جنس احکام شرعی به شمار می آیند؟

درس چهارم – فضائل و ثواب ها

اشاره

در درس دوم، به این اشاره شد که یکی از عناصر مهم به کار رفته در «مفاتیح الجنان»، فضائل و ثواب های ادعیه و اعمال و زمان ها و مکان هاست.آشنایی با انواع این ثواب ها، روش های ذکر آنها و شروط و قیود ثواب ها دو فایده بزرگ دارد: اولاً در مقایسه این ثواب ها با یکدیگر و تحلیل و بررسی و کنکاش علمی در آنها مؤثر است و فرد محقّق را در معرفت افزایی نسبت به آنها، یاری می رساند و ثانیاً شبهات و سؤالاتی که احیاناً در ذهن ها مطرح می شود و یا برخی به آن دامن زده اند به راحتی پاسخ داده می شود. به همین جهت لازم است به طور مبسوط در این درس به مسائل گوناگون در رابطه با فضائل و ثواب ها بپردازیم تا زوایای مختلف امر برای خوانندگان روشن شود.

1- موضوعات ثواب ها

برخی از اقسام موضوعات فضائل و ثواب ها را می توان چنین دسته بندی نمود:

الف) موضوعات اختیاری و غیر اختیاری: اختیاری مانند اینکه از امام صادق (علیه السلام) روایت شده: «هر کس گرسنه ای را سیر نماید خدا برای او نهری در بهشت جاری می سازد.»⁽¹⁾تمام اعمالی که ثواب آن در «مفاتیح الجنان» ذکر شده، با اختیار انجام می شود و در نتیجه ثواب آن نیز با اختیار خود انسان به دست می آید، پس از این قسم به شمار می آیند. غیر اختیاری نیز مانند این روایت از امام باقر (علیه السلام) که فرمودند: «یک شب تب کردن

معادل عبادت یک سال است.»⁽¹⁾

البته ممکن است شرط یا مقدمه امری غیر اختیاری، در اختیار انسان باشد مثلاً در روایتی که گذشت، به طور احتمال، شروط صبر و شکر الطاف الهی وجود دارد که در صورت رعایت این شروط، ثواب داده می شود و رعایت این شروط، در اختیار انسان است. همچنین در روایتی دیگر، اثر از دنیا رفتن بین زوال روز پنجشنبه تا زوال روز جمعه، پناه داده شدن از فشار قبر ذکر شده است.⁽²⁾

این امر غیر اختیاری، توفیق و لطفی از طرف خدای متعال است که نصیب خوبانی می شود که با اعمال اختیاری خود در طول زندگی، این توفیق را نصیب خود نموده اند.

ب) موضوعات بر مدار «زمان» و «مکان»: «زمان عمل» مانند روایتی از حضرت صادق (علیه السلام) که: «صلوات بر محمد و آل محمد در شب جمعه برابر است با هزار حسنه و هزار سيئه را محو می کند و هزار درجه بر درجات انسان می افزاید»⁽³⁾و «مکان عمل» نیز مانند این روایت که: «نماز فريضه و نافله در مسجد کوفه مثل حج و عمره اى است كه با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) انجام پذیرد.»⁽⁴⁾

ج) موضوعات متعلّق به اشخاص و مخلوقات الهی: همچون پیامبران (صلوات الله علیهم)، شهداء، ملائکه و یا حتی حیوانات؛ مانند روایتی در فضیلت عید غدیر که وارد شد که «اين روزى است كه حضرت موسى (علیه السلام) بر ساحران غلبه كرده و خداوند آتش را بر ابراهيم خليل (علیه السلام) سرد و سلامت كرده و حضرت موسى (علیه السلام)، يوشع بن نون را وصى خود گردانيده است.»⁽⁵⁾و نیز روایتی که در مورد فضیلت پنجشنبه ماه شعبان نقل شده: «در هر روز پنجشنبه ماه شعبان آسمان ها را زينت مى كنند پس ملائكه عرض مى كنند خداوندا روزه داران اين روز را بيامرز و دعاى ايشان را مستجاب گردان».⁽⁶⁾

د) موضوعات مربوط به حق اللّه یا حق الناس: موضوعات مربوط به رعایت حق

اللّه، مانند غالب روایات فضائل و ثواب های «مفاتیح الجنان» که مربوط به ادعیه و اذکار و اعمال و زیارات است.موضوعات مربوط به رعایت حق الناس، مانند این روایت از امام محمد باقر (علیه السلام) كه فرمود: «كسى كه داراى چهار خصلت باشد، خداوند خانه اى در بهشت براى او بنا مى كند: به يتيمى پناه دهد؛ بر ضعيفى ترحّم كند؛ در حقّ پدر و مادر خود مهربانى نمايد؛ و به برده خود نيكى كند.»⁽¹⁾

بر این اساس نباید فراموش کرد که اعمال «مفاتیح الجنان» غالباً مربوط به رعایت حق الله است و مؤمن حقیقی، غیر از توجه به این امور، نسبت به رعایت حق الناس نیز توجه کافی دارد. از این منظر می توان، کتابی مانند «مفاتیح الحیاة» آیت اللّه جوادی آملی را مکمّل «مفاتیح الجنان» دانست.

2-روش های ذکر ثواب ها

با توجه به روش ذکر ثواب ها در روایات اهل بیت (صلوات الله علیهم)، می توان انواع زیادی را برای فضائل و ثواب ها بر شمرد که برخی از آنها از این قرار است:

الف) روش مقایسه ای: این روش خود، دارای انواعی است که به برخی، اشاره می شود: مقایسه با عملی دیگر: مانند روایتی از امام صادق (علیه السلام) که ایشان فرمودند: «كسى كه حاجت برادر مؤمنش را برآورده سازد، مانند كسى است كه طواف كرده باشد، يك طواف، دو طواف و حضرت تا ده طواف را برشمرد.»⁽²⁾

مقایسه با جایگاه معنوی افراد دارای اهمیت: مانند این روایت از امام باقر (علیه السلام) که: «هر کس سوره قدر را در مسجد مدینه نزد قبر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بیست و یک مرتبه بخواند برای او پاداش اهل بهشت تا قیامت خواهد بود و برای او مثل اجر پیامبران نوشته خواهد شد.»⁽³⁾مقایسه با خود آن عمل در حالت یا شرایطی دیگر: مانند آیه (لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيرٌ مِّنْ أَلْفِ شهْر)⁽⁴⁾و نیز روایت امام صادق (علیه السلام) که فرمودند: نماز واجب در مسجد کوفه معادل هزار نماز در غیر این مسجد است.⁽⁵⁾

به نظر می رسد یکی از فوائد این روش زدودن ابهام ها و شبهات موجود در اذهان است مثلا اگر کسی گمان کند طواف خانه خدا ارزشش از همه چیز بالاتر است و انجام اموری ساده نمی تواند به ارزش و اهمیت طواف خدا برسد با روایت اول این سؤال و شبهه موجود در ذهن او برطرف می شود. در حقیقت ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) با ذکر روایات به این روش، تعدیل در تفکرات و تمایلات دینی پدید آورده اند و توجه بی اندازه به برخی از امور و کم توجهی به امور دیگر را اصلاح نموده اند.

ب) روش این همانی: این روش به نوعی در مقابل روش مقایسه ای می باشد به این علت که در این روش، پاداش، با عمل دیگر و یا جایگاه معنوی افراد دارای اهمیت مقایسه نمی شود بلکه فرد، با انجام عملی در زمره خود انجام دهندگان عمل دیگر یا خود جایگاه معنوی افراد دارای اهمیت قرار می گیرد. این همانی عمل مانند پاداش قرائت برخی سوره ها مثل الرحمن و حشر و علق که اگر فرد پس از خواندن آن سوره یا نماز از دنیا رود شهید از دنیا رفته است.⁽¹⁾

نه اینکه ثواب شهید به او داده می شود. این همانی جایگاه معنوی مانند این روایت که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به على (علیه السلام) فرمود: «يا علىّ! هر كس تو را دوست بدارد در قيامت با پيمبران راستين و در درجه آنان خواهد بود.»⁽²⁾

پ) روش تناسب عمل و اجر: مانند روایتی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) که فرمود: «هر كدام از شما كه قنوتش در سراى دنيا طولانی تر باشد، در توقف گاه روز قيامت راحتيش طولانی تر خواهد بود.»⁽³⁾

و روایت دیگر از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) که فرمود: «نزدیک ترین شما به من در روز قیامت، خوش خلق ترین شما و نزدیک ترین شما به مردم است.»⁽⁴⁾و نیز روایت دیگر از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) که فرمود: «هر دو مسلمانى که با هم قهر کنند و سه روز به قهر خود ادامه دهند و آشتى نکنند، هر دو از اسلام بیرون روند و میان آنان هیچ پیوند دینى نباشد و هر کدام از آنها زودتر از دیگرى با برادرش حرف بزند، در روز حسابرسى زودتر به بهشت مى رود.»⁽⁵⁾

این روش، در حقیقت به این نکته اشاره می کند که اتفاقات آخرت، بازتاب اعمال انسان در دنیاست و هماهنگی و نظم ملموسی بین امور دنیوی و اخروی وجود دارد، مثلاً بین رعایت زمان بندی های دینی و زمان بندی های آخرتی و نیز بین قرب و بعد معنوی در دنیا و قرب و بعد های آخرتی رابطه است که باید رعایت شود.بر این اساس هر چقدر آداب دینی در دنیا بیشتر رعایت شود، در آخرت به همان اندازه، بهره برده می شود.

ت) روش ذکر شروط مربوط به عمل: غالب روایات فضائل، اعمال و مکان ها و زمان ها ، به صورت غیر مشروط آمده است مثلاً «سيد عبد الكريم بن طاوس» در «فرحة الغری» از حضرت صادق (علیه السلام) روايت كرده كه فرمود: «ما مى گوئيم در پشت كوفه قبرى هست كه هیچ صاحب دردی به آن پناه نمی برد مگر آنكه حق تعالى او را شفا كرامت مى فرمايد.»⁽¹⁾در این روایت شرطی برای شفا یافتن ذکر نشده است، اما در برخی از روایات فضائل و ثواب ها، پاداش یاد شده متوقّف گردیده بر انجام عمل با شرط خاصی که به نظر می رسد حدّاقل برخی از این شروط، عمومیت داشته و در همه عبادات دارای اهمیت می باشد. این شروط به تفصیل در بحث «شروط بهره بردن از ثواب ها » مطرح می شود.

ث) روش های تفصیل و اجمال: در روش تفصیل، فضائل بسیار با عبارات متعدّد یا روایات مختلف مطرح می شود، مانند ثواب «دعای جوشن کبیر»⁽²⁾،

«نماز جعفر طیّار»⁽³⁾

و «عمل لیلة الرغائب»⁽⁴⁾

و در روش اجمال، به این گونه نیست.گرچه نمی توان به به طور مطلق گفت، اهمیت هر عملی که ثواب آن به شیوه تفصیل ذکر شده، از مواردی که به طور کوتاه ذکر گشته بالاتر است و گاه فضیلتی کوتاه، جایگاه بسیار بلندی دارد، مثل اینکه ثواب روزه بیست و هفتم رجب معادل هفتاد سال ذکر شده است⁽⁵⁾، اما می توان این جمله را گفت که بدون شک در مواردی که به تفصیل فضیلتی بیان شده، تأکیدی خاص بر انجام آن صورت گرفته و اهمیت زیادی داشته که به این گونه بیان شده است.

ج) روش مستقیم و روش های غیر مستقیم: در روش مستقیم، روایات اهل بیت (صلوات الله علیهم) به گونه ای است که در آنها با ذکر عناوین فضیلت و ثواب به صورت مستقیم و صریح و غیر کنایی، به ثواب امری اشاره می شود. در روش غیر مستقیم، فضیلت و ثواب، تحت عناوین یاد شده، مطرح نمی گردد، بلکه به صورت های دیگر، همچون توجه به اسم و عنوان عمل، فهمیده می شوند، مثل اینکه دعایی مرویّ از امام کاظم (علیه السلام) نقل شده و نام و عنوان «سریع الاجابه»، بر آن نهاده شده است⁽¹⁾

که همین، نشان دهنده اهمیت و فضل این دعا است.

چ) روش کلام معصومان (صلوات الله علیهم) در مقابل روش های مشاهدات راویان و کلام بزرگان: تمام ثواب های اعمال و اکثر فضائل، از قسم روش کلام معصومان (صلوات الله علیهم) می باشد. روش تجربه و مشاهدات راویان مانند روایتی که مردی به جهت فقر و مشکلات در تجارت به امام صادق (علیه السلام) پناه برد و امام، نماز و دعایی بین قبر و منبر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به او آموختند.سپس در روایت آمده که آن مرد می گوید: «این عمل را انجام دادم پس به هیچ کاری رو نمی آوردم مگر اینکه خدا آن را روزی من می نمود.»⁽²⁾روش کلام بزرگان نیز مانند اینکه «محدّث قمی» در مورد «زیارت جامعه کبیره» به کلام «علامه مجلسی» و «پدر ایشان» استناد می جوید و می نویسد: «علامه مجلسى فرموده بهترين زيارتِ جامعه است از جهت متن و سند و فصاحت و بلاغت و پدر بزرگوارش در شرح «من لا یحضره الفقيه» فرموده كه اين زيارت، بهترین و کامل ترین زيارات است و من تا هنگامی که در عتبات عاليات بودم، ائمه (صلوات الله علیهم) را جز به اين زيارت، زیارت نمی کردم.»⁽³⁾

در مقایسه «روش تجربه و مشاهدات راویان» و «روش کلام بزرگان» به نظر می رسد، مورد دوم اهمیت بیشتر و جایگاه والاتری دارد.همچنین به نظر می رسد، در صورت عدم ذکر فضیلت و ثوابِ برخی از اعمال در روایات، گفتار و عمل بزرگان نسبت به آن اعمال جبران کننده این نبود ثواب می شود و جایگاه والای آن اعمال را به خوبی نمایان می کند چنانچه در مورد «دعای سمات» و «مناجات خمس عشر» با اینکه ثوابی ذکر نشده، اما توجه خاص

بزرگان و اولیاء الهی به این ادعیه، جایگاه و ارزش والای آنها را به ما نشان می دهد.

ح) روش های عددی و کیفی: عددی مانند صلواتی در روز جمعه که اگر صد مرتبه اين صلوات خوانده شود حق تعالى شصت حاجت را برآورد سى حاجت دنيوی و سى حاجت آخروی.⁽¹⁾کیفی مانند این روایت از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) که فرمود: «هر كه ده روز از ماه رجب را روزه بدارد، خداوند دو بال سبز آراسته به مرواريد و ياقوت بر او نهد كه همانند نور گذرنده از پل صراط به سوى بهشت پرواز كند... .»⁽²⁾قطعاً در این دو روش، به خصوص «روش عددی» هر قدر عدد ثواب بالاتر باشد ارزش آن را بیشتر نمایان می سازد، به طور مثال ثواب روزه اول ذی الحجه هشتاد ماه⁽³⁾و روزه بیست و هفتم رجب معادل روزه هفتاد سال نقل شده است.⁽⁴⁾که مقایسه این دو، نشان می دهد که کدام یک، ارزش بیشتری دارد.

خ) روش حتمیّت پاداش: مانند روایتی از امام باقر (علیه السلام) که فرمود «هيچ زيارتگرى نباشد كه بر مزار علی (علیه السلام) رود و دو ركعت و يا چهار ركعت نماز در كنار مزارش گزارد، پس آنگاه از خداوند درخواستى كند، جز آنكه خداوند، درخواستش را برآورده نماید.»⁽⁵⁾

در مقابل این روش می توان به روش «خواست خدا»(ذکر شرط «ان شاء الله») اشاره نمود که در بحث شروط بهره بردن از ثواب ها این روش مطرح می گردد.

د) روش لزوم عمل: مانند ذکر «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْيِی وَ يُمِيتُ وَ يُمِيتُ وَ يُحْيِی وَ هُوَ حَی لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ قَدِيرٌ» که در حدیث، از حضرت صادق (علیه السلام) روايت كرده اند: «فريضه و واجب است بر هر مسلمان كه ده مرتبه پيش از طلوع آفتاب و ده مرتبه پيش از غروب اين دعا را بخواند» و در بعضى از روايات است كه «اگر ترك شود قضا كنيد كه لازم است.»⁽⁶⁾

3- محتوای ثواب ها

تفاوت این قسم با بحث «موضوعات ثواب ها» در این است که مواردی که در این قسم ارائه می شود، آثار و نتایجی است که بر انجام عمل بار می شود به خلاف بحث «موضوعات»، که در آنجا آثار و نتایج ثواب ها، مدّ نظر نبود. محتوا و عناصر ثواب ها بسیار متنوع است و شاید نتوان همه آنها را در دسته های مشخص، گنجاند. همچنین محتوای ثواب های نقل شده در برخی از اعمال، به صورت مرکّب است و انواع مختلفی از ثواب ها در یک عمل، در کنار هم قرار گرفته اند که نمی شود آن اعمال را دارای عنصر و محتوای مشخصی دانست. با این حال، محتوا و عناصر ثواب های غالب اعمال، حول محور های محدودی می گردد که شناخت آنها، جایگاه اعمال را به ما می شناساند.

برخی از مهم ترین انواع ثواب ها، در این سبک دسته بندی را می توان این چنین تبیین نمود:

الف) برآورده شدن حوائج: مانند نماز غفیله كه روايت شده: «هر كه اين نماز را به جا آورد و حاجت خود را بخواهد حق تعالى به او آنچه را كه می خواهد عنایت می کند.»⁽¹⁾

ب) بخشش گناهان: این نوع، به صورت های گوناگون، در روایات، ظهور یافته است مانند اینکه روايت شده: هر كه در روز جمعه پيش از نماز صبح سه مرتبه بگويد «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَی الْقَيُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ» گناهانش آمرزيده شود اگر چه بيشتر از كف دريا باشد.⁽²⁾

و یا روايت است: هر كه سوره جمعه را در هر شب جمعه بخواند، این کار، كفاره بين این جمعه تا جمعه ديگر خواهد بود.⁽³⁾

پ) ثواب و حسنه و درجه و امثال این موارد: مانند صلوات عصر روز جمعه «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الْأَوْصِيَاءِ الْمَرْضِيِّينَ بِأَفْضَلِ صَلَوَاتِك...» که ثواب عمل جن و انس برای خواننده آن نوشته می شود.⁽⁴⁾و در روایت دیگر، حق تعالى براى خواننده آن صد

هزار حسنه بنویسد و از او صد هزار سيئه محو فرمايد و صد هزار حاجت او را برآورد و براى او صد هزار درجه قرار دهد.⁽¹⁾

ت) دفع (پیشگیری از) امراض و بلاها: مانند تعقیبی که روایت شده: هر كه بعد از نماز صبح ده مرتبه بگويد: «سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ وَ بِحَمْدِهِ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِيمِ»، حق تعالى او را از كورى و ديوانگى و جذام و فقر و خانه بر سر فرود آمدن يا خرافت در هنگام پيرى، امان دهد.⁽²⁾

ث) رفع بیماری ها (درمان): مانند این روایت از امام صادق (علیه السلام) که: براى دنيا و آخرت و رفع درد چشم، خواندن اين دعا بعد از نماز صبح و مغرب، سودمند است: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْكَ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلِ النُّورَ فِی بَصَرِي...»⁽³⁾

و مانند ادعیه ای که در «باب سوم رساله الباقیات الصالحات» ذکر شده است.

ج) رسیدن به اهداف بلند معنوی در دنیا: مانند این روايت از حضرت صادق (علیه السلام) كه: هر كس در هر شب جمعه، سوره بنی إسرائيل بخواند، نميرد تا به خدمت حضرت قائم (علیه السلام) برسد و از اصحاب آن حضرت باشد.⁽⁴⁾و نیز در روایت دیگر از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: هر كه سوره كهف را در هر شب جمعه بخواند، جز شهید نمی میرد و حق تعالى او را در روز قيامت با شهداء محشور گرداند.⁽⁵⁾

چ) بهشت و نعمت های پس از مرگ و در پناه بودن از جهنم و عذاب های پس از مرگ: مثلاً از حضرت صادق (علیه السلام) وارد شده كه: هر كه بين زوال روز پنجشنبه تا زوال روز جمعه بمیرد، خدا او را از فشار قبر پناه دهد.⁽⁶⁾و نیز در روایت است، اگر انسان در شب جمعه براى ده نفر از برادران مؤمن كه مرده باشند، طلب آمرزش كند، بهشت براى او واجب گردد.⁽⁷⁾

4 – شروط بهره بردن از ثواب ها

شروط متعددی را می توان از روایات برای بهره بردن از ثواب ها برشمرد که مهم ترین آنها به این شرح است:

الف) شرط معرفت به حق خدای متعال و یا اهل بیت (صلوات الله علیهم): در روایاتی به این شرط تصریح شده است از جمله از امام صادق (علیه السلام) روايت شده كه به ابن مارد فرمود: «اى پسر مارد هر كه جدم أمير المؤمنين (علیه السلام) را عارفاً بحقّه زيارت كند، حق تعالى از براى او به عدد هر گامى حج مقبول و عمره پسنديده اى بنويسد.»⁽¹⁾

و در روایت دیگر از امام صادق (علیه السلام) هست كه ایشان فرمود: «هر كس به زيارت حسين (علیه السلام) برود در حالى كه مقام و منزلت وى را بشناسد، خداوند او را در اعلى علّيّين جای دهد.»⁽²⁾در

روایت دیگری نیز آمده است: «ابراهيم بن ابى البلاد نقل مى كند كه از امام رضا (علیه السلام) ثواب نماز جعفر را پرسيدم، فرمود: اگر گناهان او (خواننده اين نماز) به اندازه شن هاى بيابان عالج (كنايه از زياد بودن) و كف دريا (كنايه از گناهان بی شمار) باشد، خداوند آنها را مى آمرزد. گويد كه باز پرسيدم: اين آمرزش، اختصاص به شيعيان دارد؟ فرمودند: بلى! اختصاص به شما دارد.»⁽³⁾

ب) شرط معرفت به جایگاه دین در برابر دنیا: از حذیفه روایت شده است که: «ذكر لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ غضب خداوندى را از بندگانش دور مى سازد مادامى كه سلامت در دين را بر امور دنيائى مقدّم دارند؛ ولى اگر بيمى از نقصان در دين خود نداشته باشند و همّت آنها فقط مصروف امور دنيوى گردد، اين ذكر از آنان مورد قبول درگاه الهى نمى شود و به آنها مى گويند: دروغ مى گوئيد و در شهادت به يگانگى ذات خداوند راستگو نيستيد.»⁽⁴⁾قابل ذکر است که این شرط، اختصاص به ذکر شریف مذکور در روایت ندارد و هر ذکر و عملی را شامل است.

پ) شرط تعقّل و تفکّر: در روایت است که سلیمان دیلمی از پدرش نقل می کند که

«در مورد عبادت و دین و فضل مردی با امام صادق (علیه السلام) سخن گفتم، امام فرمود: عقلش چگونه است؟ گفتم: نمی دانم. امام فرمود ثواب به قدر عقل انسان است.»⁽¹⁾این روایت کلّیت دارد و همه عبادات را شامل می شود، روایاتی نیز در خصوص نماز با این شرط نقل شده است. از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که: «دو رکعت نماز سبک همراه با تفکّر از قیام یک شب به عبادت بهتر است.»⁽²⁾

و نیز از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که:«هر كس دو ركعت نماز بجاى آورد و بداند كه چه مى گويد، نمازش را در حالى به پايان مى برد كه در ميان او و خداوند بزرگ هيچ گناهى نماند كه آمرزيده نشده باشد.»⁽³⁾

ت) شرط قصد به دست آوردن لطف و ثواب الهی: در روایات متعدّدی این شرط برای برخی از اعمال ذکر شده است که اهمیت این شرط را می رساند مثلاً در روایتی از امام باقر (علیه السلام) آمده که حضرت فرمودند: «كسى كه هفت سال به نيت پاداش خداوند اذان بگويد، در روز قيامت در حالى مى آيد كه هيچ گناهى ندارد.»⁽⁴⁾به نظر می رسد اصل چنین نیّتی نوعی درخواست قلبی از خدای متعال را می رساند و در حقیقت این گونه روایات دو نکته را می رساند: اول اینکه درخواست های از خدای متعال صرفا به زبان نباشد و لازم است در قلب رسوخ نماید و دوم اینکه انجام اعمال عبادی به صورتی تکراری و از روی عادت نباشد بلکه لازم است مؤمنان با نیّات، رنگ و بوی خوبی به اعمال عبادی بدهند.

ث) شرط اخلاص: از رسول اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده كه فرمود: «كسى كه ذكر لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ را با اخلاص بگويد، در بهشت وارد خواهد شد، و اخلاص گوينده اين ذكر به آن است كه او را از محرّمات الهى باز دارد.»⁽⁵⁾

در این روایت نیز ذکر لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ مورد خاصی به شمار نمی آید و هر ذکر دیگری نیز با رعایت اخلاص انجام شود پاداش الهی را به همراه خواهد داشت.

ج) شرط مداومت بر عمل و کثرت آن: چنانچه از حضرت صادق (علیه السلام) مروی است: «هر كه سوره مؤمنون را در هر جمعه مداومت نمايد خدای متعال اعمال او را به سعادت

ختم فرمايد و منزل او در فردوس اعلى با پيغمبران و مرسلين باشد.»⁽¹⁾و امام صادق (علیه السلام) فرمود: «هر كس سوره «قُلْ أُوحِی إِلَی»[یعنی سوره جنّ] را بسيار تلاوت كند، هيچ وقت دچار چشم زخم و دميدن (بر گره) و جادو و فريب جن نمى شود.»⁽²⁾

اهمیت این شرط در ملکه نمودن اعمال عبادی در جان و قلب انسان است و مشخص است که بدون تکرار و مداوت بر عملی نمی توان تاثیرات آن را در جان، ملکه نمود.

چ) شروط مرتبط با رعایت تقوا: از امام محمد باقر (علیه السلام) نقل شده كه حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) به جابر بن عبد اللّه فرمود: «اى جابر اين ماه رمضان است هر كه روزه بدارد روز آن را و بايستد به عبادت پاره اى از شبش را و بازدارد از حرام شكم و فرج خود را و نگاه دارد زبان خود را بيرون رود از گناهان خود مثل بيرون رفتن او از ماه. جابر گفت: يا رسول اللّه چه نيكو است اين حديث كه فرمودى، فرمود: اى جابر و چقدر سخت است اين شرط هائى كه نمودم.»⁽³⁾در حقیقت خلاصه این روایت چنین می شود که اگر کسی در ماه رمضان اهل تقوا باشد و گناه نکند با چنان آمرزش مواجه می شود و این شرط در قرآن نیز به صورت کلی برای همه اعمال ذکر شده است آنجا که خدای متعال می فرماید (...إِنَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقين)⁽⁴⁾خدا فقط از پرهيزكاران مى پذيرد.

ح) شرط تأثیر بر زندگی بعد از عمل:این شرط در روایات گوناگون به اشکال مختلفی نقل شده است و به نوعی برخی از شروط قبلی را هم در بر می گیرد با این حال دو مورد از روایات خاص این شرط به این شرح است: از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که: «چه بسا ركعت هاى طولانى كه داراى اشك و گريه از روى خشيت باشد اما نزد من ذرّه اى (حتى به مقدار تار باريك هسته خرما) ارزش ندارد، چون وقتى نظر به قلب او مى كنم، مى بينم اگر بعد از نماز، زنى خود را به او عرضه كند، اجابتش خواهد كرد. و اگر مؤمنى با وى معامله اى انجام بدهد، آن مؤمن را فريب خواهد داد»⁽⁵⁾این روایت به این نکته اشاره دارد که در صورتی عمل عبادی مورد قرار می گیرد و مستحق پاداش می شود که انسان را از گناه دور نماید.

روایتی دیگر نیز این مضمون را به صورتی دیگر تکرار نموده است. امام صادق (علیه السلام) روایت نموده اند که: «به طول رکوع و سجود فرد نگاه نکنید چرا که این کارها را از روی عادت انجام می دهد و اگر ترک کند به وحشت می افتد بلکه به صدق سخن و ادای امانت وی نگاه کنید.»⁽¹⁾این روایت انجام اعمال عبادی صرفاً از روی عادت را ذمّ نموده است و اینکه ممکن است فردی عمل عبادی مهم و خاصی را انجام دهد اما به جهت اینکه بر جان او اثر نگذاشته مواردی چون صدق حدیث و ادای امانت را رعایت ننماید.

خ) شرط شوق و محبت: در روایت از امام صادق (علیه السلام) است که فرمودند: «هر کس از روی شوق به حسین (علیه السلام) و محبت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و محبت فاطمه (صلوات الله علیها) و محبت به امیرالمؤمنین (علیه السلام) به زیارت حسین رود خدا او را بر مائده های بهشتی مسلط خواهد نمود و به همراه اهل بیت (صلوات الله علیهم) از آن مائده ها استفاده می کند در حالی که مردم پای حساب هستند.»⁽²⁾

مشخص است که این شرط نیز نمی تواند منحصر به مسئله امام حسین (علیه السلام) باشد و هر عمل عبادی که از روی شوق و شور و نشاط و محبت را خدای متعال و اولیای الهی انجام شود آثار و برکات بیشتر و بهتری دارد.

د) شرط رضایت و خشنودی از تقدیرات الهی: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: «اى گروه بينوايان به آنچه خداوند به شما داده دل خوش داريد و رضايت دهيد كه پروردگار بر آن فقرى كه نصيب شما ساخته پاداش خواهد داد، و چنانچه اين دستور را نپذيرفتيد و به كار نبستيد اجرى در برابر فقر نخواهيد داشت.»⁽³⁾

ذ) شروط مربوط به سختی عمل: از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود: «هر كه پياده به زيارت أمير المؤمنين (علیه السلام) برود حق تعالى به هر گامى ثواب يك حج و يك عمره براى او بنويسد و اگر پياده برگردد به هر گامى ثواب دو حج و دو عمره از براى او بنويسد.»⁽⁴⁾شرط سختی عمل به طور کلی نیز در روایات آمده است چنانچه نقل شده که: «برترین اعمال سخت ترین آنهاست.»⁽⁵⁾

ر) شرط خواست خدا: در برخی روایات قید ان شاء الله برای رسیدن به ثواب آن ذکر شده است چنانچه پاداش عاقل بودن،⁽¹⁾

خواندن صد آیه از قرآن یا هفت ذکر «یا الله»،⁽²⁾خواندن آیة الکرسی هنگام خواب،⁽³⁾

و قرائت برخی سوره های قرآن⁽⁴⁾

بر این امر معلّق شده است. این شرط به این نکته اشاره دارد که انسان هر چقدر هم که بخواهد وزن و قیمت عمل خود یا دیگران را با توجه به مقیاس های مختلف بررسی کند نمی تواند و بر این اساس نمی تواند از سودی که در اثر انجام عمل عاید او شده خوشحال شود چرا که فقط خداست که می داند هر یک از انسان ها چه مقدار اخلاص و معرفت و محبت و دیگر شرایط عمل را دارا هستند و فقط اوست که بر اساس این علم اراده دادن ثواب به افراد را می نماید.

5 - قیود ثواب ها

الف) قید مقبولیت عمل: گاه در برخی روایات، پاداش یک عمل، عمل مقبول دیگری قرار نهاده شده است. از امام رضا (علیه السلام) روایت است که فرمود: «زيارت قبر حسين (علیه السلام) برابر با يك عمره مقبول است.»⁽⁵⁾

یحیی بن سلیمان مازنی از امام کاظم (علیه السلام) روایت می کند که «هر کس فرزندم علی [ (علیه السلام)] را زیارت کند برای او نزد خدا هفتاد حجّ مقبول است. می گوید گفتم: هفتاد حج؟ فرمود: بله و هفتاد هزار حج. گفتم: هفتاد هزار حج؟ فرمود: چه بسا حجی که پذیرفته نمی شود.»⁽⁶⁾البته به نظر می رسد، چنین قید با این پیش فرض ذهنی گفته شده که زیارت قبر امام حسین و امام رضا (صلوات الله علیهما) با قصد الهی اگرچه اندک انجام شده باشد و طبیعتاً زیارت با غرض ریاکاری را شامل نمی شود. همچنین به نظر می رسد، بالا بردن تعداد حج های مقبول در روایت دوم به جهت تفاوت معرفت و اخلاص و محبت و دیگر امور زائران اهل بیت (صلوات الله علیهم) است.

ب) قیود ثابت و متغیّر: قید ثابت قیدی است که در همه روایات ثواب اعمال، به پاداش عمل تعلّق می گیرد، مانند قید «عدم بخشودگی در موارد حق الناس»، که به نظر می رسد بر همه پاداش هایی که در آنها از «آمرزش گناهان» سخن گفته شده تعلّق می گیرد، اگرچه فقط در مواردی اندک، به عنوان قید، در روایات ثواب اعمال ذکر شده باشد، چنانچه در روایتی از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «اوّلين قطره خون شهيد كه روى زمين مى چكد كفّاره گناهان اوست مگر بدهى كه به مردم دارد، و آن را جز پرداخت به صاحبش، كفّاره اى نيست.»⁽¹⁾در این روایت، قید مزبور، ذکر شده است اما در غالب روایاتی که سخن از پاداش آمرزش گناهان زده شده، چنین قیدی وجود ندارد که به نظر می رسد، از روایات دیگر، این قید ثابت برای همه آنها استنباط شود. قید متغیر نیز، قیدی است که در برخی مواضع، برای پاداش اعمال وجود دارد و در برخی مواضع وجود ندارد مانند قید «گناهان کبیره» که در برخی روایات، از ثواب آمرزش گناهان تخصیص خورده است چنانچه از امام صادق (علیه السلام) روايت شده است كه فرمود: «شبى سردرد كشيدن، تمام گناهان آدمى را به جز گناهان كبيره از بين مى برد.»⁽²⁾این قید در موارد دیگری نیز همچون غسل دادن میّت با نوعی تلقین،⁽³⁾وضو برای نماز مغرب⁽⁴⁾و استرجاع در هنگام مصیبت نیز برای پاداش آمرزش گناهان ذکر شده است. و گاه به عکس روایات قبل، عمل، می تواند موجب آمرزیده شدن گناهان کبیره نیز باشد، چنانچه این مطلب از روایتی که حمل یک طرف تابوت را موجب آمرزش بیست و پنج گناه کبیره ذکر می کند⁽⁵⁾فهمیده می شود. همچنین در روایتی دیگر، گوینده نوعی استغفار، در صورتی که پشیمان از گناه باشد، حتی اگر چهل گناه کبیره نیز در روز انجام داده باشد، با آمرزش مواجه خواهد شد.⁽⁶⁾

پ) قیود عقلی: از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که «هر کس در روز جمعه ناخنش را بچیند و

سبیلش را کوتاه نماید، سپس بگوید «بِسْمِ اللَّهِ عَلَى سُنَّةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» خدا به عدد هر مو و ناخن چیده شده او، آزادی یک بنده می نویسد و به هیچ مرضی مبتلا نمی شود مگر مرض مرگ».⁽¹⁾در این روایت، قید «مرض مرگ» برای عدم ابتلاء به امراض ذکر شده که مشخص است قیدی عقلی می باشد، چرا که مرگ امری حق است که برای همه انسان ها وجود دارد.

«نبودن موضوع روایت فضیلت و ثواب در پاداش آن» نیز قیدی عقلی است که از تناسب حکم و موضوع فهمیده می شود و در برخی از روایات نیز به آن اشاره شده است. امام صادق (علیه السلام) در پاسخ به این سؤال که چگونه شب قدر بهتر از هزار ماه است فرمود: «عمل، در شب قدر بهتر از عمل در هزار ماهی است که در آن، شب قدر وجود ندارد.»⁽²⁾در این روایت که اشاره به سوره قدر و برتری شب قدر از هزار ماه دارد، خود شب قدر که موضوع سوره قدر و روایت مذکور است، در فضیلت آن که هزار ماه است قرار ندارد.همچنین از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمودند: «دو ركعت نمازى كه شخص عطر زده بخواند، برتر از هفتاد ركعت نمازى است كه شخص عطر نزده مى خواند.»⁽³⁾هفتاد رکعت نمازی که در این روایت ذکر شده، اگر از جنس نماز شخص عطر زده بود، که تناسب اعمال به هم می خورد، از این رو به این قید عقلی، تصریح شده که شبهه ای به وجود نیاید.

قید «مگر کسی که بیشتر انجام دهد» نیز از این قسم به حساب می آید، چنانچه در برخی روایات، به آن تصریح شده است، مانند روایتی که امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «عمل كسى كه صد بار «لا اله الّا اللَّه» بگويد، برتر از اعمال ساير مردم در آن روز است، مگر عمل كسى كه بيش از اين گفته باشد.»⁽⁴⁾این قید در انتهای روایت ثواب کسی که صد مرتبه تکبیر و تسبیح و تحمید و تهلیل به جا می آورد⁽⁵⁾و کسی که در هر رکعت نماز مستحبی، سوره توحید و قدر و آیة الکرسی می خواند⁽⁶⁾و کسی که یازده روز از ماه رجب را روزه

می گیرد⁽¹⁾

نیز ذکر شده است. مشخص است که عقل، به چنین قیدی در روایات ثواب ها حکم می کند و قید مذکور در روایاتی که به ظاهر نیامده است نیز وجود دارد.

ت) قید «آینده»: در روایات، گاه عمل مورد نظر، کفاره گناه یک روز معرفی شده، چنانچه گفتن ده مرتبه ذکر « لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ...» قبل و بعد از غروب آفتاب در یک روز، کفاره گناه آن روز بیان شده است.⁽²⁾گاه صرفاً کفاره گناهان گذشته معرفی شده چنانچه در پاداش سی روز روزه گرفتن ماه رجب ذکر شده است.⁽³⁾و گاه گناهان گذشته و آینده با آن عمل آمرزیده می شود چنانچه پاداش نماز خواندن در یک ششم شب،⁽⁴⁾سه روز روزه ماه رجب،⁽⁵⁾زیارت قبر امام حسین (علیه السلام)،⁽⁶⁾خواندن

سوره مؤمن،⁽⁷⁾رسیدن سنّ انسان به نود سال⁽⁸⁾و نماز گزاردن بر میّت⁽⁹⁾این گونه ذکر گردیده است. ممکن است آمرزش گناهان آینده نوعی معنی مجازی داشته باشد به این صورت که اعمال مذکور چنان اثری در جان انسان به وجود می آورد که انسان با تأثیر پدید آمده، خود، به سمت گناه نمی رود و گناهانی که در صورت عدم انجام آن عمل مرتکب می شد را دیگر انجام نمی دهد.

6 - بررسی فضائل و ثواب های به ظاهر غیر قابل باور

6-1. طرح مسائل

برخی از فضائل یا ثواب هایی که در روایات آمده اند مبالغه آمیز و غیر منتظره به نظر می رسند به این معنی که برای یک عملِ به ظاهر کوچک، ثواب فوق العاده و در تلقّی اولیّه، بسیار عجیب ذکر شده است مانند این روایات:

1- در روایتی از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده که: «هر کس بگوید «صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» خدا به او پاداش هفتاد و دو شهید را عطا می کند و از گناهانش مانند روزی که از مادر متولّد شده، خارج می گردد.»⁽¹⁾

2- در روایت دیگر از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که: «هر كس در هر روز بگويد: «أَشْهَدُ أَن لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ إِلَهاً وَاحِداً أَحَداً صَمَداً لَمْ يَتَّخِذْ صاحِبَةً وَ لا وَلَدا» خداوند براى او چهل و پنج هزار هزار حسنه مى نويسد، و چهل و پنج هزار هزار گناه از او محو مى كند، و چهل و پنج هزار هزار درجه براى او بالا مى برد، و مانند كسى است كه در آن روز دوازده مرتبه قرآن را ختم كرده باشد، و خداوند براى او خانه اى در بهشت بنا مى كند.»⁽²⁾

3- در روایت دیگر از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که فرمود: «كسى كه يك ششم شب را نماز بخواند، نام او در رديف توبه كاران نوشته شده و گناهان گذشته و آينده اش آمرزيده مى شود.»

این گونه روایات، سؤالاتی را در ذهن پدید می آورد که به مهم ترین آنها اشاره می شود:

1- با توجه به روایت اول، آیا این گونه پاداش ها، با عدل الهی سازگار است؟ آیا پاداش عمل هفتاد و دو شهید که اقدام به انجام سخت ترین کارها نموده و جان خود را در طبق اخلاص نهاده و تقدیم خدا نموده اند، با پاداش گفتن یک جمله کوتاه که به آسانی محقّق می شود برابر است؟

2- با توجه به روایت دوم، چگونه ذکری که مضمون آن در خود قرآن کریم، بارها تکرار شده است، معادل دوازده مرتبه ختم قرآن است؟

3- با توجه به روایت سوم، چگونه با انجام برخی اعمال، گناهان آینده نیز، آمرزیده می شود در حالی که در آینده، هر اتفاقی ممکن است بیفتد حتی ممکن است با ارتکاب گناهانی سنگین، تمام ثواب های قبلی حبط شود؟

4- آیا این گونه روایات، موجب جرأت بر گناه نمی شود؟

6-2. پاسخ

در پاسخ به سؤال اول، به سه نکته باید توجه داشت: اول اینکه پاداش الهی به دو گونه استحقاقی و تفضّلی است، پاداش استحقاقی در ازای عمل داده می شود و پاداش تفضّلی از فضل خدا و لطف مضاعف او سرچشمه می گیرد. به این دو قسم از پاداش ها در آیات (لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَ يَزيدَهُمْ مِنْ فَضْلِه ...)⁽¹⁾و آیات مشابه آن⁽²⁾و نیز آیات دیگری همچون (أُوْلَئكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُم مَّرَّتَينْ بِمَا صَبرُوا...)⁽³⁾و (وَ مَن يَقْنُتْ مِنكُنَّ لِلَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تَعْمَلْ صَلِحًا نُّؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَينْ وَ أَعْتَدْنَا لهَا رِزْقًا كَرِيمًا)⁽⁴⁾اشاره شده است. بر این اساس می توان گفت، در روایت اول، پاداش تفضّلی کسی که ذکر صلوات را زمزمه نماید، با پاداش استحقاقی هفتاد و دو شهید برابر است و این غیر از پاداش های تفضّلی بسیار بالایی است که خدای متعال به شهداء اختصاص داده است.

دوم اینکه توجه به شروط پذیرش عمل نزد خدای متعال و مراتب و درجات ثواب عمل که با رعایت آن شروط به دست می آید، بسیار مهم است.بر این اساس معنی روایت چنین می شود: در صورتی که فردی با معرفت کامل به این ذکر (که قاعدتاً مداومت بر این ذکر در کسب آن تأثیر به سزایی دارد) و تقوای بسیار و اخلاص و شوق فراوان این ذکر را بگوید و در جان و زندگی او اثر بگذارد چنین پاداشی را به همراه خواهد داشت.

سوم اینکه توجه به برخی از قیود موجود در برخی روایات ثواب ها اهمیت دارد، چنانچه در مباحث قبلی، در ضمن قیود عقلی، به قید «مگر کسی که بیشتر انجام دهد»، اشاره شد و حاصل این قید در تطبیق با روایت اول مورد بحث این است که شخص صلوات فرستنده، در صورتی پاداش هفتاد و دو شهید دارد که آن شهداء، ذکر صلوات را نفرستاده باشند.به عبارت بهتر، گوینده ی صلوات، فقط پاداش شهادت آن هفتاد و دو شهید را خواهد داشت و ثواب های دیگری که آن شهداء در طول زندگی کسب نموده اند، سر جای خود محفوظ است.

در پاسخ به سؤال دوم پس از توجه به اهمیت بحثِ رعایت شروط و قیود بهره بردن از ثواب اعمال، به این مطلب باید توجه داشت که همان طور که در روایاتی دیگر، برخی سوره های قرآن مانند حمد و توحید و کافرون، معادل یک سوم یا یک چهارم قرآن دانسته شده اند⁽¹⁾و معنی این روایات این است که مفهوم موجود در این سوره ها خلاصه مفاهیم موجود در یک سوم یا یک چهارم قرآن است و لبّ مطالب موجود در بخشی از قرآن، در این سوره ها آمده، روایت مزبور نیز به همین صورت قابل تفسیر است یعنی لبّ مفاهیم قرآن کریم در این ذکر توحیدی آمده است. از طرفی، حقیقت عمل انسان نیت و ملکاتی قلبی است که در نفس انسان پدید می آید. بر این اساس می توان گفت که اگر کسی هر روز این ذکر را تکرار کند، به مرور زمان این ذکر، تأثیری در جانش می گذارد که دوازده مرتبه ختم قرآن، آن تأثیر را خواهد گذاشت.

در پاسخ به سؤال سوم این مطلب دارای اهمیت است که ممکن است پس از بحث رعایت شروط و توجه به قیود ثواب ها، مراد از این گونه روایات این باشد که با انجام عمل مورد نظر، به مرور زمان، ملکه ایمانی برای انسان پدید می آید که در آینده هم به سمت گناه نخواهد رفت. در حقیقت معنی «آمرزش گناه در آینده» در معنی مجازی خود استعمال شده که «نرفتن به سمت گناه» است.

در پاسخ به سؤال چهارم به دو نکته باید توجه داشت:اول اینکه وعده ثواب در صورتی موجب جرأت مى شود که به صورت مطلق و بی قید و شرط باشد؛ امّا به جهت اینکه این ثواب ها دارای شروط متعددی همچون معرفت و رعایت تقوی است و به دست آوردن پاداش بیشتر و کامل تر، بستگی به درجه ایمان و معرفت و تقوی بالاتر دارد، مسلّماً فرد معصیت کار از این اعمال - البته با در نظر گرفتن لطف و کرم خدا - بهره اندک خواهد برد. دوم اینکه ثواب های شگفت انگیز، باعث کمتر شدن گناهان می شود؛ زیرا اگر فرض کنیم که این ثواب ها نباشد، بسیاری از گناه کاران، از رحمت خدا مأیوس می شدند و می گفتند حال که دیگر جهنمی شده ایم، بیاییم و در گناه و ظلم و ستم غرق شویم، ولی اگر بدانند

راه های آسانی برای کسب ثواب های الهی وجود دارد، به خدا امید پیدا کرده و از گناهِ «یأس» که بالاترین معاصی است، رهایی می یابند.⁽¹⁾

سؤالات

1- ثواب و فضل در لغت و اصطلاح به چه معنی هستند؟

2- دلیل تعلّق ثواب بر برخی از اعمال غیر اختیاری انسان چیست؟

3- روش مقایسه ای ذکر ثواب ها دارای چه مصادیق و چه فایده ای است؟

4- مراد از روش مستقیم و روش های غیر مستقیم در ذکر ثواب ها چیست؟

5- اهمیت روش کلام بزرگان در ذکر ثواب ها در چه چیز است؟

6- مهم ترین عناوین محتوا و عناصر ثواب ها را نام ببرید.

7- شروط بهره بردن از ثواب ها را نام ببرید.

8- روایاتی که به شرط قصد به دست آوردن لطف و ثواب الهی اشاره می کند، چه نکاتی را می رسانند؟

9- اهمیت شرط مداومت بر عمل و کثرت آن در چه چیز است؟

10- شرط خواست خدا چه نکته ای را می رساند؟

11- قیود ثابت و متغیر به چه معنایی هستند؟

12- برخی از قیود عقلی را نام ببرید.

13- آمرزش گناهان آینده چه معنایی می تواند داشته باشد؟

14- آیا ثواب های به ظاهر مبالغه آمیز و عجیب بر امور کوچک با عدل الهی هم خوانی دارد؟

15- آیا ثواب های مبالغه آمیز و عجیب موجب جرأت بر گناه نمی شوند؟

درس پنجم – مباحث تاریخی در مفاتیح الجنان

1- نمای کلی از جایگاه مباحث تاریخی در مفاتیح الجنان

نمای کلی از جایگاه مباحث تاریخی در مفاتیح الجنان⁽¹⁾

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

عکس

2- تفصیل برخی از نکات برجسته

2-1. هفتم صفر، عزاداری برای امام حسن مجتبی یا جشن برای امام کاظم (صلوات الله علیهما)

برای روشن شدن این مطلب، لازم است دو موضوع، مورد بحث قرار گیرد: یکی، بررسی زمان شهادت امام مجتبی و میلاد امام کاظم (صلوات الله علیهما) و دیگری، بررسی نکات دیگری در این زمینه که عزاداری و یا جشن در این روز را تأیید می کند.

در وقوع شهادت سبط اکبر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)، امام مجتبی (علیه السلام) در ماه صفر، بین علمای بزرگوار اختلافی وجود ندارد، ولی راجع به روز شهادت این امام بزرگوار، در میان علما سه قول وجود دارد:

قول اول؛ آخر ماه صفر: این قول را تنها »شیخ کلینی1» ذکر کرده⁽¹⁾

و قول منفردی است که با تمام وجاهت و بزرگی وی هیچ یک از علمای شیعه تا این زمان از او تبعیت ننموده اند.

قول دوم؛ 28 صفر: اولین قائل این قول، «شیخ مفید1» در کتاب «مسارّ الشیعة» می باشد.⁽²⁾این در حالی است که خود «شیخ مفید» در کتاب دیگرش به نام «الارشاد» از ذکر این روز به عنوان روز شهادت امام مجتبی (علیه السلام)، خودداری نموده است و تنها به ذکر ماه صفر اکتفا کرده است.⁽³⁾

این قول، از سوی برخی مثل «شیخ طبرسی»⁽⁴⁾

و «ابن شهرآشوب مازندرانی»⁽⁵⁾مورد

تأیید قرار گرفته است، ولی پس از قرن ششم تا این زمان قائلی ندارد.

قول سوم؛ 7صفر: نظر مشهور این قول است. قدیمی ترین منبعی که این دیدگاه را نقل نموده کتاب «تثبیت الامامة»، تالیف «سید قاسم بن ابراهیم الرسی» است که در سال 246ق وفات یافته است. وی که خود از نوادگان حضرت امام حسن مجتبی (علیه السلام) است، از زهاد و عُبّاد و علمای زمان خویش بود که دارای تألیفات فراوانی است. گفتنی است وی از روات احادیث هم بوده است و بدون واسطه، از حضرت موسی بن جعفر (صلوات الله علیهما) روایت نقل می کرده است. «شهید اول» (متوفای 786)⁽⁶⁾و

«مرحوم کفعمی» صاحب کتاب شریف «المصباح»⁽⁷⁾

از قائلان به این قول به شمار می روند.

ناگفته نماند که سیره علمی علماء و عموم مؤمنان و سنت عملی آنها این گونه بوده است که در روز هفتم ماه صفر، اقامه ی عزا می نموده اند، خصوصاً این سنت در نجف اشرف و حوزه علمیه قم پس از ورود «آیت اللّه العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری1» به قم و تاسیس حوزه، شدّت گرفت.

همچنین ولادت امام کاظم (علیه السلام) در روز هفتم صفر با اینکه بین علماء شهرتی پیدا کرده است ولی:

اولاً: بزرگانی چون «شیخ کلینی» در «اصول کافی»⁽¹⁾و «شیخ مفید» در «الارشاد»⁽²⁾

و «مسارّ الشیعه»⁽³⁾و «شیخ طوسی» در «تهذیب الاحکام»⁽⁴⁾به قول ولادت آن حضرت در هفتم صفر اعتنا نکرده و از بیان آن ساکت مانده اند.

ثانیاً: فحولی از علما چون «شهید اول»⁽⁵⁾، «شیخ محمد حسن نجفی»⁽⁶⁾و «شیخ جعفر کاشف الغطاء»⁽⁷⁾، آن را ضعیف شمرده اند.

ثالثاً: در تاریخ ولادت امام کاظم (علیه السلام)، روایاتی وارد شده است که این ولادت پس از ایام حج سال 127ق و هنگام مراجعت حضرت صادق (علیه السلام) به مدینه و در اولین منزل پس از «جحفه» به نام «ابواء» بوده است⁽⁸⁾، که به تصریح «معجم البلدان»، «ابواء» 33 میل (حدود 53 کیلومتر) تا «جحفه» فاصله دارد.⁽⁹⁾و این روایت قرینه ای است بر اتمام حج و بازگشت به مدینه در همان سالی که امام کاظم (علیه السلام) در «ابواء» به دنیا آمده است، و اینکه ایشان در ماه ذی الحجه دیده به جهان گشود نه در ماه صفری که درسال 128ق نقل شده است.

رابعاً: «ابن جریر طبری1» متوفای قرن چهارم در روایت دیگر از امام عسگری (علیه السلام)⁽¹⁰⁾، تصریح بر وقوع ولادت آن حضرت در ماه ذی الحجة نموده است.

بنابراین همان طور که مشخص است شهادت امام مجتبی و نیز میلاد امام کاظم (صلوات الله علیهما) در هفتم صفر هر دو دارای شهرت است و البته میلاد امام کاظم (علیه السلام) در ماه صفر توسط برخی

علماء مورد مناقشه قرا گرفته است. در هر حال به جهت نبود شواهد کامل در هیچ یک از دو طرف، نمی توان با قاطعیت، وجود هیچ یک از این دو واقعه را در این روز نفی نمود.

علمای بزرگوار به جهت اینکه با مباحث تاریخ به صورت دقیق یا اطمینان آور نتوانسته اند، هیچ یک از دو واقعه را تأیید یا تکذیب نمایند امور مهم دیگری را مدّ نظر قرار داده اند:

1- لزوم اختصاص یک روز برای شهادت امام مجتبی (علیه السلام): «آیت اللّه فاضل لنکرانی (علیه رحمة الله)» در پاسخ استفتائی در این زمینه می نویسد: «در اين که بايد يک روز اختصاص به حضرت امام مجتبی (علیه السلام) داشته باشد ترديدی نيست و با توجه به اينکه روز 28 صفر روز رحلت خاتم الانبيا(صلی الله علیه و آله و سلم) هم هست و بدين لحاظ شهادت سبط اکبر (علیه السلام) تحت الشعاع قرار می گيرد، لذا خوب است که روز هفتم صفر را به اين عنوان اختصاص دهند که مشهور هم همين است.»

2- توجه به اینکه محرّم و صفر ماه حزن اهل بیت(علیهم السلام) است: «آيت اللّه میرزا جواد تبريزی (علیه رحمة الله)» در پاسخ استفتائی به بحث هفتم صفر می نویسد: «محرم و صفر ماه های حزن بر سيدالشهداء و خاندان اهل بيت (صلوات الله علیهم) می باشد و بايد به مجالس عزاداری روضه خوانی بگذرد. والله العالم»

3- جمع بین عزاداری امام مجتبی (علیه السلام) و ذکر مناقب امام کاظم (علیه السلام): «آیت اللّه بهجت (علیه رحمة الله)» می نویسد: «مناسب است در جمع بین دو قول (مشهور) در روز هفتم صفر به شهادت سبط اکبر امام مجتبی (علیه آلاف التحیة و الثناء) و تولد امام موسی کاظم (علیه السلام) ترتیب مجالس برای هر دو امام بزرگوار به اینکه مصائب امام دوم (علیه السلام) و مناقب امام هفتم (علیه السلام) را متذکر و یادآور باشند و همین احتیاط حاصل می شود.»

4- توجه به اینکه شیوه های سوگواری شهادت امام مجتبی (علیه السلام) در این روز از شعائر دینی به شمار می آید و حفظ این شعائر لازم است: «آیت اللّه شبیری زنجانی» می نویسد: عزاداری روز هفتم ماه صفر به عنوان سوگواری سبط اکبر امام مجتبی (علیه السلام) و تعطیل بازار که سنت شیعیان بوده از شعائر دینی است که باید محفوظ بماند و با ذکر مناقب امام هفتم (علیه السلام) منافات ندارد.⁽¹⁾

2-2. بیستم صفر (اربعین)

در اینکه روز اربعین کاروان اهل بیت اباعبد اللّه (صلوات الله علیهم) در کجا بودند اقوالی مطرح شده که مهم ترین آنها دو قول است:

1- از شام به سمت کربلا یا مدینه حرکت نمودند. این قول توسط شیخ مفید، شیخ طوسی مطرح شده و بعدها برخی دیگر از علما همچون شیخ رضی الدین علی بن یوسف بن مطهّر حلّی و مرحوم کفعمی نیز طرفدار آن گشته اند.

2- در اولین اربعین امام حسین (علیه السلام) به کربلا رسیدند. این قول توسط «ابوریحان بیرونی» و «شیخ بهایی» مطرح شده⁽¹⁾

و به گفته «علامه مجلسی»، این قول در بین اصحاب مشهور می باشد. با این حال «علامه مجلسی» این قول را مستبعد می شمارد چرا که کوتاهی زمان، اجازه چنین امری را نمی داده است.⁽²⁾

در حقیقت، مهم ترین دلیل مخالفان قول دوم، دور بودن مسیر کوفه تا شام و از شام تا کربلا است.

با این حال، امکان ورود کاروان حسینی (علیه السلام) در روز اربعین به کربلا وجود دارد و بر آن شواهدی اقامه شده است که به چند مورد آن اشاره می شود:

شاهد اول: تشریح دقیق سفر

پشیمانی کرده و دستور داد که پس از سه روز عزاداری، کاروان را برگردانند.⁽¹⁾و نیز علامه مجلسی در نقلی خروج از شام را روز هشتم صفر ذکر می نماید.⁽²⁾

شاهد دوم: جمع بین برخی روایات

1- شیخ صدوق (رضوان الله تعالی علیه) روایت می کند، تا زمانی که زن ها برنگشتند و سرهای مقدّس به بدن ها ملحق نشد، هر سنگی را برمی داشتند، خون تازه از زیر آن جاری می شد.⁽⁴⁾

و در همین رابطه، روایاتی هست که جاری شدن خون تازه از زیر سنگ ها تا چهل روز ادامه داشته است.⁽⁵⁾

با کنار هم گذاشتن این دو دسته روایات به روشنی ثابت می شود که در روز چهلم شهادت و دقیقاً روز بیستم صفر، کاروان به کربلا رسیده است.

2- اسنادی تاریخی که زیارت «جابر بن عبد اللّه انصاری» را در اربعین ذکر می کند،⁽⁶⁾

در کنار اسنادی که به ملاقات اهل بیت (صلوات الله علیهم) با جابر در کربلا اشاره دارد⁽⁷⁾، نیز می تواند شاهد این مطلب باشد.

2-3. نهم ربیع الأول

محدّث قمی در «مفاتیح الجنان»، این روز را چنین پاس داشته است: «روز نهم روز

عيد بزرگ و روز عيد بقر است و از براى آن شرح بزرگى است كه در جاى خود ذكر شده.»⁽¹⁾بنابراین لازم است توضیحاتی در این زمینه داده شود.

در فرهنگ عوام شیعه چنین گمان می رود که «نهم ربیع الاول»، زمان «مرگ خلیفه دوم» است، در حالی که چنین گمانی، اشتباهی فاحش است؛ زیرا منابع تاریخی و روایی شیعه و سنی، تاریخ درگذشت او را در «ماه ذی الحجه» می دانند. بیشتر عالمان و مورّخان اهل سنت زمان «جراحت خلیفه دوم» را روز 26 یا 27 ماه ذی الحجه و دوشنبه و یا چهارشنبه دانسته و گفته اند او پس از سه روز یا چهار روز در «آخر ذی الحجه» یا «اول محرم» درگذشت.⁽²⁾عالمان بزرگ شیعه نیز به این نظریه معتقدند، از متقدّمان شیعه، می توان «یعقوبی» (م284ق)⁽³⁾، «مسعودی» (م346ق)⁽⁴⁾و «شیخ مفید» (م413ق)⁽⁵⁾را نام برد. هم چنين «ابن ادريس حلّی» (م578ق)⁽⁶⁾، «سید بن طاووس» (م664ق)⁽⁷⁾و علی بن یوسف بن مطهّر حلی(م726ق)⁽⁸⁾نیز بر این عقیده اند.

«علّامه مجلسی (علیه رحمة الله)» نیز این موضوع را ذکر می کند که آن چه درباره كشته شدن خليفه دوم در ماه ذی الحجه ذكر شد، مشهور بين علمای اماميه است.بلکه اجماع شیعه و اهل سنت در این زمینه را نیز نقل می نماید⁽⁹⁾سپس تلاش می کند که نقل نهم ربیع را نیز تایید کند و در این باره تنها به روایتی در فضیلت روز نهم ربیع به نقل از «زوائد الفوائد» اثر «سید بن طاووس» معروف به حدیث رفع قلم استناد می کند⁽¹⁰⁾این در حالی است که سند روایت مزبور، مخدوش و ضعیف است. چرا که اولاً مرسل است و ثانیاً در سند روایت، دو فرد

مجهول الهویه و ناشناخته وجود دارد و با دیگر اعتقادات شیعه نیز سازگاری ندارد. بنابراین، روایت مزبور نمی تواند صحیح باشد.⁽¹⁾

ذکر این نکته نیز لازم است که احادیث «رفع قلم»، متعدد هستند که برخی از آنها مشهور بوده و در کتب فقه، مورد استناد واقع شده و در موردشان بحث صورت گرفته است، مانند حدیثی كه شيعه و سنى، آن را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل كرده اند كه فرمود: «قلم تكليف از دوش سه گروه برداشته شده است: از خوابيده تا زمانى كه بيدار شود، از ديوانه تا هشيار گردد و از كودك تا آنگاه كه به سنّ بلوغ برسد.»⁽²⁾که در این روایت، مراد اين است كه اين سه دسته چنانچه قبل از رسيدن به حدّ تعيين شده، حرامى را مرتكب شوند يا واجبى را ترك كنند، گناهكار تلقى نگشته و كيفر نمى شوند.⁽³⁾اما حدیثی که در مورد فضیلت روز نهم ربیع، در «بحارالانوار»⁽⁴⁾و «زادالمعاد»⁽⁵⁾، به نقل از کتاب «زوائد الفوائد» آمده مورد توجه علما واقع نشده و در هیچ یک از منابع فقهی گذشته مورد استناد یا بررسی قرار نگرفته است. «آیت اللّه مکارم شیرازی» در مورد این روایت می نویسد: «اولاً روايتى با عنوان رفع قلم در آن ايّام مخصوص[نهم ربیع]، در منابع معتبر نداريم و ثانياً: بر فرض، چنين چيزى باشد (كه نيست) مخالف كتاب و سنّت است، و چنين روايتى قابل پذيرفتن نيست، و حرام و گناه در هيچ زمانى مجاز نيست.»⁽⁶⁾«آیت اللّه تبریزی (علیه رحمة الله)» نیز در پاسخ استفتائی، روایت مزبور را غیر صحیح ارزیابی می کند.⁽⁷⁾

در هر حال به نام این روز تشکیل جلساتی با نام «عید الزهرا» و انجام برخی گناهان در آن جلسات و یا انجام کارهایی که باعث تفرقه صفوف و ایجاد شکاف بین مسلمانان می شود، صحیح نبوده و مناسب است که روز نهم ربیع به جهت شروع ولایت و امامت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) جشن گرفته شود.

2-4. شهادت حضرت زهرا (صلوات الله علیها)

مهم ترین اقوال در بین شیعه و سنی در زمینه شهادت بانوی دو عالم را می توان این چهار نظر دانست:

1- چهل روز بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم): «ابن شهرآشوب» اين قول را صحيح تر از اقوال ديگر برمی شمارد، و روى همين حساب مى گويد: فاطمه (صلوات الله علیها) در شب يكشنبه سيزدهم ربيع الآخر از دنيا رفته است،⁽¹⁾

و «اربلى» و «علامه مجلسی» نیز چنين قولى نقل كرده اند.⁽²⁾البته در برخى از روايات آمده است كه مدت بيمارى حضرت فاطمه (صلوات الله علیها) چهل روز طول كشيد.⁽³⁾بنابراين ممكن است منظور از چهل روز، كه در پاره اى از نقل ها آمده همين مدت بيمارى حضرت زهرا (صلوات الله علیها) بوده كه به دست راويان با مدت زندگانى آن حضرت، پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) اشتباه شده باشد.

2- هفتاد و پنج روز بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم): اين قول نيز در «مناقب» ذكر شده⁽⁴⁾و «كلينى» نيز در «الكافى» روايتى از امام صادق (علیه السلام) در اين باره روايت كرده⁽⁵⁾و از «عيون المعجزات» اثر «سيد مرتضى» نيز نقل شده است⁽⁶⁾و قول مشهور نيز ميان محدّثان و عموم شيعيان همين قول است.

3- نود و پنج روز بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم): «اربلى» قول 95 روز را از امام باقر (علیه السلام) روايت كرده،⁽⁷⁾

و «سید بن طاووس» نيز از جماعتى علما نقل می کند که فرموده اند: شهادت فاطمه (صلوات الله علیها) در روز سوم جمادى الثاني واقع شد،⁽⁸⁾که روى قول مشهور در مورد رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در روز بيست و هشتم ماه صفر، فاصله ى آنها همان 95 روز مى شود.

همچنین «طبرسی» می گوید: حضرت صدیقه طاهره (صلوات الله علیها) در ماه جمادی الثانی سال یازده هجری از دنیا رفت و مدت زمان حیات ایشان پس از پیامبر، 95 روز بود.⁽¹⁾و «طبری شیعی» به سلسله اسناد خود، روایاتی از حضرت امام صادق (علیه السلام) نقل می کند که حضرت می فرماید: «فاطمۀ زهرا (صلوات الله علیها) در ماه جمادی الثانی روز سه شنبه، سه روز از ماه گذشته در سال یازدهم هجری از دنیا رفت.»⁽²⁾ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که ممکن است دلیل اختلاف در روایات هفتاد و پنج روز و نود و پنج روز، رایج نبودن نقطه گذاری بر کلمات در زمان صدور روایات باشد. توجه به شباهت «خمسة و سبعون» با «خمسة و تسعون» مؤیّد این معنا است.

4- شش ماه بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم): اين قول را بسیاری از اهل سنت اختيار كرده اند.⁽³⁾

2-5. معراج رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)

شیخ عباس قمی در منتهی الآمال می نویسد:

«مطلب اول اینکه بین علما اتّفاق است كه معراج پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) پيش از هجرت واقع شد. اما اینکه در شب هفدهم يا بيست و يكم ماه رمضان شش ماه پيش از هجرت واقع شده، يا در ماه ربيع الأوّل دو سال بعد از بعثت به وقوع پیوسته، اختلاف است.

مطلب دوم اینکه در مكان عروج نيز بین اینکه «خانه امّ هانى» بوده، يا «شعب ابى طالب»، يا «مسجد الحرام»، اختلاف است. حقّ تعالى فرموده: (سُبْحانَ الَّذِی أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى...)⁽⁴⁾بعضى گفته اند كه: مراد از مسجد الحرام، «مكّه معظّمه» است، زيرا كه تمام مكّه محلّ نماز و محترم است و مشهور آن است كه مسجد الأقصى مسجدى است كه در بيت المقدّس است و از احاديث بسياری ظاهر مى شود

كه مراد، «بيت المعمور» است كه در آسمان چهارم قرار دارد و دورترين مسجدها است.

مطلب سوم اینکه در تعداد معراج آن حضرت که يك مرتبه بوده يا دو مرتبه يا زيادتر نیز اختلاف است. از احاديث معتبر ظاهر مى شود كه معراج، چندين مرتبه واقع شده است و اختلافى كه در احاديث معراج هست مى تواند بر این حمل شود. علما از حضرت صادق (علیه السلام) روايت كرده اند كه حقّ تعالى، حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) را صد و بيست مرتبه به آسمان برد، و در هر مرتبه، آن حضرت را در باب ولايت و امامت امير المؤمنين (علیه السلام) و ساير ائمّه طاهرين (صلوات الله علیهم) بیشتر از ساير فرايض تأكيد و توصيه فرمود.⁽¹⁾

2-6. فلسفه گریه در شهادت معصومان (صلوات الله علیهم)

شهید مطهّری در تشریح این مطلب و بررسی جایگاه گریه نسبت به خنده می نویسد:

شهادت از نظر اسلام از جنبه فردى يعنى براى شخص شهيد يك موفقيت است، بلكه بزرگترين موفقيت و آرزوست.امام حسين (علیه السلام) فرمود: جدّم به من فرموده است كه تو درجه اى نزد خدا دارى كه جز با شهادت به آن درجه نائل نخواهى شد. پس شهادت امام حسين (علیه السلام) براى خود او يك ارتقاء است و عالی ترين حدّ تكامل می باشد. این بررسی مرگ و شهادت از جنبه فردی است که اگر مرگ به صورت شهادت باشد واقعا برای شهید يك موفقيت است و جشن و شادمانى دارد. بر این اساس «سيد بن طاووس» مى گويد: اگر نبود كه دستور عزادارى به ما رسيده است، من روز شهادت ائمه را جشن مى گرفتم. از اين جنبه است كه ما به مسيحيت حق مى دهيم به نام شهادت مسيح كه مى پندارند شهيد شده، براى مسيح، جشن بگيرند. اسلام هم در كمال صراحت، شهادت را موفقيت شهيد و نه چيز ديگر می داند.

اما از نظر اسلام، آن طرف سكه را هم بايد خواند. شهادت را از نظر اجتماعى - يعنى از آن نظر كه به جامعه تعلق دارد پديده اى است كه در زمينه خاص و به دنبال رويدادهايى رخ مى دهد و به دنبال خود، رويدادهايى مى آورد - نيز بايد سنجيد. عكس العملى كه جامعه در مورد شهيد نشان مى دهد صرفاً به خود شهيد تعلق ندارد، يعنى صرفاً ناظر به اين جهت نيست كه براى شخص شهيد، موفقيت يا شكستى رخ داده است. عكس العمل جامعه

مربوط است به اين كه مردم جامعه نسبت به شهيد و جبهه شهيد چه موضع گيریی داشته باشند و نسبت به جبهه مخالف شهيد چه موضع گيریی داشته باشند؟ رابطه شهيد با جامعه اش دو رابطه است: يكى رابطه اش با مردمى كه اگر زنده و باقى بود از وجودش بهره مند مى شدند و فعلا از فيض وجودش محروم مانده اند، و ديگر، رابطه اش با كسانى كه زمينه فساد و تباهى را فراهم كرده اند و شهيد به مبارزه با آنها برخاسته و در دست آنها شهيد شده است.

بديهى است كه از نظر پيروان شهيد كه از فيض بهره مندى از حيات او بى بهره مانده اند، شهادت شهيد تأثرآور است. آن كه بر شهادت شهيد اظهار تأثر مى كند در حقيقت به نوعى بر خود مى گريد و ناله مى كند. اما از نظر زمينه اى كه شهادت شهيد در آن زمينه صورت مى گيرد، شهادت، يك امر مطلوب به علت وجود يك جريان نامطلوب است. از اين جهت مانند يك عمل جراحى موفقيت آميز است كه مطلوب است اما در زمينه آپانديس يا زخم روده يا زخم معده يا چيزهايى از اين قبيل. بديهى است كه اگر چنين زمينه هايى در كار نباشد، جراحى ضرورتى ندارد، بلكه كار غلطى است.

درسى كه از جنبه اجتماعى، مردم بايد از شهادت شهيد بگيرند اين است كه اولًا نگذارند آنچنان زمينه ها پيدا شود. از آن جهت آن فاجعه به صورت يك امر نبايستنى بازگو مى شود و اظهار تأسف و تأثر مى شود كه به قهرمانان ظلم و قاتلين شهيد مربوط است، براى اينكه افراد جامعه از تبديل شدن به امثال آن جنايتكاران خوددارى كنند، همچنان كه مى بينيم نام يزيد و ابن زياد و امثال آنها به صورتى درآمده كه هركس در مكتب عزادارى واقعى امام حسين (علیه السلام) تربيت شده باشد از كوچك ترين تشبّه به آنها در عمل ابا دارد.

درس ديگرى كه بايد جامعه بگيرد اين است كه به هرحال باز هم در جامعه زمينه هايى كه شهادت را ايجاب كند پيدا مى شود؛ از اين نظر بايد عمل قهرمانانه شهيد از آن جهت كه به او تعلق دارد و يك عمل آگاهانه و انتخاب شده است و به او تحميل نشده است بازگو شود، و احساسات مردم شكل و رنگ احساس آن شهيد را بگيرد. اينجاست كه مى گوييم: گريه بر شهيد، شركت در حماسه او و هماهنگى با روح او و موافقت با نشاط او و حركت در موج اوست. اينجاست كه بايد ببينيم آيا جشن و شادمانى و پايكوبى و احياناً هرزگى و

شرابخوارى و بدمستى - آنچنان كه در جشنهاى مذهبى مسيحيان ديده مى شود - هم شكلى و هم رنگى و هم احساسى مى آورد يا گريه؟

معمولًا درباره گريه اشتباه مى كنند؛ خيال مى كنند گريه هميشه معلول نوعى درد و ناراحتى است و خود گريه امرى نامطلوب می باشد. این در حالی است که گريه هميشه ملازم با نوعى رقّت و هيجان است. یکی از انواع گریه، اشك شوق و گریه به عشق محبوب است. در حال گريه و رقّت و هيجان خاص آن، انسان بيش از هر حالت ديگر، خود را به محبوبى كه براى او مى گريد نزديك مى بيند، و در حقيقت در آن حال است كه خود را با او متحد مى بيند. به تعبیری خنده و شادى، بيشتر جنبه خودى و شخصى و در خود فرو رفتن دارد و گريه بيشتر جنبه از خود بيرون آمدن و خود را فراموش كردن و با محبوب يكى شدن دارد. خنده از اين نظر مانند شهوت است كه در خود فرو رفتن است و گريه مانند عشق است كه از خود بيرون رفتن است.⁽¹⁾

سؤالات

1- شهادت امام سجاد (علیه السلام) در چه روزهایی از ماه محرّم نقل شده است؟

2- کدام یک از اتفاقات راجع به پیامبران (صلوات الله علیهم) در ماه محرّم در مفاتیح الجنان ذکر شده است؟

3- شهادت و ولادت کدام یک از چهارده معصوم (صلوات الله علیهم) در ماه صفر نقل شده است؟

4- مناسبت های ربیع الاول که در مفاتیح الجنان ذکر شده را نام ببرید.

5- محدّث قمی چه روزهایی را به عنوان روزهای احتمالی شهادت حضرت زهرا (صلوات الله علیها) در مفاتیح الجنان ذکر می کند؟

6- در مفاتیح الجنان به تاریخ درگذشت کدام یک از امام زادگان بزرگوار اشاره نشده است؟

7- در کدام یک از ماه های سال ولادت چهارده معصوم وجود ندارد؟

8- چه اقوالی در شهادت امام مجتبی (علیه السلام) وجود دارد و مشهور کدام یک است؟

9- مهم ترین اقوال پیرامون مکان کاروان اهل بیت ابا عبدالله (علیه السلام) در روز اربعین کدام است؟

10- مهم ترین دلیل مخالفان حضور کاروان اهل بیت ابا عبدالله (علیه السلام) در روز اربعین در کربلا چه چیز است و شواهد امکان این حضور در کربلا چیست؟

11- در فرهنگ عوام شیعه نهم ربیع چه اتفاقی رخ داده و دلیل بطلان این فکر چیست؟

12- حدیث رفع قلم چه مواردی را شامل می شود؟

13- مهم ترین اقوال در شهادت حضرت زهرا (صلوات الله علیها) را ذکر نمایید.

14- در زمان و مکان معراج رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) چه اقوالی نقل شده است؟

15- چرا با اینکه شهادت برای معصومان (صلوات الله علیهم) بزرگترین موفقیت و آرزو بوده است در شهادت آنها گریه می کنیم؟

درس ششم – کتاب شناسی ادعیه

1 – آشنایی با منابع «مفاتیح الجنان»

اشاره

مرحوم شیخ عباس قمی، از کتب فراوانی برای تدوین «مفاتیح الجنان» استفاده کرده است و می توان نام کتب زیادی را از مفاتیح استخراج کرد و همین نشان از زحمت فراوان ایشان در تألیف این کتاب شریف است. برخی از این کتب اختصاص به دعا و زیارت ندارند و برخی مختصّ به ادعیه یا زیارات یا هر دو امر می باشند. در ادامه به این دو دسته از منابع اشاره می شود.

الف – منابع غیر اختصاصی

مراد از منابع غیر اختصاصی، منابعی هستند که با موضوع ادعیه یا زیارات، تألیف نشده اند بلکه روایات با موضوعات دیگر نیز در آنها وجود دارد.به عنوان نمونه به بعضی از این دسته منابع مفاتیح الجنان اشاره می شود:

1- «الکافی» اثر «محمد بن یعقوب کلینی» (م 329ق)، (در 25 موضع مفاتیح الجنان نام «کلینی» ذکر شده است.)

2-«من لا یحضره الفقیه» اثر «محمد بن علی بن بابویه» (م 381ق) و دیگر کتب شیخ صدوق (علیه رحمة الله) (در 24 موضع مفاتیح الجنان نام «شیخ صدوق» آمده است.)

3- «بحارالانوار» اثر «علامه مجلسی» (م 1110ق) (نام این عالم بزرگوار در 47 موضع مفاتیح الجنان آمده است که البته در همه این موارد، کلام «علامه مجلسی» در «بحارالانوار»

مورد نظر نیست بلکه در برخی از موارد اشاره به کلام ایشان در «زادالمعاد» دارد.)

4- «فرحة الغری» اثر «سید عبدالکریم بن طاووس» (م 693ق) (نام این دانشمند 4 بار در مفاتیح الجنان آمده است.)

5- «کلم الطیب» اثر «سید علی خان شیرازی» (م 1120ق) (نام این دانشمند 5 بار در مفاتیح الجنان ذکر شده است.)

ب – منابع اختصاصی دعا

اشاره

عالمان دینی از قرون اولیه اسلام، دست به گردآوری کتب دعا زده اند که آشنایی با آنها اهمیت بسیاری دارد. در این قسمت به معرفی کوتاه برخی از مهم ترین و معروف ترین کتب که در نگارش مفاتیح الجنان نیز مؤثر بوده اند، پرداخته می شود.

اول - «صحیفه سجادیه»

این کتاب بی گمان از مهم ترین کتاب ادعیه به شمار می رود که در بین علما و بزرگان به «انجیل اهل بیت» و «زبور آل محمد (صلوات الله علیهم)» ملقب گردیده است. در بسیاری از اجازات علما، چنانچه «محدّث نوری» در «مستدرک الوسائل» ذکر کرده این کتاب را به «اخت القرآن» وصف نموده اند چنان که «نهج البلاغه»، «اخ القرآن» دانسته شده است.⁽¹⁾این کتاب، حاوی 54 دعا می باشد که متن «دعای هفتم» و «دعای چهل و سوم» از ادعیه آن در «مفاتیح الجنان» ذکر شده است⁽²⁾همچنین به ادعیه «چهل و چهارم»، «چهل و ششم»، «چهل و هفتم» و «چهل و هشتم» در مواضعی از این کتاب شریف اشاره شده است⁽³⁾که شاید علت آن همان علت عدم ذکر سوره های قرآن⁽⁴⁾و نیز، رعایت اختصار بوده است. همچنین به دست ناشران، «دعای بیستم» یا «دعای مکارم الاخلاق» پس از «ملحقات دوم مفاتیح»، و «دعای سی و یکم» در «ملحقات دوم» کتاب «الباقیات الصالحات» ذکر شده است.

دوم - «کامل الزیارات» اثر «ابن قولویه قمی» (م 367ق)

این کتاب شریف، گنجينه اى ارزشمند درباره شيوه زيارت خاندان عصمت و طهارت (صلوات الله علیهم) مى باشد كه از معصومان (صلوات الله علیهم) رسيده است. اين كتاب، از مهم ترين منابع روايى در زمينه زیارت و يكى از معتبرترين مراجع كتب دعا و زيارات مى باشد. کتاب مزبور، شامل 755 حدیث است که در 108 باب آمده است. موضوعاتی همچون ثواب زيارت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) ، آگاهى فرشتگان از شهادت امام حسين (علیه السلام)، چگونگى نماز در حرم امام حسين (علیه السلام)، شيوه زيارت حرم امام موسى كاظم و امام جواد (صلوات الله علیهما)، شيوه زيارت ائمه (صلوات الله علیهم) و مباحث ارزشمند ديگری در این کتاب مطرح شده اند.

در 18 موضع «مفاتیح الجنان» که همگی در «باب سوم» این کتاب است به نام «ابن قولویه» تصریح شده است و «محدّث قمی» از این کتاب مطالب را نقل نموده است.

سوم - «المزار» اثر «محمد بن محمد شیخ مفید» (م 413ق)

این کتاب، از معتبرترین کتب ادعیه و زیارات محسوب می شود. «شيخ مفيد» در آغاز كتاب، انگيزه خود از نگارش اين كتاب را اين گونه بيان مى فرمايد: « با توجه به اينكه كتابى مستقل در زيارت ائمه (صلوات الله علیهم) از علماى اصحاب نگاشته نشده است، تصميم بر نگارش كتابى در شيوه زيارت دو امام بزرگوار حضرت على و امام حسين (صلوات الله علیهما) گرفتم». البته شيخ مفيد در بخش دوم كتاب، زيارت پيامبر و ديگر ائمه (صلوات الله علیهم) را نيز اضافه كرده است.

«شیخ طوسی» در «تهذیب الاحکام» و «کفعمی» در «البلد الامین» و «المصباح» از کتاب مزبور، بسیار بهره برده اند. «المزار»، شامل موضوعاتى همچون زيارت امير المؤمنين (علیه السلام)، وجوب زيارت امام حسين (علیه السلام)، ثواب زيارت اربعين، ثواب نماز در مسجد كوفه، زيارت على بن الحسين (صلوات الله علیهما)، زيارت ابا الفضل العباس (علیه السلام)، فضيلت تربت كربلا، زيارت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم)، زيارت ائمه بقيع (صلوات الله علیهم)، زيارت جامعه و زيارات و ادعيه فراوان ديگر است.

در حدود 28 موضع از «مفاتیح الجنان»، به نام «شیخ مفید» اشاره و از کتاب او استفاده شده است.

چهارم - «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» اثر «شیخ طوسی» (م 460ق)

كتاب «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» از مهم ترین کتب دعایی و از كتاب هاى معتبر روايى شيعه به شمار مى آيد و از زمان نگارش تا حال، پيوسته مورد توجه علما و مردم بوده است. علماى بزرگ شيعه نيز آن را خلاصه، ترجمه و شرح كرده و تأليفات فراوانى در رابطه با آن، نگاشته اند. شيخ طوسى در اين كتاب به عباداتى كه در طول سال مستحب است و دعاهاى مستحب اشاره دارد و بخشى از احكام فقهى كه مربوط به عبادات مى شود را نيز در كتاب خود آورده است.

«شیخ عباس قمی» در بیش از 150 موضع از «مفاتیح الجنان» از کتاب شریف «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» بهره برده است که البته تنها در 48 موضع، به نام این کتاب اشاره نموده و سایر موارد با جستجو و بررسی مشخص می گردند.

پنجم - «الدعوات/ سلوة الحزین» اثر «قطب الدین راوندی» (م 573ق)

اين كتاب را، «الدعوات» مى خوانند، چون مشتمل بر دعاهاى مختلف در مناسبت هاى گوناگون است و «سلوة الحزين» مى گويند( مؤلف، همين نام را برگزيده است)، چون انسان غمگين را خرسند مى كند و اندوه را از دل او مى زدايد. كتاب، از حيث متن و اتقان مطالب و درستى نقل، بسيار ارزشمند است و بزرگان و علماى پس از قطب راوندى همگى به اين كتاب اعتماد كامل داشته و مطالب آن را در كتب خود آورده اند و در هيچ يك از كتب متأخر و تراجم هم تضعيفى نسبت به مؤلف و كتاب او ديده نشده است.⁽¹⁾

مطالبى از قبيل ارزش و اهميت دعا، چگونگى دعا و آداب و اوقات استجابت آن، ذكر استجابت دعاى صادقين، خصلت هایی كه با وجود آنها آدمى از طب بى نياز مى گردد، عافيت و سلامتى با كمك نماز و دعا، نمازهاى پيامبر و ائمه (صلوات الله علیهم)، تسبيح هاى پيامبر و ائمه (صلوات الله علیهم)، نمازهاى ايام هفته، تعويذهاى ايام هفته، درمان با تربت پاك امام حسين (علیه السلام) و دعا و صدقه، دفن و تلقين و زيارت ميت از موضوعات مطرح شده در این کتاب است.

در موارد بسیار محدود از مفاتیح الجنان به نام این کتاب تصریح و از آن بهره برده شده است.

ششم - «المزار الکبیر» اثر «محمد بن جعفر ابن مشهدی» (م 610ق)

کتاب مزبور، جامع انواع و اقسام زيارات است كه در مشاهد مشرّفه معصومان (صلوات الله علیهم) قرائت مى شود و در خلال زيارات، اعمال مسجد كوفه، اعمال ماه هاى رجب و شعبان و رمضان و ادعيه وارده در اين ماه ها، اعمال مختص هر شب و روز و دعاهاى ايام هفته و تعقيبات نمازهاى يوميه و برخى ادعيه ديگر نيز ذكر مى گردد. عالمان بزرگی نظیر «سید بن طاووس» در «مصباح الزائر»، «عبدالکریم بن طاووس» در «فرحة الغری»، «علامه مجلسی در «بحار الانوار« و دیگران بر آن اعتماد کرده اند. در میان متأخران از علمای شیعه، «آیت اللّه خویی» اعتبار کتاب «المزار الکبیر» را نمی پذیرد و «ابن مشهدی» را شخصی با هویّتی مجهول می داند. اما بیشتر عالمان، او را توثیق و تایید کرده و اعتبار کتاب مزبور را پذیرفته اند.⁽¹⁾

در حدود 15 موضع از «مفاتیح الجنان»، نام این دانشمند ذکر شده است که همه این موارد، در باب سوم مفاتیح می باشد.

هفتم - «مزار قدیم»

این کتاب که تحقیق و چاپ نشده است و به شکل نسخه خطی موجود است، نویسنده آن به شکل دقیق معلوم نیست برخی «قطب راوندی» (م 573ق) و یا «شیخ طبرسی» صاحب کتاب «مجمع البیان»(م 548ق) را به عنوان نویسنده آن ذکر نموده اند. «محدّث نوری» درباره این کتاب می نویسد: «از محتوای اثر معلوم می شود که کتاب و نیز مؤلف آن در نهایت وثاقت هستند.»⁽²⁾

در «مفاتیح الجنان» 8 بار نام این کتاب ذکر شده است که اگرچه «محدّث قمی» در دو موضع، به نقل از «محدّث نوری» و یا «علامه مجلسی» مطلبی از این کتاب نقل نموده، اما به نظر می رسد خود، مراجعه مستقیم به این کتاب داشته و در سایر موارد، بی واسطه از آن نقل می نماید.

هشتم - «المزار» اثر «شهید اول» (م 786ق)

کتاب «المزار» دارای دو باب است که «باب اول» آن در زیارات معصومان (صلوات الله علیهم) بوده و «باب دوم» آن در زیارات و فضائل کوفه و مساجد آن می باشد.در حدود 28 موضع از «مفاتیح الجنان» که بیشتر آنها در باب سوم می باشد، نام شهید اول آمده است و محدّث قمی توجه بسیاری به این کتاب معتبر داشته است.

نهم - «عدة الداعی و نجاح الساعی» اثر «احمد بن محمد ابن فهد حلّی»(841ق)

مؤلف، در کتاب خویش به مطالبی همچون تعریف دعا، ترغیب به آن، ذکر اخبار «من بلغ»، اسباب اجابت دعا، مطالبی درباره دعا کننده، کیفیت دعا و مطالبی درباره ذکر و تلاوت قرآن پرداخته است.در 3 موضع از «مفاتیح الجنان» نام این عالم و اثر او آمده است.

دهم – «اختیار المصباح» اثر «سید بن باقی»

«اختیار المصباح» اثر «سید مجد الدین علی بن حسین بن حسان بن باقی قرشی حلّی» مشهور به «ابن باقی» است. سید، یکی از علمای قرن هفتم است که از زندگی او و اساتیدش چیزی مشخص نیست. «اختیار المصباح» گزیده ای از کتاب «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» اثر «شیخ طوسی» (د 460ق) است. از دیرباز «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» به خاطر جامع بودن در ادعیه و زیارات، مورد توجه بوده است. از همین رو برخی از علما اقدام به تلخیص این کتاب کرده اند. که یکی از مهم ترین این تلخیص ها «اختیار المصباحِ» «سید ابن باقی» است.

تخلیص کتاب، در گذشته به مفهومی که امروزه به کار می رود نبوده است. نویسنده، یا مطالب تکراری را حذف می کرده یا آنچه را که نیاز داشت بر می گزیده یا صحیح السند را انتخاب می کرده و بقیه را رها می نموده یا ضمن انتخاب برخی مطالب، نوشته های خود را بر آن می افزوده است. از همین رو گاهی می بینیم تلخیص یک کتاب از خود آن کتاب مفصل تر شده است.«اختیار المصباح» نیز به همین شیوه تلخیص شده است و «ابن باقی» بخشی از «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» را نقل نکرده، اما ادعیه بسیاری بر آنچه «شیخ طوسی» آورده بوده، افزوده است. «اختیار المصباح» نزد علما، معتبر بوده و از آن

نقل کرده اند، از جمله «سید بن طاووس» از این کتاب بسیار روایت نموده است.⁽¹⁾

این کتاب فعلاً در دسترس نيست ولى قبلاً نسخه اى از آن نزد «افندى» صاحب «رياض العلماء» موجود بوده است. «خوانسارى» صاحب «روضات الجنات» نيز آن را ديده است.⁽²⁾در 6 موضع از «مفاتیح الجنان» به نام «سید بن باقی» اشاره شده است. به نظر می رسد «شیخ عباس قمی» فقط از طریق «کفعمی» و «علامه مجلسی» به مطالب این کتاب دسترسی داشته چرا که در 5 موضع از 6 موضع مذکور، از طریق این دو عالِم دیدگاه «سید بن باقی» را نقل می نماید.

یازدهم - «جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع» اثر «سید بن طاووس» (م 664ق)

در این کتاب، به جز فصل اول که موضوعش نماز هدیه به ارواح چهارده معصوم (صلوات الله علیهم) است، بقیۀ فصول، اختصاص به ایام هفته دارد. سید در هر روز، فضیلت آن روز را بیان نموده، سپس اعمال و نمازها و ادعیۀ مختصۀ آن روز یا ساعات آن روز را ذکر می کند.به جهت اهمیتی که شریعت نبوی(صلی الله علیه و آله و سلم) به شب و روز جمعه داده است. سید از فصل دهم تا پایان کتاب را اختصاص به این روز داده است. نام این کتاب 7 بار در «مفاتیح الجنان» ذکر شده است.

دوازدهم - «مهج الدعوات و منهج العبادات» اثر «سید بن طاووس»

نویسنده، در «مهج الدعوات و منهج العبادات» قصدش تنها تهيه كتابى در ادعيه بوده، به همین جهت تمام سندهاى ادعيه و روايات را حذف كرده و تنها به ذكر نام راوى از امام (علیه السلام) اكتفا نموده است، البته در بسيارى از موارد، نام مأخذ دعا را هم آورده است. وی در اين كتاب، تنها «ادعيه مطلقه» را نقل كرده كه اختصاص به زمانى خاص يا مكانى خاص ندارند؛ بر خلاف كتبى مانند«جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع» و«إقبال الاعمال» كه نظر به زمان ها و مكان هاى خاص دارند. سید در این کتاب، ابتدا أحراز مختلفی را ذکر نموده سپس به ذکر ادعیه معصومان (صلوات الله علیهم) در موضوعات مختلف پرداخته، سپس حجب

(دعاهايى كه به وسيله آنها از خداوند درخواست مى شود كه بين دعا كننده و كسانى كه قصد آسيب رساندن به وى را دارند، مانع و حجاب قرار دهد.) و در ادامه ادعیه پیامبران گذشته را نقل نموده است و در انتها، ادعیه متفرقه دیگری را نیز روایت کرده است.نام این کتاب شریف، حدود 11 مرتبه در «مفاتیح الجنان» به کار برده شده است.

سیزدهم - «اقبال الاعمال» اثر «سید بن طاووس»

این كتاب شريف، به 12 قسمت تقسيم شده و هر قسمت مربوط به يك ماه است. البته به جهت اهمیت ماه مبارک رمضان، ابتدای سال را این ماه شریف قرار داده است. هر ماه نيز به باب ها و فصل هاى متعدد تقسيم شده، تا دسترسى به مطالب هر روز از ماه، به سهولت امكان پذير باشد.در این کتاب، سندها به شکل کامل ذکر شده است و کتاب مزبور از این نظر دارای اهمیت فراوانی است. محدّث قمی از این کتاب به خصوص در بابهای اول و دوم «مفاتیح الجنان» بهره فراوانی برده است و در 36 موضع از «مفاتیح الجنان» به نام این کتاب تصریح نموده است.

چهاردهم – «مصباح الزائر» اثر «سید بن طاووس»

مؤلف، در «مصباح الزائر» به بیان مقدمات سفر و آداب آن و زیارت ائمه اطهار (علیه السلام) و اولاد آنان و مؤمنان می پردازد. وی اسناد احادیث را نمی آورد، چرا که به گفته او بنا بر اختصار بوده است. سید بن طاووس در بیشتر موارد، منابع را ذکر نمی کند و اگر نامی از یک مؤلّف به میان بیاورد، اشاره ای به تألیف آن ندارد. مثلاً متن زیارتی را که در کنار قبر امام حسین (علیه السلام) باید خوانده شود، از قول «سید مرتضی» نقل می کند؛ اما نام کتاب او را نمی برد، با این حال «ابن طاووس»، تصریح می کند که متون ادعیه و زیارات را از روایات گرفته است⁽¹⁾. «محدّث قمی» در باب سوم «مفاتیح الجنان» در 17 موضع، نام این کتاب را ذکر نموده است.

پانزدهم - «البلد الامین و الدرع الحصین» اثر «ابراهیم بن علی کفعمی» (م 905 ق)

این كتاب مدت ها قبل از کتاب دیگر «کفعمی» به نام «جنة الامان الواقیة» تأليف شده و تمام مطالب آن را در بر دارد و علاوه بر آن اضافات فراوانى نيز در آن هست. مؤلف، در ابتداى كتاب، آدابى همچون آداب تخلى، آداب نماز و كفن و دفن ميت ، آداب نمازهاى يوميه و تعقيبات نماز را بر شمرده است.سپس ادعيه اوقات مختصه و ادعيه ايام هفته را ذکر نموده در ادامه شروع به ذكر اعمال و ادعيه ماه هاى سال كرده و ابتداى آن را ماه شريف رجب قرار داده است.پس از آن، «كفعمى» زيارات متعددى براى پيامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (صلوات الله علیهم) ذكر كرده و در پايان، مناجات هاى ائمه (صلوات الله علیهم) و ادعيه وارده در مناسبت هاى گوناگون مانند دعاى كميل، جوشن كبير، جوشن صغير، دعاى فرج، توسل و... را ذكر نموده است.حسن ختام كتاب شريف «البلد الامين» نیز «دعاى الأسماء الحسنى» و «دعاى تهليل قرآن» است. در 18 موضع «مفاتیح الجنان» نام این کتاب ذکر شده است.

شانزدهم - «جنة الامان الواقیة و جنة الایمان الباقیة» (المصباح) اثر «ابراهیم بن علی کفعمی»

كتاب مزبور بعد از« البلد الأمين» نوشته شده و در حقيقت منتخب و خلاصه اى از آن است. «المصباح» پس از تألیف و نشر، با مقبولیت عام و توجه گسترده مواجه شد. پیش از آن «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» کتابی بود با مقبولیت بسیار بالا و در اکثر خانه ها، نسخه ای از آن یافت می شد که معروف است با آمدن «المصباح»، آن کتاب نَسْخ شد و جای خود را به کتاب «کفعمی» داد.

«المصباح» دارای 50 فصل است که ابتدای آن، احکام وصیت، طهارت و مقدمات نماز آمده و با ذکر نمازهای واجب و مستحب و تعقیبات نماز وارد بحث ادعیه شده است. اعمال شب و روز و ادعیه مختلف، هر یک در فصل های جداگانه ای ذکر شده است.از فصل 41، بحث زیارات شروع شده و پس از آن، ایام سال، با ذکر ولادت ها و شهادت های ائمه (صلوات الله علیهم) بیان شده است.سپس اعمال ماه های رجب تا ذی الحجة آورده شده و در پایان کتاب نیز به عنوان خاتمه، آداب دعا، برشمرده شده است که شامل

عوامل استجابت دعا، شرایط دعا کننده، کیفیت دعا، مقدمات و شرایط آن می شود. در 36 موضع از «مفاتیح الجنان» نام «کفعمی» ذکر شده و در 8 موضع نام «المصباح» و یا «جنه الامان الواقیه»، بیان شده است.

هفدهم - «مفتاح الفلاح فی عمل الیوم و اللیلة من الواجبات و المستحبات» اثر «شیخ بهایی» (م 1031ق)

این کتاب، دارای یک مقدمه کوتاه درباره سبب تألیف کتاب و معرفی اجمالی هر باب است و سپس مؤلف، در شش باب به بیان اعمال مربوط به بین الطلوعین، اعمال مختص به طلوع آفتاب تا ظهر شرعی و و زوال آفتاب، اعمال زوال آفتاب تا غروب، اعمال غروب خورشید تا وقت خواب، اعمال وقت خواب تا نیمه شب و اعمال بین نیمه شب تا طلوع فجر پرداخته است. در خاتمه نیز تفسیری از سوره حمد ارائه نموده است. نام این کتاب تنها در 1 موضع از «مفاتیح الجنان» ، آن هم نه به جهت ارجاع مطلب که به جهت ذکر کتب ادعیه، یافت شد.

هجدهم - «زاد المعاد» اثر «علامه مجلسی» (م 1110ق)

در 9 باب اول «زاد المعاد» از فضيلت و اعمال ماه هاى قمرى مطالبى عنوان شده و در باب دهم اعمالى ذكر مى شود كه در همه ماه ها مشترك باشد مانند دعاهايى كه هنگام رويت هلال ماه وارد شده است. در باب يازدهم زياراتى كه در مورد رسول اكرم و ائمه هدى (صلوات الله علیهم) وارد شده و در ابواب قبلى ذكر نگرديده نقل می گردد. باب سيزدهم متعلق است به احكام اموات و آداب هنگام احتضار و غسل و دفن ميت و بالاخره در باب آخر مجملى از احكام زكات و خمس و اعتكاف را بيان مى شود. همچنین در خاتمه، به بيان كفارات پرداخته می شود.12 بار نام این کتاب شریف در «مفاتیح الجنان» ذکر شده است.

نوزدهم - «الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة» اثر «عبد الله بن صالح سماهیجی» (م 1135ق)

این کتاب حاوی 156 دعا از حضرت علی (علیه السلام) است، چیزی برابر «صحیفۀ سجادیه»، اما

به روایت های «مرسل» که مؤلف با اجازاتى كه از مشايخ خود داشته دعاها و مناجات هاى اين كتاب را نقل كرده و به جهت خوف از اطاله و نيز به جهت اعتماد بر سند اين ادعيه به خاطر شهرتى كه دارند، از ذكر اسناد آنها خوددارى نموده است.

مجموعۀ دیگری در همین زمینه و به همین نام از «میرزا حسین نوری» (د 1320ق)، به گونۀ دنبالۀ این کار نوشته شده که به نام «الصحیفة العلویة الثانیه» خوانده شده است.در مجموع، نام این دو کتاب 4 مرتبه در «مفاتیح الجنان» مذکور است.

بیستم – «هدیة الزائرین»

«محدّث قمی»، این مجموعه را قبل از «مفاتیح الجنان»، در یک مقدمه و چهارده باب تنظیم نموده است. آداب سفر، آداب زیارت، زیارت امامان کاظمین (صلوات الله علیهما)، امامان سامرا (صلوات الله علیهما)، زیارات مختصه و مطلقه سید الشهدا (علیه السلام)، زیارت علی (علیه السلام) و اعمال مسجد کوفه، زیارت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و فاطمه زهرا (صلوات الله علیها) و ائمه بقیع (صلوات الله علیهم) و اعمال حاجیان در مکه و مدینه، زیارت حضرت امام رضا (علیه السلام)، زیارات جامعه، زیارت از راه دور و زیارت وداع، صلوات بر ائمه (صلوات الله علیهم) و نماز هدیه و توسل به آنان، زیارت پیامبران (صلوات الله علیهم)، امامزادگان، قبور مؤمنان و اصحاب ائمه (صلوات الله علیهم)، اعمال ماه های سال و ایام متبرکه، اعمال عید نوروز، اعمال پنجشنبه و جمعه و مختصری از ایام هفته و اعمال هر روز و هر شب در این کتاب شریف ذکر شده است. مؤلف گران قدر، در «مفاتیح الجنان» 7 بار نام این کتاب را ذکر و به آن ارجاع می دهد.

جمع بندی

«محدّث قمی» از کتب متعدد و معتبری در نگارش اثر خویش بهره برده است در عین حال از آثار برخی بزرگان همچون «کلینی»، «شیخ صدوق»، «شیخ طوسی»، «سید بن طاووس»، «کفعمی» و «علامه مجلسی» بیشترین استفاده را نموده است. اما در مجموع، اگر بخواهیم نام یک مؤلف از میان تمام نویسندگان را ذکر کنیم که در «مفاتیح الجنان» بیشتر از سایرین مورد توجه قرار گرفته است می توان «سید بن طاووس» را ذکر نمود چرا که وی به جهت داشتن کتب گوناگون در ادعیه و اعمال و زیارات، دارای برجستگی خاصی در بین علما می باشد و به همین جهت «مرحوم شیخ عباس قمی» نیز در «مفاتیح الجنان»

بسیار از کتب وی مطالبی را نقل کرده است.با جستجو مشخص شد در حدود 118 موضع از مفاتیح الجنان با واژه «سید» یا عبارت «سید بن طاووس» و عبارت های مشابه از این دانشمند بزرگ یاد شده است که این آمار تفاوت آشکاری با آمار ذکر نام دیگر بزرگان در «مفاتیح الجنان» دارد.

2- شروح ادعیه و زیارات مفاتیح الجنان

اشاره

آنچه به نظر می رسد این است که تمام ادعیه و زیارات «مفاتیح الجنان» شرح نشده و یا حداقل، در کتبی مستقل به شرح ادعیه و زیارات، مورد بررسی قرار نگرفته اند. با این حال، ادعیه و زیارات معروف و مهم همواره مورد توجه علما و اهل تحقیق بوده و در مورد آنها شروحی نگاشته شده است. در این قسمت، نگاهی گذرا به مهم ترین شروح نوشته شده در مورد مهم ترین ادعیه «مفاتیح الجنان» صورت می گیرد.

الف) دعای صباح

علامه فقيد « آقا بزرگ طهرانى» در كتاب ارزشمند «الذّريعه» از شروح فارسى و عربى «دعای صباح»، به صورت منظوم و منثور، 23 مورد را نام مى برد.⁽¹⁾همچنین در «نرم افزار نور الجنان» متن چند شرح دعای صباح آورده شده است. در اینجا به 4 مورد از مهم ترین این شروح اشاره می شود:

1 - مفتاح الفلاح فی شرح دعاء الصّباح، ملّا اسماعيل خواجويى (متوفّاى 1173ق)، نشر آستان قدس رضوی، مشهد، 1370ش، چاپ اول، 234صفحه.

2 - شرح دعاى صباح، ملا هادى بن مهدى سبزوارى (متوفّاى سال 1289 ه. ق)، انتشارات دانشگاه تهران، 1372ش، 214صفحه، در دسترس: «نرم افزار نورالجنان».

3- شرح دعای صباح، مصطفی خوئی، تصحیح اکبر ایرانی قمی، نشر آیینه میراث، 1376ش، چاپ اول، 182صفحه، در دسترس: «نرم افزار نور الجنان».

4- شرح دعای صباح، آقا نجفی قوچانی (متوفّای 1363ق)، انتشارات هفت، 1378ش، چاپ اول، 77صفحه، در دسترس: «نرم افزار نور الجنان».

ب) دعای کمیل

«آقا بزرگ طهرانی» اشاره به 13 شرح دعای کمیل می نماید.⁽¹⁾با این وجود، نگارنده، با بررسی کتب موجود امروزی به این چند مورد اشاره می نماید:

1- شرح دعای کمیل، حسین انصاریان، نشر دارالعرفان، 1389ش، چاپ اول.

2- شرح دعای کمیل، احمد نظری، نشر عصر جوان، 1394ش، چاپ اول.

3- انیس اللیل؛ شرح دعای کمیل، محمد رضا کلباسی اشتری، نشر بوستان کتاب قم، 1394ش، چاپ اول، 852صفحه.

4- شرح و تفسیر دعای کمیل، حسین مظاهری، ترجمه محمد تحریرچی، در دسترس: نرم افزار مجموعه آثار مرجع عالیقدر، آیت اللّه العظمی مظاهری؛ کاری از مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.

این شرح، با نام دیگر آفاق نیایش تفسیر دعای کمیل به کوشش سید محمد رضا حسینی توسّط نشر اتقان در سال 1389ش به چاپ رسیده است.

5- شرح دعای کمیل، محمد اسماعیل صائنی، نشر نیکان کتاب، 1389ش، 448صفحه.

6- نیایش عارفان؛ شرح حکمت و معنویت شیعی در دعای کمیل، محمد فنائی اشکوری، انتشارات شیعه شناسی، 1387ش، چاپ دوم.

پ) دعای سمات

«آقابزرگ طهرانی» حدود بیست شرح بر دعای سمات را بر شمرده است.⁽²⁾شروح دیگری نیز پس از زمان ایشان نگاشته شده که از مجموع این موارد به تعدادی اشاره می شود:

1- روائح النسمات فی شرح دعاء السمات، محمدحسن میرجهانی، نشر کتابخانه صدر،1370ش.

2- صفوة الصفات فی شرح دعاء السمات، ابراهیم بن علی کفعمی (درگذشت 905

ق) که نسخه خطّی آن توسّط مؤسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان در 1387ش نشر الکترونیکی یافته است.

3- لمعات در شرح دعای سمات، ابوالقاسم دهکردی، نشر بوستان کتاب قم، 1385ش.

4- تجلی خدا در شرح دعای سمات، سید محمد طباطبایی شیرازی ، نشر اعلام التقی، 1383ش، چاپ اول، 112صفحه.

5- وسیلة النجاة فی شرح دعاء السمات، علی اکبر نهاوندی (م 1369 ق)، نشر نهاوندی، 1378ش، چاپ اول، 320 صفحه.

6- شرح دعاء السمات، محمدباقر مجلسی (درگذشت 1110 ق). این شرح در ضمن «کتاب الدعاء بحارالانوار»، آورده شده است.⁽¹⁾

7- شرح دعای سمات، سید علی قاضی طباطبایی (درگذشت 1325ق)، نشر مؤسسه فرهنگی مطالعاتی شمس الشموس، 1386ش، چاپ چهارم.

8- آب حیات در شرح دعای سمات، از ملا عبدالرسول مدنی کاشانی (درگذشت 1366ق)، نشر بوستان کتاب، 1389ش، چاپ دوم، 204صفحه.

ت) دعای عدیله

ث) دعای جوشن کبیر

1- شرح الاسماء الحسنی، نوشته مرحوم ملا هادی سبزواری، در دسترس: «نرم افزار نورالجنان».

2- عرفان برتر ، نوشته ابوالفضل بهرام پور، نشر آوای قرآن، 1398ش، 323صفحه.

3- اسماء الحسنی، شرح دعای جوشن کبیر، نوشته مهدی افتخار، نشر مطبوعات دینی، 1384ش.

4- شرح الاسماء شرح دعای جوشن کبیر ، نوشته نجف قلی حبیبی ، نشر دانشگاه تهران، 1398ش، چاپ ششم،914صفحه.

ج) دعای جوشن صغیر

در مورد این دعا شروحی نوشته شده که بیشتر به صورت خطی و یا در کتابخانه های مهم یافت می شود از جمله آن موارد این شروح است:

1- روشن ضمير در شرح دعای جوشن صغير ، مولی محمد حسن بن قنبر علی زنجانی (متوفی 1340).

2- دعای جوشن صغير و شرحی در باره ثواب و آثار آن ، از كتاب های خطی كتابخانه آيت الله گلپايگاني .

3- شرح دعای جوشن صغیر ، شیخ اسماعیل آل عبدالجبار (م 1328ق)، به شرح لغت و اعراب این دعا پرداخته است.

چ) مناجات خمس عشر

1- سجاده های سلوک، محمد تقی مصباح یزدی، نشر مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،1390ش،2جلد، 1008صفحه، جلد اول شرح مناجات اول تا مناجات هشتم و جلد دوم شرح مناجات نهم تا مناجات پانزدهم است.

2- زمزمه های عارفانه در شرح مناجات خمسة عشر ، قادر فاضلی، نشر فضیلت علم، 1390ش، چاپ اول، 220صفحه.

3- بلاغت و عرفان در مناجات خمسه عشر امام سجاد (علیه السلام)، علی شمس ناتری، نشر آلتین، 1394ش، چاپ اول، 240صفحه.

4- در بارگاه نور: ترجمه و شرح مناجات خمس عشره، نوراللّه علیدوست خراسانی، نشر دانشگاه امام صادق (علیه السلام)، 1390ش، 504صفحه.

ح) زیارت رجبیه

1- شرح زیارت رجبیه، محمد باقر بیرجندی، نشر ابرون، 1379ش، چاپ اول، 262صفحه.

2- علامه مجلسی نیز در بحارالانوار بعض عبارات این دعا را شرح کرده است.⁽¹⁾

خ) صلوات شعبانیه

1- شرح صلوات شعبانیه، سید محمود مدنی، نشر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1389ش، چاپ اول، 92صفحه.

2- شجره طیبه؛شرح صلوات شعبانیه، محمد مهدی اسلامی و سید احمد سجادی، نشر مناره، 1399ش، چاپ اول، 368صفحه.

3- بر کشتی نجات؛شرح و تفسیر صلوات شعبانیه، علی کریمی جهرمی، نشر بوستان کتاب قم، 1394ش، چاپ اول، 54صفحه.

د) مناجات شعبانیه

1- شرح مناجات شعبانيه، محمد محمدى گيلانى (از برجسته ترين شاگردان امام خمینی و از فقهاى اهل عرفان و فلسفه و تفسیر بوده است.)، مقدمه و پاورقى از زين العابدين قربانى، انتشارات سايه تهران، 1373ش، چاپ اول، 272 صفحه، در دسترس: «نرم افزار نورالجنان».

2- جلوه گاه عرفان شرح مناجات شعبانیه؛ محمد هادی عبدخدایی، نشر بنیاد پژوهش های اسلامی، 1383ش، 298صفحه.

3- شرح مناجات شعبانیه، نورالله علیدوست خراسانی، نشر دانشگاه امام صادق (علیه السلام)، 1396ش، چاپ اول، 422صفحه.

4- بر آستانه نیایش (شرح دعای سحر و مناجات شعبانیه)، حسین مظاهری، نشر دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، 1395ش، چاپ اول، 471صفحه

ذ) دعای افتتاح

1- شرح دعای شریف افتتاح، محسن قرائتی، 1392ش، نشر بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 143صفحه.

2- شرح فقراتی از دعای افتتاح، سید محمد حسین حسینی طهرانی، نشر مکتب وحی، 1395ش، چاپ اول، 304صفحه.

3- بیان حقیقت در شرح دعای افتتاح، احمد زمردیان شیرازی، نشر کتابفروشی اسلامیه، 1350.

4- بر درگاه دوست، محمد تقی مصباح یزدی، نشر مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1386ش، 352صفحه.

5- تأملات فی دعاء الافتتاح، سید محمدتقی مدرسی، نشر صحیفة العمل الاسلامی، 1364ش، چاپ اول، 128صفحه.

6- ترجمه و شرح دعای افتتاح، از محمدرضا مهدوی کنی، نشر دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1386ش، چاپ سوم،234صفحه.

7- دعای افتتاح (شرح و ترجمه)، حمیدرضا مستفید، نشر مکیال، 1382ش.

8- درس هایی از دعای افتتاح، عبدالحسین طالعی، نشر بهینه، 1387ش، چاپ اول، 96صفحه.

ر) دعای ابوحمزه ثمالی

1- ادب مناجات؛ فرهنگ موضوعی دعای ابوحمزه ثمالی، یوسفعلی یوسفی، نشر کوثر غدیر، 1398ش، چاپ اول، 80صفحه.

2- نیایش سحر؛ شرح دعای ابوحمزه ثمالی، اسماعیل منصوری لاریجانی، نشر خادم الرضا (علیه السلام)، 1394ش، چاپ اول، 294صفحه.

3- توضیح الغوامض و المعانی، شرح دعای ابوحمزه ثمالی، محمد باقر مدرّس بستان آبادی، نشر دارالعلم، 1385ش، چاپ اول، 374صفحه.

4- متن، شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی، محمدعلی خزایلی، نشر ابتکار دانش، 1387ش.

5- عشق و رستگاری؛شرح دعای ابوحمزه، احمد زمردیان، نشر کتابفروشی اسلامیه، 1346ش، چاپ اول.

6- بشنو از نی، علی صفایی حائری، نشر لیلة القدر، 1396ش، چاپ هشتم، 147صفحه.

7- شرح دعای ابوحمزه ثمالی، داوود صمدی آملی، نشر روح و ریحان، 1395ش، چاپ اول.

ز) دعاهای روزهای ماه رمضان

1- شرحی گذرا بر دعاهای روزانه ماه رمضان، نشر مركز پژوهشهای اسلامی صدا و سيما، 1380ش، 119صفحه.

2- شرح دعاهای ماه رمضان، جمشید صاعدی سمیرمی، دفتر نشر برگزیده، 1384ش، چاپ اول، 312صفحه.

3- شرح دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان با رویکردی قرآنی و روایی، حسین خورند، نشر آبات، 1399ش، چاپ اول، 140صفحه.

4- ترنم بندگی: شرح دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان، محمد شفیعی مازندرانی، نشر فرهنگ آفتاب، 1399ش، چاپ اول، 574صفحه.

5- شرح دعای روزهای ماه مبارک رمضان، مترجم اسماعیل منصوری لاریجانی، نشر خادم الرضا (علیه السلام)، 1399ش، چاپ اول، 144صفحه.

6- مشق عرش، هادی عباسی خراسانی و زینب عباسی آغوی، نشر باران حکمت، 1397ش، چاپ اول، 264صفحه.

ژ) دعای سحر

1- شرح دعای سحر(ترجمه فارسی)، امام خمینی، مؤسسه امام خمینی، 1395ش، چاپ پنجم.

2- اسماء حسنی؛ دریچه های نظر به حق؛ شرحی بر دعای سحر، اصغر طاهرزاده، نشر لبّ المیزان، 136صفحه.

3- شرح دعای سحر، سید علی شفیعی، نشر ناجی جزایری، 1395ش، چاپ دوم، 176صفحه.

4- آفاق نیایش، حسین مظاهری، نشر اتقان، 1390ش، چاپ اول، 240صفحه.

5- معارف الهی؛ شرح دعای سحر، احمد زمردیان، نشر نوید شیراز، 1377ش، چاپ

اول، 440 صفحه.

6- شرح دعای سحر، سید علی طباطبایی، نشر مطبوعات دینی، 1396ش، چاپ دوم، 272صفحه.

7- شرح دعای سحر، محمد علی صالح غفاری، نشر بعثت، 1397ش، چاپ سوم، 304صفحه.

8- نغمه های عارفانه؛ شرح دعای ملکوتی سحر، سید محمد مهدی دستغیب، نشر پژهان، 1391ش، چاپ چهارم، 274صفحه.

س) دعای عرفه

1- علی اجنحة الروح؛ دعاء الامام الحسین (علیه السلام) فی صحراء عرفات تفسیر و معایشه، محمد تقی جعفری تبریزی، نشر مؤسسه تنظیم و نشر آثار استاد علامه محمد تقی جعفری، 1379ش، چاپ اول، 160صفحه.

2- تحفة الابرار؛ شرح دعاء الامام الحسین (علیه السلام) فی یوم عرفه بعرفات، حسین واثقی و مصطفی بن ابراهیم قاری، نشر حسین واثقی، 1393ش، چاپ اول.

3- شرح دعاء عرفه، محمد علی فاضل مشهور به حاجی فاضل خراسانی، نشر مجمع البحوث الاسلامیه، 1378ش، 296صفحه.

4- شرح اصطلاحات عرفانی دعای عرفه، حسین نصیری، نشر ابن یمین، 1394ش، چاپ اول، 114صفحه.

5- نیایش در عرفات، لطف الله صافی گلپایگانی، نشر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1371ش ، 266صفحه.

6- شرح دعای عرفه امام حسین (علیه السلام)، محمد باقر مدرس بستان آبادی، نشر دارالکتب الاسلامیه، 1385ش، 544صفحه.

ش) زیارت امین الله

1- سیمای مخبتین؛ شرح زیارت امین الله، محمود تحریری، نشر مشکات، 1380ش، 464صفحه.

2- شرح زیارت امین الله، سید هاشم رسولی محلّاتی، نشر فرهنگ اسلامی، 1395ش، چاپ هفتم، 334صفحه.

ص) زیارت غدیریه

1- در پیشگاه امام پارسایان، محمد رضا بحرینی، نشر دلیل ما، 1378ش، 616صفحه.

2- میثاق با غدیر؛ شرح زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) در روز غدیر، محمد تقی رهبر، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، 1380ش، 310صفحه.

3- پژوهشی پیرامون آیات قرآن در زیارت غدیریه، محمد حسین صفاخواه و عبدالحسین طالعی، نشر سهاره، 1380ش، 144صفحه.

4- شرح زیارة الغدیر، سید عبدالمطلب موسوی خراسان، نشر باقیات، 1386ش، چاپ اول، 464صفحه.

5- شرحی بر زیارت غدیریه، اثر مؤسسه فرهنگی زینبیه، نشر زینبیه، 1399ش، چاپ اول، 110صفحه.

6- سراج المنیر شرح زیارت غدیر، رضا قلی داوودی، نشر آی سانا، 1398ش، چاپ اول.

7- شرح زیارة الامام امیرالمؤمنین (علیه السلام) یوم الغدیر، سید علی حسینی میلانی و سید محمد علی حسینی میلانی، نشر دلیل ما، 1390، چاپ اول،340صفحه.

ض) زیارت مطلقه امام حسین (علیه السلام)

1- محبوب دلها (شرح زیارت مطلقه امام حسین (علیه السلام)) ، رضا قلی داوودی، نشر نصایح، 1393ش، چاپ اول، 560صفحه.

2- جرعه هایی از زلال معنویت: شرح مختصر زیارت امین الله به ضمیمه شرح زیارت مطلقه دوم اباعبدالله (علیه السلام)، سیدیدالله یزدان پناه و سیدمحمدحسین سعیدی حسینی، نشر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، 1399ش، چاپ اول، 191صفحه.

ط) زیارت عاشورا

برخی از کتب نوشته شده با موضوع زیارت عاشورا از این قرار است:

1- زیارت عاشورا و داستان های شگفت آن، سید علی موحّد ابطحی اصفهانی و حمید عادلی، نشر دارالغدیر، 1380ش، چاپ سوم، 128صفحه.

2- درس های زیارت عاشورا، دکتر ابوالفضل احمدی، نشر دارالعلم، 1399ش، چاپ اول، 120صفحه

3- شرحی فشرده بر زیارت عاشورا، سید محمد صادق ابطحی، نشر ریاح، 1399ش، چاپ اول، 128صفحه.

4- تدبّر در زیارت عاشورا و دعای عهد، محمد علیان نظری، نشر مؤسسه تدبّر در کلام وحی، 1396ش، چاپ اول، 124صفحه.

5- زیارت عاشورا؛ اتحاد روحانی با امام حسین (علیه السلام)، اصغر طاهر زاده، نشر لبّ المیزان، 1395ش، چاپ پانزدهم، 136صفحه.

6- بررسی سند زیارت عاشورا، جعفر تبریزی، نشر دارالصدیقة الشهیدة، 1397ش، چاپ چهارم، 304صفحه.

7- پرتوی از زیارت عاشورا: سید محمود حسینی (سیاهپوش)، نشر ابجد، 1357ش، 30صفحه.

8- آثار و برکات زیارت عاشورا، عباس عزیزی. انتشارات سلسله، قم، 1378ش، 64صفحه.

9- تحلیلی از حماسه سیاسی تاریخی زیارت عاشورا، محمد رسول دریایی، انتشارات جعفری و اسلامی، تهران، 1371ش، 556صفحه.

10- زیارت در پرتو ولایت: شرح زیارت عاشورا، زهره صفایی، نشر آیات بیّنات، قم، 1391ش، چاپ دوم، 195 صفحه.

11- الدرّه البیضاء فی شرح زیارة العاشوراء، سید عزیزالله امامت کاشانی. کاشان، نشر مجتمع متوسلین به آل محمد (صلوات الله علیهم)، 1378ش، 559صفحه.

12- الدّر المنضود فی شرح زیارة العاشور، احمد تبریزی باغمیشه ای، نشر منیر، تبریز،

1380ق، 252صفحه.

13- درس هایی از زیارت عاشورا، جواد محدثی، نشر دارالحدیث، تهران، 1378ش.

14- زیارت عاشورا و آثار معجزه آسای آن: علی اکبر مهدی پور، انتشارات رسالت، قم، 1375ش، 94صفحه.

15- زیارت عاشورا و آثار معجزه آسای آن، ناصر رستمی لاهیجی، نشر مجمع ذخائر اسلامی، قم،1370ش، 359صفحه.

16- شرح یک حماسه (نگاهی کوتاه به زیارت عاشورا)، سید مهدی حسینی زاده، نشر مرکز آفرینش های ادبی هنری بنیاد قرآن، تهران، 1381ش، 140صفحه.

17- شرح زیارت عاشورا، سید احمد میرخانی تهرانی، نشر شمس الضحی، 1390ش، چاپ چهارم، 888صفحه.

18- شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور، میرزا ابوالفضل تهران کلانتر (1273 - 1316ق)، نشر مرتضوی، 1376ش، چاپ اول، در دسترس: «نرم افزار نور الجنان». مؤلف کتاب، این شرح را در عصر روز عاشورای 1309ق در سامرا به پایان رسانیده و مورد تایید و تمجید مرجع عالی قدر مرحوم آیت اللّه العظمی میرزای شیرازی نیز قرار گرفته و در حقیقت گسترده ترین و پر فایده ترین شرح در زیارت عاشوراست. این کتاب، بارها در بمبئی، تهران و قم به چاپ رسیده و مورد اعتنا و اعتماد محدثان و مورّخانی چون «میرزا محمد ارباب قمی» در «اربعین الحسینیة» و «شیخ عباس قمی» در «منتهی الامال» قرار گرفته است.⁽¹⁾

ظ) زیارت وارث

1- امام حسین (علیه السلام) وارث انبیاء؛ شرحی بر سلام های زیارت عاشورا، غلام حسین مجلسی کوپایی، نشر مؤلّف، 1397ش، 696صفحه.

2- شرح زیارت وارث، جعفر سعیدی و محمد محمدی گیلانی، نشر سایه، 1382ش، چاپ اول، 104صفحه.

3- خصائص الحسینیة و شرح زیارت وارث، عبدالحسین حائری لاهیجانی و محمد

حائری و محمد ابوالمکارم حائری، و مهدی مؤمنی و کمیل مؤمنی، نشر ندای کادح، 1400ش، چاپ اول، 196صفحه.

4- وارث انبیا؛ شرح زیارت وارث، مجتبی صبوری، نشر چشمه حکمت، 1398ش، چاپ اول.

ع) زیارت اربعین

1- توشه اربعین: قطره ای از دریای معرفت حسین (علیه السلام): شرحی بر زیارت اربعین، سید مجتبی حسینی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1398ش، چاپ سوم.

2- چهل جام معرفت از زیارت اربعین، مهدی نیلی پور، نشر معاونت تبلیغات آستان قدس رضوی، 1397ش، چاپ اول، 97صفحه.

3- شرح زیارت اربعین، موسی شاملی و محمدعلی شاملی، نشر سید جمال الدین اسدآبادی، 1397ش، چاپ اول، 499صفحه.

4- شرحی نو بر زیارت اربعین، عبدالرضا پرنا و احد پرنا، نشر آریا دانش، 1397ش، چاپ اول، 88صفحه.

غ) دعای ندبه

1- شرح دعای ندبه، یا کشف الکربة فی شرح دعاء الندبة؛ سید جلال الدین محدث ارموی، به کوشش رضا استادی و محسن احمدی تهرانی، نشر مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1394ش، 3ج. این کتاب حاصل شصت سال کار علمی پیگیر نویسنده محقق است که سال ها پس از رحلت ایشان چاپ شده است.

2- شرح فراق؛ شرحی نو بر دعای ندبه، علی اصغر همتیان؛ با مقدمه محمد جعفر امامی، نشر بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود: مرکز تخصصی مهدویت، 1387ش، 280ص.

3-شرح قرآنی دعای ندبه، محسن قرائتی به کوشش حسن ملایی، نشر بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود عجّل الله تعالی فرجه الشّریف، قم، 1395ش، 200ص.

4- شکوای سبز؛ دریافت هایی از سه مناجات ندبه، شعبانیه و عرفه، مهدی شجاعی،

نشر کتاب نیستان، تهران، 1386ش، 128ص.

5- فروغ ولایت در دعای ندبه، صافی گلپایگانی، 1392ش، 184ص. کتاب حاضر در سال های مختلف توسط ناشران متفاوت منتشر شده است.⁽¹⁾

ف) دعای عهد

1- شوق عهد؛ ترجمه و شرح دعای عهد، مجتبی کلباسی، نشر بنیاد قرآن و عترت، 1384ش، چاپ دوم، 102صفحه.

2- زندگی مهدوی در سایه دعای عهد، محسن قرائتی و محمد رضا فؤادیان، نشر مؤسسه مهدی موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1398ش، چاپ چهاردهم، 176صفحه.

3- شرح و تفسیر دعای عهد، حسین مظاهری، نشر مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهرا، 1397ش، چاپ دوم، 246صفحه.

4- ققنوس قلب؛ رسالة الشاکلة البرزخیة و رساله ای عرفانی در شرح دعای عهد، علی محمد بیگی، نشر فرشتگان فردا، 1397ش، چاپ اول، 105صفحه.

5- پیمان سپیده دمان؛ شرحی بر دعای عهد امام زمان (علیه السلام)، سید حسین حسینی، نشر منیر، 1392ش، چاپ اول، 272صفحه.

6- میثاق و سپیده؛ دریافتی از دعای شریف عهد، سعید مقدس، نشر مکیال، 1383ش، چاپ اول، 160صفحه.

ق) زیارت آل یاسین

1- نگاهی به مهربان ترین؛ معرفت امام زمان (علیه السلام) در زیارت آل یاسین، سید حسین حسینی، نشر منیر، 1398، چاپ اول، 232صفحه.

2- زیارت آل یاسین؛ نظر به مقصد جان هر انسان، اصغر طاهرزاده، نشر لبّ المیزان، 1398ش، چاپ هشتم، 108صفحه.

3- آل یاسین (صلوات الله علیهم)؛ مقدمه ای در باب مناقب آل یاسین (صلوات الله علیهم) با رویکرد به زیارت آل یاسین، اسماعیل شفیعی سروستانی، نشر موعود عصر، 1397ش، چاپ دوم، 120صفحه.

4- شرح زیارت آل یاسین، پروین غفوری، نشر لوح محفوظ، 1396ش، چاپ اول، 148صفحه.

5- شرح زیارت آل یاسین؛ علیرضا حدائق، نشر آیین احمد(صلی الله علیه و آله و سلم)، 1396ش، چاپ اول، 240صفحه.

6- پیمان نصرت (شرح و تبیینی گذرا بر فرازهای زیارت آل یاسین)، رضا ذکریایی و پیمان افراسیابی، نشر موسسه بنیاد فرهنگی مهدی موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1394ش، چاپ اول، 184صفحه.

7- شرح زیارت آل یاسین، علی کورانی، مترجم: مسلم خاطری، نشر یقظه، 1393ش، چاپ اول، 144صفحه.

8- نور علی نور (مستندات قرآنی زیارت آل یاسین)، روح الله شاهدی، نشر موسسه بنیاد فرهنگی مهدی موعود (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، 1392ش، چاپ اول، 304صفحه.

9- میثاق منتظران: شرحی بر زیارت آل یاسین (دوره دو جلدی)، سید مهدی حائری قزوینی، انتشارات کتاب جمکران، چاپ دوم 1390ش

ک) دعای «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَكَ»

گ) زیارت جامعه کبیره

1- ادب فنای مقربان، عبدالله جوادی آملی، نش اسراء، 1396ش، چاپ اول، این کتاب در ده جلد به شرح زیارت جامعه کبیره به شیوه توصیفی و با بهره گیری از آیات قرآن و روایات اهل بیت (صلوات الله علیهم) پرداخته است.

2- اسرار الزیارة و برهان الانابة. محمد تقی بن محمدباقر آقانجفی، قم، شمس الضحی، 1384، 266 صفحه.

3- اسرار دلبران: تأملی در زیارت جامعه کبیره. احمد سجادی، تهران، بنیاد قرآن و عترت، 1385، 207 صفحه.

4- الأنوار اللامعة فی شرح الجامعة، سیدعبدالله شُبّر، این کتاب چندین بار توسط ناشران مختلف منتشر شده است: تصحیح جعفرمحمودی، مشهد، بنیاد بعثت، 1407 ق، 324 ص، وزیری. قم، دارالانصار، چاپ 2، 1385، 208 صفحه، تحقیق فاضل الفراتی، علاء الکاظمی، قم، مؤسسه عاشورا، هیئت محمد الامین(صلی الله علیه و آله و سلم)، مکتبة الامین، 1384، 208 ص، این کتاب به فارسی با عنوان «اختران تابناک ولایت» ترجمه شده است، ترجمه عباسعلی سلطانی گلشیخی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش های اسلامی، چاپ 3، 242 صفحه.

5- پرتوی از زیارت جامعه کبیره. ناصر مکارم شیرازی، به کوشش حسین حسینی، تهران، نشر دارالکتب الاسلامیه، 1382ش، 151 ص. مجموعه سخنرانی هایی است که مؤلف در مشهد مقدس و در جمع طلاب و مدرسان حوزه علمیه این شهر ایراد کرده است. این مجموعه در پنج بخش تدوین شده است. در مقدمه، فلسفه زیارت و عبادت و آثار و فواید اخلاقی و معنوی زیارت بررسی شده است. بررسی سند زیارت جامعه کبیره در فصل اول آمده است. مؤلف در فصل سوم از ولایت تشریعی و تکوینی پیامبر و امام، توحید افعالی، مضامین عرفانی زیارت جامعه و حقیقت زیارت سخن می گوید. وی در ادامه با نگاه اجمالی به محتوای این زیارت، مباحث مهمی را از آن استنباط و استخراج کرده و به شرح و تفسیر آنها پرداخته است.

6- ترجمه حقائق الاسرار: شرح زیارت جامعه کبیره. محمدتقی بن محمدباقر اصفهانی (آقانجفی) ترجمه علی اکبر میرحسینی، نشر مؤسسه فرهنگی شمس الضحی، 1389،چاپ اول، 684 صفحه.

7- شرح الزیارة الجامعة الکبیرة، محمدی ری شهری، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث، 1395ش، چاپ اول، 640صفحه.

8- شرح الزیارة الجامعة الکبیرة: منتخب من آثار نخبة من المحدثین المولی الشیخ محمدتقی المجلسی و العلامه الشیخ محمدباقر مجلسی و السید نعمة الله الموسوی

الجزائري، نشر فاروس، 1393ش، چاپ اول، 284صفحه. ⁽¹⁾

ل) دعای مکارم الاخلاق

1- شرح دعای مکارم اخلاق (مدینه فاضله)، محمد علی صالح غفاری، نشر بعثت، 1400ش، چاپ سوم، 348صفحه.

2- سلوک جمیل: شرح دعای مکارم الاخلاق صحیفه سجادیه، نشر بیان هدایت نور وابسته به موسسه فرهنگی بیان، 1394ش، چاپ اول، 436صفحه.

3- شرح دعای مکارم الاخلاق، اصغر صادقی، نشر مؤسسه فرهنگی نبأ، 1388ش، چاپ اول، 412صفحه.

م) حدیث کسا

1- سرّ وفا در شرح حدیث کساء، سید محمد سلیمان پناه، نشر کمال الملک، 1399ش، چاپ اول، 192صفحه.

2- فی رحاب حدیث الکساء، علی حیدر مؤید، نشر جلال الدین، 1383ش، چاپ اول، 420صفحه.

3- پژوهشی نو پیرامون حدیث کسای یمانی به روایت حضرت فاطمه زهرا (صلوات الله علیها)، حیدر تربتی کربلایی، 1391ش، 96صفحه.

4- حدیث شریف کسا در آیینه تربیت و معرفت، محمد علی ارزیده، نشر شفیعی، 1398ش، چاپ اول، 614صفحه.

5- انوار السماویة (شرح جامع بر حدیث شریف کساء)، فیض الله ویسی، نشر طوبای محبت،1395ش، چاپ اول، 2ج، 1160صفحه.

6- حدیث کساء، کلید حل مشکل ها، علی اکبر مهدی پور، نشر دلیل ما، 1393ش، چاپ چهارم، 112صفحه.

سؤالات

1- کدام یک از ادعیه صحیفه سجادیه در متن اصلی مفاتیح الجنان (بدون اضافات) به طور کامل آمده و کدام یک را محدّث قمی به آن اشاره کرده است؟

2- انگیزه شیخ مفید از تألیف کتاب المزار چه بوده است؟

3- راوندی به چه دلیل نام «سلوة الحزين» را بر روی کتاب خویش نهاده است؟

4- نظر آیت اللّه خویی و نظر دیگر عالمان در مورد کتاب «المزار الکبیر» ابن مشهدی چیست؟

5- تلخیص کتاب در گذشته به چه معنا بوده و اختیار المصباح تلخیص چه کتابی می باشد؟

6- موضوع اصلی کتاب «جمال الاسبوع» که در همه فصول آن غیر از فصل اول آمده است چه می باشد؟

7- ادعیه حجب که در مهج الدعوات ذکر شده اند چه ادعیه ای هستند؟

8- محدّث قمی در کدام یک از ابواب مفاتیح الجنان از «اقبال الاعمال» و در کدام یک از «مصباح الزائر» سید بن طاووس بهره بیشتری برده است؟

9- رابطه مصباح کفعمی با البلد الامین وی چگونه است و تأثیر مصباح کفعمی در جامعه زمان خود چه بوده است؟

10- محدّث قمی در مجموع مفاتیح الجنان از کدام یک از عالمان بیشتر تأثیر پذیرفته است؟

درس هفتم - اعتبارشناسی

1– ادعیه مأثوره و غیر مأثوره

دعای مأثور آن است که از اهل بیت (صلوات الله علیهم) نقل شده باشد و غیر مأثور آن است که از غیر ایشان صادر شده باشد. خواندن دعای غیر مأثور جایز بوده و کسی از علما آن را حرام ندانسته است و این امر مبنای روایی نیز دارد. همچنین از برخی روایات صحیح بودن خواندن دعای غیر مأثور استنباط می شود. چنانچه در روایات متعدّدی به این مطلب تصریح شده که در برخی مواضع دعای مأثوری وجود ندارد از جمله در نماز میّت⁽¹⁾،

قنوت⁽²⁾،

مستجار ، صفا ، مروه ، وقوف عرفات ، دو رکعت طواف⁽³⁾، شب عرفه⁽⁴⁾،طلب

رزق⁽⁵⁾

و بعد از فراغ از غذا.⁽⁶⁾

که می تواند وجه جمع این روایات با روایاتی که در این مواضع به ذکر دعا یا ادعیه ای پرداخته اند این باشد که خواندن دعای غیر مأثور در این مواضع جایز است.

نکته دیگر اینکه برخی علما به ترجیح دعای مأثور بر غیر مأثور فتوی داده اند.⁽¹⁾

با توجه به اینکه دعای مأثور از معصوم صادر شده و حاوی معارف عمیق و آثار غیبی است، عظمت و اهمیت آن بر کسی پوشیده نیست. اهمیت مأثور بودن ادعیه و ساختگی نبودن آنها با توجه به برخی روایات نیز، استنباط می شود چنانچه که عبدالرحیم قصیر می گوید به امام صادق (علیه السلام) گفتم دعایی از پیش خود اختراع کرده ام، ایشان جواب دادند اختراعت را رها کن و سپس عملی را به من آموختند⁽²⁾که بر اساس این روایت شیخ حر عاملی و برخی دیگر فتوای به کراهت اختراع دعا داده اند⁽³⁾

البته احتمال دارد منظور این روایت کراهت دعای اختراعی در حال دسترسی با امام معصوم (علیه السلام) باشد.

با این حال از برخی روایات، اولی و بهتر بودن دعای غیر مأثور بر دعای مأثور در مواضعی استنباط می شود، چنانچه عبدالله بن سنان نقل می کند که از امام صادق (علیه السلام) در مورد اینکه آیا برای دفع بلاها، دعای مأثور وجود دارد یا نه؟ پرسش کردم حضرت فرمود: «بله اما دعای شیعیان مستضعف در هر بیماری دعای مأثور است اما دعای شیعیان طالب بصیرت در هیچ موردی دعای مأثور نیست چرا که طالبان بصیرت که به بلوغ رسیده اند دعای آنها محجوب نمی شود.»⁽⁴⁾به نظر می رسد در این روایت مراد از شیعیان طالب بصیرت که متفاوت از شیعیان مستضعف هستند، عالمان و صاحبان بینش و معرفت می باشد که اینان به جهت علم یا حکمتی که دارند از خود، دعا به وجود آورده و به این وسیله با خدای خود گفتگو می کنند.لازم به ذکر است که این روایت به نکته غریبی اشاره نکرده است چرا که در

روایاتی که بحث حکمت را مطرح می نماید، به صورت کلی به این نکته اشاره شده است چنانچه از امام صادق (علیه السلام) منقول است که: «هر كه چهل بامداد برای خدا خالصانه عمل نماید، چشمه هاى حكمت از دلش بر زبانش آشکار گردد.»⁽¹⁾

در همین راستا سید بن طاووس نیز دو روایت نقل می کند که بهترین دعا آن دعایی است که بر زبان جاری گردد.⁽²⁾

که البته ممکن است منظور از این روایات نیز این باشد که آن دعایی که از میان ادعیه مأثور به زبان جاری شود افضل است.در هر حال سید بن طاووس با توجه به این روایات در کتب خود ادعیه ای از خود انشاء و اختراع نموده است چنانچه دعایی برای هنگام رؤیت هلال ماه شوال انشاء نموده که صلاحیت قرائت در ابتدای همه ماه های سال را دارد⁽³⁾

و دعایی در هنگام تناول طعام انشاء نموده است.⁽⁴⁾همچنین در مهج الدعوات دو باب وجود دارد که با عناوین «ذکر ادعیه ای که به ذهنم رسیده»⁽⁵⁾

و «ذکر ادعیه ای که در خلوت ها به ذهنم رسیده»⁽⁶⁾و در آن چند دعای کوتاه آمده که کاملاً مشخص است که این ادعیه توسط خود سید ساخته شده است.

2– عدم جواز زیاده در دعا

در روایاتی از انجام تغییر جزئی در ادعیه ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) نهی شده است. از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که در تعلیم دعای غریق عبارت «يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ»را بدون دنباله «وَ الْأَبْصَارِ» ذکر کردند و راوی هنگام قرائت این دعا به همراه این دنباله، دعا را خواند، امام صادق (علیه السلام) فرمودند: «خدای عزّوجلّ مقلّب القلوب و الابصار است ولی به همان صورت که

من می گویم بگو»⁽¹⁾در روایت دیگر که مربوط به ذکر قبل از طلوع و غروب است راوی عبارت «وَ يُمِيتُ وَ يُحْيِي» را به دعای امام اضافه می کند که امام صادق (علیه السلام) به او همین تذکر را می دهند که «معلوم است که خدا این گونه است اما به همان صورت که من می گویم بگو»⁽²⁾و در روایت دیگر راوی «بِيَدِهِ الْخَيْر» را به ذکری دیگر اضافه می نماید که امام صادق (علیه السلام) به او تذکر می دهند.⁽³⁾بر این اساس، فتوای مشهور به عدم جواز زیاده در دعا تعلّق گرفته است که البته برخی مانند «شهید سید محمد صدر» ادله عدم جواز زیاده در دعا را به تفصیل نقل و ردّ کرده اند.⁽⁴⁾

«محدّث قمی» در «مفاتیح الجنان» دو مورد زیر را به عنوان زیاده در دعا که توسّط نااهلان انجام داده شده، ذکر می کند:

1- اضافه نمودن « فِی الْجِنَانِ مَعَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقاً السَّلَامُ عَلَى مَنْ كَانَ فِی الْحَائِرِ مِنْكُمْ وَ عَلَى مَنْ لَمْ يَكُنْ فِی الْحَائِرِ مَعَكُمْ الخ» به آخر زیارت وارث.

2- اضافه نمودن کلمه «بعفوک» در هشتاد موضع دعاى مجير.

3 – اهمیت اعتبارشناسی روایات، نزد محدّث قمی

نمونه هایی از توجّهات «شیخ عباس قمی» به اعتبارشناسی روایات و به تبع آن، اعتبار «مفاتیح الجنان» را می توان چنین برشمرد:

1- مؤلف بزرگوار، در سرتاسر کتاب خویش اهتمام زیادی به ذکر اعتبار روایات دارد به صورتی که در 84 موضع مفاتیح از واژه های «معتبر»، «اعتبار»، «صحیح» و مانند آن در

توصیف روایات استفاده نموده است و تقریباً در تمام موارد نام کتاب و مصدر دعا، زیارت و اعمال و مانند را ذکر می کند.

2- این عالم برجسته، در غالب موارد، نام کتابی را که روایت را از آن نقل می نماید ذکر نموده است تا برای اهل تحقیق ارجاع به آن آسان باشد و عموم مردم نیز بدانند که روایات، از کتاب معتبری نقل گردیده است .

3- ایشان در باب سوم پس از زیارت وارث امام حسین (علیه السلام) به صورت مفصّل به مداخله نا اهلان در کتب ادعیه اشکال نموده و اشکالات وارد به کتاب «مفتاح الجنان» با محوریت اعتبارسنجی ادعیه و اعمال را ذکر نموده است که نشان از دغدغه مندی این دانشمند در ذکر روایات و ادعیه معتبر دارد.

4- همچنین به جهت اینکه نا اهلان دخل و تصرّفات نابجا در این کتاب نداشته باشند و روایات و ادعیه و اعمال ضعیف را به آن داخل نکنند ایشان از شیوه ملحقات نویسی استفاده نموده است که اعتبار کتاب دست خوش خدشه نشود.

5- به نظر می رسد «محدّث قمی» در انتخاب ادعیه از منابع روایی نیز اولویت را به کتب معتبر تر داده و غالباً به این شیوه عمل نموده که کتب دست اول را مدّ نظر قرار دهد مثلاً در نقل «دعای کمیل» می نویسد: «شيخ و سيد آن را نقل نموده اند و من آن را از مصباح المتهجد نقل مى كنم.»⁽¹⁾و در مورد «دعای عشرات» می نویسد: « بين نُسَخ آن اختلاف است و ما آن را از مصباح شيخ نقل مى كنيم» نیز در مورد «دعای مباهله» می نویسد: «شيخ و سيد هر دو نقل كرده اند ولی بين روايات آن دو بزرگوار اختلاف كثير است و من روايت شيخ را در مصباح اختيار مى كنم.»⁽²⁾موارد دیگری به این شکل نیز در «مفاتیح الجنان» وجود دارد و شاید به همین جهت در «رساله الباقیات الصالحات» بابی را به ادعیه منتخب از کتاب «الکافی» اختصاص داده که اگر کسی می خواهد از ادعیه و اعمال کاملاً معتبر استفاده نماید بتواند.

4– امانت در نقل محدّث قمی

1- یکی از ویژگی های بارز «محدّث قمی» دقت وی در نقل روایات اهل بیت (صلوات الله علیهم) و کلمات علمای گذشته است چنانچه در سبک رفتاری و روش سخنرانی های ایشان در دوره حیاتش این امر مشخص بوده است که با همه اطلاعاتی که از تاریخ اهل بیت (صلوات الله علیهم) و اخبار ایشان داشته گاهی بر فراز منبر کتاب به دست می گرفته و حتی روضه را از رو می خوانده است تا مبادا کم و زیادی رخ دهد.⁽¹⁾

2- مؤلف گران قدر، هرجا که قصد ارائه مطلبی توسط خود را دارد با عبارت هایی همچون «مؤلف گوید» و «فقیر گوید» مطلب خود را از مطالب دیگران متمایز نموده است که مبادا خواننده به اشتباه کلام ایشان را جزء روایت به حساب آورد.

3- این دانشمند عزیز، حتی در ترتیب نقل ادعیه هم امانت را رعایت کرده است مثلاً در نقل ادعیه ایام هفته به جهت اینکه این ادعیه را از «ملحقات صحیفه سجادیه» نقل کرده، مطابق ترتیب همان کتاب از یکشنبه شروع و به شنبه ختم نموده است، در حالی که اگر از کتب دیگری همچون «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» این ادعیه را ذکر می نمود ترتیب، به صورت دیگری رقم می خورد.

4- ایشان حتی جزئیات اعمال را ذکر می کند، چنانچه در انتهای «عمل ام داوود» این نکته را که در روایت این عمل آمده بدون کم و کاست ذکر می نماید که: « كوشش كن كه چشم هاى تو اشك بريزد، اگر چه به قدر سر مگسى [سوزنى] باشد. به درستى كه اين علامت استجابت است.»⁽²⁾پس در حقیقت هیچ گونه دخل و تصرفی حتی اندک در ذکر اعمال و اوراد ننموده است.

5- در بعضی مواضع که ایشان دیدگاهی در زمینه ای دارد که محدّثان گذشته نگفته اند با تعابیر احتیاطی، دیدگاه خود را بیان می نماید چنانچه در ضمن اعمال روز دهم ماه محرم می نویسد: « سيد براى اين روز دعايى شبيه به دعاى عشرات نقل کرده است، بلكه ظاهر آن

است كه موافق بعضى روايات، خود آن باشد.»⁽¹⁾که این امر امانت در نقل ادعیه و اعمال را بیشتر می نماید.

5- انواع اذکار و اعمال موجود در «مفاتیح الجنان» از نظر اعتبار

اشاره

سخنان «شیخ عباس قمی» را درمورد اعتبار اوراد و اعمال موجود در «مفاتیح الجنان»، می توان به انواع گوناگونی تقسیم نمود که برخی از مهم ترین آنها به این صورت است:

نوع اول - بسیار معتبر

این موارد دارای سند محکم بوده و روایات متعدد در مورد آن وجود دارد و در کتب اربعه و یا کتب بسیار معتبر حدیثی ذکر شده است.از جمله مواردی که در «مفاتیح الجنان» بسیار معتبر برشمرده شده است عبارتند از:

1- نماز کامله؛ که دارای «سندهای معتبر بسیار» معرفی شده است.⁽²⁾

2- نماز جعفر طیار؛ که دارای «سندهای بسیار معتبره» می باشد.⁽³⁾

3- صلوات بعد از عصر جمعه؛ که با تعبیر «سندهای بسیار معتبر»، از آن یاد شده است.⁽⁴⁾

4- دعای عشرات؛ که «از دعاهای بسیار معتبره» می باشد.⁽⁵⁾

نوع دوم - معتبر معروف

این دسته با اینکه به جهت سند، نمی تواند در دسته بسیار معتبر قرار گیرد، اما معتبر بوده و مورد توجه بزرگان است مانند:

1- دعای کمیل: «شیخ عباس قمی» در مورد آن چنین می نویسد: «از ادعيه معروف

است و علامه مجلسى (علیه رحمة الله) فرموده كه آن، بهترين دعاها است.»⁽¹⁾(البته چنانچه در مباحث بعدی ذکر خواهد شد، سند دعای کمیل تمام نیست، اما به جهات دیگر، اعتبار این دعا به خوبی اثبات می شود.)

2- دعای سمات: محدث بزرگوار، درباره آن می نویسد: « اين دعا از ادعيه مشهور است و اكثر علماى سلف بر اين دعا مواظبت مى نموده اند و در مصباح شيخ طوسى و جمال الاسبوع سيد بن طاوس و كتب كفعمى به سندهاى معتبر از جناب محمد بن عثمان عمروی1 كه از نواب حضرت صاحب الامر (علیه السلام) است و از حضرت امام محمد باقر و امام جعفر صادق (صلوات الله علیهما) روايت شده است.»⁽²⁾

3- نماز حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم): «حاج شیخ عباس قمی»، این نماز را دارای سند معتبر دانسته و با استناد به کلام علامه مجلسی آن را مشهور بین عامه و خاصه معرفی می کند.⁽³⁾

نوع سوم – معتبر معمولی

ادعیه معتبر معمولی، فقط دارای سند معتبر می باشند، اما روایات متعدد در مورد آنها نرسیده و نمی توان عبارت بسیار معتبر را در مورد آنها به کار برد، همچنین شهرت دسته دوم را نیز ندارد مانند:

1- قرائت سوره ص در شب جمعه که صاحب «مفاتیح الجنان»، آن را دارای روایتی با سند معتبر معرفی می کند.⁽⁴⁾

2- به سند معتبر از حضرت صادق (علیه السلام) منقول است كه: هر كه سوره ابراهيم و سوره حجر را در دو ركعت در روز جمعه بخواند هرگز پريشانى و ديوانگى و بلائى به او نرسد.⁽⁵⁾

نوع چهارم - مذکور در کتب معتبره

این دسته از اعمال و اذکار، شاید سند آنها معتبر نیست که بزرگانی همچون «محدث قمی» و «علامه مجلسی» برای بیان میزان اعتبار آنها بدون اشاره به اعتبار سند، به وجود آنها در کتب معتبر اشاره می کنند مانند:

1- دعای توسل که «شیخ عباس قمی» در مورد آن چنین می نویسد: «علامه مجلسى: فرموده كه: در بعضى از كتب معتبر از محمد بن بابويه نقل كرده اند كه اين دعاى توسل را از ائمه (صلوات الله علیهم) روايت كرده است.»⁽¹⁾

2- دو رکعت نماز از اعمال روز هفدهم ربیع الاول که صاحب «مفاتیح الجنان» دعای آن را ذکر نکرده و درباره آن می نویسد: «چون سندش را منتهى به معصوم نديدم مراعات اختصار را در اولویت قرار دادم. هر كه طالب تفصیل این عمل است، رجوع به زاد المعاد نمايد.»⁽²⁾به نظر می رسد بسیاری از ادعیه و اعمال و اذکار و زیارات «مفاتیح الجنان» از این قسم باشد و با اینکه اعتبار آن برای شخص محدث قمی ثابت نشده اما به اعتبار نقل علمای بزرگی همچون «سید بن طاووس» یا «علامه مجلسی» آن را ذکر نموده است.

نوع پنجم - غیر معتبر و ضعیف

ادعیه و اعمال این دسته به جهت سند یا محتوا و یا هر دو مورد ضعیف است مانند:

1- دعای عدیله که شیخ عباس قمی آن را با توجه به سخن استاد خودش میرزای نوری غیر مأثور و ساخته بعضی از اهل علم می داند.⁽³⁾

2- دعای سیفی صغیر معروف به قاموس که شیخ عباس قمی در مورد آن می نویسد: «شيخ بزرگوار ثقة الاسلام نورى در صحيفه ثانيه علويه آن را ذكر كرده و فرموده كه براى اين دعا در كلمات صاحبان طلسم و تسخیر، نکاتی غريب و آثاری عجيب وجود دارد و من

چون بر آن اعتماد نداشتم، آن آثار را ذكر نمی کنم ولی اصل دعا را با تسامح و به جهت تأسی به علمای بزرگ، ذكر مى نمایم.»⁽¹⁾

6- بررسی اعتبار برخی از ادعیه و زیارات

الف) دعای «إِلَهِی بِحَقِّ مَنْ نَاجَاكَ»

الف) دعای «إِلَهِی بِحَقِّ مَنْ نَاجَاكَ»⁽²⁾

سید بن طاووس در مهج الدعوات پس از نقل این دعا می نویسد: من در شهر سامرّا در سحر شب چهارشنبه 13 ذى قعده سال 638ق (در سرداب) اين دعا را از حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شنيدم.⁽³⁾

که این جمله، نهایت اعتبار دعای مزبور را می رساند.

ب) دعای کمیل

«شیخ طوسی» با عبارت مختصر « رُوِي» این دعا را روایت کرده است.⁽⁴⁾پس از او «سید بن طاووس»، «کفعمی» و «علامه مجلسی» نیز به همین شکل از «شیخ طوسی» تبعیت نموده و دعا را بدون سند ذکر کرده اند.⁽⁵⁾

با این حال قوت و زیبایی و استحکام متن این دعا، صدور آن از غیر معصوم را برنمی تابد چرا که هر ادیبی، زیبایی این نثر را درک نموده و هر صاحب دلی با انس با این دعا به ملالت نمی افتد و از آنجا که در اعتبار یک روایت علاوه بر سند ، محتوا و شهرت آن نزد علما نیز نقش اساسی دارد و این دعا از گذشته شهرت بسیاری داشته و دارد و در کتب معتبر متعددی نقل شده است می توان اعتبار این دعا را اثبات نمود. همچنین فقرات متعددی از این دعای شریف در ادعیه دیگر یافت می شود که این نیز تأیید دیگری بر مأثوره بودن آن است.⁽⁶⁾

پ) دعای عدیله

متن دعای عدیله تنها در دو کتاب «مفتاح الجنان» و «مفاتیح الجنان»آمده و قبل از این دو کتاب اثری از این دعا در طول تاریخ یافت نشده است⁽¹⁾و نویسندگان این دو اثر هیچ اشاره ای به سند و انتساب آن به معصوم نکرده اند بلکه «شیخ عباس قمی» با اشاره به سخن استاد خویش، به غیر ماثور بودن آن تصریح می نماید.⁽²⁾«مرحوم آقا بزرگ طهرانی» نیز این دعا را انشاء بعضی از علما می داند.⁽³⁾«آیت الله مکارم شیرازی» نیز این دعا را به دلیل اینکه ظاهرا از کلمات علما است در «مفاتیح نوین» ذکر نکرده است.⁽⁴⁾

«آیت الله حسن زاده آملی» نیز در مورد این دعا می نویسد: «نویسنده گويد سياق دعای عدیله با بلندترین صوت خود فرياد مى كشد كه از ساخته های بعضى از علماى اماميه است.»⁽⁵⁾با این وجود برخی از فرازهای «دعای عدیله» مشتمل بر آیات قرآن و احادیث است که به نظر می رسد از سوی فردی آگاه به قرآن و حدیث انشاء شده است.⁽⁶⁾

ت) دعای صباح

قديمى ترين كتاب دعايى كه دعاى صباح در آن ديده شده، «اختيار المصباح»، تأليف سال 653 از «سيد على بن حسين بن حسّان بن باقى قرشى» از معاصران «محقّق حلّى» و «سيّد بن طاووس» است. در كتب ادعيۀ پيشتر از آن، نظير «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد»، از آن يادى نشده است. هر چند فعلا كتاب «اختيار المصباح» در دسترس نيست ولى قبلاً نسخه اى از آن نزد «افندى» صاحب «رياض العلما» موجود بوده است. «خوانسارى» صاحب «روضات الجنات» نيز آن را ديده است.

همچنین مشهور است كه دعاى صباح به خط كوفى بر روى پوستى بلند كه به امضاى

حضرت امير المؤمنان على (علیه السلام) رسيده، مكتوب و در دسترس بوده است.این مشاهدات توسّط افراد مختلفی صورت گرفته که «علامه مجلسی» به نام آن اشخاص اشاره نموده است.⁽¹⁾تمام كسانى كه چنين نوشته ای را به خط كوفى منسوب به حضرت، رؤيت كرده اند، گفته اند كه بعد از بسم اللّه الرّحمن الرّحيم نوشته شده: «هذا دعاء علّمنى رسول اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) و كان يدعو به فی كل صباح، و آخر آن نوشته شده: كتبه على بن ابى طالب فی آخر نهار الخميس حادى عشر شهر ذى الحجّة خمس و عشرين من الهجرة.»⁽²⁾

از بحث سند که بگذریم به جهت اینکه در این دعا، بلندترين مضامين حكمى، عرفانى و كلامى ذکر شده است و انواع صنايع لفظى و معنوى و فنون بلاغى، نظير تشبيهات، كنايات، استعاره، و غيره با بيانى شيوا و رسا نیز در آن به کار رفته است، دارای متنی قوی و بسیار غنیّ می باشد که این امر در تقویت سند آن تأثیر بسزایی دارد.

ث) عمل نیسان

روايت این عمل به «عبد الله بن عمر» منتهى مى شود و به اين سبب، سندش ضعيف است. «محدّث قمی» نیز در ابتدا، به ضعف آن اشاره می نماید، سپس ایشان می نویسد: «به خط شيخ شهيد ديدم كه اين روايت را از حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) روايت كرده بود.»⁽³⁾

که این روایت دوم، روایت اول را تقویت می نماید.

ج) دعای افتتاح

در «تهذیب الاحکام» سند این روایت چنین آمده است: «محمد بن يعقوب عن علی بن إبراهيم عن أبيه عن ابن محبوب عن علی بن رئاب عن عبد صالح (علیه السلام)» که تمامی راویان این سند امامی و ثقه و جلیل القدر هستند. بر این اساس، سند این دعا صحیح است.⁽⁴⁾

چ) دعای «اللَّهُمَّ هَذَا شَهْرُ رَمَضَان» از اعمال هر روز ماه رمضان

سند این دعا در کتاب «تهذیب الحکام» همان سند دعای افتتاح است چرا که در آن کتاب شریف در ادامه دعای افتتاح با یک سند ذکر شده است و بر این اساس همه راویان سند، امامی و ثقه و جلیل القدر می باشند و سند صحیح می باشد.⁽¹⁾همچنین شیخ طوسی در مصباح المتهجد بدون ذکر سند و با عبارت «مستحب است که هر روز ماه رمضان این دعا خوانده شود»، از این دعا یاد کرده است که این شیوه تعبیر از این دعای شریف، نشان دهنده قطعیت صدور آن از معصوم، نزد شیخ است.

ح) دعای «اللَّهُم کن لولیک» ( دعای سلامتی امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف))

این دعا را «کلینی»، «شیخ طوسی»، «ابن مشهدی»، «سید بن طاووس» و «کفعمی» نقل نموده اند⁽²⁾

و پس از آنها، دیگر مؤلفانِ کتب ادعیه نیز ذکر نموده اند. در ادامه، به بررسی خلاصه گونه ای از سند دو کتاب «الکافی» و «مصباح المتهجد» پرداخته می شود:

1- بررسی سند «الکافی»: سندی که در این کتاب، برای دعای سلامتی امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

وجود دارد، عبارت است از: «مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّالِحِینَ». نکته ای که در مورد این سند، نزد اهل فنّ مسلّم می باشد این است که مرحوم «کلینی» به جهت فاصله زمانی، نمی توانسته بدون واسطه از شخص «محمّد بن عیسی» روایت نقل کرده باشد؛ به این سبب، در این گونه موارد، غالب صاحب نظران و محقّقان، امثال این اسانید را بر سند حدیث و یا احادیث قبلی معلّق فرض کرده اند. در خصوص این حدیث، سند بر «احمد بن محمّد، عن علی بن الحسن» در حدیث دوم از همان بابی که دعای سلامتی از آن نقل شده، معلّق می گردد و در نهایت، سند حدیث چنین می شود: «احمد بن محمّد، عن علی بن الحسن، عن محمّد بن عیسی، بإسناده، عن المعصومین الصالحین»⁽³⁾

راوی اول ، «احمد بن محمد» در صدر احادیث فراوانی از «الکافی» آمده که دو یا سه احتمال در مورد او می رود، اما به جهت قرائنی، مشخص می شود که وی «احمد بن محمد العاصمی» است که فرد ثقه ای می باشد. راوی دوم، «أبو الحسن علیّ بن الحسن بن علیّ بن فضّال» نیز با اینکه فطحی مذهب است اما «شیخ طوسی» و «نجاشی» و دیگران، وی را ثقه و کثیر العلم معرفی نموده اند. راوی سوم، «محمّد بن عیسی» نیز در میان چند محمد بن عیسی مشترک است که با قرائنی مشخص می شود، منظور،محمد بن عیسی بن عبید بن یقطین، است. نجاشی در مورد وی می نویسد: از بزرگان اصحاب ماست که ثقه و عین است. روایت زیاد دارد و صاحب تصانیف نیکوست و از امام جواد (علیه السلام) مشافهةً و مکاتبةً روایت کرده است. منظور از «صالحین» نیز معصومان (صلوات الله علیهم) می باشند، چرا که در نقل «شیخ طوسی» در «تهذیب الاحکام» که همین روایت را از «کلینی» نقل می نماید، به جای «صالحین» واژه «صادقین» آمده و در لسان روایات متعددی و نیز کلام علما، تعبیر «صادقین» در مورد ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) به کار رفته است. تنها اشکالی که به نظر می رسد این است که «محمد بن عیسی» با اسناد خود که معلوم نیست چه کسی می باشد این دعا را از معصومان (صلوات الله علیهم) نقل می کند و به نظر می رسد تنها ضعف این روایت همین امر باشد.⁽¹⁾

2- بررسی سند کتاب «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد»: «شیخ طوسی» در این کتاب سند دعای سلامتی امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را به صورت «رَوَى» و نه «روی عن» از «مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّالِحِينَ (صلوات الله علیهم)» روایت می کند که نشان می دهد وی به صورت قطعی سند را تا «محمد بن عیسی» صحیح می دانسته است. به ثقه بودن «محمد بن عیسی» نیز که قبلاً اشاره شد. بنابراین، گزارش «شیخ طوسی» حکایت از معتبر بودن سند روایت دارد.

3- بررسی سند کتاب «اقبال الاعمال»: «سید بن طاووس» از طریق جد مادریش یعنی «شیخ طوسی» اقدام نکرده تا به سند «الکافی» برسد بلکه طریق دومی را برگزیده و از طریق کتاب «ابن ابی قرّه» با اسناد این راوی از «علی بن حسن بن علی بن فضال» از «محمد بن عیسی عبید» با اسنادش از «صالحین» نقل می نماید. «محمد بن ابی قرّه» از

استادان و مشایخ «نجاشی» بوده و وی، او را توثیق نموده است.⁽¹⁾در هر حال، این سند نیز به جهت مشخص نبودن اسناد «ابن ابی قره» و نیز اسناد «محمد بن عیسی» از اشکال بیشتری نسبت به سند «الکافی» برخوردار است، اگرچه به جهت مستقل بودن آن از سند «الکافی» می تواند مؤیّد خوبی بر اعتبار روایت مزبور قرار گیرد.

4- بررسی متن دعای سلامتی امام زمان (علیه السلام): متن این دعا بدون شائبه غلو بوده و عقاید فرَق شیعی در آن مشاهده نمی شود که این امر نشانه ای بر صحت روایت است.

خ) دعای عرفه

«سید بن طاووس» و «کفعمی» دعای مزبور را بدون سند ذکر کرده اند⁽²⁾، اما «علامه مجلسی» این دعا را از بشر و بشير پسران غالب اسدى روایت نموده است.⁽³⁾گذشته از اینکه در مجهول بودن یا مورد وثوق بودن ایشان بحث است⁽⁴⁾، سلسله سند از این علمای بزرگوار تا آن راویان مشخص نیست و همین در ضعف سند دعا کفایت می کند. با این حال، شهرت این دعا چنانچه «علامه مجلسی» اشاره به این شهرت می کند⁽⁵⁾، و نیز محتوای زیبا و دلنشین و پر نکته آن، می توان جابر ضعف سند آن باشد.

اما بحث اصلی سندی دعای عرفه در مورد بخش پایانی آن است. در اینکه بخش پایانی دعای عرفه صادر از ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) است و یا ساخته یکی از صوفی های سنی مذهب می باشد، در بین علما دیدگاه هایی وجود دارد. «علامه مجلسی» بیان می نماید این بخش از دعای عرفه در «البلد الامین»، «مصباح الزائر» اثر «سید بن طاووس» و برخی از نسخ قدیمی «الاقبال الاعمال» نیامده است. البته ایشان به دلیل ناسازگاری این بخش از دعا با سایر ادعیه ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) و اینکه این بخش به مذاق صوفیه نگاشته شده است، مأثوره بودن این بخش را نمی پذیرد.⁽⁶⁾

به طور خلاصه می توان شواهد غیر مأثوره بودن این بخش از دعا را چنین برشمرد: 1. عدم حضور بخش پایانی دعای عرفه در کتاب های دیگر دعا به جز «إقبال» سید بن طاووس. 2. عدم حضور این بخش پایانی دعای عرفه در برخی از نسخه های قدیمی کتاب «إقبال». 3. حضور این بخش پایانی از دعای عرفه در کتاب «الحکم العطائیه» نوشته «ابن عطاء اسکندرانی»(م 709ق) که از اکابر علمای عامه در علوم تفسیر و حدیث و اصول و نحو و فقه مالکی و دیگر علوم متداوله بوده و در تصوّف اعجوبه زمان خویش گشته، نیز وجود دارد و این امر احتمال ورود این بخش از دعا به کتاب «اقبال الاعمال» را تقویت نموده است. 4. عدم سازگاری لسان این دعا با ادعیه صادره از معصومان (صلوات الله علیهم) به جهت داشتن لحن صوفیانه. 5. در این تتمّه و ذیل دعا، حتی یک بار هم ذکر صلوات بر محمد و آل محمد (صلوات الله علیهم) نیامده است و این خلاف سیره ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) در دعاها و محتوای دعای عرفه در بخش اول و وسط می باشد. 6. در هیچ جای دعا از موقف حج و عرفه یاد نشده در حالی که در دعای امام حسین (علیه السلام) چندین بار به مناسبت از آنها نام برده شده است.⁽¹⁾

شاید به همین اشکالات بوده که شخصی مثل «علامه طهرانی» که از بزرگان فلسفه و عرفان عصر ما می باشد، در برخی از تالیفات خود، نظر «علامه مجلسی» را پذیرفته و مأثوره بودن این بخش را رد می نماید.⁽²⁾

با این حال پاسخ هایی نیز به این اشکالات داده شده است که در خور توجه می باشد.⁽³⁾همچنین سیره بسیاری از بزرگان در تمسک به این بخش از دعا و یا فقراتی از آن در کلام و یا تالیفات خود، می باشد.⁽⁴⁾که این امر نشان می دهد در صورت غیر مأثوره بودن این بخش نیز مضامین آن با اسلام در تعارض نبوده، بلکه حاوی مضامین بسیار ارزشمندی است که صرف نظر از آن شایسته نیست.

د) اذن دخول دوم حرم های مطهّر

اذن دخول دوم حرم های مطهّر⁽¹⁾

این اذن دخول اولین بار توسّط «علامه مجلسی» ذکر شده است و در کتب شناخته شده قدیمی تر یافت نمی شود. ایشان این اذن دخول را به نقل از «نسخه ای قدیمی از نوشته های علما» روایت می کند و در حقیقت، سندی برای این اذن دخول ذکر نمی کند⁽²⁾که این امر، نیز نشانه ضعف این دعاست.

علاوه بر این، از چند جهت محتوایی نیز می توان به ضعف این اذن دخول اشاره نمود. از جمله اینکه عبارت « الْمَعْقُولِ وَ الْمَنْقُولِ » در این دعا عبارتی فنی است که در کلام علما زیاد به کار رفته و در احادیث اهل بیت (صلوات الله علیهم) اثری از آن یافت نمی شود و عبارات فلسفی متعددی همچون «ابْتِدَاءِ الْوُجُودِ» و «أَكْمَلِ التَّعْلِيلِ» نیز فضای این دعا را فلسفی کرده و ساختگی بودن آن توسّط یکی از فلاسفه را به ذهن نزدیک می نماید.همچنین به خلاف اذن دخول اول و زیارات مختلف ائمه که خود ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) در کل متن آن و یا در قسمتی از آن مخاطب قرار می گیرند در این اذن دخول فقط خدای متعال مورد خطاب قرار گرفته است و این با لسان اذن دخول و زیارات یاد شده سازگاری ندارد.

با این حال به جهت اینکه مضامینی از آیات و روایات و معارف بلند اسلامی و تشیع در این اذن دخول مشاهده می شود مسلماً توسط فردی آگاه به علوم و روایات شیعی انشاء شده است.

ذ) زیارت امین الله

محدّث قمی می نویسد: «در نهايت اعتبار است و در تمام كتب زیارت و مصابيح نقل شده است و علامه مجلسى (علیه رحمة الله) فرموده كه آن بهترين زيارات است از جهت متن و سند و بايد كه در جميع حرم های مقدّس بر آن مواظبت نمود.»⁽³⁾

ر) زیارت غدیریه امیرالمؤمنین (علیه السلام)

محدث قمی در هدیة الزائرین در مورد سند این زیارت چنین می نویسد: «شیخ جلیل

«محمد بن مشهدی» در «المزار الکبیر» برای این زیارت شریف، سند بسیار معتبری ذکر نموده که کمتر روایتی به قوّت سند آن می رسد و عبارت او در این مقام چنین است: وَ أَخْبَرَنِی الْفَقِيهُ الْأَجَلُ أَبُو الْفَضْلِ شَاذَانُ بْنُ جَبْرَئِيلَ الْقُمِّی رَضِی اللَّهُ عَنْهُ، عَنِ الْفَقِيهِ الْعِمَادِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ الطَّبَرِيِّ، عَنْ أَبِی عَلِيٍّ، عَنْ وَالِدِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ جَعْفَرِ بْنِ قُولَوَيْهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَعْقُوبَ الْكُلَيْنِيِّ، عَنْ عَلِی بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِی الْقَاسِمِ بْنِ رُوحٍ وَ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدٍ الْعَمْرِيِّ، عَنْ أَبِی مُحَمَّد الْحَسَنِ بْنِ عَلِی الْعَسْكَرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ (صلوات الله علیهما) (تا آخر روایت). این سلسله شریف، همه از بزرگان علما و رؤسای مذهب هستند و جناب «ابوالقاسم بن روح» و «عثمان بن سعید»، هر دو از نوّاب امام عصر (علیه السلام) می باشند و بعد از بررسی، معلوم می شود که در تمام زیارات مأثوره، زیارتی به این درجه از صحت و اعتبار و قوت سند پیدا نمی شود و در «مزار قدیم» که مؤلفش معاصر «محمد بن المشهدی» است نیز، این زیارت با اختلافی اندک به همین سند مذکور است به این صورت که تا شیخ کلینی موافقت کرده پس از آن گفته عن علی بن ابراهیم عن الشیخ ابی القاسم بن الروح عن الشیخ الجلیل عثمان بن سعید و به ملاحظه طبقات روایت این سند به درستی نزدیک تر است.»⁽¹⁾

ز) زیارت اول مطلقه امام حسین (علیه السلام)

روایت این زیارت که توسّط محدّثان بزرگی چون «کلینی»، «ابن قولویه» و «شیخ طوسی» نقل شده است⁽²⁾

در بخش اسناد «نرم افزار درایة النور» صحیح ارزیابی شده است.

ژ) زیارت عاشورا

این زیارت با دو سند در کتاب «کامل الزیارات» و دو سند دیگر در کتاب «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» نقل شده است که مجموعاً چهار سند را ترتیب می دهد. از این میان به جهت وجود برخی از افراد در این سندها همچون «صالح بن عقبه» که وی را

تضعیف نموده اند⁽¹⁾سه مورد از آنها صحیح نبوده و تنها یکی از سندهای موجود در «مصباح المتهجد و سلاح المتعبد» توسّط برخی از بزرگان همچون «آیت اللّه شبیری زنجانی» صحیح شمرده شده است.⁽²⁾همچنین

بزرگان، تأییدات غیبی معتبر، وجود مضمون این زیارت در مضامین قرآنی و روایی و شهرت این زیارت را نیز مؤیّداتی بر اعتبار آن برشمرده اند.⁽³⁾

س) زیارت اربعین

«علامه مجلسی» سند این حدیث را مجهول می داند.⁽⁴⁾همچنین با مراجعه به بخش اسناد «نرم افزار درایة النور» مشخص می شود که تمامی راویان و سلسله سند به جز دو راوی، ثقه معرفی شده اند که درباره آن دو راوی، تأیید یا ذَمّی صورت نگرفته و آن دو عبارتند از «مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی بْنِ مَعْمَرٍ» و «أَبُو الْحَسَنِ عَلِی بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعَدَةَ» و به همین دلیل این حدیث، ضعیف ارزیابی شده است. با این حال، توجه به دو نکته اعتبار حدیث را اثبات می نماید: اول اینکه در طبقه «ابن مسعده» راوی دیگری به نام «الْحَسَنُ بْنُ عَلِی بْنِ فَضَّالٍ» مشاهده می شود که ثقه و جلیل القدر است و بنابر قولی، از اصحاب اجماع است. در این صورت مجهول بودن «ابن مسعده» ضرری به سند وارد نمی کند.دوم اینکه « مُحَمَّدُ بْنُ عَلِی بْنِ مَعْمَرٍ» از مشایخ کلینی به شمار می آید⁽⁵⁾و به نظر می رسد از این راه بتوان اعتبار وی را اثبات نمود. بر این اساس می توان گفت روایت مزبور، معتبر است.

ش) زیارت آل یاسین

قدیمی ترین کتبی که این زیارت در آنها ذکر شده دو کتاب «الاحتجاج» طبرسی و «المزار الکبیر» ابن مشهدی است. جمع بندى اسناد موجود در «المزار الکبیر»، ما را به پنج يا شش طريق رهنمون مى كند که اگر توثیق عامّ ابن مشهدی نسبت به تمام راویان موجود در

کتاب پذیرفته شود، تمام متون موجود در آن از جمله زیارت آل یاسین، معتبر خواهد بود و در غیر این صورت، بیشتر افراد واقع در سند ممدوح هستند و تنها یک یا دو نفر در هر طریق تضعیف شده یا مجهول هستند و از این جهت این اسناد اعتبار لازم برای استناد را برخوردار نیستند.⁽¹⁾

این زیارت توسط «سید بن طاووس» نیز نقل شده است با این تفاوت که سید بن طاووس گرچه روایت آن را مرسل نقل می کند اما با تعبیر «خرجت من الناحیه المحفوفة بالقدس» اسناد جزمی می دهد.⁽²⁾

همچنین «علامه مجلسی» در یکی از سه جایی که این زیارت را نقل می نماید اسناد جزمی می دهد⁽³⁾

که این امر بنابر بعضی از مبانی، حجیت این زیارت را تمام می کند.⁽⁴⁾

1- درس خارج فقه استاد شب زنده دار 6/7/94 و 7/7/94 در دسترس: eshia.ir

2- دانشنامه امام مهدی عجّل الله فرجه بر پایه قرآن ، حدیث و تاریخ ، ج6، صص 388-401 ؛ مقاله « پژوهشی درباره سند و متن زیارت آل یاسین»، برگرفته از http://hadith.net.

ص) دعای ندبه

دعای ندبه را «ابن مشهدی» نقل می کند⁽⁵⁾

و ظاهراً «سید بن طاووس» نیز که این دعا را از «بعض اصحابنا» نقل می کند، اشاره به «ابن مشهدی» دارد.⁽⁶⁾

در هر حال، هر دو این نویسندگان، این دعا را به نقل از « مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی قُرَّة» از کتاب «أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سُفْيَانَ الْبَزَوْفَرِي» روایت می کنند که وی در آن کتاب گفته این دعا متعلق به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بوده و مستحب است که در اعیاد چهار گانه خوانده شود.

«مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی قُرَّة» از معاصران «نجاشی» و فردی ثقه و صاحب کتبی در باب اعمال و ادعیه است که «نجاشی» به آنها اشاره کرده است.⁽⁷⁾

«سید بن طاووس» نیز در موارد بسیاری

از کتاب «اقبال الاعمال» به کتب «ابن ابی قرّه» استناد می نماید⁽¹⁾که نشان از جایگاه مهمّ این دانشمند نزد «سید بن طاووس» دارد.

«بَزَوْفَرِي» نیز از مشايخ «شيخ مفيد» رضوان الله عليهما است كه برحسب اسانيد روايات كتاب «الأمالی» ، «شيخ مفيد» از او بسيار روايت كرده و برای او طلب رحمت نموده است⁽²⁾و «محدث نوری» او را چهل و چهارمین شیخ از مشايخ «شيخ مفيد» شمرده و وثاقت و جلالت قدر او را گواهی فرموده است.⁽³⁾

اين شيخ جليل نيز استحباب خواندن اين دعا را صريحاً فتوا داده است که به نظر می رسد دلالت این استحباب بر استناد آن به ائمه اطهار (صلوات الله علیهم)، امری فراتر از نقل سلسله سند باشد و در حقیقت نزد «بَزَوْفَرِی» استناد این دعا به ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) امری مسلّم بوده است. از همین رو عالمی همچون «علامه مجلسی» سند «دعای ندبه» را معتبر می داند.⁽⁴⁾بنابراین سند دعای ندبه معتبر بوده و برای استناد به آن نیازی به تمسک به اخبار «من بلغ» نمی باشد.⁽⁵⁾

ض) دعای عهد

این دعا را «ابن مشهدی»، «سید بن طاووس» و «کفعمی» با عبارت «رُوِی عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الصَّادِقِ (علیه السلام)» و مشابه آن، نقل نموده و سندی برای آن ذکر نکرده اند.⁽⁶⁾

«علامه مجلسی» سندی از کتاب «العتیق الغرویّ» (کتاب کهن موجود در نجف) برای این دعا ذکر می نماید که اگرچه بیشتر راویان «دعای عهد» از بزرگان و فقهای شیعه هستند، ولی در بین آنان کسانی هم وجود دارند که وضعیت روشنی ندارند.⁽⁷⁾با این حال، «علامه

مجلسی» کتاب «العتیق الغرویّ» را بسیار ستایش می نماید و می نویسد که «هر فقره از فقرات این کتاب شاهدی عدل است که این کتاب از ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) روایت شده است.»⁽¹⁾

و شاید به همین خاطر و یا اینکه راویان این دعا در کتاب مزبور که امروزه برای ما مجهول هستند برای ایشان معلوم بوده اند، ایشان در قسمتی از «بحارالانوار» این دعا را دارای اسانید معتبره و در «زادالمعاد» نیز دارای سند معتبر برمی شمارد.⁽²⁾

ط) زیارت جامعه کبیره

متن این زیارت را اولین بار «شیخ صدوق» در «من لایحضره الفقیه» و نیز «عیون اخبار الرضا (علیه السلام)» با چهار طبقه راویان از امام هادی (علیه السلام) نقل کرده است.⁽³⁾

درطبقه چهارم (قبل از شيخ صدوق (علیه رحمة الله)) مطابق سند «من لا یحضره الفقیه»، سه نفر و بر اساس سند «عیون اخبار الرضا (علیه السلام)»، چهار نفرند. اعتبار و وثاقت اين اشخاص که در حقیقت مشایخ «شیخ صدوق» محسوب می شوند به سه دلیل پذیرفته شده است: اول اینکه «شیخ صدوق» از هرکسی روایت نمی کند و مشایخ او ثقه محسوب می شوند. دوم اینکه «علی بن احمد بن محمد بن عمران دقاق» در این طبقه قرار دارد. او از جمله کسانی است که «صدوق (علیه رحمة الله)» روايات پُر شماری از او نقل کرده است. جمعی از دانشمندان بر اين عقيده اند اگر راويان ثقه به ويژه افرادی مانند «کلينی» و «شيخ صدوق»، روايات زيادی از يک راوی نقل کنند، نشان از اعتماد آنها به آن راوی بوده است. سوم اینکه صرف وجود سه یا چهار راوی در يک طبقه، درصد قابل توجهی از اعتماد را نسبت به اين طبقه به وجود می آورد.

در طبقه سوم در «عيون اخبار الرضا (علیه السلام)» دو راوی با نام های «محمد بن ابی عبد الله کوفی» و «ابو الحسين اسدی» وجود دارد، اما مطابق سند «من لا یحضره الفقیه»، در این طبقه یک نفر یعنی «محمد بن ابی عبد الله کوفی»، وجود دارد. به نظر می رسد، اينها يک نفر ند چنانچه مرحوم «نجاشی»، به هنگام شرح حال «محمد بن ابی عبد الله کوفی» می نويسد:«محمد بن جعفر بن محمد بن عون الأسدی أبو الحسين الکوفی يقال له محمد

بن أبی عبد الله كان ثقة صحيح الحديث.»⁽¹⁾

بر این اساس راوی این طبقه نیز ثقه و قابل اعتماد است.

در طبقه دوم روایت زیارت جامعه کبیره «محمد بن اسماعیل بن بشیر برمکی» قرار دارد که نجاشی آن را ثقه و دارای عقیده مستقیم برمی شمارد.⁽²⁾

راوی طبقه نخست، «موسی بن عمران نخعی» است که «شیخ صدوق» نام و عنوان وی را در «من لا یحضره الفقیه»، «موسی بن عبدالله نخعی»، در «عیون اخبار الرضا (صلوات الله علیهم)»، «موسی بن عمران» و در «التوحید»، «موسی بن عمران نخعی کوفی» نوشته است که به قرائنی روشن می شود این سه اشاره به به یک نفر دارند.کتاب های رجالی شرح حال روشنی از «موسی بن عبدالله» يا همان «موسی بن عمران نخعی» که راوی کليدی اين سند است، به دست ندادند. اما با توجه به دو قرینه ذيل می توان به جايگاه قابل اعتماد او دست يافت. یکی اینکه افراد مورد وثوق از او روايت نقل کردند. دوم اینکه بسياری از روايات که موسی بن عمران در آن وجود دارد، روايات اعتقادی و معارفی است. با بررسی اين روايات به راحتی می توان گفت که او دارای عقيده ای مستقيم و معرفت شناسی محکم بوده است.⁽³⁾

در هر حال شخصی چون «علّامه مجلسی»، سند این زیارت را به عنوان صحیح ترین زیارات ارزیابی می کند. همچنین در بین سایر زیارات، زیارت جامعه کبیره را دارای فصیح ترین و بلیغ ترین عبارات دانسته و جایگاه آن را بسیار ارزشمند می داند.⁽⁴⁾

ظ) حدیث کسا

«آیة اللّه مکارم شیرازی» در «مفاتیح نوین» اشاره ای به سند حدیث کسا می نماید که می توان گزیده ای از آن را چنین ذکر نمود:

1- اصل حدیث کِسا میان شیعه و اهل سنّت بسیار مشهور و معروف است و جاى هیچ

گونه تردیدى نیست که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در منزل حضرت زهرا (صلوات الله علیها) و یا در خانه خودش زیر پارچه اى شبیه عبا قرار گرفت و حضرت على و حضرت فاطمه زهرا و امام حسن و امام حسین (صلوات الله علیهم) را زیر آن جاى داد و از آنان به عظمت و بزرگى یاد نمود و آن جمع را مصداق آیه: (اِنَّما یُریدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً)⁽¹⁾، معرّفى کرد.

2- آنچه به عنوان حدیث کسا در «ملحقات مفاتیح الجنان» به چاپ می رسد، نخستین بار در کتاب «منتخب طریحى» (متوفاى 1085) از علماى قرن یازدهم آمده است. محدّث بزرگوار «شیخ عباس قمى» در «منتهى الآمال»، پس از بیان این نکته که «حدیث اجتماع خمسه طیبه (صلوات الله علیهم) تحت کِسا» از احادیث متواتره است، مى نویسد: «اما حدیث معروف به حدیث کسا که در زمان ما شایع است، به این کیفیّت در کتب معتبر و معروف و اصول حدیث و مجامع متقنه محدّثین دیده نشده، مى توان گفت از خصایص کتاب «منتخب» است». از این رو، جناب ایشان آن را در مفاتیح الجنان نیاورده است و ناشران برخلاف میل آن بزرگوار آن را در پایان مفاتیح اضافه کرده اند.

3- پس از کتاب «منتخب»، این حدیث در کتاب «عوالم» آمده است. صاحب کتاب عوالم، «شیخ عبدالله بحرانى»، از شاگردان مرحوم «علاّمه مجلسى» و از علماى قرن دوازدهم است. در این کتاب براى این حدیث سندى ذکر کرده است که از جهاتى جاى تأمل دارد:اولاً سند این حدیث مطابق نسخه خطى موجود در کتابخانه یزد، در متن کتاب نبوده است، بلکه در حاشیه آن آمده است و خط آن نیز با خطّ متن که دست خطّ صاحب عوالم است، متفاوت مى باشد.ثانیاً برخى از افراد سلسله سند، حدود هشتاد سال با یکدیگر فاصله دارند که قاعدتاً یکى از آن ها نمى تواند از دیگرى نقل حدیث نماید. ثالثاً بعضى از افراد این سند در کتب رجالى توثیق نشده اند.

4- ولى از آنجا که محتواى حدیث، اشکال خاصّى ندارد و بعضى از علما به قرائت آن اهمیّت مى دادند و با توجه به «احادیث من بلغ» مى توان آن را به «قصد رجا» و به امید برآورده شدن حاجات خواند.⁽²⁾

همچنین قابل ذکر است که بخش مکالمه خدای متعال با ملائکه و جبرئیل و اذن جبرئیل برای قرار گرفتن در بین پنج تن آل عباء و مکالمه وی با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم)، قبل از کتاب «منتخب طریحی» در «غرر الاخبار و درر الآثار» دیلمی، البته به صورت نقل غیر روایی از معصوم ذکر شده است که دارای اهمیّت می باشد.⁽¹⁾

7- جدول اعتبار شناسی برخی از ادعیه و اعمال و زیارات مفاتیح الجنان

الف. ادعیه و اعمال باب اول

دعای صباح:

علامه مجلسی این دعا را از ادعیه مشهوره میداند و می گوید: «من در كتب معتبره آن را نیافتم مگر در مصباح سید بن باقی» سپس از چند کتاب غیر معتبر نیز این دعا را نقل مینماید. بر این اساس اگرچه سند معتبری ندارد اما دلیل اعتبار آن را میتوان غیر از قاعده تسامح در ادله سنن، شهرت آن دانست.

دعای کمیل:

در کتاب بسیار معتبر مصباح المتهجد و نیز در کتب معتبره ای همچون کتب سید بن طاووس با سند ضعیف نقل شده اما دلیل اعتبار آن را غیر از قاعده مذکور و شهرت متن زیبا و معارف بلند آن دانست که جبران کننده ضعف سند است و به همین جهات علامه مجلسی آن را بهترین دعاها می داند.

دعای عشرات:

به تصريح مفاتیح الجنان بسیار معتبر است.

دعای سمات:

دارای سندهای معتبر است همچنین مشهور بین علما بوده به صورتی که اکثر علمای سلف بر آن مواظبت می نموده اند.

دعای مشمول:

در کتب معتبره ( کتب کفعمی و سید بن طاووس) نقل شده است.

دعای یستشیر:

در کتب معتبره (کتب سید بن طاووس و کفعمی) نقل شده است.

دعای مجیر:

در کتب معتبره (کتب کفعمی) نقل شده است.

دعای عدلیه:

شیخ عباس قمی به نقل از محدّث نوری این دعا را غیر مأثوره و ساخته بعضی از اهل علم معرفی مینماید.

دعای جوشن کبیر:

در کتب معتبره (کتب کفعمی) نقل شده است.

دعای جوشن صغیر:

در کتب معتبره (کتاب سید بن طاووس و کتاب کفعمی) نقل شده است.

دعای جوشن صغیر:

در کتب معتبره (کتب کفعمی) نقل شده است.

دعای سیفی صغیر:

در کتب معتبره قدما و سید بن طاووس و کفعمی و علامه مجلسی اثری از این دعا نیست بلکه تنها محدث نوری این دعا را ذکر میکند و شیخ عباس قمی نیز میگوید به این دعا اعتماد نداشته تسامحاً و تأسياً بالعلماء الاعلام آن را ذکر کرده است.

دعای توسل:

علامه مجلسی این دعا را به نقل از بعضی از کتب معتبره نقل می نماید.

دعای فرج (الهی عظم البلاءُ):

علاوه بر اینکه در کتب معتبره ای همچون قصص الانبياء راوندی، المزار شهيد اول المزار الكبير ابن مشهدى، جمال الاسبوع سيد بن طاووس و المصباح کفعمی نقل شده 5 طریق مختلف در نقل آن یافت میشود که اهمیت سندی آن را بالا میبرد.

مناجات خمسه عشر:

علامه مجلسی این مناجات را به نقل از بعض اصحاب نقل میکند در کتب قدما و ابن مشهدی و شهید اول و سید بن طاووس و کفعمی اثری از این مناجات نیست البته معارف بلند این مناجات مؤیدی قوی بر صدور آن از معصوم است.

نماز جعفر طیار:

با سندهای بسیار معتبر نقل شده مستحب بودن آن اجماعی و اخبار آن متواتر است.

ب. ادعیه و اعمال باب دوم

دعای « يَا مَنْ يَمْلِكُ حَوَائِجَ السَّائِلِين» از ادعیه ماه رجب:

علامه مجلسی در زادالمعاد سند این دعا را معتبر ذکر می کند.

دعای « خَابَ الْوَافِدُونَ عَلَى غَيْرك»:

علامه مجلسی در زادالمعاد سند این دعا را معتبر بیان می دارد.

دعای « يَا مَنْ أَرْجُوهُ لِكُلِّ خَيْرٍ»:

علامه مجلسی در زادالمعاد سند این دعا را معتبر ذکر می کند.

صلوات شعبانیه:

علامه مجلسی سند این دعا را معتبر میداند. (زادالمعاد، ص 47)

مناجات شعبانیه:

علامه مجلسی این دعا را دارای سند معتبر معرفی میکند. (زاد المعاد، ص 47 )

دعای افتتاح:

دارای سند صحیح در کتاب بسیار معتبر تهذیب الاحکام شیخ طوسی

دعاى « اللَّهُمَّ هَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ»:

دارای سند صحیح در کتاب بسیار معتبر تهذیب الاحکام شیخ طوسی

دعای سلامتی امام زمان:

در کتب بسیار معتبر کافی و مصباح المتهجد البته با سند ضعیف نقل شده است. پس از آن نیز ابن مشهدی ،سید بن طاووس و کفعمی آن را نقل نموده اند. عدم شائبه غلو در این دعا نیز می تواند قرینه ای دیگر بر صحت آن باشد.

پ. زیارات و ادعیه و اعمال باب سوم

اذن دخول دوم حرم های چهارده معصوم:

به دلایل سندی و محتوایی غیر معتبر است.

زیارت امین الله:

در نهایت اعتبار است و در تمام کتب مزاریه و مصابیح نقل شده است و علامه مجلسی فرموده این زیارت بهترین زیارات از جهت متن و سند است.

زیارت عاشورا:

در دو کتاب بسیار معتبر كامل الزيارات و مصباح المتهجد به چهار سند ذکر شده که یکی از سندها با بیان آیت الله شبیری زنجانی صحیح است.

زیارت جامعه:

این زیارت اولین بار توسط شیخ صدوق در دو کتاب بسیار معتبر من لا يحضره الفقيه و نيز عيون اخبار الرضا آمده است که با تحقیق میتوان تمام راوایان اسناد این زیارت را توثیق نمود و حدیث آن را صحیح دانست.

زیارت آل یاسین:

این زیارت در کتاب بسیار معتبر احتجاج طبرسی و در کتاب معتبر المزار الكبير ابن مشهدی با 5 یا 6 سند ضعیف یا مجهول نقل شده است. همچنین سید بن طاووس و علامه مجلسی اسناد جزمی به خروج این زیارت از ناحیه مقدسه داده اند که بنابر بعضی مبانی حجیت این زیارت را تمام میکند.

زیارت غدیریه:

به تصریح مفاتیح الجنان دارای سندهای معتبره است.

زیارت اربعین:

این زیارت معتبر بوده و شاید به همین جهت علامه مجلسی سند این

زیارت را معتبر معرفی مینماید. (زاد المعاد، ص 247)

دعای ندبه:

در دو کتاب معتبر المزار الكبير ابن مشهدى و مصباح الزائر سید بن طاووس ذکر شده و سند آن چنانچه آیت الله صافی گلپایگانی فرموده معتبر بوده و برای استناد به آن نیازی به تمسک به اخبار من بلغ نمی باشد از همین رو عالمی همچون علامه مجلسی سند دعای ندبه را معتبر ذکر مینماید (زادالمعاد، ص303)

دعای عهد:

در کتب معتبره ابن مشهدی و سید بن طاووس و کفعمی ذکر شده و علامه مجلسی در بحار الانوار این دعا را دارای اسانید معتبره و در زادالمعاد دارای سند معتبر بر می شمارد. (بحارالانوار، ج53، ص 327 و زاد المعاد، ص 302

8- قاعده تسامح در ادله سنن

برای اثبات اعتبار ادعیه در منابع روایی راه دیگری غیر از بررسی سند و محتوای تک تک آنها نیز وجود دارد که استفاده از «قاعده تسامح در ادلّه سنن» است. بر طبق این قاعده، اگر روایت ضعیفی مانند خبر واحد غیر عادل یا غیر ثقه بر وجوب یا استحباب چیزی دلالت نماید، می توان آن را مستحب تلقی نمود؛ برای مثال، اگر خبر ضعیفی دلالت کند بر این که خواندن دو رکعت نماز در شبی خاص، فلان مقدار ثواب دارد، مکلف می تواند آن نماز را به عنوان مستحب یا به جهت بهره بردن از ثواب به جا آورد.

برای اثبات قاعده، به اخبار من بلغ استدلال شده است که مضمون آنها این است: اگر در روایت منسوب به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) وعده پاداش و اجر بر انجام عملی داده شده باشد و کسی آن کار را به شوق رسیدن به آن پاداش انجام دهد، به او ثواب می رسد، اگر چه در واقع چنین سخنی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نباشد.⁽¹⁾

دو دیدگاه عمده در مورد این قاعده وجود دارد:

نظریه اوّل، نظریه «شیخ انصاری» است که بر اساس آن، روایات این قاعده،صرفاً انسان را به سمت عمل تحریک می کند و ثواب، به جهت اطاعت از فرمان اهل بیت عصمت و طهارت (صلوات الله علیهم)، داده می شود و این روایات عمل را مستحب نمی نماید. بر اساس این دیدگاه لازم نیست روایتی که عملی را ذکر می نماید، معتبر باشد و حتی در صورت ناصحیح بودن نیز به جهت اطاعت از شارع مقدس، به فرد عمل کننده پاداش داده خواهد شد. در این صورت، ثوابی به عامل داده می شود نه آنکه ثواب وعده داده شده در خبر خاصی به او داده شود.

نظریه دوم، دیدگاه «محقّق خراسانی» است که قائل است «اخبار من بلغ»، عمل مذکور را مستحب می کند. از طرفی هنگامی عمل، مستحب خواهد بود که حدیثی که آن را نقل کرده معتبر باشد. از این رو «اخبار من بلغ» در مقام حجت کردن این اخبار ضعیفی است که حاوی عمل مستحبی می باشد.

بنابراین طبق نظر اول، عمل را تنها به قصد رجاء و امید ثواب می توان انجام داد اما به

قصد استحباب، نمی توان آن را به جا آورد. در این صورت ثواب وعده داده شده در روایت، به عامل داده می شود و طبق نظر دوم عمل، مستحبّ بوده و می توان آن را به قصد استحباب به جا آورد.⁽¹⁾

در هر حال چه قائل به نظریه اول و چه قائل به نظریه دوم باشیم می توان گفت اگر در «مفاتیح الجنان»، گاه ادعیه ضعیف السند آمده است به دلیل استناد به این قاعده اصولی است که یا روایات ضعیف را مستحب می نماید و یا از باب انجام عمل به قصد رجاء و امید ثواب است نه این که عمل به خداوند متعال یا معصومان (صلوات الله علیهم) اسناد جزمی داده شود.

9- بررسی میزان باقی ماندن مؤلف در چارچوب هدف تألیف مفاتیح الجنان

می توان گفت اکثر ادعیه و اعمال موجود در «مفاتیح الجنان» معتبر و یا منقول از کتب معتبر و بدون اشکال و ایراد خاصی می باشند. با این حال مؤلف محترم، با اینکه در مقدمه «مفاتیح الجنان»، انگیزه اول تألیف کتاب را ذکر ادعیه و اذکار و اعمال معتبر بیان نموده اما در موارد بسیار اندکی به هر دلیل در این زمینه تسامح زیادی به خرج داده است و موارد ضعیف السند را به جهت تسامح و تأسی به علما ذکر نموده است، چنانچه در ذکر «دعای سیفی صغیر» به این مطلب اشاره می کند.⁽²⁾

بر این اساس، غیر از «دعای عدیله» و «دعای سیفی صغیر»، موارد دیگری را نیز می توان از ادعیه و اعمال ضعیف السند «مفاتیح الجنان» برشمرد:

1- اعمال و نماز های شب عاشورا: «محدّث قمی»، این اعمال و نمازها را از «اقبال الاعمال» می آورد در حالی که «سید بن طاووس» آن اعمال و نماز ها را از کتاب «دستور المذکرین» که بیشتر روایات آن طریق سنی دارد و نیز «برخی کتب عبادات» - که مبهم و نامشخص است - نقل نموده است و خود نیز به اینکه اعتماد او به این احادیث صرفاً به جهت تمسّک به «اخبار من بلغ» است، اذعان می کند⁽³⁾به همین جهت برخی از علما در صحت این اعمال و نمازها تشکیک کرده اند.⁽⁴⁾

2- استناد به حدیث رفع القلم برای «نهم ربیع الاول» با اینکه سند و محتوای این حدیث مخدوش بوده و علمای گوناگونی به ضعف آن تصریح نموده اند از علمای امروزی می توان به مراجعی همچون «آیت اللّه مکارم شیرازی» و «آیت اللّه تبریزی» اشاره کرد.⁽¹⁾

3- ذکر فراز پایانی دعای عرفه با اینکه لسان این فراز از دعا با ادعیه گوناگون صادره از ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) متفاوت بوده و به همین جهت علمایی چون «علامه مجلسی» و «کفعمی» به آن اعتماد نکرده اند و این فراز را ذکر ننموده اند، اما در «مفاتیح الجنان» ذکر شده است.

4- نحوست ماه صفر چنانچه «علامه مجلسی» درباره آن می نویسد: «من در احادیث شیعه روایتی که بیان کننده نحوست این ماه باشد ندیدم و این امر در روایات غیر معتبره اهل سنت آمده است.»⁽²⁾

5- اذن دخول دوم حرم های ائمه اطهار (صلوات الله علیهم) که در مباحث قبلی، به دلایل ضعف آن اشاره شد.

سؤالات

1- مراد از دعای مأثور و غیر مأثور چیست و جایگاه هر یک در روایات و نزد علما به چه صورت است؟

2- جایگاه عدم جواز زیاده در ادعیه در روایات و نزد علما چیست و محدّث قمی چه نمونه هایی را به عنوان زیاده های توسط نااهلان در ادعیه ذکر می نماید؟

3- محدّث قمی در مفاتیح الجنان با چه روش هایی اعتبار ادعیه و اعمال و نیز اعتبار مفاتیح الجنان را تبیین و تثبیت نموده است؟

4- نکاتی از امانت در نقل توسّط مؤلّف مفاتیح الجنان را ذکر نمایید.

5- انواع ادعیه و اعمال مفاتیح الجنان از نظر اعتبار را بیان نمایید.

6- دیدگاه علما در مورد دعای عدیله چیست؟

7- مهم ترین منابعی که دعای صباح را نقل نموده اند به اختصار ذکر نمایید.

8- به چه دلایلی با اینکه عمل نیسان منتهی به عبدالله بن عمر می شود محدّث قمی آن را در مفاتیح الجنان ذکر نموده است؟

9- نکاتی که در غیر مأثوره بودن بخش پایانی دعای عرفه ذکر شده است را بیان نمایید.

10- محدّث قمی در مورد اعتبار زیارت غدیریه امیرالمؤمنین (علیه السلام) چه می فرماید؟

11- نظر علامه مجلسی و نرم افزار درایة النور در مورد سند زیارت اربعین چیست و با چه شواهدی می توان وثاقت راویان آن را اثبات نمود؟

12- قدیمی ترین کتبی که زیارت آل یاسین را نقل نموده اند کدامند و کدام یک از علما در مورد این زیارت اسناد جزمی داده اند؟

13- دو دیدگاه در مورد قاعده تسامح در ادلّه سنن را توضیح دهید.

14- ادعیه، اعمال و احادیث ضعیفی که در مفاتیح الجنان ذکر شده را نام ببرید.

فصل دوم:

بررسی مهم ترین ادعیه و زیارات

مفاتیح الجنان

درس هشتم – تعقیبات نمازها و ادعیه و زیارات ایام هفته

اشاره

در این درس به بررسی برخی از ادعیه و زیارات فصول اول تا پنجم مفاتیح الجنان پرداخته می شود. (لازم به تذکر است که در بررسی این تعقیبات، صرفاً ادعیه «کتاب مفاتیح الجنان» و نه «رساله باقیات الصالحات» مورد توجه قرار می گیرد.)

1- تعقیبات مشترکه

1-1. کلّیات

تعداد کلمات:

در ابتدای «مفاتیح الجنان، بیست تعقیب مشترکه پشت سر هم و بدون شماره گذاری و تمایز ذکر شده است. این تعقیبات با وجود اینکه هر کدام به تنهایی کوتاه هستند اما اگر کسی همه آنها را با رعایت تکرار ادعیه ای که تکرار در آنها لحاظ شده قرائت کند در حدود ١٦٦۰ کلمه تعریف شده در فضای word خواهند شد و کمی بیش از قرائت دعای کمیل وقت او را خواهد گرفت دعای کمیل ١٥٤٨ کلمه تعریف شده در فضای word دارد.

منابع:

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد شيخ طوسي، المصباح کفعمی و صحيفه ثانيه علویه و مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل محدث نوری

سبک

در این تعقیبات، اذکار الهی و توحیدی نسبت به سایر عناصر و نیز سلام به اهل بیت (صلوات الله علیهم)، حالت غالبی دارد.همچنین در مجموعه این ادعیه جایگاهی برای مطالبی که حالت مناجات با خداوند متعال دارند، یافت نمی شود.

اهمیت

«امام خمینی» در اهمّیّت تعقیب نمازها چنین می نگارند: « تعقیبات مشترکه يكى از مستحبّات مؤكّده است و ترك آن نيز مكروه است و در نماز صبح و عصر تأكيدش بيشتر است.»⁽¹⁾

همچنین در دستور العملی که از مرحوم «ملا حسين قلى همدانى» به نقل از «میرزا جواد ملکی تبریزی» رسیده به این اهمیت اشاره شده است: « عمده سفارش مرحوم «ملا حسين قلى همدانى» در بحث ذکر، به مهم ترین اذكار روایت شده برای صبح و شام و نیز مهم ترین تعقيبات نمازها و ذكر وقت خواب به همراه طهارت بود.»⁽²⁾

1-2. مضامین

مفاهیم کلی این تعقیبات را می توان به طور خلاصه در چند مورد دسته بندی نمود (در این دسته بندی، وجه غالب اذکار و ادعیه مدّ نظر قرار گرفته است):

نوع اول- اذکاری متضمّن صفات توحید و قدرت خدای متعال

1- سه مرتبه تکبیر پس از نماز 2- ذکر «لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ إِلَها وَاحِدا وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ...» 3- تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها) 4- تهلیل «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ ...» 5- ذکر «سُبْحَانَ اللَّهِ كُلَّمَا سَبَّحَ اللَّهَ شَی ...» 6- سوره حمد و آية الكرسى و شهد اللّه و آيه (قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ) و آيه سخره 7- آیه «سُبْحَانَ

رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ...»

نوع دوم- استعاذه

نوع سوم – طلب آمرزش و رحمت

1- «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِی لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَی الْقَيُّومُ وَ أَتُوبُ إِلَيْهِ » 2- «يَا مَنْ لا يَشْغَلُهُ سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ... أَذِقْنِی بَرْدَ عَفْوِكَ وَ حَلَاوَةَ رَحْمَتِكَ وَ مَغْفِرَتِك» 3- «اللَّهُمَّ إِنَّ مَغْفِرَتَكَ

أَرْجَى مِنْ عَمَلِي»

نوع چهارم- طلب حاجت

1- «اللَّهُمَّ اهْدِنِی مِنْ عِنْدِكَ ...» (طلب اموری کلی همچون هدایت و فضل الهی و طلب امور دارای عمومیت همچون طلب همه امور خیر و دفع همه شرور) 2- «إِلَهِی هَذِهِ صَلَاتِی صَلَّيْتُهَا ...» (طلب قبولی نماز ) 3- « سُبْحَانَ مَنْ لا يَعْتَدِی عَلَى أَهْلِ مَمْلَكَتِهِ » (طلب اموری کلی همچون طلب نور و بصیرت)

نوع پنجم- صلوات

1- دعای یوسف (علیه السلام) در زندان 2- صلوات «يَا رَبَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ ...»

نوع ششم - سلام به اهل بیت (صلوات الله علیهم)

نوع هفتم – اقرار و شهادت به امور دینی

نوع هشتم – ادعیه و اذکار مرکّب از موضوعات قبل

1- دوازده سوره توحید و دعای «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَكْنُونِ » که هم ذکر توحیدی سوره توحید جلوه و هم طلب حاجت در آن حالت چشم گیر دارد. 2- «يَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِكْرَامِ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْنِی وَ أَجِرْنِی مِنَ النَّارِ»

1-3. نکات برگزیده

1- درباره تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها)

در روایتی از امام رضا (علیه السلام) نقل شده که خدای متعال به چیزی بهتر از تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها) عبادت نشده است و اگر چیزی بهتر از آن بود رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) آن را به فاطمه زهرا (صلوات الله علیها) اختصاص می داد همانا تسبیح فاطمه زهرا (صلوات الله علیها) بعد هر نماز نزد من از هزار رکعت نماز در هر روز محبوب تر است.⁽¹⁾

«امام راحل» در زمینه معنی تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها) بعد از نمازها و آداب قلبیه آن، این نکته را ذکر می نمایند که «چون اين اذكار شريف بعد از نماز وارد شده است، معنی آن تنزیه خدای متعال از قیام به حقّ عبودیّت اوست، و نيز به معنی تنزيه و تكبير خدا از لياقت عبادت است. همچنین به معنی تنزيه و تكبير از معرفت الله است كه معرفت خدا، نهایت عبادت پروردگار است، پس شخصی که اهل سیر و سلوک است بايد در تعقيب نماز مقداری در نقص خود و عبادت خويش و غفلت هاى در حال حضور، كه خود گناهى است در مذهب عشق و محبّت، تفكّر كند و دوری خود را از محضر باری تعالی به نظر آورد و در هنگام خواندن تعقيبات، كه

خود، فتح باب ديگری از رحمت حق تبارك و تعالى است، به اندازه توان جبران كند و اين اذكار شريف را به قلب خود برساند و دل را به آنها زنده كند.»⁽²⁾

بحث دیگری که در در مورد تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها) دارای اهمیت است این می باشد که آیا این تسبیحات برترین ذکر می باشد؟«علامه مجلسی»، تسبیحات اربعه را به دلیل اینکه در بر دارنده چهار ذكر مهم بوده و نيز به آن توصيه شده و اینکه روايات تصريح كننده بر برترى این تسبيحات، از جهت تعداد بيشتر و از جهت قوّت سند و متن قابل توجه تر مى باشند، نسبت به ساير اذکار، داراى نوعى برترى می داند. با این حال تأكيد شيعه بر افضل بودن تسبيح حضرت فاطمه (صلوات الله علیها) - در حالى كه يك ذكر نيز نسبت به تسبيحات اربعه كمتر دارد - را به دليل این می داند كه اين تسبيح، منسوب به دختر گرامى پيامبر يعنى

حضرت فاطمه (صلوات الله علیها) مى باشد و آن حضرت، تا آخرين لحظات حيات، بر انجام آن مداومت داشته در هيچ حال، آن را ترك نمى كرده است.»⁽¹⁾

2- تفسیر فراز «وَ أَنْ تَجْعَلَ دُعَائِی

أَوَّلَهُ فَلاحا وَ أَوْسَطَهُ نَجَاحا وَ آخِرَهُ صَلاحا»

از فرازهای بحث برانگیز این فصل«وَ أَنْ تَجْعَلَ دُعَائِی أَوَّلَهُ فَلاحا وَ أَوْسَطَهُ نَجَاحا وَ آخِرَهُ صَلاحا» می باشد که اول و اوسط و آخر و نیز فلاح و نجاح و صلاح در این دعا نیاز به تفسیر و توضیح دارد.

در معنی این فراز احتمالاتی وجود دارد:

احتمال اول: «محمد تقی مجلسی» و فرزند ایشان «علامه محمد باقر مجلسی» هر دو در مورد این فراز می نویسند «أَوَّلَهُ فَلاحا» یعنی نجات از آتش و «أَوْسَطَهُ نَجَاحا»یعنی رسیدن به مطالب دنیوی و آنچه به سبب آن، مطالب اخروی به دست می آید و «آخِرَهُ صَلاحا»یعنی آنچه امر آخرت مرا اصلاح می کند.⁽²⁾

احتمال دوم: با دقت در معانی لغوی فلاح و نجاح و صلاح که اولی به معنی فوز و رستگاری است⁽³⁾و دومی به معنی رسیدن به حاجت و موفقیت در آن⁽⁴⁾و سومی نقطه مقابل فساد و تباهی است⁽⁵⁾ممکن است معنی این فراز این چنین باشد: آنچه که از نظر اهمیت برای من در اولویت است و حاجت در رتبه اول من می باشد سعادت و رستگاری است و سپس اینکه حوائجم برآورده شود و در مرحله آخر اینکه فساد و تباهی در امور من راه نیابد و این رستگاری و دیگر حوائج برآورده شده از من گرفته نشود.

احتمال سوم: با توجه به فراز «وَ أَسْأَلُكَ سَيِّدِی التَّسْدِيدَ فِی أَمْرِی وَ النُّجْحَ فِی طَلِبَتِی وَ الصَّلَاحَ لِنَفْسِی وَ الْفَلَاحَ لِدِينِي» از دعایی دیگر⁽¹⁾عبارت مورد بحث است، می توان گفت ممکن است منظور از «فلاح» در فراز مورد بحث، برآورده شدن حوائجی باشد که دین من را تقویت می نماید و در اولویت برآورده شدن است و منظور از «نجاح» که در رتبه دوم قرار گرفته برآورده شدن هر گونه حاجت اعم از حاجات خود و دیگران باشد که در رتبه دوم اهمیت است و منظور از «صلاح» برآورده شدن حاجتی است که برای خویشتن است که در رتبه آخر قرار دارد.

3- اشاره به تفاوت فضل و رحمت الهی

از عبارت های دارای اهمیت یکی از ادعیه این فصل، عبارت «وَ أَفِضْ عَلَی مِنْ فَضْلِكَ وَ انْشُرْ عَلَی مِنْ رَحْمَتِكَ»می باشد. با نگاه به این فراز این سؤال به ذهن می رسد که تفاوت فضل و رحمت الهی که در بسیار از ادعیه به این دو واژه اشاره شده چیست؟

پاسخ: «علامه طباطبایی» ذیل آیه (قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ)⁽²⁾دو احتمال را در تفاوت این دو واژه ذکر می نماید. یکی اینکه منظور از «فضل خدا»، رحمت رحمانيه او و عطائى باشد كه بر عموم مخلوقات خود دارد، و منظور از «رحمت خدا» خصوص افاضه اى باشد كه بر مؤمنان دارد و دیگر اینكه منظور از «فضل» منافع مادى دنیوی نباشد، بلكه امورى باشد كه در آيه قبلى ذكر شده بود، يعنى «موعظه» و «شفاء ما فى الصدور» و «هدى»، و منظور از «رحمت» خصوص رحمت اخروى خاص به مؤمنان نباشد، بلكه مراد همان معنايى باشد كه در آيه قبلى داشت، و آن عبارت بود از عطيه خاصه الهى به مؤمنان يعنى سعادت دنيايى و آخرتى آنان.⁽³⁾

2- تعقیبات مختصه

2-1. کلّیات

تعداد کلمات

مجموع تعقیبات مختصه کتاب مفاتیح الجنان، سی و چهار ذکر و دعا و نماز و تلاوت سوره هایی از قرآن کریم می باشد.

مجموع تعقیبات نماز ظهر با احتساب تکرارها 230 کلمه ، مجموع تعقیبات نماز عصر با احتساب هفتاد استغفار و ده مرتبه سوره قدر و بدون محاسبه دعا عشرات 881 کلمه، مجموع تعقیبات نماز مغرب بدون احتساب نافله ها و نماز غفیله و با محاسبه تکرار در اذکار 318 کلمه ، تعقیب نماز عشا بدون در نظر گرفتن نماز وتیره و آداب آن 122 کلمه و تعقیب نماز صبح با احتساب تکرار ها 10037 کلمه می باشد.

بنابراین همان طور که مشخص است حجم تعقیبات نماز صبح قابل قیاس با سایر تعقیبات نیست.

منابع محدّث قمی منبع اصلی را مصباح المتهجد و سلاح المتعبد شیخ طوسی قرار داده است اما از کتب دیگر نیز نکاتی را ذکر می نماید.

سبک از نماز ظهر شروع و به نماز صبح ختم می شود که حکمت آن در دروس قبل ذکر شد.

2-2. مضامین

تعقیب نمازظهر

در این قسمت دو تعقیب متصل به هم ذکر شده است با مضامین: دعا در امور مختلف / طلب آمرزش / توکل به خدای متعال

تعقیب نماز عصر

در این قسمت پنج متعقیب متصل به یکدیگر ذکر شده با مضامین: استغفار/ پناه بردن به خدای متعال و ادعیه گشایش امور

تعقیب نماز مغرب

در این قسمت هفت تعقیب متصل به یکدیگر ذکر شده با مضامین: صلوات / اذکار و نمازهای توحیدی / طلب آمرزش

تعقیب نماز عشاء

در این قسمت سه تعقیب متصل به یکدیگر ذکر شده با مضامین: طلب رزق/ قرائت قرآن

تعقیب نماز صبح

در این قسمت نه تعقیب متصل به یکدیگر ذکر شده و غلبه مضامین آن با صلوات و اذکار توحیدی است. البته ادعیه آخرتی و ادعیه در امور مختلف نیز در بین این اذکار وجود دارد.

سجده شکر

در این قسمت دو ذکر با معنی شکر و طلب عفو ذکر گردیده است.

ادعیه وقت طلوع و غروب آفتاب

در این قسمت شش دعا آمده (که پنج مورد آنها شماره گذاری شده) با مضامین: اذکار توحیدی / پناه بردن به خدای متعال / دعا در امور مختلف / دعای زندگی اهل بیتی داشتن

2-3. نکات برگزیده

1- مهم ترین اذکار در بین تعقیبات مختصه از نظر فضیلت

مهم ترین اعمال این فصل از نظر فضیلت را می توان دو عمل سجده شکر و ذکر«لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ...»دانست چرا که عمل اوّل مستحب مؤکد است و ارزش عمل دوم به این صورت ذکر شده است: «بر هر مسلمان خواندن این ذکر(با شرایط آن) واجب و فریضه است و در بعضى از روايات است كه اگر ترك شود قضا كنيد كه لازم است.»⁽¹⁾که این حدّ از تأکید در هیچ یک از اعمال دیگر این فصل مشاهده نمی شود.

2- درباره نماز غفیله

غُفَیلَه اسم مُصَغَّر عربی از «غفلت» به معنی غفلت کوچک است. بر اساس برخی از روایات، ساعت بین مغرب و عشا ساعت غفلت از یاد خدا است⁽¹⁾و به همین مناسبت، نمازی که در این ساعت خوانده می شود را «نماز غُفَیله» نامیده اند.

شاید یکی از دلایل توصیه به اقامه این نماز وجود «ذکر یونسیه» در این نماز است. بزرگان گفته اند: بالاترین ذکر در بین اذکار، ذکر یونسیه است که عبارت از (لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمينَ)⁽²⁾می باشد.

بزرگان و اساتيد اخلاق، «ذكر يونسيه» را در سیر و سلوک به سوی خدای متعال بسيار مؤثر مى دانند و سفارش اكيد بر آن دارند. اين ذكر موجب رهايى يونس گرديد و

خواندن اين ذكر، براى رفع مشكلات و جذب نظر لطف خداوند نيز مؤثّر است. موقعى كه حضرت يونس (علیه السلام) در امتحان الهى سر فراز و موفّق نشد و در شكم

ماهى زندانى شد، مرتّب ذكر شريف (لا إله إلا أنتَ سُبحانَكَ إنّی كُنتُ مِنَ الظّالِمينَ)⁽³⁾را تكرار كرد تا اينكه خداوند رحمان و رحيم او را نجات بخشيد. (فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِينَ)⁽⁴⁾خداوند متعال در جایى ديگر اشاره مى فرمايد كه: (فَلَوْ لا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ، لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ)⁽⁵⁾پس اگر نه اين بود كه او (در شكم ماهى) از تسبيح گويان بود، حتما تا روزى كه (مردم) برانگيخته مى شوند در شكم آن ماهى مى ماند. بر همین اساس از طرف علماى علم اخلاق تاكيد شده كه اين ذكر شريف را در هر حالى كه هستيد، در سجده و در حالت نشسته، اگر در نماز نشد بعد نماز و يا حتّى در هنگام راه رفتن و نظاير آن بسيار بخوانيد. ⁽⁶⁾

3- تفسیری بر فراز «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِكَ»

مراد از «عزائم» امور واجبی است که شک و تردیدی در آنها راه ندارد⁽¹⁾بنابراین«عزائم المغفره»، مغفرت حتمی خدای متعال خواهد بود.همچنین «موجبات» جمع «موجبه» بوده و به معنی اموری حتمی است که خدای متعال به واسطه آنها عذاب و رحمت و بهشت را بر انسان واجب می نماید⁽²⁾پس معنی «مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ» نیز اموری است که رحمت الهی را واجب و حتمی می نماید و معنی هر دو قسمت مشابه یکدیگر است.

اما اینکه اضافه در هر یک از این دو مرکّب، از نوع اضافه به مفعول است یا اضافه با «مِن» تبعیضیه، دو احتمال است که در احتمال اول معنی جمله این است که خدایا انجام آنچه عامل و موجب حتمی شدن رحمت و مغفرت تو بر من است را روزی من نما و در احتمال دوم معنی این می شود که خدایا آن رحمت و مغفرتی را روزی من بنما که حتمی و واجب باشد. شاهد بر این معنی دوم ادعیه دیگر مشابه این فراز است از جمله: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِعَزَائِمِ مَغْفِرَتِكَ وَ بِوَاجِبِ رَحْمَتِك»⁽³⁾«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُك ...وَ وُجُوبَ رَحْمَتِكَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِك»⁽⁴⁾که در این دو شاهد مثال کلمات «واجب» و «وجوب» به جای «موجبات» به کار رفته است که نشان می دهد مراد از «موجبات رحمتک» نیز رحمت واجب و حتمی است.

4- مراد از «اُمّ الکتاب» و بحثی در سعادت و شقاوت ذاتی

در فراز «إِنْ كُنْتُ عِنْدَكَ فِی أُمِّ الْكِتَابِ شَقِيّا فَاجْعَلْنِی سَعِيداً فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَكَ أُمُّ الْكِتاب» که در یکی از ادعیه وقت طلوع و غروب آفتاب آمده به «اُمّ الکتاب» اشاره شده است. این فراز برگرفته از آیه (يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتاب)⁽⁵⁾است. «اُمّ الکتاب» به معنی کتاب مادر، حقیقت و کتابی نزد خدای متعال است

که همه وقایع و اتفاقات عالَم و ریشه آنها در آن حقیقت و کتاب وجود دارد و از آن به «لوح محفوظ» نیز تعبیر شده است. به گفته مفسّران، امور ثابت در آن ذکر شده و در مقابل «لوح محو و اثبات» قرار دارد که امور متغیر را منعکس نموده است.⁽¹⁾با این حال از فراز مذکور در دعای مزبور فهمیده می شود که امور موجود در «اُمّ الکتاب» نیز قابل محو و اثبات است.

حال، سؤالی که پدید می آید این است که آیا سعادت و شقاوت انسان ها امری ذاتی است به این صورت که قبل از پا نهادن انسان به دنیا، تقدیر او رقم خورده و وی هیچ اختیاری در حرکت به سمت این سعادت و شقاوت ندارد و یا اینکه انسان در تقدیر آینده خود نقش دارد؟در پاسخ باید گفت «اُمّ الکتاب» اشاره به علم خدای متعال به سرنوشتی دارد که انسان ها با اختیار خود رقم می زنند. در این صورت روشن است که علم ازلی خداوند، علّت صدور افعال انسان نیست. به سخن دیگر، خداوند متعال می داند که هر انسانی با اراده و انتخاب خود، چه راهی را در زندگی انتخاب می کند و این علم به جهت فرازمانی بودن خدای متعال است که گذشته و آینده نزد او یکسان است، نه اینکه سرنوشت او را از قبل رقم زده باشد.پس انسان با اختیار خود قادر است آینده خود را رقم بزند. به همین جهت هم در قرآن کریم سخن از محو و اثبات امور توسّط خدای متعال شده⁽²⁾تا نشان دهد آنچه پیش از خلقت انسان ها نیز مشخص بوده با اختیار و انتخاب های انسان ها قابل تغییر است.

5- راز وجود حرف واو در ذکر «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِيم»

پاسخ: ممکن است با توجه به توضیحی که مفسّران در مورد واو «و ثامنهم كلبهم» در آیه (سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ رابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَ يَقُولُونَ خَمْسَةٌ سادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْماً بِالْغَيْبِ وَ يَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَ ثامِنُهُمْ كَلْبُهُم ...)⁽³⁾داده اند این مطلب مشخص شود.

«آیت اللّه مکارم شیرازی» در مورد این آیه می نویسد: «در آيه فوق جمله «رابعهم كلبهم» و «سادسهم كلبهم» هر دو بدون واو آمده است در حالى كه جمله «و ثامنهم كلبهم» با «واو» شروع مى شود، از آنجا كه تمام تعبيرات قرآن حتما داراى نكته اى است مفسران در معنى اين «واو» سخن فراوان گفته اند.شايد بهترين تفسير اين باشد كه اين «واو» اشاره به آخرين سخن و آخرين حرف است، چنان كه در ادبيات امروزه نيز اين تعبير معمول می باشد كه هنگام برشمردن چيزى، تمام افراد آن بحث را بدون واو ذكر مى كنند، اما آخرين آنها حتما با واو خواهد بود، مثلا مى گوئيم" زيد، عمر، حسن و محمد آمدند" اين واو اشاره به پايان كلام و بيان آخرين مصداق و موضوع است.اين سخن از مفسر معروف" ابن عباس" نقل شده و بعضى از مفسران ديگر آن را تاييد كرده اند.»⁽¹⁾

بر این اساس می توان راز حرف واو در ذکر مورد نظر را این دانست که اشاره به آخرین سخن و بالاترین مطلب دارد به این معنی که عمیق ترین و بالاترین سخن در مورد خدای متعال ذکر «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِيم» است که پس از آن سخنی نیست.

6- حقّ محمد و آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) بر خدای متعال

فراز«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْكَ» که در یکی از تعقیبات نماز صبح آمده این سؤال را به ذهن می رساند که مگر مخلوقات، حقی بر خدای متعال دارند؟

پاسخ:

مقدمه: جملات صریح تری نیز در بیان این حق وجود دارد. در فراز «فَأَسْأَلُكَ اللَّهُمَّ يَا عَظِيمُ بِحَقِّكَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الصَّادِقِينَ وَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الصَّادِقِينَ عَلَيْكَ وَ بِحَقِّكَ عَلَى عَلِی وَ بِحَقِّ عَلِی عَلَيْكَ وَ بِحَقِّكَ عَلَى فَاطِمَةَ وَ بِحَقِّ فَاطِمَةَ عَلَيْكَ وَ بِحَقِّكَ عَلَى الْحَسَنِ وَ بِحَقِّ الْحَسَنِ عَلَيْكَ وَ بِحَقِّكَ عَلَى الْحُسَيْنِ وَ بِحَقِّ الْحُسَيْنِ عَلَيْكَ فَإِنَّ

حُقُوقَهُمْ

عَلَيْكَ مِنْ أَفْضَلِ إِنْعَامِكَ عَلَيْهِمْ وَ بِالشَّأْنِ الَّذِی لَكَ عِنْدَهُمْ وَ بِالشَّأْنِ الَّذِی لَهُمْ عِنْدَك» از اعمال ستون هفتم مسجد کوفه⁽¹⁾به حقی که تک تک پنج تن (صلوات الله علیهم) بر خدای متعال دارند، اشاره شده است و مشابه همین فراز در عمل ستون سوم مقام امام زین العابدین (علیه السلام) نیز آمده است.⁽²⁾

به نظر می رسد، این گونه جملات نظیر آیاتی باشد که خدای متعال بر خود وظیفه ای را مقرّر کرده است همچون «...كَتَبَ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَة...»⁽³⁾، «وَ مَنْ يُهاجِرْ فی سَبيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُراغَماً كَثيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّه ...»⁽⁴⁾، «فإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِی إِلاَّ عَلَى اللَّه ...»⁽⁵⁾، « وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُها ...»⁽⁶⁾و «كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنين»⁽⁷⁾و با اینکه هیچ مخلوقی بر عهده خدای متعال حقی ندارد اما او به جهت لطف نمودن یا پاداش دادن به بندگان، بر خود امری را واجب نموده است. به تعبیر دیگر انسان ها بر خداوند حق ذاتی ندارند ولی اگر خدای متعال به آنان وعده ای داد از با وفای به عهد، حقّ، برای آنان اثبات می شود. در ادعیه مذکور نیز منظور از حق محمد و آل محمد (صلوات الله علیهم) بر خدای متعال این است که به جهت بندگی و طاعت و عبادت اهل بیت (صلوات الله علیهم) خدای متعال بر خود این را لازم نموده که جایگاه و مقام خاصی به ایشان عنایت کند که از جمله آن مقام خاص، شفاعت است.

3- ادعیه ایام هفته

3-1. کلّیات

تعداد کلمات

دعای روز یکشنبه 197کلمه،دعای روز دوشنبه256،دعای روز سه شنبه183کلمه، دعای روز چهارشنبه160کلمه، دعای روز پنجشنبه176 کلمه، دعای روز جمعه193 کلمه و دعای روز شنبه131 کلمه دارند. بر این اساس دعای روز شنبه دارای کمترین و دعای روز دوشنبه دارای بیشترین کلمات در بین این ادعیه می باشند.

معصوم صادرکننده

امام سجاد (علیه السلام)

منابع حاشیه صحیفه سجادیه، المصباح و البلد الامین کفعمی، بحارالانوار علامه مجلسی

سبک

این ادعیه به پیروی از حاشیه صحیفه سجادیه از یکشنبه شروع شده و به جمعه ختم می شود.

حمد الهی مقدمه طلب حوائج قرار گرفته است. همچنین به شکل ذوقی در انتهای هر یک از ادعیه، حاجاتی به عدد روز هفته انجام می پذیرد ، به این شکل که مثلاً در روز دوشنبه دو حاجت و سه شنبه سه حاجت طلب می شود.

3-2. مضامین

ادعیه ایام هفته همگی دارای سه بخش کلّی هستند:

بخش اول - ذکری توحیدی، که در اکثر ادعیه ایام هفته، این ذکر توحیدی حمد الهی است.

بخش دوم - حوائج متعددی ذکر می شود و حوائج هر روز با روز دیگر متفاوت است.

بخش سوم - صلوات و حاجت خواهی به عدد روز هفته انجام می گیرد.

مهم ترین حوائج مذکور در بخش دوم:

دعای روز یکشنبه: دعاهای متعدد از جمله: پناه بردن به خدا از شرور، طلب اصلاح امور، طلب یاری برای رسیدن به موفّقیت و دعا برای سلامتی

دعای روز دوشنبه: دعای برای موفقیت در این روز/ دعا برای رضایت مردم در ظلم هایی که انجام شده

دعای روز سه شنبه: پناه بردن به خدا از شرور / دعا برای قرار گرفتن در زمره یاران الهی / دعا برای اصلاح دین و آخرت / طلب آمرزش، از بین رفتن غم و اندوه و دفع دشمنان

دعا روز چهارشنبه: (در ابتدا حمد طولانی تری صورت گرفته است.) اظهار ذلت و خشوع در برابر پروردگار / طلب شفاعت و همنشینی با محمد و آل محمد (صلوات الله علیهم) / طلب نیرو برای عبادت و علاقمندی به آن و بی میلی به گناه دعای روز پنج شنبه: در این دعا حوائج متعددی طلب شده است از جمله: دعای طول عمر / دعا برای دوری از معاصی / دعا برای رسیدن به بهترین امور و دوری از بدترین امور در این روز

دعای روز جمعه: شهادت به وحدانیت خدا و نبوّت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) / دعا برای ثبات قدم در دین داری / دعا برای قرار گرفتن از شیعیان رسول اکرم ص / دعا برای توفیق انجام واجبات روز جمعه

دعای روز شنبه: دعاهای کوتاه متعدد از جمله: دعای توفیق شکرگزاری و انجام طاعت الهی و دوری از معاصی

3-3. نکات برگزیده

1-حاجت برای خود و دیگران در کنار یکدیگر

در فراز «إِيَّاكَ أَسْتَرْشِدُ لِمَا فِيهِ الصَّلَاحُ وَ الْإِصْلَاحُ وَ بِكَ أَسْتَعِينُ فِيمَا يَقْتَرِنُ بِهِ النَّجَاحُ وَ الْإِنْجَاح»از دعای روز یکشنبه، سبک و روش جالبی برای دعا مشاهده می شود که صلاح خود و دیگران و موفقیت خود و دیگران در کنار هم درخواست می شود.

2- استغفار از انواع ظلم به حق الناس ها

از حوائج برجسته ای که در بین این ادعیه مشاهده می شود، حاجتی است که در دعای روز دوشنبه آمده و آن استغفار به جهت انواع حق الناس هایی است که خواننده دعا رعایت نکرده است و اینکه خدای متعال رضایت افرادی که ظلمی به آنها شده را به دست آورد و بر آنها رحمت بفرستد.

3- از اسماء الله بودن «بِسْمِ اللَّهِ» در فراز «بِبِسْمِ اللَّهِ خَيْرِ الْأَسْمَاءِ» از دعای روز سه شنبه

در غیر از این دعا در دو دعای «بِبِسْمِ اللَّهِ اسْتَشْفَيْتُ وَ بِسْمِ اللَّهِ اسْتَكْفَيْت»⁽¹⁾و «بِسْمِ اللَّهِ اسْتَعَنْتُ وَ بِبِسْمِ اللَّهِ اسْتَجَرْت»⁽²⁾نیز خود «بسم الله» به عنوان اسمی از خدای متعال آمده است. سؤالی که در این جا به وجود می آید این است

که چگونه می تواند «بِسْمِ اللَّهِ» خود، از اسماء الهی باشد؟

پاسخ آن است که «بسم الله» خود از اسماء الهی بوده چرا که «اسم» یا از «وسم» به معنى علامت بوده و یا از «سموّ» به معنى «رفعت» است⁽³⁾و در هر دو حالت «بسم الله» می تواند از مصادیق آن باشد و در این حالت به این اسم الهی توسّل صورت گرفته است.همچنین «بسم الله» آیه ای از آیات الهی است چرا که " آيه" در لغت به معنى نشانه و علامت است و در قرآن در معانى گوناگونى استعمال شده است که از جمله آنها معنی خود «فرازهای قرآن» می باشد چنانچه در آیه (تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ)⁽⁴⁾در این معنی استعمال شده است و از آنجا که در ادعیه متعددی به آیات خدای متعال توسّل صورت گرفته است مانند فرازی که در دعای سحر است: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ مِنْ آيَاتِكَ بِأَكْرَمِهَا وَ كُلُّ آيَاتِكَ كَرِيمَةٌ اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِآيَاتِكَ كُلِّهَا» در فراز دعای مورد بحث نیز به «بسم الله» که از آیات الهی است توسّل صورت گرفته است.

4- دعای «اللَّهُمَّ مَنْ تَعَبَّأَ وَ تَهَيَّأَ» از اعمال شب و روز جمعه

4-1. کلّیات

تعداد کلمات

این دعا در حدود 264کلمه دارد.

منابع

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد شیخ طوسی ، جمال الاسبوع سید بن طاووس، البلد الامین و المصباح کفعمی و بحارالانوار علامه مجلسی

سبک

این دعا سبک مناجاتی دارد.

4-2. مضامین

بخش اول:مناجات

این نکته ذکر می شود که خدایا اگر کسانی به در خانه دیگران می روند من به در خانه تو آمده آمده ام پس مرا ناامید نکن.

بخش دوم:مناجات

دلیل سخن گفتن با خدا بیان می شود که آن رحمت اوست.

بخش سوم:طلب حوائج

ادعیه ای کوتاه همچون گشایش در امور و اجابت و عافیت و سلطه پیدا نکردن دشمن ذکر می شود.

بخش چهارم: مناجات

به شکل مناجات به قدرت و عدالت و عدم شتاب خدا در امور اشاره می شود.

بخش پنجم:طلب حوائج

پناه بردن به خدای متعال و طلب رزق و یاری برعلیه دشمن و عفو الهی

4-3. نکته برگزیده

تنزیه خدای متعال از عجله و ظلم به بندگان

در فراز «وَ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ لَيْسَ فِی حُكْمِكَ ظُلْمٌ وَ لَا فِی نَقِمَتِكَ عجلَةٌ وَ إِنَّمَا يَعجل مَنْ يَخَافُ الْفَوْتَ وَ إِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَى الظُّلْمِ الضَّعِيفُ وَ قَدْ تَعَالَيْتَ يَا إِلَهِی عَنْ ذَلِكَ عُلُوّاً كَبِيرا» خدای متعال از عجله و ظلم منزه دانسته شده است و علت آن چنین بیان شده که عجله از کسی صادر می شود که خوف از بین رفتن فرصت دارد و ظلم توسّط کسی انجام می پذیرد که ضعیف باشد و در حقیقت دو عیب عجله و ظلم از دو عیب دیگر نشأت می گیرد در حالی که خدای متعال از جمیع عیوب منزّه است.

در قرآن کریم این چهار عیب از خدای متعال تنزیه شده و به عکس، به انسان نسبت داده شده است که به صورت اجمالی به این آیات اشاره می شد:

در امور، معرفی شده است.

امر ذکر شده که خدای متعال به هیچ کس ظلم نمی نماید.

شکست ناپذیر معرفی شده است.

5- صلوات ابوالحسن ضرّاب اصفهانی

5-1. کلّیات

تعداد کلمات

این صلوات در حدود 648 کلمه دارد و تقریباً به اندازه دعای صباح است و دارای چهار بخش می باشد.

معصوم صادر کننده

ناحیه مقدسّه امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

راوی

ابوالحسن ضرّاب اصفهانی

منابع

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد و الغیبه شیخ طوسی ، المزارالکبیر ابن مشهدی، جمال الاسبوع سید بن طاووس، البلدالامین کفعمی و بحارالانوار علامه مجلسی

سبک

در این صلوات ذکر اسماء و صفات الهی و مناجات با خدا و ادعیه غیر مرتبط با اهل بیت (صلوات الله علیهم) مشاهده نمی شود.

در بعضی از قسمت های این دعا از عبارت های مشترک و مکرّر استفاده شده است.

5-2. مضامین

بخش اول – صلوات بر تک تک اهل بیت (صلوات الله علیهم) غیر از حضرت زهرا (صلوات الله علیها)

در این بخش صلوات به رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) با ذکر صفات متعددی از ایشان همراه است. پس از آن صلوات بر امیرالمؤمنین (علیه السلام)

با تعدادی از صفات حضرت همراه شده و پس از ذکر نام هر یک از امامان بعدی عبارت «إِمَامِ الْمُؤْمِنِينَ وَ وَارِثِ الْمُرْسَلِينَ وَ حُجَّةِ رَبِّ الْعَالَمِين» تکرار می شود.از این عبارت مشترک تنها صفت سوم در ضمن صلوات بر رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) ذکر شده و ظاهرا به جای دو صفت اول عبارت «سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ وَ خَاتَمِ النَّبِيِّين» آمده است. همچنین صفت دوم و سوم در ضمن صلوات بر امیرالمؤمنین آمده و به جای صفت اول صفت «أَمِيرِ الْمُؤْمِنِين» ذکر شده است.

بخش دوم – صلوات دیگر به صورت جمعی بر اهل بیت (صلوات الله علیهم)

در این بخش عمدتا صفات اهل بیت (صلوات الله علیهم) ذکر می گردد با خطاب به خدای متعال که تو ایشان را این گونه نمودی.

بخش سوم – صلوات دیگر که تنها به کیفیت آن توجّه می شود.

در این بخش نام اهل بیت (صلوات الله علیهم) یا صفات آنها مدّنظر نبوده و ویژگی های صلوات ذکر می گردد.

بخش سوم – صلوات بر امام زمان (علیه السلام) و برشماری صفات آن حضرت و دعا برای ایشان

انواع ادعیه این بخش:

1- دعا برای شخص امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

2- دعا برای بازگشت دین به حال اصلی خود با ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

3- ادعیه دیگر برای تحوّلات با ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

4- دعا بر ضد دشمنان امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بخش چهارم – صلوات دیگر بر اهل بیت (صلوات الله علیهم)

در این بخش ابتدا به پنج تن اهل بیت (صلوات الله علیهم) با ذکر نام آنان و جمیع اوصیاء دیگر به صورت کلّی صلوات فرستاده شده، سپس چند صفت برای کلّیه ایشان ذکر می گردد و سپس بر امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) صلوات فرستاده شده و برای ایشان دعا صورت می گیرد.

5-3. نکته برگزیده

پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) برگزیده در عالَم سایه ها

عبارت «الْمُصْطَفَى فِی الظِّلالِ» در این دعا در توصیف پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) به کار رفته و به برگزیده شدن پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در بین سایه ها و اشباح اشاره دارد و منظور از عالَم ظلال عالَم مجرّدات است که پیش از دنیا تحقّق داشته است.

در توضیح این عبارت اشاره به این حدیث مناسب است که از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که: «بعضی از قریش به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) گفتند به چه خصوصیاتی از دیگر انبیاء سبقت گرفته ای در حالی که تو به عنوان آخرین و خاتم آنها مبعوث شده ای؟ ایشان پاسخ دادند: من اوّل فرد از خلایق بودم که به

خدای متعال ایمان آوردم و اول کسی بودم که هنگامی که خدا از پیامبران میثاق می گرفت و آنها را شاهد بر خودشان قرار می داد که آیا من پروردگار شما نیستم؟ و آنها

جواب دادند بله. پس من اول شخص از انبیاء بودم که گفت بله پس از آنها در اقرار سبقت گرفتم.»⁽¹⁾بر این اساس «الْمُصْطَفَى فِی الظِّلالِ» اشاره به برگزیده شدن پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در عالم ذرّ دارد.

ذکر حدیث دیگری نیز در این زمینه مناسب است که «از مفضّل نقل شده به امام صادق (علیه السلام) گفتم در کجا بودید هنگامی که در بین سایه ها قرار داشتید؟ فرمود: ای مفضّل ما نزد پروردگارمان در سایه ای سبز بودیم در هنگامی که هیچ کس غیر از ما نزد او نبود و او را تسبیح و تقدیس و تهلیل و تمجید می نمودیم و هیچ ملک مقرّب و موجود صاحب روحی غیر از ما وجود نداشت. تا اینکه خدای متعال شروع به خلق اشیاء نمود.پس هر ملک و هر موجودی را که خواست، به هر صورتی که اراده نمود، خلق کرد و در پایان علم آن را به ما عنایت کرد.»⁽²⁾بر اساس این حدیث «الْمُصْطَفَى فِی الظِّلالِ» اشاره به وجود و حیات اهل بیت (صلوات الله علیهم) قبل از سایر موجودات و قرار داشتن علم تمام موجودات نزد ایشان دارد.

6- زیارات ایام هفته

6-1. کلّیات

تعداد کلمات

زیارت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) 310 کلمه، زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام) 102 کلمه، زیارت فاطمه زهرا (صلوات الله علیها) به روایت اول 50 و به روایت دیگر 62 کلمه، زیارت امام مجتبی (علیه السلام) 119 کلمه، زیارت امام حسین (علیه السلام) 148 کلمه، زیارت امام سجاد امام باقر و امام صادق (صلوات الله علیهم) 126 کلمه، زیارت امام کاظم و امام رضا و امام جواد و امام هادی (صلوات الله علیهم) 120 کلمه، زیارت امام عسگری (علیه السلام) 71 کلمه، زیارت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) 190 کلمه می باشد.

بنابراین بلندترین این زیارات، زیارت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و کوتاه ترین آنها زیارت حضرت زهرا (صلوات الله علیها) به روایت اول می باشد.

معصوم نقل کننده

نامشخص

منابع

جمال الاسبوع سید بن طاووس و بحارالانوار علامه مجلسی

سبک

این زیارات دارای فرازهای مشترک و متفاوت هستند.

6-2. مضامین این زیارات

مضامین مشترک این زیارات

این زیارات با اندکی تفاوت همگی در داشتن موضوعات زیر مشترک هستند:

1- سلام و صلوات بر اهل بیت (صلوات الله علیهم)

2- شهادت به انجام تکالیف الهی توسط اهل بیت (صلوات الله علیهم)

3- اقرار به ولایت ایشان و دشمنی با دشمنان ایشان

4- با مخاطب قرار دادن هر یک از اهل بیت (صلوات الله علیهم) به اینکه این روز متعلّق به شماست و ما در این روز مهمان شما هستیم و اینکه شما مهمان نواز هستید، درخواست مهمان نوازی از ایشان می شود.این ویژگی خاص در تمام این زیارات به غیر از زیارت حضرت زهرا (صلوات الله علیها) ذکر شده است.

مضامین خاص زیارت روز شنبه

شهادت بر یگانگی خدای متعال

صلواتی نسبتاً طولانی بر پیامبر و دعاهایی برای ایشان

طلب غفران از خدای متعال با واسطه قرار دادن رسول اکرم و

اهل بیت (صلوات الله علیهم)

اندوه فقدان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و انقطاع از وحی

مضامین خاص زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام)

سلام به آدم و نوح (صلوات الله علیهما) و ملائکه گرد قبر حضرت

مضامین خاص زیارت حضرت زهرا (صلوات الله علیها)

اشاره به صفت خاص ممتحنه بودن حضرت زهرا (صلوات الله علیها)

درخواست الحاق به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و امیرالمؤمنین (علیه السلام) (در روایت اول این زیارت) و درخواست الحاق به درجه عالیه (در روایت دوم)

ویژگی خاص زیارت های روز دوشنبه و سه شنبه

در این دو زیارت ابتدا سلامی کلی به همه ائمه ای که آن روز به آنها تعلّق دارد ذکر شده و سپس با فاصله ای سلامی خاص به هر یک از آنها داده می شود. در حقیقت نوعی درس است و این نکته را تعلیم می دهد که در مرقد مطهّر ائمه ای که در کنار یکدیگر مدفون هستند ابتدا با سلامی کلی همه آن عزیزان را خطاب نماییم و سپس یک یک را مدّ نظر قرار دهیم.

مضامین خاص زیارت روز جمعه

دعا برا فرج امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و اشاره به این که من از منتظران ظهور هستم.

تقرّب به خدا با اهل بیت (صلوات الله علیهم)

دعا برای قرار گرفتن در زمره یاران امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

6-3. نکته برگزیده

مراد از تعلّق ایام به اهل بیت (صلوات الله علیهم) و مهمان ایشان بودن

در روایتی که «محدّث قمی» در «مفاتیح الجنان» قبل از ذکر این زیارات از امام

هادی (علیه السلام) نقل می نماید تصریح به تعلّق هر یک از روزهای هفته به یک یا چند نفر از چهارده معصوم شده است.⁽¹⁾

مشابه این بحث در روایاتی که به عنوان تأویل آیه (إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فی كِتابِ اللَّه...)⁽²⁾ذکر شده مشاهده می شود. در این روایات، تأویل ماه هاى دوازده گانه، دوازده امام دانسته شده است، و منظور از چهار ماه حرام، اميرالمؤمنين و امام سجاد، و امام رضا، و امام هادی (صلوات الله علیهم) و یا امیرالمؤمنین و امام حسن و امام حسین و امام زمان (صلوات الله علیهم) ذکر گردیده، و مقصود از «سال» رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دانسته شده است.⁽³⁾نتیجه بحث تعلّق هر یک از ایام به یک یا چند معصوم این می شود که اهل بیت (صلوات الله علیهم) مانند صاحب خانه ای که مالک خانه خویش است، مالک این اوقات هستند و دیگر موجودات که در این زمان ها قرار گیرند مهمان آنها خواهند بود و در زمان متعلق به آناه نفس می کشد که مطلب مهم و زیبایی است.

غیر از این مهمانی معنوی، به مهمانی های معنوی دیگری نیز در روایات اشاره شده است از جمله:

1- تعقیب نماز خواندن تا نماز بعد: از امام صادق (علیه السلام) روایت شده که: «هر کس نماز فریضه ای بخواند و پس از آن تا نماز دیگر تعقیب بخواند، او مهمان خداست و بر خداست که مهمان خود را اکرام نماید.»⁽⁴⁾

2- زائر خانه خدا: در روایت دیگر از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که: «همانا مهمان خدای عزوجلّ مردی است که حجّ و عمره به جا بیاورد پس او مهمان خداست تا وقتی که به سوی منزلش باز گردد».⁽⁵⁾

سؤالات

1- تفسیر تسبیحات حضرت زهرا (صلوات الله علیها) بعد از نمازها از دیدگاه امام راحل چیست؟

2- تفاوت فضل و رحمت الهی چه می باشد؟

3- تفسیر فراز «وَ أَنْ تَجْعَلَ دُعَائِی أَوَّلَهُ فَلاحا وَ أَوْسَطَهُ نَجَاحا وَ آخِرَهُ صَلاحا» چیست؟

4- آیا تسبیح حضرت زهرا (صلوات الله علیها) برترین ذکر است؟

5- نماز غفیله در لغت به چه معناست، به چه مناسبت چنین نامی بر آن نهاده شده و دلیل اهمیت آن چیست؟

6- مراد از موجبات رحمت و عزائم مغفرت در فراز «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِكَ» چه می باشد؟

7- با توجه به فراز«إِنْ كُنْتُ عِنْدَكَ فِی أُمِّ الْكِتَابِ شَقِيّا فَاجْعَلْنِی سَعِيداً فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَكَ أُمُّ الْكِتاب» امّ الکتاب چیست؟ و آیا سعادت و شقاوت انسان ها امری ذاتی است؟

8- راز وجود یا عدم حرف واو در تعقیب «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِی الْعَظِيم» چه می باشد؟

9- با توجه به فراز«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ عَلَيْكَ» به این سؤال پاسخ دهید که مگر مخلوقات حقی بر عهده خدا دارند که به آن حق توسل صورت گرفته است؟

10- معنی «المصطفی فی الظّلال» در صلوات ابوالحسن ضراب اصفهانی را توضیح دهید.

11- مراد از فراز «السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا مُمْتَحَنَةُ امْتَحَنَكِ الَّذِی خَلَقَكِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَكِ وَ كُنْتِ لِمَا امْتَحَنَكِ بِهِ صَابِرَة» از زیارت حضرت زهرا (صلوات الله علیها) در روز یکشنبه چیست؟

درس نهم – ادعیه مشهور

اشاره

در این درس به بررسی ادعیه فصل ششم «مفاتیح الجنان» پرداخته می شود.

1- دعای صباح

1-1. کلّیات

تعداد کلمات

این دعا دارای 662 کلمه بوده و از نصف دعای کمیل نیز کمتر است.

معصوم نقل کننده

امیرالمؤمنین (علیه السلام)

منابع

اختیار المصباح سید بن باقی، ذریعة الضراعة فیض کاشانی، بحارالانوار علامه مجلسی (سید بن طاووس و کفعمی نقل نکرده اند.)

سبک

استفاده از کلمات ثقیل و مغلق و دارای عبارات پیچیده

اهمیت

برخی از بزرگان همچون «ملاحسینقلی همدانی» و «میرزا جواد ملکی تبریزی» در توصیه های خود به خواندن این دعا سفارش کرده اند.⁽¹⁾و همواره مورد نظر اهل معرفت همچون «ملا هادی سبزواری» و «آقا نجفی قوچانی» بوده و بر آن شروح فلسفی و عرفانی نگاشته اند.

1-2.مضامین

بخش اول - ذکر صفات الهی

به سه دسته از صفات خدا اشاره می شود به این ترتیب:

1- صفات مربوط به آفرینش جهان (از «اللَّهُمَّ يَا مَنْ دَلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ»)

2- صفات توحیدی (از «یا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِهِ»)

3- الطاف خدا به خواننده دعا(از «يَا مَنْ أَرْقَدَنِی فِی مِهَادِ أَمْنِهِ»)

بخش دوم - صلوات

در این بخش بر محمد و آل محمد (صلوات الله علیهم) صلوات فرستاده می شود و برخی صفات پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) ذکر می گردد. (از «صَلِّ اللَّهُمَّ عَلَى الدَّلِيلِ إِلَيْكَ»)

بخش سوم – طلب حاجت

این بخش اختصاص به ادعیه ای کوتاه دارد. (از «وَ افْتَحِ اللَّهُمَّ لَنَا مَصَارِيعَ الصَّبَاحِ»)

بخش چهارم - مناجات

در این بخش مناجات با خدا صورت می گیرد در قسمت هایی با این مضامین:

1- قدرت انحصاری خدا در حل مشکل (از «إِلَهِی إِنْ لَمْ تَبْتَدِئْنِی الرَّحْمَةُ مِنْكَ »)

2- دوری خواننده دعا از خدا (از «إِلَهِی أَ تَرَانِی مَا أَتَيْتُكَ إِلا مِنْ حيثُ الْآمَالُ »)

3- امیدواری به خدا و صفاتی از خدا در این زمینه (از «إِلَهِی قَرَعْتُ بَابَ رَحْمَتِكَ بِيَدِ رَجَائِی »)

4- عدم باور اینکه خدا لطف نکند. (از «إِلَهِی كَيْفَ تَطْرُدُ مِسْكِينا الْتَجَأَ إِلَيْكَ »)

5- رو آوردن به خدا(از «إِلَهِی هَذِهِ أَزِمَّةُ نَفْسِی عَقَلْتُهَا بِعِقَالِ مَشِيَّتِكَ »)

بخش پنجم- طلب حاجت

حوائجی کوتاه طلب می شود. (از «فَاجْعَلِ اللَّهُمَّ صَبَاحِی هَذَا »)

بخش ششم – ذکر قدرت و لطف خدا

آیاتی با موضوع قدرت الهی ذکر می گردد و به دلیل ترس از خدا اشاره می شود و سپس الطاف خدا در جهان خلقت ذکر می گردد. (از «إِنَّكَ قَادِرٌ عَلَى مَا تَشَاءُ »)

بخش هفتم – طلب حاجت

با ذکر صفاتی از خدا و درود بر محمد و آل محمد (صلوات الله علیهم) طلب حاجت می شود. (از «صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الْأَتْقِيَاءِ »)

بخش هشتم – خلاصه ای از کل دعا

اظهار عجز در برابر خدا و اشاره به لطف خدا و صلوات و طلب غفران (از «إِلَهِی قَلْبِی مَحْجُوبٌ »)

1-3. نکات برگزیده

1- مهم ترین عبارت این دعا

پرکاربرد ترین و مهم ترین جمله این دعا را بی شک باید «يَا مَنْ دَلَّ عَلَى ذَاتِهِ بِذَاتِه» دانست که به «برهان صدیقین» اشاره دارد در این برهان از ذات خدا به خودش مى رسند و از وجود واجب تعالى به او پى مى برند، و به تعبير ديگر ممكنات و مخلوقات واسطه اثبات وجود او نيستند، بلكه خود ذات او دليل بر ذات پاك الهی مى شود.

نخستین بار ابن سینا با توجه به آیه (سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ، أَ وَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ شَهِيدٌ)⁽¹⁾به این برهان خداشناسی اشاره نموده است. آیات دیگری نیز همچون (شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ...)⁽²⁾نیز بر این امر دلالت دارد که ذات حق خودش بر خود شهادت می دهد و برای رسیدن به خدای متعال نیاز به دلالت کننده دیگری نیست.⁽³⁾عبارت «بِكَ عَرَفْتُكَ وَ أَنْتَ دَلَلْتَنِی عَلَيْك» در دعای ابوحمزه و «أَ يَكُونُ لِغَيْرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ حَتَّى يَكُونَ هُوَ الْمُظْهِرَ لَك» در دعای عرفه نیز بر این نوع برهان اشاره دارد.

2- آشنایی با عمق دعای صباح

برخی از شارحان عبارات این دعای شریف را تفسیر ظاهری و باطنی نموده اند به عنوان نمونه در فراز «اللَّهُمَّ يَا مَنْ دَلَعَ لِسَانَ الصَّبَاحِ بِنُطْقِ تَبَلُّجِهِ وَ سَرَّحَ قِطَعَ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ بِغَيَاهِبِ تَلَجْلُجِهِ» آقا نجفی قوچانی معنی ظاهری این عبارت را چنین بیان می نماید: اى آن چنان كسى كه بيرون نمود زبان صبح را كه سپيده و روشنى اوّل فجر باشد به گفتگو كردن كه عبارت از تلألؤ اوست كه اشياء مخفی و غير مشخّص در تاریکی شب را ظاهر و آشكار كند چنانكه تكلّم كردن، معانى پنهان در دل انسان را آشكارا می کند و بعد از اينكه صبح را طالع نمود، قطعه هاى شب تاريك را با تاریکی های شديد درهم رفته او به چرا فرستاد، مانند به چرا فرستادن گلّه ای از اسبان سياه.

ایشان سپس معنی باطنی این عبارت را نیز چنین می داند: مراد از صبح بعثت، حضرت ختمى مرتبت است كه قبل از او ظلمت كفر و اباطيل زمان جاهليّت همه عالم را فرا گرفته بود، اهل حقّى نبود الا عيسويان آنها هم از جادّه مستقيم توحيد به وادى گمراهی قدماء ثلاثه افتادند. و مراد از لسان صبح وجود مبارك آن حضرت است. و مراد از نطق، دین اسلام است كه به روشنى خود حق و نواميس الهيّه را از ظلمت كفر به روشنی مبدّل نمود و حق در هر چيزى را از باطل او متمایز نمود. بر این اساس معنی جمله به این صورت است: اى آنچنان كسى كه لسان حق را به گفتگو بیرون کرد تا آنكه حق و حدود الهيّه ظاهر شد، بعد از پنهان بودن حق در ظلمت كفر مثل ظهور معانى مورد نظر در ذهن انسان به واسطه صحبت نمودن.همچنین مراد از قطع ليل، كفر و اباطيل زمان جاهليّت است. يعنى بعد از اينكه صبح نبوت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) طالع و نور حق ساطع شد، اباطيل زمان جاهليت را با ظلمتهاى درهم رفته آن كه بدعت ها و گناهان باشد، به چرا فرستاد.⁽¹⁾

3- آشنایی با پیچیدگی عبارات دعای صباح

جمله «صَلِّ اللَّهُمَّ عَلَى ... النَّاصِعِ الْحَسَبِ فِی ذِرْوَةِ الْكَاهِلِ الْأَعْبَلِ» که از جملات

پیچیده این دعاست توسّط آقا نجفی قوچانی چنین تفسیر شده است:

««ناصع» به معنى خالص و روشنى و سفيدى شديد آمده است و هر يك مناسب است در اين جا كه مراد باشد و «النّاصع» اسم فاعل و «الحسب» فاعل او و الف و لام عوض از مضاف إليه است، «فى ذروة» متعلّق است به محذوف در موضع حال از حسب است و حسب آن چيزهايى است كه به او فخر مى شود از پدران و اموال و دين و

اخلاق و افعال، و «ذروة» بكسر ذال بلندى هر چيز را گويند و اضافه ذروة به كاهل به تقدير من است و كاهل بلندى جلو قسمت پشت از طرف گردن است و به عبارت دیگر كوهان است و اعبل صفت كاهل است به معنى چيز ضخيم و كلفت كه سفيد باشد و چون در معنى این واژه رنگ لحاظ شده است، بر وزن افعل آمده است.

بر این اساس معنی عبارت از این قرار است: و رحمت نازل كن بار الها بر كسى كه مفاخر او خالص است در حالتى كه مفاخر او در اعلاى كوهان بزرگ سفيد ثابت است و این جمله آخر، كنايه از وضوح مفاخر رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و عدم امکان انکار آنها است كه ذكر ملزوم است و اراده لازم شده است مثل زيد كثير الرّماد كه ذكر «لازم» صورت پذیرفته و اراده «ملزوم» از آن شده است چون در كنايه غالبا ذكر محسوس از دو امر شده و اراده ديگرى كه معقول است انجام پذیرفته است.»⁽¹⁾

2- دعای کمیل

2-1. کلّیات

تعداد کلمات

دعای کمیل دارای 1548 کلمه بوده و از دسته ادعیه بلند به حساب می آید.

معصوم نقل کننده

امیرالمؤمنین (علیه السلام)

راوی

کمیل بن زیاد

منابع

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد شیخ طوسی ، اقبال الاعمال و جمال الاسبوع سید بن طاووس ، المصباح للکفعمی و زادالمعاد علامه مجلسی

سبک

محور مناجات در این دعا غالب بر ذکر اسماء و صفات الهی و طلب حوائج است.

امام خمینی و شهید مطهری سبک خاص این دعا را مناجات از نوع عاشقانه می دانند.⁽¹⁾می توان از ویژگی های خاص این دعا را نسبت به بسیاری از ادعیه، پرداختن بیشتر به مسائل قیامتی دانست. همچنین در بین حوائج، طلب حوائج معنوی در این دعا نقش غالبی دارد.

نام گذاری

به این دعا علاوه بر «دعای کمیل»، «دعای خضر» نیز گفته می شود نام اول بر اساس راوی دعا و نام دوم بر اساس مصدر دعا انتخاب شده است.

2-2. مضامین

بخش اول- طلب آمرزش

با توسّل به صفات متعدّد خدای متعال، طلب آمرزش صورت می گیرد.(از «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ ءٍ»)

بخش دوم – طلب حوائج معنوی

بحث تقرّب به خدای متعال و شکر و ذکر و رضایت از قسمت الهی مطرح شده و این امور از خدا مسألت می شود.(از «اللَّهُمَّ إِنِّی أَتَقَرَّبُ إِلَيْكَ بِذِكْرِكَ»)

بخش سوم – طلب آمرزش و مناجات

با ابراز نیاز شدید به لطف خدا و بیان عظمت قدرت الهی بازهم طلب آمرزش صورت می گیرد و الطاف خدا به دعا کننده بیان شده بدی حال دعا کننده و نیز پشیمانی او ذکر می شود.(از «اللَّهُمَّ وَ أَسْأَلُكَ سُؤَالَ مَنِ اشْتَدَّتْ فَاقَتُهُ »)

بخش چهارم – ترس از عذاب قیامت

در فقراتی بحث آتش دوزخ و نیز عذاب جدایی از اولیاء خدا مطرح شده و از خدا به شکل مستقیم و کنایی طلب قرار نگرفتن در این عذاب ها می شود و به خصوص بر این مطلب تأکید می شود که چگونه فرد موحّد و محبّ خدای متعال در این آتش قرار گیرد. همچنین در انتهای این فقرات، علل این که خدای متعال آتش دوزخ را قرار داده است بیان می شود.(از «يَا رَبِّ ارْحَمْ ضَعْفَ بَدَنِي»)

بخش پنجم – طلب آمرزش

مانند فراز اول (البته خلاصه تر) با توسّل به صفات خدای متعال، طلب آمرزش صورت گرفته و پس از آن ادعیه گوناگون معنوی مطرح و از خدا حاجاتی طلب می شود.(از «إِلَهِی وَ سَيِّدِی فَأَسْأَلُكَ بِالْقُدْرَةِ الَّتِی قَدَّرْتَهَا»)

بخش ششم – طلب حوائج غالباً معنوی

در انتهای دعا نیز با توسّل به صفات خدای متعال طلب برآورده شدن این حوائج مطرح می گردد و در آخر بر محمد و آل محمد (صلوات الله علیهم) صلوات فرستاده می شود. (از «أَسْأَلُكَ بِحَقِّكَ وَ قُدْسِكَ وَ أَعْظَمِ صِفَاتِكَ»)

2-3. عبارات برگزیده

1- مهم ترین فراز دعای کمیل

از فرازهای خاص و عرفانی و دارای اهمّیت این دعا که همواره در کتب علما مورد توجه ایشان بوده است «فَهَبْنِی يَا إِلَهِی وَ سَيِّدِی وَ مَوْلَای وَ رَبِّی صَبَرْتُ عَلَى عَذَابِكَ فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَلَى فِرَاقِكَ وَ هَبْنِی [يَا إِلَهِي] صَبَرْتُ عَلَى حَرِّ نَارِكَ فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ إِلَى كَرَامَتِك» می باشد که اشاره به بالاترين و بهترين مراتب خوف دارد که اين درجه خوف مقرّبين و صدّيقين است.⁽¹⁾

امام راحل معنی این فراز دعای کمیل را همچون معنی فراز « الهى، هب لی كمال الانقطاع إليك...» در مناجات شعبانیه می داند و اهمّیت این مقامی که در این فرازها ذکر شده را این گونه بیان می نماید: «دست ما از آن مقام كوتاه است. و كسى كه به اين مقام رسد، بنده حقيقى خداست و در زیر گنبد ربوبيّت الهی واقع می شود و حق تعالى سرزمین وجود او را به تصرّف درآورده ، از تحت ولايت طاغوت خارج می شود. و اين مقام از بالاترین مقامات اوليای الهی و خاص ترین درجه های برگزیدگان اوست و ديگر مردم از آن بهره ای ندارند.»⁽²⁾

با جستجویی که نگارنده در مورد این دعا در بین برخی از کتب داشت به نظر می رسد می توان این جمله را مهم ترین جمله مورد استناد علما از دعای کمیل معرّفی نمود.⁽³⁾

2- دلایل لزوم وجود آتش جهنم

از فرازهای این دعای شریف که استدلال مهمی در آن آمده فراز«فَبِالْيَقِينِ أَقْطَعُ لَوْ لَا مَا حَكَمْتَ بِهِ مِنْ تَعْذِيبِ جَاحِدِيكَ وَ قَضَيْتَ بِهِ مِنْ إِخْلَادِ مُعَانِدِيكَ لَجَعَلْتَ النَّارَ كُلَّهَا بَرْداً وَ سَلاماً وَ مَا كَانَ لِأَحَدٍ فِيهَا مَقَرّاً وَ لَا مُقَاماً لَكِنَّكَ تَقَدَّسَتْ أَسْمَاؤُكَ أَقْسَمْتَ أَنْ تَمْلَأَهَا مِنَ

الْكَافِرِينَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ وَ أَنْ تُخَلِّدَ فِيهَا الْمُعَانِدِينَ وَ أَنْتَ جَلَّ ثَنَاؤُكَ قُلْتَ مُبْتَدِئاً وَ تَطَوَّلْتَ بِالْإِنْعَامِ مُتَكَرِّماً أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُون»می باشد

که در آن دو دلیل قرآنی بر لزوم وجود آتش جهنم بیان شده است:

دلیل اول: خدای متعال در آیاتی از جمله (وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّی لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعين)⁽¹⁾به پر کردن جهنم از کافران سوگند خورده است. از طرفی اسمای الهی مقدّس است و عیب و نقص در آنها راه ندارد و یکی از اسمای الهی صادق بودن سوگندهای اوست.بنابراین به

جهت لازمه ای که اسم «صادق» خدای متعال دارد، وجود آتش دوزخ امری ضروری است.

دلیل دوم: عدالت الهی است که در آیه (أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا يَسْتَوُون)⁽²⁾به آن اشاره شده است.

3- معنی جمله «وَ أَسْعَدَهُ عَلَى ذَلِكَ الْقَضَاءُ»

سؤال: معنی این جمله که در فراز «إِلَهِی وَ مَوْلَای أَجْرَيْتَ عَلَی حُكْماً اتَّبَعْتُ فِيهِ هَوَى نَفْسِی وَ لَمْ أَحْتَرِسْ فِيهِ مِنْ تَزْيِينِ عَدُوِّی فَغَرَّنِی بِمَا أَهْوَى وَ أَسْعَدَهُ عَلَى ذَلِكَ الْقَضَاءُ فَتَجَاوَزْتُ بِمَا جَرَى عَلَی مِنْ ذَلِكَ بَعْضَ حُدُودِكَ وَ خَالَفْتُ بَعْضَ أَوَامِرِكَ»ذکر شده، چیست؟

پاسخ: این جمله اشاره به عوامل محیطی و وراثتی در شخصیت انسان دارد. تاثیر این عوامل بر انسان از آیات و روایات متعددی استفاده می شود که به بعضی اشاره می شود:

1- این عوامل معنی این جمله همانند آیه (قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ ...)⁽³⁾باشد. به هر گونه خلق و خو⁽⁴⁾و یا به عادت و طريقه و مذهب و روشى كه به انسان جهت مى دهد

شاكله گفته مى شود.⁽¹⁾علامه طباطبایی در مورد این آیه می گوید بنيه بدنى، صفات اخلاقى و محيط اجتماعى در حد اقتضاء، و نه عليت تامه در اعمال آدمى اثر دارد.⁽²⁾

2- آیات و روایاتی که تأثیر وراثت را در شخصیت انسان بیان می نماید مانند روایتی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) که فرمودند: «تَخَیَّروا لِنُطَفِکُم فَاِنَّ العِرقَ دَسَّاسُ، برای نطفه های خود (همسر مناسب) انتخاب کنید که عِرق پنهانی تأثیر دارد».⁽³⁾

3- آیات و روایاتی که تأثیر دوستی و رفاقت را در سرنوشت انسان ذکر می نماید مانند (يا وَيْلَتى لَيْتَنی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَليلا)⁽⁴⁾

4- آیات و روایاتی که تأثیر لقمه حلال یا حرام را در شخصیت انسان بیان می نماید. مانند روایتی از امام باقر (علیه السلام) که فرمود: «کسب در آمد از چهار منبع؛ موجب می شود که چهار عمل نیک از انسان پذیرفته نشود: کسب در آمد از راه فریبکاری، رباخواری، خیانت و سرقت سبب می شود که اعمال نیک انسان همچون زکات، صدقه واحسان، حج و عمره اش پذیرفته نشود.»⁽⁵⁾

3- دعای عشرات

3-1. کلّیات

تعداد کلمات

این دعا با احتساب تکرارها در اذکار انتهایی آن، دارای حدود 2109 کلمه است و از دعای کمیل نیز بلندتر می باشد.

معصوم نقل کننده

امام باقر از پدرانشان از امیرالمؤمنین (صلوات الله علیهم)

راوی

عبدالله بن عطاء

منابع

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، جمال الاسبوع و مهج الدعوات سید بن طاووس، بلدالامین و المصباح کفعمی ، بحارالانوار علامه مجلسی

سبک

این دعا ذکر محور است و مناجات و طلب حوائج در آن نقش محوری ندارد.

ویژگی خاص این دعا را می توان نقش پر رنگ تسبیح و تحمید در آن دانست.

نام گذاری

به جهت اذکاری که در قسمت پایانی دعا هر یک ده مرتبه خوانده می شود، دعای «عشرات» خوانده شده است.

3-2. مضامین

بخش اول – تسبیح خدای متعال

دعای عشرات با تنزیه، حمد، اقرار به وحدانیت و بزرگی خدا و ذکر حوقله شروع می شود و با تسبیح خداوند به عبارت های مختلف ادامه می یابد.

بخش دوم – حمد و شکر الهی و طلب حاجت

این بخش، کوتاه است.(از «اللَّهُمَّ إِنِّی أَصْبَحْتُ مِنْكَ فِی نِعْمَةٍ»)

بخش سوم – شهادت

ابتدا شهادت به توحید الهی و سپس معاد و شهادت به اهل بیت (صلوات الله علیهم) بیان می گردد. (از «اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُكَ وَ كَفَى بِكَ شَهِيدا»)

بخش چهارم – حمد الهی

با عباراتی مختلف حمد، و شکر صورت می گیرد. (از «اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ حَمْدا يَصْعَدُ أَوَّلُهُ»)

بخش پنجم – تکرار برخی اذکار

در پایان جملاتی آمده است که ده بار باید گفته شود و این جملات دلالت بر وحدانیت، زنده بودن و قدرت خداوند دارد.

4- دعای سمات

4-1.کلّیات

تعداد کلمات

این دعا دارای حدود 836 کلمه می باشد که دعای بسیار بلندی محسوب نمی شود.

معصوم نقل کننده

این دعا هم از امام باقر و هم از امام صادق (صلوات الله علیهما) نقل شده است.

منابع

مصباح المتهجد و سلاح المتعبد شیخ طوسی، جمال الاسبوع سید بن طاووس، بلد الامین و مصباح کفعمی و بحارالانوار علامه مجلسی

سبک

بخش عمده این دعا را توسّل به اسماء الهی و به خصوص اسمی که پیامبران الهی را از مشکلات رهانید، تشکیل می دهد.

در این دعا در بین پیامبران الهی، حضرت موسی برجستگی خاصی دارد و توسّل به اسماء الهی مرتبط با ایشان پررنگ است.

4-2. مضامین

بخش اول – توسل به برخی اسماء بسیار مهم الهی اما بدون ارتباط با پیامبران(علیهم السلام):

توسّل به اسم اعظم و به جلال وجه و به مشیّت و به حکمت خدای متعال (از ابتدا)

بخش دوم – توسّل به اسماء در ارتباط با موسی (علیه السلام):

توسّل به مجد خدا که به آن با موسی (علیه السلام) تکلّم نمود و بر برخی انبیاء تجلی نمود و بر موسی ظاهر شد و به آیات خدا که بر زمین مصر واقع شد.(از «وَ أَسْأَلُكَ اللَّهُمَّ

بِمَجْدِكَ الَّذِی كَلَّمْتَ بِهِ عَبْدَكَ وَ رَسُولَكَ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ (علیه السلام)»)

بخش سوم- توسّل به برخی دیگر از اسماء بسیار مهم الهی اما بدون ارتباط با پیامبران(علیهم السلام):

توسّل به کلمات و به رحمت و به توان و به نور و به علم و جلال و کبریاء و عزت و جبروت و به سلطنت خدا (البته در بین این سوگندها، سوگند به نوری که طور سیناء از آن

فزعناک شد ارتباط کلام با حضرت موسی (علیه السلام) را حفظ می نماید.) (از «وَ بِكَلِمَاتِكَ الَّتِی تَفَضَّلْتَ بِهَا عَلَى أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ»)

بخش چهارم – توسّل به اسماء الهی در ارتباط با برخی از انبیاء(علیهم السلام):

توسّل به کلمه ای که به آن بر آدم (علیه السلام) رحمت نمود و به نور وجه و مجدی که برای موسی (علیه السلام) و در برخی مکان ها پدید آورد و به برکاتی که به آن بر ابراهیم و اسحاق و یعقوب و محمد (صلوات الله علیهم) لطف هایی نمود. (از «وَ بِكَلِمَتِكَ كَلِمَةِ الصِّدْقِ الَّتِی سَبَقَتْ لِأَبِينَا آدَمَ عَلَيْهِ السَّلامُ»)

بخش پنجم – صلوات و دعا بر محمد و آل محمد (صلوات الله علیهم):

(از «اللَّهُمَّ وَ كَمَا غِبْنَا عَنْ ذَلِكَ وَ لَمْ نَشْهَدْهُ»)

بخش ششم – حاجت خواهی:

چهار حاجت طلب می شود: 1- انجام آنچه خدا اهل آن است برای ما 2- آمرزش گناهان 3- وسعت روزی حلال 4- پناه داده شدن از شرور (از «اللَّهُمَّ بِحَقِّ هَذَا الدُّعَاءِ وَ بِحَقِّ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ »)

4-3. عبارات برگزیده

در این قسمت برخی از واژگان این دعا شرح می شود:

1- «المقدسین» و «احساس الکروبیین»

مراد از "مقدسین" ملائکه ای پاک از گناهان و عیوب هستند و منظور از"کروبیین" ملائکه مقرب درگاه الهی اند و احساس صدای خفیّ آنهاست و یعنی تکلّم خدای متعال با موسی کلیم الله جایگاه و منزلتی فوق صدای پنهان بزرگان ملائکه داشته است.⁽¹⁾البته گفته شده مراد از مقدسين در اين مقام، زمين هاى پاك و پاكيزه دمشق و فلسطين و بيت المقدس است براى آنكه مردم در اين امكنه از گناه پاك مى شوند يا به واسطه آنكه عبّاد در اين مواضع تقديس و تنزيه خدا به جا مى آورند.⁽²⁾

2- «غمائم النور»

آن ابرهایی است كه در روزهای سرگردانی بر سر بنى اسرائيل سايه مى انداخت.⁽¹⁾

3- «عمود النار»

آتشى است كه شب ها برای

بنی اسرائیل روشنى به وجود می آورد.⁽²⁾

4- «تابوت الشهاده»

مراد از تابوت شهادت آن صندوقى است كه الواح جواهر كه در آن كلمات ده گانه نوشته شده بود در آن صندوق بود و آن در زير صخره بيت المقدس است. ⁽³⁾

5- «طور سينا»

اسم كوهى است كه موسى (علیه السلام) در آن كوه مناجات مى كرد و آن كوه بين مصر و ايله است و بعضى گفته اند كه در فلسطين است و طور اسم آن كوه است و سينا و سنين اسم آن زمين است كه آن كوه در آنجا واقع شده است بنا بر اصح اقوال.⁽⁴⁾

6- «جبل حوريث»

كوهى است كه اول تكلّم حق تعالى با موسى (علیه السلام) در آن كوه بوده است. ⁽⁵⁾

7- «بتسع آیات»

این فراز از دعا اشاره به آیات (وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ فَسْئَلْ بَنی إِسْرائيلَ إِذْ جاءَهُمْ فَقالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّی لَأَظُنُّكَ يا مُوسى مَسْحُورا)⁽⁶⁾(وَ أَدْخِلْ یَدَکَ فی جَیْبِکَ تَخْرُجْ بَیْضاءَ مِنْ غَیْرِ سُوءٍ فی تِسْعِ آیاتٍ إِلی فِرْعَوْنَ وَ قَوْمِهِ)⁽⁷⁾دارد.آیات نه گانه عبارت است از:1. «ید بیضاء» (درخشیدن دست)؛ 2. اژدها شدن عصا؛ 3. طوفان کوبنده برای دشمنان؛ 4. «جراد» (تسلط ملخ بر زراعت ها و درختان)؛ 5. «قمل» (نوعی آفت نباتی که

غلات را نابود می کرد)؛ 6. «ضفادع» (هجوم قورباغه ها از رود نیل به زندگی مردم)؛ 7. «دم» (ابتلای عمومی به خون دماغ یا به رنگ خون درآمدن آب رود نیل)؛ 8. خشک سالی؛ 9. کمبود انواع میوه.⁽¹⁾

8- «المنبجسات»

این عنوان از آیه (... فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا

عَشْرَةَ عَيْنا...)⁽²⁾اقتباس شده است. این کلمه را بعضى در اين مقام به چشمه های آب که از

سنگ روان شد، تفسير کرده اند در وقتى كه موسى (علیه السلام) عصاى خود را بر آن سنگ زد و اين معنا در اين مقام مناسب نيست چون

اين واقعه در سرگردانی به وجود آمد و آن را مناسبتى با بحر سوف نيست بلكه ظاهر

آن است كه مراد از منبجسات آن شكاف هايى باشد كه برای عبور بنی اسرائیل از دريا

در وقتى كه موسى (علیه السلام) عصا را بر دريا زد، پیدا شد.⁽³⁾