شناخت نامه عبد الجلیل و نقض

مشخصات کتاب

سرشناسه : ربانی، هادی، 1342 -، گردآورنده

عنوان قراردادی : نقض . شرح

عنوان و نام پديدآور : شناخت نامه عبدالجلیل و «نقض» [کتاب]/به کوشش هادی ربانی؛ ویراستار زهرا اجرایی.

مشخصات نشر : قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1391.

مشخصات ظاهری : 440ص.

فروست : مجموعه آثار کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی‌قزوینی؛ 2.

شابک : دوره:978-964-493-617-3 ؛ 90000 ریال‌978-964-493-616-6:

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : به مناسبت برگزاری کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی‌قزوینی.

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : عبدالجلیل قزوینی، عبدالجلیل بن ابوالحسین، 504 - 585؟ ق . نقض فضائح الروافض -- نقد و تفسیر -- مقاله‌ها و خطابه‌ها

موضوع : شیعه -- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

موضوع : اهل سنت -- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

شناسه افزوده : عبدالجلیل قزوینی، عبدالجلیل بن ابوالحسین، 504 - 585؟ ق . نقض فضائح الروافض . شرح

شناسه افزوده : کنگره بزرگداشت عبدالجلیل رازی‌قزوینی (1390 : قم)

شناسه افزوده : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث. سازمان چاپ و نشر

شناسه افزوده : کتابخانه ٬موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی

رده بندی کنگره : BP212/5/ع2ن7042214 1391

شماره کتابشناسی ملی : 2764713

اشاره

شناخت‌نامه عبد الجليل و «نقض»

به كوشش

هادى ربّانى

مجموعه آثار كنگره بزرگداشت عبد الجليل رازى قزوينى - 3

فهرست اجمالى

سخن سردبير......... 7

مقدّمه......... 13

فهرست تفصيلى......... 427

يادداشت دبير علمى

يادداشت دبير علمى

يك. رى، يكى از كهن‌ترين مراكز تمدّنى ايران است كه قدمت چندين هزارساله دارد و مردمان آن را قومى با تمدن و هنر پيشرفته توصيف كرده‌اند. اين شهر در سال 22 هجرى به دست مسلمانان افتاد و توسعه‌اش از آن پس آغاز شد و تا بِدان‌جا گسترش يافت كه پيش از حمله مغول (سال 616 ق)، آن را يكى از بزرگ‌ترين و آبادترين بلاد اسلامى توصيف و جمعيت آن را بالغ بر دو ميليون نفر گزارش كرده‌اند.⁽⁾

در دوره اسلامى، رى، از سده سوم و چهارم، داراى يك حوزه نسبتا توانمند علمى شد و شخصيت‌هاى بزرگى را، از شيعه و اهل‌سنّت، در خود پروراند. عالمان و انديشمندانى چون: ثقه‌الاسلام كلينى (م 329ق)، ابن قِبّه رازى (ق 4)، ابن مُسكويه (م

321 - 421 ق)، ابو حاتم رازى (م 322 ق)، ابن فارِس رازى (329 - 395ق)، ابو بكر رازى (325 - 385 ق)، محمّد بن زكريا رازى (م 302 ق) و ... در اين دوره مى‌زيسته‌اند.

با افول و از رونق افتادن حوزه‌هاى علمى بغداد و قم، رى به سرآمدِ شهرهاى علمى شيعه در آن روزگار تبديل شد و قرن پنجم و ششم، دوران بالندگى علمى رى به شمار مى‌رود. در اين برهه، عالمانى همچون: ابو الفتوح رازى (ق 6)، صفى‌الدين رازى (ق 6) صاحب كتاب تبصرة العوام، سديد الدين حمصى رازى (م 600ق) نويسنده كتاب المنقذ من التقليد، شيخ منتجب الدين رازى (504 - 585 ق) نويسنده كتاب الفهرست و قطب الدين رازى (م 696 - 766 ق) تأثيرگذار بوده‌اند.

دو. از زندگى عبد الجليل رازى، اطلاعات دقيقى در دست نيست. تنها منبع براى شناخت اجمالى او، الفهرست شيخ منتجب الدين رازى است كه معاصر وى بود و نيز كتاب نقض

از خود وى كه در لابه‌لاى آن و به مناسبت، مطالبى را در باره خود، بازگو كرده است.

منتجب الدين، او را چنين توصيف كرده است:

الشيخ الواعظ، نصير الدين عبد الجليل بن أبى الحسين بن أبى الفضل القزوينى، عالم، فصيح، دَيّنٌ.

اين تعبيرها (الشيخ، الواعظ، نصير الدين، عالم، فصيح، دَين) نشان‌دهنده جايگاه علمى، اجتماعى و معنوى عبد الجليل است.

آثار عبد الجليل، بنا بر كتاب‌هاى الفهرست و نقض، عبارت اند از:

روزگار عبد الجليل، داراى ويژگى‌ها و شاخصه‌هايى است كه آشنايى با آنها در شناخت عبد الجليل و كتاب او بى‌تأثير نيست، چنان كه از روى عناوين آثار عبد الجليل نيز مى‌توان تا حدودى به اين تأثير و ارتباط، پى بُرد.

زمانه عبد الجليل، يعنى نيمه دوم قرن پنجم تا اواخر قرن ششم را مى‌توان داراى چند ويژگى عمده دانست:

عبد الجليل، چنان كه عناوين آثارش نشان مى‌دهد، عالمى است حاضر در زمان كه رخدادهاى فرهنگى زمانه‌اش را به خوبى درك مى‌كند. او به منازعات مذهبى دامن نمى‌زند؛ بلكه با پايبندى به باورها و اعتقادات خويش تلاش مى‌كند آنها را به هسته‌اى

استوار، باورپذير و قابل دفاع، فروكاهد. لذا نخستين كتابش تنزيه عايشه است. او مى‌كوشد پرسش‌هاى مطرح در جامعه‌اش را پاسخ دهد و از اين رو، كتاب السؤالات و الجوابات را در هفت جلد مى‌نگارد. او در كتاب نقض، اتهام‌هاى بى‌جاى يك متعصّب را پاسخ مى‌دهد. اين كتاب، در عين حال، از گستردگى دانش و اطلاعات عبد الجليل پرده برمى‌دارد و فصاحت و بلاغت و شيوايى نثر او را به نمايش مى‌گذارد.

سه. پس از برگزارى كنگره بين المللى كلينى در بهار 1388، انديشه برگزارى كنگره بزرگداشت عبد الجليل، به صورت جدّى شكل گرفت و از آغاز سال 1389 با برگزارى جلسات شوراى عالى سياست‌گذارى و نيز جلسات شوراى علمى‌كنگره، فعاليت‌هاى كميته علمى كنگره آغاز شد. محصول دو سال فعاليت‌هاى اين كميته را در چند بند، فهرست مى‌كنيم:

الف. آماده‌سازى مجموعه آثار كنگره: (7 جلد)

ب. خبرنامه كنگره (2 شماره) ج. تهيه لوح فشرده (DVD) از مجموعه آثار كنگره

همچنين شوراى علمى، برنامه‌هاى ديگرى را نيز لازم و مفيد تشخيص داد كه از جهت اجرا متوقّف بر آماده‌سازى كتاب نقض با ويرايش جديد بود و از اين رو، انجام يافتن آنها به پس از برگزارى كنگره موكول شد. اين كارها عبارت اند از:

چهار. سپاس‌گزارى و قدرشناسى از همه كسانى كه در شكل‌گيرى و به ثمر نشستن اين كنگره سهم داشتند، وظيفه‌اى اخلاقى و دينى است. بدين سبب، با يادكرد نام افراد

و سازمان‌هايى كه به شكلى در آن نقش داشته‌اند، كمترين وظيفه را در سپاس‌گزارى، به جاى مى‌آوريم.

الف. برگزاركنندگان

اين كنگره با مشاركت علمى، معنوى و مادّى اين مراكز به ثمر نشست كه به ترتيب حروف الفبا عبارت اند از:

يادآورى مى‌شود كه جلسات شوراى عالى سياست‌گذارى، با حضور رؤسا و مديران مراكز و نهادهاى ياد شده برگزار مى‌گرديد.

ب. اعضاى شوراى علمى كنگره

شوراى علمى كنگره، مركّب از شخصيت‌هاى علمى حقيقى و نمايندگان علمى مراكز برگزاركننده بود كه به ترتيب حروف الفبا عبارت اند از:

ج. گروه آماده‌سازى آثار، شامل: حروفچينى، ويرايش، نمونه‌خوانى و صفحه‌آرايى

د. گروه اجرايى كنگره

ه . مشاوران علمى كنگره

همين‌جا بايد از نويسندگان آثار و مقالات و اساتيدى كه در مراحل مختلف ويرايش جديد كتاب نقض، تلاش و همكارى داشتند، سپاس‌گزارى كرد كه البته نام آنها بر روى آثار و نيز در شناسنامه كتاب‌ها آمده است. همچنين از همه بزرگوارانى كه

در ارزيابى آثار يا برقرارى ارتباطات علمى كوشش نمودند، قدردانى مى‌كنم و تلاش همكاران خود را در بخش‌هاى مختلف معاونت ادارى - مالى مؤسّسه علمى - فرهنگى دار الحديث مى‌ستايم.

مهدى مهريزى

دبير كميته علمى

جمعه 18 فروردين 1391

14 جمادى الاُولى 1433

6 آوريل 2012

مقدّمه

مقدّمه

عبدالجليل قزوينى رازى از عالمان مشهور قرن ششم هجرى است. موطن اصلى او قزوين بوده است، ولى در شهر رى مى‌زيسته است. عبدالجليل در علم كلام تبحر داشته و از سرآمدان اين علم در عصر خويش به شمار مى‌آمده است. مهم‌ترين اثر وى كه به دست ما رسيده كتاب نقض نام دارد.

كتاب نقض از معدود آثار برجاى مانده از قرن ششم هجرى قمرى است كه از زواياى گوناگون از اهميت برخوردار است. در اين اثر، اطلاعات منحصر به فردى در اختيار ما قرار مى‌گيرد كه در حوزه موضوعات مختلف اهميت ويژه دارد. برخى از ويژگى‌هاى كتاب نقض عبارت‌اند از:

افزون بر ويژگى‌هاى ياد شده، اطلاعات فراوان ديگرى در كتاب آمده است كه از جنبه‌هاى مختلف، ارزش بررسى دارد. ارزش ديگر اين كتاب، تصحيح و تعليقات و حواشى فاضل دانشمند مرحوم محدّث اُرموى بر كتاب است كه با آوردن مدارك و

منابع معتبر، متن كتاب نقض را تقويت كرده است. همچنين با افزودن مطالب ديگرى از آثار عالمان شيعه در تعليقات كتاب، مطالب كتاب نقض را كامل‌تر كرده است و گاه نيز به تصحيح محتوايى برخى مطالب آن اهتمام ورزيده است.

در اين مجموعه 22 نوشتار منتشره درباره عبدالجليل قزوينى رازى و كتاب نقض

گرد آمده است كه هر يك از زواياى مختلف به زندگانى عبدالجليل و محتواى كتاب نقض پرداخته‌اند. به جهت اهميت كتاب نقض، تنى چند از عالمان برجسته نيز به جايگاه و اهميت محتواى آن پرداخته‌اند. در ميان نويسندگان اين مجموعه، نوشته‌هاى بزرگانى همچون علاّمه محمّد قزوينى، عبدالحسين زرّين كوب و ذبيح اللّه صفا و ... نيز وجود دارد كه نشان از جايگاه و منزلت كتاب نقض دارد.

هادى ربانى

عبدالجليل قزوينى /(زنده در 556ق)

1 عبدالجليل قزوينى⁽¹⁾(زنده در 556ق)

على دوانى

چكيده

عبدالجليل قزوينى رازى - كه اصالتا قزوينى است - در شهر رى زيسته و باليده است و از عالمان نام‌آور اين شهر به شمار مى‌آيد. در آغاز اين نوشتار، گزارشى از زندگانى عبدالجليل به نقل از مآخذ تراجم ارائه شده است. در ادامه، به سكونت وى در شهر رى و اوضاع رى پرداخته است. سپس به كتاب بعض فضائح الروافض و پاسخگويى به شبهات اين كتاب از سوى عبدالجليل اشاره رفته و برخى از مطالب آن، بررسى شده است.

كليدواژه: عبدالجليل قزوينى رازى، كتاب نقض، كتاب بعض فضائح الروافض، رى.

شيخ عبدالجليل قزوينى اصلاً از مردم قزوين است ولى در شهر «رى» مى‌زيسته و از دانشمندان سرشناس شيعه آن شهر به شمار مى‌رفته است. به همين جهت گاهى او را عبدالجليل رازى هم مى‌گويند.

دو تن ديگر از علماى مشهور شيعه رى كه از معاصرين وى بوده‌اند نيز عبدالجليل

نام داشته‌اند. نخست عبدالجليل ابن ابى الفتح و ديگر عبدالجليل بن عيسى و هر دو از رؤساى علماى شيعه شناخته مى‌شدند؛ و اينان نيز معروف به «عبدالجليل رازى» مى‌باشند. ولى مسلم است كه اگر اين دو نفر گاهى با هم مشتبه شوند (چنان‌كه برخى آنها را يكى مى‌دانند) اما شيخ عبدالجليل قزوينى رازى نظر به عللى كه از لحاظ خوانندگان خواهد گذشت؛ مشخص و معلوم و معروف‌تر از آنها است، به همين علت هم موجب اشتباه نمى‌گردد.

شيخ منتجب الدين رازى از عبدالجليل نخست بدين گونه در فهرست خود ياد مى‌كند:

محقق رشيد الدين ابوسعيد عبدالجليل بن ابى الفتح مسعود بن عيسى، متكلم رازى، استاد علماى عراق در اصول اعتقادى و اصول فقه، استاد در مناظره و ماهر و حاذق بود. داراى تصنيفاتى است كه از جمله نقض التصفح ابوالحسن بصرى، الفصول فى الاصول على مذهب آل الرسول، جوابات على بن ابى‌القاسم استرآبادى معروف به «بلقمران»، جوابات شيخ مسعود صوابى، مسألة فى المعجز، مسألة فى الاماتة، مسألة فى المعدوم، مسألة فى الاعتقاد، مسألة فى نفى الرؤية. من او را ديده‌ام و بعضى از اين كتاب‌ها را بر وى قرائت نموده‌ام.⁽¹⁾

و از عبدالجليل دوم اين طور نام مى‌برد:

شيخ عالم ابوسعيد عبدالجليل بن عيسى بن عبدالوهاب رازى، متكلم فقيه متبحر، استاد پيشوايان عصر خويش بود. او را است مقامات و مناظرات مشهور با مخالفين (علماى عقايد و مذاهب غير شيعه). تصنيفاتى در اصول دارد.

شيخ حر عاملى پس از نقل سخن شيخ منتجب الدين درباره او مى‌نويسد:

اين شيخ جليل از استادان ابن شهر آشوب است، و از شيخ ابوعلى طوسى

روايت مى‌كند. ابن شهر آشوب در معالم العلماء از وى نام برده و نوشته است: «استاد رشيد من عبدالجليل بن عيسى بن عبدالوهاب رازى، او را است كتاب مراتب افعال، و نقض كتاب التصفح ابوالحسين كه ناتمام مانده است».⁽¹⁾

سپس شيخ حر عاملى مى‌گويد:

قبلاً از كتاب التصفح ابوالحسين در مؤلفات عبدالجليل بن ابى الفتح نام برديم، و اين منافات ندارد كه هر كدام از آنان نقضى بر آن نوشته باشد، و مؤلفات استاد كسانى مانند ابن شهر آشوب و منتجب الدين بر آنها پوشيده نمانده است.

آن‌گاه مى‌افزايد:

به نظر مى‌رسد كه اين دو تن يك نفر باشند. به اين معنى كه در عبدالجليل بن ابى الفتح جدّ او، وى را «عيسى» دانسته، و در عبدالجليل دوم پدرش را ذكر كرده‌اند. عليهذا اين‌كه منتجب الدين دو بار از وى نام برده است مورد پيدا نمى‌كند، به خصوص كه در فهرست هر دو را بدون فاصله نام مى‌برد؛ اتحاد اين دو شخص در كنيه و نسبت و اين‌كه هر دو كتاب التصفح را نقض كرده‌اند و جز اينها، نظر ما را به ذهن نزديك مى‌گرداند.

به نظر نويسنده اين سطور حدس صاحب امل الآمل درست است. زيرا اگر عبدالجليل بن ابى الفتح با آن شخصيت و شهرت و تأليفات شخص ديگرى بود، جا داشت كه ابن شهر آشوب در معالم العلما از وى نام ببرد حال آن‌كه نبرده است. ولى چرا بقيه تأليفات استادش را كه «شيخى الرشيد» مى‌خواند و بايد همان رشيد الدين ابوسعيد عبدالجليل بن ابى الفتح باشد،ذكر نكرده، و چرا شيخ منتجب الدين به دوگونه به صورت دو نفر از وى نام برده است، درست روشن نيست.

عبدالجليل قزوينى در رى

«رى» كه هم اكنون در كنار آن شهر «تهران» مركز كشور ايران قرار دارد، پيش از فتح آن به دست مسلمانان (سال 22 هجرى قمرى) و بعد از آن تا حمله مغول يكى از آبادترين و مهم‌ترين شهرهاى ايران به شمار مى‌رفته است. شكوه و عظمت اين شهر در تاريخ اسلام از موقعى بالا گرفت و بر اعتبار و اجتماع مردم آن افزود كه ركن الدوله ديلمى و سلاطين بعد از وى آنجا را پايتخت خود قرار دادند.

ساكنين اين شهر نخست از عامه بودند ولى بعدها و مخصوصا در روزگار پادشاهان «آل بويه» يكى از مراكز شيعه به شمار آمد، اما قسمت‌هاى عمده آن در دست اهل تسنن بود.

دانشمندان بسيارى از شيعه و سنى از «رى» برخاسته‌اند كه در رديف علماى درجه اول اسلام به شمار مى‌آيند. مانند ابوحاتم رازى، و فرزندش عبدالرحمن ابن ابى حاتم، محمّد زكرياى رازى، فخر رازى، ابوالفتوح رازى و غيره. دانشمندان ديگرى هم در رى مى‌زيسته يا پرورش يافته و معروف به رازى بوده‌اند كه از جمله بايد از شيخ اجل و دانشمند گرانقدر، نويسنده چيره‌دست، واعظ متتبع سخن گستر عبدالجليل قزوينى رازى نام برد. دانشمند بلند قدرى كه هم اكنون در صدد شناختن او هستيم. عبدالجليل قزوينى هم عصر شيخ منتجب الدين رازى و ابن شهر آشوب و ابوالفتوح رازى و ديگران بوده، و همين معنى اهميت مقام او را با توجه به نگارش كتاب نقض به خوبى آشكار مى‌سازد.

در عصر شيخ عبدالجليل قزوينى، يكى از علماى متعصب عامه كتابى به فارسى به نام بعض فضايح الروافض در رد مذهب شيعه مى‌نويسد و با استفاده از آزادى كه داشته‌اند و محدوديتى كه شيعيان آن عصر (عهد سلجوقيان) با آن دست به گريبان بودند، سخت بر شيعيان تاخته علماى بزرگ شيعه همچون شيخ صدوق، شيخ مفيد، سيد مرتضى، شيخ طوسى و راويان مشهور شيعه را كه از شاگردان امام محمّد باقر و امام جعفر صادق و ديگر ائمه عليهم‌السلام بوده‌اند، مورد نكوهش و تهمت قرار داده و تا

آنجا كه قدرت داشته در تخطئه مذهب و معتقدات شيعه مى‌كوشد. شيخ عبدالجليل آن موقع در رى در مدرسه بزرگ خود به درس و بحث اشتغال داشته و روزهاى جمعه به موعظه خلق مى‌پرداخته، و چنان‌كه به دست مى‌آيد عالمى بزرگ و در علوم گوناگون بالاخص علم كلام مهارتى بسزا داشته و از مردان بلند آوازه شيعه بوده است.

به همين جهت چون كتاب فضائح كه عالم سنى در رد شيعه نوشته بود مشتمل بر تهمت‌ها و دروغ‌ها و مطالب بى‌اساس بوده و تا آن تاريخ كتابى بدان گونه از روى تعصب بى‌جا و خارج از نزاكت كم‌تر در رد شيعه نوشته شده بود، لذا سيّد مرتضى قمى كه از مفاخر و اعيان شيعه و مرد با نفوذ رى بوده از ميان علماى شيعه، فقط شيخ عبدالجليل قزوينى را نامزد مى‌كند كه ردى بر آن بنويسد!

الحق شيخ عبدالجليل هم به خوبى از عهده اين كار مهم برآمده و با نگارش ردى بر كتاب مزبور كه آن را بعض مثالب النواصب ناميده‌اند و ما نقض مى‌ناميم حقى بزرگ بر

گردن تمام شيعه دارد. زيرا نه تنها اين مرد دانشمند عاليقدر آن روز دست رد بر سينه دشمن زد و حملات آنها را از حريم تشيّع دور ساخت و شيعيان ضعيف الايمان را از خطر گمراهى حفظ نمود، بلكه اصولاً كتاب نقض وى مشتمل بر بسيارى از مطالب مهم تاريخى و رجالى و جغرافى و علمى و كلامى است كه بايد فقط از آن كتاب گرفت. به همين علت تاكنون بسيارى از علماى بزرگ شيعه مانند قاضى نور اللّه شوشترى در موارد بسيارى از كتاب احقاق الحق و مجالس المؤمنين و علاّمه مجلسى در جلد يازدهم بحارالأنوار و شيخ محمّد حسن نجفى صاحب جواهر در كتاب صلات جواهر الكلام و صاحب روضات الجنات و ديگران از مطالب و نكات جالب آن استفاده نموده و به نقل آن پرداخته‌اند.

ديباچه كتاب نقض و شيوه نثر آن

اكنون براى نمونه و توضيح بيشتر، قسمتى را از آغاز كتاب نقض شيخ عبدالجليل كه بعد از حمد و ثناى الهى و درود بر حضرت رسالت پناهى و اولاد طاهرين آن حضرت

شروع مى‌شود مى‌آوريم و سپس به شرح تاريخ تأليف آن مبادرت مى‌ورزيم:

اما بعد بدانند منصفانى كه اين مجموعه برخوانند كه در ماه ربيع الاول پانصد و پنجاه و شش سال از هجرت صاحب شريعت (عليه الصلاة و السلام) به ما نقل افتاد كه كتابى به‌هم آورده‌اند، و آن را بعض فضايح الروافض نام نهاده‌اند.

در محافل كبار و حضور صغار بر طريق تشيّع مى‌خوانند و مردم غافل از استماع آن دعاوى بى بيّنت و معانى متحيّر مى‌مانند.

مگر دوستى مخلص نسختى از آن به امير سيدِ رئيس كبير، جمال الدين على بن شمس الدين الحسينى (ادام اللّه علوّه و سيادته) كه رئيس شيعه است برده است و او آن را مطالعه به استقصاء تمام كرده و آن را به برادر مهترم اوحد الدين حسين كه مفتى و پير طايفه است (مد اللّه عمره و انفاسه) فرستاد و او نيز از سر كمال و فضل مطالعه كرده و از من پوشيده داشت، از خوف آن‌كه مبادا من در جواب نقض تعجيلى بكنم. مدتى دراز در بند و طلب آن نسخت بودم و ميسر نمى‌شد و چون دانستم كه گروهى از علماى هر طايفه به استقصاء تمام تفحص اوراق آن كتاب نموده‌اند و بر كلمات نيك و بدش وقوفى يافته‌اند، استبعاد و تعجب نموده‌اند... .

سپس مى‌گويد:

مصنّف مزبور كتاب خود را در سه نسخت كرده يكى به خزانه امير معروف فرستاده، و يكى مصنّف دارد و به خفيه بر عوام الناس مى‌خواند، و يكى به قزوين فرستاده تا هر كس آن را بخواند به زندقه و فساد افتد و وزر و وبال آن به گردن مصنّف بماند.

اتفاق را نسخه اصل به دست سيّد امام شهاب الدين محمّد بن تاج كيسكى افتاد كه معتبر شيعه است و او آن را از سر صفاى دل و كمال فضل و اعتماد نيكو مطالعه كرد و به ما فرستاد، و ما را در آن فصول و كلمات چند روز تأمّلى شافى به احتياطى كافى كرده شد. الحق عباراتى درست و خوش و سهل است،

اما مجموع آن هذيان، كلماتى مشنع از سر تعصب و جهل، حوالاتى نه بر جاده حقيقت، تشبيهاتى سقيم پر شبهت، متعارضاتى نامعقول، و اشاراتى نامقبول، نقلى بدين گونه كه هر عاقلى فاضل آن را به انصاف بخواند بى انصافى و نادانى و جهل مصنّف به حقيقت بداند و آن را از خود نداند و نخواند.

بيچاره از معنى اين آيت بيگانه افتاده كه حق تعالى فرموده: «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤ'c7دَ كُلُّ اُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤلاً»⁽¹⁾. يعنى به زشتى ياد كرده است. گفته و نوشته از معنى اين آيت دور افتاده است كه در نص قرآن مجيد مذكور است كه: «فَوَ

رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أجْمَعينَ* عَمّا كانُوا يَعْمَلُونَ»⁽⁾

پيش از وصول اين كتاب به ما مگر زمره‌اى از خواص علماء شيعه كه آن كتاب را مطالعه كرده بودند، در حضرت مقدس مرتضى- شرف الدين، ملك النقباء، سلطان العترة الطاهرة، سيّد السادات- رفته كه عبدالجليل قزوينى مى‌بايد كه در جواب اين كتاب بر وجه حق شروعى كند، چنان‌كه كسى انكار آن نتواند كرد... .

آن‌گاه ديباچه كتاب را به نام نامى حضرت امام عصر (ارواحنا فداه) مزين نموده و به نقل عبارت كتاب فضائح و نقض آن مى‌پردازد:

چون نسخه اصل به ما آوردند و تأمّل افتاد عقل چنان اقتضاء كرد اگر چه تقرب به خداى بى عيب و عار و به احمد مختار و حيدر كرار باشد ديباچه

كتاب به اسم امام روزگار، خاتم الابرار: مهدى بن الحسن العسكرى عليه‌السلام باشد، كه وجود عالم را حوالت به بقاى او است و عقل و شرع منتظر حضور و ظهور لقاى او... .

كتاب نقض كى نوشته شده؟

كتاب نقض به همت آقاى سيّد جلال‌الدين ارموى مشهور به «محدّث» منتشر شده.

ولى به نظر اين جانب تأليف كتاب نقض دور نيست در همان سال 556 كه در ماه ربيع الاول آن شيخ عبدالجليل از تأليف كتاب فضايح اطلاع يافته، انجام گرفته باشد.

اجمال اين مدعا بدين قرار است كه: مؤلف فضائح تصريح مى‌كند كه وى در محرم سال 555 از تأليف آن فراغت يافته است (صفحه 739 كتاب نقض) سپس شيخ عبدالجليل ده ماه بعد (ربيع الاول سال 556) مطلع مى‌شود. و چون كتاب مزبور سر و صداى زيادى به راه انداخته بود، شيخ عبدالجليل با كمال بى‌صبرى همه جا در رى كه ناصبى مزبور و كتاب وى هم در آنجا بوده‌اند در جستجوى آن بوده تا بالاخره (در

مدتى دراز) يعنى قريب يك سال كه عادتا براى چنين موضوعى آن هم در يك شهر مدتى دراز خواهد بود، آن را به دست مى‌آورد و پس از مطالعه به رد آن مى‌پردازد.

بنابراين تاريخ تأليف نقض آخر سال 556 بوده است نه حدود 560 كه ناشر محترم انتخاب كرده است.

مؤيد اين مطلب عبارت شيخ عبدالجليل در صفحه 48 است كه مى‌نويسد «و عجب است كه اين به سمع خواجه نرسيده است كه در شهور سنه خمسمائه كه پنجاه و شش سال است كه به قزوين فتنه‌اى پديد آمده» چنان‌كه ملاحظه مى‌شود، فتنه‌اى در قزوين پديد آمده بود كه از سال 500 شروع و تا موقع نگارش كتاب نقض پنجاه و شش سال بوده كه ادامه داشته است.

چيزى كه ممكن است مطلب را همچنان مبهم باقى گذارد، واقعه شكست و انهزام فرنگيان و فتح مسلمين است، كه آن هم معلوم نيست منظور فتح قلعه حارم باشد كه ابن اثير در سال 559 نوشته، بلكه ممكن است واقعه‌اى ديگر باشد كه ابن اثير و ديگران ننوشته‌اند، يا اين‌كه همان واقعه بوده ولى تاريخ آن را اشتباه ثبت كرده باشد، چنان‌كه نظاير آن در تاريخ ابن اثير و ديگر تواريخ ديده مى‌شود.

مؤيد ديگر اين‌كه مرحوم عبّاس اقبال كه مردى متتبّع بوده است نيز طبق نوشته آقاى محدّث در كتاب مقدّمه تعليقات صفحه 61 در شماره اول سال دوم مجله يادگار نوشته است:

در يك كتاب بسيار نفيس قديمى به نام بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح‌الروافض تأليف نصير الدين عبدالجليل قزوينى كه در حدود 556 به زبان فارسى بسيار فصيح نوشته شده... .

بنابراين گفته مؤلف رياض العلماء و الذريعه كه تأليف نقض را بعد از سال 556 دانسته‌اند و نظريه آقاى محدّث كه در حدود 560 مى‌دانند، دليل روشنى ندارد، بلكه شروع تأليف آن در اواخر سال 556 بوده است.

شيخ عبدالجليل كتاب‌هاى ديگر هم به فارسى و عربى نوشته است كه از جمله اين كتاب‌ها است: البراهين فى امامة اميرالمؤمنين، السؤالات و الجوابات در هفت جلد، مفتاح التذكير، ولى معروف‌ترين كتب او همان كتاب نقض است.

برادر وى، اوحد الدين حسين نيز از فقها و رؤساى شيعه بوده چنان‌كه در چند مورد كتاب نقض از وى نام مى‌برد.

شيخ منتجب الدين رازى، رافعى قزوينى شافعى، قاضى نور اللّه شوشترى، ميرزا عبداللّه اصفهانى مؤلف رياض العلماء، و ديگران شيخ عبدالجليل را به عظمت و مقام شامخى كه داشته است ستوده‌اند. شيخ عبدالجليل با اين‌كه در رد ناصبى مزبور جرأت و شهامت قابل تحسينى نشان داده ولى پيداست كه باز ملاحظه محدوديت شيعه و نفوذ حكومت وقت را نموده و با ناراحتى بسيار به رد كتاب فضايح او پرداخته است.

اين مرد بزرگ كتاب خود را با اين عبارت پايان مى‌دهد:

و الحمدللّه رب العالمين كه ما را عمر داد و توفيق و تمكين تا جواب اين خارجى ناصبى بدين وجه كه مؤمنان شرق و غرب بخوانند تا قيامت داده شد و شبهات و دعاوى همه مجبّران باطل و مضمحل كرده آمد، و از بارى تعالى خواسته مى‌آيد كه اگر خللى يا زللى يا سهوى در قول و قلم آمده باشد ما را عفو كند كه هر تعصب و سخنان سخت كه نوشته آمد بر سبيل جواب بود نه بر سبيل ابتدا.⁽¹⁾

عبدالجليل قزوينى رازى

رافعى متوفاى سال 623 كه تلميذ منتجب الدين بوده تاريخ ولادت و وفات وى را ضمن ترجمه حال وى چنين ضبط كرده است:

و كانت ولادته سنة اربع و خمسمائة و توفى بعد سنة خمس و ثمانين و خمسمأئة.⁽¹⁾

و چون شيخ عبدالجليل و منتجب الدين هر دو هم‌مذهب و هم‌شهرى و عالم و صاحب تأليف و تصنيف بوده، و جهات جامعه ديگر نيز داشته‌اند، به ظن متأخم به علم (بلكه به طور قطع و يقين) باهم معاشر و مصاحب بوده، و آمد و رفت و نشست و برخاست داشته‌اند، و بلكه از ملاحظه مطالب تدوين رافعى و فهرست منتجب الدين برمى‌آيد كه منتجب الدين از نوشتجات شيخ مذكور استفاده مى‌كرده، و از خصوصيات احوال و آثار او به‌خوبى اطلاع داشته است، از اين روى مى‌توان گفت اين چند سطر كه منتجب‌الدين در ترجمه او نوشته آينه تمام نماى حال او و يگانه حاكى و معرّف واقعى از مراتب علمى و تصانيف او است، و از اين‌جا است كه معاريف علماى ما كه به ترجمه احوال علما پرداخته‌اند، مانند علاّمه مجلسى در بحار و شيخ حر عاملى در امل الآمل و محمّد بن على اردبيلى در جامع الرواة و شيخ فرج اللّه حويزى در ايجاز المقال و آقا رضى قزوينى در ضيافة الاخوان و ميرزا عبداللّه افندى در رياض العلماء و سيّد محمّد باقر خوانسارى در روضات الجنات و... در ترجمه حال اين عالم آن را مستند خود قرار داده‌اند، و احيانا اگر مطلبى هم از خارج به دست آورده باشند آن را بعد از نقل اين ترجمه حال ذكر مى‌كنند، و چون اهميت اين ترجمه معلوم شد و زمينه شروع مطلب فراهم گرديد به چند امر مهم در اين مورد اشاره مى‌كنيم:

مرا در شهور سنه خمسين و خمسمائة به روز آدينه بعد از نماز به مدرسه بزرگ خود نوبت مجلس بود، و در آن به مذهب اباحتيان طعن مى‌رفت.

و در جاى ديگر گفته:

روزى كه مرا به سراى سيّد فخر الدين (رحمه اللّه) نوبت مجلس بود... ما مجلس به آخر آورديم.⁽⁾

از اين نقطه نظر است كه در پشت جلد بعضى نسخ كتاب نقض كه به تصريح افندى در رياض‌العلماء بسيار قديم بوده، بلكه بعد از تأمل در سبك عبارت پشت جلد مذكور به ظن قوى برمى‌آيد كه آن نسخه در زمان حيات مؤلف كتابت شده بوده است، او را به وصف «ملك الوعّاظ» وصف كرده‌اند (و كلام افندى عنقريب نقل خواهد شد) و در ترجمه حالى كه از رافعى نقل خواهد شد نيز تصريح به اين شده است كه اين عالم به صفت وعظ متّصف بوده است.

ليكن ناگفته نماند كه وعظ و تذكير در آن زمان يكى از وظايف مهمه علماى بزرگ و دانشمندان نامى و معروف به علم و فضل و زهد و تقوا بوده است، چنان‌كه از ملاحظه تراجم علماى آن زمان به خوبى به دست مى‌آيد؛ مثلاً عالم معروف ابوالفتوح اسفرائينى، و مجدالدين محمّد معروف به مذكر همدانى، و برهان الدين على غزنوى، و نظاير ايشان به منبر مى‌رفته‌اند و موعظه مى‌كرده‌اند، و اگر احيانا يك نفر از علماى نامى معروف به وعظ يك صفتى بر خلاف اوصاف لازمه معهوده در علما مى‌داشت بايستى به طور حتم در ترجمه حال او بگويند كه اين واعظ فاقد فلان صفت لازمه است، و بزرگ‌ترين شاهد اين مطلب ترجمه امير عبادى معروف به وعظ مى‌باشد، كه سمعانى و ديگران در ترجمه حال او تصريح كرده‌اند، كه او فاقد بعضى از صفات مترقّبه از عالم حقيقى بوده است، پس از شهرت مصنّف به واعظ و موصوف بودن او به وصف «ملك الوعّاظ» مى‌توان استكشاف نمود كه او واجد ساير صفات معهوده در يك عالم بزرگ بوده است، و اگر نه مى‌بايستى بعد از تقييد نام او به وصف مذكور به اين معنى نيز اشاره كنند، و علوّ قدر و عظمت مقام اين عالم در مراتب علمى علاوه بر

آنچه گفته شد از عبارت اول منقوله از همين كتاب معلوم مى‌شود؛ زيرا كلام وى صريح است كه او مدرسه داشته است، و تدريس مى‌كرده است، و بلكه بيشتر از يك مدرسه داشته است، چنان‌كه تقييد «مدرسه» به وصف «بزرگ» دال بر اين مطلب است، و بالاتر از همه اينها در دلالت بر اين مقصود كلمه «الشيخ» در صدر ترجمه است؛ زيرا مطابق مثل «كلّ الصيد فى جوف الفراء» اين لفظ كلمه جامعه‌اى است كه كشف از تضلّع او در كمالات و علوم مى‌كند، و اين معنى در نظر اهل فن روشن‌تر از آفتاب است.

بيان آن اين‌كه مردم آن زمان علاقه مفرطى به دين و مذهب خود داشتند، چنان‌كه وظيفه دينى و مذهبى هر فرد همان است، و نظر به رقابت سنى و شيعى با همديگر اين علاقه بيشتر ظهور بلكه تظاهر پيدا مى‌كرده، پس چون كتاب بعض فضائح الروافض

تأليف و منتشر شده است در واقع به مثابه يك نوع تعدّى و تخطى فاحش به حريم ناموس مذهب شيعه تلقى شده است، و چون كتاب نقض تصنيف و منتشر شده است به طور حقيقت سوز دل شيعيان برطرف شده، و با كمال ميل آن را مى‌خوانده و نشر مى‌كرده، و با شوق و شعف زياد نسخه آن را دست به دست مى‌گردانيده، و از محله‌اى به محله ديگر و از ديهى به ديهى ديگر بلكه از شهرى به شهر ديگر هديه و تحفه

مى‌فرستاده‌اند، پس ظرفاء جماعت شيعه به منظور معارضه به مثل از عمل مؤلف بعض فضائح الرّوافض آن را بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض ناميده‌اند و اين اطلاق در زبانها داير شده، و در ميان مردم معروف گرديده است، و در اين تسميه غايت مهارت را به كار برده‌اند؛ زيرا از آن سه مطلب زيرين مستفاد مى‌شود:

الف) اين‌كه در اين كتاب پاره‌اى از مطاعن ناصبيان مندرج است.

ب) اين‌كه اين كتاب در جواب كتابى نوشته شده است پس مصنّف آن امر خلاف ادب و خارج از صواب را مرتكب نشده است، بلكه طبق مثل و حديث معروف «ردّوا الحجر من حيث أتى» چنان‌كه به فارسى نيز گويند: «كلوخ انداز را پاداش سنگ است» از حريم خود دفاع كرده است، ليكن نگارنده اصل كه ابتدا به ذكر فضائح رافضيان به گمان خود كرده مطابق مثل معروف «و البادى أظلم» مرتكب عمل زشت گرديده است.

ج) كلمه «نقض» راكه نام تعيينى كتاب برحسب وضع مصنّف بوده است در ميان اسم اين دو كتاب آورده‌اند، تا هم دلالت بر اين كند كه كتاب اول اساس، كتاب دوم را ريشه كن و خراب و نابود و ويران مى‌كند،چنان‌كه معنى لغوى «نقض» همان است و هم ايما و اشاره به نام اصلى كتاب كه مصنّف اختيار كرده بوده است باشد.

و نيز در اواخر كتاب نقض گفته است (صفحه 731):

و چون كتاب (يعنى كتاب نقض) نه در امامت است آنچه در مواضع برفت از اين معنى كفايت است و در كتاب البراهين فى امامة اميرالمؤمنين(ع) بيان آيه و وجه خبر و دلالت بر امامت مشبع گفته‌ايم.

از اين عبارت به خوبى معلوم مى‌شود كه كتاب نقض مربوط به همه شؤون مذهبى شيعه اثنى عشريه است، نه تنها به موضوع امامت، پس آنچه كه صاحب رياض العلماء ضمن ترجمه مؤلف در معرفى آن كتاب گفته: «ثمّ انّ كتابه المذكور كتاب لطيف فى الامامة» مبنى بر قلت تتبع بوده است.

همچنين است آنچه صاحب روضات الجنات در ترجمه حال عالم بزرگ ابوعبداللّه جعفر دوريستى گفته:

و فى كتاب مثالب النواصب الذى كتبه الشيخ العالم العارف المتبحّر الجليل عبدالجليل بن محمّد القزوينى فى تنقيح مسألة الامامة و ردّ أباطيل العامة بالفارسية ينقل صاحب المجالس عنه أنّه قال... .

در اين كلام علاوه بر اشتباه مذكور دو اشتباه ديگر است:

اول - آن‌كه نام كتاب را مثالب النواصب گفته است و حال آن‌كه بعض مثالب النواصب است.

دوم - آن‌كه نام پدر مصنّف را محمّد نوشته است در صورتى كه اين اسم براى او در هيچ مأخذى تاكنون ديده نشده است.

مطعونان و مدعيان را داده‌ايم، چون بخوانند بدانند» قرينه مؤكّده بر وجود چنين اثر از وى تواند بود.

و من در كتاب مفتاح الراحات فى فنون الحكايات شرح ايمان عمر به نوعى لطيف بيان كرده‌ام، و بعضى از معروفان فريقين آن را نسخه كرده‌اند، و ديده و خوانده.

و نيز در جاى ديگر گفته:

و اعتقاد شيعه در حق زهاد و عبّاد و مفسران چنين بغايت نيكو باشد، و چون مفصل خواهد بداند كتاب مفتاح الراحات كه ما جمع كرده‌ايم در فنون حكايات بربايد گرفتن و مطالعه كردن⁽⁾

از عبارت اول برمى‌آيد كه اين كتاب مورد توجه عده‌اى از معاريف شيعه و اهل سنت بوده است، و شايد سرّ اختلاف تعبير از نام كتاب همان باشد كه درباره كتاب نقض گفتيم، يعنى چون كتاب مذكور نظر به تنوع موضوعش مطلوب فضلاى آن دوره بوده، و غالبا به درد مذكرات و واعظان مى‌خورده، و رفع حاجتشان مى‌نموده است، بنابراين در نتيجه كثرت اطلاق اين اسم يعنى مفتاح التذكير بر آن كتاب نام اصلى آن يعنى مفتاح الراحات فى فنون الحكايات مهجور شده، و نام دوم كه به جهت اختصار مطلوب‌تر بوده، وضع تعيّنى پيدا كرده است. و اللّه اعلم.

و من در شهور سنه ثلاث و ثلاثين و خمسمائة كتابى مفرد ساخته‌ام در «تنزيه عايشه» در دولت امير غازى عبّاس (رحمة اللّه عليه)، به اشاره رئيس و مقتداى سادات و شيعه سيّد سعيد فخرالدين بن شمس الدين الحسينى (قدّس اللّه ارواحهما)، و قاضى القضاة سعيد عماد الدين حسن استرآبادى (نوّر اللّه قبره) به استقصاء برخوانده‌اند، و بر پشت آن فصلى مشبع نوشته‌اند، و نسخه اصل به خزانه امير غازى عبّاس (رحمة اللّه عليه) بردند، و نسختهاى ديگر دارند اگر خواهد طلب كند و بداند.

از اين عبارت برمى‌آيد كه مثل عمادالدين حسن استرآبادى كه معروف‌ترين قاضى معروف به علم و فضل در ميان شيعه و سنى بوده است، و با آن‌كه حنفى بوده است جماعتى از علماى شيعه از او نقل روايت كرده‌اند، براى اين كتاب تقريظ نوشته است، و مثل امير عبّاس غازى ملحد كش معروف كه از سرهاى اباحتيان مناره‌ها ساخت در زمان حكومت خود در رى اين نسخه را طالب شده است، بنابراين به خزانه او برده‌اند، و هر دو مطلب از معروفيت و عظمت مصنّف كشف مى‌كند.

و نظير عبارت گذشته است اين عبارت ديگر مصنّف:

و هر كس از فريقين خواهد كه اعتقاد شيعه در حق عائشه و ام‌سلمه و ديگر زنان رسول اللّه (ص) بداند بايد كه كتاب فى تنزيه عائشة كه ما در دولت امير غازى عبّاس و عهد قاضى القضات سعيد حسن استرآبادى به اشارت امير سيد شمس الدين الحسينى (رحمة اللّه عليهم) ساخته‌ايم برگيرد و بخواند، تا بداند كه چنين تهمت بر شيعه اصوليه راه نيابد.⁽⁾

اين كتاب بر وجهى مرتب شد كه خواص را دافع شبهات باشد، و عوام را مثمر دلالات به عبارتى سهل و آسان، نه بر قاعده ديگر مصنّفات ما كه دقتى و رقتى

دارد كه قبول چنين كتاب نه از رقت عبارت باشد، بلكه از شرف حوالت و دلالت باشد، تا هر خواننده و شنونده و نويسنده كه بخواند و بشنود و بنويسد از آن بهره تمام برگيرد، و فائده بسيار حاصل گرداند.

به خوبى واضح مى‌شود كه مصنّف در اين كتاب همت گماشته كه تا بتواند آن را به قلم ساده و عبارت عوام فهم بنويسد و مطالب عاليه و مضامين بلند و معانى لطيفه را به بيان سهل ادا كند، تا هر عامى و عارف اعم از مبتدى و متوسط و منتهى هر يك از آن به فراخور فهم و طبق استعداد خود استفاده كند، و به عقيده نگارنده اين امر كه شرط عمده و غرض اصلى از تأليف اين قبيل كتب است در اين كتاب به درجه عاليه و مرتبه قصوا رعايت شده است، و چندان واضح و عيان است كه حاجت به هيچ گونه شرح و بيان ندارد و واضح‌ترين دليل و اجلى شاهد بر اين امر مقايسه تفسير ابوالفتوح رازى و كتاب نامبرده و نقض با همديگر است؛ زيرا اين دو اثر هر دو نمونه نثر فارسى يك قرن و تأليف دو عالم متعاصر است (به دليل اين‌كه شيخ ابوالفتوح نيز مانند مصنّف از قاضى ابومحمّد حسن استرآبادى نقل روايت مى‌كند، و تفصيل مطلب به كتب تراجم محول است) و تبصرة العوام نيز از آثار اين زمان است، و از مقايسه كتاب نقض با آن نيز همين نتيجه مذكور به دست مى‌آيد. پس، از عبارت مذكور مصنّف دو مطلب اساسى فهميده شد:

مصنّف در اين كتاب در دو مورد ديگر نيز نام اين برادر و شيخ خود را با تجليل و احترام بسيار برده است(صفحه 1و 185).

منتجب الدين در حق اين عالم چنين گفته است:

الشيخ الامام أوحد الدين الحسين بن أبى الحسين بن أبى الفضل القزوينى، فقيه، صالح، ثقة، واعظ.

و در حق سه فرزند او چنين گفته:

المشايخ قطب الدين محمّد، و جلال الدين محمود، و جمال الدين مسعود، أولاد الشيخ الامام أوحد الدين الحسين بن أبى الحسين بن أبى الفضل

القزوينى كلّهم فقهاء، صلحاء.

اما آنچه مصنّف گفته است: «أخبرنا الأمير الامام أبومنصور المظفّر العبادى» نقل قول است به همين عبارت از كتاب مراسم‌الدين امير عبادى و تعبير كننده شاگردان امير عبادى هستند، از قبيل، قال: محمّد بن يعقوب الكلينى در اول كافى چنان‌كه صدر عبارت مذكور دلالت بر آن دارد (رجوع شود به صفحه 561 نقض).

رافعى متوفى به سال 623 در كتاب التدوين فى ذكر اخبار قزوين نظر به قزوينى بودن اين عالم به ترجمه حال او پرداخته است به اين عبارت:

عبدالجليل بن أبى الحسين بن (أبى) الفضل أبو الرشيد القزوينى يعرف بالنصير، واعظ أصولى له كلام عذب فى الوعظ و مصنّفات فى الأصول توطّن الرى و كان من الشيعة.

ليكن از برادرش اوحد الدين حسين و فرزندان او قطب الدين محمّد، و جلال الدين محمود، و جمال الدين مسعود، نامى نبرده است، با آن‌كه ايشان نيز قزوينى و از علما بوده‌اند، و شايد سبب آن كثرت اشتهار مصنّف بوده است، و اين احتمال را تأييد مى‌كند كه هيچ يك از اين چهار نفر صاحب تصنيف و تأليف نبوده‌اند، و اگر هم تأليفى يا تأليفاتى داشته‌اند معروف نبوده است، و از اين روى بوده است كه منتجب الدين فقط به ترجمه حال شخصى ايشان پرداخته است.

تبصره

چنان‌كه ملاحظه مى‌شود در هيچ يك از اين دو ترجمه حال كه منتجب الدين، و رافعى براى اين عالم نوشته‌اند، هيچ گونه تصريح و اشارتى به تاريخ وفات وى نشده است، و از جاى ديگر نيز هيچ گونه اطلاعى در اين باب به دست نياورده‌ايم، لعلّ اللّه يحدث بعد ذلك أمرا.

سيد سند و محقق مدقق معتمد قاضى نور اللّه شوشترى در مجالس المؤمنين در اواسط مجلس پنجم كه در ذكر بعضى از اكابر متكلمين و افاضل مفسرين، و محدثين،

و اعاظم و اشراف فقهاء، و مجتهدين، و اعيان قرّاء،و نحات، و لغويين، از تبع تابعين (رضى اللّه عنهم اجمعين) نسبت به اين عالم جليل و معرفى كتاب نقض چنين اظهار عقيده كرده است:

الشيخ الأجل عبدالجليل القزوينى الرازى، از ازكياى علماى اعلام، و اتقياى مشايخ كرام بوده، و در زمان خود به علوّ فطرت و جودت طبع از سائر اقران امتياز داشته است، تا آن‌كه چون بعضى معاصران او از غلات سنّيان شهر رى و ناصبيان وادى ضلالت و غىّ مجموعه‌اى در رد مذهب شيعه تأليف نمود، علماى شيعه كه در رى و آن نواحى بودند، به اتفاق قرار دادند كه شيخ عبدالجليل اولى و احقّ است به آن‌كه متصدى دفع و نقض آن شود، و آخر او تأليف كتابى شريف در نقض آن مجموعه‌اى ساخت و عنوان آن را به نام نامى و اسم سامى حضرت صاحب الزمان محمّد بن الحسن المهدى صاحب الامر مزين ساخت، و عبارت او در خطبه كتاب مذكور اين است.

اگر چه در مجموعه نام مصنّف نبود، ليكن فقرات كلام او از نام و لقب و فعل و نسب او اعلام كند، كه كيست و غرضش از جمع كتاب چيست.

آن‌گاه عبارت مصنّف را تا قول او «و صلى اللّه على خاتم النبيين محمّد و آله الطاهرين اجمعين» (رجوع شود صفحه 3-4) با اندك تغييرى در بعضى موارد نقل كرده، و در خاتمه كتاب گفته: «الحمدللّه رب العالمين كه ما را توفيق و عمر و تمكين

بخشيد»، پس قول مصنّف را تا عبارت «برحمتك يا ارحم الراحمين» كه آخرين تعبير مصنّف است نقل كرده و گفته است:

مخفى نماند كه لطائف فوائد و اخبار و نقائض فوائد و اسرار در كتاب مذكور بسيار است، و ما در مواضع متعدده از اين مجالس از لطائف كلمات او به استشهاد مذكور ساخته‌ايم، و آن را زينت كتاب خود شناخته‌ايم، و چون وجود آن نسخه بغايت نادر است و مع هذا آنچه از نسخ آن به نظر اين قاصر رسيده به غايت سقيم است لاجرم ذكر شهرى از لطائف او را كه بعد از

تأمل و فكر بسيار تصحيح نموده، يا محصلى از آن فهميده مغتنم دانسته به آن اشتغال مى‌نمايد.

آن‌گاه به ذكر لطائف مستخرجه كه اشاره كرده پرداخته است.

نگارنده گويد: اشاره به چند امر در اين‌جا ضرور است:

پرواضح است كه قاضى شوشترى يكى از اجله علماى اعلام و مشاهير عالم اسلام است، و مقام او در جامعيت به علوم اسلامى و احاطه به معارف حقه، و كمالات دينى از آفتاب معروف‌تر و دو اثر بزرگ او احقاق الحق و مجالس المؤمنين كه دو آيت و برهان مقام تحقيق و تتبع هستند در معرفى قدر و مرتبه او كافى مى‌باشند، پس بدون شك او از مهره اين فن و از اهل خبره اين صناعت و از اصحاب بصيرت در اين امر است، از اين روى اظهار نظر او طبق مضمون «كلام صدر من أهله و وقع فى محلّه» مورد اعتنا و مناط اعتبار خواهد بود،و چون اين زمينه فراهم شد مى‌گوييم:

اين‌كه فرموده است «لطائف فوائد و اخبار و نقائض فوائد و اسرار در كتاب مذكور بسيار است»، بيان واقع و عين حقيقت و صدق محض است؛ زيرا جامعيتى در اين كتاب نسبت به مطالب مختلفه متنوعه ديده مى‌شود كه سائر كتب كه در اين زمينه نوشته شده است، آن جامعيت را فاقد است، و سرّ آن يك امر مهم قابل توجهى است كه به طور اجمال ذكر مى‌شود.

سبب جامعيت كتاب نسبت به مطالب ممتعه مهمه مختلفه موضوع بحث در كتاب بعض فضائح الروافض مانند موضوعات ساير كتب كلامى امر خاص محدود به حدود معينه و معهود به عناوين معلومه مشخصه نبوده است تا از يك رشته واحد بالخصوص بحث شود، بلكه موضوع آن يك امر عام بى‌سر و ته و يك كلى منطبق بر موضوعات متفرقه مختلفه بوده است كه مى‌توان از آنها به يك سلسله شعائر و شؤون و قواعد و رسوم و مراكز و مواطن و مآثر و مفاخر محققه يا منسوبه به شيعه (اعم از معارف و عقائد و شرايع و احكام و آرا و افكار و آداب و اخلاق و اماكن و رجال غير

اينها، از مقومات مذهب يا مظاهر اجلى و مفاخر برجسته و نقاط حساس آن) تعبير نمود، و چون شيخ عبدالجليل نيز نظر به آن‌كه هدفش نقض اين كتاب (يعنى بعض فضائح‌الروافض) بوده است ناچار ممشاى خود را در سراسر اين تأليف و تصنيف نقض

معروف به بعض مثالب النواصب بر روى خط سير مؤلف كتاب بعض فضائح الروافض قرار داده، و قدم به قدم و جمله به جمله به نقض يا ابرام به رد يا قبول آن مطالب مختلفه پرداخته است، لاجرم در نتيجه اين رد و قبول و در اثر اين نقض و ابرام مطالب بسيار سودمند علمى و ادبى و تتبعى و تحقيقى مربوط به تفسير و كلام و حديث و رجال و تاريخ و جغرافيا و غير ذلك تنقيح شده است، در صورتى كه پاره‌اى از اين امور در هيچ كتابى مورد بحث قرار نگرفته است، تا چه رسد به تنقيح مبحث و سرّ جامعيت كتاب مذكور (يعنى نقض) كه سبب مزيد نفاست و موجب كثرت عنايت به آن شده است اين امر بوده است و بس.

كتابنامه

1380ق.

كتاب نقض و مؤلف آن /محمّد قزوينى

2 كتاب نقض و مؤلف آن⁽¹⁾

محمّد قزوينى

چكيده

نوشتار ذيل نامه‌اى است از علاّمه محمّد قزوينى به على اصغر حكمت. در زمان نگارش نامه، هنوز كتاب نقض به چاپ نرسيده بوده است. علاّمه قزوينى بر اساس مطالبى كه در كتاب مجالس المؤمنين قاضى نور اللّه شوشترى به نقل از كتاب نقض مى‌بيند، بر اهميت مطالب متنوّع كتاب اشاره مى‌كند و از منابعى كه شرح حال مؤلّف را در بردارند، ياد مى‌كند. همچنين بر ضرورت و اهميت يافتن نسخه دست‌نوشت كتاب و انتشار آن پيش از نابودى آن به على اصغر حكمت تأكيد مى‌ورزد.

كليدواژه: عبدالجليل قزوينى رازى، كتاب نقض.

علاّمه فقيد ميرزا محمّدخان قزوينى رحمه‌الله در نامه جوابيه خود كه به شخص دانش‌پرور جناب آقاى على اصغر حكمت فرستاده است درباره كتاب حاضر و مؤلف آن چنين

اظهار عقيده كرده است:⁽⁾

«پاريس 26 بهمن 1317»

دوست عزيز معظم محترم

مرقومه شريفه مورخه 26 آذر چندى قبل زيارت گرديد از مژده سلامتى مزاج مبارك و مخصوصا از سكون خاطر و فراغت بال و آرامى احوال كه از وجنات رقيمه كريمه مستفاد مى‌شد فوق العاده خوشوقت شدم و البته از شخص باهوش داناى حكيمى مانند حضرت مستطاب‌عالى جز همين رويه مرضيه چيز ديگرى متوقع نبود و از تجديد اشتغال به اتمام مقاله راجع به تاريخ و اصول عقايد شيعه كه در سوابق ايام در اوقات اقامت در پاريس شروع بدان فرموده بوديد حضرت مستطاب‌عالى را از صميم قلب تهنيت گفته توفيق اتمام اين عمل خير را براى آن وجود محترم از خداوند متعال خواهانم.

پس از مژده سلامتى وجود مبارك، چيزى كه در رقيمه كريمه اين جانب را از هر چيز بيشتر خوشوقت و سراپاى وجود مرا غرق فرح و شادى و شعف نمود، خبر خيريت اثر وجود كتاب بسيار بسيار نفيس مهم مفيد ممتع دلكش ضاله منشوده

چندين سالۀ اين حقير - يعنى كتاب مستطاب جليل القدر عظيم الشان نادر الوجود أعز از كبريت احمر بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض تأليف شيخ جليل عبدالجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل قزوينى است - در شيراز در كتابخانه آقاى محمّد حسين شعاع حفظه اللّه من شر كل همج رعاع و متّعنا اللّه بطول بقاء وجوده النفاع كه از قرار تقرير بعضى دوستان كتابخانه حضرت معظم له داراى بسيارى از نفايس كتب نادره فارسى و عربى است. خداوند امثال اين اشخاص فاضل محب فضل و ادب و عشاق كتب و آثار قدماء را كه از بركات وجود آنان ثمره زحمات اسلاف به اعقاب و اخلاف منتقل مى‌گردد و از تلف شدن به الكلى نجات مى‌يابد زياد كناد و عمر و سعادت و مكنت اين‌گونه افراد خير نيك‌خواه نوع و حفاظ و خزان ثروت معنوى جامعه را به اقصى درجات ممكنه امتداد دهاد بمنّه وجوده.

كتاب مزبور يعنى بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض كه از اين به بعد حبا للاختصار در طى اين عريضه هميشه از آن به كتاب نقض الفضائح تعبير خواهيم نمود، از جمله كتب بسيار مهمه شيعه است كه اين‌جانب سال‌هاى دراز است از وجود آن در سوابق ايام الى قرن يازدهم هجرى به توسط قاضى نوراللّه شوشترى صاحب مجالس المؤمنين و ميرزا عبداللّه اصفهانى معروف به افندى صاحب رياض العلماء باخبر بودم، صاحب مجالس المؤمنين، فصول مطول در تضاعيف كتاب خود به عين عبارت از كتاب نقض الفضائح نقل كرده است و تا آنجا كه اين‌جانب تتبع نموده‌ام 24 يا 25 مرتبه از آن مطالبى اقتباس نموده؛ گاه بسيار مطول قريب شش هفت صفحه بزرگ و گاه يكى دو صفحه و گاه يكى دو سه جمله و شرح حال خود مؤلف آن را نيز در اواسط مجلس پنجم از كتاب خود مشروحا مفصلاً با نقل مبلغ عظيمى از متن خود كتاب نقض الفضائح ذكر كرده است و اين‌جانب از مطالعه اين فوائد بسيار مفيد تاريخى و جغرافيايى و ملل و نحلى يعنى راجع به مناقضات بين شيعه و اهل سنت و جماعت كه هر دو فرقه از اهالى خاك پاك ايران و عموما از سكنه رى و قزوين و قم و كاشان و آوه و ساوه و طبرستان و آن صفحات بوده‌اند يعنى از همان نقاط و بلادى كه امروزه

(اقلاً از حيث دين و مذهب) همه با هم برادر و برابر ولى در آن اعصار به آن درجه با هم ضد و نقيض و به خون يكديگر تشنه بوده‌اند كه اين همه كتب نفيسه از قبيل همين كتاب نقض الفضائح عبدالجليل قزوينى و نهج الحق علاّمه حلى و ابطال الباطل فضل اللّه بن روزبهان خنجى شيرازى و احقاق الحق قاضى نور اللّه شوشترى و مجالس المؤمنين همان مؤلف و صدها كتب ديگر از همين جنس از تصادم افكار آنها و از ردود و ابطالات و معارضات و مناقضات آنها با يكديگر به عمل آمده است.

بارى اين جانب از مطالعه اين همه فوائد لاتعد و لا تحصاى تاريخى و جغرافيايى و ملل و نحلى منقول از اين كتاب نقض الفضائح چنان‌كه عرض شد مدت‌هاى متمادى است كه از دل و جان از عشاق دل باخته شيداى مفتون اين كتاب از جان عزيزتر بودم، ولى در عرض اين مدت طويل از هر جا و هر كس كه مى‌پرسيدم و جويا مى‌شدم و در جميع فهارس كتابخانه‌هاى عمومى و خصوصى مشهوره كه تفحص مى‌كردم مطلقا و اصلاً و به وجه من الوجوه اثرى و نشانى و خبرى از اين درّ يتيم بحر فضائل نمى‌يافتم

و دائما با خود مى‌گفتم:

با هيچ كس نشانى زان دلستان نديم *** يا من خبر ندارم يا او نشان ندارد

و سپس در چند سال قبل كه به فرمان لازم الاذعان حضرت مستطاب‌عالى مشغول تربيت مقدّمه براى تفسير الفتوح رازى شدم، چون مى‌دانستم كه مؤلف كتاب نقض الفضائح ما نحن فيه با ابوالفتوح رازى معاصر و به ظن قوى نيز با او معاشر و از دوستان او بوده است، مجددا به احتمال به دست آوردن بعضى معلومات در خصوص احوال ابوالفتوح رازى تمام فصول و فقراتى را كه صاحب مجالس المؤمنين از نقض الفضائح نقل كرده از اول تا به آخر به دقت تمام مطالعه كردم و بيشتر از پيشتر به مندرجات اين كتاب دلكش آشنا شدم و يك بر هزار آتش شوق و حرص من بر اطلاع از وجود اين گوهر شبچراغ در كتابخانه‌اى از كتابخانه‌هاى دنيا افروخته‌تر مى‌شد ولى باز كما فى السابق هر چه بيشتر جستم كم‌تر يافتم و در هيچ نقطه‌اى از نقاط دنيا اثرى و نشانى از آن نيافتم. لكن مع ذلك كله به احتمال اين‌كه شايد در گوشه يكى از كتابخانه‌هاى ايران

يا عتبات عاليات يا هندوستان و نحو ذلك نسخه‌اى از اين كتاب موجود باشد كه ما از وجود آن خبر نداشته باشيم در ص 626 از خاتمة الطبع تفسير ابوالفتوح رازى حاشيه ذيل را نوشتم كه ذيلاً محض استحضار خاطر مبارك به احتياط اين‌كه شايد فعلاً در شيراز به تفسير مذكور دسترسى نداشته باشيد عينا تكرار مى‌كنيم و هى هذا:

مابين علماى شيعه عده‌اى بوده‌اند موسوم به اين اسم و نسبت يعنى عبدالجليل رازى ولى مقصود به ذكر در اين‌جا در كلام صاحب مجالس المؤمنين بدون شك نصيرالدين عبدالجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل قزوينى رازى صاحب كتاب بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض است كه صاحب مجالس المؤمنين بسيار مكرر در تضاعيف كتاب خود از آن نقل كرده است و غالبا محض اختصار از آن به كتاب نقض تعبير مى‌نمايد و شرح احوال مؤلف آن را نيز به عنوان «عبدالجليل قزوينى رازى» در مجلس پنجم از همان كتاب يعنى مجالس المؤمنين مشروحا ذكر كرده است و از آنجا بر مى‌آيد كه عبدالجليل مذكور در سنه پانصد و پنجاه در حيات بوده و بنابراين به كلى معاصر با ابوالفتوح رازى بوده است و شرح احوال اين عبدالجليل قزوينى به علاوه مجالس المؤمنين در فهرست منتجب الدين مطبوع در اول جلد 25 بحارالأنوار، ص 9 و أمل الآمل شيخ حر عاملى مطبوع در آخر منهج المقال، ص 379 و روضات الجنات، ص 350-351 نيز مسطور است و در كتاب التدوين فى ذكر اخبار قزوين رافعى قزوينى (نسخه اسكندريه، ص 342) نيز شرح حال مختصرى از او مذكور است كه عين عبارت او اين است: «عبدالجليل بن ابى الحسين بن [ابى]الفضل ابوالرشيد القزوينى يعرف بالنصير واعظ اصولى له كلام عذب فى الوعظ و مصنّفات فى الاصول توطن الرى و كان من الشيعة (انتهى)».

و مخفى نماند كه كتاب نقض الفضائح ما نحن فيه چنان‌كه صريح روضات الجنات است ص 144 به زبان فارسى بوده و از فقراتى كه صاحب مجالس المؤمنين در مواضع عديده كتاب خود از آن كتاب نقل كرده، معلوم مى‌شود كه

به فارسى بسيار شيرين سليس دلكشى بوده است و علاوه بر موضوع اصلى آن كه رد بر كتابى بوده موسوم به بعض فضائح الروافض، تأليف يكى از علماء عامه حاوى اطلاعات بسيار نفيس مهمى راجع به تاريخ و جغرافياى رى و نواحى آن بوده است و اين كتاب تا عهد صاحب رياض العلماء ميرزا عبداللّه اصفهانى معروف به افندى يعنى تا اوايل قرن دوازدهم هجرى موجود بوده است (روضات الجنات، ص 351) و هيچ بعيد نيست كه هنوز نيز در يكى از كتابخانه‌هاى ايران يا عتبات عاليات موجود باشد.

حضرت مستطاب‌عالى در رقيمه كريمه اشاره فرموده‌ايد كه اطلاع حضرت مستطاب عالى به طور اتفاق بر شرح احوال مؤلف اين كتاب در روضات الجنات، يكى از تصادفات عجيب بوده و آن را از راه لطف حمل بر صفاى باطن اين‌جانب فرموده‌ايد.

حالا پس از ملاحظه جمله اخيره اين حاشيه كه روى آنها با مركب سرخ خط كشيده‌ام

خواهش و تقاضاى حضرت مستطاب‌عالى بوده و من در آن مقدّمه با وجود يأس ظاهرى از وجود اين كتاب، احتمال وجود آن را در يكى از كتابخانه‌هاى ايران يا عتبات داده‌ام. خداوند به لطف و عنايت خود اولاً حضرت مستطاب‌عالى را موفق به اكتشاف چنين كتابى محض به طور صدفه و اتفاق و بدون اين‌كه درصدد اكتشاف آن باشيد فرموده است. و ثانيا حضرت مستطاب‌عالى را ملهم نموده است كه اين مسأله

را به اين‌جانب مرقوم داريد و مرا از وجود آن (بدون اين‌كه بدانيد من تشنه چندين ساله اين آب زلال روحانى بوده و هستم) مستحضر فرماييد. آيا كرامت و صفاى باطن غير از اين چيز ديگرى مى‌تواند باشد...؟! بدون هيچ شك و شبهه اين تصادف فوق‌العاده عجيب يا فى‌الواقع از كرامات يكى از ما دو نفر يا هر دو بوده است يا از آن تواردات بسيار غريب نادرى است كه انسان را مدت‌ها غرق درياى بهت و حيرت مى‌نمايد.

در هر صورت اين‌جانب از صميم قلب حضرت مستطاب‌عالى را بر اكتشاف اين كتاب عزيز الوجود نفيس دلكش كه در كمال سكونت خاطر و آرامى حال در منزل امن و امان خود در شيراز جنت طراز از اقتطاف ثمرات اين «جنات عدن تجرى من تحتها الأنهار» مستفيد و مستفيض مى‌گرديد تهنيت مى‌گويم و اين بيت مجنون عامرى⁽⁾

هنيئا لأرباب النعيم نعيمهم *** و للعاشق المسكين ما يتجرّع

اين را هم عرض كنم كه پس از طبع و انتشار خاتمة الطبع تفسير ابوالفتوح رازى ملتفت شدم كه اين كتاب نقض الفضائح تا اواخر قرن سيزدهم هجرى در هند موجود بوده است؛ زيرا كه در كتاب كشف الحجب و الاستار عن اسماء الكتب و الاسفار كه كشف الظنون مانند است، از كتب شيعه فقط و تأليف يكى از علماى شيعه هندوستان موسوم به سيّد اعجاز حسين كنتورى متوفى در سنه 1286 است و در سنه 1330 هجرى قمرى در كلكته چاپ شده است، در باب نون گويد (ص 586):

نقص الفضائح للشيخ الجليل الواعظ نصر (ط: نصير) الدين عبدالجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل القزوينى الرازى و قد سماه منتجب الدين بمثالب النواصب فى نقض فضائح الروافض نقض فيه هفوات بعض شياطين‌الرى بأحسن نقض ورد كلامه بأتم رد، و عباراته انيقة شريفة و مقالاته لطيفة

نظيفة... اوله: هر جواهر محامد كه غواصان درياى دين به صحت دليل از قعر بحر دل به ساحل زبان از لاثنائى (ظ: آرند نثار) حضرت واجب الوجودى الخ.

پس چنان‌كه ملاحظه مى‌فرماييد از اين‌كه عبارت اول اين كتاب را كه عينا مطابق است با آنچه حضرت مستطاب‌عالى براى اين‌جانب مرقوم داشته‌ايد، به دست مى‌دهد واضح مى‌شود كه اين كتاب را خود او شخصا معاينه كرده بوده است؛ نه آن‌كه اسم آن كتاب از متقدمين نقل كرده بود. پس معلوم مى‌شود كه نسخه‌اى از اين كتاب الى حدود سنه 1280 كمابيش در هندوستان وجود داشته و شايد هم اصلاً اين نسخه آقاى محمّد حسين شعاع عين همان نسخه اعجاز حسين بوده كه از هندوستان به ايران رسيده و ايشان يا خانواده ايشان ابتياع كرده بوده‌اند.

حضرت مستطاب‌عالى در اواخر مرقومه شريفه اظهار تأسف فرموده بوديد كه اين نسخه بسيار مغلوط و حذف و اسقاط بسيار دارد و عبارات و آيات و اشعار عربى تماما مغلوط و آميخته به سهو و اشتباه كاتب است و مرقوم داشته بوديد كه اگر نسخه ديگرى از اين كتاب به دست آيد جا دارد كه با تحقيق و تصفح و مطالعه در اسامى رجال و اعلام و اماكن و بلاد و كتب كه در آن به حد وفور ذكر شده به طبع رسد. حقير عرض مى‌كند كه در خصوص اين نوع نسخ نادره بلكه منحصر به فرد اگر كسى بخواهد منتظر پيدا كردن نسخه ديگرى براى به طبع رسانيدن آن بشود، ممكن است هيچ وقت اين خيال از حين قوه به فعل نيايد و صورت خارجى پيدا نكند؛ زيرا چنان‌كه عرض كردم در هيچ يك از كتابخانه‌هاى دنيا كه فهارس مطبوعه دارند، اثرى و نشانى از اين كتاب مطلقا و اصلاً نيست و اين نسخه آقاى محمّد حسين شعاع يا به كلى منحصر به فرد است و همان نسخه سيّد اعجاز حسين است كه هشتاد سال قبل در هندوستان بوده و بعدها به ايران آورده شده يا دومين نسخه‌اى است كه از آن كتاب ظاهرا در تمام دنيا موجود است.

پس خيال به دست آوردن نسخه ديگرى را براى طبع اين كتاب بايد فعلاً به كلى كنار گذارد و فقط درصدد پيدا كردن بانى‌اى براى تكفل مخارج طبع آن بايد برآمد و

اگر فى‌الواقع وقتى بانى‌اى براى طبع آن پيدا شد، بايد فورى و بدون تأمل و ترديد از روى همين نسخه يگانه بدون تفويت وقت مشغول طبع آن شد و تصحيح آن را به عهده بعضى از فضلاى ايران كه عربى هم خوب بدانند و از اخبار و احاديث و آرا و مقالات ارباب ملل و نحل هم به‌خوبى آگاه باشند واگذارد و اين نوع اشخاص البته در ايران كمياب نيستند والا بيم آن است كه خداى نخواسته اين نسخه در اثر بعضى حوادث زمانه و آفات ارضى و سماوى از غرق و حرق و برق و سرقت و تلف و ضياع به انحاء ديگر كه هميشه نسخ منحصر به فرد در معرض آن‌اند، به كلى از ميان برود و در آن صورت تا قيامت حسرت و ندامت بر آن سودى نخواهد داشت. خواجه مى‌فرمايد: «كه آفت‌هاست در تأخير و طالب را زيان دارد». زياده دوام سلامتى مزاج و هاج كثير الابتهاج آن دوست عزيز محترم معظم را از صميم قلب از خداوند متعال خواهان است.

مخلص حقيقى صميمى محمّد قزوينى

كتاب نقض/عبدالحسين زرين‌كوب

3 كتاب نقض⁽¹⁾

عبدالحسين زرين‌كوب

چكيده

اين نوشتار، معرفى كتاب نقض با تصحيح سيّد جلال الدين حسينى اُرموى را بر عهده دارد. مؤلّف بر سه ويژگى مهم كتاب تأكيد دارد: 1. اشتمال كتاب بر اسامى گروهى از رجال، شعرا و علماى قرن ششم كه در رى خصوصا و در ايران عموما مى‌زيسته‌اند و در بر داشتن اسامى بلاد، محلاّت، قراء و اطلاعات جالبى درباره آنها؛ 2. تاريخ افكار و عقايد دينى آن زمان كه براى محقّقان در تاريخ ايران و يافتن علل زوال و انحطاط تمدّن در اين سرزمين، سند گران‌بهايى است؛ 3. ويژگى ديگر كتاب، زبان فارسى آن است كه براى حدود هشتصد سال پيش است و به نثر روان و دلكشى نوشته شده است و منبع نفيسى است براى لغات و اصطلاحات و امثال و كنايات زبان فارسى. در ادامه نوشتار نيز برخى ملاحظات درباره مطالب كتاب آمده است.

كليدواژه: كتاب نقض، رجال نقض، تاريخ عقايد نقض، نثر نقض.

كتاب نقض معروف به بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض، تأليف

عبدالجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل القزوينى الرازى، از علماى شيعى قرن ششم هجرى ساكن رى، با مقدّمه و تعليق و مقابله و تصحيح سيّد جلال الدين حسينى

ارموى معروف به محدّث، طبع طهران، 1371 هجرى قمرى مطابق با 1331 هجرى شمسى در 743 صفحه به قطع وزيرى.

اين كتاب از چند جهت اهميت دارد: يكى از جهت اشتمال آن بر اسماء عده‌اى از رجال و شعرا و علماى قرن ششم هجرى كه در رى خصوصا و در ايران عموما مى‌زيسته‌اند، و بر اسامى بلاد و محلات و قراء و اطلاعات بسيار جالبى درباره آنها. و

ديگر از جهت تاريخ افكار و عقايد دينى آن زمان كه مخصوصا براى محققين در تاريخ ايران و پيدا كردن علل زوال و انحطاط تمدن در اين سرزمين، سند گران‌بهايى است و نشان مى‌دهد چگونه ساكنان يك مملكت و حتى يك شهر و حتى يك محله به علل دينى با هم خصومت مى‌ورزيده‌اند و چگونه تشنه مال و جان هم بوده‌اند.

اهميت ديگر آن، از جهت زبان فارسى است؛ زيرا اين كتاب متعلق به هشتصد سال پيش است و به نثر بسيار روان و دلكشى نوشته شده است. و منبع نفيسى است براى لغات و اصطلاحات و امثال و كنايات زبان فارسى.

آقاى سيّد جلال محدّث به حق مى‌بايستى عهده‌دار تصحيح و طبع اين كتاب باشند، زيرا اطلاعات ايشان درباره مذهب شيعه و اخبار و احاديث و اصول و رجال آن، به اندازه يك متخصص فن مى‌باشد. اين است كه پاورقى‌هاى كتاب مملو است از اطلاعات بسيار گرانبها و نفيس كه محشى فاضل پس از تحمل رنج بسيار به دست آورده و در آن ثبت كرده است.

با وجود اين، هنوز قسمت‌هاى تاريك و مبهم زياد مانده است كه مصحح محترم قول داده در تعليقات كتاب - كه مجلد ديگرى خواهد بود - بياورد و علاقه‌مندان با بى‌صبرى تمام، منتظر طبع آن هستند.

در مطالعه اجمالى كه از بعضى قسمت‌هاى اين كتاب به عمل آمد، به چند نكته بر خوردم كه شايد ذكر آن خالى از فايده نباشد و مورد توجه مصحّح محترم در طبع تعليقات قرار گيرد:

ص 47: مدرسه فقيه على جاستى: صحيح بايد جاسبى باشد منسوب به جاسب از

قراء قم كه خود محشى فاضل در صفحه 185 به تفصيل بدان اشاره كرده است. و مقصود از اين فقيه على، همان است كه در صفحه 188 از وى به الفقيه المتدين ابوالحسن على الجاسبى و در صفحه 529 به الشيخ الفقيه ابوالحسن على بن الحسين الجاسبى ياد كرده است و در همين صفحه به نقل محشى فاضل، تمام نسخه جاستى بوده است و ايشان تصحيح كرده‌اند.

ص 55، س 10: پسران سنگلائى در پاورقى خ. ل. پسر سنگلا و در سطر 12 پسران سنگلا.

صحيح پسران سنگلا است: يكى به نام ابوالحسن سعيد بن عمرون و ديگرى به نام ابوالعلاء. رجوع شود به تحفة الامراء فى تاريخ الوزراء، صابى و به تجارب الامم، ابوعلى مسكويه.

ص 55، س 10 و 13: پسران ابوالفضل: صواب، ابوالبغل است؛ چنان‌چه به عنوان نسخه بدل در حاشيه ذكر شده است. يكى از آنان به نام ابوالحسن على بن احمد بن يحيى بن ابى البغل، ديگرى برادرش ابوالحسين است. رجوع كنيد به تحفة الامراء فى تاريخ الوزراء، صابى.

ص 59، س 14: «ابوالحسن فرات رافضى بود و وزير مقتدر خليفه بود و مقتدر سه ساله بود.»

اشتباه فاحش است از مصنّف كتاب. تولد مقتدر هشتم رمضان 282 بود و خلافت او در 259، و هنگام خلافت به تصريح ابن الاثير 13 ساله بود. و در صفحه 54 كه قتل مقتدر را در 323 نوشته شده نيز اشتباه كرده است؛ زيرا قتل او به سال 320 بوده است.

ص 61، س 18 و 19: كافور رباحى. محشى فاضل در پاورقى از آنندراج نقل كرده است كه «رباح به حاى حطى در آخر، كسحاب جانورى است مانند گربه، كه كافور از وى گيرند و كافور رباحى بدان منسوب است». و اين غلط است، چه كافور صمغ درختى است. علاوه بر اين رباح را اسم شهرى دانسته‌اند كه كافور مزبور از آنجا آمده و نيز منسوب به پادشاهى دانسته كه به اين نوع كافور توجه داشته است. و براى

تفصيل رجوع شود به لسان العرب و مخزن الادويه و ذيل قواميس العرب، دوزى.

ص 9، س 9: كندان: محشى فاضل در پاورقى احتمال داده كه كلمه مزبور مصحف كيندان يا كندران باشد.

صواب در: گنبدان است. رجوع شود به: نزهت القلوب، حمداله مستوفى.

ص 91، س 9: و خانه در دوده داشت در شهرى. صحيح روده يا روذه است كه به قول اصطخرى يكى از معمورترين بازارهاى رى بوده است و داراى ابنيه و كاروانسراهاى متعدد بوده و دور آن نيز حصنى بوده است.

ص 179، س 4: محمّد بن شاذان.

محشى فاضل در پاورقى، عبارتى از مولى عناية اله قهبائى ذكر كرده است كه در آن شاذان را غلط پنداشته، صحيح آن را شادان (با دال) دانسته است. و خود محشى فاضل - چنان‌كه از سياق عبارتش پيداست - شادان و شاذان را دو كلمه عليحده پنداشته است؛ در صورتى كه اين دو كلمه يكى است، بنابر قاعده مشهور فرق ميان دال و ذال در زبان فارسى.

ص 227: دهخدا فخرآور هشيوردى. محشى فاضل در پاورقى پس از ذكر عبارتى از فهرست منتجب الدين گويد: «گويا هشيجرد قريه‌اى از قراى قزوين باشد» و پس از آن عباراتى از التدوين رافعى نقل كرده كه در آن همه جا هشجردى يا هشجرد آمده است.

هشيجرد ظاهرا غلط است. و صحيح همان هشجرد است كه امروز به نام هشتجرد جزو ساوجبلاغ كرج است و كنار راه شوسه كرج به قزوين واقع است (به فرهنگ جغرافيايى ايران از انتشارات دايره جغرافيايى ستاد ارتش، ج 1، ص 238 رجوع شود).

ص 459 - در حاشيه: ثعالبى در السامى فى الاسامى ...

اشتباه فاحش است. السامى فى الاسامى، تأليف ابوالفضل احمد بن الميدانى است نه ابومنصور عبدالملك بن احمد بن محمّد الثعالبى. و اين اشتباه براى محشى محترم از آن جا ناشى شده است كه در حاشيه السامى فى الاسامى، طبع تبريز، كتاب سرّ الادب فى مجارى كلام العرب، تأليف ثعالبى چاپ شده و موجب اشتباه و تخليط گشته است.

ص 492، س 12: و نصيريه. در پاورقى نوشته شده است: «خ ل: نصارينه و شايد «ديصانيه» باشد. به نظر مى‌رسد كه صحيح غير اين دو است.» در صورتى كه صحيح همان نصيريه است به ضم نون و فتح صاد و سكون ياء كه به نقل سمعانى، فرقه‌اى بوده‌اند از غلاة شيعه (الانساب، چاپ عكسى، ورق 563) و اكنون طائفه‌اى به همين نام در شام در جوار لاذقيه و جبل نصيريه زندگى مى‌كنند و آئين آنها شعبه‌اى از آئين

اسماعيلى است و در حدود پنجاه سال پيش قريب 40000 نفر بوده‌اند (قاموس الاعلام، 640، ج 6، ص 458) و در زمان سمعانى، اهل حديثة الفرات نصيرى بوده‌اند (براى تفصيل رجوع به دائرة المعارف السلامى، ج 3، ص 1030).

ص 522: اذا لم تستح فاصنع ماشئت. و در پاورقى نوشته شده است كه «مثل معروف است».

گمان مى‌كنم صحيح لم تستحى باشد كه صورت مجزوم از تستحيى است. در صحيح بخارى «كتاب الانبياء» در حديث ابومسعود عقبه آمده است كه «قال النبى صلى اللّه عليه و سلم: ان مما ادرك الناس من كلام النبوة اذا لم تستحى فاصنع ماشئت».

ص 694: و اين همه غوغا به غارت كردند

در پاورقى نوشته شده: «مراد غوغاى قتل عثمان است».

مقصود از غوغا در اين‌جا اراذل و اوباش است. در لسان العرب ذيل لغت غوغ

گويد: «اصل الغوغاء الجراد حين يخف للطيران ثم استعير للسفلة من الناس و المتسرعين الى الشرّ...».

بعض فضائح الروافض /ذبيح اللّه صفا

4 بعض فضائح الروافض⁽⁾

ذبيح اللّه صفا

چكيده

مؤلّف، ضمن معرفى اجمالى محتواى كتاب نقض، معتقد است كه شيوه

نگارش عبدالجليل در اين كتاب، از جمله وجوه امتياز آن است؛ زيرا كتاب با انشايى بسيار روان و پخته و در عين حال عالمانه و استوار و مستدل، نوشته شده است. در پاره‌اى از موارد اين كتاب، شيوه بيان وعّاظ - كه نثرى شبيه به نثر مسجّع، و يا بهتر بگوييم، از قبيل نثر موزون است - به كار رفته، ولى اين گونه موارد، كمياب است. كتاب نقض در مجموع از جمله متون خوب نثر پارسى در قرن ششم و در زمره كتب درجه اوّل آن قرن است.

كليدواژه: كتاب نقض، نثر نقض.

در اوايل نيمه دوم قرن ششم كه بازار مناقشات مذهبى در بلاد ايران گرم بود، مردى سنى كه در آغاز، مذهب تشيّع داشته و سپس از اين مذهب گرديده بود، كتابى در طعن بر مذهب تشيّع و ذكر مطاعنى براى پيروان اين مذهب نوشته بود، به نام بعض فضائح

الروافض. ذكر كلمه «فضائح» در اين‌جا به آن سبب است كه در دوره مناقشات مذهبى

مسلمين هر يك از فرق مى‌كوشيد تا موارد ضعف فرقه‌هاى ديگر را بنا بر نظر و طريقه خود بجويد و آن گاه آنها را بزرگ و واژگونه كند و اگر لازم مى‌دانست پيرايه‌هايى بر آنها ببندد و هر يك از آن موارد را به عنوان فضيحت (= رسوايى) در كتاب‌ها معرفى كند. اين است كه در كتب مربوط به مذاهب اسلامى به ذكر فضايح بسيار باز مى‌خوريم و استعمال اين اصطلاح در مورد فوق تازه نيست.

مؤلف كتاب كه به قول صاحب كتاب نقض، اول شيعى بوده و بعد سنى و مجبّرى و مشبّهى گشته بود. بعد از تغيير مذهب، كه آن هم در آن روزگاران نظاير بسيار داشت، در سال 555 كتاب خود را در ذكر فضائح الروافض (شيعه) به پايان برده و در پايان كتاب خود گفته است: «وفرغت من هذا فى المحرم سنة خمس وخمسين وخمس مأئة من الهجرة»

از كتاب بعض فضائح الروافض نسخه مستقل جداگانه در دست نيست؛ ليكن شيخ عبدالجليل رازى قسمت اعظم اين كتاب را از اول تا آخر براى ردّ و نقض در كتاب بعض مثالب النواصب خود آورده است و اگر كسى اين قسمت‌هاى منقول را كه همه جا مصرّح و معلوم است جدا كند، يك كتاب مستقل پارسى با سقط‌هاى جزيى به دست خواهد آمد. مؤلف بعد از ذكر مقدّمه‌اى در سبب تأليف كتاب خود به بيان تاريخى از كيفيت پيدايش مذهب تشيّع پرداخته و آن گاه به ذكر دلايلى در ردّ بعضى از اصول

مذهب تشيّع مبادرت كرده و بسيارى از خوى‌هاى شيعه را كه در آن روزگار داشته‌اند آورده و معايب آن را به نظر خود شرح داده، سپس به ذكر فضايح شيعه پرداخته و شصت و هفت فضيحت براى آنان بر شمرده و كتاب خود را به ذكر شصت و هفتمين فضيحت ختم كرده است.

شيوه انشاء نويسنده خوب و نثر متوسط او پخته و خالى از عيب است. وى در ابتداى كتاب بعد از خطبه‌اى كه بر سبيل اختصار به عربى كرده بود، چنين گفته است: «بدان اى برادر كه اين مجموعه‌اى است اندر او شرح بعضى از فضائح و قبايح رافضيان است. ابتدا كرده شد به نام خداى بى همتا و ثنا و درود بر رسولان خدا، خاصه بر محمّد مصطفى سيّد انبياء و ثنا بر خلفاى راشدين ... رضى اللّه عنهم، بدان كه اين جماعت رافضيان كه خود را شيعه مى‌خوانند، رسول خدا محمّد مصطفى از ايشان خبر داده است و اميرمؤمنان على را گفته است: اى على! جماعتى خواهند بود در اين امت كه دعوى دوستى تو كنند، ايشان را لقبى باشد كه به آن بازخوانندشان، و اين دو وزير مرا - يعنى ابوبكر و عمر را - دشمن دارند. يا على! چون ايشان را دريابى، بكش كه ايشان از جمله مشركان‌اند. و چون زيدِ على خروج كرد روافض او را بفريفتند و به دست تيغ باز دادند، و هم‌چنين گفت ايشان رافضيان‌اند كه رسول خدا از ايشان خبر داده است كه در خزى دنيا و نكال آخرتند و اشقاق رفض به موضعش كه لايق باشد گفته شود ان شاء اللّه ...».

كتاب نقض

يك سال بعد از آن‌كه كتاب بعض فضائح الروافض نگاشته و منتشر شد، شيعيان رى بر آن وقوف يافتند و در انديشه نقض آن افتادند و از اين راه چند سال بعد كتاب معتبرى به نام كتاب نقض و مشهور به بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض پديد آمد. مؤلف اين كتاب نصيرالدين ابوالرشيد عبدالجليل بن ابوالحسين بن ابوالفضل قزوينى رازى از بزرگان وعاظ و علماى مذهبى شيعه در رى بوده و تأليفات ديگرى

غير از كتاب مذكور داشته است مانند كتاب البراهين فى امامة اميرالمؤمنين، كتاب السؤالات والجوابات، مفتاح التذكير، كتاب تنزيه عائشة، كه هر چهار را پيش از كتاب نقض نوشت. وى بنا بر نقل رافعى در التدوين فى ذكر اخبار قزوين در سال 504 ولادت يافته و بعد از سال 585 در گذشته است.⁽⁾

بعد از ربيع الاول سال 556 هجرى كه علماى شيعه رى به وجود كتاب بعض فضائح الروافض اطلاع يافتند، در جستجوى نسخه آن بود. بعد از مدتى دراز يكى از بزرگان شيعه نسخه اصل آن كتاب را بيافت و به شيخ عبدالجليل قزوينى رازى فرستاد و او از آن هنگام سرگرم تأليف كتاب نقض شده و آن را در سنين بعد از 556 و گويا در حدود 560 هجرى تمام كرده است. كتاب او بعد از تأليف به زودى مشهور شده و در روزگاران بعد همواره از مراجع مهم مؤلفان شيعه بوده است.

اين كتاب نه تنها از حيث توضيح بسيارى از مبانى مذهب شيعه و تاريخ و اطلاعات مربوط به رجال اين مذهب و علما و شعرا و مراكز تعليم و تدريس و كتابخانه‌هاى شيعه و امثال اين مسائل قابل كمال توجه و عنايت است، بلكه از باب اشتمال بر بسيارى از اطلاعات مربوط به امور تاريخى و اجتماعى زمان از جمله كتب بسيار مهم و درجه اول فارسى محسوب مى‌شود؛ چنان كه نظير آن را از اين حيث در ميان كتب فارسى كم‌تر مى‌توان يافت.

مؤلف در اين كتاب هر جا قسمتى از قول صاحب كتاب بعض فضائح الروافض را نقل كرده و آن گاه به رد آن پرداخته است. شيوه نگارش عبدالجليل در اين كتاب هم از جمله وجوه امتياز آن شده است؛ زيرا كتاب نقض با انشايى بسيار روان و پخته و در

عين حال عالمانه و استوار و مستدل نوشته شده است. در پاره‌اى از موارد اين كتاب، شيوه بيان وعّاظ كه نثرى شبيه به نثر مسجع، و يا بهتر بگوييم، از قبيل نثر موزون است، به كار رفته، ولى اين گونه موارد كمياب است. اگر چه لحن نويسنده كتاب بر اثر استدلال و استشهاد به احاديث و اخبار و روايات در برخى موارد خشك است، اما در پاره‌اى موارد هم كه در راه دفاع از همكيشان خود گرم رو مى‌شود، نفسى مؤثر و كلامى جالب و دل‌انگيز مى‌يابد. بر روى هم كتاب نقض از جمله متون خوب نثر

پارسى در قرن ششم و در زمره كتب درجه اول آن قرن است؛ اما به حكم عادت اهل زمان نفوذ زبان عربى و حتى قواعد دستورى عرب از قبيل استعمال صفات مؤنث براى موصوف جمع مانند «كتب اصوليه اثنى عشريه» در اين كتاب بسيار مشهود است.

نويسنده كتاب علت و سبب تأليف آن را در مقدّمه بدين عبارت آورده است: «اما بدانند منصفانى كه اين مجموعه برخوانند كه در ماه ربيع الاول پانصد و پنجاه و شش از هجرت صاحب شريعت عليه الصلوة والسلام به ما نقل افتاد كه كتابى به هم آورده‌اند و آن را بعض فضائح الروافض نام نهاده‌اند. در محافل كبار و حضور صغار بر طريق تشنيع مى‌خوانند و مردم غافل، از استماع آن دعاوى بى بينت و معانى متحيّر مى‌مانند. مگر دوستى مخلص نسختى از آن به او مى‌رسيد رئيس كبير جمال الدين على بن شمس الدين الحسينى ادام اللّه علوه و سيادته كه رئيس شيعه است برده است و او آن را مطالعه به استقصاء تمام كرده و آن را به برادر مهترم اوحد بن الحسين كه مفتى و پير طايفه است، مد اللّه عمره و انفاسه، فرستاده و او نيز از سر كمال و فضل مطالعه

كرده و از من پوشيده داشت، از خوف آن‌كه مبادا من در جواب نقض تعجيلى بكنم. مدتى دراز در بند و طلب آن نسخت بودم و ميسر نمى‌شد ... .

اتفاق را نسخه اصل به دست سيّد امام شهاب الدين محمّد بن تاج كيكى افتاد كه معتبر شيعه است و او آن را از سر صفاى دل و كمال فضل و اعتقاد نيكو مطالعه كرد و به ما فرستاد و ما را در آن فصول و كلمات چند روز تأملى شافى به احتياطى كافى كرده

شد. الحق عباراتى درست و خوش و سهل است اما مجموع آن هذيان، كلماتى مشنع از سر تعصب و جهل، حوالاتى نه بر جاده حقيقت، تشبيهاتى سقيم پر شبهت، معارضاتى نامعقول، و اشاراتى نامقبول ... و پيش از وصول اين كتاب به ما زمره‌اى از خواص علماى شيعه كه آن كتاب را مطالعه كرده بودند در حضرت مقدس مرتضى

رقتى دارد كه قبول چنين كتاب نه از رقّت عبارت باشد، بلكه از شرف حوالت و دلالت باشد، تا هر خواننده و شنونده و نويسنده‌اى كه بخواند و بشنود و بنويسد، از آن بهره تمام و فايده بسيار حاصل كند ...».

اهميت كتاب نقض /محمّدكاظم رحمتى

5 اهميت كتاب نقض⁽⁾

محمّدكاظم رحمتى

چكيده

كتاب نقض از معدود منابعى است كه از وضعيت تشيّع در قرن ششم هجرى، اطلاعات منحصر به فردى در اختيار ما قرار مى‌دهد. از طريق اين كتاب مى‌توانيم به مشكلات فردى و سياسى شيعه در اين قرن آگاهى يابيم. همچنين اين كتاب، نمونه‌اى است از نثر فارسى قرن ششم هجرى كه مى‌توان مراحل تحوّل آن را دريافت. در پاره‌اى موارد نيز عبدالجليل اطلاعاتى درباره فرهنگ، عقايد و وضعيت سياسى زمان خود به ما مى‌دهد كه از اهميت ويژه‌اى برخوردار است. در اين نوشتار، افزون بر اهميت مطالب گوناگون كتاب در موضوعات مختلف و انديشه‌هاى عبدالجليل، به كتاب نقض از نگاه بزرگان نيز اشاره رفته است. همچنين شرح حالى از مؤلّف كتاب به دست داده شده است.

كليدواژه: عبدالجليل قزوينى رازى، كتاب نقض، نثر نقض، فرهنگ نقض، عقايد نقض، اوضاع سياسى نقض.

مؤلف كتاب نقض

شيخ نصير الدين عبدالجليل قزوينى از عالمان مشهور قرن ششم هجرى است. نكات اندكى در مورد شرح حال وى وجود دارد. قديمى‌ترين گزارش در باب شرح حال عبدالجليل، گفته‌هاى منتجب الدين على بن بابويه است. منتجب الدين در معرفى وى ضمن آن‌كه او را از جمله عالمان شيعى دانسته كه به پرهيزگارى شهره بوده‌اند، به مهارت و استادى قزوينى در علم كلام اشاره و آثار وى را اين گونه ذكر كرده است:

در كتاب نقض، عبدالجليل در چند مورد از ديگر اثرش به نام مفتاح الراحات (درجات) فى فنون الحكايات سخن گفته است. اين نيز محتمل است كه مفتاح التذكير همان مفتاح الراحات باشد كه اشارتى به اين كتاب در نقض آمده است. به جز اين آثار، اين را مى‌دانيم كه عبدالجليل در علم كلام تبحر خاصى داشته و از سرامدان اين رشته در عصر خويش بوده است. بعد از منتجب الدين، رافعى مؤلف التدوين فى اخبار اهل العلم بقزوين از عبدالجليل قزوينى چنين ياد كرده است:

عبدالجليل بن ابوالحسين مشهور به ابورشيد قزوينى، واعظ، اصولى، داراى كلامى شيوا در وعظ است. تأليفاتى در علم كلام دارد. در رى سكونت دارد و از شيعيان است.

به غير از اين دو تن، تمامى كسانى كه شرح حال اين عالم شيعى را آورده‌اند، به كلام منتجب الدين يا رافعى اشاره كرده‌اند. متن كتاب نقض، اطلاعات ديگرى از

حيات و زندگى عبدالجليل در بر دارد. براى مثال از كتاب نقض در مى‌يابيم كه اوحد الدين حسين قزوينى برادر بزرگ‌تر عبدالجليل، يكى از اساتيد وى بوده است. عبدالجليل اين برادر را از بزرگان و مفتيان جامعه شيعه معرفى كرده است.

اهميت كتاب نقض

كتاب نقض يكى از معدود منابعى است كه از وضعيت تشيّع در رى و قرن ششم اطلاعات منحصر به فردى در اختيار ما قرار مى‌دهد. از طريق اين كتاب مى‌توانيم به مشكلات فردى و سياسى شيعه در اين قرن آگاهى يابيم. هم‌چنين اين كتاب نمونه‌اى است از نثر فارسى قرن ششم كه مى‌توان مراحل تحول آن را دريافت كه از اين حيث اهميت خاص خود را دارد. در بعضى موارد عبدالجليل اطلاعاتى در مورد فرهنگ، عقايد و وضعيت سياسى زمان خود به ما مى‌دهد كه بسيار مهم مى‌باشند.

روش عبدالجليل در ذكر مطالب اين گونه است كه نخست مطالبى از اصل كتاب بعض فضائح نقل مى‌كند و بعد پاسخ‌هاى خود را بيان مى‌كند. بخش عمده‌اى از مباحث كتاب، بحث‌هاى كلامى است كه اينك اهميت خود را از دست داده‌اند، براى خواننده امروزى دشوار است كه بتواند محورى بودن اين مطالب را در قرن ششم دريابد. به عنوان مثال رؤيت بارى تعالى در جهان واپسين يكى از اين مسايل است كه در اين دوره نزاع‌ها و خشونت‌هاى فراوانى به دنبال داشته است.

يكى از مباحث اين كتاب ارتباط شيعيان با اسماعيليان است. سواى اختلاف‌هاى جدى ميان اين دو، نفرت عمومى از اسماعيليه بدان حد است كه عبدالجليل نيز متأثر از چنين فضايى هيچ تمايلى براى نقد مطالب متداول در باره اسماعيليه نشان نداده است. خواننده امروز مى‌بايد به اين نكته توجه داشته باشد كه امكان هم‌دلى عبدالجليل با اسماعيليه نبوده است. اما بسيارى از اين گونه ادعاها نادرست است و در اين تلخيص تنها از باب آشنايى، از اين مطالب سخن رفته است و بيشتر اين مطالب صحت نداشته و بايد براى دريافت واقعيت به آثار تحقيقى نوشته شده در اين موضوع رجوع نمود.

كتاب نقض به «ادبيات جدلى» تعلق دارد. خاستگاه اين ادبيات به اختلاف بر سر مسئله امامت باز مى‌گردد. بعد از وفات پيامبر ميان امت بر سر آن‌كه چه كسى بعد از آن بزرگوار عهده‌دار امور امت خواهد شد، اختلاف در گرفت. عده‌اى به سخنان پيامبر استناد كرده و از نص يا انتخاب صريح پيامبر در اين باره سخن گفتند و از على عليه‌السلام به عنوان فرد منصوص سخن گفتند. گروه ديگر اين مسئله را نفى كردند يا از عدم دلالت كافى تصريحات سخن گفتند. اين دو جريان به تشيّع و تسنن معروف شدند. اين اختلافات در طى زمان باعث پديد آمدن ادبيات خاصى به نام «ادبيات جدلى» شد. هر يك از افراد اين دو گروه به نگارش كتاب‌هايى در رد دعاوى ديگرى پرداختند؛ مثلاً اديب معتزلى جاحظ (متوفى 255 ق) آثارى با عنوان الرد على الروافض نگاشت و در آنها به نقد ديدگاه‌هاى شيعه در مسئله امامت پرداخت. از متكلمان امامى، مى‌توان به هشام بن حكم، و فضل بن شاذان نيشابورى اشاره كرد كه آثارى در دفاع از انديشه امامت از منظر شيعه تحرير كردند. فهرست كردن اين آثار در اين‌جا ميسر نيست، ولى مى‌توان به مشهورترين آثار در اين حوزه اشاره كرد. قاضى عبدالجبّار معتزلى (متوفى 416 ق) دو جلد از كتاب المُغنى را به نقد آراء شيعه در امر امامت اختصاص داد. در همان زمان سيّد مرتضى (متوفى 436 ق) كتاب الشافى فى الامامة را در نقد المغنى نگاشت. كتاب الشافى را شيخ طوسى تلخيص كرد. در قرن هشتم علاّمه حلى كتاب منهاج الكرامه در اثبات امامت نوشت كه متكلم جدل‌گر اهل سنت، ابن تيميه كتاب منهاج السُنّة را در نقد آن نگاشت. در روزگار ما نيز نگارش اين چنين آثارى متداول است.

اهميت تاريخى كتاب نقض

كتاب نقض يكى از معدودترين متون شيعى است كه نماينده دو جريان اَخبارى و اصولى‌گرى در تاريخ فكرى شيعه است. اين دو جريان حاصل رويكردهاى متفاوت

به حديث و اولويت دادن به عقل يا نقل است. هم‌چنين حاوى مواردى از اختلافات كلامى ميان شيعه و اشاعره است؛ مثلاً در آغاز كتاب، قزوينى روايت شقِّ صدر (داستانى كه در آن گفته شده است، سينه پيامبر را در سنين كودكى، فرشته‌اى باز كرده و

قلب آن حضرت را شستشو داده است) را رد مى‌كند و يا در مسئله عصمت انبيا - كه بر طبق عقيده شيعه، انبيا قبل از بعثت نيز معصوم هستند - به نگارش كتاب زَلّة الانبياء (خطاهاى انبيا) از سوى يكى از عالمان اهل سنت اشاره كرده و آن را رد مى‌كند.

از حيث جغرافيايى، كتاب نقض، متنى منحصر به فرد است كه اطلاعات گرانبهايى از محلات شهر رى در قرن ششم به دست مى‌دهد. دكتر حسين كريمان به حدود اين محلات در كتاب ارزشمند رى باستان به تفصيل اشاره كرده است. يكى از اين محلات مشهور، «مصلحگاه» بوده است. راوندى مؤلف راحة الصدور از شمس الدين لاغرى شعر ذيل را نقل كرده است:

خسروا هست جاى باطنيان *** قم و كاشان و آبِه و طَبْرِش

آبروى چهار يار بدار *** واندرين چار جاى زن آتش

پس فراهان بسوز و مصلحگاه *** تا چهارت ثواب گردد شش

وضعيت علمى شيعه و مدارس مشهور آنها يكى از مطالب مورد توجه قزوينى است و او اطلاعات ارزشمندى در اين باره آورده است. نكته جالب توجه، نحوه اداره و شيوه تحصيل علم در اين مدارس است. قزوينى اشاره كرده كه هر يك از اين مدارس، موقوفاتى داشته كه از محل درآمد آنها خرج اهل علم تأمين مى‌شده است. در اين مدارس عده‌اى قرآن ختم مى‌كردند و در هر روز نماز به پنج وقت خوانده مى‌شده است. مجلس وعظ نيز به طور منظم هر هفته يك يا دو بار بر قرار بوده است. در اين ادوار، واعظان به لقب مذكر مشهور بوده‌اند. يكى از عادت‌هاى جالب و رايج در اين مدارس، وجود محلى به نام موضع مناظره بوده كه عالمان به بحث و جدل در باب عقايد خود مى‌پرداختند و طبعا مردم عادى ناظر اين بحث‌ها بودند.

در زمانى كه كتاب نقض به رشته تحرير درآمد، جامعه اسماعيليه در دوران جديدى به سر مى‌برد. بعد از مرگ المستنصر باللّه (در سال 478 ق) اسماعيليه به دو گروه تقسيم شدند؛ اسماعيليان نزارى و مستعلويه. اسماعيليان ايران به هوادارى نزار برخاستند و مصر مقر فاطميان، امامت مستعلى را پذيرفت. حسن صبّاح رهبرى نزاريان ايران را بر عهده گرفت و توانست با تسلط بر مناطق مهم، اسماعيليه را به يك جريان مهم در عرصه سياست تبديل كند.

كتاب نقض علاوه بر اشارت‌هاى فراوان به درگيرى كلامى ميان شيعيان امامى با اسماعيليه به فعاليت‌هاى نظامى امراى شيعه در مقابله با اسماعيليه نيز اشاراتى دارد.

از جهت پراكندگى گروه‌هاى مذهبى، متن كتاب نقض اهميت فراوانى دارد. قزوينى در اشاره به اوضاع دينى، مطالبى عرضه كرده كه از طريق آن مى‌توانيم به شدت اين درگيرى‌ها پى ببريم. فى المثل سلطان محمود غزنوى به فتواى يكى از عالمان اهل سنت به جنگ اسماعيليه رفت.

ادبيات عوامانه رايج در ميان شيعيان يكى ديگر از مطالب جالب توجه است كه قزوينى به نقل از مؤلف بعض فضائح به آن اشاره كرده است. همين گونه اشارت‌هاى متعدد به كرامات منقول از شيوخ صوفيه در نقد و دفاع از كراماتى كه شيعيان از براى ائمه نقل مى‌كنند، جالب توجه است.

از حيث اوضاع سياسى شيعه در عهد سلجوقيان، با وجودى كه قزوينى به روابط حسنه بين اين دو اشاره مى‌كند، مى‌توان گفت كه دشوارى‌هايى براى شيعه وجود داشته است.

برپايى مراسم عاشورا و ذكر مصائب اهل بيت عليهم‌السلام در ميان شيعيان امرى متداول بوده است. نكته قابل توجه در كتاب نقض، اشاره به برگزارى اين مراسم توسط عالمان حنفى و شافعى است. از ديگر عادات رايج در ميان شيعيان در مجالس وعظ، ذكر و ياد فضايل خاندان پيامبر بوده كه به فضايل‌خوانى شهره بوده است. قزوينى

ضمن اشاره به اين نكته، خاطر نشان مى‌كند كه عده‌اى براى مقابله با شيعيان به نقل افسانه‌هاى پهلوانان ايران باستان مى‌پرداخته‌اند كه قزوينى به صراحت اين عمل را نكوهش مى‌كند.

انديشه‌هاى قزوينى

يكى از خصوصيات مهم كتاب قزوينى، انديشه‌هاى تقريبى

من و تو به دو مذهبيم در يك دين *** چنان كه روز و شب از يك جهان به دو هنجار

من و تو را نگريزد ز يكديگر در دين *** چنان كه احمد را از مهاجر و انصار

با اين حال قوامى ضمن تأكيد بر نص و افضليت على عليه‌السلام در اشعار ديگرى ضمن حفظ ديدگاه تقريبى مى‌گويد:

آن را كه بود دوستى آل پيامبر *** ياران نبى را به دل و ديده بود يار

ز اولاد و ز اصحاب پيمبر به همه وقت *** تفضيل على بيش بود لابد و ناچار

زيرا كه ز اولاد و ز اصحاب نبى اوست *** هم اول اين يازده هم آخر آن چار

چنين ديدگاه‌هايى را در كتاب نثر الدر، نوشته ابوسعد آبى وزير مجد الدوله بويهى نيز مى‌توان ديد.

كتاب نقض در نگاه بزرگان

محدّث اُرموى كه كتاب نقض به كوشش همو به چاپ رسيده است، نكات جالبى از شهرت و اعتبار اين كتاب نقل كرده است. محدّث ارموى از جمله نوادر روزگار ما بود كه تمام عمرش را در راه تحقيق و تصحيح آثار پيشينيان نهاده بود. مقدّمه آن مرحوم با اندكى تغيير در ذيل آورده مى‌شود كه خود شرحى است گويا از اعتبار و اهميت اين كتاب:

در حدود پنجاه و هفت سال پيش كه هنوز عمر نگارنده (مقصود محدّث ارموى است) به سر حد بيست نرسيده بود، در شهر اروميه كه زادگاه من است به تحصيل مشغول بودم و در اوقات فراغت به خواندن بعضى از كتاب‌هاى ادبى و تاريخى مى‌پرداختم. از ميان اين كتاب‌ها با كتاب مجالس المؤمنين، نوشته قاضى نور اللّه شوشترى بيشتر مأنوس بودم. اين كتاب موجب آشنايى من با كتاب نقض شد و به اهميت علمى آن واقف گشتم. نام كتاب در خاطرم ماند و علاقه شديد نسبت به آن در من پديد آمد. با خود مى‌گفتم كاشكى اگر يك بار هم مى‌شد اين كتاب را ديده و به مطالعه آن مى‌پرداختم.

جنگ جهانى دوم آغاز گرديد و اوضاع آشفته تبريز مرا مجبور به مهاجرت از آن شهر كرد و من به تهران آمدم. در اين اوضاع و احوال بود كه علاّمه قزوينى كه در پاريس اقامت داشت به تهران آمده بود. من به زيارت علاّمه توفيق يافته و در حلقه دوستان وى قرار گرفتم.

در همين اوقات شنيدم كه نسخه‌اى از كتاب نقض در دست علاّمه است و ايشان قصد چاپ و تصحيح آن را دارند. روزى در محضر ادب‌پرور آن مرحوم، حكايت آرزومندى خود را در ديدن آن كتاب باز گفته و قصه شوق و علاقه خويش را كه سال‌ها حسرت ديدن و خواندن آن را داشتم، شرح دادم. آن مرحوم پس از آن‌كه با حوصله تمام سخنان مرا گوش داد با خوشرويى گفت: كتابى كه شما منظور نظر

داريد، اينك در اختيار على اصغر خان حكمت است و قرار بود اين كتاب را با يكديگر چاپ كنيم و در اين كار عبّاس اقبال نيز قصد همكارى با ما داشت. اما اين كار هنوز صورت نگرفته است. (دليل اصلى براى عدم چاپ اين كتاب اين گمان بود كه انتشار آن روابط ايران و مصر را مى‌تواند تحت الشعاع قرار دهد. دليل آن موضوع ازدواج شاه سابق با خواهر پادشاه مصر بود).

بعد از آن علاّمه قزوينى با عبّاس اقبال تماس گرفت و قرار شد كه ايشان نسخه و برخى يادداشت‌ها كه فراهم كرده‌اند، در اختيار من بگذارند. و اين گونه من كار تصحيح كتاب را شروع كردم.

يكى از كسانى كه به چاپ اين كتاب علاقه نشان مى‌داد، هانرى كُربَن بود. وى پيشنهاد داده بود تا اين كتاب در ذيل انتشارات مؤسسه ايران و فرانسه به چاپ برسد و قول آن داد كه متن‌هاى حاضر شده براى چاپ كتاب در مراحل بعد از حروف‌چينى، از فرانسه به ايران آورد، تا من آنها را بررسى كنم. من اين ماجرا را با علاّمه قزوينى در ميان گذاشتم و ايشان ضمن آن‌كه چنين كارى را مصلحت ندانستند، گفتند:

اين كتاب چهره مذهبى دارد، پاى معارضه شيعه و سنى در ميان است. مؤلف آن كه يك عالم شيعى است در مقام رد تهمت‌هايى است كه يك عالم سنى مذهب به جهل به آيين تشيّع وارد مى‌كند، با اين وضع اگر در پاريس و يا در ديگر شهرهاى بلاد فرنگ به

چاپ برسد و انتشار يابد ناچار رنگ سياست به خود خواهد گرفت و از ارزش و اعتبار واقعى آن خواهد كاست.

قرار بود كه در تصحيح اين كتاب كمك‌ها و يارى‌هاى علاّمه قزوينى و عبّاس اقبال مرا ياور و كمك باشد. اما مرگ مرحوم قزوينى و سفر عبّاس اقبال به فرنگ موجب گرديد تا خود تنهايى به چاپ آن مشغول شوم.

بعد از آن‌كه كتاب منتشر گرديد، مرحوم محدّث كار جمع آورى و يادداشت‌هاى خود را در باره اين كتاب ادامه داد و تا پايان عمر، كتاب نقض دل‌مشغولى ايشان بود. در

دايرة المعارف ايرانيكا، اسلام شناس نامدار ويلفرد مادلونگ در ضمن مدخل عبدالجليل قزوينى به اين كتاب و اهميت آن اشاره كرده است. براى مطالعه تفصيلى مى‌توان به كتاب تاريخ تشيّع در ايران نوشته حجة الاسلام رسول جعفريان مراجعه كرد كه مطالب مفصلى در اين باب ارايه كرده است.

بررسى جايگاه كتاب نقض در فرهنگ ايرانى - اسلامى/باقر قربانى زرّين

6 بررسى جايگاه كتاب نقض در فرهنگ ايرانى - اسلامى⁽¹⁾

باقر قربانى زرّين

چكيده

در اين نوشتار، برخى از ويژگى‌هاى بارز كتاب نقض، در چند محور، نقد و تحليل مى‌شوند: 1. مباحث كلامى طرح شده در كتاب، تبيين اصول مذهب شيعه را به صورت مستدل در بردارد؛ 2. تفسير برخى از آيات قرآن و مضامين برخى سوره‌ها تبيين شده و ديدگاه‌هاى مفسّران شيعه طرح شده و گاه اين مباحث به شكل تطبيقى با تفاسير اهل سنّت، صورت پذيرفته است؛ 3. معرفى برخى مكتب‌هاى كلامى و عقايد آنان؛ 4. ويژگى‌هاى ادبى كتاب؛ 5. مباحث رجالى ، تاريخى، جغرافيايى و اجتماعى؛ 6. مباحث فقهى طرح شده در كتاب؛ 7. از نظر نقد و نقّادى و از حيث استدلال و در مقام جدل، كتاب نقض، متقن و استوار است.

كليدواژه: كتاب نقض، مباحث كلامى نقض، مباحث تفسيرى نقض، مكتب‌هاى كلامى نقض، ويژگى‌هاى ادبى نقض، مباحث تاريخى نقض، مباحث فقهى نقض، نقد و نقّادى نقض.

كتاب نقض معروف به بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض از تصانيف حدود 560 ه .ق تأليف نصيرالدين ابورشيد عبدالجليل قزوينى رازى (در گذشته سده 6 ه .ق) است.

قديم‌ترين كسانى كه به شرح حال و آثار او اشاره كرده‌اند يكى شيخ منتجب الدين على بن بابويه رازى (درگذشته سده 6 ه .ق) در كتاب معروف خود الفهرست⁽¹⁾. رافعى قزوينى، عبدالكريم، التدوين فى اخبار قزوين، تحقيق شيخ عزيزاللّه عطاردى، مركز فرهنگى خراسان، 1376 ش، ج 2، ص 536.

شيخ منتجب الدين، علاوه بر ذكر شرح حال عبدالجليل قزوينى رازى - كه در برخى از كتاب‌هاى علم رجال و شرح احوال، همچون تنقيح المقال فى علم الرجال⁽²⁾. خوئى، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، قم، 1403 ق / 1983 م، ج 9، ص 255-256. از مرحوم علاّمه خوئى و رياض العلماء⁽³⁾از مرحوم افندى اصفهانى بعينه آمده - در شرح حال برخى ديگر از دانشمندان، از عبدالجليل قزوينى رازى مطالبى در الفهرست نقل كرده است. از جمله در شرح حال معين الدين عجلى،⁽⁴⁾. همان، ص 36. قاضى قم. جالب آن‌كه در شرح حال حسينى جبلى گفته كه وى نخست زيدى مذهب

بوده و به دست عبدالجليل، مستبصر گشته است.⁽¹⁾

مؤلف در ديباچه كتاب نقض اشاره مى‌كند كه پس از ربيع الاوّل سال 556 ه .ق به دنبال نسخه‌اى از كتاب بعض فضائح الروافض، بود كه در ردّ بر مذهب شيعه نگاشته شده و تحريفات و مطالب نادرست به شيعه نسبت داده بود، تا اين‌كه پس از مدتى دراز، يكى از بزرگان شيعه، نسخه‌اى از كتاب را بيافت و براى عبدالجليل فرستاد و او از آن هنگام به تأليف كتاب نقض مشغول گشت.

عقل چنان اقتضا كرد كه اگر چه تقرّب در آن به خداى بى‌عيب و عار و به احمد مختار و حيدر كرّار باشد، ديباچه كتاب بايد به اسم امام روزگار، خاتم الأبرار مهدى بن الحسن العسكرى - عليه و على آبائه الصلاة و السلام - باشد كه وجود عالم را حوالت به بقاى اوست و عقل و شرع منتظر حضور و ظهور و لقاى او... و به اقبال آن امام همام عليه‌السلام اين كتاب بر وجهى مرتّب شد كه خواص را دافع شبهات باشد و عوام را مثمر دلالات، به عبارتى سهل و آسان نه بر قاعده ديگر مصنَّفات ما... تا هر خواننده كه بخواند و هر نويسنده كه بنويسد و هر شنونده كه بشنود از آن بهره تمام برگيرد و فايده بسيار حاصل كند.⁽⁾

هر چند كتاب بعض فضائح الروافض به دست ما نرسيده ولى شيوه عبدالجليل قزوينى رازى در كتاب نقض آن است كه نخست عين مطلب را از كتاب بعض فضائح الروافض نقل كرده، سپس به نقد آن مى‌پردازد.

كتاب نقض از جايگاهى بس بلند در فرهنگ ايرانى - اسلامى برخوردار است؛ زيرا

تأليف آن، چند دهه پيش از حمله مغول بوده است، و از معدود آثارى است كه پس از حمله ويرانگر مغول بر جاى مانده است.

آشنايى برخى از دانشمندان معاصر نظير مرحوم علاّمه محمّد خان قزوينى پيش از انتشار كتاب نقض، از طريق كتاب مجالس المؤمنين بوده است. قاضى نور اللّه شوشترى (شهيد به سال 1019 ه .ق) پس از ذكر شرح حال كوتاهى

چاپ نخست كتاب نقض در سال 1331 خورشيدى در 740 صفحه متن، 15 صفحه مقدّمه و سه صفحه خاتمه و از روى 5 نسخه خطى به كوشش و با تعليقات مرحوم محدّث ارموى به چاپ رسيد و چاپ دوم آن در سال 1358 خورشيدى و با مقابله 8 نسخه⁽²⁾. همان، «سرآغاز» انجمن آثار ملّى، بدون شماره صفحه!.

در اين نوشتار برخى از ويژگى‌هاى بارز كتاب نقض، نقل و تحليل مى‌شود كه خود شامل چند بخش است:

بارزترين ويژگى اين كتاب، يكى در مباحث كلامى است كه به جهت پاسخگويى گفته

شده است، و در طىّ آن اصول مذهب شيعه به طور مستدل، تبيين گشته است؛ از جمله مباحث ذيل:⁽¹⁾

1/1. مبحث جبر و تشبيه (ص 8 -10)

2/1. مبحث تقيّه (ص 19-20 و 461-462)

3/1. مبحث اجماع (ص 58-60)

4/1. بحث جنّ و شيطان (ص 71-73)

5/1. مسأله امامت حضرت مهدى عليه‌السلام و قيام آن حضرت (ص 267-271، ص 343-346 و 463-472)

6/1. صفات بارى تعالى (ص 483-485)

7/1. مسأله رؤيت پروردگار (ص 485-486)

8/1. كفر و ايمان (ص 489)

9/1. قضا و قدر (459-498)

10/1. توفيق و خذلان (ص 501 -503)

11/1. ايمان حضرت ابوطالب، عموى پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله (ص 510 -514)

12/1. مبحث زيارت (ص 588 -590)

13/1. مبحث شفاعت (ص 596 -597)

14/1. مبحث امامت پس از وفات پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله (ص 602-610)

با ملاحظه اين مباحث كه مشتى از خروار است و عشرى از اعشار، مى‌توان حكم كرد كه «اين كتاب حقا از جمله كتب پر ارزش در كلام شيعه محسوب مى‌تواند شد».

در كتاب نقض، چندين آيه قرآن و مضامين كلّى برخى سوره‌ها تفسير و تبيين گشته و ديدگاه‌هاى مفسّران شيعه مطرح شده است، و گاه طرح اين مباحث در كتاب نقض به شكل تطبيقى و مقارنه‌اى با تفاسير اهل سنّت صورت پذيرفته است كه براى تفصيل مى‌توان به بخش فهارس كتاب، فهرست آيات قرآنى⁽¹⁾

مؤلّف در ضمن طرح مباحث كلامى، به معرّفى برخى مكتب‌هاى كلامى و عقايد آنان نيز پرداخته است

1/3. اسماعيليه و باطنيان (ص 77، 80 -81، 128، 309-317 و 433)

2/3. اخباريان (ص 3، 282، 529 و 568)

3/3. زيديّه (ص 27، 458، 483، 557، 560 و 586)

4/3. مذاهب اهل سنّت (حنبلى، حنفى، شافعى، مالكى؛ ص 236، 449-451، 457، 459، 460، 461، 552 و بسيارى صفحات ديگر)

5/3. اشاعره (ص 143، 449، 457، 506، 550 و 552)

6/3. حشويه (ص 3 و 529)

7/3. كلابيّه (ص 457 و 550)

8/3. كرّاميّه (ص 26 و 272)

9/3. خوارج (ص 264، 308، 439، 550، 572 و 592)

10/3. حلوليه (ص 18 و 545)

11/3. مجبّره و مُشبّهه (ص 18، 457، 550 و 596)

12/3. معتزله (ص 26-27، 253-254، 458 و 482-483)

اين كتاب، يادگارى از نثر فارسى سده ششم هجرى است كه به قول مؤلّف آن «به عبارتى سهل و آسان»⁽¹⁾. زرّين كوب، عبدالحسين، مقاله «كتاب نقض»، مجله سخن، دوره چهارم، ش 3، بهمن 1331، ص 239. از اين‌رو در تنظيم لغت‌نامه دهخدا به متن كتاب نقض و واژه‌هاى آن اشارت رفته است.⁽²⁾. عثمان مختارى، ديوان، با تصحيح و تعليقات جلال الدين همايى، تهران، 1341 ش، ص 4، پاورقى 2. كتاب نقض در شرح حال برخى شاعران از قديم‌ترين منابع موجود به شمار مى‌رود، از جمله در شرح حال بندار رازى، سنائى غزنوى و قوامى رازى.⁽³⁾

تعبير استاد زنده ياد عبّاس اقبال آشتيانى: «اين كتاب اگرچه مذهبى و در نقض يكى از علماى سنّت است كه بر شيعه تاخته، ليكن از آن لحاظ كه يكى از متون قديم فارسى است كه فقط چند سالى بعد از چهار مقاله نظامى عروضى و مقامات حميدى تأليف شده و مشتمل بر بسيارى از مطالب مهم تاريخى و ادبى است، نسخه‌اى بسيار نفيس و گرانبهاست».

معرفى كرده است. مرحومان علاّمه قزوينى و سعيد نفيسى نيز كتاب نقض را «داراى فوايد بسيار و به زبان فارسى بسيار شيرين سليس، روان و دلكش» دانسته و وصف كرده‌اند.

از جمله در اين عبارت از كتاب نقض: «شيعت دعوى ظهور رايت مهدى امّت، صاحب الزمان از مكّه و كعبه گويند كه حرم خدا و قبله انبياست، و مولودگاه سيّد اوصياست كه پديد آيد، و مسيح مريم از آسمان به زمين آيد، و آوازه آيت «و قل جاء الحق و زهق الباطل» از آسمان هفتمين آيد، و ناصرش ربّ العالمين و جبرئيل امين آيد، و آن محمّدى عصمت علوى شجاعت، تيغ برگيرد و عالم بگشايد.»

ديگر نكته بارز در كتاب نقض، استشهاد مؤلّف آن به اشعار و امثال تازى و فارسى است كه شامل ده‌ها بيت و ضرب المثل است.

از مباحث جالب كتاب، اطلاعات قابل توجهى است كه درباره رجال و شاعران و عالمان سده ششم هجرى، چه در منطقه رى، و چه در ايران زمين به دست مى‌دهد، و به علاوه مشتمل بر اسامى بلاد و محلات و اطلاعات جالبى درباره آنهاست.

از جمله اين مباحث، توضيحاتى است كه مؤلّف كتاب نقض درباره قطب الدين ابومنصور مظفّر بن اردشير عبّادى، واعظ مشهور و در گذشته سال 547 ه .ق داده است: قوّه نطق او تا بدان حدّ بود كه خليفه عباسى المقتفى لأمر اللّه را مجذوب خود

ساخت. زنده ياد استاد مجتبى مينوى در شرح حال عبّادى در يادداشت‌هاى خود از كتاب نقض نيز استفاده كرده است.⁽²⁾. كتاب نقض، ص 371-372. نيز در كتاب نقض از برخى خاندان‌ها و آبادانى‌ها و مساجد و مدارس ايشان نام برده شده است؛ از جمله خاندان

رضى الدين ورامينى.⁽¹⁾. ن.ك: همان، ص 52.

اتابيك (= اتابك) لقبى بود كه از اوايل دوره سلجوقى به كسانى كه مأمور تربيت و مراقبت و تمشيت امور شاهزادگان بودند، داده مى‌شد و اين اتابكان، حمايت آن كودكان را از هر حيث برعهده مى‌گرفتند، و همين امر به تدريج موجب دخالت آنان در امور مى‌شد.⁽²⁾

از ديگر اطلاعات ارزشمند كتاب نقض، معرفى مدارس و كتابخانه‌هايى است كه در مراكز مختلف علمى داير بوده است. افزون بر مدارس اهل سنّت و جماعت، شيعه نيز در مناطق رى، قزوين، قم، آوه، مازندران، كاشان و نيز در نواحى بيهق و سبزوار، مدارس و كتابخانه‌هاى معتبرى داشتند. به تعبير استاد همايى

از ديگر فوايد جغرافيايى كتاب ذكر باروها، قلعه‌ها، دژها، كاروانسراها و برخى

قريه‌ها و مناطق است؛ از جمله:⁽¹⁾

عبدالجليل قزوينى رازى در صفحاتى از كتاب نقض به ذكر بزرگان، اعيان و دانشمندان شيعه در شعب مختلف علمى پرداخته و از اصحاب، راويان، مصنّفان و مؤلّفان، مفسّران، متكلّمان، فقيهان، ائمه قرائت، زاهدان، عابدان، اهل اشارت و موعظت، ائمه لغت و ادبيات، شاعران، سلاطين و جهانبانان، وزيران، خواجگان (= بزرگان و رئيسان)، سادات و نقيبان نام برده است.

با مطالعه كتاب نقض، برخى مسائل اجتماعى سده ششم و چگونگى زيستن مردم، فرهنگ عامّه (فولكلور) و آداب و سنن آنان روشن مى‌گردد كه از اين حيث نيز اين كتاب منبعى بس ارزشمند است. در سخنان زنده يادان استادان علاّمه قزوينى، دكتر صفا و دكتر زرّين كوب، اشارت‌هاى زيبايى بر اين مسأله رفته كه به جهت پرهيز از اطاله، جويندگان را بدان سخنان ارجاع مى‌دهيم.⁽²⁾

از آنجا كه كتاب نقض در پاسخ ايرادات و اتّهامات متعصّبانه بر شيعه نگاشته شده و بخشى از آن ايرادات درباره مباحث فقهى بوده است، كتاب نقض هم حاوى بسيارى از مباحث فقهى گشته و از اين جهت نيز منبعى قابل مراجعه است. از جمله اين مباحثند: جهر به بسم اللّه؛ انگشتر در دست كردن (= تختّم)؛ تكبير نماز ميّت؛ فرو گذاردن دست در نماز؛ وضو و... .⁽⁾

مرحوم محدّث قمى پس از آوردن شرح حال كوتاهى از عبدالجليل قزوينى رازى،

صاحب جواهر الكلام (شيخ محمّد حسن نجفى) در بحث استحباب تكبيرهاى سه گانه در تعقيب نمازها به جمله‌اى از كتاب نقض استشهاد كرده است.⁽¹⁾

و بالاخره از مباحث بسيار مهم، بررسى جايگاه كتاب نقض در حوزه «نقد و نقّادى» است. عبدالجليل قزوينى رازى كوشيده تا مطالب خود را به طور مستدل و استوار بيان كند و به اصطلاح، «دعوى بى‌نيّت» نكند و در اين راه، نكته‌جويى‌ها و ژرف‌بينى‌هاى فراوانى نيز از خود نشان داده و باعث شده كه كتاب نقض از حيث استدلال و در مقام جدل، متقن و استوار و در سير نقدنويسى در زبان فارسى نيز اثرى تأثيرگذار باشد.

پس از چاپ كتاب نقض و همراه با چاپ دوم متن كتاب، تعليقات مرحوم مير جلال‌الدين محدّث ارموى نيز به چاپ رسيد كه به گفته فرزند مؤلّف، آقاى على محدّث، نتيجه تحقيقات و تتبّعات بيش از 30 سال از عمر مؤلّف ارجمند آن مى‌باشد.⁽⁾

كه پاورقى‌هاى كتاب، مملوّ است از اطلاعات بسيار گرانبها و نفيسى كه محشّى فاضل پس از تحمّل رنج بسيار به دست آورده و در آن ثبت كرده است.»

الف) مباحث دستور زبان فارسى

ب) مباحث لغوى

ج) مباحث ادبى

د) تحقيق در امثال كتاب نقض

ه) مباحث تفسيرى

و) مباحث كلامى

ز) مباحث حديث‌شناسى

ح) مباحث كتاب‌شناسى

ط) مباحث مربوط به ملل و نحل

ى) مباحث جغرافيايى

و بسيارى از مباحث رجالى و تاريخى كه برشمردن آنها موجب اطاله سخن مى‌شود و با مراجعه به متن كتاب نقض و تعليقات نقض، بزرگى كار مؤلّف و مصحّح دانسته مى‌شود.

هر كس ز ديار آشنايى است *** داند كه متاع ما كجايى است

با ذكر اين دو بيت مشهور از باخرزى، نوشتار را به پايان مى‌برم:

يا رُبّ حىٍّ ميّت ذكره *** و ميّت يحيى بأخباره

ليس بميّت عند اهل النّهى *** من كان هذا بعض آثاره

كتابنامه

معرفى و بررسى كتاب نقض /سيد مرتضى حسينى شاه ترابى

7 معرفى و بررسى كتاب نقض⁽¹⁾

سيد مرتضى حسينى شاه ترابى

چكيده

بررسى كتاب نقض، از آثار كلامى شيعه از نوع ردّيه‌نويسى، موضوع اين مقاله است. اين كتاب در قرن ششم هجرى در شهر رى و در پاسخ به كتاب بعض

فضائح الروافض نگاشته شده كه با سخنان ناشايست و موضع‌گيرى‌هاى خود، درصدد ايجاد تفرقه ميان شيعيان و سنّيان بوده است. كتاب نقض با روى كرد كلامى تدوين يافته، اما با توجه به اطلاعات تاريخى پراكنده‌اى كه در آن به چشم مى‌خورد، اهميت تاريخى مهمى يافته است. اطلاعات تاريخى منعكس شده در نقض سه دسته؛ تاريخ صدر اسلام، اوضاع سياسى - اجتماعى عصر نويسنده و تاريخ تشيّع مى‌باشد.

عبدالجليل قزوينى رازى نويسنده كتاب نقض، از متكلمان، عالمان

و سخن‌وران نام‌دار رى به شمار مى‌آيد. اهميت تاريخى كتاب به اخبار و گزارش‌هايى برمى‌گردد كه درباره اوضاع سياسى - اجتماعى آن زمان نگاشته است.

كليدواژه: كتاب نقض، عبدالجليل قزوينى رازى، محدّث ارموى، تاريخ اسلام، رى.

مقدّمه

تاريخ، تجربه گذشتگان در جهت بهتر زيستن است و كتاب، انتقال دهنده اين تجربه از نسلى به نسل ديگر، بايد با كتاب قرين شد، آن را شناخت و به ديگران شناساند. آشنايى با كتاب يعنى آشنا شدن با دنيايى ديگر و تجربياتى ديگر كه نويدبخش فردايى بهتر است.

در ميان كتاب‌ها برخى ارزش‌مندند و به‌سان دُرّى ثمين، چشم‌نوازند و دل را شيفته هم‌نشينى خويش مى‌كنند.كتابى كه در نوشتار حاضر بررسى و معرفى مى‌شود، از جمله همين كتاب‌هاست. اين نگاشته، كه مخاطبان خويش را در حدّ توان، با اين اثر ارزش‌مند و نفيس تاريخى آشنا مى‌كند.

عصر نگارش كتاب

كتاب نقض يادگار عصرى است كه تمدن اسلامى رو به زوال نهاد، امپراطورى عباسى از هم پاشيد و قدرت سياسى در دست تركان سلجوقى بود. خلفاى عباسى از مقام خلافت، فقط نام و تشريفات آن را داشتند و كاركردى بيش از اعطاى خلعت و تأييد امارت سلسله‌هاى حاكم نداشتند. سرزمين‌هاى اسلامى، بستر رقابت‌هاى سياسى و اختلافات سلجوقيان بر سر قدرت بود. هركدام از آنان در بخشى از قلمرو پهناور سرزمين اسلامى، قدرت يافته و آن را به طريق وراثت، در خاندان خويش تداوم بخشيده و حكومت‌هاى سلاجقه روم، شام، كرمان و سلاجقه عراق و كردستان را شكل داده بودند.⁽⁾

سلسله‌هاى كوچك جديدى با عنوان اتابكان، در دل اين دولت‌ها رشد كنند و سلسله‌هاى اتابكيّه متعددى را با نام‌هاى اتابكان آذربايجان و همدان، اتابكان فارس، اتابكان شبانكاره فارس، اتابكان لرستان كبرا و اتابكان لرستان صغرا به وجود آوردند.

با آغاز جنگ‌هاى صليبى و حملات صليبى‌ها به جهان اسلام، قلمرو اسلامى دچار هرج و مرج سياسى و از هم‌گسيختگى شديدى شد كه جريان سياسى - مذهبى اسماعيليان نزارى ايران، نمونه بارزى از اين پراكندگى بود. آنان در دژها و قلعه‌هاى

مستحكم مناطق كوهستانى مأوا گرفتند و با در پيش گرفتن سياست ترور، عرصه را براى كارگزاران دولت سلجوقى و مخالفان مذهب خويش نا امن كردند. شدت عمل آنان به قدرى بود كه اين اقدام آنان، شيعيان امامى را نيز كه در كنار اهل سنت مى‌زيستند، دچار مشكل كرد. سنّيان در همين جهت، اسماعيليان را ملاحده و كافر مى‌خواندند و براى اعمال فشار بر شيعيان مى‌گفتند: «رافضى دهليز ملحدى است.»؛⁽⁾

در اين عصر، علاوه بر جريان اسماعيليان، تنش‌ها و اختلافات مذهبى متعددى دامن‌گير جامعه اسلامى شد كه اختلاف فراگير مذهبى ميان حنفيان و شافعيان از آن جمله بود. برخى نيز در اين بحبوحه، سعى مى‌كردند تا به اختلاف بين شيعيان و سنّيان دامن بزنند كه كتاب بعض فضائح الروافض نمونه‌اى از اين تلاش تفرقه‌انگيز است.

كتاب نقض بازمانده چنين عصرى به شمار مى‌آيد و تعارضات و تنش‌هاى مذهبى آن زمان را نشان مى‌دهد. اقدام نويسنده، تلاشى است عالمانه و مسالمت‌آميز در جهت كاهش اين تنش‌ها و زدودن برخى توهمات موجود ميان سنّيان و شيعيان.

اين كتاب در امتداد سير رشد يافته نگارش كتاب‌هاى كلامى و عقيدتى شيعه در سده‌هاى پنجم تا هفتم قمرى و نمونه‌اى از كلام عقلى شيعه است كه در ادامه شرح و بسط آراى شيخ توسى ، سيّد مرتضى و شيخ مفيد قلمداد مى‌شود.

نويسنده كتاب

نصير الدين‌عبدالجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل قزوينى

از ازكياى علماى اعلام و اتقياى مشايخ كِرام بوده و در زمان خود به علوّ فطرت و جودتِ طبع از ساير اقران امتياز داشته است.⁽²⁾

او از سخن‌وران و وعاظ معروف زمان خود به شمار مى‌آيد

يكى از اين مجالس اشاره مى‌كند و مى‌نويسد:

در شهور سنه خمسين و خمسمائه، مرا روز آدينه به مدرسه بزرگ خود نوبت مجلس بود. در آن ميانه، بر مذهبِ صبّاحيان طعنى مى‌رفت و مردم به لعنت و نفرين آن قوم شوم، زبان‌ها دراز كرده، در آن ميانه مجبّرى متعصب برخاست و گفت: «خواجه امام!اين قوم در «خيرالعمل» سر به گريبان تو برآورده‌اند.» گفتم: «در خير العمل سر به گريبان من برآورده‌اند، اما در وجوب معرفت، زبان به دهان توبه در كرده‌اند؛ پس من پيرهن بركنم تا گريبان بنماند كه او سر بركند، تو را دشخوارتر است كه آن دهان باشد، در آن دهان زبان نباشد.»⁽¹⁾

در جايى ديگر نيز اشاره مى‌كند كه در سراى سيّد فخرالدين كه از بزرگان شيعه و رؤساى سادات رى

نام و نسب او به‌طور مشهور، نصيرالدين عبدالجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل قزوينى است، نويسنده رياض العلما مى‌نويسد:

از بعضى مواضيع نسب وى به گونه‌اى ديگر برداشت مى‌شود و من خودم بر پشت كتاب المثالب ياد شده توصيف او را چنين ديده‌ام: «اين كتاب را صدر الامام نصيرالدين ركن الاسلام سلطان العلماء ملك الوعاظ عبدالجليل بن الحسين ابى الفضل القزوينى تأليف كرده است».

اساتيد و مشايخ او بر ما ناشناس مانده و آگاهى چندانى از آنها نداريم؛ فقط از برخى قراين، استنباط مى‌شود كه عده‌اى از علما كه نويسنده، زمانشان را درك كرده و نامشان را در نقض آورده، به‌ويژه عالمان شهر رى، از مشايخ اويند و برادر بزرگ‌تر

وى، اوحد الدين، شيخ روايت اوست،⁽¹⁾. نقض، ص 3، 211 و 495.

از تاريخ تولد و وفات او اطلاعى در دست نيست، اما از پاره‌اى قراين مشخص مى‌شود كه تولد وى در اواخر قرن پنجم و وفاتش در نيمه دوم سده ششم قمرى يعنى پس از سال 560 بوده است.⁽²⁾

شيخ عبدالجليل علاوه بر كتاب نقض، آثار ديگرى هم داشته است كه عبارتند از:

الف. تنزيه عايشه

اين كتاب هم‌چنان‌كه از عنوان آن استفاده مى‌شود، براى اثبات پاك‌دامنى عايشه و مبرّا نمودن از نسبت ناشايست آلوده دامانى است؛ هم‌چنان‌كه نويسنده روضات الجنات تصريح مى‌كند:

كتاب تنزيه عايشه يعنى] پاك نمودن عايشه] از فواحش عظيمه، همان سان كه محل وفاق اماميه است.⁽³⁾

نويسنده رياض العلما نيز خاطرنشان مى‌كند:

پوشيده نماند كه منظور او از تنزيه عايشه، تنزيه او از زناست نه از معاصى؛ زيرا نزد شيعه، او مبراى از زناست البته و هم‌چنين تمامى همسران پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و هم‌چنين همسران ديگر انبياء.

اين كتاب همان مجموعه‌اى است كه به تصريح نويسنده آن، در سال 533 قمرى در زمان حكومت امير عبّاس غازى، حاكم رى، به دستور سيّد سعيد فخرالدين بن شمس الدين حسينى، رئيس و مقتداى سادات و شيعيان، نوشته شده و قاضى القضات

سعيد عماد الدين حسن استرآبادى حنفى⁽¹⁾. نقض، ص 115. به توصيه شيخ عبدالجليل قزوينى:

هركس از فريقين كه خواهد كه اعتقاد شيعه در عايشه و ام سلمه و همه زنان مصطفى بداند، بايد كه كتاب فى تنزيه عايشه كه ما در دولت امير عبّاس غازى و عهد قاضى القضات، سعيد حسن استرآبادى، به اشارت امير سيّد شمس الدين الحسينى - رحمة اللّه عليه - ساخته‌ايم، برگيرد و بخواند.⁽²⁾

ب. مفتاح الراحات فى فنون الحكايات

در نام اين كتاب، اختلاف شده است و در برخى منابع از آن، با عنوان مفتاح التذكير ياد كرده‌اند⁽³⁾كه به نظر مى‌رسد دليل اختلاف اين باشد كه كتاب مذكور نظر به تنوع موضوعش، مطلوب فضلاى آن دوره و غالبا براى مذاكرات سودمند بوده است؛ بنابراين، در نتيجه كثرت اطلاق مفتاح التذكير بر آن كتاب، نام اصلى آن يعنى مفتاح الراحات فى فنون الحكايات مهجور شده و نام دوم كه به جهت اختصار مطلوب‌تر

بوده، وضع تعينى يافته است.⁽⁴⁾

اين كتاب مى‌گويد:

من در كتاب مفتاح الراحات فى فنون الحكايات شرح ايمان عمر به نوعى بيان

كرده‌ام لطيف و بسى از معروفان فريقين آن را نسخه كرده‌اند و ديده و برخوانده‌اند؛

كرده‌ايم در فنون حكايات، سى پاره كاغذ است، مطالعه بايد كردن تا فايدت حاصل شود و شبهت زايل گردد.⁽¹⁾

ج. البراهين فى امامة اميرالمؤمنين

رياض العلماء، ج 3، ص 71؛ الذريعه، ج 21، ص 330.

اين كتاب در سال 537 قمرى نگاشته شده و گرچه از نام آن چنين انتظار مى‌رود كه فقط در برگيرنده ادلّه امامت امام على عليه‌السلام باشد، اسامى همه خلفا و القاب آنان، به ويژه خلفاى عباسى را شامل مى‌شود.⁽²⁾

د . السؤالات والجوابات

معرفى كتاب

نام كامل اين اثر بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض، يعنى برخى از معايب ناصبيان، در ردّ كتاب برخى از رسوايى‌هاى رافضيان است كه بنابر اختصار، آن را كتاب نقض مى‌خوانند.

اين مجموعه، از آثار ارزش‌مند كلامى - تاريخى شيعه به شمار مى‌آيد كه به زبان فارسى شيواى سده ششم قمرى نگارش يافت. موضوع آن، پاسخ‌گويى و ردّ تهمت‌ها

و نسبت‌هاى ناروايى است كه يكى از نويسندگان سنى مذهب ساكن رى در كتابى با نام بعض فضائح الروافض به شيعيان ايراد ساخته است.

بعض فضائح الروافض نيز به فارسى بود و در سال 555 قمرى نگارش يافت.⁽¹⁾. الذريعه، ج 24، ص 284. بنابر گزارش نقض، اين نويسنده

مطالب سست و بى‌اساسى را به شيعيان نسبت مى‌دهد و چنين وانمود مى‌كند كه در ابتدا شيعه مذهب بوده و پس از روى‌گردانى از تشيّع، به عقايد اهل سنت گرويده است.⁽²⁾. همان، ص 5.

عبدالجليل پس از اطلاع از نشر اين اثر، نسخه‌اى از آن را تهيه نمود و پس از مطالعه و بررسى دقيق، كتاب بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض را در ردّ آن نگاشت.

او پاسخ خويش را بر استدلالات زيبا و تعبيرات روان بنا گذاشت و دراين‌باره مى‌نويسد:

چون اين عزم مصمم شد، دل مژده به جان داد و جان، پيغام به زبان و زبان به بَنّان و بَنّان، به بيان كه اگر مى‌خواهى كه اين لعل را طرفِ كمرِ ايمان كنى، صواب آن باشد كه ديباچه كتاب به نام آخرين امامان كنى. در حال، قدم در راه فرمان نهادم و بعد از استخاره - تقرّبا الى ربّ العباد و وسيلةً و ذخيرةً ليوم المعاد - شروع افتاد. در اين جوابِ ملزم به نام و تأييد صاحب الزمان، مهدى بن الحسن بن على بن محمّد بن على بن موسى بن جعفر بن محمّد بن على بن الحسين بن على‌بن ابى طالب - عليهم الصلوة و السلام - آن امام مفترض الطاعة

كه به فضل و علم و عصمت، از اهل زمانه خود مخصوص است و به فرضِ طاعت، از حق تعالى منصوص است و به اقبال آن امام همام عليه‌السلام اين كتاب بر وجهى مرتّب شد كه خواص را دافع شبهات باشد و عوام را مثمر دلالات؛ به عبارتى سهل و آسان، نه بر قاعده ديگر مصنفات ما كه دقتى و رقتى دارد كه قبول چنين كتاب، نه از رقّت عبارت باشد، بل از شرف حوالت و دلالت باشد تا هر خواننده كه بخواند و هر نويسنده كه بنويسد و هر شنونده كه بشنود، از آن بهره تمام برگيرد و فايده بسيار حاصل كند - و ما توفيقى الا باللّه عليه توكلت و هو حسبى و نعم الحافظ و المعين و الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على محمّد و آله الطاهرين.⁽¹⁾

از اين عبارت، روشن مى‌شود كه نويسنده كوشيده تا كتاب را به قلمى ساده و عباراتى همگان فهم بنويسد و مطالب عاليه و مضامين بلند و معانى دل‌نشين را با بيانى روان ادا كند تا هركس به فراخور فهم و استعداد خويش، بهره ببرد. به تعبير محدّث ارموى:

واضح‌ترين دليل و اجلى شاهد بر اين امر، مقايسه تفسير ابوالفتوح رازى و كتاب نقض با هم‌ديگر است؛ زيرا اين دو اثر، هر دو نمونه نثر فارسى يك قرن و تأليف دو عالم متعاصر است.

گفتنى است، نقض معروف‌ترين اثر شيخ عبدالجليل بوده و ديگر آثار او، شهرت كم‌ترى دارد.⁽²⁾

آغاز نگارش نقض بنابر تصريح نويسنده آن در زمان سلطنت محمّد بن محمود سلجوقى بوده

اهميت كتاب

اين تأليف در وهله نخست، اثرى كلامى از نوع رديه‌نويسى است، اما به سبب گزارش‌ها و اخبارى كه از اوضاع سياسى - اجتماعى عصر نگارش خود مى‌دهد و آداب و رسوم و موارد مختلفى از جنبه‌هاى زندگانى مردم و جامعه انسانى ديار رى منعكس مى‌كند، اهميت تاريخى دارد. به همين دليل، در زمره آثار مهم و كليدى تاريخ كهن رى، به ويژه سده‌هاى پنجم و ششم قرار گرفته است.

نويسنده ضمن پاسخ به تهمت‌ها و ردّ اكاذيبِ بعض فضائح الروافض، نام شهرها و محله‌هاى متعدد شيعى‌نشين جغرافياى امروزين ايران را در سده‌هاى نخستين قمرى ذكر مى‌كند، به اسامى محله‌هاى شيعى‌نشين و سنى‌نشين، اسامى مدارس، مساجد و كتاب‌خانه‌هاى رى و نيز نام بسيارى از بقاع متبركه و زيارتگاه‌هاى مربوط به اخلاف و اعقاب معصومان در نقاط مختلف كه در سده ششم داير بوده است، اشاره مى‌كند. هم‌چنين نام علما، بزرگان، خيّران، دانش‌مندان، نويسندگان، شاعران، وزيران و دولت‌مردان شيعى و غير شيعى را بيان مى‌نمايد. بدين‌ترتيب، مجموعه‌اى رجالى، تاريخى، كلامى، جغرافيايى و ادبى در اختيار ما قرار مى‌دهد.

شيخ عبدالجليل هم‌چنين در لابه‌لاى نوشتار خويش، حوادث و رويدادهاى مهمى از صدر اسلام را بازگو مى‌كند كه اين امر نيز بر ارزش و اهميت كتاب مى‌افزايد. صرف‌نظر از همه اين توصيفات، كه اين اثر، از مهم‌ترين آثار در زمينه ادبيات منثور شيعه به شمار مى‌آيد و به سبب نثر شيوا و دل‌نشين، اديبان و هنردوستان به آن عنايت دارند.

مرحوم عبّاس اقبال آشتيانى، نويسنده، اديب و دانش‌مند فارسى، از اين كتاب به گوهر گرانبها و درّ ناياب تعبير كرده،⁽⁾

اين كتاب شيخ عبدالجليل قزوينى، اگرچه مذهبى و در نقض كتاب يكى از علماى سنت است كه بر شيعه تاخته بوده، ليكن از آن لحاظ كه يكى از متون

قديم فارسى است كه فقط چند سالى بعد از چهار مقاله نظامى عروضى و مقامات حميدى تأليف شده و مشتمل بر بسيارى از مطالب مهم تاريخى و ادبى است، نسخه‌اى بسيار نفيس و گران‌بهاست.

مرحوم علاّمه ميرزا محمّد خان قزوينى، در نامه‌اى كه براى استاد على اصغر حكمت نگاشته، از اين اثر با تعبير «كتاب بسيار بسيار نفيس مهم مفيد ممتّع دل‌كش، ضالّه منشوده چندين ساله اين حقير، يعنى كتاب مستطاب جليل القدرعظيم الشأن نادر الوجود اعزّ از كبريت احمر» ياد مى‌كند⁽¹⁾

كتاب مزبور يعنى بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض كه از اين به - بعد حبّا للاختصار - در طى اين عريضه، هميشه از آن به كتاب نقض الفضائح تعبير خواهم نمود، از جمله كتب بسيار مهم شيعه است.

شادروان دكتر سيّد جلال الدين حسينى، معروف به محدّث ارموى، با تلاش چشم‌گير و خستگى‌ناپذير، پس از قريب به سى سال تحقيق و پژوهش، در سال 1328 شمسى، امر تصحيح اين اثر بى‌بديل را به اتمام رساند و سپس به نشر آن اقدام نمود. نتيجه اين تلاش‌هاى بى‌شائبه، چاپ و انتشار اين كتاب در جلد وزيرى، با حجم 743 صفحه به ضميمه پانزده صفحه مقدّمه مصحح بود كه به سال 1331 انجام شد.⁽²⁾

تلاش پى‌گير مصحح ادامه يافت و وى در همين زمينه، كتاب كوچكى با نام مقدّمه نقض و تعليقات آن در 160 صفحه به سال 1335 شمسى و نيز نوشته ديگرى با عنوان كليد نقض و تعليقات آن به سال 1336 منتشر كرد.

كه مشتمل بر يك جلد متن كتاب و دو جلد تعليقات آن بود، آماده نشر نمود، اما اجل به او فرصت نداد و هنگام تنظيم مقدّمه كتاب، عمرش پايان يافت.⁽⁾

پس از او فرزندش، على محدّث، نگارش مقدّمه كتاب را تكميل كرد و يادگار تلاش علمى پدر را به دست چاپ و نشر سپرد. در نهايت، كتاب نقض با تصحيح جديد محدّث ارموى در اسفندماه سال 1358 در يك جلد وزيرى، به همت انتشارات انجمن آثار ملى تهران، در شمارگان 1500 نسخه منتشر شد.از مزاياى اين چاپ، هفتاد صفحه مقدّمه از مرحوم سيّد جلال الدين محدّث ارموى و نيز فرزندش است كه در آن به شرح‌حال نويسنده كتاب، آثار او و تاريخ تأليف آن اشاره دارد. فهرستگان آيات، احاديث، امثال، اشعار، لغات و اصطلاحات، اشخاص، فرق، مكان‌ها و كتاب‌ها از جمله ضمايم اين كتاب در چاپ مورد نظر به شمار مى‌آيد. گفتنى است تعليقات نقض كه در مجموع حجمى حدود 1470 صفحه را دربر مى‌گيرد نيز در دو جلد مجزا منتشر شده است. مجموع سه جلدى مذكور كه در كل، بالغ بر دو هزار صفحه را شامل مى‌شود، حاصل يك عمر تلاش انسانى وارسته است كه سعى خويش را بر خدمت به علم و دين گزارده بود. روانش شاد و نامش ماندگار باد!

بررسى كتاب

تا اين‌جا كتاب نقض از حيث ساختار بيرونى، يعنى اوضاع سياسى - اجتماعى زمان نگارش، نويسنده آن، انگيزه نويسنده، چاپ و تصحيح و امثال آن معرفى شد. اكنون سزاوار است با توجه به محتوياتش از لحاظ سبك و شيوه نگارش، اطلاعات تاريخى و نظاير آن بررسى گردد.

نويسنده بعض فضائح الروافض كتابش را به قصد تحريك احساسات و اغواى مردم

عوام نگاشت و نسخه‌اى از آن را به قزوين فرستاد كه غالب جمعيت آن سنى مذهب بودند و نسخه ديگرى را براى خود نگه داشت و به صورت پنهانى براى مردم عوام مى‌خواند تا آنها را عليه شيعيان برانگيزاند.

او نقض را با خطبه‌اى فارسى، مشتمل بر حمد و سپاس خدا، آغاز مى‌كند و در ادامه، به سبب نگارش آن اشاره مى‌نمايد و سپس به ارائه پاسخ به ادعاهاى بعض فضائح الروافض مى‌پردازد. بدين شيوه، جملات كتاب مذكور را از "بسم اللّه" آغازين تا عبارت پايانى آن مجموعه كه دربرگيرنده تاريخ پايان نگارش آن است، ذكر و اشاره مى‌كند و به نقد آن مى‌پردازد و چنين آغاز مى‌كند:

در اول كتاب، اين مجبّر ابتدا كرده است به بسم اللّه الرحمن الرحيم و چون به مذهب مجبّر، اسم و مسمى يكى‌باشد، فايده "بسم اللّه" معلوم نشود و فرقى ظاهر نباشد ميان خدا و نام خدا. پس نمى‌توان دانستن كه ابتدا به خداى‌كرده است يا به نام خداى؛ چنان‌كه در اثبات صفات، نه قديم لازم است، بلكه به عدد اسامى هزار و يك خدايش لازم باشد و چون نام را منكر است و خداى خود قديم است به اجماع، به مذهب بد مجبّران، اين اجرا خطا باشد كه خود فرقى نمى‌داند كه "بسم اللّه" خداست يا نام خداست. آن‌گه بعد از تسميه، ابتدا كرده است به خطبه‌اى به تازى و اين مايه از عرف معلوم نكرده كه كتاب به پارسى را خطبه به تازى معهود و معتاد نباشد.⁽⁾

او تمام سطرهاى كتاب مورد نظر خود را نقل مى‌كند و برايش چندين سطر پاسخ مى‌نويسد؛ عقايد خويش را عقايد اصوليه اماميه مى‌شمارد و مطالب بعض فضائح الروافض را برخى لعن و شتم، برخى را بهتان و بى‌پايه، برخى را آراى اخبارى‌هاى

امامى و برخى را ساخته نويسنده مى‌داند و مى‌گويد:

گروهى از علماى هر طايفه، به استقصاى تمام تفحص اوراق آن كتاب نموده‌اند و بر كلمات نيك و بدش وقوفى يافته‌اند و استبعاد و تعجب نموده كه اصول و فروع مذاهب، بر علما و فضلا پوشيده نباشد و شتم و لعن و زور و بهتان در كتب، معتاد و معهود نبوده است بى‌دليل و الزام. و در اثناى آن مؤلف حوالاتى و اشاراتى به متقدمان اماميه اصوليه كرده كه پرى از آن مذهب غلات و اخباريه و حشويه است على اختلاف آرائهم؛ و نفى و تبرّا از آن و از ايشان در كتب اصوليان اثنا عشريه ظاهر است و بعضى خود وضع و تمويل كرده كه مذهب كسى نبوده است.

اين متكلم امامى، به دفاع از اعتقادات و باورهاى شيعه اماميه و ردّ اكاذيب مى‌پردازد و از آن‌جايى كه علم كلام با تاريخ اسلام پيوندى عميق دارد و بسيارى از شبهات كلامى، رنگ‌وبوى تاريخى به خود مى‌گيرند، دست يارى به سوى علم تاريخ دراز مى‌كند و از اندوخته تاريخى خويش مدد مى‌گيرد. به همين مناسبت، به ذكر روى‌دادهاى مختلفى از صدر اسلام تا عصر حيات خويش مى‌پردازد و اطلاعات بسيار سودمندى در زمينه تاريخ اسلام در اختيار مخاطبان قرار مى‌دهد. اما از آن‌جايى كه به عموم مردم خطاب كرده، از آوردن سند، استنادات و ارجاعات خسته‌كننده مى‌پرهيزد. وى به جز در پاره‌اى موارد كه كلام خويش را با ذكر منبع آن مستند مى‌سازد، در ساير موارد، بر اختصار و اقتصار بسنده مى‌كند. با اين حال، در مواردى به تحليل، تعليل و تبيين حادثه مى‌پردازد و ظهور و نمود عقل‌گرايى را به خوبى در آثار خويش نشان مى‌دهد.

عمده اطلاعاتى كه نقض درباره تاريخ به خوانندگان خود عرضه مى‌كند در سه

محور خلاصه مى‌شود:

نخست، اوضاع سياسى - اجتماعى عصر نويسنده: وى در اين زمينه، به اسامى شهرها، مناطق مهم اهل سنت (اصفهان، همدان، ساوه، قزوين و آذربايجان)⁽¹⁾. همان، ص 77 و 111. اشاره مى‌كند؛ اوضاع سياسى نامناسب گذشته شيعيان را يادآور مى‌شود؛ از اوضاع نسبتا مطلوب عصر خويش سخن مى‌گويد؛ قدرت و توانايى سياسى - اقتصادى شيعيان رى، عالمان و بزرگان آنان، رويارويى مردم و حكومت با فتنه اسماعيليان الموت، فِرَق و مذاهب اسلامى موجود در رى، محله‌هاى شيعه‌نشين و سنى‌نشين رى، مساجد، كتاب‌خانه‌هاى رى مانند كتاب‌خانه صاحبى و ديگر شهرها مانند كتاب‌خانه بزرگ اصفهان، كتاب‌خانه بوطاهر خاتونى ساوه⁽²⁾. همان، ص 35 - 36. كتاب‌هاى فقهى متداول آن زمان (مقنعه، عويص، فرائض، مصباح مرتضى، شرايع على حسينان، من لا يحضره الفقيه، علل الشرايع، عمل يوم و ليله، هداية المسترشد، المراسم العلويه فى الاحكام النبويه، الجمل و العقود، المغنى فى الفقه، فقه القرآن، مناسك الزيارات، عروض العدوى، وفاق العامه و الخاصه، المهذب، تهذيب الاحكام، المبسوط)⁽³⁾. همان، ص 77، 108. و امثال آن را برمى‌شمارد. بدين ترتيب، آگاهى‌هاى بسيار ارزش‌مندى در اختيار ما قرار مى‌دهد. براى مثال، از سنتى به نام «منقبت‌خوانى» در ميان شيعيان ياد مى‌كند كه

عده‌اى با عنوان «منقبت‌خوان»، در كوچه و بازار و مناطق پرعبورو مرور حاضر مى‌شدند، مناقب و فضايل اميرالمؤمنين عليه‌السلام را مى‌خواندند و با استقبال و تكريم بزرگان و متمولان شيعى مواجه مى‌شدند. در مقابل، جمعى از اهل سنت با عنوان «فضايل‌خوان» در كوى‌وبرزن به راه مى‌افتادند و به فضيلت‌خوانى خلفاى سه‌گانه و لعن و شتم ديگران مى‌پرداختند.⁽¹⁾

دوم. حوادث صدر اسلام: شيخ عبدالجليل به مناسبت‌هاى مختلف، موارد متعددى از رويدادهاى صدر اسلام را نقل مى‌كند كه برخى از آنها عبارت‌اند از: غزوه خيبر، ماجراى سقيفه،

سوم. تاريخ تشيّع: تاريخ تشيّع را نمى‌توان جداى از آن دو محور پيشين دانست؛ اما از آن‌جايى كه برخى از موارد، روى‌دادهاى تاريخى بين دو مقطع تاريخى ذكر شده را شامل مى‌شود، مى‌توان آن را عنوانى جدا و قسيم دو عنوان مذكور قرار داد؛ به ويژه

كه نويسنده، مطالبى را درباره تاريخ پيدايش شيعه⁽²⁾. همان، ص 209. و دانش‌مندان و عالمان شيعى⁽⁾

شيعه در زمان نگارش كتاب نقض، داراى جمعيت چشم‌گير و تأثيرگذارى بودند (به ويژه در رى)، اما از لحاظ سياسى، اهرم قدرت در دست حاكمان و فرمان‌روايان سلجوقى قرار داشت كه تابع مذهب اهل سنت بودند. با توجه به اين نكته و با بررسى برخى از آراى نويسنده، به نظر مى‌رسد در برخى موارد، فضاى سياسى حاكم در آن

دوره، بر برخى از آراى تاريخى و كلامى علماى شيعه آن زمان تأثير گذاشته كه عبدالجليل يكى از آنان است.

براى نمونه، وى حديث «افك» را كه بنا بر شواهد، قراين و باورهاى شيعى، به ماريه قبطيه معروف است، طبق باور اهل سنت بر عايشه تطبيق مى‌كند و مى‌گويد:

و اگر جماعتى منافقان در عهد رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله چون مسطح بن اثاثه بن عبّاد بن عبد المطلب و حسان بن ثابت و عبداللّه بن ابى، عايشه را تهمت نهادند - حاشا عنها - هفده آيت محكم از قرآن بيامد به برائت ذمّت وى و كذب ايشان و در آخر آيت بگفت كه «لعنوا فى الدنيا و الاخرة»⁽¹⁾. نقض، ص 115.

نمونه ديگر اين جريان، موضع‌گيرى وى در برابر اعتقاد به رجعت است. نويسنده سنى از قول «مؤمن الطاق» مى‌گويد:

و حسين بن على و شهيدان كربلا پيش از قيامت به چهار صد سال زنده شوند و يزيد و ابن زياد و قاتلان ايشان، همه زنده شوند تا حسين و شهيدان ايشان را بكشند و به قيامت، به دوزخ فرستند.⁽⁾

عبدالجليل پاسخ مى‌دهد:

و حديث زنده شدن حسين و شهداى كربلا به دنيا، مذهب محققان شيعت خود آن است كه هم در آن حال كه كشته شدند، زنده شدند به دلالت قرآن كه

«وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا فى سَبيلِ اللّهِ أمْواتا بَلْ أحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ * فَرِحينَ بِما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ»،

وقتى كه نويسنده بعض فضائح الروافض از زبان شيعيان نقل مى‌كند:

عمر در بر شكم فاطمه زد و كودكى را در شكم او كشت كه رسول او را محسن نام نهاده بود.

چنين پاسخ مى‌گويد:

اين خبرى است درست؛ و بر اين وجه نقل كرده‌اند و در كتب شيعى و سنى مذكور و مسطور است.اما خبر مصطفى است كه «إنما الأعمال بالنّيّات». اگر غرض عمر آن باشد كه على را به دربرد تا بيعت كند بر خلافت بوبكر، نه آن بوده باشد كه جنين سقط شود و يمكن كه خود نداند كه فاطمه در پس در ايستاده است، اگر چنين باشد، آن قتل را خطا گويند و اگر عمدا كرده باشد هم نه معصوم است، حاكم خداست در آن نه ما؛ و در اين فصل بيش از آن نتوان گفت - و اللّه اعلم باعمال عباده و بضمائرهم و بسرائرهم.⁽⁾

او درباره پرچم‌هاى رسول اللّه در غزوات اظهار مى‌دارد كه به باور شيعيان، رسول خدا سه رنگ پرچم داشت:

سياه به عبّاس داد و اولاد او، اقتدا به پدر خود كردند؛ و سبز به عثمان عفان داد،

ملوك و سلاطين اقتدا بدو كردند؛ و سفيد و زرد در روز فتح مكه از سعد عباده انصارى بازستد و به اميرالمؤمنين على داد.

نتيجه

اين اثر، نگاشته "عبدالجليل قزوينى رازى"، بازمانده عصر هرج‌ومرج سياسى سرزمين‌هاى اسلامى و كشاكش فرق و مذاهب كلامى است. وى يكى از متكلمان، سخنوران و عالمان نامدار شيعه در رى مى‌باشد. در اواخر قرن پنجم متولد و در نيمه دوم سده ششم هجرى يعنى پس از سال 560 وفات كرد. وى آثار متعددى در موضوعات كلامى دارد كه عبارتند از: كتاب تنزيه عائشه، مفتاح الراحات فى فنون الحكايات، البراهين فى امامة اميرالمؤمنين، السؤالات والجوابات و نيز كتاب بعض مثالب

النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض كه به نقض معروف است.

كتاب نقض در ردّ بعض فضائح الروافض نوشته شده است. معروف‌ترين اثر شيخ عبدالجليل قزوينى رازى كتاب نقض است كه يك مجموعه ارزش‌مند كلامى - تاريخى شيعه، با زبان فارسى و نثرى شيواست. عبدالجليل در فاصله سال‌هاى 547 تا 554 نگارش نقض را آغاز و در محرم الحرام سال 555 هجرى به پايان رسانيد. اين كتاب به سبب گزارش‌هاى سياسى - اجتماعى و بازگو كردن اوضاع، آداب و رسوم زندگانى مردم و جامعه انسانى ديار رى، حائز اهميت است.

كتاب مذكور در حال حاضر با تحقيق مرحوم "محدّث ارموى" همراه با دو جلد تعليقات كه در مجموع بالغ بر دو هزار صفحه منتشر شده و در اختيار محققان و دوست‌داران فرهنگ و ادب فارسى قرار گرفته است.

كتابنامه

بازتاب شهادت امام حسين (ع) در كتاب نقض /محسن ناجى نصرآبادى

8 بازتاب شهادت امام حسين عليه‌السلام در كتاب نقض⁽¹⁾

محسن ناجى نصرآبادى

چكيده

در ميان مباحثى كه عبدالجليل رازى در نقد كتاب بعض فضائح الروافض

طرح كرده است، اشاراتى به پاره‌اى از پسندهاى برخى از شيعيان غالى و برخى شبهات غير واقعى درباره امام حسين عليه‌السلام و واقعه عاشوراست كه

عبدالجليل رازى با دلايل متقن بدانها پاسخ داده است. اين نوشتار، بررسى اين شبهات و پاسخگويى بدانها را بر عهده دارد.

كليدواژه: كتاب نقض، امام حسين عليه‌السلام ، عاشورا.

كتاب نقض

عبدالجليل قزوينى رازى در حدود سال 560 ق يكى از مهم ترين متون كلامى شيعه به شمار مى‌رود. از شرح احوال عبدالجليل رازى اطّلاع چندانى در دست نيست، تنها مى‌توان گفت كه او در اواخر قرن پنجم به دنيا آمده و تحصيلات خويش را در قزوين و رى گذرانده و از محضر اساتيدى چون اوحدالدين ابوعبداللّه حسين بن ابوالحسن

بن ابوالفضل قزوينى، برادر بزرگ خويش⁽¹⁾. همان، ص 522. ، از مشاهير و بزرگان علماى اسلام بهره برده است. از آثار او مى‌توان به تنزيه عايشه در اعتقاد شيعه در مورد عايشه، امّ سلمه و همه زنان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله اشاره كرد كه در زمان حكومت امير عبّاس غازى و عهد قاضى‌القضات سعيد حسن استرآبادى، به اشاره امير سيّد شمس الدين الحسينى در سال 533 نوشته است⁽²⁾

عبدالجليل رازى در سال 537 نيز كتاب البراهين فى امامة اميرالمؤمنين را در اثبات امامت على بن ابى طالب عليه‌السلام و عدد اسامى همه خلفا و القاب ايشان به رشته تحرير درآورده است.

كتاب السؤالات و الجوابات هفت مجلد،⁽³⁾. نقض، ص 239. و رساله‌اى مختصر در جواب ملاحده و ردّ شبهه‌هاى ايشان⁽⁾

مهم‌ترين اثر عبدالجليل كتاب بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض معروف به نقض است. نقض ردّى است بر كتاب بعض فضائح الرّوافض كه يكى از عالمان اهل سنّت كه در رى مى‌زيسته عليه شيعيان معاصر خويش نوشته و در آن اصول، فروع و افكار و اعتقادات ايشان را به ناسزا و مسخره گرفته است. اين كتاب افزون بر جنبه‌هاى دينى و كلامى در ادب فارسى نيز از اهميّت و جايگاه خاصى برخوردار است و در حقيقت آينه تمام نمايى از روش زندگانى و افكار و كردار آن زمان مردم ايران در سده ششم هجرى است.

عبدالجليل قزوينى در پاسخ به شبهات و ستيزه جويى‌هاى شخصِ ياد شده هرگز

به موضعگيرى‌هاى عجولانه و سست نپرداخته و در نهايت ادب بدون هيچ پرخاش و لجاجتى خردمندان را به تفكّر و تدبّر فرا خوانده است. با مطالعه دقيق مناظرات و مشاجرات كتاب در مى‌يابيم كه عبدالجليل با درايت به اعتراضات و شبهات وارده به گونه‌اى منطقى پاسخ داده، چنان كه به اندك زمانى، كتاب بعض فضائح الروافض به فراموشى سپرده شده است. كتاب نقض تا قرن‌ها پس از تأليف و پس از آن، مورد استفاده و استناد بسيارى از عالمان و دانشمندان قرار گرفته است.

در ميان مباحثى كه صاحب بعض فضائح الروافض مطرح مى‌كند اشاراتى به پسندهاى بعضى از شيعيان غالى و برخى شبهات غير واقعى در مورد امام حسين بن على عليه‌السلام و حادثه عاشورا وجود دارد كه عبدالجليل رازى با دلايل محكم به آنها پاسخ گفته است. عالم ياد شده در خصوص كشندگان حسين على بر اين باور است كه حسين را روافض به زارى بكشتند...،

«آن كه گفته است كه «حسينِ على را خود روافض بكشتند»، جواب آن است كه امامتِ حسين از بهر آن را كه روافض⁽⁾

فخر رازى گويد: زيد بن على... گفت: «رفضتمونى»؟ پاسخ دادند: آرى و اين نام بر شيعه بماند و آنان چهار طايفه‌اند كه زيديه، اماميه، كيسانيه و اسماعيليه باشند. محمّد جواد مشكور، فرهنگ فرق اسلامى، ص201. او را بكشتند پندارم باطل نباشد بر آن قياس كه

عثمان را نه نواصب

مختصر آن‌كه نواصب در مقابل روافض است؛ زيرا اهل تسنن براى اهانت به شيعيان آنان را روافض خوانند و شيعه نيز در مقابل، ايشان را نواصب خوانند و اين هر دو اسم براى ذم و نكوهش است. همان، ص 451.⁽¹⁾. نقض، ص 157.

«ندانسته است كه شيعتِ او بنى هَمدان [حمدان] و بنى ثقيف و بنى مراد و بنى مذحج و بنى خزاعه بودند كه هرگز نه برگشتند و نه عهد و پيمان بشكستند، چون سليمانِ صُرَدِ خزاعى و مُسيِّب بن نَجَبَه و زُهَير قَينِ بَجَلى و حبيب مظاهر و رفاعة بن شدّاد و مسلم بن عوسجة الاسدى و ابوثُمامة الصّائدى و عبداللّه بن عُمَير الكلبى و حرّ بن يزيد و سيّد القرّاء و كنانة بن عتيق و سيف بن مالك و عمرو بن قرظة و عبدالرحمن بن عبدربّه و مانند ايشان كه دينداران بودند به دليل و حجّت بى تهمت و شبهت نه

چنانكه سنانك انسِ خارجى و خولى يزيد مأبون و زرعه شريك مطعون و شمرِ پيسِ ملعون و مرّه منقذ كل، اينان و مانند اينان مشتى اوباش فجّار، كفّار اشرار، دين به دوغبا⁽¹⁾. دبيرستان: مكتبخانه. كفر لوح بدعت آموخته...»⁽⁾

امّا آنچه گفته است: «كشندگان حسينِ على، شامى نبودند...».

«نه چنين است كه اصولِ كار همه شامى و بصرى بودند. و بهرى حجازى و بهرى كوفى كه بقية السيف اميرالمؤمنين بودند. اوّلاً عمرِ سعد وقّاص آن است كه مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از فعلِ بد او پدرش را خبر داده بود، و مولد عبيداللّه بن مرجانه طاغيّه معروف است كه هفت معروف از قريش در پدرش زياد دعوى كردند، قرعه زدند به نام بوسفيان برآمد و او را خود «زياد بن ابيه» خواندندى و نوشتندى، و عبيداللّه بيراهِ حرامزاده و بد فعل كه پدر بدان صفت باشد و مادر آن باشد، بدو چه

طمع توان داشتن؟

و مسلم بن عمرو الباهلى كه مشير و مدبّر بنى اميه بود هميشه خصم اميرالمؤمنين بوده و مُنقذ بن مرّه عبدى صاحبِ سرّ خالِ المؤمنين خارجى زاده و محمّد اشعث نه پسرِ اشعثِ قيس است ياور عبدالرحمن بن ملجم؟ و جاسوس قطام خارجيه، و پدر جَعْده است كه حسنِ على را كشت؟ و محمّد اشعث گيرنده مسلمِ عقيل است، همه خارجى و دشمن اميرالمؤمنين، هلال ملعون نه از خدمتكاران بنى اميه بوده است؟ سرجون طاغى نه درم خريده بوسفيان است؟ معقل مدبر نه غلامِ زياد حرامزاده بود و مانند اين همه شامى و خارجى، متولّى عمرِ سعد، امير عبيداللّه بيراه، سلطان يزيد پليد، كالبحر كالسفينة كالملاّح. و اسامى همه پوشيده نيست بر ما؛ امّا كتاب دراز شود و ملال خيزد خوانندگان را و اين قدر كفايت است...».

عالمِ سنّى در بحثى ديگر تعزيت بر حسين بن على را نادرست مى‌شمرد و برخى

از تندروى‌ها و خرافاتى كه در ميان گروهى از شيعيان است تقبيح مى‌كند:

رافضى روزِ عاشورا خاك بر سر كند از دستِ كرده پدران خود... در كوفه، چنان‌كه گفتيم حسين را به نامه بخواندند، آنگه بكشتند و علماى بدِ ايشان بر ديرى شوند و مقتل به دروغ و راست لختى مى‌گويند و تشنيع بر خود و اسلاف خود مى‌زنند و لختى مُنكَرها مى‌كنند و زنكان مويه گوى نوحه‌ها مى‌كنند و عالمان رافضى مويه باز مى‌كنند و زن و مردم بهم وَر شده باشند... و رسول گفته است: «لا عزاء فوق ثلاث» و جامه دريدن و خاك پاشيدن و نوحه كردن خود از مناكير است. اين باشد عبادت رافضيان و گر تعزيت بايستى داشتن بر مصطفى اولى‌تر، و عمر و عثمان و على را نه هم به ظلم بكشتند! بر كسى شيون نمى كنند. اين بزرگان را به حق بكشتند، حسين را به ظلم كشتند؟! كشتنِ عثمان زارتر بود، حسين بارى جنگى كرد و قومى را كشت و آمده بود تا ملكى را مقرّر كند... .

عبدالجليل در پاسخ اين شبهات به سخن رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله استناد مى‌كند و بر اين باور است كه عزا و شيون بر حسين بن على نه از آنِ شيعه است، بلكه فرقه‌هاى مختلف از اهل سنّت نيز بر آن حضرت شيون كرده و در موسم عاشورا تعزيت داشته‌اند.

«امّا جوابِ اين سوداى طبع و حشو مذهب كه دگر باره اين مُعاند مكابر ناصبى مجبّر ياد كرده است و عداوتِ على و حسين ظاهر گردانيده است، اوّل آن است كه تعزيتِ حسينِ على داشتن متابعتِ فرمان رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است كه گفت: «مَنْ بَكى على الحسينِ أوْ أبْكى وَجَبَت لَهُ الجَنَّة»؛ معنى آن است كه هر كس كه بر حسين بن على عليه‌السلام بگريد يا كسى را بر وى بگرياند واجب است او را بهشت، تا هم علما داخل باشند و هم مستمعان، ردّا على النواصب و الخوارج و شيعه بدين جزع و فزع مخصوص نيستند، در همه بلاد اصحابِ شافعى و بلادِ اصحاب بوحنيفه فحولِ علما چون محمّد منصور و امير عَبّادى و خواجه على غزنوى و صدر خجندى و ابومنصور

حفده و قاضى ساوه و سمعانيان و خواجه ابوالمعالى جوينى و نزارى و علماى رفته و باقيان از فريقين در موسمِ عاشورا اين تعزيت با جزع و نوحه و زارى داشته‌اند و بر شهداى كربلا گريسته و اين معنى از آفتاب ظاهرتر است و گر خواجه انتقالى را بابت نيست بايد كه به ولايت لرستان و خارجيان شود كه اين سنّت آنجا بدعت دانند كه بر على و حسين لعنت كنند و بر معاويه و يزيد صلوات فرستند، اگر نه در بلاد اسلام اگر كور و كر نيست مى‌شنود و مى‌بيند كه حنيفى و سنّى و شيعى آن تعزيت دارند و آنچه «تعزيتِ عمر و بوبكر و عثمان ندارند» از آن است كه ظلم اين‌جا صريح‌تر است و شهادت اين‌جا بليغ‌تر است و اخبار وارد است و گر خواجه بر عثمان نوحه نكند از آن نكند كه كشندگانِ او مهاجر و انصارند، اين‌جا كشندگان حسين مروانى و سفيانى و اموى اند. شيعت دليرتر باشند و حديث آنچه «زنان و مردان بهم بر شده باشند» در همه مجالس برين نوع باشد و نيتِ علما طاعت باشد. اگر مُفسدى در آن ميانه معصيتى كند مستحقِّ لعنت و عقوبت باشد و عايد نباشد به علما و صلحا، و اين فصل را در فصولِ ما تقدّم جواب‌هاى اشگرفِ مطوّل با حجّت بگفته‌ايم، چون به اوّل آن خوانده باشند به آخر مستغنى باشند و الحمد للّه ربّ العالمين».

كتابنامه

نصيرالدين ابوالرشيد عبدالجليل قزوينى رازى، تصحيح مير جلال الدين محدّث، تهران: انجمن آثار ملى، 1358 ش.

نقد حديثِ بز قرآن‌خوار از ديدگاه عبدالجليل قزوينى و محدّث ارموى /احمد بهشتى

9 نقد حديثِ بز قرآن‌خوار

از ديدگاه عبدالجليل قزوينى و محدّث ارموى⁽¹⁾

احمد بهشتى

چكيده

يكى از فضايحى كه عبدالجليل رازى در كتاب نقض به پاسخ آن پرداخته است، حديث بز قرآن‌خوار است. مؤلّف، افزون بر طرح و بررسى نقد اين حديث از سوى عبدالجليل و تعليقات محدّث اُرموى بر آن، نكات ديگرى در نقّادى از اين حديث افزوده است.

كليدواژه: حديث بز قرآن‌خوار، عبدالجليل قزوينى، محدّث ارموى.

مقدّمه

به سال 555 هجرى كتابى به دست عالمى بزرگ و محققى سترگ، يعنى عبدالجليل قزوينى رسيد به نام بعض فضائح الروافض از عالمى ناشناخته از علماء اهل سنّت و جماعت.

نويسنده كتاب مزبور گفته است:

سپاس باد آن خداى را كه دل و سينه ما روشن گردانيد به نور معرفت و از ما بزدود زنگار بدعت به جلاى هدايت، تا دور باشيم از ضلالت و متابع باشيم طريق حق را و آن مذهب اهل سنّت و جماعت است، چه ما از گاه طفوليت تا 25 سالگى بر مذهب رفض بوديم و نشو و نما و تربيت ما با ايشان بود و چون از خبث عقيدت ايشان آگاه شديم و از منكرها و بدعت‌ها كه ايشان كنند، چون شتم اجلاّء صحابه و ترحّم بر ابولؤلؤ ترسا، كشنده عمر و امامان دين و بزرگان سلف را بد گفتن و وقيعت زنان رسول خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و در نماز منكرها كردن، چنان‌كه شرح هر يكى به جاى خود داده آيد.⁽¹⁾

وى بنابر آن‌چه از كتاب نقض قزوينى استفاده مى‌شود، 67 فضيحت برشمرده است.

اين است بعضى از فضائح و قبائح روافض، أعاذَنَا اللّه‌ُ وَ إيّاكُم مِن شَرِّهِم وَ وَقانا وَ إيّاكُم مِن كَيدِهِم... وَ فَرَغتُ مِن هذا فِى المحَرَّمِ سنةَ خَمسٍ و خَمسينَ وَ خَمسَ مِأَةَ مِنَ الهِجرَةِ.⁽²⁾

به نظر اين نويسنده گمنام، فضائح روافض بيش از عدد فوق است؛ ولى معلوم نيست چرا او به همان بعض اكتفا كرده و از ذكر بقيه خوددارى كرده است.

علاّمه عبدالجليل قزوينى مى‌گويد:

زمره‌اى از خواصّ علماء شيعه كه آن كتاب را مطالعه كرده بودند، در حضرت مقدس مرتضى...

حق شروعى كند، چنان‌كه كسى انكار آن نتواند كرد.⁽¹⁾

او سپس مى‌گويد:

چون نسخه اصل به ما آوردند و تأمّل افتاد، عقل چنان اقتضا كرد اگرچه تقرب به خداى بى‌عيب و عار و به احمد مختار و حيدر كرّار باشد، ديباچه كتاب بايد كه به اسم امام روزگار خاتم الابرار، مهدىّ بن الحسن العسكرى - عَلَيهِ و عَلى آباءِهِ السَّلامُ - باشد... چون اين عزم مصمّم شد، دل مژده به جان داد و جان پيغام به زبان و زبان به بيان و بيان به بنان... در حال قدم در راه فرمان نهادم، بعد الاستخارةِ تَقَرُّبا إلى رَبِّ العِبادِ وَ ذَريعَةً وَ ذَخيرَةً إلى يَومِ المَعادِ، شروع افتاد در اين جواب ملزم، به نام و تأييد صاحب الزّمان... و به اقبال آن امام همام، اين كتاب بر وجهى مرتب شد كه خواص را دافع شبهات باشد و عوام را مثمر دلالات، به عبارتى سهل و آسان، نه بر قاعده ديگر مصنّفات ما.

عبدالجليل قزوينى، كتاب خود را بعض مثالب النّواصب فى نقض بعض فضائح الروافض مى‌نامد و به محضر مشتاقان حقيقت و طالبان معرفت تقديم مى‌دارد.

كتاب مزبور از دسترس علماء و فضلاء خارج بود و تنها در مجالس المؤمنين قاضى نوراللّه شوشترى و فهرست منتجب الدين و امل الآمل شيخ حرّ عاملى و روضات الجنات و كتاب التدوين فى ذكر اخبار قزوين رافعى قزوينى نام آن آمده بود.⁽⁾

مرحوم علاّمه محمّد خان قزوينى مى‌نويسد:

كتاب مزبور، يعنى بَعضُ مَثالِب النَّواصِبِ فى نَقضِ بَعضِ فضائحِ الرّوافِضِ كه از اين به بعد... نَقضُ الفَضائحِ تعبير خواهم نمود، از جمله كتب بسيار مهم شيعه است كه اين جانب، سال‌هاى دراز است از وجود آن در سوابق ايام، الى قرن يازدهم هجرى... باخبر بودم. اين جانب، مدت‌هاى متمادى است كه از دل و جان از عشّاق دل باخته شيداى مفتون اين كتابِ از جان عزيزتر بودم، ولى در عرض اين مدت طويل... اثرى و نشانى و خبرى از اين دُرّ يتيم بحر فضائل نمى‌يافتم.

طرح مسأله

چنان‌كه از عنوان اين نوشتار پيداست، مسأله ما اين است كه آيا داستان يا حديث بز قرآن‌خوار، از لحاظ سند و محتوا قابل قبول است يا نه؟ با اين‌كه چنين مطلبى در هيچ يك از كتب روايى و تفسيرى شيعه، ذكر نشده است و تنها در برخى از منابع روايى و تفسيرى اهل سنت آمده است؛ مع ذلك، از روى عناد يا غفلت، آن را به شيعه و احيانا به ملاحده نسبت داده‌اند.

صاحب كتاب بعض فضائح روافض گفته است:

به مذهب شيعه چنان است كه قرآن، بز عايشه بخورد. پس چون قائم بيايد، به شرح و راستى اعلام كند.⁽⁾

پاسخ قزوينى

علاّمه عبدالجليل قزوينى، به هر دو ادعايى كه در عبارت فوق مطرح شده، پاسخ داده است. آن دو ادعا اين است:

قزوينى قبل از آن‌كه به دو مطلب فوق پاسخ دهد، مى‌گويد:

عجب آن است كه اين مزوّر انتقالى، دعوى كرده است كه بيست و پنج سال رافضى بوده است و اين قدر، بندانسته است كه اين، نه مذهب شيعه است و كسى نگفته است و از عالمى از علماى شيعه مذكور نيست و در كتابى از كتب ايشان مسطور، نه.

پاسخ ادعاى اول

او مى‌گويد:

و بر اين اصل بد كه نهاده است، بارى تعالى را دروغ‌زن مى‌دارد، بيرون از غفلت رسول و عايشه. چه نه حق تعالى گفته: «إنّا نَحْنُ نَزَّلْنا الذِّكْرَ وَ إنّا لَهُ لَحافِظُونَ».⁽¹⁾. همان، ص 100.

حاصل اين پاسخ، سه نكته است:

اكنون كه در پانزدهمين قرن نزول قرآن به سر مى‌بريم، رمز آيه 9 سوره حجر را

بهتر از گذشتگان درك مى‌كنيم. آرى:

مصطفى را وعده كرد الطاف حق *** گر بميرى تو نميرد اين سبق

من كتاب و معجزت را حافظم *** بيش و كم كن را ز قرآن رافضم

هست قرآن مر تو را همچون عصا *** كفرها را در كشد چون اژدها

تو اگر در زير خاكى خفته‌اى *** چون عصايش دان تو آن چه گفته‌اى

يا قرآن را از دسترس وى خارج گرداند. آيا چنين چيزى معقول است؟ آيا در آن زمان، نسخه قرآن منحصر به فرد بود؟ آيا كاتبان وحى، تنها يك نسخه از قرآن را مى‌نوشتند يا هر كدام نسخه‌اى على‌حده نوشته بودند و در اختيار داشتند؟ آيا چهل كاتب وحى و به قولى چهل و سه يا چهل و پنج نفر،⁽⁾

هر كدام نسخه‌اى جداگانه كتابت كرده‌اند؟ مگر نه امام على عليه‌السلام پس از رحلت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به جمع مكتوبات قرآن پرداخت و به گونه‌اى كه مطابق ترتيب نزول بود، مرتب و منظم كرد و به حضرات ارايه داد و آنها از قبول آن خوددارى كردند؟

پاسخ ادعاى دوم

قزوينى مى‌گويد:

آن كه گفته: تا قائم نيايد، درست نشود. اين، طرفه‌تر و دروغ‌تر و بهتان‌تر است، بدان دليل كه به چند موضع در اين كتاب اشاره كرده است.⁽¹⁾

در حقيقت، وى دليل بر ردّ مدّعا را از زبان و قلم خود مدّعى گرفته و با ذكر چند موضع، نشان داده است كه وى گرفتار تناقض‌گويى شده است.

او چند موضع فوق را اين‌گونه ذكر كرده است:

از مضمون كلام قزوينى بر مى‌آيد كه صاحب كتاب بعض فضائح روافض امامان را به باطنى‌گرى متهم كرده و تقيه را مانع اقدام آنها به املاء قرآن دانسته، سپس تقيه‌كننده و باطنى را يكى شمرده است؛ ولى او در اين قسمت از نقل عبارت مصنّف مزبور

خوددارى كرده و جوابى ناب كه عقل اطياب را پسند آيد، به آن داده است بدين قرار:

و حديث تقيّه و باطنى كه به هم مانند كرده است، بايستى كه بدانسته بودى كه باطنى كدام باشد و متّقى كدام، كه باطنى مذهب حسن صبّاح است و بيان كرده شد كه آن ملعون چه مذهب داشته به اوّل، تا مگر به حبّ مذهب جبر، متّقى را باطنى نخواندى.⁽¹⁾

سپس فرق ميان متّقى يا تقيه‌كننده و باطنى را بيان كرده و نشان داده است كه ميان آنها بَون بعيد و فرق بَيِّن است.

درباره باطنى‌ها مى‌گويد:

آن ملاعين را نماز باطن روى به مصر و الموت آوردن است و مولانا و سيّدنا را خدمت كردن، نماز ظاهر، اين حركات و سكنات بر وجهى كردن است كه آن را رياضَةُ الجَسَدِ وَعادَةُ البَلَدِ وَ رِعايَةُ الأَهلِ وَ الوَلَد خوانند. نماز ملحدان و فرادكه و دهريّه و فلاسفه و اباحتيان اين است. روزه باطن گويند سرّ معلّم نگاه داشتن است و روزه ظاهر، امساك از طعام و شراب و غير آن و شرح هر يك بدادمى. امّا خواجه مصنّف خود بهتر داند. شرح، حاجت ندارد.

سپس درباره تقيّه و تقيّه‌كننده گويد:

امّا تقيّه دفع مضرّت باشد از نفس و دگر مؤمنان، اگر مضرّت، معلوم باشد و اگر مضنون، به ترك حركتى يا لفظى كه نقصان ايمان نكند، چنان‌كه عمّار ياسر كرد در عهد هجرت صاحب شريعت و ديگر صحابه، و شيعه بدان مخصوص و متفرد نباشند. نه خواجه بيش از اين خود را سنّى مطلق خواندى. اكنون از بيم تركان، خود را مركَّب كرده است و خود را حنفى سنّى مى‌خواند و تقيه همين باشد.⁽⁾

چگونه صاحب كتاب بعض فضائح تقيّه را با باطنى‌گرى اشتباه كرده است؛ حال آن

كه معناى تقيّه در نزد همه مسلمانان آگاه، روشن است و هيچ كس به تفسير وى روى نياورده است؟ وانگهى خود وى روزگارى دم از تشيّع مى‌زده و روزگارى خود را سنّى مطلق خوانده و از گرايش به مذهب خاصّى امتناع ورزيده و سرانجام سنّى حنفى شده تا خود را از خطر تركان متعصّب حفظ كند؟ آيا اين چرخش‌هاى متعدد، همه از روى تقيه نبوده است؟ آيا در بيست و پنج سال اوّل عمر واقعا شيعه بوده يا از ترس كسان و محيط اظهار تشيّع كرده است؟ آيا روزگارى كه خود را سنّى مطلق مى‌خواند، در حال تقيّه بود يا دورانى كه به مذهب تركان وابسته شد و خود را حنفى ناميد؟ چرا تقيه‌كننده، تقيّه خود را فراموش مى‌كند و تقيه امامان و شيعيان را با باطنى‌گرى يكى مى‌داند؟

عبدالجليل رازى در ضمن پاسخ خود اشاره‌اى به تقيّه عمار ياسر كرده است. بد نيست بدانيم كه مشركان، او و پدر و مادرش را دستگير و اسير كردند و آنها را ميان بقاى بر اسلام و مرگ يا بازگشت به شرك و رهايى از قيد اسارت، مخيّر كردند. پدر و مادر وى تقيّه نكردند و به صورت فجيعى به قتل رسيدند. عمّار تقيّه كرد و رها شد و با ديدگان گريان به محضر پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله تشرّف يافت؛ نگران از اين‌كه مبادا در انتخاب راه تقيّه، دچار اشتباه شده باشد؛ ولى با نزول آيه زير، بر راه و روش او و همه تقيّه‌كنندگان مهر تأييد زده شد:

«مَنْ كَفَرَ بِاللّهِ مِنْ بَعْدِ إيمانِهِ إلاّ مَنْ اُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنُّ بِالإْيمانِ وَ لكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظيمٌ».

هر كه بعد از ايمانش كافر شود (مرتدّ است) مگر آن كه اكراه شود و قلبش به ايمان مطمئن باشد. ولى آن كس كه سينه خود را براى كفر بگشايد، گرفتار غضب خداست و برايش عذابى بزرگ است.

با نزول آيه فوق، قلب عمّار آرام گرفت و تمام عمر را در راه خدمت به اسلام ناب سپرى كرد.⁽⁾

تحقيق و نقد محدّث ارموى

كوشش و تلاش محقّق صبور و پژوهشگر فكور، مرحوم محدّث ارموى در تعليقات كثير البركات خويش بر نقض قزوينى، بر اين است كه هم نشان دهد كه حديث مجعول و مجهول بز قرآن‌خوار، در منابع فراوان شيعى نيامده و هم در منابع سنّى به كرّات آمده است. و بنابراين، كمال بى‌انصافى است كه آن را - كه نه با عقل سازگار است و نه با شرع - به شيعيان نسبت دهند.

در حقيقت، درباره حديث بز قرآن‌خوار، دو كار ارزشمند و دو نقد از دو انديشمند، لازم بود: يكى نقد مضمون و محتوا از قزوينى و ديگرى نقد سند و رجال و كتب ناقل، از ارموى و به حق، هر دوى آنها به خوبى از عهده نقد جانانه و بحث و كنكاش خاضعانه و داورى متواضعانه برآمدند و نه تنها مذهب تشيّع را از پيرايه دروغين نويسنده بى‌انصاف بعض فضائح پيراستند، بلكه مذهب اهل سنّت را هم از چنان دروغ شاخدارى تبرئه و تزكيه كردند؛ چراكه قرآن براى همه مذاهب اسلامى، كتاب عزيز و فرقان حميد و مصون از باطل و محفوظ و محروس به يك قدرت الهى است و مباد كه اجازه داده شود كسى به بهانه دشمنى با شيعه يا سنّى، چنان تهمت زشتى بر آنها وارد كند.

محدّث ارموى مى‌گويد:

فضل بن شاذان - رضى اللّه‌ُ عَنهُ - در كتاب شريف الايضاح به عنوان طعن بر عامّه گفته: ثُمَّ رَوَيتُم أَنَّ عُثمانَ بنَ عَفّان وَ عبدَالرّحمانِ بنَ عوفٍ كانا وَضَعا صَحيفَةً فيهَا القُرآنُ لِيَكتُباها فَجآئَت شاةٌ فَأَكَلَتِ الصَّحيفةَ الَّتى فيهَا القُرآنُ

فَذَهَبَ مِنَ القُرآنِ جميعَ ما كانَ فى تِلكَ الصَّحيفَةِ.

مطابق متن فضل بن شاذان، بز بى‌حفاظ قرآن‌خوار، در دستگاه بى‌حصار و بى‌حفاظ عثمان و عبدالرحمان، فاجعه آفريده و قسمتى از قرآن كريم را بلعيده و به هاضمه خود فرستاده و مسلمانان را براى هميشه يا براى مدتى طولانى از آن محروم ساخته است؛ ولى ارموى در تعليقه خود بر كتاب فضل گفته است كه چنان مطلبى را تا آنجا كه به خاطر دارد، در هيچ كتابى نديده است؛ ولى شبيه آن در كتاب‌هاى اهل سنت، ذكر شده است. از جمله اين‌كه راغب در كتاب محاضرات از عايشه نقل كرده است كه آيه رجم و آيه رضاع كبير نازل شد و هر دو در رقعه‌اى نگاشته شده و زير سرير من بود. زمانى كه ما سرگرم پرستارى پيامبر خدا صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بوديم، بزى آمد و آن را خورد. در صحيح مسلم از قول عايشه چنين آمده است:

نَزَلَت آيَةُ الرَّجمِ وَ رِضاعةُ الكَبيرِ عَشَرا وَ لَقَد كانَت فى صَحيفَةٍ تَحتَ سَريرى، فَلَمّا ماتَ رَسُولُ اللّه‌ِ وَ تَشاغَلنا بِمَوتِه دَخَلَ داجِنٌ فَأَكَلَها.⁽¹⁾

آيه رجم و رضاع كبير براى ده بار، نازل شد و آن در صحيفه‌اى زير سرير من بود. هنگامى كه پيامبر خدا از دنيا رفت و ما سرگرم ارتحالش شديم، بزى داخل خانه شد و آن را خورد.

مضمون فوق در سنن ابن ماجه و مسند احمد حنبل نيز آمده است.

به مقتضاى آيه يا آيات بزخورده فوق، زانى را به طور مطلق يا مطابق برخى از شرايط بايد سنگسار كرد⁽²⁾. «وَ اُمَّهاتُكُمُ اللاّتى أرْضَعْنَكُمْ وَ أخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ».

را تفسير آن گرفته و - على الظاهر - فرقى ميان مرتضع صغير و كبير قائل نشده است، همان فتوايى كه اخيرا شيخى از شيوخ الازهر مصر صادر كرد و به واسطه آن جنجالى به پا شد و برخى خواستار محاكمه وى شدند.

برخى از علماى برجسته اهل سنت كه به خود اجازه نقد متنىِ حديث داده‌اند و جداى از نقد سندى - كه ممكن است ممهور به مهر تأييد گردد يا نگردد - متن را بررسى كرده‌اند، به اين‌جا رسيده‌اند كه حديث بز قرآن‌خوار هم مخالف قرآن و هم مخالف عقل است.

مرحوم محدّث ارموى از ميان آنها ابن قتيبه دينورى را برگزيده است. او در اواخر كتاب تأويل مختلف الحديث مردود بودن حديث مزبور را به علماى ديگر نسبت داده و از قول آنها نقل كرده است كه قرآن، كتابى است عزيز و شكست‌ناپذير و مصون از بطلان از همه جوانب.⁽¹⁾. الّذى لا يعادله شى‌ء أو الغالب الّذى لا يغلب مجمع البحرين، ص 298؛ العزّ خلاف الذلّ (صحاح جوهرى، ج 3، ص 885). - باشد و در عين حال، طعمه حيوان ناتوانى - چون بز - گردد و فرض آن، باطل و حجيّت آن، ساقط شود؟ اگر قرآن مجيد، به وسيله يك بز قابل ابطال است، حتما هر كسى مى‌تواند آن را ابطال كند. چگونه خداوند آيه اكمال دين را نازل كرد⁽²⁾

كرد و چرا پيامبرش را مكلف ساخت كه به مردم ابلاغ كند؟!

اگر انسان گرفتار جمود و تنگ‌نظرى نباشد، به خود جرأت مى‌دهد كه صرف‌نظر از اين‌كه در سلسله سند حديث بز قرآن‌خوار، افرادى چون عثمان، عبدالرحمان، ابن عبّاس، عايشه، عبداللّه بن ابوبكر، عمره، محمّد بن اسحاق باشند و صرف‌نظر از اين‌كه

برخى از كتب معتبر اهل سنت - يعنى صحيح مسلم و الدّرّ المنثور و مسند احمد - آن را با آب و تاب نقل كرده‌اند، به نقد متن آن بپردازد و با توجه به مخالفت آن با خرد ناب و كتاب عزيز حضرت ربّ الارباب، بر آن مهر باطل بزند و خيال مسلمانان را راحت كند و دغدغه تحريف و كاهش قرآن را براى هميشه از دل و جان مسلمانان جهان تا قيام قيامت بزدايد و باب تهمت و افتراى به شيعه را هم مسدود سازد.

با اين همه جاى تعجب و تأسّف و تألّم است كه برخى از عالم نمايان خشك مغز، قلم به كف گيرند و بگويند: از اين‌كه قرآن را بز خورده و امت را محروم كرده باشد، نبايد تعجب كرد. كسانى كه چنين ماجرايى را تقبيح كرده‌اند، سخت در اشتباه بوده‌اند.

مگر مانعى دارد كه قرآنى كه در عصر پيامبر بر سنگ و خزف و جريده و چوب نخل و چيزهاى ديگر نوشته مى‌شد، طعمه بز شود و آن مكتوباتى كه براى حيوانات گياه‌خوار، خوردنى است، به وسيله آنها خورده شود؟!

اين قبيل افراد جامد و سبك‌سر، چنين استدلال كرده‌اند كه در خانه عايشه، صندوق و كمد و وسائلى از اين قبيل نبود كه قرآن را در آن قرار دهند. بنابراين ناگزير بودند كه آن را زير سرير بگذارند تا لگدمال كودكان و پايمال اين و آن نشود. زندگى پيامبر بزرگ اسلام بسيار ساده بود. پيامبران ديگر نيز چنين بودند. حتى سليمان كه سلطنتى استثنايى و افسانه‌اى داشت، نان جو مى‌خورد و پشمينه‌پوش بود و در نهايت زهد و سادگى زندگى مى‌كرد. موسى نيز چنين بود. او در وادى مقدس نعلينى به پا داشت كه از پوست الاغ مردار بود. از اين‌رو به او دستور داده شد كه نعلين را از پاى خارج كند.⁽⁾

اين صورت چه مانعى دارد كه قرآن را بزى خورده و آياتى از آن را معدوم كرده باشد؟!

از نام بز نبايد تعجب كرد. بز از بهترين چارپايان است. عزيز نبى كبوتر و گوسفند را ستايش كرده است. پيامبر اسلام نيز در وصف آن داد سخن داده است. چگونه است كه قرآن را موش و موريانه مى‌خورد و بر كسى گران نمى‌آيد، ولى اگر گوسفندى قرآن را خورده باشد، مورد قبول واقع نمى‌شود؟! چگونه است كه قرآن به دست كفار و منافقان مى‌افتد يا طعمه آتش مى‌شود و كسى تعجب نمى‌كند، ولى اگر خوراك حيوان پاك و حلال گوشتى چون گوسفند شود، مورد انكار برخى قرار مى‌گيرد؟!

مى‌گويند: قرآن قابل ابطال نيست. مگر خداى تعالى قادر نيست؟ او كه بسيارى از اقوام را به قورباغه و باد و طوفان و سنگ و مگس و موش، هلاك و دربه‌در كرده است، قادر است كه خود، قرآن را نازل كند و خود به ابطالش پردازد. همان‌گونه كه مخلوقاتى را پديد آورده و خود آنها را ابطال كرده است.

مى‌گويند: دين در حجة الوداع، تامّ و كامل شده و محال است كه مخلوقى چون گوسفند، آن را ضايع و باطل كرده باشد. حال آن كه آيه اكمال دين و اتمام نعمت به مناسبت اعزاز اسلام و اذلال شرك و اخراج مشركان از مكه نازل شده است و مقصود از اكمال، همين است، نه تكامل فرايض و سنن. به خصوص كه بعد از نزول آيه اكمال تا روز ارتحال پيامبر اعظم، همچنان آياتى نازل مى‌شد و فرايض و سننى بيان مى‌گشت.

وانگهى ممكن است ابطال قرآن به معناى ابطال تلاوت آن باشد نه ابطال محتواى

آن. عقيده عمر درباره آيه رجم همين بوده است. چه مانعى دارد كه تلاوت نسخ شود و عمل به محتوا بماند يا به عكس، تلاوت بماند و عمل به محتوا نسخ گردد؟!

به علاوه نسبت وحى و قرآن، عموم و خصوص مطلق است. هر آيه‌اى از آيات قرآنى وحى است، ولى لازم نيست كه هر وحى‌اى آيتى از آيات قرآن باشد. بسيار است احكامى كه پيامبر آنها را به عنوان وحى ابلاغ كرده، نه به عنوان قرآن. تحريم نكاح عمه و خاله بر برادرزاده و خواهرزاده و قطع يد سارقى كه ربع دينار دزديده و عدم قصاص پدر و مولا بر قتل فرزند و عبد و محروميت قاتل از ميراث، از اين قبيل است. پيامبر خدا اعلام كرده است كه آنچه به او وحى شده و از قرآن نيست، به اندازه قرآن است.

و اما قضيه رضاع مرتضع كبير كه به ده بار با مرضعه محرم مى‌شود، از اشتباهات محمّد بن اسحاق است و شايد قضيه رجم هم درست نباشد؛ چراكه رهبر بزرگ اسلام قبل از آن افرادى را سنگسار كرده بود. سپس نويسنده مطالب موهوم فوق به تخطئه و تفسيق محمّد بن اسحاق پرداخته است.

پاسخ

از آنجا كه مرحوم ارموى از نقد اين مطالب سست خوددارى كرده است، نگارنده ذكر چند نكته را ضرورى مى‌داند:

است كه آيا چنين ماجرايى - در صورت وقوع - ممكن است آيه يا آياتى را به طور كلى معدوم كرده و مسلمانان را از آن، محروم كرده باشد، يا نه؟ مخالفين - به حق - مى‌گويند: به حكم عقل و نقل، چنين چيزى ناممكن است.

تقليل يافت. هر چند آيه 234 در تلاوت، مقدم است، ولى در عمل ناسخ ديگر است.

در مورد نسخ تلاوت بدون نسخ حكم، خبر واحدى از عمر نقل شده كه آيه رجم شيخه و شيخه از نظر تلاوت، نسخ شد و از نظر حكم باقى ماند. آيا خبر واحد در چنين مسأله بسيار مهمى حجت است؟ در مورد نسخ حكم و تلاوت با هم، به روايت عايشه در مورد رضاع استناد شده كه از ده بار به پنج بار كاهش يافته است و نيز به روايتى در مورد كاهش سوره احزاب كه به اندازه سوره‌هاى طوال بوده و كاهش يافته است.⁽⁾

سخن آخر ارموى

سرانجام مرحوم ارموى پس از نقل اقوال مختلف مى‌گويد: «اين است سخن علماى عامه و مجالى براى نقل بيشتر نيست. جالب و از همه عجيب‌تر اين‌كه آنها با اين‌كه به ركاكت داستان بز قرآن‌خوار، اعتقاد راسخ دارند، آن را به شيعه نسبت مى‌دهند. چه رفتار نازيبايى! جاراللّه زمخشرى - كه از اعاظم علماست - در تفسير كشاف راجع به سوره احزاب كه 73 آيه است، نقل كرد كه به اندازه سوره بقره يا بزرگ‌تر بوده است. يكى از آياتى كه در اين سوره بوده، آيه رجم است كه مى‌گويد: «الشَّيخ وَ الشَّيخَةُ إذا زَنَيا فارجموهُما اَلبَتَّةَ نَكالاً مِنَ اللّه‌ِ وَ اللّه عَليمٌ حَكيمٌ» ولى نسخ شده است. اما اين‌كه گفته‌اند آيات منسوخه سوره احزاب در خانه عايشه بوده و خوراك بز شده است، از مجعولات ملاحده و رافضيان است».

كتابنامه

منزلت اجتماعى و جايگاه سياسى نخبگان شيعه اماميه.../سيده سوسن فخرائى، دكتر على محمّد ولوى و دكتر فاطمه جميلى كهنه شهرى

10 منزلت اجتماعى و جايگاه سياسى نخبگان شيعه اماميه

در قرون چهارم تا ششم قمرى بر اساس گزارش كتاب نقض⁽¹⁾

سيده سوسن فخرائى، دكتر على محمّد ولوى و دكتر فاطمه جميلى كهنه شهرى

چكيده

بر اساس مطالب نقل شده از قول نويسنده كتاب بعض فضائح الروافض، نخبگان شيعى، اقليتى درمانده و مطرود به تصوير كشيده مى‌شوند كه منزلت و پايگاه اجتماعى و موقعيت سياسى مناسبى در جامعه اسلامى نداشته‌اند. عبدالجليل رازى با آوردن مستندات تاريخى، اين ادعاهاى نادرست را رد كرده است. همچنين وى مدّعى است كه نخبگان شيعى، از منزلت اجتماعى و سياسى والايى برخوردار بوده‌اند و در تغييرات سياسى و اجتماعى جامعه، نقش فعّال، مؤثّر و مخفى ايفا نموده‌اند و با وجود آزارها و تعقيب‌ها و تكذيب‌ها، گاه و بيگاه، طيفى مقبول و محبوب در جامعه اسلامى محسوب شده‌اند. در اين نوشتار، با توجّه به شاخص‌هايى نظير: داشتن قدرت، ثروت، شهرت، الگوسازى، شركت در تصميم‌گيرى‌ها و ... - كه در كنش اجتماعى و نظريات مربوط به گروه نخبگان مطرح است - منزلت اجتماعى و جايگاه سياسى نخبگان شيعه، عمدتا مستند به كتاب نقض مورد بررسى قرار گرفته است.

كليدواژه: كتاب نقض، شيعه، نخبگان، منزلت اجتماعى، جايگاه سياسى.

مقدّمه

قضاوت مورخان در باره منزلت اجتماعى و جايگاه سياسى نخبگان شيعه و ميزان مشاركت آنها در اداره حكومت، پس از غيبت كبرى متفاوت است. برخى (مانند صاحب فضائح الروافض)⁽¹⁾. مانند اشاره بعضى از نويسندگان اهل سنت. به وزارت ابن علقمى و نفوذ خواجه نصير طوسى بر سران مغول در زمان سقوط بغداد ر.ك به: ابن تيميه، 1409 ق، ج 5، ص 155، ج 6، ص 374، ج 7، ص 414؛ احمد بن عيسى، 1409 ق، ج 1، ص 362.

اما تصويرى كه عبدالجليل قزوينى رازى (شوشترى، 1377 ش، ج 1، ص 482 - 488)⁽⁾

نفوذى گسترده داشته‌اند و بسيارى از پايگاه‌هاى اجتماعى و فرهنگى چون مدارس، مساجد، كتابخانه‌ها و ... در اختيار آنان بوده است و به لحاظ سياسى، هم حضورى كم و بيش فعال در حاكميت سياسى داشته‌اند و هم هيچ گاه فرصت مخالفت با حاكميت را از خود سلب نكرده است.

قزوينى در كتاب نقض بنا بر مستندات تاريخى، سخن نويسنده فضائح الروافض در مطرود و منزوى بودن شيعه را رد كرده، مدعى است شخصيت‌هاى شيعه اماميه - كه از آنها با عنوان شيعه اصوليه (همان، ص 99، 235، 236، 568 و...) ياد كرده است - از منزلت اجتماعى و سياسى والايى برخوردار بوده، در تغييرات سياسى و اجتماعى جامعه نقش فعال و محققى

كتاب نقض در سال 566 ق به درخواست سيّد شرف الدين محمّد بن على مرتضى (همان، ص 5 و 6) نقيب شيعيان كه از اعيان بانفوذ شهر رى بوده، در جواب بعض فضائح الروافض نوشته شده است. نويسنده فضائح الروافض احتمالاً شهاب الدين شافعى رازى از بنى مشاط (آقا بزرگ تهرانى، 1408 ق، ج 3، ص 130) بوده كه نام خود را در كتاب قيد نكرده است. قزوينى هم على رغم اشاره ضمنى به دانستن نام مؤلف، ترجيح داده نام او را در كتاب نقض نياورد. محتواى اصلى كتاب، عمدتا بر

محور عقايد كلامى شيعه است كه قزوينى جمله به جمله مطالب مخالف را نقل كرده، پاسخ داده است. عبدالجليل قزوينى در جواب، علاوه بر مسائل كلامى، به شهرهاى شيعه نشين، علما و بزرگان شيعه و مقام و منزلت علمى، سياسى و اجتماعى آنان، مراسم و آداب و رسوم شيعى، اميران صاحب نفوذ شيعه، اسماعيليه، قرامطه، زيديه و بسيارى مسائل ديگر مربوط به شيعيان، اشاره كرده است.

واكاوى نظرى و شاخص‌يابى

شاخصه‌هاى پيگيرى شده در اين مقاله، با تلفيق نظريه گردش نخبگان «پاره تو» و تعاريف جامعه شناسانى چون وبر، موسكا و كولابينسكا از نخبه و تأثيرگذارى آنان بر كنش اجتماعى به دست آمده است. نخبگان اشخاص و گروه‌هايى هستند كه در نتيجه قدرتى كه به دست مى‌آورند و تأثيرى كه بر جاى مى‌گذارند، يا به وسيله تصميماتى كه اتخاذ مى‌نمايند و يا ايده‌ها، احساسات و هيجاناتى كه به وجود مى‌آورند، در كنش‌هاى تأثيرگذار در تاريخ جوامع، نقش‌هاى فعال و محققى ايفا مى‌كنند؛ به عبارت ديگر نخبه فردى است كه با برخوردارى از استعدادها، ويژگى‌ها و يا صلاحيت‌هاى فردى، در شأنى از شئون قدرت اجتماعى (سياسى، اقتصادى، فرهنگى، نظامى و...) مؤثر بوده، بالقوه امكان دخالت در تغييرات اجتماعى را دارد.

براى بررسى و تشخيص جايگاه سياسى و منزلت اجتماعى نخبگان شيعى مؤثر در حكومت‌ها در دوران مورد نظر، ابتدا مفهوم اين كلمات و شاخص‌هاى ارزيابى آنان را مطرح و سپس مصاديق آنها را در كتاب نقض معرفى خواهيم نمود.

منزلت اجتماعى (social status)

منزلت از نظر لغوى، در فرهنگ معين به معنى مقام و درجه و حرمت و احترام آمده است. در جامعه‌شناسى گاهى معادل «Status»

گاهى مترادف «Prestige»⁽¹⁾

از نظر پاره تو، نخبگان تنها به كسانى اطلاق مى‌شود كه داراى اقتدار

پاره تو، برگزيدگان حكومتى را به دو گروه تقسيم مى‌كند: گروهى كه حاكم‌اند و مستقيم يا غير مستقيم نقش قابل ملاحظه‌اى در حكومت ايفا مى‌كنند و عملاً قدرت را در دست دارند و نخبگان حكومتى غير حاكم (منتظر يا به تعبيرى پشت در) كه در شرايط مناسب جاى گروه حاكم را خواهند گرفت، و توده مردم يا غير نخبگان كه دنباله رو حاكمان خود هستند (برزگر، 1383، ص 63).

پاره تو معتقد است: «نخبگان حاكم» كه مى‌توانند مستقيما بر تصميمات سياسى تأثير بگذارند، طى يك دوره زمانى، گاه به طور عادى و گاه از طريق گرفتن اعضاى جديدى از قشرهاى پايين‌تر جامعه، مناصب فرماندهى سياسى را اشغال كرده‌اند و هيئت حاكمه، گاهى با داخل شدن گروه‌هاى اجتماعى جديد و گاه با جانشين شدن يك «گروه نخبه مخالف» به جاى «گروه نخبه مستقر»، نظير انقلاب‌ها، دستخوش تغييراتى مى‌شود. جوهره و كنه انقلاب‌هاى سياسى از نظر پاره تو، جابه جايى يك دسته از نخبگان جديد با نخبگان فرسوده‌اى است كه استعداد و لياقت‌هاى گذشته را براى استمرار حاكميت خويش از كف داده‌اند (باتامور، همان، ص 55 - 82؛ برزگر، همان، ص 10).

نظر به اين‌كه تعريف نخبگان بر اساس دو ملاك اتوريته (اقتدار) و نفوذ

از نظر پاره تو، هنجارى كه با آن مى‌توان نخبگان را تعريف و مصداقش را مشخص كرد، هنجارى جامعه شناختى و نه فلسفى يا اخلاقى است؛ بنابراين مراد از نخبگان، تقسيم آدم‌ها به آدم خوب يا بد نيست، بلكه نخبگان افرادى هستند كه عملاً وجهى از قدرت را در دست دارند. در اين ميان، نخبگان ايدئولوژيكى اشخاص يا گروه‌هايى هستند كه در اطراف ايدئولوژى معينى شكل گرفته، يا در به وجود آوردن ايدئولوژى خاصى سهيم‌اند؛ همچنين مى‌توانيم اشخاص يا گروه‌هايى را در اين رده‌بندى قرار دهيم كه ايدئولوژى مشخصى اشاعه مى‌دهند يا سخنگو و معرف آن‌اند (همان، ص 123). نخبگان كاريزمايى و نخبگان ايدئولوژيكى، لزوما جزيى از نخبگان حاكم نيستند. اين‌ها مى‌توانند نخبگان صاحب نفوذ، ولى بدون اقتدار و حاكميت رسمى باشند. در اين مورد مى‌توان از مخالفانى سخن راند كه قدرت حاكم را نفى نموده يا مورد اعتراض قرار مى‌دهند. اين‌ها اغلب گروه‌هايى هستند كه دگرگونى‌هاى ساختارى آينده را سبب مى‌شوند و موجب جهت‌گيرى مجددى از كنش تاريخى مى‌گردند و به دليل منزلت اجتماعى بالايى كه دارند، در تغييرات اجتماعى مؤثر واقع مى‌شوند. مهم‌ترين شاخصه نخبگان داراى منزلت اجتماعى، نقش داشتن و شركت در تصميم‌گيرى‌هاى درون جامعه و نيز الگوسازى است (همان، ص 128 - 124). در اين ميان، قاعده هرم جامعه كه اكثريت غير نخبه در آن جاى گرفته‌اند، غالبا در صحنه غايب‌اند، مگر آن‌كه از درون آن، اقشارى بتوانند به نوعى به طيف نخبگان موجود نفوذ كنند يا با تحرك طبقاتى، به مثابه «نخبگان نو ظهور» جلوه‌گر شوند.

نظريه پاره تو از آن جهت با شرايط سياسى، اجتماعى جامعه ايران انطباق دارد كه به بررسى مسئله دست به دست شدن قدرت ميان «نخبگان» پرداخته است. اين نظريه در ايران و جهان اسلام، از قدرت تبيين خوبى برخوردار است. رقابت قبيله‌اى در دوران خلفاى اموى و عباسى بين قبيله قريش و ساير قبايل، بين اعراب قحطانى و عدنانى (شمالى و جنوبى) بين بنى هاشم و بنى اميه، رقابت ميان تيره‌هاى درونى بنى هاشم، يعنى بنى عبّاس (عباسيان) و بنى على (علويان) و جز آن، از نمونه‌هايى است كه بر مبناى گردش نخبگان تحليل شدنى است (برزگر، همان، ص 65 - 63).

با استناد به نظريه گردش نخبگان پاره تو، مى‌توان بزرگان شيعه را در دو دسته نخبگان حكومتى و نخبگان غير حكومتى، مورد بررسى قرار داد.

احساس عمومى و قضاوت بعضى از نويسندگان، آن است كه نخبگان شيعى در اقليت بوده و در ساختار قدرت سياسى و تغييرات اجتماعى حضور نداشته‌اند؛ اما در ادوار مختلف تاريخ اسلام، به قدرت رسيدن خاندان‌هاى نخبه شيعى بى سابقه نيست؛⁽⁾

در بعد اجتماعى، با توجه به شاخص‌هايى كه در تغييرات اجتماعى جوامع، ملاك تأثيرگذارى محسوب مى‌شوند، بزرگانى از شيعه اماميه را معرفى خواهيم نمود كه در زمره نخبگان جامعه و داراى منزلت بالاى اجتماعى محسوب مى‌شده‌اند و در تغييرات اجتماعى حضور فعال و محققى داشته‌اند. نخبگان با توجه به جاذبه‌اى كه دارند، مورد تقليد قرار مى‌گيرند و از اين طريق بر جامعه تأثير مى‌گذارند (روشه، همان، ص 126 - 127). ثروت، شهرت و قدرت، شاخص‌هاى پايگاه

اجتماعى دانسته شده است (قنادان، 1383، ص 183). بر اساس رويكرد ديگرى، حيثيت، رجحان و مقبوليت از شاخصه‌هاى منزلت اجتماعى محسوب شده‌اند (ملوين، 1373، ص 45).

در اين مقاله، سعى در تلفيق شاخص‌هاى مطرح شده، بررسى آنها در نخبگان شيعه اماميه واجد اين شاخص‌ها، با توجه به متن نقض است، لذا شاخص‌هاى نفوذ و منزلت اجتماعى نخبگان شيعى، در عناوين زير بررسى خواهند شد:

بنا به توضيحاتى كه در واكاوى نظرى، در باره نظريات مربوط به نخبگان داده شد، جايگاه سياسى نخبگان شيعه با توجه به شاخص‌هاى زير بررسى خواهد شد:

شاخص‌هاى موقعيت سياسى:

موقعيت سياسى نخبگان شيعه

در فاصله قرن‌هاى چهارم تا ششم هجرى قمرى، خصوصا در دوره سلجوقيان سنى مذهب، تاريخ شاهد سختگيرى بسيارى در باره شيعيان

در روزگار سلطان سعيد ملكشاه ... در رى چه استخفاف‌ها برفت بر رافضيان و همه را بر منبرها بردند كه ايمان بيارى ... (همان، ص 41) و در عهد سلطان محمود غازى چه رفت از قتل و صلب و روى علماى رفض سياه كردن و منبرها بشكستن و از مجلس داشتنشان منع كردن و هر وقت جمعى را مى‌آوردند دستارها در گردن كه اينان دست‌ها در نماز فرو گذاشته‌اند ... (همان، ص 42).

قزوينى، در عين پذيرفتن واقعيت تاريخى برخى از سختگيرى‌ها، به توجيه رفتار سلطان محمود غزنوى و ساير سلاطين معروف به تعصبات ضد شيعى، پرداخته، رفتار آنان را ناشى از اقتضاى قاعده ملك و تقرير سلطنت مى‌داند و نه اعتقاد محض به بطلان مذهب خاص؛ به ويژه آن‌كه اين عقوبت‌ها دامن بزرگان همه مذاهب را گرفته، به گروه خاصى منحصر نشده است (همان، ص 43).

على رغم مطالبى از اين دست، حضور نخبگان شيعه در مقام سلطنت، وزارت، امارت، فرماندهى سپاه، دبيرى و قضاوت (شاخصه‌هاى موقعيت سياسى)، روى

ديگر سكه‌اى است كه اقتدار نخبگان شيعه را در عرصه سياست و حكومت، نشان مى‌دهد؛ چه اين‌كه در دوران اقتدار افرادى چون نظام الملك كه به تعصب در سنى‌گرى و تعقيب مخالفان مشهور است، نفوذ ديوانسالاران شيعى در دستگاه خلافت، امرى بارز و مشهود بوده است (همان، ص 32، 142، 144، 214، 399).

نخبگان شيعى حكومتى

عبدالجليل قزوينى در جواب مخالف، به مناسبت، اميران، وزيران، دبيران و قاضيان و صاحب منصبان مختلفى را نام برده كه در دوره‌هاى مختلف در زمره حاكمان محسوب مى‌شده‌اند و در رويدادهاى سياسى و اجتماعى جامعه، نقش داشته‌اند؛ نيز اقتدار سياسى آنان را متذكر شده است. بعضى از شخصيت‌هاى سياسى شيعى مطرح شده در نقض به قرار زير است:

ناصر اطروش (علويان طبرستان)

حكومت علويان طبرستان به خصوص ناصر كبير را مى‌توان نمونه‌اى از نخبگان شيعى حاكم و غلبه اقتدار كاريزماتيك نخبگان ايدئولوژيك دانست كه در نفى مشروعيت خلافت عباسى و مبارزه با آنان، مدتى حكومت را در ناحيه ديلم و جبال به دست گرفتند و جنگ‌هايى نيز با سامانيان داشته‌اند.

ناصر كبير با ناصر اطروش⁽⁾

اسلام را با گرايش شيعى از او ياد نموده است. مردم ديلم و طبرستان به واسطه او اسلام را با گرايش شيعه پذيرفتند و در متون تاريخى به نيك سيرتى و عدالت و عمران و آبادانى شهرت دارد. ناصر كبير علم دوست و طالب فضل و كمال بوده است. او بعد از در دست گرفتن حكومت، رعايت حال رعيت را مى‌نمود و در گرفتن ماليات به گرفتن عشريه اكتفا مى‌كرد. وى از اعقاب امام سجاد عليه‌السلام و جد مادرى سيّد رضى و سيّد مرتضى است. او را عالم و زاهد و اديب و شاعر و پادشاه جبال و ديلم دانسته‌اند و محدّث قمى به واسطه كتاب‌هايى كه او در باره امامت صغير و انساب ائمه نوشته، او را از اماميه محسوب كرده است.

شخصيت‌هاى بويهى

قزوينى از فرزندان بويه نام برده و به خيرات و عمارات و آبادانى‌هاى عضد الدوله ديلمى اشاره كرده است (قزوينى، همان، ص 214؛ حسينى ارموى، 1358، ج 1، ص 588 - 599؛ شوشترى، 1377، ج 2، ص 323). على عماد الدوله، حسن ركن الدوله و احمد معز الدوله سه برادر فقير و هيزم شكن از پدرى ماهيگير (ابن اثير، 1385، ج 8، ص 264؛ الفخرى، 1418 ق، ص 270) بودند كه از سرداران سپاه ماكان بن كاكى شده، به تدريج مراحل مختلف كسب قدرت را طى نمودند؛ تا جايى كه بر خلافت نيز مسلط شدند. به مقتضاى حفظ اقتدار خويش، خليفه‌اى را عزل و ديگرى را نصب

مى‌نمودند⁽¹⁾. ابن خلدون، همان، ج 2، ص 611 و 650 - 711 و ج 3، ص 128 - 368، 131 - 398، 531 - 538 و 602 - 720؛ زركلى، 1989 م، ج 4، ص 104 و 239؛ بلعمى، 1378، ص 14؛ ابن العبرى، 1992 م، ص 435 - 436؛ ابن طقطقى، 1360، ص 270 - 280 و 378 - 393؛ ابن اثير، همان، ج 19، ص 290 و ج 20 و 22؛ ابن كثير، 1407 ق، ج 11، ص 295؛ مسكويه، 1379، ج 6، ص 488).

اوج قدرت آل بويه در دوران عضد الدوله (366 ق - 372 ق) بوده است. در دوران آل بويه، خليفه مسئول مذهبى يا به گفته ابن ادريس، حق اللّه سنّيان بود و فقيهان شيعه از صدوق تا مفيد و مرتضى، مسئول حق اللّه شيعيان بودند و سياست يا حق الناس همگان در اختيار اهل حل و عقد آل بويه بود كه وزيرانشان آن را اداره مى‌كردند (مسكويه، 1379 ش، ج 5، ص 33).

سلاطين آل بويه نمونه بارزى از نخبگان شيعى حكومتى قدرت‌مندى هستند كه با تكيه بر مذاهب شيعه و داعيه ترويج شعائر شيعى، از ميان توده مردم برخاستند و حكومت را در اختيار گرفتند و خلافت را به صورت مقامى تشريفاتى و مطيع در آوردند.

خاندان مَزيَد

خاندان مزيد از قبايل عرب، از طايفه بنى اسد بن خزيمه ناشره (ابن اثير، همان، ج 10، ص 447؛ ابن خلكان، [بى تا]، ج 2، ص 265؛ كحاله، 1414 ق، ج 1، ص 23 و ج 3، ص 1167) در قرن چهارم هجرى قمرى در زمان معز الدوله قدرت يافتند. بيشتر مورخان به شيعه بودن آنها تصريح كرده‌اند (قزوينى، همان، ص 125؛ ابن كثير، همان، ج 12، ص 63؛ ابن خلدون، 1408 ق، ج 4، ص 33). از حاكمان بنى مزيد مى‌توان نور الدوله دبيس، بهاء الدين منصور و سيف الدوله صدقه (قزوينى، همان، ص 125 - 126؛ زركلى، 1989 م، ج 7، ص 212) را نام برد.

ابوالحسن على بن مزيد به فرمان وزير ابومحمّد مهلبى، مأمور حفاظت و سيادت بر شهر «سورا» در عراق و اطراف آن شد (ابن جوزى، 1412 ق، ج 17، ص 207؛ زركلى، همان، ج 5، ص 22) و پس از آن به چنان قدرتى رسيد كه در اختلافات امرا و حكام شهرهاى ديگر مداخله كرده، در عزل و نصب و حمايت از آنان و يا شفاعت مغضوبان نزد سلطان، كلامش مؤثر شنيده شده بود⁽¹⁾. جنگ با راهزنان بنى خفاجه از آن جمله است ابن خلدون، 1408 ق، ج 9، ص 36؛ ابن خلدون، همان، ج 3، ص 144.

دبيس تا سال 474 قمرى به مدت 66 سال حكومت كرد (ابن اثير، همان، ج 10، ص 121؛ زركلى، همان، ج 2، ص 336 - 337). جانشين او بهاء الدين منصور با خليفه عباسى و سلطان سلجوقى مراودت دوستانه داشت و از خليفه، خلعت امارت دريافت كرد و در لشكركشى‌ها، آنان را همراهى مى‌نمود (ابن اثير، همان، ص 150). بعد از او سيف الدوله صدقه، قدرتمندترين امير خاندان مزيد بود كه به او لقب ملك عرب، امير حله و باديه عراق، داده بودند. وى از ملكشاه خلعت دريافت كرد و خليفه و سلطان در آشوب‌ها و درگيرى‌ها، خود را نيازمند كمك نظامى او مى‌ديدند. ثروت بسيار، سخاوت، بلند طبعى و جوانمردى، از خصايص زبانزد او بود. وى شهر حله را در سال 495 قمرى بين كوفه و بغداد بر پا نمود و كوفه و هيت و واسط و بصره را نيز تصرف كرد و مدتى آنها را در اختيار داشت.⁽⁾

شاخصه‌هاى اقتدار و نفوذ سياسى و منزلت اجتماعى اين خاندان در سطور بالا به خوبى مشهود است. قدرت خاندان مزيد اگر چه با مرگ سيف الدوله كاستى يافت. اما همچنان حاكميت حلّه در دست آنان بود. على رغم ارتباطات خويشاوندى و دوستانه با سلاطين سلجوقى و خلفا، درگيرى با آنان بر سرِ پناه دادن و يا حمايت از رقيبان مدعى و رقابت‌هاى درون خاندانى، موجب تضعيف و در نهايت سقوط خاندان مزيد و قتل و اخراج بنى اسد از حلّه، آن هم به دست امير يزدن شيعى شد (ابن جوزى، همان، ج 10، ص 392؛ ابن اثير، 1385 ق، ج 11، ص 152 و 296 - 297).

زركلى در الاعلام، اميران مزيدى را با صفت شجاعت، هيبت، فضل دوستى و عارف به ادب و شعر ياد كرده است (زركلى، 1989 م، ج 7، ص 299، ج 2، ص 336 - 337 و ج 3، ص 348).

وزيران معروف شيعه صاحب بن عبّاد (326 - 385 ق)

ابوالقاسم اسماعيل بن عبّاد ملقّب به صاحب و مشهور به صاحب بن عبّاد به سال 326ق در اصفهان ديده به جهان گشود (ابن خلكان، همان، ج 1، ص 206). صاحب در دانش‌هايى چون علوم قرآن و تفسير، حديث، كلام، لغت، نحو، عروض، نقد ادبى، تاريخ و طبّ تسلط و تبحّر داشت (حموى، 1995 م، ج 6، ص 252 و 278). هنگامى كه صاحب به مقام وزارت رسيد، درصدد اصلاح امور برآمد و در اوّلين گام، بدعت‌هاى ناپسند و رسوم ظالمانه را بر انداخت. او در اجراى عدالت و رفع ستم از مردم بسيار كوشا بود. وى مرمت و بازسازى ويرانى‌ها و آباد ساختن شهرها، و بناى آثار نيك را نيز مورد عنايت قرار مى‌داد كه مى‌توان از رونق يافتن شهرهاى قم،

اصفهان، قزوين و كاشان ياد كرد. لقب او «كافى الكفاه» بود و در دولت آل بويه نزديك به بيست سال با اقتدار وزير بود.

قزوينى از او به بزرگى و فضل و عدل و علم ياد كرده است و كتابخانه عظيم و تأليفات او را مى‌ستايد كه از آن جمله كتابى در باره امامت دوازده معصوم است

صاحب بن عبّاد، نمونه بارز نخبگانى بود كه توسعه فرهنگى و اجتماعى جامعه تحت سيطره‌اش را با فعاليت سياسى همراه نموده، غالب شاخصه‌هاى قدرت سياسى و منزلت اجتماعى را دارا بود (ابن خلدون، همان، ج 4، ص 620؛ ابن كثير، همان، ج 11، ص 297 و 314؛ ابن عماد حنبلى، 1406 ق، ج 4، ص 293 و 449).

ابن فرات

وزارت ابوالحسن فرات در زمان خليفه مقتدر بود كه سه بار به وزارت رسيد و عزل شد و بعد از هر عزلى، اموال بسيارى از او مصادره گرديد و بعد از چندى مجددا به سر كار برگردانده شد. تسلط او بر امور چنان بود كه خليفه خود را ناگزير به بهره‌گيرى از نظريات او در اداره حكومت مى‌ديد تا آن‌كه در سومين عزل به همراه پسرش محسن، به اصرار مخالفانش و به دستور خليفه كشته شد. از متون تاريخى چنين بر مى‌آيد كه

علت اصلى عزل و نصب‌هاى مكرر، جداى از رقابت صاحب منصبان و بدگويى آنها، مسائل مالى بوده است.⁽⁾

به جز افراد مذكور، قزوينى تعدادى از اميران و وزيران و سپاهيان شيعى را نام برده كه به دست ملاحده كشته شده‌اند و در خلافت عباسى و دربار سلاطين سلجوقى نقش كليدى داشته‌اند:

رئيس و مقتداى شيعه سيّد فخرالدين بن شمس‌الدين الحسينى ... و قاضى القضاة سعيد عمادالدين الحسن استرآبادى (قزوينى، همان، ص 115)، مجدالملك ابوالفضل اسعد بن محمّد براوستانى قمى (همان، ص 117؛ حسينى ارموى، ج 1، ص 262، تعليقه 53 و 54)، وزير سلطان بركيارق پسر ملكشاه، وزيرى مقتدر و نيكوكار و خيّر كه به تهمت و فشار اطرافيان سلطان توسط سپاهيان به قتل رسيد. همين طور زين‌الملك و سعدالملك (همان، ص 119 - 120)، امير ابوالفوارس و امير سيف الدوله حمدانى و خواجه امام ناصر الدين ابواسماعيل حمدانى ...؛ و اين حمدانيان همه پادشاه و عالم و عادل و شيعى بوده‌اند (همان، ص 125 - 129). ... آن خواجه شهيد معين الدين كاشى چون وزير سلطان اعظم سنجر شد، ... راه‌ها بر ملاحده ببست و بر ايشان باج‌هاى سنگين نهاد ... و به تيغ ملاحده كشته آمد آخر نه شيعى بود؟! و سيّد منتهى جرجانى ... (همان پاورقى، ص 129 و 131) و ... دهخدا فخراور هشترودى (همان، ص 129، ج 1، ص 325، تعليقه 63).

وصف او با نام شاه غازى، نشان مى‌دهد مجاهد در راه دين و سپاهى بوده است.

كمال الدين محمّد خازن كه ابتدا خزانه دار سنجر و سپس وزير سلطان مسعود شد و به دست امراى او در زنجان به قتل رسيد (همان، ص 130)، از ديگر افراد اين دسته است.

عبدالجليل قزوينى، نخبگان شيعه را در هر شغل و پيشه و كسوت (اميرى، وزيرى، قضاوت، علم و...) نام برده، به احتجاج با مخالف پرداخته است. به تبع مناصب سياسى و اجتماعى كه اين افراد داشته‌اند، آبادى و عمران شهرها و مساجد و امكنه زيارتى و فعاليت‌هاى علمى و جنگ و جهاد با عوامل ناامنى و بى ثباتى جامعه نيز به آنها منتسب بوده است كه به صورت فهرست‌وار از همه اصناف نام برده است.

تاريخ شيعه با فراز و نشيب‌هاى پى در پى دست به گريبان بوده و هر گاه عرصه بر آنها تنگ‌تر مى‌شده، حداقلِ مقام نخبگان شيعه، دبيرى و اداره مدارس و مساجد و برگزارى جلسات وعظ و خطابه و تدريس بوده است كه با كم‌ترين مجالى مجددا به عرصه سياست و قدرت وارد شده، در كسوت مشاور، وزير يا امير، نقش آفرينى كرده‌اند.

نخبگان شيعه غير حكومتى

ابتدا به معرفى بعضى از خاندان‌هاى نخبه پرور شيعه اماميه مى‌پردازيم:

اشعريان قم

قزوينى در ذكر شهرهاى شيعه نشين، بارها از قم ياد كرده است.

مركزى، دوره درخشش علمى و فقهى دو قرنه آنان در قرن چهارم رو به افول نهاد. از مجموع 83 نفر محدّث اشعرى، هفت نفر در قرن چهارم مى‌زيسته‌اند. مكتب حديثى قم به شدت متأثر از شيعه اماميه بود و نسبت به غالى‌گرى در حد افراطى واكنش شديد نشان مى‌دادند (همان، ص 176 - 177).

خاندان نوبختى

نوبختيان (قزوينى، همان، ص 24) در شمار خاندان‌هاى اصيل ايرانى تبارند كه از اواخر قرن اول تا اوايل قرن پنجم هجرى مى‌زيسته‌اند. نوبخت پيش از اسلام آوردن زردشتى بوده، به دست منصور، دومين خليفه عباسى اسلام آورد و از منجمان برجسته دربار و نديمان منصور شد (حموى، همان، ص 182 - 183)، فرزندان نوبخت از عالمان، اديبان و فرهيختگان بودند و تأثير بسزايى در شكوفايى و توسعه فرهنگ اسلامى داشته‌اند. فضل بن سهل ذوالرياستين وزير مأمون بود (قزوينى، همان، ص 184 و 217) «و از متبحّران علماى متأخران چون نوبختيان چهل مرد همه مصنّف كه تأليف كتاب الآراء و الديانات كرده‌اند ...» (همان، ص 290؛ حسينى ارموى، همان، ج 1، ص 460).

اين‌كه چه وقت خاندان نوبختى شيعه شدند معلوم نيست و در خدمت خليفه بودن، شاهدى بر عدم تشيّع آنان نيست؛ زيرا مجموعه افراد اين خاندان، در سطح عالى حكومتى و به ظاهر در خدمت خلفا بودند و شيخ مفيد همگى آنان را شيعه مى‌خواند.

نوبختيان پس از غيبت امام، به عقل گرايى روى آوردند؛ در حدّى كه شيخ مفيد عقل گرا، آنها را افراطى دانسته، در كتاب اوائل المقالات خود، به اين موضوع نيز پرداخته است (شيخ مفيد، 1413 ق، ص 64، 65 و 69).

ميان اين خاندان با ديگر خاندان‌هاى شيعى، چون بابويه و اشعريان نيز در جهت گسترش فرهنگ شيعى تبادل و تعامل وجود داشته است (حسينى ارموى، همان، ص 190 و نيز ص 185).

ابوسهل اسماعيل بن على بن اسماعيل نوبختى (م 311 ق) در دستگاه عباسى نفوذ و مناصب بالايى داشت كه نزديك به مقام وزارت بود. كاتب و شاعرى بليغ بوده، تصانيف بسيارى در حقانيت شيعه و رد مخالفان داشته است. رياست شيعيان بغداد نيز به عهده او بود. خاندان نوبختى از عالمان و كاتبان و مصنفان بزرگ، و به شجاعت و مهارت در سواركارى معروف بوده‌اند و در دوره وزارت ابن فرات نيز از شوكت و عزّت برخوردار بودند (همان، ص 198). از ديگر بزرگان اين خاندان، ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى (م 326 ق) نايب سوم امام زمان (عجل اللّه تعالى فرجه الشريف) بوده است (قزوينى، همان، ص 80، 84 و 86؛ حسينى ارموى، 1358، ج 1، تعليقه 42، ص 206 - 226؛ مسكويه، همان، ج 5، ص 31؛ امين، 1406 ق، ج 1، ص 135، ج 2، ص 94 و 136، ج 3، ص 384).

خاندان بابويه

آل بابويه (قزوينى، همان، ص 28 و 144؛ حسينى ارموى، ج 1، ص 103، ش 24) از خاندان‌هاى معروف شيعه اماميه‌اند كه از سده دوم تا ششم هجرى در قم و رى درخشيدند. نخستين آنان، على بن بابويه قمى (پدر شيخ صدوق)، درگذشته به سال 329 هجرى و آخرين آنان شيخ منتجب الدين، نويسنده كتاب فهرست بوده است. خاندان شيخ صدوق با خاندان نوبختى و نايب سوم امام زمان (عجل اللّه تعالى فرجه الشريف) در ارتباط بودند و از خاندان با نفوذ شهر قم محسوب مى‌شدند (مسكويه، همان، ص 186). بر خلاف نوبختيان كه گرايش فكرى و عقلى داشتند، خاندان بابويه به داشتن مشرب حديثى و فقهى مشهورند. يكى از مهم‌ترين كتاب‌هاى حديثى مرجع اماميه، من لا يحضره الفقيه نوشته شيخ صدوق است. از بزرگان اين خاندان كه قزوينى از آنها ياد كرده است، حسن بن حسين بن بابويه، معروف به حسكا و ملقب به شمس الاسلام، ساكن رى بوده كه در ساخت مدارس شيعى، از او نام برده است (قزوينى، همان، ص 34، 38، 209 و 210؛ حسينى ارموى، 1358، ج 1، ص 101،

تعليقه 24، حسكا و ابوطالب، ص 146 - 150).

وى خاندان بابويه را از نخبگان فرهنگى و غير حكومتى شيعه دانست كه در ارتباط با دولتمردان و دخالت در امور سياسى، احتياط و حزم بيشترى داشتند.

بررسى شاخصه‌هاى منزلت اجتماعى نخبگان شيعه

نخبگان شيعى در ساخت كتابخانه و مدرسه و مسجد بسيار فعال بودند. عبدالجليل قزوينى در هر كدام از شاخص‌هاى نفوذ و منزلت اجتماعى و فرهنگى، مثال‌هايى زده و نام شخصيت‌هايى را آورده است كه مطرح و مقبول بوده، در جامعه تأثير مثبت داشته‌اند. از همان ابتداى كتاب چندين كتابخانه بزرگ را نام برده كه مؤسس آنها شيعه اماميه بوده‌اند (قزوينى، همان، ص 18 - 19).

كتابخانه نقيب النقباى رى، همان كتابخانه شريف الدين محمّد است كه شيخ عبدالجليل قزوينى كتاب نقض را به امر او نگاشته است (حسينى ارموى، 1358، ج 1، ص 61) ابوطاهر خاتونى ملقب به معين‌الدين و موفق نيز از بزرگان دولت سلجوقى در دوران سلطنت محمّد بن ملكشاه سلجوقى بود كه عماد كاتب در تاريخ سلاجقه نام اين شخص را به طور مكرر آورده و مطالب او مبتنى بر يادداشت‌هاى انوشيروان بن خالد كاشانى وزير معاصر و آشنا و همكار خاتونى (منظور الاجداد، 1383، ص 15) بوده است. و شايد همين كتابخانه ساوه است كه ياقوت در معجم البلدان در باره آن مى‌گويد: «در دنيا كتابخانه‌اى بزرگ‌تر از آن وجود نداشت و چنين اطلاع يافتم كه مغول آن را سوختند» (حموى، همان، ج 2، ص 24؛ محدّث، همان، ص 63).

صاحب فضائح الروافض آورده است: «و به روزگار سلطان ملكشاه و سلطان محمّد قدّس اللّه روحهما نگذاشتندى كه اينان مدرسه و خانقاه سازند». (قزوينى، همان، ص 33).

در پاسخ، قزوينى، با نام بردن از شهرهاى شيعه نشين، براى نمونه مدارس شيعى رى را كه در عهد اين سلاطين ساخته شده‌اند، فهرست كرده است:

«و بيرون از اين‌كه شرح داده آمد، در رى چند مدرسه معمور هست ... كه در عهد اين سلاطين كرده‌اند كه خواجه اشارت كرده است «شيعه مدرسه نيارستند كردن» و مساجد و منابر سادات شيعه را خود حدّى نيست از بزرگ و كوچك ...» (همان، ص 37).

در ادامه كتاب در پاسخ مخالف كه مقام علمى و فقهى و اجتهاد شيعيان را انكار

كرده است (همان، ص 39) عالمان بزرگ و كتاب‌هاى مهم شيعه در فقه و اصول را نام برده است (همان، ص 38).

قزوينى، سيّد مرتضى در بغداد و چهارصد شاگرد فاضل متبحّر او را در عهد خلفاى عباسى، شاهد آورده است (همان، ص 39) و بعد شيخ مفيد ابو عبداللّه محمّد بن نعمان حارثى عكبرى بغدادى، مشهور به ابن المعلم متكلم شيعى (336 - 413 ق) از جمله شاگردان او مى‌توان سيّد مرتضى علم الهدى (م 436 ق)، سيّد رضى (م 406ق)، شيخ طوسى (م 460 ق) و ... اشاره كرد (صابرى، ص 239 - 240. به نقل از: الفهرست طوسى و سير اعلام النبلاء ذهبى) و شاگردان و تصنيفات او، و ديگر شيخ كبير بو جعفر بابويه (قزوينى، همان، ص 226) و نوبختيان و محمّد بن شاذان كه فضل ايشان در جهان ظاهر است و ذوالفخرين مرتضى قمى (همان، ص 244) كه فضلاى عالم را از خطب و تصانيف او سرمايه است و شيخ ابوجعفر طوسى (همان، ص 248) و ابويعلى سالار و ابن برّاج و... خواجه بوجعفر دوريستى و ابوالفرج حمدانى و الحسين بن المظفر الحمدانى و خواجه مفيد عبدالجبار رازى و فقيه اميركا قزوينى و... و خواجه امام ابوالفتوح عالم كه مصنّف بيست مجلّد است از تفسير قرآن و... (همان، ص 40).

عبدالجليل قزوينى در اين قسمت، افراد بسيارى از بزرگان و عالمان و مؤلفان و فقهاى معروف شيعى را نام برده، ثابت كرده است: «... شيعه را هم مدرسه بوده است و هم مدرس و هم فقيه و هم فقه ...» (همان، ص 41).

يكى از معيارهايى كه از نشانه‌هاى شركت فعال در كنش اجتماعى است، مقبول بودن در ميان مردم و نيز ديگر برگزيدگان است. مخالف ادعا كرده است: «در جهان هرگز رافضى‌اى نبوده است كه او را در دين و در دولت قدرى يا قدمى يا جاهى يا منزلتى يا حرمتى يا نامى بوده است» (قزوينى، همان، ص 31).

قزوينى در ردّ سخن مخالف كه مدعى است شيعه از نظر خلفا و امرا ذليل و زبون بوده و خوار شده است. تعدادى از بزرگان صاحب نفوذ شيعه را معرفى نموده،

مقبوليت آنان را به رخ رقيب كشيده است و سخنان مخالف را طعن و سرزنش خلفايى مى‌داند كه با نخبگان شيعه تعامل داشته‌اند. وى در چند صفحه، فقط بزرگان فرهنگ ساز شيعه و مؤلفان و مدرسان را نام برده كه شرح مدارس شيعى و كتابخانه‌ها و بزرگان و علماى شيعى بنابر نام‌هايى كه قزوينى آورده است، علاوه بر آن‌كه در تعليقاتِ نقض (محدّث ارموى) آمده، در كتاب‌هاى بسيار ديگرى نيز شرح داده شده است.

قزوينى در پاسخ، از حضرت ابراهيم و لقب شيعه دادن به يارانش آغاز مى‌كند و اين‌كه پيروان و ياران حضرت على عليه‌السلام و شيعيان اوليه، جزء برترين صحابه و مسلمانان نامدار، چون ابوذر، سلمان، عمار، مقداد و... بوده‌اند و در عهد هر امامى نيز

پيروان آنان بسيار محقق و معتمد بوده‌اند (همان، ص 144 و 207 - 213). وى افراد بسيارى از نخبگان فرهنگى شيعه را نام مى‌برد و قدر و مقام و منزلت اجتماعى و علمى و فقهى آنان را يادآورى مى‌كند (همان، ص 145، 225، 226 و 233). مخالف ادعا كرده است: «اين جماعت را به دين و اسلام لقب ننوشتندى ... و علماى شيعه را از مجالس منع كردند ...».

قزوينى در پاسخ، لقب‌هاى نخبگان شيعه را ذكر كرده است و كافى الكفاه، باقر، صادق، رضا، علم الهدى، ذوالفخرين، ذوالمجدين، و مانند آنها را مثال آورده است (همان، ص 32، 33، 42 و 43).

قزوينى معتقد است بعضى از سخت‌گيرى‌هاى سلاطين و اُمرا براى جلوگيرى از آشوب و فتنه در ميان مردم، رويدادهايى طبيعى و اقتضاى جوامع بوده است كه شامل همه مذاهب مى‌شده و باعث شده است تا در مواقعى، مجالس درس بزرگان شيعه را لغو كنند.

«... ما بيان كرديم كه شيعه را هم در دين و هم در دنيا قدرى و منزلتى بوده است به دلالات و حجّت ...» (همان، ص 233).

محدّث ارموى در تعليقات نقض در توضيح هر يك از شخصيت‌هايى كه ذكر شد، با تكيه بر تذكره‌ها و آثار علمى و ادبى و منابع تاريخى، زندگى آنان را توضيح داده است؛ به ويژه در تعليقه 29، 30، 87، 88، 101 و ... .

شواهد تاريخى نشان مى‌دهند با وجود فراز و نشيب‌هايى كه شيعيان در رويارويى با حاكميت سياسى شاهد آن بوده‌اند و درگيرى‌هاى گاه و بى گاه با اهل سنت - كه قدرت اجتماعى و سياسى را در دست داشته‌اند - نخبگان شيعى در زمينه‌ها و شاخه‌هاى مختلف علمى و اجتماعى و سياسى و اقتصادى، على رغم بعضى مخالفت‌ها، از درجه مقبوليت بالايى برخوردار بوده‌اند.

شاخصه ديگرى كه از نظر قزوينى نيز جزء معيارهاى منزلت اجتماعى است، اصل و نسب و شرافت خاندان نخبگان در بين مردم است. و از عوامل الگوسازى در جامعه محسوب مى‌شود. مخالف شيعه گفته است: «و دين به نسبت نيست و آن گبركان بودند كه ملك به نسبت داشتند ...».

در پاسخ، قزوينى آورده است: از نظر علماى اسلام، ملاك، برترى تقواست، اما اگر فرد مؤمنى شريف نسب هم باشد، بر ديگر مؤمنان ترجيح خواهد داشت، او از قرآن كريم شاهد آورده است:

... و اگر كور نيست از قرآن بر خواند ... كه وارث آدم عليه‌السلام شيث است؛ چون

استحقاق و اهليت دارد ... و وارث نوح سام است، دون كنعان ... و وارث زكريا يحيى است ... و امثال اين‌كه هست و اين انبيا را عليهم‌السلام هم صحابه بوده‌اند هم ياوران هم خدمتكاران، و هم چاكران مؤمن مصلح و اين كار با وجود فرزند و برادر بديشان نرسيد. خواجه مجبّر مى‌بايست كه آن اعتراض بر خداى تعالى كند ... (همان، ص 45 - 48).

از اين جملات بر مى‌آيد كه عالمان و زاهدان و بزرگان شيعى، هم به سبب استعداد، لياقت و شايستگى و هم به سبب نسبت داشتن با ائمه عليهم‌السلام ، از مرتبه‌اى بالاتر در بين مؤمنان برخوردار بوده‌اند (نخبگان كاريزمايى) و احترام سادات به واسطه

شرافت نسب و وابستگى به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله ، هنوز هم از عوامل منزلت اجتماعى و مايه عزت و احترام در بين مردم است و خاندان رسالت و اهل بيت نبوّت در طى قرون متمادى، اهميت و احترام خود را حفظ كرده‌اند اكثر بزرگان شيعه در هر زمان، به نوعى به سادات آن دوره مرتبط بوده‌اند. بنى عبّاس نيز با ادعاى نسبت داشتن با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله حاكم شدند.

قزوينى در ادامه تأكيد مى‌كند: منظور از خويشان شايسته، هر كسى نيست و امامت و خلافت به صرف نسبت درست نيست. اما منسوبان شايسته، بهتر از ديگران هستند و شايستگى امامت به واسطه عصمت و نص و وصيت و علم است (همان، ص 49، 50 و 51).

شاخص بعدى، ثروت و درآمد است. صاحب بن عبّاد و مال و دارايى او و تعداد زياد كتاب‌هايش كه چهارصد شتر لازم داشتند، پيشتر ذكر شد. ابوالحسن فرات نيز در كتاب نقض از قول مخالف، اينگونه معرفى شده است:

مال بى قياس بلحسن فرات را در كتاب‌ها شرح‌هاست تا بدان حد كه به يك دفعه او را مصادره كردند، دوازده بار هزار هزار دينار از وى گرفتند برقرار، بيرون از آن‌كه از سراهايش به غارت بر گرفتند ... درين پنج سال كه او وزير بود، سه بار هم‌چنين مصادره‌اش مى‌كردند و سراهايش به غارت مى‌دادند و باز خلعتش مى‌دادند و باز سر و كارش مى‌فرستادند (همان، ص 84 - 88).

هم‌چنين ابوالفضل عميد كه در دوره وزارتش سيصد برده آزاد كرده بود و املاك فراوانى در عراق به وى منسوب بوده است (همان، ص 217 و نمونه‌هاى بسيار ديگر در صفحات كتاب، از آن جمله: ص 223، 224 و 225)، از آن جمله است.

در وصف مجد الملك براوستانى نيز جايى كه وصف خيرات و احسان او را نموده، بديهى است قدرت و ثروت و درآمد او را ستوده است (همان، ص 89 و 120) و بعد از آن‌كه به دليل بدگويى حسودان و به غوغاى لشكر كشته شد، برادرش

اثيرالملك ابوالمجد سعد بن محمّد بن موسى را به دستور سلطان، عزيز و گرامى داشتند و مال فراوان بخشيدند (همان، ص 121). هم‌چنين اموال فراوانى در مصارف خمس و زكات و صدقات (همان، ص 196) در اختيار عالمان شيعه بوده است.

در دنباله كتاب و در پاسخ مخالف، قزوينى كسانى را كه شيعه دانسته‌اند، اما قرامطى يا اسماعيلى و يا غالى بوده‌اند، نام بعضى را آورده و ايشان رد كرده است؛ بعضى را هم به كتاب غرر سيّد مرتضى حواله داده است كه بد دينان و مشبهان را معرفى كرده است (همان، ص 190).

شاخص بعدى، مشاركت در آبادانى و توسعه شهرهاست:

معلوم است كه در شهر قم همه شيعت‌اند، آثار اسلام و اشعار دين و قوت اعتقاد چون باشد از جوامع كه بلفضل عراقى كرده است بيرون شهر و آنچه كمال ثابت كرده است در ميان شهر و مقصوره‌هاى با زينت و منبرهاى با تكلّف و منارهاى رفيع و كراسى علما و نوبت عقود مجالس و كتابخانه‌هاى مملو از كتب طوايف، و مدرسه‌هاى معروف چون مدرسه صعد صلب و مدرسه اثير الملك و مدرسه شهيد سيّد عزالدين مرتضى ... و مدرسه سيّد امام زين‌الدين اميره شرفشاه كه قاضى و حاكم است و... (همان، ص 195).

به همين ترتيب، قزوينى مدارس، مجالس، مساجد و ساير آثار عمران و آبادانى را كه نخبگان شيعه احداث كرده‌اند، نام برده است: براى مثال در شهرهاى قم، كاشان، آبه، ورامين، سارى، اُرَم،⁽⁾

از صفحه 209 كتاب نقض، قزوينى، بزرگان و علماى شيعى در طبقات و نقش‌هاى مختلف را نام برده، به آثار و طبقات و خدمات آنها اشاره كرده است. در ادامه، سلسله‌هاى سلاطين شيعه و موقعيت ممتاز اجتماعى و سياسى اميران و سلاطين و

وزراى آل بويه و ديلمان به تصوير كشيده شده است (همان، ص 214).

بنا بر مثال‌هايى كه تاكنون زده شد، به خوبى مى‌توان از نظر قزوينى در باره منزلت اجتماعى نخبگان شيعه آگاه شد و نقش محقق آنان را در برقرارى امنيت و عدالت اجتماعى و الگوسازى و طرف مشورت بودن و مشاركت در تصميم‌گيرى شاهد بود.

با توجه به تفكيك معنايى قدرت و اقتدار در مباحث قبلى، اگر قدرت را توانايى شخصى افراد در تغيير اوضاع اجتماعى، آنگونه كه مى‌خواهند يا اعتقاد دارند، بدانيم، با توجه به تعداد وزراى شيعى و مشاوران و قضات و دبيران كه مورد اعتماد دستگاه خلافت بوده‌اند، نظير ابن فرات،

جامعه آن روز و دولت‌هاى سنى مسلك عباسى و سلجوقى و... قدرت و منزلت سياسى، اجتماعى نداشتند، به وزارت و اميرالامرايى و دبيرى و قضاوت منسوب نمى‌شدند؛ براى نمونه اقرار مخالف (همان، ص 78، 79 و 81) بهترين دليل اثبات قدرت و منزلت سياسى و اجتماعى نخبگان شيعى است. عبدالجليل قزوينى با طرح تك تك جملات مخالف، به آنان پاسخ داده (همان، ص 79 و 80) و خدمات افرادى مانند مجد الملك در ساخت حرمين مكه و مدينه و آثار خيرات او را بر شمرده است و از آداب و رسوم شيعى در مشاهد ائمه علوى و سادات فاطمى، كه مرسوم كرده‌اند و احسان‌هاى آنها نام مى‌برد (همان، ص 82).

در جاى ديگر كه مخالف مى‌گويد: «... اكنون كدخدايان همه تركان و حاجب و دربان و مطبخى و فراش بيشتر رافضى‌اند و بر مذهب رفض مسئله مى‌گويند و شادى مى‌كنند، بى بيمى و تقيّه‌اى» قزوينى اين سخن را اعترافى دال بر اثبات قدرت و منزلت بالاى شيعه مى‌گيرد.

نتيجه

با توجه به مثال‌ها و نمونه‌هايى كه عبدالجليل قزوينى آورده است معلوم شد حتى در متعصب‌ترين حكومت‌هاى سنى، باز هم تعداد زيادى از شيعيان در امور اجتماعى، سياسى و فرهنگى جامعه، تأثيرگذار و صاحب نفوذ بوده‌اند و با وجود همه مخالفت‌ها و درگيرى‌ها و كشمكش‌هاى فرقه‌اى، بسيارى از مسلمانان به شيعيان، به خصوص زيديه و اماميه به ديده احترام نگريسته‌اند.

بنا بر تعريفى كه در واكاوى نظرى ارائه شد، از نشانه‌هاى شاخص نفوذ اجتماعى، دخالت در تصميم‌گيرى و الگوسازى است. برخى نخبگان به دليل داشتن نقش‌هاى محقق، در مجموعه تصميم‌گيرى‌هاى درون جامعه، در كنش تاريخى آن مشاركت دارند و به همين دليل اثر آنها مستقيما ظاهر مى‌شود. همين جنبه است كه به ويژه در تحليل نخبگان قدرت، مورد توجه و بررسى قرار مى‌گيرد؛ در واقع مى‌توان تغيير اجتماعى يا مقاومت در مقابل تغيير را به عنوان نتيجه مجموع تصميمات اتخاذ شده توسط بازيگران اجتماعى فوق العاده قدرتمندى در نظر گرفت كه سمت‌هاى مهم و حساس را اشغال مى‌كنند و اين خود به هر حال، جنبه‌اى بسيار با اهميت يا اساسى از كنش تاريخى است (روشه، 1381، ص 126 - 127).

در بحث مورد نظر ما در اين مقاله، با توجه به شواهدى كه ارائه شد، ديديم كه شيعيان در رده‌هاى بالاى حكومتى و در ساختار قدرت از مرتبه سلطنت گرفته تا اميرالامرايى و امارت، وزارت، فرماندهى لشكر، قاضى القضاتى و ... حضور مؤثرى داشتند و افراد قدرتمند و مطرحى بودند كه طرف مشورت خلفا و سلاطين و رؤسا

قرار مى‌گرفتند؛ از جمله: امير ابوفراس و امير سيف الدوله حمدانى كه در واقع اداره كامل حكومت را با تأييد خليفه به دست داشتند و ابن فرات و مجد الملك براوستانى و سعدالملك ... و سلاطين آل بويه و آل مزيد و اصفهبد رستم على شهريار، شاه غازى داماد ملكشاه و قاضى القضات سعيد عماد الدين الحسن استرآبادى و...

در كتاب نقض، بيشترين حجم مطالب، به بزرگان و اميران شيعى اختصاص دارد و مجادله با «مخالف» بر سر اثبات حقانيت شيعه، از آن جمله مقابله با اين ادعا كه سلاطين و خلفا هيچ التفاتى به شيعه نداشته‌اند. قزوينى در رأس هرم قدرت، برگزيدگان و نخبگانى از شيعه نام مى‌برد كه در صفحات پيش بعضى از آنان مثال زده شد. قزوينى شهرهاى شيعه نشين و اوضاع اجتماعى و فرهنگى آنان را نيز توضيح داده است؛ از آن جمله قم، كاشان و آوه (همان، ص 197، 198 و 199). مدارس بسيارى را نام برده، تلاش شيعيان در ساخت مساجد، مشارف و راه‌ها را دليلى بر نفوذ و تأثير شيعه اماميه - كه از آنها با نام اصوليه ياد كرده است - مى‌داند.

در حيطه زمانى قرن‌هاى چهارم تا ششم قمرى، على رغم شهرتى كه به شيعه آزارى و دور كردن آنان از مصادر قدرت دارد، شواهدى دال بر حضور پر قدرت نخبگان شيعى در رأس قدرت و در مقام‌هاى بالاى حكومتى با ثروت و مكنت بالاى اقتصادى و منزلت اجتماعى وجود دارد، و قزوينى بارها بر اين مسئله اشاره و تأكيد كرده است.

«پاره تو» بين نخبگان دولتى و نخبگان غير دولتى تفكيك قائل شده است، ولى دسته‌اى را كه وى نخبگان غير دولتى نام نهاده، گر چه فاقد اقتدار سياسى هستند. اما در بخش‌هاى ديگر خصوصا از لحاظ اقتصادى، صاحب قدرت‌اند و دسته‌اى نيز به دليل نفوذشان، جزئى از نخبگان محسوب مى‌شوند (روشه، 1381، ص 120). نيز در نظريه گردش نخبگان، شيعيان در زمره گروه منتظرى بوده‌اند كه در اولين فرصت ممكن جاى حاكمان قبلى را گرفته‌اند و در نقش‌هاى محققى كه به دست مى‌آورده‌اند اعمال نفوذ و قدرت مى‌كرده‌اند.

اسلام، انقلابى سياسى و فرهنگى بود كه به دنبال خود، منازعه بر سر قدرت و جنگ‌هاى داخلى به همراه آورد. منازعه براى قبضه قدرت سياسى در بين مسلمانان، مهم‌ترين ويژگى تاريخ سياسى اسلام به شمار مى‌رود. پس از آن‌كه اشرافيت قبيله‌اى عرب به وسيله دولت اسلامى در هم شكسته شد، نخبگان عقيدتى جديد از درون جامعه اسلامى پيدا شدند. منازعه ميان اين دو، بُعد عمده‌اى از منازعات سياسى صدر اسلام به شمار مى‌رود. ميراث اسلام در زمان امويان و عباسيان به دست اليگارشى ثروتمندى افتاد و ميان اشرافيت قديم عرب (در قالب بنى اميه) و گروه برگزيده برخاسته از جنبش دينى اسلام، نزاع‌هايى در گرفت كه از آن جمله بايد از جنگ صفين و جنگ كربلا نام برد. رفتار تحقيرآميز اشرافيت عرب با نخبگان شيعه و موالى، زمينه منازعات سياسى گسترده‌اى را ايجاد كرد. خلفاى راشدين به موجب تشكيل شورا و نصب و بيعت و به عنوان خليفه رسول اللّه، زمام امور را به دست گرفته بودند، در حالى كه امويان و عباسيان با احياى نظريه سلطان به عنوان «ظل اللّه في الارض» خود را خليفة اللّه مى‌خواندند (بشيريه، 1384، ص 234)؛ در واقع عباسيان با سوء استفاده از نفوذ و اقتدار معنوى و ايدئولوژيكى شيعه و نيز نفوذ اجتماعى سياسى بالاى آنان، توانستند به قدرت برسند و بعد از به قدرت رسيدن، سعى كردند رقيب اصلى را از صفحه اجتماع و سياست حذف كنند.

نظريه سياسى شيعه در نتيجه تحولات سياسى پس از وفات پيامبر و اختلاف بر سر مسئله جانشينى تكوين يافت. شيعه خود ماهيتا سياسى بود. نظريه سياسى شيعه بر اساس انديشه لطف الهى نسبت به خاندان بنى هاشم قرار داشت. از نظر شيعه، ائمه عليهم‌السلام ، شايسته رهبرى روحانى و دنيوى مسلمانان بودند. پس از عصر غيبت امام عليه‌السلام به طور كلى اعتقاد بر اين شد كه حكومت‌هاى مستقر ذاتا نامشروع‌اند (همان).

ائمه عليهم‌السلام و پس از ايشان نخبگان شيعه، الگوهاى اصلى شيعيان در هر حركت و تصميمى بودند. با توجه به اين‌كه آنها نمادهاى زنده‌اى از طرز تفكر، وجود و عمل

هستند و با قدرت جاذبه‌اى كه دارند، مورد تقليد قرار گرفته، ديگران سعى مى‌كنند خود را با آنان همانند سازند. ارزش الگو قرار گرفتن نخبگان، مبتنى بر ارزش‌هايى است كه پيشنهاد نموده و يا آنها را به صورت نهادى در مى‌آورند. اين الگو سازى مى‌تواند بر اساس ارزش‌هايى كه قبلاً در جامعه ارائه شده است، قرار گيرد و يا بر عكس بر اساس ارزش‌هاى نو و يا در حال ايجاد شدن، رخ دهد.

كثرت نخبگان، تعدد ايدئولوژى‌ها و ارزش‌ها و در نتيجه افزايش تضادها را در پى خواهد داشت كه خمير مايه‌هاى فراوانى از كنش تاريخى و تغيير اجتماعى ايجاد مى‌نمايد (همان، ص 127 - 128).

كتابنامه

تهران، نى، چاپ يازدهم، 1384.

نيك گهر، تهران: تونيا، 1373.

اردكانى؛ به اهتمام محمّد تقى فاضل ميبدى، قم: معارف اسلامى امام رضا 7، چاپ اوّل، 1376.

عبدالجليل قزوينى رازى و انديشه تفاهم مذهبى /رسول جعفريان

11 عبدالجليل قزوينى رازى و انديشه تفاهم مذهبى⁽¹⁾

رسول جعفريان

چكيده

آنچه اين نوشتار در پى آن است، ارائه تصويرى از تفكّر شيعى معتدل در قرن ششم هجرى در شهر رى است. كتاب نقض و مؤلّف آن در نشان دادن اين نگرش بسيار راه‌گشاست. با نگاهى به كتاب نقض، نشان مى‌دهد كه مؤلّف، راه انصاف را پيموده و با شيوه‌هاى علمى و بر اساس عقل و شرع، پاسخ اتّهامات را داده است. حتى اگر اتّهامى را وارد دانسته، آن را پذيرفته است و همزمان نظير همان را كه اهل سنّت بدان اعتقاد دارند و يا در كتب آنان آمده، آورده است. همچنين عبدالجليل كوشيده است تا صرف نظر از اصول و مبانى فكر شيعه، در آنچه در اخبار و آثار آمده، به ديده عقل بنگرد و تشيّع را از آنچه حشويه و غُلات بر آن افزوده‌اند، پيراسته سازد. آشنايى با اين تفكّر، نه لزوما پذيرش جزئيات آن، مى‌تواند براى اصلاحگران و بويژه كسانى كه در پى هموارسازى امر وحدت اسلامى و گسترش تفكّر اهل بيت عليهم‌السلام و شيعه هستند، كمك شايسته‌اى مى‌كند.

كليدواژه: كتاب نقض، عبدالجليل قزوينى رازى، وحدت، تفاهم مذهبى، تقريب.

مقدّمه

نگاهى به سير تفكر شيعه از آغاز تاكنون به خوبى مى‌تواند نشان دهد كه در درون اين مذهب گرايشات مختلفى بوده است. اين گرايش‌ها در نحوه بهره‌گيرى از احاديث، استفاده از عقل در تفسير متون دينى ، به كارگيرى شيوه تأويل در آيات و اخبار و نيز تأثيرپذيرى از محيط‌هاى متفاوت فرهنگى در عراق ، خراسان ، رى، قم و ديگر شهرها قابل ارزيابى است. دو گرايش اخبارى و عقلى بر نوع گرايشات محدودتر سايه افكنده است. اين بعد از آن است كه اصول نگرش شيعى در ميان تمامى اين گرايشات حضور دارد. دريافت درست مقاطع مختلفى كه از حيث زمان و مكان اين گرايش‌ها را نشان دهد، كارى است بس دشوار كه تنها با مطالعات گسترده در متون كلامى ، فقهى ، رجالى ، تفسيرى و بويژه حديثى شيعه و نحوه تنظيم و تبويب احاديث ، نوع تقسيم‌بندى آنها به ضعيف و غير ضعيف و... بايد صورت گيرد.

شهرهاى مختلف در دوره‌هاى مختلف هر كدام حال و هواى خاصى داشته و حتى گاه شيعه يك شهر به شيعيان شهر ديگر به دليل داشتن برخى از گرايشات، حمله مى‌كرده است. نظير آنچه سيّد مرتضى رحمه‌اللهدر باره قمى‌ها اظهار داشته است⁽¹⁾بايد بر اين

نكته نيز تأكيد كرد كه مقدار نفوذ انديشه‌هاى غلات نيز در هر دوره و در هر شهر يكى از معيارهاى اساسى گرايشات مختلف در درون تشيّع بوده است. بهره‌گيرى از متون تفسيرى ، كلامى و حديثى اهل سنت نيز از جمله معيارهاى ديگر در همين زمينه است بويژه نسبت به معتزله كه زمانى قرابت خاصى با شيعه داشتند و حتى خواستار وحدت كامل سياسى و اعتقادى - جز در بحث امامت - با شيعه شدند.⁽⁾

گرايش‌هاى علمى شيعه در قرن پنجم ويژگى‌هاى خاص خود را در بغداد دارد شهرى كه مركز نقل نيروهاى علمى شيعه در اين قرن بوده و چهار چهره روشن شيخ مفيد، سيّد مرتضى ، سيّد رضى و شيخ طوسى و هزاران شاگرد آنان ، در آن مى‌زيسته‌اند. اين نگرش به ديگر شهرهايى كه شيعه در آن سكونت داشت كشيده شد. از جمله اين شهرها ، شهر رى است كه تعدادى از مهم‌ترين عالمان آن كسانى بودند كه در بغداد نزد اين بزرگان تحصيل كرده بودند.

يكى از مسائلى كه شيعه بغداد در اين قرن مورد توجه قرار داد تنظيم نوع جديدى از ارتباط با جامعه تسنن بود كه سال‌ها با خشونت همراه بود⁽⁾

اين بويژه در ارتباط با عالمان معتزلى كه در عين حال خود را از اهل سنت به شمار مى‌آوردند اما علاقه‌مند به اميرمؤمنان عليه‌السلام و خاندان رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بودند، ضرورت بيشترى داشت. مشتركات آنان در مسائل عقلى نيز در مجموع به قرابت آنان كمك مى‌كرد.

ديدگاه‌هايى كه در اين مدت مطرح گرديد به نحوى بود كه بتواند شيعه را در محيطى كه اهل سنت نيز در آن زندگى مى‌كنند ، حفظ كند. بنا براين مى‌توان گفت كه به ضرورت برخى از مسائل فكرى و نيز شرايط سياسى ، حداقل كسانى كه برخى از آنان از بزرگان شيعه بودند. نگرش تعديل شده‌اى را كه همزمان ، هويت تشيّع را نيز حفظ كند، مطرح كردند. حاصل اين مسائل به شهر رى نيز كه موقعيت مشابهى داشت منتقل

گرديد و در برخى از مهم‌ترين آثار علمى شيعه در قرن ششم بوضوح و با حدت بيشتر انعكاس يافت.

در اين‌جا ما به معرفى نمونه انديشه‌اى كه در اين راستا شكل گرفته مى‌پردازيم گر چه مى‌دانيم هم استثناء وجود دارد و هم اين‌كه اين نمونه‌ها نمى‌تواند دقيقا منعكس كننده شرايطى باشد كه در آن روزگار وجود داشته است. آنچه مى‌ماند اين‌كه به هر حال چنين نگرشى مطرح بوده و ريشه در مسير تفكر شيعه داشته است. اين خود نكته‌اى است بس مهم كه ارزش تحقيق و جستجوى فراوان براى شناخت كليت تفكر شيعه را دارد.كتاب نقض از بهترين آثارى است كه در اين جهت مى‌تواند مورد بررسى و ارزيابى قرار گيرد.

كتاب نقض و مؤلف آن

اثر پر ارج و گرانبهاى نقض از مهم‌ترين آثار فارسى شيعى باقيمانده از قرن ششم هجرى بوده و در بعد تاريخ ، فرهنگ ، كلام و ادب شيعى ، حاوى اطلاعات بسيار سودمند و در بسيارى از موارد منحصر به فرد است. در اين ميان ارزش آن براى شناخت وضعيت فرهنگى شهر رى از هر جهت برتر بوده و براى نشان دادن موقعيت شيعه و ديگر مذاهب و نيز تفاهمات و تعارضات اين فرقه‌ها،از بهترين منابع موجود به شمار مى‌رود.نويسنده آن نصير الدين عبدالجليل قزوينى رازى است كه بنا به اظهار مصحح كتاب ، نقض را در حدود سال 560 هجرى تأليف كرده است. اين كتاب ردى است بر كتابى ديگر كه بر ضد شيعه بوده و نامش به اظهار عبدالجليل بعض فضائح الروافض مى‌باشد. عبدالجليل نيز از كتابش با عنوان نقض ياد كرده و منتجب الدين از كتاب وى با عنوان بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض ياد كرده است. در همين جا بايد اظهار كرد كه در كنار زحمت پر ارج مؤلف بايد از تلاش بى‌حدّ مصحح و محقق آن مرحوم ميرجلال الدين محدّث اُرموى ستايش كرد كه الحق در احياى اين اثر و ديگر آثار شيعى تلاش كرده و از نام‌آوران متدين اين مرز و بوم

شناخته مى‌شود. مقدّمه وى بر كتاب نقض حاوى مجموعه اطلاعاتى است كه در شرح زندگى عبدالجليل گفته شده به ضميمه اطلاعات سودمند ديگرى در باره اين كتاب.

آنچه كه ما در پى آن هستيم ارائه تصويرى است از تفكر شيعى معتدل در قرن ششم هجرى در شهر رى.

اين كتاب از اين ناحيه بسيار راهگشا بوده و مؤلف ، خود در اظهار اين نگرش در موارد متعدد ، انگيزه قوى داشته است. اين كتاب در كنار ديگر آثار شيعى اين دوره مخصوصا ديوان قوامى رازى ، نشانگر خط اعتدال در فكر شيعه و زمينه تفاهم با مخالفان معتدلى است كه رازى كرارا از آن ياد مى‌كند. در عين حال وى بيش از همه در زدودن برخى از توهمات ميان اهل سنت نسبت به آنچه بى‌جهت به شيعت اصوليه نسبت داده شده ، تلاش مى‌كند. نگاهى به كتاب وى نشان مى‌دهد كه او راه انصاف را پيموده و با شيوه‌هاى علمى و بر اساس عقل و شرع ، پاسخ اتهامات وى را داده است. حتى اگر اتهامى را وارد دانسته آن را پذيرفته امّا همزمان نظير همان انتقاد را بر آنچه كه معتقد اهل سنت بوده و يا در كتب آنان آمده ، وارد كرده است.

همانگونه كه پيش از اين اشاره كرديم تفكر وى يك تفكر اصولى و عقلانى است و كوشيده تا صرف نظر از اصول مبانى فكر شيعه در آنچه در اخبار و آثار آمده به ديده عقل بنگرد و تشيّع را از آنچه كه حشويه و غلات بر آن افزوده‌اند پيراسته سازد. چه بسا برخى از ديدگاه‌ها و نتايجى كه او بدان رسيده ، نادرست باشد امّا نفس اين اقدام ارزشمند بوده و مى‌توان گفت كه تشيّع را براى نفوذ در ساير جوامع آماده مى‌سازد. او برخى از اخبار نقل شده را نمى‌پذيرد و حتى براى انكار آنها ادلّه عقلى و نقلى اقامه

مى‌كند. اما چه بسا كسى بتواند به طرق ديگر همان اخبار را بپذيرد. ما در اين‌جا صرفا

روايتگر انديشه وى كه فصلى از تاريخ تفكر شيعى است هستيم. فصلى كه نظير آن را در ديوان قوامى رازى نيز مشاهده مى‌كنيم، در اين برهه انديشه اصولى بر جريان فكرى شيعه غلبه كرده ، تأويل‌گرايى‌هاى بى دليل ، مورد انكار قرار گرفته. (نقض، ص 433 - 434) و اخبارى‌گرى منزوى شده و تشيّع نه به عنوان مميزات خود از ديگران بلكه به عنوان مشتركات خود نيز با ديگران شناخته مى‌شود. آشنايى با اين تفكر نه لزوم پذيرش جزئيات آن ، مى‌تواند براى اصلاحگران و بويژه كسانى كه در پى هموارسازى همزمان امر وحدت اسلامى و گسترش تفكّر اهل بيت و شيعه هستند كمك شايسته‌اى بكند.

شيعت اصوليه و طايفه حَشْوى

عبدالجليل ، كتاب خود را به دفاع از تشيّع امامى نگاشته و اتهاماتى را كه صاحب فضائح الروافض بر اين مذهب وارد كرده پاسخ داده است و در برابر اين اتهامات دو موضع اتخاذ كرده است ، در مقابل برخى از آنها به دفاع برخاسته و آنها را عقيده شيعت دانسته ولى برخى ديگر را انكار كرده است. آنچه انكار شده يا از نمونه مسائلىِ است كه اساسا بهتان بوده و كوچك‌ترين ارتباطى با هيچ فرقه‌اى از فرق شيعه ندارد ، و يا مسائلى است كه به عقيده عبدالجليل از برخى از شيعه بوده كه وى آنها را طايفه حشويه و غالى و اَخبارى مى‌نامد. در اين موارد او مى‌پذيرد كه اين گروه چنين مطالبى را اظهار كرده‌اند ، امّا در مقام دفاع ، اصل مشروعيت اين تفكر را نپذيرفته و اصرار بر آن دارد كه اينها عقيدت شيعه اصوليه نيست. چنين دفاعى به نظر معقول و طبيعى مى‌آيد ؛ چرا كه در درون فرق شيعه ، گرايشات مختلفى وجود دارد وليكن نبايست همه مسائل را به همه نسبت داد. اين امر هزار مرتبه بيشتر در باره اهل سنت كه از آغاز تاكنون ده‌ها گرايش مختلف در درون خود داشته ، مطرح است در آنجا نيز بايد توجه داشت كه وقتى كسى به مجبّرى و مشبّهى متهم مى‌شود ، طبعا مقصود همه اهل سنت نيستند. عبدالجليل خود در مقام مقايسه شيعت و سنت در اين باب به‌وضوح بر همين

امر تكيه كرده است ، وى در باره عقيده به نقصان قرآن مى‌گويد:

امّا در اصل قرآن زيادت و نقصان روا دانستن ، بدعت و ضلالت باشد كه نه مذهب اصوليان است و گر غالبى يا حشويى ، خبرى نقل كند ، مانند آن باشد كه كراميه در اصحاب بوحنيفه و مشبّهه در اصحاب شافعى ، و بر شيعت حجت نباشد. (ص 272)

تقسيم دو تفكر به اصولى و حشوى ، در تشيّع سابقه‌دار است . غلات از آغاز هم اهل تأويل برخى اخبار بوده‌اند و هم اهل جعل خبر ، نسل بعدى اينان با كمى تعديل ، اخباريانى هستند كه به آنچه جعل شده عنايت كرده و بى‌توجه به مبانى عقلى و اصولى ، گرايش حشوى شيعى را بنياد گذاشته‌اند. اين تقسيم‌بندى نه با عنوان اصولى و حشوى بلكه تنها از جهت حمله به حشويه در آثار شيخ مفيد ، سيّد مرتضى و پس از آن ديده شده است⁽⁾

بلى جماعتى از اخباريه كه خويشتن را شيعت خوانند ، اين معنى ، مذهب ايشان بوده است و از ايشان بسى نمانده‌اند وگر جائى باشند ، اين معنى پنهان اصوليان كنند كه علم الهدى و شيخ بو جعفر طوسى و علماى ما از متأخران بر

ايشان انكار كرده‌اند در مسائلى كه اين يكى از آن است و ايشان را قمع و قهر كرده‌اند و تظاهر نيارند كردن و نيارند گفتن و مگر اين انتقالى،

اخباريه ديده باشد. (ص 569 - 568)

در جاى ديگرى نيز پيرامون مسئله غيب - كه پس از اين توضيح خواهيم داد - اظهار مى‌دارد كه:

و جماعتى از حشويان كه پيش از اين خود را برين طايفه بستند ، اين معنى گفته‌اند و بحمداللّه از ايشان بسى نمانده‌اند و اصوليان شيعت از ايشان و از چنين دعاوى تبرّا كرده‌اند و بر خلاف و بطلان اين دعاوى تصنيف كرده و حجت انگيخته تا هيچ مشبهى مجبر خارجى را طعنى بنماند. (ص 286)

وى باز در جاى ديگرى نيز تأكيد مى‌كند كه:

و اگر اخباريى يا حشويى يا غالبى چيزى گويد و نقلى نادرست افتد ، بر اصوليه بستن غايت بى‌امانتى و نا مسلمانى باشد. (ص 235)

شيعت اصوليه و قرآن

عبدالجليل به تناسب آياتى كه در قرآن پيرامون برخى از موضوعات مختلفٌ فيه از ناحيه شيعت و سنت آمده و بويژه آياتى كه در برخى از تفاسير شيعه تأويل به برخى از صحابه شده ، مباحثى را آورده است ، به‌علاوه موضوع تحريف قرآن كه برخى از حشويه شيعه بدان معتقد بوده‌اند، امّا شيعت اصولى - يعنى همين نگرش عالمان بزرگ شيعى در بغداد - بدان باور نداشته‌اند باعث شده تا وى ، در چندين مورد، ديدگاه اعتدالى شيعه و شيعه اعتدالى را نسبت به قرآن بيان كند ، اين اعتقاد همان اعتقاد رايج ساير مسلمانان در مورد سلامت قرآن از زيادت و نقصان مى‌باشد.

وى ضمن اتهاماتى كه صاحب فضايح نسبت به تفسير و تأويل برخى از آيات در ارتباط با خلفا يا ديگران آورده ، مى‌كوشد تا با رد اين نقل‌ها ، اهميت تفاسير شيعت

اصولى را نشان دهد. صاحب فضايح به نقل از تفسير قمى آورده است كه وى آيه : «رَبَّنا أرِنا الَّذَيْنِ أضَلاّنا مِنَ الْجِنِّ وَ الإِْنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ اْلأَسْفَلينَ»⁽¹⁾. ن.ك : البرهان ، قم ، اسماعيليان ، ج 4 ، ص 109 - 110. - وى مى‌كوشد تا اصولاً امكان تفسير آيه را به چنين امرى نادرست نشان دهد:

«اولاً بدين جهت كه خداوند اين مطلب را «از كافران حكايت مى‌كند» و قال الذين كفروا... بنابراين اين افراد «نه از امت محمّد باشند ، كافران باشند كه اين خواهش مى‌كنند».

و ثانيا آيه يكى را جنّى و ديگرى را انسى دانسته در حالى كه «و بوبكر و عمر هر دو انسى‌اند» ولى به تلويح خاطر نشان مى‌كند كه بر اين گونه كتاب‌ها و اخبار نبايد وقعى نهاد ؛ زيرا:

«بر شيعت ، آن حجت باشد كه در تفسير محمّد باقر عليه‌السلام و در تفسير الحسن العسكرى عليه‌السلام باشد و در تفسير شيخ بو جعفر طوسى و محمّد فتّال نيشابورى و ابوعلى طبرسى و خواجه ابوالفتح رازى باشد رحمة اللّه عليهم كه معروف و معتبر و معتمدند». (ص 263 - 262)

در موارد ديگرى نيز در اين باب به دادن جواب نقضى اكتفا مى‌كند و اين شيوه را در موارد زيادى از جمله جاهايى كه صورتا پاسخ روشنى نمى‌خواهد بدهد يا اصولاً به نظر،انتقادى وارد است،به كار مى‌گيرد. صاحب فضايح گفته است كه در تفاسير

شيعه «تين» و «زيتون» به نام محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام آمده است.

عبدالجليل در پاسخ اظهار مى‌دارد كه «شيخ عبدالوهاب حنفى آورده است كه مراد

از تين بوبكر باشد و مراد از زيتون عمر و طور سنين عثمان است و هذا البلد الامين على عليه‌السلام است». در اين صورت اگر در كتابى آمده كه مراد محمّد صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام است براى اين مصنّف كه وى او را «خواجه ناصبى» مى‌خوانده نبايد «غريب و بديع» بنمايد و لزوما «قبول بايد كردن» جز آن كه «خواجه ناصبى را هر جمله‌اى با كار راست باشد الاّ جمله‌اى كه على عليه‌السلام در ميان آن باشد.» (ص 265 - 266).

در باره آيه «أطيعُوا اللّهَ وَ أطيعُوا الرَّسُولَ وَ اُولى اْلأَمْرِ مِنْكُمْ»⁽¹⁾

چنين تفسيرى از سوى مصنّف نسبت به آيه ، بسيار در شكل طبيعى و در شكل تطبيق گزارش شده ، نه به صورت يك تأويل دشوار.

صاحب فضايح تفسير آيه: «وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فى اْلأَرْضِ وَ نُرِيَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَرُونَ»

عبدالجليل با اشاره به درستى مسئله ظهور مهدى (عج) نزد تمامى فرق اسلامى ، در باره فرعون و هامان مى‌گويد كه «تفسير فرعون و هامان از قرآن ، خود فرعون و هامان است» بدين معنى كه منطبق بر ديگرى نمى‌باشد ، پس از آن نيز هجمه‌اى بر على

بن ابراهيم - يا تفسير منتسب به او - دارد كه «على بن ابراهيم بن هاشم چه دانست؟» (ص 268)

عبدالجليل در باره تعجب صاحب فضايح نسبت به تفسير آيه «وَعَدَ اللّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ»⁽¹⁾

صاحب فضايح در باره آيه «قالُوا رَبَّنا أمَتَّنا اثْنَتَيْنِ وَ أحْيَيْتَنا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إلى خُرُوجٍ مِنْ سَبيلٍ»

عبدالجليل ، از اعتقاد به رجعت دفاع مى‌كند و ضمن تطبيق دو آيه «يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ اُمَّةٍ فَوْجا⁽²⁾. مجادله : آيه 6. دو حشر را اثبات مى‌كند. امّا اين نكته صاحب فضايح را كه از قول شيعت آورده كه بوبكر و عمر را زنده كنند تا از آنان انتقام بگيرند ، انكار مى‌كند ؛ چرا كه «به مذهب شيعت اميرالمؤمنين بهتر است از مهدى ، و على رغم المصنف اگر ايشان حقى به دست فرو گرفتند ، از آن على بود و على زنده بود ايشان زنده بودند ، چون على كه بهتر است ، در حال حيات انتقام نكشيد ، مهدى كه به درجه از او كم‌تر است ، انتقام چگونه كشد؟ و شيعت از آن مبرّااند. (ص 271).

آيه بعدى كه مورد تذكار قرار گرفته آيه: «ألْقِيا فى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفّارٍ عَنيدٍ»⁽⁾

عبدالجليل اين را كه خطاب ممكن است به «دو ركن مسلمانى» باشد مى‌پذيرد امّا «حوالت به صحابه كردن نه مذهب شيعت است.» (ص 273)

وى آنگاه روايت اعمش را از حسن بن على عليه‌السلام آورده كه آيه را تطبيق بر كافرانى كه نبوت را انكار كرده و معاندانى كه حق على عليه‌السلام را انكار كرده‌اند ، نموده است. سپس مى‌گويد «معلوم است كه جاحدين ، قوم جمل و صفين بودند كه با على حرب كردند و هر جاحد كه حقّ على را بود، در اوّل و آخر هم ، اين حكم دارد و به تعيين حوالت نيست نه به ابوبكر و نه به عمر ، شيعت از اين حوالت مبرااند.» (ص 273 - 274)

عبدالجليل در پى يك تطبيق تفسيرى از لحاظ معنى آيه و مفاهيم آن است نه آن‌كه اساسا آيه را از آغاز در شأن نزول كسى بداند ، چنين اقدامى در تفسير همانگونه كه گذشت شكل طبيعى و تطبيقى دارد.

صاحب فضايح ، مورد بعدى را تفسير آيه : «وَ الْقَلَمِ» قرار داده كه شيعه مى‌گويند در قسم است به محمّد و على.

پاسخ عبدالجليل بر اين مبتنى است كه چنين تطبيقى درست نيست ؛ زيرا «اولين سورتى به قولى بهرى [تعدادى] مفسران كه به مصطفى آمد اِقرأ بود و سوره القلم بعد از اقرأ منزل شد ابتداء بعثت»در اين صورت «چگونه قسم باشد به على عليه‌السلام ». عبدالجليل پس از اين مطلب،اين تصور را كه با نفى اينها مناقب امام نفى مى‌شود ، رد كرده و مى‌گويد: «و شرف و منقبت على مرتضى به نزديك خداى تعالى بيش از اين است كه خواجه ناصبى گمان مى‌برد» شاهد اين مطلب را نيز نزول والعاديات در شأن امام على مى‌داند كه «اكثر مفسران طوايف اسلام را مذهب اين است [كه] والعاديات قسم است به سم مركب على مرتضى.» (ص 279)

به همين منوال صاحب فضايح روايتى به نقل از زراره آورده كه در باره آيه: «فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أحَدٌ * وَ لا يُوثِقُ وَثاقَهُ أحَدٌ»

عبدالجليل در پاسخ مى‌گويد: «اين نقل بر اين وجه در هيچ كتابى از كتب اصوليان شيعت نيست و صادق عليه‌السلام از آن بزرگوارتر است كه در تفسير قرآن خطا گويد» (ص281). به دنبال آن فصلى در باره برخى از فضايل منسوب به ابوبكر آورده است تا نشان دهد كه اصولاً اين آيه نمى‌تواند در باره چنين فردى باشد،اين استدلال بواقع در

نفى كسانى است كه به عقيده وى اين تفسير نادرست را اظهار كرده‌اند. عبدالجليل مى‌گويد: «اين آيت از سوره الفجر است كه بارى تعالى مى‌گويد: «كَلاّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتيمَ»⁽¹⁾. فجر: آيه 18. و اين نيز نه هم صفت بوبكر است كه معلوم است بذل مال كرد... پس اين آيت وعيد است در عقوبت آن جماعت كه اين صفات دارند.» (ص 281 - 282)

آنگاه به نكته مهمى اشاره كرده و آن اين‌كه اين گونه اخبار از «غالى و اخبارى و حشوى» است «نه مذهب اصوليان شيعت.» (ص 282).

صاحب فضايح ضمن حمله به مفسران اين چنينى براى روافض، آنها را مورد نكوهش قرار مى‌دهد.

عبدالجليل در پاسخ بر اساس همان ايده اصولى خود اظهار مى‌دارد: «وگر شيعت اماميه خواهند كه از مفسران خود لافى زنند از جماعتى نامعتبر نامعروف نزنند كه خواجه آورده است، از تفسير محمّد باقر لاف زنند و از قول جعفر صادق و از تفسير حسن عسكرى عليهم‌السلام و بعد از آن از تفسير شيخ كبير ابوجعفر طوسى و تفسير شيخ شهيد محمّد فتّال و از تفسير خواجه بوعلى طبرسى و تفسير شيخ بُلفتوح رازى رحمة اللّه عليهم و غيرهم همه متدين و عالم؛ اولينان همه معصوم، و آخرينان همه عالم و امين و معتمد، هيچ نه مجبّر و نه مشبّهى و مهم‌تر از همه اين‌كه نه غالى و نه اخبارى و نه حشوى.» (ص 285)

وى در جاى ديگر از صاحب فضايح نقل كرده كه: «به شيعه نسبت داده در آيه «وَ سْئَلْ مَنْ أرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا»⁽⁾

عبدالجليل به صراحت اين مسئله را كه آيه مذكور در اين باره باشد نادرست مى‌داند «و اين حوالتى بى‌اصل است مانند ديگر حوالات» علاوه بر نادرستى نسبت كه مقصود او لزوما كتب شيعت اصوليه است، اظهار مى‌كند:

«هر عاقل عالم كه در آخر اين آيت نظر كند او را معلوم شود» كه خداوند مطلب را «مبهم فرو نگذاشت تا كسى تأويل كند در حق على، مصرح بگفت: «أ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ...» و در معنى اين آيت محكم چه شبهت است كه آن را به تأويلى حاجت باشد.»(ص 179)

شيوه تفسيرى عبدالجليل مبتنى بر دقت در خود آيه، مقايسه اجزاء و كلمات و عبارات مختلف يك آيه و ارائه يك معناى هماهنگ و منسجم از آنهاست، آنگونه كه بر اساس اِحْكام ظاهرى آن، آيه معنى شود نه اين‌كه نياز به تأويل باشد.

از مسائل ديگر مربوط به قرآن در دو بينش شيعت اصوليه و طائفه حشوى و غالى و اخبارى مى‌توان به مسئله تحريف اشاره كرد. هيچ لزومى ندارد غالى كسى باشد كه صرفا نوعى الوهيت به ائمه اطهار عليهم‌السلام نسبت دهد، بلكه نوعى نگرش افراطى است كه در ابعاد مختلف مسائل اعتقادى ظهور مى‌كند. يكى از اين عقائد، مسئله قرآن و تحريف آن است. طايفه غلات به دليل نگرش افراطى‌شان در باب امامت، به هر دليل رو به سوى اين نگرش آوردند كه به نحوى نام على عليه‌السلام را در قرآن وارد دانسته و يا حداقل با تأويلات بى‌سمت و سو، آياتى را كه حتى با نگاهى به ظاهر آنها مى‌توان به عدم امكان تأويل آنها در باب ولايت حكم كرد، تأويل به امام و يا ولايت كنند.

نمونه‌هايى را عبدالجليل آورده و با توجه به آغاز و انتهاى خود آيه نشان داده كه نمى‌توان آنها را بدين صورت تأويل كرد.

اين تصور در قرن ششم هجرى و پيش از آن نزد شيعت اصوليه در بغداد كاملاً مطرح بود كه ديدگاه‌هاى حشويه بايد كنار گذاشته شود. اصطلاح حشويه الشيعة در تصحيح الاعتقاد شيخ مفيد آمده است.

به پيروى از وى، شيخ طوسى نيز رواياتى را كه در اين باب از خاصه و نيز عامه نقل شده، رد كرده است.

مرحوم طبرسى در حد بيشترى خط اعتدال را دنبال كرد كه تفسير وى گواه روشنى بر اين امر است. وى در مقدّمه تفسير خود، قول به تحريف را به «برخى از اصحاب ما و جمعى از حشويه عامه» نسبت داده است.⁽⁾

عبدالجليل نيز در چند مورد، در اين باره اظهار عقيده كرده، و به طور روشنى نگرش حشوى و غالى را مورد انكار قرار داده است. صاحب فضايح گفته است:

بدان اى برادر كه رافضى چنان فرو نهاده است كه محمّد رسول اللّه با بزرگى مرتبت او حاجب على بوده و خداى كه او را فرستاده و قرآنم بدان بزرگوارى كه انزله كرد مقصود همه آن است كه على را و يازده از فرزندان او، كه امامانشان‌اند مردمان مولى و يار خداى خود خوانند.

عبدالجليل از اين انتقاد بر آشفته و پاسخ خود را «بى‌تعصب و بى‌تقيه» عنوان مى‌كند. وى جز آنچه در باره موقعيت امام نسبت به پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله مى‌گويد - و ما بعد از اين نقل خواهيم كرد - در باره قرآن مى‌گويد:

و قرآن كه آمده است كلام خداى است تبارك و تعالى و وحى و تنزيل او، و معجز

است بر صدق دعوى مصطفى، و از براى بيان شرعيات و اداء عبادات آمده است و قصص انبياء و اخبار و آيات امر و نهى و وعد و وعيد و ترهيب و ترغيب» اينها اصول دعوت قرآنى است كه اساس دعوت اسلام است. در كنار اين آيات، «آياتى هست كه منزل است در امامت و عصمت و منقبت و فضيلت على و آل او» اعتبار اين آيات در حد آيات مربوط به قسم پيشين است و «انكار بعضى انكار همه باشد در تنزيل دون تأويل، چنانكه مذهب همه مسلمانان است حنفى و شفعوى و زيدى و معتزلى، مذهب و اعتقاد شيعه اصوليان اين است در اين مسئله» طبيعى است كه كسانى از شيعه قرآن را صرفا بر محور دوم ملاحظه مى‌كنند. اين گرايش در غلات و نيز اسماعيليه وجود دارد اما به نظر عبدالجليل «اگر مخالفى به تعصب، غير اين حوالتى كند هيچ متوجه نشود بر شيعه.» (ص 178 - 179).

صاحب فضايح نزول آيه «يا أيُّها الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إلَيْكَ ...»

عبدالجليل تأييد مى‌كند «مذهب شيعه چنان است كه در روز غدير انزله بوده است و در امامت على است «اما در اين‌كه كلمه في علي ضمن آيه باشد برآشفته كه «نه از قرآن است و اگر كسى اعتقاد بندد كه از قرآن است، اعتقادى كفر باشد و لفظى در كلام خدا آورده باشد كه نه از آن باشد.» (ص 179 - 180)

صاحب فضايح در انتقادى ديگر از شيعه آورده «در اين وقت كه من اين مجموعه مى‌نوشتم جامعى به خط قمى نسّاخ بگرفتند در دست كودكى رافضى در اين آيات بنوشته بود: ما كان علىّ ،با احد من رجالكم، قمى نسّاخ بگريخت و خان و مانش بكندند».

عبدالجليل بر فرض درستى اين قصه آن را به چند صورت مى‌داند، يكى اين‌كه سهو القلم باشد كه در اين صورت «بر گوينده وزرى و وبالى نباشد» بويژه آن كه در مذهب اين خواجه ناصبى «سهو و غلط بر همه انبياء و ائمه» روا باشد!⁽¹⁾

همچنين به نقل صاحب فضايح آورده است كه: «مذهب شيعه چنانست كه قرآن، بز عايشه بخورد پس چون قائم بيايد بشرح و راستى املا كند.»

قبل از آوردن پاسخ عبدالجليل، تذكر اين نكته مفيد است كه به نقل منابع اهل سنت - نه شيعه - از عايشه نقل شده است كه گفت: ده آيه در باره رجم و رضاع كبير نازل شد و در صحيفه‌اى زير تخت من بود، زمانى كه رسول خدا رحلت كرد و ما مشغول وى بوديم بزى آمد و آنها را خورد.

وى بر اين باور است كه اگر كسى چنين نقلى را بپذيرد اين با آيه «إنّا نَحْنُ نَزَّلْنا الذِّكْرَ

وَ إنّا لَهُ لَحافِظُونَ»

عبدالجليل با جمله خاكش به دهان به پيشواز اين اتهام رفته و اظهار مى‌كند:

بايستى كه از مذهب شيعت اين مايه بدانسته بودى كه از مصطفى تا به حسن عسكرى امامان را همه عالم‌تر از امت گويند اين طايفه، و منزلت هيچ امام فروتر ندانند از منزلت قائم عليه‌السلام ، و اميرالمؤمنين را خود بهتر ازو و هر يك از ائمه دانند؛ پس اگر در وجوه آيات و قرائت و كلمات و حروف قرآن خللى بودى از قبل قرّاء يا خواستى بودن، صادق و باقر تا به حسن عسكرى درست باز كرده بودند تا شيعت را توقف و انتظار نبايستى كردن، چنان‌كه همه علوم فقه و شريعت و تفسير را بيان كرده‌اند تا موقوف نيست بحمداللّه بر ظهور و حضور حضرت قائم عليه‌السلام » همه اين مطالب بدين جهت گفته مى‌شود تا معلوم شود «اعتقاد شيعه بر صحت قرآن و صدق قرائت مستقيم است. (ص 526 - 527)

موضع مؤلف در باب قراءات و در برابر اعتراض صاحب فضايح كه گفته است «رافضى قرّاء سبعه را كه در حروف و قرائت قرآن سخن گفته‌اند همه را كافر دانند» اين است كه قرّاء و سبك كار آنان مورد تأييد بود، و اظهار مى‌دارد كه:

مفسران اهل بيت چون شيخ بوجعفر طوسى و محمّد فتّال و بوعلى طبرسى و

شيخ بلفتوح عالم رازى همه حوالات و اشارات در اين باب [قراءات]در تفاسير حوالت بديشان كرده و ايشان را به رحمت و ثنا ياد كرده‌اند.

نگاهى به تفسير مجمع البيان اين گفته را تأييد مى‌كند.

عبدالجليل سپس مى‌گويد:

چه شبهت بماند شيعه را در وجوه قرائت با آن كه بر هر كلمتى از طريق لغت و نحو و اصول، دلايل معلوم شده. (ص 526)

آنچه كه شيخ طوسى آورده اين است كه مذهب اصحاب و آنچه كه در ميان آنها شايع بوده اين‌كه قرآن نَزَلَ بِحَرْفٍ واحدٍ عَلى نَبِىٍّ واحِدٍ در اين صورت در اصل، يك قرائت بوده اما وى بلافاصله افزوده كه «البته آنان اجماع دارند كه مى‌توان بر اساس قراءات مشهور، قرآن را خواند.»⁽¹⁾

متأسفانه بسيارى از اين قراءات نه بر اساس سماع از گذشتگان بلكه ساخته برخى از ادبا و مدعيان ادبيت است كه وجوه جديدى را اختراع كرده‌اند. حق آن است كه با توجه به عقيده درست شيعه كه در اصل يك قرائت بيشتر نبوده، بايد تا سر حد امكان از وجوه بى‌پايه احتراز كرد. و قرآن را همانگونه كه تا به حال قرائت كرده‌اند بايد خواند كه ائمه هم فرموده‌اند: إقرَؤا كما يَقرءُ النّاس. آمدن قراءات متعدد در متون تفسيرى ما و آنچنان كه مؤلف نيز بر آن پايه سخن گفته، تا حدودى بر خلاف روال اصلى شيعه و امرى بوده كه به تعبير شيخ طوسى «در عرف اصحاب ما شايع بوده است.»

حق اين است كه همانگونه كه عبدالجليل نيز گفته، ما بر اساس آيه «إنّا نَحْنُ نَزَّلْنا

الذِّكْرَ وَ إنّا لَهُ لَحافِظُونَ»

عبدالجليل در جاى ديگرى نيز در رد عقيده تحريف و اين‌كه اين از طايفه غلات و حشويه است سخن گفته:

امّا در اصل قرآن زيادت و نقصان روا داشتن، بدعت و ضلالت باشد و نه مذهب اصوليان است وگر غاليى يا حشويى، خبرى نقل كند مانند آن باشد كه كرّاميّه در اصحاب بوحنيفه، و مشبّهه در اصحاب شافعى، و بر شيعت حجت نباشد. (ص 272)

عقيده شيعت اصوليه در باره صحابه و خلفا شدت تعصب اهل سنت در باره صحابه و اصرار در عادل دانستن هزاران صحابى، بدون استثنا، اين مشكل را براى شيعه پديد آورده كه جرأت كوچك‌ترين انتقادى را نسبت به صحابه نداشته باشد بويژه اگر اين انتقادها نسبت به صحابه شناخته شده و احيانا خلفا باشد. اين در حالى است كه در هر حال تشكيل مذهب شيعه بر اين اساس است كه روال حكومت پس از رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله دچار نواقصى بوده و خلفاى سه گانه اوّل، شرايط لازم را نداشته‌اند. اساسى بودن اين انتقاد براى شيعه در كنار شدت دفاع اهل سنت از صحابه - كه گاه در حد عصمت نيز مى‌رسد - تعارضى را ميان اين دو مذهب به وجود آورده و بعدها در بيشتر كتاب‌ها مورد بحث قرار گرفته است. آنچه كه علاوه بر اصل بحث، از ناحيه مخالفين شيعه مطرح شده، اين است كه اينان دشمنى با صحابه داشته و احيانا به شتم و سبّ صحابه مى‌پردازند. اين امر براى تحريك توده اهل سنت بر ضد شيعه امرى طبيعى بوده است؛ در برابر، شيعت اصولى اصرار دارد كه صرف نظر از انتقادها، چنين برخوردى را قبول نداشته و اصولاً مسئله سب و شتم در كار نيست و اين تبليغات سوء مخالفان شيعه بر عليه آنهاست. اين دفاع همواره از طرف شيعه صورت مى‌گرفته و با اين حال اكنون هم در كتاب‌هاى ضد شيعه اين مسئله همچنان در رأس مسائل قرار دارد. آنها دشمنى با صحابه را «مذهب رافضه» مى‌شمردند و در بيان مذهب شيعه، آنچه را كه به نحوى در انكار برخى از مسائل

پذيرفته شده اهل سنت بود عنوان مى‌كردند. عبدالجليل با درايت و عقل تمام در برابر اين سخن كه «اصل مذهب رافضى همين است كه صحابه را دشمن دارند» مى‌گويد:

اصل مذهب شيعه اصوليه اماميه اثنى عشريه آن است كه آسمان و زمين و هر چه در ميان آسمان و زمين است... همه را خداى تعالى آفريده است و صانع عالم خداست و قديم است و لا قديم سِواه... قرآن، كلام اوست، از اوّل تا آخر همه صدق و حق،... كفر و ظلم و معصيت نخواهد و نيافريند... پيغمبران او از آدم تا به محمّد صلّى اللّه عليه و عليهم همه صادق و امين... و بعد وى امام نصّ و معصوم، على مرتضى است نصّ از قِبَل خداى... (ص 415 - 416)

پس از شرحى اين چنين از جنبه‌هاى اثباتى اسلام به رد كلام صاحب فضايح مى‌پردازد كه: «از اصول مذهب شيعت اماميه اصوليه اثنى عشريه نه دشنام و بغض بو بكر، عمر و عثمان... كه شتم و عداوت بوبكر و عمر پندارم نجات آخرت را بنشايد» وى بويژه بر اين نكته تأكيد مى‌كند كه صاحب فضايح اين مسائل را «به تعصب و خصومت» گفته و هدف وى «تهييج عوام و اوباش و رذال الناس» بوده است. (ص 416)

در مورد ديگرى صاحب فضايح نوشته است كه:

شيعت همه، دشمنان صحابه رسول و سلف صالح و زنان رسول باشند و همه اهل اسلام ترحم كنند مگر رافضيان كه از همه بيزارى كنند.

عبدالجليل در اين‌جا نيز تفاوتى ميان آراى شيعت اصوليه با حشويه و غلات گذاشته ابراز مى‌دارد كه:

شيعه اصوليه مرتبت هر يك از اين جماعت] صحابه] به اندازه گويند؛ گويند: على بهتر از ابوبكر، حسن از عمر، حسين از عثمان و فاطمه از عايشه و خديجه از حفصه و صادق از ابوحنيفه و كاظم از شافعى و امامت بوبكر و عمر اختيار خلق گويند و امامت على و اولادش نص دانند از فعل خدا، و عاقلان دانند كه اين نه دشمنى بوبكر و عمر باشد و نه دشنام و بد گفتن صحابه و

تابعين اين عقيده شيعت اصوليه است و اگر به خلاف اين حوالتى هست، بر حشويه و غلات است نه بر اصوليان (ص 235 - 236)

عبدالجليل در جاى ديگرى نيز در برابر اتهام دشمنى با صحابه و تابعين تأكيد مى‌كند كه:

شيعت اصوليه بحمداللّه بدين تهمت متهم نبوده‌اند و هر صحابه را و تابعين را كه خداى و رسول دوست داشته‌اند و قبول كرده‌اند، شيعت مريد باشند. (ص 481 و ر ك: ص 595)

صاحب فضايح مدعى شده است كه «هيچ قوم، محتشم‌تر از آن قوم نبودند كه مصاحبت رسول بيافتند.»

عبدالجليل چنين مطلبى را نپذيرفته و اظهار مى‌دارد كه «اين مطلق گفتن خطاست و روا نباشد كه بهترى، از مصاحبت رسول باشد مجردا؛ بهتر، بهتر باشد و گر چه مصاحبت رسول هرگز در نياورد.» (ص 637)

در موارد ديگرى نيز، وقتى صاحب فضايح نسبت به شيعيان تندى مى‌كند برخى از خطاهاى صحابه را كه قرآن بدانها اشاره كرده، آورده است يكى از اين موارد فرار اصحاب در جنگ احد است كه به همين دليل شديدا مورد نكوهش قرار گرفته‌اند. (ص 355).

صاحب فضايح از كتاب الارشاد مرتضاى بغداد آورده است كه گفته «ارتدّ النّاس [بعد رسول اللّه] إلاّ سبعة، از پس رسول خدا همه صحابه مرتد شدند الاّ هفت نفس».

عبدالجليل گفته است كه: اولاً كتاب الارشاد تأليف شيخ مفيد است نه سيّد مرتضى، و اين كتاب نيز آنقدر فراوان است كه «در ديار عالم هيچ فقيه و متعلّم و عالمت نباشد كه نسخه آن كتاب ندارد.»

و ثانيا اين‌كه اساسا چنين حديثى كه صاحب فضايح نقل كرده در اين كتاب نيامده است. به‌علاوه «مذهب شيعت آن است كه كس مرتد نشد و ارتداد به مذهب شيعت

بعد از ثبوت ايمان روا نباشد؛ پس چون رسول عليه‌السلام بگذشت همه همان بودند كه بودند.» (ص 296)

ايمان عبدالجليل به عترت، او را به اين مسئله در باره صحابه رهنمون كرده كه در پاسخ اعتراض صاحب فضايح نسبت به موضع شيعه با صحابه به اين امر پافشارى كند كه «چون به صحابه و زنان آيى، هر كه را كه با ذرّيت و عترت خصومت است دينى، شيعت بى‌شبهت از ايشان تبرّا كنند و هر كه را محبّت و موالات است بديشان تولاّت كنند.» (ص 571) اين تولاّ و تبرّا نيز به معناى شرك نيست؛ زيرا وى به صراحت مى‌گويد «و مذهب شيعت در حق صحابه، كفر و شرك نيست، آن است كه با وجود اميرالمؤمنين على عليه‌السلام ، بوبكر را و غير بوبكر را استحقاق امامت نيست بفقد شرايط موجبه.» (ص 257)

به‌علاوه عبدالجليل بر اين باور است كه سخن صاحب فضايح كه «و مذهب رافضيان چنان است كه همه امت كافرند» تنها يك «بهتان و كذب و تهمت به دروغ» است چرا كه «شيعت از اين هفتاد و دو طايفه، هيچ را كافر ندانند و كافر نخوانند؛ زيرا

كه همه مقرّند به خداى و رسول و از امت رسول‌اند» گر چه شيعه به اين عقيده است كه از اين هفتاد و سه فرقه «ناجى خود را دانند».(ص 462)

در اين‌جا نكته ظريفى را عبدالجليل آورده و آن اين‌كه اگر «خواجه سنى همه شيعيان عالم را رافضى خواند و كافر داند» نبايد طمع آن داشته باشد كه «ايشان او را مؤمن خوانند» چرا كه «از آبه تا ساوه هم چند راه است كه از ساوه تا به آبه» مى‌دانيم كه اين دو شهر يكى شيعه و ديگر بر مذهب سنت بوده و با يكديگر دشمنى داشته‌اند. مشكل قضاوت در باره اعمال صحابه وقتى دشوارتر مى‌شد كه پاى خلفا در ميان مى‌آمد. طبعا حساسيت بر روى خلفا از هر دو طرف بيشتر است. در اين‌جا نيز مطالب قابل توجهى عرضه شده كه مرور آنها براى شناخت ديدگاه‌هاى عبدالجليل جالب است.

در اين باره كه شيعه معتقد باشند كه «صحابه در كتب اوايل⁽¹⁾

صاحب فضايح از شيعه نقل كرده كه به نقل از رسول اللّه آورده‌اند انّ اللّه ليؤيد هذا الدّين بِرجُلٍ لا خَلاق له فى الآخرة، عبدالجليل در پاسخ اين خبر را از «اخبار آحاد» دانسته كه «به نزديك شيعه مقبول و معروف نيست.» (ص 245) او پيش از اين نيز (ص 235) صريحا گفته است كه «اگر اخباريى يا حشويى يا غالبى چيزى گويد و نقلى نادرست افتد، بر اصوليه بستن غايت بى‌امانتى و نامسلمانى باشد.»

در اين ميانه، اگر صاحب فضايح منقبتى بر ابوبكر نقل كند كه با موازين عقلى عبدالجليل راست آيد، مى‌پذيرد و الاّ نفى مى‌كند. صاحب فضايح در جايى آورده كه «و كفار عهد رسول وا او

عبدالجليل بلافاصله تصريح مى‌كند كه اين نه «منقبت» بلكه «منقصت» است چرا كه «مؤمن آن رفيع قدر باشد كه كافرانش دوست ندارند». (ص 246)

صاحب فضايح از قول شيعه آورده كه در باب رفتن ابوبكر به غار، به همراهى رسول اللّه معتقدند كه «بوبكر را بدان به غار برد كه از شر او ايمن نبود» و نيز در جنگ

بدر «رسول او را با خود در عريش برده بود. او را به دست نگاه مى‌داشت تا نگريزد.»

عبدالجليل در پاسخ اظهار مى‌دارد كه «اين نه مذهب علماى شيعت است» بلكه اين «اوباش و عوام» هستند كه «بر طريق مزاح» چنين مى‌گويند.

عبدالجليل بويژه از اين اتهام صاحب فضايح به شيعه كه گفته‌اند ابوبكر در طى مسير به سوى غار «ريشه دستار مى‌انداخت و به روايتى جاورس⁽¹⁾

صاحب فضايح از ابن البرقى و از كتاب الواحده

عبدالجليل در مقام پاسخ يك نكته كلى در باره رواياتى كه در كتاب‌هاى حديثى آمده بيان مى‌كند و آن اين‌كه «مُخبِر و محدِّث مانند غوّاص باشد كه به دريا فرو شود، هر چه به دستش افتد برآرد. و دلالت مذهب او نباشد، تا در كتب اخبار از مخالف و مؤالف از هر گونه‌اى آورند از مناقب و مساوى؛ و به اعتقاد محدّث تعلّقت ندارد.» (ص 255)

در اتهامى ديگر كه صاحب فضايح از قول ابن البرقى آورده كه «وثب عمر الى اتانٍ فنكحها» عبدالجليل از «بى نفسى و بى حميتى و بى امانتى» صاحب فضايح بر مى‌آشوبد كه چرا اين قدر پست است كه به خود اجازه مى‌دهد چنين مطالبى را نقل كند گر چه در ضمن بر او طعنه مى‌زند كه «خواجه، خود انبياء را هم معصوم نداند» چه رسد به ديگران در هر حال بشدت اين نسبت را انكار مى‌كند. (ص 256)

اتهام ديگر آن است كه شيعه گفته: «عمر بر بام خويشتن برآمدى و در سراى همسايگان خود به خيانت مى‌نگريدى».

عبدالجليل در مقام پاسخ مى‌گويد كه اين «نه مذهب شيعت است» پس از آن در مقام نقض مى‌گويد پس چگونه است كه راويان مجبّر در باره پيغمبر خدا حضرت داود عليه‌السلام نقل مى‌كنند كه «بر بام رفت، زن اوريا در ميان سراى سر شانه مى‌كرد،داود در سر او نگاه كرد و بر وى عاشق شد».

از اين عجيب‌تر دقت عبدالجليل در روايات نقل شده در منابع اهل سنت مربوط به رفتن پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به خانه زيد بن حارثه و ديدن همسر وى است. آنجا كه مى‌گويد: «و محمّد مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بر زن زيد حارثه فتنه شده» در اين صورت عبدالجليل اين مسئله را مطرح مى‌كند كه «درجه عمر بزرگ‌تر نيست از درجه داود و مصطفى عليهماالسلام» چه «اگر خواجه ناصبى شايد كه در حق انبياء روا دارد على زعمه] نه عقيده شيعت [شيعيان نيز در حق عمر روا دارند.» (ص 256 - 257)

مسئله ديگر كه در منازعات شيعى و سنى جايگاهى داشته وصلت دختر امام على عليه‌السلام با عمر است. صاحب فضايح از مرتضاى بغداد - بدون آن كه نام كتابى به ميان آرد - نقل كرده كه عمر به زور دختر على عليه‌السلام بگرفت و تهديد كرد كه اگر ندهد شاهد خواهد گرفت كه - نعوذ باللّه - على زنا كرده است و بدين ترتيب او مجبور شد كه تن به

اين ازدواج دهد.

عبدالجليل نسبت اين نقل را به سيّد مرتضى انكار كرده آنچنان كه اين حديث

منسوب به حضرت صادق عليه‌السلام را كه «تلك فرج غصبوها» اما در باره اصل مطلب، به نظر وى امر طبيعى بوده كه كسى با منزلت على عليه‌السلام دختر به كسى دهد كه به مراتب از وى رتبت كم‌ترى دارد؛ چرا كه «على بهتر نيست از مصطفى و نه برابر مصطفى هست و دختر على بهتر نيست از دختر مصطفى و عمر به اتفاق سنّيان بهتر است از عثمان عفّان» با اين حال «شيعت انكار نكنند كه سيد عليه‌السلام دو دختر به عثمان داد پس چون آن روا باشد و بوده است، اين نيز روا باشد و هر نقصان كه اين‌جا باشد، آنجا باشد و هر مصلحت كه آنجا بوده باشد اين‌جا نيز در اين مناكحت بوده باشد» مهم‌تر اين‌كه پيغمبر دختر به فرزند ابولهب داده تا «بداند كه انبياء و ائمه، دختران داده به كسانى كه درجت و مرتبت ايشان نداشته‌اند.»

در اين صورت اين افتخار، براى عمر بايد باشد نه براى على كه «بنى هاشم دگراند و بنى عدى دگراند و مرتبه بو طالب دگرست و مرتبه خطّاب دگر.» (ص 259 - 260)

مى‌توان گفت كه در مواردى عبدالجليل زياده از حد به توجيه مى‌پردازد اما در اين ميانه نگرشى را ترويج مى‌كند كه علاوه بر آن كه كوشيده تا مبانى عقلانى و تاريخى براى آن بيابد، بلكه سر جمع بتواند تنش‌ها و تعارضات را كاهش دهد. روايتى را صاحب فضايح آورده از قول شيعه كه حضرت صادق عليه‌السلام فرمود: بدترين قوم كسانى هستند كه «دعوى خدايى»، «دعوى نبوت» و «دعوى امامت» كرده‌اند نظير «بوبكر و عمر» و غير ايشان «الى يومنا هذا».

عبدالجليل خبر را از آحاد مى‌داند و گويد اين گونه اخبار «به مذهب ما ايجاب علم و عمل نكند اگر هم روايت درست باشد، در باره «ائمه ضلال» است «كسى كه نه به حق دعوى امامت كرده همچون معاويه و يزيد و مروان و يزيد ناقص و وليد ماجن» وى در اين باره اعلام مى‌كند كه «اين است مذهب شيعت بى تقيه و تعصب». (ص 287 - 288)

با اين حال در موارد حساس عبدالجليل حاضر نيست موضع خويش را به عنوان

يك شيعت اصولى انكار كرده و مشروعيت خلافت را بپذيرد. زمانى كه صاحب فضايح نقلى از عبدالجبار مفيد شيعى مى‌آورد كه در باره سقيفه روايت كرده «عمر خالد وليد را بفرستاد تا دستار در گردن على كرد و او را به زور به سقيفه كشاند و...»

عبدالجليل مى‌گويد اگر مقصود از انكار صاحب فضايح «آن است كه عبدالجبار مفيد بيعت سقيفه را منكر بوده» چنين امرى تعجب ندارد؛ زيرا «كافه شيعت خَلَفا عَنْ سَلَف بيعت سقيفه را منكر بوده‌اند» چرا كه آنان «امامت نص گويند دون اختيار» و ديگر شرايطى كه براى امامت قائل هستند. اما در باره رفتن خالد نظر عبدالجليل اين است كه «رفتن خالد به اجازت عمر به طلب على، معروف و مذكور است» و اين مطلبى است كه «نه عقل او را منكر است و نه سمع» و در نهايت نيز «والعهدة على الراوى». (ص 288 - 289)

يكى از حساس‌ترين انتقادهايى كه نسبت به خليفه دوم مطرح شده، برخورد وى با فرزند رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله يعنى فاطمه زهرا سلام اللّه عليها است. صاحب فضايح به طعنه و به عنوان انتقاد از شيعه آورده كه «گويند كه عمر در بر شكم فاطمه زد و كودكى را در شكم او كشت كه رسول او را محسن نام نهاده بود.»

توجيه عبدالجليل در عين پذيرش اصل خبر، توجيه كاملاً جديدى است، اما اصل خبر به نظر وى «خبرى است درست» كه «در كتب شيعى و سنى مذكور و مسطور است». آنچه مهم است اين‌كه اين اقدام از روى چه نيتى انجام شده، وى دو فرض را براى تحليل اين واقعه آورده، يكى آن كه «اگر غرض عمر آن باشد كه على را به در برد تا بيعت كند بر خلافت بوبكر» اما در اصل، هدف وى «نه آن بوده باشد كه سقط جنين كند»، در اين صورت توان گفت كه عمر در آن حالت ندانسته «كه فاطمه در پس در ايستاده است». اگر چنين باشد اين مسئله را «قتل خطا» مى‌نامند. اما اگر از روى «عمد» چنين اقدامى كرده باشد به هر حال او «نه معصوم است»، قضاوت كننده و حاكم نيز «خداست در آن نه ما». وى پس از آن مى‌گويد كه در اين‌جا بيش از اين چيزى نتوان

گفت. او در اين برخورد حكم صورت واقعه را از نيت پشت سر آن تفكيك كرده است. (ص 298)

از اين توجيه تازه‌تر پاسخ اين انتقاد صاحب فضايح است كه از قول شيعت آورده «گويند: عمر و عثمان، فاطمه زهرا را منع كردند كه بر رسول خداى بگريد و گفتند: ما آواز تو نمى‌توانيم شنودن».

عبدالجليل در پاسخ گويد آنچه در كتب شيعت آمده اين‌كه «بعض صحابه» منع كردند اما از كسى نام مشخص به ميان نيامده؛ بعلاوه به نظر بعيد است كسى پيدا شود كه دخترى را كه پدرش رحلت كرده از گريه منع كند، آنچه توجيه درستى به نظر وى مى‌آيد اين‌كه دليل اين منع «از آن بود كه طاقت نداشتند كه جگر گوشه رسول خداى زارى كند و بر خود خوارى كند» خود عبدالجليل نيز اين را يك برداشتى مى‌داند كه «اولى‌تر» از وجوه ديگر است و البته وى همين را مى‌پذيرد. (ص 298 - 299)

از نظر عبدالجليل اين امور كوچك‌ترين ارتباطى با عدم مشروعيت خلافت خلفا ندارد، وى با وجود اين گونه تحليل‌ها اين باور را دارد كه «در اخبار ما نيست كه او ]على عليه‌السلام ] ايشان را اميرالمؤمنين خواند» (ص 323 - 324) پس از آن نيز به تفصيل متن عربى خطبه‌اى را كه امام در «يوم الشورى» خوانده و خود را برتر خلفا و اولاى به خلافت دانسته، آورده است.به نظر وى «على بر قوم انكار مى‌كرد و اظهار و ابلاغ حجت بر جماعت و حقّى خويش». (ص 327)

در اين صورت در امر خلافت جاى كوچك‌ترين توجيه نيست. وى در عين حال كه مى‌كوشد توهين به خلفا نشود، اما در باره امامت ذره‌اى كوتاهى ندارد.

زمانى كه صاحب فضايح مى‌نويسد «اگر نه حرمت و منزلت رسول بودى، بوبكر و عمر و على چون ديگر شتربانان بودندى». عبدالجليل مى‌نويسد «و آن لفظ در حق بوبكر و عمر اجرا كردن بى ادبى و سفاهت است و در حق اميرالمؤمنين على، كفر و ضلالت و بدعت باشد كه معرفت اميرالمؤمنين ركنى از اركان دين و ديانت است و

بعد از مصطفى زينت ملت و نور ديده شريعت است.» (ص 164)

در جاى ديگر در رد اتهام صاحب فضايح گويد: «شيعه اصوليه، ايشان را صحابه و ياران رسول دانند و مذهب همين است كه پايه و منزلت و مرتبتِ على ندارند و هر حوالت كه بيش از اين است دروغ است». (ص 514)

در جاى ديگرى صاحب فضايح گله كرده كه «ما فرزندان را حسن و حسين نام نهيم و شيعت، بوبكر و عمر و عثمان نام ننهند.»

عبدالجليل اين مسئله را تكذيب كرده كه «دروغ محض است و بهتان بى اصل» چرا كه «بسيارى از شيعت فرزندان را بوبكر و عمر و عثمان نام نهاده‌اند در بلاد عراق و خوراسان» بعلاوه كه «از معروفان شيعت از راويان ائمه بوده‌اند كه نامشان يزيد و معاويه بوده» حتى از فرزندان ائمه نيز كسانى بوبكر و عثمان بوده‌اند البته وى مى‌پذيرد كه مردمان از «عرف و عادت و طبيعت» آن چيزى را كه بيشتر دوست دارند، بيشتر مى‌خورند و مى‌پوشند و در اين‌جا نيز. و اين هيچ دليل براى نگرانى ديگران نبايد باشد. وى سؤال مى‌كند كه اگر كسى كه مذهب بوحنيفه دارد نام فرزندش بوحنيفه بگذارد «بايد شافعى مذهبان سلاح برگيرند... و گويند كه اين اختيار دلالت است بر دشمنى شافعى»؟ (ص 404) البته بايد دانست كه اسامى صحابه و خلفا در اوائل فراوان در ميان شيعه بوده اما به مرور اين اسامى كم شده و همانگونه كه عبدالجليل اشاره كرده چنين امرى كاملاً طبيعى و عرفى است. وى در جاى ديگر كه از ابوبكر خوارزمى شيعى سخن مى‌گويد به طعنه اين سخن صاحب فضايح را كه گفته: «شيعى هرگز بوبكر نام نبوده» را مورد انتقاد قرار مى‌دهد.(ص 218)

عقيده عبدالجليل در باره همسران رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله نيز همانند ديگر ديدگاه‌هاى وى مى‌باشد. در اين باره نيز شدت تعصب موجود در ميان اهل سنت باعث شده تا اتهامات تندى بر ضد شيعه مطرح شود از جمله آن كه صاحب فضايح آورده كه شيعت «زنان پيغمبر را دشنام مى‌دهند».

عبدالجليل در پاسخ اظهار مى‌دارد كه «مذهب اماميه اصوليه، خَلَفا عَنْ سَلَف چنان است كه زنان رسولان خداى، طاهرات و مطهرات‌اند» وى سپس به حديث افك اشاره كرده و اين‌كه خداوند در تطهير عايشه «هفده آيت» نازل كرد. وى اظهار مى‌دارد كه خود «كتابى مفرد» در اين موضوع به اشارت يكى از رؤساى سادات و شيعه نگاشته و نسخه اصل آن نيز در خزانه امير عبّاس موجود است «اگر خواهد طلب كند و بخواند تا اعتقاد شيعه اماميه در حق ازواج رسول بداند» از ديد وى اگر كسى تهمت زنا بر عايشه يا حفصه يا يكى ديگر از زنان رسول بندد «ملحد و كافر و ملعون باشد و خون و مالش حلال» سپس به اشارت، اهل سنت را به دليل نقل روايات اسرائيلى در باب انبياء و متهم كردن آنان و نيز رواياتى كه در باب دل سپردن رسول به همسر زيد بن حارثه دارند مى‌گويد: چنين اتهامى «به مذهبى لايق‌تر باشد كه انبياء خداى را تهمت عشق و فسق و عصيان نهند»، «پس چون داود و يوسف و محمّد را عاشق و فاسق و متهم روا دارند» از آنها رواست كه در باره زنان رسول اللّه نيز - نعوذ باللّه - چنين بپندارند اما در باره شيعه چنين اتهامى نمى‌گنجد چرا كه آنها «انبياء را معصوم گويند».

(ص 114 - 116)

عبدالجليل در جاى ديگرى نيز نسبت به اتهامى كه صاحب فضايح بر شيعه زده كه نسبت‌هاى ناروا به زنان رسول داده مى‌گويد: «صد هزار لعنت خداى و لعنت اهل زمين و آسمان و همه فرشتگان و آدميان و جنّيان بر آن كس باد كه اين مذهب دارد و اين اعتقاد كند كه غبار فواحش بر دامن زنان رسولان خداى نشيند... خصوص بر دامن زنان مصطفى كه امهات المؤمنين‌اند.» در اين‌جا نيز مجددا وى به سراغ نقد روايات موجود در كتب اهل سنت در باره برخورد رسول اللّه با همسر زيد بن حارثه رفته و مى‌گويد: «چنين حوالتى به مذهبى لايق‌تر باشد كه مصطفى را معصوم بدارند يا به مذهبى كه عاشقش خوانند؟»، و چون خواجه مجبّر محمّد را عاشق گويد بر زن زيد حارثه، اگر عايشه را گويد روا باشد كه نه عايشه بهتر از محمّد؛ و به مذهب شيعه اماميه

هر دو اعتقاد، كفر است». (ص 293 - 295). وى سپس به كتاب خود كه پيش از اين ياد كرديم يعنى كتابٌ في تنزيه عايشه اشاره كرده و دعوت به خواندن آن مى‌كند تا معلوم شود «چنين تهمت به شيعت اصوليه راه نياورد». (ص 295 - 296)

وى در جاى ديگرى نيز تأكيد مى‌كند كه «به مذهب شيعه زنان رسول همه امهات المؤمنين‌اند و مؤمنات و عابدات‌اند» وقتى صاحب فضايح اظهار مى‌دارد كه عالمى شيعى را در سارى ديده كه بر منبر مى‌گفته «جبرئيل آمد به سيّد و گفت: اين زنك را طلاق بده» عبدالجليل اظهار مى‌دارد كه «آن عالم بر خود خنديده باشد، كه زن مصطفى را زنك خواندن غايت جهل باشد»، با اين حال اصل مسئله را كه در تفسير آيه «عَسى رَبُّهُ إنْ طَلَّقَكُنَّ ...»⁽⁾

ديدگاه شيعه اماميه اصوليه در باره پيغمبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و على عليه‌السلام

يكى از جارى‌ترين اتهامات اهل سنت بر شيعه مسئله غلو بوده است. اين امر در ميان غاليان وجود داشته و حتى كم و بيش آثارش را در اخباريين امامى مذهب نيز بر جاى گذاشته است. تا آنجا كه مربوط به الوهيت‌نگرى نسبت به ائمه عليهم‌السلام مى‌شود، آشكار است كه پاى مسئله غلو در ميان است. اما وقتى مسئله كم‌رنگ‌تر جلوه مى‌كند و به مسائلى چون غيب‌دانى ائمه و امثال آن مى‌رسد دشوارى بيشتر مى‌شود. همچنين مقام على عليه‌السلام در قياس با مقام پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله و...

نبايد غفلت كرد كه از اين گونه غلوّها در حد عادل دانستن هزاران صحابى پيغمبر، در ميان اهل سنت نيز مطرح است آنچنان كه شرعى دانستن جميع افعال خلفا و

صحابه و امكان درستى همه آنها، همين حكم را دارد.

توجيه همه خطاهاى عجيب و غريب برخى صحابه - كه در طول بيش از 50 سال پس از رسول اللّه - سر زده توسط اهل سنت نيز از اين قبيل است.

عبدالجليل در اين‌جا نيز بى‌تقيه و بى‌تعصب موضع شيعى اصولى خود را ابراز مى‌كند و در برابر حشويه و اخباريه موضع مى‌گيرد. براى او بالاترين عظمت در اسلام، از آن رسول اللّه صلى‌الله‌عليه‌و‌آله است. پس از آن حضرت، اميرالمؤمنين عليه‌السلام قرار دارد كه به نصّ رسول، جانشين اوست و در همه صفات برتر از ديگر صحابه است. تصور مؤلف در باره اميرالمؤمنين عليه‌السلام در چارچوبه همين نگرش امامت منصوص است، امامتى كه البته براى دعوى آن نياز به انجام كارى خارق‌العاده دارد. وقتى صاحب فضايح اشكال مى‌كند كه اينان «معجزات رسولان در حق على اثبات مى‌كنند». عبدالجليل اشاره به نقل كرامات براى برخى از شيوخ عارف و صوفى اهل سنت در كتب آنها كرده و مى‌گويد: «پس اگر شيعه اماميه به وقت حاجت امام را براى اظهارِ حجت معجزى اثبات كنند بديع نبايد داشتن.» (ص 66) اما در برابر اين اشكال كه «گويند آنچه على كرد مقدور آدميان نبود»، مى‌گويد: چنين سخنى را «هر كه را از عقل و علم اندك مايه و بهره‌اى باشد» اظهار نمى‌كند به عقيده عبدالجليل آنچه على كرده است همه از امثال آن است كه دگر آدميان كرده‌اند و بر امثال آن قادر باشند» استثناء در اين باره خلق اجسام است كه همه انسان‌ها حتى امام قادر بر آن نيستند؛ چرا كه «جنس آن تحت مقدور بشر» نيست. (ص 78) البته در مورد آنچه كه نسبت به خيبر نقل شده خبر آن را «روشن‌تر و معروف‌تر و مشروح‌تر» از آن مى‌داند كه كسى بخواهد به انكارش بپردازد، اين خبر تا بدان پايه شهرت يافته كه «شعراى عرب و عجم» آن را به نظم درآورده‌اند. (ص 67 - 68)

آنگاه كه مؤلف فضايح برخى از اعمال فاطميان مصر را در باره عقايد و رفتارشان در حق صحابه ياد كرده و مى‌گويد كه معد حاكم فاطمى را به نبوت ياد مى‌كنند و على

را به ولايت. عبدالجليل از اين مطالب برآشفته كه «خاك بر سر ايشان كه چگونه امام را بر رسول مقدم كردند» وى آنان را به الحاد متهم مى‌كند و در سرتاسر كتاب از اين‌كه ميان آنان و اماميه ارتباطى باشد، انكار دارد و حتى از مبارزات علمى و نظامى شيعيان با ملحدان اسماعيلى در جاى جاى كتاب سخن مى‌گويد. (ر ك:ص 96 - 98، 110، 111، 131، 132)

صاحب فضايح به شيعت چنين نسبت داده است كه معتقدند «محمّد رسول اللّه با بزرگى مرتبت او حاجب على بوده است» آشكار است كه اين عقيده منسوب بر برخى از غلات است، عبدالجليل در اين باره معتقد است كه «مذهب شيعه اصوليه اين است كه بارى تعالى جمله مخلوقات از انواع جمادات و حيوانات همه به دوستى محمّد مصطفى آفريده است و همه طفيل اوست.» اين عظمت رسول اللّه است. اما «على مرتضى با بزرگى درجت و رفعت منزلت، شاگرد و خدمتكار و مقتدى و تابع و فرمانبردار اوست» و اين على مرتضى است كه حاجب رسول اللّه مى‌باشد. (ص 178 و ر ك: ص 240 - 241، 525) آنگاه نيز كه صاحب فضايح روايتى از قول شيعه آورده كه بعد از درگذشت ابوبكر، طلبكاران وى آمدند و امام به فرزند بوبكر بفرمود تا بتى زرين را كه پدر در جايى پنهان كرده در آورد و بفروشد و جواب طلبكاران را بدهد، عبدالجليل با اشاره به اين‌كه چنين مطلبى «در هيچ كتابى نيست از كتاب شيعه اصوليه» راجع به امام مى‌نويسد: «و ديگر آن كه على غيب نداند» از اين رو از كجا فهميد «كه بتى جايى پنهان است» اگر هم چنين بتى بود تنها «بر سبيل گنج و ذخيره بود و در باره خبر آن نيز» پيغمبر مگر خبر داده باشد على را» و در نهايت نيز «و اللّه اعلم.» (ص257)

وى در جاى ديگرى نيز نسبت به غيب دانستن امامان معتقد است كه بر اساس «نقل و شرع» و آنچه كه از «نص قرآن و اجماع مسلمانان» به دست مى‌آيد «غيب الاّ خداى تعالى نداند» آنگاه با ذكر چند آيه مى‌نويسد: «و مصطفى صلى‌الله‌عليه‌و‌آله با جلالت و رفعت و درجه نبوت در مسجد مدينه، زنده، ندانستى كه بر بازار چه مى‌كنند.» تنها وقتى

خبردار مى‌شد كه جبرئيل وى را خبر مى‌كرد. در اين صورت «ائمه كه درجه انبياء ندارند و در خاك خوراسان و بغداد و حجاز و كربلا خفته و از قيد حيات برفته، چگونه دانند كه احوال جهانيان بر چه حدّ است؟ اين معنى هم از عقل دور است و هم از شرع بيگانه.» از نظر عبدالجليل اين حشويه هستند كه خود را «بر اين طايفه بستند» و چنين مطالبى را ابراز كرده‌اند و بحمد اللّه از ايشان بسى نمانده و اصوليان شيعت، از ايشان و چنين دعاوى تبرا كرده‌اند و بر خلاف و بطلان اين دعاوى تصنيف كرده و حجت انگيخته تا هيچ مشبّهى مجبّر خارجى را طعنى بنماند». (ص 286)

صاحب فضايح در مورد ديگرى آورده است كه «رافضى تفضيل نهد على را بر ملائكه و انبياء» عبدالجليل ميان انبياء كبار و ملائكه فرق مى‌گذارد. در مورد انبياء عقيده‌اش بر اين است كه «اصحاب وحى خداونداند» و على «را اين درجه نيست» اما در باره ملائكه، با استناد به دليل عقل و «از بهر كثرت ثواب و قبول مشقت» و نيز روايات، توان گفت كه موقعيت على برتر از فرشتگان است. در حديث آمده: مثل المؤمنين عنداللّه كَمَثل مَلَك مقرّب. وقتى «مؤمنى بهتر باشد از فرشته‌اى، اميرالمؤمنين كه اولى‌تر است، كه نص است از قِبَل خدا، و معصوم است از همه خطا» (ص 317 - 318). عبدالجليل باز هم تأكيد مى‌كند كه موقعيت رسول اللّه برتر از همه و از جمله امام على عليه‌السلام است؛ چرا كه رسول اللّه «صاحب كتاب و قبله و سنت و شريعت است و على را اين درجت نيست» در باره كسى كه على عليه‌السلام را شريك نبوت رسول صلى‌الله‌عليه‌و‌آله بداند، گويد: «كافر و مبطل و ضال و گمراه و مبتدع باشد، و مذهب شيعت اين است.» (ص 319).

وى در اين باره كه امام براى اثبات دعوى خود معجزه مى‌آورد اصرار دارد. با اين حال تصريح دارد كه «معجز به دعوى امامت، غير معجز باشد بر دعوى نبوت و رسالت.» (ص 322) در اين باره نيز كه صاحب فضايح متهم كرده شيعت معتقدند «رافضيان همه در بهشت» مى‌روند ولو آن كه «خمّار و بى‌نماز بوده باشند» عبدالجليل

موضع گرفته و مى‌گويد كه بهشت و جهنم رفتن «به قمى و آوى و ساوى و قاشى و اصفاهانى تعلق ندارد.» بلكه «نجات قيامت به ايمان درست و به عمل صالح باشد» گرچه خداوند بنده عاصى را به تفضّل خود يا شفاعت يا توبه مى‌بخشايد. (ص 274 - 275) و مجددا تأكيد مى‌كند كه «به بهشت مؤمنى رود مطيع خداى را، اگر چه رومى و حبشى باشد و به دوزخ، منكران عدل و توحيد و عصمت انبياء و ائمه و شريعت روند و گر چه مكّى و تهامى و قرشى باشند.» (ص 278)

صاحب فضايح در جاى ديگرى نيز اين اتهام را آورده كه شيعت بر اين اعتقادند كه «على صحابه و تابعين را به دوزخ فرستد و كفشكران درعايش

صاحب فضايح اشاره‌اى نيز به عقيده غلات كرده و البته به شيعت نسبت داده كه «اين‌ها را حلولى خوانند كه گويند روح اللّه، در على شد». آشكار است كه عبدالجليل كه سراسر بر مذهب اصوليه مى‌انديشد و نه تنها ضد غلات بلكه ضد حشوى‌ها و اخبارى‌هاى شيعى است، بر آشوبد و بگويد «لعنت بر آن باد كه دروغ گويد كه هرگز كس به شيعت اين حوالت نكرده». (ص 545)

آخرين نكته

عبدالجليل در سراسر كتاب بر ضد انديشه‌هاى تشبيه و تجسّم حركت كرده و سنّيان مجبرى مذهب رى را از اين زاويه شديدا مورد حمله قرار داده است. وى در سراسر كتاب ده‌ها بار آثار نامطلوب جبرى را در خشكاندن هر نوع تعليل و تحليل در مسائل نشان داده و از ابوحنيفه و شافعى به عنوان اين‌كه عدلى و موحدى بوده‌اند و محبت

اهل بيت عليه‌السلام را نيز داشته‌اند ستايش مى‌كند. (455) وى بر اين شعار نيز تكيه مى‌كند كه: الجبر و التّشبيه امويان؛ العدل و التوحيد علويان. (ص 393، 430)

كتابنامه

4 . تأويل مختلف الحديث ،أبو محمّد عبداللّه بن مسلم بن قتيبه (ت 276 ق)، بيروت: دار الكتب العلميّة، [بى‌تا].

6 . تصحيح الاعتقادات، محمّد بن محمّد بن نعمان، المؤتمر العالمى بمناسبة ذكرى ألفيّد الشيخ المفيد، قم 1413 ق (مطبوع ضمن المجلّد الخامس من مصنّفات الشيخ المفيد) .

14 . مسند أحمد ، احمد بن حنبل (ت 241 ق) ، بيروت: دار صادر، [بى‌تا] .

وحدت گرايى اسلامى در انديشه شيعه اصوليه /الگويى از جريان اعتدالى شيعه با تكيه بر كتاب «نقض عبدالجليل قزوينى رازى»

12 وحدت گرايى اسلامى در انديشه شيعه اصوليه⁽⁾

الگويى از جريان اعتدالى شيعه با تكيه بر كتاب «نقض عبدالجليل قزوينى رازى»

على معمورى

چكيده

گزارش‌هاى عبد الجليل رازى در كتاب نقض و ديگر شواهد تاريخى نشان مى‌دهد كه شيعيان در اين دوره، در پى‌آن بودند كه از يك سو در انديشه همگرايى با عموم فرق معتدل اسلامى بودند و از سوى ديگر، تلاش مى‌كردند كه گرايش‌هاى افراطى را در ميان خويش و اهل سنّت كنار زنند. بر همين اساس، عناوينى همچون: حشويه و غلات - كه كم و بيش در آثار متقدّمان شيعه به كار مى‌رفت - مورد توجّه ويژه مؤلف كتاب نقض قرار گرفته است و وى با قرار دادن آنها در برابر اصطلاح نصب و ناصبى، در صدد دفع و سركوب هر دو، به طور يكجا بر مى‌آيد. وى با توجّه خاص به اصول و مبانى اسلام - كه ميان بسيارى از فرق اسلامى مشترك است - تلاش مى كند در كنار معتزليان، حنفيان، شافعيان و زيديه، جبهه قدرتمندى در برابر اشعريان و حنبليان، تحت عنوان عام مجبّره و حشويه و اهل بيت و عداوت پديد آورد. تأكيد بر عدل، توحيد، نفى جبر، تنزيه انبيا و دوستى اهل بيت، با همين هدف دنبال مى‌شود.

در اين نوشتار، مؤلّف كوشيده تا مهم‌ترين شاخص هاى ديدگاه وحدتگرايانه عبد الجليل رازى را با بيان نمونه‌هايى از عبارات كتاب نقض بيان نمايد.

كليدواژه: كتاب نقض، عبد الجليل رازى، وحدت، تفاهم مذهبى، تقريب.

اديان ابراهيمى، در سير تاريخى پيدايش و شكوفايى‌شان، مى‌توانند در سه مرحله طبقه بندى شوند:

دين اسلام با تنوع‌پذيرى بسيار و برخوردارى از جاذبه‌هاى انسانى و جهانى، و نه صرفا قومى و نژادى، زمينه مناسبى براى ايجاد هم‌گرايى در ميان پيروان خويش دارد؛ همان گونه كه توماس آرنولد به موارد متعددى از اين جاذبه‌ها توجه كرده است.⁽⁾

وحدت اسلامى، امروزه در برابر دو خطر بزرگ قرار دارد:

در اين ميان، سه گونه مختلف از جريان‌هاى وحدت گرايانه در تاريخ جهان اسلام قابل شناسايى است:

نگاه تاكتيكى و سياسى به مقوله وحدت

حاكمان و سياستمداران معمولاً به هنگام رويارويى با دشمنان خارجى يا بحران‌هاى اجتماعى به مقوله وحدت مى‌انديشيدند. اين وحدت تنها تا زمانى كه منافع داعيه‌داران آن را برآورده سازد، استمرار مى‌يابد و هرگز به صورت يك جريان اصيل اجتماعى و فرهنگى رخ نمى‌نمايد. سياست‌هاى وحدت گرايانه سلجوقيان،

رويكرد عقيدتى و مبتنى بر پايه‌هاى كلامى

اين رويكرد از سوى مجامع علمى و حوزه‌هاى فرهنگى مذاهب مختلف مورد توجه قرار مى‌گيرد. البته عوامل اجتماعى و سياسى نيز در شكل‌گيرى و تقويت اين رويكرد بى‌تأثير نيست و در دوره‌هاى مختلف اسلامى، جريان‌هاى اصلاح طلب و با رويكرد بيشتر عقل گرايانه، نمايندگان اين رويكرد هستند. سيّد مرتضى با تلاش براى به رسميت شناساندن مذهب جعفرى به عنوان مذهب پنجم،⁽⁾

نوشتار در تأليف كتاب نقض، و سيّد جمال الدين اسدآبادى

بينش عرفانى به دين و مذهب

بسيارى از عارفان مسلمان با صرف‌نظر كردن از اختلافات عقيدتى و فقهى مذاهب، و حتى گاه اديان، در مسير اعتقاد به نوعى تكثرگرايى دينى گام برداشته‌اند و گونه‌اى وحدت را در اين سير نشانه گرفته‌اند. اين شعر معروف ابن عربى:

لقد صار قلبى قابلاً لكل صورة *** فمرعى لغزلان و دير لرهبان

و بيت لأوثان و كعبة طائف *** و ألواح تورات و مصحف قرآن

ادين بدين الحب أنى توجهت *** ركائبه فالحب دينى و ايمانى

در حوزه تشيّع، نمونه‌هاى فراوانى از حفظ و تقويت وحدت اسلامى، در سيره امامان شيعه به چشم مى‌خورد. صرف نظر كردن امام على عليه‌السلام از حق خلافت در جريان سقيفه و شورا، و تن دادن به جريان حكميت به رغم اعتقاد به حقانيت موضع خويش؛ كناره‌گيرى امام حسن عليه‌السلام از منصب خلافت، كه آن را حق شرعى و عرفى خويش مى‌ديد؛ مبارزه اسلام محورانه امام حسين عليه‌السلام كه شعارهاى اساسى آن را دعوت به آموزه‌هاى اساسى دين تشكيل مى‌داد و از آثار تمذهب و فرقه گرايى تهى بود؛ عدم دخالت امامان بعدى در جناح بندى‌هاى سياسى و تأكيد آنان در اندماج شيعيان در

جماعت مسلمانان در عين حفظ كليت شيعى، كه در عباراتى‌همچون «اقرؤوا كما يقرأ الناس»⁽⁾

داستان تأليف كتاب، به تقرير نويسنده آن، از اين قرار بوده است: «در ماه ربيع 556 به ما نقل افتاد كه كتابى به هم آورده‌اند بعض فضائح الروافض و در محافل بر طريق تشنيع خوانند... دوستى مخلص نسختى از آن را به امير سيّد رئيس كبير جمال الدين على بن شمس الدين حسينى، كه رئيس شيعه است، برد و او مطالعه كرد به استقصاى تمام و پيش برادرِ مهترم، اوحدالدين حسينى، مفتى و پير طايفه، فرستاد و از من پوشيده داشتند؛ از خوف آن كه مبادا در جواب و نقض آن تعجيلى كنم. مدتى دراز شد كه من طالب آن نسخه، و خود ندانستم كه گروهى از علماى هر طايفه، به استقصاى

تمام، تفحص اوراق آن نموده‌اند و استبعاد و تعجب نموده‌اند كه اصول و فروع مذاهب بر علما و فضلا پوشيده نباشد و شتم و لعن و زور و بهتان، در كتب، معتاد و معهود نبوده است بى‌دليل و الزام. و در اثناى آن، مؤلف حوالاتى و اشاراتى به متقدمان اماميه اصوليه كرده كه بخشى از آن مذهب غلاة و اخباريه و حشويه است على اختلاف آرائهم، و نفى و تبرا از آن و از ايشان در كتب اصوليان اثناعشريه ظاهر است و بعض خود وضع و تمويه، كه مذهب كسى نبوده و سه نسخت كرده، يكى به خزانه اميرك معروف و ديگرى مصنّف مى‌دارد و در خفيه بر عوام الناس مى‌خواند و نسخى از آن نقل كرده به قزوين، كه هرگز علماى منصف بدان مقام نكنند مگر سبب تهييج عوام الناس و آلت پاى خوانان و دست آويز فتانان».

مؤلف كتاب نقض در دوره پايانى حكومت سلجوقيان مى‌زيسته و كتاب خود را در نيمه قرن ششم (حدود 560 ه ق.) نگاشته است. او از سوى بيشتر سيره‌نويسان، فهرست‌نويسان و علماى بزرگ شيعه، همچون منتجب الدين رازى در الفهرست، قاضى نوراللّه شوشترى در مجالس المؤمنين، افندى در رياض العلماء، مجلسى در بحار الأنوار، محقق تهرانى در الذريعه و سيّد محسن امين عاملى در اعيان الشيعه، توثيق و تجليل شده است.⁽⁾

در دوره حيات او، جامعه اسلامى شاهد تهاجم‌هاى متعددى از شرق و غرب جهان اسلام بوده است. هجوم صليبيان از غرب و حملات پياپى تركان از شرق، ثبات و آرامش را از جامعه اسلام ربوده بود. نهاد خلافت، به عنوان نماد وحدت سياسى مسلمانان، عملاً فروپاشيده و غير از تفكيك سلطنت از خلافت، سه دستگاه خليفه‌گرى (عباسيان بغداد، فاطميان مصر و امويان اندلس) در گستره جهان اسلام حضور داشتند. از سوى ديگر، قوم ايرانى اسلامى از هم فروپاشيده و جبهه بندى‌هاى

مذهبى شهرهاى ايران، اين كشور را به صحنه كشاكش شديد مذهبى، فرهنگى، سياسى و اجتماعى تبديل كرده بود كه البته سياست خشونت مذهبى غزنويان، در اين وضعيت بى‌تأثير نبود. قم، كاشان، كرج، سارى، نيشابور، سبزوار و ورامين در اختيار شيعيان، و قزوين، اصفهان، همدان، گلپايگان و خوزستان در اختيار اهل سنت قرار داشت.

مقدس نيز در احسن التقاسيم از تعدد و تشتت مذاهب و فرق، در شهرهاى ايران خبر داده است.⁽¹⁾

قلمرو گسترده تحت نفوذ سلجوقيان و حمايت و پشتيبانى آنان از مذاهب فراگير اهل سنت، مبارزه شديد با اقليت‌هاى طاغى، چون اسماعيليان، تأسيس سازمان اطلاع‌رسانى واحد به نام «بريد» براى زير نظر داشتن مستقيم امور كشور و نيز تأسيس مدارس زنجيره‌اى نظاميه، كه نوع خاصى از تفكر اسلامى را در نقاط مختلف جهان اسلام ترويج مى‌كردند، زمينه‌هاى اصلى وحدت گرايى را فراهم آورده بود.

گزارش‌هاى عبدالجليل رازى، در كتاب نقض در كنار ديگر شواهد تاريخى نشان مى‌دهد كه شيعه، در دوره مذكور، بر خلاف دوره نخست حكومت سلجوقيان، از عزت و اقتدار نسبتا خوبى برخوردار بوده و در عرصه‌هاى مختلف سياست، علم و تبليغ، به طور جدى فعاليت مى‌كرده است. ازدواج خاتون سلقم، دختر سلطان ملك شاه، با اسفهبد على شيعى و نيز ازدواج دختر خواجه نظام الملك با پسر سيّد مرتضى قمى، عالم بزرگ شيعه در شهر رى،⁽¹⁾. شيخ عبدالجليل در صفحه 5 نقض مى‌نويسد: «بر پشت مجموعه نام مصنّف نباشد.» اما ميرزا افندى در رياض العلماء باب العين در شرح حال عبدالجليل رازى بر مبناى قرائتى حدس زده است كه مؤلف بعض فضائح الروافض، شهاب الدين تواريخى رازى از خاندان بنى مشاط است. جالب توجه آن كه ابوالفضل مشاط مؤلف زلة الانبياء در برابر تنزيه الانبياء سيّد مرتضى نيز از اين خاندان است. البته مؤلف بعض فضائل الروافض خود در كتاب خويش از اثر ديگرش به نام تاريخ الايام و الانام ياد مى‌كند كه شيخ عبدالجليل نيز با آن آشنا بوده است؛ در عين حال مؤلف مزبور از آوردن نام خوش بر جلد كتاب اجتناب ورزيده است. در كنار ناليدن او از زمان و تأسف بر دوره اقتدار خلافت اموى و عباسى،⁽²⁾

وضعيت بد شيعيان در دوره‌هاى پيشين، به ويژه در عصر غزنويان و آغاز حكومت سلجوقيان،

بودند. از اين رو، آنان از يك سو در انديشه هم‌گرايى با عموم فرق معتدل اسلامى بودند و از سوى ديگر، تلاش مى‌كردند گرايش‌هاى افراطى را در ميان خويش و اهل سنت كنار زنند. بر همين اساس، عناوينى همچون حشويه و غلات - كه كم و بيش در آثار متقدمان شيعه، مانند شيخ مفيد در تصحيح اعتقادات الامامية،⁽¹⁾. الشريف المرتضى، رسائل المرتضى؛ دارالقرآن، 1405، ج 1، ص 157 و ج 3، ص 310. و شيخ صدوق در من لايحضره الفقيه،⁽²⁾. البته احمدبن حنبل در خصوص محبت اهل بيت تلاش‌هايى ستودنى در تعديل عثمانى گرى افراطى برخى اهل سنت از خود نشان داده كه در فضايل فراوان اهل بيت در دو مجمعه مسند و فضائل الصحابة نموده يافته است. با اين حال جبهه حنبلى تا سال‌ها بعد از وى يكى از محورهاى دشمنى با شيعه و به خصوص عدليه در خصوص مباحث جبر و تشبيه بوده است. براى مطالعه در باره تأثير ابن حنبل در تعديل اهل سنت ر. ك: رسول جعفريان، «نقش احمدبن حنبل در تعديل اهل سنت» در مجموعه مقالات تاريخى دفتر ششم، نشر الهادى، قم 1378. تأكيد بر عدل، توحيد، نفى‌جبر، تنزيه انبيا و دوستى اهل بيت، با همين هدف دنبال مى‌شود. به نمونه‌اى در اين باره، از خطبه كتاب نقض توجه كنيد:

هر جوهر محامد... نثار حضرت واجب الوجودى باد كه مؤثر در معرفت او بقاى تكليف نظر است و لال باد آن مدبر كه گفت: موجب آن معرفت، تقليد و تعليم و خبر است. آن ملك متعال... منزه از آن كه غبار تهمت جبرى و مشبهى و معطلى، جمال كمال او بيالايد تعالى عمّا تقوله المجبره و تقدس عما تظن

المبتدعه ... حاشا چنان كه مذهب مجبران است كه سينه پاك او بشكافتند تا بشستند. از اصلاب طيبين و ارحام طاهرات به جهان آمد... آفرين و ثنا از اهل زمين و سما بر آل محمّد و پاكان و برگزيدگان و احباب و ازواج و اصحاب او باد ما دار فلك و سبح ملك.

شيخ عبدالجليل در همين زمينه، با توجه به پيروى سلجوقيان از مذهب حنفى⁽¹⁾. نقض، پيشين، ص 459. محل سكونت وى، تلاش مى‌كند پيروان اين مذهب را به دو گروه وفادار به مذهب اعتقادى ابوحنيفه و گروه خيانت كار تقسيم كرده و در نتيجه، غير از تضعيف جبهه مخالف، به تقويت جبهه خويش بپردازد. تعبير «حنفيان نيكو اعتقاد» و «حنفيان محض بى خيانت»،⁽²⁾. استاد محترم جناب آقاى دكتر پاكتچى براى نخستين بار مفهوم اين اصطلاح را در مقاله ابوحنيفه دايرة المعارف بزرگ اسلامى توضيح داده‌اند.⁽⁾

در دوره مزبور، شاهد شكل‌گيرى دو اصطلاح جديد، در فرهنگ شيعه هستيم. تقسيم شيعه به دو جناح اصولى و اخبارى، گويا نخستين بار در كتاب نقض صورت گرفته است.

الف. نهى و پرهيز از خشونت مذهبى

شيخ عبدالجليل خصم خود را از هرگونه خشونت مذهبى بر حذر مى‌دارد؛ زيرا «اعرف الحق تعرف اهله و جواب جنگ نباشد».⁽⁾

پندارى از عهد خلافت ابوبكر الى هذا اليوم در همه اصحاب سنت، از اين

مصنّف فاضل تر و عالم‌تر و متعصب‌تر و مشفق‌تر نبوده است كه كتابى بسازد و آن را بعض فضائح الروافض نام نهد. پس فرا مى‌نمايد كه او عالم‌تر و فاضل‌تر از همه متقدمان و متأخران است تا چندين تشنيع و دروغ و بهتان بعد از پانصد سال جمع كند و مسلمانان را ملحد خواند و تهمت نهد.

ب. ايجاد جبهه مشترك با ديگر مذاهب اسلامى و پذيرش نوعى تكثرگرايى مذهبى، براساس اصول مشترك عدل و توحيد و دوستى اهل بيت عليهم‌السلام

«بحمداللّه هيچ مسلمان، منقبت و مدح آل رسول را منكر و جاحد نباشد و بشنوند و دوست ندارد، مگر كسى كه مجبر و انتقالى باشد». او بر همين اساس، به نوعى تكثرگرايى به معناى هم‌زيستى مسالمت‌آميز مذاهب اسلامى مى‌رسد:

... مثالش در اين امر به معروف، چنان است كه در حكايت مى‌آيد كه جهودى مسلمان شد و هم در ساعت در بازار مى‌گذشت و مى‌گفت: راه به مسلمان بازدهى... و بندانسته است كه مذهب و مقالت اسلاميان مختلف است و پادشاه، راعى و رعيت باشد و راعى را با آفتاب مشابهت كرده‌اند كه بر همه بقاع به نيك و بد به دنيا به حجت ظاهر شود و به قيامت پديد آيد محق از مبطل و تقى از شقى و موافق از منافق.⁽⁾

همچنين وى به اصل نجات پيروان و بزرگان مذاهب مختلف اسلامى در قيامت، به شرط اعتقاد به اصول كلى عدل و توحيد و تنزيه و دوستى اهل بيت و پرهيز از جبر و تشبيه و تعطيل اعتقاد داشته و غير از آن، براى گسترش مفهوم شيعه و گنجاندن مصاديق بيشترى در ذيل آن تلاش مى‌كند:

امام بوحنيفه كوفى رضى‌الله‌عنه ... فضلاى اصحاب او را معلوم است كه او را منصور كشت به سبب دوستى و پيروى آل رسول... از بزرگان تابعين است و چند صحابى را ديده است؛ چون جابر عبداللّه و انس مالك... و همه روايت از

محمّد باقر و جعفر صادق كند و موحد و عدلى مذهب بوده است و به آل مصطفى تولا كرده است... و با رحمت و جوار خداى باشد. و حديث شافعى محمّد بن ادريس المطلبى و خويش و دوستدار و پيرو آل مصطفى بود عليه‌السلام و در كتاب اسامى الرجال شيعت چنين است كه او شيعى بوده و اشعار و ابيات پديد آمده است كه مردم در مذهب بوحنيفه و شافعى خلاف كردند... تقرير خلافت ولدالعباس، بومسلم شيعى كرد.

«و ائمه قرائت، بيشتر عدلى مذهب باشند كه قرآن بر اثبات توحيد و عدل منزل است نه بر جبر و تشبيه و تعطيل. اما جماعتى كه بى‌شبهه شيعى مذهب بودند، عاصم است و كسايى و حمزه و باقيان از حجازى و شامى، همه عدلى مذهب بودند؛ نه مجبر بوده‌اند و نه مشبّهى، كه در آن روزگار، مذهب مجبرى هنوز نيافته بودند. و اما زهاد و عبّاد و اهل اشارت و اهل موعظت، همه عدلى مذهب بوده‌اند و مذهب سلف صالح گفته‌اند و از جبر و تشبيه تبرا كرده‌اند؛ چون عمر و عبيد و واصل عطا و حسن بصرى و شيخ بوبكر شبلى و جنيد و شيخ روزگار، بايزيد بسطامى، و بوسعيد بوالخير. و شيعه در اين جماعت، ظن نيكو دارند از بهر آن كه عدلى و معتقد بوده‌اند و جماعتى از آن طايفه، كه بلاشبهه شيعى مذهب منصور عمار... و از ائمه لغت، خليل احمد شيعى بوده است و ابن السكيت، صاحب اصلاح المنطق و سيبويه و عثمان جنى... و شيخ بوجعفر طوسى در كتاب اسماء الرجال آورده است: و كان محمّدبن ادريس الشافعى من اصحابنا... زبيده زن هارون الرشيد - رحمة اللّه عليها - شيعه و معتقد بوده است...

فضل بن سهل ذوالرياستين، كه وزير مأمون بود، ... فردوسى طوسى شيعى بوده است... و در كسايى خود خلافى نيست... و خواجه نسايى غزنوى...».⁽⁾

از ديگر تلاش‌هاى عبدالجليل رازى براى تقريب مذاهب اسلامى، نشان دادن مجموعه بزرگ و روايات مشترك ميان آنها است، كه زمينه مناسبى را براى تفاهم

برقرار كرده است و اگر اختلافى نيز در كار باشد، از نظر تأويل روايات است كه آن نيز پذيرفتنى است:

هيچ خبر نباشد كه شيعه از ائمه خود روايت كنند و الا در آن روايات، بسيارى از اصحاب بوحنيفه و شافعى ايشان را موافق باشند در آن الفاظ و در بيشتر معانى. اگر خلافى باشد در بهرى، در تأويل خبر باشد نه در لفظ و اگر بدان اخبار كه متفق عليهاست مشغول شويم، احتمال نكند.

جمع‌آورى روايات مشترك شيعه و سنى از مهم‌ترين عوامل ايجاد وحدت فرهنگى ميان مذاهب اسلامى است كه متأسفانه چندان مورد توجه دست اندركاران اين امر قرار نگرفته است؛ جز بخش مختصرى از آن كه توسط شيخ محمود قانصوه و به سفارش مرتضى عاملى تهيه شده و روابط بين الملل سازمان تبليغات اسلامى آن را منتشر كرده است.

ج. احترام به صحابه و خلفا و پرهيز از لعن و ناسزا گفتن به آنان

«اما ثنا بر خلفا بر آن انكارى نيست، بزرگان دين‌اند؛ از مهاجر و انصار و السابقون الاولون من المهاجرين و الانصار و الذين اتبعوهم باحسان رضى اللّه عنهم ...⁽¹⁾. نقض، پيشين، ص 15 - 16.

وى در جاى ديگر، در پاسخ اين اتهام كه شيعه با صحابه رسول و سلف صالح و زنان رسول دشمن است، مى‌نويسد:

هر ترك و تازى و عامى كه اين فصل بخواند يا بشنود، گمان برد كه اين مذهب

شيعه است و خداى تعالى عالم است كه برين وجه، نه مذهب اماميتان اصولى است و اگر اخبارى يا حشوى‌اى يا غالى‌اى چيزى بگويد و نقلى نادرست افتد، بر اصوليه بستن غايت بى‌امانتى و نامسلمانى باشد... . اما شبهت نيست كه شيعه اصوليه مرتبت هر يك از اين جماعت به اندازه گويد. گويند: على بهتر است از ابوبكر و حسن از عمر و حسين از عثمان و فاطمه از عايشه و خديجه از حفصه و صادق از ابوحنيفه و كاظم از شافعى و امامت ابوبكر و عمر اختيار خلق گويند و امامت على عليه‌السلام و اولادش نص دانند از فعل خدا، و عاقلان دانند كه اين نه دشمنى بوبكر و عمر است و نه دشنام و بد گفتن صحابه و تابعين و اگر بر خلاف اين حوالتى هست بر حشويه و غلات است؛ نه بر اصوليان.⁽¹⁾

همان گونه كه از بخش پايانى اين سخن بر مى‌آيد، عبدالجليل به رغم احترام به صحابه و خلفا موضع شيعى خويش را به طور كامل حفظ مى‌كند و مشروعيت خلافت آنان را نمى‌پذيرد: «مذهب شيعت در حق صحابه، كفر و شرك نيست؛ آن است كه با وجود اميرالمؤمنين على عليه‌السلام بوبكر و غير بوبكر را استحقاق امامت نيست به فقد شرايط موجبه».

در مدح خلفا از يكى از بزرگان شيعه نقل مى‌كند؛ بى آن كه نقدى يا اعتراضى بر آن وارد آورد:

و اما خواجه بوتراب دوريستى قدس‌سره پسر خواجه حسن بود... و اين خواجه حسن با نظام الملك حق خدمت و صحبت و الفت داشته و در حق او مدح گفته و به شتامى و لعانى چون موسوم باشد آن را كه قصيده‌ها باشد در فضايل صحابه كبار:

من قال فيك أبابكر خنى فأنا *** منه برى و القاه من اللعنا

صهر النبى و ثانيه و صاحبه *** والمستعان به فى كل ما امتحمنا

قد كان شيخا لأهل الدين معتمدا *** و صاحبا لرسول اللّه مؤتمنا

كانا معا و هما حيان و اصطحبا *** فى الغارثم هما فى موضع دفنا

أم من يقول لفاروق الهدى قذعا *** والقرم عثمان على من اتى بزنا

والالمعى على فى ماثره *** كالشمس تبهر أعلام النجومه سنى

أثنى عليهم و أوصى من أرى بهم *** حتى الحسين ابنه و المجتبى حسنا

هذاك دينى الذى القى الاله به *** يوم الجزاء فقل لى ان ترى حسنا⁽¹⁾

شيخ عبدالجليل تنها از اين عادت مخالفان به خشم مى‌آيد كه گاهى به دشمنان اهل بيت اظهار محبت كرده و يا از ذكر فضايل اهل بيت اجتناب مى‌كنند:

آنچه گفته است كه فتح ديار گبركان و ديار كافران در عهد عمر خطاب بود، چنين است و بر اين قول انكار نيست؛ اما از ذكر اسامى مبارزان و نياكان كه جهاد كرده‌اند و غزوات و فتح‌ها به دست و تيغ ايشان بر آمده است، همچنين است و بوده است جزاهم اللّه عن الاسلام و المسلمين خيرا ... و از غايت ناصبى‌اى خارجى‌اى اميرالمؤمنين را ياد نكرده است... اما خالد، پسر وليد مغيره، كه دشمن مصطفى است و سعد پدر عمر است كه سر حسين على بريده است و شرحبيل مشير معاويه است، در كشتن حسن على و خواجه فريضه

شناسد نام ايشان به نيكى ياد كردن و اما نوبت چون به على و آل او رسد، بغض مادرآورش رها نكند.⁽¹⁾

و حديث فضل و منقبت عمر و فتح‌هاى بلاد و آثار اسلام همه معلوم است و شيعه آن را انكار نكرده‌اند؛ اما اين مصنّف را ممكن نيست كه در اين كتاب فصلى در فضل صحابه بگفته باشد؛ بى منقصتى از آن علىّ مرتضى.

د. نقد يا توجيه روايات و معتقدات اختلاف برانگيز شيعه

شيخ عبدالجليل در مقام دفاع از اتهام خصم، به نقد برخى از روايات و معتقدات و احكام فقهى شيعه مى‌پردازد كه يا اسناد آنها به شيعه دروغ محض است و يا اعتبار و درستى آنها از نظر شيعه اصوليه مردود است. روايات همراهى ابوبكر با پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به هنگام هجرت از مكه، به دليل هراس پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله از خيانت وى؛ مشاركت عمر، ابوبكر و برخى از صحابه در ماجراى ترور پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله در عقبه؛ تأويل برخى از آيات عذاب كافران در باره ابوبكر و عمر؛ احاديث ارتداد همه مسلمانان پس از پيامبر صلى‌الله‌عليه‌و‌آله به جز چند نفر معدود؛ گواهى «اشهد ان عليا ولى اللّه » در اذان و... از اين قبيل است كه نمونه‌هايى از آن را مى‌آوريم:

«آنگه گفته است... على بن ابراهيم، كه از روافض متقدم بوده است، مى‌گويد در تأويل اين آيت كه «رَبَّنا أرِنا الَّذَيْنِ أضَلاّنا مِنَ الْجِنِّ وَ الإِْنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ اْلأَسْفَلينَ» اين دو كس... يكى بوبكر است و يكى عمر، كه بناى خلافت به ظلم ايشان نهادند. اما جواب اين كلمات آن است كه بر هيچ دانشمند و دانا پوشيده نماند كه

بهتان، زور و كذب است كه حوالت كرده است از چند وجه... و بر شيعت آن حجت باشد كه در تفسير محمّد باقر عليه‌السلام و در تفسير الحسن العسكرى عليه‌السلام باشد و در تفسير شيخ بوجعفر طوسى و محمّد فتال نيشابورى و ابوعلى طبرسى و خواجه

بوالفتح رازى باشد - رحمة اللّه عليهم - كه معروف و معتبر و معتمدند و اين قول خطا است و حوالتى به دروغ است».⁽¹⁾

جالب آن كه وى در سرتاسر كتاب، هيچ گاه از تفسير على بن ابراهيم قمى و تفسير عياشى، كه شامل مجموعه‌اى از اين قبيل تفاسير و روايات هستند، ذكرى به ميان نمى‌آورد و از آنها در زمره منابع معتبر شيعه اصوليه ياد نمى‌كند. اما نمونه‌اى از احكام فقهى:

به مذهب شيعت، اگر چه على عليه‌السلام را نصّ و معصوم و بهتر از هر يك از امت گويند، مذهب ايشان چنين است كه اگر در ميان فصول بانگ نماز، بعد از شهادتين كسى گويد: اشهد ان عليا ولى اللّه ، بانگ نمازش باطل باشد و با سر بايد گرفت و نام على عليه‌السلام در بانگ نماز بدعت است و به اعتقاد كردن معصيت... .

اين ديدگاه را شيخ محمّد خالصى از علماى اصلاح‌طلب و معاصر در نجف نيز داشته است.⁽²⁾

توجيه عبدالجليل رازى از ماجراى حمله به خانه حضرت فاطمه عليهاالسلام تا حدى، شگفت‌انگيز و بى‌سابقه است:

... اين خبرى است درست و برين وجه نقل كرده‌اند و در كتب شيعى و سنى مذكور و مسطور است. اما خبر مصطفى است كه انما الاعمال بالنيات... يمكن كه خود نداند كه فاطمه در پس ايستاده است. اگر چنين باشد، آن را قتل خطا گويند و اگر هم عمدا باشد، نه معصوم است. حاكم خداست در آن؛ نه ما و در اين فصل، بيش از اين نتوان گفت واللّه اعلم باعمال عباده و بضمائرهم و بسرائرهم.

البته نوعى تاريخ‌گريزى در اين سخن شيخ عبدالجليل مشهود است كه نمونه آن در ميان علماى اصلاح طلب متأخر نيز به چشم مى‌خورد.⁽¹⁾

ه . نقد غلو شيعى

عبدالجليل رازى در مقام دفاع از موضع شيعه اصوليه، در بسيارى از موارد، به نقد برخى اعتقادات گروهى از شيعيان مى‌پردازد كه به نظر وى عقائدى غاليانه به شمار مى‌روند. وى در باره مقام و درجه امام على عليه‌السلام مى‌نويسد:

از كتب شيعه اصوليه معلوم است كه ايشان را مذهب نيست و نبوده است كه درجه اميرالمؤمنين چون درجه انبياست... و بهرى از حشويه و اخباريه را در سلف مذهب بوده است كه على بهتر است از بهرى انبيا كه غير اولوالعزمان و مرسلان‌اند، و آن مذهبى مردود است و نامقبول و سخن بى‌دليل و بى‌فايده و نه مذهب اصوليان شيعه است.

وى در برابر اين ايراد خصم كه شيعه معتقدند «امامان همه غيبت دانان باشند، در گور همه غيبت دانند تا بدان حد كه كسى به زيارت ايشان شود، بدانند كه موافق كيست و منافق كيست و عدد نام‌ها و گام‌ها همه دانند...»، چنين پاسخ مى‌دهد: «جواب اين كلمات، كه خالى است از معنا و دور است از عقل و بر خلاف نقل و شرع، آن است كه از نص قرآن و اجماع مسلمانان معلوم كه غيب الا خداى نداند... و مصطفى با جلالت و درجه نبوت، در مسجد مدينه زنده ندانستى كه بر بازار چه مى‌كنند و احوال‌هاى دگر تا جبرئيل نيامدى معلوم وى نشدى. پس ائمه، كه درجه انبيا ندارند، در خاك خوراسان و بغداد و حجاز و كربلا خفته و از قيد حيات برفته، چگونه دانند كه احوال جهانيان بر چه حد است. اين معنا هم از عقل دور است و هم از شرع بيگانه و جماعتى حشويان، كه پيش از اين خود را بر اين طايفه بستند، اين معنا گفته‌اند و بحمداللّه از

ايشان بسى نمانده‌اند و اصوليان شيعت از ايشان و از چنين دعاوى تبرا كرده‌اند».⁽¹⁾

همچنين وى به رغم پذيرش اصل رجعت، به نقد رواياتى مى‌پردازد مبنى بر اين‌كه دشمنان اهل بيت در عهد امام زمان(عج) زنده شده و عذاب خواهند گشت: «اما آن چه گفته شد كه پيش از قيامت، يزيد و زياد و خوارج باز زنده كنند و بكشند، اصلى ندارد و از جمله خرافات و ترهات باشد و با اصول راست نيست، بلكه به قيامت زنده شوند...»

بررسى نسبت مكتب شيعه اصوليه با ديگر مكاتب و ديدگاه‌هاى مطرح در تاريخ تشيّع، خود نياز به بحث مفصلى دارد كه در اين جا به اختصار در اين باره بحث مى‌كنيم: مطالعه شرح حال علماى رى در كتاب الفهرست منتجب الدين رازى، نشان مى‌دهد كه ميزان حضور علماى بغداد در ميان اساتيد آنان، به حدى بوده كه مى‌توان مدرسه رى را در دوره مذكور، استمرار مكتب بغداد دانست و مى‌دانيم كه در دوره‌هاى پيشين دو مكتب بغداد و قم در جهان تشيّع، دو نقطه مقابل به شمار مى‌رفتند. شيخ صدوق به بغداديان اتهام غلو و اعتقاد به تفويض وارد مى‌ساخت⁽²⁾. ن.ك: شيخ مفيد، تصحيح اعتقادات الامامية؛ دار المفيد، بيروت، 135 - 136 و همو، المسائل السروية؛ كنگره شيخ مفيد، ص46 و 72 - 73 و رساله ابطال العمل باخبار الاحاد در مجموعه رسائل سيدمرتضى، ج 3، ص 310.⁽³⁾. منابع پيشين.

غير از اين دو مكتب، ديدگاه‌هاى ديگرى نيز در ميان شيعيان نخستين وجود داشته است. شهيد ثانى با استناد به كتاب ابى عمرو كشى به ديدگاه رايج ميان بسيارى از شيعيان و راويان احاديث در عصر حضور، اشاره مى‌كند كه اعتقادى به عصمت امامان نداشته و آنان را فقط عالمانى واجب الاطاعه مى‌شمردند.⁽¹⁾. ن.ك: مقدّمه الايضاح فضل شاذان، تصحيح محدّث ارموى، ص 7، 16 - 18 و26. دو كتاب الرد على الغاليه و الرد على الحشويه نيز در زمره تأليفات وى ذكر شده است.⁽²⁾

همچنين وى در كتاب الايضاح، اختلاف شيعه و سنى را در باره خلفا، تنها در حد برترى دادن حضرت على عليه‌السلام بر شيخين تصوير مى‌كند و هرگونه اتهام لعن و ناسزا را نمى‌پذيرد.

فقه شيعه شناخته شد و به همين علت، در معرض حملات شديد فقهاى پس از خود قرار گرفت.⁽¹⁾

به هر رو، از اين بحث مختصر، مشخص مى‌شود كه برخى ديدگاه‌هاى شيعه اصوليه، چندان نيز تازه و بى سابقه در تاريخ تشيّع نبوده است. انتقاد عبدالجليل رازى از غلو و حشويت - كه علماى بغداد و قم، هر يك ديگرى را به يكى از آن دو متهم مى‌كردند - در كنار تسامح مذهبى او در برخى معتقدات شيعه، نشان از اين واقعيت دارد كه اصوليان مورد نظر وى، در عين هماهنگى فراوان ديدگاه‌هايشان با مكتب بغداد، در برخى ديگر از اين مسائل، مانند علم امام، از مكتب قم و گاه ديدگاه‌هاى ديگر در حوزه جهان تشيّع تأثير پذيرفته‌اند. همان گونه كه عبدالجليل رازى از هر دو گرايش غلو بغدادى و حشويت و اخباريگرى قمى گريزان بوده، اين دو جريان، در دوره صفويه، در يكديگر ادغام شدند و تحت تأثير نزاع مستمر صفويان شيعى مذهب با عثمانيان سنى مذهب، چهره‌اى ويژه به تفكر شيعى بخشيدند كه آثار خود را تا كنون در حوزه‌هاى مختلف انديشه شيعى بر جاى گذاشته است.

ديدگاه منطقى، منصفانه و هم‌گرايانه شيعه اصوليه، بدون شك، در جريان تقريب مذاهب اسلامى و راه يافتن برخى آداب و رسوم شيعى، مانند عزادارى امام حسين عليه‌السلام به جوامع سنى

و عداوت، كه مؤلف بعض فضائح الروافض از ايشان بود،⁽¹⁾

بى‌ترديد در اين دوره، جريان اعتدالى شيعه جدا از صحت و سقم اعتقاداتشان در گسترش مذهب تشيّع در ايران و فراهم آوردن زمينه مناسبى براى رسميت بخشيدن صفويه به آن، نقش و تأثير داشته است. جالب آن كه خاندان صفوى، خود نيز مرحله دگرديسى از تسنن را طى كرده‌اند.

در پايان، گفتنى است كه آثار ديگرى از اصوليان شيعه در دوره مزبور و پس از آن، در دسترس است كه آقاى رسول جعفريان در كتابى تحت عنوان انديشه تفاهم مذهبى در قرن هفتم و هشتم، به معرفى برخى از آنها پرداخته است.

كتابنامه

28 من لا يحضره الفقيه، شيخ صدوق، قم: دفتر انتشارات اسلامى.

النقض و اسلوب نقد /محمّدمهدى ناصح

13 النقض و اسلوب نقد⁽¹⁾

محمّدمهدى ناصح

چكيده

يكى از روش‌هاى درست نقد از نظرگاه مؤلّف كتاب نقض، استدلال درست و اجتناب از سخن متناقض و نيز توجّه به عدل و انصاف و ايضاح مطالب و رفع شبهات و التفات به اسناد و مدارك و كتب معتبر و شواهد صحيح و نص درست و اشارات تاريخى دقيق است. در كار نقد، مهم‌ترين نكته، مقابله اسناد و اقوال و يافتن مطالبى است كه متضاد مى‌نمايد. همچنين بيان شواهد درست و آمار دقيق و اطلاعات صحيح است. از ويژگى‌هاى ديگر كتاب نقض در كار نقد، بيان روشن و فصيح و ساده و پيرايه مؤلّف است و دورى گزيدن وى از بيان يكسويه و طرح مسائل شبهه‌آميز. در مجموع از شيوه نقد ديدگاه‌هاى مخالف در كتاب نقض، مى‌توان فهرستى از واژگان مرتبط با علم نقد را يافت و بر وسعت و غناى اصطلاحات وابسته به اين حوزه افزود.

كليدواژه: كتاب نقض، نقد، اصول نقد.

يكى از عمده‌ترين آثار برگزيده در مورد نقد و ادب در باب آراء و عقايد دينى و

مذهبى و در فرهنگ اسلامى - ايرانى، كتاب گران‌سنگ نقض عبدالجليل قزوينى است. كتاب «النقض / نقض» در بر دارنده بحث‌هايى است پراكنده و متنوع در جواب كتابى موسوم به بعض فضائح الرّوافض كه در مذمت شيعه در اوايل قرن ششم هجرى در رى تأليف يافته بوده است. اين كتاب نقض در حكم دفاعيه‌اى است در قبال آن كتاب ديگر و طرد آن با تكيه بر باور دينى مبتنى بر روش انتقادى - اجتهادى كه در آن درك و فهم و علم و درايت و معرفت فردى مطرح است به روشى كه در حقيقت مبين نوعى جواب دندان‌شكن است، و امتناع كننده، هم چنان كه مؤلف نقض در اين مورد به «شهر دندان‌كنان»⁽¹⁾. بايد نقد علم كلام و مجادلات و مناظرات را نيز از اين قبيل دانست، هم‌چنين است آثار بلاغى، بحث در باب وجوه بلاغت و اعجاز قرآن، نقد شعر و نثر به صورت عملى و نظرى. نمونه عملى نقد شعر، كتاب تنبيه الغافلين است تأليف سراج الدين على خان «آرزو» در باب نقد شعر حزين لاهيجى، ر.ك: محمّد مهندى ناصح مجله تحقيق، سيرى در كتاب تنبيه الغافلين، انتشارات دانشگاه پنجاب، سال 1992، ص 125 به بعد. كه مراد از طرح عمده مسايل نوعى رويارويى با صاحبان آثار است به نيروى قلم و توان نويسندگى و قوه ادراك و اجتهاد.

واژه «نقض» از جهتى مترادف «نقد» است، با اين قيد كه در نقد يك اثر، نقاد مى‌كوشد تا به جنبه‌هاى مختلف هر اثرى بپردازد و بكوشد تا سره را از ناسره باز شناسد، هر چه در گذشته‌ها هدف نقاد و غرض از نقادى تحقيق و موازنه و گاه مشاغبه بوده است⁽⁾

در كار نقد و نقض و حكم و رأى و نظر، شيوه‌هاى مختلفى مطرح است كه همراه است با نوعى نقادى و سخن‌سنجى و بررسى معنايى و لفظى، روانى و ...، و در هر حال ناقد هم از جنبه علم و نظر صاحب رأى است، و هم از جهت فن و آگاهى. نقد ذوقى و سليقه‌اى نيز همپاى نقد احساسى و عاطفى بسيار مهم است، به ويژه آن‌جا كه نقد به امورى اعتقادى، باورها، سياست و اخلاق مربوط مى‌شود.

بايد توجه داشت كه در نقد آثارى از نوع آثار اخلاقى و مذهبى، اطلاعات و آموخته‌ها و عرف و عادات و مشرب فكرى ناقد، بسيار مؤثر است. چنان كه زمان و مكان و حال و مقام و بالاخره هر يك از اين‌ها وابسته به توسعه و تكاملى است كه وابسته به جريان فرهنگ بشرى است، در يك دوره معين و حساسيت‌هاى روحى و اعتقادى مردم.

آنچه در كتاب نقض آمده است، از جهاتى چند محل تأمل است، به ويژه آنچه موجب مى‌شود تا منتقد را با اثر مورد نظرش آشنا سازد، و ديگر آن‌كه آن اثر را چنان كه مى‌بايد و شايد معرفى نمايد. صاحب نقض كتاب بعض فضائح الرّوافض را به دقت تمام ديده است، و بنا بر شواهد مختلف و اشارات خاصى كه نقل مى‌كند، اهليت لازم را در كار نقد و داورى داشته و شايستگى پرداختن به اين مهم را در خود مى‌ديده است. از اين روى، آنچه عبدالجليل قزوينى در كتاب نقض مى‌آورد، با اسلوب نقد صحيح سازگار است. يعنى آنچه اين منتقد مى‌گويد، نمودار علم و آگاهى درست اوست از زواياى مختلف در آنچه كه ادعا مى‌كند.

خود مصنّف اشاره مى‌كند كه: كتاب فضائح الروافض را به هم آورده بودند بر سبيل تشنيع، و نزد مردم غافل مى‌خوانده‌اند، مگر دوستى نسختى از آن نزديكش از امرا و رؤساى شيعه مى‌برد، و او نسخه‌اى از كتاب مورد نظر را پيش برادر مصنّف اين كتاب - يعنى نقض - مى‌فرستد. آن برادر مهتر مدتى كتاب را از مصنّف پنهان نگاه مى‌دارد، از خوف آن‌كه مبادا در جواب تعجيلى برود

نسخه‌اى اصيل (نسخه درست كاملى = نسخه اساسى) دست مى‌يابد و در آن باب تأملى شافى مى‌كند و چنين مى‌پندارد كه كتاب از انصاف علمى به دور مى‌باشد، خاصه كه نام و نسب و لقب صاحب آن كتاب هم معلوم نبوده است، علاوه بر همه اين‌ها، آنچه به قلم آمده، از دلايل و صحبت‌ها عارى بوده است و نمودار تعصب و تقشّف نويسنده مى‌باشد.

شايد كه اين كتاب فضائح روافض را زمره‌اى از خواص علماى شيعه در قرن ششم خوانده بوده‌اند، اما عجبا كه همگى به اتفاق بر آن مى‌شوند تا مگر اين را، عبدالجليل قزوينى مى‌بايد كه در جواب بر وجه حق مشروعى كند⁽¹⁾

از فحواى عبارات فوق چنين استنباط مى‌شود كه عبدالجليل قزوينى از معدود كسانى بوده است كه اهليت و شايستگى و ذوق و شوق اين جواب‌گويى را داشته است، و انتقاد او مورد تأييد اكثريت بوده است. خود مصنّف اشاره مى‌كند كه: چون اين عزم مصمم شد، دل مژده به جان داد و جان پيغام به زبان و زبان به بَنان (انگشتان) و بنان به بيان.

و در واقع عبدالجليل قزوينى، از سر اعتقاد به نقد مى‌پردازد، و از روى انصاف نظر مى‌دهد، به ويژه كه در تعظيم سخن خصم و مذهب او سخن مى‌گويد، لكن او را رافضى بر مى‌شمارد كه پس از 25 سال، حال به تازگى يك «نوسنّى»⁽⁾

مصطفى آورده است.

عبدالجليل قزوينى، ظاهرا كتاب فضائح الروافض را كه مؤلف آن تفكر جبرى مسلكى دارد به دقت مطالعه كرده، بر آن است كه صاحب كتاب از مجبّره است و خود را به اهل سنت نزديك كرده، لكن به شيعه تهمت گبركى⁽¹⁾. همان، ص 11. اما آن‌جا كه اقتضاى سخن ايجاب مى‌كند، در هر باب مطلبى وافى و شافى مى‌آورد و در برابر سخنان و دعاوى، معقول خصم به دلايل و شواهد و استدلال درست دست مى‌يازد و بر آن است كه دعوى بى‌حجت نبايد داشتن⁽²⁾. همان، ص 107.

يكى از روش‌هاى درست نقد از نظرگاه صاحب نقض همان استدلال درست است و دورى كردن از سخن متناقض و نيز توجه به عدل و انصاف و ايضاح مطالب و رفع شبهات و التفات عمدى به اسناد و مدارك و كتب معتبر و شواهد صحيح و نصّ درست و اشارات تاريخى دقيق. در كار نقد، مهم‌ترين نكته مقابله اسناد است و اقوال و پيدا كردن آنچه متضاد مى‌نمايد.⁽³⁾. همان، ص 234 (ذكر فضيحت اول همه دشمنان صحابه رسول و سلف صالح و زنان رسول باشند.)

نكته ديگر در كار نقد - از جمله اين كتاب، بيان روشن و فصيح و ساده و بى‌پيرايه نويسنده است و دورى ورزيدن از بيان يك سويه و طرح مسايل شبهه‌آميز. اما در عين حال دو نكته مهم در كليت اثر مطرح است: يكى آن‌كه متن اصلى كتاب خصم - اعنى فضائح الروافض - در حال حاضر و به عينه پيش روى ما نيست تا ما در حال حاضر

بتوانيم مقابله‌اى از آنچه او انجام داده است، مجددا صورت بدهيم، ديگر آن‌كه معلوم نيست كه مآخذ و مستندات كتاب خصم بر چه نوع منابع و مآخذى متكى بوده است. اما آنچه از فحواى كلام صاحب نقض دريافت مى‌شود، يكى آن است كه كتاب چه بوده، جنبه تبليغى داشته و صبغه عناد و خصومت و بهتان و قول زور و تهمت ناروا بر آن غلبه داشته است، و انتساب فضاحت‌هاى شصت و پنج گانه.⁽¹⁾

قصد عمده صاحب كتاب بعض فضائح الروافض طعن بر شيعه است و ايجاد يك مجادله مذهبى، و نظر منتقد آن است كه: جواب چنين فصل بى اصل و نقل بى مغز چگونه توان نوشتن چنين حوالات محال و بهتان و اثم و افك كه به تشنيع بر ايما طايفه زده است.

ظاهرا در عهد مناقشات مذهبى در دوران سلطنت محمّد بن محمود سلجوقى، اين كتاب فضائح در خفيه از باب تحقير شيعيان پيش عوام‌النّاس خوانده مى‌شده، تا همگى از شيعيان نفرت جويند و تبرا كنند. در عمده اين كتاب كه از روى جهل و ستم و ناروايى فراهم آمده، مبنا بر حوالات دروغ است كه از سر عناد نوشته شده، بدين گونه كه گويى آن خواجه ناصبى را هر مطلبى و جمله‌اى با كار راست باشد، الا جمله‌اى كه على عليه‌السلام در ميان آن باشد.⁽⁾

مذهب بد خود خبر دارد، نه از مذهب نيك مسلمانان آگاه باشد. نه عرف داند نه شرع، نه لغت نه اشتقاقات و معانى تا از سر بُغض على مرتضى قلم در ميان هذيان افكند

از اين ديدگاه‌ها مى‌توان فهرستى از واژگان مربوط به علم نقد را در اين كتاب جست، و بدين ترتيب بر وسعت و غناى مصطلحات وابسته به اين معانى، بيش از پيش افزود، وانگهى حق را از ناحق تشخيص داد، چنان كه نص قرآن مجيد و كتاب عزيز مى‌گويد: «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ»

كتابنامه

دانشگاه قم و دانشگاه‌هاى ديگر ايران /سيد فخر الدين شادمان

14 دانشگاه قم و دانشگاه‌هاى ديگر ايران⁽¹⁾

سيد فخر الدين شادمان

چكيده

مدارس قديم فقط فقيه‌پرور نبوده‌اند. بزرگان علم و ادب ايران، حكما، شعرا، اطبّا، منجّمان، دبيران، مستوفيان، و مفسران، همه پروردگان اين مدارس‌اند. مؤلّف براى اثبات ادعاى خود به بخش‌هايى از كتاب نقض استناد جسته است كه عبد الجليل از وضعيت مدارس آن زمان و دروسى كه در آنها مى‌خوانده‌اند، گزارش كرده است.

كليدواژه: مدارس قديم، دانشگاه قم.

... طلاب قم و قزوين و اصفهان و شيراز و يزد و ساير شهرهاى ايران نيز هموطن شما و من‌اند و اين مدرسه‌هاى قديم، اين دارالعلم‌هاى كهن، همه ميراث و مايه فخر و عزت ماست و هيچ معلوم نيست كه به چه عذرى و بهانه‌اى دانشگاه‌هاى موجود و شاگردان و استادانشان را ناديده گرفته‌ايم و اسم و عددشان را در سالنامه‌ها و گزارش‌هاى و كتاب‌هاى فرهنگى درج نمى‌كنيم.

به خلاف تصور مشتى جاهل كوتاه نظر، اين مدرسه‌هاى قديم فقط فقيه پرور نيست. حكما، شعرا، اطبا، منجمان، دبيران، مستوفيان، مفسران، هر مؤلف دانشمند،

هر مترجم زبردست، هر مصنّف بزرگ، هر مورخ عالى مقام، خلاصه، بزرگان علم و ادب ايران همه پروردگان اين مدارس‌اند. راست است كه فقه با جميع مقدمات و توابع و لواحقش، يكى از دروس مهم به شمار است؛ اما هم از ابتدا يعنى قرن‌ها در اين دارالعلم‌ها هر موضوع مربوط به شعب علوم و فنون از قبيل رياضيات، طبيعيات، فلسفه، طب، نجوم، ادبيات نيز تدريس شده و آداب و سنن و طريقه تعليم و تعلم اين دانشگاه‌ها حجره به حجره، شاگرد به شاگرد، مدرس به مدرس، به ما رسيده است.

بى‌مناسبت نيست كه در اين‌جا خطى چند از كتاب دراز اسم بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضائح الروافض، تصنيف عبدالجليل قزوينى رازى درج گردد. اين كتاب نفيس هشتصد سال پيش از اين نوشته شده و امسال با مقدّمه فاضل محقق آقاى سيّد جلال الدين حسينى ارموى معروف به محدّث در تهران منتشر گشته است:

«آنگه گفته: به روزگار سلطان ملكشاه و سلطان محمّد قدس‌سره نگذاشتندى كه شيعيان مدرسه و خانقاه بسازند.

اما جواب اين كلمه كه از وجوه دفع مضرت گفته است، آن است كه نمى‌دانم كه به كدام بقعه اشارت مى‌كند. اگر به تعداد مدارس سادات مشغول شويم، در بلاد خراسان و مازندران و شهرهاى شام از حلب و غير آن و بلاد عراق چون قم و آبه و كاشان كه مدارس چند است و كى فرموده است و اوقاف چند دارد طومار است و كتاب خواهد اما از براى دفع شبهت اشارتى برود. به شهر رى كه منشأ و مولد اين قائل است، اوّلاً مدرسه بزرگ سيّد تاج الدين محمّد كيسكى رحمه‌الله به كلاه دوزان كه مبارك شرفى فرموده است و قريب نود سال است كه معمور و مشهور است ... نه در عهد طغرل بزرگ سقاه اللّه رحمته كردند و در آن‌جا مدرسه شمس الاسلام حسكا بابويه كه پير اين طايفه بود كه نزديك است به سراى ايالت ... . نه در عهد اين دو سلطان كردند و ديگر مدرسه‌اى كه ميان اين دو مدرسه است كه تعلق به سادات كيسكى دارد ... . نه هم در عهد سلطان محمّد نوّر اللّه قبره فرموده‌اند و مدرسه‌اى به دروازه آهنين كه منسوب است به سيّد

زاهد ابوالفتوح نه هم در عهد دولت ملكشاهى ساختند و مدرسه فقيه على جاستى به كوى اصفهانيان كه خواجه ميرك فرموده است كه بدان تكلف مدرسه در هيچ طايفه‌اى نيست و سادات دارند ... نه در عهد سلطان سعيد ملكشاه فرمودند ... و مدرسه خواجه عبدالجبار مفيد كه چهار صد مرد فقيه و متعلم و متكلم از بلاد عالم در آن مدرسه شريعت آموختند. نه در عهد مبارك سلطان ملكشاهى و روزگار بركيارقى رحمه‌اللهكرد بد؟ ... و مدرسه كوى فيروزه نه در عهد اين سلاطين بنياد كردند ... و مدرسه خواجه امام رشيد رازى به دروازه جاروب بندان كه در وى زياده از دويست دانشمند معتبر درس دين و اصول فقه و علم شريعت خواندند كه علاّمه روزگار خويش بودند نه در عهد دولت سلطان سعيد محمّد - رحمة اللّه عليه - كردند كه هنوز معمور است و مسكون و در آن‌جا درس علوم مى‌خوانند و هر روز ختم قرآن و منزل صلحا و فقها هست و كتب‌خانه‌ها دارد و به همه انواع مزين است و مدرسه شيخ حيدر مكى به در مصلى گاه نه هم در عهد سلطان محمّد - رحمة اللّه عليه - كردند و همه به اشاره امثله سلاطين و مدد نواب و شحنگان ايشان بود؟ ... و بيرون از اين‌كه شرح داده آمد در شهر رى چند مدرسه معمور هست ... كه در عهد سلاطينى كرده‌اند كه خواجه اشارت كرده است در كتاب كه شيعه نيارستند كردن مدارس و مساجد در زمان ايشان و مساجد و منابر سادات شيعه را خود حدى نيست از بزرگ و كوچك كه به ذكر همه كتاب مطول شود...» .⁽⁾

«... معلوم است در شهر قم كه همه شيعه‌اند، آثار اسلام و شعار دين و قوت اعتقاد چگونه باشد از جوامع كه بوالفضل عراقى كرده است بيرون شهر و آنچه بهاء الدين كمال ثابت كرده است در ميان شهر از مقصوره‌هاى با زينت و منبرهاى با تكلف و مناره‌هاى رفيع و كراسى علما و نوبت عقود مجالس و كتب خانه‌هاى ملأ از كتب

طوايف و مدرسه‌هاى معروف معمور چون مدرسه سعد صلت و مدرسه اثير الملك و مدرسه سيّد سعيد عز الدين مرتضى - قدّس اللّه روحه - و مدرسه سيّد امام زين الدين اميره شرف شاه‌الحسينى كه قاضى و حاكم است ... و مدرسه ظهير الدين عبدالعزيز و مدرسه استاد ابوالحسن كميج و مدرسه شمس الدين مرتضى با عدت و آلت و مدرس و درس و مدرسه مرتضى كبير شرف الدين با زينت و آلت و حرمت و قبول و غير آن‌كه به ذكر همه كتاب مطول شود و مساجد بى مر و مقريان فاخر عالم به قرآن و مفسران عارف به منزلات و مؤولات و ائمه نحو و لغت و اعراب و تصريف و شعراى بزرگ و فقها و متكلمان از اسلاف به اخلاف رسيده و زهاد متعبد ...» .

«... و كاشان بحمد اللّه و منّه منور و مشهور بوده هميشه و هست به زينت اسلام و نور شريعت و قواعد آن از مسجد جامع و ديگر مساجد با آلت و عدت و مدارس بزرگ چون مدرسه صفويه و مجديه و شرفيه و عزيزيه با زينت و آلت و عدت و اوقاف و مدرسين چون امام ضياء الدين ابوالرضا فضل اللّه بن على الحسينى عديم النظير در بلاد عالم به علم و زهد و غير او از ائمه و قضات و كثرت فقها و مقريان و مؤذنان و عقود مجالس و تربيت علماء سلف ... ».

«اما آبه اگر چه شهرى به صورت كوچك است، اما بحمد اللّه و منّه بقعه بزرگوار است از شعار مسلمانى ... و در وى دو جامع معمور كبير و صغير ... و مدرسه عز الملكى و عرب شاهى معمور به آلت و عدت و مدرسان چون سيّد ابوعبداللّه و سيّد زين الدين ابوالفتح حسينى و عالمان با ورع و مجالس علم و وعظ متواتر ...».

«اما ورامين اگر چه ديهى است، به منزلت از شهرها باز نماند آثار شريعت و انوار اسلام از طاعات و عبادات و خيرات و احسانى كه آن‌جا ظاهر است از بركات رضى الدين ابوسعيد اسعده اللّه فى الدارين و پسران او از بنياد مسجد جامع و خطبه و نماز و

مدرسه رضويه و فتحيه با اوقاف معتمد و مدرسان عالم متدين و فقهاى طالب مجد و خيرات ايشان.

«اما سبزوار بحمد اللّه و المنه ملأ از اسلام و شريعت است و آراسته به مساجد نورانى و مدارس نيكو و علما كه خلفا عن سلف طريقه شريعت آموخته ...».⁽¹⁾

«... و آنچه گفته است «ما در كتب ايشان ديده‌ايم و خوانده‌ايم» بحمد اللّه تعالى كتب شيعه اصوليه ظاهر و باهرست و بيرون از آن‌كه در سراى‌هاى ايشان باشد، نسخت‌هاى بسيار در كتب خانه‌هاى بلاد اسلام نهاده است. به رى در كتب خانه صاحبى و به اصفهان در كتب خانه بزرگ و به ساوه در كتب خانه بو طاهر خواتونى و به همه شهرهاى عراق و خراسان و بغداد معروف و مشهور، مستغنى از آن‌كه بدان حوالت و اشارت كنند به سراى كسى ... .»

رجال رى در كتاب نقض /على صدرايى خويى

15 رجال رى در كتاب نقض

على صدرايى خويى

چكيده

شهر رى از پيش از اسلام، جايگاه والايى داشته است. همچنين پس از اسلام به مركز تمدّن و فرهنگ اسلامى تبديل گشته است و آثار دينى و فرهنگى متعددى در آن بنا شده است و دانشمندان بسيارى در اين شهر باليده‌اند. عبد الجليل رازى، در لابه‌لاى مطالب متنوّع كتاب نقض، به برخى از اعلام تاريخى شهر رى نيز پرداخته است كه پاره‌اى از آنها منحصر به اين كتاب‌اند. مؤلّف در اين مقاله، 62 نفر از رجال شهر رى را كه در كتاب نقض از آنان ياد شده، استخراج كرده و همراه با مطالب ديگرى درباره آنها از ساير كتب تراجم آورده است.

كليدواژه: كتاب نقض، رجال رى.

مقدّمه

شهر رى پيش از اسلام و بعد از اسلام تا پيش از حمله مغول اهميت فراوانى داشت. بعد از اسلام اين شهر مركز تمدن و فرهنگ اسلامى بوده و آثار دينى و فرهنگى متعددى در آن بنا گرديد و دانشمندان بسيارى در آن شهر ظهور كردند. اين نوشتار به

مناسبتِ كنگره گرامى‌داشت شخصيت سيّد عبدالعظيم حسنى - مدفون در رى - نظرى دارد بر رجال رى، مذكور در كتاب نقض عبدالجليل قزوينى رازى.

كتاب نقض

آفريننده اين اثر گرانسنگ و سرمايه علمى عظيم، نصيرالدين عبدالجليل بن ابى‌الحسين بن ابى‌الفضل قزوينى رازى از دانشمندان شيعى سده ششم هجرى است.⁽⁾

فهرست منتجب الدين، ص 77؛ التدوين فى ذكر اخبار قزوين، رافعى قزوينى، باب عين؛ مجالس المؤمنين، قاضى نوراللّه شوشترى، ج 1، ص 482، بحارالأنوار، ج 25، ص 9؛ امل الآمل، شيخ حر عاملى، ج 1، ص 40، روضات الجنّات چاپ قديم، ص 350 - 351؛ مقدّمه كتاب نقض، ص 17 - 23.

انگيزه عبدالجليل رازى در خلق اين اثر، آن است كه يكى از عالمان شافعى مذهب رى كه به رازى مشهور بوده، اقدام به نوشتن كتابى در ردّ مذهب شيعه نمود و آن را بعض فضائح الروافض نام نهاد. عبدالجليل با مطالعه آن كتاب، متوجه عناد مؤلّف و دادن نسبتهاى ناروا به شيعيان مى‌گردد و به همين دليل، اقدام به تأليف كتاب نقض مى‌كند كه نام كامل آن بعض مثالب النواصب في نقض بعض فضائح الروافض است و به اختصار به كتاب نقض شهرت يافته است.

وى اين اثر را در حدود سال 566ق تأليف كرد و در آن مطالب بسيارى درباره اوضاع شيعيان، آداب و رسوم مذهبى، نسبت‌هاى نارواى مخالفان به تشيّع و فشارهاى روحى و روانى آنها به شيعيان درج نمود. همچنين فارسى بودن كتاب، ارزش آن را دو چندان نموده است.

چون عبدالجليل (مؤلّف كتاب) ساكن رى بوده، در لابلاى كتاب مطالب بسيارى مربوط به آداب و رسوم در رى، فرهنگ و اعلام جغرافيايى، اعلام تاريخى درج نموده كه بخشى از آنها منحصر به كتاب نقض است.

رى در عصر تأليف كتاب نقض

چنان كه ذكر شد، كتاب نقض در حدود سال 566ق تأليف شده و اين دوره نزديك به حمله مغول بوده است كه آثار تمدن در رى و ديگر شهرها دچار خسارت‌هاى جبران ناپذيرى گرديد.

تصويرى كه از شهر رى در سده ششم در كتاب نقض ترسيم شده شهرى بزرگ و به تعبير امروزى (كلان شهر) داراى آبادى و عمران بسيار، كه در آن انديشه و مذاهب مختلف رواج دارد. عبدالجليل در نقض، وجود و رونق چهار مذهب (شافعى، حنفى، حنبلى و شيعه) و شيعه زيديه را در رى متذكر شده كه هر كدام از آنها دانشمندان سرشناس و مساجد و مدارس متعدد در رى داشتند.

البته وسعت و توسعه شهر رى در كتاب‌هاى ديگر نيز ذكر شده است. براى نمونه، فزونى استرآبادى در آخر بحيره تحت عنوان «خاتمه: در اظهار معمورى بلدان» گفته:

آبادانى رى در زمان ملك الشعراء خواجه بندار رازى در آن مرتبه بوده كه مدارس و خوانق شش هزار و هفتصد و هشتاد عدد، مساجد چهار هزار و هفتصد و شصت و شش، قنات خانه نهصد و بيست و هشت، يخ‌چاه هزار و هفتصد و بيست و پنج، محلات نود و شش محله و در هر محله چهل و شش كوچه و در هر كوچه چهل هزار خانه و هزار مسجد و در هر مسجدى هزار چراغدان از طلا و نقره و غيره.

شيعيان رى در سده ششم

در سده ششم، شيعيان در رى جايگاه فرهنگى و پايگاه مذهبى عمده‌اى داشته‌اند كه بخشى از آن در كتاب نقض بيان شده است. براى نمونه، مدارس شيعى كه در آن دوره در رى وجود داشته در كتاب نقض چنين ذكر شده:

همچنين در كتاب نقض دانشمندان شيعى در رى و موقعيت اجتماعى هر كدام به خوبى بيان شده كه نشانگر اهميت تاريخى اين كتاب است.

تصحيح و انتشار كتاب نقض

كتاب نقض توسط روان شاد دكتر سيّد جلال الدين محدّث ارموى به جامعه علمى عرضه شده است و آن مرحوم با تلاش خستگى‌ناپذير تصحيح اين اثر بزرگ را در مدت حدود سى سال به كمال رسانيد. آن مرحوم با علاقه وافرى كه به اين كتاب داشتند پس از تصحيح آن با تعليقات مختصر در سال 1331ش در يك جلد وزيرى در 743 صفحه، همراه با دو جزوه تعليقات نقض و كليد نقض منتشر نمودند. و پس از آن در صدد تصحيح مجدد و تعليقات مفصل بر آن برآمدند تا اين‌كه كتاب را در سه جلد در سال 1358ش آماده انتشار نمودند ولى اجل مهلت نداد و هنگامى كه آخرين بخش‌هاى كتاب زير چاپ بود ايشان دارفانى را وداع گفتند و عالم علم را به سوگ نشاندند.

مشخصات چاپ دوم كتاب چنين است:

تهران، انتشارات انجمن آثار ملى، قطع وزيرى، 1358ش در سه جلد:

جلد اوّل: متن كتاب، همراه با فهارس آيات، احاديث، امثال، اشعار، لغات و اصطلاحات، اشخاص، فرق، امكنه و كتاب‌ها، در 730 صفحه + 70 صفحه مقدّمه.

جلد دوم: تعليقات نقض جلد نخستين، در 608 صفحه + فهرست اشخاص و كتب در 45 صفحه.

جلد سوم: تعليقات نقض جلد دوم، از ص 609 تا 1400 صفحه + فهرست اشخاص و كتب از ص 1401 تا 1469.

در تهيه اين مقاله از چاپ دوم نقض و تعليقات آن استفاده شد و ما در اغلب تحقيقات آن از تلاش‌هاى علمى مرحوم محدّث ارموى بهره‌مند بوده‌ايم. روانش شاد و روحش با ائمه طاهرين محشور باد.

قوامى رازى، ص 7 - 12 و 17 - 20.⁽¹⁾

و از خواجگان و رؤسا كه در عداد و التفات آيند چون... رضى‌الدين أبوسعد ورامينى معمار حرم خداى و رسول، به چند موقفِ حج باستاده، عمارات مشاهد فرموده و مدارس كرده و فرزندان وى با خيرات و احسان بى‌مر، عماد الحاج و الحرمين الحسين بن أبى‌سعد عالم و زاهد و محسن و خيّر و صفى‌الدين احمد بن أبى‌سعد.

صاحب نقض در چند مورد (ص 200، 222، 451، 579) از رضى‌الدين ابوسعد ورامينى ياد كرده است.

رضى الدين ابوسعد ورامينى را توفيق تعمير حرم مكه معظمه و مدينه منوره حاصل شده و اموال خود را در اين راه صرف نمود و اين مطالب در كتاب نقض و انساب سمعانى ذكر شده است. فرزند وى منتجب الدين حسين بن ابى‌سعد ورامينى نيز به تعمير حرمين پرداخته و بدين سبب به لقب معمارالحرمين ملقّب گشته است. قوامى رازى در دو قصيده چهل و چهار بيتى و صد و شانزده بيتى به مدح وى پرداخته كه چند بيت آن چنين است:

اختيار كعبه كرده سخت نيك *** بختيارى كاختيار اين كرده‌اى

چون توانى شد به كعبه كز سخا *** كعبه عالم ورامين كرده‌اى

تاج آزادگان امير حسين *** كه ندارد نظير در كونين

صدر نيكو خصال گردون قدر *** بدر خورشيد زاد آزاده

سجده‌ها برده از سياستِ او *** شير نر پيش آهوى ماده

از پى شاعران به راه و به در *** چشم بگشاده گوش بنهاده

وز پى زائران به روز و به شب *** خوان نهادست و دست بگشاده

به ورامين ز بهر خدمتِ او *** دولت از رى مرا فرستاده⁽¹⁾

ابوطالب اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسين بن بابويه رازى، وى پسر عموى منتجب الدين صاحب الفهرست است و در كتاب مذكور، شرح حال وى چنين درج شده:

الشيخ الثقة ابوطالب اسحاق بن محمّد بن الحسن بن الحسين بن بابويه قرأ على الشيخ الموفق ابى جعفر قدّس‌اللّه روحه جميع تصانيفه و له روايات الأحاديث و مطولات و مختصرات فى الاعتقاد عربية و فارسية. اخبرنا بها

الشيخ الوالد موفق الدين عبيداللّه بن الحسن بن الحسين بن بابويه، عنه.⁽¹⁾

عبدالجليل رازى در چند مورد نقض از بوطالب بابويه ياد كرده از جمله در اين موارد:

و بوطالب بابويه سال‌ها واعظ و مذكّر مسلمانان بوده است و امانت و فضل او ظاهر و باهر.

شيخ بوطالب بابويه (رحمه‌اللّه عليه) بزرگ و متديّن بوده است، اما معلوم است كه آن درجه نداشت در علم كه تصنيف سازد... .⁽²⁾

يكى از بزرگان شيعه كه در رى ساكن بوده و در جنب قبر منوّر عبدالعظيم حسنى مدفون است. وى را پسر زاده‌اى بوده به نام سيّد قطب الدين ابوعبداللّه، ياد ايشان در نقض با اين عبارت آمده:

الابيض الشاعر ابوعبداللّه [الحسين بن عبداللّه ]بن العباس المذكور.⁽¹⁾

و در عمدة الطالب آمده است:

أمّا العباس بن عبداللّه الشهيد فعقبه قليل منهم الأبيض الشاعر و هو ابوعبداللّه الحسين بن عبداللّه بن العباس المذكور و قال الشيخ ابوالحسن العمرى الابيض هو عبداللّه بن العباس و اما ابونصر البخارى فقال: إنّه الحسين بن عبداللّه بن العباس و قال: مات بالري سنة تسع عشرة و ثلاثمائة و قبره ظاهر يزار.

در نقض درباره وى چنين آمده:

و بوالعلاء حسّول كه وزير شاهنشاه بود شيعى و معتقد بوده است و در آخر قصيده بائى اين بيتها او راست كه:

سيشفع لابن بطة يوم يبلى *** محاسنه التراب أبوتراب⁽³⁾

ثعالبى در كتاب تتمة اليتيمة شرح حال وى را چنين آورده است:

هو الأستاذ أبوالعلاء محمّد بن على بن الحسن (كذا في الاصل ولى گويا سهو است و بايد حسول باشد) صفى الحضرتين أصله من همدان و منشأه الري و أبوه أبوالقاسم مَن يضرب به المثل في الكتابة و البلاغة... و أبوالعلاء اليوم من أفراد الدهر و النظم و النشر و طالما تقلّد ديوان الرسائل و تصرّف فى الأعمال الجلائل... و هو الان فى الري فى اجل حال و أنعم بالٍ.⁽⁾

باخرزى در دمية القصر گفته:

أنشدني الوزير ابوالعلاء محمّد بن على بن حسّول بالرى فى دارالكتب سنة

ثلاث و اربعين و أربعمائة.

ابن شهرآشوب او را جزء شاعران شيعى ذكر نموده⁽¹⁾

عليٌّ إمامي بعد الرسول *** سيشفع في عرصة الحقّ لي

ولا أدعى لعلىٍ سوى *** فضائل في العقل لم تشكل

و لا أدّعى أنّه مرسل *** و لكن إمام بنصٍ جلي

و قول الرسول له إذ أتى *** له شبه الفاضل المفضل

ألا انّ من كنت مولىً له *** فمولاه من غير شكٍ علي

و وزير ابوالعلاء محمّد بن على بن حسّول كه وزير مجدالدوله بود و چون سلطان محمود بن سبكتكين بر ولايت رى مستولى گشت او را دبيرى فرمود و او عمرى دراز يافت بدين خواجه كه جدّم بود نامه‌اى نويسد جواب نامه او.

سپس تمام نامه او را ذكر نموده است.

همچنين ياد وى در نسائم الاسحار⁽³⁾. مجالس المؤمنين، قاضى نوراللّه شوشترى، ج 2، ص 455. آمده است.

صاحب نقض در ذكر صاحب منصبان شيعى نام وى را چنين ذكر نموده:

و از خواجگان و رؤسا كه در عدادِ اعتبار و التفات آيند چون... و استاذ

ابوالعميد الرازى.⁽¹⁾

در ديگر مصادر يادى از ابوعميد به چشم نمى‌خورد.

وى از عالمان حنفى مذهب مقيم رى بوده و در نقض در دو مورد نام وى آمده، ولى در مصادر ديگر يادى از وى نشده است. عبارت صاحب نقض چنين است:

و به رى در عهد قشقر و اميرعبّاس كه اصحاب بوحنيفه را به محفل پادشاه حاضر كردند به كرات كه به ديدار خداى تعالى بگوى و بنويسى كه قرآن قديم و ايشان امتناع مى‌كردند چون شيخ ابوالفتوح نصرآبادى و خواجه محمود حداد حنيفى و غير ايشان كه در آن مدت ايشان را اين مذهب نبود.

در جاى ديگر مى‌نويسد:

و به رى كه از امّهات عالم است معلوم است كه شيخ ابوالفتوح نصرآبادى و خواجه محمود حدادى حنيفى و غير ايشان در كاروانسراى كوشك و مساجد بزرگ روز عاشورا چه كرده‌اند؟ از ذكر تعزيت و لعنت ظالمان.⁽²⁾

ابوالفتح بن العميد على بن محمّد بن الحسين بن العميد قمى، ملقّب به ذوالكفايتين.

وى از وزيران با كفايت ركن الدوله حسن بن بويه است و صاحب نقض نام وى را همراه با نام پدرش ابن عميد در شمار وزيران شيعى ياد كرده است.

دانشمند بزرگ و مفسر كبير شيعه ابوالفتح رازى، شرح حالش با توجه به اشتهار وى و ذكر آن در اغلب كتاب‌هاى شرح حال نياز به تكرار ندارد. فقط در اين‌جا عبارت‌هاى

كتاب نقض در مورد اين فقيه گرانسنگ شيعى را درج مى‌كنيم:

و خواجه امام ابوالفتوح عالم كه مصنّف بيست مجلد است از تفسير قرآن و مؤلف كتاب شرح شهاب نبوى كه همه طوايف اسلام به نوشتن و خواندن آن راغبند.

شرح ابوالفتوح بر شهاب الاخبار قاضى قضاعى به فارسى است و به نام روح

الأحباب و روح الألباب موسوم است. نسخه‌اى از اين گوهر نفيس در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره 127 موجود است⁽¹⁾

و از مفسران بعد از متقدمان... و خواجه امام ابوالفتوح الرازى كه بيست مجلد تفسير قرآن تصنيف اوست‌كه ائمه وعلما همه طوايف طالب و راغب‌اند آن را.

شيخ ابوالفتوح رازى از خفتگان حرم شريف عبدالعظيم حسنى است و سوگمندانه با كمال اشتهار نام و آثارش در بين عامه و خاصه، تاريخ وفاتش ضبط نشده است. دانشمند فرزانه مرحوم دكتر سيّد جمال‌الدين محدّث ارموى تحقيقات ارزنده‌اى در تعليقات نقض نموده و تاريخ وفات ابوالفتوح را مبرهن ساخته است. براى مزيد اطلاع و كمال استفادت از تحقيق ايشان به تعليقات نقض مراجعه شود.⁽²⁾

سيد ابوالفتح نصر بن مهدى ونكى

شرح حال ونكى در انساب سمعانى چنين درج شده است:

الونكى: بفتح الواو و النون و في آخرها الكاف. هذه النسبة إلى ونك و هي إحدى قرى الرّي. اجتزت بها في خروجي إلى القصر الخارج، منها: السيد ابوالفتح نصر بن المهدى بن نصر بن المهدي بن محمّد بن علي بن عبداللّه بن عيسى بن أحمد بن عيسى بن علي بن الحسين بن علي بن الحسين بن أبيطالب الحسيني الونكي.

كان علويّاً فاضلاً عالماً متميّزاً، حسن المظهر، زيدي المذهب. سمع الحديث الكثير من... قرأت على دكانة بباب مصلحكان و كان دكّانه مجمع الفضلاء. و كانت ولادته في شعبان سنة ثمان و ستين و اربعمائة بالري.⁽¹⁾

در نقض نيز درباره ايشان چنين آمده:

و در رى سادات بسيارند از نقيبان و رئيسان كه اين مذهب دارند و مقبول الشهادة و العدالة بوده‌اند پيش قاضى القضاة الحسن الاسترآبادى (رحمه‌اللّه عليه) چنان كه سيّد امام ابوالفتح ونكى.

ابوالفضل محمّد بن الحسين بن العميد قمى معروف به ابن عميد. وى و فرزندش ابوالفتح از وزيران ديالمه بودند و صاحب نقض درباره آنها مى‌نويسد:

... و بعد از آن خواجه بوالفضل عميد معروف و مشهور به فضل واصل سيصد برده آزاد فرموده در عهد دولت خويش و املاك وى در عراق هنوز به وى منسوب است و او شيعى و معتقد بوده است و بعد از وى پسرش خواجه بلفتح بن أبى‌الفضل كه وزير عضدالدوله شد و متنبى را در مدح او قصايد است و از آن جمله اين بيتها است:

و من يصحب اسم ابن العميد محمدٍ *** يصر بين أنياب الأساود و الاُسدِ⁽²⁾

صاحب بعض مثالب النواصب درباره وى چنين نوشته:

در شهر رى رستم خادم و بلقسم عبدويه و بلقسم شواء و غيرهم كه امير قجقرشان به طاق باجكى برآويخت همه رافضيان شتّام بودند.⁽¹⁾

و صاحب نقض در رد وى مى‌گويد:

اما ابوالقاسم عبدويه رحمه‌الله اصولى مذهب و شيعى بود. پادشاه وقت او را به سبب فتنه و غوغاى برآويخت و چون او را معلوم شد كه طالويه خاك‌روب و دگران از حنفى و شفعوى در حقّ وى خوابهاى نيك ديدند و معتمدان طوايف بر ايمان او گواهى دادند پشيمان شد و رخصت داد كه او را در مقابل تربت سيّد عبدالعظيم حسنى (رضى اللّه عنه) دفن كردند در داخل مشهد و امير قجقر بفرمود تا بندارى هنار فروش كه قصد بو القاسم عبدويه كرده بود از طاق باجكى درآويختند.

در ديگر مصادر يادى از وى نيامده است.

صاحب نقض از صاحب ترجمه در شمار سادات صاحب نام شيعى با اين تعبير ياد كرده است:

صالح، فقيه، دين مقرى، قرأ على السيد الاجل المرتضى ذي الفخرين المطهر (رفع اللّه درجتهما).⁽¹⁾

شرف الائمة ابونصر هسنجانى، شرح حال اين دانشمند در كتاب‌ها ذكر نشده ولى در نقض در موارد متعدد اسم وى ذكر شده كه عبارتند از:

چون شرف الائمه بو نصر هِسِنْجانى پرده نفاقِ خواجه از درِ خانه بخواست برداشتن در دولتِ سلطان مسعود (نوّر اللّه قبره) با حضور اركانِ دين و دولت از وزرا و امرا و سپاه سالاران و خادمان حضرت و ده هزار نفس از عوام و خواص و از هر مذهبى و طايفه‌اى به حضورِ سلطان او تقرير مى‌كرد اين مذهب مجبران بامذهب باطنيان برابر است در وجوبِ معرفتِ خدا، فضولى برخاست و گفت: مولانا چه فرق است ميانِ ملحدان و اين جماعت؟ خواجه گرم و بلند گفت: اى خواجه، فرق در دوگانگى باشد و اين‌جا يگانگى است در يگانگى فرقى نباشد.⁽²⁾

و درين روزگار آنچه هر سال خواجه امام شرف الائمه أبو نصر الهنسجانى كند در هر عاشورا به حضور امرا و تركان و خواجگان و حضور حنيفيان معروف و همه موافقت نمايند و يارى كنند و اين قصه خود به وجهى گويد كه دگران خود ندانند و نيارند گفتن.

و مفتّنان و اوباش سراىِ خواجه بو نصر هسنجانى به غارت بربخته و در حال خواصِّ سلطان و غلامان امير عباسى غازى برفتند و بسيارى را بگرفتند و سه غوغائى قزوينى را درآويختند.⁽⁾

هسنجانى، به هسنجان منسوب است كه از قراى رى بوده است. سمعانى در انساب گفته:

الهسنجاني بكسر الهاء و السين المهملة و سكون النون و فتح الجيم و في آخرها النون بعد الألف، هذه النسبة إلى قريةٍ من قُرى الري، يقال لها: هسنگان: فعرّبت و قيل لها هسنجان.

صاحب نقض وى را از شاعران فارسى‌گوى ياد كرده⁽¹⁾

صاحب نقض در چند مورد از وى ياد كرده بدين ترتيب:

در مقدّمه كتاب در توضيح كتاب مثالب النواصب مى‌گويد:

[مؤلف آن كتاب را] سه نسخت كرده، يكى به خزانه اميرك معروف فرستادى و ديگرى مصنّف مى‌دارد و در خفيه بر عوام الناس مى‌خواند و نسختى از آن نقل كرده به قزوين.⁽²⁾

و مدرسه فقيه على جاسبى به كوى اصفهانيان كه خواجه اميرك فرموده است كه بدان تكلّف مدرسه‌اى در هيچ طايفه‌اى نيست.

و از خواجگان و رؤسا كه در عدادِ اعتبار و التفات آيند چون... خواجه اميرك شيعى رازى.⁽⁾

در ديگر مصادر يادى از وى نشده است.

از عالمان بلند مرتبه شيعى است كه صاحب نقض وى را در شمار شمس الاسلام

حسكا و بوطالب بابويه و قبل از نام آنها ذكر نموده است.

عبارت صاحب نقض چنين است:

... و چون حال بدين انجاميد شيعت اين حال رفع كردند بر خواجه على عالم و فقيه بلمعالى امامتى و شمس الاسلام حسكا... .

از شاعران شيعى است كه يادش دو بار در نقض آمده و غير از آن اطلاعى از وى در دست نداريم.

2) و از متملّكان و رؤسا و سادات رى و قزوين... و سيد حمزه شعرانى كه بندار رازى را در مدحِ ايشان قصايد است كه چون بخوانند بدانند.

صاحب نقض درباره وى آورده:

و در رى سادات بسيارند از نقيبان و رئيسان كه اين مذهب دارند. چنان كه خواجه امام بو جعفر گيل كه بر بلاى همه اصحاب بو حنيفه نشيند در حضرت مجلس حكم و مُعدل و مزكى باشد، با اين همه در بانگ نماز و قامت خير العمل زنند و والى و قاضى و پادشاه دانند و علما را معلوم باشد و نه نقصانِ عدالتشان كند و نه كس را زهره باشد در ايشان طعنى زند.⁽¹⁾

وى فرزند سيّد محمّد كيسكى است و شرح حالش در ضمن شرح حال وى ذكر گرديد.

وى مدتى فرمانروايى رى (از سال 548 تا 564ق) را در دست داشته و صاحب نقض داستان بدرقه حاجيان خراسان را از رى تا بسطام هنگام بازگشت از حج ذكر كرده كه چون وى بازگشت دزدان بر قافله زده و متجاوز از چهارصد و اندى حاجى را كشتند. عبارت صاحب نقض چنين است:

تا در شهور سنه ثلاث و خمسين و خمسمائة قافله‌اى كه از سفر حجاز بازگشت با عدّت و آلت و برگ و ساز همه حنيفيان نيكو اعتقاد و سنّيان عدلى نه جبرى‌اند هزار مرد از ماوراء النهر و غزنين و بلخ و بخارا و خوارزم و بلاد آن ديار با بدرقه اميرغازى اينانج اتابك مى‌رفتند تا به بسطام، چون بدرقه بازگشت ملحدان از مهريان شبيخون آوردند و چهارصد هزار دينار صامت و ناطق ببردند و چهارصد و هشتاد واند مسلمان حاجى و غير حاجى را شهيد كردند.

ابو منصور محمّد بن اسعد بن محمّد بن حسين بن قاسم عطارى طوسى متوفاى 571 و مدفون در چرنداب تبريز.

2) . وفيات الاعيان، ابن خلكان. و روضات الجنان

3) . ديوان خاقانى، تصحيح على عبدالرسولى، ص 303 - 308.

فقيه، ثقة، وجه، قرأ على شيخنا الموفق أبي جعفر (قدّس اللّه روحه) جميع تصانيفه بالغري (على ساكنه السلام) و قرأ على الشيخين سلار بن عبدالعزيز و ابن براج جميع تصانيفه و له تصانيف فى الفقه منها كتاب العبادات و كتاب الاعمال الصالحة و كتاب سيّد الانبياء و الائمه عليهم‌السلام ، أخبرنا بها الوالد عنه (رحمهم اللّه).⁽¹⁾

صاحب نقض در موارد متعدد از شمس الدين حسكا رازى ياد كرده كه مطالب قابل توجه آن چنين است:

و در آنجا (رى) مدرسه شمس‌الاسلام حسكا بابويه كه پير اين طايفه بود كه نزديك سراى ايالت است و در آنجا نماز به جماعت و قرائتِ قرآن و تعليم قرآن كودكان را و مجلس وعظ و طريقِ فتوى و تقوى ظاهر و معين بوده است و هست.

و علم و امانت و زهد و ورع شمس الاسلام حسكا بابويه همه طوايف اسلام را معلوم است.⁽⁾

صاحب مثالب النواصب در نسبت دروغى به حسكا بابويه چنين نوشته:

حسكاى بابويه گفت: من هيچ شب نخسبم تا صد بار لعنت به معاذ جبل نكنم و معاذ جبل (رضى اللّه عنه) امين و كاردار رسول بود بر اعمال يمن و تعليم شرعيات و رسول عليه‌السلام در حق گفته بود: أعلمكم بالحلال و الحرام معاذ بن جبل، نمى‌شايد كه يك شب بر پير دانشمند رافضى بازگردد تا او را چند بار لعنت بنكند فكيف بر آنها كه خلافت و امامت كردند.

و صاحب نقض در جواب افتراى وى چنين مى‌نويسد:

اما جواب اين كلمات همان است كه در مواضع گفته آمد كه دروغ و بهتان است و وزر و وبال به گردنِ آن كس كه گويد و روا دارد دروغى بر پيرى زاهد

عالم مقدم نهادن كه سيرت و طريقت شمس الاسلام حسكا رحمه‌اللههمه علماى فريقين را معلوم باشد كه عفت نفس و كوتاه زبانى و پاك نفسى.

قاضى القضات عماد الدين ابومحمّد حسن استرآبادى (متولد 455ق در استرآباد و متوفاى 541ق در رى).

وى از دانشمندان بزرگ و قاضيان مشهور رى بوده و در مذهب حنفى سلوك مى‌كرده، ولى با دانشمندان شيعه مراودات نيكو داشته به طورى كه دانشمندان شيعه كتاب غرر و درر سيّد مرتضى را از طريق وى روايت مى‌كنند و همين امر موجب شده كه دانشمندان شيعه را به حسن سلوك بستايند چنان كه شاعر شيعى قوامى رازى، قصيده‌اى در مدح وى سروده كه بيش از صد بيت است.

چند بيت از اين قصيده كه دلالت بر عظمت صاحب ترجمه دارد چنين است:

اى قوامى چون معانى شد عماد لفظ تو *** جهد آن كن تا به نزديك عماد الدين برى

آن عمادالدين حق اقضى‌القضاة شرق وغرب*** كش رسد بر مهتران دين و دولت مهترى

پادشاه شرع و ملت خواجه درگاه و دين *** كاسمان را نيست در پهلوى پهناورى

از فصاحت‌هاى پندارى كه در تذكير تو *** جبرئيلت مقرئى كردست و عرشت منبرى⁽²⁾

صاحب نقض در چندين مورد از وى ياد نموده كه نشانِ عظمت وى و مقبوليش در نزد عامه و خاصه دارد. براى نمونه چند مورد آن چنين است:

و من در شهور سنه ثلاث و ثلاثين و خمسمائة كتابى مفرد ساخته‌ام در تنزيه عايشه در دولت امير غازى عبّاس رحمه‌الله به اشارت رئيس و مقتداى سادات و شيعه سيّد سعيد فخرالدين بن شمس‌الدين الحسينى (قدّس اللّه روحهما) و قاضى القضاة سعيد عماد الدين الحسن استرآبادى (نوّر اللّه قبره) به استقصا خوانده و بر پشت آن فصلى غرا نوشته به استحسان تمام و نسخه اصل آن به خزانه اميرعبّاس بردند و ديگر نسخت‌ها دارند... .⁽¹⁾

قاضيى چون حسن استرآبادى كه در مشرق و مغرب مانند نداشت.

و در اين ديار بزرگترين مفتى در اصحاب بو حنيفه در عراق قهستان قاضى عماد الدين حسن استرآبادى بود هميشه اين سنت نگاه داشتى و در جامع مسلمانان كه خطبه و نماز كردى باز نكردى و اقتدا بدو خطا نباشد و او را بى‌علم نپندارم كه هفتاد سال بر عملى متواتر مداومت بنمايد... .⁽²⁾

و پوشيده نيست كه عماد الدين حسن سادات و شيعت را چگونه مكرم و محترم داشتى.

سيد اجل مرتضى در كتاب غرر نام هر يك برده است و شرح داده و علماى اصحاب ما آن كتاب را از امام سعيد عماد الدين حسن استرآبادى (نوّر اللّه قبره) سماع كرده‌اند كه او را از پسر قدامه سماع بود و پسر قدامه را از سيد علم الهدى.⁽⁾

پس از قاضى حسن استرآبادى فرزندش بر جايگاه وى قرار گرفته و قضاوت رى را عهده‌دار شده است.

همچنان كه صاحب نقض تصريح نموده وى حنفى مذهب بوده ولى با توجه به روايت عالمان شيعى از وى، عده‌اى از دانشمندان شيعى وى را شيعه قلمداد نموده‌اند.

شرح حال وى در كتاب‌هاى شيعه و حنفيه مندرج است.⁽¹⁾

و خواجه حسن پسر شيخ جعفر دوريستى مشهور در فنون علم و مصنّف كتب و راوى اخبار بسيار و از بزرگان اين طايفه و علماى بزرگ، در هر دو هفته نظام الملك از رى به دوريست رفتى و از خواجه جعفر سماعِ اخبار كردى و بازگشتى از غايت فضل و بزرگىِ او، و اين خاندانى است به علم و عفت و امانت مذكور، خلفاً عن سلف.

و خواجه حسن بن جعفر الدوريستى عالم و شاعر بوده است و او را در مناقب و مراثى قصايد بسيار است كه به شرح همه نتوان رسيد و بهرى بيان كرده شد و اين قطعه لطيفه در حق رضا عليه‌السلام او راست:

يا معشر الزوار طاب مزاركم *** حيّوا بطوس معالماً و رسوما

و اذا رأيتم قبر مولانا الرضا *** صلّوا عليه و سلّموا تسليما⁽¹⁾

وخواجه الحسن بن جعفر اين معنى را از قول صادق عليه‌السلام به نظم آورده است بر اين وجه:

بغض الوصى علامة معروفة *** كُتِبَتْ على جَبَهات أولاد الزنا

من لم يوال من الانام وليّه *** سيّان عنداللّه صلّى ام زنا⁽²⁾

وى را فرزندى بود به نام ابوتراب دوريستى كه در نقض در چند مورد از وى ياد شده است.⁽³⁾

دوريست در لغت‌نامه دهخدا، چنين معرفى شده:

دوريست قريه‌اى از قراى رى، ظاهراً همان درشت يا ترشت يا طرشت تهران است. قريه درشت يا ترشت فعلى كه در غرب تهران واقع است و عده كثير فقيه و عالم از آن قريه برخاسته‌اند.

وى برادر مهتر صاحب نقض بوده و منتجب الدين در الفهرست از وى چنين ياد كرده است:

وى را سه پسر بوده كه در كتاب مذكور چنين ياد شده‌اند:

المشايخ قطب الدين محمّد و جلال الدين محمود و جمال الدين مسعود أولاد الشيخ الإمام أوحد الدين الحسين بن أبي الحسين ابن أبي الفضل القزويني، كلّهم فقهاء صلحاء.⁽¹⁾

صاحب نقض در چند مورد از اين برادرش ياد كرده بدين عبارت:

... و پيش برادر مهترم اوحد الدين الحسين كه مفتى و پير طايفه است (مدّ اللّه عمره و أنفاسه) فرستاد. او نيز مطالعه نسخه تمام كرد و از من پوشيده داشتند از خوفِ آن كه مباد من در جواب كتاب و نقض آن تعجيلى بكنم.

حدّثنا الأخ الإمام أوحد الدين أبو عبداللّه الحسين بن أبي الحسين بن أبي الفضل القزوينى سماعاً و قراءةً... .⁽²⁾

خاندان سيّد زكى از سادات اهل علم و بلند مرتبه بودند و كسانى از اين خاندان سمت نقابت را در رى و قم و ديگر شهرها عهده‌دار بوده‌اند. از اين خاندان اين افراد در رى

سمت نقابت عهده‌دار بوده‌اند:

صاحب نقض مى‌نويسد:

اما سعد الملك رازى رحمه‌الله شيعى امامتى اصولى بود و چون سلطان... وى را

برآويخت و بر آن پشيمان شد و سه روز بار نداد. روز چهارم كه بر تخت بنشست شمس رازى شاعر در حضرت شد و به استاد و به آوازى بلند اين قطعه بر سلطان خواند:

ترا سعد و بو سعد بودند يار *** چو تاج از برِ سر درآويختى

درآويخت بايست بدان هر دوان *** تو آن هر دوان را برآويختى

سلطان بگريست و شاعر را سيم و خلعت فرمود.⁽¹⁾

يكى ديگر از عالمان خاندان بنى مشاط كه در نقض نام وى آمده، از اين عالم - كه مذهب عامه دارد - جز آنچه در كتاب نقض ياد شده مطلب ديگرى در كتاب‌ها ذكر نشده است، عبارت صاحب نقض در مورد وى چنين است:

و اگر خواجه به مجلس حنيفيان و شيعيان نرفته باشد آخر به مجلس شهاب مشاط رفته باشد كه او هر سال كه ماه محرم درآيد ابتدا كند به مقتل عثمان و على و روز عاشورا به مقتل حسين على آورد تا سال پيراى به حضور خاتونانِ اميران و خاتون امير أجل اين قصه به وجهى گفت كه بسى مردم جامه‌ها چاك كردند و خاك پاشيدند و عالم سر برهنه شد و زارى‌ها كردند كه حاضران مى‌گفتند: زيادت از آن بود كه به زعفران جاى كنند شيعت.⁽²⁾

وى سبط سيّد محمّد كيسكى است كه شرح حالش در ذيل شرح حال وى ذكر گرديد.

وزير معروف ديالمه كه مدت هيجده سال سمت وزارت را عهده‌دار بود و مقرحكومتش در رى بود. شرح حال وى طولانى و در اغلب مصادر زندگى نامه‌ها

ضبط شده است. آنچه صاحب نقض درباره وى - كه از شيعيان معتقد بوده - ذكر كرده چنين است:

و در عجم دستاربندى به فضل و عدل از صاحب كافى بزرگتر نبوده است. ابوالقاسم ابن العباد بن العباس كه هنوز وزرا را به حرمت او صاحب نويسند و توقيعات و خطوط و رسوم او هنوز مقتداى اصحاب دولت است و كتب‌خانه صاحبى بروده⁽¹⁾

إنّ علي بن أبي طالب *** امامنا فى سورة المائدة

فقل لمن لامك فى حبّه *** خانتك في مولدك الوالدة

صاحب نقض دو بيت شعر نقل كرده با عبارت «چنانكه شاعر رازيان گفته» و آن دو بيت چنين است:

لعمرك ما الانسان الا بدينه *** فلا تدع التقوى اتكالاً على الحسب

لقد رفع الاسلام سلمان فارسٍ *** و قد وضع الشرك الشريف أبا لهب⁽³⁾

مرحوم محدّث ارموى احتمال داده كه منظور از «شاعر رازيان» همان صاحب بن عبّاد بوده به دليل آن‌كه اين دو بيت در ديگر مصادر از اشعار وى ذكر شده است. و سنايى نيز در معنى آن به پارسى چنين سروده:

بو لهب از زمين يثرب بود *** ليك قد قامت الصلا نشنود

بود سلمان خود از ديار عجم *** بر در دين همى فشرد قدم⁽⁴⁾

ابو جعفر محمّد بن على بن بابويه قمى، معروف به شيخ صدوق و ساكن و مدفون در رى. شرح حال وى در اغلب كتاب‌هاى رجال و شرح حال درج شده، در اين‌جا عباراتى را كه صاحب نقض درباره وى آورده درج مى‌كنيم:

ابو جعفر بابويه فقيهى است مقدّم.⁽²⁾

و فضل و بزرگى شيخ كبير بو جعفر بابويه رحمه‌الله را خود چگونه انكار توان كرد از تصانيف و وعظ و درس و از رى تا بلاد تركستان و ايلاق اثر علم و فضل ايشان در جهان ظاهرست.

و بو جعفر بابويه شخصى بزرگوار و استاد همه اصحاب.⁽³⁾

و ابو جعفر الكبير البابويى مصنّف سيصد مجلد از اصول و فروع.

در نقض در چهار مورد نام وى آمده ولى معين نيست مقصود از اين عنوان كيست عبارت نقض چنين است:

ونكى و در پيش قاضى ظهير الدين.⁽¹⁾

و چون ظهير الدين كه مفتى مسلمانان است بارى اين مداهنه نكردى.

گويا اين شخص - چنان كه مرحوم محدّث ارموى احتمال داده‌اند - همان فرزند قاضى القضات عماد الدين حسن استرآبادى است كه پيش از اين ياد شد.

اميرعبّاس والى رى و شيعى مذهب از امراى بسيار متديّن و عادل و باكفايت بوده و به شهامت و جلادت و عظمت و مروت شهرت داشته است. در نقض در موارد متعدد يادى از وى شده كه يك مورد آن چنين است:

و من در شهور سنه ثلاث و ثلاثين و خمسمائه كتابى مفرد ساخته‌ام در تنزيه عايشه در دولت امير غازى عبّاس رحمه‌الله و نسخه اصل به خزانه امير عبّاس بردند.⁽³⁾

المفيد عز العلماء ابوالوفاء عبدالجبار بن عبيداللّه بن على رازى، از دانشمندان بزرگ شيعى در سده پنجم و ششم هجرى بوده و مدرسه‌اى در رى ساخته كه مجمع ارباب علم و دانش بوده است.

در نقض ياد وى و مدرسه‌اش آمده، بدين عبارتها:

و مدرسه خواجه عبدالجبار مفيد كه چهار مرد فقيه و متكلم در آن مدرسه درس شريعت آموختند و اين ساعت معروف و مشهور است به درس علوم و نماز به جماعت و ختم قرآن و نزول اهل صلاح و فقهاء.⁽⁾

و المفيد عبدالجبار الرازى كه چهارصد شاگرد بزرگ داشت.

رشيد الدين ابوسعيد عبدالجليل بن أبى الفتح مسعود بن عيسى رازى، از متكلمان بزرگ شيعى در سده ششم هجرى است. صاحب نقض در چند مورد از وى به بزرگى

ياد كرده و به مطالب وى در كتاب‌هايش استناد نموده است كه عبارتند از:

و خواجه امام رشيد الدين رازى كه استادِ اهل زمانه خود بود در علمِ اصول.

اما جواب آنچه گفته است كه: «شريعت را ظاهرى و باطنى هست» اين مذهب باطنيان و صباحيان است نه مذهب مسلمانان و ايشان را از اين‌جا باطنى گويند و بيان اين مسئله و دگر مسائل كه ردّ است بر ملاحده و بواطنه و دهريه و غلات و غير ايشان از اصناف مبطلان خواجه امام سعيد رشيد رازى (قدّس اللّه روحه) در كتاب فصول بيان كرده است به وجهى روشن بر بايد گرفتن و بر خواندن تا اين شبهت زايل شود.⁽¹⁾

و منتجب الدين در الفهرست در شرح حال وى مى‌نويسد:

الشيخ المحقق رشيد الدين أبو سعيد عبدالجليل بن أبي الفتح مسعود بن عيسى المتكلّم الرازي أُستاد علماء العراق في الأُصولين، مناظر ماهر حاذق له تصانيف؛ منها نقض التصفّح لأبي الحسن البصري، الفصول في الأُصول على مذهب آل الرسول، جوابات على بن القاسم الاسترآبادي المعروف ببلقمران، جوابات الشيخ مسعود الصوابي، مسالة فى المعجز، مسألة فى الاعتقاد، مسألة فى نفى الرؤية، شاهدته و قرأت بعضها عليه.

و الامام الرشيد عبدالجليل بن مسعود المتكلم كه عديم النظير بود در عهد خويش و شاگردان وى از سادات و علما همه عالم و متبحر كه به ذكر كتاب بيفزايد.⁽⁾

رشيد الدين رازى مدرسه‌اى در رى داير نموده كه در نقض از آن چنين ياد شده:

و مدرسه خواجه امام رشيد رازى به دروازه جاروب بندان كه زيادتر از دويست دانشمند در وى درس اصول دين و اصول الفقه و علم شريعت خواندند كه علاّمه روزگار خويش بودند... و هنوز مَعمور و مسكون و در

آنجا درسِ علم مى‌رود و هر روز ختم قرآن و منزل مصلحان و فقهاست و كتبخانه دارد و به همه انواع مزيّن است.

شايان ذكر است كه صاحب ترجمه غير از ابوسعيد عبدالجليل بن عيسى بن عبدالوهاب الرازى است كه شرح حالش بعد از اين خواهد آمد.

نصير الدين عبدالجليل بن ابى الحسين ابن الفضل قزوينى رازى، مؤلف كتاب نقض، منتجب الدين از وى چنين ياد كرده:

الشيخ الواعظ نصير الدين عبدالجليل بن ابى الحسين ابن أبي الفضل القزويني، عالم، فصيح، ديّن، له كتاب بعض مثالب النواصب فى نقض بعض فضايح الروافض، كتاب البراهين فى إمامة أميرالمؤمنين، كتاب السؤالات و الجوابات سبع مجلّدات، كتاب مفتاح التذكير، كتاب تنزيه عايشه.⁽¹⁾

رافعى در التدوين في ذكر اخبار قزوين، درباره وى چنين مى‌گويد:

عبدالجليل بن ابى الحسين بن ابى الفضل ابوالرشيد القزوينى يعرف بالنصير، واعظ اصولى له كلام عذب فى الوعظ و مصنّفات فى الاصول، توطن الرى و كان من الشيعة.

صاحب نقض در چند مورد از خود و آثارش ياد كرده كه به دليل اهميت آنها در روشن شدن حيات علمى وى عين عبارتش درج مى‌شود:

مرا در شهور سنه خمسين و خمسمائة به روز آدينه بعد از نماز به مدرسه بزرگ خود نوبت مجلس بود و در آن به مذاهب اباحتيان طعن مى‌رفت.⁽⁾

روزى كه مرا به سراى سيّد فخرالدين رحمة اللّه نوبت مجلس بود... ما مجلس

به آخر آورديم.

و من در كتاب مفتاح الراحات فى فنون الحكايات شرح ايمان عمر به نوعى لطيف بيان كرده‌ام و بعضى از معروفان فريقين آن را نسخه كرده‌اند و ديده و خوانده.⁽¹⁾

و اعتقاد شيعه در حق زهّاد و عبّاد و مفسّران چنين به غايت نيكو باشد و چون مفصّل خواهد بداند كتاب مفتاح الراحات كه ما جمع كرده‌ايم در فنون حكايات بر بايد گرفتن و مطالعه كردن.

و من در شهور سنه ثلاث و ثلاثين و خمس مائة كتابى مفرد ساخته‌ام در تنزيه عايشه در دولت امير غازى عبّاس رحمه‌الله به اشاره رئيس و مقتداى سادات و شيعه سيّد سعيد فخر الدين بن شمس الدين الحسينى (قدّس اللّه ارواحهما) و قاضى القضاة سعيد عماد الدين حسن استرآبادى (نوّر اللّه قبره) به استقصاء برخوانده‌اند و بر پشت آن فصلى مشبع نوشته‌اند و نسخه اصل به خزانه امير غازى عبّاس رحمه‌الله بردند و نسخت‌هاى ديگر دارند.⁽²⁾

حدثنا الأخ الإمام أوحد الدين أبو عبداللّه الحسين بن أبي الفضل القزويني سماعاً و قرأةً.

أخبرنا الأمير الإمام أبو منصور المظفر العبادي.⁽³⁾

و عددِ اسامى همه خلفا و القابِ ايشان ما در كتاب البراهين فى امامة أميرالمؤمنين بيان كرده‌ايم در تاريخ سنه سبع و ثلاثين و خمسمائة.

... و ما در كتاب البراهين فى امامة أميرالمؤمنين بيان آيت و وجه خبر و دلالت بر امامت به سمع گفته‌ايم در اين كتاب احتمال نكند.⁽⁾

بار خدايا توفيق رفيق گردان و از عصمت خود ما را بهره ده تا آن گوئيم و كنيم