فاطمه علیها السلام مادر تمام خوبی ها
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه :موسوی، سیدعلی اصغر، 1345 -
عنوان و نام پدیدآور :فاطمه علیها السلام مادر تمام خوبی ها [کتاب]/ سیدعلی اصغر موسوی.
مشخصات نشر :ساری: نشر هاوژین، 1394.
مشخصات ظاهری :191 ص.
شابک :180000ریال:978-600-7546-34-5
یادداشت :کتابنامه: ص. 185 - 191؛ همچنین به صورت زیرنویس.
موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق.
موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- فضایل
موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- اخلاق
رده بندی کنگره :BP27/2/م8165ف2 1394
رده بندی دیویی :297/937
شماره کتابشناسی ملی :3765763
ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ
فاطمه(علیها السلام)
مادر تمام خوبی ها
سید علی اصغر موسوی
سرشناسه :موسوی، سیدعلی اصغر، 1345 -
عنوان و نام پدیدآور :فاطمه علیها السلام مادر تمام خوبی ها [کتاب]/ سیدعلی اصغر موسوی.
مشخصات نشر :ساری: نشر هاوژین، 1394.
مشخصات ظاهری :191 ص.
شابک :180000ریال:978-600-7546-34-5
یادداشت :کتابنامه: ص. 185 - 191؛ همچنین به صورت زیرنویس.
موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق.
موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- فضایل
موضوع :فاطمه زهرا (س)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق. -- اخلاق
رده بندی کنگره :BP27/2/م8165ف2 1394
ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری
رده بندی دیویی :297/937
شماره کتابشناسی ملی :3765763
نخستین گلواژۀ لبخند بر لبان محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) و خدیجه(علیها السلام)
فرشتۀ بینظیری که فاطمه(علیها السلام) نام گرفت؛
فاطمهای که هم زهره بود، هم زهرا، هم انسیۀ حورا!
و تقدیم به:
مادرم، بانو بتول اسلامی رحمتالله و رضوانه تعالی علیها، که عاشقانه مرا با یاد مادر تمام خوبیها پروراند
و دخترم، سیده فاطمه معصومه (یاسمن) رحمتالله و رضوانه تعالی علیها، که به حق، «امابیها»ی پدر بود و در سانحه تصادف در بهمن 1399 راهی ملکوت آسمان شد
و به پدر بزرگوارم جناب حجت الاسلام المسلمین آقا سیدعلی اکبر موسوی رحمتالله و رضوانه تعالی علیه، به پاس آموزه های مقدس از متون اصیل تاریخ اسلامی،
باشد که مورد خشنودی خداوند (جل جلاله)، پسند حضرت زهرا(علیها السلام) و موجب آمرزش روح شریف عزیزانم گردد!
کانون آیینۀ حق
کوثر عشق فقط بحر مصفّا دارد
نه به هر چشمه توان گفت: که دریا دارد!
بحر لرزید: که موضوف بزرگان شده است!
جایگاهی که فقط «اُمّ ابیها» دارد
زهره رنجید: که من، خُردترین سیّاره
کی شوم لایق آن نام، که زهرا(علیها السلام) دارد
مهر پرسید: که «والشمس» کدامین ماه است؟
ماه خندید: که رخسارۀ حورا دارد!
چشمه جوشید و پدیدار شد از آن، هستی
شأن «لولاک» اگر حکمت «لمّا» دارد!
سلفی! دخت نبی(صلی الله علیه و آله و سلم) مظهر «سرّ الله» است!
بیمزار است، اگر خیل تماشا دارد -
گر که موقوف به جایی و مکانی میشد
کس نمیگفت، که صورت ز چه معنا دارد؟!
معنی هستی افلاک فقط زهرا(علیها السلام) نیست -
«چارده» آینه در شاخۀ «طوبی» دارد
مرکز آینه، کانون تجلّی گر شد!
نقطۀ وحدت «حق»، کثرت «مولا» دارد!
میرسد صبح شکوفایی آیینۀ حق
میرسد آن که به کف دولتِ فردا دارد!
انشاءالله!
مقدمه ....... 10
فصل اول: هویتشناسی حضرت فاطمه............................................. 14
الف) تولد............................................................................................. 16
ب) نامها و القاب حضرت فاطمه(علیها السلام) .............................................................. 18
ج) کنیههای حضرت زهرا(علیها السلام) ...................................................................... 23
مفهوم شناسی ویژگی خانوادگی.................................................................. 26
شرایط اجتماعی حاکم بر حیات فاطمه(علیها السلام) ........................................................ 31
فصل دوم: مفهوم شناسی الگو و ملاک الگو بودن .. 36
چیستی الگو و ملاک الگو بودن در اسلام...................................................... 38
وضعیت الگو در جهان امروز.................................................................. 40
فصل سوم: شخصیتشناسی حضرت فاطمه(علیها السلام) ...................................... 44
الف) سورۀ کوثر.................................................................................... 46
ب) آیه تطهیر........................................................................................ 47
ج) آیه قربی .. 50
د) در دیگر آیات.................................................................................... 52
الف) حضرت زهرا(علیها السلام) در منظر و بیان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ............................................... 53
ب) حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان ائمه معصومین(علیهم السلام) .. 56
ج) حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان معصومان، اصحاب و فقها..................................... 58
یک- حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و معصومین(علیهم السلام) ..................... 58
دو - حضرت زهرا(علیها السلام) در بیان همسران رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) .......................................... 61
سه - حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیان صحابه......................................................... 63
چهار - حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیان علما و فقهای شیعه و سنی................................ 65
فصل چهارم: رفتار شناسی حضرت فاطمه(علیها السلام) ....................................... 69
الف) نماز و عبادات................................................................................ 72
ب) ولایت و اعجاز فاطمی........................................................................ 75
ج) حجاب - عفاف ... 79
د) توکل و توسل . 82
نتیجهگیری رفتار شناسی اعتقادی.................................................................... 83
الف) ازدواج حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) و حضرت علی(علیه السلام) ..................................... 86
یک- چگونگی ازدواج .. 86
دو- حاکمیت ارزشها در ازدواج............................................................... 94
ب) خانهداری و همسرداری حضرت فاطمه(علیها السلام) .. 95
یک- تعهدات خانوادگی حضرت فاطمه(علیها السلام) .. 95
دو- اصل مشارکت و تقسیم کار در امور زندگی............................................. 96
سه - قناعت و ساده زیستی...................................................................... 99
چهار - اطاعت، حمایت و محبت .. 102
نتیجهگیری مقام همسری و خانه داری حضرت زهرا(علیها السلام) .. 103
ج) مقام مادری و فرزند داری.................................................................. 106
یک - مقام مادری در اسلام..................................................................... 106
دو - تربیت فرزندان . 109
الف) حضور در اجتماع و هدایت زنان........................................................ 114
ب) رسیدگی به نیازمندان . 115
ج) رعایت حقوق دیگران....................................................................... 116
نتیجهگیری رفتار شناسی اخلاقی - اجتماعی....................................................... 117
الف) روشها و راهبردهای رفتار سیاسی...................................................... 120
یک - خطبه در مسجد مدینه..................................................................... 121
دو - طرد غاصبان حقوق خویش............................................................... 140
ب) در مقابل دشمنان و غاصبان ولایت......................................................... 142
یک - امتناء از پذیرش ابوبکر و عمر برای عیادت.......................................... 144
ج) در مقابل امت اسلام (مهاجر و انصار)..................................................... 146
یک - سیاست سکوت و گریه.................................................................... 146
دو - خطبه در اجتماع زنان مهاجرین و انصار............................................... 149
سه - شکوه در جمع بانوان مهاجر و انصار................................................... 152
چهار - سخنان فاطمه(علیها السلام) با دختر طلحه......................................................... 152
د) سخن با یاوران ولایت........................................................................... 153
ه) پدیدارشناسی حقوقی کودتاگران سقیفه.................................................................................154
نتیجهگیری رفتارشناسی سیاسی...................................................................... 158
فصل پنجم: تحلیلی بر اندیشه تابناک حضرت فاطمه(علیها السلام) ... 166
الف) خطبه معروف حضرت در مدینه.......................................................... 168
ب) موضوع غدیر (اندیشه شناسی).............................................................. 171
ج) روایان حدیث ایشان............................................................................ 172
د) علم آموزی حضرت............................................................................. 175
الف) ادعیه و ازدکار................................................................................ 175
ب) در مکتب زهرا(علیها السلام) ............................................................................... 181
فصل ششم: معراج و شهادت حضرت فاطمه(علیها السلام) ..................................... 184
2)وصیتها.......................................................................................... 187
واپسین سخن............................................................................................. 199
کتابنامه................................................................................. 209
فرمود: «فاطمةُ سَيدةِ نِساءِ العالَمين؛ فاطمه مهین بانوی زنان در دو جهان است.»(1)
فرمود: «فاطمةُ بّضعَةَ مِنّي؛ فاطمه پارۀ تن من است.»(2)
فرمود: «وَ هِي قَلبي الّذي بَينِ جَنتبي؛ و او جان و دل من است که در سینه قرار دارد.»(3)
فرمود: «وَ هِي نورُ عَيني وَ ثَمَرَةُ فُؤادي؛ و او نور چشم و میوۀ دل من است.»(4)
فرمود: «فَمَن اَغضَبها فَقَدَ اَغضَبني؛ و هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است.»(5)
هر گاه فاطمه را دید، همه را متوجه دیدار کرد؛ دیدار!
دیدار؛ یعنی شهود!
دیدار؛ یعنی اشراق!
دیدار یعنی عشق؛ یعنی حضور؛ یعنی تجلی؛ یعنی ظهور!
همگان میپنداشتند که حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، همچون پدران که فرزندان را دوست میدارند، رفتار میکند؛ اما گویی برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دیدن علی(علیه السلام) و زهرا(علیها السلام) ، یک عبادت است، ثواب است؛ ثوابی که مسیر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را به درب خانه دخترش میرساند.
1) . بحارالانوار، ج 43، ص 24، ح 20.
2) . صحیح (بخاری)، ح 3437-3483؛ نظم دررالسمطین، ص 176؛ فتح الباری، ج7، ص 63؛ کنزالعمال، ج6، ص 220؛ فیض القدیر، ج4، ص 421؛ ینایع المودة، ج2، ص 52.
3) . بحارالانوار، ج 43، ص 80.
4) . همان، ص 24.
5) . صحیح (بخاری)، ح 3437-3483؛ نظم دررالسمطین، ص 176؛ فتح الباری، ج7، ص 63؛ کنزالعمال، ج6، ص 220؛ فیض القدیر، ج4، ص 421؛ ینایع المودة، ج2، ص 52.
آری، تفاوت حضرت زهرا(علیها السلام) با دیگران چنین رفتاری را برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ایجاد کرده بود؛ زیرا حضرت در چند فضیلت از همگان برتری داشت و این همگان تنها زنان و دختران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نبودند؛ بلکه ایشان از تمام خویشان و اصحاب و یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) - به جز مولای متقیان حضرت علی(علیه السلام) - بافضیلتتر بود.
چه کسی میتواند حضرت زهرا(علیها السلام) را به خوبی بشناساند؟! تنها مقام شامخ نبوت و صاحب ولایت میتوانست و میتواند نسبت به بانوی باوقار مدینه سخن بگوید. آنچه در ابتدا و دیباچۀ مقدمه آمده، تنها نکاتی اندک از سخنان و احادیث رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دربارۀ حضرت زهرا(علیها السلام) است.
اینک در این مجال به تعدادی از فضایل بیبدیل آن گرامی دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) میپردازیم:
در مورد پندار حضرت زهرا(علیها السلام) میتوان گفت تا قبل از نُه سالگی، تفکرات دینی ایشان با دریافتهای عارفانه از شریعت پدر همراه بود و حضرت زهرا(علیها السلام) زندگی خود را در بحرانیترین شرایط جهان اسلام سپری کرده بودند؛ از تحریم و محاصرۀ اقتصادی تا هجرت؛ از مرارتهای مادر تا سختیهای رسالت پدر؛ از تلخی روزهای مکه تا دهشت شعب ابیطالب.
به راستی چه کسی میتواند برای زهرای مرضیه(علیها السلام) دوران خوش کودکی را معنا کند؟! گویی او برای همیشه بزرگ و سترگ آفریده شده بود! آنگاه که همسن و سالانش آزادانه بازی میکردند، او و خانوادهاش در ازدحام خشم شیاطین، به فرجام اسلام میاندیشیدند. بسیاری از احادیث تنها انعکاس دهندۀ رفتار پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با حضرت زهرا(علیها السلام) در مدینه و بعد از ازدواج او با حضرت علی(علیه السلام) هستند؛ اما عشق پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به زهرا(علیها السلام) نمیتوانست بعد از هجرت اتفاق افتاده باشد! اصلاً تصور تکامل زمانی و جسمی برای حضرت صدیقه(علیها السلام) نمیتواند مصداق درستی باشد؛ چرا که باید تکامل فکری او را در حد و اندازۀ خود او، بررسی کرد؛ نه با همنوعان، یا همسنان او؟!
شخصیتی که جزو معصومین(علیهم السلام) است، باید به علم «لدنی» هم دسترسی داشته باشد. معصوم یک واژه انتزاعی نیست که در جنسیت مختلف، متفاوت عمل کند، بلکه به دلیل بهرهمندی از یک منبع فیض، فراتر از زمان و مکان، جنس و جسم و موقعیت و وضعیت عمل میکند. آنگاه که صحبت از ناتوانی پیش میآید، سخن از نوعیت و کیفیت آغاز میشود؛ ولی توانایی، داناییست و دانایی- آن هم از نوع الهی و ماوراییاش - شدت و ضعف را فقط در تکلیف میبیند، نه دریافت.
ایمان حضرت زهرا(علیها السلام) از بطن مادر تا بطن خاک، همانی بود که خداوند مقدر فرموده بود و عشق پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از ازل تا ابد نسبت به حضرت زهرا(علیها السلام) همان بود که همیشه مزۀ «لوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ» داشت. پندار توحیدی حضرت زهرا(علیها السلام) از جنس تعلیم بشری نبود؛ چرا که یک نفر آن هم در «هفت سالگی» با تعلیم و تعلم به آنچنان مقام والا نمیرسد!
ایمان توحیدی، عبادت، نجابت، عصمت، عفت، شجاعت، غیرت دینی، سخاوت، عطا و... فضایلی نبودند که حضرت زهرا(علیها السلام) ، آنها را در طول نُه سال آموخته باشد؛ بلکه این فضایل با جان و دل او، با ذره ذرۀ وجود او آمیخته شده بودند. شالکۀ وجودی حضرت زهرا(علیها السلام) بازتاب آیۀ تطهیر بود، آیهای که بزرگترین سند افتخار اسلام در بازشناسایی فطرت آدمی، فراتر از ابعاد جسمی و جنسیتی اوست، سند عظمت عترتی که تربیتیافتگان مکتب خداوند بودند، نه مکتب اسلام و قرآن! پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به علت همین موضوع حدیث ثقلین را فرموده است و عترت خود را در کنار قرآن معرفی کرده؛ زیرا آنان صورت عملی اسلام و چهرۀ واقعی قرآن بودند، نه فقط یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که امروزه برخی در جهان اسلام – به اشتباه – آنان را هم، در زمرۀ دیگر اصحاب یا یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) قرار میدهد. حضرت زهرا(علیها السلام) جوهرۀ اصلی شریعت نبوی و ولایت علوی است، نه امتیازهایی که به واسطه قرابت یا عبادت برای ایشان فرض کردهاند.
در مورد همسرداری حضرت فاطمه(علیها السلام) ، توجه او به کارهای خانه و کمک به شوهر چنین آوردهاند:
روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و مسلمانان در مسجد به انتظار آمدن بلال نشسته بودند تا بیاید و اذان بگوید. برخلاف انتظار، بلال آن روز دیر آمد و زمانی که پیغمبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) علت دیر آمدن بلال را پرسید در پاسخ عرض کرد: من از در خانه فاطمه عبور میکردم که دیدم مشغول دستاس آسیاست و فرزندش حسن را - در حالی که گریه میکند
1) . مسند (احمد بن حنبل)، ج3، ص 150؛ بحارالانوار، ج43، ص 76.
ابونعیم (از محدثین اهل سنت) در حلية الاولياء از زهری چنین حدیثی را نقل کرده است: «به راستی، فاطمه دختر پیغمبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آن قدر دستاس کرد که دستانش تاول زد و دستۀ دستاس در دست وی اثر گذاشت.»(1)همچنین مرحوم کلینی(ره) به نقل از امام صادق(صلی الله علیه و آله و سلم) آورده است: «وضع خانه علی(علیه السلام) این گونه بود که امیرالمؤمنین هیزم فراهم میکرد، از چاه آب میکشید و خانه را نظافت میکرد. فاطمه(علیها السلام) نیز آرد را خمیر کرده و نان میپخت.»(2)
به درستی میتوان گفت که بانوی گرانقدر اسلام به سادگی زندگی کرده و با رفتار و کرداری مانند دیگران البته بسیار پاکیزهتر از آنها الگویی برای رفتار و کردار اصیل اسلامی بوده است. ایشان مثل همه غذا میپخت، مثل همه فرزندداری میکرد، مثل همه شوهرداری میکرد، مثل همه عاشق زندگی و همسر و فرزندانش بود؛ اما با تفاوت بسیار فراوان با اطرافیانش! چرا که انسان کاملی بود و انسان کامل حجت خداست و حجت خدا از هر گونه جهل و غفلت و تنآسانی به دور است. کامل در «کُلیّت» توسط خداوند، برای الگو بودن و ارشاد امّت، تربیت میشود و در «جزئیّت» همانند مردم زندگی میکند، امّا با تفاوت چشمگیر که آن تفاوت، «درست» زندگی کردن است. زندگی اولیای خدا هم مثل مردم است؛ امّا مردم از رفتارها و کردارها و گفتارهای «مذموم» پرهیز نمیکنند؛ ولی اولیای خدا نه تنها سمت رفتار «مذموم» نمیروند که خود ترجمان رفتارهای «ممدوح» و شالوده و اساس زیستن الهیگونه هستند.
و چه زیبا گفت، آنکه گفت: «فاطمه، فاطمه است!»
**
شایستۀ تقدیر است در این مجال، از زحمات دوستان پژوهشگر در اداره کل پژوهش اسلامیهای صدا و سیما، وزارت ارشاد (اداره کل کتاب)، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران، نشر هاوژین، به ویژه مواهب و تلاشهای سخنور فرهیخته، جناب آقای علیاصغر اسماعیلی و همکاری مستمر زنده یاد سیده معصومه موسوی که برای فراهم آوردن نشر این کتاب صمیمانه مرا یاری کردهاند، قدردانی و تشکر کنم!
حضرت فاطمه(علیها السلام) ، دختر نبی مکرم اسلام و خدیجه بنت خُوَیلِد در سال پنجم بعثت، هشت سال قبل از هجرت، در مکه به دنیا آمد. اُمِّاَبیها، اُمُالحَسنین، اُمُالسِبطین و اُمُالأئِمه از کنیههای آن بانو و صدیقه، کبری، بتول، سیده نساء العالمین، مطهره، راضیه، مرضیه، طاهره، محدثه و... از لقبهای آن حضرت است.
چگونگی ولادت حضرت زهرا(علیها السلام)
خدیجه(علیها السلام) چون با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ازدواج کرد، زنان مکه از او دوری جسته، نزد او نمیآمدند، بر او سلام نمیکردند و حتی زنان دیگر را هم از آمدن نزد وی بازمیداشتند. خدیجه(علیها السلام) از این امر بیمناک شد و بیتابی و اندوهِ او برای ترس بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود. اما چون به فاطمه باردار شد، وی از درون شکم مادر با او صحبت میکرد و او را به صبر فرامیخواند.
خدیجه(علیها السلام) این موضوع را از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پنهان میکرد تا اینکه روزی حضرت وارد شد و شنید خدیجه(علیها السلام) با حضرت فاطمه(علیها السلام) سخن میگوید. فرمود: با که سخن میگویی؟ خدیجه(علیها السلام) گفت: جنینی که در شکمم است، با من سخن میگوید و مونسم شده است.
به او فرمود: ای خدیجه، این جبرئیل است که به من خبر میدهد که او دختر و فرزندی پاکیزه و مبارک است. خدای تبارک و تعالی نسل مرا از او قرار خواهد داد و در نسل او امامانی را قرار میدهد که بعد از انقطاع وحیاش ایشان را جانشینان من در زمین خواهد کرد.
خدیجه(علیها السلام) دوران بارداری را طی کرد تا اینکه نزدیک ولادت دخترش فرارسید. پس به زنان قریش و نزدیکان خود پیغام فرستاد که به کمك من بیایید و اموری را که تنها بر عهدۀ زنان است، برای من انجام دهید؛ اما آنان فردی را به سوی او فرستادند و گفتند: تو از دستور ما سر باز زدی و حرف ما را قبول نکردی و با محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) ، یتیم ابیطالب که فقیر و تهیدست بود، ازدواج کردی، حال در عوض ما نیز تلافی کرده و هیچ کار تو را به عهده نمیگیریم.
در آن زمان، خدیجه(علیها السلام) در غم و اندوه فرو رفت؛ که ناگاه چهار زن گندمگون و بلندقامت، در ظاهر شبیه به زنان بنیهاشم را دید که وارد خانه شدند. خدیجه(علیها السلام) از دیدن آنان بیمناک شد، اما یکی از آنها گفت: ناراحت مباش، ای خدیجه! ما فرستادگان پروردگار و خواهرانت هستیم. من ساره هستم و این آسیه دختر مزاحم - که همنشین تو در بهشت است - و این مریم دختر عمران و این (کلثم) خواهر موسیبنعمران است. خداوند ما را نزد تو فرستاده تا کار زنان را انجام دهیم.
پس یکی از آنان در سمت راست، یکی در سمت چپ، سومی در مقابل و چهارمین فرد در پشت سرش نشست. پس حضرت فاطمه(علیها السلام) پاک و پاکیزه به دنیا آمد. آنگاه نوری از او تابید که در تمام خانههای مکه وارد شد و در شرق و غرب زمین جای نماند؛ مگر آنکه در آنجا تابیدن گرفت.
و [بعد از ولادت حضرت فاطمه(علیها السلام) ] ده نفر از حورالعین وارد شدند، که هر یک تشتی بهشتی و ابریقی از آب کوثر همراه خود داشتند. زنی که در مقابل خدیجه(علیها السلام) نشسته بود، آنها را از آنان گرفت و نوزاد را با آب کوثر شستوشو داد. سپس دو قطعه پارچه را که از شیر سپیدتر و از مشک و عنبر خوشبوتر بود، بیرون آورد و با یکی از این دو ایشان را پیچید و با دیگری سرش را پوشاند. سپس از او سخن گفتن طلبید. حضرت فاطمه(علیها السلام) لب به کلام گشود و گفت: شهادت میدهم خدایی جز خدای یکتا نیست، پدرم رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) سرور انبیا است و شوهرم سالار اوصیای پیامبران است و فرزندانم بزرگ نوادگان رسولان هستند. سپس بر آن زنان سلام کرد و نام هر یک را گفت. آنان بر او تبسم کردند. حورالعین و آسمانیان به یکدیگر بشارت ولادت حضرت فاطمه(علیها السلام) را دادند. نوری عظیم در آسمان درخشید که ملائکه تا آن هنگام ندیده بودند.
زنان گفتند: ای خدیجه، او را بگیر؛ که پاک و مطهر و پیراسته و مبارک است و به او و نسلش برکت داده شده است.(1)
1) . شرح اصول کافي (تالیف علامه مجلسی)، ج1، ص381؛ مناقب (ابنشهر آشوب) ، ج2، ص112؛ دلائل الامامة، ص10؛ اعلام الوري، ص 90؛ روضة الواعظين، ص124؛ کشف الغمه، ص 135. در مصباح المتهجد شيخ طوسي و تقويم المحسنين فيض، تولد حضرت فاطمه(علیها السلام) در سال دوم بعثت و در مستدرک حاکم سال اول بیان شده است.
ولادت حضرت فاطمه(علیها السلام) ، در بیستم ماه جمادی الثانی(1)سال پنجم بعثت(2)،
سه سال بعد از معراج رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است.(3)
فاطمه
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) او را از جانب خدای تعالی فاطمه نامید. «فاطمه» اسم فاعل مونث از «فَطَمَ» است که به معنای جدا کردن و دور ساختن میباشد.
در وجه تسمیۀ این نام شریفه، احادیث متعددی وارد شده است، از جمله:
یونسبنخلبیان از امام صادق(علیه السلام) نقل میکند: «فاطمه نزد خداوندِ صاحب عزت و جلال نُه اسم دارد: فاطمه، صدیقه (بسیار راستگو)، مبارکه، طاهره، زکیه (پیراسته)، راضیه (کسی که خداوند از او راضی است)، مرضیه (کسی که مورد رضایت خداوند است)، محدثه (کسی که ملایکه با او سخن میگویند) و زهرا.»
سپس فرمود: «میدانی تفسیر فاطمه چیست؟» یونس گفت: «نمیدانم.»
فرمود: «مقطوم (بریده شده) از شر است. سپس فرمود: اگر امیرالمومنین(علیه السلام) نبود، هیچ کس تا روز قیامت در گسترۀ زمین از آدم تا غیر از او همشأن حضرت فاطمه(علیها السلام) وجود نداشت.»(4)
در دیگر روایات دربارۀ علت نامگذاری حضرت فاطمه(علیها السلام) به این نام، آمده است:
«او و شیعیانش (پیروان ایشان) بریده از آتش جهنماند.»(5)
1) . دلائلالامامه، ص 10؛ مناقب (ابنشهر آشوب)، ج2، ص 12؛ مصباح (کفعمي)، ص 270؛ به نقل از: مجموعه مقالات الزهرا، مقاله سيد عبدالرزاق مقرم، ج1، ص238.
2) . شرح اصول کافي (تالیف علامه مجلسي)، ج1، ص381؛ مناقب (ابنشهر آشوب)، ج2، ص112؛ دلائل الامامة، ص10؛ اعلام الوري، ص 90؛ روضة الواعظين، ص124؛ کشف الغمه، ص 135. در مصباح المتهجد شيخ طوسي و تقويم المحسنين فيض، تولد حضرت فاطمه3 در سال دوم بعثت و در مستدرک، سال اول بیان شده است.
3) . روضة الواعظين، ص124؛ مناقب (ابنشهر آشوب)، ج2، ص112؛ به نقل از: مجموعه مقالات الزهرا، مقاله سيد عبدالرزاق مقرم، ج1، صص 235 - 238.
4) . بحارالانوار، ج43، ص 10، ح1.
5) . همان، ص 14، ح10.
«به خدا قسم، خداوند تبارک و تعالی به علم او را از شیر گرفته است [یعنی علم لدنی به او عطا فرموده است] و در میثاق پلیدیهای ظاهری و معنوی بازداشته است.»(1)
حضرت امام رضا(علیه السلام) این حدیث را از حضرت امیرالمومنین(علیه السلام) روایت میکنند که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به ایشان فرمود:
«فاطمه از این رو فاطمه نامیده شد، که خداوند (پیوند) او و ذریۀ او را از آتش بریده است؛ هر کدامشان که خداوند را در یکتاپرستی ملاقات کند (تا هنگام فوت موحد باشد) و به آنچه من آن را آوردهام، ایمان آورند.»(2)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «دخترم فاطمه، به این علت فاطمه نامیده شده که خداوند (پیوند) او و دوستداران او را از آتش جهنم بریده است.»(3)
«ای فاطمه، خداوند برای تو نامی از نامهای خود را برگزیده است، او فاطر (خالق) است و تو فاطمه و شبیه او هستی (چرا که خلایق از شناخت تو عاجزند).»(4)
این وجه تسمیه نیز دربارۀ زهرای مرضیه(علیها السلام) در حدیث بیان شده که خداوند میدانست عدهای بعد از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در مقام امامت و خلافت الهی بعد از ایشان طمع میورزند و از این رو رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را دستور دادند که نام دخت خود را فاطمه بگذارد و فرمود: «از او ذریهای پدید میآید که جانشینان آن حضرت میباشند و امید آن سوداگران را قطع میسازند.»(5)
بتول
حضرت علی(علیه السلام) میفرماید: از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیدند: «معنای بتول چیست؟» ما شنیدهایم شما میگویید: «مریم و فاطمه بتول میباشند.» فرمود: «بتول آن کسی است که هیچ گاه سرخی(خون) نبیند؛ یعنی حائض نشود؛ زیرا حیض شایسته دختران پیامبران نیست.»(6)
طاهره
امام باقر(علیه السلام) از پدران خود نقل میکنند که فرمودند: «همانا فاطمه دختر حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) به خاطر پاکیاش از هر پلیدی و پاکیزگیاش از هر ناسزاگویی، طاهره نامیده شد. او حتی یک روز حیض و نفاس را ندید.»(1)
زهرا
«زَهَرَ» به معنای درخشیدن است و صدیقۀ کبری(2)
از این جهت به زهرا مشهور شد که از سیمای محبوبش نور بر عالم میتراوید و عوالم وجود را روشن میکرد. چنانچه در حدیثی در این وجه تسمیه آمده است: «چون حضرت فاطمه(علیها السلام) در محراب خود به نماز میایستاد، نورش برای اهل آسمان چنان میدرخشید که نور ستارگان برای اهل زمین.»(3)
شیخ صدوق از امام رضا(علیه السلام) نقل میکند که در ضمن حدیثی فرمودند: «هنگامی که هلال ماه رمضان پدیدار میشد و حضرت فاطمه(علیها السلام) در نقطهای ایستاده بود، نور وجود او چنان بود که بر هلال غلبه و آن را از نظر مخفی میکرد (مانند ستارگان که در طلوع خورشید نمودی ندارند). هنگامی که او از آنجا میرفت، ماه پرتوافشانی میکرد.»
در حدیث دیگری ابانبنتغلب از امام صادق(علیه السلام) میپرسد: «ای فرزند رسول خدا، چرا زهرا(علیها السلام) را زهرا نامیدهاند؟»
امام(علیه السلام) میفرماید: «لِاَنَّها تَزهَرُ لَاَميرالمُؤمِنينَ(علیه السلام) فِي النَّهارِ ثَلاثَ مَرّاتٍ بِالنّورِ... .»(4)
زیرا زهرا(علیها السلام) در روز، سه بار برای امیرالمومنین(علیه السلام) میدرخشید: در هنگام نماز صبح که مردم در خواب بودند، نور او جلوه گر میشد، سفیدی این نور به اتاقهای مردم وارد میشد و خانههایشان را نور سفید فرا میگرفت. آنان از این امر تعجب کرده و نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) میرفتند و علت آن روشنایی را میپرسیدند. حضرت، آنها را به منزل
فاطمه(علیها السلام) میفرستادند. به خانه او میآمدند و میدیدند که او نشسته و نماز میخواند و در محراب، نور از چهرهاش ساطع میشود. بنابراین میفهمیدند که آنچه دیدهاند از نور فاطمه(علیها السلام) بوده است.
چون روز به نیمه میرسید و حضرت آمادۀ نماز میشد، نور سیمایش در رنگ زرد پرتوافشان میگشت و این نور به اتاقهای مردم میرفت و لباسها و رنگهاشان به نور زرد میگرایید. مردم خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) میآمدند و از دیدۀ خود پرسش میکردند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ایشان را به منزل فاطمه(علیها السلام) میفرستاد. به خانۀ او میرفتند و مشاهده میکردند در محراب به نماز ایستاده و نور چهرهاش به زردی میگراید. پس متوجه میشدند که آنچه دیدهاند از نور صورت فاطمه(علیها السلام) بوده است.
آن هنگام که روز به پایان میرسید و خورشید غروب میکرد، سیمای حضرت فاطمه(علیها السلام) در رنگ سرخ میدرخشید و سرخی گونۀ گل انداختۀ ایشان، به خاطر شادی و شکر خدای صاحب عزت و جلال بود. این نور سرخفام به اتاقهای اهل مدینه وارد میشد و حیاتشان را به این رنگ در میآورد. پس مردم نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) میرفتند و علت را جویا میشدند. حضرت آنان را به خانۀ حضرت فاطمه(علیها السلام) میفرستاد. هنگامی به آنجا میرفتند، میدیدند که دخت پیامبر نشسته است و تسبیح و تقدیس خدا را به جای میآورد و سیمایش به رنگ سرخ میدرخشد. پس میدانستند که آن چه دیدهاند از نور چهرۀ حضرت فاطمه(علیها السلام) بوده است.
پس این نور پیوسته در سیمای او قرار داشت تا این که امام حسین(علیه السلام) به دنیا آمد (و به او انتقال یافت) و آن نور در سیمای ما اهل بیت تا روز قیامت – امامی بعد از امام دیگر – میدرخشد.
... و این امری شگفت از بزرگ بانوی خاندان رسالت نیست؛ زیرا نور وجود او از نور اقدس الهی تکوّن یافته و در سیما شبیه پدرش رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود(1)
به گاه سخن، کلام و لحن پیامبر را به گوش میرساند(2)
و در راه رفتن بسان پدر - نوبتی متمایل به راست و نوبتی به چپ - گام مینهاد.(3)
حضرت امام صادق(علیه السلام) میفرماید: «زهرا(علیها السلام) را بدین جهت زهرا نامیدند که نور او (خلقت نورانی او) مشتق از نور عظمت خدای سبحان است. هنگامی که نور او (حضرت فاطمه(علیها السلام) ) درعالم قدس درخشید، چشمان ملائکه را به شدت خیره ساخت. پس در پیشگاه خداوند به سجده افتادند و گفتند: ای خدا و سرور ما این نور چیست؟ خداوند به ایشان وحی کرد که این نور من است که در آسمان جایگزینش ساختم. من او را از صلب یکی از پیامبرانم – که برترین آنهاست - خارج میسازم و از آن نور امامانی را که امر مرا برپا میدارند و به حقانیت من هدایت میکنند، بیرون میآورم و اینان را در جانشینانم در زمین بعد از انقطاع وحیام قرار میدهم.»(4)
سلمان فارسی میگوید: «من نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در مسجد نشسته بودم که عباسبنمطلّب (عموی حضرت) وارد شد و بر ایشان سلام کرد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پاسخ فرمود و به او مرحبا گفت. عباس گفت: «ای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از چه رو خداوند علیبنابیطالب را بر ما و خاندان شما برتری داده است، حال آنکه همه ما از یک معدن هستیم؟»
پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در پاسخ فرمود:
«اِذَن اُخبِرُكَ يا عَمّ. اِنَّ اللهَ خَلَقَني و خَلَقَ عَلياً(علیه السلام) وَ لاسَماءَ و لا اَرضَو لا جَنَّةَ و لا نارَ و لا لوْحَ و لا قَلَمَ... »(5)
ای عمو دربارۀ [این موضوع] تو را آگاه میسازم. خداوند من و علی را آفرید، در حالی که نه آسمانی بود و نه زمینی، نه بهشت و نه دوزخی، و نه لوح و نه قلمی. آن هنگام که خدای صاحب عزت و جلال مشیتش بر خلقت ما تعلق گرفت، به
کلمهای تکلم کرد و آن نوری شد، سپس کلمهای دیگر گفت و آن نسیمی شد. سپس این دو را به هم آمیخت به گونهای که مخلوط شدند و من و علی(علیه السلام) را از آن دو خلق کرد. بعد از آن نور مرا شکافت و از آن، نورِ عرش را بیرون آورد؛ بنابراین من از عرش بزرگترم. نور علی را نیز شکافت و از آن نور آسمانها را بیرون آورد؛ پس علی از آسمانها بزرگتر است. سپس نور حسن(علیه السلام) را شکافت و از آن، نور خورشید؛ و نور حسین(علیه السلام) را شکافت و از آن، نور ماه را بیرون آورد. پس آن دو از خورشید و ماه عظمت بیشتری دارند و (در آن هنگام) ملائکه تسبیح خدای تعالی به جای میآوردند و در تسبیح خود میگفتند: «خدایا تو منزهی و پیراسته؛ چه انواری پدید آوردی که چنین نزد تو گرامی هستند!»
چون خداوند متعال اراده فرمود که ملائکه را بیازماید، بر آنان که (از بسیاری تعداد) اول و آخرشان دیده نمیشد، ابرهایی تاریک مسلط کرد. ملائکه گفتند: ای خدای ما و ای مولای ما! از آن هنگام که ما را خلق کردی، چنین ندیده بودیم، پس به حق این، از تو انوار درخواست میکنیم که ما را رهایی بخشی. خدای صاحب عزت و جلال فرمود: به عزت و جلالم قسم که به تحقیق چنین خواهم کرد. پس نور حضرت فاطمه(علیها السلام) را آفرید و آن را چون چراغ آویزی قرار داد و در گوشه عرش آویزان ساخت. پس آسمانهای هفتگانه و زمینهای هفتگانه منور شد. به این جهت حضرت فاطمه(علیها السلام) ، زهرا (درخشنده) نامیده شد.
ملائکه به تسبیح و تقدیس خداوند مشغول شدند. خدا فرمود: «به عزت و جلالم قسم، ثواب تسبیح و تقدیس شما را تا روز قیامت برای دوستداران این بانو و پدر و شوهر و فرزندانش قرار میدهم.»
«در بین عرب مرسوم بوده که علاوه بر اسم خاص، کنیه و لقبی هم برای افراد معین میکردند. کنیه، اسم و علامت مشخصهای است که در ابتدای آن برای مردان «اَب» و برای زنان «اُم» آورده
میشود. مثل ابالقاسم و ابالحسن که کنیۀ حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت علی(علیه السلام) و اُمالمؤمنین کنیۀ زنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است. برای حضرت زهرا(علیها السلام) ده کنیه وجود داشته که هریک از این کنیهها افزون بر جنبۀ اسمی، خالی از وصف و معنی نیست. در ادامه به نقل کنیهها و مفاهیم بعضی پرداخته شده است:
امُ الحَسَن: به معنای مادر امام حسن(علیه السلام) است، یا حضرت فاطمه(علیها السلام) ریشۀ هر نیکی در جهان هستی است، یا به این علت است که فرزندانش همه دریای حُسن و زیبایی بودند.(1)
امُ الحسین: مادر امام حسین(علیه السلام) . از طرفی حسین(علیه السلام) مصغّر حسن(علیه السلام) است و بر تمام حسنات کوچک اطلاق میشود. باید گفت نیکیهای بزرگ، شناخت خدا و نیکیهای کوچک، عبادت است و فاطمه(علیها السلام) ریشۀ همه آنهاست، یا آنکه نیکیهای بزرگ عبادتهای واجب و نیکیهای کوچک، مستحبات است.(2)
امُ المحسن: مادر محسن شهید یا به معنای اساسِ هر نیکیکننده است؛ زیرا همه نیکیها به علم و هدایت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه برمیگردد که علوم دینی همۀ آنها از معدن وحی و خانوادۀ عصمت سرچشمه گرفته و حضرت فاطمه(علیها السلام) حلقۀ اتصال ولایت و رسالت است.(3)
امُ الاَخیار: مادر نیکان و نیکوکاران.
امُ الائمهِ الاَطهار: مادر امامان معصوم؛ زیرا از آن بانو یازده امام معصوم به عمل آمده است.
امُ النُجباء: مادر شرافتمندان؛ زیرا شریفترین نژادها از کوثر وجود حضرت فاطمه(علیها السلام) سرچشمه گرفتهاند.
امُ النَقباء: مادر بزرگان پیشرو.
امُ الفَضائل: مادر هر فضیلتی؛ زیرا فضیلتی در عالم نیست؛ مگر آنکه اصل و ریشۀ آن در بانوی اعظم، حضرت زهرا(علیها السلام) است.
امُ السِبطین: مادر دو نوادۀ پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) .
امُّ الهَنا: حضرت فاطمه(علیها السلام) مادر گوارایی است؛ زیرا با محبت او عبادت گوارا است و حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «در این مدت که زهرا در خانه من بود از او هیچ ناگواری ندیدم و هرگز مرا به خشم نیاورد. پس او اساس گوارایی و شیرینی برای پدر، شوهر، فرزندان و شیعیان خود است.»
امُ الاَسماء: مادر اسامی، چون حضرت اسامی زیبا و متعدد دارد که هر یک نشاندهندۀ صفات والا و مناقب بزرگ اوست.
امالمؤمنین: مادر مؤمنین؛ اگر چه زنان پیامبر به عنوان امالمؤمنین خطاب میشوند؛ به طریق اولی حضرت زهرا(علیها السلام) شایستۀ این کنیه است.
امُ العُلوم: ریشۀ علم و دانش و شاید این نام به علت ارتباط جبرئیل با حضرت بر ایشان نهاده شده است و نتیجۀ آن کتاب صحیفه فاطمیه(علیها السلام) است که حاوی همه علوم است و نزد ائمۀ معصومین(علیهم السلام) است.
امُ الاَزهار: مادر گلها.» (1)
امِّ اَبیها: مهمترین کنیۀ حضرت فاطمه(علیها السلام) امابیها است. بعضی این کنیه را صرف محبت پدر به فرزند دانستهاند و میگویند انسان هرگاه فرزند خود را زیاد دوست بدارد و بخواهد این محبت را آشکار کند به فرزندش میگوید: «بابا، مادر» و این در تکلم عموم رایج است و شاید علت اینکه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به او میگوید: «ای مادر پدر»، این است که فاطمه زهرا(علیها السلام) مانند مادری مهربان برای پدر خود زحمت میکشید، خاکستر از سر و رویش پاک میکرد، جراحتهای او را پانسمان میکرد و کارهایی را که یک مادر در حق فرزند خود انجام میدهد، ایشان برای پدر انجام میداد.
معنای دیگر آنکه، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مانند فرزند، با دخترش برخورد میکرد. دستش را میبوسید؛ همانگونه که فرزند در مقابل مادر باید چنین باشد. در برابر حضرت زهرا(علیها السلام) ، تمام قد بر میخواست. در هنگام سفر از او خداحافظی میکرد و هنگام بازگشت از سفر، اولین دیدارش از زهرای مرضیه(علیها السلام) بود. این رفتاری است که هر فرزند مؤدب به آداب الهی آن را انجام میدهد.
برخی از پژوهشگران از معنانی «اُمّ» کمك گرفته و وجوهی را برای معنای این کنیه ذکر کردهاند و گفتهاند یکی از معانی اُمّ، اصل و ریشۀ هر چیز است. حضرت زهرا(علیها السلام) اصل و درخت تنومند
1) . محمدتقی مقدم، فضائل الزهرا، ص 14.
رسالت است. حضرت فاطمه(علیها السلام) ریشۀ شجرۀ طیبۀ نبوت است و برای تقویت سخن خود به روایت شیخ صدوق(ره) به نقل از اسماء دختر عمیس، استناد کردهاند:
«روزی در خدمت فاطمه(علیها السلام) نشسته بودم و در گردنش گردنبندی از طلا بود که علیبنابیطالب(علیه السلام) آن را از سهم غنایم جنگی خود برای فاطمه خریده بود. در این وقت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به خانه آمد و زمانی که چشمش به آن گردنبند افتاد به او فرمود: «ای فاطمه، مردم نمیگویند فاطمه دختر محمد، زیورآلات جباران را به تن کرده است؟» رسول خدا بیش از این چیزی نگفت؛ اما فاطمه با شنیدن همین چند جمله، گردنبند را درآورد سپس آن را فروخت و با پول آن بندهای را خریداری و آزاد کرد.»(1)
در آیۀ تطهیر، خداوند به عصمت حضرت صدیقه(علیها السلام) به همراه اهل بیت اشاره میکند و حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز در جریانهای مختلف از همین شیوه، برای معرفی آنها استفاده میکردند. یکی از این جریانها، جریان مباهله بود. در این جریان حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به مسیحیان فرمود که شما با اهل بیت خود بیایید و ما با اهل بیت خود خواهیم آمد. این جریان در سورۀ آل عمران چنین آمده است:
اِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ ۖ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ اَلْحَقُّ مِن رَبِّکَ فَلَا تَكُن مِّنَ الْمُمْتَرينَ فَمَنْ حَآجَّكَ فِيهِ مِنم بَعْدِ مَا جَآءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَآءَنا وَاَبْنَآءَكُمْ وَنِسَآءَنا وَنِسَآءَكُمْ وَاَنفُسَنا وَاَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذبِينَ.(2)
در واقع مثل عیسی نزد خدا همچون مثل [خلقت] آدم است [که] او را از خاک آفرید. سپس بدو گفت: باش پس وجود یافت. [آنچه درباره عیسی گفته شد] حق [و] از جانب پروردگار تو است پس از تردیدکنندگان مباش. پس هر که در این [باره] پس از دانشی
که تو را [حاصل] آمده با تو محاجه کند، بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.
هنگامی که این آیه نازل شد، قرار کردند روز دیگر مباهله کنند و نصاری به جاهای خود بازگشتند. سپس ابوحارثه با اصحاب خود گفت: «اگر فردا محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) با فرزندان و اهل بیت خود آمد؛ پس بترسید از مباهله با او و اگر با اصحاب و اتباع خود آمد، از مباهله با او پروا مکنید.»(1)
در بامداد، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به خانه امیرالمومنین(علیه السلام) آمد. دست امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) را دربرگرفت و حضرت علی(علیه السلام) در پیش روی آن حضرت روان شد و حضرت فاطمه(علیها السلام) پشت سر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و سپس آنها برای مباهله از مدینه بیرون آمدند. هنگامی که نصاری آن بزرگواران را مشاهده کردند ابوحارثه پرسید که: «اینها کیستند که با او همراهند؟» گفتند: «آن که پیش روی اوست پسر عمّ اوست و شوهر دختر او، و محبوبترین خلق نزد اوست و آن دو طفل دو فرزندان اویند از دختر او، و آن زن فاطمه دختر اوست که عزیزترین خلق نزد اوست.» [از آن سو] حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) برای مباهله به دو زانو نشست و [از این سو] سید و عاقب، پسران خود را برای مباهله آوردند. ابوحارثه گفت: «به خدا سوگند که چنان نشسته است که پیغمبران برای مباهله مینشستند» و بازگشت. سید گفت: «به کجا میروی؟» گفت: «اگر محمد بر حق نمیبود چنین بر مباهله جرئت نمیکرد و اگر با ما مباهله کند پیش از آنکه سال بر ما بگذرد، یک نصرانی بر روی زمین نخواهد ماند.»
صاحب کشاف و دیگران از اهل سنت در صحاح خود از عایشه نقل کردهاند: «حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) در روز مباهله بیرون آمد و عبایی از موی سیاه پوشید، پس امام حسن و امام حسین(علیه السلام) و حضرت فاطمه(علیها السلام) و علیبنابی طالب(علیه السلام) را در زیر عبا داخل کرد و این آیه را خواند: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَکُمْ تَطْهِيرًا (احزاب: 33).»(2)
برای آنکه بدانیم مصداق آیۀ تطهیر چه کسانی هستند به بررسی این آیه میپردازیم:
ترجمۀ این آیه دربارۀ حضرت زهرا(علیها السلام) نه تنها به یک صفت که به چندین صفت از اوصاف حضرت اشاره دارد و موضوع اصلی آن پاکی از رجس است و رجس مصداق بسیاری از اعمال و اعتقادات است. همانطور که تطهیر معنایی گسترده دارد، رجس نیز به چندین معنی و مصداق است و اگر قرار است که خلوص عصمت، مصداق اهل بیت(علیهم السلام) باشد پس باید به نزدیکترین افراد آنها هم توجه شود، حال اوصاف این پنج تن را یکی یکی بر میشماریم:
نخست از «حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) » سخن میگوییم، پدر و مادر حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، هر دو موحد و هم از لحاظ جسمی(نژادی) و هم از لحاظ روحی (اعتقادی) از پاکان و پاکیزگان بودند که تنها به همین اشاره بسنده میکنم و مبرهن است که خداوند نور را از نور به وجود میآورد نه از ظلمت!
حال نوبت به «حضرت علی(علیه السلام) » میرسد، علی کیست؟
پدر: حضرت ابوطالب، فرزند عبدالمطلب(علیه السلام) ، بزرگ قریش، فردی مومن و موحد که هر دو به دین ابراهیمی معتقد هستند.
مادر: حضرت فاطمه بنت اسد(علیها السلام) ، شخصیتی مومن، موحد، پاکیزه و باعفت و تنها زنی که در عالم خاک، فرزند خود را درون خانۀ کعبه (خانه خدا) به دنیا آورده است! پس پدر و مادر هر دو خداشناس و پاک هستند.
حال نوبت به حضرت «امام حسن(علیه السلام) » و «امام حسین(علیه السلام) » میرسد، آنان که هستند؟!
پدر: حضرت علی(علیه السلام) ، تجسم توحید و عدالت؛ امیری که تمام عمر خود را در راه اسلام صرف کرده و عبادت و شهود مجسم است.
مادر: «حضرت زهرای مرضیه(علیها السلام) »، دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، الگو و نمونۀ عصمت و عفت، ایمان و صداقت، برترین زن در عالم خاک و افلاک.
حال به خود حضرت زهرا(علیها السلام) میرسیم، زهرا کیست؟
پدر: حبیب الهالعالمین، سرور کاینات، کسی که در کل زمین و آسمان مثل و مانندی ندارد؛ همان که معرفت شناختش او را به اندازه دو قوس کمان به کمال شناخت خداوند نزدیک کرد! اوج انسان کامل و بالاترین مرتبه در کل موجودات زمینی و فرازمینی، ماورایی و اهورایی.
حال ببینیم مادرش کیست؟ خدیجه بنت خُوَیلِدبناسد که مادرش فاطمه بنت زائده است. القاب ایشان در زمان جاهلیت «طاهره»، «سیدۀ قریش» و «إمرأة القریش»؛ یعنی شاهزاده خانم قریش بود. در صدها، بلکه هزاران کتاب نقل شده که: حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در 25 سالگی با حضرت خدیجه(علیها السلام) که در چهل سالگی و یا بیشتر بوده ازدواج کرده است و خدیجه «بیوه» و دارای دو دختر و داماد بوده است. نقل شده حضرت خدیجه(علیها السلام) «ازدواج» کرده بود آن هم دو بار! و همسرانش حتما در قید حیات نبودند چون موضوع طلاق در بین نیست. صحبت از یک زن ثروت مند آزاد است؛ اما بیوه!
حال برای واکاری موضوع چند پرسش مطرح میکنیم:
دین قبلی حضرت خدیجه(علیها السلام) چه بوده است؟!
چرا به ایشان لقب طاهره و خاتون قریش و یا شاهزادهخانم داده بودند؟!
شوهر قبلی او در چه مرتبه و منزلتی بوده، اگر صاحب نام بوده که نباید نام او در تاریخ کمرنگ باشد؟!
با توجه به تمول مادر، دخترانش از همسر اول چه موقعیت اجتماعی داشتند؟
چگونه یک زن خارج از عرف روزگار، تا40 سالگی دو دختر به دنیا میآورد و اگر ازدواجش را از 10 سالگی بگیریم 30 سال دو دختر و از40 تا 65 سال، چهار دختر و سه یا دو پسر به دنیا میآورد؟! آن هم در صورتی که زنان در 50 سالگی به یائسگی رسیده و قدرت باروری را از دست میدهند!
چگونه به یک زن بیوه «طاهره» گفته میشد، در حالی که آن روزها به زنان بیوه اصلاً اهمیتی نمیدادند!
پاسخ تمام این پرسشها در پاسخهای «دروغ» تاریخ نهفته است! پاسخهایی که سالیان سال ذهن مردم مسلمان و شیعیان را به سمت مهملاتی کشانده که در این قسمت، دلایل دروغ بودن آنها بازگو میشود:
حال یک زن بیوۀ دو بار ازدواج کردۀ دارای فرزند - آن هم در جاهلیت و همسران جاهلی و بتپرست - چگونه میتواند «کفو» پیامبر راستین خدا، حبیبالهالعالمین باشد؟!
در مطالب پیشین پدر و مادر اهل کساء (آل عبا) بررسی و امتیازهای آنها تشریح شد تا نوبت خود حضرت زهرا(علیها السلام) شد.
در ساحت آسمانی و حریم قدسی بانوی دو عالم، خدیجه کبری(علیها السلام) نمیگنجد برخی از مطالبی که در بعضی از کتب زندگینامه ایشان موجود است؛ نگارنده اعتقاد دارد که به روشنگری نیاز است، تا بدانیم که چقدر در حق آن بانوی گرامی ستم روا داشته شده و ما در دفاع از ایشان کوتاهی کردهایم!
مادر گرامی حضرت زهرا(علیها السلام) که قرآن با «نص» صریح، به تطهیر او گواهی میدهد، چگونه میشود قبلاً فرزندانی بتپرست به دنیا آورده باشد؛ که این خود جای پرسش دارد!
اگر حضرت خدیجه(علیها السلام) موحد نبود و به خدای یگانه و آیین حضرت ابراهیم(علیه السلام) ایمان نداشت؛ چگونه پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) با وی ازدواج کرد؟!
اگر دوشیزهای باکره نبود، چگونه بیست شتر جوان یا پانصد درهم مَهریۀ حضرت خدیجه(علیها السلام) بود؟! پر واضح است که زنان بیوۀ ثروتمند یا مهریه تعیین نمیکنند یا مهریۀ آنها میبایست کمتر از این مقدار باشد. در صورتی که گفته شده حضرت خدیجه(علیها السلام) خواستگاران بسیاری از قریش داشته و این نوع عدم پذیرش خواستگاران فقط مخصوص دوشیزگان بوده، نه کسی که دو بار ازدواج کرده است.
همانطور که گفته شد اعتقاد، رکن اصلی پیوند بین انسانهای بزرگ است. اگر این فرضیه را درنظر بگیریم که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) همکفو سنی حضرت خدیجه(علیها السلام) و همچنین کفو ثروت ایشان نبوده، پس میماند، کفو اعتقادی و بس!
از این رو مشخص میشود که حضرت خدیجه(علیها السلام) از نظر اعتقادی جزو گروه بتپرستان و ادیان و آیینهای جاهلی نبوده، البته به دو دلیل: نخست، گفته شده عموی ایشان از آیین بتپرستی به دور بوده سپس اینکه خداوند از یک فرد بتپرست معصومۀ عالم خلقت را پدید نمیآورد؛ چون زمین سالم حاصل سالم میدهد و اگر به دین جاهلی بوده، پس عصمت ایشان نیز خدشهدار بوده در صورتی که حضرت یکی از زنان بهشتی است و همانند آسیه موحد و پاکدین بوده است.
طبق تمام نظریههای روانشناسی و طبق آیۀ شریفه قُلْ کُلٌّ يَعْمَلُ عَلَي شَاکِلَتِهِ(1) هر انسانی آنچه را که در هویت خود دارد، بروز میدهد و ذات حضرت اگر مصداق پاکی نبود، نمیتوانست آن همه امتیاز را به دست آورد و به وضوح آثار اعتقادی و رفتاری ایشان را میتوان در طول زندگی نورانیشان مشاهده کرد. اگر بخواهیم تمام امتیازات ممدوح ایشان را بشماریم، سجایای اخلاصی بانو آن قدر زیاد است که به کتاب مجزا نیاز دارد.
بنابراین مشخص شد که عصمت حضرت زهرا(علیها السلام) مربوط به عوامل سلامت نژادی - محیط تربیتی - وجاهت اخلاقی و بالاتر از همه بهرهمندی از خانوادهای است که کسوت ولایت و رسالت بر قامت آنان دوخته شده است و آیۀ تطهیر هم به همین موضوع صراحت دارد و مصداق پاکی همه جانبۀ آنان است.
با توجه به بحرانهای دوران کودکی حضرت زهرا(علیها السلام) ، باید گفت، شرایط مکه برای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بسیار سخت و جانکاه بود؛ به شکلی که حضرت تا سه سال دعوت توحیدی خود را مخفیانه به بعضی از افراد آماده میرساند و همۀ رفتوآمدها و گفتوگوها مخفیانه و پنهانی بود. پس از سه
1) . اسراء: 84.
سال، دعوت عمومی آشکارا شد و نیز شرایط جامعه و دشمنی مشرکان با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) سختتر و جدیتر.
زنان قریش پیوسته حضرت خدیجه(علیها السلام) را به علت ازدواج با پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) تحقیر و سرزنش و گفتوگو با ایشان را تحریم میکردند. از سویی ابوجهلها و ابولهبها بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شرایط را پیچیده و سختتر کرده بودند. پیشتر گفته شد که در هنگام تولد حضرت زهرا(علیها السلام) ، هیچ زنی از مکه حضرت خدیجه(س) را یاری نکرد، در نتیجه از نظر ظاهری حضرت فاطمه(علیها السلام) در مکه؛ یعنی در کانون بحران، سختی، محرومیت و تحریم متولد شد و این روند هر روز رو به افزایش بود تا اینکه محاصره سه سالۀ اقتصادی پیش آمد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، حضرت خدیجه(علیها السلام) و فرزند ایشان، در درهای مجبور به سکونت شدند. در این زمینه مطالبی قابل نقل است:
مدتی از ایام شیرخوارگی حضرت زهرا(علیها السلام) در شعب ابوطالب سپری شد، حضرت در همانجا از شیر خوردن گرفته شد، در همان ریگستان سوزان، راهرفتن آموخت، هنگامی که سخن گفتن یاد میگرفت، فریاد و نالۀ اطفال گرسنه شعب را میشنید، در همان محیط قحطی، غذاخور شد، در وسط شب که از خواب بیدار میشد، خویشانش را میدید که با شمشیرهای برهنه اطراف پدرش نگهبانی میدادند.
حدود سه سال طول کشید که حضرت فاطمه(علیها السلام) به غیر از زندان سوزان شعب چیزی ندید و از دنیای خارج خبری نداشت.
حضرت فاطمه(علیها السلام) در سن پنج سالگی بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و بنیهاشم از تنگنای شعب نجات یافته و به خانه و زندگی خودشان مراجعت کردند. مناظر زندگی جدید، نعمت آزادی و توسعه در خوراک و پوشاک و منزل برای حضرت زهرا(علیها السلام) تازگی داشت و ایشان شادمان و مسرور بود.(1)
حضرت زهرا(علیها السلام) هنوز در سنین کودکی و گذراندن سالهای چهارم یا پنجم عمرش بود که به گفتۀ محدثان برای پیشرفت اسلام و مبارزه با شرک و بتپرستی، وظیفۀ دفاع از پدر مقدس خود را بر عهده گرفت و در سختترین شرایط و خوفناکترین جاهایی که مردان دلاور، جرئت حضور در
1) . حضرت زهرا(علیها السلام) ، بانوی نمونه اسلام، ابراهیم امینی، ص 81 و 84.
آنجا را نداشتند، حضور یافته و با تندی، دشمنان آن حضرت را مخاطب قرار داده و مردانه علیه آنان قیام میکرد.(1)
حضرت فاطمه(علیها السلام) تازه پا به هشت سالگی گذارده بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مأمور شد، شبانه از مکه خارج شود و به مدینه هجرت کند. فاطمه در آن زمان مادر را از دست داد و تنها کسی که او را سرپرستی میکرد و پناه او در محیط خانه و خارج بود، همان وجود مقدس؛ یعنی پدر بزرگوارش بود، اما چون میدانست این مأموریتی الهی است، در آن محیط وحشتناک ماند تا پس از چند روز علی(علیه السلام) ، او و چند تن از زنان دیگر را مخفیانه از مکه به مدینه آورد.(2)
حضرت فاطمه(علیها السلام) پس از ورود به مدینه تا هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) زنده بود؛ یعنی در طول ده سال همهجا پشتیبانی صدیق و باایمان برای پدر و شوهر عزیز خود در جنگها و پیشامدهای سخت و ناگوار بود. ایشان تا جایی که میتوانست با گفتار و کردار مناسب، موجب دلداری و رفع اندوه آنها میشد و آنها را به پایداری در برابر دشمنان دلگرم و امیدوار میکرد. بیگمان اگر اجازه داشت تا شمشیر به دست گیرد و مانند مردان فداکار و سربازان جانباز اسلام در معرکۀ جنگ نیز حاضر شود این کار را هم میکرد، اما این تکلیفی بود که بر دوش مردان گذاشته شده بود و زنان جز در موارد ضروری یا برخی امور مربوط به مداوای زخمیها اجازۀ این کار را نداشتند.
این جنگ اُحد بود که چهرۀ کریه و وحشتناک خود را به مردم مدینه و مسلمانان نشان داد و سبب شهادت جمع بسیاری از مسلمانان و شکست آنان شد. پس از پایان جنگ در کنار کوه اُحد، فاطمه(علیها السلام) بیتابانه راهِ طولانی از مدینه به میدان جنگ را پیاده طی کرد تا به بالین پدر رسید آنگاه با شهامت و مراقبت خاصی مشغول شستوشوی خون از صورت زیبای پدر شد و چون دید خون بند نمیآید، به سرعت قطعه حصیری آورد و آن
را سوزاند سپس خاکسترش را روی زخمها ریخت تا بدین وسیله جلوی خونریزی را گرفت.
به نقل از مرحوم مفید هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از احد باز میگشت، فاطمه(علیها السلام) با ظرفی پر از آب بر در خانه به استقبال پدر میرفت و سر و صورت پدر را از گرد و خاک راه شستوشو میداد و آنگاه که امیرمؤمنان، علی(علیه السلام) با دستی مجروح و پر از خون از راه میرسید، ذوالفقار را به فاطمه(علیها السلام) میداد و با لحنی که نشانگر کمال صداقت و صفا است، فاطمه(علیها السلام) را مانند یار باوفا، حمایتگر صادق و مجاهد مهربان خود مخاطب ساخته، میفرمود: «خُذِي هَذَا السَّيفَ فَقَدْ صَدَقَنِي الْيوْمَ؛ این شمشیر را بگیر که امروز وفای خود را به من نشان داد و مرا شرمنده نساخت.»(1)
در جنگ احزاب که مشرکان و دشمنان اسلام همۀ نیروهای خود را بسیج کرده و از تمام قبایل عرب کمک گرفته و با لشکری متجاوز از ده هزار نفر به مدینه آمده و تصمیم داشتند با محاصرۀ یک ماهۀ آذوقه و خوراک و بهوجودآوردن شرایط سخت برای مسلمانان و اسلام، کار آنها، رهبر بزرگوار اسلام و بلکه شهر مدینه را یکسره و برای همیشه خیال خود را آسوده کنند؛ باز هم میبینیم فاطمه(علیها السلام) وقتی از گرسنگی پدر باخبر میشود مختصر نانی را که برای خود وکودکانش تهیه کرده است دردست گرفته و به نزد پدر بزرگوارش در کنار خندق میآورد(2)
عن علي(علیه السلام) قال: کنّا مع النّبي(صلی الله علیه و آله و سلم) في حفر الخندق اذ جائته فاطمة(علیها السلام) بکسره من خبز فرفعتها اليه، فقال: ما هذه يا فاطمة؟ قالت من قرص اختبزته لابني جئتک منه بهذه الکسرة، فقال يا بنية أما انّها لاوّل طعام دخل فم ابيک منذ ثلاث.
و پیوسته مراقب حال پدر است تا جنگ به سود مسلمانان به پایان رسد.(3)با توجه به آنچه گفته شد حضرت زهرا(علیها السلام) گرچه برای آن روز زندگی میکرد؛ اما برای آن روز به دنیا نیامده بود؛ زیرا با توجه به اینکه انسانهای بیشماری در طول تاریخ به دنیا آمده و از دنیا رفتهاند، هنوز کسی به مرتبۀ اعتقادی و رفتاری ایشان نرسیده است و این تفاوت به خاطر «فرزند پیغمبر» بودن ایشان نیست، به خاطر «همسر امام» بودن ایشان
نیست، به خاطر «مادر امام» بودن هم نیست. به گفتۀ مرحوم شریعتی: «فاطمه، فاطمه است»، با تمام آنکه آمده و خواهند آمد فرق دارد. ثمرۀ عمر کوتاهش به اندازۀ گذران عمر یک فرد هزار ساله است؛ همانند جلوۀ نور خورشید که پرتواش توان و قدرت هزاران هزار چلچراغ را دارد.
حضرت زهرا(علیها السلام) در مدت کوتاه زندگیاش چنان فضایل و سجایای اخلاقی و اعتقادی بینظیری از خود نشان داد که دیگران حتی از توصیف آن عاجز هستند. کسی که به انواع لقبها مفتخر میشود و این افتخار به واسطۀ نسبت و یا وابستگی خانوادگی و قومیاش نیست، که به علت شأن والای ایشان است. با کمی تعقل و تأمل، زوایای رفتاری ایشان برای هر انسان عاقل و فرهیختهای کاملا آشکار میشود؛ همانگونه که دوست و دشمن سجایای اخلاقی او را مثال میزنند و از زبان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به توصیف او میپردازند.
الگو یعنی: «روبهرو، مدل، سرمشق، اسوه، قدوه، مثال، نمونه» و منظور ما از الگو در این کتاب شخصیت حقیقی و حقوقی بانوی سرافراز جهان اسلام حضرت فاطمه(علیها السلام) ، دخت پیامبر گرانقدر الهی حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) ، همسر مولای متقیان حضرت علی(علیه السلام) و مادر امامان بزرگوار حضرت امام حسن و امام حسین(علیه السلام) است. معرفی مصداقی ایشان به عنوان «الگو» در جهان اسلام و عالم بشریّت، دور از انتظار هم نمیتواند باشد؛ زیرا ایشان پیونددهندۀ آرمان رسالت و امامت و گسترش دهندۀ شکوه ولایت در جهان هستیاند و وجود مبارک ایشان سببساز بسیاری از وقایع جهان اسلام و تعیین سرنوشت آرمانهای این دین حقیقی و توحیدی بوده است؛ وقایعی که خود نگارندۀ اعتقادات اساسی و نصوص ولایی دین میباشد و سرنوشتاش با سرنوشت حضرت فاطمه(علیها السلام) و فرزنداناش عجین شده است؛ مانند وقایع عاشورا در سال 61 هجری و قیامهای عاشوراییان و علویان در طول تاریخ، حتی قیام انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 هجری و قیام حضرت صاحب الزمان (عجل الله تعالی فرجه و الشریف) که خود ادامۀ قیام حضرت زهرا(علیها السلام) و آشکار کنندۀ ابهامات تاریخ دربارۀ ایشان و حقایق زندگی ایشان است.
«الگو» یا الگوی دینی و کسی که به عنوان برترین «زن» در جهان مادی و عالم ماوراست، بانوی برتر در هر دو سرا، دنیا و آخرت حضرت زهرا(علیها السلام) است، بانویی که مصداق عصمت و حجاب است؛ عصمت در تمام امور زندگی و حجاب در هر جایی از نظر ایشان واجب است حتی در برابر فردی نابینا، اما کدام حجاب و چه حجابی؟!
همانگونه که پیشتر نگارش شد، حجاب حضرت زهرا(علیها السلام) به مفهوم خانهنشینی و عدم حضور در جوامع و انظار نبود؛ بلکه رعایت مناسب پوشش، حدود شرعیِ صحبت، رفتار و معاشرت – طبق آنچه شرع مقدس مقرر کرده – از ایشان یک بانوی مقدس، الگو و مصداق اخلاق حسنه و عصمت و عفت ساخته است. نوع رفتار، گفتار و کردار بانو به نوعی بوده که برای آن تاریخ مشخصی نمیتوان در نظرگرفت و نمیتوان گفت رفتار ایشان فقط مختص زمان زندگی و قرن اول هجری بوده است و پس از چهارده قرن به کار نمیآید. رفتار و گفتار و کردار حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان یک
الگوی اسلامی برای امت اسلام، نه تاریخ مصرف داشته و نه پایانپذیر است؛ چون ضمیر حقیقی بشر الهی و انسان توحیدگرا جز آن را نمیتواند عمل کند و جزو ویژگیهای انسانهای موحد است؛ چرا که حرام خدا هزاران سال قبل هم حرام بوده و حلال خدا هم، هزاران سال قبل حلال. انسان کامل، انسان فرا زمان و مکانیست فقط ظهور و حضور و بروزش وابستۀ به زمان و مکان است نه علم و سیرت و روش زندگیاش.
در قرن اول هجری طبق دستورات اسلام هر زن و مرد مسلمان طبق آنچه در شریعت مقرر شده، آداب، اخلاق و رفتار اسلامی را رعایت میکردند و امروز هم همان قوانین به فرد مسلمان امر و نهی میشود؛ چرا که انسانها در لباس و خوراک و اسباب با هم تفاوت پیدا کرده اند؛ نه در ادراکات بشری و علم انسانی! علم امروز برای مردم امروز آنچه را که میخواهد میسازد و علم آن روز برای مردم آن روز آنچه نیاز داشتند، میساخت؛ اما اخلاق حسنه، آن روز هم ممدوح بود و امروز هم مورد پسند است؛ ولی رفتار نامناسب اگر امروز مورد پسند نیست، همان روزها نیز مذموم بوده و خواهد بود.
پوشش نامناسب، گفتار نامناسب، اعمال و رفتار نامناسب در طول تاریخ همیشه مورد شماتت بوده و خواهد بود؛ چون انسان برای برتر بودن و بهتر شدن آفریده شده است و رفتار و گفتارش باید با همۀ موجودات متفاوت باشد؛ به ویژه انسانهای موحد و یکتاپرست که همیشه در «تربیت خاص» خداوند قرار دارند و هر روز با خدای خویش در نماز، راز و نیاز میکنند که: الحمدالله رب العالمین! خداوند انسانهای موحد را با ادب، تربیت کرده است و آنها را هر روز مورد تربیت قرار میدهد و مراقب عملکرد آنهاست؛ چرا که «الگوی» دیگران و گنجینههای واقعی زمیناند. اگر در روی زمین افراد صالح و سالم نبودند، حتی نمیتوان تصور کرد که زمین – با این همه گناه – به چه شکلی درآمده بود؟ اگر راستی و درستی در بین برخی از مردمان نبود و آنان به خاطر رضای خدا از بسیاری از هوسهای خود صرفنظر نمیکردند؛ چه اتفاقی میافتاد؟! به واقع، سلامت روانی و رفتاری آحاد بشر در کرۀ زمین به چه چیزی، جز ایمان و وجدان وابسته است؟! جز نقش دین، چه چیزی میتواند این همه تحول ایجاد میکند؟
اگر بخواهیم نگاهی به وضعیت زنان - حداقل در جهان اسلام - بیاندازیم، هر روز بیشتر از روز گذشته با افول اقبال زندگیهای جمعی مواجه میشویم؛ زیرا افتراق ارحام از یکدیگر حتی در بین شیعیان، آیندهای خطرناک را برای فرزندان اسلام رقم خواهد زد؛ چرا که افتراق فرزندان از پدر و مادر، افتراق همسایگان از یکدیگر، عدم ارتباط و یاری یکدیگر و پرهیز از ارتباط شرعی سبب دوری هر چه بیشتر مردم از فرهنگ دینی و ملی میشود. یکی از احادیث مهم حضرت زهرا(علیها السلام) توصیۀ به رعایت حقوق همسایگان است؛ چون یکی از مهمترین وظیفۀ هر مسلمانی آگاهی از همسایگان است، تا در وقت نیاز به داد آنها برسد.
امروزه در جوامع غربی از زن به عناوین مختلفی همچون: کالای جنسی، مشتری کالاهای جنسی، نیروی کار صبور و ارزان، جریانسازی سیاسی، بازار مصرف تمام کالاهای لوکس، بهانهای برای زندگیهای چند روزه و یا چند ماهه بهرهگیری میشود.
تعداد خانههای فساد جهان چندین برابر دانشگاهها، دانشکدهها و مدارس جهان است و هنرآموزان این باشگاههای فساد و فحشا، حتی بسیار بیشتر از تمام مراکز علمی جهاناند که نه تنها، فساد آنها به شکل حضوری در حال گسترش است؛ بلکه توسط ماهوارهها، فضای الکترونیکی و مخابراتی در حال حضور مجازی در زندگی تک تک آحاد بشر است. به نوعی میتوان گفت که اغلب انسانها روی زمین روزانه علاوه بر ارتباط مستقیم با فساد، از طریق تلفن، تلویزیون و اینترنت به طور غیر مستقیم هم در فساد و فحشا شریکاند.
اگر بر همین منوال بگذرد با پیشرفت فناوری و تکثیر نرمافزار و سختافزارهای مرتبط برای ارتباطهای مختلف انسانی و یا ساخت رباتهای انساننما با ساختار ظاهری و آشکار برای مقاصد جنسی، «اشباع» در چشمچرانیها به وجود میآید و سرانجام لذایذ بشری جای خود را به لذایذ «عملی» خواهد داد! اگر جوامع دینی قبل از فراگیر شدن فساد با عامل بازدارندۀ ایمان و الگوپذیری از انسانهای کامل مقابلش بایستند آنگاه میتوانند مانع گسترش آن در جامعۀ خود شوند.
گرچه در جوامع غربی، بیبندوباری تا حدودی متأثر از عقاید لیبرال دمکراسی است؛ امّا بیشترین آسیب از فقدان جنبههای دینی و عرفی در جامعه دیده میشود. صد سال پیش اغلب زنان جامعۀ متوسط و پایین اروپا پوشش مناسب داشتند؛ امّا امروز همان گروه به شدت دچار «مسخ فرهنگی» شدهاند. امروزه مدلهای رفتاری - گفتاری آمریکا از تمام مردم دنیا یک «دستگاه تقلید» ساخته است که مدام در حال تقلید و تولید پوچی و فسادند.
امروزه با اینکه برخی از جوامع اسلامیِ تحت نفوذ کالاهای غربی، به فساد علنی مبتلا نشدهاند؛ ولی به دلیل تأثیرپذیری از وسایل انحرافدهندۀ غرب، دچار فساد غیرعلنی شدهاند، حضور هر روزۀ مانکنهای مبتذل نشاندهندۀ این موضوع است. مانکن مردانه و زنانه، شاید یک مدل برای تبلیغ لباس باشد؛ اما پشت صحنۀ اجرای این مدلها، حقیقتی به عنوان «کشف حجاب» پنهان است و آن، چگونه پوشیدن و چگونه پوشاندن است. اگر حجاب اسلامی را در «پوشش» ببینیم، پوشش، تمام بدن را شامل میشود و اگر نوع پوشش را هم مورد مطالعه قرار دهیم لباسهای تنگ و نشاندهندۀ حجم بدن، خود نوعی بیحجابی به شمار میآیند. پس چه باید کرد؟ نتیجۀ این پرسش پاسخی به عنوان «حجاب و چگونگی آن» میطلبد که باید به آن در کتابی دیگر پرداخته شود.
الگوهای حقیقی هر جامعه، همیشه کسانی هستند که دارای ریشه و اندیشهاند. منظور از ریشه، برآمدن الگو از جامعه و تمدنی متعالی است که انسان در آن - نه به عنوان یک فرد دارای حقوق محدود - به مصداق خلیفۀ خداوند در زمین است و منظور از اندیشه نیز تکامل بخشیدن به داشتهها و دانستههاست.
هر یک از معصومین(علیهم السلام) در جهانی فانی دارای ریشه و اندیشهای بوده و هستند که متصل به منبع لایزالی «وحی» است. علت اینکه در تمامی مناظرهها و احتجاجها حضرات معصومین(علیهم السلام) طرف مقابل را شکست دادهاند، اتصال معلومات و کلماتشان به عالم قدس بوده و خواهد بود.
بنابراین کلمات تمام معصومین(علیهم السلام) ، خود الگویی بینظیر برای امت اسلام و جهان «تشیع» است. آنچه وظیفۀ پدیدآورندگان آثار فاطمی میباشد، این است که حضرات معصومین(علیهم السلام) را چنان معرفی نمایند که برای تمام مردم جهان جذابیت داشته باشد. باید بدانیم جهان امروز به شدت از
الگوهای آسمانی به دور مانده است! الگوهای زمینی هم نه تنها مثل بتهای دوران جاهلیت و تاریخ حکومت طاغوتیان بر زمین، ساخته و پرداختۀ خود انسانها هستند که فقط و فقط برای فساد در زمین طراحی شدهاند. تأثیر بازیگران سینما، برخی ورزشکاران و برخی از ورزشهای جمعی، روی جوانان و نوجوانان چنان است که در برخی از موارد از حالت همزادپنداری گذشته و به «جنون تشابه» رسیدهاند. در نتیجه میتوان گفت امروزه اغلب جوامع صنعتی و دیجیتال حتی به الگوهای فرازمینی فکر نمیکنند؛ چه بماند به پیروی از آن!
امروزه اکثر ابزارها و دستگاههای تولید شده در فناوری دیجیتال در خدمت تفریح و خوشگذرانی است، از تفریحالت سالم تا ناسالم؛ از قمار و فحشا تا کالاهای مرتبط با آن؛ از تجملات زینتی تا لباسهای کاملا «مد» شده و خودنما؛ از امکانات غیرضروری مثل اشکال و آرمها گرفته تا انواع مجلات، کتاب و لوازم دیجیتال، که محتوای مبتذل و مستهجن دارند.
صنعت ابتذال از همان ابتدای فناوری دیجیتال، تمام تلاش خود را برای انحراف نسل جوان جهان به کار گرفته است تا بتواند به سودآوری بیشتری برسد. در کشورهای غربی تمام کارها عملیاتی و در کشورهای اسلامی و فقیر - هر کجا که قدرت دریافت سیگنال ماهواره را نداشته باشد - «دی وی دی»، برنامه و لینک فرستاده میشود تا همراه با اتاقهای چت، تالارهای گفتمان، موضوعات سالم رسد شده و موضوعات انحرافدهنده به گفتوگو گذاشته شود تا مقاصد مبتذل برآورده شوند. حامیان این مقاصد برای بهرهبرداری بیشتر همواره در اتاق تفکر خود به دنبال شیوههای جدیدتری هستند تا در برنامهریزیهای خود آن را به کار گیرند.
تا زمانی که الگوهای فرازمینی اسلام، تنها در مساجد و تکایا مطرح و ممدوح باشند، نمیتوان انتظار داشت که همگان در هر زمان و مکان به آنان بیاندیشند و طبق راه و روش آنان زندگی کنند.
برخی از موضوعات فقهی و کلامی که گاه در سطح جامعه مطرح میشود، چنان کلیشهای است که حتی طرح آن جز «وهن» معصومین(علیهم السلام) ثمر دیگری ندارند. به طور مثال حضرت زهرا(علیها السلام) بسیار نماز میخواندند؛ خوب اگر حضرت زهرا(علیها السلام) نماز نخواند! پس چه کسی باید نماز بخواند؟ مثل این
میماند که بگوییم خورشید «نور» میدهد! نور جزء ذات خورشید است و نماز جزء ذات معصومین(علیهم السلام) ؛ کسانی که خود خواندن نماز را یاد مردم دادهاند.
برخی از نویسندگان درباره حضرت زهرا(علیها السلام) مینویسند، ایشان بسیار حجاب را رعایت میکرد! یا همیشه از ولایت دفاع میکرد! وقتی حضرت فاطمه(علیها السلام) که خودش نماد و ترجمان نماز است، نماد حجاب است. جزئی از «ولایت» است و خود دارای «ولایت»؛ دیگر تأکید به این نکاتِ کاملاً مشخص و معلوم، چه ثمرهای دارد؟! آن هم در هر سخن و کتاب و مقالهای؛ تکرار پشت تکرار!
در بررسی برخی از کتابها به این نتیجه میرسیم که آنها به کل زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) در دو یا سه ماه احتجاج، غربت و شهادت پرداختهاند و همچنین برخی دربارۀ زندگی ایشان قبل از رحلت حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هم چند موضوع متفرقۀ اخلاقی و سلوکیِ گاه پررنگ و گاه کمرنگ آوردهاند؛ که با توجه به ابعاد و زوایای مختلف گفتار، رفتار و نیز شخصیت بس عظیم و والای حضرت زهرا(س) پیشنهاد میشود با کاوش بیشتر به جنبههای عمیق رفتارشناسی و گفتارشناسی ایشان پرداخته شود.
«شخصیت بانوی اسلام را میتوان از ابعاد مختلف بررسی کرد، اما شایسته است، پیش از هرچیز جایگاه شخصیتی ریحانه نبوی را در کلام وحی، به نظاره نشینیم.»
یکی از سورههای مشهور قرآن کریم که مربوط به منزلت وجودی حضرت زهرا(علیها السلام) میباشد سورۀ «کوثر» است. واژۀ کوثر به معنای: «هر چیز فراوان و بسیار، شخص بزرگ، پرخیر و بخشنده، نام نهری در بهشت»(1)و یگانه واژۀ قرآن است و هرگز در آیات قرآن تکرار نشده است. این واژه همچنین به معنای «خیر کثیر» است و به چندین شکل میشود آن را تعریف، تفسیر و تأویل کرد. کلمۀ کوثر هم میتواند به ذریّۀ - نسل سادات - حضرت زهرا(علیها السلام) ؛ هم نام و القاب مبارکۀ حضرت و هم عظمت و شکوه وجودی ایشان اشاره داشته باشد، ضمن اینکه به معنای چشمهای در بهشت نیز است که ساقیانش رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت علی(علیه السلام) هستند و معصومین(علیهم السلام) نوشیدن از آن را به دوستداران و شیفتگان مکتب حضرت زهرا(علیها السلام) بشارت دادهاند.
در حال حاضر در اغلب کشورهای جهان، در میان مسلمانان تعدادی از سادات فاطمی زندگی میکنند و اکثریت آنان در قارۀ آسیا و خاورمیانه، از جمله کشور اسلامی ایران - دیار عاشقان ولایت - هستند. خارج از لطف نیست اگر بگوییم سادات فاطمی تنها دودمانی در جهان هستند که با این قدمت و وسعت زندگی کرده و این جز بشارت خداوند به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت زهرا(علیها السلام) نبوده و گستردگی سادات در کرۀ زمین و حضور آنان در آیندۀ تشیع و قیام مهدی آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) خود معجزۀ قرآن و مفهوم همان «خیر کثیر» است؛ کوثر است؛ جاری و همیشگی.
پانزدهمین بانویی که در آخرین کتاب آسمانی مدح شده، حضرت فاطمه(علیها السلام) دختر پیغمبر خاتم(صلی الله علیه و آله و سلم) است. آیاتی در سورههای مختلف از جمله سوره هل اتی درمورد ایشان نازل شده است؛ که رکن اصلی آیۀ شریفۀ وَ يطعِمونَ الطَّعامَعَلَي حُبِّهِ، حضرت فاطمه(علیها السلام) است.
1) . فرهنگ عمید، ج3، ص 2007.
«بهترین شاهد بارز در عظمت صدیقۀ کبری به عنوان تنها زن از آلعبا و اهل بیت(علیهم السلام) و وجود ایشان در جمع مخاطبان، همین آیۀ مباهله است:
فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ؛ بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم سپس مباهله کنیم. همه نوشتهاند که به جز حضرت فاطمه(علیها السلام) با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) زنی نبوده است و لفظ جمع با اضافه به سوی جمع، دو عظمت دارد که آن دو به یک مصداق خارجی؛ یعنی به صدیقۀ طاهره بر میگردد.»(1)اگر از لحاظ اهمیت هم در نظر بگیریم قرآن ایشان را به بهترین شیوه میستاید و به ایشان لقب کوثر «خیر کثیر» میدهد تا گویای عظمت حضرت در بین همگان باشد.
خداوند در آیۀ تطهیر درشأن پنج تن آلعبا(علیهم السلام) که زهرا(علیها السلام) نیز یکی از آنان بود چنین فرموده است:
انَّما يريدُ اللهُ لِيذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ اَهلَ البَيتِ و يطَهِّرَکُم تَطهيراً؛ همانا خدا فقط مىخواهد آلودگى را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.(2) در اینجا معنای «رجس» به طور غیر مستقیم از خود آیه به دست میآید؛ زیرا خداوند این دوری از رجس را از باب لطف و اکرام به اهل بیت(علیهم السلام) ارزانی داشته است. در نتیجه باید مقامی والا برای پاکی از عوامل و امور مغضوب او باشد. با توجه به آنکه «اِنَّما»، برای انحصار امری در محدودهای ویژه به کار میرود، مشخص میشود که این تطهیر و پیراستگی تنها شامل افرادی است که در زیر کسای یمانی حضور داشتهاند.(3)
«رجس» عبارت از هر چیزی است که طبع انسان از آن رویگردان بوده و فرد مرتکب یا دارای آن، پیروی از شیطان کرده و مستحق عذاب میشود. به عبارت دیگر «رجس»،
هر صفت ناپسند یا عمل سخیفی است که از شأن و منزلت انسان بکاهد و او را از دایرۀ مروت و جوانمردی خارج کند.(1)
خداوند متعال دراین آیه خواسته است تا لطف و عنایت بسیار خود را متوجه این خاندان کند، که همه چیزشان را فدای راه او کردند. ازاینرو، شایسته است بالاترین مرتبۀ طهارت و پیراستگی را به آنان بدهد و آن مقامی نیست؛ مگر عصمت عامهای که طایفۀ امامیه معتقدند که آن برای امامان پاکنهاد خود و جد امام آنان(علیهم السلام) است. بر این پایه، آیۀ شریفه، عصمت صدیقۀ کبری(علیها السلام) را حتمیّت بخشیده و مقام او را در حد مقام انبیا و اوصیا قرارمیدهد؛ زیرا او درآن مجلس کساء در جمع آنان بود که پیامبر در شأنشان فرمود: اَللهُمَّ اِن هوُلاءِ اَهلُ بَيتي فَاذهب عَنهُمُ الرِّجسَ و طَهِّرهُم تَطهيراً؛ خدایا اینان خانواده من میباشند. پس رجس را از آنان دور نما و پاک و پیراسته بگردانشان. اما اگر از تمام این براهین صرفنظر کنیم، یک چیز را نمیتوان فراموش کرد و آن این است که فاطمه(علیها السلام) از نور محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله و سلم) مشتق و شعاعی از فروغ سرآمد الهی است. از این رو او سراسر، قداست و طهارت و به دور از هر خدشه و پیرایه است. او که شاخساری از شجرۀ طیبۀ رسالت، پایهای از بنیاد عظیم نبوت و اشعهای از جمال محمدی است، چگونه تواند کمتر تمایلی به گناه داشته باشد و یا عملی خلاف طریقت پاکدینان از او سرزند؟(2)
این قداست در حدی است که به نص صریح حدیث، شیطان نمیتواند در رویا در صورت آنان تجسم یابد. بر همین اساس طهارت ذاتی زهرا(علیها السلام) از عادات ماهانۀ زنان و خونی که در هنگام ولادت میبندد، پیراسته است، تا رحم مطهرش شایستگی دربرگیری امامان منزّه از عوارض عالم خلق را داشته باشد. از دیگر دلائل عصمت صدیقۀ کبری(علیها السلام) ، این حدیث متواتر نبوی است:
«فاطِمَةُ بَضعَةٌ مِنّي، يغضِبُني مَن اَغضَبَها و يسُرُّني مَن سَرَّها واِنَّ اللهَ يغضِبُ لِغَضَبِها وَ يرضي لِرِضاها؛ فاطمه(علیها السلام) پارهای از تن من است، هرکه او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده و هرکه او را مسرور سازد، مرامسرور ساخته و خداوند در غضب او غضبناک است و در رضای او راضی.»(3)
«این حدیث نشاندهندۀ ارتباط مستقیم خشنودی و خشم فاطمه(علیها السلام) با خشنودی و خشم خدای تعالی است. به حدی که اگر ایشان از کاری خشم آورد، به طور حتم مغضوب خداوند و مطرود دین او میباشد و اگر از کاری راضی باشد، مورد رضای خدای تعالی بوده و در دین حق میباشد. تمام حالت رضا و غضب صدیقۀ اطهر(علیها السلام) ، از نمود نفس منبعث نمیباشد و این است معنی عصمت فاطمه(علیها السلام) !
سهیلی در شرح سیرۀ ابنهشام از این احادیث نتیجه میگیرد که دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از خلیفۀ اول و دوم برتر میباشد؛ زیرا که او پارۀ تن رسول اعظم است و اینکه ناسزای به او کفر است؛ چرا که به یقین، پدرش را ناراحت میسازد و موجب خشم خدای سبحان میشود.
ابن حجر نیزمیگوید: «از این روایات، فضیلت فاطمه(علیها السلام) به دست میآید که هرسخن ناشایستی که دربارۀ فاطمه گفته و او از آن آزرده شود، پس رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را آزرده شده است و کسی که رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) را بیازارد، بدون تردید مرتکب امر حرامی گشته است.(1)»(2)
خانۀ حضرت فاطمه(علیها السلام) قطعهای از آسمان و بهشت بودبر زمین و او فرشتهای در قالب انسان بود و نه تنها او بلکه حضرت علی(علیه السلام) ، حسنین(علیه السلام) و زینبین(علیها السلام) نیز اینچنین بودند و به همین دلیل خانۀ او محل رفتوآمد ملائکه بود. جبرئیل، میکائیل، اسرافیل و دیگر فرشتگان خدمتکار حضرت فاطمه(علیها السلام) وگهوارهجنبانان حسین(علیه السلام) ، دائم در حال رفتوآمد بودند. در زیارت جامعه میخوانیم: «اَلسَّلامُ عَليكُم يا اَهلَ بَيتِالنُّبُوَةِ وَمَوضِعِ الرِّسالَةِ وَ مُختَلَفَ الْمَلائِكَة؛ سلام بر شما اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که محل رسالت رسول و محل رفتوآمد فرشتگان هستید.»
در اینباره مباحث مفصلی وجود دارد که میتواند اشارهای به مقامات بلند علمی و عملی حضرت فاطمه(علیها السلام) داشته باشد و اما در این مختصر فقط به نقل یک روایت میپردازیم.
حضرت امام صادق(علیه السلام) میفرماید: «همانا حضرت فاطمه(علیها السلام) پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) هفتاد و پنج روز زندگانی داشتند و در سوگ پدر اندوهی سخت بر او وارد میشد. در این مدت جبرئیل پیوسته به حضورشان میآمد و در عزای پدر او را سلامتباد میگفت و تسلّیبخش خاطر غمگین او میشد،
ضمن اینکه او را از حال پدر و مقام و منزلتش آگاه میکرد و از آن چه که پس از او برای فرزندانش رخ خواهد داد باخبر میکرد و علی(علیه السلام) پیوسته اینها را مینوشت؛ که این نوشتهها مصحف حضرت فاطمه(علیها السلام) میباشد.»(1)
آیه «قُربی» که بیانگر پرتویی از شکوه وصف ناپذیر حضرت فاطمه(علیها السلام) میباشد، این گونه است:
قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَي وَمَن يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکُورٌ؛ هان ای پیامبر، بگو به ازای آن [رسالت] پاداشی از شما خواستار نیستم؛ مگر دوستی درباره خویشاوندان و هر کس نیکی به جای آورد [و طاعتی اندوزد] برای او در ثواب آن خواهیم افزود. همانا خدا آمرزنده و قدرشناس است.(2) در این آیه، خدا به پیامبرش فرمان میدهد کهای پیامبر، بگو: من برای انجام رسالت خویش پاداشی از شما نمیطلبم، جز آنکه باید با نزدیکان من با مهر و محبت رفتار کنید و آنان را - که نمونۀ درخشان و زندۀ اندیشه و عمل در دین من هستند - در زندگی خویش سرمشق سازید.
در این مورد سخنان امامان راستین و پیروان آنان هماهنگ است که منظور از واژۀ «قربی» نزدیکان پیامبر هستند و انبوه روایات در کتابهای شیعه و اهل سنت، نام و نشان این نزدیکان پیامبر را مشخص میکند:
الف) از جمله آن روایات - دانشمندان بزرگ اهل سنت در معتبرترین منابع خویش، همچون، «صحاح» و تفاسیر آوردهاند - این روایت است که میفرماید:
«لَمّا نَزَلَت هذهِ الايةُ قالوا: يا رَسولَ اللهِ! مَن قَرابَتُکَ هؤلاءِ الَّذينَ وَجَبَت عَلَينا مَوَدَّتَهُم؟؛ هنگامی که این آیه فرود آمد، از پیامبر پرسیدند: نزدیکان شما – که محبت آنان بر ما واجب شد – چه کسانی هستند؟»
«قالَ رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) : عَلِي وَ فاطِمَةُ وَ ابناها وَ قالَها ثَلاثاً؛ پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: علی و فاطمه و دو پسر آنان.»
روایت گفتهشده، بسیار در منابع دانشمندان شیعه و گروهی از علمای اهل سنت آمده است.
ب) روایت دیگری که «طبری» و «ابنحجر» از پیامبر گرامی آوردهاند، چنین است: «خداوند پاداش مرا بر شما مردم، محبت ورزیدن به خاندان من قرار داد، پس به هوش باشید که من در روز رستاخیز در این مورد پرسش خواهم کرد.»
قربی در سخنان امامان معصوم(علیه السلام)
از حضرت علی(علیه السلام) آوردهاند که فرمود: «در سورۀ شورا دربارۀ ما آیهای موجود است که به دلالت آن، هر انسان باایمانی محبت ما را راه و رسم خویش قرار میدهد؛ آن گاه به تلاوت آیه پرداخت: قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَيهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ... ».
و نیز آوردهاند که دومین امام نور فرمود:
«وَ أَنَا مِنْ أَهْلِ الْبَيتِ الَّذِي افْتَرَضَ اللَهُ مَوَدَّتَهُمْ عَلَي كُلِّ مُسْلِمٍ، فَقالَ: قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَي وَمَن يقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْنًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ واقتَرف الحَسَنَة مَودَّتِنا اَهلَ البيت؛ من از همان خاندان پرشکوهی هستم که خدا، مهر به آنان و فرمانبرداریشان را بر ایمانآوردگان واجب ساخت. آنگاه افزود: به دست آوردن آن پاداش پرشکوهی که در آیه آمده، مهر به ما اهل بیت است.»(1)
در آینۀ آیۀ مباهله
خداوند در قرآن میفرماید:
فَمَنْ حَآجَّکَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْاْ نَدْعُ أَبْنَاءنَا وَأَبْنَاءکُمْ وَنِسَاءنَا وَنِسَاءکُمْ وَأَنفُسَنَا وأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَةُ اللّهِ عَلَى الْکَاذِبِينَ.(1) در واقع مثل عیسی نزد خدا همچون مثل [خلقت] آدم است [که] او را از خاک آفرید. سپس بدو گفت: باش پس وجود یافت. [آنچه درباره عیسی گفته شد] حق [و] از جانب پروردگار تو است پس از تردیدکنندگان مباش. پس هر که در این [باره] پس از دانشی که تو را [حاصل] آمده با تو محاجه کند، بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم، سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.
در آینۀ سوره هلاتی (انفاق)
إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِن كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا ...(2) به یقین ابرار و نیکان از جامی مینوشند که با عطر خوشی آمیخته است؛ چشمهای که بندگان خدا از آن مینوشند و [به دلخواه خویش] جاریش میکنند.
در آینۀ آیۀ نور
خداوند در قرآن میفرماید:
اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ
زَيْتُونِةٍ لَّا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُّورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَن يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.(1)
خدا نور آسمانها و زمین است؛ مَثَل نور او چون چراغدانی است که در آن چراغی و آن چراغ در شیشهای است. آن شیشه گویی اختری درخشان است که به درخت خجستۀ زیتونی که نه شرقی است و نه غربی افروخته میشود. نزدیک است که روغنش هر چند بدان آتشی نرسیده باشد، روشنی بخشد روشنی روی روشنی است. خدا هر که را بخواهد با نور خویش هدایت میکند و این مثلها را خدا برای مردم میزند و خدا به هر چیزی داناست.
این چراغ روشن و روشنگر در خانههایی است، که خدا اجازه داده است که مقام آنها اوج گیرد و نام بلند او در آنها به عظمت و یکتایی برده شود.
«مغازلی شافعی» در «مناقب» آورده است که: من از حضرت کاظم(علیه السلام) از تفسیر آیه پرسیدم که: مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ چه پیام و مفهومی دارد؟
آن حضرت فرمود: منظور از واژۀ «مشکاة» حضرت فاطمه(علیها السلام) است و واژۀ «مِصبَاح» دو نور دیدهاش، حسن و حسین(علیه السلام) هستند.(2)
«از گفتار و رفتار رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره فاطمه به خوبی روشن میشود که علاقۀ آن حضرت به دخترش فاطمه، بیش از اندازۀ محبت یک پدر به دخترش بوده است. این رفتار به ایمان و تقوی و اعمال و رفتار فاطمه مربوط میشود؛ زیرا رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دختران دیگری هم داشتند، اما دربارۀ آنها
تعبیرهایی چون «بضعة مني» یا «روحي التي بين جنبي» یا «احبّ الناس الي» و مانند این سخنان را نگفتهاند.
و باز این اظهار علاقه و محبت تنها به منظور دلجویی از فاطمه(علیها السلام) نبود که چون مادر خود را از دست داده بود، پیامبر بخواهد از دختر کوچکش دلجویی کند تا از نداشتن مادر رنج نبرد و عقدهای برای او ایجاد نشود؛ چنانکه برخی تصور کردهاند؛ زیرا این اظهار علاقه و محبت تا پایان عمر پیامبر؛ یعنی هنگامی که فاطمه شوهر کرد و بچهدار شد، بلکه تا آخرین ساعات زندگی آن حضرت نیز ادامه داشت و هیچ تغییری در آن پیدا نشد؛ چه بسا روز به روز بیشتر میشد و فاطمه(علیها السلام) تنها زنی بود که پیامبر هنگام رحلت، اسراری به او گفت و آهسته و خصوصی با او صحبت کرد؛ تا آنجا که عایشه میگوید: «پیامبر را میدیدم، هرگاه فاطمه نزد او میآمد، برمیخاست و او را دربر میگرفت و میبوسید و در جای خود مینشانید.» عایشه که گویا از دیدن این منظره ناراحت میشد و حسادت میکرد به پیامبر میگفت: «این چه کاری است که میکنی؟» پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) میفرمود: «يا عايشَة اِذَا اشتَقتُ اِلَي الجَنَّةِ قَبَّلتُ نَحرَ فاطِمة؛ ای عایشه هرگاه مشتاق بهشت میشوم گلوی فاطمه را میبوسم.»(1)
و باز از عایشه نقل شده که میگفت: «ما کانَ اَحَدٌ مِنَ اَلرَّجالِ اَحَبُّ اِلي رَسوُلِ اللهِ مِن عَلّي وَلا مِنَ النِّساءِ اَحَبُّ اِلَيهِ مِن فاطِمَة؛ از مردان کسی نزد پیغمبر محبوبتر ازعلی نبود و از زنان کسی را بیشتر از فاطمه دوست نمیداشت.»(2)»(3)
این حدیث به طور متواتر از طریق شیعه واهل سنت نقل شده که پیغمبر اسلام درباره زهرا(علیها السلام) فرمود: «فاطِمَةُ سَيدَةِ نِساءِ العالَمين؛ فاطمه بزرگ و بانوی زنان جهانیان است.»(4)
در برخی از کتب «سَیِّدَةِ نِساءِ اَهلِ الجَنَّة» و «سَیِّدَةِ نِساءِ هذِهِ الاُمَّة» و «سَیِّدَةِ المُؤمِنین» ذکر شده و با مراجعه به دو کتاب به ویژه کتاب احقاق الحق به خوبی مشخص میشود که روایات فوق از طریق اهل سنت به مراتب زیادتر از طریق شیعه روایت شده است.
1) . فضائلالخمسه من الصحاح الستة، ج3، ص127.
2) . با این مضمون بیش از 50 حدیث از طریق اهل سنت از عایشه و دیگران نقل شده است. ر.ک: احقاق الحق، ج 10، ص 167-182.
3) زندگانی حضرت فاطمه(علیها السلام) و دختران آن حضرت، صص 25 و 26.
4) . ر.ک: بحارالانوار، ج43، ص 110؛ احقاق الحق، ح10، صص 27-115؛ فضائل الخمسة، ج3، ص128.
حضرت زهرا(علیها السلام) از نظر نزدیکی به حقتعالی نیز به مقامی رسید که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مکرّر به او میفرمود: «يا فاطِمَة اِنَّ اللهَ لَيغضِبُ لِغَضَبِکَ وَ يرضي لِرِضاکَ؛ ای فاطمه، به راستی خدای تعالی به خاطر خشم تو خشم میکند و برای رضا و خشنودی تو خشنود و راضی میشود.»(1)و شدت علاقۀ آن حضرت به او در حدّ بود که بارها میفرمود:
« فاطِمَة بَضعَةٌ مِنّي؛ فاطمه پاره تن من است.»(2)
«وَ هِي قَلبِي الَّذي بَينَ جَنبَي؛ و او جان و دل من است که در سینهام قرار دارد.»(3)
«وَ هِي نورٌ عَيني و ثَمَرَةُ فُوادي؛ و او نور چشم و میوه دل من است.» (4)
«فَمَن اَغضَبَها فَقَد اَغضَبَني؛ و هر کس او را به خشم آورد مرا به خشم آورده است.»(5)
همچنین از روایات جالب دربارۀ علاقۀ پیامبر به فاطمه این روایت است که مرحوم مجلسی در «بحارالانوار» از کتاب فضائل و روضه نقل کرده است: «روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به خانۀ علی و فاطمه وارد شد و آن دو را دید که نشستهاند و آرد آسیاب میکنند. پیامبر فرمود: کدامیک بیشتر خسته شدهاید؟ علی(علیه السلام) فرمود: فاطمه(علیها السلام) . سپس پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: دخترکم برخیز. فاطمه برخاست و پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به جای او نشست و به آسیاب کردن مشغول شد و بدین ترتیب به علی(علیه السلام) و فاطمه(علیها السلام) کمك کرد.»(6)
در روایات بسیاری که صدوق(ره) و دیگران روایت کردهاند، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
1) . حدیث فوق را مرحوم مجلسی در بحارالانوار، ج43، صص 19 به بعد از کتابهای بسیاری از کتابهای شیعه با مختصر اختلافی نقل کرده است و از محدثین اهل سنت نیز سیوطی در ذخایر العقبی، ص39؛ حاکم، در مستدرک، ج 3، ص 153؛ ابناثیر، در اسدالغابه، ج 5، ص 522؛ ابنحجر در اصابه، ج8، ص 159؛ تهذیب التهذیب، ج 12، ص 441؛ متقی در کنزالعمال، ج 6، ص 219؛ ذهبی در میزان الاعتدال، ج 2، ص 72 از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کردهاند.
2) . بحارالانوار، ج43، ص 92؛ این حدیث را نیز علمای شیعه و سنی مانند مجلسی و دیگران و بخاری در صحیح کتاب بدء الخلق، النکاح؛ مسلم در صحیح، ج7، ص 140؛ ترمذی، در صحیح، ج 2، ص319؛ حاکم در مستدرک، ج3، ص 158؛ ابونعیم در حلیةالاولیاء، ج 2، ص 219 و ج 8، ص315؛ ابنحجر در صواعق، ص 107 و دیگران از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به اجمال و تفضیل روایت کردهاند.
3) . بحارالانوار، ج 43، صص 24و80.
4) . همان.
5) . صحیح (بخاری)، ح 3437-3483؛ نظم دررالسمطین، ص 176؛ فتح الباری، ج7، ص 63؛ کنزالعمال، ج6، ص 220؛ فیض القدیر، ج4، ص 421؛ ینایع المودة، ج2، ص 52.
6) . نور: 63.
«اِذا کانَ يومُ القِيامَةِ نادي مُنادٍ يا مَعشَرَ الخَلائِق غُضُّوا اَبصارَكُم حَتّي تَجوزَ فاطِمَةَ بِنتَ مُحَمَّد(صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ همین که روز قیامت شود، کسی فریاد میزند: ای گروه مردم، دیدگان خود را ببندید تا فاطمه از صحرای محشر بگذرد، و فاطمه در حالی که دو جامۀ قرمز بر تن دارد از صحرای محشر عبور میکند!»(1)
حضرت زهرا(علیها السلام) پنجمین تن از خمسۀ طیبه(علیهم السلام) بود. پدر بزرگوارش پیوسته در جمع اصحاب فضایل ملکوتی او را بیان می کرد. از جمله میفرمود: «اِنَّ اللهَ يغضِبُ لِغَضَبِ فاطِمَه وَ يرضي لِرِضاها؛ همانا خداوند برخشم فاطمه(علیها السلام) خشم میگیرد و به رضایت او راضی میشود.»(2)
و میفرمود: «او سرور زنان عالم است.»
«از روایات ارجمند در اینباره حدیثی است که ابنآشوب از قاضی ابومحمد کرخی از امام صادق(علیه السلام) و از فاطمه(علیها السلام) روایت کرده است: هنگامی که آیۀ شریفۀ لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَينَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ(3)نازل شد، دستور آمد که مسلمانان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را مانند افراد دیگر به نام نخوانند و «یا محمد» نگویند؛ بلکه او را با عنوان «یا رسولالله» و «یا ایها النبی» و امثال آن صدا بزنند، فاطمه(علیها السلام) میگوید: من دیگر جرئت نکردم، او را به عنوان «پدر جان» صدا زنم و چون خدمت او رسیدم. بر اساس دستور گفتم: «یا رسولالله» و یکی دوبار این جمله را تکرار کردم، دیدم پیامبرخدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از من روگردانده و در بار سوم رو به من کرده، گفت:
«يا فاطِمَةُ اِنَّهالَم تَنزَل فيکَ وَ لا في اَهلَکَ وَلا في نَسلِکَ، اَنتَ مِنّي وَ أَنَا مِنکَ، اِنَّما نَزَلَت في اَهل الجَفاءِ وَالغِلظَةِ مِن قُرَيش، اَصحابُ البَدخِ وَالکِبرِ، قُولي: يا ابَة فَاِنَّها أحيي لِلقَلبِ وَاَزضي لِلرَّبِ.»(4)
ای فاطمه، این آیه دربارۀ تو، خاندان و نسل تو نازل نشده است؛ زیرا تو از من هستی و من از تو هستم. این آیه دربارۀ جفاپیشگان و تندخویان قریش - آنها که فخرفروش و متکبر هستند - نازل شده، اما تو همانگونه مرا به عنوان «پدر» صدا بزن که آن نام دلم را بهتر زنده میکند و پروردگار بیشتر خشنود و راضی میشود.
به همین علت بود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) اهتمام زیادی به تربیت جسمی و روحی فاطمه داشت و از هر فرصتی برای این کار استفاده میکرد.
ابنشهر آشوب از «تفسیر ثعلبی» و «تفسیر قشیری»، از امام صادق(علیه السلام) و جابربنعبدالله انصاری روایت میکند: روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فاطمه(علیها السلام) را دید که جامهای پشمین از نمد شتر بر تن دارد و با دست خود دستاس میکند و در همان حال بچهاش را نیز شیر میدهد. اشک از دیدگان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) جاری شد و به فاطمه(علیها السلام) فرمود: «دخترم، مرارت و تلخی دنیا را برای رسیدن به حلاوت و شیرینی نعمتهای آخرت برخود هموار کن!»
حضرت زهرا(علیها السلام) در پاسخ گفت: «يا رَسُولَ اللهِ اَلحَمدِللهِ عَلي نَعمائِهِ وَ الشُّکرُللهِ عَلي آلائِهِ.»(1)
این معنای تسلیم و رضا در برابر تقدیرهای الهی و اسلام واقعی و رمز آن همه عظمت و سرّ آن همه محبتهایی است که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره دخترش فاطمه(علیها السلام) مبذول میداشت و معنای «ام ابيها»، «بضعة رسول الله» و «سيدة نساء العالمين» است.
افزون بر این با توجه به اهمیتی که فاطمه(علیها السلام) به تربیت جسمی فرزند خود میداده، بهخوبی مشخص میشود، ایشان با وجود تمام مشکلات و تنگدستی، فرزندش را خود شیر میدهد و آن را به دیگری واگذار نمیکند، یا از وجود شیرها و غذای دیگر استفاده نمیکند و نمیخواهد از این راه آسیبی به تغذیۀ کامل فرزندش وارد شود.»(2)
صالحبنسهل همدانی میگوید، امام صادق(علیه السلام) در تفسیر آیۀ 80 سورۀ نور، چنین فرمود: «خدا نور آسمانها و زمین است، حکایت نور او، چون نور فانوسی است.» آن فانوس حضرت فاطمه(علیها السلام) است «که در آن فانوس چراغی است»؛ آن چراغ حسن(علیه السلام) است. «چراغ در آبگینه است»؛ آبگینه حسین(علیه السلام) است. «آبگینه مانند اختر درخشانی است»، آن اختر درخشان، فاطمه(علیها السلام) است در میان زنان جهان. «از درخت پربرکتی برافروزد»، آن درخت حضرت ابراهیم(علیه السلام) است. «درخت زیتونی است نه خاوری و نه باختری»، نه یهودی و نه نصرانی؛ «که نزدیک است روغنش برافروزد»، نزدیک است علم از آن بجوشد. «اگرچه آتشی به او نرسد، نوری است روی نور»، از نسل فاطمه(علیها السلام) امامی پس از امامی آید. «خدا هر که را خواهد به نور خود رهبری کند و هر که را خدا خواهد به امامان رهبری کند.» «و خدا برای مردم مثلها میزند.»
همدانی میگوید، عرض کردم: تأویل این کلمات را بفرمایید: «یا مانند تاریکیها» فرمود: اولی و رفیقش باشند. «موجی او را فراگرفت» سومی است، روی آن موجی بود. «اینها ظلماتی است» آن موج دومی است «که برخی ز برخی متراکماند» معاویه (لعن [الله]) و فتنههای بنیامیه است. «چون کسی دستش را بیرون کند، نزدیک نیست که آن را ببیند»، حال مؤمن است در تاریکی فتنه بنیامیه (فجایع بنیامیه بر مؤمنان احاطه کند و آنها را سرگردان نماید) «و کسی که خدا برای او نوری مقرر نفرموده»؛ یعنی امامی از اولاد فاطمه(علیها السلام) ندارد. «هیچ نوری برای او نباشد» روز قیامت امامی نداشته باشد و درباره گفته خداوند در سوره حدید، آیه (1)12 فرمود: «روز قیامت ائمه مؤمنان از پیش رو و طرف راست مؤمنان میشتابند تا ایشان را به منازل اهل بهشت وارد سازند.»(2)
امام عصر(عجل الله تعالی فرجه و الشریف) در یکی از نامههایشان فرموده است: «دختر پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، فاطمه زهرا(علیها السلام) ، الگو و مقتدای من است.» (1)
امام کاظم(علیه السلام) فرمود: «فاطمه بانوی بسیار راستگویی بود که او را به شهادت رساندهاند.»(2)
از حضرت عسگری آوردهاند که فرمود: «ما حجت خدا بر مردم هستیم و حضرت فاطمه(علیها السلام) حجت او بر ما میباشد.» (3)
از امام باقر آوردهاند که برای شفای خویش از بیماری، به حضرت فاطمه(علیها السلام) توسل جست تا آن حضرت شفای او را از بارگاه خدا بخواهد. او بر بستر بیماری به گونهای با صدای رسا مادر گرانمایهاش حضرت فاطمه(علیها السلام) را صدا میزد که صدایش به خانه میرسید و میفرمود: «يا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّد.»(4)
حضرت امام صادق(علیه السلام) فرمودند: اینکه حضرت فاطمه(علیها السلام) (در نزد خداوند) محدثه نام گرفته است بدین جهت میباشد که ملائکۀ الهی از آسمان بر آن حضرت هبوط کرده و همانطوری که با حضرت مریم دختران عمران(علیها السلام) حرف میزدند با ایشان نیز سخن میگفتند. زمانی ملائکه با حضرت زهرا(س) چنین گفتند: «اي فاطمه، همانا خداوند متعال، تو را برگزید و پاکت ساخت و تو را بر همه زنان هر دو جهان برتری داد. ای فاطمه، برای پروردگارت قنوت کرده و سجده نما و به همراه رکوعکنندگان رکوع کن.»
پس حضرت فاطمه(علیها السلام) با ایشان حرف میزد و ایشان با حضرت فاطمه(علیها السلام) سخن میگفتند تا اینکه شبی حضرت خطاب به ملائکه فرمود: «مگر حضرت مریم دختر عمران، برترین زنان عالم نبود؟ (همچنان که در کتاب خدا آمده است، پس چگونه مرا به سیدۀ زنان عالم میخوانید؟)»
ملائکه در جواب عرض کردند: «(ای فاطمه!) همانا مریم(علیها السلام) (فقط) سیدۀ زنان روزگار خودش بود، در حالی که خداوند متعال شما را سیده زنان عصر او و عصر خودتان و بلکه سیده همه زنان عالم از اول خلقت تا آخر آن قرار داده است.»(5)
امام رضا(علیه السلام) به نقل از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «همانا من اسم دخترم را فاطمه گذاشتم؛ چرا که خداوند ایشان و محبان ایشان را از آتش جهنم بازداشته است.»(1)
امام صادق(علیه السلام) فرمود: «همانا خداوند تبارک و تعالی [آنگاه که فاطمه(علیها السلام) را به علی(علیه السلام) تزویج کرد] یک چهارم دنیا را مهریه ایشان قرار داد. پس یک چهارم دنیا مال حضرت فاطمه(علیها السلام) است. [همچنین خداوند متعال] بهشت و جهنم را مهریه ایشان مقرر فرمود و آن حضرت [که بهشت و دوزخ از آنِ ایشان است، شخصاً] دشمنان خود را داخل جهنم کرده و دوستانش را وارد بهشت خواهد کرد. همانا حضرت فاطمه(علیها السلام) از بزرگترین صدیقان بوده و پایه و اساس هستی بر پایۀ معرفت ایشان بنا نهاده شده است.»(2)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «من بشری هستم همانند شما که از بین شما زن میگیرم و به شما نیز زن میدهم، مگر دخترم فاطمه(علیها السلام) را که امر ازدواج وی از آسمان نازل شده است.»(3)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «اگر خداوند متعال فاطمه(علیها السلام) را برای حضرت علی(علیه السلام) خلق نکرده بود، هیچ کفو و مانندی برای علی در روی زمین یافت نمیشد چه از آدم و چه از غیر آدم.»(4)
از امام امام صادق(علیه السلام) آورده اند که فرمود: «همانا مصحفی است در نزد ما به نام مصحف فاطمه(علیها السلام) و مردم چه میدانند که مصحف فاطمه(علیها السلام) چیست؟»
راوی (ابوبصیر) میگوید، عرض کردم: «یابن رسولالله! چیست مصحف فاطمه(علیها السلام) ؟»
امام فرمودند: «کتابی است که در آن آیاتی مثل آیات قرآن وجود دارد (حضرت این عبارت را سه بار فرمودند)، ولکن به خدا سوگند که آنچه از قرآن شما در آن وجود دارد یک حرف آن نمیشود و این مصحف از سوی خداوند متعال بر حضرت زهرا(علیها السلام) املا و نازل شده است.»(5)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «ملعون است، ملعون است کسی که بعد از من به دخترم فاطمه(علیها السلام) ظلم کند و حق او را غصب نماید و او را شهید گرداند.»(6)
راوی میگوید: «از حضرت امام صادق(علیه السلام) پرسیدم: آیا نماز در خانه حضرت فاطمه(علیها السلام) افضل است یا در روضه (خانه خداوند)؟ فرمود: در بیت فاطمه(علیها السلام) .» (1)
حضرت امسلمه(علیها السلام) که همسر گرامی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود و از محبت فراوان آن حضرت بهره یافته بود به خاندانش دربارۀ حضرت زهرا(علیها السلام) [که گویا درباره احتجاج ایشان است] چنین گفت:
آیا دربارۀ فردی چون فاطمه(علیها السلام) چنین سخنانی میتوان گفت؟ او که حوریهای است در سیمای بشر و پرورشیافته در دامان مادران پیامبران؟ او که (هنگام تولد) ملائکه او را دربرگرفتند و میان خاندانی پاک و مطهر مراحل رشد و کمال را پیمود؟ آیا گمان میبرید رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فاطمه را از میراث محروم کرده و او را آگاه نساخته است، به نحوی که بیاید و طلب ارث نماید؟ نه، او که برترین زن عالم است، مادر سروران جوانان بهشت است، با مریم دختر عمران برابری میکند. همسر شیر بیشۀ شجاعت است و نبوت به پدرش ختم یافته است، هرگز چنین نتواند باشد. به خدا قسم، پدرش چنان به او محبت داشت که حاضر نبود خاری به پای او برود، دست راست را بالش او میساخت و دست چپ را سایبان او میگرداند. هنوز رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در منظر و مرآی شماست. با دختر او چنین میکنید، آه به اینکه مدت زمانی هم بگذرد. وای بر شما! زود است که نزد خدا وارد شوید و ثمرۀ تلخ کردار خود را بچشید. آیا فراموش کردید.... این سخن او را که: «من در میان شما دو چیز گرانقدر باقی میگذارم»؟ چه زود از طریق شرع خارج گشتید و چه زود پیمان خود را شکستید!
امسلمه به سبب این پاسداری از حریم حضرت زهرا(علیها السلام) یک سال از مقرری بیتالمال محروم گشت.(2)
ابوجعفر طوسی به اسناد خود از عایشه بنت ابیبکر (همسر رسول گرامی اسلام) نقل کرده است: «حضرت فاطمه(علیها السلام) داشت میآمد، به خدایی که جز او خدایی نیست، دیدم راه رفتن او مانند راه رفتن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) است. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) وقتی که او را دید دو مرتبه فرمود: مرحبا دخترم! حضرت فاطمه(علیها السلام) میگوید: پدرم فرمود: آیا راضی نیستی که روز قیامت فرارسد، درحالی که تو بانوی زنان جهان یا زنان این امت باشی؟»(1)
از امسلمه روایت است که میفرماید: «حضرت فاطمه(علیها السلام) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در شکل و شمایل شبیهترین مردم به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود.»(2)
نیشابوری در «صحیح» خود به نقل از مسروق و او از عایشه نقل کرده است: «زنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) همه جمع بودند و هیچ یک از آنها باقی نمانده بود که حضرت فاطمه(علیها السلام) داشت میآمد، راه رفتنش گویی راه رفتن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود.»
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «دخترم خوش آمدی.» پس او را سمت راست یا در سمت چپ خود نشاند. سپس سخنی کنار گوش او گفت که فاطمه گریست و پس از آن راز دیگری را به او گفت و فاطمه خندید! این بود که از وی پرسیدم: «چه باعث شد که شما گریه کردید؟» فرمود: «نمیتوانم رازی را که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است، فاش کنم.» با خود گفتم، هیچگاه مثل امروز ندیده بودم که شادی و غم اینقدر نزدیک باشند. پس به حضرت فاطمه(علیها السلام) گفتم: «موقعی که گریستی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) تنها با تو حرفی زد که با ما نزد. آنگاه تو گریستی. پرسیدم که به شما چه گفت؟» باز هم گفت: «من نمیتوانم راز رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را فاش کنم.»
تا اینکه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) درگذشت. از حضرت فاطمه(علیها السلام) جریان را پرسیدم. فرمود: «پدرم به من گفت: جبرئیل سالی یک مرتبه قرآن را به من عرضه میکرد، ولی امسال دوبار عرضه کرد و چیزی را بر من ننمود جز فرارسیدن اجلم و تو نخستین کسی هستی که از خاندانم به من ملحق میشوی و نیکو پیشروی هستم من برای تو. ازاینرو، من گریستم. سپس به من فرمود: آیا تو نمیپسندی که بانوی زنان باایمان یا سرور زنان این امت باشی؟ بدین جهت من خندیدم.»(3)
حاکم به نقل از عایشه گفته است: «هرگاه از حضرت فاطمه(علیها السلام) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) یاد میکرد میگفت: من کسی را راستگوتر از حضرت زهرا(علیها السلام) ندیدهام مگر کسی که از او به دنیا آمده است.»(1)
دراحوالات فاطمۀ اطهر(علیها السلام) میخوانیم که میگویند:
آیۀ وَاِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوعِدُهُم اَجمَعينَ، لَها سَبعَةُ اَبوابٍ لِکُلِّ بابٍ مِنهُم جُزءٌ مَقسُوم(2)بر پیامبر نازل شد. ایشان با شنیدن این آیه سخت گریست و اصحاب نیز که در محضر او بودند، کمی گریان شدند و نمیدانستند چه مطلبی بر آن حضرت نازل شده که این اندازه گریه میکند و هیچ یک از اصحاب نیز قادر نبود با او سخن بگوید.
از آنجایی که پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) هر وقت فاطمه(علیها السلام) را میدید، خوشحال و مسرور میشد یکی از اصحاب برخاست و به سراغ فاطمه(علیها السلام) رفت تا او را نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بیاورد و بدین وسیله جلوی گریۀ آن حضرت را بگیرند و بتوانند سبب گریه او را بپرسند.
زمانی که آن مرد صحابی به خانه فاطمه آمد، دید او مشغول آرد کردن جو است و افزون بر اینکه دستاس را میگرداند این آیه را میخواند: وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيرٌ وَأَبْقَي(3)
مرد صحابی به فاطمه سلام کرد و جریان گریۀ حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) و اصحاب را برای او نقل کرد. آنگاه فاطمه برخاست که نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بیاید، سلمان دید فاطمه جامهای پشمین (یا چادری پشمین) به خود پیچیده که دوازده جای آن با لیف خرما وصله خورده بود و چون آن منظره را دید، گریست و با کمال اندوه گفت: «چقدر اندوهناک است این منظره که دختران قیصر و کسری در جامههای دیبا و حریر به سر میبرند، ولی دختر محمد پوششی مویین و کهنه به خود پیچیده که دوازده جای آن با لیف خرما دوخته شده ... .»(4)
آری فاطمه هم گاهی دست از کار خانه میکشید و بیرون میرفت، اما برای چه کاری و با چه لباس و هیئتی؟! لباس و هیئت فاطمه بیننده را متأثر میکرد و به یاد خدا و روز جزا میانداخت و بیرون رفتن او برای رفع اندوه پیامبر و مسلمانان بود؟! نه فقط افراد معمولی با دیدن جامۀ فاطمه(علیها السلام) گریان میشدند؛ بلکه خود پیامبر نیز گاهی با دیدن لباس ساده زهرا(علیها السلام) گریان میشد.(1)
از مرحوم راوندی در کتاب خرائج به نقل از سلمانفارسی آمده است: «فاطمه(علیها السلام) را دیدم که نشسته بود و پیش روی او آسیابی بود که جو را با آن دستاس میکرد و بر دسته دستاس خون تازه دیدم (بر اثر ساییدهشدن و زخم دست فاطمه بود) و از آن سو فرزندش حسین(علیه السلام) را دیدم که در گوشه خانه از گرسنگی گریه میکند. دلم به حال زهرا(علیها السلام) سوخت و به او عرض کردم: ای دختر پیامبر، چرا کار خانه را به فضه واگذار نمیکنی؟ در جواب من فرمود: رسولخدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به من سفارش کرده که کارها را با او روی نوبت انجام دهیم و امروز نوبت من است و فردا نوبت اوست.
سلمان گفت: من عرض کردم پس اجازه دهید من به شما کمك کنم و جو را دستاس کنم یا حسین را ساکت نمایم؟ زهرا(علیها السلام) فرمود: من بهتر میتوانم حسین را آرام کنم؛ پس تو جو را دستاس کن. من مشغول دستاس کردن جو شدم و در آن حال صدای مؤذن برخاست و وقت نماز شد. من برخاستم و به نماز رفتم و چون نماز تمام شد. ماجرا را به علی(علیه السلام) گفتم، علی گریان شد و به خانه رفت و طولی نکشید که تبسمکنان بازگشت. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ماجرا را از او پرسید و علی(علیه السلام) گفت: به خانه رفتم. زهرا(علیها السلام) را دیدم به پشت خوابیده و حسین روی سینه او به خواب رفته است و دستاس نیز خود به خود میچرخد! پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) تبسم کرد و فرمود: ای علی، مگر نمیدانی که خدای تعالی فرشتگانی دارد و آنها در زمین گردش میکنند تا خدمتکاری محمد و آل محمد را بکنند.»(2)
مرحوم ابنشهر آشوب و دیگران به سندهای مختلف از بریده و عایشه و راویان دیگر روایت کردهاند که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پرسیدند: «کدام یک از زنان نزد شما محبوبترند؟ فرمود: فاطمه، پرسیدند: از مردان؟ فرمود: شوهر فاطمه.»
این حدیث را ترمذی در صحیح (ج2، ص319)، حاکم در مستدرک (ج3، ص155)؛ نسائی درخصائص (ص29) و ابنعبدالبر در استیعاب (ج2، ص751) از بریده روایت کردهاند.
در روایات زیاد دیگری که علمای اهل سنت روایت کردهاند از خود عایشه پرسیدند: «محبوبترین مردم (یا محتوبترین زنان) در نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) که بود؟ پاسخ داد: فاطمه.»
روایات در اینباره از طریقهای اهل سنت به تنهایی بیش از حدّ تواتر است.(1)
از این آقایان تعجب است که با نقل این همه روایات از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و بلکه از خود عایشه، باز هم از امسلمه و دیگران که یکی هم خود عایشه است حدیث نقل کردهاند که عایشه محبوبترین زنان و بلکه محبوبترین افراد نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود، و اساساً بیشتر فضیلتهایی را که برای او نقل کردهاند، درمورد همین مطلب است، و معلوم نیست این تناقض در گفتار را چگونه رفع میکنند؛ مگر آنکه بر فرض صحت این روایات بگویند محبت به عایشه مربوط به امور «جسمانی» و محبت به فاطمه به خاطر مراتب ایمانی او بوده که این هم فضیلتی برای «عایشه» نمیشود.
برخی از آنها از این هم پارا فراتر نهاده و «عایشه» را بر «فاطمه» ترجیح دادهاند که جز غرضورزی و تعصبهای جاهلیت هیچ محمل دیگری نمیتوان برای آن پیدا کرد و به گفتۀ یکی از بزرگان باید در پاسخ اینان گفت: «بحث تفضیل و برتری در میان دو
1) . ر.ک: فضائل الخمسه، ج2، ص 185.
شخصی که با هم تناسبی داشته باشند جایز و صحیح است... » و باید در اینجا گفت: «هَل تَستَوي الظُّلُماتُ والنُّور» وگرنه هیچ گونه تناسبی میان زنی که قرآن در ضمن آیۀ تطهیر گواهی به عصمت او داده و آن زنی که به گفته خود اهل سنت در ضمن آیه ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذينَ کَفَروُا امرَأَةَ نُوحٍ وَامرَأَة لُوط ...(1)به او تعریض شده، نیست؟! چنانکه فخر رازی و زمخشری - دو تن از مفسران و علمای بزرگ اهل سنت - گفتهاند این آیه تعریض به «عایشه» و «حفصه» دارد و این مثل را خدای تعالی برای آن دو زده است که سبب آن ماجرای معروف شدند.(2)
«ای پیامبر چرا به خاطر جلب رضایت زنانت چیزی را که خدا بر تو حلال کرده بود بر خود حرام کردی؟» حالا در اینکه آن توطئه چه بود؟ و آن دو زن که بودهاند؟ و آن چه پیغمبر بر خود حرام کرد چه بود؟ بحثی است که ما از روی همان تفسیر کشاف که از تفاسیر معتبر اهل سنت است آن را برای شما نقل میکنیم، اگرچه قسمتهایی از آن از نظر ما قابل بحث و خدشه است، به هر صورت زمخشری میگوید:
در روایت آمده که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در یکی از روزها که نوبت عایشه بود پیش ماریه رفت و حفصه این مطلب را دانست؛ ولی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به او فرمود این جریان را مکتوم دار، اما حفصه ار روی رفاقت و صمیمیتی که با عایشه داشت برخلاف گفتۀ پیغمبر عایشه را از ماجرا مطلع کرد و در نقل دیگری است که این کار را در روزی که نوبت حفصه بود انجام داد و چون حفصه مطلع شد، پیغمبر(صلی الله علیه و آله و سلم) رضایت او را جلب کرد و از او خواست که این جریان را مکتوم دارد ولی او برخلاف دستور رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ماجرا را به اطلاع دیگران رساند و ازاینرو رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) حفصه را طلاق داد و از زنان دیگر نیز کناره گرفت و 29 شب در خانه ماریه ماند تا اینکه سوره تحریم نازل شد. و در روایت دیگری است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در خانۀ زینب دختر جحش عسلی خورد و عایشه و حفصه از روی حسادت با زینب و به منظور آنکه دیگر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به اتاق زینب نرود توطئه کردند. زندگاني حضرت فاطمه(علیها السلام) و دختران آن حضرت، ص91.
حضرت امام خمینی(ره)
زنی که در حجرهای کوچک و خانهای محقر، انسانهایی تربیت میکند که نورشان از بسیط خاک تا آن سوی افلاک و از عالم ملک تا آن سوی ملکوت اعلا میدرخشد. صلوات و سلام خداوند متعال بر این حجرۀ محقری که جلوهگاه نور عظمت الهی و پرورشگاه زبدگان اولاد آدم است.(3)
1) . تحریم: 10.
2) . برای اینکه خواننده محترم از اصل ماجرا اطلاعی داشته باشد و نخواهد مطلبی را از روی تعبد بپذیرد باید بداند اصل داستان از تفسیر کشاف نقل شده است. و پیش از آن بهتر است سوره تحریم را بخواند تا متوجه شود که ماجرا از اینجا شروع میشود که دو تن از زنان پیغمبر (نام آنها در قرآن ذکر نشده است) توطئهای علیه پیغمبر انجام دادند و سبب شدند تا آن حضرت چیزی را که بر او حلال بود، بر خود حرام کند، و سپس خدای تعالی به صورت توبیخ او را مخاطب ساخته و میگوید: «یا ایها النبی لم تحرم مااً حل الله لک تبتغی مرضاة ازواجک والله غفور رحیم» (تحریم:1).
3) . صحیفه نور، ج16، ص125.
تاریخ اسلام، گواه احترامات بیحد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به این مولود شریف [حضرت زهرا(علیها السلام) ] است تا نشان دهد که زن، بزرگیِ ویژهای در جامعه دارد که اگر برتر از مرد نباشد، کمتر نیست.(1)
این خانۀ کوچک حضرت فاطمه(علیها السلام) و این افرادی که در آن خانه تربیت شدند که به حسب عدد چهار – پنج نفر بودند و به حسب واقع، تمام قدرت حق تعالی را تجلی دادند، خدمتهایی کردند که ما را و شما را و همه بشر را به اعجاب درآورده است.(2)
ما مفتخریم که... صحیفۀ فاطمیه که کتاب الهام شده از جانب خداوند تعالی به زهرای مرضیه است، از ماست.(3)
حضرت آیتالله خامنهای
خداوند با توجه به معرفت، خلوص، صبر و فداکاری حضرت فاطمه(علیها السلام) آن حضرت را مرکز فیوضات خود قرار داده است. ما که خود را محبّ آن بانوی بزرگ اسلام میدانیم، باید در اطاعت، عبادت و جهاد، رهرو آن حضرت باشیم.(4)
ما محبت به آن حضرت را باید در عمل خود نشان دهیم. آیا به راستی ما نیز همانند حضرت فاطمه(علیها السلام) حاضریم برای سیر کردن گرسنگان، قرص نانی را از گلوی خود و فرزندانمان بزنیم.(5)
مادران ما میدانند اگر بخواهند پیروان صادق حضرت فاطمه(علیها السلام) باشند، باید در دامان خویش، یاران حسین(علیه السلام) و زینب(علیها السلام) را بپرورانند.(6)
عمدهترین رمز بقای اسلام، از طریق اولاد حضرت زهرا(علیها السلام) باقی ماند.(7)
این شخصیت جامع الاطراف حضرت فاطمه(علیها السلام) است، این الگوست، الگوی زن مسلمان است.(8)
اسلام، فاطمه، آن عنصر برجسته و ممتاز ملکوتی را به عنوان نمونه و اسوه زن معرفی میکند.(9)
حضرت فاطمه(علیها السلام) به صورت، یک بشر و یک زن، آن هم زنی جوان است، اما در معنی یک حقیقت عظیم و یک نور درخشان الهی و یک بنده صالح و یک انسان است ممتاز و برگزیده است.(1)
1) . همان.
نکتۀ بارز در الگو بودن شخصی، برای فصلی معین و منطقهای معین چیزی نیست که بتوان آن را کتمان کرد و بسیاری در طول تاریخ در تمدنهای مختلف بودهاند که با سلایق و علایق مختلف به عنوان الگوهای مادی و معنوی معرفی شدهاند؛ اما الگویی از زنان که به عنوان فردی مقدس، دارای مقام و موقعیت مادی و معنوی باشد کمتر در تاریخ جهان دیده شده است. الگویی که با توجه به زندگی بسیار کوتاهش از شکوهی برخوردار باشد که لحظه لحظۀ حیات مادی و معنویاش کتابی رنگارنگ برای زندگی دیگران و سرمایهای برای بشر جهت رسیدن به سعادت باشد. همانگونه که قبلاً نگاشته شد حضرت زهرا(علیها السلام) الگویی برای تمام فصول تاریخ است؛ نه فردی برای قرن اول هجری که فقط برای تراز فکری و الگویی همسانانش در همان منطقۀ مکه و مدینه و یا همان روزهای نخستین اسلام مناسب باشد. به یقین کسی که دارای ویژگیهای منحصر به فرد باشد میتواند درطول تاریخ، آن هم تاریخی به طول 1500 سال در عرصۀ حیات مادی و معنوی جهان حضور داشته باشد و این نکته بیانگر وجود مبارک بانویی بس والاقدر و باشکوه است.
حضرت فاطمه(علیها السلام) باعث تغییرات شگرفی در اندیشۀ فرهنگی – اجتماعی زنان تاریخ شد و افراد به تأسی از او توانستند شگفتنیساز عرصههای فرهنگی – اجتماعی کشورهای مختلف شوند. حضرت زهرا(علیها السلام) نخستین زن در طول تاریخ اسلام است که توانست با زبان اعتراض زنانه با طاغوتهای ریاکار و غاصب زمان خود مقابله کند.
در سدههای اخیر، حضور زنان در عرصههای سیاسی - اجتماعی تنها به جنبشهای «فمنیستی» منتهی میشود و حضور زن در اجتماع، نه تنها عظمت جسمی و جنسی را به نمایش نمیگذارد؛ که باعث خدشهدار شدن نام و اعتبار زن در جامعه شده است. زن امانتدار آفرینش آدمی در جهان آفریدگان است و به همین سبب آفریدگار گیتی، حمل طفل را نه ماه به عهده زن گذاشته است و در حدیث قدسی (حدیث نبوی) بهشت را زیر پای زنان میشمارد. به یقین اعتبار زنان نه تنها به عنوان زن بودن، بلکه به عنوان مادر بودن و کرامت زایندگی و پرورندگی و ساختن انسان در دامان خویش و زندگی انسانی است، به طوری که نوع رفتار زنان در زندگی با همسر و فرزندان عبادت محسوب میشود و روز قیامت مورد محاسبه حضرت پروردگار (جل جلاله) خواهد بود. در این بخش به انواع رفتار شناسی حضرت زهرا(علیها السلام) پرداخته و از احادیث و روایاتی برای بیان عملکرد
ایشان در زندگی کمک گرفته شده است که شامل رفتارشناسی اعتقادی، اجتماعی، اخلاقی و سیاسی است. عملکرد حضرت زهرا(علیها السلام) در طول زندگی کوتاهش، چنان شگفت انگیز است که صدها سال مورد توجه جهانیان بوده و صدها و به طور قطع تا هزاران سال دیگر نیز مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد.
نماز واژهای فارسی است و به جای کلمه عربی «صلوة» به کار رفته است و آن به معنای ادای فریضۀ عبادی رکوع و سجود در برابر پروردگار است؛ ولی به دلایل گوناگون تبلیغی در قرون و اعصار مختلف به منزلۀ ادای تکلیف، برای هر مسلمان معنا و مفهوم خاصی پیدا کرده است، در صورتی که حقیقت نماز نزد اولیا و معصومین(علیهم السلام) مقام قرب الهی و شهود و غیب است.
نماز مقام تشرف و نزدیکترین و عارفانهترین لحظۀ حضور در محضر مدام پروردگار است. روایات بسیاری درباره کیفیت نماز معصومان (علیهم السلام) در کتابها آمده، به ویژه، نمازهای حضرت زهرا(علیها السلام) که نماز مستحبی ایشان میان شیعیان مشهود و معروف است. حال اگر بخواهیم «الگو» بودن ایشان در عبادت را بشناسیم، باید به احادیث و روایات گفته شده درباره تهجد و تعبد ایشان بپردازیم [البته به منظور تلخیص موضوعات اعتقادی و عبادی مختلف و محور نبودن آنها، مجموعۀ عبادات ایشان را تنها در مبحث «نماز» گنجاندهایم؛ تا مصداق یک نکته از هزاران معنی باشد.]
حضرت فاطمۀ اطهر(علیها السلام) از هر دو جهت عابدترین و پارساترین زنان عالم است و با تمام مشاغل و گرفتاریهایی که در داخل و خارج از خانه داشت؛ افزون بر واجبات، نافلهها و مستحبات را نیز انجام میداد که گوشههایی از آن در تاریخ و روایات ثبت شده است. شیخ صدوق(ره) در کتاب عللالشرایع از امام حسن(علیه السلام) روایت کرده که فرمود:
رَأَيتُ أُمِّي فَاطِمَةَ(علیها السلام) قَامَتْ فِي مِحْرَابِهَا لَيلَةَ جُمُعَتِهَا فَلَمْ تَزَلْ رَاكِعَةً سَاجِدَةً حَتَّي اتَّضَحَ عَمُودُ الصُّبْحِ وَ سَمِعْتُهَا تَدْعُو لِلْمُؤْمِنِينَ وَ
الْمُؤْمِنَاتِ وَ تُسَمِّيهِمْ وَ تُكْثِرُ الدُّعَاءَ لَهُمْ وَ لَا تَدْعُو لِنَفْسِهَا بِشَيءٍ. فَقُلْتُ لَهَا: يا أُمَّاهْ! لِمَ لَا تَدْعُوِنَّ لِنَفْسِكِ كَمَا تَدْعُوِنَّ لِغَيرِكِ؟ فَقَالَتْ: يا بُنَي! الْجَارُ ثُمَّ الدَّارُ.(1)
مادرم فاطمه را در شب جمعهای دیدم که در محرابش ایستاده بود و پیوسته در حال رکوع و سجده بود تا اینکه روشنایی صبح نمایان شد و از او شنیدم که برای مردان و زنان مؤمن دعا میکرد و اسم آنان را میبرد و برایشان زیاد دعا میکرد ولی برای خویش چیزی نمیخواست، پس به او گفتم: مادرم چرا آنگونه که برای دیگران دعا میکنی برای خود دعا نمیکنی؟ و او گفت: پسرم اول همسایه بعد خانه.
حسن بصری یکی از بزرگان اهل سنت درباره عبادت فاطمه میگوید: «مَا كَانَ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ أَعْبَدُ مِنْ فَاطِمَةَ كَانَتْ تَقُومُ حَتَّي تَوَرَّمَ قَدَمَاهَا؛ در بین این مردم کسی عابدتر از فاطمه نیست آنقدر در نماز میایستاد که قدمهایش ورم میکرد.»(2)
«حدیث معروفی درشأن نزول آیات سوره مبارکۀ «هل أتی» از طریق شیعه و سنی نقل شده که در تفسیر کشاف زمخشری، یکی از بزرگترین مفسرین اهل سنت و قدمای ایشان از ابنعباس چنین روایت شده است:
حسن و حسین(علیه السلام) بیمار شدند و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به همراه جمعی از اصحاب به عیادت آن دو آمده و به علی(علیه السلام) گفتند: «خوب است برای شفای فرزندانت نذر کنی» و علی(علیه السلام) ، فاطمه و فضه، خادمۀ کنیز ایشان، نذر کردند که اگر آن دو از آن بیماری شفا یافتند سه روز روزه بگیرند و به دنبال آن حسن و حسین(علیه السلام) شفا یافتند ولی در خانه ایشان چیزی یافت نمیشد. علی(علیه السلام) از خیبری یهودی سه صاع(3)جو قرض کرد و فاطمه آن را دستاس و از آن آرد، پنج قرص نان برای خود، علی(علیه السلام) بچهها و فضه پخت. هنگام افطار آن را پیش روی خود گذاشتند تا افطار کنند، دراین وقت سائلی بر در خانه آمد و گفت: «درود خدا بر شما، ای خاندان محمد! من مسکینی از مسکینان مسلمین هستم غذایی به من بدهید خدای تعالی از غذای بهشتی به شما بخوراند.»
آن پنج تن، شخص مسکین را بر خود مقدم داشته و نان خود را به او دادند و آن شب را با آب افطار کرده و روز بعد نیز روزه گرفتند. هنگام افطار که شد مانند روز گذشته غذا را حاضر کردند تا افطار کنند، که یتیمی بر در خانه آمد و آنها آن یتیم را برخود مقدم داشته و غذای خود را به او دادند. همچنان در روز سوم نیز اسیری آمد و آن پنج تن مانند دو روز قبل غذای خود را به اسیر دادند. چون روز بعد شد علی(علیه السلام) دست حسن و حسین را گرفته به نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آورد. همین که چشم رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به آن دو افتاد و دید که از شدت گرسنگی میلرزند، فرمود: «چقدر این منظره و این حالتی را که در شما دیدم، بر من ناگوار است!» و برخاست و همراه ایشان به خانۀ علی(علیه السلام) آمد، فاطمه(علیها السلام) را دید که در محراب عبادت ایستاده و از گرسنگی پوست شکمش به پشت او چسبیده و دیدگانش به کاسه سر فرو رفته است. مشاهده آن وضع، پیغمبر را ناراحت کرد و در این وقت جبرئیل نازل شد و سورۀ هل اتی را بر پیغمبر فرود آورد و به او گفت: «خذها يا مُحَمَّدُ هُناکَ اللهُ فِي اَهلَ بَيتِکَ» و بدین وسیله او را به داشتن چنین خاندان بزرگی تبریک گفت.»(1)
و به راستی چنین بانوی بزرگواری شایستگی آن را دارد که چون به عبادت حق میایستد به خاطر دلدادگی و توجه کاملی که در عبادت دارد شعاع نور او فرشتگان آسمان را خیره کند و خدای تعالی خلوص او را در عبادت به رخ فرشتگان فرمانبردار خود کشد، چنانکه در حدیث نبوی آمده است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره او فرمود:
«هرگاه در محراب عبادت به پیشگاه پروردگار خود میایستد، نور او برای فرشتگان آسمان تابش میکند؛ همانند ستارگان که برای اهل زمین میدرخشد و خدای عزوجل در آن وقت به فرشتگان خود میفرماید: «فاطمه بانوی همۀ زنان جهای را بنگرید چگونه در پیشگاه من به عبادت ایستاده و بندبند بدنش از خوف من میلرزید! و چگونه از دل و جان به عبادت و پرستش من روی آورده (و غرق در عبادت من گشته) است.»(2)
یا در حدیث دیگر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به سلمان میفرماید: «يا سَلْمَانُ إِنَّ ابْنَتِي فَاطِمَةَ مَلَأَ اللَّهُ قَلْبَهَا وَ جَوَارِحَهَا إِيمَاناً...؛ ای سلمان، خدای تعالی چنان دل و جان و تمام اعضا و جوارح دخترم فاطمه
را از ایمان پرکرده که یکسره برای عبادت و فرمانبرداری حق تعالی، خود را از همه چیز فارغ ساخته است....»(1)
حضرت فاطمه(علیها السلام) هنگام عبادت چنان غرق در عظمت حق میگشت و از خود بیخود میشد که از فکر عزیزان و فرزندان خود نیز با وجود علاقهای که به آنها داشت، بیرون میرفت و مطابق روایتی که پیش از این گذشت خدای تعالی فرشتگان را میفرستاد تا گهوارۀ کودک او را حرکت دهند.(2)
ولایت به دو صورت است: عام و خاص. ولایت عام ولایت انواع و اقسامی دارد مانند: ولایت پدر و مادر بر فرزندان، همسر به همسر، حکام و امرا به امت، استاد بر شاگرد و... . اما ولایت خاص، ویژۀ اولیاءالله است و آن اختیارات ماورایی است که خداوند به معصومان داده و به معنای «ولایت کلیۀ مطلقه» است؛ رفتارهایی که خارج از درک عموم مردم است و برخی به شکل معجزه و بعضی به شکل آیات کشف و شهود معرفی میشود. حضرت زهرا(علیها السلام) نیز در حیات مادی و معنوی خود معجزاتی بروز داده و میدهد که بیشتر اصحاب، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت علی(علیه السلام) این معجزهها و عجایب را در منزل، رفتار و گفتار ایشان مشاهده و روایت کردهاند که برخی از آنها را در این بخش برگزیدهایم؛ البته اعتقاد شیعیان مذهب جعفری (فقه امامیه) به ولایت ایشان، تنها به نکات گفته شده ختم نمیشود؛ چون موضوع ولایت به همان اندازه که در معصومان دیگر ویژگی دارد، در شأن و منزلت حضرت زهرا(علیها السلام) نیز شاخص است؛ زیرا ایشان در همۀ امور ولایی صاحب حق هستند، جز «امامت» که ویژۀ امامان معصوم(علیهم السلام) است و آنها نیز همانگونه که در روایات آمده است به حقیقت ولایت فاطمی ایشان اعتقاد کامل داشتهاند.
در ادامه به چند روایت که به ولایت ایشان اشاره دارند؛ توجه میکنیم:
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) برای حاجتی، سلمان را به منزل حضرت فاطمه(علیها السلام) فرستاد. سلمان میگوید: پشت در منزل اندکی ایستادم تا سلام بدهم، شنیدم که حضرت فاطمه(علیها السلام) قرآن را از حفظ تلاوت میکرد، درحالی که آسیاب خود به خود میچرخید و هیچکس به همراه آن حضرت نبود. خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بازگشتم و عرض کردم: «یا رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ! کار شگفتی را دیدم.» فرمود: «چه بود سلمان؟ حرف بزن! آنچه را دیدی و آنچه را شنیدی بگو.» گفتم: «در منزل دخترتان ایستادم و سلام دادم، شنیدم فاطمه از حفظ قرآن را تلاوت میفرمود و آسیاب خود به خود میچرخید در حالی که همدمی نزد ایشان نبود.»
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) لبخندی زد و فرمود: «سلمان، خداوند تمام دل و سرتاسر اعضا و جوارح دخترم فاطمه را پر از ایمان کرده و او تمام اوقات به طاعت خدا مشغول است. ازاینرو، خداوند فرشتهای به نام روفائیل - و در روایت دیگر به نام رحمت - را برانگیخته است؛ برای او آسیاب را میگرداند و خدای تعالی زحمت دنیوی او را به وسیله موجود باایمان اخروی کفایت کرده است.»(1)
روزی به خانه حضرت فاطمه(علیها السلام) آمدم، دیدم او خوابیده و خود را به عبایی پیچیده است. پس چشمم به دیگی افتاد که در مقابل او نهاده شده بود و بدون آتش میجوشید. با شتاب خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) برگشتم. همین که مرا دید خندید و سپس فرمود: «یا اباعبدالله! آنچه از حال دخترم فاطمه دیدی، تو را به شگفت آورد؟» عرض کردم: «آری یا رسولالله!»
آنگاه فرمود: «از کار خدا تعجب میکنی؟ همانا خدای تبارک و تعالی از [کارهای فراوان] دخترم فاطمه آگاه بود، پس او را به وسیلۀ افرادی از فرشتگان مادامالعمر یاری میکند.»(2)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مرا فرستاد تا علی را دعوت کنم پس به خانۀ او رفتم و صدا زدم، جوابم را نداد، آمدم به پیامبر گفتم. فرمود: «دوباره برگرد که او در خانه است، آمدم و وارد خانه شدم، دیدم آسیاب
میگردد؛ ولی کسی کنار آن نیست.» به علی(علیه السلام) گفتم: «پیامبر شما را میطلبد. علی هراسان از خانه بیرون شد. خدمت پیامبر آمد. من آنچه دیده بودم به عرض پیامبر رساندم» و فرمود: «ابوذر، تعجب نکن؛ زیرا خداوند فرشتگانی دارد که روی زمین میگردند و عهدهدار کمکرسانی به خاندان محمدند.»(1)
«ما فاطمه را دیدیم که خوابیده و آسیاب خود به خود میگردید و به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) جریان را گفتیم. فرمود: خدای تعالی از ناتوانی کنیزش (فاطمه(علیها السلام) ) آگاه بود، ازاینرو، به آسیاب وحی فرمود که بگردد؛ آن نیز میگردد.»(2)
ابن شهر آشوب نقل کرده است که حضرت فاطمه(علیها السلام) چه بسا مشغول نماز و عبادتش بود و بچهاش میگریست؛ پس میدید که گهواره حرکت میکند. فرشتهای آن را به حرکت در میآورد.(3)
او به سجده افتادند و در مقابل او زمین را میبوسیدند و بدان وسیله جمع زیادی از یهود مسلمان شدند.»(1)
«روزی پس از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بیرون منزلم بودم. ناگاه حضرت علی(علیه السلام) را دیدم. فرمود: خوش آمدی سلمان! به منزل فاطمه(علیها السلام) برو که مشتاق دیدار شماست. برای او تحفهای از بهشت آوردهاند و میخواهد آن تحفه را به شما بدهد.
سلمان میگوید: من رفتم و در زدم و اجازه خواستم. حضرت فاطمه(علیها السلام) اذن ورود دادند. وارد شدم. دیدم در صحن منزل نشسته و عبایی بر سر دارند. فرمود: بنشین! من نشستم.
فرمود: دیشب داخل حجره با اندوه شدید نشسته بودم و بر مصیبت پیامبر میگریستم و ندبه میکردم و داشتم با دستم در حجره را میبستم که ناگهان در باز شد و سه حوری بر من وارد شدند که به زیبایی آنها و خوشسیماییشان کسی را ندیده بودم. در حال ناشناسی آنها به استقبالشان رفتم و پرسیدم: شما کیستید؟ اهل مکه هستید یا مدینه؟
در پاسخ گفتند: نه از اهالی مکه هستیم و نه مدینه. ما از دارالسلام میآییم. پروردگار عالمیان ما را خدمت شما فرستاده؛ به شما سلام میرساند و شما را در مصیبت پدرتان تسلیت میگوید. پس من در مقابل آنها نشستم و به آنکه گمان کردم از همه بزرگتر است. گفتم: اسم شما چیست؟
گفت: ذرّه. گفتم: چرا شما را ذرّه نامیدهاند؟
گفت: چون خدای تعالی مرا برای ابوذر آفریده است.
از دیگری پرسیدم اسم شما چیست؟
گفت: مقداده. گفتم: چرا شما را مقداده نامیدهاند؟
گفت: چون خدای تعالی مرا برای مقداد آفریده است و از سومی پرسیدم: اسم شما چیست؟
گفت: سلمی. گفتم: شما را برای چه سلمی نامیدهاند؟
پاسخ داد: چون خدای تعالی مرا برای سلمان آفریده است و برای من هدیهای از بهشت آورده بودند که مقداری از آن را برای شما پنهان کردهام.
1) . بحارالانوار، ج 43، صص29 و 30.
پس طبقی از خرمای سفید، سردتر از برف و خوشبوتر از مشک بیرون آورد و پنج خرما را به من داد و به من فرمود: آنها را در وقت افطار تناول کن. پس بیرون آمدم و راهی منزلم شدم. به خدا سوگند که بر هیچ گروهی از مردم گذر نکردم؛ مگر اینکه گفتند: سلمان، مشک و عنبر به همراه داری تا اینکه به منزل رسیدم.
همین که وقت افطار فرارسید، با آن خرماها افطار کردم. نه هستهای در آنها دیدم و نه دانهای. چون صبح شد، بامدادان به منزل فاطمه رفتم و جریان را گفتم. پس لبخندی زد و فرمود: از کجا دانه داشته باشد خرمایی را که خداوند به خاطر دعاهایی آفریده است که آن دعاها را رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به من آموخته بود. عرض کردم: بیبی جان، آن دعاها را به من بیاموزید. فرمود: اگر با خدا دیداری داشتی که از تو ناراضی نباشد، بر این دعا مواظبت کن.
به نام خداوند بخشایشگر مهربان، به نام خداوند نور، به نام خداوندی که به هر چیز بگوید: بشو! میشود. به نام خداوندی که یک چشم بر هم زدن و آنچه را در دلها نهفته است، میداند. به نام خداوندی که نور را از نور آفرید. به نام خداوندی که به نیکی یاد میشود. به نام خداوندی که نور را بر کوه طور به مقدار تعیین شده در کتاب نوشته شده، بر پیامبر بزرگوارش فرو فرستاد.»(1)
«درمسئلۀ پوشش و روابط مرد و زن در اسلام کیست که از نظر الگوئى برتر از فاطمه(علیها السلام) باشد؟ آنچه او عمل کرد؛ حجتى براى همۀ زنان در جامعه اسلامى است. زنان باید سعى کنند تا از فاطمه(علیها السلام) عقب نمانند و هم در مواردى از او جلو نزنند. فاطمه(علیها السلام) یک میزان و محک است، یک معیار و وسیلۀ سنجش است. اگر در گوشه و کنار جامعه، انحرافى به چشم مىخورد و اگر خداى نخواسته در جاهایى در کوچه و خیابان جامعۀ اسلامى، زنان و دختران بىبندوبارى حضور دارند؛ بدان خاطر است که یا دین را نمىفهمند و یا اطلاعات دینى درست را یاد نگرفتهاند؛ البته تعداد کسانى که از حیات الگویی فاطمه(علیها السلام) بیخبرند، اندک نیست. این نکتۀ مهمى است که باید پیام فاطمه(علیها السلام) را به گوش آنها رساند و بهتر است از منابع مطمئنى خبر به دست آورند که ایشان چگونه
1) . دلائلالامامه، ص 28 و 29.
مىزیسته و چه راه و روشى را در ارتباط با مردم اتخاذ مىکرده یا حضور اجتماعیاش چگونه بود و به چه صورتى با دیگران آمدوشد و سخن داشته است.
حضرت علی(علیه السلام) میفرمایند: با انسبنمالک نزد پیامبر بودیم و ایشان بالای منبر بود. پرسید: «به من خبر دهید و بگویید چه چیز برای زن از همه چیز بهتر است؟» هر کس سخنی گفت و به نتیجهای منجر نشد. مردم درمانده و متفرق شدند. من نزد فاطمه(علیها السلام) آمدم و پرسش پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را تکرار کردم. فاطمه(علیها السلام) فرمود: «بهترین چیز برای زن این است که آنها مردی را نبینند و مردی هم آنها را نبیند.» خبر را به پیامبر بردیم. تحسین و تأکید کرد و فاطمه(علیها السلام) را در کنار گرفت و فرمود: «ذُريةُ بَعضُها مِن بَعضٍ.»
در شب ازدواج، هنگامی که فاطمه(علیها السلام) به خانه شوهر میرفت، از پدرش پرسید: «تکلیف و وظیفۀ من وعلی در این خانه چیست؟» پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) کارهای داخل خانه را به فاطمه(علیها السلام) وکارهای بیرون را به علی(علیه السلام) سپرد، فاطمه(علیها السلام) پس از تقسیم کار گفت: «جز خدا کسی نمیداند که چقدر خوشحال شدم که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مرا از مواجهه با مردان معاف کرد.»
حضرت زهرا(علیها السلام) ضوابط پوشش در رابطه با نامحرم را کاملاً رعایت مىکرد و همواره سعى داشت از غیر محارم کنارهگیرى داشته باشد، داستان آورده شده این سخن را نشان مى دهد:
روزى پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به عمرانبنحصین فرمود: «با من به دیدن فاطمه(علیها السلام) بیا. من مایل به دیدار او هستم.» پس با هم به خانۀ فاطمه(علیها السلام) رفتند. در زدند و پیامبر از فاطمه(علیها السلام) رخصت خواست و فاطمه(علیها السلام) اجازۀ ورود داد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «کسى همراه من است آیا با او داخل شوم؟» فاطمه(علیها السلام) گفت: «جز پارچه اى پشمین، وسیله اى براى پوشش خود ندارم.» رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دستور پوشش داد که چنین و چنان خود را بپوشان تا وارد شویم. فاطمه(علیها السلام) عرض کرد: «چیزى که سرم را بپوشاند ندارم.» پیامبر پارچۀ کهنهای به همراه داشت آن را به حضرت زهرا(علیها السلام) داد و فرمود با این پارچه سرت را بپوشان، و فاطمه(علیها السلام) خود را پوشاند وآنان وارد شدند.»(1)
کمال ستر و عفاف حضرت زهرا(علیها السلام)
1) . دکتر قائمی، مکتب زهرا، ص103.
دامنۀ عفاف حضرت فاطمه(علیها السلام) به میزانى است که حتى از فردى کور و نابینا حجاب مىکند. در روایت آمده است: ابنمکتوم به همراه پیامبر بر فاطمه(علیها السلام) وارد شد. فاطمه(علیها السلام) خود را مستور کرد و کنار آنان آمد. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، فرمودند: «دخترم او کور است و تو را نمى بیند، پس چرا حجاب کردى؟» فاطمه(علیها السلام) عرض کرد: «او مرا نمى بیند ولى من او را مى بینم؛ اگر در پرده نباشم او بوى مرا استشمام مىکند - کنایه از اینکه آن هم روا نیست.» پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «گواهى مىدهم که تو پاره تن منى!» همانگونه که در روایت آمد فاطمه(علیها السلام) از جهت عفاف در کمال اوج است.(1)
نحوۀ استفاده از زینتها
سفارش و دستور اسلامی این است که زن، خود را زینت کند، ولی برای شوهر؛ متجمل باشد، ولی در خانواده و برای همسر، اسلام این را وظیفهای برای زن میداند و لذّات پدید آمده از آن را لذّاتی مشروع و حلال میشمارد. در آنچه که دربارۀ بیرون است، اسلام اصرار دارد که زن خودآرایی نکند، خود را به بویی خوش نیاراید، لباس شهرت نپوشد، از کفش و پای او صدایی برنخیزد و ... فاطمه(علیها السلام) این چینن بود و در تمام مدت عمر این چنین عمل میکرد.
روایات ما نشان میدهند که فاطمه(علیها السلام) خود را برای همسر خویش میآراست و حتی در یکی از جنگهای صدر اسلام که علی بهسلامت از جنگ بازمیگشت، فاطمه(علیها السلام) خود را آرایش کرد و به استقبال علی رفت؛ این لذت حلالی است که اسلام بر آن صحه گذارده و بانوی اسلام بدان عامل است. همچنین زن میتواند با رعایت حجاب و عفاف به ضرورت نیاز جامعه و خودش حضور اجتماعی داشته باشد، از حق خود، خانواده، شرافت جامعه و اسلام دفاع کند. پوشش مانع حقگویی، حقطلبی، و حتی مانع کار و تلاش نیست. فاطمه(علیها السلام) با وجود پوشش و حجاب، با وجود خانهداری، یاریدهنده و همکار همسرش بود، حضور اجتماعیِ بههنگام داشت، در مسیر هدایت زنان و بانوان گام برمیداشت، خط سیاسی روشنی را تعقیب میکرد، حقطلب و مبارز بود و در برابر نارواییها و نامرادیها با تمام وجود میایستاد تا آنجا که خلیفۀ زمان را به محاکمه میکشاند. تاریخ فریقین پر از تلاشها و اقدامات اوست و همین مسئله از یکسو پاسخی است به آنها که حجاب را عامل محدودیت و قید و بند برای
1) . مکتب زهرا، ص103.
کار و تلاش اجتماعی معرفی میکنند و از سوی دیگر درسی برای همه آنهاست که میخواهند در صراط مستقیم و وادی حق گام بردارند و تلاش کنند.(1)
در مناقب ابنشهر آشوب آمده است:
«إِنَّ فاطِمَةَ تَمَنَّت وُكيلاً عِندَ غَزاوَةِ عَلِي؛ همانا فاطمه(علیها السلام) هنگام جهاد علی آرزوی وکیلی کرد.» آنگاه این آیه مبارک نازل شد:
رَبُّ المَشرِقِ وَ المَغرِبِ لا اِلَهَ إِلَّا هُوَفَاتَّخِذهُ وَكيلاً؛ پروردگار مشرق و مغرب نیست خدایی مگر او پس او را برای خود وکیل بگیر.(2) نگرانی حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیماری فرزندانش
وقتی امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) مریض شدند، حضرت فاطمه(علیها السلام) آن دو بزرگوار را در آغوش گرفته و نزد پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) برد و فرمود: «اِن بُرِيءَ وَلَداي مِمّا بِهِما صُمتُ لِلّهِ ثَلاثَةَ اَيامٍشُكراً؛ اگر فرزندانم شفا یابند سه روز برای خدا جهت شکرگزاری روزه خواهم گرفت.»(3)
«یکی از متدها و اصول حاکم بر زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) دخالت دادن عوامل معنوی در شئونات زندگی مادی است. باورمندی حضرت به تأثیر عوامل معنوی و بهکارگیری آنها در جای جای زندگی آن بانوی باکرامت جلوهای دارد که به چند نمونه از آنها اشاره میکنیم.
الف) هنگامی که حسن و حسینعلیهما السلام مریض شدند، حضرت زهرا(علیها السلام) برای شفای آنان از عامل معنوی نذر استفاده کرد.
ب) برای رفع خستگی از کار خانه، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) به حضرت فاطمه(علیها السلام) تسبیحات معروف حضرت زهرا(علیها السلام) را تعلیم داد و آن حضرت هم پذیرفت.
ج) تقاضای دعا از پیامبر برای شفای فرزندان.
د - استفاده از تعویذات(4)و دعاها برای حفظ فرزندان.»
آنچه در این فصل به عنوان رفتارشناسی اعتقادی حضرت زهرا(علیها السلام) مطرح شده است، برای تألیف و تبیین سیره حضرت فاطمه(علیها السلام) نمیباشد؛ چرا که هزاران کتاب در بیان مناقب و زندگی ایشان نوشته شده است. قصد از توضیح و تشریح مناقب حضرت در این قسمت، معرفی ایشان به عنوان یک الگوی دینی است تا حقایق اعتقادی معصومین(علیهم السلام) با تمام مدعیان دینداری، قابل تفکیک شود. نسل امروز به دلیل هجمۀ دینزدایان در قرن گذشتۀ میلادی و استمرار افکار اومانیستی - سکولاریستی، به دین و بزرگان دین به چشم انسانهای عادی - با تفاوت رفتاری کاملاً طبیعی - نگاه میکند و نسبت تعهد به خداوند را امری اخلاقی و غیرضروری میداند. نسل امروز وظیفهای برای انسان در مقابل دین معنا نمیکند؛ بلکه روابط هر انسان با انسانهای دیگر را طبق قراردادهایی موازی مورد مطالعه قرار میدهد. حال اگر بخواهیم دربارۀ یک شخصیت دینی، آن هم زن، آن هم از اسلام - با توجه به رفتار گروههای تکفیری و وهابی - آن هم از معصومین و بزرگان مذهب تشیع «امامیه» سخن بگوییم و او را به عنوان یک الگوی مقدس و الهی برای جوانان معرفی نماییم، چگونه بازخوردی خواهد داشت؟! البته جوانان مومن کنونی وطن اسلام را نمیگوییم که همیشه شیفتۀ مرام حضرت زهرا(علیها السلام) هستند، منظور تمام جوانان جهان است و کسانی که اغلب الگوهای جهانی را مورد مطالعه قرار میدهند.
حال بپردازیم به اصل نکات اعتقادی؛ اگر به نماز حضرت زهرا(علیها السلام) در این فصل پرداخته شده است، نه به این دلیل بوده که حضرت فاطمه(علیها السلام) نماز میخواندند. مگر بالاتر از نماز هم برای دخت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، عبادتی بوده است؟! منظور از نماز خواندن ایشان به عنوان یک الگو این است که «خواندن نماز» باعث کمال عقلانی و نفسانی انسان میشود و سرمنشأ صدها «خیر» در انسان است. کسی که نماز میخواند میکوشد متخلق به اخلاق ممدوح گردد و از رفتارهای مذموم پرهیز کند، گرچه حضرت زهرا(علیها السلام) یکی از معصومین است و خیر محض؛ اما وقتی صحبت از الگو و الگوبرداری پیش میآید، آیا کسانی که از ایشان پیروی میکنند؛ حقیقت نماز را دقیقاً همانگونه درک میکنند، که ایشان آن را درک کرده بود؟! اگر در اغلب کتب از «نماز» متعالی حضرت زهرا(علیها السلام) سخن به میان
آمده، اهمیت نماز را میرساند که علاوه بر ارتباط با خالق هستی، نمازگزار را از هرگونه خطا و گناه حفظ میکند. نماز محور اصلی تمام فضایل اخلاقی و رفتارهای اعتقادی، سیاسی، اجتماعی و فردی حضرت زهرا(علیها السلام) است و چه الگویی برای زنان در عبادت، بهتر و برتر از حضرت فاطمه(علیها السلام) که سیدۀ زنان عالم است؟!
موضوع دیگر در فصل رفتارشناسی اعتقادی حضرت زهرا(علیها السلام) ، بحث «ولایت» است. خود حضرت فاطمه(علیها السلام) با این که مقام ولایت دارد؛ ولی تا لحظهای که زنده بودند دست از حمایت ولایت نکشیدند. ولایتی که خود از اساس دین اسلام و یکی از دو رکن قرآن و عترت است؛ میراث ماندگار رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) !
برخی فکر میکنند که حمایت حضرت زهرا(علیها السلام) در راستای حمایت از همسر خود حضرت علی(علیه السلام) بوده؛ اما حقیقت مطلب در ذات «ولایت» است نه در موارد خویشاوندی و مصلحتطلبیهای معمول! آن روز که حضرت زهرا(علیها السلام) به موضوع ولایت و احقاق حق امامت میپرداختند و آن همه سختی را برای «احتجاج» متحمل میشدند؛ به دلیل شناخت موضوع «ولایت» بود، نه موضوعی دیگر. اگر حضرت علی(علیه السلام) شوهر ایشان هم نبودند، باز ایشان از امر ولایت دفاع میکردند؛ چرا که موضوع ولایت یکی از نصوص اعتقادی تشیع و از فروع دین مبین اسلام است که قرآن نیز بر آن تأکید داشته است. خطبهها، سخنرانیها، گِلهها و شکوههای حضرت فاطمه(علیها السلام) فقط و فقط برای معرفی ولایت و ادامۀ راه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود؛ نه موضوع ریاست، حکومت و یا تحت سلطه قرار دادن امت اسلام. اهتمام حضرت زهرا(علیها السلام) برای معرفی ولایت و امامت حضرت علی(علیه السلام) احساس وظیفه در حفظ اسلام و مسلمان بود؛ نه تصاحب قدرت و ثروت. ایشان میخواستند اسلام حقیقی در جوامع گسترش یابد، نه اسلام سلیقهای و نه اسلام سلاطین ایران و روم. اسلامی حقیقیای که متأسفانه تنها «پنج» سال حضرت علی(علیه السلام) حکمرانش بود و در طول همان پنج سال، حقیقت دین اسلام برای بسیاری از مردم آشکار شد؛ حقایقی که به عنوان نمونه و الگویی برای پانزده قرن، مورد مطالعه و عملکرد بسیاری از حکومتها بوده که هنوز هم به مبانی آرمانی آن دست نیافتهاند.
حکومت ولایی حضرت علی(علیه السلام) همان حکومت و ولایت مصداقی بود که حضرت زهرا(علیها السلام) دربارهاش با مردم و غاصبان حکومت به احتجاج برخاست. اینک بعد از گذشت سالیان بسیار، مباحث امروزی حکومت در جهان اسلام باز با مصداق «ولایت» مطرح میشود و همان مبانی بعد از گذشت پانزده قرن، پلی از گذشته به آینده زده است که نه تنها آیندۀ جهان اسلام که تمام جهان را در چتر حکومتی الهی و آرمانی، به نام «دولت کریمۀ حضرت مهدیﺃ» قرار خواهد داد. انشاءالله!
گرچه اسلام آمریکایی - به تعبیر رهبر کبیر انقلاب اسلام، امام خمینی(ره) - میکوشد چهرۀ واقعی اسلام را با دو روش سکولاریستی: سهل و ممتنع و سلفی - وهابی: خشن و معتصب، کاملاً تغییر دهد؛ اما در مقابل درسگیری از سیرۀ زندگی معصومان بزرگانی همانند حضرت زهرا(علیها السلام) و شیوۀ اعتقادی مقدسشان میتواند در خنثی کردن توطئهها و فتنهگریهای دشمنان اسلام حقیقی موثر باشد.
موضوعهای نماز و ولایت، حجاب و عفاف، توکل و توسل و صدها آرایۀ دیگر اعتقادی در رفتارشناسی حضرت زهرا(علیها السلام) ، صرفاً به عنوان ویژگیهای شخصی و خصوصی برای حضرت به شمار نمیآیند؛ بلکه به عنوان مصداقی عینی برای اسلام و ولایت، معصومیت و قداست، حجیّت و مهدویّت و به طور کلی یک الگو و معیار برای تمام بشریت هستند. حضرت زهرا(علیها السلام) درمان دردهای کهنۀ بشر امروز، به ویژه «جامعۀ جهانی زنان» است؛ زنانی که در کل تاریخ، همیشه «موجود درجۀ دو» فرض شدهاند. موجود بیچارهای که گویی تنها به جهت «زیستن برای دیگری» و واسطۀ کامیابی دیگری شدن آفریده شده است. درصورتی که در آفرینش«زن» هیچگونه کاستی و نقصانی نسبت به «مرد» وجود ندارد؛ جز در مواردی که تفاوت زیستی و «آناتومیک» را مشخص میکند. اگر تفاوتهایی هم در مسائل فقهی بین زن و مرد وجود دارد، شارع مقدس و آفریدگار هستی آدمیان خود بهتر میداند و دانسته که چه حکمی را برای زن و مرد قرار داده است و جریان حقوق برابر در قرن معاصر (فمنیسم) که توسط دولتهای مستکبر و استعمارگر برای تسلط بر زندگی شخصی افراد و خانوادهها به وجود آمده است، جز دستاویزی برای فریب ملتها نیست.
«فمنیسم» نوعی بنگاه بازاریابی برای تجارت زنان است تا مراکز عیش و نوش و فساد و قمار را در قالب شبکههای اجتماعی مثل «فیس بوک»، توییتر، گروههای یاهو و صدها و
هزاران سایت و کافی شاپ و ... ایجاد کند و با فروش لباس، موزیک، لوازم آرایش و لوازم غیرضروری دیگر بازار تولید و مصرف را گرم نگه دارد وگرنه هیچ دستاوردی نداشته و نخواهد داشت.
اگر بخواهیم با همانندسازی عملکرد حضرت زهرا(علیها السلام) دقیقاً همانند ایشان بیندیشم، عبادت و یا زندگی کنیم، غیرممکن است؛ چرا که هیچ کسی نمیتواند به شخصیت والا و کامل ایشان برسد بنابراین بهتر است به رفتارشناسی اعتقادی ایشان که الگویی موفق برای تکامل معارف دینی است، توجه کنیم. الگویی که با سیرۀ خود نوع زندگی، اعتقاد، سیاست و ... را برای ما و نسل ما مشخص کرده و بهترین راهکارها در مقابل فرهنگهای مصرفی و پوشالی بیگانه ارائه است؛ فرهنگهایی که درطول تاریخ ثمرهای جز «تبعیض و بیعدالتی و فقر» برای کشورهای جهان اسلام و جهان سوم نداشته و نخواهند داشت. حال اگر ملتها به آرمانهای دینی خود توجه نکنند میتواند با اعتقاد به اصول و مبانی دین و همچنین رعایت حقوق همنوعان، مساوات و عدالت را برای ملل مختلف جهان به ارمغان میآورد.
رفتارشناسی فاطمه(علیها السلام) در حریم خانواده را میتوان از سه منظر ازدواج، خانهداری و همسرداری و فرزندداری بررسی کرد:
چون صحابه دانستند که فاطمه(علیها السلام) در چنان فضیلت و قداستی است که هیچیک از دختران مدینه همشأن او نیستند، بسیار مایل به پیوند با پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و کسب افتخار همسری با انسیة حوراء، صدیقۀ کبری، حضرت زهرا(علیها السلام) شدند؛ اما هیبت نبوت، آنان را از این مقصود باز میداشت، بهویژه پس از
آنکه مشاهده کردند که هرکه به خواستگاری فاطمه(علیها السلام) میرود، ناامید ببازگشته و از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) میشنود که: «منتظر وحی است.»(1)
افراد زیادی به خواستگاری زهرا(علیها السلام) میآمدند و پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) همه را رد میکرد؛ تا بدانجا که حتی در برخوردی موجب ناراحتی حضرتش شد: عبدالرحمانبنعوف در محضر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) تقاضای همسری با فاطمه(علیها السلام) را کرد و گفت: مهر بسیار زیادی برای ایشان قرار خواهم داد. حضرت دست مبارکش را به طرف زمین برد و ریگها را برداشت. ریگها به دُرّ و مرجان تبدیل شد. پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «کسی که بر این کار قادر است، بسیاری مهر را اهمیت نمیدهد.»(2)
هنگامی که فرمان الهی ازدواج حضرت زهرا(علیها السلام) با حضرت علی(علیه السلام) بر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) نازل شد، ایشان، دخترش زهرا(علیها السلام) را طلبید و امر خداوند را به او ابلاغ کرد و تمایل او را جویا شد. زهرا(علیها السلام) سکوت کرد. پیامبر بانگ زد: «الله اکبر! سکوت او اقرار اوست.» سپس از امیرمؤمنان، علی(علیه السلام) پرسید که چه مقدار میتواند مهر نماید. حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «دارایی من تنها زره، شمشیر، اسب و چهارپایی است که با آن آب میآورم.» حبیب خدا، علی مرتضی را دستور داد که زره را بفروشد و بقیه را نگاه دارد.(3)زره به پانصد درهم فروخته شد.(4)پس از آن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در میان اصحاب رفت و وحی الهی را به آنان رساند:
اَيهَا النّاسُ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَتَزَوَّجُ فِيكُمْ وَ أُزَوِّجُكُمْ إِلَّا فَاطِمَةَ فَإِنَّ تَزْوِيجَهَا نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ هَذَا جَبْرَئِيلُ يخْبِرُنِي عَنِ الله تَعالي اَنَّهُ
1) . منتخب کنزالاعمال، ج5، ص99؛ سیره حلبی، ج2، ص217 ، الصواعق المحقرة، ص84 ؛ ذخائرالعقبی، ص30 ؛ تاریخ الخمیس، ج1، ص407 .
2) . مدینة المعاجز، ص144؛ بحارالانوار، ج10، ص33.
3) . کنجی شافعی، کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابیطالب، ص166.
4) . در دلائل الامامه، ص35 روایت شده که قیمت آن چهارصد درهم بوده است؛ اما بر طبق اخبار، متیقّن است که مقدار مهر به پانصد درهم بالغ میشده که بر این اساس، شارع مقدس در امر زنان و دختران این مقدار مهر را مشخص کرده است. این مهرالسُّنّة را ابنشهر آشوب در مناقب، ج2، ص408 و مجلسی در بحارالانوار، ص33 روایت کردهاند؛ اما این روایت کافی که مهر فاطمه درآسمان یک پنجم زمین است و یا روایت مناقب که ثلث بهشت و چهار رود زمین راهم به آن افزوده، از ویژگیهاییست که خارج از ادراک ما بوده و عملش موکول به اهل بیت(علیهم السلام) است و کسی را نرسد که برآنها خدشه وارد آورد؛ چرا که خود فرموده اند: «اسرارآل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) صعب و دشوار است و کسی پذیرای آنها نتواند شود، مگر فرشتۀ مقّرب یا پیامبر مرسل یا بندهای که خدا قلب او را آزموده و ایمانی قوی به وی عطا فرموده باشد».
اَشهَدَ مَلائِكَتَهُ عَلي اَنَّهُ زُوِّجَ فاطِمَةُ مِن عَلي و اَمَرني اَن اُزَوَّجُهُما في الاَرضِ و اَشهَدَكُم عَلي ذلِكَ.(1)
ای مردم، همانا من بشری مانند شما هستم، در میان شما ازدواج میکنم و زنان و دختران شما را به عقد مردانتان درمیآورم؛ مگر فاطمه که امر ازدواج او از آسمان نازل شده است. این جبرئیل است که از جانب خدای تعالی برایم خبر آورده که او فرشتگاناش را شاهد گرفته و فاطمه را به عقد علی(علیه السلام) درآورده است. مرا نیز فرمان داده که در زمین عقد ازدواج آنها را جاری سازم و شما را شاهد گیرم.
اَيها النّاسُ، اِنَّ الاَنبياءَ حُجَجُ اللهِ في اَرضِهِ، النّاطِقونَ بِكِتابِهِ، العامِلونَ بِوَحيهِ. واِنَّ اللهَ اَمَرَني اَن اُزَوَّجَ فاطِمةَ مِن عَليبناَبيطالِبٍ فَانَّ اللهَ قَدزَوَّجَهُ فِي السَّماءِ بِشَهادَةِ المَلائِكَةِ و اُشهِدُكُم انّي زَوَّجتُهُ مِن فاطِمَةَ.(2)
ای مردم، پیامبران، حجتهای خداوند روی زمین هستند، براساس کتاب او سخن میگویند و به وحی او عمل میکنند. همانا خداوند مرا امر کرده که فاطمه را به ازدواج علیبنابیطالبعلیهما السلام درآورم؛ زیرا خداوند درآسمان ایشان را به شهادت ملائکه به همسری علی درآورده است. حال من هم شما را شاهد میگیرم که او (علی) را به عقد ازدواج فاطمه درآوردم.
سپس رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) رو به علی(علیه السلام) کرد و فرمود: اَرَضیتَ یاعَلی؟ آیا راضی هستی ای علی؟
حضرت علی(علیه السلام) فرمود: رَضيتُ عَنِ اللهِ وعَن رَسولِهِ؛ از خدا و پیامبرش راضی و خشنودم.
حضرت ختمی مرتبت بیان داشت:
جَمَعَ اللهُ شَمْلَكُمَا وَ أَسْعَدَ جَدَّكُمَا وَ بَارَكَ عَلَيكُمَا وَ أَخْرَجَ مِنْكُمَا كَثِيراً طَيباً.(3)
خداوند به شما انس و الفت دهد و زندگیتان را خوش و سعادتمندانه کند و این ازدواج را بر شما مبارک گرداند و از شما نسلی بسیار طیب و پاکیزه پدید آورد.
همچنین فرمود: إِنَّمَا يرِيدُ اللَّهُ لِيذْهِبَ عَنْكُمْ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيتِ وَيطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا؛ همانا خداوند میخواهد پلیدی را از شما خاندان (پیامبر) بزداید و پاک و مطهرتان سازد.(1)
سپس دستان را بلند کرد و فرمود:
اَلّلهُمَّ فَاجعَل عِترَتِي الهادِيةَ مِن عَلي وفاطِمَةَ. (2)
خدایا عترت هدایتگر مرا از نسل علی و فاطمه قرار ده.
اَلّلهُمَّ اِنَّهُما اَحَبُّ الخَلقِ اِلَي فَاَحبَّهُما وبارِك في ذُرِّيتِهِما وَاجعَل عَلَيهِما مِنكَ حافِظاً واِنّي اُعيذُهُمابِكَ و ذُرِّيتهما مِنَ الشَّيطانِ الرَّجيم.
خدایا این دو، محبوبترین مردم نزد من هستند، پس تو نیز آنان را دوست بدار، در ذریۀ آنان برکت بیفزا و از جانب خود برایشان حافظ و نگاهبانی قرار ده. من برای این دو و نسل حاصل از آنان، از شر شیطان رجیم به تو پناه میبرم.
اَلَّلهُمَّ وَاِنَّ فاطِمَةَ ابنَتي اَحَبَ الخَلقِ اِلَي وانَّ عَلياً اَحَبُّ الخَلقِ اِلَي، اَللّهُمَّ اجعَلهُ لَكَ وَلياً وبِكَ حَفياً وبارِك لَهَ في اَهلِهِ. (3)
خدایا فاطمه(علیها السلام) دخترم میباشد و محبوبترین خلق نزد من است و علی(علیه السلام) نیز محبوبترین آفریدگان نزد من است. خدایا او را ولی خود قرار ده و شفیق (راه دین) خویش بگردان و بر خاندانش برکت فروبار.
در روایتی آمده است: در این جریانات بود که جبرئیل با سنبل و شاخهای از گل میخک بهشتی فرود آمد و آنها را از جانب خداوند به رسولالله(صلی الله علیه و آله و سلم) هدیه داد. سپس امر خداوند را به حضرش ابلاغ کرد که فاطمه(علیها السلام) را با پانصد درهم مهر - که سنت امت گردد - به عقد امیرمؤمنان، علی(علیه السلام) درآورد. جبرئیل ادامه داد که خدای تعالی فرمود: «اما مهری که من برای او قرار دادهام: یک پنجم دنیا، ثلث بهشت و چهار رود فرات و دجله و نیل و بلخ است.» او همچنین حبیبالله را آگاه ساخت که از نسل او یازده امام پدید خواهند آمد که هدایتگر دوران خود خواهند بود.(4)
در حدیث آمده است: «در طلایۀ به هم پیوستن این دو دریای نور، خدای سبحان ملائکه را امر کرد که بهشت را بیارایند، به حورالعین دستور داد که سورههای طاها و یاسین را قرائت کنند و ابرهایی فرستاد که دُرّ، یاقوت، لؤلؤ، مرجان، سنبل و گل میخک (برآسمانیان) فرو ریزند که ملائکه و حوریان آنها را برمیداشتند و به یکدیگر هدیه میدادند.»(1)
درآن هنگام خدای متعال فرمود:
اَلحَمدُ رِدائي وَالعَظَمَةُ کِبريائي والخَلقُ کُلُّهُم عَبدي وَاِمائي. يا مَلائِکَتي وسکّانَ جَنَّتي بارِکُوا عَلي عَلِّيبنِ اَبي طالِبٍ حَبيبِ محمَّدٍ(صلی الله علیه و آله و سلم) وعَلي فاطِمَةَ بِنتِ محمَّدٍ. فَاِتي قَدبارَکتُ عَلَيهِما وقَد زَوِّجتُ اَحَبَّ النِّساءِ اِلَي مِن اَحَبَّ الّرِجالِ اِلَي مِنَ النَّبيينَ وَالمُرسَلينَ. (2)
ستایش ردای من است و عظمت کبریاییام و همگی خلق بندگان و کنیزان من میباشند. ای فرشتگانم و ای ساکنان بهشتم، به علی محبوب محمد و فاطمه دختر او((علیهم السلام) ) مبارک باد بگویید؛ زیرا که من برکت خود را بر آن دو باریدهام. من محبوبترین زنان نزد خود را به ازدواج محبوبترین مردان نزد خویش، محبوبتر از انبیا و مرسلین، درآوردم.
در این ازدواج فرخنده، خداوند در شجرۀ طوبای بهشت به تعداد دوستداران علی و فاطمهعلیهما السلام اوراقی قرار داد که برائت آنان از آتش دوزخ است. فرشتگانی نیز در زیر آن درخت طوبی قرار داد که چون رضوان (ملک موکّل بر بهشت) آن را تکان میدهد، آن اوراق را که به زیر میریزند، نگه دارند و در قیامت هیچ یک از محبّان امیرمؤمنان، علی(علیه السلام) و صدیقه کبری(علیها السلام) باقی نمیماند؛ مگر آنکه نزد فرشتۀ حامل آن برگه برائت میآید و رهایی خود از آتش جهنم را به دست میآورد.(3)در حدیثی از امام باقر(علیه السلام) آمده است: «در این پیوند خجسته (از آسمان) دُرّ، یاقوت و زبرجد سرخ و سبز و زرد فرو بارید. ورقههایی نیز پراکنده شد که اماننامه در قیامت است.»(4)
شمهای از ویژگیهای ازدواج حضرت
از میان همۀ چهرهها، علی در کنار محمد قرار میگیرد؛ علی یک گام دیگر باز به محمد نزدیک میشود. فاطمه مادر علی، از محمد پرستاری کرده است، ابوطالب پدر علی حامی محمد بوده است و محمد در خانۀ علی بزرگ شده است و علی در خانۀ محمد، بزرگ شده است و در کنار فاطمه، دختر محمد، و در دامن خدیجه، مادر فاطمه پرورده است و پسر عموی محمد، فرزند محمد و اکنون برادر محمد شده است.
یک گام دیگر بیش نمانده است تا علی به آخرین سرمنزلی است برسد که در سرگذشت محمد و در بلندی اسلام برایش از پیش مقدر کردهاند.
فاطمه همچنان در وفای به عهده خویش مانده است و در خانهی پدر دامن پارسایی و تنهایی را رها نکرده است و این را همه میدانند، به ویژه از هنگامی که خواستگاری عمر و ابوبکر را پیغمبر قاطعانه رد کرد، همۀ اصحاب دانستند که فاطمه سرنوشتی خاص دارد و دانستند که پیغمبر بیمشورت دخترش هرگز پاسخ خواستگاران را نمیگوید.
فاطمه با علی بزرگ شده است؛ او را برادری عزیز برای خویش و پروانهای عاشق بر گرد پدر خویش میبیند. تقدیر سرنوشت این دو را از کودکی به گونۀ خاصی به هم گره زده است، هر دو با جاهلیت پیوندی نداشتهاند، هر دو از نخستین سالهای عمر در طوفان بعثت رشد کردهاند و در زیر نور وحی روییدهاند.
فاطمه چه احساسی نسبت به علی داشته است؟ علی چه تصویری از فاطمه بر دیوارۀ قلب بزرگ و شجاع و پر از عاطفهاش آویخته است؟
ممکن است تصور بتواند، اما کلمات از بیانش عاجزند. چگونه میتوان احساس پیچیدهای را که از ایمان، عشق، حرمت، ستایش، مهر خواهر و برادر، اشتراک در عقیده، خویشاوندی دو روح، شرکت در تحمل رنجها و سختیهای سرنوشت و بالاخره همسفربودن، گام به گام، لحظه به لحظه، در طول راه حیات و برخوردار بودن از یک سرچشمۀ محبت و الهام و ایمان ترکیب شده است، وصف کرد؟
پس علی چرا خاموش است؟ بیست و پنج سال از سنش میگذرد و فاطمه نیز هنگامش رسیده است، نه سال یا نوزده سال؟
به عقیده من منظور علی روشن است. فاطمه خود را وقف پیامبر کرده است، خود را مادر پدرش میداند و همه کارۀ خانه او. دختری را که این چنین به دامن پدر آویخته که گویی نمیتوان از او جدایش کرد. چگونه علی میتواند از این خانه ببرد؟ او را از محمد بخواهد؟ علی خود در این احساس زهرا با او شریک است.
ناگهان وضع تغییر کرد، عایشه به خانۀ پیمغبر آمد، پیغمبر برای نخستین بار در عمرش و برای آخرین بار، همسری جوان و سرشار شور و شوق زندگی تازه یافته است.
فاطمه کم کم احساس میکند که زن جوان پدرش، جانشین خدیجه و جانشین خود او میشود - هرچند نه در قلب پدر، در خانۀ پدر بیشک.
و علی نیز نیز احساس میکند که لحظهای که تقدیر مقدر کرده است فرا میرسد اما او هیچ ندارد.
پسری که از کودکی در خانۀ محمد بزرگ شده و سراسر جوانیاش را در راه مبارزه و عقیده گذرانده است و فرصت آن را نیافته که چیزی بیندوزد، چیزی به دست آورد: او در این دنیا جز فداکاریهایی که در راه محمد و ایمان محمد کرده است هیچ سرمایهای ندارد. سرمایه؟ نه، حتی یک خانه، اثاث یک زندگی فقیرانه. هیچ.
در عین حال، او را میبینیم که نزد پیغمبر آمده است، کنارش نشسته است و سر به زیر افکنده با سکوت و شرم زیبای خویش با وی سخت میگوید.
چه کاری داری پسر ابیطالب؟
با آهنگی که از شرم نرم و آرام شده بود، نام فاطمه دختر رسول خدا را میبرد.
پیغمبر بیدرنگ:
مرحبا و اهلا.
فردا در مسجد از او پرسید:
چیزی در دست داری؟
هیچ، رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) .
زرهی که در جنگ بدر به تو دادم کجاست؟
آن پیش من است، ای رسول خدا.
همان را بده.
علی شتابان رفت و زره را آورد و به پیغمبر داد.
و پیغمبر دستور داد تا آن را در بازار بفروشد و با بهای آن، زندگی جدید را بنا کند.
عثمان زره را به «چهل و هفت درهم» خرید. پیغمبر اصحابش را فراخواند؛ جلسۀ عقد، خطبه خواند.
«فاطمه دختر پیغمبر بر چهارصد مثقال نقره، طبق سنت قائمه و فریضۀ واجبه....»
سپس آنان را به «ذریهی صالح» دعا کرد، آنگاه ظرفهای خرما را آوردند و این جشن عروسی بود. و صورت جهیزیهی فاطمه:
«دو دست رختخواب مصری، که یکی از آنها از لیف و دیگری از پشم بود؛
فرشی از جنس پوست
یک بالش از پشم، که از لیف خرما پر شده بود
یک عبای بافت خبیر
یک مشک آب
تعدادی کوزۀ آب و دیگر ظروف
یک آفتابۀ قیراندود شده
یک عدد پردۀ پشمی نازک
یک عدد پیراهن هفت درهمی
یک روسری چهار درهمی
یک عدد حولۀ تیره رنگ
یک تخت خواب به همراه روتختی تهیه شده از برگ درخت خرما
چهار عدد پشتی
یک حصیر
یک آسیای دستی
یک عدد ظرف بزرگ مسی
یک ظرف برای شیر
ترین مشک دیگری برای آب.»(1)
در آغاز محرم سال دوم هجری، علی بیرون شهر مدینه، کنار مسجد قباء خانهای یافت و زهرا را به خانه برد.
حمزه، سید الشهداء، قهرمان بزرگ مجاهدان و عموی پیغمبر و علی، شتر کشت و مردم مدینه را همه دعوت کرد.
پیغمبر امسلمه را خواست که عروس را تا خانۀ علی همراهی کند و سپس بلال اذان عشا را گفت و پیغمبر پس از نماز به خانۀ علی رفت، ظرفی آب خواست و درحالی که آیاتی از قرآن میخواند دستور داد عروس و داماد از آن بنوشند و سپس خود با آن وضو گرفت و بر سر هر دو پاشید. خواست برگردد که فاطمه به شدت گریست - نخستین باری است که از پدر جدا میشود.
پیغمبر او را با این کلمات آرامش میدهد:
تو را نزد نیرومندترین مردم در ایمان و بیشترینشان در دانش و برترینشان در اخلاق و بلندترینشان در روح ودیعه نهادهام.(2)
«یکی از مهمترین مسائل در ازدواج غرق نشدن در مادیات، تجملات و فراموش نکردن معنویات و ارزشهاست که کار بسیار مشکل، ولی برای زندگی بسیار مفید و ضروری است.
حضرت زهرا(علیها السلام) و حضرت علی(علیه السلام) ارزشهای اخلاقی و معنوی را بر خانه و خانوادۀ خود حاکم کردند که میتوان آنها را در مواردی بیان کرد:
الف) هنگامی که عروس قصد خروج از خانه را دارد، نیازمندی به او مراجعه و پیراهن طلب میکند و حضرت فاطمه(علیها السلام) پیراهن عروسی خود را به او میبخشد و حضرت علی(علیه السلام) هم هیچگونه اعتراضی نمیکند.
ب) شب ازدواج و آغازین لحظههای شروع یک زندگی نوین برای هر زن و مردی شیرین و خاطره انگیز است، بسیاری از افراد این لحظههای شیرین را به انواع گناه میآلایند و فکر میکنند هر گونه زشتیها و مفاسدی میتواند مجاز باشد. باید دید کاملترین الگوی بانوان جهان حضرت فاطمه(علیها السلام) چه حالاتی دارد و آغازین لحظههای زندگی با همسرش را چگونه شروع مینماید؟
در شب ازدواج، حضرت علی(علیه السلام) ، حضرت زهرا(علیها السلام) را نگران دید، فرمود: چرا ناراحتی؟
حضرت زهرا(علیها السلام) پاسخ داد:
تَفَكَّرْتُ في حالي وَ اَمْري عِنْدَ ذَهاب عُمْري وَ نُزُولي في قَبْري فَشَبَّهْتُ دُخُولي في فِراشي بِمَنْزِلي كَدُخُولي اِلي لَحَدي وَ قَبْري فَاُنْشِدُكَ اللَّهَ اِن قُمْتَ اِلَي الصَّلاة فَنَعْبُد اللَّهَ تَعالي هذِهِ اللَّيلَة.(1)
دربارۀ حال و رفتار خویش فکر کردم. به یاد پایان عمر خویش و منزلگاه دیگر به نام قبر افتادم که امروز از خانۀ پدر به خانه شما منتقل شدم و روزی دیگر از اینجا به طرف قبر و قیامت خواهم رفت. در آغازین لحظههای زندگی، تو را به خدا سوگند میدهم که بیا تا به نماز بایستیم و با هم در این شب خدا را عبادت کنیم.
ج) در شب عروسی ضمن شادمانی و دفزدن زنان، تکبیر هم گفته میشود و یاد خدا فراموش نمیشود.
د) پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) پس از ازدواج، از حضرت علی(علیه السلام) پرسیدند: زهرا(علیها السلام) را چگونه یافتی؟ حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «نِعمَ الْعَوْنَ عَلي طاعَةِ اللهِ؛ فاطمه(علیها السلام) چه خوب یاوری، برای اطاعت الهی است.»(2)
پس از آنکه پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) انجام کارهای زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) و علی(علیه السلام) را تقسیم کرد، حضرت فاطمه(علیها السلام) ، عهدهدار انجام کارهای داخل خانه شد. مسئولیت پذیری ایشان بهترین عامل برای رونق
خانه و پیشبرد اهداف تشکیل خانواده میباشد که برخی از جلوهها و نمونههای آن عبارت است از:
سخت کوشی و کار شبانه در خانه.
قبول و انجام معمولیترین امور خانه داری همچون: خانهروبی، تهیه آرد، پخت نان، کار در مطبخ.
تلاش در بهدست آوردن رضایت خاطر شوهر در همۀ زمینهها.
تحمل مشکلات زندگی پر از سختی حضرت علی(علیه السلام) ؛ چرا که او مجاهدی همیشه مهاجر بود و فقری عجیب بر زندگیاش حاکم بود.
تحمل مشکلات فرزندداری و تربیت آنان و حتی بازی کردن با آنان.
کمك به اقتصاد خانه.
عمل کردن به توصیه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) مبنی بر آزاد گزاردن حضرت علی(علیه السلام) در تنظیم زندگی و عدم تقاضا و خواهش داشتن از علی(علیه السلام) .(1)
معطر بودن و رعایت جنبههای بهداشتی و آرایش و آراستگی برای شوهر در خانه.
«یکی از اصول حاکم بر زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) مشارکت و تعاون در همۀ مراحل و ابعاد گوناگون زندگی است. برای نمونه، آنگاه که حضرت زهرا(علیها السلام) نان میپخت یا گندم آسیاب میکرد، حضرت علی(علیه السلام) بچهداری(4)میکرد، آنگاه که حضرت علی(علیه السلام) در جهاد زخمی میشد، حضرت فاطمه(علیها السلام) زخمهای او را درمان میکرد و شمشیر او را میشست. همچنین هر گاه حضرت علی(علیه السلام) از مکه به سوی مدینه هجرت میکرد، حضرت فاطمه(علیها السلام) نیز به همراه او هجرت را انتخاب میکرد.»
1) . روزی حضرت علی(علیه السلام) از حضرت فاطمه(علیها السلام) خواستند غذایی برای خوردن آماده کند. حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمودند: به خدا قسم سه روز مقدار کمی غذا در خانه بود که آن مقدار را در اختیار شما قرار دادم. حضرت علی(علیه السلام) فرمودند: چرا اطلاع ندادی؟ حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمود: پیامبر به من فرمودهاند: لا تسألي ابن عمک شيئاً ... دخترم از پسر عمویت چیزی تقاضا مکن ... (نهج الحياة، ص296).
2) . ابانبنتغلب میگوید: از امام صادق(علیه السلام) علت نامگذاری حضرت فاطمه(علیها السلام) را جویا شدم. حضرت فرمودند: زیرا او در هر روز سه بار برای امیرالمومنین نورافشانی مینمود.
3) . کوثر ولایت، ص 28.
4) . نهج الحیاة، ص 166.
یکی از سوالات مهم و اساسی در زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) که باید به شکلی تفضیلی و مستند به نسل امروزی پاسخ داده شود، روشن شدن زوایای زندگی و اصول حاکم بر زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) در حد یک الگو و زندگی ایدهآل است؛ چرا که بعضی از کجاندیشان از طرفی و بعضی از دوستان مشتاق پیروی، از آیین زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) پرسش میکنند که زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) چگونه میتواند برای ما الگو باشد و حتی بعضی از تاریکدلان، عایشه را به عنوان الگوی برتر از حضرت زهرا(علیها السلام) مطرح میکنند. در این قسمت با استعانت از روح بزرگوار حضرت زهرا(علیها السلام) روایاتی کوتاه در مورد زندگی خانوادگی ایشان بیان میشود.
در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) روایت شده که فرمود: علی و فاطمه(علیها السلام) برای تقسیم کار به محضر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) رسیدند و ایشان کارها را اینگونه تقسیم کرد؛ هرکاری مربوط به داخل خانه است به عهدۀ فاطمه(علیها السلام) وکارهای خارج از خانه به عهدۀ علی(علیه السلام) باشد. فاطمه(علیها السلام) به قدری از این تقسیم خوشحال شد که گفت: «جز خدا کسی نمیداند تا چه اندازه من از این تقسیم خوشحال شدم که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) کار مردان (یا کاری را که موجب تماس با مردان است) از عهده من برداشت.»(1)
علی(علیه السلام) دربارۀ رفتار حضرت زهرا(علیها السلام) فرمود: «وقتی به خانه میآمدم و به زهرا نگاه میکردم تمام غم و اندوهم برطرف میشد.»(2)همچنین در جای دیگر نیز فرمود: «به خدا سوگند هرگز کاری نکردم که فاطمه(علیها السلام) از من خشمناک شود و فاطمه نیز هیچگاه مرا خشمناک نکرد.»(3)
در حدیث نزول مائده آسمانی آمده که دو روز بود زهرای اطهر و فرزندانش گرسنه بودند و ایشان نیز مختصر غذایی را که تهیه میکرد، برای شوهرش میبرد و در این مدت چنان رفتار کرده بود که علی(علیه السلام) در خلال دو روز متوجه ماجرا نشده بود تا روز سوم که دیگر چیزی در خانه نبود و علی(علیه السلام) از ماجرا خبردار شد... .(4)
حضرت زهرا(علیها السلام) از نظر کمك به شوهر عزیز خود در زندگی چنان بود که بر اساس احادیث معروفی که سنّی و شیعه روایت کردهاند، علی(علیه السلام) برای یکی از مردان بنیسعد به نام «ابناعبد» چنین تعریف کرد:
میخواهی برای تو وضع زندگی خودم و فاطمه را تعریف کنم؟ آنگاه سخن خود را ادامه داد و فرمود: فاطمه میان خاندان پیامبر از همۀ افراد نزد آن حضرت محبوبتر بود و هنگامی که در خانۀ من بود، آنقدر دستاس کرد که دستش تاول زد، آنقدر با مشک آب کشید که اثر بند مشک در گلویش مشاهده میشد، آنقدر در نظافت و تمیز کردن خانه زحمت کشید که جامهاش گردآلود میشد، آنقدر آتش برای پختن نان و غذا و غیره روشن کرد که رنگ لباسهایش تغییر کرد و به دلیل کار زیاد خانه به رنج و مشقت افتاد. در همان روزها ما شنیدیم که بردگانی (غلام و کنیزی) برای رسول خدا آوردهاند، من به فاطمه(علیها السلام) گفتم: «خوب است، پیش پدرت برو و از ایشان خادمی بخواهی تا در امر خانهداری به تو کمك کند.» فاطمه(علیها السلام) برخاست و نزد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) رفت، ولی مشاهده کرد که جمعی نزد آن حضرت نشسته و گفتوگو میکنند. ازاینرو، خجالت کشید حاجت خود را اظهار کند و به خانه بازگشت. آن روز گذشت و صبح روز بعد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به اتاق ما آمد و همچنان که بالای سر فاطمه نشسته بود، فرمود: «دیروز برای چه کاری به خانۀ ما آمدی؟» فاطمه(علیها السلام) از خجالت پاسخی نداد و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) برای بار دوم پرسش خود را تکرار کرد و باز هم شرم فاطمه(علیها السلام) مانع شد تا سخنی بگوید. این بار من پاسخ دادم و گفتم: «ای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فاطمه آنقدر در خانۀ من آسیاب کرده که دستش تاول زده، آنقدر آب کشیده که اثر بند مشک در گردنش مشاهده میشود، آنقدر خانه را جارو کرده که جامهاش گردآلود شده، آنقدر آتش روشن کرده که رنگ لباسهایش تغییر کرده و ما شنیدیم برای شما بردههایی آوردهاند من به او گفتم: خوب است نزد پدرت بروی و از ایشان درخواست کنی تا خادمی برای کمك در امور خانه به تو بدهد؟» رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) که این سخن را شنید، فرمود: «میخواهی چیزی به شما یاد دهم که از خادم برای شما بهتر باشد و آنگاه تسبیح معروف "حضرت زهرا" را به او تعلیم فرمود.»(1)
1) . صحیح (ابی داود)، ج330، باب التسبیح عندالنوم، ص100.
با توجه به روایت پیشگفته در مییابیم که حضرت زهرا(علیها السلام) نه تنها الگویی برای ما که الگویی برای امام زمان(عجل الله تعالی فرجه و الشریف) و بزرگترین اولیای خدا هستند و الگوپذیری از او چه بسیار شایستگی، تدبر، مطالعه، و تهذیب نفس میطلبد و درک او و فضیلتهای او همچون درک فضیلتهای شب قدر آمادگیهای بسیار میطلبد وَ ما اَدریک ما لَیلَةُالْقَدرِ.
در این قسمت به چگونگی زیست اقتصادی حضرت و ساختار زندگی فاطمی ایشان پرداخته و به شیوۀ زندگی اقتصادی و سادهزیستی ایشان که سرشار از شکوه دینی و عزت و استغنای فردی و خانوادگیشان است، اشاره خواهد شد.
«میتوان گفت مواد مورد آزمون و صحنهها و جلوههای پایداری به چند مورد: امتحان گرسنگی،
امتحان نقص در اموال (انفال و اعطاء اموال)، اصل سادهزیستی و زهد خانوادگی تقسیم میشود و صبوری و شکیبایی حضرت زهرا(علیها السلام) در زندگی میتواند الگوی تمام مردم باشد.
با مروری بر زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) و خانواده مطهرش درمییابیم که تمام موارد گفته شده در زندگی ایشان از سختترین نوع آن بوده است و صبوری و پایداری حضرت فاطمه(علیها السلام) و سرافرازی آن حضرت در موفقیت از این آزمونها و آزمایشهای الهی روشن است.»(1)
یکی از آزمونهای الهی برای خانوادۀ حضرت زهرا(علیها السلام) ، گرسنگی بوده است. در این زمینه تاریخ شواهد زیادی دارد که حضرت علی(علیه السلام) یا حضرت زهرا(علیها السلام) و گاهی حتی فرزندان ایشان به گرسنگی شدید و جانکاه مبتلا بودهاند. در مورد داستان احکام سه روزۀ مسکین، یتیم و اسیر و همچنین در میهماننوازیهای خانوادگی، حضرت زهرا(علیها السلام) در برخورد با میهمانان خود و در ایثار غذا به پیامبر و گاهی ایثار غذا به فرزندان و گرسنه ماندن خود حضرت زهرا(علیها السلام) روایتهای بیشماری وجود دارد.
در اینجا ما فقط به نقل یک شاهد تاریخی بعد از ازدواج در مدینه و یک ماجرای مشهور در مکه کفایت میکنیم:
در روایتی از سلیمانبن بریده نقل شده است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پرسید: «دخترم! چرا نگران و ناراحتی؟» در جواب پدر گفت: «قِلَّةُ الطَّعمِ وَ كَثرَةُ الّهَمِّ وَ شِدَّةُ السُّقمِ؛ فشار گرسنگی، کمی غذا، فراوانی اندوه و شدت بیماری و گرفتاری مرا نگران کرده است.»(1)
همچنین در بیان تحمل گرسنگی در مکه میتوان به این نکته اشاره کرد که یکی از حوادث سخت تاریخ پیامبر، سه سال محاصرۀ اقتصادی در شعب ابیطالب است که پیامبر و اصحاب آن حضرت، با توجه به سختی شرایط زندگی در مکه مجبور به پناه گرفتن در درههای اطراف مکه شدند. در مدت این سه سال، انواع ابتلاها و مشکلات برای مسلمانان وجود داشت که یکی از سختترین آنها مشکل بیغذایی و گرسنگی است. جالب است بدانیم که حضرت زهرا(علیها السلام) و مادرشان حضرت خدیجه(علیها السلام) جزو افراد محاصره شده در طول این سه سال هستند که در آن زمان حضرت زهرا(علیها السلام) پنج سال بیشتر سن نداشت.
«اگر نقص اموال به معنای کمبود مالی و ضعف امکانات حتی ضرورتهای زندگی باشد، اینگونه نقصها در زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) وجود داشته است و اگر به معنای کاسته شدن اموال به انفاق یا غصب و سرقت خائنان باشد باز هم در زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) وجود داشته است.
جهیزیۀ ساده و مختصر، مهریۀ اندک، خانه سادۀ و محقّر و کمبود ضرورتهای زندگی، برخی از نمونههای نقص اموال به معنای اول است.
حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمود: «إِنِّي وَ ابْنِ عَمّي ما لَنا فِراشٌ إِلاَّ جِلْدُ كَبْشٍ نَنامُ عَلَيهِ بِاللَّيلِ وَ نَعْلِفُ عَلَيهِ ناضِحَنا بِالنَّهارِ؛ ای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ! من و پسر عمویم چیزی از وسایل رفاهی نداریم؛ مگر پوست گوسفندی که شبها روی آن میخوابیم و روزها روی آن شتر خود را علف میدهیم.»
1) . نهج الحیاة، ح 186، ص 229.
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «يا بُنَيةَ اِصْبِرِي فَاِنَّ مُوسَي بنِ عِمْرَانَ اَقَامَ مَعَ امْرَاَتِهِ عَشْرَ سِنِينَ لَهُمَا فِرَاشٌ اِلَّا عَبَادَةِ قَطْوَانِيةٌ؛ دخترم صبر و تحمل داشته باش؛ زیرا موسیبنعمران ده سال با همسرش زندگی کرد و فرشی جز یک قطعه عبای قطوانی نداشتند.»(1)
سلمان فارسی میگوید: روزی حضرت فاطمه(علیها السلام) را دیدم که چادری وصلهدار و ساده بر سر دارد.
در شگفتی ماندم و گفتم: شگفتا پادشاهان ایران و قیصر روم، بر کرسیهای طلایی مینشینند و پارچهای زر بافت به تن میکنند، این دختر رسول خداست که نه چادرهای گرانقیمت بر سر دارد و نه لباسهای زیبا.
حضرت فاطمه(علیها السلام) پاسخ داد: «يا سَلمانُ! إِنَّ اللهَ ذَخَّر لَنا الثِّيابَ والْكَراسِي لِيوْمٍ اخَرٍ؛ ای سلمان خداوند بزرگ، لباسهای زینتی و تختهای طلایی را برای ما در روز قیامت ذخیره کرده است.»
سپس حضرت زهرا(علیها السلام) به خدمت پدر رفت و شگفتی سلمان را مطرح فرمود:
يا رَسولَ اللهِ! إِنَّ سَلمانَتَعَجَّبَ مِن لِباسي، فَوَالَّذي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مالي وَ لِعَلِي مُنذُ خَمسِ سِنينَ إِلّا مَسكُ كَبشٍ تَعَلَّفَ عَلَيها بِالنَّهارِ بَعيرُنا وَ إِذا کانَ اللَّيلُ إِفتَرَشناهُ وَإِنَّ مِرفَقَتَنا لِمَن أَدمٍ حَشوها ليفٌ.(2)
ای رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ! سلمان از سادگی من تعجب کرد، سوگند به خدایی که تو را مبعوث فرمود، مدت پنج سال است فرش خانۀ ما پوست گوسفندی است که روزها بر روی آن شترمان علف میخورد و شبها روی آن میخوابیم و بالش ما چرمی است که از لیف خرما پر شده است.
در قسم دوم نیز حضرت زهرا(علیها السلام) در شرایط گوناگون و به افراد مختلف هدیهها و انفاقهای زیادی داشته است؛ از بخشش نان و طعام گرفته تا بخشش لباس، حتی لباس شب عروسی، بخشش گردنبند و النگو همچنین نمونه غصب فدک كه سرقتی بزرگ و آشکار از طرف منافقان بهشمار میآید آزمونی برای حضرت زهرا(علیها السلام) بوده است.(3)
طبق اسناد تاریخی یکی از اصول حاکم بر زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) اصل سادگی و رعایت و زهد و بیرغبتی به دنیاست. برای روشن شدن این مطلب کافیست به جهیزیۀ حضرت زهرا(علیها السلام) ، مهریۀ مختصر حضرت زهرا(علیها السلام) ، سادهپوشی حضرت علی(علیه السلام) و حضرت فاطمه(علیها السلام) و شروع زندگی در خانهای اجارهای توجه کنیم.(1)
حضرت زهرا(علیها السلام) از نظر محبت و علاقه به شوهر چنان بود که وقتی گردانندگان دستگاه خلافت، عمر و مغیره و دیگران به خانهاش یورش بردند و آن رفتار ننگین را انجام دادند تا علی(علیه السلام) را به مسجد و یا سقیفه ببرند فاطمۀ اطهر(علیها السلام) با آن صدماتی که دیده بود و با آن حال نقاهت و رنجور خود را به آنان رسانید و گفت:
«خلوا عن ابن عمي فو الذي بعث محمدا بالحق ائن لم تخلوا عنه لانشرن شعري و لاضعن قمسص رسول اله(صلی الله علیه و آله و سلم) علي رأسي و لا صرخن الي الله، فما ناقة صالح بأکرم علي الله من ولدي.(2)
از پسر عمویم دست بازدارید، سوگند بدان کس که محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) را به حق به نبوت برانگیخته، اگر از او دست بازندارید، مویم را پریشان میکنم و پیراهن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را بر سر میگذارم و فریاد شکوه خود را به درگاه خدا میبرم و بدانید که ناقۀ صالح نزد خدا عزیزتر از فرزندان من نیستند... .»
در ابتدای وصیت حضرت فاطمه(علیها السلام) در ایام بیماریش به حضرت علی(علیه السلام) آمده است:
«يا ابّنَ عَمِّ عَهِدتَني کاذِبَةَ وَلا خائِنَةًو لا خالَفتُكَمُنذُ عاشَرتَني؛ ای پسر عمو هیچ وقت مرا دروغگو و خیانتکار ندیدهای و از زمانی که با من زندگی کردی با تو مخالفت کردهام؟»
حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «فقال مَعاذَ اللهِ، اَنتِ اَعلَمُ بِاللهِ وأَكرَمُ وَ اَشَدُخَوفاً مِنَاللهِ مَن أن اُوبَّخَكَ بِمُخالَفَتي؛ پناه به خدا، تو عالمتر به خدا و نیکوکارتر و پرهیزگارتر و گرامیتر و ترسانتر از خدایی، از اینکه من تو را به نافرمانی از خود سرزنش کنم.»(1)
وقتی از الگویی در رابطه با همسرداری و خانهداری نوشته میشود، ذهن مخاطب شاید به دنبال یک بعد از شخصیت آن الگو باشد؛ اما در مورد آیین همسرداری و خانهداری حضرت فاطمه(علیها السلام) موضوع فرق میکند و ابعاد مختلف شخصیت فردی و اجتماعی ایشان فراتر از حدس و گمانهای معمول برای انسانهای معمولی است. از بدو ازدواج حضرت زهرا(علیها السلام) با حضرت علی(علیه السلام) نوع روابط خانوداگی و شرایط آسان ازدواج؛ اهمیت دادن به موضوع اعتقاد به جای ثروت و حکومت؛ شروع یک زندگی با ساده زیستی؛ داشتن توکل و توسل به جای حرص و آز و تکاپو برای بهتر زندگی کردن و رفاه، خود از یک خانوادۀ آرمانی برای تمام تاریخ بشریت حکایت میکند.
زوج (زن و شوهر) فوق العادهای که در زندگی با همدیگر، با نزدیکان و خویشاوندان، با همسایگان و دیگر افراد جامعه، با مستمندان و اهل ادیان دیگر، به مدارا و مروت رفتار میکردند.
ازدواج: در کمال سادگی؛ مهریه: در کمال تعادل و انصاف؛ جهیزیه: در کمال استغنا و کفاف زندگی؛ انتظارات: در کمال شئون شرعی و عرفی!
چنین خانوادهای باید هم در کل تاریخ نمونه باشد. تمام خیرات جهان در یک خانواده خلاصه شود: همسایهها از ایشان خیر ببینند، نه شر و آزار و اذیت؛ نزدیکان از آن مهر و انصاف ببینند و بس؛ مستمندان و نیازمندان از آنان سخاوت ببینند و کرامت؛ نه خدمتکاران از آنان ناراضی باشند نه همسایه؛ نه قدرتشان به کسی تحمیل شود نه ثروتشان؛ نه کسی را تحقیر کنند و نه در سرنوشت کسی تقصیر کنند؛ تدبیرشان الهی باشد و تقدیرشان مقدس؛ جز به نکویی با کسی سخن نگویند و جز به نیکی با کسی رفتار نکنند!
1) . بحارالانوار، ج43، ص 191.
شوهر، فرماندۀ قوای جنگی باشد و همسر، دخت فرمانروای ملک؛ شوهری که امید مجاهدان مکه است و همسری که خاتون زنان مدینه؛ اما نه به کسی ستم کنند و نه از کسی بیگاری بکشند! سختترین زندگی را تجربه نمایند تا به کمال مقام قرب برسند. بدترین و تلخترین ستمها را برای احقاق حق ببینند و برای رضای «حق تعالی» خم به ابرو نیاورند. بهترین امکانات حکومتی و دولتی در اختیارشان باشد و آنان برای همراهی مستضعفان امت و پرهیز از دنیاپرستی و تجمل با مشقت زندگی کنند.
متأسفانه، همیشه از مصداقهای عینی و ملموس زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) کمتر سخن به میان میآید؛ معمولاً در اغلب کتابها، برنامهها و جراید رسانهای مکتوب و مدیا (صوتی و تصویری) مطالب ذهنی و ماورایی از زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) مطرح میشود که بسیاری از موارد تنها جنبۀ تقدسی دارد، درصورتی که حقایق زندگی ایشان همراه تاریخ اسلام و بشریت، همواره تکرار شده است: ادب و نزاکت، حجاب و عفاف، احتجاج و حقخواهی، تقدس و ایمان، صبر در برابر ناملایمات، تقوا و مراقبه، انفاق و احسان، خداخواهی و خداجویی و خداگویی، توکل و توسل در امور، حمایت از دین، حمایت از همراهان، رعایت حقوق همسایگان و صدها رفتار و کردار ستایش شده از طرف همگان، نمونههای عینی و ملموس زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) است که میتواند شاخه به شاخه در زندگی روزمره امروزی مورد مطالعه قرار گیرد.
رفتار و کردار حضرت زهرا(علیها السلام) از لحاظ روانشناسی و جامعهشناسی میتواند به جای نظریات اومانیستی غربزدگان در محیطهای دانشگاهی و پژوهشی مورد بررسی قرار گیرد تا برای جامعۀ ما و جهان کنونی راهکارهای تازهای پیشنهاد کند؛ راهکارهایی که بتواند جوامع جهانی را در مسیر سعادت و رفاه قرار دهد؛ رفاهی که حرمت زن، خانواده، فرزند، شوهر، همسر دیگر و اعضای مرتبط جامعه را شایسته بجا بیاورد و باعث ثبات شخصیت فردی و اجتماعی هر کس از افراد بشر گردد.
امروزه حکومتهای استکباری برای استثمار و بازاریابی جوامع جهانی، هر روز دهها برنامه عینی و ذهنی (آنلاین و آفلاین) برای مخاطبان خود میسازند تا ذائقه، خوراک، پوشاک و تمام حواس پنجگانۀ آنان را به کالاهای تولیدی خود معطوف کنند. ساختن و پرداختن انسانهای «بیهویت» و بیگانه از «تعهد و اعتقاد» سرفصل تمام مطالعات مستکبرین و صاحبسرمایههای مصرفگرایانه
جهان است تا کسی به «خودآگاهی و خداآگاهی» نرسد و هر روز با جهل و از خودبیگانگی رفتار و کردارش به سمت قهقرا برود. درنهایت زندگی افراد تنها صرف خوشگذرانی شده و پریشانی و پشیمانی از حیات، در وجودشان رشد میکند که این باعث لذت نبردن از کار و دستمزد میشود!
حضور هر روزۀ فرهنگ غرب و عدم تأثیر اعتقادات ادیان منسوخ شدۀ اروپایی در بین پیروان آنها، سبب بهوجود آمدن نوعی همگرایی با جهان غرب در کشورهای اسلامی شده که همیشه با معارف و اعتقادات دین اسلام مخالفت است. در طول قرون گذشته با ظهور استعمارگران و نوکرانشان بین کشورها بیش از نیمی از زنان این کشورها به سمت بیدینی (لائیک) الحاد و ارتداد کشیده شدهاند و بقیۀ آنها که به اعتقادات اسلامی خود پایبند ماندهاند از حقوق اجتماعی خود محروم شدهاند.
آنچه امروزه نیاز کشورهای اسلامی و مسلمانان کشورهای غیر اسلامی از هند و چین تا انگلستان و فرانسه میباشد - در عین مخالفت حکام آنها و فرضیۀ اسلام هراسی (اسلام فوبیا) – توجه به اصول و فروع دین مبین اسلام است تا از بزرگان آن برای زندگی الگوبرداری کند. با بررسی تاریخ میتوان گفت در هیچ فصلی از تاریخ همچون تاریخ معاصر، بیبند و باری در جهان وجود نداشته و در هیچ زمانی همانند جهان امروزه، دینداری مورد تمسخر نبوده است. در جهان وارونۀ امروز، نه به ریشهها پرداخته میشود، نه به اندیشهها؛ از یک سو در دل شهرهای مقدس اسلامی و در جغرافیای جهان اسلام فسق و فجور رشد داده میشود؛ از سوی دیگر در دل پایتختهای کشورهای غیراسلامی، در کنار انواع هوسبازیها، عصمت و عفت اسلامی در حال رویش و جوانه زدن است.
حجاب دانشجویان مسلمان کشورهای غربی - اروپایی و تأکید آنان بر حفظ حجاب تا سرحد اخراج آنها از دانشگاه و مدرسه، نشان دهندۀ رشد اعتقادات اسلامی در بین اهالی دانش و فرهنگ است. اگر زن مسلمان حفظ عصمت و عفاف خود را – که حجاب هم بخشی از آن است – مدنظر داشته باشد، هم کانون زندگیاش گرم میشود، هم فرزندان فهیم و سالم و کارآمد تحویل جامعه میدهد و هم برای خدمت به دیگران انگیزه پیدا میکند.
الگویی همچون حضرت زهرا(علیها السلام) تنها متعلق به مذهب خاص و عقیدۀ خاص نیست. ایشان همچون نور خورشید بر قلوب همۀ مردم جهان میتابد. هر کس استعداد دریافت نور را داشته باشد، به کمال معرفت میرسد. حضرت زهرا(علیها السلام) برای تمامی امت اسلام، الگویی بیبدیل است، الگویی نامیرا و جاودانه
در روزگار؛ الگویی که هیچگاه نمیتوان تأثیر او را بر تاریخ اسلام کتمان کرد و تشرف صدها بانوی اروپایی به دین اسلام و انتخاب نام مبارک «فاطمه» گویایی همین مطلب است.
«حقوقی که اسلام برای جایگاه مادری مشخص کرده، بسیار فراتر و برتر از حقوقی است که برای دیگران، حتی پدر قائل شده است؛ زیرا مادر مربی انسان و در حقیقت، پرورشدهندۀ جامعه است و اوست که میتواند فرد و جامعه را به سعادت برساند یا به شقاوت و بدبختی بکشاند.
کلمۀ مادر به اشکال گوناگون به صورت مفرد و جمع، مانند اُمّ و والدتی، والدات و امّهات و امثال آن، فراوان در قرآن آمده است. همچنین، مادر و پدر به شکل تثنیه، مانند والدین و ابوین مکرر در این کتاب آسمانی به کار رفته است. اگر با دقت در این موارد نگاه کنیم، میبینیم که خداوند در هر یک از آن آیات، به بزرگی از مادر یاد کرده و به گونهای جایگاه او را گرامی داشته است؛ زیرا وحی و الهام مستقیم خدا به مادر موسی، اظهار ارادت و نیکویی عیسی به مادر، بیان زحمات و رنجهای مادر در قرآن کریم، همچنین دستور حق تعالی به احسان و نیکی درباره پدر و مادر، همه گواه بر والایی جایگاه مادر است.
خدای تعالی در سورۀ احقاف پس از توصیه به احسان والدین، تحمل رنج و زحمتهای مادر را بیان میکند و میفرماید: «مادرش او (فرزند) را با ناراحتی حمل میکند و با ناراحتی بر زمین میگذارد و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش سی ماه است تا زمانی که به کمال و رشد برسد و به چهل سالگی بالغ گردد.»(1)
1) . احقاف: 15.
و نیز در سورۀ لقمان میفرماید: «و انسان را درباره پدر و مادرش سفارش کردیم. مادرش به او باردار شد، سستی بر روی سستی و از شیر بازگرفتننش در دو سال است (آری به او سفارش کردیم) که شکرگزار من و پدر و مادرت باش که بازگشت به سوی من است.»(1)
بیان رنج و تلاش مادر با اینکه پدر نیز در اغلب سختیهای تربیت فرزند شریک است، خود دلیل بر اهمیت و ارزش کار مادر است. روشن است، کسی نزد حق تعالی مقام بالاتری دارد که کار ارزشمندتری انجام دهد.
همچنین، خداوند متعال در سورۀ اسراء میفرماید: «و حکم کرده پروردگار تو که نپرستید به جز او، با مادر و پدر احسان کنید. اگر برسد به پیش تو، به کهنسالی یکی یا هر دو تا، پس نگو به آنها اف و بانگ نزن بر آنها و بگو به آنها قول مودبانه.»(2)
و نیز در سورۀ نساء میفرماید: «تنها خدا را عبادت کنید و هیچ چیزی را شریک او مکنید و نیکی کنید به پدر و مادر.»(3)
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در تبیین مقام مادر میفرماید: «بهشت زیر پای مادران است.»(4)این حدیث حاکی از این است که بدون رضایت مادر نمیتوان به بهشت و نعمتهای بهشتی دست یافت. اگر کسی بخواهد به درجات عالی جنّت و رضوان نایل گردد، باید به مادر احترام بگذارد و به او خدمت کند. این همه ارج نهادن و زحمت دورۀ بارداری و کودکی و تأمین نیازهای جسمی و روحی فرزند، از مشکلات طاقتفرسایی است که مادر میتواند بپذیرد. طبیعی است که خداوند در قبال صبر و بردباری مادر، به او اجر و مزد بیپایان عنایت میکند.
همچنین از سخنان گران مایه پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در کتاب محجة البیضا میتوان چنین استفاده کرد: مادر بیش از پدر به ابراز عواطف نسبت به فرزند خود میپردازد و درباره رشد و تکامل او بیشتر جدیت به خرج میدهد.
در سیرۀ ائمه معصومین نیز، خاصه به تبیین حقوق مادر پرداخته شده است. همچنین، برخورد آن بزرگواران با مادرانشان و تعظیم در برابر نام مادر، بیانگر علوّ مقام و منزلت مادر است؛ امام علیبنالحسین(علیه السلام) در باب حق مادر و عظمت و منزلت او میفرماید:
«حق مادر بر تو این است که بدانی او تو را حمل کرد، آن گونه که هیچ کس، دیگری را حمل نمیکند؛ و از میوۀ قلبش به تو داد که احدی به دیگری نمیدهد؛ تو را با جمیع اعضا و جوارحش در آغوش گرفت و باکی نداشت که در آفتاب باشد تا تو را در سایه نماید و خواب را به خاطر تو ترک کرد و تو را از سرما و گرما محافظت کرد و تو در برابر این همه خدمت، کجا میتوانی شکرگزار او باشی، مگر به کمک و یاری و توفیق پروردگار.»(1)
این کلام امام سجاد(علیه السلام) ، که به زبان تبیین حقوق ارائه شده، نشان دهندۀ عظمت و بزرگی مقام مادر است؛ چرا که حضرت با بیان این نکته که فرزند بدون استعانت و کمک از خدای متعال قادر به ادای حقوق مادر نخواهد بود، در حقیقت خواسته به نوعی رفعت مقام مادر را برای فرزندان تبیین و آنان را در خدمت کردن به مادر ترغیب کند.
در عین حال، گسترۀ موجود در دین اسلام، رویکردی مبسوط از حقوق مادری بر مبنای آیات قرآن ارائه میکند؛ این حقوق شامل حق تربیت و حضانت(2)، حق احسان و نیکی(3)، حق قدرشناسی(4)، حق امنیت و عدم خرج(5)، حق کرامت(6)، حق سلامت(7)، حق احترام(8)، حق رضاع(9)، حق حمل(10)، حق تأمین مالی(11)، و حق زایش(12)میشود.»(13)
اگر بخواهیم به الگوهای قبل از اسلام در تربیت فرزندان بپردازیم، باید به خانوادههای اشراف قریش توجه کنیم، که به اصطلاح برجستهترین افراد آن زمان در حجاز به شمار میآمدند.
به یقین مردمان شهرنشین در طول تاریخ فرزندان خود را بر حسب نیاز جامعه تربیت میکردند. اغلب مردمان قریش قبل از اسلام شغل تجارت داشتند و اگر هم از شغل تجارت صرف نظر کنیم، جنگاوری و سلحشوری یکی از بزرگترین افتخارات عرب به شمار میآمد. درست برعکس تمدنهای هم عصر در کشورهای ایران و روم که مهمترین دغدغۀ آنها، پرورش افراد برحسب طبقات اجتماعی بود و هر شخص خارج از طبقۀ خود نمیتوانست، به مهارت فراتر از آن بپردازد؛ به طور مثال افراد دونپایه که معمولاً بردگان و کارگران مزدور بودند، نمیتوانستند خواندن و نوشتن یا کسب و کار و حرفه بیاموزند و اهالی حِرف و مشاغل هم نمیتوانستند، دبیری یا احکام دیوانی و دولتی فراگیرند؛ چه بماند به علم و فلسفه و اندیشیدن درباره چیزی یا موضوعی! البته همانطور که گفته شد، در کشورهای همجوار حجاز حداقل طبق طبقات اجتماعی، آموزشهای علوم عقلی و نقلی و فلسفه وجود داشت و خانوادههای متمول و دارای طبقۀ اشرافی با استخدام آموزگاران زبردست، فرزندان خود را به برای افراد زبردست شدن و آقاییِ در جامعه پرورش میدادند که همان شیوۀ تربیت فرزندان در کشورهای آسیایی و شرق دور بود. تحصیلات به گونهای بود که معمولاً آحاد مردم از کسب آن محروم بودند و این بارزترین شکل اجتماعی حکومت زر و زور و تزویر بود.
البته موارد یاد شده، حتی در زمان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و بعد از آن هم در عربستان شایع بود و قوانین اسلام هم نتوانست، روح اشرافیت و افکار طبقاتی را از مسلمانان به ویژه اعراب قریش بازگیرد.
تربیت فرزندان توسط حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان یک بانوی برآمده از متن اسلام، نه تنها با تمام آنچه گفته شد، فرق داشت؛ بلکه الگویی برای آموزش نسلهای بعد جهت تربیت و پرورش یک خانوادۀ آرمانی مسلمان برحسب آموزههای وحیانی و قرآنی شد.
همانطور که گفته شد، زندگی خانوادههای شهرنشین در عصر ظهور اسلام، متأثر از شرایط سیاسی - اجتماعی عصر خود بود و فقدان دانشگرایی در عربستان، آنها را به سمت دو خصلت:
فریب و زیرکی؛ یعنی تجارت و خشونت و ستم؛ یعنی امارت و حکومت، سوق میداد. معمولاً عمدۀ اشخاص حاضر در شهرها را افراد زیرک و باهوش که تاجر و اهل حساب و کتاب بودند؛ تشکیل میداد و افراد عشیرهنشین و صحرانشین را افراد خشن، کمطاقت و کممعلومات! تقریباً همه یا سیاه بودند یا خاکستری و تنها افراد سفید قریش، طایفۀ بنیهاشم بود که آباواجدادی پیرو دین حنیف(ابراهیمی) و موحد بودند و در آنها نیز فقط اخلاق حسنه و فتوت، امتیاز چشمگیر بهشمار میآمد.
تنها خانوادهای که به نصّ قران کریم از تمام آلودگیهای ظاهر و باطن برکنار بودند، همانا خانوادۀ پیامبر و فرزندان و داماد بزرگوار ایشان است. البته چکیده و عصارۀ تربیت خانواده درحقیقت شش نفر، خانوادۀ حضرت علی(علیه السلام) است؛ چون پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) به عنوان شارع و شارح دین اسلام خانوادۀ منسجمی همچون خانواده حضرت علی(علیه السلام) نداشتند و این یک واقعیت است؛ چون پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت زهرا(علیها السلام) جز افراد آرمانی اسلام هستند و خدیجه(علیها السلام) خیلی زود به جنت و رضوان الهی سفر کرد و در دوران پیروزی اسلام و ثبات زندگی مسلمانان حضور نداشت، اما حضرت زهرا(علیها السلام) در دوران ثبات دین اسلام و دولت اسلامی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) همراه با علی(علیه السلام) و چهار فرزندش یک خانوادۀ منسجم را تشکیل داده بودند؛ خانوادهای نه چندان شلوغ و بدون حاشیه! البته منظور از حاشیه، درواقع دیگر خانوادههاست که هر کدام برای زندگی و امیال دنیوی با هزار و یک نفر هر روز مراوده و یا مرافعه داشتند؛ ولی خانۀ حضرت زهرا(علیها السلام) ، تنها خانهای بود که جز مهر و عطوفت و شوقِ عبادت، هیچ یک از عوارض دنیاطلبی را نداشت. از قناعت تا انفاق؛ از کرامت تا سخاوت؛ از عصمت و عفت تا حکمت و رحمت؛ از بذل تبسم تا رفع حاجت، از نیک خواهی تا نیکگویی، از صداقت تا هدایت؛ گویی تمام فضایل اخلاقی را تنها خداوند به این خانواده داده و بس.
رنگ مادی زندگی نباید آنچنان غالب و مهم جلوه داده شود، به شکلی که اساس تشکیل زندگی و اهداف انسانی در آن فراموش شود. یکی از اهداف زندگی زناشویی تکثیر و بقاء نسل انسانهاست؛ آن هم انسانهایی که در نتیجۀ تربیت و زحمات والدین، شایستۀ نام انسانی باشند. زندگی اگرچه از نظر مادی ساده باشد میتواند از نظر تربیتی و معنوی ایدهآل باشد و لباس تقوا برای فرزندان با اهمیتتر از لباس ظاهر و لباس بدن است.
یکی از اصول حاکم بر زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) دقت در تربیت فرزندان و تحمل همۀ مشقّتهای لازم برای ارائۀ بهترین انسانها به جامعه بوده است و نتیجۀ این زندگی مقدس فرزندانی همچون حسن(علیه السلام) ، حسین(علیه السلام) ، زینب(علیها السلام) وام کلثوم(علیها السلام) میباشند.
ارتباط علمی حضرت زهرا(علیها السلام) با فرزندان خویش
در کتاب «راهنمای بهشت» آمده است حضرت مجتبی(علیه السلام) در پنج سالگی هر روز به مسجد میرفت و همۀ کلمات و مواعظی را که پیامبر اکرم بیان میفرمود، به ذهن مبارک خود میسپرد و هنگامی که به خانه میآمد (و به اقتضای اداء حق علم که نشر است) آنها را برای مادر بزرگوار خود حرف به حرف تقریر میکرد و چون حضرت علی(علیه السلام) به خانه تشریف میآوردند، حضرت فاطمه(علیها السلام) آنها را برای آن جناب بیان میکرد. روزی حضرت امیر(علیه السلام) پرسید: ای فاطمه تو در مسجد حضور نداشتی نبودی، از کجا این کلمات را فهمیدی؟ گفت: فرزندم حسن هر روز آنچه پدر بزرگوارم بر منبر میگوید، بدون کموکاست به همان ترتیب برایم تقریر میکند. حضرت فرمود: میخواهم تقریر او را بشنوم. فاطمه(علیها السلام) گفت: گمان نکنم در حضور شما به سبب فزونی شرم تقریر کند. حضرت فرمود: پس من در جایی مخفی شده، کلمات او را میشنوم. امام حسن(علیه السلام) روز بعد به رسم هر روز از مسجد به خانه آمدند. حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمود: نور دیده جدت چه فرمود؟ حضرت مجتبی مانند هر روز بر بلندی نشست و خواست گفتهها را تقریر کند، زبانش لکنت گرفت و نتوانست بگوید به مادر خطاب کرد: يا اُمّاهُ قَلَّ بَياني وَكَلَّ لِساني لَعَلَّ سَيدًا يرعاني؛ ای مادر، بیانم اندک و زبانم کند شد، همانا بزرگواری نگران من است.
حضرت امیرمومنان که در پشت در بود بیاختیار درآمد و او را در برگرفت و لب و دهانش را بوسید. (آن عمل فرزند و آن تشویق مادر ماجده و این هم تشویق پدر بزرگوار بر بالا بردن دانش اسلام)(1)
از شیوۀ تربیتی حضرت زهرا(علیها السلام) میتوان درسهایی را که در ادامه میآیند آموخت.
1) . بحارالانوار، ج43، ص338؛ به نقل از: سید محمد تقی مقدم، فضائل الزهرا(علیها السلام) ، ص 82.
از همان سنین کودکی فرزندان زهرا(علیها السلام) مانوس با مسجد تربیت میشدند. به خاطر این عمل مادر، حسن مجتبی(علیه السلام) تشویق میشدند همۀ مواعظ و کلمات پیامبر را به ذهن بسپارند.
فاطمه زهرا(علیها السلام) به ما یاد دادند که با کودکان خود گفتوگوهای علمی داشته باشیم.
از کودک میتوان استفاده علمی برد.
کودکان را باید تشویق به نطق علمی کرد. (استنطاق علمی)
گفتوگوی کودکان شیرین و شنیدنی است لذا حضرت علی(علیه السلام) هم خواستند کلام امام حسن را بشنوند.
مادر ملاحظه روحیات حسن(علیه السلام) را نمود و از حضرت علی(علیه السلام) خواستند برای شنیدن صدای حسن(علیه السلام) پنهان شوند.
این عمل حضرت زهرا(علیها السلام) تمرین برای تقویت بیان و تسلط برای سخن حق و علمی گفتن است.
این عمل حضرت زهرا(علیها السلام) ؛ یعنی بخشی از زندگی را به مدرسه تبدیل کردن و معلم و شاگرد شدن اعضای خانواده است.
این عمل حضرت؛ یعنی ایجاد امکانات و زمینهسازی برای ابراز وجود فرزندان در خانه.
از این روایت معلوم میشود فرزندان با مادران راحتتر هستند؛ بنابراین مادران باید بیشتر به جنبههای تربیتی فرزندانشان بپردازند.
این عمل دانش فرزند را تقویت کرده و بالا میبرد.
علی(علیه السلام) امام حسن را تشویق بر خوش فهمی کردند.(1)
اگر عمیقتر به قضیه نگاه کنیم بانویی با ده سال سن، چنان از کمال و آراستگی معنوی بهره برده که در همسایگی مسجد، همانند مسجد «مقدس» شده است، آن هم زمانی که تنها 5 سال از جامعیت دین اسلام میگذرد و شهری (مدینه) که اکنون از یک سو از حضور مهاجرین و انصار و از سوی دیگر منافقین و پیروان دیگر ادیان، آکنده از اقوام مختلف است؛ شهری که هر روز افراد
1) . فرهنگ فاطمیه، ص110.
تازهای را به خود میبیند و عدم بهرمندی آن، از یک فرهنگ و رفتار اجتماعی، سبب شده تمام نگاهها به سوی عترت حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) باشد؛ یعنی خانواده حضرت علی(علیه السلام) و حضرت فاطمه(علیها السلام) !
در جامعهای که مردم جاهل دهها سال با خشونت، خشم و دشنام زندگی و زنان را حتی کمتر از احشام خود فرض کردهاند؛ خانوادهای متجلی شود که کرامت زن خانواده نه تنها به اندازۀ مرد، که بالاتر از او و والاتر از هر کسی جز پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) باشد! بانویی ده یا پانزده ساله که: قرآن را تفسیر کند، علم و اخلاق را تعلیم دهد، شوهرداری و بچهداری کند، تمام کارهای منزل را خودش انجام دهد، اهل رعایت حقوق خدا و خلق خدا باشد و حق پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و حق وصی(علیه السلام) ، فرزند، اقوام و همسایه را به درستی و شایستگی بجا بیاورد، کارها را با زیردستش - کنیزش - تقسیم کند - آن هم به مساوات - آن هم با رعایت حال کسی که برایش خدمتی انجام میدهد، در نهایت جوانی و طربناکی خویشتندارترین دختر یا همسر روزگار باشد، به جای اینکه او به زندگی مادی دیگران رشک برد، دیگران به زندگی معنوی او رشک برند، چنان زندگی خویش را مدیریت کند که هم پدر از او راضی باشد، هم شوهر، هم فرزندان، هم خویشان و هم زیردستان.
دختر کسی که فرمانروای شهر است، به کسی فرمان ندهد و برای امور شخصی خویش به کسی یا کسانی امر نکند. اگر بخواهد، میشود تمام شهر در اختیارش باشند؛ اما برای جلب رضایت خدا و پیامبرش و ولی اش(علیهم صلوات الله اجمعین) نهایت دقت و مراقبت را داشته باشد. حتی بخواهد با کنیزی که مالک اوست، همانند خویش رفتار کند. آری، بالاترین عظمت دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، زهرای مرضیه،(علیها السلام) اخلاق کریمۀ اوست؛ اخلاقی که از لحاظ معنوی، آموزشگارش خداوند(جلّ جلاله)، قرآن کریم، حالات و روحیات زهراییاش و از لحاظ مادی پرورندهای همچون پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت خدیجه(علیها السلام) دارد. خوب میدانیم که حضرت خدیجه(علیها السلام) که بود و چه کرد؟!
متمولترین زن قریش، چنان به رسالت همسر خویش ایمان داشت که تمام ثروت خویش را به پای عشق پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ریخت. آری، شالکۀ شخصیتی هر کسی سرمنشأیی دارد وگرنه «ژن» یا عامل وراثت تنها انتقالدهندۀ شکل و ماهیت ظاهری نیست، که ماهیت انسانهای «الگو» بسته به شرایط بسیاری از جمله وراثت است. به همین منظور زیارت وارث که برای حضرت امام حسین(علیه السلام) خوانده میشود، ایشان را به عنوان وارث پیامبران اولوالعزم معرفی میکند؛ وارث تمام تواناییهای
الهی و فردی؛ وارث تمام سجایای اخلاقی؛ وارث تمام عظمتی که خداوند به آنان عنایت کرده است. بنابراین اگر دختری در سن پانزده سالگی یکی از مطرحترین چهرههای اسلام است، تنها به واسطۀ قرابت نیست بلکه به علت اخلاق، گفتار، رفتار، تواناییها و شخصیت والای خود حضرت(علیها السلام) است چنان که تواناییهای فردی او به اندازهای است که نه تنها از اجتماع درس نمیگیرد که به اجتماع برای رسیدن به کمال درس میدهد.
الف) حضور در اجتماع و هدایت زنان(1)
حیات اجتماعی حضرت فاطمه(علیها السلام) نیز از این بابت درسآموز است. با آن همه، عشق و علاقهای که به عبادت و بندگی خدا دارد، زندگی اجتماعی را بر رهبانیت برتری میدهد. میخواهد در جامعه باشد، از درد افراد جامعه سر در آورد، به امور مسلمین اهتمام ورزد. در حیات اجتماعی، او وجود ضوابط را برای روابط انسانی، بر بیبندوباری و آزادی بیقید و شرط ترجیح میدهد، اخلاق سرچشمه گرفته از مذهب را بر خوی طبیعی؛ اهتمام به امور مسلمین را بر بیغمی؛ داوری و قضاوت در راه خدا را بر سهلگیری و بیتعادلی؛ حقطلبی را بر نادیده گرفتن؛ تحرک را بر در جازدن؛ وحدت را بر تفرقه و مبارزه در برابر باطل را بر سکوت و خاموشی ترجیح میدهد.
در اصل، شیوۀ او در فعالیتهای اجتماعی، دربردارندۀ روش جدید و درسآموزی برای جامعه انسانی و به ویژه زنان است. ایشان در جنبههای اجتماعی از پدر دروس بسیاری آموخت، مانند: درس اخلاق، رفتار درست اجتماعی، مساوات و مواسات و از آن مهمتر درس ایثار، وظیفهمندی در برابر افتادگان و محرومان، کمك به اسراء، ایتام و مسکینان، یتیمداری و سرپرستی و کفالت آنان، خوشرفتاری با بردگان و زیردستان، خدمت به مردم، حتی به بهای قبول رنج برای خویشتن و ... .
حضرت زهرا(علیها السلام) با اینکه امور خانه را بر عهده داشت به تربیت فرزندان میپرداخت و کانونی آنچنان گرم و متعهد را مسئولانه مدیریت میکرد، از مشارکت اجتماعی دور نبود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) برای او برنامه و تکلیفی معین کرد که او در آن شرکت کند، از جمله: هدایت زنان و حل مسائل و مشکلات
1) . مکتب زهرا، ص 57.
آنها، شرکت در مراسم بیعت زنان با پیامبر، حتی حضور در برنامه مباهله با نصارای نجران که قرآن به آن اشاره دارد.
ب) رسیدگی به نیازمندان(1)
حضرت فاطمه(علیها السلام) مسلمانی است که اهتمامی فراوان به انجام امور مسلمین دارد؛ میداند هر کس صبحگاهان از خواب سر بر میآورد، باید به امور مسلمین همت گمارد؛ زیرا در غیر این صورت مسلمان نیست.
او اصل را در زندگی این قرار داده است که برای مردم خدمتی انجام گیرد. همچنین این بینش قرآنی برای او وجود دارد که امت اسلامی بهترین هستند؛ ازآنرو که برای مردم آفریده شدهاند و برخلاف این سخن شاعر که میگوید هر کس سعی دارد دیگران را برای زندگی خود بخواهد، حضرت فاطمه(علیها السلام) نمونۀ کسی است که زندگیاش را برای دیگران میطلبد.
او اصل را بر این قرار میدهد که به مردم خدمتی کند و زیر بازویی را بگیرد یا مشکلی را حل کند و در این راه تنها در خانه ماندن روا نیست؛ مگر آنگاه که این هدف در خانه نیز حاصل شود. حضرت فاطمه(علیها السلام) در پی رفع کاستیها است؛ بنابراین ناچار از خانه بیرون میآید و به چارۀ درد میپردازد.
شما جلوهای از اهتمام او به امور مسلمین را در دوران پس از وفات پیامبر میبینید که چگونه شبها همراه حضرت علی(علیه السلام) و حسنین سوار بر مرکبی شده و به در خانۀ این و آن میرود. او خود را در جامعهای مییابد که مردم آن، گرفتار ضعف فکری هستند و گمان دارند کار از کار گذشته و باید تسلیم رأی شیخین باشند. حضرت زهرا(علیها السلام) میخواهد آنان را بیدار کند.
ایشان با وجود امکانات ناشی از درآمدهای گوناگون، جامه و چادری وصلهدار میپوشید، آنچنانکه دیدار این مسئله برای افرادی چون سلمان تحملناپذیر بود، ولی گذشت و ایثار او بیش از ثروتمندان بود. چنان بر خود تنگ گرفته بود که پیامبر وقتی بر او و
1) . مکتب زهرا، ص70.
فرزندانش وارد شد و بیرمقی ناشی از گرسنگیشان را دریافت، فریاد زد: اهل بیت محمد از گرسنگی در حال مرگند و....
حضرت زهرا(علیها السلام) درآمد ناشی از فدک، و پشمریسی را میان تهیدستان بنیهاشم و مهاجران تقسیم میکرد، بدون اینکه منّتی بر آنان داشته باشد و در این کار تا اندازهای پیش رفت که آیۀ ایثار دربارهشان نازل شد. اگر چه خود نیازمند باشند، باز هم به ایثار میپردازند آنان که غذا را از گلوی خود درآورده و به گدا و یتیم و اسیر میدهند.
ج) رعایت حقوق دیگران(1)
یکی از برنامههای زندگانی حضرت فاطمه(علیها السلام) اولویتبندی کارها و واگذاری بخشی از وظایف داخلی خانه به خدمتکاری شایسته به نام فضه است. پرداختن به کارهای اصولیتر مطابق با شأن و شایستگیهای خود و استخدام افرادی در حوزههای کاری روزمره و تحت تربیت قرار دادن آنها، ضمن تأمین زندگی آنان در زندگی معصومین(علیهم السلام) قرار داشته است در این میان آنچه مهم است، حفظ کرامتهای انسانی خدمتکار؛ آموزش و پرورش او و انتقال کمالات خود به خدمتکار؛ پرهیز از فخرفروشی و سروری کاذب بر او و رعایت همه حقوق کاری و انسانی خدمتکار است.
در زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) علاوه بر همۀ این موارد، به نکتهای عجیبتر برمیخوریم؛ ایشان به منظور رعایت حال کارگر و حفظ حقوق او، همچنین برای تامین موارد یادشده با تقسیم عادلانه کار بین خود و خدمتکار، نمونهای از عدالت انسانی و رعایت حق کارگر و خدمتکار را به نمایش میگذارد. ایشان با این عمل خود، به افراد سودجو و بیانصاف هشدار میدهد که با استخدام کارگران و خدمتکاران، همۀ امور زندگی خود را به آنان میسپارند و همچون انگلی از دسترنج زحمات آنان تغذیه میکنند. ما در جوامع دیروز و امروز چه بسیار افراد مرفه و بیدردی داریم که برای خود امتیازهای طبقاتی قائل میشدند و با استخدام عدهای همنوع، از پرداخت حقوق اولیه و مسلّم زیردستان خود دریغ میکنند و از نتیجۀ زحمات آنان برای خود بهترین زندگیها را ترتیب میدهند و این خلاف سفارش و سیرۀ اولیای دین از جمله پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت فاطمه(علیها السلام) است.
1) . نهج الحیاة، ج94، ص 167؛ به نقل از: فرهنگ فاطمیه، ص60.
... سلمان فارسی میگوید: حضرت فاطمه(علیها السلام) را دیدم که با دستان مبارک و با آسیاب دستی گندم را آرد میکند، جلو رفته پس از سلام گفتم: «ای دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) خود را به زحمت مینداز، در کنار شما خدمتکاران منزلتان فضّه ایستاده است، کار منزل را به ایشان واگذار!»
حضرت زهرا(علیها السلام) پاسخ داد: «أَوصاني رَسولُ اللهِ أَن تَكونَ الخِدمَةُ لَها يوْماً وَلِي يوْماً فَكانَ أمسِ يوْمَ خِدمَتِها والْيومُ يوْمَ خِدمَتي؛ رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به من سفارش فرمود که کارهای خانه را با فضّه تقسیم کنم، یک روز او کار کند و روز دیگر من، دیروز نوبت او بود و امروز نوبت من است.»
وقتی پیامآور سترگ اسلام فرمود: «اني بُعثتَ لِاتّم مکارم الاخلاق»؛ مقصود فرمایش، رها ساختن جهان از آلودگیهای رفتاری و گفتاری بود. گرچه قبل از ظهور و بعثت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در جوامع متمدن رفتار و گفتار مردان تابع عُرف و سلیقۀ اقوام و ملیتها بود؛ با ظهور آیین اسلام، بذر اخلاق حسنه در جهان کاشته شد و مسلمانان با رفتار دینی و آیینی خود، معارف اسلامی را در نقطه نقطۀ جهان جار زدند.
امروزه در نقاط مختلف جهان خانوادههای مسلمان در کنار اغلب مردم، با مدارا و نیکی زندگی میکنند. براساس شیوۀ رعایت بهداشت، مسلمانان برای عبادت، طهارت و وضو جزو انسانهای مقید به بهداشت فردی و اجتماعی هستند. آنچه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) برای جهانیان به ارمغان آورد، تنها موضوع اعتقادی نبود بلکه از نظر جامعهشناسی و روانشناسی، اخلاق اسلام در اوج مباحث سلامت فکری، روحی و جسمی قرار گرفت. اخلاق و موضوعاتش در اسلام بالاترین نمرۀ «ثواب» را به خود اختصاص داده که مبانی اخلاقی و نوع رفتارهایی که زیر مجموعۀ بحث اخلاق است؛ از مصداقهای مهم محاسبه در روز قیامت است. احادیث بیشماری دربارۀ ثواب و عقاب یک عمل اخلاقی یا ضداخلاقی در احادیث و روایات آیین ما دیده میشود که خود مبین این نکته است و اما موضوع رفتارشناسی اخلاقی حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان یک الگو و معیار برای هر زن و مرد مسلمان است که مطالب و روایات و احادیث آن در کتاب نگاشته شد.
شیوۀ رفتاری حضرت زهرا(علیها السلام) در رعایت اخلاق حسنه، زبانزد دوستان و دشمنان آن حضرت است؛ صداقت، درستی و راستی، مدارا و یاری با خویشان، اقوام و همسایگان، مطلاطفت و مدارا با شوهر و فرزندان، رعایت حقوق والدین، همسر و خدمتکار و همکار، سخاوت، بذل، بخشش، عطا، کرامت، شهامت، شجاعت، نجابت، حمایت از مظلوم و صدها آرایه اخلاقی که از ویژگیهای حضرت فاطمه(علیها السلام) به شمار میآید.
کسانی که به دنبال اصلاًح رفتار فردی و اجتماعی هستند، به ویژه بانوان، چه کسی برتر و بهتر از حضرت زهرا(علیها السلام) برای الگوبرداری، که در اسلام شیوه اخلاقی ایشان مورد پسند خدا، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و تمامی مسلمانان و غیر مسلمانان است. البته منظور از اعتقاد به ایشان تنها در میان غیرمسلمانان و برخی از فرق اسلامی نیست؛ بلکه رفتار و کردار ایشان در اخلاق اسلامی، چنان آرمانی و سمبلیک است که قابل اغماض برای هیچ کس نیست.
در بررسی رفتار حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان یک الگو، از دریچۀ نظریههای اخلاقمحور، چه در حوزۀ اخلاق نظری، چه در حوزۀ اخلاق عملی، در مییابیم، ایشان چنان در اوج کمال اخلاقی بودند که در هر دو حوزه، از بدو تولد تا شهادت همیشه مورد تعجب و حسادت دیگران قرار گرفتهاند. این نوع عکسالعمل از طرف دیگران در برخورد با حضرت که گاه همراه با تحسین بوده و گاه با حسادت و شماتت، نشاندهندۀ عظمت شخصیتی ایشان است.
آن دسته از انسانهای چند بُعدی که در حوزۀ عرفان اسلامی به عنوان «انسان کامل» شناخته میشوند، دارای چنان تواناییهای جهانشُمولی هستند که تمام رفتار و کردارشان برای دیگران به عنوان الگو قرار میگیرد. شیوۀ حضرت زهرا(علیها السلام) در تربیت فرزند، آیین همسری و زیست اجتماعی ترجمانی از اخلاقیات باعظمت ایشان است که اگر بخواهیم تنها دربارۀ موضوع ازدواج، شوهرداری، پرورش و آموزش فرزندان بنگاریم میباید دهها موضوع اخلاقی را مورد پژوهش قرار دهیم تا دریابیم ایشان چگونه رفتار میکردند که همواره مورد رضایت و خشنودی همسر و فرزندان بودند.
همراهی با حضرت علی(علیه السلام) در خانه و تقسیم کارها؛ رسیدگی به فرزندان برای تغذیه، بهداشت، آموزش و نوازش آنها؛ نظافت، پخت غذا و حفظ آرامش خانه؛ قرائت قرآن، عبادات و نمازهای واجب و نوافل؛ تفسیر، تدریس قرآن و احکام دینی به دیگران هر یک با دهها رفتار نظری و عملی
اخلاقی همراه بوده است که مجال شمردن آنها و بررسیشان نیست. در این مجال تنها به برخی از آرایههای مصداقی پرداختیم که هر کدام از موضوعات و نمایههای اخلاقمحور، خود جای بررسی و پژوهشی بس عظیم دارند.
بدون هرگونه اغماض میتوان گفت: در کل ادیان ابراهیمی و دیگر آیینهای جهان، بیشترین کتابها در زمینه «اخلاق» مربوط به دین اسلام و مسلمانان است! به ویژه جهان تشیع و مکتب «امامیه» که مکتب اهل بیت(علیهم السلام) است و اخلاق در مکتب اهل بیت از نصوص اصلی شریعت بهشمار میآید. به همین خاطر است که فرمودهاند: «تَخَلَقّوا بِاَخلاقِ الله؛ خوی و خصلت خویش را الهی کنید.» تا راه به سعادت دنیوی و اخروی ببرید.
با وجود تمام سعی و تلاش بزرگان دین اسلام برای پالایش جامعۀ اسلامی از خلق و خوی جاهلی، هنوز هم در اغلب کشورها مبادرت به رذایل اخلاقی نوعی «کلاس» و شأن به شمار میآید. اگر در زمان حضرت زهرا(علیها السلام) تعداد رفتارهای جاهلانه و رذایل اخلاقی به صد نوع میرسید، امروزه به هزار گونه میرسد که متأسفانه بسیاری از آنها کراهت و زشتی خود را به دلیل استمرار از دست دادهاند. عدم رعایت حقوق دیگران به صدها مصداق میرسد، که هر روز شکل تازهای به خود میگیرد. هر روز الگوهای کاذب برای بهرهبرداری از نسل جوان در کلوپها، فضای مجازی و ... مثل قارچ رشد میکنند و جوانان امروزی که اکثرا تنوعطلب و نوگرا هستند، به هر نوع نوآوری گرایش پیدا میکنند، بدون پیبردن به عواقب آن و هدررفتن وقت و سرمایهشان.
متأسفانه آنچه مربوط به الگوهای «دینی» است، همیشه بازبانی غیرواقع، مانده از زمان، یا ناآشنا با فضای فکری، همراه میشود و بیشتر دربارۀ جنبههای «فقهی» سخن به میان میآید!
تا در جمعی از حضرت زهرا(علیها السلام) و خصوصیات اخلاقیاش، پرسش میشود، گویی همه از روی کاغذ میخوانند؛ زیرا انگار کسی جرئت کشف و شهود در زندگانی ایشان را ندارد، تقریبا اکثریت یک موضوع و یا چند خصوصیت را بیان میکنند. چون حوزۀ پژوهش درباره خصوصیات اخلاقی ایشان محدود است و اغلب کتابها به عنوان فرهنگنامه و دانشنامه یا به عنوان سیرۀ معصومین(علیهم السلام) ، تنها حاوی احادیث و روایات است.
حضرت زهرا(علیها السلام) در حوزۀ اخلاق عملی، یک سمبل و الگوی بیبدیل و در حوزۀ اخلاق نظری از برترین منادیان اخلاق اسلامی و معارف الهی هستند.
شکیبایی، گذشت، انفاق، مهر، عطوفت، احساس، احسان، کرامت و صدها آرایه از اخلاق اسلامی جزء ویژگیهای عملی و نظری حضرت زهرا(علیها السلام) به شمار میآید. رفتارشناسی اخلاقی حضرت زهرا(علیها السلام) فراتر از گنجایش این کتاب است و آنچه در این فصل آمده تنها شمهای از تمام روایتهاست.
از لحاظ رفتار سیاسی، حضرت زهرا(علیها السلام) را میتوان یکی از بزرگترین زنان سیاسی جهان اسلام نامید، همانطور که رقیب ایشان عایشه بنت ابی بکر بودند و رفتارهای سیاسی او چندین دهه به روند گسترش اسلام در شبه جزیره و کشورها و بلاد اسلامی اطراف تاثیر گذاشت. حضرت زهرا(علیها السلام) پس از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در مدینه و در مواجه با غاصبان ولایت و حقوق اهل بیت(علیهم السلام) رفتارهایی از خود نشان دادند که عظمت آن حضرت را به تمامی آشکار کرد.
گرچه مردم و امت اسلام پیش از جریان سقیفه، حضرت زهرا(علیها السلام) را به عنوان دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، همسر امیرمومنان(علیه السلام) و مادر امام حسن و حسین(علیه السلام) میشناختند و شناختشان محدود به اعمال عبادی، اخلاقی و نجابت نژادی حضرت میشد؛ اما بعد از جریان سقیفه دیگر صحبت حضرت زهرا(علیها السلام) از حقوق خود و از اطرافیان نبود، بلکه این بار، حق خداوند از زبان یک زن جاری میشد، زن کاملهای که بهتر از تمام صحابی از حق خدا و رسولش آگاه بود.
در این قسمت غیر از عملکرد حضرت در مواجهه با غاصبان حکومت و افرادی از مهاجرین و انصار به بارزترین رفتارهای سیاسی حضرت در چند مورد از وقایع که بعد از سقیفه اتفاق افتاده است اشاره میشود:
خطبۀ حضرت صدیقه(علیها السلام) ، یکی از برگهای مهم و اساسی تاریخ است که با تجزیه و تحلیل آن میتوان به اصل ماجرای خلافت و وقایع قبل و بعد از آن رسید.
خطبه معروف فدکیه
اَلْحَمْدُللَّهِ عَلی ما اَنْعَمَ، وَ لَهُ الشُّكْرُ عَلی ما اَلْهَمَ، وَ الثَّناءُ بِما قَدَّمَ، مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ اِبْتَدَاَها، وَ سُبُوغِ الاءٍ اَسْداها، وَ تَمامِ مِنَنٍ اَوْلاها، جَمَّ عَنِ الْاِحْصاءِ عَدَدُها، وَ نَأی عَنِ الْجَزاءِ اَمَدُها، وَ تَفاوَتَ عَنِ الْاِدْراكِ اَبَدُها، وَ نَدَبَهُمْ لاِسْتِزادَتِها بِالشُّكْرِ لاِتِّصالِها، وَ اسْتَحْمَدَ اِلَی الْخَلائِقِ بِاِجْزالِها، وَ ثَنی بِالنَّدْبِ اِلی اَمْثالِها.
حمد و سپاس خدای را برآنچه ارزانی داشت، و شکر او را در آنچه الهام فرمود، و ثنا و شکر بر او بر آنچه پیش فرستاد، از نعمتهای فراوانی که خلق فرمود و عطایای گستردهای که اعطا کرد، و منّتهای بیشماری که ارزانی داشت، نهایت آن از پاداش فراتر، و دامنه آن تا ابد از ادراک دورتر است، و مردمان را فراخواند، تا با شکرگزاری آنها نعمتها را زیاده گرداند، و با گستردگی آنها مردم را به سپاسگزاری خود متوجّه ساخت، و با دعوت نمودن به این نعمتها آنها را دو چندان کرد.
وَ اَشْهَدُ اَنْ لااِلهَ اِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاشَریكَ لَهُ، كَلِمَةٌ جَعَلَ الْاِخْلاصَ تَأْویلَها، وَ ضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَها، وَ اَنارَ فِی التَّفَكُّرِ مَعْقُولَها، الْمُمْتَنِعُ عَنِ الْاَبْصارِ رُؤْیتُهُ، وَ مِنَ الْاَلْسُنِ صِفَتُهُ، وَ مِنَ الْاَوْهامِ كَیفِیّتُهُ.
اِبْتَدَعَ الْاَشْیاءَ لامِنْ شَیءٍ کانَ قَبْلَها، وَ اَنْشَاَها بِلاَاحْتِذاءِ اَمْثِلَةٍ اِمْتَثَلَها، كَوَّنَها بِقُدْرَتِهِ وَ ذَرَأَها بِمَشِیّتِهِ، مِنْ غَیرِ حاجَةٍ مِنْهُ اِلی تَكْوینِها، وَ لافائِدَةٍ لَهُ فی تَصْویرِها، اِلاَّ تَثْبیتاً لِحِكْمَتِهِ وَ تَنْبیهاً عَلی طاعَتِهِ، وَ اِظْهاراً لِقُدْرَتِهِ وَ تَعَبُّداً لِبَرِیّتِهِ، وَ اِعْزازاً لِدَعْوَتِهِ، ثُمَّ جَعَلَ الثَّوابَ عَلی طاعَتِهِ، وَ وَضَعَ الْعِقابَ عَلی مَعْصِیتِهِ، ذِیادَةً لِعِبادِهِ مِنْ نِقْمَتِهِ وَ حِیاشَةً لَهُمْ اِلی جَنَّتِهِ.
و گواهی میدهم که معبودی جز خداوند نیست و شریکی ندارد، که این امر بزرگی است که اخلاص را تأویل آن و قلوب را متضمّن وصل آن ساخت، و در پیشگاه تفکر و اندیشه شناخت آن را
آسان نمود، خداوندی که چشمها از دیدنش بازمانده، و زبانها از وصفش ناتوان، و اوهام و خیالات از درک او عاجز هستند.
موجودات را خلق فرمود بدون آنکه از مادهای موجود شوند، و آنها را پدید آورد بدون آنکه از قالبی تبعیت کنند، آنها را به قدرت خویش ایجاد و به مشیتش پدید آورد، بیآنکه در ساختن آنها نیازی داشته و در تصویرگری آنها فائدهای برایش وجود داشته باشد، جز تثبیت حکمتش و آگاهی بر طاعتش، و اظهار قدرت خود، و شناسایی راه عبودیت و گرامیداشت دعوتش، آن گاه بر طاعتش پاداش و بر معصیتش عقاب مقرر داشت، تا بندگانش را از نقمتش بازدارد و آنان را به سوی بهشتش رهنمون گردد.
وَ اَشْهَدُ اَنَّ اَبی مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اِخْتارَهُ قَبْلَ اَنْ اَرْسَلَهُ، وَ سَمَّاهُ قَبْلَ اَنْ اِجْتَباهُ، وَ اصْطَفاهُ قَبْلَ اَنْ اِبْتَعَثَهُ، اِذ الْخَلائِقُ بِالْغَیبِ مَكْنُونَةٌ، وَ بِسَتْرِ الْاَهاویلِ مَصُونَةٌ، وَ بِنِهایةِ الْعَدَمِ مَقْرُونَةٌ، عِلْماً مِنَ اللَّهِ تَعالی بِمائِلِ الْاُمُورِ، وَ اِحاطَةً بِحَوادِثِ الدُّهُورِ، وَ مَعْرِفَةً بِمَواقِعِ الْاُمُورِ.
و گواهی میدهم که پدرم محمّد بنده و فرستاده اوست، که قبل از فرستاده شدن او را انتخاب، و قبل از برگزیدن نام پیامبری بر او نهاد، و قبل از مبعوث شدن او را برانگیخت، آن هنگام که مخلوقات در حجاب غیبت بوده، و در نهایت تاریکیها بسر برده، و در سر حد عدم و نیستی قرار داشتند، او را برانگیخت به خاطر علمش به عواقب کارها، و احاطهاش به حوادث زمان و شناسایی کاملش به وقوع مقدّرات.
اِبْتَعَثَهُ اللَّهُ اِتْماماً لِاَمْرِهِ، وَ عَزیمَةً عَلی اِمْضاءِ حُكْمِهِ، وَ اِنْفاذاً لِمَقادیرِ رَحْمَتِهِ، فَرَأَی الْاُمَمَ فِرَقاً فی اَدْیانِها، عُكَّفاً عَلی نیرانِها، عابِدَةً لِاَوْثانِها، مُنْكِرَةً للَّهِ مَعَ عِرْفانِها.
فَاَنارَ اللَّهُ بِاَبی مُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ و الِهِ ظُلَمَها، وَ كَشَفَ عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَها، وَ جَلی عَنِ الْاَبْصارِ غُمَمَها، وَ قامَ فِی النَّاسِ بِالْهِدایةِ، فَاَنْقَذَهُمْ مِنَ الْغِوایةِ، وَ بَصَّرَهُمْ مِنَ الْعِمایةِ، وَ هَداهُمْ اِلَی الدّینِ الْقَویمِ، وَ دَعاهُمْ اِلَی الطَّریقِ الْمُسْتَقیمِ.
ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ اِلَیهِ قَبْضَ رَأْفَةٍ وَ اخْتِیارٍ، وَ رَغْبَةٍ وَ ایثارٍ، فَمُحَمَّدٌ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ و الِهِ مِنْ تَعَبِ هذِهِ الدَّارِ فی راحَةٍ، قَدْ حُفَّ بِالْمَلائِكَةِ الْاَبْرارِ وَ رِضْوانِ الرَّبِّ الْغَفَّارِ، وَ مُجاوَرَةِ الْمَلِكِ
الْجَبَّارِ، صَلَّی اللَّهُ عَلی أَبی نَبِیهِ وَ اَمینِهِ وَ خِیرَتِهِ مِنَ الْخَلْقِ وَ صَفِیهِ، وَ السَّلامُ عَلَیهِ وَ رَحْمَةُاللَّهِ وَ بَرَكاتُهُ.
او را برانگیخت تا امرش را کامل و حکم قطعیاش را امضا و مقدّراتش را اجرا نماید، و آن حضرت امّتها را دید که در آیینهای مختلفی قرار داشته، و در پیشگاه آتشهای افروخته معتکف و بتهای تو راشیده شده را پرستنده، و خداوندی که شناخت آن در فطرتشان قرار دارد را منکرند.
پس خدای بزرگ به وسیله پدرم محمد صلی الله علیه و آله تاریکیهای آن را روشن، و مشکلات قلبها را برطرف، و موانع رؤیت دیدهها را از میان برداشت، و با هدایت در میان مردم قیام کرده و آنان را از گمراهی رهانید، و بینایشان کرده، و ایشان را به دین استوار و محکم رهنمون شده، و به راه راست دعوت نمود. تا هنگامی که خداوند او را به سوی خود فراخواند، فراخواندنی از روی مهربانی و آزادی و رغبت و میل، پس آن حضرت از رنج این دنیا در آسایش بوده، و فرشتگان نیکوکار در گرداگرد او قرار داشته، و خشنودی پروردگار آمرزنده او را فراگرفته، و در جوار رحمت او قرار دارد، پس درود خدا بر پدرم، پیامبر و امینش و بهترین خلق و برگزیدهاش باد، و سلام و رحمت و برکات الهی براو باد.
ثم التفت الی اهل المجلس و قالت:
آن گاه حضرت فاطمه علیهاالسلام رو به مردم کرده و فرمود:
اَنْتُمْ عِبادَ اللَّهِ نُصُبُ اَمْرِهِ وَ نَهْیهِ، وَ حَمَلَةُ دینِهِ وَ وَحْیهِ، وَ اُمَناءُ اللَّهِ عَلی اَنْفُسِكُمْ، وَ بُلَغاؤُهُ اِلَی الْاُمَمِ، زَعیمُ حَقٍّ لَهُ فیكُمْ، وَ عَهْدٍ قَدَّمَهُ اِلَیكُمْ، وَ بَقِیةٍ اِسْتَخْلَفَها عَلَیكُمْ: كِتابُ اللَّهِ النَّاطِقُ وَ الْقُرْانُ الصَّادِقُ، و النُّورُ السَّاطِعُ وَ الضِّیاءُ اللاَّمِعُ، بَینَةً بَصائِرُهُ، مُنْكَشِفَةً سَرائِرُهُ، مُنْجَلِیةً ظَواهِرُهُ، مُغْتَبِطَةً بِهِ اَشْیاعُهُ، قائِداً اِلَی الرِّضْوانِ اِتِّباعُهُ، مُؤَدٍّ اِلَی النَّجاةِ اسْتِماعُهُ، بِهِ تُنالُ حُجَجُ اللَّهِ الْمُنَوَّرَةُ، وَ عَزائِمُهُ الْمُفَسَّرَةُ، وَ مَحارِمُهُ الْمُحَذَّرَةُ، وَ بَیّناتُهُ الْجالِیةُ، وَ بَراهینُهُ الْكافِیةُ، وَ فَضائِلُهُ الْمَنْدُوبَةُ، وَ رُخَصُهُ الْمَوْهُوبَةُ، وَ شَرائِعُهُ الْمَكْتُوبَةُ.
شما ای بندگان خدا پرچمداران امر و نهی او، و حاملان دین و وحی او، و امینهای خدا بر یکدیگر، و مبلّغان او به سوی امّتهایید، زمامدار حق در میان شما بوده، و پیمانی است که از پیشاپیش به سوی تو فرستاده، و باقیماندهای است که برای شما باقی گذارده است:
آن کتاب گویای الهی و قرآن راستگو و نور فروزان و شعاع درخشان است، که بیان و حجّتهای آن روشن، اسرار باطنی آن آشکار، ظواهر آن جلوهگر است، پیروان آن مورد غبطه جهانیان بوده، و تبعیت از او خشنودی الهی را باعث میگردد، و شنیدن آن راه نجات است. به وسیله آن میتوان به حجّتهای نورانی الهی، و واجباتی که تفسیر شده، و محرّماتی که از ارتکاب آن منع گردیده، و نیز به گواهیهای جلوهگرش و برهانهای کافیاش و فضائل پسندیدهاش، و رخصتهای بخشیده شدهاش و قوانین واجبش دست یافت.
فَجَعَلَ اللَّهُ الْایمانَ تَطْهیراً لَكُمْ مِنَ الشِّرْكِ، وَ الصَّلاةَ تَنْزیهاً لَكُمْ عَنِ الْكِبْرِ، وَ الزَّکاةَ تَزْكِیةً لِلنَّفْسِ وَ نِماءً فِی الرِّزْقِ، وَ الصِّیامَ تَثْبیتاً لِلْاِخْلاصِ، وَ الْحَجَّ تَشْییداً لِلدّینِ، وَ الْعَدْلَ تَنْسیقاً لِلْقُلُوبِ، وَ طاعَتَنا نِظاماً لِلْمِلَّةِ، وَ اِمامَتَنا اَماناً لِلْفُرْقَةِ، وَ الْجِهادَ عِزّاً لِلْاِسْلامِ، وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَی اسْتیجابِ الْاَجْرِ.
پس خدای بزرگ ایمان را برای پاک کردن شما از شرک، و نماز را برای پاک نمودن شما از تکبّر، و زکات را برای تزکیه نفس و افزایش روزی، و روزه را برای تثبیت اخلاص، و حج را برای استحکام دین، و عدالتورزی را برای التیام قلبها، و اطاعت ما خاندان را برای نظم یافتن ملتها، و امامتمان را برای رهایی از تفرقه، و جهاد را برای عزت اسلام، و صبر را برای کمک در به دست آوردن پاداش قرار داد.
وَ الْاَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلِحَةً لِلْعامَّةِ، وَ بِرَّ الْوالِدَینِ وِقایةً مِنَ السَّخَطِ، وَ صِلَةَ الْاَرْحامِ مَنْساءً فِی الْعُمْرِ وَ مَنْماةً لِلْعَدَدِ، وَ الْقِصاصَ حِقْناً لِلدِّماءِ، وَ الْوَفاءَ بِالنَّذْرِ تَعْریضاً لِلْمَغْفِرَةِ، وَ تَوْفِیةَ الْمَكائیلِ وَ الْمَوازینِ تَغْییراً لِلْبَخْسِ.
و امر به معروف را برای مصلحت جامعه، و نیکی به پدر و مادر را برای رهایی از غضب الهی، و صله ارحام را برای طولانی شدن عمر و افزایش جمعیت، و قصاص را وسیله حفظ خونها، و وفای به نذر را برای در معرض مغفرت الهی قرار گرفتن، و دقت در کیل و وزن را برای رفع کمفروشی مقرر فرمود.
وَ النَّهْی عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ تَنْزیهاً عَنِ الرِّجْسِ، وَ اجْتِنابَ الْقَذْفِ حِجاباً عَنِ اللَّعْنَةِ، وَ تَرْكَ السِّرْقَةِ ایجاباً لِلْعِصْمَةِ، وَ حَرَّمَ اللَّهُ الشِّرْكَ اِخْلاصاً لَهُ بِالرُّبوُبِیةِ.
فَاتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ، وَ لاتَمُوتُنَّ اِلاَّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ، وَ اَطیعُوا اللَّهَ فیما اَمَرَكُمْ بِهِ وَ نَهاكُمْ عَنْهُ، فَاِنَّهُ اِنَّما یخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ. ثم قالت:
و نهی از شرابخواری را برای پاکیزگی از زشتی، و حرمت نسبت ناروا دادن را برای عدم دوری از رحمت الهی، و ترک دزدی را برای پاکدامنی قرار داد، و شرک را حرام کرد تا در یگانهپرستی خالص شوند.
پس آنگونه که شایسته است از خدا بترسید، و از دنیا نروید جز آنکه مسلمان باشید، و خدا را در آنچه بدان امر کرده و از آن بازداشته اطاعت نمایید، همانا که فقط دانشمندان از خدا میترسند. آن گاه فرمود:
اَیهَا النَّاسُ! اِعْلَمُوا اَنّی فاطِمَةُ وَ اَبی مُحَمَّدٌ، اَقُولُ عَوْداً وَ بَدْءاً، وَ لااَقُولُ ما اَقُولُ غَلَطاً، وَ لااَفْعَلُ ما اَفْعَلُ شَطَطاً، لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیكُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُوفٌ رَحیمٌ.
فَاِنْ تَعْزُوهُ وَتَعْرِفُوهُ تَجِدُوهُ اَبی دُونَ نِسائِكُمْ، وَ اَخَا ابْنِ عَمّی دُونَ رِجالِكُمْ، وَ لَنِعْمَ الْمَعْزِی اِلَیهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ الِهِ.
فَبَلَّغَ الرِّسالَةَ صادِعاً بِالنَّذارَةِ، مائِلاً عَنْ مَدْرَجَةِ الْمُشْرِكینَ، ضارِباً ثَبَجَهُمْ، اخِذاً بِاَكْظامِهِمْ، داعِیاً اِلی سَبیلِ رَبِّهِ بِالْحِكْمَةِ و الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، یجُفُّ الْاَصْنامَ وَ ینْكُثُ الْهامَّ، حَتَّی انْهَزَمَ الْجَمْعُ وَ وَ لَّوُا الدُّبُرَ.
ای مردم! بدانید که من فاطمه و پدرم محمد است، آنچه ابتدا گویم در پایان نیز میگویم، گفتارم غلط نبوده و ظلمی در آن نیست، پیامبری از میان شما برانگیخته شد که رنجهای شما بر او گران آمده و دلسوز بر شما است، و بر مؤمنان مهربان و عطوف است.
پس اگر او را بشناسید میدانید که او در میان زنانتان پدر من بوده، و در میان مردانتان برادر پسر عموی من است، چه نیکو بزرگواری است آنکه من این نسبت را به او دارم.
رسالت خود را با انذار انجام داد، از پرتگاه مشرکان کنارهگیری کرده، شمشیر بر فرقشان نواخت، گلویشان را گرفته و با حکمت و پند و اندرز نیکو به سوی پروردگارشان دعوت نمود، در حالی که
بتها را نابود میساخت، و سر کینه توزان را میشکست، تا جمعشان منهزم شده و از میدان گریختند.
حَتَّی تَفَرَّی اللَّیلُ عَنْ صُبْحِهِ، وَ اَسْفَرَ الْحَقُّ عَنْ مَحْضِهِ، و نَطَقَ زَعیمُالدّینِ، وَ خَرَسَتْ شَقاشِقُ الشَّیاطینِ، وَ طاحَ وَ شیظُ النِّفاقِ، وَ انْحَلَّتْ عُقَدُ الْكُفْرِ وَ الشَّقاقِ، وَ فُهْتُمْ بِكَلِمَةِ الْاِخْلاصِ فی نَفَرٍ مِنَ الْبیضِ الْخِماصِ.
وَ كُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ، مُذْقَةَ الشَّارِبِ، وَ نُهْزَةَ الطَّامِعِ، وَ قُبْسَةَ الْعِجْلانِ، وَ مَوْطِیءَ الْاَقْدامِ، تَشْرَبُونَ الطَّرْقَ، وَ تَقْتاتُونَ الْقِدَّ، اَذِلَّةً خاسِئینَ، تَخافُونَ اَنْ یتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِكُمْ، فَاَنْقَذَكُمُ اللَّهُ تَبارَكَ وَ تَعالی بِمُحَمَّدٍ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ الِهِ بَعْدَ اللَّتَیا وَ الَّتی، وَ بَعْدَ اَنْ مُنِی بِبُهَمِ الرِّجالِ، وَ ذُؤْبانِ الْعَرَبِ، وَ مَرَدَةِ اَهْلِ الْكِتابِ.
تا آن گاه که صبح روشن از پرده شب برآمد، و حق نقاب از چهره برکشید، زمامدار دین به سخن درآمد، و فریاد شیطانها خاموش گردید، خار نفاق از سر راه برداشته شد، و گرههای کفر و تفرقه از هم گشوده گردید، و دهانهای شما به کلمه اخلاص باز شد، در میان گروهی که سپیدرو و شکم به پشت چسبیده بودند.
و شما بر کناره پرتگاهی از آتش قرار داشته، و مانند جرعهای آب بوده و در معرض طمع طمّاعان قرار داشتید، همچون آتشزنهای بودید که بلافاصله خاموش میگردید، لگدکوب روندگان بودید، از آبی مینوشیدید که شتران آن را آلوده کرده بودند، و از پوست درختان به عنوان غذا استفاده میکردید، خوار و مطرود بودید، میترسیدید که مردمانی که در اطراف شما بودند شما را بربایند، تا خدای تعالی بعد از چنین حالاتی شما را به دست آن حضرت نجات داد، بعد از آنکه از دست قدرتمندان و گرگهای عرب و سرکشان اهل کتاب ناراحتیها کشیدید.
كُلَّما اَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ اَطْفَأَهَا اللَّهُ، اَوْ نَجَمَ قَرْنُ الشَّیطانِ، اَوْ فَغَرَتْ فاغِرَةٌ مِنَ الْمُشْرِكینَ، قَذَفَ اَخاهُ فی لَهَواتِها، فَلاینْكَفِیءُ حَتَّی یطَأَ جِناحَها بِأَخْمَصِهِ، وَ یخْمِدَ لَهَبَها بِسَیفِهِ، مَكْدُوداً فی ذاتِ اللَّهِ، مُجْتَهِداً فی اَمْرِ اللَّهِ، قَریباً مِنْ رَسُولِاللَّهِ، سَیداً فی اَوْلِیاءِ اللَّهِ، مُشَمِّراً ناصِحاً مُجِدّاً کادِحاً، لاتَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لائِمٍ.
وَ اَنْتُمَ فی رَفاهِیةٍ مِنَ الْعَیشِ، و ادِعُونَ فاكِهُونَ آمِنُونَ، تَتَرَبَّصُونَ بِنَا الدَّوائِرَ، وَ تَتَوَكَّفُونَ الْاَخْبارَ، وَ تَنْكُصُونَ عِنْدَ النِّزالِ، وَ تَفِرُّونَ مِنَ الْقِتالِ.
هرگاه آتش جنگ برافروختند خداوند خاموشش نموده، یا هر هنگام که شیطان سر برآورد یا اژدهایی از مشرکین دهان بازکرد، پیامبر برادرش را در کام آن افکند، و او تا زمانی که سرآنان را به زمین نمیکوفت و آتش آنها را به آب شمشیرش خاموش نمیکرد، باز نمیگشت، فرسوده از تلاش در راه خدا، کوشیده در امر او، نزدیک به پیامبر خدا، سروری از اولیاء الهی، دامن به کمر بسته، نصیحتگر، تلاشگر، و کوششکننده بود، و در راه خدا از ملامت ملامتکننده نمیهراسید.
و این در هنگامهای بود که شما در آسایش زندگی میکردید، در مهد امن متنعّم بودید، و در انتظار بهسر میبردید تا ناراحتیها ما را در بر گیرد، و گوش به زنگ اخبار بودید، و هنگام کارزار عقبگرد میکردید، و به هنگام نبرد فرار مینمودید.
فَلَمَّا اِختارَ اللَّهُ لِنَبِیهِدار اَنْبِیائِهِ وَ مَأْوی اَصْفِیائِهِ، ظَهَرَ فیكُمْ حَسْكَةُ النِّفاقِ، وَ سَمَلَ جِلْبابُ الدّینِ، وَ نَطَقَ کاظِمُ الْغاوینَ، وَ نَبَغَ خامِلُ الْاَقَلّینَ، وَ هَدَرَ فَنیقُ الْمُبْطِلینَ، فَخَطَرَ فی عَرَصاتِكُمْ، وَ اَطْلَعَ الشَّیطانُ رَأْسَهُ مِنْ مَغْرَزِهِ، هاتِفاً بِكُمْ، فَأَلْفاكُمْ لِدَعْوَتِهِ مُسْتَجیبینَ، وَ لِلْغِرَّةِ فیهِ مُلاحِظینَ، ثُمَّ اسْتَنْهَضَكُمْ فَوَجَدَكُمْ خِفافاً، وَ اَحْمَشَكُمْ فَاَلْفاكُمْ غِضاباً، فَوَسَمْتُمْ غَیرَ اِبِلِكُمْ، وَ وَرَدْتُمْ غَیرَ مَشْرَبِكُمْ.
هذا، وَ الْعَهْدُ قَریبٌ، وَالْكَلْمُ رَحیبٌ، وَ الْجُرْحُ لَمَّا ینْدَمِلُ، وَ الرَّسُولُ لَمَّا یُقْبَرُ، اِبْتِداراً زَعَمْتُمْ خَوْفَ الْفِتْنَةِ، اَلا فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُوا، وَ اِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحیطَةٌ بِالْكافِرینَ.
و آن گاه که خداوند برای پیامبرش خانه انبیاء و آرامگاه اصفیاء را برگزید، علائم نفاق در شما ظاهر گشت، و جامه دین کهنه، و سکوت گمراهان شکسته، و پست رتبهگان با قدر و منزلت گردیده، و شتر نازپرورده اهل باطل به صدا درآمد، و در خانههایتان بیآمد، و شیطان سر خویش را از مخفیگاه خود بیرون آورد، و شما را فراخواند، مشاهده کرد پاسخگوی دعوت او هستید، و برای فریب خوردن آمادهاید، آن گاه از شما خواست که قیام کنید، و مشاهده کرد که به آسانی این کار را انجام میدهید، شما را به غضب واداشت، و دید غضبناک هستید، پس بر شتران دیگران نشان زدید، و بر چیزی که سهم شما نبود وارد شدید.
این در حالی بود که زمانی نگذشته بود، و موضع شکاف زخم هنوز وسیع بود، و جراحت التیام نیافته، و پیامبر به قبر سپرده نشده بود، بهانه آوردید که از فتنه میهراسید، آگاه باشید که در فتنه قرار گرفتهاید، و بهراستی جهنم کافران را احاطه نموده است.
فَهَیهاتَ مِنْكُمْ، وَ كَیفَ بِكُمْ، وَ اَنَّی تُؤْفَكُونَ، وَ كِتابُ اللَّهِ بَینَ اَظْهُرِكُمْ، اُمُورُهُ ظاهِرَةٌ، وَ اَحْكامُهُ زاهِرَةٌ، وَ اَعْلامُهُ باهِرَةٌ، و زَواجِرُهُ لائِحَةٌ، وَ اَوامِرُهُ واضِحَةٌ، وَ قَدْ خَلَّفْتُمُوهُ وَراءَ ظُهُورِكُمْ، أَرَغْبَةً عَنْهُ تُریدُونَ؟ اَمْ بِغَیرِهِ تَحْكُمُونَ؟ بِئْسَ لِلظَّالمینَ بَدَلاً، وَ مَنْ یبْتَغِ غَیرَ الْاِسْلامِ دیناً فَلَنْ یقْبَلَ مِنْهُ، وَ هُوَ فِی الْاخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینِ.
این کار از شما بعید بود، و چطور این کار را کردید، به کجا روی میآوردید، در حالی که کتاب خدا رویاروی شماست، امورش روشن، و احکامش درخشان، و علائم هدایتش ظاهر، و محرّماتش هویدا، و اوامرش واضح است، ولی آن را پشت سر انداختید، آیا بیرغبتی به آن را خواهانید؟ یا به غیر قرآن حکم میکنید؟ که این برای ظالمان بدل بدی است، و هرکس غیر از اسلام دینی را جویا باشد از او پذیرفته نشده و در آخرت از زیانکاران خواهد بود.
ثُمَّ لَمْ تَلْبَثُوا اِلی رَیثَ اَنْ تَسْكُنَ نَفْرَتَها، وَ یسْلَسَ قِیادَها، ثُمَّ اَخَذْتُمْ تُورُونَ وَ قْدَتَها، وَ تُهَیجُونَ جَمْرَتَها، وَ تَسْتَجیبُونَ لِهِتافِ الشَّیطانِ الْغَوِی، وَ اِطْفاءِ اَنْوارِالدّینِ الْجَلِی، وَ اِهْمالِ سُنَنِ النَّبِی الصَّفِی، تُسِرُّونَ حَسْواً فِی ارْتِغاءٍ، وَ تَمْشُونَ لِاَهْلِهِ وَ وَلَدِهِ فِی الْخَمَرِ وَ الضَّرَّاءِ، وَ نَصْبِرُ مِنْكُمْ عَلی مِثْلِ حَزِّ الْمَدی، وَ وَخْزِ السنان فی الحشا.
وَ اَنْتُمُ الانَ تَزْعُمُونَ اَنْ لااِرْثَ لَنا أَفَحُكْمَ الْجاهِلِیةِ تَبْغُونَ، وَ مَنْ اَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْماً لِقَومٍ یوقِنُونَ، أَفَلاتَعْلَمُونَ؟ بَلی، قَدْ تَجَلَّی لَكُمْ كَالشَّمْسِ الضَّاحِیةِ أَنّی اِبْنَتُهُ.
آن گاه آنقدر درنگ نکردید که این دل رمیده آرام گیرد، و کشیدن آن سهل گردد، پس آتشگیرهها را افروختهتر کرده، و به آتش دامن زدید تا آن را شعلهور سازید، و برای اجابت ندای شیطان، و برای خاموش کردن انوار دین روشن خدا، و از بین بردن سنن پیامبر برگزیده آماده بودید، به بهانه خوردن، کف شیر را زیر لب پنهان میخورید، و برای خانواده و فرزندان او در پشت تپهها و درختان کمین گرفته و راه میرفتید، و ما باید بر این امور که همچون خنجر برّان و فرورفتن نیزه در میان شکم است، صبر کنیم.
و شما اکنون گمان میبرید که برای ما ارثی نیست، آیا خواهان حکم جاهلیت هستید، و برای اهل یقین چه حکمی بالاتر از حکم خداوند است، آیا نمیدانید؟ در حالی که برای شما همانند آفتاب درخشان روشن است، که من دختر او هستم.
اَیهَا الْمُسْلِمُونَ! أَاُغْلَبُ عَلی اِرْثی؟ یابْنَ اَبیقُحافَةَ! اَفی كِتابِ اللَّهِ تَرِثُ اَباكَ وَ لااَرِثُ اَبی؟ لَقَدْ جِئْتَ شَیئاً فَرِیّاً، اَفَعَلی عَمْدٍ تَرَكْتُمْ كِتابَ اللَّهِ وَ نَبَذْتُمُوهُ وَراءَ ظُهُورِكُمْ، إذْ یقُولُ «وَ وَرِثَ سُلَیمانُ داوُدَ(1)» وَ قالَ فیما اقْتَصَّ مِنْ خَبَرِ زَكَرِیا اِذْ قالَ: «فَهَبْ لی مِنْ لَدُنْكَ وَلِیّاً یرِثُنی وَ یرِثُ مِنْ آلِیعْقُوبَ(2)»، وَ قالَ: «وَ اوُلُوا الْاَرْحامِ بَعْضُهُمْ اَوْلی بِبَعْضٍ فی كِتابِ اللَّهِ(3)»، وَ قالَ «یوصیكُمُ اللَّهُ فی اَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاُنْثَیینِ(4)»، وَ قالَ «اِنْ تَرَكَ خَیراً الْوَصِیةَ لِلْوالِدَینِ وَالْاَقْرَبَینِ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَی الْمُتَّقینَ.(5)»
ای مسلمانان! آیا سزاوار است که ارث پدرم را از من بگیرند، ای پسر ابیقحافه، آیا در کتاب خداست که تو از پدرت ارث ببری و از ارث پدرم محروم باشم امر تازه و زشتی آوردی، آیا آگاهانه کتاب خدا را ترک کرده و پشت سر میاندازید، آیا قرآن نمیگوید «سلیمان از داود ارث برد»، و در مورد خبر زکریا آن گاه که گفت: «پروردگار مرا فرزندی عنایت فرما تا از من و خاندان یعقوب ارث برد»، و فرمود: «و خویشاوندان رحمی به یکدیگر سزاوارتر از دیگرانند»، و فرموده: «خدای تعالی به شما درباره فرزندان سفارش میکند که بهره پسر دو برابر دختر است»، و میفرماید: «هنگامی که مرگ یکی از شما فرارسد بر شما نوشته شده که برای پدران و مادران و نزدیکان وصیت کنید، و این حکم حقّی است برای پرهیزگاران.»
وَ زَعَمْتُمْ اَنْ لاحَظْوَةَ لی، وَ لااَرِثُ مِنْ اَبی، وَ لارَحِمَ بَینَنا، اَفَخَصَّكُمُ اللَّهُ بِایةٍ اَخْرَجَ اَبی مِنْها؟ اَمْ هَلْ تَقُولُونَ: اِنَّ اَهْلَ مِلَّتَینِ لایتَوارَثانِ؟ اَوَ لَسْتُ اَنَا وَ اَبی مِنْ اَهْلِ مِلَّةٍ واحِدَةٍ؟ اَمْ
اَنْتُمْ اَعْلَمُ بِخُصُوصِ الْقُرْانِ وَ عُمُومِهِ مِنْ اَبی وَابْنِ عَمّی؟ فَدُونَكَها مَخْطُومَةً مَرْحُولَةً تَلْقاكَ یوْمَ حَشْرِكَ.
فَنِعْمَ الْحَكَمُ اللَّهُ، وَ الزَّعیمُ مُحَمَّدٌ، وَ الْمَوْعِدُ الْقِیامَةُ، وَ عِنْدَ السَّاعَةِ یخْسِرُ الْمُبْطِلُونَ، وَ لاینْفَعُكُمْ اِذْ تَنْدِمُونَ، وَ لِكُلِّ نَبَأٍ مُسْتَقَرٌّ، وَ لَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یأْتیهِ عَذابٌ یخْزیهِ، وَ یحِلُّ عَلَیهِ عَذابٌ مُقیمٌ.
و شما گمان میبرید که مرا بهرهای نبوده و سهمی از ارث پدرم ندارم، آیا خداوند آیهای به شما نازل کرده که پدرم را از آن خارج ساخته؟ یا میگویید: اهل دو دین از یکدیگر ارث نمیبرند؟ آیا من و پدرم را از اهل یک دین نمیدانید؟ و یا شما به عام و خاص قرآن از پدر و پسرعمویم آگاهترید؟ اینک این تو و این شتر، شتری مهارزده و رحل نهاده شده، برگیر و ببر، با تو در روز رستاخیز ملاقات خواهد کرد.
چه نیک داوری است خداوند، و نیکو دادخواهی است پیامبر، و چه نیکو وعدهگاهی است قیامت، و در آن ساعت و آن روز اهل باطل زیان میبرند، و پشیمانی به شما سودی نمیرساند، و برای هر خبری قرارگاهی است، پس خواهید دانست که عذاب خوارکننده بر سر چه کسی فرود خواهد آمد، و عذاب جاودانه که را شامل میشود.
ثم رَمت بطَرفها نحو الانصار، فقالت:
آن گاه رو به سوی انصار کرده و فرمود:
یا مَعْشَرَ النَّقیبَةِ وَ اَعْضادَ الْمِلَّةِ وَ حَضَنَةَ الْاِسْلامِ! ما هذِهِ الْغَمیزَةُ فی حَقّی وَ السِّنَةُ عَنْ ظُلامَتی؟ اَما کانَ رَسُولاللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ الِهِ اَبی یقُولُ: «اَلْمَرْءُ یحْفَظُ فی وُلْدِهِ»، سَرْعانَ ما اَحْدَثْتُمْ وَ عَجْلانَ ذا اِهالَةٍ، وَ لَكُمْ طاقَةٌ بِما اُحاوِلُ، وَ قُوَّةٌ عَلی ما اَطْلُبُ وَ اُزاوِلُ.
اَتَقُولُونَ ماتَ مُحَمَّدٌ؟ فَخَطْبٌ جَلیلٌ اِسْتَوْسَعَ وَ هْنُهُ، وَاسْتَنْهَرَ فَتْقُهُ، وَ انْفَتَقَ رَتْقُهُ، وَ اُظْلِمَتِ الْاَرْضُ لِغَیبَتِهِ، وَ كُسِفَتِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ انْتَثَرَتِ النُّجُومُ لِمُصیبَتِهِ، وَ اَكْدَتِ الْامالُ، وَ خَشَعَتِ الْجِبالُ، وَ اُضیعَ الْحَریمُ، وَ اُزیلَتِ الْحُرْمَةُ عِنْدَ مَماتِهِ.
فَتِلْكَ وَاللَّهِ النَّازِلَةُ الْكُبْری وَ الْمُصیبَةُ الْعُظْمی، لامِثْلُها نازِلَةٌ، وَ لابائِقَةٌ عاجِلَةٌ اُعْلِنَ بِها، كِتابُ اللَّهِ جَلَّ ثَناؤُهُ فی اَفْنِیتِكُمْ، وَ فی مُمْساكُمْ وَ مُصْبِحِكُمْ، یهْتِفُ فی اَفْنِیتِكُمْ هُتافاً وَ
صُراخاً وَ تِلاوَةً وَ اَلْحاناً، وَ لَقَبْلَهُ ما حَلَّ بِاَنْبِیاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ، حُكْمٌ فَصْلٌ وَ قَضاءٌ حَتْمٌ. «وَ ما مُحَمَّدٌ اِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِنْ ماتَ اَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی اَعْقابِكُمْ وَ مَنْ ینْقَلِبْ عَلی عَقِبَیهِ فَلَنْ یضُرَّ اللَّهَ شَیئاً وَ سَیجْزِی اللَّهُ شَیئاً وَ سَیجْزِی اللَّهُ الشَّاكِرینَ(1)».
ای گروه نقباء، وای بازوان ملت، ای حافظان اسلام، این ضعف و غفلت در مورد حق من و این سهلانگاری از دادخواهی من چرا؟ آیا پدرم پیامبر نمیفرمود: «حرمت هرکس در فرزندان او حفظ میشود»، چه به سرعت مرتکب این اعمال شدید، و چه با عجله این بز لاغر، آب از دهان و دماغ او فروریخت، در صورتی که شما را طاقت و توان بر آنچه در راه آن میکوشیم هست، و نیرو برای حمایت من در این مطالبه و قصدم میباشد.
آیا میگویید محمد صلی الله علیه و آله بدرود حیات گفت، این مصیبتی است بزرگ و در نهایت وسعت، شکاف آن بسیار، و درز دوخته آن شکافته، و زمین در غیاب او سراسر تاریک گردید، و ستارگان بیفروغ، و آرزوها به ناامیدی گرایید، کوهها از جای فروریخت، حرمتها پایمال شد، و احتو رامی برای کسی پس از وفات او باقی نماند.
به خدا سوگند که این مصیبت بزرگتر و بلیه عظیمتر است، که همچون آن مصیبتی نبوده و بلای جانگدازی در این دنیا به پایه آن نمیرسد، کتاب خدا آن را آشکار کرده است، کتاب خدایی که در خانههایتان، و در مجالس شبانه و روزانهتان، آرام و بلند، و با تلاوت و خوانندگی آن را میخوانید،
این بلایی است که پیش از این به انبیاء و فرستادهشدگان وارد شده است، حکمی است حتمی، و قضایی است قطعی، خداوند میفرماید:
«محمد پیامبری است که پیش از وی پیامبران دیگری درگذشتند، پس اگر او بمیرد و یا کشته گردد به عقب برمیگردید، و آنکس که به عقب برگردد به خدا زیانی نمیرساند، و خدا شکرکنندگان را پاداش خواهد داد.»
اَیها بَنی قیلَةَ! ءَ اُهْضَمُ تو راثَ اَبی وَ اَنْتُمْ بِمَرْأی مِنّی وَ مَسْمَعٍ وَ مُنْتَدی وَ مَجْمَعٍ، تَلْبَسُكُمُ الدَّعْوَةُ وَ تَشْمَلُكُمُ الْخُبْرَةُ، وَ اَنْتُمْ ذَوُو الْعَدَدِ وَ الْعُدَّةِ وَ الْاَداةِ وَ الْقُوَّةِ، وَ عِنْدَكُمُ السِّلاحُ وَ الْجُنَّةُ، تُوافیكُمُ الدَّعْوَةُ فَلاتُجیبُونَ، وَ تَأْتیكُمُ الصَّرْخَةُ فَلاتُغیثُونَ، وَ اَنْتُمْ مَوْصُوفُونَ
1) آل عمران: 144.
بِالْكِفاحِ، مَعْرُوفُونَ بِالْخَیرِ وَ الصَّلاحِ، وَ النُّخْبَةُ الَّتی انْتُخِبَتْ، وَ الْخِیرَةُ الَّتِی اخْتیرَتْ لَنا اَهْلَ الْبَیتِ.
قاتَلْتُمُ الْعَرَبَ، وَ تَحَمَّلْتُمُ الْكَدَّ وَ التَّعَبَ، وَ ناطَحْتُمُ الْاُمَمَ، وَ کافَحْتُمُ الْبُهَمَ، لانَبْرَحُ اَوْ تَبْرَحُونَ، نَأْمُرُكُمْ فَتَأْتَمِرُونَ، حَتَّی اِذا دارَتْ بِنا رَحَی الْاِسْلامِ، وَ دَرَّ حَلَبُ الْاَیامِ، وَ خَضَعَتْ نُعْرَةُ الشِّرْكِ، وَ سَكَنَتْ فَوْرَةُ الْاِفْكِ، وَ خَمَدَتْ نیرانُ الْكُفْرِ، وَ هَدَأَتْ دَعْوَةُ الْهَرَجِ، وَ اسْتَوْسَقَ نِظامُ الدّینِ، فَاَنَّی حِزْتُمْ بَعْدَ الْبَیانِ، وَاَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الْاِعْلانِ، وَ نَكَصْتُمْ بَعْدَ الْاِقْدامِ، وَاَشْرَكْتُمْ بَعْدَ الْایمانِ؟
بُؤْساً لِقَوْمٍ نَكَثُوا اَیمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ، وَ هَمُّوا بِاِخْراجِ الرَّسُولِ وَ هُمْ بَدَؤُكُمْ اَوَّلَ مَرَّةٍ، اَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ اَحَقُّ اَنْ تَخْشَوْهُ اِنْ كُنْتُمْ مُؤمِنینَ.
ای پسران قیله- گروه انصار- آیا نسبت به میراث پدرم مورد ظلم واقع شوم در حالی که مرا میبینید و سخن مرا میشنوید، و دارای انجمن و اجتماع هستید، صدای دعوت مرا همگان شنیده و از حالم آگاهی دارید، و دارای نفرات و ذخیرهاید، و دارای ابزار و قوهاید، نزد شما اسلحه و زره و سپر هست، صدای دعوت من به شما میرسد ولی جواب نمیدهید، و ناله فریادخواهیام را شنیده ولی به فریادم نمیرسید، درحالیکه به شجاعت معروف و به خیر و صلاح موصوف میباشید، و شما برگزیدگانی بودید که انتخاب شده، و منتخبانی که برای ما اهل بیت برگزیده شدید!
با عرب پیکار کرده و متحمّل رنج و شدتها شدید، و با امتها رزم نموده و با پهلوانان به نبرد برخاستید، همیشه فرمانده بودیم و شما فرمانبردار، تا آسیای اسلام به گردش افتاد، و پستان روزگار به شیر آمد، و نعرههای شرکآمیز خاموش شده، و دیگ طمع و تهمت از جوش افتاد، و آتش کفر خاموش و دعوت ندای هرج و مرج آرام گرفت، و نظام دین کاملاً ردیف شد، پس چرا بعد از اقرارتان به ایمان حیران شده، و پس از آشکاری خود را مخفی گرداندید، و بعد از پیشقدمی عقب نشستید، و بعد ایمان شرک آوردید.
وای بر گروهی که بعد از پیمان بستن آن را شکستند، و خواستند پیامبر را اخراج کنند، با آنکه آنان جنگ را آغاز نمودند، آیا از آنان هراس دارید در حالی که خدا سزاوار است که از او بهراسید، اگر مؤمنید.
اَلا، وَ قَدْ أَری اَنْ قَدْ اَخْلَدْتُمْ اِلَی الْخَفْضِ، وَ اَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ اَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَ الْقَبْضِ، وَ خَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ، وَ نَجَوْتُمْ بِالضّیقِ مِنَ السَّعَةِ، فَمَجَجْتُمْ ما وَعَبْتُمْ، وَ دَسَعْتُمُ الَّذی تَسَوَّغْتُمْ، فَاِنْ تَكْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْاَرْضِ جَمیعاً فَاِنَّ اللَّهَ لَغَنِی حَمیدٌ.
اَلا، وَ قَدْ قُلْتُ ما قُلْتُ هذا عَلی مَعْرِفَةٍ مِنّی بِالْخِذْلَةِ الَّتی خامَرْتُكُمْ، وَ الْغَدْرَةِ الَّتِی اسْتَشْعَرَتْها قُلُوبُكُمْ، وَ لكِنَّها فَیضَةُ النَّفْسِ، وَ نَفْثَةُ الْغَیظِ، وَ حَوَزُ الْقَناةِ، وَ بَثَّةُ الصَّدْرِ، وَ تَقْدِمَةُ الْحُجَّةِ، فَدُونَكُمُوها فَاحْتَقِبُوها دَبِرَةَ الظَّهْرِ، نَقِبَةَ الْخُفِّ، باقِیةَ الْعارِ، مَوْسُومَةً بِغَضَبِ الْجَبَّارِ وَ شَنارِ الْاَبَدِ، مَوْصُولَةً بِنارِ اللَّهِ الْمُوقَدَةِ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْاَفْئِدَةِ.
فَبِعَینِ اللَّهِ ما تَفْعَلُونَ، وَ سَیعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا اَی مُنْقَلَبٍ ینْقَلِبُونَ، وَ اَنَا اِبْنَةُ نَذیرٍ لَكُمْ بَینَ یدَی عَذابٌ شَدیدٌ، فَاعْمَلُوا اِنَّا عامِلُونَ، وَ انْتَظِرُوا اِنَّا مُنْتَظِرُونَ.
آگاه باشید میبینم که به تن آسایی جاودانه دل داده، و کسی را که سزاوار زمامداری بود را دور ساختهاید، با راحتطلبی خلوت کرده، و از تنگنای زندگی به فراخنای آن رسیدهاید، در اثر آن آنچه را حفظ کرده بودید را از دهان بیرون ریختید، و آنچه را فروبرده بودید را بازگرداندید، پس بدانید اگر شما و هرکه در زمین است کافر شوید، خدای بزرگ از همگان بینیاز و ستوده است.
آگاه باشید آنچه گفتم با شناخت کاملم بود، به سستی پدید آمده در اخلاق شما، و بیوفایی و نیرنگ ایجاد شده در قلوب شما، و لی اینها جوشش دلِ اندوهگین، و بیرون ریختن خشم و غضب است، و آنچه قابل تحمّلم نیست، و جوشش سینهام و بیان دلیل و برهان، پس خلافت را بگیرید، ولی بدانید که پشت این شتر خلافت زخم است، و پای آن سوراخ و تاولدار، عار و ننگش باقی و نشان از غضب خدا و ننگ ابدی دارد، و به آتش شعلهور خدا که بر قلبها احاطه مییابد متصل است.
آنچه میکنید در برابر چشم بینای خداوند قرار داشته، و آنانکه ستم کردند به زودی میدانند که به کدام بازگشتگاهی بازخواهند گشت، و من دختر کسی هستم که شما را از عذاب دردناک الهی که در پیش دارید خبر داد، پس هرچه خواهید بکنید و ما هم کار خود را میکنیم، و شما منتظر بمانید و ما هم در انتظار بسر میبریم.
فأجابها أبوبکر عبداللَّه بن عثمان، و قال:
یا بِنْتَ رَسُولاللَّهِ! لَقَدْ کانَ اَبُوكِ بِالْمُؤمِنینَ عَطُوفاً كَریماً، رَؤُوفاً رَحیماً، وَ عَلَی الْكافِرینَ عَذاباً اَلیماً وَ عِقاباً عَظیماً، اِنْ عَزَوْناهُ وَجَدْناهُ اَباكِ دُونَ النِّساءِ، وَ اَخا اِلْفِكِ دُونَ الْاَخِلاَّءِ، اثَرَهُ عَلی كُلِّ حَمیمٍ وَ ساعَدَهُ فی كُلِّ اَمْرٍ جَسیمِ، لایُحِبُّكُمْ اِلاَّ سَعیدٌ، وَ لایُبْغِضُكُمْ اِلاَّ شَقِی بَعیدٌ.
فَاَنْتُمْ عِتْرَةُ رَسُولاللَّهِ الطَّیبُونَ، الْخِیرَةُ الْمُنْتَجَبُونَ، عَلَی الْخَیرِ اَدِلَّتُنا وَ اِلَی الْجَنَّةِ مَسالِكُنا، وَ اَنْتِ یا خِیرَةَ النِّساءِ وَ ابْنَةَ خَیرِ الْاَنْبِیاءِ، صادِقَةٌ فی قَوْلِكِ، سابِقَةٌ فی وُفُورِ عَقْلِكِ، غَیرَ مَرْدُودَةٍ عَنْ حَقِّكِ، وَ لامَصْدُودَةٍ عَنْ صِدْقِكِ.
وَ اللَّهِ ما عَدَوْتُ رَأْی رَسُولِللَّهِ، وَ لاعَمِلْتُ اِلاَّ بِاِذْنِهِ، وَ الرَّائِدُ لایكْذِبُ اَهْلَهُ، وَ اِنّی اُشْهِدُ اللَّهَ وَ كَفی بِهِ شَهیداً، اَنّی سَمِعْتُ رَسُولاللَّهِ یقُولُ: «نَحْنُ مَعاشِرَ الْاَنْبِیاءِ لانُوَرِّثُ ذَهَباً وَ لافِضَّةً، وَ لاداراً وَ لاعِقاراً، وَ اِنَّما نُوَرِّثُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَ النُّبُوَّةَ، وَ ما کانَ لَنا مِنْ طُعْمَةٍ فَلِوَلِی الْاَمْرِ بَعْدَنا اَنْ یحْكُمَ فیهِ بِحُكْمِهِ».
آن گاه ابوبکر پاسخ داد:
ای دختر رسول خدا! پدر تو بر مؤمنین مهربان و بزرگوار و رئوف و رحیم، و بر کافران عذاب دردناک و عقاب بزرگ بود، اگر به نسب او بنگریم وی در میان زنانمان پدر تو، و در میان دوستان برادر شوهر توست، که وی را بر هر دوستی برتری داد، و او نیز در هر کار بزرگی پیامبر را یاری نمود، جز سعادتمندان شما را دوست نمیدارند، و تنها بدکاران شما را دشمن میشمرند.
پس شما خاندان پیامبر، پاکان برگزیدگان جهان بوده، و ما را به خیر راهنما، و به سوی بهشت رهنمون بودید، و توای برترین زنان و دختر برترین پیامبران، در گفتارت صادق، در عقل فراوان پیشقدم بوده، و هرگز از حقت بازداشته نخواهی شد و از گفتار صادقت مانعی ایجاد نخواهد گردید.
و به خدا سوگند از رأی پیامبر قدمی فراتر نگذارده، و جز با اجازه او اقدام نکردهام، و پیشرو قوم به آنان دروغ نمیگوید، و خدا را گواه میگیرم که بهترین گواه است، از پیامبر شنیدم که فرمود: «ما گروه پیامبران دینار و درهم و خانه و مزرعه به ارث نمیگذاریم، و تنها کتاب و حکمت و علم و
نبوت را به ارث مینهیم، و آنچه از ما باقی میماند در اختیار ولیّ امر بعد از ماست، که هر حکمی که بخواهد در آن بنماید.»
وَ قَدْ جَعَلْنا ما حاوَلْتِهِ فِی الْكِراعِ وَ السِّلاحِ، یقاتِلُ بِهَا الْمُسْلِمُونَ وَ یجاهِدُونَ الْكُفَّارَ، وَ یجالِدُونَ الْمَرَدَةَ الْفُجَّارَ، وَ ذلِكَ بِاِجْماعِ الْمُسْلِمینَ، لَمْ اَنْفَرِدْ بِهِ وَحْدی، وَ لَمْ اَسْتَبِدْ بِما کانَ الرَّأْی عِنْدی، وَ هذِهِ حالی وَ مالی، هِی لَكِ وَ بَینَ یدَیكِ، لاتَزْوی عَنْكِ وَ لانَدَّخِرُ دُونَكِ، وَ اَنَّكِ، وَ اَنْتِ سَیدَةُ اُمَّةِ اَبیكِ وَ الشَّجَرَةُ الطَّیبَةُ لِبَنیكِ، لایدْفَعُ مالَكِ مِنْ فَضْلِكِ، وَ لایوضَعُ فی فَرْعِكِ وَ اَصْلِكِ، حُكْمُكِ نافِذٌ فیما مَلَّكَتْ یدای، فَهَلْترین اَنْ اُخالِفَ فی ذاكَ اَباكِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ الِهِ وَ سَلَّمَ).
و ما آنچه را که میخواهی در راه خرید اسب و اسلحه قرار دادیم، تا مسلمانان با آن کارزار کرده و با کفّار جهاد نموده و با سرکشان بدکار جدال کنند، و این تصمیم به اتفاق تمام مسلمانان بود، و تنها دست به این کار نزدم، و در رأی و نظرم مستبدّانه عمل ننمودم، و این حال من و این اموال من است که برای تو و در اختیار توست، و از تو دریغ نمیشود و برای فرد دیگری ذخیره نشده، تویی سرور بانوان امّت پدرت، و درخت بارور و پاک برای فرزندانت، فضائلت انکار نشده، و از شاخه و ساقهات فرونهاده نمیگردد، حُکمت در آنچه من مالک آن هستم نافذ است، آیا میپسندی که در این زمینه مخالف سخن پدرت عمل کنم.
فقالت: سُبْحانَاللَّهِ، ما کانَ اَبی رَسُولُ اللَّهِ عَنْ كِتابِ اللَّهِ صادِفاً، وَ لالِاَحْكامِهِ مُخالِفاً، بَلْ کانَ یتْبَعُ اَثَرَهُ، وَ یقْفُو سُوَرَهُ، اَفَتَجْمَعُونَ اِلَی الْغَدْرِ اِعْتِلالاً عَلَیهِ بِالزُّورِ، وَ هذا بَعْدَ وَفاتِهِ شَبیهٌ بِما بُغِی لَهُ مِنَ الْغَوائِلِ فی حَیاتِهِ، هذا كِتابُ اللَّهِ حُكْماً عَدْلاً وَ ناطِقاً فَصْلاً، یقُولُ: «یرِثُنی وَ یرِثُ مِنْ الِیعْقُوبَ(1)»، وَ یقُولُ: «وَ وَرِثَ سُلَیمانُ داوُدَ(2)».
بَینَ عَزَّ وَ جَلَّ فیما وَزَّعَ مِنَ الْاَقْساطِ، وَ شَرَعَ مِنَ الْفَرائِضِ وَالْمیراثِ، وَ اَباحَ مِنْ حَظِّ الذَّكَرانِ وَ الْاِناثِ، ما اَزاحَ بِهِ عِلَّةَ الْمُبْطِلینَ وَ اَزالَ التَّظَنّی وَ الشُّبَهاتِ فِی الْغابِرینَ، كَلاَّ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ اَنْفُسُكُمْ اَمْراً، فَصَبْرٌ جَمیلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلی ما تَصِفُونَ.
حضرت فاطمه علیهاالسلام فرمود:
پاک و منزه است خداوند، پدرم پیامبر، از کتاب خدا رویگردان و با احکامش مخالف نبود، بلکه پیرو آن بود و به آیات آن عمل مینمود، آیا میخواهید همگی با نیرنگ و مکر او را متهم نمایید، و این کار بعد از رحلت او شبیه است به دامهایی که در زمان حیاتش برایش گسترده شد، این کتاب خداست که حاکمی است عادل، و ناطقی است که بین حق و باطل جدایی میاندازد، و میفرماید: - زکریا گفت: خدایا فرزندی به من بده که- «از من و خاندان یعقوب ارث ببرد»، و میفرماید: «سلیمان از داود ارث برد.»
و خداوند در سهمیههایی که مقرر کرد، و مقادیری که در ارث تعیین فرمود، و بهرههایی که برای مردان و زنان قرار داد، توضیحات کافی داده، که بهانههای اهل باطل، و گمانها و شبهات را تا روز قیامت زائل فرموده است، نه چنین است، بلکه هواهای نفسانی شما راهی را پیش پایتان قرار داده، و جز صبر زیبا چارهای ندارم، و خداوند در آنچه میکنید یاور ماست.
فقال أبوبکر: صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ صَدَقَتْ اِبْنَتُهُ، مَعْدِنُ الْحِكْمَةِ، وَ مَوْطِنُ الْهُدی وَ الرَّحْمَةِ، وَ رُكْنُ الدّینِ، وَ عَینُ الْحُجَّةِ، لااَبْعَدُ صَوابَكِ وَ لااُنْكِرُ خِطابَكِ، هؤُلاءِ الْمُسْلِمُونَ بَینی وَ بَینَكِ قَلَّدُونی ما تَقَلَّدْتُ، وَ بِاتِّفاقٍ مِنْهُمْ اَخَذْتُ ما اَخَذْتُ، غَیرَ مَكابِرٍ وَ لامُسْتَبِدٍّ وَ لامُسْتَأْثِرٍ، وَ هُمْ بِذلِكَ شُهُودٌ.
ابوبکر گفت: خدا و پیامبرش راست گفته، و دختر او نیز، که معدن حکمت و جایگاه هدایت و رحمت، و رکن دین و سرچشمه حجت و دلیل میباشد و راست میگوید، سخن حقّت را دور نیفکنده و گفتارت را انکار نمیکنم، این مسلمانان بین من و تو حاکم هستند، و آنان این حکومت را به من سپردند، و به تصمیم آنها این منصب را پذیرفتم، نه متکبّر بوده و نه مستبدّ به رأی هستم، و نه چیزی را برای خود برداشتهام، و اینان همگی گواه و شاهدند.
فالتفت فاطمة علیهاالسلام الی النساء، و قالت: مَعاشِرَ الْمُسْلِمینَ الْمُسْرِعَةِ اِلی قیلِ الْباطِلِ، الْمُغْضِیةِ عَلَی الْفِعْلِ الْقَبیحِ الْخاسِرِ، اَفَلاتَتَدَبَّرُونَ الْقُرْانَ اَمْ عَلی قُلُوبٍ اَقْفالُها، كَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِكُمْ ما اَسَأْتُمْ مِنْ اَعْمالِكُمْ، فَاَخَذَ بِسَمْعِكُمْ وَ اَبْصارِكُمْ، وَ لَبِئْسَ ما تَأَوَّلْتُمْ، وَ ساءَ ما بِهِ اَشَرْتُمْ، وَ شَرَّ ما مِنْهُ اِعْتَضْتُمْ، لَتَجِدَنَّ وَ اللَّهِ مَحْمِلَهُ ثَقیلاً، وَ غِبَّهُ وَبیلاً، اِذا كُشِفَ
لَكُمُ الْغِطاءُ، وَ بانَ ما وَرائَهُ الضَّرَّاءُ، وَ بَدا لَكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَحْتَسِبُونَ، وَ خَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ.
آن گاه حضرت فاطمه رو به مردم کرده و فرمود: ای مسلمانان! که برای شنیدن حرفهای بیهوده شتابان بوده، و کردار زشت را نادیده میگیرید، آیا در قرآن نمیاندیشید، یا بر دلها مهر زده شده است، نه چنین است بلکه اعمال زشتتان بر دلهایتان تیرگی آورده، و گوشها و چشمانتان را فراگرفته، و بسیار بد آیات قرآن را تأویل کرده، و بد راهی را به او نشان داده، و با بدچیزی معاوضه نمودید، به خدا سوگند تحمّل این بار برایتان سنگین، و عاقبتش پر از وزر و وبال است، آن گاه که پردهها کنار رود و زیانهای آن روشن گردد، و آنچه را که حساب نمیکردید و برای شما آشکار گردد، آنجاست که اهل باطل زیانکار گردند.
ثم عطفت علی قبر النبی صلی اللَّه علیه و آله، و قالت:
سپس آن حضرت رو به سوی قبر پیامبر کرد و فرمود:
قَدْ کانَ بَعْدَكَ اَنْباءٌ وَهَنْبَثَةٌ *** لَوْ كُنْتَ شاهِدَها لَمْ تَكْثِرِ الْخُطَبُ
اِنَّا فَقَدْناكَ فَقْدَ الْاَرْضِ وابِلَها *** وَ اخْتَلَّ قَوْمُكَ فَاشْهَدْهُمْ وَ لاتَغِبُ
وَ كُلُّ اَهْلٍ لَهُ قُرْبی وَ مَنْزِلَةٌ *** عِنْدَ الْاِلهِ عَلَی الْاَدْنَینِ مُقْتَرِبُ
اَبْدَتْ رِجالٌ لَنا نَجْوی صُدُورِهِمُ *** لمَّا مَضَیتَ وَ حالَتْ دُونَكَ التُّرَبُ
تَجَهَّمَتْنا رِجالٌ وَ اسْتُخِفَّ بِنا *** لَمَّا فُقِدْتَ وَ كُلُّ الْاِرْثِ مُغْتَصَبُ
وَ كُنْتَ بَدْراً وَ نُوراً یسْتَضاءُ بِهِ *** عَلَیكَ تنْزِلُ مِنْ ذِی الْعِزَّةِ الْكُتُبُ
وَ کانَ جِبْریلُ بِالْایاتِ یؤْنِسُنا *** فَقَدْ فُقِدْتَ وَ كُلُّ الْخَیرِ مُحْتَجَبُ
فَلَیتَ قَبْلَكَ کانَ الْمَوْتُ صادِفُنا *** لَمَّا مَضَیتَ وَ حالَتْ دُونَكَ الْكُتُبُ.(1)
بعد از تو خبرها و مسائلی پیش آمد که اگر بودی آنچنان بزرگ جلوه نمیکرد.
ما تو را از دست دادیم مانند سرزمینی که از باران محروم گردد و قوم تو متفرّق شدند، بیا بنگر که چگونه از راه منحرف گردیدند.
هر خاندانی که نزد خدا منزلت و مقامی داشت نزد بیگانگان نیز محترم بود، غیر از ما.
1) طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، 1403ق، ج1، ص97-107.
مردانی چند از امت تو همین که رفتی، و پرده خاک میان ما و تو حائل شد، اسرار سینهها را آشکار کردند.
بعد از تو مردانی دیگر از ما روی برگردانده و خفیفمان نمودند، و میراثمان دزدیده شد.
تو ماه شب چهارده و چراغ نوربخشی بودی، که از جانب خداوند بر تو کتابها نازل میگردید.
جبرئیل با آیات الهی مونس ما بود، و بعد از تو تمام خیرها پوشیده شد.
ای کاش پیش از تو مرده بودیم، آن گاه که رفتی و خاک تو را در زیر خود پنهان کرد.
**
آنچه برای همه مسلم و به حدیث متواتر ثابت شده این است که پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) علیبنابیطالب(علیه السلام) باید حاکم بر سرنوشت سیاسی مومنین و جامعۀ اسلامی باشد. ولی جریانهای نهان و آشکار دوست و دشمن با تشکیل سقیفه یکی از تاریکترین دورانهای صدر اسلام را رقم زد؛ دورهای که موجب شد حضور امام معصوم(علیه السلام) در صحنۀ جامعه و امور سیاسی، اقتصادی و نظامی دچار محدودیت و در نهایت ظاهری و بیتاثیر شود و این موضوع حاصل مشورت شوم «سقیفه» بود که در یک كلام میتوان گفت «دیانت» از «سیاست» تفکیك شد و یک ارتداد اجتماعی پیش آمد که همین مسئله، نقطۀ شروع یک دگرگونی و ارتجاع فرهنگی و به عبارتی استحالۀ فرهنگی و بازگرداندن مردم از اهداف و خواستههای خدایی پیامبر بزرگوار اسلام بود. حضرت فاطمه(علیها السلام) در خطبهها و بیانات خود به تعدادی از عوامل استحالۀ فرهنگی اشاره میکند.(1)
همچنین حاکم نیشابوری در حدیث امان به سند صحیح از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده است: «ستارگان سرچشمۀ امان برای اهل آسماناند و اهل بیتم مایۀ امان برای امتم از اختلاف میباشند
1) . فرهنگ فاطمیه، ص 58و59.
و اگر قبیلهای از عرب با آنان مخالفت کند، بین خودشان اختلاف خواهد افتاد؛ در نتیجه، جزو حزب شیطان خواهند شد.»(1)
چندی از مردم پس از ماجرای سقیفه و سرپیچی عدهای از بیعت با ابابکر، برای آنکه به خیال خودشان مرکز تجمع مخالفان را مورد تهدید قرار دهند، به خانۀ امام یورش آوردند. عمر و قُنفذ و طرفداران آنها تهدید کردند که اگر امام علی(علیه السلام) برای بیعت به مسجد بیرون نیاید، خانه را آتش میزنیم!
حضرت زهرا(علیها السلام) در دفاع از امام، در برابر مهاجمان فرمود:
أيهَا الظّالُّونَ الْمُكَذِّبونَ! ماذا تَقولونَ؟ وَأَي شَيءٍ تُريدونَ؟ يا عُمَرُ أَما تَتَّقِي اللهَ؟ تَدخُلُ عَلي بَيتي؟ أَبِحِزبِكَ الشَّيطانِ تُخَوِّفُني؟ وَ کانَ حِزبُ الشَّيطانِ ضًعيفاً ... .(2)
شما ای گمراهان و دروغگویان! چه میگویید و چه میخواهید؟ ای عمر، آیا از خدا پروا نداری؟ [که] اینگونه میخواهی وارد خانۀ من شوی؟ آیا با حزب شیطان که دور شما را گرفتهاند مرا میترسانی؟ در حالی که حزب شیطان ناتوانند... !
در کتاب «تحلیل حوادث ناگوار زندگانی حضرت زهرا(علیها السلام) » عوامل استحالۀ فرهنگی با بهرهگیری از جمعبندی خطبههای حضرت فاطمه(علیها السلام) به شرح زیر بیان شده است:
فَانّي حِرتُم بَعَدالْبَيان: سرگردانی و اضطراب.
ظَهَرَت فيكُم حَسَكَةُ النِّفاق: نفاق و دو رویی.
اَلا تُقاتِلونَ قَوْماً نَكَثوا اَيمانَهُم: سکوت و بیتفاوتی.
وَنَكَصتُم بَعَدَ الْاِقدام: پیمانشکنی.
تَفِرُّونَ مِنَ الْقِتال: ترک جهاد و مبارزه.
فَقُبحاً لِفُلولِ الْحَد: ترس و زبونی.
وَ اَنتُم في رِفاهِيةٍ مِنَ الْعَيش: تنبلی و تنآسانی (رفاه زدگی).
وَمَا الّذي نَقَموا مِن اَبَي الْحَسَن: ترک حمایت از رهبر معصوم (و انزوای رهبری).
ما هِذِه الْغَميزَةَ في حَقِّي: از دست دادن روح شهادتطلبی.
وَ اَشرَكتُم بَعدَ الاَيمان: روی آوردن به شرک و کفر.
اَفَحُكمَ الْجاهِليةِ يبغون: بیوفایی.(1)
رفتار کاملاً سنجیدۀ حضرت زهرا(علیها السلام) با خلفا و غاصبان حقوق خویش، نشان از هوشمندی فوقالعاده حضرت زهرا(علیها السلام) داشت. کاری که حضرت(علیها السلام) با دو مغصوب خویش کرد به معنای امروزی همان «بایکوت» است؛ بایکوت! یعنی عدم اجازه به ابراز وجود برای کسانی که «خیانت» کردهاند. اگر حضرت زهرا(علیها السلام) دربارۀ آن دو نفر، این گونه را رفتار نمیکرد، در طول تاریخ چهره و رفتارآن دو نفر «موجه» قلمداد میشد؛ درصورتی که با نوع رفتار آنها، بایکوت کردنشان کمترین کاری بود که امت اسلام و آیندگان پی به عدم رضایت دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) از آنها ببرند، آنگاه حدیث پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) دربارۀ آنان مصداقترین پیدا کند. حال به آسیبشناسی برخی از وقایع میپردازیم:
اگر آن دو نفر بر پیکر مطهر بانوی گرانقدر نماز میخواندند و این موضوع در جهان اسلام بازتاب پیدا میکرد آنگاه جایگاه آنها در طول تاریخ، از این که هستند هم فراتر رفته و آن دو به افرادی کاملاً ماورایی و مقدس تبدیل میشدند، درصورتی که چنین نیست و انسانهای باوجدان و دیندار از هر فرقه و آیین و مذهبی رفتار آنان با دخت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را نکوهش کردهاند، احادیث متفاوت اهل سنت و جماعت، مصداق همین موضوع است.
تداوم جدایی جایگاه خیر و شر: در طول تاریخِ ادیان، اولیای الهی – که خیر مطلق در زمین بودهاند – از افراد منافق و ستمگر – که نماینده شر روی زمین هستند – جدایی کردهاند. عملکرد حضرت زهرا(علیها السلام) در آن بخش از تاریخ ادیان، ادامۀ رفتار و رسالت تمام انبیای الهی بود تا این که حق در جای حق و ناحق در جای خود قرار گیرد. به یقین، مومنین حقیقی برای ظهور حقیقت
1) . الاحتجاج، ج 1، صفحه253؛ به نقل از: تحلیل حوادث ناگوار زندگانی حضرت زهرا(علیها السلام) ، ص 52.
الهی در هر سرزمین از آرمان خود نه تنها دست بر نمیدارند که جان و مال و خاندان خویش را هم در راه خدا میگذارند.
با نگاهی ژرف به عملکرد اولیا و انبیای الهی و خاندان آنها، بهدرستی به این نکته میتوان رسید که رفتار امام علی(علیه السلام) و حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان خاندان رسالت، کاملاً منطبق بر «نص» دین، منطبق بر روش اولیای خدا و عقلانیت و خودآگاهی بود. هیچ «عاقلی» نمیتواند با هیچ «جاهلی» اشتراک فکری و عملی داشته باشد؛ مگر نقصانی در او وجود داشته باشد. اگر ما از حق حضرت زهرا(علیها السلام) در طول تاریخ دفاع کردهایم، به حکم خدا به حکم دین و قرآن و به حکم عقل – وجدان و خودآگاهی – بوده است؛ مگر نه این که قرآن، کلام جاری خداوند بر زبان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، میفرماید:
أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ.(1) عملکرد خلفا - به اصطلاح جانشینان پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) - در طول بیستوپنج سال نشان داد که نه تنها حق با حضرت زهرا(علیها السلام) بود؛ بلکه تمام نگرانیها و دلواپسیهای حضرت هم کاملاً بجا و درست بود! مطالبی را که حضرت فاطمه(علیها السلام) در خطبۀ مسجد مدینه فرموند، آسیبشناسی و پیشبینی جریانی بود که ایشان – نه تنها در صحیفۀ اسرار الهی – در آیینۀ روزگار مشاهده میکرد. البته جای شگفتی هم نداشت، همانگونه که گفته شد، خیر مسیر خویش را به سوی خدا و شر مسیر خویش را به سمت شیطان ادامه میدهد و آن دو هیچگاه نمیتوانند در موازات یکدیگر حرکت کنند.
امتحان نهایی مدعیان خلافت، همان واقعۀ مرگ «عثمانبنعفان» به دست شورشیان مسلمان بود و برای همه آشکار شد که خلیفه چگونه امت اسلامی را تقسیمبندی کرده، که یکی در فقر مطلق دستوپا میزند و دیگری هزاران کیسۀ زر در گنجینۀ خود انباشته است. در روایتهای کتاب نفیس « الغدیر» تالیف جناب علامه امینی(ره) ثروتاندوزی اصحاب خلافت بهخوبی دیده میشود؛ ثروتاندوزی افرادی که خود را برترین نژاد در بین امت اسلام میدانستند. روشی که با «نص صریح اسلام» منافات داشت و به تفسیرهای امروزی، رفتاری کاملاً برترینژادی – فاشیستی – و پرورش دهنده خوی جاهلی و ارتجاعی بود ... .
1) . نساء :59.
بنابراین با توجه به مطالب پیشگفته در این بخش، نتیجه میگیریم حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان یک الگو در برابر «غاصبان ولایت»، نه تنها عاری از هر گونه نقصان بود؛ بلکه بهترین شیوۀ مبارزه با زیادهطلبان و منکران حق ولایت داشتند؛ شیوهای که در گفتار و رفتار اغلب معصومین(علیهم السلام) دیده میشود که به بخشهایی از آن سخنان و احادیث در متون کتاب خواهیم پرداخت.
«یکی از صفات بارز فاطمه زهرا(علیها السلام) جرئت و جسارت آن بانوی بزرگوار در برخورد مستقیم لسانی داشتن با دشمنان دین و منافقین و حتی پادشاه زمان خود بوده است. به شکلی که پس از غصب فدک و ولایت امیرالمومنین خود وارد مبارزه مستقیم با خلفای جور و مزدوران آنها میشود.
در اینجا به نقل چند برخورد مستقیم آن حضرت اشاره میکنیم:
يا أبابکر ما اسرع ما اغرتم علي اهل بيت رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ ای ابابکر، چه زود کینههای پنهانی خود را علیه اهل بیت پیامبر آشکار کردی.(1)
والله لا كَلَّمتُكَ ابداً؛ ای ابابکر والله با تو دیگر سخن نخواهم گفت.(2)
يا ابابکر لم تمنعني ميراثي من اَبي رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ ای ابابکر چرا مرا از ارث پدرم محروم کردی؟(3)
وَيحک يا عمر ما هذه الجرأة علي الله؛ وای بر تو، ای عمر از جرئتی که بر شکستن حدود خدا داری؟(4)
يا عمر اما تتقي الله؟؛ ای عمر اما از خطر نمیترسی در این که وارد خانه من شوی.(5)
1) . نهج الحیاه، ح 177.
2) . الامامة و السياسة، ج 1، ص13 ؛ راویان آورده اند که: حضرت فاطمه(علیها السلام) از ابوبکر سخت ناراحت شده و از او دوری کرد و تا زنده بود با وی سخن نگفت...(المصنف، ج5، ص 472؛ صحیح بخاری، ج5، ص 82-83 و ج 8، ص 3؛ صحیح مسلم، ج5، ص 154؛ مسندالشامیین، ج4، ص 198؛ فتح الباری، ج6، ص 139؛ شرح مسلم، ج12، ص 77.)
3) . نهج الحياه، ح 144؛ اللمعة البيضاء، ج1، ص 309.
4) . همان، ح 67؛ کتاب عوالم، ج 11، ص 401 و 409.
5) . الوافى، ج 2، ص 188 ؛ نهج الحياه، ح 64 .
حتی در متون روایی اهل تسنن نیز انعکاس رفتار ابی بکر به خوبی دیده میشود که در متون زیر به آن اشاره میشود.
پس از غصب فدک فاطمه(علیها السلام) نزد ابیبکر آمده و فرمودند: «چه کسی از تو ارث میبرد؟ ابوبکر گفت: فرزندانم.» سپس فاطمه(علیها السلام) فرمود: «آیا اولادت از تو ارث میبرند و من از رسول خدا نمیبرم.»(1)
عطیّه عوفی میگوید: «از ابوبکر شنیدم که به فاطمه(علیها السلام) میگوید: فدک را پدرت برای تو قرار نداده است ... .»(2)
همانا دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فردی را نزد ابوبکر فرستاد و میراث خود را از رسول خدا که شامل غنایم جنگی و فدک و مابقی خمس خیبر و ... بود را از او طلب کرد، اما ابوبکر از پسدادن چیزی از این اموال به ایشان خودداری کرد.(3)فاطمه(علیها السلام) دختر رسول خدا(علیها السلام) بر ابوبکر خشم گرفت و از او کناره گیری کرد و آن دوری از ابوبکر پیوسته استمرار یافت تا حضرت(علیها السلام) از دنیا رفتند ... .(4)
بعداز آنکه امیرالمؤمنین(علیه السلام) را به طرف مسجد بردند، فاطمه زهرا(علیها السلام) همراه با زنان بنیهاشم در پی امام به راه افتاد و گفت: «قسم به آنکه محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) را به حق به رسالت برگزید، اگر از پسر عمویم بازنایستید، موهایم را پریشان میکنم و پیراهن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را بر سر گذاشته و به طرف خداوند شیون(و نفرین) میکنم (و میدانم که دعایم هم مستجاب خواهد شد) زیرا صالح (پیامبر) نزد خدا گرامیتر از پدرم و شتر او گرامیتر از من و بچه شتر وی گرامیتر از فرزندانم نیست.»
سلمان فارسی گوید: به خدا قسم دیدم که دیوارهای حیاط مسجدالنبی(صلی الله علیه و آله و سلم) از جا کنده شد، به اندازهای که اگر فردی میخواست از زیر آن بگذرد، میتوانست! من خودرا به فاطمه(علیها السلام) رساندم و
1) . النص والاجتهاد، ص 61؛ الغدیر، ج7، ص 299؛ الطبقات الکبری، ج2، ص 314؛ ترکة النبی و والسبل التی وجهها فیه، ص 81؛ سنن ترمذی، ج3، ص 81؛ فتوح البلدان، 38؛ السنن الکبری، ج6، ص 302؛ المبسوط، ج12، ص 30؛ جامع الاصول، ج10، ص 386؛ فتح الباری، ج6، ص 140؛ کنزالعمال، ج5، ص 585.
2) . بلاغات النساء، ص 19.
3) . مسند (احمد بن حنبل)، ج 1، ص 9، ح52؛ صحیح (بخاری)، ج5، ص 82، ح 3913؛ صحیح (مسلم)، ج5، ص 103.
4) . ؛ السنن الکبری، ج6، ص 300؛ مسند (احمد بن حنبل)، ج1، ص 6؛ صحیح (بخاری)، ج4، ص 42؛ ح 2862البدایة والنهایة، ج5، ص 306؛ فتح الباری، ج6، ص 139.
گفتم: «سرور و مولای من، خداوند پدرت را رحمت للعالمین فرستاد، حال شما میخواهید امّت او را هلاک سازید؟» صدیقه کبری(علیها السلام) آرام گرفت و دیوارها به جای خود بازگشتند، به حدی که غبار از پایین آن به آسمان برخاست و وارد گلوی ما شد.(1)
ابوبکر و عمر به عیادت حضرت زهرا(علیها السلام) آمدند اما ایشان به آنان اجازۀ ورود نداد.(2)ابوبکر قسم یاد کرد سایبانی بر سرش سایه نگستراند تا اینکه نزد دخت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) رفته و رضایت او را جلب کند. ازاینرو به بقیع رفت و تا شب را زیر آسمان به سر برد. عمر نزد حضرت علی(علیه السلام) آمد و گفت: ابوبکر پیرمردی رقیقالقلب میباشد و در نماز نیز مصاحب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بوده است، ما چندین مرتبه نزد فاطمه آمدیم اما او به ما اجازۀ ورود نداد؛ اگر صلاح میدانی از او اجازه بگیر.
حضرت علی(علیه السلام) پذیرفت و نزد همسر مطهر خود رفت و خواستۀ شیخین را به او گفت اما حضرتش امتنا کرد. حضرت علی(علیه السلام) فرمود: من ضمانت آن دو را میکنم. حضرت فاطمه(علیها السلام) بیان داشت: خانه، خانۀ توست و زنان هم تابع مردانند، من با تو در چیزی مخالفتی نمیکنم.
حضرت علی(علیه السلام) شیخین را به حضور حضرتش آورد چون چشم آن دو بر حضرتش افتاد سلام کردند، اما جوابی نشنیدند.(3)ابوبکر گفت: ای دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، ما آمدهایم تا خشنودی تو را به دست آوردیم و از خشم بر ما درگذری. از تو میخواهیم ما را عفو نمایی و آنچه را که به سبب ما بر تو وارد شده ببخشی.
حضرت فاطمه(علیها السلام) پاسخ داد: من با شما هیچ سخنی نمیگویم تا اینکه پدرم را ملاقات کنم و از شما دو نفر نزد او شکایت کنم و نیز از کردار و رفتار و آنچه نسبت به من مرتکب شدهاید شکایت کنم.
ابوبکر گفت: ما برای عذرخواهی و طلب رضایت نزد تو آمده ایم، ما را ببخش. از ما درگذر و ما را به سبب کارهایمان مورد مواخذه قرار مده.
1) . الاحتجاج (طبرسی)، ص56.
2) . الامامة و السیاسة، ج1، ص 20-31؛ اعلام النساء، ج 4، ص 124-122؛ الامام علی بن ابیطالب، ج 1، ص 192؛ عمر بن خطاب، ص 88.
3) . در برخی از کتب آمده است: هنگامی که ابوبکر و عمر در مقابل آن حضرت نشستند، آن حضرت صورتش را از آنها به طرف دیوار برگرداند.(بحارالانوار، ج28، ص357 و 31، ص 621؛ الغدیر، ج7، ص 229؛ الامامة و السیاسة، ج1، ص 20 و ص 13؛ الامام علی بن ابیطالب، ج 1، ص 192؛ عمر بن خطاب، ص 88)
حضرت فاطمه(علیها السلام) رو به حضرت علی(علیه السلام) کرد و گفت: من با این دو حتی یک کلمه هم سخن نمیگویم تا اینکه از آنها از حدیثی که از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدهاید، بپرسم که اگر مرا تصدیق میکنند رأی مرا خواهی دید.
حضرت علی(علیه السلام) فرمود: بپرس، ما جز حق نمیگوییم.
حضرت فاطمه(علیها السلام) خطاب به شیخین اظهار داشت: شما را به خدا قسم میدهیم آیا شما این سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را شنیدهاید که فرمود:
فاطمه پاره تن من است و من از او هستم. هر که او را بیازارد مرا آزرده است(1)و هر که مرا آزارد محققا خداوند را آزرده و آزار او بعد درگذشتم همانند آزار او در زمان حیاتم میباشد و هر که در زمان حیاتم او را بیازارد گویی بعد از وفاتم او را آزار کرده است.
شیخین گفتند: به خدا قسم، آری.
حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمود: خدایا شاهد باش که این دو مرا آزار دادند، به خدا قسم دیگر هیچ سخنی با شما نمیگویم تا پروردگارم را ملاقات کنم و از شما و کارهایتان نزد او شکایت نمایم.(2)
ابوبکر فریاد واویلا بلند ساخت و گفت: کاش از مادر متولد نمیشدم!
عمر گفت: بیچاره مردمی که تو را زمامدار خود ساختند! تو پیرمرد خرف از خشم یک زن به زاری میپردازی و از شادی او خوشحال میشوی.(3)
ابوبکر گفت: به خدا پناه میبرم از غضب او و غضب تو ای فاطمه(علیها السلام) .
بی بیدو عالم فرمود: به خدا قسم در پی هر نماز که بخوانم تو را نفرین میکنم.(4)
1) صحیح (مسلم)، ج7، ص 141، ح 4483؛ سنن ترمذی، ج2، ص 319 و ج5، ص 360؛ الآحاد والمثانی، ج5، ص 362.
2) . در برخی از کتب چنین آمده است: حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمودند: همانا من، خدا و ملائکه را گواه و شاهد میگیرم که شما دو نفر مرا به خشم آورده و مرا از خود خشنود نساخته اید و هرگاه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، را ملاقات کنم از شما به آن حضرت شکایت خواهم کرد... (الامامة والسیاسة، ج 1، ص 31-20؛ اعلام النساء، ج4، ص 124-122؛ عمر بن الخطاب، ص 88).
3) . علل الشرایع(صدوق)، باب 149، ص 73.
4) . الامامه و السیاسه، ج1، صص 14 و ص 20.
جسم حضرت فاطمه(علیها السلام) پس از درگذشت پدر، روز به روز بیشتر از بین میرفت و توانش کمتر میشد. قلبش هیچ آرام نداشت و چشمش دائم گریان بود. آنقدر میگریست که تاب از کف میداد. این مسئله در روز به کرات تکرار میشد. حسنینعلیهما السلام را در مقابل خود مینشاند و میگفت: «کجاست پدر شما که بسیار نزدش عزیز بودید و شما را بر دوش خود برمیداشت؟ کجاست پدر شما که بیش از همه بر شما مهر میورزید و اجازه نمیداد که گرد و خاک زمین بر پایتان بنشیند؟ دیگر گذشت آن دوران عزت و سربلندی، دیگر این در، هر روز به روی شما گشوده نمیشود.»(1)
حضرت فاطمه(علیها السلام) به هنگام رحلت پدر بزرگوارش(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود:
«هر گاه قومی بمیرند، به خدا سوگند که کمتر یاد میشوند، ولی به خدا سوگند، یاد پدر من از روزی که رحلت کرده، افزونتر شده است. من آن وقتی را یاد میکنم که مرگ میان ما جدایی انداخت. پس خودم را به وسیلۀ یاد پیامبر خدا، محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) تسلی میدهم و به خود میگویم که مرگ راهی است که همه ما باید برویم و هر که امروز نمرده است، فردا خواهد مرد.»
همچنین در مرثیه پدرش(صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است:
به آنکه در زیر طبقات زمین پنهان است، بگو: اگر تو شیون و فریاد مرا همچنان میشنوی، بر من انبوهی از مصیبتها فروریخت که اگر بر روزها فرو میریخت، همچون شبها تیره و تار میشد. آری در سایه حمایت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بودم. از بخل و دشمنی کسی ترسی نداشتم و او زینت من بود، اما امروز در برابر هر فرومایهای خاشعم و از ستم دشمن میهراسم و ستمگر را به وسیله حجاب دفع میکنم. پس اگر قُمری شبهنگام، با صدای شکسته و حزین مینالد، من بامدادان گریه و ناله سر میدهم. آری، پس از تو، باید غم و اندوه، انیس و مونس من باشد و باید در فراق تو اشک چشمم را قرین و همراه خود سازم. چه چیز است بر کسی که تربت
1) . مناقب (ابنشهر آشوب)، ج2، ص 116.
پاک احمد(صلی الله علیه و آله و سلم) را بوییده است؟! تا آخر عمر، دیگر هیچ عطر دیگری را نبوید(1)و نیز فرموده است: «پدر جان! تو حدقۀ چشم من بودی هر بینندهای بر تو میگرید! هر که بخواهد میتواند پس از تو در فراقت بمیرد ولی من همواره بر فراق تو بیمناکم.»(2)
و نیز میفرماید: «دنیا خبر مصیبت تو را به ما داد و در دادن خبر شتاب کرد و بانگ برآورد؛ بدانید که کوچ کردن او قطعی شد و بدرود گفت.»(3)
همچنین آن حضرت فرمود:
به راستی که مرا کوهی بود که به سایۀ آن پناه میبردم، اما امروز مرا در معرض حرارت خورشید واگذاشته، چون زمین خشکی هستم! تو در کنارم پشتیبانم بودی. مادامی که چون ابری بر سرم سایه افکنده بودی، ولی امروز پس از تو، چه کسی به من بال و پر میدهد؟! وقتی که من چشم بر هم میگذارم، میدانم که بهترین جنگجو و بهترین سلاح من از دست رفته است! رحلت او فرارسید و مرا به دست عزا و مصیبت سپرد و دگرگونی روزگار بر تمام وجود من راه یافت. کلاغ سیاه پر و بالش را بر من گسترد و من در میان شمشیرها و نیزهها قرار گرفتم. به راستی که از کسی که شب و روز را سپری میکند، درشگفتم. در حالی که مرگ بین صبحگاه و شامگاه قرار دارد. امروز در برابر فرد بیچارهای خاشعم و از خواری خود پرهیز دارم و ستمکارم را با مقنعهام دفع میکنم و هرگاه قُمری با صدای شکسته و حزینش در شب روی شاخسار مینالد، من در صبحگاهان گریه و ناله سر میدهم. پس خداوند بر مصیبتی که به من وارد شده است، مرا صبر دهد که با رفتن پیامبر از دنیا، چراغ من خاموش شد.(4)
ابن عبید ربّه میگوید: حضرت فاطمه(علیها السلام) بر سر مرقد پدرش ایستاده بود و میگفت: «پدر جان! ما گرفتار فقدان تو شدیم، مانند زمینی که بیباران بماند و از همان لحظه که تو از انظار پنهان شدی، وحی و کتابها نیز از نظر ما پنهان شد. کاش پیش از تو، مرگ با ما مصادف میشد. چون مصیبت تو پیش آمد و کتابها میان ما و تو فاصله شد.»(1)
ابن ابیالحدید میگوید: بسیاری از مردم، ندبه و مرثیه حضرت فاطمه(علیها السلام) بر پدر بزرگوارش را در روز رحلت آن حضرت و پس از آن روز نقل کردهاند که آن مرثیه الفاظ معدود و مشهوری است از جمله: «ای پدر جان! بهشت جاودانه آرامگاه توست! ای پدر جان، که نزد پروردگار صاحب عرش، جایگاه تو است. ای پدرجان، که جبرئیل تو را پوشش داد. ای پدر جان، که پس از امروز تو را نخواهیم دید.»
بعضی از مردم خاطر نشان میکنند که این ندبه و درد دلها با نوعی از تظلّم و ابراز رنج و درد همراه است؛ به دلیل جریانی که بر سر او آمده بود و او را مغلوب ساخته بود و درستی این مطلب را خدا بهتر میداند.
شیعه نقل میکند: که گروهی از صحابه، به گریههای طولانی حضرت فاطمه(علیها السلام) اعتراض و او را از آن همه گریه نهی کردند و گفتند: «از کنار مسجد فاصله بگیر و به یکی از اطراف مدینه برو.»(2)
در حزن شدید حضرت فاطمه(علیها السلام) ، جبرئیل فرود میآمد و در سوگ پدر به او تسلای خاطر میداد. برای او از رسول اعظم(صلی الله علیه و آله و سلم) و درجۀ رفیع حضرتش خبر میآورد و از آیندۀ ذریهاش به او خبر میداد. حضرت فاطمه(علیها السلام) این اخبار غیبی را برای امیرمؤمنان علی(علیه السلام) بازگو میکرد و امیرمؤمنان، علی(علیه السلام) آنها را مینوشت.(3)
حضرت زهرا(علیها السلام) روزی از حضرت علی(علیه السلام) درخواست کرد پیراهن پدرش را که وی را با آن غسل داده، نزد او بیاورد. چون آن را مشاهده کرد و بویید، چنان شیون و زاری کرد که به حالت اغماء افتاد. پس حضرت آن را از او پنهان ساخت.(4)
در یکی از روزها نیز از بلال خواست اذان گوید و بلال چنان بود که بعد از وفات رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، دیگر اذان نمیگفت. چون مؤذن رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بانگ تکبیر بلند ساخت، حضرت زهرا(علیها السلام) دوران پدر را به یاد آورد و به گریستن پرداخت و چون ندای «اشهد ان محمداً رسول الله» سر داد، حضرت فاطمه(علیها السلام) با صورت بر زمین افتاد و غش کرد. بلال اذان را قطع کرد و آن را به پایان نرساند.(1)
حضرت فاطمه(علیها السلام) آنقدر از ظلم و ستمی که بر او رفت، شکوه کرد که سران مدینه رنجور شدند و از حضرت علی(علیه السلام) خواستند که او یا شب بگرید یا روز.(2)حضرت خواسته آنان را به حضرت زهرا(علیها السلام) گفت. ایشان فرمود: «ای ابالحسن، من مدت زیادی در میانشان نیستم و از گریه بر پدرم باز نمیایستم، نه شب و نه روز.» حضرت علی(علیه السلام) مانع او نشد، اما خانهای در قبرستان بقیع به نام «بیت الاحزان»(3)برایش بنا کرد تا در آنجا گریه کند.(4)این خانه در پناه شاخههای درخت خرما ساخته شده بود(5)و صبحگاهان که فرامیرسید، حضرت فاطمه(علیها السلام) همراه فرزندان خود به آنجا میرفت و شبهنگام حضرت علی(علیه السلام) او را به منزل بازمیگرداند.(6)
هنگامی که حضرت فاطمه(علیها السلام) بر بستر بیماری افتاد و بر اثر همان بیماری درگذشت، زنان مهاجر و انصار به عیادت حضرت آمدند. سلام کردند و گفتند: «ای دختر پیامبر، چگونه هستی و با این بیماری چگونه سر میکنی؟»
1) . شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ص 61.
2) . مناقب (ابنشهر آشوب)، ج2، ص 78.
3) . امام شرف الدین میگوید: او (حضرت زهرا(علیها السلام) ) و دو فرزندش و عدهای از زنان در بقیع زیر درختچهای در فراق رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نوحهسرایی میکردند؛ چون آن درختچه را قطع کردند، علی(علیه السلام) برای فاطمه(علیها السلام) خانهای در بقیع ساخت که برای نوحهسرایی در آن مأوا میگرفت. این خانه همان بیتالاحزان نامیده میشود. وی همچنان میگوید: این خانه (بیت الاحزان) در هر نسلی از این امت زیارت میشد؛ چنانچه مشاهد مقدسه هم چنین بود تا اینکه به دستور ملک عبدالعزیزابنسعود الجندی هنگامی که مسلط بر حجاز شد ویران گردید و همین طور مقدسات در بقیع هتک حرمت و ویران شد و این به مقتضای مذهب وهابیت وی بود. این واقعه در سال 1344 هجری قمری رخ داد. (النص والاجتهاد، ص 302؛ عوالم العلوم، ج11، ص 489؛ وفا الوفاء، ج3، ص 918.)
4) . تاریخ مدینه، تألیف سمهودی، ج2، ص 95 به نقل از غزالی، قول استحباب نماز در مسجد حضرت فاطمه(علیها السلام) در بقیع را آورده است اما از غیر او بیان داشته که این مسجد در حقیقت همان «بیتالحزن» است که دخت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در ایام سوگواری خود بر پدرش به آنجا میرفت.
5) . ابوبکر خوارزمی، المختار من نوادر الاخبار، ص 191.
6) . بحارالانوار، ج10، ص 51.
حضرت فاطمه(علیها السلام) به درگاه خداوند سپاس گزارد بر پدرش درود فرستاد و گفت:
به خدا سوگند، از دنیایتان سیر شده ام. بر مردانتان غضبناکم، دینداری آنان را آزمودم و سست پیمانیشان بیزارم ساخت؛ آنان به شمشیری شکسته و تیغ زنگارخورده میمانند، اندیشهای پست و گفتاری نارسا دارند. مردمی که خشم خدا را خریدند و جاودانی در آتش دوزخ را برگزیدند. اینست حال مردان شما! و من به ناچار کار را به آنان واگذارده و سنگینی و ننگ حقکشی را برایشان بار کردم: بریده باد دست جفاکاران و نابودی و هلاک، ارزانیشان.
وای بر آنان، چرا نگذاردند حقّ در مرکز خود قرار یابد و چرا پایگاه خلافت نبوی را از خانۀ وحی دور کردند؟ به راستی آیا سزاوار است که انسان آگاهِ بر امور دین و دنیا را کنار زنند؟ و آیا این اقدام ناصواب جز زیان آشکار، چیز دیگری است؟
به خدا سوگند آنان از ابوالحسن روی گرداندند و او را نپسندیدند؛ چون سوزش شمشیر او را چشیدند و دیدند که او را از مرگ هراسی نیست و استوار و پایدار در صحنۀ مبارزه حق و باطل بر جای میماند.
سوگند به خداوند یکتا، اگر اینان علی را بر کاری که پیامبر بر عهدۀ او نهاده بود، میگماردند؛ او به نیکی کار را به سامان میرساند، امت را با روشی آسان به راه راست میبرد. کمترین حقّی از هیچکس تباه نمیشد. نه روندگان به سختی میافتادند و نه سواران دلآزرده میشدند. علی آنان را به سرچشمۀ جوشان گوارای پرآبی میرساند که کاستی بدان راه نداشت، آب از همه سویش تراوش میکرد و همگی در کنار این چشمهسار پر آب سیراب میگشتند. او در پنهان و آشکار مردم را اندرز میداد، از داراییهای دنیا بهرهای نمیگرفت و خود را به حُطام آن نمیآلود. با رفتار الهی خود، بر مردم آشکار میساخت که زاهد کیست و دنیاگرا کدام است؟
خدای بزرگ در قرآن میفرماید: «اگر مردم ایمان آورده و تقوا پیش میگرفتند، درهای آسمان و زمین را بر روی ایشان میگشودیم؛ اما آنان حق را تکذیب کردند
و ما نیز به دلیل کارهایشان آنها را کیفر کردیم و ستمکارانشان به زودی به سزای اعمالشان خواهند رسید و ما در برابر آنان عاجز نیستیم.»
اینک بیایید و بشنوید! به راستی که روزگار چه شگفتیها دارد! ای کاش میدانستم که مردان شما چرا چنین کردند؟ چرا با این رفتار زشت به جایگاه دردناک و ناشایست تن دردادند؟ آری، سرانجام ستمگران بد خواهد بود.
به خدا سوگند، این مردم بسان کسی هستند که بال را رها کرده و پرهای کوچک بیارزش را مقدم شمارد. پس نفرین بر مردمی که خویشتن را نیکوکار میپندارند؛ حال آنکه تبهکار و فاسدند و خود نمیدانند.
وای بر این امت! آیا انسان هدایتگر برای راهنمایی مردم سزاوارتر است یا فردی که خود راه نمییابد، مگر آن که هدایت شود؟
قسم به جان خودم که بذر فتنه را پاشیدید و دیری نپاید که ثمر آن را بچینید. آن روز که آشوب به پا شود و خونها به ناحق ریخته شود و زهرهای کشنده در کامها فرو رود.
اکنون آماده باشید که شمشیرهای آخته و فرمانروایان ستمگر بر شما سلطه خواهند یافت. گرد بلا برانگیخته خواهد شد. استبداد خودکامگان شما را از بیخ و بن ویران خواهد ساخت. اموالتان به غارت خواهد رفت و جمعتان پراکنده خواهد شد. دریغا که دیدۀ حقیقتبین ندارید و مرا به روشنگری شما راهی نیست. آیا ما شما را به کاری واداریم که آن را خوش نمیدارید؟!
بانوان از دیدار زهرا بازگشتند و گزارش سخنرانی کوبنده حضرت را برای همسران خود بازگو کردند. چند لحظه نگذشته بود که شماری از مردان مهاجر و انصار به حضور دختر پیامبر رسیدند و زبان به اعتذار گشودند که: «ای سرور بانوان، اگر ابوالحسن این حقایق را پیش از استواری پیمان و قطعی شدن بیعت با ما درمیان میگذارد، ما هرگز به کسی جز او روی نمیآوردیم.»
حضرت زهرا(علیها السلام) خشمگین شد و پاسخ داد: «از من دور شوید که بعد از سهل انگاری و سستی شما دیگر عذرخواهی ثمر ندارد و کوتاهی و واپسگراییتان راه هر اقدامی را بسته است..» (1)
ابوجعفر محمدبنجریربنرستم طبری به سلسله سند متصل خود از امام صادق(علیه السلام) و ایشان از پدربزرگوارش، امام باقر(علیه السلام) و از جدش امام سجاد(علیه السلام) نقل میکند که فرمود:
هنگامی که حضرت فاطمه(علیها السلام) بیمار شد – بیماری که منجر به وفات ایشان شد – زنان مهاجرین و انصار به عیادت وی آمدند و گفتند: «چگونه صبح کردی ای دخت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ؟» فرمود: «صبح کردم در حالی که از دنیایتان بیزارم و مردانتان را دشمن میدارم... . »(2)
زنان این سخنان شورانگیز و جانگداز را به مردانشان گفتند. پس گروهی از مهاجران و انصار به عذرخواهی نزد حضرت فاطمه(علیها السلام) آمدند و گفتند: «ای سرور زنان، اگر ابوالحسن این مطالب را قبل از عقد بیعت و محکم کردن امر(خلافت) به ما متذکر میشد، ما هرگز دیگری را بر او برنمی گزیدیم.»
حضرت زهرا(علیها السلام) فرمود: «وای بر شما دیگر عذری پس از عذر آوردنتان وجود ندارد و دیگر کاری را پس از کوتاهیتان انجام نتوانید داد.»
شگفتا از اینان که هیچ آزرم در وجودشان نیست و نشانی از غیرت و حمیّت ندارند!
آیا حضرت علی(علیه السلام) نبود که هفت روز بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آن خطبه طولانی، معروف به «خطبة الوسیله» را خواند و در آن حقانیت خویش را ثابت ساخت و احادیث نبوی در مورد خویش را به یاد آنان آورد؟(3)
نقل است روزی عایشه دختر طلحه، بر حضرت زهرا(علیها السلام) وارد شد و آن حضرت را گریان دید، پس عرض کرد: «پدر و مادرم به فدایت، چرا گریه میکنی؟» آن حضرت در جواب فرمود:
همانا پستترین افراد از قبیلۀ تیم و مکارترین اشخاص از طایفۀ عَدی، ابالحسن (علی(علیه السلام) ) را (به جرم سبقت در تقرب به خدا و رسول او) به کوچه کشاندند و سپس با ریسمان به او نزدیک شدند و با نهایت دشمنی و کینهتوزی که در دلشان پنهان کرده بودند او را علناً در میان مردم با ریسمان به گردن آویخته، کشیدند.
آری، آنگاه که چراغ دین (رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ) خاموش گشت و پیامبر امین خدا رحلت کرد، کینههای پنهانی این دو نفر بر زبانشان علنی شد و سوار بر مرکب نفس، حق مسلّم ما یعنی فدک را از ما گرفتند؛ وای بر آنکه این ملک را تملیک كرد، همانا فدک هدیۀ خداوند متعال بر رسول باوفایش بود و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به امر خداوند متعال و در حضور حضرت جبرئیل(علیه السلام) آن را به من و ذریۀ من هدیه کردند، پس اکنون اگر این دو نفر، ظالمانه آن را غصب میکنند و با زور مرا از آن منع میکنند، من قضیه را به روز حشر موکول کردهام و در آنجا خواهید دید که غاصبان فدک چگونه در عمق جهنم در آتش و عذاب خواهند بود و از آب زقّوم در آنجا تناول خواهند کرد.(1)
البته حضرت زهرا(علیها السلام) بیانات بسیاری میان اصحاب صدیق حضرت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) و یاران علی(علیه السلام) دارد که مجال نگارش تمامی آنها در این قسمت نیست به همین دلیل تنها به یک مورد دیگر از شکواییههای ایشان دربارۀ امت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در مواجهه با امسلمه(علیها السلام) میپردازیم:
روزی امسلمه به عیادت ایشان آمد و گفت: «شب را چگونه صبح کردی، ای دختر رسولخدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ؟»
حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمود:
در حالی صبح کردم که میان پریشانی و آشفتگیام. (صبح کردم) میان از دست دادن پیامبر و ستم شدن به وحی. به خدا سوگند حریم آنکه امامتش بر دیگران واجب بود، درهم شکسته شد؛ آنچه خداوند (آن را) در تنزیل، تشریع فرموده بود
1) . امالی (طوسی)، ج1، ص204؛ اللمعة البیضاء، ص776؛ بحارالانوار، ج29، ص182.
و رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در تأویل آن را سنت داشته بود؛ (چرا که) این کار ثمره کینههای جنگهای بدر و احد است و بر (امامتش) نفاق مکنت یافته به واسطه سخنچینی (چیره شده). به هدف خود نیز که رسیدند، از روی عناد، تهدیدات خود را متوجه ما ساختند و با سنگدلی تمام پایههای ایمان را فروریختند و از آنچه وعده بر حفظ رسالت و کفالت مؤمنان داشته شده بود، مأیوس شدند و بعد از چیرگیشان بر انتقام کشیدن خون پدرانشان در سرزمینهای بلا و جایگاههای شهادت به بهرههایشان از کالای فریبنده دنیا چنگ آزیدند.(1)
ه) پدیدارشناسی حقوقی کودتاگران سقیفه
در جریان برخورد کودتاگران «سقیفه بنی ساعده» و تصاحب حقیقی و حقوقی قدرت و ثروت جهان اسلام به نفع خویش و تضییع حقوق فردی و اجتماعی افراد مقابل از لحاظ حقوقی که «اهل بیت پیامبر علیهمالسلام» به حساب میآمدند در متون تاریخی، حدیثی و روایی و همچنین فقهی، تفسیرها و تحلیلهای فراوان خوانده یا شنیدهایم.
با توجه به مفروضات «نظریه پدیدارشناسی حقوقی» میتوان جمعبندی عملکرد اصحاب سقیفه را در مواردی از تخلف (نه تجاهل) و عدم اطلاعتپذیری ایشان از پیامبر اعظم الهی(ص) را نوعی «غصب حقوقی» دانست که در آن اراده شخصی به اراده الهی و اجتماعی اسلام، تبدیل شده است!
به گفته ادموند هوسِرْل(2)از فیلسوفان آلمانی- اتریشی مهم و تأثیرگذار قرن بیستم و بنیانگذار پدیدارشناسی: «هستیشناسی عبارت است از مطالعه ساختهای اساسی و ضروری برای تشکیل معانی اشیاء به وسیله رفتارهای انسانی در قبال آنها.» و هستیشناسی حقوق عبارت است از
«مطالعه رفتارها و گرایش های اصلی و ویژه انسان در جهان؛ رفتارها و گرایشهای که پایه و اساس حقوق را تشکیل میدهند.»
باتوجه به نظریه فوق و عملکرد «بالقوه» و « بالفعل» افراد در این متن تحلیلی، به حقوق «مطلق (حقوق شخصی)» و «حقوق نسبی( حق مالکیت اعطایی و قانونی)» به ساختارشناسی و پدیدهباوری کودتای «سقیفه بنی ساعده» در قرن اول هجری و سال دهم هجری بپردازیم.
در اینجا به بیست مورد رفتار افراد مجری آن کودتا و عملکردشان با عنایت به مفروضات فوق، به عنوان تخلف همراه با تبانی برای به دست آوردن اهداف غیر دینی میپردازیم که البته تمام موارد تاریخی، روایی، حدیثی و فقهی آنها در اغلب کتب فِرَق اسلامی و بهخصوص متون روایی شیعه و سنی موجود است و در اینجا تنها به معرفی سرفصل ها به شکل عددی بسنده شده است.
تَمرّد عمدی اصحاب و اعضای شرکتکننده در کودتای« سقیفه» از امر ولایی و الهی پیامبر(ص) برای حضور در بین لشکر اسلام همراه اسامهبنزید و عدم اطلاعتپذیری از دستور مکرر و صریح ایشان و ماندن در مدینه.
حضور در مسجد و نیابت اقامه نماز بدون اذن و اجازه حضرت پیامبر(ص) و تقسیم امامت جماعت بین خودشان و همچنین عدم اجابت از دستور پیامبر و اجابت امر ایشان برای ثبت مکتوب و مهجور «هذیانگو» خواندن ایشان توسط عمربنخطاب!
تبانی با سران قبایل مهاجرین و انصار برای انجام کودتا و ایجاد سپاه نظامی برای کودتا و رهاکردن تشییع و تدفین پیامبر(ص).
همکاری و هماهنگی با دشمنان اسلام مثل حکام اطراف شبه جزیره و حکومت روم شرقی (بیزانس) برای همکاریهای آینده (البته به عنوان پیشفرض مطرح میشود، چون هیچ یک از خلفا عملاً به سمت تصاحب بیزانس لشگرکشی نکرد و با امویان همکاری نزدیک داشتند!)
تحت نظر قراردادن بنیهاشم، تهدید، ارعاب و سدّ راه آنان برای حمایت از ولایت حضرت علی(ع).
اعلام «خلافت» و ایجاد «سنت» در آیین اسلام که بدون سابقه قبلی نوعی « بدعت» به شمار میآمد!
انجام آیین «بیعت»گیری از مردم برای امری که «غیرالهی» و در اصل و اساس« بدعت» به شمار میآمد!
ایجاد تفرقه بین امت اسلام و درگیری و خونریزی بین « انصار و مهاجرین» مدینه و کشتن «سعدبنعباده» توسط خالد بن ولید.
طراحی حمله به خانه پیامبر(ص) وحریم اهل بیت(ع)، با وجود سفارش و تاکید حفظ حرمت خاندان پیامبر(ص) توسط خود ایشان در احادیث متواتر!
حمله غلام ابوبکربنابیقحاقه (قنفد) و عمر بن خطاب به خانه حضرت فاطمه(س) در فاصله زمانی مکرر و آتش زدن در خانه و هتک حرمت ساکنان آن با ایجاد ارعاب.
دستگیری حضرت علی(ع) و رفتار بسیار ناشایست با ایشان با وجود «فاتح خیبر و سردار بزرگ اسلام» بودن در غزوات پیامبر(ص).
غصب جایگاه ولایی حضرت علی(ع) و انقطاع اصل نبوت و ولایت (به عنوان ضربه اصلی و نهایی به اساس فکری اسلام).
غصب و غارت اموال اهل بیت(ع) و ممانعت از تصرف «فدک» توسط حضرت زهرا(س) بعد از ارتحال و شهادت پدر و تصرف میراث پدرتوسط ایشان.
اتهام تمرّد به اهل بیت(ع) در کمال وقاحت با قوانین خودساخته و غیرالهی و وحیانی خلافت و ایجاد رعب در پیروان اهل بیت(ع) و قطع حقوق آنان از جمله حضرت امسلمه سلامعلیها همسر حضرت پیامبر(ص).
تصرف فرماندهی کل لشگر اسلام و خلع ید سپاه خارج از مدینه، برای دخالت در امور اطلاعت از فرمانده کلاش که حضرت علی(ع) به شمار میآمد و خیانت علنی و تبانی اسامه بن زید با کودتاگران!
اجازه دخالت «بنی امیه» در امور اسلام باوجود سفارش و تأکید حضرت پیامبر(ص) در طرد آنان و واگذاری مهمترین بخشهای حکمرانی، مالی، حقوقی و اجتماعی اسلام به آنان!
اقدام به تسویه حسابهای قومی و غارت اموال و نوامیس مسلمانان معترض که جنایات «خالد بن ولید» در کشتار مسلمانان بخشی از حقایق مهم تاریخ اسلام بعد از پیامبر است.
تغییر نظام سیاسی - اعتقادی اسلام با سپردن منابر و تریبونها و تبلیغ برخی رفتارهای جاهلی توسط افراد بدنام در زمان جاهلیت، همچون مغیره و... .
ایجاد مناصب جدید، خلاف موازین اسلام و «تخصیص اعتبارات حقوقی ناعادلانه» و قومگرایانه و عدم رعایت موازین عادلانه اسلامی و قطع حقوق معترضین.
تغییر در ساختار لفظی و معنوی «اصول و فروغ دین» نماز (صلاة) از قبیل «وضو، اذان، اقامه، قنوت، تشهد و سلام» و محل مصرف زکات و ترک خمس آل محمد(ص) (آنچه در سوره توبه آمده است) و رسوم هدیۀ امت به خاندان پیامبر(ص)!
و موارد بیشماری که سعی شد به مهمترین موارد در تخلف و تخطی و عدول از شرایع دین توسط «کودتاگران و بدعت گران سقیفه بنی ساعده» به تحلیل و تفسیر گذاشته شود. از لحاظ « حقوقی» تک تک این موارد دارای مباحث حقوقی اسلامی و حتی بین المللی با نگاههای امروزی است و حتی از لحاظ «وجدان بشری» هیچ محل سکوتی ندارد که یک عده در طول دو ماه فی مابین کسالت منجر به ارتحال حضرت پیامبر(ص) تا یک ماه بعد از آن، یک حکومت الهی را با منطق «شمشیر» و «عصبیت قومی» سرنگون و یک سیستم و رژیم تازهای را بنیان نهاده باشند که این همه تغییر در «ساختار و محتوایش» به وجود آمده باشد!
در اینجا لازم میدانم ضمن احترام به «احتجاج» بانوی صدیقه و معظمه اسلام و نور چشم اهل بیت علیهم السلام و تنها وارث واقعی حضرت پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم، حضرت فاطمة الزهراء سلامعلیها، متذکر این نکته حقوقی باشم که درخواستهای بهحق حضرت زهرا سلاماللهعلیها چه در بخش «حقوق مطلق(شخصی)» و چه در «حقوق نسبی اجتماعی»، کاملا برابر با «اصول و فروع» دین مقدس اسلام بوده و هیچ گونه عدول و یا اعمال نظر شخصی خلاف شریعت از ایشان در احتجاجات شان دیده نمی شود و این نکته میتواند توجه وجدان های بیدار را به خود جلب
نماید که اصرار بانوی معظمه اسلام با «بایکوت کردن خلیفه» خود خوانده و رد اعمال و رفتار آنها و طردشان از خانه پیامبر(ص) به چه دلیل و طبق کدام موازین حقوقی اسلام بوده است!
بنده علیرغم «شیعه»بودن سعی کردهام با مطالعاتی که در متون متقن تاریخی و روایی و فقهی داشتهام، جانب انصاف را در ترکیب و ترتیب کلمات این متن به کار ببرم و از اصولی سخن بگویم که مورد « اتفاق نظر» تمام مسلمانان و ِفرَق اسلامی است و امیدوارم مرضی رضای حضرت حقتعالی نیز بوده باشد.
اقدام به تفکر و رعایت انصاف در تمایل و یا تقابل با متن را به وجدان خود خوانندگان این تحلیل میسپارم.
اگرچه سیاست یا رفتارشناسی سیاسی مربوط به جهان معاصر و یا یکی دو قرن گذشته است و گفتمانهای سیاسی، گفتمانهای هر روزۀ حکومتهاست، در تاریخ اسلام نیز موارد بسیاری وجود دارد. بسیاری از حکمرانان و سیاستبازان دینفروش در قرون مختلف اسلام به ویژه در قرون اول تا پنجم، در راه همزبانی و همراهی دین و سیاست و سیاست و دین، موانع و مصیبتهایی برای جامعۀ اسلامی فراهم کردهاند که حتی عصر کنونی هم از آسیب آنها در امان نمانده است. از معدود کسانی که مؤلفههای سیاسی را فدای «دین» کردند و اولویتهای دین الهی را صرف امیال سیاسی و حکمرانی نکردند، حضرت علی(علیه السلام) و همسر بزرگوارشان حضرت فاطمه(علیها السلام) هستند. همانطور که در بخش نتیجهگیری رفتارشناسی اخلاقی نگاشته شده، چون اغلب تألیفات و نوشتهها دربارۀ حضرت زهرا(علیها السلام) فقهی، روایی و احادیث است؛ اگر بگوییم مثلاً چنین رفتار حضرت سیاسی محسوب میشود چه فکری خواهیم کرد و یا اگر کسی یک کتاب با عنوان «سیاست فاطمه زهرا(علیها السلام) » بنویسد چه بازخوردی بین مخاطبان خواهد داشت؟!
پرواضح است که به دلیل جنبههای دینی و ولایی زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) کسی به فکرش نمیرسد که بانوی جوانی بتواند از ابزارهای مختلف سیاسی برای احقاق حق خود
استفاده کند. برای نمونه، حضرت فاطمه(علیها السلام) آگاهانهترین روشهای سیاسی را بعد از جریان سقیفه به کار گرفت تا چهرۀ واقعی غاصبان ولایت و حکومت اسلامی را به جهانیان نشان دهد. ایشان از هر اهرمی از جمله: خطبه، گریه، دعا، نماز، اذان، احتجاج و حضور در اجتماع حتی دربِ منازل مهاجرین و انصار برای رساندن پیام مظلومیت خود استفاده کردند. با بررسی هر کدام از فعالیتهای ایشان به نکات شگفتانگیزی میرسیم که جالب توجه است.
برترین حرکت حضرت زهرا(علیها السلام) در مقابل غاصبان حقاش، «بایکوت» کردن آنان است؛ آری بایکوت! اگر حضرت زهرا(علیها السلام) به حضور مدعیان «خلافت» در مراسم کفن و دفناش اجازه حضور میفرمود آنگاه هیچکس حتی خود ائمۀ معصومین(علیهم السلام) توجیهی برای مظلومیت و محرومیت ایشان از حقوقش نداشتند. عدم سازش ایشان با دشمنان ولایت سبب تضمین ولایت تا قیامت شده است.
در اغلب موارد سیاستمداران برای رسیدن به موقعیت برتر از دین مایه میگذارند تا بتوانند به ثروت و قدرت برسند. شیوۀ ولایی حضرت فاطمه(علیها السلام) و عدم سازش ایشان با ستمگران، سنتی مبارک شد که هیچ یک از معصومین(علیهم السلام) و پیروان صدیقشان در طول تاریخ دین را به دنیا نفروشند و این بزرگترین امتیاز بزرگان دینی ما در جهان است و مایۀ افتخار جهان تشیع!
حضرت زهرا(علیها السلام) در نهایت از فدک چشم پوشی کرد ولی برای تحقق امامت و ولایت حتی از قید جان گذشت. در جهان اسلام بعد از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، هیچ اتفاقی به اندازۀ احتجاج مهم نبوده و نخواهد بود؛ زیرا میراث پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) که همان قرآن و عترت است با درایت و مدیریت سیاسی - اعتقادی حضرت زهرا(علیها السلام) و حضرت علی(علیه السلام) تا به امروز ماندگار مانده است، هر چند خداوند همیشه دین خود را یاری کرده است، اما خودشان نیز فرمودهاند: إِنَّ اللّهَ لاَ يُغَيِرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ؛ به درستی که ما سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمیدهیم مگر به دست خودشان.(1)
1) . الرعد: 11.
تفکر و تدبیر همراه علم «لدنی» و اتصال به عالم ماورا در کنار حکمت زهرایی همچنین ایمان و تقوا، برترین سرمایه، برترین سلاح و ویژگی حضرت فاطمه(علیها السلام) در مقابل دشمنانش بود؛ دشمنانی که از بیتدبیری، منزل آتش میزدند، تهدید میکردند، جسارت میکردند، غصب و غارت میکردند.
به یقین، دشمنان حضرت زهرا(علیها السلام) برای تصاحب منبر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و ادعای خلافت، با حکام و همسایۀ کشور اسلام، همچون «روم و بیزانس» هماهنگیهایی کرده بودند؛ وگرنه چگونه بدون هیچ دغدغهای از خطرات احتمالی، بساط «سقیفۀ بنیساعده» را برپا کردند؟! در حالی که بسیاری از قبایل پس از شهادت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) راه ارتداد (پیامبران دروغین قبایل همچون مُسّیلمه کذاب و دیگران نمونه ارتداد آنان بود) در پیش گرفته و نسبت به حکام مدینه بیاعتنا شده و نافرمانی کردند، چگونه میتوان گفت برچیدن نظام نوبنیاد اسلام توسط ابرقدرتهای آن روز در دستور کار قرار نگرفت؟!
«عایشه بنت ابیبکر»، همسر پیامبر گرانقدر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) ، یکی از بزرگترین سیاستمداران قرن اول هجری بود به طوری که اغلب حوادث مهم در مسیر زندگی آل عبا(علیه السلام) توسط او برنامهریزی و اجرا میشد. بر این اساس میتوان گفت ماجرای شهادت امام حسن(علیه السلام) و تقویت حکومت معاویه و جریانات بعد از آن و حوادث کربلا، عاشورا و شهادت امام حسین(علیه السلام) نیز بیارتباط با سیاستهای عایشه نبوده است. با بررسی تاریخ مشخص میشود تنها خنثی کنندۀ سیاستهای قدرتطلبانۀ عایشه، حضرت زهرا(علیها السلام) بود.
اگر حکمت فاطمیِ حضرت فاطمه(علیها السلام) نبود، امثال معاویه با همدستی دسیسهبازان «سقیفه» نه حرمتی برای «قرآن» باقی میگذاشتند و نه اعتباری به «سنت» پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ چون که توانسته بودند تنها میراث واقعی پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) یعنی اهل بیت(علیهم السلام) را محدود و مهجور کنند به گونهای که هیچکس قدرت حمایت از معصومین(علیهم السلام) را نداشت، جز تعداد محدودی از یاران علی(علیه السلام) همانند حضرت سلمان، حضرت اباذر و حضرت مقداد (رضوان الله تعالی علیهم اجمعین) که همواره بر اعتقاد و ایمان ولایی خود پابرجا ماندند.
اگر حضرت زهرا(علیها السلام) بیتالاحزان ساخت، اگر بسیار مویه کرد، اگر خطبه و سخنرانی کرد، اگر به احتجاج حق خود برخاست، اگر به درب منازل مهاجرین و انصار رفت، اگر نگذاشت بر نماز و کفن و دفنش کسی از منافقین حاضر شود، اگر شبانه دفن شد، اگر مزارش پنهان ماند، همه و همه، حکمت آسمانی حضرت زهرا(علیها السلام) برای خنثی کردن نقشۀ شوم گردانندگان «سقیفۀ بنیساعده» بود.
آنقدر توانمند و دقیق احتجاج و مبارزهاش با ستمگران را به سرانجام رساند که با وجود مصایب ناگوارش، به عنوان شیعه به آن افتخار میکنیم! افتخار میکنیم به عظمت بانوی جوانی که سیدۀ زنان هر دو جهان است و ما پیرو راه و سلوک ایشان هستیم، پیرو فاطمه زهرا(علیها السلام) ، الگوی بیبدیل حکمت و عشق!
حضرت فاطمه(علیها السلام) دارای چهار فرزند بودند که رفتار سیاسی هر کدام میتواند برای تمام تاریخ، اعم از گذشته و حال و آینده (سنتی و مدرن و فرامدرن) الگویی باورنکردنی باشد. رفتار ایشان با فتنهگران «سقیفۀ بنیساعده» از آغاز تا فرجام، یکی از بهترین روشها در مقابل رفتار عدهای «منافق» تازه به دوران رسیده بود – که با عزت اسلام به نام و نان و نوایی رسیده بودند. حضرت زهرا(علیها السلام) از هر روش مناسب و طبق موازین اسلامی استفاده کرد و سبب رسوایی «کانون نفاق» شد. با بررسی شیوههای سیاسی حضرت زهرا(علیها السلام) و تأثیر آن بر فرزندان خود به شیوۀ رفتاری حضرت امام حسین(علیه السلام) میرسیم که ایشان از هر روش مرسوم مثل جنگ و صلح استفاده و هر دو در نوع خود موثر بود. همانگونه که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز از هر دو روش برای رسیدن به پیروزی اسلام استفاده کرد. جبهۀ کفر به فرماندهی «معاویهبنابیسفیان» حتی از صلح حضرت نیز هراس داشت. علت این سخن نیز سعی معاویه در به شهادت رساندن حضرت و ترور ایشان میباشد، که بالاخره موفق به ترور و شهادت ایشان نیز شد. شیوهای که حضرت امام حسن(علیه السلام) از رفتار سیاسی مادر وام گرفت، معرفی چهرۀ غاصب و منافق دشمنان خود بود، دشمنانی که پس از اندک زمانی باطن اهریمنی خود را به اشکال مختلف نشان دادند؛ از تیرباران تابوت حضرت امام حسن(علیه السلام) تا شهادت حجربنعدی و بهخلافت نشاندن یزید - جوان
عیاشی که رفتارش به رومیان بیشتر شبیه بود تا به مسلمانان - و صدها جنایت دیگرِ معاویه که با وجود تلاشهای او برای محو آن جنایات، تاریخ آکنده از اوراق کفر و نفاق و جنایت اوست.
بعد از امام حسن(علیه السلام) بزرگترین الگوبردارِ رفتارهای سیاسی – اجتماعی حضرت زهرا(علیها السلام) ، امام حسین(علیه السلام) فرزند دوم ایشان است. با وجود اینکه امام حسین(علیه السلام) در زمان شهادت حضرت زهرا(علیها السلام) «پنج» سال بیشتر نداشت؛ اما همان پنج سال کافی بود تا تاریخ شاهد پرورش فرزندی بیبدیل و بینظیر برای تمام هستی و حیات جهان باشد.
تربیت و علم ائمه(علیه السلام) انتصابی است و اکتساب در کیفیت آن تأثیری ندارد؛ چون آنها دارای «ولایت کلیۀ مطلقه» و «علم لدنی» هستند؛ علمی که از هنگام تولد تا شهادت همراه آنان است و سبب میشود آنها به عنوان «انسان کامل» در اوج شگفتی قرار گیرند؛ آری شگفتیآفرینِ حیات بشر، فرزند زهرای مرضیه است؛ فرزند مادری که بزرگترین مظلومۀ تاریخ است؛ مظلومهای که پیروزترین زنی است که با نوعی «مبارزۀ حسابشده و دقیق» باعث رسوایی دشمنان خود شد.
امام حسین(علیه السلام) روش مبارزۀ حضرت زهرا(علیها السلام) را با شیوهای دیگر (که جهاد فیزیکی بود) به کار گرفت و باعث ماندگاری قیام عاشورا شد؛ قیامی که نه تنها صدها بلکه اگر هزاران سال هم از آن بگذرد باز هم تازهترین ایدهها را برای تقابل «خیر و شر» در خود دارد و بهخوبی هم جایگاه «خیر» را معرفی کرده است و هم «شرّ» را؛ خیری که در حیات بشری، کشتی نجات است و شری که طوفان جنایت و ستمگری است.
حضرت زینب(علیها السلام) ، نخستین دختر حضرت زهرا(علیها السلام) ، نیز در واقعۀ کربلا و قیام عاشورا از الگوهای مادر در روش مبارزه با طاغوت دوران خویش و قاتل برادر بزرگوارش استفاده میکند که در این ادامه مباحث سیاسی آن مطرح میشود.
برای بررسی چگونگی الگوبرداری حضرت زینب(علیها السلام) از شیوههای رفتاری مادر بزرگوارش میتوان به «خطبه»های ایشان توجه کرد؛ خطبههایی که از عرفان و آگاهی و حکمت
الهی حضرت زینب(علیها السلام) حکایت دارد و شهادت حضرت امام حسین(علیه السلام) را به گونهای برای دیگران معرفی میکند که تا آن زمان بینظیر و بیسابقه بود.
حضرت فرمود: «ما رأيت الّا جميلا»! و به همراه دیگر کلامهایش، ضمن اینکه اولیای خدا را با تمام زیبایی و بلاغت «معرفی» کرد؛ در معرفی دشمنان خدا نهایت تحقیر را به کار برد و بدون واهمه از موضوع «اسارت»، آنان را متوجه بیاصل و نصب بودن خودشان و مذموم بودن رفتارشان ساخت!
حضرت زینب(علیها السلام) با خطبههای بلیغ و فصیحاش، حجاب و عفافاش، تحمل مصائب و شکیباییاش، عظمت روحی و اصالت خانوادگیاش نتایجی برای اسلام حقیقی بهوجودآورد که تا همیشۀ تاریخ درسی بزرگ برای تمام مردمان روزگار است.
جریان قیام عاشورایی حضرت امام حسین، (علیه السلام) پنجاه سال پس از شهادت حضرت زهرا(علیها السلام) به وقوع پیوست و در طول پنجاه سال تا قیام عاشورا و بعد از آن، تا همیشۀ تاریخ رفتار سیاسی حضرت زهرا(علیها السلام) چنان بر جهان اسلام تأثیر داشت که جریان انحرافی «اموی» که با حمایتِ «خلفای ناحق» و با سرمایۀ مالی به وجود آمده بود، نتوانست به اهدافش - تغییر ماهیت قرآن و اسلام - برسد. اگر خطبۀ معروف حضرت زهرا(علیها السلام) در مسجد مدینه برای مردم آن روز تأثیر نداشت، در عوض نتیجهاش خطبۀ حضرت زینب(علیها السلام) در «شام» شد که توانست پرده از چهرۀ ریایی و فسادانگیز خلیفهای به نام «یزیدبنمعاویه(لعن)» بردارد. اخطارهای حضرت زهرا(علیها السلام) به مردم در مسجد مدینه، روزی به ظهور رسید که «سر» فرزند پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) را در کوچههای «کوفه و شام» گرداندند! اگر اهل بیت(علیهم السلام) از شیوههای «روشنگری» و سکوت به موقع، و جهاد مناسب و بجا، استفاده نمیکردند؛ قطعاً جز «نامی» نمادین - خشک و خالی - برای اسلام باقی نمیماند؛ همانطور که هم اکنون در برخی از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا میبینیم؛ اسلامی برای خورد و خوراک و خواب! البته به اضافه رقص و قمار و عیاشیهای مدرن امروزی ... .
بیداری برخی از کشورهای اسلامی و روی آوردن به «بنیادگرایی اسلامی» و حاکمیت عدالت و قانون بهخوبی نشان میدهد که آنها از کدام آیین الگوبرداری کردهاند و بازگشت به اسلام حقیقی چه معنایی دارد.
کدام اسلام؟! اسلام مساوات و حقوق همگانی که شیوۀ حکومتی اهل بیت(علیهم السلام) است؛ یا اسلام «مالک و برده» که نوعی اسلام «اموی» و «بنیالعباس» است که فقط برای عدهای خاص قابل تعریف است. کدامیک میتواند شعار اسلام حقیقی باشد؟!
درسهای عاشورا تنها برای «مهاتما گاندی» موثر نبوده است؛ بلکه اغلب قیامهای آزادیبخش - حتی اندک- از قیام عاشورا تأثیر گرفتهاند. شعار امام حسین(علیه السلام) در روز عاشورا - «هيهات من الذلة» - کلید رمز «پیروزی» تمام ملتهاست که اسیر ثروتمندان جهان و صاحبان قدرت هستند.
اگر میخواهیم الگویی برای ادامۀ انقلاب خود در جهان داشته باشیم، باید رفتار سیاسی حضرت زهرا(علیها السلام) و خطبههای ایشان را مورد مطالعه قرار دهیم تا به حقایق بیشتر دین اسلام و مذهب «تشیع امامیه» بپردازیم. انقلاب اسلامی ما به بهترین نحو از حضرت زهرا(علیها السلام) الگوبرداری و در شیوههای مبارزه از آنها استفاده کرده است. در زمان دفاع مقدس نیز حضرت فاطمه(علیها السلام) برترین الگو برای زنان ایران زمین بود (هم از نظر اعتقادی و هم سیاسی – اجتماعی) زنانی که هنوز هم از آنها در معرفی مبانی انقلاب اسلامی استفاده میشود؛ چرا که پیروزی انقلاب اسلامی مدیون حضور پرشور و مبارزۀ «بانوان» با طاغوت بود.
نحوۀ عملکرد «مادران شهید» در تربیت فرزندان باایمان، مبارزه برای پیروزی انقلاب، تشکیل هستههای مقاومت و پشتیبانی آنان نشان دهندۀ الگوبرداری آنان از شیوۀ زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) است. علاوه بر پیروزی انقلاب اسلامی، رفتار مادران و همسران انقلابی و مومن ایران در دفاع مقدس، میتواند نوع دیگری از الگوبرداری از حضرت زهرا(علیها السلام) و زینب کبری(علیها السلام) باشد.
توانمندی زنان مسلمان ایرانی و زبانزد بودنشان در ایمان و رعایت حقوق اسلامی -
حجاب و عفاف - در طول تاریخ تنها یک علت دارد و آن، پیروی زنان ایرانی از حضرت زهرا(علیها السلام) و فرزندان بزرگوار ایشان است. تاکنون هیچ حکومت متجاوزی نتوانسته از «زن ایرانی» «برده» بسازد، از زمان سلطۀ «اعراب» گرفته تا حملۀ «مغول»، حکومتهای دست نشاندۀ «قاجار» و «پهلوی» (که سعی در فسادپروری و پستی و پلشتی آنان داشتند و موفق نشدند) و تهاجم فرهنگی دیگر بیگانگان. قضیۀ «کشف حجاب» رضاخان و زنان باوقاری که به خاطر حفظ حجاب و عفاف به شهادت رسیدند، بهترین «سند» برای الگوبرداری آنان از زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) میباشد. زندگی سیاسی - اجتماعی حضرت فاطمه(علیها السلام) چنان گسترده است که در این مجال نمیتوان بیش از این، به آن پرداخت.
فدک ارث نبود، هدیه و بخشش پیامبر بر حضرت فاطمه(علیها السلام) در زمان حیات آن بزرگوار بود که مدتی از طرف حضرت فاطمه(علیها السلام) اعمال مالکیت میشد تا اینکه در مغالطۀ علمی و دروغپردازی منافقان در صدر اسلام، آن را غصب کردند. نام ارث بر آن گذاردند و سپس با روایتی مجهول و مجعول فریاد برآوردند که انبیای الهی ارث باقی نمیگذارند. بر همین اساس حضرت فاطمه(علیها السلام) برای احقاق حق و ابطال باطل با تکیه بر براهین روشن قرآنی در مباحثهای علمی ثابت کردند که اگرچه فدک ارث باشد، حق ایشان است و پیامبران دارای ارث و میراث هستند.(1)
ایشان اینگونه فرمودند:
شما خیال میکنید که ما هیچگونه ارثی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نداریم، آیا از احکام جاهلیت پیروی میکنید؟
أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيةِ يبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يوقِنُونَ؛ آیا خواستار حکم جاهلیتاند و برای مردمی که یقین دارند، داوری چه کسی بهتر از داوری خدا است؟!(2) آیا نمیفهمید، آیا تردید دارید که من دختر پیامبر هستم؟ با اینکه چون آفتاب روشن است که من دختر پیامبرم، ای مسلمانان! آیا رواست که من از ارث خود محروم گردم؟
ای پسر ابوقحافه! آیا در قرآن مجید است که تو از پدرت ارث ببری ولی به عقیده تو من نباید از پدرم ارث ببرم.
لَقَد جِئتَ شَيئاً فَرياً؛ کار بسیار عجیب و بدی انجام دادی.(3)
آیا به عمد کتاب خدا را ترک كرده و احکام آسمانی را پشت سر انداختی؟ آنجا که خداوند میفرماید: وَ وَرَثَ سَليمانُ داوُدَ؛ و سلیمان از داود ارث برد.(1)
و در داستان حضرت یحییبنزکریا، از قول زکریا میفرماید:
فَهَب لي من لَدُنكَ وَلياً يرِثُني وَ يرِثُ مِن آلِ يعقوب؛ پس از جانب خود ولی [و جانشینی] به من ببخش که از من ارث برد و از خاندان یعقوب [نیز] ارث برد.(2) وَ اولواالاَرحامِ بَعضُهُم اَولَي ببَعضٍ في كِتابِ اللهِ؛ خویشاوندان به یکدیگر [از دیگران] در کتاب خدا سزاوارترند.(3) يوصِيكُمُ اللهُ في اَولادِكُم لِلذَّكَرِ مِثلُ حَظِّ الاُنثَيينِ؛ خداوند به شما دربارۀ فرزندانتان سفارش میکند. سهم پسر چون سهم دو دختر است.(4) و نیز میفرماید:
اِن تَرَكَ خَيراً اَلوَصِيةُ لِلوالِدَينِ وَالاَقرَبينَ بِالمَعروفِ حَقّاً عَلَي المُتَّقينَ؛ اگر مالی بر جای گذارد، برای پدر و مادر و خویشاوندان [خود] به طور پسندیده وصیت کند؛ [این کار] حقی است بر پرهیزگاران.(5) شما گمان میبرید که از برای من حظّ و نصیبی (از ارث پدر) نیست و نباید از پدرم ارث ببرم، و قرابتی بین ما وجود ندارد.
آیا خداوند متعال در این آیات شریفه، همۀ مردم را به طور عموم در نظر گرفته است و همه طبقات مشمول این آیات نیستند؟ آیا پدرم از عمومیت این آیات، خارج است؟ آیا من و پدرم از افراد یک ملت و آیین نیستیم؟ آیا شما در تشخیص عموم و خصوص و دلالت آیات قرآن، از پدرم و پسر عمویم آگاهترید؟!
امروز چنین کنید، ولی فردای قیامت، خدای بزرگ بین ما و شما داوری میکند. در آن روز پیشوا، پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) است و در آن وعدهگاه، اهل باطل در خسران عظیمی قرار گرفتهاند ولی پشیمانی آنها هیچ گونه سودی به حالشان نخواهد داشت.
وَ لِكُلِّ نَبَاءٍمُستَقَرٌ؛ برای هر خبری، هنگام [وقوع] است و به زودی خواهید دانست.(1) فَسَوْفَ تَعلَمونَ مَن يأتيهِ عَذابٌ يخزِيه وَيحِلُّ عَلَيهِ عَذابٌ مُقيمٌ؛ به زودی خواهید دانست چه کسی را عذابی خوارکننده درمیرسد و بر او عذابی پایدار فرود میآید.(2) از بارزترین خصوصیات اخلاقی حضرت زهرا(علیها السلام) ، صداقت گفتار و رفتار اوست که حتی در متون اهل تسنن نیز به آن اشاره شده است (موضوع مدرس بغدادی و پرسش شاگرد). آنچه حضرت زهرا(علیها السلام) دربارۀ حقوق خود ابراز میکرد از چند صورت خارج نیست:
اگر حق با حضرت نبود و ادعایی نابجا دربارۀ اموال فدک میکرد، پس این نقصان اول به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) باز میگشت و هم به موضوع مباهله که در آن موضوع، بزرگان مسیحی نجران از ادعای خود مبنی بر مباهله سرباز زده و انصراف دادند که این خود نشان از صداقت اهل بیت(علیها السلام) داشت. دوم به علی(علیه السلام) که هم شأن مولا(علیه السلام) را میبایست از هر لحاظ بینظیر باشد تا بتوان او را همسری شایسته برای شریفترین مرد موحد در اسلام دانست. سوم به تربیت پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) باز میگشت که پدر معنوی امت و آموزگار اعراب جاهلی و نادان عصر خود بود آن وقت خود نتواند فرزندی راستگو و راستپیشه تربیت کند.
بنابراین از مطالب پیشگفته نتیجه میگیریم که ادعای مخالفان حضرت صدیقه(علیها السلام) باطل بوده و چهرهای معصوم همچون حضرت زهرا(علیها السلام) نمیتوانست به اعتبار حداقل آنچه گفته شد؛ ادعای باطل کند و نسبت به مسلمین ادعایی ناصواب داشته باشد. پس ممانعت دشمنان حضرت زهرا(علیها السلام) از
احقاق حق او، خود تأکید بر حق اوست و جز این نمیتواند باشد؛ ازاینرو آنچه مخالفان حضرت ادعا کرده و یا در کتب سلفیها ادعا میشود کذب است.
غدیر روز اتمام نعمت و اکمال دین، واقعهای بزرگ و آسمانی بود که در زمین ظهور و بروز داشت. روزی که خط نجات بشریت از آن ریشه میگرفت و زمینۀ حکومت بهترین انسانها را فراهم میساخت؛ به همین دلیل، به همان اندازه که پیامبر بر آن اهمیت و تأکید داشتند، دشمنِ کینهتوز و منافق خیانتپیشه با پیاماش دشمنی داشت و فکر محو آن را در ذهن میپروراند. یکی از مدافعین سرسخت غدیر، حضرت زهرا(علیها السلام) است و نیز همۀ فاطمیون مدافع غدیرند. حضرت زهرا(علیها السلام) در مورد غدیر میفرماید:
محمودبنلبید میگوید: پس از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) حضرت فاطمه(علیها السلام) را در کنار قبر حضرت حمزه را در احد، در حال عزاداری و گریه مشاهده کردم، فرصت را غنیمت شمرده، پرسش کردم: «آیا برای امامت علی(علیه السلام) از سخنان رسول خدا میتوان دلیلی آورد؟»
حضرت زهرا(علیها السلام) فرمودند: «شگفتا! آیا حادثۀ عظیم غدیر را فراموش کردهاید؟ شنیدم که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: علی(علیه السلام) بهترین کسی است که او را جانشین خود در میان شما قرار میدهم. علی(علیه السلام) امام و خلیفۀ بعد از من است و دو فرزندم حسن و حسین(علیه السلام) و نه نفر از فرزندان حسین(علیه السلام) پیشوایان و امامانی پاک و نیکاند. اگر از آنها اطاعت کنید شما را هدایت خواهند کرد و اگر مخالفت ورزید، تا روز قیامت بلای تفرقه و اختلاف در میان شما حاکم خواهد شد.»(1)
حضرت زهرا(علیها السلام) هر جا که لازم بود با یادآوری حدیث غدیر، مغزهای انسانهای فریبخورده را هدایت و بیدار میفرمود و بارها تذکر میداد:
اَنسيتُمْ قَوْلَ رَسُولِ اللّه(صلی الله علیه و آله و سلم) يوْمَ غَديرِ خُمٍّ: مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِي مَولاهُ؟ وَ قَولَهُ(صلی الله علیه و آله و سلم) اَنتَ مِنّي بِمَنزِلَةِهارونَ مِن موسي.(2)
1) . وا عَجَباهُ اَنَسیتُم یومَ غَدیرِ خُمٍّ؟ سَمِعتُ رَسول اللهِ یقولُ: عَلی خَیرُ مَن اُخَلِّفُهُ فیكُم وَهُوَ الاِمامُ وَالخَلیفَةُ بَعدی، سِبطای وَ تِسعَةٌ مِن صُلبِ الْحُسَین اَئِمَّةٌ اَبرارُ، لَئِنِ اتَّبَعتُموهُم وَجَدتُموهُمهادینَ مَهدیینَ وَ لَئِن خالَفتُموهُم لَیکونُ الاِختِلافُ فیكُم اِلی یومِ الْقیامَة. (نهج الحیاة، ص 39و38، ح 16)
2) . نهج الحیاة، ص 41، ح 17؛ الغدير، ج 1، ص 197.
آیا فراموش کردید سخنان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در روز غدیر را که فرمود: هر که را من مولا و رهبر میباشم، علی(علیه السلام) نیز مولای اوست و آیا فراموش کردید که به علی(علیه السلام) فرمود: یا علی موقعیت تو نسبت به من همانند هارون به موسی است.
حضرت زهرا(علیها السلام) در پاسخ به بیتفاوتهای بهانهجو که گفتند: «اگر علی(علیه السلام) زودتر شروع میکرد و برای مردم صحبت مینمود، منحرف نمیشدند و یا عذر بدتر از گناه نمیآوردند.» فرمود: «فَما جَعَلَ اللهُلَاَحَدٍ بَعدَ غَديرِخُمٍّ مِن حُجَةٍ وَ لا عُذرٍ؛ پس از حادثه عظیم غدیر خم، خداوند برای هیچ کس عذر و بهانهای باقی نگذاشته است.»(1)
همچنین در هنگام پافشاری مهاجرین و انصار برای عذر خواهی، چنین فرمود:
اِلَيكُم عَنّي فَلا عُذرَ بَعدَ تَعذيرِكُم وَالْاَمرُ بَعدَ تَقصيرِكُم هَل تَرَكَ ابي يوْمَ غَديرِ خُمٍّ لاَحَدٍ عُذراً؟(2)
دور شوید و مرا به حال خود گذارید. پس از کوتاهی و سهلانگاری، جایی برای عذرخواهی نمانده است. آیا پدرم پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) پس از حادثۀ غدیر خم جایی برای عذرتراشی و بیتفاوتی باقی گذاشته است؟
حضرت زهرا محدثه و عالمۀ جهان اسلام است و علت نامگذاری ایشان به نام محدثه، تسلطش بر تفسیر قرآن و احادیث قدسی و نبوی بوده است. ایشان دانش و معارف اسلامی را بهخوبی در تحلیل، تفسیر و تأویل قرآن به کار میبردند و دارای مهارت بسیار بالایی بودند. حضرت زهرا(علیها السلام) از پدر بزرگوارشان حدیثهای بسیاری نقل کردهاند و نیز بیشتر علما و دانشمندان به مطالب و روایات ایشان توجه داشته و بسیاری از راویان «موثق» از ایشان حدیث روایت کردهاند که در ادامه به معرفی اسامی آنها پرداخته میشود:
ابوایوب انصاری؛ زیدبنخالد خزرجی از قبیله بنی النجار بود که در بسیاری از جنگها با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت علی(علیه السلام) همراه بود. وی دارای اخبار فراوان و آثار ارزشمندی بود.
ابوسعید خدری؛ سعدبنمالکبنسنان خزرجی، از بزرگان اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و حضرت فاطمه(علیها السلام) بودند. او از جمله دانشمندان انصار بود و روایتی از حضرت فاطمه(علیها السلام) نقل کرده است.
اسماء بنت عمیس؛ وی از زنان مسلمان مهاجر، و همان اسماء بنت عمیسبنمعبد خثعمی است.
ام کلثوم؛ دختر حضرت علی(علیه السلام) .
بشیربنزید؛ بشیربنزید یکی از شش نفری است که در زمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) قرآن را جمعآوری کردند.
جابربنعبدالله انصاری؛ جابر از بزرگان اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود. او در هفده غزوه با رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود و با حضرت علی(علیه السلام) نیز در صفین حضور داشت.
حسنبنعلی(علیه السلام) ؛
حسینبنعلی(علیه السلام) ؛
حکمبنابینعیم؛ ابوحاتم او را صالحالحدیث خوانده و ابنحبّان در زمره راویان ثقه یاد کرده است.
ربعیبنخراش؛ ربعیبنخراش از جمله تابعین بوده است.
زینب دختر ابورافع؛ وی از جمله زنان صحابی بود و پدرش ابورافع، غلام رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود.
زینب دختر علی(علیه السلام) ؛
سلمان فارسی؛ ابوعبدالله سلمان فارسی، معروف به سلمان الخیر از جمله بزرگان اصحاب و خواص رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود.
سهلبنسعد انصاری؛ سهلبنسعدبنمالک ساعدی انصاری با کنیه ابوالعباس از جمله نخبگان اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و آخرین باقیمانده از اصحاب رسول خدا بود.
شبیببنابیرافع؛ وی پسر ابورافع غلام آزاد شده رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود.
عباسبنعبدالمطلب؛ ابوالفضل عباسبنعبدالمطلب عموی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پس از جنگ بدر اسلام آورد.
عبداللهبنحسن؛ وی پسر فاطمه صغری، دختر امام حسین(علیه السلام) و نواده امام مجتبی(علیه السلام) است. او از مادرش فاطمه و از جدش امام حسین(علیه السلام) و از جدهاش فاطمه کبری به صورت مرسل حدیث نقل کرده است.
عبداللهبنعباس؛ وی از دانشمندان اصحاب و فضلای آنها است.
عبداللهبنمسعود؛ وی از بزرگان و دانشمندان اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بود. او در جنگ بدر و حدیبیه حضور داشت.
علیبنابی طالب(علیه السلام) ؛
علیبنالحسین(علیه السلام) ؛
عوانهبنحکم؛
فاطمه بنت الحسین؛ وی فاطمه صغری همسر حسنبنحسن مجتبی(علیه السلام) معروف به حسن مثنی است. از مادر بزرگ خود به صورت مرسل نقل میکند. چون او خود حضرت زهرا(علیها السلام) را ندیده است.
قاسمبنابی سعید خدری؛
26.هارونبنخارجه؛ احتمالا وی همان هارونبنخارجه انصاری کوفی و یاهارون خارجه صیرفی از اصحاب امام صادق(علیه السلام) باشد.
هشامبنمحمد؛
یزیدبنعبدالملک؛ ابومغیره یزیدبنعبدالملکبنمغیرةبننوفلبنحارثبنعبدالمطلب نوفلی، وی از پدرش، از قول جدش، از حضرت زهرا(علیها السلام) روایت میکند او را صاحب «جامع الرّوات» از اصحاب امام باقر(علیه السلام) برشمرده است. (1)
1) . مسند فاطمه الزهرا(علیها السلام) ، ص 658 – 671.
حضرت فاطمه(علیها السلام) و فراگیری علم از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم)
سلیم بنقیس هلالی از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده که حضرت علی(علیه السلام) فرمود: «... من هر گاه که بر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در برخی از منازلش وارد میشدم با من خلوت میکرد و همسرانش را از من دور میداشت و غیر از من کسی نزد او باقی نمیماند. همچنین هرگاه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به جهت خلوت با من به خانهام میآمد، فاطمه و هیچ یک از فرزندانم از نزد حضرت بر نمیخواستند و هر گاه من از ایشان پرسش میکردم، مرا پاسخ میداد و چون ساکت میشدم و پرسشهایم تمام میشد شروع به سخن میکرد.»(1)
از حضرت زهرا(علیها السلام) ادعیه و اذکاری در کتابهای مختلف روایت شده است که امروزه حتی بسیاری از آنها مراقبت و مداومت میشود؛ مانند نماز حضرت زهرا(علیها السلام) ، دعای «نور» و «تسبیحات حضرت زهرا» که در کتاب وزین «مفاتیح الجنان» اثر گرانسنگ و جاودانه مرحوم محدث شیخ عباس قمی(ره) موجود و در دسترس همگان است. همچنین اثر گرانبار «صحیفۀ فاطمیه» تألیف جناب سید جوامی قیومی، نشانگر وسعت علمی - اعتقادی و ولایت حضرت زهرا(علیها السلام) است.
دعاهای سفارش شده از حضرت زهرا(علیها السلام)
احمدبنحسن قطان از زیدبنعلی از پدران بزرگوارش از حضرت فاطمه(علیها السلام) نقل کرده است:
«از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که میفرمود: روز جمعه را ساعتی است که مرد مسلمان آن ساعت را مراقبت و درخواست خیری را در آن ساعت از خدای عزوجل نمیکند؛ مگر اینکه خداوند آن خیر را به وی مرحمت کند.
1) . بحارالانوار، ج2، ص288، ح13.
میگوید: عرض کردم: یا رسولالله! آن ساعت کدام ساعت است؟
فرمود: وقتی که نصف قرص خورشید از چشم ناپدید شود.
راوی میگوید: حضرت فاطمه(علیها السلام) به غلام خود میفرمود: بالای دیوار برو! هر وقت دیدی قرص خورشید در حال غروب کردن است؛ خبر کن تا دعا کنم.»(1)
حضرت زهرا(علیها السلام) به سلمان گفت: «آیا میخواهی کلامی را به تو بیاموزم.»
سلمان میگوید: عرض کردم: «سرورم آن را بیاموزید»!
فرمود: «اگر دوست داری که هیچ وقت تب تو را نیازارد تا زندهای در دنیا به این کلام مواظبت کن.» سلمان میگوید، آنگاه دعای نور را به من آموخت که چنین است:
به نام خدای بخشاینده مهربان؛ به نام خدای نور (عالم) به نام خدای نور نور (جهان هستی) به نام خدایی که نوری است بالای نور. به نام خدایی که تدبیرکنندۀ کارهاست به نام خدایی که نور (عالم) را از نور (خود) آفرید. ستایش خاص خدایی است که نور را از نور آفرید و نور را بر کوه طور در میان نامهای نازل فرمود؛ نوشته شده و ورقهای گشوده به اندازۀ معین بر پیامبری دانشمند. ستایش خاص خدایی است که او به عزت و شوکت یاد شده و به فخر مشهور است و در هر حال در خوشی و ناخوشی سپاسگزاری شده است.
سلمان در ادامه میگوید: «من آن کلمات را آموختم و به خدا سوگند که من آنها را بر بیش از هزار تن از مردم مدینه و مکه و افراد مبتلا به تب تعلیم دادم و همۀ آنها به اذن خدا بهبود یافتند.»(2)
دعای دیگری از بانوی بزرگوار اسلام حضرت زهرا(علیها السلام) است که میفرمایند:
خداوندا به آنچه بر من روزی کردهای قانعم گردان و تا وقتی که مرا در این دنیا نگه داشتهای، عیبهایم را بپوشان و همیشه سالم بدار و چون مرا از دنیا بردی، ببخش و بیامرز!
خداوندا، مرا در طلب چیزی که برایم مقدر نکردهای، ناتوان مکن و آن چیزی که بر من مقدر فرمودهای، برایم سهل و آسان گردان!
خداوندا، بر پدر و مادرم و هر که حق نعمتی بر من دارد، بهترین پاداش را مرحمت کن! خداوندا، مرا برای آنچه آفریدهای، فارغ گردان و مرا به آنچه خود عهدهدار شدهای تا برایم فراهم سازی، مشغول نگردان و گرفتار عذابم نکن و من از تو آمرزش طلب میکنم، مرا محروم نگردان و من از تو درخواست دارم؛ خداوندا، نفس مرا در پیش خودم خوار کن و مقام خودت را در دل من بزرگ گردان و طاعت خودت را و عمل بر آنچه میپسندی و دوری از آنچه که باعث خشم تو میگردد بر دلم الهام فرما! ای بخشندهترین بخشایندگان.(1)
حضرت زهرا(علیها السلام) به دیدار رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) رفت. پیامبر فرمود: «آیا مایلی که تو را توشهای دهم؟!»
عرض کرد: «آری، یا رسولالله!» فرمود: بگو:
خداوندا، ای پروردگار ما و پروردگار همه چیز، ای فرستنده تورات و انجیل و فرقان! ای شکافنده دانه و هسته! من از شر هر جنبندهای به تو پناه میبرم که اختیار کامل او در دست تو است. تو سرآغازی و پیش از تو هیچ چیز نبوده و تو آن سرانجامی که پس از تو چیزی نخواهد بود و تو آن ظاهری که بالاتر از تو چیزی نیست و آن باطنی هستی که پس از تو چیزی نیست؛ بر محمد و خاندان محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) درود فرست و قرض مرا ادا کن و مرا از نیازمندی، بینیاز فرما و هر کاری را بر من آسان کن! ای بخشندهترین بخشایندگان!(2)
تسبیحات حضرت زهرا(علیها السلام)
در احادیث ائمۀ اطهار(علیهم السلام) تأکید و تشویق بسیاری - دربارۀ تسبیحات وارد شده است. تا آنجا که امام باقر(علیه السلام) میفرماید:
ما عُبِدَ اللَّهُ بِشَيي ءٍ مِنَ التَّحْمِيدِ اَفْضَلَ مِنْ تَسْبِيحِ فاطِمَةَ(علیها السلام) وَلَوْ کانَ شَيي ءٌ اَفْضَلَ مِنْهُ لَنَحَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ فاطِمَةَعليهاالسلام.(1)
از جهت حمد و ذکر، خدا با چیزی بهتر از تسبیح حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) عبادت نشده است. اگر عملی بهتر از آن بود، پیامبر خدا آن را به زهرا(علیها السلام) عطا میکرد.
ابراهیمبنمحمد ثقفی نقل کرده است که تسبیح حضرت فاطمه(علیها السلام) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از رشته پشم تابیدهای فراهم شده بود که به شمار تکبیرها گره زده بود و آن حضرت با دست خود آنها را میگرداند و تکبیر و تسبیح میگفت تا وقتی که جناب حمزه بنعبدالمطلب به شهادت رسید، از تربت او استفاده کرد و دانههای تسبیح درست کرد، پس مردم نیز این کار را کردند و چون امام حسین(علیه السلام) به شهادت رسید، جریان به تربت وی منتقل شد و مردم از خاک تربت وی، به خاطر فضیلت و مزایای آن استفاده کردند.(2)
امام صادق(علیه السلام) فرمودهاند:
تَسبيحُ فاطِمَةَ في كُلَّ يومٍ دُبُرَ كُلِّ صَلواةٍ اَحَبُّ اِلَي مِن صَلوةِ اَلفِ رکعَةٍ في كُلِّ يومٍ و اِنّا لَنَا مُرُصِبيا نَنا بِهِ كَما نَأمرهُم بِالصَّلوة.(3)
تسبیح فاطمه(علیها السلام) در هر روز بعد از نماز نزد من محبوبتر از هزار رکعت نماز در هر روز است و ما کودکان خود را به آن امر میکنیم، همانگونه که ایشان را به نماز دستور میدهیم.
مجلسی به نقل از امام باقر(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) آورده است: «حضرت فاطمه(علیها السلام) به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از آنچه در خواب میدید، شکوه کرد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: هرگاه چیزی از این قبیل در خواب دیدی، بگو: از شر خوابی که دیدهام پناه میبرم بر آنچه که فرشتگان مقرب خدا و انبیای مرسل الهی و بندگان صالح و شایسته خدای تعالی بر آن پناه بردند، از اینکه مبادا به دین و دنیای من صدمه بزند و سه بار به طرف چپ خود بدمم.»(4)
تسبیح حضرت فاطمه(علیها السلام) در روز سوم ماه از این قرار است:
منزه است خداوندی که به وسیلۀ نیرو و توانش روشنی بخش است. پاک و منزه است آنکه در هفت آسمان از نظرها پوشیده است و هیچ چشمی او را نبیند. پاک و منزه است آنکه با مرگ، همۀ خلایق را خوار ساخته و ذات مقدس خود را به وسیلۀ حیات عزت داده است. پاک و منزه است خداوندی که باقی است و همه چیز جز او فانی. پاک و منزه است آنکه حمد و ثنای خالص را میخواهد و میپسندد. پاک و منزه است خداوند حیِ دانا. پاک و منزه است خداوند بردبار کریم. پاک و منزه است خداوند مالک و حاکم بیعیب و نقص. پاک و منزه است خداوند بلندمرتبه و بزرگ. خدا را تسبیح و سپاس میگوییم.(1)
آیت الله مرعشی نجفی در قنوت نمازهای یومیه خود به قرائت مداوم این دعا توصیه فرمودهاند:
«أللّهُمَّ إنِّى أَسْئَلُكَ بِحَقِّ فاطِمَة وَ أَبِيْها وَ بَعْلِها وَ بَنِيْها وَ السِّرِ الْمُسْتِوْدِعِ فِيْها أنْ تُصَلِّىَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أنْ تَفْعَلَ بِى ما أنْتَ أهْلُهُ وَ لا تَفْعَلَ بِى ما أنَا أهْلُهُ بِرَحْمَتِكَ يا أَرْحَمَ الرّاحِمِين.»(2)
و در کتاب مستدرک الوسائل این دعا از زبان برخی از عرفا نقل شده است و گفته شده برای روشنی و قوت چشن بسیار مفید است: «أللهُمَ رب الکَعبَةِ وَ بانيها وَ فاطِمةَ وَ ابيها وَ بَعلِها وَ بَنيها نَوِرّ بَصَري وَ بَصيرَتي.»(3)
دربارۀ تسبیحات حضرت زهرا(علیها السلام) روایتهای بسیاری به شرح زیر نقل شده است:
احمد بنمحمد بنخالد برقی از حضرت امام صادق(علیه السلام) نقل کرده است: «هر که پس از ادای نماز واجب، پیش از آنکه از جا بلند شود، تسبیح فاطمه(علیها السلام) را صد بار بگوید و به دنبال آن یک لا اله الا الله، خداوند گناهان او را بیامرزد.»(4)
ابوجعفر صدوق از ابوهارون مکفوف، به نقل از امام صادق(علیه السلام) آورده است که به ابوهارون مکفوف فرمود: «ابوهارون، من بچههایم را به گفتن تسبیح حضرت زهرا(علیها السلام) امر میکنم، چنانکه به انجام نماز وا میدارم؛ بنابراین تو هم آن را ادامه بده که هیچ بندهای آن را ادامه نداده که خوشبخت نشود. نماز خالی از آن به سوی صاحبش برگردانده میشود.» (1)
ثواب الاعمال، ص 196.
زیرا عبادتی که همراه با تسبیح زهرا(علیها السلام) باشد، بسان خلعتی مزین است و با لباسی بیپیرایه و تزیین، قابل مقایسه نیست.(2)دیلمی در اعلام الدین میگوید: «بیبی فاطمه(علیها السلام) در حال نماز از خوف و خشیت الهی نفسش به شماره میافتاد(ضعف میکرد).»(3)
حافظ ابونعیم به نقل از علی(علیه السلام) آورده است: «حضرت فاطمه(علیها السلام) باردار بود، وقتی که نان میپخت، شعلۀ آتش تنور به شکمش میخورد، خدمت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) رسید و از او خدمتگزاری درخواست کرد.» رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «من خدمتگزار نمیدهم و (بهای) آنها را به اصحاب الصّفه واگذار کردهام تا شکمشان از گرسنگی سیر شود. آیا شما را به چیزی نیکوتر از این راهنمایی نکنم؟ وقتی که به بستر خواب رفتید، سی و سه مرتبه سبحان الله، سی و سه مرتبه الحمدالله و سی و چهار مرتبه الله اکبر میگویید.»(4)
محمدبنیعقوب کلینی به نقل از حضرت باقر(علیه السلام) آورده است: «خداوند به زمزمه و ترنمی عبادت نشده است که بالاتر از تسبیح حضرت فاطمه(علیها السلام) باشد و اگر چیزی بالاتر از او بود، هر آینه رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) آن را به فاطمه میآموخت.»(5)
درروایتی آمده است که بهتر است دانههای تسبیح از تربت سیدالشهدا صلوات الله علیه باشد.(6)با وجود اینکه فاطمه(علیها السلام) ابتدا تسبیح خود را از رشتهای از پشم قرارداده بود که بر آن به تعداد تکبیر گره وجود داشت؛ اما بعد از شهادت حمزه، رشتهای از تربت او را به عنوان تسبیح درست کردند، مردم نیز بر این منوال عمل میکردند تا اینکه حضرت اباعبدالله الحسین(علیه السلام) درکربلا شهید شد و از
آن هنگام تربت با برکت قبر مطهر او را تسبیح خویش قرار دادند.(1)
از امام صادق(علیه السلام) پرسیدند: «بین خاک مرقد حمزه و تربت ابا عبدالله سلام الله علیه چه تفاوتی است؟» فرمود: «تسبیحی که از تربت قبر امام حسین (علیه السلام) باشد، در همان لحظه که انسان تسبیح گوید، در دست او تسبیح میفرستد و حوریان چون ملائکه را ببینند که به زمین فرود میآیند، از ایشان میخواهند که مقداری از تربت امام حسین(علیه السلام) را بر ایشان هدیه آورند. کسی که یک دور این تسبیح را در دست بچرخاند و استغفار یا دیگر اذکار را بگوید، هفتاد مرتبه ثواب بیشتری میبرد. ضمن اینکه سجده بر تربت او حجابهای هفتگانه را درهم مینوردد.» (2)
درحدیث دیگری بیان شده است: «مَن کانَت بيَدِهِ سُبحَةٌ مِن تُربَةِ سَيّدِالشُّهداءِ کُتِبَ مُسَبِّحاً واِن لَم يُسَبِح بِها؛ کسی که تسبیحی از تربتی از تربت سیدالشهداء در دست داشته باشد، تسبیحگو نوشته میشود، هرچند که تسبیح نیز نگوید.»(3)
در مکتب ایشان، شاگردان و تربیتیافتگان و راویان حدیث بسیاری بودند که تحت تعلیم و تربیت آن حضرت بودهاند و این موضوع علت امتیاز بالای علمی ایشان است که با وجود صحیفه فاطمیه قابل اثبات میباشد. در ادامه برخی از احادیث ایشان که نمونهای از مکتب حضرت زهرا(علیها السلام) هستند آورده میشود:
«هر که خالصترین عبادت خود را به سوی خداوند بالا بفرستد، خداوند متعال نیز برترین و بهترین مصلحت و تقدیرش را برای او پایین میفرستد.»(4)
«خوشرویی به چهرۀ مومن، بهشت را برای او واجب میکند و خوشرویی به چهرۀ معاند و دشمن، انسان را از عذاب جهنم حفظ خواهد کرد.»(5)
«بهترین شما کسانی هستند که متواضعتر و خوش برخوردتر از همه باشند و بیشتر از همه نسبت به زنان خود احترام کنند.»(1)
«نزدیکترین حالتی که زن نسبت به خداوند دارد، زمانی است که ملازم خانۀ خویش گردد (و از دیدن نامحرمان به دور باشد).»(2)
«آنگاه که در روز قیامت محشور گردم، از گنهکاران امت پدرم پیغمبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شفاعت خواهم کرد.»(3)
«روزهداری که زبان، چشم، گوش و سایر اعضایش را از حرام و گناه حفظ نمیکند روزهاش چه نفع و ثمرهای دارد بر حال او؟»(4)
«همانا ما (اهل بیت عصمت و طهارت) واسطهها و وسیلههای خداوند در روزی زمین هستیم و همانا ما بندگان برگزیدۀ خداوند و پاکان و پاکیزگان درگاه او هستیم و ماییم حجتهای الهی برای ایمان آوردن بندگان او به غیب و ماییم وارثان تمامی انبیا و اولیای الهی.»(5)
«همانا خداوند متعال پس از روز واقعۀ غدیر خم، جای هیچ گونه عذر و بهانهای در پذیرش ولایت حضرت علی(علیه السلام) باقی نگذاشته است.»(6)
«همانا خوشبخت به معنای تمام و واقعی آن کسی است که حضرت علی(علیه السلام) را زندگی خویش و بعد از مرگش دوست بدارد.»(7)
«هر که سورههای حدید، واقعه، الرحمن را قرائت کند در آسمانها و زمین به ساکن بهشت معروف میشود.»(8)
1) . دلائلالامامه، ص76؛ صحیفةالزهراء، ص288.
2) . النوادر، ص14؛ بحارالانوار، ج100، ص250، ح40.
3) . نهج الحیاة، ص205؛ احقاق الحق، ج19، ص129.
4) . بحارالانوار، ج93، ص295.
5) . السقیفه و فدک، ص101؛ مواقف الشیعه، ج1، ص474.
6) . بحارالانوار، ج8، ص203؛ دلائلالامامه، ص37.
7) . دلائلالامامه، ص7؛ ینابیع المودة، ص213؛ العمدة، ص200؛ بشارة المصطفی، ص149.
8) . کنزالعمال، ج1، ص582؛ فیض الغدیر، ج4، ص614؛ الدّرالمنثور، ج6، ص140؛ الجامع الصغیر، ج2، ص 234.
هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) از دنیا رفتند زنان بنیهاشم جمع شدند تا حضرت فاطمه(علیها السلام) را در عزایش همراهی کنند، حضرت خطاب به ایشان فرمودند: «این تعداد و جمعیت و مراسم خشک و توخالی را رها کنید و عوض آن به دعا و قرائت قرآن و فاتحه بپردازید.»(1)
روزی رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) خطاب به من فرمود: «ای فاطمه، هر کس برای تو صلوات بفرستد، خداوند او را مورد آمرزش خویش قرار میدهد و در هر کجای بهشت که من باشم او را به من ملحق خواهد ساخت.»(2)فرمودند: «پدرم رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) به من خبر دادند که: هر کس سه روز به من (رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ) و به دخترم(حضرت فاطمه(علیها السلام) ) سلام کنند، خداوند متعال بهشت را برای وی واجب میکند.»(3)
همچنین در مورد شاگردپروری ایشان، روایات بیشماری نقل شده است که به یکی از آنها اشاره میشود: بانویی نزد حضرت زهرا(علیها السلام) آمد و گفت: ای دختر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، مادری ناتوان در خانه دارم که در نماز خویش دچار اشتباه میشود؛ مرا فرستاده است تا از شما چارهاندیشی کنم.
حضرت فاطمه(علیها السلام) با مهر بسیار به پرسشهای او پاسخ گفت و او رفت. بار دیگر آمد، تا این پرسش و پاسخ به ده بار رسید. آن زن از آن همه رفتوآمد شرمنده گشت و از حضرت فاطمه(علیها السلام) پوزش خواست، اما حضرت فرمود: نه، اشکالی ندارد. باز هم در صورت نیاز بیا و هر چه خواستی بپرس، که من از پاسخگویی به پرسشهای علمی و دینی شما احساس خستگی نمیکنم. آنگاه فرمود: دوست من! اگر فردی استخدام شود تا بار سنگینی را تا ارتفاع بالا، همچون پشت بام، بالا برد و در برابر آن یکصد هزار دینار پاداش دریافت کند، آیا این کار برای او خستهکننده جلوه میکند؟
دخترِ دانش پژوه پاسخ داد: نه، یا فاطمه(علیها السلام) !
حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمود: من در برابر هر پرسشی که پاسخ میدهم، پاداشی فراتر از لبریز شدن میان زمین و عرش از دانههای مروارید دریافت میدارم؛ اینک آیا زیبنده است که پاسخ به پرسشهای تو برایم گران آید؟ از پدرم رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدم که میفرمود: دانشمندان عدالتخواه، در حالی وارد محشر میشوند که به هر کدام به اندازه دانشی که اندوختهاند و به مقدار تلاش و
کوششی که در راه ارشاد و هدایت انسانها نموده است، خلعتها و مدالهای کرامت ارزانی میگردد. گاه به برخی از آنان به پاداش دانشطلبی بسیار و جهاد علمی و عقیدتی همیشگیاش هزاران مدال داده میشود. آنگاه از جانب پروردگار ندا میرسد که: ای کسانی که امت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را از نظر علمی و فکری مدیریت کردید و پس از رحلت پدرانشان از آنان به شایستگی مراقبت به عمل آوردید و به آنها روح بخشیدید و با دانش و بینش، جانشان را طراوت و شادابی ارزانی داشتید، اینک به اندازۀ دانشی که به آنها آموختید، به شما خلتعت و مدال هدیه میگردد.(1)
1) . بحارالانوار، ج2، ص 3؛ ریاحین الشریعة، ج2، ص 130؛ فاطمه(علیها السلام) ، نسیم بهشت، ص 181-182.
در یکی از روزهایی که حضرت فاطمه(علیها السلام) در بستر رنج و درد افتاده بود، پدرش رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را در خواب دید و از رخدادهایی که برای او روی داده بود، شکوه کرد؛ اما حضرت به وی فرمود: «تو به زودی به من ملحق خواهی شد.»
بار دیگر در رویا دید، فرشتگان بسیاری در صفوف منظم به زمین فرود آمده و در حالی که دو ملک در صف مقدم آنان بودند، وی را به آسمان بردند. در آنجا قصرهایی باشکوه و بستانهایی خرم ملاحظه کرد که میانشان دخترانی بودند که با دیدن بانوی خود خندان به سوی او شتافتند و گفتند: «آفرین بر فردی که بهشت برای او خلق شده و ما برای پدرش خلق شدیم.»
سپس ملائکه همچنان او را بالا بردند تا اینکه به سرایی وارد کردند که در آنجا کاخهایی بسیار و در کاخها سرسراهایی لاتُعَدُّ و لاتُحصی قرار داشت که با چوبهای سندس و پارچههای دیبا آراسته شده بود و غیر از ظروف زرین و سیمگون، چیزهای فراوانی از غذاهای رنگارنگ و نهرهایی از شیر سپیدتر و از مشک خوشبوتر وجود داشت. حضرت فاطمه(علیها السلام) پرسید: «این سرا و این نهرها از آن کیست؟» گفتند: «این سرا همان فردوس اعلی است که بهشتی بالاتر از آن نیست و آن خانۀ پدر تو و هر که از انبیای سلف او باشد و هر که خداوند او را دوست بدارد و این نیز همان نهر کوثر است که خداوند به پدرت وعده داده است که آن را تنها به او بدهد.»
فرمود: «پدرم کجاست؟»
گفتند: «هماکنون وارد میشوند.» در این حال قصرهایی عالیتر از قصرهای گذشته و فرشهایی بهتر از فرشهایی که پیشتر دیده بود، در برابر چشم حضرت فاطمه(علیها السلام) پدیدار شد و پدر بزرگوارش را مشاهده کرد که بر فراز آن فرشها جلوس فرمودهاند و جمعی نیز نزد ایشان حضور دارند. رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) با مشاهده دخت مطهر خود وی را در آغوش گرفتند و بین دو چشمانش را بوسیدند و فرمودند: «دخترم میبینی، خداوند چه برایت تهیه دیده؟ آنچه بر آن وارد میشوی.»
بعد از آن قصرهایی رفیع به او نشان دادند که در آنها انواع چیزهای شگفت و دلربا به چشم میخورد. به او فرمودند: «این سرای تو است و سرای شوهرت و فرزندانت و سرای هر آنکه تو و آن دو را دوست داشته باشد، پس آسودهخاطر باش چند روزی دیگر نزد من خواهی بود.»
حضرت زهرا(علیها السلام) مسرور از خواب برخاست و رویای صادقه را برای امیرمؤمنان حکایت کرد.(1)
در روایتی از امام باقر آمده است، حضرت زهرا(علیها السلام) در آن روزهای دردمندی، این ذکر را پیوسته بر زبان داشت: «يا حَي يا قَيومُ بِرَحْمَتِكَ اَسْتَغِيثُ فَاَغِثْنِي. اَللّهُمَّ زَحزِحني عَنِ النّارِ واَدخِلني الجَنَّةَ وَاَلحِقني بِاَبي مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ ای زندۀ همیشه، به رحمت تو امید فریادرسی دارم، پس به فریاد برس. خدایا مرا از آتش دوزخ بازدار، به بهشت واردم ساز و مرا به پدرم ملحق نما.»
حضرت علی(علیه السلام) میفرمود: «خدا تو را سلامتی بخشد و از بیماری به دورت سازد»، اما حضرت فاطمه(علیها السلام) میگفت: «ای ابالحسن، چه زود است پیوستن به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) .»
در آن شبی که حضرت فاطمه(علیها السلام) به ملأ اعلی پرگشود، جبرئیل در جمعی از ملائکه بر او فرود آمدند. جبرئیل بر او سلام کرد. حضرت فاطمه(علیها السلام) ، حضرت علی(علیه السلام) را از این امر آگاه ساخت. پس از اندکی حضرت علی(علیه السلام) شنید که همسرش میگوید: «و بر شما سلام ای فرستادگان پروردگارم.» حضرت فرمود: «بر که سلام کردی؟» گفت: «میکائیل بر من سلام کرد و گفت: خدای تعالی بر تو ای محبوب حبیب خدا و میوه دل پیامبر سلام رسانده و میگوید: امروز به رفیع اعلی و جنة مآوی (بهشتهای پوشیده) وارد میشوی.» (2)
از حضرت زهرا(علیها السلام) نیز وصایایی برجا مانده است که بعضی کتبی و برخی شفاهی هستند و در این بخش به بررسی آنها پرداخته میشود.
در روایت صحیح آمده که مخیرق یهودی، یکی از سران یهودیان بنیالنضیر، اسلام آورد. او آن کسی است که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) دربارهاش فرمود: «مخیرق پیشتاز یهودیان، سلمان پیشاهنگ ایرانیان، و بلال پیشتاز حبشیان میباشد (که مسلمان گشتند).»(3)
مخیرق هفت بوستان داشت که آنها را به پیامبر واگذار کرد.(1)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نیز آنها را در سال هفتم هجرت وقف ساخت.(2)اما کعب الاحبار میگوید که رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در رأس ماه بیست و دوم آنها را وقف حضرت فاطمه(علیها السلام) کرد و حضرت زهرا(علیها السلام) برای میهمانها و حوائج خود از آنها استفاده میکردند.
حضرت زهرا(علیها السلام) در هنگام وفات این باغها و دیگر داراییهای خود را به حضرت علی(علیه السلام) واگذار کرد که بعد از ایشان به دیگر ائمه(علیها السلام) منتقل گردید و برای این واگذاری و وصایت، صدیقۀ کبری، مقداد و زیبر را شاهد گرفت.(3)
بعد از آن برای هر یک از ازواج رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) و نیز برای هر یک از زنان بنیهاشم، دوازده وقایه (معادل 480 درهم) وصیت کرد و مقداری هم برای امامه بنت ابیالعاص قرار داد(4)و به امکلثوم وصیت کرد که آنچه در منزل است به او برسد. سپس به حضرت علی(علیه السلام) وصیت کرد که او را بر تابوتی بنهد که ملائکه چگونگیاش را برای آن بانوی مطهر وصف کرده بود. ضمن اینکه بیان داشت که نگذارد احدی از آنان که بر او ظلم کرده بودند، در تشییع یا نماز بر او حضور یابند.
در وصایای شخصی خود نیز به شوهر مکرّمش گفت که «امامه» فرزند خواهرش «زینب» را به همسری بگیرد، تا به نیکی به خدمت فرزندان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) پردازد.(5)
در برخی از کتب از جمله وصایای حضرت فاطمه(علیها السلام) به حضرت علی(علیه السلام) آمده است که یک روز را با «امامه» به سر برد و یک شبانهروز را به حسنین اختصاص دهد؛ اما این گفته به دل نمیشیند؛ چرا که حضرت زهرا(علیها السلام) آگاه بود که سرور پارسایان ذرهای از لطف و مرحمت به آن دو امام همام که حامل اسرار ربالعالمین و هدایتگر امت بودند و یا بر دخت عقیلۀ بنیهاشم که همساز سبط شهید (پیامبر) در دعوت الهیاش بود، کوتاهی نمیورزد و دیگر لازم نبود بر حضرت علی(علیه السلام) که بر عامۀ مردم تحت حکومت خود چنان دلسوز و شفیق بود که برای مساوات با تهیدستان حجاز و یمامه (نقاطی دور از کوفه) شبها را به گرسنگی به سر میبرد، تأکیدی در شیوۀ رفتار حضرتش با حسنین که همانند
پدرشان از نور اقدس الهی تکون یافته و مطهر از همۀ پستیها و پلیدیها هستند، بشود.
ضمن اینکه بر مخفی نگاه داشتن زمان تشییع و محدودیت همراهان اصرار ورزید، تنها به حضور امسلمه، ام ایمن، عبدالله بنعباس، سلمان، مقداد، ابوذر و حذیفه در آن رضایت داد.(1)
وصیت نامه حضرت فاطمه(علیها السلام) در مورد اموالش
محمد بناسحاق میگوید: «ابوجعفر محمد بنعلی به من گفت: فاطمه(علیها السلام) پس از رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) شش ماه زندگی کرد و گفت: فاطمه(علیها السلام) دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) این نامه را نوشت:
بسم الله الرحمن الرحیم. این نامهای است که فاطمه(علیها السلام) دختر محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) درباره مالش نوشته است؛ اگر حادثهای برای او رخ داد و از دنیا رفت، هشتاد اوقیه (اوقیه: چهل درهم؛ ولی امروزه آنچه که مردم از آن میفهمند و پزشکان با آن اندازه گیری میکنند به اندازه وزن ده درهم و پنج هفتم درهم است.) از محصول مالش، هر سال در ماه رجب پس از کنار گذاشتن خرج آبیاری و شخم انفاق شود و همۀ محصول سال و گندم سال آینده را در آغاز درو نمودن آن انفاق نمودم. امر کرد که چهل و پنج اوقیه از محصول آن برای زنان پدرش محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) داده شود و پنجاه اوقیه برای فقیران، نیازمندان بنیهاشم و بنیعبدالمطلب باشد و دربارۀ اصل مال خود در مدینه نوشت: چون که علی(علیه السلام) خواست آن را سرپرستی کند، به ضمیمۀ اموال پدرم به او میسپارم تا هر دو را با هم جمع کرده و تا زمانی که زنده است، سرپرستی کند و اگر برای او نیز اتفاقی افتاد، آنها را به فرزندانم حسن و حسینعلیهما السلام واگذار کند. پس من اکنون آنها را به علیبنابیطالب(علیه السلام) سپردم و او نیز آنها را با اموال پدرم محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) جمع کند تا همانگونه که من در آن اموال، به او اجازه دادم عمل نماید. پس از آن بقیه را هرگاه و درهر کجا که خواست میتواند صدقه یا انفاق کند و طبق مصلحتی که تشخیص میدهد عمل کند، اما صندوق کوچک من و هر چه که از مالم در آن باشد و نیز دو نعلین آَدمی، زیرانداز، توشهدان، زریبه و دو قطیفه خودم را به دختر جندب (دختر ابوذر غفاری) بخشیدم. اگر برای هر یک از طرفین وصیت، پیش از آنکه مال به آنها داده شود، اتفاقی افتاد، آن را برای فقراء و مساکین خرج کنید، اما پردههایم را هیچ زنی حق ندارد استفاده کند؛
1) . دلائلالامامه، ص 44؛ به نقل از: مجموعه مقالات الزهرا، مقاله سید عبدالرزاق مقرم، ج1، ص 385-387.
مگر یکی از دو دخترانم و همچنین علی(علیه السلام) ؛ البته تا زمانی که ازدواج نکرده است. این وصیتی است که فاطمه(علیها السلام) درباره مال خود نوشت و به آن حکم کرد و خداوند متعال شاهد بود که در حضور مقدادبناسود و زبیربنعوام و علیبنابیطالب(علیه السلام) نوشته شد و البته برای علی(علیه السلام) در انجام کار خیرش، در هر کجا که مصلحت ببیند، هیچ باکی نیست. جعفربنمحمد گفت: پدرم فرمود: ما وصیت فاطمه(علیها السلام) را اینگونه یافتیم.»(1)
وصیت نامهای که علی(علیه السلام) آن را در بالای سر فاطمه به هنگام شهادتش پیدا کرد
به نام خداوند رحیم و مهربان. بدین وسیله فاطمه، دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) وصیت میکند. او وصیت میکند در حالی که شهادت میدهد خدایی جز معبود یگانه نمیباشد و محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) بنده و فرستادۀ خداوند است. و همانا بهشت و جهنم حق هستند و ساعت موعود و روز قیامت حتمی بوده و شکی در آن نیست و همانا خداوند متعال همه مردگان را دوباره زنده خواهد ساخت.
ای علی، من فاطمه دختر محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) هستم، که خداوند متعال مرا در دنیا و آخرت به تو تزویج فرموده است و تو از هر کسی نسبت به من اولیتری! پس خودت مرا شبانه حنوط کرده و غسل و کفن کن و بعد از آنکه برایم نماز خواندی، شبانه مرا دفن کن و احدی را در این امر باخبر مکن و من تو را به خداوند متعال میسپارم و اما بر فرزندانم تا روز قیامت از جانب من سلام برسان.(2)
وصیتی دیگر به حضرت علی(علیه السلام)
ای علی وقتی که از دنیا رفتم خودت مرا غسل کرده و کفن کن. خودت برای من نماز بخوان و خودت مرا داخل در قبر و دفنم کن و خاک قبرم را صاف کن و آنگاه بر روی صورتم و بر بالای قبرم نشسته و برایم بسیار قرآن بخوان و دعا کن؛ چرا که در آن ساعت مرده احتیاج بیشتری از هر زمان دیگر به انس با زندهها و
بازماندگان خویش دارد و من تو را به خداوند متعال سپرده و وصیت میکنم در مورد فرزندانم، که در حقشان خوبی (فراوان) کنی.(1)
سخنانی از حضرت در مورد دفن شبانه و مخفیانه
حضرت فاطمه(علیها السلام) به امیرالمومنین(علیه السلام) فرمودند: «من از تو به حق رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) میخواهم بعد از آنکه از دنیا رفتند آن دو نفر (عمر و ابوبکر(لعن)) بر جنازۀ من حاضر نشوند و بر بدنم نماز نخوانند.»(2)
چون لحظات احتضار فاطمه(علیها السلام) فرارسید؛ وصیت کرد که: «ابابکر بر وی نماز نخواند.»(3)
روایات مستفیضه که در حد تواتر است دلالت میکند که حضرت زهرا(علیها السلام) وصیت نمود، وی را شبانه دفن کنند برای آنکه آن دو مرد (ابوبکر و عمر) بر او نماز نخوانند و به این خواستهاش تصریح و تأکید فرمود و بر انجام آن پیمان گرفت.(4)
نیز صدوق در مورد علت دفن شبانه حضرت زهرا(علیها السلام) با ذکر سند روایت میکند که از امیرالمومنین(علیه السلام) در اینباره سوال شد. فرمودند:
آن حضرت از عدهای که بر آنان خشمناک بود، رضایت نداشت که بر جنازهاش حاضر شوند و بر او نماز بخوانند و همچنین بر کسانی که آنان را پذیرفته و حکومتشان را قبول کرده بودند، حرام است که بر فرزندان فاطمه(علیها السلام) نماز بخوانند.(5)
علیبنعیسی اربلی(ره) در کتاب کشف الغمه و ابنعبدالبرّ در الاستیعاب با سند خود نوشتهاند:
هنگامی که حضرت فاطمه(علیها السلام) بر بستر بیماری افتاد و نشانههای مرگ در وی آشکار شد، اسماء بنت عمیس را طلبید و به وی فرمود: «من رفتاری را که با پیکر زنان میشود، زشت میشمارم. اینان
1) . بحارالانوار، ج82، ص27؛ مستدرک الوسائل، ج2، ص339، ح2133.
2) . علل الشرایع، ص 177؛ الاختصاص، ص 185؛ مجمع النورین، ص123.
3) . بحارالانوار، ج29، ص 329؛ السقیفه و فدک، ص 104؛ شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 214.
4) . شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 281.
5) . امالی (صدوق)، ص 755؛ بحارالانوار، ج 31، ص 620 و ج43، ص 209 و ج 78، ص 384؛ عوالم العلوم، ج 11، ص 284؛ مستدرک الوسائل، ج2، ص 289.
پارچهای روی پیکر زن میافکنند و در نتیجه هرکس جسد وی را ببیند، بر خصوصیات بدنی او واقف میگردد.» اسماء عرض کرد: «ای دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، من شیوهای را که در حبشه مشاهده کردم، به شما ارائه میدهم.» آنگاه وی چند چوب تر تهیه کرده، آنها را خم کرد و سپس پارچهای روی آن افکند، به گونهای که جسم روی آن کاملاً محفوظ میماند. حضرت زهرا(علیها السلام) بر این تدبیر وی آفرین گفت و فرمود: «این روش، نیکوترین و پسندیدهترین روشهاست و عامل شناخت پیکر مرد از زن است.» حضرت فاطمه(علیها السلام) سپس به اسماء سفارش کرد که بعد از مردن من، تو مرا غسل ده و هیچکس دیگری حق ندارد در تجهیز و تکفین من حضور یابد.
هنگامی که مرغ روح این بانوی ستمکشیده و دردمند به عالم ابدی پرواز کرد، عایشه به خانه حضرتش آمد که با ممانعت اسماء رو به رو شد. عایشه شکایت نزد ابوبکر برد که: «این زن خثعمیّه(1)بین من و دختر رسول خدا فاصله افکنده و پیکر حضرت زهرا(علیها السلام) را درون هودجی بسان هودج عروس قرار داده است.» ابوبکر بیدرنگ برخاست و به سراغ اسماء آمد که: «تو به چه حقی مانع ورود همسران رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بر دختر آن حضرت شدهای و جسم او را در هودج مخفی کردهای؟» اسماء پاسخ داد: «حضرت زهرا(علیها السلام) به من دستور داده که هیچکس بر پیکر او وارد نشود و این محفظه را نیز من در زمان حیاتش به او نشان دادم و او به من فرمود که چنین چیزی برایش بسازم.» ابوبکر آرام گرفت و به اسماء گفت: «برنامه خود را اجرا کن.»
شامگاهان پیکر دردمند حضرت زهرا(علیها السلام) به دست همسر مظلومش حضرت امام علی(علیه السلام) و با همکاری اسماء غسل داده شد و در دل شب به خاک سپرده شد.
راستی چه شد که حضرت فاطمه(علیها السلام) والاگهر را شبانه به خاک سپردند؟ و از چه رو، آن دو تن از هجوم به خانه زهرا(علیها السلام) حمایت کردند؟ دردا که دخت پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) بر اثر اندوه جانکاه خود درگذشت.(2)
امسلمی همسر ابورافع میگوید: من در ایام بیماری حضرت فاطمه(علیها السلام) ، از وی پرستاری میکردم. روزی به من فرمود: «ام سلمی، بر من آب بریز تا غسل کنم»؛ پس غسلی کرد بسان بهترین
گونهای که من دیده بودم غسل کند و بعد از آن فرمود: «به من لباسی نو بده.» لباس را آوردم و آن را بر او پوشاندم. سپس به من گفت که بسترش را وسط اتاق برم. وی در بستر رو به قبله آرمید و فرمود: «من هماکنون قبض روح میشوم، کسی بدن مرا برای غسل عریان نسازد.» (1)
اسماء بنت عمیس میگوید: «به در خانه حضرت فاطمه(علیها السلام) رفتم و منتظر اذن او شدم. چون صدایی نشنیدم او را صدا زدم؛ اما پاسخی نشنیدم. گفتم: ای دخت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ، ای سرور بانوان عالم، ای دختر برترین خلایق، ای دختر آن که در معراج با پروردگارش به اندازه دو کمان و کمتر فاصله نداشت و به مقام قرب نائل شد، اما پاسخی نشنیدم. وارد اتاق شدم و پارچه را از رخسار او کنار زدم، دیدم که بانویم پس از تحمل مصائب بسیار، ستمدیده و زجرکشیده، بین نماز مغرب و عشا در کوی شهادت آرمیده است.»(2)
خود را بر او انداختم و فریاد کشیدم: «چون بر پدرت وارد شدی، سلام مرا به او برسان.» در این هنگام حسنین وارد شدند. دیدند که مادرشان به ملکوت رخت بربسته است. حسن(علیه السلام) در کنار او نشست و صدا زد: «مادر، پیش از اینکه روح از تنم جدا شود با من سخن بگو.» حسین(علیه السلام) نیز پای مادر را بوسید و میگفت: «مادر، منم حسین تو، قبل از پارهشدن قلبم با من حرف بزن.» پس از آن به مسجد رفتند و شهادت مادرشان را به اطلاع پدر بزرگوارشان رساندند. حضرت علی(علیه السلام) خود را به خانه رساند، در حالی که میگفت: «ای دخت محمد، تسلای خاطر من به تو بود، پس از تو به که دل خوش سازم» فرمود: «خدایا من از دخت پیامبرت که سلام تو بر او و خاندانش باد، راضی و خشنودم. خدایا دل او را به درد آوردند و تنهایش گذاشتند، تو مونس او باش، از او بریدند، تو به او پیوند و به او ظلم کردند، تو برایش حکم کن، ای بهترین حکمکنندگان.»(3)
1) . مسند (احمد بن حنبل)، ج 6، ص 461.
2) . کلینی در اصول کافی (در حاشیه مرآة العقول، ج1، ص 382) روایت کرده که حضرت فاطمه(علیها السلام) صدیقه و شهیده بوده است. طبرسی در احتجاج نیز به طور مرسل این روایت را نقل کرده است. مجلسی در مرآة العقول، ج1، ص 383 میگوید: شهادت حضرت فاطمه(علیها السلام) از روایات متواتر است.
3) . بحارالانوار، ج 18، ص 471.
مدینه یکپارچه عزا و مصیبت شد و فریاد و شیون از هر کوی و برزن به گوش میرسید. مردم درب خانه حضرت علی(علیه السلام) جمع شده و منتظر خروج پیکر حضرت فاطمه(علیها السلام) گشتند، اما ابوذر بیرون آمد و گفت: «بازگردید، مراسم دفن دختر رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) امشب انجام نمیگیرد.» (1)
در روایت دیگر از امام صادق(علیه السلام) آمده است: حضرت علی(علیه السلام) سه مرتبه و پنج بار آب بر پیکر حضرت زهرا(علیها السلام) ریخت و در مرتبه پنجم مقداری کافور را هم با آن آمیخت. در آن حال میفرمود: «خدایا، این کنیز تو و دختر پیامبر تو و برگزیدۀ خلقت میباشد. خداوندا، حجت او را به او تلقین نما، برهان او را بزرگ گردان، درجات او را متعالی ساز و او را به محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) برسان.»(2)
بعد از آن او را حنوط کرد و آن باقیمانده حنوطی بود که جبرئیل در زمان حیات رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) نزد ایشان آورده و حضرتش فرموده بود: «ای فاطمه، این حنوط را جبرئیل از بهشت آورده و میگوید آن را بین خود تقسیم کنید و مقداری هم برای من بگذارید.» حضرت نیز فاطمه(علیها السلام) فرموده بود: «یک ثلث آن برای شما باشد و مابقی هم هر چه علی(علیه السلام) بگوید.» رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) گریسته و او را در آغوش گرفته و فرموده بود: «همانا تو همیشه برخوردار از توفیق الهی هستی، در سرحد رشد و کمال هستی، به هدایت رسیدهای و از جانب غیب به تو الهام میشود.»(3)
پس از آن، حضرت علی(علیه السلام) فرموده بود: «درباره باقیماندۀ حنوط چه میگویی؟» رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) در پاسخ فرمود بود: «آن متعلق به تو است.»
پس از غسل حضرت فاطمه(علیها السلام) ، حضرت علی(علیه السلام) ایشان را در هفت پارچه کفن پیچید، اما قبل از اینکه چهره او را بپوشاند، صدا زد: «ام کلثوم، زینب، فضه، حسن، حسین! بیایید و با مادرتان وداع کنید که این آخرین دیدار تا ملاقات در بهشت است.» حسن و حسین(علیه السلام) خود را روی مادر انداختند و زاریکنان گفتند: «آه مادر، چندی پیش سوگ جدمان رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) کمرمان را شکست و اکنون هم داغ تو هستی ما را ربود. چون بر جدمان وارد شدی، سلام ما را به او برسان و بگو: ما بعد از تو در دار دنیا یتیم شدیم.»
حضرت علی(علیه السلام) میفرماید: «خدا را گواه میگیرم که حضرت فاطمه(علیها السلام) خم شد و دستانش را گشود و حسن و حسین را در آغوش گرفت، اما صدایهاتفی را شنیدم که میگفت:
ای ابالحسن، آن دو را از روی ایشان بردار. به خدا قسم فرشتگان آسمان سخت گریان شدند.»(1)
حضرت علی(علیه السلام) آنان را بلند کرد و کفن را بر رخسار حضرت فاطمه(علیها السلام) کشید. پس از آن با حسنین، عقیل، عمار، سلمان، مقداد و ابوذر بر او نماز گزارد(2)
و در خانه خودشان او را دفن کردند.(3)
هنگامی که او را در قبر گذارد، فرمود:
به نام خداوند بخشنده مهربان، به نام خدا و به (حول و قوه) خدا و بر طریق شریعت رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) ای صدیقه، تو را به کسی سپردم، که از من به تو سزاوارتر است و هر آنچه خداوند برای تو بپسندید، من نیز همان را پسندیدم. (بعد از آن این آیه را تلاوت فرمود) ما شما را از خاک آفریدیم و به آن شما را بازمی گردانیم و بار دیگر از آن محشورتان میسازیم.
غروب غرق شفق مویهگر، که ای عالم:
نثار کن به شب تیرهگون غم، شبنم!
مدینه با ستم اهل خدعه ویران شد!
اگرچه ظاهراً از رونقاش نشد هم، کم
نپرس جان فرشته، هنوز من گیجام!
«تمام شد!» خبرش رفت تا ثریا هم
1) . بحارالانوار، ج 10، ص 51.
2) . روضة الواعظین، ص 131.
3) . در عیونالمعجزات، ص 47 آمده که قبر آن حضرت در بقیع است. ابنجریر در دلائل الامامه، ص 46، میگوید که آن در روضه مبارکه است. علامه حلّی در المنتهی و شیخ صدوق در من لایحضره الفقیه بیان میدارند: صحیح این است که حضرت فاطمه(علیها السلام) در خانه خود دفن شد؛ پس چون بنیامیه مسجد رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) را گسترش دادند، آن در داخل مسجد واقع شد. این قول را مجلسی نیز در مراة العقول، ج 1، ص 39 برگزیده است. همچنین شیخ صدوق میگوید: پس از انجام حج به مدینه بازگشتم و حضرت فاطمه(علیها السلام) را در خانهاش زیارت کردم.
تمام شد! همگان درکنار هم باشید
بدون «امابیها» که راحتید از دم؟!
«سقیفه» شد «عسل» چشمهای «خرس»آلود
گرفت جرئت حقخواهی از شما، کم کم
به حال مضحکتان خنده میزند هستی!
چگونه گریه شما میکنید در ماتم؟
صدای حضرت دریا گرفت خاموشی
بسا که گوش شما شد کرانهای محکم!
صدای حضرت دریا، هنوز میآید...
اگرچه خاک نهان کرده در دلش زمزم!
زلال دولت زهراییاش، به صبحی سبز
کنار کعبه عیان میکند گل و خاتم
در روایت اهل سنت آمده است که بعد از انجام دفن، دو ملک سوال کننده از ایشان پرسیدند: «پروردگارت کیست؟» گفت: «خدای یکتا پروردگارم است.» پرسیدند: «پیامبرت کیست؟» گفت: «پدرم، محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) .» پرسید: «امامت کیست؟» گفت: «اینکه بالای قبرم ایستاده، علی(علیه السلام) .»(1)
1) . الاصابة، ج 4، ص 478، در شرح حال عروة بن مسعود.
بعد از آن سرور اهل ایمان هفت صورت قبر در قبرستان بقیع درست کرد(1)
که این تعداد را چهل صورت قبر هم نوشتهاند.(2)
دربارۀ محل دفن فاطمه(علیها السلام) دیدگاههای علما متفاوت است. برخی قبر آن حضرت را در بقیع دانستهاند.(3)علامۀ حلی در المنتهی و شیخ صدوق گفتهاند: «نظر صحیح آن است که حضرت در خانهاش دفن شده، بنیامیه چون مسجد را توسعه دادند، قبر داخل مسجد شد.»(4)صدوق میگوید: «پس از پایان حج به مدینه بازگشتم و آن حضرت را در خانهاش زیارت کردم. علامه مجلسی در مرآةالعقول همین نظر را تقویت کرده است.»(5)
وقایع پس از خاکسپاری حضرت زهرا(علیها السلام)
هنگامی که حضرت فاطمه(علیها السلام) از دنیا رفتند علی(علیه السلام) ، ایشان را شبانه و مخفیانه دفن کرد و به ابوبکر خبر نداد و خودش بر پیکر ایشان نماز گزارد. پس از آن وقایع قابل توجهی در مدینه اتفاق افتادکه حتی متون روایی اهل سنت آن را روایت کرده اند. در روز بعد از شهادت حضرت فاطمه(علیها السلام) که غاصبان حقوق ولایت خود را برای تشییع آماده میکردند؛ هنگامی که باخبر شدند حضرت علی(علیه السلام) پیکر مطهر حضرت فاطمه(علیها السلام) را شب گذشته دفن کردهاند، عکسالعملهای مختلفی از خود نشان دادند که در ادامه به مختصری از آنها اشاره میشود:
چون «زعمای قوم» از دفن مخفیانه حضرت فاطمه(علیها السلام) آگاه شدند و از طرفی در بقیع نیز با قبرهایی همانند مواجه گشتند به اشکال تشخیص برخوردند؛ پس با خود گفتند زنانی از مسلمین بیاورند تا به نبش این قبور پرداخته و حضرت فاطمه(علیها السلام) را بیرون آورده و بر او نماز گزاریم.
هنگامی که حضرت علی(علیه السلام) از این تصمیم آنان آگاه شد، سخت غضبناک شد و قبای زرد رنگی را که در جنگهای حماسهآفرینش میپوشید، در بر کرد و ذوالفقار به دست به طرف بقیع شتافت. هنگامی که به مقابل آنان رسید، قسم یاد کرد که اگر سنگی را از روی قبور حرکت دهند، شمشیر خود را از خون ایشان رنگین خواهد ساخت.
عمر در جمعی از همقطارانش جلو آمد و گفت: «به خدا قسم، ای ابالحسن چارهای نیست؛ جز آنکه او را از قبر درآوردیم و بر او نماز گزاریم.»
حضرت علی(علیه السلام) دست قهرمان برانداز خود را به پیش برد، او را از زمین بلند ساخت و به خاک افکند سپس فرمود: «از حق خود درگذشتم از ترس اینکه مردم از دین مرتد شوند، اما قسم به آنکه جانم در قبضه قدرت اوست، اگر از قبر فاطمه سنگی برداشته شود، زمین را از خونتان سیراب میسازم.»
ابوبکر شتابان جلو آمد و حید کرّار را قسم به رسول خدا(صلی الله علیه و آله و سلم) داد که دست از او بردارد. حضرت علی(علیه السلام) او را واگذاشت و مردم متفرق شدند.(1)
1) . تاریخ طبری، ج 2، ص 348 -448؛ المصنف، ج3، ص 521؛ تاریخ المدینه، ج 1، ص 197؛ الانساب الاشراف، ج2، ص 34؛ السقیفه و فدک، ص 104-107؛ مستدرک علی الصحیحین، ج3، ص 162؛ شرح نهج البلاغه، ج16، ص 214-218؛ سنن الکبری، ج6، ص 300؛ شرح نهج البلاغه، ج16، ص 214-218؛ سنن الکبری، ج6، ص 300؛ جامع الاصول، ص4، 482؛ البدایة و النهایة، ج5، ص 307، الثغورالباسمة، ص 15؛ تفسیر الوصول الی جامع الاصول، ج2، ص 46؛ کنزالعمال، ج 13، ص 687؛ السقیفه و فدک، ص 72؛ عمر بن خطاب، ص 182؛ کامل (ابن اثیر)، ج 11، صص 113 و 112.
اگر بخواهیم مطالب را جمعبندی کنیم و با تمام کاستیهایش بگوییم شایستۀ مقام بیبدیل و معظم و معزز حضرت فاطمه(علیها السلام) میباشد! به یقین اینطور نیست و ما تنها توانستهایم به نقلقولها و گفتار پیشینیان از اولیای الهی(علیهم السلام) و محققین روایات از طریق کتابهای پژوهش شده بپردازیم. ضمن اینکه از قواعد علمی روزگار، عصر حاضر و نیز توجه به زندگی انسان امروزی غافل نبوده و سعی کردهایم جملات و واژگان در ردیف آگاهی مخاطبان امروز باشد؛ همچنین از ثقالت و عظمت کلمات مرتبط با حضرت زهرا(علیها السلام) هم کم نشده باشد.
کتابهای بسیاری به عنوان الگو برای مخاطبان و ارادتمندان سیرۀ زندگی حضرت فاطمه(علیها السلام) نوشته شده است و اغلب همان مطالبی است که در کتب دیگر نیز موجود است؛ اما در این کتاب سعی بر استخراج مطالب کاربردی برای نسل امروز شده ضمن اینکه از آوردن مطالب ضعیف که جز خدشهدار کردن زندگی بانوی معزز(علیها السلام) طریقی را نسپردهاند، پرهیز شده است.
در بررسی اغلب کتب نوشته شده دربارۀ زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) به دو شکل از آثار میرسیم؛ آثاری که متأثر از کتب اهل سنت نوشته شدهاند و اغلب سعی کردهاند از در تفریط وارد شوند و آثاری که از کتب مکتب تشیع استخراج شدهاند و برخی افراطیاند که گاه با تعصباتی به شدت نابجا و مصداق مدحآلوده به ذم جمعآوری شدهاند. در این کتاب تلاش بر این بوده که به مطالب حاشیهای پرداخته نشود و آنچه شایستۀ مکتب فاطمی است گزینش و نگاشته شود؛ چرا که افراط، تفریط، غلوّ و تساهل مطالب دربارۀ ایشان، به هیچ صورت پذیرفته نیست.
بر این اساس به مطالب معقول توجه شده است. به اضافه مطالبی که نگارنده بنا به درک خود از مقام حضرت زهرا(علیها السلام) به عنوان نتیجهگیری یا توضیح مطالب آورده است. قبل از هر اندیشهای درباره حضرت زهرا(علیها السلام) به این نکات توجه بیشتری شده است:
حضرت زهرا(علیها السلام) یکی از معصومین(علیهم السلام) و از اولیای خداوند است؛ که در تفسیر قرآن کریم و روایت احادیث و الهامات غیبی و ارتباط با جهان ماوراء و تشرف فرشتگان به حضورش، جز بزرگان دین اسلام و به ویژه «تشیع امامیه» است.
سورۀ «کوثر» و آیات «هل اتی»، «تطهیر»، «ذوی القربی» و دیگر آیات مطرح شده دربارۀ ایشان نازل شده است و یکی از پنج نفر آل کساء میباشد.
یگانه دخت پیامبر گرامی اسلام و سرور بانوان هر دو عالم است. کفو حضرت علی(علیه السلام) و مادر دو تن از ائمه بزرگوار شیعه یعنی امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) است.
تنها واسطۀ پیوند رسالت با امامت میباشد و از مهمترین مدافعان و بنیانگزاران «ولایت علوی» است و خود ایشان بر ائمه بعد از خود «ولایت» دارند.
حیات طیبۀ ایشان برترین و بالاترین درجه اعتبار را نزد خداوند متعال دارد و الگو بودن ایشان به فرض حسب و نسب نیست و شایستگیاش در تمام جهات الهی و قدسی است؛ چرا که تربیت یافته حضرت رب جلیل(جل جلاله) و کانون وحی و دامان مقدس پیامبر اسلام حضرت محمد مصطفی(صلی الله علیه و آله و سلم) است.
باتوجه به مراتب یاد شده و با عنایت به رفتار و گفتار و پندار حضرت فاطمه(علیها السلام) در زندگی سراسر آسمانیاش باید به این نکته اذعان داشت که هنوز بعد از هزاران کتاب و مقاله و منبر و نقد و تحلیل در گذشته و صدها سایت و وبلاگ و نوشتارهای مجلات و رسانهها در روزهای جاری، کسی نتوانسته و نمیتواند به عظمت و شکوه و نام و یاد و زندگی حضرت زهرا(علیها السلام) دست یازد؛ چرا که ابعاد وجودی حضرت و جامع الاطراف بودن حیات طیبهاش چنان گسترده است که قطورترین کتاب دنیا را میطلبد تا بتواند اقیانوسی از مناقب ایشان را در آن گنجاند! اما همانطور که گفتهاند: آب دریا را اگر نتوان کشید - هم به قدر جرعهای بتوان چشید. این کتاب اندازهای، جرعهای و قطرهای از دریای وجود حضرت است که به برخی از نکات زندگی ایشان برای الگوبرداری پرداخته است.
البته همانطور که در مقدمه و مفهومشناسی آمده است شخصیت منحصر به فرد ایشان «تکرار ناپذیر» است و آنچه تمام پژوهندگان علوم اسلامی از ایشان نقل کردهاند و مصداق الگو قرار دادهاند؛ تأسی و تقلید و تفکر در زمینۀ زندگی نورانی ایشان است نه همانند او زیستن و شبیه او شدن و یا عین او بودن! حضرت زهرا(علیها السلام) یگانه زن، یگانه دختر و یگانه همسر و مادری است که نه کسی شبیه او بوده و نه کسی شبیه او خواهد شد. منظور از الگو در این نوشتار، تفکر و تعمق در روش زندگی ایشان است و بررسی شیوهشناسی رفتاری و گفتاری ایشان؛ زیرا چرخۀ حیات بشری هرگز به یک حال و منوال نبوده که بتوان از آن برای تمامی قرون و اعصار الگوبرداری کرد. زن امروز، دختر امروز، همسر و مادر امروز به روش امروزی زندگی میکند - باتوجه به موقعیت جغرافیایی، سیاسی و اجتماعی منطقه زندگیاشان - نه به شیوه دهها قرن پیش! در حقیقت «صورت» زندگی کاملا متفاوت؛ ولی «سیرت» زندگی به همان اصول و نصوص دین مبین «اسلام» پیش میرود و تا قیام قیامت بدون تغییر است.
در اینجاست که مفهوم الگوبرداری از حضرت زهرا(علیها السلام) و زندگی دینی ایشان مطرح میشود و برای زنان مسلمان و مومن به عنوان یک الگو معرفی میشود. بانویی که هم در اجتماع زنان مسلمان همعصر خود، هم در اجتماع مردان مسلمان عصر خود، حضوری مقدس، پاک و آرمانی داشت و به عنوان دخت نبی مکرم اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) ؛ دختری نمونه، زنی بیبدیل، همسری شکوهمند و مادری بیهمتا در کل تاریخ بشری، بینظیر و یگانه همچون خورشید حضور داشته و درخشیده است. دلیل مخالفت کفار و منافقین در طول تاریخ و عصر کنونی با حضرت زهرا(علیها السلام) ، فرزندان و شیعیانش، نوع عملکرد ایشان در زندگی دینی است؛ وگرنه تا این حد مورد حسادت قرار نمیگرفت و دشمنان جاهل و شیطان صفت، دوستدارانش را مورد هجمه قرار نمیدادند!
نسل امروز و آینده و فراتر از آینده به روش زندگی دینی حضرت زهرا(علیها السلام) نیاز دارد؛ تا بتواند به سرافرازی و سعادت زندگی برسد، نیاز به الگویی دارد که تاریخ مصرف نداشته باشد؛ الگویی که آرمانش روشن، راهش روشن و کلام و مرامش روشن باشد تا پیروانش را از تاریکی جهل برهاند.
اگر ما بتوانیم حضرت زهرا(علیها السلام) را به درست برای جامعه معرفی کنیم، جامعه هم میتواند از ایشان درست الگوبرداری کند. اگر بخواهیم در فضایی ریاکارانه، اولیای خود را به جامعه معرفی کنیم و
شدت عملهای بیجا و افراطی را به عنوان اصول و نصوص دینی – ولایی سرمشق خود قرار دهیم به یقین در جامعه امروزی نخواهیم توانست آرمانهای حضرت زهرا(علیها السلام) را پیاده کنیم. هنگامی که عقلانیت و تفکر دینی، جای خود را به سنن خود پرداخته جوامع اسلامی داد، میتوان انتظار تحقق آرمانهای «ولایی» را داشت.
دلیل ماندگاری مکتب اهل بیت(علیهم السلام) - علیرغم تمام کارشکنیها و دشمنیها - همراه شدنش با تمدنهای اسلامی بوده و تمدن اسلامی در تمام شاخههای علمی، هنری و ادبی با پیروی از تفکر ناب اسلامی توانسته در جهان شگفتی بیافریند. برای رسیدن به تمدن فاخر انقلاب اسلامی، باید به روشهای کاملا نوین و روزمره روی آورد تا آرمان مکتب اهل بیت(علیهم السلام) را به جهان معرفی کرد.
در معرفی حضرت زهرا(علیها السلام) و زندگی دینی و الگوساز ایشان، متأسفانه به مطالبی پرداخته میشود که «تاریخ مصرف گذشته» است! کنگرهها، همایشها و جلساتی برگزار میشود و مقالات و کتابهایی نوشته میشود که اکثر مطالب آنها تکراری و فاقد نوآوری است؛ زیرا جامعه ما از «درد» غافل است؛ اما پی «درمان» میگردد! هنوز هنجارها را به خوبی معرفی نکرده است؛ ولی به آسیبشناسی «هنجار شکنی» میپردازد.
بیربط نیست اگر بگوییم؛ دشمنان ما خیلی بهتر از ما، حضرت زهرا(علیها السلام) را میشناسند! ما متأسفانه ایشان را به چند «صفت» و چند «منقبت» ولایی محدود کرده و معرفی میکنیم.
دهها کتاب مورد پژوهش و تحقیق اینجانب گویای همین مطلب است؛ برای نمونه حتی در یک کتاب هم ندیدم که به طور مثال نوشته شده باشد: حضرت زهرا(علیها السلام) با فرزندانش شوخی و بازی میکرده است؟!
وقتی ما نمیتوانیم به واقعیتهای زندگی ایشان بپردازیم، باید دشمنان به معرفی ایشان بپردازند که: دختر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) شخصی عبوس و گرفته و جامعهگریز بوده!
منبعاش کجاست؟ کتابهای خودمان! دائمالذکر بودهاند! دائم الصوم بودهاند! دائم الصلوة بودهاند! پس کی به فرزند و شوهر و درس و تفسیر و همسایه داری میرسیدند؟! خدا میداند؟!
به گفتۀ عایشه، همسر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) ، شبیهترین مردم به پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) ، بانوی گرانقدر اسلام حضرت زهرا(علیها السلام) بودهاند، پس خلق نیکوی حضرت در دخت بزرگوارش نیز بوده و این نشاندهندۀ عظمت
روحی و رفتاری ایشان است. همراهی با مردم عوام و آموزش آنان و همراهی با خواص و تدریس و تفسیر قرآن کریم با آنان - که 28 تن از اصحاب، از ایشان حدیث روایت کردهاند - و تربیت تمام و کمال فرزندان خردسال و کمال اهتمام در شوهرداری، نشان از شخصیت والای حضرت(علیها السلام) در زندگی فردی و اجتماعی دارد.
اگر به الگوهای امروزی حتی برای ملت خودمان - با توجه به سلایق اقوام مختلف - بنگریم خواهیم دید؛ برای رسیدن به امکانات زیستی عصر حاضر، دست به هر کاری و تحت هر شرایطی میزنند تا زندگی دنیوی خود را رونق ببخشند! روزی در رسانههای جمعی ما - که امروز از آنها به عنوان دهۀ شصتی نامبرده میشود - سادهزیستی و اخلاقمحوری و پرهیز از اسراف تبلیغ میشود و امروز به تبلیغ تجملاتی میپردازیم که در فرهنگ اعتقادی و اجتماعی ما جایی ندارند. زنان امروز به مدل ماشینهای سواری و ماشینهای لباسشویی بیشتر تمایل نشان میدهند تا شنیدن موعظهای که آنان را از مشکل زندگی تجملاتی برحذر میدارد.
یخچالهای میلیونی سایدبایدساید، تبلتها، لپ تاپها، سیستم کابینت آشپزخانه و خانههایی که از سرامیکها و سنگهای گران قیمت ساخته شده است و شوهرانی که هر چه بیشتر درآمد داشته باشند دلپذیرترند! حال از هر راهی که درآمد، درآمد! کجا رفت ازدواجهای ساده زمان جنگ؟ کجا رفت صداقت زنان و مردان دهههای 60 و 70 و مردمانی که اساس زندگی شان بر صداقت بود!
گویی از حضرت زهرا(علیها السلام) تنها باید در روضهها و مراسمهای مذهبی پیروی کرد و بس! در برگزاری ختم انعام و سفرههای حضرت زهرا(علیها السلام) تمام زنان محجبه و تارکدنیا و اخلاق محورند! همین که مراسم تمام شد، چشم و هم چشمیها شروع میشود و شیعه بودن، انقلابی بودن، پیرو فاطمه(علیها السلام) بودن، به سیرۀ اهل بیت(علیهم السلام) عمل کردن، همه و همه فراموش میشود. از عروسیهای پر خرج تا جشن تولدهای کاملاً غربی، از جشنوارههای مبتذل تا همایشهای بدون نتیجه، سازمانهایی که دفاتر و ساختمانهایشان گرانتر از خدماتشان بوده و هست و خواهد بود.
تا به حقیقت سیرۀ اهل بیت(علیهم السلام) برسیم و شیعه بودن تنها در و دیوار کوچهها و میادین نباشد، راهی بس عظیم در پیش داریم.
اگر میخواهیم الگوشناسی کنیم، اساسیترین عملکردمان دوری از ریاکاری است!
اگر میخواهیم نسلی مومن و الگوپرور داشته باشیم باید ایمان و تقوا، حقالله و حقالناس را بشناسیم. باید حقیقت دین را به تمام مردم بشناسانیم، نه آن مقدار که به نفع ماست و نه آن مقدار که به نام پیشرفت و توسعه به اشرافیت و سیستمهای طبقاتی میپردازد.
جامعهای که بسیاری از آن را مرّفههای بیدرد تشکیل دادهاند و برخی نیز از فرط فقر و بدهی و اعتیاد و بیماری رنج میبرند، نمیتواند جامعۀ ایدهآلی برای الگوپذیری از روش زندگی اهل بیت(علیهم السلام) به ویژه حضرت زهرا(علیها السلام) باشد. تجملگرایی، اسرافورزی، تمایل به زندگی ماقبل انقلاب، ازدیاد سرگرمیهای غربگرایانه و درآمدهای مصرفگرایانه، همه و همه... چهرهای از امروز و آینده زندگی جامعۀ متوسط به بالای ماست که در ورای اعتقادات به ظاهر شیعیاش، سعی در رشد و توسعه و بالندگی دارد. ما نمیگوییم که باید مرتجع بود و به رفاه و آسایش اهمیت نداد؛ اما ایجاد طبقات اجتماعی ثروتمند و فقیر و کاری و ناکارآمد، بازی سیاست است و جناح بندیهای سیاسی در بازیهای ناجوانمردانۀ روزگار، دین را بهانهای برای تخریب زندگیهایی میسازد که در حقیقت برای عدالت و توسعه به وجود آمده است. حقیقت دین، حقیقت مساوات است و حقیقت سیاست، پروردن جامعهای بدون مساوات! جامعهای که عدهای را بر عدهای دیگر تسلط بدهد و حق عدهای را گرفته به عدهای دیگر بدهد. همان احتجاجی که حضرت زهرا(علیها السلام) جان بر سر آن داد و برای اعتلای مساوات اسلامی که حقوق خدا و حقوق خلق خدا را معین میکند، جنگید. قیام و مبارزۀ حضرت زهرا(علیها السلام) با خلفای غاصب برای خویش نبود؛ بلکه از روزی برای مسلمانان واهمه داشت که تاریخ آن روز را بعد از بیست و پنج سال به ظهور رساند و مردم چارهای جز کشتن خلیفۀ مسرف و جبار نداشتند؛ خلیفهای که بنیامیه را به سلطنت رساند و نظام طبقاتی جامعه، تمام آرمانهای اسلام را دگرگون ساخت. اکنون نیز برخی از جوامع اسلامی اسیر همان نظام طبقاتی هستند و به مصیبتهایی دچارند که به اغلب آنها در خطبۀ فدکیه حضرت زهرا(علیها السلام) به آسیب شناسیاش میتوان رسید.
جهان اسلام باید صدای فاطمه(علیها السلام) را دوباره بشنود، باید صدای فرزند فاطمه(علیها السلام) را در کربلا بشنوند تا دوباره دچار امثال صدام و قذافی و مبارک وبنعلی و عبداللهصالح نشود، تا دچار فهدها و حمدها
نشود، تا عفت زنان مسلمان در زندانهای ابوغریب(1)و بوسلیم(2)به تاراج نرود. بیداری جهان اسلام و زنان مسلمان محجه در سالهای اخیر در کشورهای شمال آفریقا و خاورمیانه ادامۀ حیات طیبه اهل بیت(علیهم السلام) است، هر چه شعارش عنوان دیگری دارد؛ ولی عدالت و آزادی و شرافت دینی اصلیترین آرمان اهل بیت(علیهم السلام) و مومنان حقیقی است.
منظور ما از الگوی دینی، الگو برای شرافت انسانی و عظمت بشریّت در حیات مادی و معنوی است. تک تک زنان مسلمان که در زندانهای جباران و ستمگران تاریخ - به ویژه تاریخ معاصر - زیر شکنجه به شهادت رسیدند، برای اعتلای کلمه حق و عدالت به زندان افتاده بودند و اکثر آنها اهل حجاب و نماز و دیانت بودند، اعم از شیعه و سنی و حقیقت مبارزه آنها مبارزه با طاغوت و طاغوتیان بود. هیچ زن مبارز و متدینی را - حتی در فرق غیرشیعی- نمیتوان یافت که در مبارزه با ستمگران از اهل بیت الگو نگرفته باشد؛ چون الگوهای غیردینی که هیچگاه جان بر سر عقاید نمیگذارند؛ چرا که هدفشان مادی است پس بیشتر سازش کارند تا مقاوم! انقلابهای کنونی کشورهای اسلامی بهخوبی نشان داد که مردم برای اعتلای دین قیام کردهاند و درد زنان شمال آفریقا و کشورهای عربی، درد دین است، درد کرامت انسانی است وگرنه هم آزادی مادی داشتند، هم آزادیهای همه جانبه برای لذایذ دنیوی! پس برای چه همراه فرزندان و شوهران و کسان خویش، جان بر سر مبارزه گذاشتند؟ اگر درد، درد دنیاست و الگوهای مادی! که اسرائیل برای ملتش بهترین رفاه مادی را فراهم دیده است؟! و خود به ترویج هرگونه «مادیگری» میپردازد؛ پس چرا هیچ مسلمانی حاضر به همکاری و همراهی با آن رژیم فاسد نیست؟ از ترکیه گرفته تا اندونزی و هند و چین، از انگلستان و فرانسه گرفته تا نیجریه و کنیا، از کنار کاخ سفید تا کنار کاخ کرملین، حضور زنان محجبه و حجاب اسلامی نشان دهندۀ عزت و عظمت اسلام، قرآن و سنت اهل بیت(علیهم السلام) است؛ زیرا اصل حجاب، عفت، عدالت، کرامت، شهامت و شهادت یادگاران سیره و روش زندگی پیامبر بزرگوار(صلی الله علیه و آله و سلم) ، معصومین و اهل بیت(علیهم السلام) است و ماندگارترین شیوۀ زندگی از ایشان شیوۀ مبارزه با فساد و کفر و زیادهطلبی است. هیچ کس نمیتواند ادعا کند حکام «بنیامیه» و
«بنیزبیر» و «بنیعباس» و دیگر خلفای جابر و ستمگر عصرهای بعدی، بنیانگذار عدالت و مساوات و حق پرستی بودهاند؛ چرا که خود بدترین چهرههای طاغوتی تاریخ در ظلم و ستم هستند.
افتخار کل تاریخ آسیا و آفریقا به مبارزات حقطلبانه مسلمان در عرصه مبارزه با استعمارگران و حکام فاسد محلی است و این افتخارات ریشه در حیات معنوی اولیای خدا و اهل بیت پیامبر گرامی(صلی الله علیه و آله و سلم) دارد. در اغلب این مبارزات پیروان اهل بیت(علیهم السلام) یا پیشرو بودهاند یا تأثیرگذار! قضاوت تاریخ این مسئله را به خوبی نشان میدهد که اغلب مردان و زنان آزادیخواه از مردان و زنان اهل بیت(علیهم السلام) سرمشق گرفتهاند، حتی کسانی که در تاریخ معاصر خود را از اسلام جدا میدانسته اند؛ اما آرمانشان را تأثیرپذیر از عاشورا و قیام فرزند زهرای مرضیه(علیها السلام) حضرت امام حسین(علیه السلام) بیان داشتهاند، افرادی همچون: مهاتما گاندی (رهبر استقلال هند که پیرو دین هندو بود) و خسرو گلسرخی (یک مبارز کمونیست در دوران رژیم شاه) و نمونههای بسیاری که باید در جای خودش به آن پرداخته شود. نخستین بانویی که بعد از اسلام در برابر حکام ظالم ایستاد و از حق خود و اسلام دفاع کرد حضرت زهرا(علیها السلام) بنت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) است.
بانویی که سورۀ کوثر در شأن او نازل شد و با نوعی تفسیر ذوقی میتوان گفت: که معنای کوثر پایان ناپذیری و روان و جاری بودن قیام و احتجاج حضرت زهرا(علیها السلام) است که در تمامی تاریخ ایستا و ماندگار مانده و همچون ستارهای فروزان شب زدگان را به سرمنزل مقصود، هدایت میکند.
چه کسی میتواند بگوید شیوه و روش زهرا، مبارزۀ زهرا و حیات معنوی زهرا(علیها السلام) متوقف شده است؟! تا حجاب باقی ست، زهرا هم هست! تا فریاد عدالتخواهی زنان مسلمان باقی ست، فاطمه هم باقی است! تا کعبه و حج و غدیر و کربلا پویا و جاری ست، نام و یاد حضرت زهرا(علیها السلام) هم ماندگار است؛ زیرا سرمنشأ ماندگاری اسلام و قرآن و عترت، وجود حضرت زهرا(علیها السلام) بود و خداوند ذوالجلال حیات دینی مسلمانان را به دست زهرای مرضیه سپرده است و مفهوم واقعی «لُولاک لِما خَلَقتُ الاَفلاک» و صد روایت و حدیث نبوی در شأن و منزلت حضرت زهرا(علیها السلام) جز این را نمیگوید که: زهرا نبض هستی و سببسازِ حیات مادی و معنوی بشر است!
در روزهایی که گزینش و نگارش مطالب کتاب به نیمه رسیده بود، ارتحال ناگهانی والدۀ مرحومهام، کنیز حضرت صدیقه(علیها السلام) ، بانو «بتول اسلامی(ره)»، اتفاق افتاد و ادامۀ نگارش کتاب با یادمان سوگ ایشان و غربت حضرت زهرا(علیها السلام) ، عجین شد. از خداوند منان(جل جلاله) به واسطۀ محبت حضرت زهرا(علیها السلام) ، خواهان اجر، ثواب و آمرزش برای روح ایشان هستم و امیدوارم که از ثواب مطالب کتاب بهرهمند گردند. انشاءالله!
همچنین از پروردگار یگانه برای همۀ مؤلفان، پژوهشگران و تمام کسانی که در ساختار این کتاب، همکاری کردهاند، اجر و جزائی شایسته و بایسته خواستارم!
به امید لطف و کرمش!
قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
نهجالبلاغه.
احمدبنحنبل، مسند، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بیتا.
احمدی میانجی، علی، مواقف الشیعه، قم، موسسه النشر اسلامی، 1422ق.
امینی، عبدالحسین، الغدیر، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، چاپ اول، 1374.
ابراهیم امینی، حضرت زهرا(علیها السلام) ، بانوی نمونه اسلام انتشارات شفق، چاپ اول، 1371.
انصاری زنجانی خوئینی، محمد، از میان شعلهها: شکوفه بهشتی فاطمه زهرا(علیها السلام) از کوثر ولایت تا مرز بینشان، قم، انتشارات دلیل ما، 1387.
ابنحجر عسقلانی، احمدبن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، نشر دارالفکر، 1415ق.
ابنطاوس، علیبنموسی، مهجالدعوات و منهجالعبادات، به کوشش: سادات حیاتشاهی، محمد و دیگران، تهران، انتشارات رایحه، 1379.
ابنبابویه، محمدبن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال للشیخ الصدوق، مشهد: مجمع البحوث الاسلامی، 1408ق.
دیلمی، حسن، اعلام الدین فی صفات المومنین، بیروت، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، 1998 م.
اربلی، علیبنعیسی، کشف الغمه فی معرفة الائمة، بیروت، چاپ دار الکتاب الإسلامی، بیروت 1401ه. ق.
ابونعیم، احمد، حلیة الاولیاء و طبقات الاصطفاء، بیروت، دارالکتب العربی، چاپ پنجم، 1407 ه.ق.
ابنابیالحدید، عزالدین، شرح نهجالبلاغه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1378 ه.ق.
ابنالاثیر، عزالدین ابوالحسن علیبنأبی الکرم محمدبنمحمدبنعبدالکریمبنعبد الواحد الشیبانی، أسد الغابة فی معرفة الصحابه، مصر، جمعیة المعارف المصریة، 1285 ق.
-----------------------------------------------------------------------------------------------،
الکامل فی التاریخ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ چهارم، 1414ه.ق.
ابن اثیر، مبارک، تتمة جامع الاصول فی احادیث الرسول، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1412 ه.ق.
ابن حجر العسقلانی الشافعی، ابوالفضل شهاب الدین احمدبنعلیبنمحمد، الاصابة فی تمییز الصحابه، مصورة عن مطبعة مصر، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا.
-------------------------------------------------------------------------، لسان المیزان، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود و علی محمّد معوض، بیروت، دارالکتاب العلمیة، الطّبعة الاولی، 1416ه. ق.
-------------------------------------------------------------------------، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری، ط 4، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408 ق.
ابنحجر هیثمی، الصواعق المحرقة فی الرد علی اهل البدع و الزندقه، قاهره، چاپ عبدالوهاب عبد اللطیف، 1965م/ 1385ه. ق.
ابنسعد، ابوعبدالله محمدبنسعدبنمنیع، الطبقات الکبری، بیروت، دار بیروت، 1957م.
ابنشهر آشوب، مناقب آل ابیطالب (3 جلد)، نجف اشرف، المکتبة الحیدریة، 1376ه. ق
ابنطاووس، علی، طرائف المقال، قم، مطبعة خیام، 1399 ه.ق.
ابنعبد ربه اندلسی، احمدبنمحمد، العقد الفرید، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
ابن عبدالوهاب، حسین بنعبدالوهاب، عیونالمعجزات، قم، مکتبه الداوری، بیتا.
ابن عساکر، ابیقاسم علیبنالحسنبنهبة اللّه، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق: سکینة الشّهابی، دمشق، 1402ه.ق، دارالفکر، بیروت، چاپ اول، 1415ه.ق.
ابنفهد حلی، احمدبنمحمد، عده الداعی و نجاح الساعی، مصحح: احمد موحدی قمی، دارالکتب الاسلامی، 1407 ق.
ابنقتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، قاهره، مکتبة المصریه، چاپ دوم، 1325ه.ق.
ابنکثیر، ابوالفدا اسماعیلبنکثیر دمشقی، البدایه والنهایه فی التاریخ، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی و دار احیاء التراث العربی، 1413ه.ق.
ابننجار، محمد، ذیل تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1417 ه.ق.
ابنوردی، عمر، تتمة المختصر فی اخبارالبشر، معروف به تاریخ ابنوردی، نجف، حیدریه، 1389 ه. ق.
ابیترمذی، عیسی محمدبنعیسیبنسورة الترمذی، سنن الترمذی، تحقیق: أحمد محمد شاکر، بیروت، دار إحیاء التراث، بیتا.
ابیداود، أشعث السّجستانی الأزدی، سنن ابیداود، إعداد و تعلیق: عزت عبد الدّعاس، حمص، طبعة دار الحدیث، الطّبعة الاولی، 1388ق و مصر، طبعة مصطفی البابی، 1391ه. ق.
بابازاده، علی اکبر، تحلیل سیره فاطمه الزهرا(علیها السلام) ، انتشارات انصاریان، قم، زمستان 1374.
بحرانی،هاشمبنسلیمان حسینی، مدینة المعاجز، قم، مؤسسه المعارف الإسلامیة، 1426ه. ق.
البخاری، ابوعبداللّه محمدبناسماعیل، الجامع الصحیح (المسمّی: صحیح البخاری)، شرح، محب الدین الخطیب، بیروت، داراحیاءالتراث العربی، بیتا.
بلاذری، احمدبنیحییبنجابر، أنساب الاشراف، تحقیق: شیخ محمدباقر محمودی، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1397ه.ق.
بیهقی، أحمدبنالحسینبنعلی، السّنن الکبری، تحقیق: محمّد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، الطّبعة الاولی، 1414ه.ق.
جعفری، محمد تقی، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1361.
جلال الدین عبد الرحمنبنابی بکر سیوطی، الدر المنثور، فی التفسیر بالمأثور، مکتبة الاسلامیه و مکتبه جعفری، تهران، بیتا.
جمعی از پژوهشگران، شمهای از مصائب مادرم فاطمه زهرا(علیها السلام) (پژوهشی در معتبرترین کتب شیعه و اهل سنت)، بیجا، بیتا.
حاکم نیشابوری، محمدبنمحمد، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دارالمعرفة، 1406ه. ق.
حاج آقا بزرگ تهرانی، الذریعه إلی تصانیف الشیعه، به اهتمام: احمد منزوی، اسلامیه، چاپ اول، 1393ه-..ق.
حسینی، مرعشی تستری، سید نور اللّه، احقاق الحق و ازهاق الباطل، تهران، مطبعه الاسلامیة، 1395ه.ق.
حسینی فیروزآبادی، مرتضی، فضائل الخمسه من الصحاح السته و غیرها من الکتب المعتبره عند اهل السنه و الجماعه، نجف: دارالکتب الاسلامیه، 1383 - 1384ق.
حائری اسکوئی، موسی، احقاق الحق، به کوشش: عیدی خسروشاهی، محمد، نشر روشن ضمیر، 1388.
الحویزی، عبد علیبنجمعه، نورالثقلین، قم، دارالکتب العلمیه، بیتا
خمینی، روح اللّه، صحیفه نور، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، شرکت سهامی چاپخانه وزارت ارشاد اسلامی، 1361.
دشتی، محمد؛ نهج الحیاة، فرهنگ سخنان فاطمه علیهاالسلام، مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین(علیه السلام) ، آبان 1372.
دیار بکری، حسینبنمحمد، تاریخ الخمیس فی اصول انفس نفیس، استانبول، بینا، 1302ق.
ذهبی، محمد، تاریخ الاسلام، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بیتا.
-------------، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت، دارالفکر، بیتا.
راوندی، قطب الدین، النوادر، قم، دارالحدیث، چاپ اول، 1377.
رحمانی، احمد، فاطمه الزهرا شادمانی دل پیامبر، مترجم: سید حسن افتخار زاده، انتشارات بدر، [بی جا]، چاپ چهارم، بهار 1381.
رسولی،هاشم، زندگانی حضرت فاطمه(علیها السلام) و دختران آن حضرت، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، 1377.
زمخشری، محمودبن عمر، زمخشری و تفسیر کشاف، به کوشش: باقر، علیرضا، تهران، خانه کتاب، 1388.
الشیخ بکری حیانی، تصحیح و فهرسة: الشیخ صفوة السقا، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1409ه. ق/ 1989 م.
سپهر، محمدتقیبنمحمدعلی، ناسخ التواریخ، به کوشش: بهبودی، محمد باقر، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1348.
الصدوق، ابوجعفر محمدبنعلیبنبابویه القمی، من لا یحضره الفقیه، شرح: علی اکبر غفاری، ط 1، تهران، نشرصدوق، 1369.
----------------------------------------------- ، الخصال، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، 1403 ه. ق.
------------------------------------------------ ، بیروت، اعلمی، چاپ پنجم، 1410 ه. ق.
------------------------------------------------ ، علل الشرایع، ترجمه: اعلمی، بیروت، موسسه الاعلمی، چاپ اول، 1408 ه. ق.
------------------------------------------------ ، عیون اخبار الرضا، قم، بیجا، چاپ دوم، 1363.
------------------------------------------------ ، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، مکتبة الصدوق، چاپ اول، 1390 ه. ق.
الطباطبایی، السید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ط 5، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1983 م.
طبرسی، احمد، الاحتجاج، مشهد، مرتضی، 1403 ه. ق.
الطبرسی، رضی الدین ابینصر الحسنبنالفضل، مکارم اخلاق، چ 2، انتشارات فراهانی، 1365 ش.
----------------------------------------------- ، ترجمه: غفاری، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، 1338 ه. ق.
------------------------------------------------ ، مجمعالبیان (جلد 5)، قم، فراهانی، 1360.
طبری، محمدبنجریر، تاریخ الطبری، بیروت، لبنان، مؤسسة العلمی، چاپ چهارم، 1403ه.. ق.
-----------------------، دلائل الامامة، قم، رضی، چاپ سوم، 1363 ه. ق.
طبری، احمدبنعبدالله، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، مکتبه المقدس، چاپ اول، 1356 ق.
طبسی، محمدحسن، حدیث سلسلة الذهب به روایت اهل سنت، قم، دلیل ماه، 1388 ه. ق.
طوسی، محمدبنحسن، تهذیب الاحکام (10 جلد)، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، 1365.
------------------------، الامالی، قم، دارالثقافة، چاپ اول، 1414 ه. ق.
طیفور، احمدبنابی طاهر، بلاغات النساء، قم، انتشارات الشریف الرضی، 1413 ق.
عطاردی، عزیز الله، مسند فاطمه الزهرا علیهاالسلام، تهران، انتشارات عطارد، چاپ اول، 1412 ه.ق.
عمید، حسن، فرهنگ عمید، ج3، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول، 1369.
عیاشی، محمدبنمسعود، تفسیر العیاشی، تحقیق و تعلیق: هاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات علمی اسلامی، 1363ه. ق.
فتال نیشابوری، محمدبنالحسنبنعلی، روضة الواعظین، بیروت، طبع مؤسسه الأعلمی، چاپ اول، 1406 ه. ق.
فخر رازی، محمدبنعمر، تفسیر الفخر الرّازی (التّفسیر الکبیر و مفاتیح الغیب)، بیروت، دار الکتاب العلمیة، 1408ه. ق.
فیض کاشانی، محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، تصحیح: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بیتا.
القشیری النیشابوری، ابوالحسین مسلمبنحجاج، الجامع الصحیح (المسمی: صحیح مسلم)، بیروت، دارالفکر، بیتا.
قمی، عباس، منتهی الامال فی تواریخ النبی و الآل، قم، هجرت، 1375.
قمی، عباس(گروهی از پژوهشگران)، مجموعه مقالات الزهرا، قم، نشر میقات، چاپ اول، 1366
قندوزی، سلیمانبنإبراهیم قندوزی حنفی، ینابیع الموده لذوی القربی، قم، دارالاسوه، چاپ دوم، 1422 ه.ق.
کراجکی، محمدبنعلی، کنزالفوائد، مصحح: نعمه عبدالله، قم، دارالذخایر، 1410ق.
کرمی، سعیده فاطمه(علیها السلام) ، نسیم بهشت، انتشارات معبود، قم، چاپ اول، بهار 1382.
کفعمی، ابراهیمبنعلی، المصباح، مؤسسه العلمی، بیروت، چاپ سوم، 1403ه.ق/1983م.
الکلینی، محمد، الکافی، تصحیح: علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامیه، مطبعة حیدری، 1388ه. ق.
کوفی، ابنابیشیبة، المصنف، دارالفکر، بیروت، چاپ اول، 1409ه. ق.
گنجی شافعی، محمدبنیوسف، کفایه الطالب فی مناقب علیبنابیطالب(علیه السلام) ، تهران، دار احیاء التراث اهل البیت، چاپ سوم، 1404ه. ق.
متقی هندی، علاءالدین علی المتقی ابنحسام الهندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، ضبط و تفسیر: الشیخ بکری حیانی، تصحیح و فهرسة: الشیخ صفوة السقا، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1409ه.ق/ 1989 م.
مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار، تهران، اسلامیه، 1363ش.
مصباح الشریعه، منسوب به جعفربنمحمد امام ششم(علیه السلام) ، ترجمه: حسن مصطفوی، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، بیتا.
مقدم، سید محمد تقی، فضائل الزهراء و مناقب انسیه الحوراء، مشهد، انتشارات مقدم، 1373.
موسوی، سید علیاصغر، کتاب الکترونیکی فاطمه علیها السلام الگوی بیبدیل، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی رسانه، 1393.
مناوی، عبدالرؤوف، فیض القدیر بشرح الجامع الصغیر، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، 1391 ه.ق.
نوری، حسینبنمحمد تقی، مستدرک الوسایل و مستنبط المسایل، مصحح: موسسه آل البیت(علیه السلام) ، قم، موسسه آل البیت(علیه السلام) ، 1408 ق.
مقاله:
محمد احسانی، «جایگاه مادر در اندیشۀ دینی»، شمیم یاس، اسفند 1385، ش 48، ص 31 -40.
سایتها:
سایتها:http://pajuhesh.irc.ir/product/book/show/id/2052/indexId//book_keyword//occasion/
http://fatemeh14.persianblog.ir/
دیگر آثار نویسنده
آثار منتشر شده
آرایههای اخلاقی در متون دینی و ادب پارسی
آرایههای عقل و عشق (مجموعه اشعار)
از نیایش تا ملکوت
حج؛ حقیقت جاودانه (نگاهی ادبی به جغرافیای حج)
آثار در دست اقدام
نظریه مکتب شعر دینی
الفبای تنهایی (مجموعه اشعار)
وبسایت نویسنده:
www.saapoem.blogfa.com
ارتباط با نویسنده:
saapoem110@gmail.com