حدیث غدیر نص بر امامت و خلافت مذکور در حدیث ثقلین

مشخصات کتاب

سرشناسه : صلواتی، ابوالقاسم، 1335 -

عنوان و نام پديدآور : حدیث غدیر نص بر امامت و خلافت مذکور در حدیث ثقلین [کتاب]/ ابوالقاسم صلواتی‌گلستانی.

مشخصات نشر : تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، پژوهشکده باقرالعلوم (ع)، 1396.

مشخصات ظاهری : 496 ص.

شابک : 220000 ﷼: 978-600-8176-32-9

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

يادداشت : عنوان عطف: حدیث غدیر نص بر امامت.

یادداشت : کتابنامه: ص. [487] - 496؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان عطف : حدیث غدیر نص بر امامت.

موضوع : احادیث خاص (ثقلین)-- نقد و تفسیر

موضوع : *Hadiths, Special (Saqalain) -- Criticism and interpretation

موضوع : علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- اثبات خلافت -- احادیث

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Proof of caliphate -- Hadiths

موضوع : احادیث خاص (غدیر) -- نقد و تفسیر

موضوع : *Hadiths, Special (Ghadir) -- Criticism and interpretation

موضوع : امامت -- احادیث

موضوع : Imamate -- Hadiths

موضوع : غدیر خم -- احادیث

موضوع : Ghadir -- Hadiths

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی. پژوهشکده باقرالعلوم (ع)

رده بندی کنگره : BP145 /ث70422‌ص8 1396

رده بندی دیویی : 297/218

شماره کتابشناسی ملی : 4601402

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

اشاره

بسم الله الرّحمن الرّحیم

الحمد لله ربّ العالمین، وصلّی الله علی خیر خلقه وأشرف رسله محمّد وآله الطّاهرین و لعنة الله علی أعدائهم أجمعین.

پیشگفتار

آخرین و مهم ترین سفارش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) حدیث معروف و متواتر ثقلین است که در حجةالوداع چندین بار آن‌را بیان و در غدیرخم منظور خود را از آن به طور کامل روشن کرد و محدثان شیعه و سنی آن را در کتب خود نقل کرد ه اند.

از این رو شایسته است حدیث شریف غدیر که تبلور حدیث ثقلین و مهم‌ترین نص بر امامت و چراغ راه جویندگان حق و هدایت و محور وحدت مسلمانان است، بیشتر مورد بحث و تحقیق قرار گیرد.

واقعه غدیر پاسخی به حکم عقل و شرع است که هر رهبری چون پیامبر باید برای امت خود وصیت کرده، تکلیف آنان را بعد از وفاتش معین نماید،چنان‌که قرآن می‌فرماید : «كُتِبَ عَلَیكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَیراً الْوَصِیَّةُ لِلْوالِدَینِ وَ الْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِینَ»⁽¹⁾«بر شما نوشته شده، هنگامى كه یكى از شما را

مرگ فرا رسد اگر چیز خوبى از خود به‌جاى گذارده، براى پدر و مادر و نزدیكان به‌طور شایسته وصیت كند.»

بنابر این رسول اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) باید کسی را در آستانه وفات به‌عنوان جانشین معرفی نماید و اگر خلیفه انتخابی است به صراحت آن‌را اعلام و قانونی برای انتخاب او بیان کند. از همین رو پیامبر در غدیر می‌فرماید:

إنّي أوشِكُ أن اُدعِيَ فَاُجِیبَ؛ نزدیک است که از طرف حق خوانده شوم و دعوت او را اجابت نموده، از دنیا بروم . طبیعی است که مردم سؤال کنند سرنوشت امت را پس از خود به چه کسی می سپاری؟ حضرت پس از معرفی ثقلین به عنوان ترکه گران سنگ خود ، از طرف خدای متعال، مولا علی علیه السلام را به ولایت و امامت معرفی نمود. پس هر دیدگاهی که آن حضرت را نسبت به معرفی خلیفه پس از خود بی تفاوت دانسته یا می گوید شخصی دیگر را خلیفۀ خود معرفی نمود باطل است .

ازین رو بخاری نقل می کند: شخصی به نام «طلحة بن مصرف» از «عبد الله بن اوفی» صحابی پرسید ، آیا پیامبراكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) دربارۀ مسئله خلافت_ که مورد انتظار مسلمانان بود _ وصیتی کرد ؟ عبد الله در جواب گفت: نه ._ سائل به ارتکاز عقلانی خود این جواب را نا معقول یافت و اعتراض کرد که چگونه دیگران موظف به وصیت شدند ولی خودش وصیت نکرد ؟...» ⁽¹⁾می‌گوییم بر فرض صحت حدیث، پاسخ«عبد الله بن اوفی» درست نیست .

اهمیت بحث از آنجا روشن تر می‌شود که نجات و سعادت اخروی انسان مشروط به عقیدۀ صحیح دینی است که بر اساس حدیث شریف ثقلین به پیروی از

هر دو یادگار گران بهای پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) منحصر است.

از طرفی امروز ملل مسلمان دچار ضعف و اختلاف بوده، مورد هجوم اجانب یا زیر سلطۀ آنان هستند و نخبگان و مصلحان اسلامی در پی برنامه‌ای وحدت بخش و راه نجات‌اند، این حدیث پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) بهترین راه و برنامه و درمان این درد دیرینۀ مسلمانان را بیان کرده­است.

نام­گذاری کتاب

حدیث ثقلین دست‌کم در شش زمان و مکان بیان شده که چهار بار آن در سفر حجة الوداع و مهم‌ترین آن در بازگشت از مکه روز هیجده ذوالحجه در غدیر خم همراه حدیث غدیر بود ، و پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) در خطبۀ مفصلی آن‌را بیان کرد و سپس به معرفی مولا علی علیه السلام به عنوان امام و خلیفه پرداخت.

عنوان این کتاب نامی مرکب است که به هر دو حدیث نظر دارد و ارتباط این دو را بیان می کند . و این دو حدیث در برخی روایات با هم به عنوان خطبه غدیر خم _ مختصر یا مفصل _ آمده است. ولی برخی به روایت حدیث ثقلین اکتفا کرده و برخی دیگر تنها در ذیل آن، حدیث غدیر را آورده اند. از این رو لازم دانستیم _ به عنوان مبادی تصدیقیه _ به بررسی و نقل هر سه گونۀ آن بپردازیم.

هر دو حدیث با اسناد متعدد قطعی به ما رسیده است ولی سند حدیث ثقلین درمنابع اهل سنت بیشتر و محکم تر از حدیث غدیر است و دلالت آن بر امامت و خلافت اهل‌بیت به صورت کلی است، اما حدیث غدیر اولین مصداق خلافت را از ثقل عترت و اهل‌بیت به عنوان «أولی بالمؤمنین مِن أنفسهم» تعیین می‌کند در نتیجه این حدیث نص برامامت و خلافت امیر المؤمنین علی علیه السلام است و دلالت آن ظهور یا اشعار نیست.

از ین رو کتاب را «حدیث غدیر نص برامامت و خلافتِ مذکور در حدیث ثقلین» نام‌گذاری کردیم .

نص یعنی دلالتی فوق ظهور و بدون شبهه بر امامت وخلافت بلا فصل مولی امیر المؤمنین علیه السلام که تنها راه سعادت مسلمین پس از وفات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و نجات‌دهندۀ از اختلاف ،حیرت، ذلت وضلالت دنیوی و شقاوت وعذاب اخروی است.

از دیگر سو، بعضی از

معتزله و اهل سنت معتدل که دلالت احادیث نبوی را بر امامت و خلافت بلا فصل مولی امیر المؤمنین علیه السلام در حد اشعار _ نه ظهور یا صراحت _ دانسته اند و بعض دیگر . آن دو حدیث را دلیل بر میل پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) به خلافت مولی علی علیه السلام یا کاندیدا کردن او برا ی خلافت تفسیر کرده. آن‌را برای اثبات اصل اعتقادی امامت بالفعل کافی نمی‌دانند.

چنان‌که مخالفان همواره در سند یا دلالت این حدیث شریف از صدر اسلام تشکیک می‌کردند و این کار از قرن چهارم به صورت مدون و گسترده‌تر آشکار شد و افرادی چون قاضی عبدالجبار معتزلی (369 ق) با نوشتن المغنی فی ابواب التوحید والعدل و علی بن احمد بن سعید بن حزم (م 456ق)در کتاب الفصل فى الملل و الاهواء و النحل و الإحکام فی اصول الأحکام و ابو بکر بن العربی( م 543 ق) در کتاب العواصم من القواصم و ابن تیمیه در منهاج السنة و در قرون اخیر فضل بن روزبهان (م 919ق تقریباً) در کتاب ابطال نهج الباطل و موسی جار الله (م 1385ق) در الوشیعه فی نقض الشیعة و محب الدین خطیب در الخطوط العریضة و اخیرا دکتر ناصر عبد الله القفاری سعودی در عقیدة الشیعة الاثنی عشریة به توهین عقاید و نقض مبانی شیعه پرد اخته‌اند.

و از همۀ آنان بی انصاف تر ابوعباس احمد بن عبدالحلیم معروف به ابن تیمیه است که در سال 661ق در حرّان - از توابع شام. به دنیا آمد و در سال 726ق در دمشق مرد .

اولین نظر فقهی او این بود که سفر برای زیارت قبر پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) و قبور پیامبران وصالحان را «بدعت» خوانْد که موجی از اعتراض را بر ضد وی بر انگیخت و سپس نظریاتی در بارۀ جسمانیت خدای متعال و مخالفت با تبرک و توسل به اولیاءالله ابراز کرد که باعث مخالفت علمای سنی با وی شد. و كتاب‌هایی بر رد وی نوشتند و او را گمراه و منحرف نامیدند. تقی الدین سبكی _ فقیه شافعی _ کتاب شفاءالسقام فی زیارة خیرالأنام و کتاب الدرة المضیئة را در تخطئۀ افکار او نوشت.

و علمای دیگری مانند ابن حجر عسقلانی و ابن شاكر كتبی و ابن حجر هیثمی و ملاعلی قاری حنفی و شیخ محمود كوثری مصری و یوسف بن اسماعیل بن یوسف نبهانی و ابوبكر حصنی دمشقی و مفتیان بزرگ آن زمان به تفسیق یا تكفیر وی پرداخته و او را محکوم نمودند

معروف ترین کتاب ابن تیمیه منهاج السنة النبویة في نقض کلام الشیعة القدریة است که بسیار جسورانه به انکار فضائل اهل‌بیت و دفاع از دشمنان آنان پرداخته، شیعیان و بسیاری از اهل سنت را تکفیر نموده است.

ولی متأسفانه نظریات ابن تیمیه به وسیلۀ محمد بن عبد الوهاب نجدی(م 1206ق) و متحدش حکومت سعودی با کمک استعمار غرب احیا شده است و با معرفی او به عنوان شیخ الاسلام نظریاتش را دو طول در قرن اخیر با خشونت و قساوت اجرا نموده، باعث تفرقۀ بین مسلمانان شده‌اند .

از جملۀ تشکیک‌های ابن تیمیه در حدیث ثقلین و غدیر است، برای مثال او

می‌گوید:

حدیث ثقلین را بخاری نیاورده و تنها مسلم نقل کرده و در آن تنها به پیروی از قرآن سفارش شده و دستوری راجع به پیروی از عترت نیامده است، در این حدیث پیامبر فقط می‌گوید: امت سفارش‌های او را در باره اهل‌بیت رعایت کنند و حقوق آنان را بپردازند، و به آنان ظلم نکنند.

و این‌ها مطالبی بود که قبل از واقعه غدیر هم بیان شده بود. پس در غدیر هیچ امر شرعی در باره علی و غیر علی نازل نشد!». ⁽¹⁾

از این رو علمای شیعه در تحقیق این حدیث و پاسخ به آن شبهات، آثار ارزشمندی را به صورت مستقل یا در ضمن کتب کلامی و اعتقادی تألیف کردند که ما به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌کنیم:

1_ الشافي في الامامة: تالیف سید مرتضی علم الهدی (م 436 ق )در پاسخ قاضی عبدالجبار كه از معتزلیان بصره بود و كتابی موسَّع، به نام المغني في ابواب التوحید و العدل نوشت و در جزء بیستم آن ، بحث امامت و اعتقادات امامیه را در این موضوع، ردّ و نقض می‌كند. سید مرتضی ، با نگارش الشافي، که در 22 فصل به نگارش درآمده، به صورت خلاصه، به اشكالات قاضی پاسخ گفته است. و شاگرد او شیخ طوسی تلخیص و تحریر بهتر آن، یعنی کتاب تلخیص الشافي را نوشت.

2_ العمدة في عیون صحاح‌الأخبار في مناقب امام الأبرار؛ تألیف شمس‌الدین یحیی بن حسن معروف به ابن بطریق حلی (م 600ق.) كتابی است در فضایل و مناقب حضرت امیرالمومنین علیه السلام در سی و شش فصل، که از کتب معتبره اهل سنت

روایت می کند و می‌گوید: چون سنی و شیعه درباره برتری‌های امیرالمومنین علیه السلام سخنان گوناگون گفته‌اند خواستم كتابی در این‌باره بنویسم. وی در این کتاب به مباحث کلامی وخلافت و امامت نیز می پردازد .

3_ منهاج الكرامة فی الإمامة؛ تألیف علامة حلى، الحسن بن یوسف بن المطهر م- 726 ق که باعث تشیع سلطان محمد خدابنده اولجایتو شد و ردیه های متعدد از طرف اهل سنت بر آن نوشتند از جمله «منهاج السنة» تألیف معاصر او ابن تیمیة حنبلی (م728ق)می‌باشد که به‌جای پاسخ منطقی، به افتراء وتوهین روی آورده است .

4_ نهج الحق وكشف الصدق یا كشف الحق و نهج الصدق؛ تألیف علامة حلى، الحسن بن یوسف بن المطهر م- 726ق. این کتاب در توحید و عدل و نبوت و امامت است.

5_ إحقاق الحقّ وإزهاق الباطل؛ تألیف شهید قاضی سید نور الله شوشتری (م 1019 ق) این کتاب که در نقد شبهات فضل بن روزبهان در کتاب إبطال نهج الباطل وإهمال كشف العاطل نوشته شد ابتدا در 520 صفحه چاپ سنگی شد سپس در سی و سه جلد به وسیله علامه سید شهاب الدین مرعشی شرح وتحقیق و به نام «شرح إحقاق الحقّ» چاپ شده است.

6 _ غایة المرام وحجة الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص والعام؛ در هفت جلد، تألیف علامه سید هاشم موسوی توبلی بحرانی (م 1107ق).

7_ عبقات الأنوار فی إمامة الائمة الأطهار؛ تألیف میر حامد حسین هندی (م 1306ق) که در دو جلد ضخیم به فارسی در بارۀ حدیث ثقلین به نگارش درآمده است. این کتاب به وسیله دانشمند معاصر آیةالله سید علی میلانی در بیست جلد

به زبان عربی به نام «نفحات الأزهار فی تلخیص عبقات الأنوار» تلخیص و تهذیب و مذیل به مدارک شده است و سه جلد اول آن به حدیث ثقلین اختصاص دارد.

8 _ المراجعات؛ تألیف علامه عبدالحسین شرف الدین الموسوی (م، 1377 ق).مجموعۀ مکاتبات بین ایشان و شیخ سلیم البشری رئیس الازهر مصر. این کتاب در استبصار و هدایت حق جویا ن تأثیر فراوانی داشته و باعث تشیع عده زیادی از اهل سنت شده است .

9_ الغدیر فی الکتاب والسنة والأدب؛ تألیف علامه عبدالحسین امینی (م، 1392 ق). ایشان شخصیتی است که با قلم توانا و آتشین و در عین حال منطقی و علمی خود، پرده‌ها را كنار زد و حقایق را از لابه‌لای زوایای تاریك تاریخ، بیرون كشید.وی در شبانه روز حدود 17 ساعت مطالعه و کار می‌کرد و برای مطالعۀ کتبی که در دسترس نداشت رنج سفرهای گوناگونی را به جان خرید.

ایشان می‌گوید: بیش از پنجاه سال است که از تدوین کتاب الغدیر می‌گذرد و من برای نوشتن الغدیر 10 هزار جلد کتاب از «باء» بسم الله تا «تاء» تمّت آن خوانده‌ام و به 100هزار جلد کتاب، بارها مراجعه کرده‌ام.

نویسنده در این کتاب به 110 تن از صحابه که حدیث غدیر را رویات کرده‌اند اشاره می‌کند. آن‌گاه 360 تن از راویان حدیث غدیر از قرن دوم تا چهاردهم را بر می‌شمارد. در پایان هم اشعار شاعران به ترتیب تاریخ را درباره این موضوع نقل می‌کند.

این کتاب در 20 جلد به زبان عربی، با نثری شیوا و رسا نگارش یافته که تنها یازده جلد آن تا کنون چاپ گردیده است.

10_ دلائل الصدق لنهج الحقّ؛ در شش جلد : تألیف علامه شیخ محمد حسن

مظفر (م 1375 ق) است که در تقویت کتاب احقاق الحق شوشتری و نقد شبهات فضل بن روزبهان در کتاب إبطال نهج الباطل وإهمال كشف العاطل نوشته شد

11_ شبهای پیشاور (فارسی)؛ تألیف علامه محمد موسوی سلطان الواعظین شیرازی (م 1391 ق). که شرح مناظره ای بین ایشان و علمای شهر پیشاور پاکستان است و بسیار شیوا و جذاب می باشد

12_ حدیث الثقلین؛ اثر محمد قوام الدین الوشنوی ، نشر دار التقریب / مصر.

13_ الغدیر فی التراث الاسلامی، اثر محقق بزرگ استاد سید عبدالعزیز طباطبایی که مؤلف آثاری ارزشمند در موضوع غدیر است . این کتاب مستدرک جلد اوّل «الغدیر» علامه امینی است و حاوی اسامی راویان حدیث غدیر و شرح حال آنان است . ایشان در نجف به مدت ربع قرن در کنار دو دانشمند بزرگ، علامه امینی و علامه آقا بزرگ تهرانی بود .تا اینکه در سال 1396 قمری نجف را ترک کرد و به شهر قم آمد و به جمع آوری استدراکاتی بر کتاب «الغدیر» پرداخت

14_ حدیث الثقلین؛ نجم الدین العسکری.با ذکر صحابه و تابعینی که به نقل از هریک از آن صحابه این حدیث را روایت نموده و نیز معرفی کتبی که آن روایات را آورده اند .

15 _ کتاب الله و أهل البیت فی حدیث الثقلین؛ تألیف عده ای از محققان مدرسه امام باقر علیه السلام در قم با اشراف حضرت آیةالله وحید خراسانی دام ظله، که در دو جلد منتشر شده است ، جلد اول متون مختلف این حدیث در مصادر اهل سنت است و جلد دوم از مصادر شیعه.

از طرفی حدیث ثقلین در شش زمان و موقعیت بیان شده که مهم ترین آن، هنگام بازگشت از حجة الوداع روز هیجده ذی الحجه در غدیر خم بود ، که حضرت رسول(صلی الله علیه و آله و سلم) در خطبۀ مفصلی حدیث ثقلین را بیان فرمود و پس از آن به

معرفی مولا علی علیه السلام به امامت و خلافت پرداخت . طرق و روایات این حدیث فراوان است و آن را به سه روش می توان تنظیم و نقل کرد:

1_ بر اساس معتبرترین کتب اهل سنت به ترتیب تاریخ.

2_ بر اساس مکان و زمان صدور حدیث.

3_ بر اساس صحابۀ راوی حدیث

ما در بخش اول این کتاب، به روش اول 41 روایت اهل سنت را از 31 مؤلف سرشناس و غالباً به ترتیب تاریخ می‌آوریم که 22 روایت آن از منابع قرن سوم و ده روایت از منابع قرن چهارم و هشت روایت از قرن پنجم و یک روایت از اول قرن ششم می‌باشد. سپس روایات شیعه را بر حسب مواقع صدور حدیث ثقلین در همان بخش می‌آوریم و پس از نقل حدیث از یک کتاب به مدارک دیگر آن در پاورقی اشاره می کنیم. این روایات از نظر متن و محتوا بر سه گونه است:

1_ حدیث ثقلین همراه حدیث غدیر .

2_ حدیث ثقلین بدون حدیث غدیر.

3_ حدیث غدیر بدون حدیث ثقلین .

و از آنجا که بحث ما به هر دو حدیث مربوط است برای روشن شدن ابعاد آن به تحقیق در هر دو حدیث در شش بخش به شرح زیر می پردازیم.

بخش1_ روایات حدیث ثقلین و مواقع آن.

بخش2_ روایات واقعۀ غدیر و مراسم عید آن.

بخش 3_ شرح حدیث ثقلین وپیام‌های آن.

بخش 4_ دلالت و قرائن حدیث غدیر بر امامت.

بخش 5_ تغییر در نقل و ارزیابی اسناد حدیث ثقلین.

بخش 6_ پاسخ به هفت شبهه بر حدیث ثقلین و غدیر.

بخش اول

اشاره

روایات حدیث ثقلین و مواقع آن

علمای فریقین «شیعه و سنی» حدیث ثقلین را در کتاب‌های معتبر خود با اسناد صحیح و طرق متعدد نقل کرده‌اند، و این حدیث از نظر سند متواتر است.⁽¹⁾

محقق بزرگ، نویسندۀ کتاب نفیس إحقاق الحقّ، شهید قاضی نور الله شوشتری آن‌را از 21 تن از صحابه نقل می­کند. ⁽²⁾

سمهودی در جواهر العقدین و ابن حجر هیتمی در الصواعق المحرقة می­گویند: بیش از 20 نفر از صحابه حدیث ثقلین را نقل کرده­اند و بسیاری از طرق آن صحیح یا حسن است. ⁽³⁾

ابن کثیر می‌گوید: محمد بن جریر طبری صاحب تفسیر و تاریخ، دو جلد کتاب قطور در جمع طرق و الفاظ حدیث غدیر (که بسیاری از آن‌ها مشتمل بر حدیث

ثقلین می‌باشد ) نوشته است.⁽¹⁾

مرحوم علامه میرحامد حسین هندی در عبقات الأنوار آن را از 34نفرصحابی با طرق و اسناد متعدد نقل کرده است. و هر یک از این طرق واسناد را از کتب متعدد و معتبر اهل سنت روایت می کند. آن‌گاه اصحابی که بی واسطه حدیث ثقلین را از زبان مبارک پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده اند نام می برد.⁽²⁾

حدیث ثقلین در روایات اهل سنت

شرح حال و روایات ترمذی

محمد بن عیسى بن سَوْرة بن موسى بن ضحاك، ترمذی، أبو عیسى (م. 209_ 279ق). در باره اش گفته اند: حافظ، عَلَم، امام، بارع. وی اهل ترمذ از شهر های ماوراء النهر بود .برای کسب علم حدیث به شهرهای خراسان و عراق و حجاز سفر کرد. کتاب‌های زیادی ازجمله العلل؛ الشمائل المحمدیة وغیر آن تألیف نمود.⁽³⁾

معروف ترین كتابش الجامع الصحیح مشهور به سنن ترمذی یکی از کتاب‌های شش گانۀ معتبر نزد اهل سنت⁽⁴⁾او حدیث ثقلین را به چند نفر از صحابه (جابر و

أبوذر و أبو سعید خُدری و زید بن ارقم و حذیفه بن اسید ) نسبت داده و دو روایت آن‌را به چند سند به شرح زیر آورده است.

لازم به یاد آوری است که ما در این فصل یک شماره مسلسل عام برای این حدیث به حروف می نویسیم و پس از آن یک شمارۀ عددی برای روایت مؤلفی که از او نقل کردیم

روایت اول :1/ ترمذی _ ابو عیسى محمد بن الترمذی قال حدثنا نصر بن عبدالرحمن الكوفی حدثنا زید بن الحسن هو الأنماطی عن جعفر بن محمد عن ابیه عن جابر بن عبدالله قال رأیتُ رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) فی حجّته یوم عرفة وهو على ناقته القصوى یخطب فسمعته یقول: یا أیها الناس إنی قد تركت فیكم ما إن أخذتم به لن‌تضلّوا: كتاب الله وعترتی أهل بیتی. ⁽¹⁾

ابو عیسی محمد بن عیسی ترمذی از جابر بن عبدالله انصاری نقل می کند:

پیامبر اکرم را در روز عرفه در حجة الوداع دیدم در حالی‌که سوار بر شتر قصوی⁽²⁾بود خطبه می خواند وچنین می فرمود: ای مردم! من در میان شما چیزی را به امانت می‌گذارم که اگر آن را بگیرید هرگز گمراه نمی شوید، کتاب خدا و دودمانم ، اهل بیتم.

ترمذی می گوید:این حدیث از أبوذر و ابو سعید خُدری و زید بن ارقم و حذیفة بن اسید (چهار نفر از صحابه ) هم نقل شده است. بعد درباره سند آن چنین قضاوت می کند : وهذا حدیثٌ حسنٌ غریبٌ مِن هذا الوَجهِ.

در توضیح می گوییم علمای علم درایة الحدیث خبر واحد را از نظر تعداد

ناقلان، بر سه قسم می‌دانند: مشهور، عزیز، غریب و غریب خبر واحدی است که در یکی از طبقات سند، راوی منحصر به یک فرد باشد. آن‌گاه خبر واحد را از نظر حال راوی سه قسم می کنند: صحیح، حسن و ضعیف . ⁽¹⁾

البته ترمذی می گوید: این حدیث از طریق جابر غریب است، پس منافات ندارد که با ملاحظه اسناد وطرق دیگر. خبر مشهور یا متواتر باشد و غرابت نیز با صحت سند منافات ندارد.

و سند حسن هر چند غریب باشد حجت است . زیرا حسن در مقابل منكر و باطل است و رتبه ای پایین تر از صحیح است ولی گاهی بر صحیح اطلاق می شود چنان‌که نووی و سیوطی و محمد بن ابراهیم بن جماعة

پس از تفسیر حدیث حسن گفته‌اند: سند حسن معتبر و مورد قبول می‌باشد . ⁽²⁾مناقشۀ آقایان در باره زید بن حسن (انماطی) در سند این روایت حدیث ثقلین است که ابن حبان او را در کتاب الثقات از موثقین شمرده⁽³⁾و ذهبی به نقل از ابن حبان وی را قوی دانسته است ⁽⁴⁾

ولی عبد الرحمن بن ابى حاتم از پدرش ابو حاتم رازی نقل می کند : زید بن

حسن القرشى صاحب الانماط كوفى منکر الحدیث است.⁽¹⁾

و منظور آقایان از این وصف، نقل روایات فضائل اهل‌بیت و دلائل امامت است که خوشایند عده ای نیست .

جالب است بدانید ذهبی در بارۀ ابو حاتم رازی می گوید : اگر ابو حاتم کسی را توثیق کرد آن‌را بپذیر، ولی اگرشخصی را تضعیف کرد یا سخن او را بی اعتبار نمود آنرا نپذیر، بلکه ببین دیگران دربارۀ آن شخص چه می‌گویند؛ اگر دیدی یکی از رجالیون او را توثیق کرد اعتنایی به نظر ابوحاتم نکن، زیرا او دربارۀ رجال سخت گیر است . وی حتی بعضی از رجال صحاح سته را هم تضعیف نموده است.

و نیز ذهبی در مقایسه ابو زرعه و ابو حاتم می گوید: من سخن ابو حاتم در بارۀ رجال را نمی پسندم «فإنه جرّاح» او بر خلاف رفیقش ابو زرعه بیش از حد راویان را تضعیف می‌کند.⁽²⁾

افزون بر آن البانی پس از نقل سخن ترمذی می گوید : این حدیث صحیح است. و شاهدی هم از حدیث زید بن ارقم دارد.⁽³⁾

روایت دوم: 2/ ترمذی_ حدَّثَنا علیّ بن المنذر الکوفی، حدَثنا محمد بن فضیل قال حدَثنا الأعمش عن عطیة عن أبی سعید _ والأعمش عن حبیب بن أبی ثابت عن زید بن أرقم رضی الله عنهما قالا _ یعنی أبو سعید و زید: قال رسول الله صلّی الله علیه و سلّم: «إنی تارك فیکُمُ ما اِن تَمسّکتُم بِهِ لَن تَضلّوابَعدی، اَحَدهُما أعظمُ من الآخرِ، کتاب اللهِ حبلٌ ممدودٌ منَ السّماء اِلی الارضِ، وعترتی أهل بیتی، ولن یتَفرّقا

حتّی یردا علیَّ الحوضَ فانظروا کیفَ تَخلُفونی فیهما».⁽¹⁾

ترمذی این روایت را با دو سند از دو صحابی معروف ابوسعید خدری و زید ابن ارقم نقل می کند که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «من چیزی در میان شما می گذارم تا وقتی که به آن چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد ،كتاب خدای عز وجل وعترتم یعنی اهل بیتم ، این دو از هم جدا نخواهند شد تا اینکه سر حوض کوثر بر من وارد شوند. »

ترمذی درباره این سند هم چنین قضاوت می‌کند: و هذا حدیثٌ حسنٌ غریبٌ؛ سند این حدیث نیز حسن و غریب است (ظاهرا این قضاوت در باره هر دو سند است پس مورد قبول می باشد.)

در سند دوم این حدیث از «زید»که منظور «ابن ارقم» است هیچ اشکالی نیست و همۀ رجال آن موثق و مورد اعتمادند.

ولی در سند اولی مناقشه در باره عطیة بن سعد عوفی است که راوی از ابوسعید خدری است و گفته شده او ضعیف است زیرا :

احمد بن حنبل _ به نقل ابن حجر _ می‌گوید: عطیة بن سعد العوفی كنیه‌اش ابو الحسن از اهل كوفه است. نزد ابوسعید خدری استماع حدیث نمود. پس از مرگ او برای شنیدن سخنان « ابو سعید کلبی» نزد او آمد. او حدیث پیامبر را برای عطیه نقل و عطیه آن را حفظ نمود پس عطیه از کلبی با کنیۀ ابو سعید نقل می کرد و مردم خیال می کردند منظورش ابوسعید خدری است در حالی که منظور او کلبی

بود. و او ضعیف الحدیث است .⁽¹⁾

همین سخن را ابو حاتم محمد بن احمد بن حبان تمیمی در باره عطیه می‌گوید، پس او تدلیس می کرد و استدلال به حدیث او درست نیست و نیز نسائی وابو زرعة او را ضعیف الحدیث دانسته اند.⁽²⁾

عطیه در سال 127ق وفات کرد.

پاسخ :اولاً : در مقابل تضعیف کنندگان ، بزرگانی مانند ابن سعد، عطیه را موثق دانسته و گفته‌اند عطیه روایات خوبی دارد ولی بعضی از مردم به آن استدلال نمی کنند.⁽³⁾این عبارت مخالفان او را از مردم عادی و عوام دانسته است. از یحیى بن معین در بارۀ احادیث او پرسیدند، گفت: او فرد صالحی است؛ و همان ابو حاتم می گوید او ضعیف است ولی حدیث او نوشته می شود (یعنی قابل اعتبار است).

ابن عدی می‌گوید : عطیه از جماعتی موثق نقل می‌کند. او از ابی سعید وغیر ابی سعید روایاتی نقل کرده است و با اینکه ضعیف است احادیث او نوشته می شود و از شیعیان كوفه به شمار می‌آید و حضرمی سال وفات وی را 111ق ذکر وفات کرده است. ⁽⁴⁾

ثانیاً: علت تضعیف عطیه فسق و کذب او نبود، بلکه چنان‌که جوزجانی

متعصب می‌گوید: (وقال الجوزجانی: مائلٌ)⁽¹⁾یعنی او منحرف از خلفا بود میل و محبت به اهل‌بیت رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) داشت .

وی اولین زائری بود که همراه صحابی بزرگوار جابر بن عبدالله قبر مطهر امام حسین علیه السلام را زیارت کرد . ⁽²⁾

و نیز عطیه در رأس سیصد نفری بود که به حمایت از اهل‌بیت به مکه آمدند و محمد حنفیه و ابن عباس

وخانواده ایشان را که به دستور ابن زبیر در محاصره و معرض سوختن بودند نجات دادند .⁽³⁾و این کارها از دید نواصب گناه نابخشودنی است.

و نیز ابن سعد در طبقات می‌گوید: عطیه همراه ابن اشعث برضد حجاج قیام کرد و پس از شکست به فارس فرار نمود. حجاج به والی خود در فارس نوشت که او را چهارصد ضربه شلاق بزنند و ریش او را بتراشند. والی عطیه را دستگیر کرد و نامه را برای او خواند ولی عطیه از دشنام دادن به مولا علی علیه السلام خود داری کرد. به این جهت دستور داد به جرم سب و لعن نکردن امیرالمؤمنین علیه السلام او را چهار صد ضربه شلاق زدند و ریش او را تراشیدند.⁽⁴⁾

آیا امتناع از دشنام به مولا و تحمل شکنجه بر آن، برای وثاقت کافی نیست؟ البته به نظر کسانی که نواصب وخوارج و دشنام دهندگان اهل‌بیت را توثیق نموده‌اند این استقامت ارزشی ندارد و او موثق نیست !

ابن حجر می‌گوید: جوزجانی (ابواسحاق سُعدی)، دیگر روایا ن موثق مانند «اسماعیل بن وراق » را هم به علت تشیع معتدل (نه افراطی) تضعیف نموده است. جوزجانی شخص ناصبی و بدعت گذار است و سخنش در بارۀ بدعت‌گذارِ دیگر اعتبار ندارد . ⁽¹⁾

افزون بر آن، بزرگان رجالی مانند: ابن حجر گفته اند : انحراف اعتقادی و تشیع باعث سلب وثاقت نیست به همین جهت پس از آنکه ابن عدی، ابان بن تغلب را با آنکه شیعی است توثیق نمود ، ابن حجر می گوید : این سخن منصفانه ای است و نظر جوزجانی در باره کوفیان ( شیعی) اعتبار ندارد و اگر به این علت بخواهیم راوی را تضعیف کنیم مقدار زیادی از آثار نبوت نابود می شود . ⁽²⁾

ثالثاً: نسبت این تدلیس به عطیه از نظر تاریخی مشکل دارد زیرا به نقل ابن حجر ،عطیه متوفای سال (111ق)است و ابوسعید کلبی متوفای سال (146ق) است، پس عطیه 35 سال قبل از او وفات کرده و اقدم و اکبر از اوست.⁽³⁾چگونه عطیه کسی را که از نظر سنی به جای فرزند اوست شیخ حدیث خود قرار می‌دهد و نزد او تلمذ می‌کند!؟ پس این اتهام از نظر تاریخی درست نیست.

و بر فرض صحت این نسبت ، تدلیس انواعی دارد و همۀ انواع آن مستلزم فسق نیست و بسیاری از محدثان معروف اهل سنت بلکه مؤلف انصحاح و سنن، متهم به نوعی تدلیس هستند. ⁽⁴⁾

افزون بر آنکه عطیه در نقل احمد (روایت سوم حدیث ثقلین این بخش) هنگام نقل این حدیث به نام و لقب ابوسعید خدری تصریح می کند. پس در اینجا احتمال تدلیس نیست و نقل شخص موثق در جایی که احتمال تدلیس ندارد حجت است.

رابعاً: عطیه از تابعین بود و به نظر اهل سنت بنابر عموم دلالت آیه 100 سوره توبه او عادل است:

«وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالأنصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُم بِإِحْسَان رَضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّات تَجْرِی تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار و کسانی كه به نیكى از آن‌ها پیروى كردند، خداوند از آن‌ها خشنود و آنها (نیز) از او خشنود شدند، و باغ‌هایى از بهشت براى آنان فراهم ساخته كه نهرها از زیر درختانش جریان دارد، جاودانه در آن خواهند ماند، و از این پیروزى بزرگى است.

می‌گوییم اگر این آیه بر عدالت همۀ صحابه دلالت کند، بر عدالت همۀ تابعین نیز دلالت کرده است زیرا ضمیر در رَضِی اللّهُ عَنْهُمْ به همۀ مهاجرین و انصار و تابعین بر می گردد. ⁽¹⁾

ونیز اهل سنت از رسول الله صلى الله علیه و سلم روایت کرده اند :خیر القرون قرنی ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم ثم الذین یلونهم...⁽²⁾بهترین قرن‌ها قرن من

است و سپس قرن کسانی که در پس قرن من می آیند و همچنین ... و چنان‌که محقق کتاب صحیح مسلم می گوید منظور از قرن اول اصحاب و منظور از قرن تالی، تابعین و سپس تابعین تابعین هستند ...⁽¹⁾

و ابن حجر در شرح بخاری می‌گوید : بعضی به این روایت بر عدالت هرسه قرن ( همۀ اصحاب ، تابعین و تابعین تابعین ) با تفاوت درجه استدلال کرده اند ولی حق آن است که عدالت در تابعین اکثریت دارد و همگانی نیست.⁽²⁾

از این سخن استفاده می‌شود دستِ‌کم اصل، عدالت تابعی است و فسق و تضعیف او خلاف اصل است.

خامساً: ابن حجر می‌گوید: عطیة بن سعد بن جنادة العوفی الجدلی القیسی الكوفی أبو الحسن. از رجال چهار کتاب الأدب المفرد بخاری و سنن ترمذی و سنن ابن ماجه و سنن أبی داود است و آنان از او روایت کرده اند. ⁽³⁾

و این کار، نشان می‌دهد که هر چهار محدث بزرگ صحاح و سنن به ر وی اعتماد داشته‌اند.

سادساً: احمد بن حنبل در کتاب مسند خود صد و نوزده بار از عطیة العوفی نقل کرده است، و این اکثار در نقل دلیل بر اعتماد این محدث بزرگ بر عطیة است و مسند احمد کتابی است که ابن جوزی در الموضوعات آن‌را مانند موطأ و الصحیحین و سنن أبى داود از دواوین الاسلام (کتب اصلی اسلام) شمرده است.⁽⁴⁾

و شیخ حافظ ابو موسى محمد بن عمر بن احمد المدینی گفته است در مسند احمد روایتی نیامده مگر از کسانی که دیانت و صدقشان ثابت است نه کسی که در امانت او خدشه ای باشد. ⁽¹⁾

و از عبد الله فرزند احمد بن حنبل نقل می کند : از پدرم رحمه الله تعالى پرسیدم چرا از نوشتن کتاب کراهت داری در حالی که خود مسند را نوشتی؟ پاسخ داد: من مسند را نوشتم تا هنگامی که مردم در سنت رسول الله صلى الله علیه و سلم اختلاف کردند امام و رهنمای مردم باشد ⁽²⁾

و ابن حجر احمد بن علی عسقلانی کتاب القول المسدد فی الذب عن المسند للإمام أحمد را در دفاع از مسندی که امت اسلام آن‌را پذیرفته و آن‌را امام و حجت و مرجع اختلافات خود قرار دادند، در پاسخ علامة حافظ زین الدین عبد الرحیم بن الحسین العراقی نوشت که نه حدیث آن را مجعول دانسته بود و ابن حجر همۀ آن موارد پاسخ داد و ادعای مجعول را نادرست بلکه بعض از آن‌ها مانند حدیث «سد الابواب الا باب علی علیه السلام » را صحیح دانست .⁽³⁾

و می‌دانیم احمد در مسند فراوان (صد و نوزده بار) از عطیه بن سعد عوفی نقل روایت کرده است واگر او اهل تدلیس و ضعیف بود نباید احمد در کتابی که دیوان و «حجة الاسلام» است، فراوان روایت کند.

متاسفانه بخاری در تاریخ صغیر از احمد بن حنبل نقل کرده که وی حدیث ثقلین به نقل كوفیان یعنی عبد الملک (یعْنِی ابْنَ أَبِی سُلَیمَانَ) از عطیه را

تضعیف کرده است .⁽¹⁾

در حالی که احمد این روایت را در مسند خود به شماره 10779 _ و 11227 آورده و ذیل آن اصلا سخنی نگفته است. افزون بر اینکه طریق حدیث ثقلین منحصر به این روایت نیست . و اگر گفته شود که روایات احمد از عطیه در فضائل بوده که بنا بر تساهل است نه احکام که سخت گیری می شود .

می گوییم روایات احمد از عطیه در هر دو زمینه است از جمله او در احکام فقهی ذکاة الجنین و غسل جنابت و حرمت صدقه بر غَنی و رکعات نماز و بیع ثمره، از عطیۀ عوفی روایت کرده که همۀ آن‌ها حکم فقهی است .⁽²⁾

معیار دو گانه در توثیق

مشکلی که در ارزیابی روایات فضائل اهل‌بیت به ویژه حدیث ثقلین به چشم می خورد تضعیف راوی آن به جرم تشیع است در حالی که آن راوی هیچ ضعفی جز تشیع یا محبت اهل‌بیت نداشته و هیچ دلیلی بر تشیع او جز نقلهمین روایات نیست.

ولی می بینیم همان راویان که در نقل فضائل به اتهام رفض تضعیف شده‌اند، در نقل مطالب دیگر توثیق شده‌اند! مثلا بخاری در کتاب الادب المفرد از عطیه _ که او را در حدیث ثقلین تضعیف کرده‌اند _ حدیث «من لا یَرحم لا یُرحم» را نقل کرده و البانی _ کارشناس سلفی _ سند آن را صحیح دانسته است.⁽³⁾

گویا یکی از معیارهای تضعیف راوی نقل فضائل اهل بیت است !

لازم به یادآوری است که شخص دیگری به نام ابو عبدالله محمد بن علی بن بشیر معروف به حکیم ترمذی (م، 320ه- ) هست که نباید با ابو عیسی ترمذی معروف صاحب الجامع الصحیح للسنن ( یکی از کتب سته ) اشتباه گرفته شود.

و آن حکیم ترمذی هم در کتاب نوادر الاصول خود ( ج 1 /ص258، نشر دارالجیل، 1412 ق) این حدیث را به صورت مرسل از جابر در روز عرفه روایت کرده وحدیث دیگر را مفصل تر از حذیفه در غدیر خم آورده است.

روایات احمد بن حنبل

ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن اسد شیبانی (164 _ 241ه-) فقیه ومحدث، و صاحب مذهب معروف فقهی است و نزد سفیان بن عیینة ویحیى بن سعید ویزید بن هارون وأبو داود الطیالسی و وكیع بن الجراح وعبدالرحمن بن مهدی و در آخِر نزد شافعی تلمذ نمود، پس از آن خودش مجتهد وصاحب مذهب شد. ذهبی می‌گوید: او امام در علم حدیث و فنون آن، امام در فقه ودقائق آن و امام در سنت و روش‌های آن بود.⁽¹⁾در سال 218ق به دستور مأمون به جهت انکار نظریه مخلوقیت قرآن زندانی شد،ولی در سال 232ق از سوی متوکل عباسی مورد توجه واحترام قرار گرفت .

از جمله شاگردان او محمد بن اسماعیل البخاری، صاحب الصحیح، ومسلمبن حجاج نیشابوری، صاحب الصحیح، وابو داود صاحب السنن می‌باشند.⁽²⁾

تدوین کننده فقه احمد دو شاگرد او ابوبكر احمد بن محمد بن هانئ بغدادی معروف به ابو بکر الأثرم (م 273ق) در کتابی به نام « الفقه على مذهب أحمد وشواهده من الحدیث». و ابوبكر احمد بن الخلاّل (م 311ق)، مؤلف « كتاب الجامع » می‌باشندکه آراء فقهی احمد را از شاگردان و دو فرزندش صالح (م266ق) وعبدالله (م 290ق) جمع آوری کرده اند.⁽¹⁾

مهم‌ترین کتاب او المسند نزدیک سی هزار حدیث دارد او حدیث ثقلین را به چندین طریق از ابو سعید خدری و زید بن ثابت در المسند و کتاب دیگرش فضائل الصحابه آورده است و ما متن و سند سه روایت مسند او را می‌آوریم .

روایت سوم: 1/ احمد بن حنبل _ حدثنا عبدالله، حدثنی أبی ، ثنا ابن نمیر، ثنا عبدالملک بن أبی سلیمان، عن عطیة العوفی عن أبی سعید الخدری قال: قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : «إنّی قد ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا بعدی؛ الثقلین أحدهما أکبر من الآخر، کتاب الله حبل ممدود من السماء إلی الارض، وعترتی أهل بیتی ألا و إنهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض».⁽²⁾

«ابو سعید خدری می­گوید: پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من در میان شما چیزی گذاشتم که اگر آن‌را بگیرید، پس از من هرگز گمراه نمی شوید، دو چیز گران سنگ، یکی بزرگ‌تر از دیگری است، کتاب خدا که ریسمانی از آسمان به زمین آویخته است. و عترتم اهل بیت من. آگاه باشید آن‌ها از هم جدا نخواهند شد تا آنکه بر سر حوض نزد من حاضر شوند. »

ناصر الدین ألبانی سلفی می گوید: و «هو اسناد حسن فی الشواهد»؛ این سند حسن و خوب است و مؤید طرق دیگر این حدیث است و می‌افزاید این روایت با بیست و هفت سند از طریق عطیه از ابو سعید نقل شده است،افزونبر آنکه عبدالرحمان نیز ازپدرش ابوسعید (خدری) روایت نموده است.⁽¹⁾

روایت چهارم : 2/ احمد_ عبدالله بن أحمد بن حنبل، حدثنى أبی، ثنا اسود بن عامر، ثنا شریك، عن الركین عن القاسم بن حسّان، عن زید بن ثابت، قال قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : إنى تارك فیكم خلیفتین، كتاب الله حبل ممدود ما بین السماء والأرض _ او ما بین السماء الى الأرض _ وعترتى أهل بیتی، وإنهما لن یفترقا حتى یردا علىّ الحوض. ⁽²⁾

«زیدبن ثابت روایت می کند: پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من دو جانشین در میان شما می‌گذارم: كتاب خدا که ریسمانی کشیده و آویخته بین آسمان و زمین است و عترتم یعنی اهل بیت من، و آن دو از هم جدا نمى شوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند. »

ابو بكر هیثمى پس از نقل این حدیث از مسند احمد مى گوید: «إسناده جید»؛ سند آن خوب است.⁽³⁾

روایت پنجم :3/ احمد_ عبدالله بن أحمد ثنی أبی، ثنا أبو أحمد الزبیری، ثنا شریك ، عن الركین عن القاسم بن حسان، عن زید بن ثابت قال : قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : إنی تارك فیكم خلیفتین كتاب الله و أهل‌بیتی و إنهما لن یتفرقا حتی یردا علی الحوض جمیعاً . تعلیق شعیب الأرنؤوط: حدیث صحیح بشواهده دون قوله: «وإنهما لن یتفرقا حتى یردا

علی الحوض جمیعا»⁽¹⁾.

«زیدبن ثابت روایت می کند: پیامبر اكرم فرمود من دو جانشین در میان شما می‌گذارم: كتاب خدا و اهل بیتم ، و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا آنكه همگی در كنار حوض بر من وارد شوند.

شعیب الأرنؤوط ارزیاب ومحقق اسناد مسند احمد می گوید : سند اینحدیث به قرینۀ شواهد آن غیر از جملۀ اخیر (وإنهما لن یتفرقا...) صحیح است.»

می‌گوییم عدم صحت جملۀ اخیر بر خلاف نظر کارشناسانی مانند ذهبی و ابن حجر و البانی است و بر فرض ضعف سند این روایت، بر صحت جملۀ اخیر روایت صحیح دیگری دلالت می کند .

روایات مسلم بن حجاج

ابو الحسن مسلم بن الحجاج قشیری نیشابوری یکی از راویان حدیث ثقلین است که درباره اش گفته اند : الإمام الحافظ الحجة، المصنف الشهیر فی الحدیث و علومه، صاحب الجامع الصحیح.

ولادت و وفات او در نیشابور (204_ 261ق) بود . از سال 218ق شروع به استماع حدیث نمود ، برای کسب علم به حجاز و مصر و شام و عراق سفر کرد. و از مشایخی مانند احمد بن حنبل و بخاری، إسحاق بن راهویه و زهیر بن حرب وابو بكر بن أبی

شیبة و علی بن المدینی و محمد بن یحیى القطعی استفاده کرد و شاگردانی مانند ترمذی و ابراهیم بن سفیان و ابو بكر بن خزیمة ومحمد بن مخلد العطار تربیت نمود.

در باره مقام حفظ او گفته اند :بهترین حافظان حدیث چهار نفرند ابو زرعة در ری، ومسلم در نیشابور، وعبدالله الدارمی در سمرقند، ومحمد بن اسماعیل در بخارى . او مؤلف الجامع الصحیح است که از میان 300,000 حدیث 12,000حدیث آن‌را در الصحیح گزینش وبه مدت15 سال آن‌را نوشت .در باره او حافظ ابو علی نیشابوری گفته است: «ما تحت أدیم السماء كتاب أصح من كتاب مسلم»؛ زیر آسمان کتابی صحیح تر از کتاب مسلم نیست.⁽¹⁾

وی دارای کتب دیگری به شرح زیر است .المسند الكبیر على الرجال؛ التمییز؛ العلل والأسماء؛ الكنى والوحدان؛ الأفراد المخضرمون؛ الطبقات؛ أوهام المحدثین؛ سؤالات أحمد بن حنبل و غیر آن.

مسلم بن حجاج حدیث ثقلین را به چهار سند و متن نقل و همگى را در باب فضائل الصحابه، به وسیله« یزید بن حیان» از زید بن ارقم به شرحزیر نقل کرده است:

روایت ششم: 1 مسلم_ حدثنی زهیر بن حرب و شجاع بن مخلد جمیعاً عن ابن عُلَیَّةَ قال زهیر حدّثنا إسماعیل بن إبراهیم، حدثنى أبو حیان، قال: حدثنی یزید بن حیان، قال: إنطلقتُ أنا و حصین بن سَبرة و عمر بن مسلم إلى زید بن أرقم، فلما جلسنا إلیه قال له حصین: لقد لقیت یا زید خیراً كثیراً رأیتَ رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) و

سمعتَ حدیثه و غزوتَ معه و صلّیت خلفه، لقد لقیتَ یا زید خیراً كثیراً، حَدِّثنا یا زید ما سمعت من رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) .

قال: یا ابن أخی والله لقد كبرتْ سنّی وقدُمَ عهدی و نسیت بعض الذی كنت أعی من رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) فما حدثتكم فاقبَلوا و ما لا فلا تُكلَّفونیه، ثم قال: قام رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) یوماً فینا خطیباً بماء یُدعى خُمّاً بین مكةَ و المدینةِ فحمد الله و أثنى علیه و وعظ و ذكر ثم قال:

أمّا بعد: ألا أیها الناس فإنّما أنا بشر یوشك أن یأتى رسولُ ربّى فاُجیبَ وأنا تارك فیكم الثقلین أوّلُهُما كتاب الله فِیهِ الهُدی والنُّورُ فخُذُوا بکتاب الله واستمسکوا به فحثّ عَلی کتاب الله ورغّب فیه ثم قال: و أهل بیتی أُذَكَّركم الله فى أهل بیتی، أذكركم الله فی أهل بیتی، أذكركم الله فى أهل بیتی.

فقال له حُصَینٌ: و من أهل بیته یا زید؟ ألیس نساؤهُ من أهل بیته؟ قال: نساؤه من أهل بیته ولكن أهلُ بیته مَن حُرِمَ الصدقةَ بعدَه،

قال: و من هم؟ قال: هم آلُ علىّ و آل عقیل و آل جعفر و آل عباس، قال: كلّ هؤلاء حُرِمَ لصَّدَقَةَ؟ قال: نعم⁽¹⁾.

«یزید بن حیان مى گوید: من و حصین بن سَبَره و عمر بن مسلم نزد زید بن ارقم رفتیم پس از نشستن حصین به او گفت: اى زید! شما خیر زیادى در دنیا بردى پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) را دیدى، سخن او را شنیدى. در غزوات او شركت كردى و پشت سر او نماز خواندى پس خیلى نعمت‌ها را دیده اى! پس آن چه از پیامبر اكرم شنیدى

براى ما هم بگو.

زید گفت: اى فرزند برادرم! به خدا قسم سنم بالا رفته و زمان زیادى از آن وقت گذشته است وبعضى از مطالبى را که از آن‌حضرت شنیده و حفظ كرده بودم فراموش كردم؛ پس هر چه برایتان نقل كردم آن‌را بگیرد و آنچهنقل نكردم مرا به زحمت نیندازید (از من نخواهید برایتان نقل كنم) بعد شروع كرد به نقل این حدیث و گفت :

روزى پیامبر در كنار آبی بین مكه و مدینه كه خمّ نامیده مى شد برخاست. وحمد و ثنای الهى را به‌جا آورد و موعظه كرد و تذكر داد، سپس فرمود:

اى مردم! همانا من بشرى هستم كه به‌زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم. من دو چیز گران‌سنگ در میان شما مى گذارم اولین آن‌ها كتاب خدا كه در آن نور و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود .

سپس فرمود :و اهل بیتم، شما را به‌خدا یادآوری می کنم دربارۀ اهل بیتم. تا سه بار.

حصین (یکی از همراهان زید بن ارقم ) پرسید: اى زید! اهل بیت او كیان‌اند؟ آیا زنان او از اهل بیت او نبودند؟ زید پاسخ داد: زنان او از أهل خانه او هستند، ولی منظور اهل بیت او (در این حدیث) كسانى هستند كه پس از پیامبر صدقه بر آنان حرام است.

حصین بار دیگر پرسید آنان كیان‌اند؟ پاسخ داد: آنان آل على و آل عقیل و آل جعفر و آل عباس هستند.

پرسید: آیا صدقه بر همۀ آنان حرام است؟ پاسخ داد: آرى »

سه نکته در روایات مسلم

الف :روایات صحیح مسلم نزد اهل سنت همگى صحیح هستند و نیاز به تصحیح سندى ندارند. علاوه بر این ناصر الدین ألبانى سلفی مى گوید: سند این حدیث بالخصوص صحیح است.⁽¹⁾

ب: زید بن ارقم در این نقل اعتراف می کند که پیر شده و بسیاری مطالب را فراموش کرده و این روایت نسبت به آن چه وی در میانْ سالی برای ابو الطفیل نقل کرده ناقص است ، از جمله با اینکه این روایت در بارۀ خطبۀ غدیریه است هیچ اشاره ای به معرفی مولی علی علیه السلام در آنجا نمی کند ! معلوم نیست در میان این همه روایات معتبر چرا مسلم متن ناقص آنرا برگزیدهاست !

ج : در ذیل حدیث زید با بیان اینکه منظور از اهل‌بیت کسانی هستند که صدقه برآن‌ها حرام باشد، همسران پیامبر را از ایشان خارج نموده است . زیرا بیشتر زنان پیامبر از بنی هاشم نبودند هر چند اهل خانۀ او هستند، پس نتیجه می‌دهد که همسران حضرت مصداق اهل‌بیت نیستند.

این مطلب در سه نقل مسلم است، ولى در طریق چهارم «ح6381» صریحاً اهل‌بیت بودن آنان را نفی می کند زیرا وقتى یزید بن حیان پرسید آیا اهل بیت او زنان او نیستند؟ پاسخ داد : نه، به خدا قسم زنى یك عمر با مردى زندگى مى كند سپس شوهر او را طلاق مى دهد و آن زن نزد پدر و خانواده اش بر مى گردد. همانا اهل بیت او اصل و نسب او هستند كه صدقه بر آنان حرام است.

نواقص روایت مسلم

هنگامی که روایت کتاب صحیح مسلم از زیدبن ارقم را با روایات فراوان حدیث ثقلین از جمله صحیح ابی الطفیل از زید بن ارقم مقایسه می کنیم به تحریفات و نواقص روایت مسلم پی می‌بریم و تعجب می كنیم چرا مسلم این روایت ناقص را از میان این همه روایت معتبر بر گزیده است!؟

این نواقص به شرح زیر است :

1_ موضوع نظر خواهی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) از مردم بر عملکرد خود و استشهاد از آنان بر توحید و رسالت و معاد که در روایت ابو الطفیل از زید بن ارقم آمده است، در روایت مسلم نقل نشده است.

2_ نقل به معنای مطالبی که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) در بارۀ کتاب الله فرمود : در نقل مسلم آمده: «أوّلهما كتاب الله و رغّب فیه» در حالی که احمد، روایت یادشده را چنین نقل می‌کند: «أولهما كتاب الله عز و جل فیه الهدى والنور فخذوا بكتاب الله تعالى واستمسكوا به فحث على كتاب الله و رغب فیه» و این نشان می دهد مسلم متن عبارت را نیاورده است .

3_ ترک نقل عدم تفرق ثقلین«لن یتفرقا حتى یردا علی الحوض» تا ورود بر پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) بر حوض. با اینکه همین روایت را احمد بن حنبل از یزید بن حیان از زید بن ارقم با ذکر حوض آورده است و از این رو مورد اعتراض عبید الله بن زیاد قرار گرفت:

حدثنا عبد الله حدثنی أبی ثنا إسماعیل بن إبراهیم عن أبی حیان التیمیحدثنی یزید بن حیان التیمی قال : انطلقت أنا وحصین بن سبرة وعمر بن مسلم إلى زید بن أرقم ... .

قال یزید بن حیان ثنا زید بن أرقم فی مجلسه ذلك قال بعث إلى عبید الله بن زیاد فأتیته فقال ما أحادیث تحدثها و ترویها عن رسول الله صلى الله علیه و سلم لانجدها فی كتاب الله تحدث ان له حوضاً فی الجنّة قال قد حدثناه رسول الله صلى الله علیه و سلم و وعدناه ، قال كذبت و لكنك شیخ قد خرفت !

قال انى قد سمعته أذنای ووعاه قلبی من رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) یقول من كذب علىّ متعمّداً فلیتبوّأ مقعدَه من جهنم و ما كذبت على رسول الله صلى الله علیه و سلم ... .

تعلیق شعیب الأرنؤوط : إسناده صحیح على شرط مسلم یزید بن حیان التیمی من رجاله و بقیة رجاله ثقات رجال الشیخین.⁽¹⁾

یزیدبن حیان می گوید: زید بن ارقم پس از آنکه حدیث ثقلین را روایت کرد گفت: عبید الله بن زیاد مرا خواست و به من گفت: این چه احادیثی است که از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) روایت می کنید که پیامبر در بهشت حوضی دارد، چرا ما آن‌را در کتاب خدا نمی یابیم ؟

زید بن ارقم گفت: بلی ما این سخن (حوض کوثر و اوصاف آن) را از پیامبر شنیدیم و به آن وعده داده شدیم . عبید الله گفت دروغ می گویی، تو پیر و خرفت شدی !

زید بن ارقم گفت : من این سخن را با گوشم از حضرت شنیدم و با قلبم فرا گرفتم که حضرت فرمود: هر کس برمن دروغ ببندد جایگاهش پر از آتش باد! ازین رو من هر گز بر پیامبر دروغ نبستم... .

و این قرینۀ بر آن است که در حدیث ثقلینی که یزید بن حیان از زید بن ارقم روایت نموده از حوض کوثر «لن یتفرقا حتى یردا علی الحوض» نام برده شده که مورد اعتراض عبیدالله قرار گرفت و زید بن ارقم آن‌را نقل می کند. درحالی که در نقل فعلی مسلم از یزید بن حیان از زید بن ارقم نامی از حوض برده نشده و جملۀ «لن یتفرقا حتى یردا علی الحوض» نیامده است. اگر متن حدیث ثقلین همان باشد که مسلم روایت نموده نامی از حوض برده نشده تا باعث سؤال و اعتراض عبیدالله بن زیاد قرار گیرد .از این رو در چاپ 52 جلدی مسند احمد _ مؤسسة الرسالة _ محقق آن شعیب الأرنؤوط تصریح می کند: «موصول باسناد سابقة»⁽¹⁾این ذیل با همان سند روایت سابق (حدیث ثقلین) روایت شده است .

4_ حذف خبر حضرت در بارۀ سؤال خدای متعال از رفتار مردم با ثقلین بر سر حوض کوثر.

5_ ترک بیان حضرت در توصیف کتاب به عنوان ریسمانی الهی آویخته از آسمان و ترک بیان اینکه تمسک به ( هر یک از)کتاب و عترت باعث نجات امت از گمراهی است.

6_ اکتفاء به توصیۀ خیر و احسان نسبت به اهل‌بیت در روایت مسلم به‌جای فرمان تمسک به آنان.

7_ عدم نقل نهی حضرت از تقدم و تأخر از اهل‌بیت و تعلیم ندادن به ایشان در روایت مسلم.

8 – حذف حدیث غدیر و ترک نقل واقعۀ عظیم غدیر و معرفی مولا « من كنت مولاه فهذا علی مولاه » در روایت مسلم ، با اینکه وی محل این خطبه را منطقۀ غدیر خم معرفی می کند و این روایت را در باب چهارم کتاب فضائل علی بن ابی طالب آورده ولی نامی از آن حضرت نیست ، بلکه تنها نام اهل‌بیت آمده است، این تحریفات در اصل روایت است یا ناسخین آن‌را تحریف نموده‌اند؟

با این وصف چگونه ابن تیمیه در منهاج السنة می‌گوید : لفظ صحیح حدیث ثقلین همان است كه در صحیح مسلم است؟ با اینکه نقل مسلم متنی ناقص از حدیث ثقلین است. ⁽¹⁾

روایات ابو بکر بن أبی شیبة

ابو بكر بن ابی شیبة عبد الله بن محمد بن ابراهیم بن عثمان العبسی،(159 _ 235ه-) در باره اش گفته اند : الامام العلم، سید الحفاظ، وصاحب الكتب الكبار: المسند و المصنف، و التفسیر ... او در سن و تولد و حفظ حدیث هم طراز أحمد بن حنبل، وإسحاق بن راهویه، وعلی بن المدینی بود.از بزرگانی مانند شریك، و هُشیم، و ابن المبارک، و ابن عیینة، وغیر آنان روایت کرده و بخاری، ومسلم، وابو داود، وابن ماجة و ... از وی روایت نموده اند. او برادر حافظ دیگرحدیث یعنی عثمان بن ابی شیبة، وی و هر صاحب کرسی درس حدیث بودند دارای مصنفاتی به نام المسند؛ المصنف؛ التفسیر؛ الإیمان می‌باشد. ذهبی از ابو عبید نقل می کند علم حدیث به چهار نفر منتهی شده که یکی از آنان

ابو بكر بن ابی شیبه است که از آن سه نفر کار او فرا گیر تر است.⁽¹⁾

وی حدیث ثقلین را در المصنف و المسند که هر دو از کتب معتبر نزد اهل سنت است از سه نفر از صحابه ( ابو سعید خدری ، زید بن ثابت و زید بن ارقم ) با پنج سند به شرح زیر آورده است:

روایت هفتم 1 / ابن أبی شیبة _ حدثنا عمر بن سعد ابو داود الحفری عن شریك عن الركین عن القاسم بن حسان عن زید بن ثابت قال : قال رسول الله: إنی تارك فیكم الخلیفتین من بعدی كتاب الله و عترتی أهل بیتی وإنهما لن یتفرقا حتی یردا علیّ الحوض.⁽²⁾

«زید بن ثابت روایت می کند: پیامبر اكرم فرمود من دو جانشین در میان شما می‌گذارم: كتاب خدا و اهل‌بیتم ، و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا آنكه همگی در كنار حوض بر من وارد شوند. »

البانی می‌گوید : این حدیث با شواهدش صحیح است. ⁽³⁾

روایت هشتم 2/ ابن أبی شیبة _ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ شَرِیكٍ ، عَنِ الرُّكَینِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَسَّانَ ، عَنْ زَیدِ بْنِ ثَابِتٍ ، یرْفَعُهُ ، قَالَ : إِنِّی تَرَكْتُ فِیكُمُ الْخَلِیفَتَینِ كَامِلَتَینِ : كِتَابَ اللَّهِ ، وَعِتْرَتِی ، وَإِنَّهُمَا لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.⁽⁴⁾

« زید بن ثابت به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت می دهد که فرمود : من دو خلیفه (جانشین) کامل در میان شما گذاشتم: کتاب خدا وعترتم ، واین دو از هم جدانمی‌شوند تا آنکه بر سر حوض بر من وارد شوند .»

منظور از _ یرْفَعُهُ_ یعنی آن‌را به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نسبت می داد .پس این سند متصل است و مانند سند روایت سابق صحیح است.

حدیث خلیفتین به جای ثقلین که در روایات ( ابو بکر بن شیبه و احمد ) از قَاسم بن حَسَّان از زید بن ثابت آ مده _ چنان‌که در شرح حدیث ثقلین می‌آید _ در حال احتضار در حجره بود و به صراحت بر خلافت و امامت اهل‌بیت دلالت می‌کند و مولا علی علیه السلام اولین و شاخص ترین فرد اهل‌بیت است.

در این نقل که با سندهای متعدد شریک از رکین بن ربیع از قاسم بن حسان از زید بن ثابت می باشد بدون استفاده از لفظ ثقلین، بر دو مصداق آن: کتاب و اهل بیت به عنوان خلیفه اشاره می کند.

از طرفی علی بن عبد الله بن احمد الحسنی نور الدین سمهودی شافعی، (م911ق) از حافظ ابو بكر ابن ابی شیبة با سندهای متعدد از ام سلمه نقل می کند که حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) احتضار در حالی که حجره مطهر پر از اصحاب بود به وفات سریع خود اشاره کرد و فرمود:

ایها الناس یوشك ان اقبض قبضاً سریعاً وینطلق بی وقد قدمت الیكم القول معذرة الیكم ألا وانی مخلف فیكم كتاب ربی عز وجل وعترتی أهل بیتی ثم اخذ بید علی فرفعها فقال: هذا علی مع القرآن والقرآن مع علی لا یفترقان حتى یردا علی

الحوض فاسالكم ما تخلفون فیهما. ⁽¹⁾

و نیز أبو بكر البزار در مسندش به لفظ مختصر به نقل: كشف الأستار عن زوائد البزار، 3/221، ح2612 آورده است

«ای مردم نزدیک است مرگ من فرا رسد و از میان شما بروم و این سخن را برای رفع عذر شما می‌گویم: آگاه باشید من در میان شما دو چیز می‌گذارم کتاب خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار می کنید؟ آن دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

همین حدیث را ابن عقده و ابن حجر هیتمی هم از حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نقل کرده‌اند.»⁽²⁾از این رو احتمال می رود کلمه خلیفتین که در بعضی روایات مانند روایات زید بن ثابت آمده، در همین مرض وفات در حجره بود_ نه در حجه الوداع و غدیر خم_ چنانکه روایتی که ابوالطفیل از (زید بن ثابت) نقل کرده و راجع به واقعه غدیر است، کلمه ثقلین آمده است⁽³⁾.

و احتمال دارد خلیفتین در روایت زید بن ثابت نقل به معنای جمله «مخلف فیکم الثقلین» در روایت ام سلمه باشد. ⁽⁴⁾

این هم مؤید آن است که کلمه خلیفتین که در بعضی روایات مانند روایات زید بن ثابت آمده، در همین مرض وفات در حجره بود_ نه در حجة الوداع یا غدیر خم

ولی در روایتی که ابو الطفیل از او (زید بن ثابت) نقل کرده و راجع به واقعه غدیر است کلمه ثقلین آمده است⁽¹⁾.

و این قرینه بر آن است که حدیث خلیفتین در مرض وفات بود.

روایت نهم : 3 / ابن أبی شیبة_ حَدَّثَنا زَكَرِیّا قَالَ حَدَّثَنا عَطِیَّةُ عَنْ ابی سَعِیدٍ الْخُدْرِیّ أنّ النّبِیَّ صَلّى اللهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ قَالَ إنّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الآخَرِ: كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَى الأرْضِ.⁽²⁾

این حدیث را با لفظ« الثقلین »آمده به اضافه « أحدهما أکبر من الآخر کتاب الله ممدود من السماء الی الأرض » ولی ثقل دوم همین باب ذکر نشده است با اینکه در روایات مکرر عطیة از ابی سعید الخدری آمده است و این نشان دهنده تحریف از طرف راویان یا ناسخان است.

روایات نسائی

ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب بن علی خراسانی، نَسائی، (215_302 ه-،)، در باره اش گفته اند: شیخ الإسلام، أحد الأئمة المبرزین والحفاظ المتقنین، والأعلام المشهورین. او برای کسب علم و استماع حدیث به خراسان وعراق وحجاز ومصر وشام وجزیره (شمال عراق) وغیر آن سفرکرد و یکی نویسندگان سنن اربعه و كتب شش گانه معتبر اهل سنت است.

همچنین در باره اش گفته اند : أفقه مشایخ مصر فی عصره وأعرفهم بالصحیح والسقیم من الآثار وأعرفهم بالرجال. او كتاب‌های او عبارت‌اند از : به شرح زیر

است : السنن الكبرى فی الحدیث وتلخیص آن «المجتبى من السنن الكبرى» از كتب شش گانه معتبر اهل سنت است و خصائص علی مسند علی، و الضعفاء والمتروكون بمسند مالك.⁽¹⁾

نسائى در«السنن الكبرى» سه روایت از زید بن ارقم آورده که دو روایت آن به نقل ابوالطفیل از او به شرح زیر است.

روایت دهم : 1 / نسائی_ أخبرنا محمد بن المثنى، ثنا یحیى بن حماد، قال: ثنا أبو عوانة عن سلیمان قال: ثنا حبیب بن أبی ثابت عن أبی الطُفیل عن زید بن أرقم قال: لَمّا رَجَعَ رَسُولُ اللهِ(صلی الله علیه و آله و سلم) عَنْ حَجَّةِ الوَدَاع وَ نَزَلَ غَدِیِرَ خُمٍّ أَمَرَ بِدَوْحَاتٍ فَقُمِمْنَ. ثمّ قال: كَأَنّی دُعِیتُ فَأَجَبْتُ، إنّی قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمْ الثَّقَلَیْنِ أَحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتی أهْلَ بَیْتِی فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلِفُونى فِیهِمَا؟ فَإِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ .

ثُمّ قَالَ: إِنَّ اللهَ مَوْلَایَ وَأَنَا وَلِیُّ كُلَّ مُؤْمِنٍ ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ عَلِىِّ فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ وَلِیُّهُ فَهذَاَ وَلِیُّهُ، اللّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ. فَقُلْتُ لِزَیْدٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللهِ(صلی الله علیه و آله و سلم) ؟ قالَ مَا كَانَ فِى الدَّوْحَاتِ رَجُلٌ إلَّا رَآهُ بِعَیْنِهِ وَ سَمِعَ.⁽²⁾

«زید بن ارقم مى گوید: هنگامى كه پیامبر اكرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از حجة الوداع بازگشت در غدیر خم فرود آمد. دستور داد زیر درختان تنومندى را از خار وخاشاك پاكیزه كنند، سپس فرمود: گویا به‌زودى دعوت حق را اجابت كنم ومن در میان شما دو چیز گران‌سنگ مى­گذارم، یكى بزرگ‌تر از دیگرى: كتاب خدا وعترتم _ أهل‌بیت من _

ببنید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار مى كنید، آن دو از یكدیگر جدا نمی­شوند تا آنكه در کنار حوضر (کوثر) بر من وارد شوند.

سپس فرمود: خداوند عزّ وجلّ مولاى من و مولاى هر مؤمنى است و من ولى هر مؤمنى هستم. سپس دست على را گرفت و فرمود: هر كس منمولاى او هستم این علی ولى اوست.خدایا دوست دار هر كس على را دوست دارد و دشمن دار هركس او را دشمن دارد .

ابو الطفیل مى گوید: به زید بن ارقم گفتم: آیا خودت این سخن را از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) شنیدى؟ پاسخ داد : هیچ كس زیر درختان (منطقه غدیر خم) نبود، مگر آنكه پیامبر را دید و این سخن را از او شنید .»

ابن کثیر پس از نقل این حدیث از نسائی می گوید شیخ ما ذهبی سند آن‌را صحیح دانسته است.⁽¹⁾

نسائی همین روایات را به ضمیمۀ روایات دیگر در کتاب خصائص علی هم آورده ، کتابی که حساسیت نواصب را بر انگیخت و باعث شد نواصب شام او را آن قدر زدند تا کشته شد .

روایات حاکم نیشابوری

ابوعبد الله محمد بن عبد الله بن محمد بن حمدویه معروف به ابن البیع، نیشابوری، شافعی. ( 321 _ 405ق) می‌باشد. او نزد بیش از دو هزار شیخ کسب علم کرد. ابن عساکر میگوید :تعداد نوشته های او به پانصد کتاب می رسد . مشهورترین کتب وی عبارت است: از المستدرک على الصحیحین؛ تاریخ نیسابور؛ علوم

الحدیث؛ المدخل؛ و الإكلیل:

شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان ذهبی در تذكرة الحفاظ ، در بارۀ شخصیت حاکم نیشابوری می­گوید : الحاکم الحافظ الکبیر امام المحدثین...؛ او حافظ احادیث و پیشوای محدثان بود و در شناخت حدیث و فنون مختلف آن کتاب‌های زیادی تألیف کرد و ریاست محدثان در خراسان به او رسید و شناخت کاملی به حدیث داشت و صالح و موثق بود ولی میل به تشیع داشت.⁽¹⁾

و جلال الدین عبد الرحمن بن ابی بكر سیوطی (م 911ق)، در طبقات الحفاظ، نیز در باره­اش می­گوید : الحاکم الحافظ الکبیر امام المحدثین...؛ او امام عصر خود در علم حدیث بود و کاملا به آن شناخت داشت و صالح و ثقه بود و میل به تشیع داشت. ⁽²⁾بلکه بعضی از علمای اهل سنت کتاب مستدرك او را بر موطأ مالک برتر دانسته‌اند. قاضی ابن شبه از قول خطیب نقل می­کند: او ثقه بود و میل به تشیع داشت.⁽³⁾

ابو اسحاق ابراهیم بن علی بن یوسف شیرازی (م476ق) در طبقات الفقهاء حاكم را این گونه معرفی می‌كند :

محمد بن عبد الله نیشابوری مشهور به حاكم صاحب كتاب المستدرك علی الصحیحین، تاریخ نیشابور و فضائل شافعی ، فقیه ، حافظ ، قابل اعتماد و بلند مرتبه بود ؛ وی علی بن أبی طالب را از عثمان برتر می‌دانست . ریاست اهل حدیث به او

می‌رسد . تحصیل دانش را از كودكی آغاز و دو بار به حجاز و عراق مسافرت كرد . از افراد زیادی روایت نقل كرده است و بزرگان زیادی از جمله بیهقی از او كسب دانش كرده‌اند. عبد الغافر می‌گوید: حاكم پیشوای اهل حدیث در زمان خود و خانه او خانه درستكاری و پرهیزکاری بود ، ابو بكر صیغی كه پیشوای زمان خود در حدیث به شمار می‌رفت، همواره در كنار حاكم بود و در جرح و تعدیل راویان به او مراجعه می‌كرد .

ابو العباس شمس الدین احمد بن محمد بن إبن خلكان (م 681ق) در وفیات الأعیان وأنباء أبناء الزمان، می‌نویسد :

حاكم نیشابوری مشهور به ابن البیع ، پیشوای اهل حدیث در زمان خود بود و كتاب‌هایی در علم حدیث نوشت كه كسی پیش از او همانندش را ننوشته بود ، او دانشمند ، عارف و دارای دانش بسیار بود . ذهبی می گوید : صداقت او فی نفسه ومعرفت او به امر حدیث مورد اتفاق همه علما است.⁽¹⁾

كتاب مستدرک شامل 8803 حدیث است که در 51 کتاب و در موضوعاتی که بیشتر، فقهی هستند، جمع آوری شده است.

لازم به یادآوری است که در میان اهل سنت حافظ به کسی می گویند که صد هزار حدیث حفظ باشد ولی حاکم كسی است كه بیش از صد هزار حدیث حفظ است. حاکم نیشابوری با نوشتن المستدرك وجمع روایات صحیح بر اساس ضوابط بخاری و مسلم، از پنهان کاری‌های آنان پرده بر داشت وبخشی از فضائل اهل‌بیت را بیان کرد .

حاکم در مستدرک حدیث ثقلین را به پنج طریق از زیدبن ارقم به شرح زیر نقل کرده است:

روایت یازدهم: 1 / حاکم _ :محمد بن عبدالله المعروف بالحاکم النیشابوری قال حدثنا ابوبکر محمد بن الحسین بن مصلح الفقیه بالری، ثَنا محمد بن ایوب، ثنا یحیی بنُ المغیره السعدی، ثنا جریر بن عبد الحمید عن الحسن بن عبدالله النخعی عن مسلم بن صبیح عن زید بن ارقم رضی الله عنه قال: قال رسول الله(صلی الله علیه و آله و سلم) : إنی تارك فیکُمُ الثقلینِ کتابَ اللهِ وأهل بیتی و إنهما لن یتفرّقا حتّی یرِدا علیَّ الحوض.⁽¹⁾

مضمون و معنای این حدیث روشن است .

حاکم نیشابوری درباره سند حدیث چنین قضاوت می کند: این حدیث از نظر سند بر پایۀ معیارهای بخاری ومسلم⁽²⁾صحیح است ولی آنان در کتاب صحیح خود آن را نقل نکردند، ذهبی نیز در تلخیص المستدرك این نظر را پذیرفته است.

این حدیث را هفت نفر از زید بن ارقم با چهل و شش سند نقل کرده اند: ابو الطفیل ،ابو الضحی مسلم بن صبیح، یزید بن حیان ، حبیب بن ثابت ،یحیی بن جعده ، علی بن ربیعه و پسر همسر زید. درمیان آنان ابوالطفیل که از صحابه جوان بود ،قبل از پیری زید از او نقل کرده ،لذا نقل او کامل تر از دیگران ، از جمله یزید بن حیان است که به صورت ناقص ،از زید بن ارقم در دوران پیری و فراموشکاری نقل کرده و متاسفانه مسلم همان روایت ناقص را از او نقل کرده است .

روایت دوازدهم: 2/ حاکم نیشابوری_ قَالَ حَدَّثَنا أبوُ الْحُسَیْنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ تَمِیمِ الحَنْظَلِیْ بِبَغْدَادَ، ثَنَا أبوُ قُلَاَبَةَ عَبْدُالمَلِكِ بنُ مُحَمَّدٍ الرَّقَاشِیّ، ثَنَا یَحْیَی بْنُ حَمّادٍ (وَ حَدَّثَنِی) أبُوَ بکْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أحْمَدَ بنِ بَالَوَیْهِ وَ أبُو بَکْرٍ أحْمَدُ بْنُ جَعْفَرٍ البَزّازُ (قَاَلا) ثَنَا عَبْدُاللهِ بْنُ أحْمَدَ بنِ حَنْبَلٍ حَدَّثَنی أَبِی، ثَنا یَحْیَی بْنُ حَمَّادٍ (و ثَنَا)أبو نَصْر أحْمَدُ بْنُ سَهْلٍ الفَقِیهِ بِبُخَارَی، ثَنَا صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَافِظُالبَغْدَادِیّ، ثَنا خَلَفْ بْنُ سَالِم الْمَخْرُمِیّ ، ثَنَا یَحْیَی بْنُ حَمَّادٍ، ثَنا عُوَاَنَةَ عَنْ سُلَیْمَانَ الأَعْمَشْ قَالَ: ثَنَا حَبِیبُ بْنُ أبِی ثَابِتٍ عَنْ أبِی الطُفَیْلِ عَنْ زَیْد بْنِ أرْقَمَ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ قَالَ:

«لَمَّاَ رَجَعَ رَسُولُ اللهِ(صلی الله علیه و آله و سلم) مِنْ­حَجَةِ الْوَدَاعِ ­وَ نَزَلَ غَدِیرَ خُمٍّ أَمَرَ بِدَوْحَاتٍ فَقُمِمْنَ، فَقَالَ: کَأَنِّی قَدْ دُعِیتُ فَأَجَبْتُ، إِنِّی قَدْ تَرَکْتُ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ أحَدُهُمَا أَکْبَرُ مِنَ الآخَرِ کِتَابَ اللهِ وَعِتْرَتِی، فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا، فَإِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.

ثُمَّ قَالَ: إنَّ اللَه عَزَّ وَجَلَّ مَوْلَایَ وأَنَا مَوْلَی کُلِّ مُؤْمِنِ ، ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ عَلِیَّ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ فَقَالَ: مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهذَا وَلِیُّهُ. اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادْاهُ. وذکر الحدیث بطوله.ثم قال هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه بطوله، شاهده حدیث سلمة بن كهیل ، عن أبی الطفیل أیضاً صحیح على شرطهما». ⁽¹⁾

«زید بن ارقم می­گوید: وقتی که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) از حجة الوداع بر می­گشت در غدیر خم فرود آمد، دستور داد زیر درختان را از خار و خاشاک پاک کنند. آن‌گاه فرمود:

گویا مرگم نزدیک شده است و به‌زودی دعوت حق را اجابت خواهم کرد، من در میان شما دو چیز گران سنگ می گذارم، که یکی بزرگ‌تر از دیگری است: کتاب

خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار می‌کنید، آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

سپس فرمود: خدای عزّ وجلّ سرپرست من است و من سرپرست هر مؤمنی هستم سپس دست علی را گرفت و فرمود هركس من مولای او( سزاوارتر از او به خود او) هستم، على ولى وسرپرست اوست. خدایا هرکس ولایت او را بپذیرد او را دوست بدار ، و هرکس با او دشمنی کند با او دشمن باش.

حاکم نیشابوری می­گوید: راوی، این حدیث را به این صورت طولانی بیان کرد و این حدیث بر اساس شرایط صحت حدیث نزد بخاری و مسلم صحیح است، ولی (متأسفانه) ایشان آن‌را با این صورت مفصل نقل نکرده­اند.(بخاری در صحیحش اصلاً نیاورده و مسلم آن‌را ناقص نقل کرده است) شاهدش

حدیث سلمة بن كهیل از أبی الطفیل می باشد که حتی با شرط شیخین صحیح است.»

همچنین ذهبی در تلخیص مستدرک با نقل این حدیث و سکوت بر گفته حاکم، صحت حدیث را تأیید کرده­است.

روایت سیزدهم:3 / حاکم نیشابوری _ أخبرنی محمد بن علی الشیبانی بالكوفة ثنا أحمد بن حازم الغفاری ثنا أبو نعیم ثنا كامل أبو العلاء قال : سمعت حبیب بن أبی ثابت یخبر عن یحیى بن جعدة عن زید بن أرقم رضی الله عنه قال: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ الله(صلی الله علیه و آله و سلم) حَتَّى انْتَهَیْنَا إلَى غَدِیرِ خُمٍّ فَأَمَرَ بِدَوْحٍ فَكُسِحَ فِی یَوْمٍ مَا أَتَى عَلَیْنَا یَوْمٌ كَانَ أشَدُّ حَرًّا مِنْهُ فَحَمِدَ اللهَ وَ أَثْنى عَلَیْهِ وَ قَالَ: یَا أیُّهَا النَّاسُ إنَّهُ لَمْ یُبْعَثْ نَبِیٌّ قَطُّ إلَّاَ ما عَاشَ نِصْفَ مَا عَاشَ الَّذِی كَانَ قَبْلَهُ وإِنَّی أوْشَكَ أَنْ اُدْعَى فَأُجِیبَ و إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ قَامَ فَأَخَذَ بِیَدِ عَلیٍّ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ

فَقَالَ: یَا أُیُّهَا النَّاسُ مَنْ أوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟ قَالُوا: اللهُ وَ رَسُولُهُ أعْلَمُ أَلَسْتُ اَوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ؟ قَالُوا : بَلَى قَالَ: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ. هذا حدیث صحیح الإسناد و لم یخرجاه _ تعلیق الذهبی فی التلخیص : صحیح.⁽¹⁾

«زید بن ارقم مى گوید: با پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) (از مکه) خارج شدیم تا آنکه در غدیر خم فرود آمدیم، دستور داد زیر درختان انبوهی را از خار و خاشاک پاک کنند. در روز بسیار گرمی که به عمر خود ندیده بودیم. سپس روى به مردم كرد، و حمد و ثناى الهى به جا آورد و فرمود: من پیامبرى را نمى یابم مگر آنكه نصف عمر (پیامبر) پیشین عمر كرد، و من به‌زودى دعوت حق را اجابت نموده وفات مى‌كنم و من چیزی در میان شما می‌گذارم که هرگز گمراه نشوید یکی كتاب خداى عزّ و جلّ.

سپس بر خاست و دست حضرت على را گرفت و فرمود : آیا چه کسی از شما بر خودتان سزاوارتر است ؟ گفتند خدا ورسولش داناترند . بار دیگر پرسید آیا من از خودتان به شما سزاوارتر نیستم ؟ گفتند آری . فرمود هركس من مولای او هستم على ولى وسرپرست اوست.»

حاکم می گوید : سند آن طبق شرایط شیخین صحیح است ولی آناننیاورده‌اند. و هم ذهبی سند آن‌را صحیح دانسته است .

از ذکر طرق و روایات دیگر حاکم به جهت اختصار خودداری می کنیم.

روایات طبرانی

ابو القاسم سلیمان بن احمد بن ایوب بن مطیر الشامی طبرانی. (260 _ 360ق)در باره اش گفته­اند: محدِّث مشهور، ثقه حافظ، معمر. اصل او از طبریة

فلسطین است. از سال273ق شروع به طلب علم نمود و برای کسب حدیث به شهرهای بغداد و كوفة، و بصره و مدائن و شام و حجاز و مصر و یمن و اصفهان و غیر آن به مدت سی سال سفر کرد و نزد إسحاق الدبری و علی بن عبدالعزیز البغوی و أبی عبدالرحمن النسائی شاگردی نمود.

و ابن عقدة، و أبو بكر بن مردویه، و ابو نعیم الأصبهانی، و عبدالرحمن بن احمد الصفار نزد او شاگردی کردند. از مصنفات وی: المعجم الكبیر؛ المعجم الأوسط؛ المعجم الصغیر؛ كتاب الدعاء والمناسك؛ عِشرة النساء؛ السنة؛ مسند شعبة؛ مسند سفیان؛ الأوائل؛ مسند الشامیین؛ مكارم الأخلاق و تفسیر كبیر الحجم است . به گفته ذهبی مصنفات او به 76 عدد می رسد. و در اصفهان وفات کرد.⁽¹⁾

او حدیث ثقلین را در جلد سوم المعجم الکبیر به پنج طریق از چهار صحابی (جابر بن عبدالله انصارى و زید بن ارقم و ابو سعید خدرى وحذیفه بن اسید الغفارى) نقل كرده است و با سه طریق دیگر در جلد پنجم از «زید بن ثابت» نقل مى كند و بعضی از آن روایات را در المعجم الاوسط و المعجم الصغیر خود نیز آورده است. اینك روایات او.

روایت چهاردهم: 1/ طبرانی _ حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمی ثنا جعفر بن حمید ( ح ) وحدثنا محمد بن عثمان بن أبی شیبة حدثنا النضر بن سعید أبو صهیب قالا ثنا عبد الله بن بكیر عن حكیم بن جبیر عن أبی الطفیل عن زید بن أرقم قال: نَزَلَ النَّبِىُّ یَوْمَ الْجُحْفَةِ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ، فَحَمِدَ اللهَ و أَثْنَى عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ: إِنَّى لَا أَجِدُ لِنَبِّىٍّ إلَّا نِصْفَ عُمُرِ الَّذِی قَبْلَهُ وَإِنَّى أوشَكَ أنْ أُدْعى فَأُجِیبَ فَمَا أَنْتُمْ

قَائِلُونَ؟ قَالُوا: نَصَحْتَ، قَاَل: ألَیْسَ تَشْهَدُونَ أَنْ لَا إلهَ إلَّا اللهُ و أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ و أَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ و النَّارَ حَقٌّ و أَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ؟ قَالُوا: نَشْهَدُ.قَالَ:فَرَفَعَ یَدَیْهِ فَوَضَعَهُمَا عَلَى صَدْرِهِ ثُمَّ قَاَل: وَأَنَا أَشْهَدُ مَعَكُمْ ثُمَّ قَالَ: أَلَا تَسْمَعُونَ؟ قَالُوا: نَعَمْ. قَال إِنِّی فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ و أنت وَارِدُونَ عَلَى الْحَوْضِ و أَنَّ عَرْضُهُ أَبْعَدَ مَا بَیْنَ صَنْعَاء وَ بُصْرى فِیهِ أَقْدَاحُ عَدَدَ النُّجُومِ مِنْ فَضَّةٍ فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِى فِى الثَّقَلَیْنِ؟

فَنَادى مُنَادٍ: وَ مَا الثَّقَلَانِ یَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: كِتَابَ اللهِ طَرْفٌ بِیَدِ اللِه عَزَّ وَجَلَّ وَ طَرْفٌ بِأَیْدِیكُمْ فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ لَا تَضِلُّوا وَاﻵخَرُ عِتْرَتِى و أَنَّ اللَّطِیفَ الْخَبِیرَ نَبَّأنِى أَنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَردَا عَلَىَّ الْحَوْضَ. و سَألْتُ ذلِكَ لَهُمَا رَبَّى. فَلا تَقْدِمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا و لَا تُقَصِّرُوا عَنْهُمَا فَتَهْلِكُوا و لَا تُعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ.

ثُمَّ أخَذَ بِیَدِ عَلِىٍّ رَضِیَ اللُه عَنْهُ، فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ أَوْلى بِهِ مَنْ (نَفْسِى) نَفْسِهِ فَعَلِىٌّ وَلِیُّهُ اللّهمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ. ⁽¹⁾

«زید بن ارقم مى گوید: پیامبر اكرم روزی (هیجده ذى حجه) در جحفه (غدیر خم) فرود آمد، سپس روى به مردم كرد، و حمد و ثناى الهى به جا آورد و سپس فرمود: من پیامبرى را نمى یابم مگر آنكه نصف عمر (پیامبر) پیشین عمر كرد، و من به‌زودى دعوت حق را اجابت نموده وفات مى كنم (مى خواهم بدانم شما در باره من) چه مى‌گویید؟ همه گفتند در باره ما خیرخواهی كردی. پرسید: آیا شهادت به یگانگى خدا و رسالت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) نمى دهید؟ آیا به حقانیت بهشت و جهنم و زنده شدن انسان پس از مرگ شهادت نمى دهید؟ گفتند: آری . حضرت در اینجا

دست‌ها را بالا برد و بر سینه گذاشت، سپس فرمود: آیا نمى شنوید؟ گفتند: آرى.فرمود: من نیز با شما شهادت مى دهم، آیا نمى شنوید؟ گفتند: آرى.

آن‌گاه حضرت فرمود: من پیش گام شما در سر حوض (كوثر) هستم، و شما در كنار حوض بر من وارد مى شوید، حوضى كه عرض آن به فاصله صنعا (مركز یمن) تا بُصری (شهرى در شام) است، و به اندازه ستارگان آسمان جام‌هایى از نقره در كنار آن است. پس بنگرید، چگونه با ثقلین (دو چیز گرانبها و گران سنگ) پس از من رفتار مى كنید؟

شخصى فریاد كرد اى پیامبر خدا ، ثقلین چیست؟ حضرت فرمود: كتاب خدا كه یك طرف آن به دست خداى عز وجل است، و یك طرف آن به دست شما پس به آن بچسبید تا گمراه نشوید و دیگرى عترت من. همانا خداىلطیف خبیر به من خبر داده است كه آن دو از یكدیگر جدا نمى شوند تا سر حوض بر من وارد شوند من این جدا نشدن را براى آن دو، از خدا خواستم. پس بر آن دو پیشی نگیرید كه گمراه مى شوید و (در پیروى) از آن‌ها كوتاهى نكنید كه هلاک می‌شوید و به آن‌ها چیزى یاد ندهید كه آنان از شما داناترند.

در اینجا حضرت دست على را گرفت و فرمود: هركس من سزاوارتر از او به خود او هستم على ولى وسرپرست اوست. خداوندا، دوست دار كسی كه علی را دوست دارد. و دشمن دار كسی كه علی را دشمن دارد. »

طبرانی صدر سند را با دو طریق از عبدالله بن بکیر غنوی نقل کرده؛ سند اول این روایت صحیح ومورد قبول است و در سند دوم نضر بن سعید است که ابن قانع او را تضعیف کرده، ولی ابو حاتم در مورد او تضعیفی ندارد.

ولی هیثمى (م 807ق) حكیم بن جبیر را که در قسمت مشترک سند هست به

دلیل تشیع وی تضعیف كرده است!⁽¹⁾با اینکه ابو زرعه او را راستگو دانسته و حاکم نیشابوری و ابن معین حدیث او را صحیح می دانستند، وچهار صحاح اهل سنت از او روایت نقل کرده اند.⁽²⁾

و ذهبی ذیل حدیثی که در سندش حکیم بن جبیر است می گوید : این حدیث صیح است و علت آنکه بخاری و مسلم آن‌را از حكیم بن جبیر نقل نکردند به خاطر ضعف او نبود بلکه به جهت غلو او در تشیع بود.⁽³⁾

پس این سند صحیح است. زیرا دلیل تضعیف وی نقل همین گونه روایات است یعنى به دلیل نقل امثال این روایت وى شیعه بوده پس ضعیف است!

زیرا جریان غدیر اساس مذهب شیعه و مهم‌ترین دلیل حقانیت آن است. یعنی به نظر آقایان پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) راهی برای معرفی خلیفه خود برای آیندگان ندارد، زیرا نقل خبر آن باعث تشیع و تضعیف راوی و بی اعتباری آن خبر می‌شود!در حالی‌كه ذهبى و ابن حجر عسقلانی تصریح كرده‌ند كه تشیع باعث تضعیف روایت نیست و بسیارى از راویان صحاح سته شیعه بوده‌اند و اگر این گونه روایات كنار گذاشته شوند بخش مهمى از سنت نبوى نابود خواهد شد.⁽⁴⁾

و ابن حجر هیتمى در صواعق این حدیث را صحیح دانسته بلكه صحت آن‌را مسلّم گرفته است.

جالب آن است كه راوى این حدیث زید بن ارقم اعتراف مى كند هنگامی که

امیر المؤمنین علیه السلام در منطقه «رحبه» كوفه از حاضران خواست هر كس حدیث غدیر را از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم شنیده ، شهادت دهد، من نیز كه حدیث را ازپیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم شنیده بود در آنجا بودم، ولى آن‌را كتمان كردم! حضرت كتمان كنندگان را نفرین كرد ، به نفرین آن حضرت چشمانم كور شد !⁽¹⁾

البانی سلفی می گوید : نویسندۀ شیعی (علامه شرف الدین در المراجعات گفته است : صحت سند این روایت طبرانی اجماعی است در حالی که حتی یک نفر چنین نگفته، تنها ابن حجر هیتمی آن‌را صحیح دانسته است.

آن‌گاه آلبانی مغرورانه می‌گوید :

«منظور نویسندۀ شیعی از ابن حجر ، در اینجا عسقلانی نیست ، بلکه ابن حجر هیتمی مکی است و او نیز به صحت و ضعف اسناد حدیث آشنایی ندارد به ویژه آنکه در سند زید بن حسن انماطی هست که ابن حجر عسقلانی وی را ضعیف دانسته است. جرم دیگر نویسنده شیعی آن است که وی این روایت را به زید بن ارقم نسبت داده در حالی که روایت از حذیفه بن اسید است. ظاهراً نویسنده برای گمراه کردن مردم عمداً نام صحابی راوی را تغییر داده است ! ⁽²⁾»

متأسفانه تعصب و تکبری که از عبارت البانی پیدا است باعث اشتباه واضح ایشان شده است، اولاً: این روایت را طبرانی از هر دو صحابی(زیدی ارقم و حذیفه) با دو سند روایت نموده است.

ثانیاً: علامه شرف الدین آن‌را از ابی الطفیل از زید بن ارقم نقل کرده که در سند

آن زید بن حسن انماطی وجود ندارد . انماطی تنها در سند روایت حذیفه بن اسید است.

ثالثاً: ابن حجر هیتمی هر دو روایت را صحیح معرفی نموده است. در باب اول، شبهۀ یازده می‌گوید: «و لفظه عند الطبرانی و غیره بسند صحیح» و این جمله اطلاق دارد و هردو نقل طبرانی را شامل می‌شود. آن‌گاه روایت حذیفه را نقل می‌کند، ولی روایت ابی الطفیل از زید بن ارقم را درباب یازده، ذیل آیۀ چهار از آیات وارده در فضائل اهل‌بیت آورده ،آنجا که می گوید : وفی روایة صحیحة إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ أَمْرَیْنِ لَنْ تَضِلُّوا إنْ تَبِعْتُمُوهُمَا وَهُمَا: كِتَابَ اللهِ وَ أَهْلَ بَیْتِی عِتْرَتِی و زاد الطبرانی إِنَّی سَأَلْتُ ذلِكَ لَهُمَا فَلَا تَقْدِمُوهُمَا فَتَهْلِكُوا وَلَا تُقَصَّرُوا عَنْهُمَا فَتَهْلِكُوا وَلَا تُعَلَّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ أَعْلَمُ مِنْكُمْ، و این فرازی از حدیث ابی الطفیل از زید بن ارقم است ... .

«آن‌گاه ابن حجر هیتمی افزوده : ثم اعلم أن لحدیث التمسك بذلك طرقاً كثیرة وردت عن نیف وعشرین صحابیّاً و مر له طرق مبسوطة... و لا مانع من أنه كرر علیهم ذلك فی تلك المواطن وغیرها اهتماماً بشأن الكتاب العزیز و العترة الطاهرة⁽¹⁾حدیث ثقلین از بیست و چند نفر صحابی نقل شده و طرق و اسناد فراوانی دارد و حضرت رسول به جهت اهمیت کتاب عزیز و عترت طاهره آن‌را در اماکن متعدد بیان فرمود .

واگر کسی ابن حجر هیتمی صاحب الصواعق المحرقه را بی معرفت به علم رجال حدیث اهل سنت بداند تنها بر جهل و تکبر خود او دلالت می کند . افزون بر آنکه سیوطی در جمع الجوامع آن‌را صحیح می داند و می گوید:

حدیث زید بن أرقم : أخرجه الطبرانى (5/169 ، رقم 4980) والحاكم (3/160 رقم 4711)وقال : صحیح الإسناد على شرط الشیخین .⁽¹⁾

حدیث ثقلین زید بن ارقم که طبرانی و حاکم آنرا نقل کرده اند حتی بر اساس شرایط بخاری و مسلم صحیح است .

روایت پانزدهم : 2/ طبرانی _ قال: حدثنا محمد بن عبدالله الحضرمى وزكریا بن الساجى قالا: حدثنا نصر بن عبدالرحمن(ح) وحدثنا احمد بن القاسم بن مساور الجوهرى، ثنا سعید بن سلیمان الواسطی قالا: ثنا زید بن الحسن الانماطی ثنا معروف بن خربوذ عن أبی الطفیل عن حذیفه بن اسید الغفارى قال: لَمَّا صَدَرَ رَسُولُ اللهِ مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ نَهى أَصْحَابَهُ عَنْ شَجَرَاتٍ بِالْبَطْحَاءِ مُتَقَارِبَاتٍ، أَنْ یَنْزِلُوا تَحْتَهُنَّ، ثُّمَ بَعَثَ إلَیْهِنَّ فقُمَّ تَحْتَهُنَّ مِنْ الشَّوْكِ وَ عَمَدَ إلَیْهِنَّ فَصَلَّى تَحْتَهُنَّ.

ثُمَّ قَامَ فَقَالَ: یَا أَیُّها النّاسُ إِنَّى قَدْ نَبَّأَنِى اللّطِیفُ الْخَبِیرُ أَنَّهُ لَمْ یُعَمَّرْ نَبِىٌّ إلَّا نِصْفَ عُمُر الَّذِى یَلِیهِ مِنْ قَبْلِهِ، وَأَنِّى لَأظُنُّ أنْ یُوشِكَ أَنْ أُدْعى فَأجِیبَ وَ إِنّى مَسْؤُولٌ وَإِنَّكُمْ مَسْؤُولُونَ فَمَاذَا أَنْتُمْ قَائِلُوَن؟ قَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَجَهَدْتَ وَنَصَحْتَ فَجَزَاكَ اللُه خَیْراً. ⁽²⁾

فَقَالَ: أَلَیْسَ تَشْهَدُونَ أَنْ لَا إلهَ إلَّا اللهُ و أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ وَ أَنَّ جَنَّتَهُ حَقٌّ وَنَارَهُ حَقٌّ والْمَوتَ حَقَّ وَ أَنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ أَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لَا رَیْبَ فِیهَا و أَنَّ اللهَ یَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ.

قَالُوا: بَلى نَشْهَدُ بِذلِكَ، قَالَ: اللّهُمَّ اشْهَدْ ثُمَّ قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ إِن اللهَ مَوْلَاىَ و أَنَا مَولَى الْمُؤمِنِینَ و أَنا أوْلى بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهذَا مَوْلَاهُ _ یَعْنِى عَلِیّاً _

اللّهُمُّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ. ثُمَّ قَالَ:

أَیُّهَا النَّاسُ إِنّى فَرَطُكُمْ وَإنَّكُمْ وارِدُونَ عَلَىَّ الْحَوْضَ، حَوْضِى أَعْرَضُ مَا بَیْنَ بُصْرى وَ صَنْعَاءَ فِیه عَدَدَ النُّجُومِ قَدَحَانِ مِنْ فِضَّةٍ وَإِنَّى سَائِلُكُمْ حِینَ تَرِدُون عَلَىَّ عَن الثَّقَلَیْنِ، فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِى فِیهِمَا، الثَّقْلُ الأكْبَرُ كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ سَبَبٌ طَرْفَهُ بِیَدِ اللهِ وَ طَرْفٌ بِأَیْدِیكُمْ فَاسْتَمْسِكُوا به، لَا تَضِلُّوا وَ لَا تَبَدَّلُوا وَ عِتْرَتِى أَهْلَ بَیْتِی، فَإنَّهُ نَبَّأنِى اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ، أَنَّهُمَا لَنْ یَنْقَضِیَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ. ⁽¹⁾

« حذیفه بن اسید الغفارى مى گوید: هنگامى كه پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجة الوداع (به سوى مدینه) حركت كرد در منطقه بطحاء دستور داد: كسى زیر درختانى كه كنار هم بودند نرود، و عده­اى را فرستاد، تا آنكه زیر درختان رااز خار و خاشاك جاروب و پاكیزه كردند. آن‌گاه زیر درختان رفتند و نماز خواندند، سپس رو به مردم برخاست و فرمود:

اى مردم! خداى لطیف خبیر به من خبر داد: هیچ پیامبرى عمر نكرد مگر نصف عمر پیامبر پیش از خود و من گمان مى كنم به‌زودى دعوت حق را اجابت كنم و (از دنیا بروم) من مسئولم و شما هم مسئول هستید. حال چه مى‌گویید؟ مردم پاسخ دادند: گواهى مى دهیم شما رسالت الهى خود را رساندى و تلاش و خیر خواهى براى ما كردى خدایت جزاى خیر دهد.

حضرت بار دیگر پرسید: آیا شما به یگانگی خدا و رسالت من شهادت نمى دهید: آیا به حقانیت بهشت وجهنم و مرگ و زنده شدن مردگان و سربرآوردن

آنان از قبرها اقرار نمی كنید؟گفتند: آرى اقرار مى كنیم. فرمود: خدایا شاهد باش.

آن‌گاه فرمود: اى مردم خداوند مولاى (سرپرست) من است و من سرپرست مؤمنان هستم و من اولى (سزاوارتر) از خود مؤمنان به آنان هستم، پس هر كس من مولاى او هستم این شخص - یعنى على - مولاى اوست. خداوندا دوست بدار هركس او را دوست دارد و دشمن دار هركس او را دشمن دارد.

سپس فرمود: اى مردم من پیشاپیش (بر سر حوض كوثر) مى روم و شما در كنار حوض بر من وارد مى شوید. حوضی كه عرض آن بیش از فاصله بین صنعا و بصرى (شام و یمن) است. در كنار آن به عدد ستارگان آسمان كاسه‌هایى از نقره‌ای است و زمانى كه شما بر من وارد شوید من از شما در باره ثقلین (دو چیز گرانبها) مى پرسم، ببینید چگونه پس از من با آنان رفتار می‌كنید. ثقل اكبر (وزنه بزرگ‌تر) كتاب خدای عز و جل، سببى است كه یك طرف آن به دست خدا و طرف دیگرش به دست شما است، پس به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید (این دستور یا قرآن را ) تغییر ندهید و دیگری عترتم اهل بیت من، همانا خداى لطیف خبیر به من خبر داده كه آن دو پایان نمى یابند تا آنكه كنار حوض بر من وارد شوند. »

در این نقل برخلاف اکثر روایات، حدیث ثقلین پس از حدیث غدیر آمده ولی قاعده، عکس آن‌را اقتضا می کند یعنی حضرت وصی خود به صورت کلی ثقلین معرفی کند و سپس مصداق آن‌را مشخص نماید و ظاهرا این از اشتباه راوی است .

طبرانی صدر سند را به دو طریق از زید بن حسن انماطی نقل کرده ،هیثمی در مجمع الزوائد پس از نقل این حدیث مى گوید: رجال سند این حدیث موثق هستند تنها «زید بن حسن انماطی» منكر الحدیث ( حدیثش ناشناخته ) است . ولی ابن

حبان وی را توثیق کرده است.⁽¹⁾

چنان‌که البانی هم سند این روایت را صحیح دانسته است⁽²⁾و در حدیث رکعات نماز در بارۀ همین «زید بن حسن انماطی»گفته است : قال الحافظ : صدوق یخطىء . قلت : فمثله یحسن حدیثه و بخاصه إذا توبع⁽³⁾»؛ حافظ عراقی او را راستگویی دانسته که گاهی خطا می کند و من( البانی) می گویم :حدیث وی حسن (ملحق به صحیح) است به ویژه اگرشاهدی داشته باشد. .

روایات أبو بكر بن أبی عاصم

أبوبكر أحمد بن عمرو بن أبی عاصم الضحاك ابن مخلد الشیبانی (206 _ 287 ه- .ق) ملقب به ابن النبیل عالم به حدیث، زاهد رحاله، اهل بصره و قاضی اصفهان بود.حدود 300 کتاب نوشت ، از جمله المسند الكبیر دارای 50 هزار حدیث، و الآحاد والمثانی شامل حدود20 هزارحدیث، وكتاب السنة و الدیات و الاوائل .⁽⁴⁾

وی در کتاب السنه خود هشت روایت حدیث ثقلین را از شش نفر از اصحاب نقل کرده ، زید بن ثابت (سه روایت) ابو سعید خدری (دو روایت) زید بن ارقم و عبدالله بن عمر و عبدالله بن عباس و امام علی علیه السلام نیز سه روایت او به شرح زیر است:

روایت شانزدهم : 1 / ابن أبی عاصم _ حدَّثَنَا أَبُو مَسْعُودٍ الرَّازِی ، حَدَّثَنَا زَیدُ بْنُ

عَوْفٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ حَبِیبِ بْنِ أَبِی ثَابِتٍ عَنْ أَبِی الطُّفَیلِ عَنْ زَیدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم مِنْ حَجَّةِ الْوَدَاعِ كَانَ بِغَدِیرِ خُمٍّ قَالَ: كَأَنِّی قَدْ دُعِیتُ فَأَجَبْتُ وَإِنِّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَینِ أَحَدُهُمَا أَكْبَرُ مِنَ الآخَرِكِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِی فَانْظُرُوا كَیفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا وَ لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ وَإِنَّ اللَّهَ مَوْلای وَ أَنَا وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ ثُمَّ أَخَذَ بِیدِ عَلِیّ رَضِی اللَّهُ عَنْهُمْا فَقَالَ مَنْ كُنْتُ وَلِیُّهُ فَعَلِیّ وَلِیُّهُ فَقَالَ: أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلّى الله علیه و سلّم فَقَالَ مَا كَانَ فِی الرِّكَابِ إِلّا قَدْ سَمِعَهُ بِأُذُنَیهِ وَ رَآهُ بِعَینَیهِ.

قَالَ الأَعْمَشُ : فَحَدَّثَنَا عَطِیةُ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ بِمِثْلِ ذَلِكَ.⁽¹⁾

« ابن ابی عاصم به سند خود از ابو الطفیل از زید بن ارقم می­گوید: وقتی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجة الوداع بر می­گشت در غدیر خم فرود آمد، فرمود: گویا مرگم نزدیک شده و به‌زودی دعوت حق را اجابت خواهم کرد، من در میان شما دو چیز گران سنگ می­گذارم، که یکی بزرگ‌تر از دیگری است، کتاب خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار می کنید؟ آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

سپس فرمود: خدای عزّ وجلّ سرپرست من است و من سرپرست هر مؤمنی هستم ، سپس دست علی را گرفت و فرمود هركس من ولی او ( سزاوارتر از او به خود او) هستم على ولى وسرپرست اوست .

ابو الطفیل می گوید از زید بن ارقم پرسیدم آیا خودت این حدیث را از پیامبر شنیدی ؟ پاسخ داد هیچ کس در کاروان نبود مگر آنکه این حدیث را شنید .

اعمش می گوید این روایت را عطیه از ابو سعید ( خدری) نیز نقل کرده است. »

روایت هفدهم : 2/ ابن أبی عاصم _ حَدَّثَنَا سُلَیمَانُ بْنُ عُبَیدِ اللَّهِ الْغَیلانِی ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا كَثِیرُ بْنُ زَیدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِی عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِی رَضِی اللَّهُ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: إِنِّی تَرَكْتُ فِیكُمْ مَا إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللَّهِ سَبَبُهُ بِیدِ اللَّهِ وَ سَبَبُهُ بِأَیدِیكُمْ وَ أَهْلَ بَیتِی⁽¹⁾.

« ابن ابی عاصم به سند خود از علی (رض) روایت می کند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من در میان شما چیزی گذاشتم که تا وقتی آن‌را بگیرید گمراه نمی شوید :کتاب خدا که سببی از آن به دست خدا و سببی از آن به دست شما است و دیگری أهل بیت من. »روایت هجدهم : 3/ ابن أبی عاصم _ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ، حَدَّثَنَا شَرِیكٌ عَنِ الرُّكَینِ عَنِ الْقَاسِمِ عَنْ زَیدٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم : إِنِّی تَارِكٌ فِیكُمُ الْخَلِیفَتَینِ مِنْ بَعْدِی كِتَابَ اللَّهِ، وَعِتْرَتِی أَهْلَ بَیتِی وَإِنَّهُمَا لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یرِدَا عَلَیّ الْحَوْضَ.⁽²⁾

« ابن ابی عاصم به سند خود از زید بن ثابت می گوید پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : من دو جانشین در میان شما می‌گذارم كتاب خدا و اهل‌بیتم و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا آنكه همگی در كنار حوض بر من وارد شوند .»

در این روایت زیدبن ثابت هم خلیفتین به‌جای ثقلین آمده وخلیفۀ دوم عترت و اهل‌بیت معرفی شده ، ولی ابن أبی عاصم در حدیث عبد الله بن عمر ( ح1556) و

عبدالله بن عباس ( 1557 )که به همین مضمون است بر لفظ کتاب خدا اکتفا نموده و اهل بیت را نیاورده و با ملاحظه روایات دیگر روشن است که در آن روایت تحریفی از طرف راوی یا مؤلف یا ناسخ یا ناشر صورت گرفته است.

روایت محمد بن سعد کاتب واقدی

ابو عبدالله محمد بن سعد بن منیع ، ملقب به ابن سعد ، و كاتب الواقدی محدّث، حافظ، مورّخ، در بصره متولد شد (168 _ 230ق) تحصیل و رشد علمی خود را در همان شهر آغاز کرد و با علمایی چون ابن مهدی و طیالسی و ابی عاصم النبیل همراهی داشت .

برای تحصیل به بغداد ومكه ومدینه سفر کرد و از هشیم بن بشیر و سفیان بن عیینة و وكیع بن الجراح و غیر ایشان استفاده نمود ، بخش زیادی از عمرش را در بغداد و با استاد معروف تاریخ و سیره محمد بن عمر الواقدی به‌سر برد تا آنکه ملقب به كاتب واقدی شد ، سپس به جای او تدریس کرد. بزرگانی چون ابن أبی الدنیا وحارث بن أبی أسامه و أبی القاسم البغوی ، و مورخ و نسابۀ كبیر بلاذری از او بهره بردند . ابن حجر درباره اش گفته است : أحد الحفاظ الكبار الثقات المتحرّین. ⁽¹⁾معروف ترین کتاب او الطبقات الکبری است که در آن حدیث ثقلین را به شرح زیر آورده است :

روایت نوزدهم : 1/ محمد بن سعد _ أخبرنا هاشم بن القاسم الكنانی، أخبرنا محمد بن طلحة عن الأعمش عن عطیة عن أبی سعید الخدری عن النبیّ، صلّى الله علیه وسلّم، قَالَ: إِنِّی أوْشَكَ أَنْ أدْعى فَأُجِیبَ وَإِنّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ كِتَابَ

اللهِ وَعِتْرَتِی، كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَى الأَرْضِ، وَعِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی، وَإِنَّ اللَّطیفَ الخَبِیرَ أَخْبَرَنِی أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ، فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا.⁽¹⁾

ابو سعید خدری می گوید : پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اى مردم گمان مى كنم به‌زودى دعوت حق را اجابت كنم و (از دنیا بروم) من دو امانت گران‌سنگ در میان شما می‌گذارم كتاب خدا و عترتم ، اهل‌بیتم و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا آنكه همگی در كنار حوض بر من وارد شوند .

كتاب خدا که ریسمانی است كه از آسمان به زمین آویخته، و دیگری عترتم اهل بیت من، همانا خداوند لطیف خبیر به من خبر داده كه آن دو پایان نمى یابند تا آنكه كنار حوض بر من وارد شوند. ، ببینید چگونه پس از من به آنان رفتار می‌كنید.

روایت ابن جعد جوهری

ابو الحسن علی بن الجعد بن عبید جوهری (133 _ 230ق) شیخ بغداد در عصرخود و در همان حال تاجر جواهر بود .ازین رو ملقب به جوهری شد. عبد الله بن محمد البغوی دوازده جزء از احادیث او را به نام " الجعدیات " جمع آوری نموده است . وی کتابی به نام المسند و مشتمل بر حدیث ثقلین به شرح زیر دارد:⁽²⁾

روایت بیستم : 1 / ابن جعد جوهری _ حدثنا بشر بن الولید ، نا محمد بن طلحة،

عن الأعمش ، عن عطیة ، عن أبی سعید: أَنَّ النَّبیَّ صَلّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: إِنَّی أَوْشَكَ أَنْ أُدْعَى فَأُجِّیبَ ، وَإِنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ كِتَابَ اللهِ، حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَى الأَرْضِ وَعِتْرَتیِ أَهْلَ بَیْتِی ، وَإِنَّ اللَّطِیفَ الخَبِیرَ أخْبَرَنِی أنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ ، فَانْظُرُوا بِمَا تَخْلُفُونِی فِیهِمَا.

پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اى مردم گمان مى كنم به‌زودى دعوت حق را اجابت كنم و (از دنیا بروم) من دو امانت گران‌سنگ در میان شما می‌گذارم: كتاب خدا که ریسمانی است كه از آسمان به زمین آویخته، و دیگری عترتم اهل بیت من، همانا خداوند لطیف خبیر به من خبر داده كه آن دو پایان نمى یابند تا آنكه كنار حوض بر من وارد شوند. ، ببینید چگونه پس از من با آنان رفتار می‌كنید.»

روایات عبد بن حمید

ابو محمّد عبد بن حمید بن نصر از حفّاظ حدیث و متوفای سال 249 ق است زادگاه او « كِسْ » به کسر کاف، شهرى نزدیك سمرقند است و از كتاب‌هاى او المسند الكبیر و تفسیر قرآن است. ذهبی در باره‌اش می‌گوید: الامام الحافظ الحجة الجوال.⁽¹⁾

او دو روایت از زید بن ثابت و زید بن ارقم از حدیث ثقلین دارد. که اولی به شرح زیر است:

روایت بیست و یک : 1 /عبد بن حمید_ ثنا یحیى بن عبد الحمید، ثنا شریك، عن الركین، عن القاسم بن حسان، عن زید بن ثابت قال: قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله و سلم : إِنِّی تَارِكٌ فِیكُمْ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا: كِتَابَ اللّهِ _ عَزَّ وَجَلَّ_ و عَتْرَتِی وَإنَّهُمَا لَنْ

یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا الْحَوْضَ . ⁽¹⁾

بوصیری کارشناس و ارزیاب اسناد مسانید دهگانه می گوید :راویان این سند موثق هستند . ⁽²⁾

روایات دارمی

ابومحمد عبدالله بن عبدالرحمان بن فضل دارمی سمرقندی یکی از اعلاماهل سنت و صاحب المسند و تفسیر و جامع السنن بود، مسلم و أبوداود و ترمذی از او روایت کرده و به كمال و فضل او گواهی داده‌اند. وی در سال 255ق در شهر مرو وفات کرد . ⁽³⁾

یکی از روایات او در السنن چنین است .

روایت بیست و دوم : 1/ دارمی _ حدثنا جعفر بن عون ثنا أبو حیان عن یزید بن حیان عن زید بن أرقم قال: قَاَمَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یَوْماً خَطِیباً فَحَمِدَ اللهَ وَ أَثْنى عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ یُوشِكُ أَنْ یَأْتِیَنِی رَسُولُ رَبَّی فَأْجِیبَهُ وَ إِنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَوَّلُهُمَا كِتَابُ اللهِ فِیهِ الْهَدَى وَ النُّورُ فَتَمَسَّكُوا بِكِتَابِ اللِه وَ خُذُوا بِهِ فَحَثَّ عَلَیْهِ وَ رَغَّبَ فِیهِ ثُمَّ قَالَ: وَ أَهْلُ بَیْتِی، أُذَكَّرُكُمُ اللهَ فِی أهْلِ بَیْتِی. ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.

قال حسین سلیم أسد : إسناده صحیح.⁽⁴⁾

«اى مردم همانا من بشرى هستم كه به‌زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم.

ومن دو چیز گران‌سنگ در میان شما مى گذارم ، اولى آنها كتاب خدا كه در آن نور و وهدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود . سپس فرمود : و اهل بیتم، شما را به‌خدا یادآوری می کنم در بارۀ اهل بیتم. تا سه بار آن‌را تکرار نمود .

محقق و ارزیاب رجال کتاب سنن دارمی ، سلیم اسد می گوید : سند این حدیث صحیح است.»

روایات بلاذری

احمد بن یحیی بن جابر البلاذری (م 279ق) مورّخ نامی، صاحب کتاب فتوح البلدان و انساب الاشراف در تاریخ و رجال است . ⁽¹⁾او در کتاب اخیر روایات متعددی در بارۀ حدیث ثقلین و غدیر دارد ، ولی تنها روایت ذیل مشتمل بر هر دو حدیث ثقلین وغدیر است.

روایت بیست و سوم: 1/ بلاذری_ حدثنا عبد الملك بن محمد بن عبد الله الرقاشی، حدثنا یحیى بن حماد، حدثنا أبو عوانة، عن الأعمش، عن حبیب بن أبی ثابت عن عامر بن واثلة أبی الطفیل: عن زید بن أرقم قال: كُنَّا مَعَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم فِی حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَلَمَّا كُنَّا بِغَدِیرِ خُمّ أَمَرَ بِدَوْحَاتٍ فَقُمْنَ ثُمَّ قَامَ فَقَالَ: كَأَنَّی قَدْ دُعِیتُ فَأَجَبْتُ إنَّ اللهَ مَوْلَایَ وَ أَنَا مَوْلَى كُلَّ مُؤْمِنِ ، وَ أَنَا تَارِكٌ فِیكُمْ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَمْ تَضِلُّوا، كتابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَأَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ. ثُمَّ أَخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ

فَقَالَ: مَنْ كُنْتُ وَلِیُّهُ فَهذَا وَلِیُّهُ، اللّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ.

قَالَ: قُلْتُ لِزَیْدِ: أَنْتَ سَمِعْتَ هذَا مِنْ رَسُولِ اللِه صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: مَا كَانَ فِی الدَّوْحَاتِ أَحَدٌ إلَّا وَقَدْ رَأَى بِعَیْنِهِ وَسَمِعَ بِإِذْنِهِ ذلِكَ.⁽¹⁾

«زید بن ارقم مى گوید: هنگامى كه پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجة الوداع بازگشت، در غدیر خم فرود آمد. دستور داد زیر درختان تنومندى را از خار و خاشاك پاكیزه كنند، سپس فرمود: گویا به‌زودى دعوت حق را اجابت كنم وخدا مولای من و شما است . و من در میان شما چیزی مى­گذارم که اگر به آن تمسک کنید گمراه نشوید ، کتاب خدا و عترتم اهل بیم ،آن دو از یكدیگر جدا نمی­شوند تا آنكه بر من وارد شوند.

سپس دست على را گرفت و فرمود: هر كس من مولاى او هستم این علی ولى اوست.خدایا دوست دار هر كس على را دوست دارد و دشمن دار هركس او را دشمن دارد .

ابو الطفیل مى گوید: من به زید بن ارقم گفتم: آیا خودت این سخن را از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدى؟ پاسخ داد : هیچ كس زیر درختان (منطقه غدیر خم) نبود، مگر آنكه پیامبر را دید و این سخن را از او شنید .»

روایات فسوی

ابو یوسف یعقوب بن سفیان فارسی فسوی از بزرگان حافظ حدیث و اهل شهر فسای ایران است. سی سال درپی علم حدیث بود و از بیش از هزاراستاد حدیث روایت نمود ودر سال 277ق در بصره وفات کرد . از تالیفات او التاریخ الكبیر و

كتاب المعرفة والتاریخ است ⁽¹⁾

در کتاب اخیر وی حدیث ثقلین را به شش روایت از زید بن ارقم و ابو سعید خدری آورده که یکی از آنها به شرح زیر است.

روایت بیست و چهارم : 1/ فسوی _ حدَّثنا یحیى قَال : حدَّثنا جریر عن الحسن بن عبید الله عن أبی الضحى عن زید بن أرقم قَال: قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم : إِنَّی تَارِكٌ فِیكُمْ مَا إنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی وَأَنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.⁽²⁾

«أبی الضحى از زید بن أرقم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل می کند که فرمود : من چیزی در میان شما می گذارم تا وقتی که به آن دو چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد كتاب خدای عز وجل وعترتم یعنی أهل بیتم ، این دو از هم جدا نخواهند شد تا اینکه سر حوض (کوثر) بر من وارد شوند.»

روایا ت أبی یعلی الموصلی

ابو یعلى احمد بن علی بن مثُنى بن یحیى بن عیسى بن هلال تمیمی، موصلی، (211_ 307ق) در باره اش گفته اند: الإمام الحافظ، محدّث الموصل، شیخ الإسلام، كثیر الحدیث، و کان عاقلاً حلیماً صبوراً، حسن الأدب، وإلیه انتهى علو الإسناد.

از کودکی به کسب علم پرداخت و نزد احمد بن منیع و خلیفة بن خیاط و ابی خیثمة زهیر بن حرب و ابی بكر بن أبی شیبة و علی بن الجعد و علی بن المدینی و

یحیى بن معین و غیر آنان تلمذ کرد. نسائی و ابن حبان و طبرانی و ابن عدی و ابن السنی و غیر ایشان از او استفاده کردند .از جمله کتب او معجم الشیوخ و دیگری المسند است.⁽¹⁾

او این حدیث را در المسند با دو طریق و سه متن نقل کرده است، روایت سوم آن به شرح زیر است:روایت بیست و پنجم : 1/ أبو یعلى_

قال حدثنا سفیان بن وكیع ثنا محمد بن فضیل عن عبدالملك بن ابی‌سلیمان عن عطیة العوفی عن ابی‌سعید الخدری قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ یَقُولَ: یَا أَیَّهَا النَّاسُ إنَّی كُنْتُ قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمْ مَا إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی، الثَّقَلَیْنِ. أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ، كِتَابَ اللهِ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَی الأرْضِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَأَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.⁽²⁾

«ابو سعید خدری می گوید: از پیامبر شنیدم که فرمود :ای مردم من در میان شما چیزی را می‌گذارم که اگر آن‌را بگیرید هر گز گمراه نمی‌شوید، یکی از آن دو بزرگ تر از دیگری است کتاب خدا که از آسمان آویخته به زمین است و عترت من، اهل بیت من؛ و این دو از هم جدا نخواهد شد تا آنکه سر حوض کوثر بر من وارد شوند. »

سند روایت صحیح یا حسن است. تنها بر سفیان بن وکیع اشکالی کرده اند ولی ابن حجر وی را راستگو دانسته و ابن حبان وی را شیخ فاضل، صدوق و ترمذی حدیث او را حسن دانسته است.⁽³⁾

روایات دولابی

ابو بشر محمد بن احمد بن حماد الدولابی (224 _ 310ق) مورّخ و از حفاظ حدیث و أهل "دولاب " ری بود. او برای تحصیل حدیث به بلاد مختلف رفت و عاقبت در مصر رحل اقامت افکند و در راه حج، بین مكه و مدینة وفات کرد. دو کتاب دارد: الكنى والاسماء و الذریة الطاهرة ⁽¹⁾.

وی درکتاب اخیر یک روایت از حدیث ثقلین دارد:

روایت بیست و ششم : 1/ دولابی_ حدثنا إبراهیم بن مرزوق ، حدثنا أبو عامر العقدی ، حدثنی كثیر بن زید، عن محمد بن عمر بن علیّ، عن علیّ، أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم حَضَرَ الشَّجَرَةَ بِخُمًّ قَالَ فَخَرَجَ آخِذاً بِیَدِ عَلِیٍّ فَقَالَ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ أَلَسْتُمَ تَشْهَدُونَ أَنَّ اللهَ وَ رَسُولَهُ أوْلَى بِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ و أَنَّ اللهَ و رَسُولَهُ مَوْلَاكُمْ؟ قَالُوا:بَلَى قَالَ: فَمَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَإِنَّ عَلِیًّا مَوْلَاهُ.

أَوْ قَالَ فَإِنَّ هذَا مَوْلَاهُ. إِنَّی قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمْ مَا إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِ لَمْ تَضِلَّوا كِتَابَ اللهِ، و أَهْلَ بَیْتِی ».⁽²⁾

«علی علیه السلام روایت می کند : هنگامی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به درختی در (غدیر) خم رسید روی به مردم نمود و دست علی را گرفت و فرمود : آیا نمی دانید خدا و رسولش بر شما از خودتان سزاوارترند ؟ گفتند آری . فرمود :هر کس من مولای اویم این علی مولای اوست .

آن‌گاه فرمود :من در میان شما چیزی گذاشتم که اگر آن‌را بگیرید گمراه نمی‌شوید کتاب خدا و اهل‌بیت من .»

دولابی صدر روایت را هم در کتاب دیگرش الكنى والأسماء به دو طریق از براء بن عازب و امام علی علیه السلام نقل می کند .⁽¹⁾

روایات ابن خزیمه

ابوبكر محمد بن اسحاق بن خزیمه بن مغیرة نیشابوری (م 311ق)، درباره‌اش گفته‌اند: الحافظ الحجّة، الفقیه، شیخ الإسلام، نزد اسحاق بن راهویه و مشایخ فراوان دیگر درس خواند . در عصر او در خراسان امامت وحفظ حدیث در اختیار وی بود. بخاری ومسلم از او در صحیحین نقل حدیث کرده اند .⁽²⁾

او دارای 140 کتاب است که یکی از آن‌ها الصحیح ابن خزیمه و مشتمل بر حدیث ثقلین به شرح زیر است :

روایت بیست و هفتم: 1/ ابن خزیمه _ حدثنا یوسف بن موسى حدثنا جریر و محمد بن فضیل عن أبی حیان التیمی و هو یحیى بن سعید التیمی الرباب - عن یزید بن حیان قال: انْطَلَقْتُ أَنَا وَ حُصَیْنُ بنُ سَمُرَةَ وَ عَمْرُو بنُ مُسْلِمِ إلَى زَیْدِ بْنِ أَرْقَمَ فَجَلَسْنَا إلَیْهِ فَقَالَ لَهُ حُصَیْنٌ: یَا زیدُ رَأَیْتَ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم و صَلَّیْتَ خَلْفَهُ وَ سَمِعْتَ حَدِیثَهُ وَ غَزَوْتَ مَعَهُ لَقَدْ أَصَبْتَ یَا زَیْدُ خَیْراً كَثِیراً حَدَّثْنا یَا زَیْدُ حَدِیثاً سَمِعْتَ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم وَ مَا شَهِدْتَ مَعَهُ قَالَ: بَلى ابنُ أَخِی لَقَدْ قَدِمَ عَهْدِی وَكَبُرَتْ سنَّی وَ نَسِیتُ بَعْضَ الَّذِی كُنْتُ أَعِی مِنْ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم فَمَا حَدَّثْتُكُمْ فَاقْبَلُوهُ وَ مَا لَمْ أُحَدَّثْكُمُوهُ فَلَا تُكَلَّفُونِی قَالَ: قامَ فِینَا رَسُولُ اللِه صلی الله علیه و آله و سلم یَوْماً خَطِیباً بِماءٍ یُدْعى خُمًّ فَحَمِدَ اللهَ وَ أثْنى عَلَیْهِ وَ وَعَظَ وَ ذَكَرَ ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدُ أَیُّهَا النَّاسُ فَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ یُوشِكُ أَنْ یَأْتِیَنِی رَسُولَ

رَبَّی فَأُجِیبُهُ وَ إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَوَّلُهُمَا كِتابُ اللهِ فِیهِ الهُدى وَ النُّورُ مَنِ اسْتَمْسَكَ بِهِ وَ أَخَذَ بِهِ كَانَ عَلى الْهُدَى وَ مَنْ تَرَكَهُ وَ أَخْطَأَهُ كَانَ عَلَى الضَّلَالَةِ وَ أَهْلُ بَیْتِی أُذَكَّرَكُمُ اللهَ فِی أهْل بَیْتِی ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.

قَالَ حُصَیْنٌ: فَمَنْ أَهْلُ بَیْتِهِ یَا زَیْدُ؟ أَلَیْسَتَ نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ؟ قَالَ: بَلَى نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لكِنْ أَهْلُ بَیْتِهِ مَنْ حُرِّمَ الصَّدَقُة قَالَ: مَنْ هُمْ؟ قَالَ: آلُ عَلِیًّ وَ آلُ عَقِیلٍ وَ آلُ جَعْفَرٍ وَ آلُ الْعَبَّاسِ قَالَ حُصَیْنٌ: وَ كُلُّ هؤُلاءِ حُرَّمَ الصَّدَقَةُ؟ قَالَ: نَعْمَ.

«یزید بن حیان مى گوید: من و حصین بن سبره و عمر بن مسلم نزد زید بن ارقم رفتیم. پس از اینکه نشستیم حصین به او گفت: اى زید! شما پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم را دیدى، سخن او را شنیدى. در غزوات او شركت كردى و پشت سر او نماز خواندى پس خیلى نعمت‌ها را دیده‌اى! پس از احادیثی از پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم شنیدى براى ما هم بگو.

زید گفت: اى فرزند برادرم! به خدا قسم سنم بالا رفته و زمان زیادى از آن وقت گذشته است وبعضى از مطالبى را که از آن حضرت شنیده و حفظ كرده بودم فراموش كرده‌ام؛ پس هر چه برایتان نقل كردم آن‌را بگیرد و آنچه نقل نكردم مرا به زحمت نیندازید (از من نخواهید برایتان نقل كنم) بعد شروع كرد به نقل این حدیث و گفت : روزى پیامبر در كنار آبی بین مكه و مدینه كه خمّ نامیده مى شد برخاست. و حمد و ثنای الهى را به‌جا آورد و موعظه كرد و تذكر داد.

سپس فرمود:اى مردم همانا من بشرى هستم كه به‌زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم.

من دو چیز گران‌سنگ در میان شما مى‌گذارم: اولى آن‌ها كتاب خدا كه در آن نور و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن

تاکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود .

سپس فرمود :و اهل بیتم، شما را به‌خدا یادآوری می کنم دربارۀ اهل بیتم. تا سه بار .

حصین پرسید: چه کسانی از اهل بیت او به شمار می‌روند؟

آیا زنان او از اهل بیتش نیستند؟ پاسخ داد : نه، به خدا قسم زنى یك عمربا مردى زندگى مى كند سپس مرد او را طلاق مى‌دهد و آن زن نزد پدر و خانواده‌اش بر مى‌گردد. همانا اهل بیت او اصل و نسب او هستند كه صدقه بر آنان حرام است.»⁽¹⁾

این روایت همان روایت مسلم است که حدیث ثقلین را به شکلی ناقص نقل کرده است .

روایات طحاوی

ابوجعفر احمد بن محمد بن سلامة طحاوی، (238 _ 321ق) متولد طحا، قریه‌ای در صعید مصر بود. وی محدِّث، فقیه و مشهور به کتابش العقیدة الطحاویة است. نزد دایی‌اش مزنی، شاگرد شافعی درس خواند سپس به مذهب ابی حنیفه روی آورد و نزد فقیه حنفی احمد بن ابی عمران تفقه نمود . پس از آن به شام رفت، و در بیت‌المقدس و غزه و عسقلان و دمشق استماع حدیث نمود، آن‌گاه به مصر سفر کرد. و ریاست اصحاب أبی حنیفة را در مصر به دست گرفت و همان جا وفات نمود.

وى از یونس بن عبد الأعلى، و هارون ابن سعید الأیلی، و محمد بن عبدالله بن عبدالحكم، وإبراهیم بن أبی داود الضریس، و غیرهم روایت نموده. و فرزندش علی،

و سلیمان بن أحمد الطبرانی، و أبو الحسین محمد بن المظفر، و یوسف بن القاسم المیانجی، و أحمد بن عبدالوارث الزجاج، و عبدالعزیز بن محمد الجوهری از او روایت کرده اند .از جمله کتاب‌های او شرح معانی الآثار؛ مشكل الآثار؛ اختلاف الفقهاء؛ المختصر فی الفقه؛ و العقیدة (مشهورة باسم العقیدة الطحاویة) أحكام القرآن؛ الوصایا؛ المحاضر و السجلات است .⁽¹⁾

او در کتاب مشکل الآثار حدیث ثقلین را به دو روایت از زید بن ارقم به شرح زیر آورده است.

بیست و هشتم: 1 / طحاوی_ حدثنا فهد بن سلیمان قال : حدثنا أبو غسان مالك بن إسماعیل النهدی قال: ثنا إسرائیل بن یونس، عن عثمان بن المغیرة ، عن علی بن ربیعة الأسدی قال: لَقِیتُ زَیْدَ بْنَ الأَرْقَمَ و هُوَ داخِلٌ عَلى الْمُخْتَارِأَوْ خَارِجٌ، فَقُلْتُ: مَا حَدِیثُ بَلَغَنِی عَنْكَ؟ سَمِعْتَ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم یَقُولُ: إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ: كَتِابَ اللِه وَعِتْرَتِی؟ قَالَ: نَعَمْ.⁽²⁾

علی بن ربیع می گوید : هنگامی که زید بن ارقم بر مختار وارد یا از نزد او خارج می شد با او ملاقات کردم و از او پرسیدم ، حدیثی از شما به من رسیده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : إنی تارك فیكم الثقلین : كتاب الله و عترتی؛ آیا درست است؟ پاسخ دارد آری درست است .

روایات آجری

أبو بكر محمد بن الحسین بن عبد الله آجُری: فقیه شافعی و محدث بود .

«آجُر» از روستاهای بغداد است . وی پیش از سال330 ق به مكه رفت و به عبادت پرداخت. سیوطی در بارۀ او می‌گوید: الإمام المحدث القدوة... كان عالماً عاملاً صاحب سنة دیّناً ثقة. وی در سال 360ق در مکه وفات کرد.

کتبی به‌شرح زیر دارد: أخبار عمر بن عبد العزیز، أخلاق حملة القرآن، أخلاق العلماء _ ، التفرد و العزلة، حسن الخلق، الشبهات و الشریعة.⁽¹⁾

وی در کتاب الشریعة، دو روایت از عطیه از ابو سعید خدری در حدیث ثقلین دارد که یکی آن‌ها به شرح زیر است .

بیست و نهم: 1 / آجری _ حدثنا أبو حفص عمر بن أیوب السقطی قال : حدثنا بشر بن الولید القاضی قال: حدثنا محمد بن طلحة، عن الأعمش ، عن عطیة بن سعد ، عن أبی سعید الخدری: أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: «إنَّی أَوْشَكَ أَنْ أُدْعى فَأْجِیبَ، وَإنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ كِتَابَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْرَتِی، كِتَابُ اللهِ عَزَّ و جَلَّ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إلَى الأَرْضِ، وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی، وَأَنَّ اللَّطِیفَ الْخَبِیرَ أَخْبَرَنِی أَنَّهُمُا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ فَانْظُرُوا بِمَا تَخْلُفُونَنِی فِیهِمَا»⁽²⁾. ترجمۀ آن از ترجمۀ روایات دیگر دانسته می شود .

روایات مسعودی

علی بن الحسین بن علی، أبو الحسن مسعودی (م 345ق در مصر) مورّخ، جهان گرد ، محقق، اهل بغداد ، از نسل عبد الله بن مسعود می‌باشد . ذهبی او را بغدادی و معتزلی می‌شمارد. از تصانیف او مروج الذهب و أخبار الزمان و من أباده

الحدثان، التنبیه والإشراف و أخبار الخوارج و المقالات فی أصول الدیانات و البیان فی أسماء الائمة، و المسائل و العلل فی المذاهب والملل و الابانة عن أصول الدیانه و سر الحیاه، و الاستبصار فی الامامة، و السیاحة المدنیة فی السیاسة و الاجتماع. ⁽¹⁾

وی در کتاب تاریخی خود مروج الذهب، حدیث ثقلین را بدون سند _ از امام حسن علیه السلام به صورت نقل به معنا به شرح زیر آورده است .

روایت سی: 1/ مسعودی _ مِنْ خُطَبِ الْحَسَنِ رضی الله عنه فِی أَیَّامِهِ فِی بَعْضِ مُقَامَاتِهِ أَنَّهُ قَالَ: نَحْنُ حِزْبُ اللهِ الْمُفْلِحُونَ، وَعِتْرَةُ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله و سلم الأَقْرَبُونَ، و أَهْلُ بَیْتِهِ الطَاهِرُونَ الطَّیَّبُونَ، وَ أَحَدُ الثَّقَلَیْنِ اللَّذَیْنِ خَلَّفَهُمَا رَسُولُ اللِه صلی الله علیه و آله و سلم ، و الثَّانِی كتابَ اللّهِ، فِیهِ تَفْصِیلُ كُلَّ شَیْءٍ، لَاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ، وَلَا مِنْ خَلْفِه، و الْمُعَوَّلُ عَلَیْهِ فِی كُلَّ شَیْءٍ، لا یُخْطِئُنَا تَأوِیلُهُ، بَلْ نَتَیَقَّنَ حَقَائِقَهُ، فَأَطِیعُونَا، فَإِنَّ طَاعَتَنَا مَفْرُوضَةٌ إذْ كَانَتْ بِطَاعَةِ اللهِ و الرَّسُولِ و أُولِی الْأَمْرِ مَقْرُونَةً فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إلَى اللّهِ و الرَّسُولِ.⁽²⁾

«روزی امام حسن علیه السلام در زمان خلافتش در خطبه ای فرمودند : ما حزب رستگار خدا و خاندان نزدیك پیامبر خدا، و خانواده پاك و پاكیزه او و یكى از ثقلین( دو چیز گرانبها) هستیم كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پس از خود در میان امّتش به‌جاى گذارد.

و ما همدوش كتاب خداییم كه تفصیل هر چیز در آن هست، و هیچ گونه باطلى از پس و پیش در آن راه ندارد، پس اعتماد و اطمینان در تفسیر آن بر ماست، و ما در تأویل آن راه خطا نپوییم، بلكه حقائق آن را به یقین مى‌دانیم.

پس از ما اطاعت كنید كه اطاعت ما واجب شمرده شده، چرا كه با طاعت

خدا_ عزّ و جلّ_ و رسولش همراه گشته است .خدای_ عزّ و جلّ_فرمود «اى كسانى كه ایمان آورده‌اید از خدا و رسول او و صاحبان امر اطاعت كنید، پس اگر در مورد چیزى نزاع پیدا كردید آن را به حكم خدا و رسول باز گردانید.»

روایت ابن المظفر البزار

ابو الحسین احمد بن المظفر بن موسى بن عیسى، البزار محدث عراق در عصر خود بود . گفته شده: او از نسل سلمة بن الاكوع صحابی معروف است ، تولد و وفات او (286 _ 379ق) در بغداد بود. در معروف ترین کتابش المسند حدیث ثقلین را به شرح زیر آورده است :

روایت سی ویک: 1/ البزار _ حدثنا الحسین بن علی بن جعفر ، قال : نا علی بن ثابت ، قال : نا سعاد بن سلیمان، عن أبی إسحاق ، عن الحارث ، عن علی ، قال : قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم : إنَّی مَقْبُوضٌ وَإِنَّی قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ كِتَابَ اللهِ و أَهْلَ بَیْتِی وَإِنَّكُمْ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُمَا و أَنَّهُ لَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ حَتَّى یَبْتَغِى أَصْحَابَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم ، كَمَا تَبْتَغِى الضَّالَّةُ فَلَا تُوجَدُ.⁽¹⁾

«حضرت علی علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت می کند که حضرت فرمود : من از دنیا می روم در حالی که در میان شما دو امانت گرانبها می گذارم که با آن هر گز گمراه نمی‌شوید: کتاب خدا و اهل بیتم و دیگر اینکه پیش از قیامت مردم اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را مانند گم شده ای می جویند ولی آن گم شده یافت نمی شود . »

روایات دارقطنی

ابوالحسن علی بن عمر بن احمد البغدادی شافعی معروف به دار قطنی (306_

385ق). درباره اش گفته اند: الحافظ المحدث الفاضل المشهور كان فرید عصره وقریع دهره، قال الخطیب كان فرید عصره وإمام وقته وانتهى الیه علم الأثر والمعرفة بالعلل وأسماء الرجال مع الصدق والثقة وصحة الاعتقاد

او از ابی القاسم البغوی، ویحیى بن محمد بن صاعد، و ابی بكر بن ابی داود، و ابی بكر النیسابوری، و الحسین بن اسماعیل المحاملی، و ابی العباسابن عُقدة، وإسماعیل الصفار، و غیر ایشان نقل حدیث کرده و جماعتی مانند حافظ أبوعبدالله الحاكم، و حافظ عبدالغنی، و تمّام الرازی، و أبو نعیم الأصبهانی، و أبوبكر البرقانی، و أبوعبدالرحمن السلمی، و أبوحامد الإسفرایینی، و قاضی أبو الطیب الطبری، و حمزة السهمی، و غیر آنان از او روایت کرده‌اند.

دار قطنی در سال 385ق در بغداد وفات کرد و نزدیک قبر معروف كرخی عارف دفن شد. دار قطن محله ای دربغداد بین كرخ و نهر عیسى بن علی است.

او بیش از 80 کتاب دارد که معروف ترین آن: العلل والسنن؛ الأفراد و الغرائب؛ المؤتلف و المختلف فی أسماء الرجال؛ الضعفاء و المتروكون؛ الإلزامات على صحیحی البخاری و مسلم است. ⁽¹⁾

او این حدیث را در دو کتاب العلل والسنن و المؤتلف و المختلف آورده است.

روایت سی و دو : 1/ دار قطنی _ قال حدثنا ابوالقاسم حسن بن محمد بن بشر الكوفی الخراز فی سنه احدی و عشرین ثنا الحسین بن الحكم الحبری ثنا الحسن بن الحسین العرنی ثنا علی بن الحسن العبدی عن محمد بن رستم ابو الصامت الضبی عن زاذان أبی عمر عن ابی ذر أَنَّهَ تَعَلَّقَ بِأسْتَارِ الْكَعْبَةِ وَ قَالَ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ

مَنْ عَرَفَنِی فَقَدْ عَرَفَنِی وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی فَأَنَا جُنْدَبُ بْنُ جُنَادَةَ الغِفَارِیّ وَ مَنْ لَمْ یَعْرِفْنِی فأنَا أبُوذَرٍّ أقْسَمْتُ عَلَیْكُمْ بِحَقَّ اللهِ و بِحَقَّ رَسُولِهِ، هَلْ فِیكُمْ أحَدٌ سَمِعَ رَسُولَ اللهِ یَقُولُ مَا أَقَلَّتِ الْغَبْرَاءَ و مَا أظَلَّتِ الْخَضْرَاءَ ذَا لَهْجَةِ أَصْدَقُ مِنْ أَبِی ذَرًّ؟

فَقَامَ طَوائِفٌ مِنَ النَّاسِ فَقَالُوا اللّهُمَّ إنّا قَدْ سَمِعْنَاهُ وَ هُوَ یَذْكُرَ ذلِكَ. فَقَالَ: و اللهِ مَا كَذِبْتُ مُنْذُ عَرَفْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم وَلَا أَكذِبُ أبَداً حَتَّی أَلْقَی اللهَ تَعالی.

وَ قَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یَقُولُ إنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أحَدُهُمَا أكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ كِتَابَ اللهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ سَبَبٌ بِیَدِ اللهِ تَعَالَی و سَبَبٌ بِأَیْدِیكُمْ وَ عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا؟ فَإنَّ اللَه عَزَّوَجَلَّ قَدْ وَعَدَنِی أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.⁽¹⁾

_ لازم به یادآوری است در کتاب المؤتلف والمختلف مندرج در نرم‌افزار «المکتبة الشاملة» تولیدی وهابین عبارت «إنهما لن یفترقا» از حدیث حذف شده است!

«زاذان أبی عمر می‌گوید: ابوذر در حالی‌كه به پرده‌های كعبه چنگ زده بود خطاب به مردم می‌گفت: ای مردم هركس مرا می‌شناسد كه می‌شناسد، هر كس مرا نمی‌شناسد من جندب بن الغفاری هستم، کسی که مرا نمی شناسد بداند ، من ابوذر هستم، شما را به حق خدا و رسولش قسم می‌دهم : آیا كسی در میان شما هست كه شنیده باشد پیامبر فرمود: زمین در برنگرفته و آسمان سایه نینداخته بر كسی كه راستگوتر از ابوذر باشد ؟

پس گروهی برخاستند و گفتند بلی شنیدیم كه پیامبر این مطلب را می‌فرمود .

ابوذر گفت : از آن وقتی كه پیامبر را شناختم دروغ نگفتم و هرگز دروغ نخواهم گفت تا وقتی كه خدای متعال را ملاقات كنم. بدانید كه از پیامبر شنیدم كه می‌فرمود: من دو چیز گران سنگ در میان شما گذاشتم كه یكی بزرگ‌تر از دیگری است: كتاب خدا که ریسمانی است كه از آسمان به زمین آویخته است ،یك طرف آن به دست خدای متعال است و یك طرفش به دست شما است و دیگری عترتم اهل‌بیتم، ببینید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار می‌كنید ؟ زیرا خدای عز و جل به من وعده داده است كه آن دو از هم جدا نمی‌شوند تا آنكه در كنار حوض بر من وارد شوند .»

دار قطنی این حدیث را به سند فوق از زاذان و او از ابوذر نقل کرده است . ولی در کتاب علل خود می­گوید :این حدیث را با سند دیگری هم ابو اسحاق سبیعی بدون واسطه از حنش نقل کرده است، چنان‌که بزرگانی مانند اعمش و یونس بن ابی اسحاق و مفضل بن صالح گفته اند که سند متصل است .

ولی یکی از علما به نام اسرائیل با آن‌ها مخالفت کرده و گفته ابو اسحاق به واسطه مردی مجهول از حنش روایت کرده در نتیجه روایت مرسل است و متأسفانه دار قطنی همین قول را برگزیده در حالی‌که بزرگان معاصر او عدم واسطه را تقویت نموده‌اند.

همین روایت را عبدالکریم شهرستانی در تفسیر خود به نقل مجلۀ تراثنا با تفصیل بیشتری از ابوذر نقل كرده، می‌افزاید: آن‌گاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ثقلین را بهدو انگشت سبابه از دو دست خود تشبیه كرد ،و دو انگشت سبابه دو دست خود را به هم چسبانید و افزود، نمی‌گویم مثل دو انگشت سبابه و وسطی تا یكی پیش از دیگری بیفتد (یكی بزرگ‌تر از دیگری باشد) و افزود :

ألا و ان مثلهما فیكم مثل سفینة نوح من ركبها نجی و من تركها غرق.⁽¹⁾

«آگاه باشید كه مَثَل این دو امانت (كتاب و اهل‌بیت) در میان شما مانند سفینه نوح است كه هر كس در آن سوار شود نجات یابد و هر كس آن‌را ترک كند غرق شود. »

همین روایت را كه مشتمل بر دو قسمت ثقلین و حدیث سفینه است قندوزی حنفی از سلیم بن قیس هلالی نقل كرده و می‌گوید: در حالی كه من و جیش (حنش) بن معتمر در مكه بودیم، دیدیم ابوذر در حالی كه به پرده كعبه چنگ زده بود به مردم می‌گفت: ای مردم از پیامبر شنیدم .⁽²⁾

البته حدیث سفینه جدای از حدیث ثقلین هم به طرق معتبر نقل شده است⁽³⁾و دلیل محکم دیگری بر وجوب تمسک به اهل بیت و حجیت سیرۀ آنان است که در جای خود از آن بحث کرده‌اند .

روایات حافظ خركوشی

روایات حافظ خركوشی⁽⁴⁾

أبو سعد عبدالملك بن أبی عثمان محمد بن إبراهیم، نیشابوری (م 407 ق). ذهبی می گوید: الامام القدوة ، شیخ الاسلام حافظ خركوشی ، از بزرگانی مانند حامد الرفاء، ویحیى بن منصور، و أبی عمرو بن مطر، و اسماعیل بن نجید، روایت

کرده و نزد أبی الحسن ماسرجسی درس خواند و خدمت بزرگان در دمشق و بغداد و مكة، رسید تا آنکه واعظ بلند آوازه و مقبول مردم شد. از شاگردان او : حاكم نیشابوری، حسن بن محمد الخلال، و عبدالعزیز الازجی، و ابو القاسم تنوخی، و ابو القاسم قشیری، و ابو علی اهوازی، و ابو بكر بیهقی، و ابو الحسین بن مهتدی بالله، و ابو صالح مؤذن، و ابو بكر بن خلف، می‌باشند.

حاكم نیشابوری در بارۀ او می‌گوید: در علم و زهد و تواضع و ارشاد به راه خدا و فضائل اخلاقی جامع تر از او نیافتم . درب خانه اش چنان به روی نیازمندان باز بود که در مجلس او فقراء مانند اغنیا رفتار می‌کردند !

او از دسترنج خود ارتزاق می کرد و کتاب‌هایی از جمله تفسیر كبیر، و دلائل النبوة، وكتاب الزهد نوشت ⁽¹⁾.

یکی از کتاب‌های او شرف المصطفی است که ظاهراً همان دلائل النبوه باشد که در آن حدیث ثقلین را به صورت ذیل آورده است:

روایت سی وسه: 1/ خركوشی _ من كلام أمیر المؤمنین علیه السلام إنَّهُ قَالَ لِمَنْ حَضَرَ عِنْدَهُ حِینَ حَضَرَتْهُ الوَفَاةُ:

وَ فِیكُمْ مَنْ یَخْلِفْ مِنْ نَبِیَّكُمْ صلی الله علیه و آله و سلم مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا ، وَهُمُ الدَّعَاةُ، وَهُمُ النَّجاةُ، وهُمْ أركْاَنُ الأَرْضِ، و هُمْ النُّجُومُ بِهِمْ یُسَتَضَاءُ، مِنْ شَجَرَةٍ طَابَ فَرْعُهَا وَ زَیْتُونَةِ طَابَ أَصْلُهَا، نَبَتَتْ فِی الْحَرَمِ وَ سُقِیَتْ مِنْ كَرَمِ، مِنْ خَیْرِ مُسْتَقَرَّ إلَى خَیْرِ مُسْتَوْدَعِ، مِنْ مُبَاَركٍ إِلَى مُبَارَكٍ، صَفَتْ مِنَ الأَقْذَارِ و الأدْنَاسِ و مِنْ قَبِیحِ مَا نَبَتَ شِرَارَ النَّاسِ، لَهَا فُرُوعٌ طِوَالٌ لَاتُنَالُ، حَسِرَتْ عَنْ صِفَاتِهَا الأَلْسُنُ وَقَصُرَتْ عَنْ بُلُوغِهَا

الأَعْنَاقُ، فَهُمْ الدُّعَاةُ وَ بِهِمُ النَّجَاةُ وَبالنَّاسِ إلَیْهِمْ حَاجَةٌ، فَأَخْلَفُوا رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم بِأَحْسَنَ الْخِلَافَةِ.

فَقَدْ أَخْبَرَكُمْ أَنَّهُمْ وَالْقُرْآنُ الثَّقَلَانِ، وَ أنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ فالْزَمُوهُمْ تَهْتَدُوا و تَرْشُدُوا و لَا تَتَفَرَّقُوا عَنْهُمْ و لَا تَتْرُكُوهُمْ فَتَفَرَّقُوا و تَمْرَقُوا .⁽¹⁾

«امیرالمؤمنین علیه السلام هنگام وفات به حاضران فرمود در میان شما کسی است که از پیامبر صلى الله علیه وآله خلافت می کند . تا وقتی که به او تمسک کنید هرگز گمراه نشوید و آنان داعیان و ناجیان امت و ارکان زمین و ستارگانی هستند ، که از ایشان کسب نور میشود . آنان از درخت زیتونی هستند که ریشه و شاخه اش پاکیزه است در حرم روییده و از آب کرامت آبیاری شدند.

از بهترین جایگاه بوده، همواره از محل مبارکی به محل مبارک دیگری منتقل شده ، از آلودگی ها و نجاسات پالایش شده است و از رذائل اخلاقی مردم دیگر مبرایند . برای ایشان شاخه های کمالی است که کسی به اوج آن نمی رسد زبان ها از توصیف آن عاجز و گردن فرازان به قلۀ آن نمی رسند . پس آنان دعوت کنندۀ به راه خدا و ناجیان امت هستند. مردم به آنان نیازمند هستند و به بهترین صورت از پیامبر خلافت کردند.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به شما خبر داد که آنان ( اهل‌بیت ) و قرآن ثقلین هستند و آن دو از هم جدا نشوند تاسر حوض بر من وارد شوند .پس بچسبید به آنان تا هدایت یابید و از آنان جدا نگردید و ایشان را رها نکنید مبادا که پراکنده و از دین خارج شوید .»

و نیز همان حافظ خركوشی روایت کرده است:

بإسناده عن البراء بن عازب بلفظ أحمد بن حنبل، وبإسناد آخر عن أبی سعید الخدری عن النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ هَنَّئُونِی هَنَّئُونِی ، إنَّ الله تَعَالَى خَصَّنِی بِالنُّبُوَّةِ و خَصَّ أهْلَ بَیْتِی بالإِمَامَةِ. فَلَقِیَ عُمَرُ بنُ الخَطَّابَ أمیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ: طُوبى لَكَ یَا أبَا الْحَسَنِ أَصْبَحْتَ مَوْلَایَ وَ مَوْلَى كُلّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ.⁽¹⁾

«از احمد بن حنبل به دو سند از براء بن عازب و أبی سعید الخدری روایت شده که ایشان از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم روایت کردند که آن حضرت پس از نصب مولا در غدیر فرمود : هنئونی هنئونی ، به من تهنیت بگویید خدا متعال مرا به نبوت و اهل‌بیت مرا به امامت اختصاص داد؛ پس عمر بن الخطاب، علی علیه السلام را دید و به او عرض کرد: ای ابو الحسن مبارکت باد ، اینک تو مولای من و مولای هر مؤمنی شدی! »

روایات ابن مردویه

ابوبکر احمد بن موسی بن مردویه اصفهانی (328_ 410 ق) صلاح الدین صفدی در الوافی بالوفیات در باره‌اش می‌گوید : علاّمة حافظ ابن مردویه صاحب تفسیر و تاریخ و حدیث در اصفهان و عراق تحصیل و در عراق وفات نمود . ذهبی درباره‌اش می گوید : کان من فرسان الحدیث فهمایقظا متقنا کثیر الحدیث جدا . احمد بن مردویه از متخصصان علم حدیث و محکم کار در آن و باهوش و پرروایت بود. سیوطی در طبقات الحنابله از قول خطیب بغدادی در باره اش نقل می‌کند: كان ذا حفظ و معرفة و أمانة مشهوراً بالصلاح. بیست و نه کتاب در رشته های مختلف علمی نوشته که اغلب آن‌ها از بین رفته‌اند و یکی از کتاب‌های باقی‌مانده از او

مناقب علی بن ابیطالب است .⁽¹⁾که حدیث ثقلین را به شرح زیر نقل می کند .

روایت سی وچهار : 1/ ابن مردویه _ رُوِیَ مِنْ تِسْعَةٍ وَ ثُمَانِینَ طَرِیقاً أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ إنَّی مُخَلَّفٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی ، مَا إنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِما لَنْ تَضِلُّوا .⁽²⁾

«ابن مردویه می گوید: از هشتاد و نه طریق روایت شده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من دو امانت گران‌سنگ در میان شما می گذارم :کتاب خدا و عترتم ، اهل‌بیتم تا وقتی که به آن دو تمسک کنید هرگز گمراه نمی‌شوید .»

روایات ثعلبی

ابو اسحاق احمد بن محمد ثعلبی نیشابوری (م 427 ق ) یکی از راویان حدیث ثقلین است .

ذهبى مى‌نویسد: ثعلبى صاحب تفسیر، یگانه دورانش در علوم و دانش‌هاى قرآن... واعظ، دانشمند و حافظ و سرآمد دردانش عربى و مورد اعتماد بود ⁽³⁾.

جلال الدین سیوطى در طبقات المفسرین مى‌نویسد. ثعلبى صاحب تفسیر مشهور و کتاب عرائس پیرامون قصص پیامبران، است او در دانش قرآن یگانه زمان، دانشمندى عمیق در علوم عربى و حافظ و مورد اعتماد بود⁽⁴⁾.ابن خلکان می‌نویسد.

ثعلبى صاحب تفسیر مشهور، در دانش تفسیر یگانۀ

زمانش بود، او وقتی تفسیر کبیرش را نوشت بر تمام تفاسیر برترى یافت.⁽¹⁾

وی دو روایت از حدیث ثقلین آورده که یکی از آن‌ها به شرح زیر است.

روایت سی وپنج : 1/ ثعلبی _ روى عطیة العوفی عن أبی سعید الخدری قال : سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ یَقُولُ: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّی قَدْ تَرَكْتُ فِیكُمْ خَلِیفَتَیْنِ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی، أحَدُهُمَا أَكْبَرُ مِنَ الْآخَرِ : كِتَابَ اللهِ جَلَّ جَلَالُهُ مِنَ السَّمَاءِ و عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی ، أَلَاَ وَإِنَّهُمَا لَنْ یَتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ».⁽²⁾

ترجمۀ حدیث روشن است .

روایات أبو نعیم اصفهانی

احمد بن عبد الله بن احمد اصفهانی، ابو نعیم: حافظ، مورّخ ، ولادت و وفاتش در اصفهان (336_ 430ق ) بود صفدی و ذهبی گفته‌اند : الإمام الحافظ، الثقة العلّامة، شیخ الإسلام، ، صاحب كتاب حلیة الأولیاء، كان من أعلام المحدّثین، و أكابر الحفّاظ والثقات... محدّثاً و مورّخاً و مفسّراً و فقیهاً و قارئاً، و له مصنّفات عدیدة فی كلِّ فنّ⁽³⁾.

از آثار او معرفة الصحابة که دو جلد آن باقی است و طبقات المحدثین والرواة و دلائل النبوه و ذكر أخبار أصبهان و ما نزل من القرآن فی علی است. معروف ترین کتابش حلیة الاولیاء وطبقات الاصفیاء در ده جلد می‌باشد که در آن، حدیث ثقلین را به شرح زیر آورده است:

روایت سی وشش: 1/ أبو نعیم _ حدثنا محمد بن أحمد بن حمدان ثنا الحسن بن سفیان حدثنی نصر بن عبدالرحمن الوشاء ثنا زید بن الحسن الانماطی عن معروف بن خربوذ المكی عن أبی الطفیل عامر بن وائلة عن حذیفة بن أسید الغفاری قال: قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّی فَرَطُكُمْ وَإنَّكُمْ وَارِدوُنَ عَلَىَّ الْحَوْضَ فَإِنّی سَائِلُكُمْ حِینَ تَرِدوُنَ عَلَیَّ عَنِ الثَّقَلَیْنِ فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونِی فِیهِمَا الثَّقْلُ الأكْبَرُ كِتابُ اللهِ سَبَبٌ طَرْفُهُ بِیَدِ اللهِ و طَرْفُهُ بِأَیْدِیكُمْ فاسْتَمْسِكُوا بِهِ لَا تَضِلُّوا وَلَا تَبَدَّلُوا وَ عِتْرَتِی أهْلُ بَیْتِی فَإنَّه قَدْ نَبَّأَنِی اللّطِیفُ الخَبِیرُ أَنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّى یَرِدَا عَلَىَّ الْحَوْضَ⁽¹⁾.

«حذیفه بن اسید الغفارى مى‌گوید: پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اى مردم من پیش‌قراول شما بر سر حوض هستم و شما پس از من بر آن وارد می شوید. من از شما در بارۀ ثقلین سؤال می کنم ، چگونه پس از من با آنان رفتار کردید؟ در میان آن دو، ثقل اکبر کتاب خدا سببی است که یک طرف آن به دست خداست ، به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید و آن‌را تبدیل نکنید و عترتم اهل‌بیم ، خداى لطیف خبیر به من خبر داد ،آن دو از یكدیگر جدا نمی­شوند تا آنكه بر من وارد شوند.»

روایت بیهقی

ابوبكر احمد بن الحسین شافعی بیهقی حافظ و فقیه مشهور صاحب السنن الكبیر و السنن الصغیر، و دلائل النبوة، و شعب الایمان و غیر آن است .

ذهبی از قول حافظ عبد الغافر بن إسماعیل در باره اش می گوید : كان البیهقی على سیرة العلماء، قانعاً بالیسیر، متجمّلاً فی زهده و ورعه .... و می‌افزاید : هو أبو بكر الفقیه، الحافظ الاصولی، الدین الورع، واحد زمانه فی الحفظ، و فرد أقرانه فی

الاتقان و الضبط.

او در سال 458ق در نیشابور وفات کرد و در بیهق (سبزوار) دفن شد .⁽¹⁾

اینک روایت او در معروف‌ترین کتابش، السنن الكبیر :

روایت سی وهفت: 1/ بیهقی_ أخبرنا أبو زكریا یحیى بن ابراهیم بن محمد بن یحیى أنبأ أبو عبد الله محمد بن یعقوب ثنا محمد بن عبد الوهاب أنبأ جعفر بن عون أنبأ أبو حیان وهو یحیى بن سعید عن یزید بن حیان قال سمعت زید بن ارقم رضى الله عنه یقول: قَامَ فِیَنا رَسُولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم ذَاتَ یَوْمٍ خَطِیباً فَحَمِدَ اللهَ و أَثْنَى عَلَیْهِ، ثُمَّ قَالَ:

أمَّا بَعْدُ أیُّهَا النَّاسُ إنَّمَا أَنَا بَشَرٌ یُوشِكُ أنْ یَأتِیَنِی رَسُولَ رَبَّى فَأُجِیبُهُ و إنَّىتَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَوَّلُهُمَا كِتَابَ اللهِ فیه الهُدَى و النُّورُ فَتَمَسَّكُوا بِكِتَابِ اللهِ و خُذُوا بِهِ فَحَثَّ عَلَیْهِ وَرَغَّبَ فِیهِ، ثُمَّ قَالَ و أَهْلُ بَیْتِی، أُذَكِرُكُمُ اللهُ فِی أهْل‌بَیْتِی.

قَالَ حُصَیْنٌ لِزَیْدٍ وَ مَنْ أهْلُ بَیْتِه نِسَاؤُهُ؟ (مَن أهل بیته؟ خ) قَالَ بَلَى إنَّ نِسَاءَهُ مِنْ أهْل بَیْتِهِ وَ لكِنْ أهْلُ بَیْتِهِ مَنْ حُرَّمَ الصَّدَقَةُ بَعْدَهُ قَالَ و مَنْ هُمْ؟ قَالَ آلُ عَلِىٍّ و آلُ عَقِیلٍ و آلُ جَعْفَرٍ و آلُ عُبّاسٍ، قَالَ كُلُّ هؤُلاءِ تَحْرُمْ عَلَیْهِمُ الصَّدَقَةُ؟ قَالَ: نَعَمْ.⁽²⁾

«روزى پیامبر برخاست و حمد و ثنای الهى را به جا آورد ، سپس فرمود: اى مردم همانا من بشرى هستم كه به زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم.

ومن دو چیز گران‌سنگ بها در میان شما مى گذارم ، اولى آن‌ها كتاب خدا كه در آن نور و و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود . سپس فرمود : و اهل بیتم،

شمارا به خدا یادآوری می کنم دربارۀ اهل بیتم. تا سه بار.

حصین پرسید : آیا اهل بیت او زنان او نیستند؟ پاسخ داد : نه، به خدا قسم زنى یك عمر با مردى زندگى مى كند سپس مرد او را طلاق مى دهد و آن زن نزد پدر و خانواده اش بر مى گردد. همانا اهل بیت او اصل و نسب او هستند كه صدقه بر آنان حرام است. »

روایات خطیب بغدادی

احمد بن علی بن ثابت البغدادی، معروف به خطیب بغدادی( 392_ 463ق) یکی از حفاظ و مورّخین پیش کسوت ، تولدش در (غزیة) بین كوفة و مكة، ومحل زندگی و وفاتش در بغداد بود. او برای کسب علم به مكه و بصره و دینور و كوفه رفت و سر انجام به بغداد باز گشت و مورد توجه رئیس الرؤساء ابن مسلمة (وزیر القائم العباسی) قرارگرفت سپس حوادثی باعث شد سال 462ق پنهانی به شام فرار کند و مدتی در دمشق و صور و طرابلس وحلب به سر برد .

ابن خلكان

در باره اش می گوید : حافظ أبوبكر، أحمد بن علی بغدادی، معروف بالخطیب، صاحب تاریخ بغداد و مصنفات دیگر از حفاظ متقن، وعلمای متبحر بود و تنها تاریخ بغداد او برای اثبات احاطۀ علمی گستردۀ او کفایت می‌کند.⁽¹⁾

وی فصیح اللهجة، عارف به ادبیات عرب ، شاعر، پر مطالعه و تألیف بود ، یاقوت حموی نام پنجاه و شش كتاب از مصنفات او را آورده است مانند البخلاء و الكفایة فی علم الروایة فی مصطلح الحدیث و الفوائد المنتخبة و المتفق و المتفرق و مهم

ترین آن «تاریخ بغداد» در 14 جلد است که حدیث ثقلین را به صورت زیر آورده است .

روایت سی و هشت: 1 / خطیب _ أخبرنا الحسین بن عمر بن برهان الغزال حدثنا محمد بن الحسن النقاش إملاء أخبرنا المطین حدثنا نصر بن عبد الرحمن حدثنا زید بن الحسن عن معروف عن أبی الطفیل عن حذیفة بن أسید: أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنّی فَرَطٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ وَارِدوُنَ عَلَیَّ الْحَوْضَ. وَإِنّی سَائِلُكُمْ حِینَ تَرِدوُنَ عَلَىَّ عَنِ الثَّقَلَیْنِ فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُوِنی فِیهِمَا؟ الثَّقْلُ الأَكْبَرُ كِتَابُ اللهِ سَبَبٌ طَرْفُهُ بِیَدِ اللهِ وَ طَرْفُهُ بِأَیْدِیكُمْ فَاسْتَمْسِكُوا بِهِ و لَا تَضِلُّوا و لَا تَبَدَّلُوا .⁽¹⁾

«حذیفة بن اسید الغفارى مى گوید پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: اى مردم من پیش‌قراول شما بر سر حوض و شما پس از من بر آن وارد می شوید. من از شما دربارۀ ثقلین سؤال می کنم ، چگونه پس از من با آنان رفتار کردید؟ در میان آن ثقل اکبر کتاب خدا که سببی است که یک طرف آن به دست خداست ، به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید و تبدیل نکنید. »

متأسفانه این روایت تحریف شده ، با اینکه عنوان ثقلین در صدر حدیث آمده ثقل دوم معرفی نشده است . آیا خطیب از میان روایات صحیح و کامل ثقلین تنها این روایت ناقص و تحریف شده را نقل کرده یا ناسخان ثقل دوم را حذف نموده‌اند؟ احتمال دوم قوی تر است .

ایشان خبر غدیر را هم که بخشی از حدیث ثقلین است . به طرق متعدد آورده ، که در بخش دوم می آوریم.

روایت ابن مغازلی

ابو الحسن علی بن محمد الواسطی الجلابی الشافعی مشهور به ابن مغازلی (م483 ق) کتابی به نام مناقب دارد.

سمعانی در باره اش می نویسد: او فاضل و آشنا به رجال واسط و حدیث آن ها و حریص بر شنیدن حدیث و گرفتن آن بود. من کتاب ذیل تاریخ واسط او را دیده و مطالعه نموده و آن را خلاصه کرده ام.⁽¹⁾

و ذهبی در سیر اعلام النبلاء و تذکرة الحفاظ در ترجمه ابن السقا از تاریخ او نقل و بر آن اعتماد کرده اند .⁽²⁾

وی در کتاب مناقب خود حدیث ثقلین را به چهار طریق از زید بن ارقم و ابو سعید خدری نقل کرده که یکی از آن‌ها به شرح زیر است:

روایت سی و نهم : 1/ ابن مغازلی _ اخبرنا ابوطالب محمد بن احمد الزهری المعروف بابن الصیرفی البغدادی قدم علینا واسطاً سنة أربعین و أربعمأة قال حدثنا ابوالحسین عبید الله بن احمد بن یعقوب بن البواب ثنا محمد بن محمد بن سلیمان الباغندی ثنا وهبان و هو ابن بقیة الواسطی ثنا خالد بن عبدالله عن الحسن بن عبد الله عن ابی الضحی عن زید بن ارقم قال: قَالَ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم إِنّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ‌بَیْتِی وَ إنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ.

«پیامبر‌فرمود: من دو چیز گران سنگ در میان شما گذاشتم كتاب خدا و دیگری عترتم اهل‌بیتم، آن دو از هم جدا نمی‌شوند تا آنكه در كنار حوض بر من وارد شوند.»

روایات حاکم حسکانی

ابو القاسم عبد الله بن عبد الله بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد حسكان نیشابورى حنفى حاكم معروف به ابن الحذاء است که در سال 490ق به دار باقى شتافت.صفدی در باره اش می گوید : الحاكم، الحافظ. شیخ متقن، ذوعنایة تامة بالحدیث. أسن و عمر؛ وهو من ذریة عبد الله بن عامر ابن كریز.⁽¹⁾و صالحی شامی وی را برای نوشتن کتابی در اسناد حدیث ردّ شمس، ستایش کرده و اتهام تشیع که ابن تیمیه به او زده را از وی نفی کرده است⁽²⁾.

ذهبى در باره‌اش مى‌گوید:حسکانی قاضى ،محدث ،شیخ مدقق و متقن و صاحب ذوق تام در علم الحدیث بود كه با عنایت وافر و همت كامل در این فن جدّ و جهد نمود و كتاب‌هایى را تألیف و تدوین كرد.

او از جدّش و ابن ابى الحسن علوى و ابى عبد الله حاكم و ابى طاهر بن محمش حدیث نقل مى‌كرد و عمر خویش را در این راه صرف كرد و در سیر اعلام النبلاء گفته الحسكانی الامام، المحدث، البارع⁽³⁾.

فرزند او در انگیزه تألیف كتاب ارزشمند شواهد التنزیل _ از قول وی چنین بیان می‌کند: در مجلسی شنیدم عالم نمای پر ادعایی می‌گفت هیچ مفسّرى را ندیدم كه بگوید سوره هَلْ‌أَتى عَلَى الْإِنْسانِ را در شأن على بن ابى طالب علیه السلام و اهل بیت او نازل شده است! بلكه هیچ آیه‌اى از قرآن در فضیلت و كرامت على علیه السلام و اهل

بیتش نازل نشده است ! از بزرگان مجلس و اكابر علما، توقع داشتم كه جوابى‌به او دهند. ولى متأسفانه غیر از یک نفر كسى به او اعتراض نكرد !

من در پایان آن مجلس مصلحت چنان دیدم كه باید به این سخنان ناصواب و شبهۀ خطرناك جواب گویم بر همین اساس هر آیه‌اى را كه قطعاً یا احتمالاً در شأن على علیه السلام نازل شده شمارش كردم و 1163 روایت را با ذكر سند در ذیل 209 آیه در دو جلد كتاب به نام شواهد التنزیل لقواعد التفضیل تدوین كردم . وی دو روایت در حدیث ثقلین دارد که یکی از آن‌ها به شرح زیر است .

روایت سی و نهم: 1/ حسکانی_ أَبُو النَّضْرِ الْعَیاشِی قَالَ: حَدَّثَنَا حَمْدَانُ بْنُ أَحْمَدَ الْقَلَانِسِی قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الطَّیالِسِی، عَنْ سَیفِ بْنِ عَمِیرَةَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ، أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ قَالَ: نَزَلَتْ فِی عَلِیّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ. قُلْتُ: إِنَّ النَّاسَ یقُولُونَ: فَمَا مَنَعَهُ أَنْ یسَمِّی عَلِیاً وَ أَهْلَ بَیتِهِ فِی كِتَابِهِ:

فَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ: قُولُوا لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عَلَى رَسُولِهِ الصَّلَاةَ وَ لَمْ یسَمِّ ثَلَاثاً وَ لَا أَرْبَعاً حَتَّى كَانَ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ الَّذِی فَسَّرَ ذَلِكَ، وَ أَنْزَلَ الْحَجَّ فَلَمْ ینْزِلْ: طُوفُوا سَبْعاً حَتَّى فَسَّرَ ذَلِكَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَنْزَلَ: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» فَنَزَلَتْ فِی عَلِی وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ، وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم :أُوصِیكُمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَ أَهْلِ بَیتِی إِنِّی سَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ لَا یفَرِّقَ بَینَهُمَا_ حَتَّى یورِدَهُمَا عَلَیّ الْحَوْضَ فَأَعْطَانِی ذَلِكَ⁽¹⁾.

« ابو بصیر از ابو جعفر ( امام باقر علیه السلام ) از این سخن خداوند پرسید: «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» گفت: در باره على بن ابى طالب علیه السلام نازل شده

است. ابو بصیر گفت: مردم مى‌گویند: چرا خداوند نام على و اهل بیت او را در كتاب خود نیاورده است؟

ابو جعفر گفت: به آنان بگویید: خداوند بر پیامبرش نماز را فرستاده ولى تعیین نكرده كه سه ركعت باشد یا چهار ركعت ؟ و خود پیامبر آن را تفسیر كرده است. و نیز حج را فرستاده ولى نگفته كه هفت بار طواف كنید و خود پیامبر آن را تفسیر كرده است و نیز این آیه را نازل كرده:

«أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» و این آیه در باره على و حسن و حسین نازل شده است.

و پیامبر خدا فرموده است: شما را به كتاب خدا و اهل بیت خودم وصیت مى‌كنم، من از خداوند خواسته‌ام كه میان این دو جدایى نیندازد تا در حوض بر من وارد شوند و خدا دعای مرا اجابت كرده است. »

و نیز او شش روایت دربارۀ غدیر نقل کرده که یکی از آن‌ها را در بخش دوم نقل می کنیم.

روایت بَغَوی

أبو محمد حسین بن مسعود بن الفراء، البغوی الشافعی(436_ 510 ق ). صاحب تصانیف، ملقّب به ركن الدین، و محیی السنة. محدِّث ، فقیه و مفسر بود نزد قاضی حسین بن محمد شیخ شافعیة تحصیل کرد. ابن شهبه در بارهاش می‌گوید: كان دینًا، عالمًا، عاملًا على طریقة السلف.

و ذهبی در باره اش گفته : الشیخ الامام، العلامة القدوة الحافظ، شیخ الاسلام، محیی السنة⁽¹⁾.

و از مصنفات او: شرح السنّة، كتاب عظیمی در شرح احادیث است و نیز مصابیح السنه؛ و التهذیب فی فقه الشافعیة؛ و الجمع بین الصحیحین؛ و كتاب الأربعین و تفسیر معالم التنزیل؛ و ابن تیمیه در بارۀ تفسیرش گفته است: سالم ترین تفسیر از احادیث بدعت وضلالت است . او در مرو الرُّود وفات کرد.

بغوی ذیل آیۀ «وَكَیفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَیْكُمْ آیَاتُ اللَّهِ وَفِیكُمْ رَسُولُهُ» می‌گوید :

قتادة گفته است در این آیه دو حجت روشن معرفی شده اند : كتابُ الله و نبی الله ، أما نبی خدا وفات کرده است و أمّا كتاب خدا به عنوان رحمت و نعمت الهی بین شما باقی است. آن‌گاه این حدیث را نقل می کند

روایت چهلم : 1/ بَغَوی 1 _ أخبرنا أبو سعید أحمد بن محمد بن العباس الحمیدی، أخبرنا أبو عبد الله محمد بن عبد الله الحافظ، أنا أبو الفضل الحسن بن یعقوب بن یوسف العدل، أخبرنا أبو أحمد محمد بن عبد الوهاب العبدی أنا أبو جعفر بن عوف أخبرنا أبو حیان یحیى بن سعید بن حبان [عن یزید بن حیان] قال: سَمِعْتُ زَیْدَ بْنَ أَرْقَمَ قَالَ: قَامَ فِینَا رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم ذَاتَ یَوْمٍ خَطِیباً، فَحَمِدَ الله و أَثْنى عَلَیْهِ، ثُمَّ قَالَ: أَمَّا بَعْدَ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ یوشِكُ أنْ یَأتِیَنِی رَسُولَ رَبَّی فَأُجِیبُهُ، وَإِنَّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ أَوَّلُهُمَا: كِتابُ اللهِ فِیه الهُدى و النُّورُ، فَتَمَسَّكُوا بِكِتَابِ اللِه و خُذُوا بِهِ فَحَثَّ عَلَیْهِ وَ رَغَّبَ فِیهِ ثُمَّ قَالَ: وأَهْلَ بَیْتِی أُذكِّرُكُمُ اللهَ فِی أهْلِ بَیْتِی ⁽¹⁾.

« زید بن ارقم مى گوید: روزى پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برخاست. و حمد و ثنای الهى را به‌جا آورد سپس فرمود : اى مردم همانا من بشرى هستم كه به‌زودى پیك پروردگارم مرا مى خواند و من دعوت او را اجابت مى كنم . و من دو چیز گران‌سنگ در میان شما

مى‌گذارم اولى آن‌ها كتاب خدا كه در آن نور و هدایت است پس بگیرید كتاب خدا را و به آن چنگ زنید. پس بر اهمیت آن تأکید و مردم را به فهم و عمل به آن تشویق نمود. سپس فرمود :و اهل بیتم،شما را به خدا یاد آوری می کنم دربارۀ اهل بیتم.»

بغوی در شرح السنة پس از نقل این حدیث به سند یاد شده می‌گوید :

حَدِیثٌ صَحِیحٌ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ ، عَنْ زُهَیرِ بْنِ حَرْبٍ ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عُلَیَّةَ ، عَنْ أَبِی حَیّانَ، وَ رَوَاهُ سَعْدُ بْنُ مَسْرُوقٍ ، عَنْ یزِیدَ بْنِ حَیانَ ، وَزَادَ: وَإنَّهُمَا لَنْ یتَفَرَّقَا حَتَّى یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ⁽¹⁾این حدیث صحیحی است که مسلم با سند دیگری از یزِیدَ بْنِ حَیان نقل کرده و سعد بن مسروق از یزید بن حیان روایت نموده است و این جمله را به آن افزود: «این دو (قرآن و عترت ) از هم جدا نشوند تا سر حوض بر من وارد شوند .»

بخش دوم

اشاره

روایات شیعه از حدیث ثقلین

و مواقع بیان آن

اعلام امامت هدف اصلی حجه الوداع

اشاره

واقعة حجةالوداع _ سه ماه پیش از وفات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم _ افزون بر فوائد تربیتی و عبادی و تعلیم مناسک حج ، فرصت مناسبی برای طرح مسئله خلافت و امامت بود و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نیز بهترین استفاده را از این فرصت نمودند .چنان‌که از روایات استفاده می شود مهم‌ترین هدف حضرت از این سفر معرفی جانشین اش بود.ولی به علت نگرانی از مخالفت و کارشکنی فقان آن‌را به تدریج اعلام کرد .

به این صورت که حضرت در سه خطبۀ حجه الوداع حدیث ثقلین را بیان و به صورت کلی جانشین خود را معرفی و سپس در روز هیجدهم ذی الحجه به نام او را مشخص نمودند .در اینجا به سه نکته باید توجه کنیم :

الف : در تعداد خطبه های حضرت و زمان و مکان آن در حجةالوداع اختلاف است. حلبی می گوید حضرت پنج خطبه خواندند :

1_ روز هفتم ذی الحجة در مکه

2_ روز عرفه در عرفات

3_ روز عید قربان در منی

4_ روز یازدهم ذیحجه در منی

5_ روز دوازدهم در منی.⁽¹⁾شوکانی به نقل از مالکیه و حنفیه می گوید: خطبه های حجةالوداع سه عدد است روز هفتم ، روز عرفه و روز دوازدهم . ولی شافعی به‌جای دوازدهم، سیزدهم گفته است.⁽²⁾

ابن حجر عسقلانی می گوید : احادیث بخاری به صراحت دلالت می کند که حضرت خطبه را در منی روز عید قربان خواند . ولی روایات مسلم از جابر دلالت می کند حضرت خطبه را روز عرفه در عرفات ایراد فرمودند و احمد در مسند از جابر آن‌را در منی روزعید قربان نقل می کند .⁽³⁾

به نظر می رسد به سبب اهمیت مطالب و نرسیدن خطبه به گوش بسیاری از مردم بر اثر نبودن بلند گو ، حضرت همان مطالب را در خطبه های بعد تکرار فرمودند .

ب : چنان‌که گذشت، در متن منقول حدیث ثقلین نیز اختلاف است و اختلاف در متن این حدیث پنج علت دارد :

نقل به معنای راویان و عدم ضبط دقیق الفاظ روایت، به سبب فراموشی

ترس راویان از خلفا به سبب تعارض مطالب حدیث ثقلین با حاکمیت آنان.

دنیا طلبی و سازش کاری راویان با خلفا با مخفی نمودن بخشی از این حدیث

برای رسیدن به دنیای حکام.

پنهان بودن گفت‌وگوهای وحیانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با جبرئیل امین در مشکلات معرفی امام و کیفیت بیان این حدیث که راویان عادی از آن خبر نداشتند و تنها ائمه اطهار علیهم السلام از آن خبر دادند .

5_ اختلاف در مکان و زمان بیان این حدیث و متأسفانه در بیشتر نقل‌های اهل سنت قید زمان و مکان نیامده است.

ج : از مجموع روایات استفاده می شود ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم این حدیث را دست‌کم در شش موقعیت (شش زمان و مکان) بیان فرمودند که سه مورد اول بخشی از خطبه های حجةالوداع بود :

1_ روز هفتم در مسجد الحرام کنار چاه زمزم

2_ روز عرفه درعرفات

3_ در مسجد خیف منی روز عید قربان.

4_ در روز هیجده ذی الحجة در خطبۀ غدیر .

5_ هنگام بیماری وفات، بر بالای منبر مسجد النبی صلی الله علیه و آله و سلم

6_ در بستر احتضار در منزل خود .

ولی محقق بزرگ قاضی نورالله شوشتری می گوید : از تتبع روایات استفاده می‌شود که حدیث ثقلین در چهار جا بیان شده است :

1_ روز عرفه در عرفات در حالیکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر شتر سوار بود.

2_ روز عید قربان در مسجد خیف منی .

3_ در روز هیجده ذی الحجّه در خطبه غدیر.

4_ در روزهای آخر عمر بالای منبر در مسجد النبی.

به نظر می رسد ایشان دو مورد اخیر را یکی حساب کرده و خطبۀ مسجد الحرام را هم به حساب نیاورده‌اند. البته بعضی به‌جای روز عید قربان، روز یازدهم یا دوازدهم گفته‌اند، و بعضی هنگام باز گشت از طائف را هم افزوده‌اند.⁽¹⁾

ولی در طائف تنها توصیه به اهل‌بیت و فضیلتی از مولا علی علیه السلام بوده است، پس نمی‌توان آن‌را از روایات حدیث ثقلین نامید .

دومین بار درخطبه ای در «بطن عرنه» عرفات سوار بر شتر هنگام ظهر روز عرفه پیش از نماز ظهر بود که ترمذی (روایت اول از جابر) و حاکم و احمد آن را نقل کرده اند ، ولی به سبب اهمیت مطالب این خطبه و اینکه بسیاری از مردم آن را نشیندند، حضرت همان را فردا تکرار نمود .

ظاهراً روایت دوم ترمذی از ابو سعید خدری و زید بن ارقم نیز مربوط به یکی از سه مورد اول بوده است .هر چند در هیچ یک از دو نقل ترمذی لفظ ثقلین نیامده، ولی گمراه نشدن امت پس از پیامبر در هر دو مشروط به تمسک به کتاب و اهل بیت شده است.

با این فرق که در دومی تصریح به اعظم بودن کتاب بر اهل بیت شده است و نیز کتاب به ریسمان آویخته از آسمان تشبیه و بر جدا ناپذیری آن دو از هم تا سر حوض کوثر تاکید شد، که در روایت اول نبود، پس شاید روایت دوم ترمذی در منی بیان شده باشد که بخاری خطبۀ آن‌را نقل کرده و همان تکرار خطبۀ حضرت در عرفات است.

پس این حدیث بخشی از خطبۀ مفصلی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آن‌را در چند

موقعیت بیان فرمودند و طرفداران خلفا محل صدور و خصوصیات آن‌را کتمان و تحریف کردند ولی علمای شیعه آن‌را با خصوصیات آورده اند.افزون بر آنکه روایات شیعه از ائمه علیهم السلام حاوی اسراری از گفت‌وگو های پنهانی وحیانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با جبرئیل است که از دید وشنود راویان عادی پنهان بود و تنها ائمه اطهار علیهم السلام که از اسرار وحی آگاه هستند از آن خبر داده‌اند . از این رو ما در این فصل بیشتر ا ز روایات شیعی به شرح زیر استفاده می کنیم .

موقع اول : خطبۀ هفتم ذی الحجه در مسجد الحرام

روایت یعقوبی

احمد بن اسحاق یعقوبی مورّخ متوفای 292ق است که در مذهب او اختلاف است وی به چهار خطبه حضرت در حجةالوداع اشاره نموده یکی از آن‌ها خطبۀ روز هفتم ذی الحجه در مسجد الحرام کنار زمزم است که چنین نقل می کند :

حج رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حجة الوداع السنة العاشرة، و هی حجة الإسلام. ....وخطب قبل الترویة بیوم بعد الظهر و یوم عرفة، حین زالت الشمس، على راحلته ،[و] قبل الصلاة من غد یوم منی.

فقال فی خطبته: نَضَّرَ اللهُ وَجْهَ عَبْدٍ سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا وَحَفِظَهَا ثُمَّ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهِ غَیْرَ فَقِیهٍ، وَ رُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ. ثَلَاثٌ لَا یَغِلُّ عَلَیْهِم قَلْبَ امْرِئٍ مَسْلِم... .

إِنّی قَدْ خَلَّفْتَ فِیكُمْ مَا إنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا: كِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی أهْلَ بَیْتِی. ألَا هَلْ بَلَّغْتُ؟ قَالُوا: نَعَمْ! قَالَ: اللّهُمَّ اشْهَدْ. ثُمَّ قَالَ: إنَّكُمْ مَسْؤوُلُونَ فَلْیُبَلَّغِ الشَّاهِدُ مِنْكُمُ الغَائِبَ... .

وَلَمَّا كَانَ یَوْمَ النَّفْرِ دَخَلَ الْبَیْتَ، فودّعَ و نزلَ علیه: الیومَ أكملتُ لكمْ دینَكُم، و أتممتُ علیكمْ نِعمتی، و رضیتُ لكمُ الإسلام دِیناً. و خرجَ لیلاً مُنصرفاً إلى المدینةِ، فصار إلى موضع بالقربِ من الجُحفَة یقالُ له: غدیرُ خُمَّ، لثمانی عشرة لیلة خلت من ذی الحجَّةً، و قام خطیباً و أخذَ بیدِ علىّ بن أبی طالبٍ فقال: ألستُ أولَى بالمؤمنینَ من أنفُسِهم؟ قالوا: بلى یا رسولَ الله! قال: فمن كنتُ مولاهُ،فعَلِیٌّ مولاه، اللهمّ والِ من والاه و وعادِ من عاداه.

ثم قال: أیُّها الناسُ إنّی فَرَطُكُمْ و أنتم واردِی عَلَىَّ الحوْضَ، وإنّی سائلُكم، حین تَرِدون علَىَّ، عن الثقلینِ فانظروا كیف تخلُفونی فیهما. قالوا: و ما الثَّقلان یا رسولَ الله؟ قال: الثقلُ الأكبرُ كتابُ الله سببٌ طَرْفه بیدِ الله و طرفٌ بأیدِیكم، فاستمْسِكوا به ولا تضلُّوا، و لا تبدّلوا، و عترتی أهل بیتی.⁽¹⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در سال دهم هجرت برای حجةالوداع عازم حج شد . و بعد از ظهر روز هفتم ذی الحجه (یک روز قبل از ترویه) و ظهر روز عرفه بر روی شتر وپیش از نماز ظهر عید در منی خطبه خواند. و در آن خطبه فرمود: خداوند سر سبز وخوشحال گرداند بنده ای که سخن مرا بشنود و آن را حفظ کند و به دیگران برساند... .

و روزی در کنار زمزم در مسجدالحرام ایستاد و به ربیعة امیة بن خلف که صدای قوی داشت و در کنار شتر او ایستاده بود، دستور داد به مردم بگوید : ای مردم شاید دیگر شما را به این حال نبینم آیا می دانید اینجا چه شهری و این ماه چه ماهی و این روز چه روزی است ؟ مردم گفتند آری ، این شهر حرام و ماه حرام و روز حرام

است . حضرت فرمود : خداوند خون و مال شما را مانند این شهر و ماه و روز بر یکدیگر حرام نموده است . آیا من پیام الهی را به شما رساندم ؟ گفتند بلی ، فرمود خدایا شاهد باش . آن‌گاه نصایح دیگری فرمود ... .

سپس فرمود: بدانید من در میان شما دو چیز را گذاردم كه اگر به آنها چنگ بزنید هرگز گمراه نخواهید شد، و آن دو، كتاب خدا و فرزندان و افراد خانواده‌ام هستند، اى مردم آیا حق را به شما رسانیدم؟ همه گفتند: بلى یا رسول اللَّه، گفت خدایا تو شاهد باش، حاضران شما به غایبان برسانند .

هنگامی که روز دوازدهم فرا رسید، حضرت داخل کعبه شد و با آن وداع کرد و آیۀ اکمال بر او نازل شد . آن‌گاه شبانه به سوی مدینه حرکت نمود . هنگامی که روز هیجدهم به نزدیکی جحفه در جایی به نام غدیر خم رسید ،در میان مردم برخاست و دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود :

آیا نمی دانید که من از خود شما به شما سزاوارترم؟ سه بار گفتند ، بلی .

در اینجا فرمود: هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هر کس اورا دشمن دارد.

آن‌گاه حضرت فرمود من پیش گام شما در سر حوض (كوثر) هستم، و شما در كنار حوض بر من وارد مى شوید، پس بنگرید، چگونه با ثقلین (دو چیز گرانبها و گران سنگ) پس از من رفتار مى كنید؟

شخصى فریاد كرد اى پیامبر خدا ثقلین چیست؟

حضرت فرمود: كتاب خدا كه یك طرف آن به دست خداى عز و جل و یك طرف آن به دست شما است، پس به آن بچسبید تا گمراه نشوید و آن را تبدیل نکنید . و دیگرى عترت من.»

توضیح : خطبۀ در کنار زمزم متعین در مسجدالحرام است و یوم الترویه روز هشتم ذی الحجه و یک روز قبل از آن هفتم است که مردم هنوز به عرفات نرفته و در مکه و غالباً در مسجد الحرام هستند و مورخان به آن تصریح کرده‌اند. هر چند در ذیل آن به خطبۀ منی و غدیر هم اشاره شده است .

موقع دوم: خطبة عرفه در عرفات

اشاره

کلینی در الکافی

عن محمد بن یحیى ، عن أحمد بن محمد و محمد بن الحسین جمیعاً، عن محمد بن إسماعیل بن بزیع ، عن منصور بن یونس ، عن أبی الجارود ، عن أبی جعفر علیه السلام قال سمعتُ أبا جعفر علیه السلام یقول: فرضَ اللهُ عزّ وجلّ على العباد خَمساً، أخذوا أربعاً و تركوا واحداً، قلت : أتسمَّیهنَّ لی جُعِلتُ فداكَ؟ فقال: الصلاةُ و كان الناسُ لا یدرون كیف یصلُّون ، فنزل جبرئیل علیه السلام ... .

ثم نزلَ الحجّ فنزلَ جبرئیلُ علیه السلام فقال : أخبِرْهم من حجَّهم ما أخبرتُهم من صلاتِهم و زكاتِهم و صومِهم. ثمّ نزِلتْ الولایةُ و إنّما أتاه ذلك فی یوم الجمُعة بعرَفة، أنزل الله عزّ وجلّ «الْیَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْكُمْ نِعْمَتِی» وكان كمالُ الدینِ بوِلایة علیّ بن أبی طالبٍ علیه السلام ...⁽¹⁾.

«ابى الجارود گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می فرمود: خداى عز و جل پنج چیز بر بندگان واجب ساخت و آن‌ها چهار چیزش را گرفتند و یكى را رهاكردند، عرض كردم: قربانت گردم: آن‌ها را براى من نام می برى؟ فرمود:

1_ نماز، و مردم نمی‌دانستند چگونه نماز گزارند تا جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت:

اى محمد! وقت‌هاى نماز را به مردم خبر ده.

2_ زكاة پس از نماز نازل شد، جبرئیل گفت: اى محمد راجع به زكاة آن‌ها را خبر ده چنان كه راجع به نماز خبر دادى.

3_ روزه بعد از زكاة نازل شد، چون روز عاشورا مى‌آمد، پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به دهات اطراف خود كسی را می فرستاد تا آن روز را روزه بدارند، سپس روزه ماه رمضان، میان شعبان و شوال نازل شد.

4_ سپس امر به حج رسید، و جبرئیل علیه السلام فرود آمد و گفت: چنان كه در باره نماز و زكاة و روزه به مردم خبر دادى، در باره حج هم خبر ده.

5_ سپس امر به ولایت رسید، و آن امر روز جمعه در عرفه رسید، و خداى عز و جل آیه «امروز دینتان را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم» را نازل كرد، و كمال دین به سبب ولایت على بن ابى طالب علیه السلام بود، پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در آنجا فرمود: امت من هنوز به دوران جاهلیت نزدیكند اگر من نسبت به پسر عمویم به آن‌ها خبرى دهم بعضی خیال بدی می‌کنند ، _ من این مطلب رابدون اینكه به‌زبان آورم در دلم می‌گفتم . تا آنكه فرمان حتمى خداى عز و جل به من رسید و مرا تهدید كرد كه اگر ابلاغ نكنم، عذابم خواهد كرد، و این آیه نازل شد

«اى پیغمبر آنچه از پروردگارت به تو نازل شده برسان، و اگر نكنى رسالت خدا را نرسانیده‌اى. خدا تو را از شر مردم نگه مى‌دارد و خدا مردم كافر را هدایت نمی‌كند_ مائده/67» اینجا بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دست على علیه السلام را گرفت و فرمود:

اى مردم! خدا همۀ پیغمبران پیش از مرا عمرى معین داد و سپس به جانب خود خواند و آن‌ها اجابت كردند و از دار فانى به عالم باقى رهسپار گشتند و نزدیك است كه مرا هم بخواند و اجابت كنم، من مسئولیت دارم و شما هم مسئولیت دارید،

اكنون شما چه می‌گویید؟

آن‌ها گفتند: گواهى می دهیم كه تو ابلاغ كردى و خیرخواهى نمودى و آنچه بر تو بود رسانیدى، خدا بهترین پاداش پیغمبران را به تو دهد. پیغمبر سه مرتبه فرمود: خدایا شاهد باش، سپس فرمود: اى گروه مسلمین: این شخص ( كه دستش به دست من و نامش على بن ابى طالب علیه السلام است) پس از من ولىّ شماست ، شما كه حاضرید این مطلب را به غائبین برسانید.»

روایت نهج البلاغه

گاهی سؤال می شود چرا حدیث ثقلین در نهج البلاغه نیامده است؟

پاسخ آن است که هدف سید رضی گردآورندۀ کتاب نهج البلاغه گل چین کردن خطبه‌های رسا و فصیح بوده است نه جمع همۀ آن، پس آنچه در نهج البلاغه آمده همۀ خطبه ها ونامه های حضرت نیست، ولی قطعاً بخشی از خطبه‌های حضرت می‌باشد. با وجود این، در خطبه‌های (86 و 87) اشاره‌ای به حدیث ثقلین شده چنان که شارحان در خطبه هفدهم وخطبه های دیگر به این حدیث که بخشی از خطبه بوده و برای اختصار حذف شده است از منابع معتبر اشاره کرده‌اند.

خطبه‌های (86 و 87)

... عِبادَ اللَّهِ إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَ إِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصاهُمْ لِرَبِّهِ وَ الْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ وَ اَلْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِینُهُ وَ السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیرِهِ وَ الشَّقِی مَنِ انْخَدَعَ لِهَواهُ وَ غُرُورِهِ ... .

فَأینَ تَذهَبُونَ. و أنّی تُؤفَکونَ. والأعلامُ قائمةٌ. والآیاتُ واضِحَةٌ. والمَنارُ مَنصُوبَةٌ. فَأینَ یُتاهُ بِکُم؟ بَل کیفَ تَعمَهُونَ وَ بَینّكُمْ عِتْرَةُ نَبِیكُمْ وَ هُمْ أَزِمَّةُ الْحَقِّ وَ أَعْلامُ

الدِّینِ وَ أَلْسِنَةُ الصِّدْقِ فَأَنْزِلُوهُمْ بِأَحْسَنِ مَنازِلِ الْقُرْآنِ ، وَ رِدُوهُمْ وُرُودَ الْهِیمِ الْعِطاشِ.

أَیُّهَا النَّاسُ خُذُوها عَنْ خَاتَمِ النَّبِیّینَ صلی الله علیه و آله و سلم ، إِنَّهُ یمُوتُ مَنْ مَاتَ مِنَّا وَ لَیسَ بِمَیّتٍ وَ یبْلَى مَنْ بَلِی مِنَّا وَ لَیسَ بِبالٍ فَلا تَقُولُوا بِما لا تَعْرِفُونَ فَإِنَّ أَكْثَرَ اَلْحَقِّ فِیما تُنْكِرُونَ وَ اعْذِرُوا مَنْ لَا حُجَّةَ لَكُمْ عَلَیهِ وَ أَنَا هُوَ

أَ لَمْ أَعْمَلْ فِیكُمْ بِالثَّقَلِ اَلْأَكْبَرِ وَ أَتْرُكْ فِیكُمُ الثَّقَلَ الْأَصْغَرَ ؟

قَدْ رَكَزْتُ فِیكُمْ رایةَ الْإِیمانِ وَ وَقَفْتُكُمْ عَلَى حُدُودِ الْحَلاَلِ وَ الْحَرامِ وَ أَلْبَسْتُكُمُ الْعَافِیةَ مِنْ عَدْلِی وَ فَرَشْتُكُمُ الْمَعْرُوفَ مِنْ قَوْلِی وَ فِعْلِی وَ أَرَیتُكُمْ كَرائِمَ اُلْأَخْلاقِ مِنْ نَفْسِی فَلا تَسْتَعْمِلُوا الرَّأْی فِیما لَا یُدْرِكُ قَعْرَهُ الْبَصَرُ وَ لا تتَغَلْغَلُ إِلَیهِ الْفِكَرُ... .

«بندگان خدا! پند دهنده ترین مردمان به خودش كسى است كه فرمان‌بردارترین ایشان از پروردگارش باشد ، و فریبنده ترین مردم كسى است كه نافرمان‌ترین مردمان از پروردگارش باشد ( چون نافرمانى و فرمانبردارى سود و زیانش در آخرت عاید خود شخص گشته، باعث سعادت و شقاوت خود او می‌شوند) بنابراین زیانكار كسى است كه به‌خود زیان وارد آورد ، و خرسند كسى است كه ( مردم را نفریفته و ) دین خود را سالم نگهدارد ، خوشبخت كسى است كه از دیگرى پند گیرد ، بدبخت كسى است كه از هوس خود فریب خورد ......

مردم! کجا می‌روید؟ چرا از حق منحرف می‌شوید؟ پرچم‌های حق برافراشته و نشانه‌های آن آشکار است. با اینکه چراغ‌های هدایت و روشنگر راهند پس کجا شما را حیران و سرگردان کرده‌اند بلکه چگونه حیران و سرگردان هستید؟ در حالی که عترت پیغمبر شما (ائمه اطهار) در میان شما است در صورتیكه اهل‌بیت پیغمبرتان كه مردم را به‌سوى حق كشنده ، و زبان‌های راست‌گو می‌باشند ، در میان شما هستند . پس در بهترین منازل قرآن فرودشان آورید ( قرآن شما را به‌دوستى

این خانواده امر فرموده) و همچون شتران تشنه كه بر آبشخور وارد می‌شوند، شما بر آنان وارد گردید ( و از سرچشمه علوم و معارف الهیه آنان سیراب شوید. )

اى مردم! این فرمایش را از خاتم النّبیین صلی الله علیه و آله و سلم بپذیرید ( كه درباره عترت طاهره‌اش فرمود): می‌میرد آن كسی كه از ما می میرد ، و حال آنكه نمرده است! می‌پوسد آن كسی كه از ما پوسیده می‌شود، و حال آنكه نپوسیده است .

نگویید چیزى را كه نمی دانید زیرا كه در حق چیزهاى بسیاری است كه شما ( ندانسته و ) منكر آن می شوید ، و معذور بدارید و نكوهش نكنید كسى را كه شما را بر او حجّت و دلیلى نیست ، و آن كس منم ( من شما را به راه راست دلالت كردم، و راه عذرى برایتان باقى نگذاردم ، لكن شما بمن اقتدا نكردید ).⁽¹⁾

آیا در میان شما بر طبق بار گرانبهای بزرگ (قرآن کریم) رفتار نکردم؟ و آیا در میان شما بار گرانبهای کوچک‌تر (عترت پیغمبر) را نگذاشتم؟

پرچم ایمان را در بین شما كوبیده ، و بر حدود و حقیقت حلال و حرام شما را آگاه گردانیدم ، از عدل و دادگری خویش لباس آرامش و عافیت را در شما پوشانده ، با گفتار و كردار نیك و پسندیده خود ، نیكى و احسان را برایتان گستراندم و اخلاق خوب و پسندیده خود را به شما نشان دادم .

پس تدبیر (ناقص) خود را به‌كار نیندازید ،در چیزی كه بینش شما عمق آن را درك نكند ، و فكر و اندیشه به آن راه نیابد (در فلسفۀ احكام و آیات متشابه كه جز راسخین در علم ائمّه طاهرین كس دیگرى آن‌ها را نمی تواند حلّ كند وارد نشوید)... .

توضیح: ثقل اکبر وثقل اصغر در این خطبه اشاره به حدیث ثقلین است .

خطبه 17

و من كلام له علیه السلام فی صفة من یتصدى للحكم بین الأمة و لیس لذلك باهل :

إنَّ أَبْغَضَ اَلْخَلَائِقِ إِلَى اللَّهِ رَجُلاَنِ: رَجُلٌ وَكَلَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ فَهُوَ جَائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبِیلِ مَشْغُوفٌ بِكَلَامِ بِدْعَةٍ وَ دُعَاءِ ضَلَالَةٍ فَهُوَ فِتْنَةٌ لِمَنِ افْتَتَنَ بِهِ ضَالٌّ عَنْ هَدْی مَنْ كَانَ قَبْلَهُ مُضِلٌّ لِمَنِ اقْتَدَى بِهِ فِی حَیاتِهِ وَ بَعْدَ وَفَاتِهِ حَمَّالُ خَطَایا غَیرِهِ رَهْنٌ بِخَطِیئَتِهِ وَ رَجُلٌ قَمَشَ جَهْلاً مُوضِعٌ فِی جُهَّالِ ... إِلَى اللَّهِ أَشْكُو مِنْ مَعْشَرٍ یعِیشُونَ جُهَّالاً وَ یمُوتُونَ ضُلَّالاً لَیسَ فِیهِمْ سِلْعَةٌ أَبْوَرُ مِنَ الْكِتَابِ إِذَا تُلِی حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ لَا سِلْعَةٌ أَنْفَقُ بَیعاً وَ لَا أَغْلَى ثَمَناً مِنَ الْكِتَابِ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لَا عِنْدَهُمْ أَنْكَرُ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفُ مِنَ الْمُنْكَرِ.

از سخنان آن حضرت علیه السلام است در وصف كسی كه در میان امّت متصدّى مقام حكم رانى شد و حال آنكه لیاقت آن امر را ندارد:

« دشمن ترین مردمان نزد خداوند تعالى دو فرد هستند، مردی كه ( در اثر معصیت و نافرمانى كارش به جایى رسیده كه ) خداوند او را به خودش واگذار كرده ( نظر لطف و مرحمت را از او باز گرفته) پس او از راه حق كناره گرفته و به سخن بدعت و گمراه كننده دیگران دل بسته پس این مرد بلا و فتنه‌ای است براى كسی كه ( گول او را خورده ) و دچار فتنه او شود ، و گمراه است از راه راست كسی كه آن كس پیش از او ( داراى منصب حكمرانى واقعى بوده ) و به راه راست رفته و گمراه كننده است كسى را كه در زنده بودن و بعد از مردنش از او پیروی می‌کند (زیرا عقیده فاسد این در قلب آن مانده و باعث هلاكتش شده است) هم بار گناهان غیرخود را حمل کرده و هم در گرو گناهان خویش است.

و مردی كه نادانی‌ها را در خود جمع کرده ... .

به‌خدا شكایت می‌برم از گروهى كه در جهل زندگانى می‌كند و با جهالت و نادانى می­میرند، در میان ایشان متاعى كسادتر از كتاب خدا، هنگامی‌كه بر وجه نیكو خوانده شود، ، و تغییرى در آن داده نشود ، یافت نمی شود و جنسى رایج‌تر و گرانبهاتر از همان قرآن تحریف شده، نزد آنان وجود ندارد ( روى امیال فاسده و اغراض نفسانیه آنان معنى شود ) هیچ چیزى نزد آنان زشت تر از کارهای خوب و نیكوتر از زشتی ها وجود ندارد. (دشمنمعروف و دوست منكرند) .»⁽¹⁾

قال الشارح الخوئی فی شرح نهج البلاغه :

روى الطبرسی و المفید فی الارشاد بعد روایة هذا الكلام نحواً ممّا تقدّم أنّه علیه السلام قال بعد ذلك :

أیُّها النّاسُ علیكُم بالطاعةِ و المعرفةِ بمن لا تُعْذَرون بجهالة ، فإنّ العلمَ الذی هبَط به آدمَ علیه السلام و جمیعَ ما فضّلت به النبیوّن إلى خاتَم النّبیّین فی عترة نبیّكم محمّد صلی الله علیه و آله و سلم ، فأنّی یُتاهُ بكم بل أین تذهبون ، یا من نُسخَ من أصلاب أصحاب السّفینةِ، هذه مثَلُها فیكم فاركبوها ، فكما نجا فی هاتیك من نجا فكذلك ینجو فی هذه من دخلها ، أنا رَهینٌ بذلك قَسَماً حَقّاً و ما أنا من المتكلّفین، و الویل لمن تخلّف ثمّ الویلُ لمن تخلّف .

أما بلَغَكُم ما قال فیكم نبیُّكم؟ حیث یقول فی حجّة الوادع: إنّی تاركٌ فیكم الثّقلین ما إن تمسّكتم بهما لن تضلّوا بعدی، كتابَ اللّهِ و عترتی أهلَ بیتی و أَنَّهما لم یفتَرِقا حتّى یَرِدا علىّ الحوضَ، فانظروا كیف تخلُفونی فیهما ، ألَا هذا عذبٌ

فراتٌ فاشربوا ، و هذا ملح اُجاجٌ فاجتَنِبُوا.⁽¹⁾

مرحوم خوئی در شرح نهج البلاغه می‌گوید :شیخ طبرسی وشیخ مفید پس از نقل مقدار یادشده به دنبال آن روایت کرده اند که حضرت فرمود :

«اى مردم تا می توانید از فرمان حق پیروى نمایید و معرفت در باره كسى پیدا كنید كه عذر و بهانه درجهل به او از شما پذیرفته نیست زیرا علم و همۀ کمالاتی که به پیامبران داده شد و بدان برترى یافتند از حضرت آدم علیه السلام تا پیامبر شما، از آنان به اهل‌بیت پیامبر شما رسید . اینك چگونه شده شما را به بیابان‌هاى سرگردانى می‌برند؟!

اى فرزند كسانى كه با سفینه نوح نجات یافته‌اند چنین سفینه‌ای هم اکنوندر میان شما موجود است درون آن بیابید، همچنان كه سوارگان كشتى نوح از غرقاب دریا و گرداب بلا نجات یافتند سوارشدگان به این كشتى هم از بدبختى و گمراهى دنیا و عذاب آخرت رهایى پیدا مى‌كنند. و من به حق تعهد می کنم كه وی را از بیچارگى برهانم و در عین حال مردم را براى نجاتشان مجبور نمى‌كنم. ولی مى‌گویم بدا به حال كسى كه تخلف كند . وای بر آن شخصى كه مخالفت کند!

آیا فراموش كرده‌اید از گفتار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم كه در حجة الوداع در باره خاندان

خود فرمود : من از میان شما كوچ مى‌كنم و دو یادگار گرانبها پس از خود به‌جا مى‌گذارم كه تا وقتى دست به‌دامنشان افكنده باشید هیچ گاه گمراه نشوید یكى كتاب خدا قرآن و دیگر خاندان من این دو از یك دیگر جدا نشوند و همواره پشت به پشت یكدیگر باشند تا كنار حوض كوثر مرا دریابند .

اكنون متوجه باشید پس از من چگونه با ایشان معامله خواهید كرد بدانید دوستى ایشان آب خوشگوار است و مخالفتشان آب شور و تلخ غیر قابل استفاده و دور افكندنى است.»

روایت تحف العقول

حسن بن علی بن حسین بن شعبه حرانی از بزرگان شیعه در قرن چهارم و مؤلف کتاب ارزشمند تحف العقول چنین روایت می‌کند:

(خطبته صلی الله علیه و آله و سلم فی حجة الوداع)

الحمدُ للهِ، نحمَدُه و نستعینُه و نستغفرهُ ... اُوصیكم عبادَ اللهِ بتقوى اللهِ و أحثُّكم على العمل بطاعتهِ، و أستفتحُ اللهَ بالذِی هو خیر، أمّا بعد: أیُّها الناسُ! اسمعوا منّی [ما] أبیّن لكُم، فإنّی لا أدری لعلّی لا ألقاكُم بعد عامِی هذا، فی موقفی هذا... فإنّی قد تركتُ فیكم ما إن أخذتُم به لن تضلُّوا: كتابَ اللهِ و عترَتی أهلَ بیتی.

ألا هل بلّغت؟ اللهم اشهد... .⁽¹⁾

« اى مردم! آنچه برایتان بیان مى‌كنم از من نیك بشنوید، به راستى نمى‌دانم شاید سال آینده در این جایگاه، دیگر با شما دیدار نكنم.

... بار الها گواه باش. راه بازگشت به كفر را از سر مگیرید كه یكدیگررا بكشید ...

پس من در میان شما چیزى به یادگار نهادم كه اگر بدان بگرایید ، هرگز گمراه نشوید و آن كتاب خدا و عترت من، خاندان من است. هان، آیا پیام خدا را به شما رساندم؟ ... بار الها گواه باش...»

کلمۀ حجةالوداع و موقف، منصرف به وقوف عرفات در حجه الوداع است ، افزون بر آنکه متن آن شبیه خطبۀ عرفات به روایت صحیح مسلم است ، پس این خطبه در روز عرفه و سرزمین عرفات بود .

چنان‌که بیشتر علمای عامه مانند مسلم و ابی داود وابن ماجه و عده‌ای دیگر این خطبه را همین گونه، هنگام نماز ظهر عرفه به روایت امام جعفر صادق علیه السلام از جابر بدون اشاره به تمسک به عترت (تحریف شده ) آورده اند.

خطبۀ عرفات به روایت مسلم

قال حدثنا أبو بكر بن أبی شیبة وإسحاق بن إبراهیم جمیعاً عن حاتم قال أبو بكر حدثنا حاتم بن إسماعیل المدنی عن جعفر بن محمد عن أبیه قال : دخلنا على جابر بن عبدالله ... .

فأجاز رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم حتّى أتى عرفَة فوجد القبَّة قد ضُرِبت له بنمرة فنزل بها حتّى إذا زاغت الشمسُ أمر بالقَصواء فرحلَت له فأتی بَطنَ الوادی فخطبَ الناسَ و قال: إن دماؤكم وأموالکُم حرامٌ علیكم ... .

و قد تركتُ فیكم ما لن تضلُّوا بعده إن اعتصمتم به كتابَ الله و أنتم تُسألون عنّی فما أنتم قائلون؟ قالوا نشهدُ أنّك قد بلّغت و أدّیت و نصحت، فقال بإصبعه السبّابة یرفعُها إلى السماء و ینكُتُها إلى الناس. اللهم اشهد، اللهم اشهد ثلاث مرّات.

ثمّ أذَّنَ ثمّ أقامَ فصلّى الظهر ثم أقام فصلى العصر و لم یصلّ بینهما شیئاً ثمّ ركبَ

رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم حتّى أتى الموقِفَ...⁽¹⁾.

مسلم با سلسله سند خود نقل می کند از امام محمد باقر علیه السلام که فرمود : روزى با گروهی خدمت جابربن عبدالله رسیدیم پس از احوال پرسی از آنان در حالی که آن زمان نابینا شده بود دست به سینه من گذاشت و گفت آنچه می‌خواهی بپرس ... گفتم از کیفیت حج پیامبر مرا خبر ده .جابر انگشتان خود را تا نه عدد شمرد و گفت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نه سال درنگ کرد سال دهم اعلام عمومی برای حج نمود. عدۀ زیادی برای حج به مدینه آمدند تا در حج از آن حضرت پیروی کنند . پس همراه پیامبر با جمعیت حرکت کردیم تا به میقات ذوالحلیفه رسیدیم ... تا آنکه حضرت روز عرفه به منطقۀ نمره رسید ، در آنجا دید خیمه ای برای او بر افراشته است درآن فرود آمد تاظهر آنجا بود. پس از آن دستور داد شتر قصوی را برایش آوردند سوار بر آن حرکت کرد تا به وادی عرفات رسید درآنجا روی به مرم کرد و فرمود :

هر خونخواهى ای كه از دوران جاهلیت مانده لغو مى‌شود و همانا نخستین خونى كه از آن درگذرم خون عامر بن ربیعه⁽²⁾

پسر حارث بن عبد المطّلب است که در قبیله بنی سعد شیر خورده و هر بهره پول مانده از دوران جاهلیت باطل شده است و همانا نخستین بهره پولى كه به لغو آن آغاز كنم بهرۀ پول هاى عبّاس بن عبد المطّلب است.

اى مردم! همانا زنانتان را بر شما حقّى و شما را بر ایشان حقّى است. حقّ شما بر

آنان این است كه (بر پاكدامنى بپایند) بیگانه‌اى را به بستر شما در نیارند و كسى را كه خوش ندارید جز به اجازه شما به خانه راه ندهند اگر چنان كردند آن‌ها را بدان اندازه كه سخت و آزاردهنده نباشد، بزنید و هر گاه بدان پایان دادند و از شما فرمان پذیرفتند، بر شماست كه خوراك و پوشاك ایشان را به اندازه متعارف برسانید. شما ایشان را به عنوان امانت خداوند برگرفتید.

من در میان شما چیزى به یادگار نهادم كه اگر بدان بگرایید هرگز گمراه نشوید و آن كتاب خدا است.

هان، ای مردم شما از انجام وظیفۀ من سؤال خواهید کرد ! چه می­گوئید؟ (آیا پیام الهی را به شما رساندم؟) گفتند: آری ، رساندی وخیر خواهی نمودی . حضرت انگشت به آسمان بلند کرد و به سوی مردم اشاره نمود و سه بار فرمود : بار الها گواه باش ! پس از آن اذان و اقامه گفتند و نماز ظهر و عصر را پشت سر هم خواندند و سپس به موقف آمدند .»

ولی بخاری این خطبه را از ابی بکره و عبد الله بن عمر و ابن عباس در روز عید قربان نقل نموده، این فراز تمسک به ثقل اهل‌بیت را چنان‌که عادت این قوم است حذف کرده و حتی لزوم تمسک به کتاب را که مسلم در خطبهعرفه نقل کرده، نیاورده است . ⁽¹⁾

چنان‌که حدیث دوازده خلیفه را که بخشی از خطبۀ حجه الوداع بود شیخین نقل نکرده‌اند ولی احمد آن را _ به‌صورتی که در بخش تحریفات می‌آید _ آورده

است.

موقع سوم : خطبه عید قربان در منی

اشاره

سومین بار روز عید قربان در منی بود که یکی از مناطق آن مسجد خیف است.

از روایات استفاده می شود حضرت خطبۀ دیگری هم روز یازدهم یا دوازدهم خواندند و بخاری بدون ذکر حدیث ثقلین خطبۀ عید قربان را آورده است. ولی علمای شیعه مانند علی بن ابراهیم قمی درتفسیر خود خطبۀ منی (روز دهم یا یازدهم یا دوازدهم ) را مفصل نقل کرده اند که بخشی از آن به شرح زیر است.

روایت علی بن ابراهیم قمی(متوفای حدود 310ق)

قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی حجة الوداع ... فی مسجد الخیف... إنی فَرَطُكم و إنكم واردون علیّ الحوض، حوض عرضه ما بین بصری و صنعاء، فیه قُدحان من فضّة عدد النجوم ، ألا و إنّی سائلكم عن الثقلین.

قالوا یا رسول الله و ما الثقلان ؟ قال كتاب الله الثقل الأكبر طرف بید الله و طرف بأیدیكم فتمسَّكوا به لن تضلّوا و لن تزلوا، و الثقل الأصغر عترتی و أهل بیتی، فإنّه قد نبّأنی اللطیف الخبیر أنّهما لن یفترقا حتّى یردا علیَّ الحوض كإصبعی هاتین و جمع بین سبّابتیه و لا أقول كهاتین و جمع بین سبّابته و الوسطى فتفضل هذه على هذه.⁽¹⁾

«پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم در حجة الوداع در مسجد خیف فرمود : من جلوتر از شمامی‌روم و شما پس از آن کنار حوض كوثر پیش من خواهید آمد، حوضى كه اندازه‌اش به

فاصله بین بصری و صنعاء است در آنجا جام‌هایى از نقره به تعداد ستارگان است.

من از شما راجع به دو امانت گران بازخواست خواهم نمود . پرسیدند دو امانت گران چیست؟ فرمود : امانت بزرگ‌تر كتاب خداست كه از یك جانب به دست خدا و از جانب دیگر به دست شما است اگر به آن چنگ بزنید هرگز گمراه نخواهید شد و منحرف نمى‌شوید . امانت دوم اهل بیت و عترت من هستند .

خداوند به من خبر داده كه آن دو از هم جدا نخواهند شد تا سر حوض کوثر چون این دو انگشت بر من وارد شوند و هر دو انگشت سبابه را به هم نزدیك نمود. و فرمود نمی‌گویم مانند دو انگشت سبابه و وسطى كه یكى از دیگرى برتر باشد.»

روایت محمد بن ابراهیم النعمانی (م حدود 350ق)

حدثنا محمد بن زید بن عبدالرحمن التیمى، عن الحسن بن الحسین الانصاری، عن محمد بن الحسین، عن أبیه، عن جده قال: قال علی بن الحسین( علیهما السلام ): ... .

قال( صلی الله علیه و آله و سلم ) فی خطبته المشهورة التی خطبها فی مسجد الخیف فی حجَّة الوداع: إنى فَرَطُكم وإنّكم واردون علَیَّ الحوضَ، حوضاً عرضُه ما بین بُصرى إلى صنعاء، فیه قُدْحان عددَ نجومِ السماء، ألا وإنّى مخلَّفٌ فیكم الثقلَین، الثقل الأكبرُ القرآن، والثقل الأصغر عترتی أهل بیتی، هما حبلُ الله ممدودٌ بینكم وبین الله عزّ وجلّ، ما إن تمسّكتم به لن تضلّوا، سبب منه بید الله، و سبب بأیدیكم إنّ اللطیفَ الخبیرَ قد نبّأنی أنّهما لن یفترقا حتّى یردا علَىَّ الحوض كإصبعی هاتین _ و جمع بین سبّابتیه _ ولا أقول كهاتین _ و جمع بین سبّابته والوسطى _ فتفضل هذه

على هذه .⁽¹⁾

« امام زین العابدین علیه السلام می‌فرماید : ... رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در خطبۀ مشهور خود كه در حجّةالوداع در مسجد خیف ایراد كرد، فرمود: من طلایه‌دار شمایم و شما در كنار حوض (در قیامت) به من مى‌رسید، حوضى كه وسعت آن بهاندازه فاصله میان بصرى تا صنعا است و داراى جام‌هایى به عدد ستارگان آسمان است

بدانید من پس از خود دو چیز گرانبها در میان شما به جاى مى‌گذارم، آن چیز گران قدرى كه بزرگ‌تر است كتاب خدا است و گران قدر كوچك تر عترتم یعنى خاندان من است، آن دو ریسمان خدایند كه میان شما و خداى عزّ و جلّ كشیده شده، مادامى كه آن ریسمان را دستگیر خود ساخته‌اید هرگز گمراه نمى‌شوید، یك طرف آن به دست خدا و طرف دیگرش به دست شما است، خداى بسیار لطف‌كننده و آگاه به من خبر داده كه آن دو از یك دیگر جدا نمى‌شوند تا در كنار حوض با هم به من ملحق شوند، مانند این دو انگشت من_ و دو انگشت سبّابه خود را در كنار یك دیگر قرار داد_. و فرمود : نمى‌گویم مانند این دو انگشت سبّابه با انگشت وسطى که یكى بر دیگرى برترى داشته باشد.»

روایت محمد بن حسن الصفار

وی از محدثان بزرگ شیعه و مؤلف کتاب بصائر الدرجات و متوفای 290 ق می‌باشد

قال حدثنا على بن محمد عن القاسم بن محمد عن سلیمان بن داود عن یحیى بن ادیم عن شریك عن جابر قال قال ابوجعفر علیه السلام دعا رسول الله اصحابه بمنى قال:

یا أیُّها الناسُ إنّى تاركٌ فیكم الثقلین اما إن تمسَّكتم بهما لن تضلُّوا كتابَ اللهِ و عترتى أهلَ بیتی فإنّهما لن یفتَرِقا حتّى یردا علَىَّ الحوض.

ثم قال أیُّها الناسُ إنّى تاركٌ فیكم حُرُماتِ اللهِ كتابَ الله و عترتى و الكعبةَ البیتَ الحرامَ.

ثم قال أبوجعفر علیه السلام أمّا كتابَ اللهِ فحرفوا و أمّا الكعبةَ فهدَموا و اما العترةَ فقتلُوا و كلَّ ودائعِ اللهِ فقد تَبَّرُوا.⁽¹⁾

«شریك از جابر نقل كرد كه حضرت باقر علیه السلام فرمود: پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم اصحاب خود را در منى (روز عید قربان یا روزهای بعد) پیش خوانده، فرمود: مردم! من میان شما دو چیز گران می‌گذارم كه تا وقتى بآن دو تمسك جویید گمراه نمى‌شوید كتاب خدا و عترت و اهل بیتم، آن دو از یك دیگر جدانمى‌شوند تا سر حوض بر من وارد شوند.

سپس فرمود : مردم من میان شما چیزهایى محترم در نزد خدا می‌گذارم كتاب خدا و عترت و كعبه كه بیت الحرام است.

حضرت باقر علیه السلام فرمود: كتاب خدا را تغییر دادند و كعبه را منهدم نمودند و عترت را كشتند و تمام ودایع خدا را درهم شكسته و از بین برده‌اند.»

موقع چهارم : منطقۀ غدیر خم

واقعۀ غدیر در روز هیجده ذوالحجة سال دهم هجری است که در بخشی از روایات اهل سنت از جملۀ روایات احمد و حاکم نیشابوری و طبرانی که گذشت لفظ غدیر خم تصریح شده، ولی در بعضی روایات نام منطقه «جحفه» و در بعضی

روایات بین مکه و مدینه و در بعضی روایات نزدیک«رابغ»آمده است .

این خطبه که معروف به خطبۀ غدیریه است روایات مختلفی دارد که ما در بخش دوم به طور مستقل روایات آن را از طریق فریقین نقل می کنیم و مفصل ترین روایت آن روایت احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی، ابو منصور ( متوفای حدود 550 ق) است که در الإحتجاج على أهل اللجاج با سند متصل و معتبر از امام باقر علیه السلام آمده است و

ما آن را در بخش دوم در ده قسمت می‌آوریم .⁽¹⁾

موقع پنجم : خطبۀ مسجد النبی در بیماری وفات

روایت محمد بن یعقوب کلینی (م 328ق )

علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن حماد بن عیسى، عن إبراهیم بن عمر الیمانی، عن ابن اذینة، عن أبا ن بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس قال: سمعتُ علیّاً صلواتُ الله علیه یقول و أتاهُ رجلٌ فقال له: ما أدنى ما یكونُ به العبد مؤمناً و أدنى ما یكون به العبد كافرً او أدنى ما یكون به العبد ضالًّا؟ فقال له... .

قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی آخر خطبته یوم قَبَضَهُ اللهُ عزّ وجلّ إلیه:إنّی قد تركتُ فیكم أمرَین لن تضلُّوا بعدی ما إن تمسَّكتم بهما: كتابَ اللهِ و عترتی أهلَ بیتی، فإنّ اللطیفَ الخبیَر قد عهد إلیَّ إنَّهما لن یفتَرِقا حتّى یَرِدا عَلَیَّ الحوضَ كهاتین و جمع بین مُسَبَّحَتَینِ و لا أقول كهاتین و جمع بین المُسَبَّحَةِ و الوسطى فَتَسبِقَ إحداهُما الأخرى، فَتَمَسَّكوا بهما و لا تَزِلّوا و لا تَضِلّوا و لا تَقَدَّمُوهُم فَتَضِلُّوا.⁽²⁾

«سلیم بن قیس گوید:

شنیدم على علیه السلام هنگامى كه مردى نزد آن حضرت آمده بود و به او عرض كرد:كمترین چیزى كه بنده به سبب آن مؤمن شود و كمترین چیزى كه بنده بوسیله آن كافر می گردد و كمترین چیزى كه بنده با آن گمراه می‌شود چیست؟

حضرت به او فرمود: مطلب مهمی پرسیدى، پس پاسخش را (دقت كن و) بفهم.

اما كمترین چیزى كه بنده به آن مؤمن می شود آن است كه خداى تبارك و تعالى خودش را به آن بنده بشناساند پس (آن بنده) به فرمان بردارى براى او اقرار كند، و (سپس) پیغمبرش صلی الله علیه و آله و سلم را به او بشناساند پس به فرمان بردارى او نیز اقرار كند، و (همچنین) امام و حجت خود را در زمین، و گواهش را بر خلق به او معرفى كند، و براى او هم به فرمان بردارى اعتراف كند، (سلیم گوید:) من عرض كردم: اى امیر مؤمنان و اگر چه همه چیز را به جز آنچه بیان فرمودى نداند؟ فرمود: آرى در صورتى كه هر گاه دستورى به او دهند اطاعت كند، و اگر نهی‌اش كردند از آن خودداری کند.

و كمتر چیزى كه بنده به سبب آن كافر گردد آن است كه كسى چیزى را كه خدا از آن نهى كرده است پندارد كه (جایز است و) خدا به آن دستور داده (یعنى بدعتى در دین گذارد)، و این معنى را دین خود كند و به آن بماند، و پندارد كه خداى را كه به آن كار (به پندار خودش) دستور داده پرستش می‌كند، (در حالى كه) جز این نیست كه شیطان را پرستش می‌كند.

و كمتر چیزى كه بنده به واسطه آن گمراه شود این است كه حجت خداى تعالى و گواهش را بر بندگانش نشناسد (یعنى) آن كس را كه خداى عزّ و جلّ دستور به فرمانبرداری‌اش داده، و ولایتش را فرض (و واجب) فرموده است، (سلیم گوید:)

من عرض كردم: اى امیر مؤمنان! آنان (یعنى حجت و گواهان)را برایم توصیف كن، فرمود: آن‌ها كسانى هستند كه خداى عز و جل آن‌ها را قرین خود و پیغمبرش ساخته و فرموده است:

«اى کسانی كه ایمان آورده‌اید، خدا و رسول و اولیای امر خود را اطاعت کنید» (نساء/ 59) عرض كردم: اى امیر مؤمنان خدا مرا به فدایت كند برایم واضح كن (و آشكارتر بیان فرما) فرمود: آنان كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آخرین خطبه‌اش روزى كه خداى عزّ و جل قبض روحش فرمود (و او را به نزد خودش برد) فرمود: من همانا دو چیز در میان شما می‌گذارم كه پس از من هرگز گمراه نشوید تا مادامى كه به آن دو چنگ زنید: كتاب خدا، و عترتم كه اهل بیت (و خاندان) من‌اند زیرا خداى لطیف و آگاه به من سفارش كرده كه آن دو از هم جدا نشوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند، مانند این دو (انگشت كه با هم برابرند) و دو انگشت سبابه خود را به هم چسباند و نمی‌گویم مانند این دو انگشت_ و انگشت سبابه و وسطى را به هم چسباند.

(یعنى با هم برابرند و این طور نیست) كه یكى بر دیگرى پیش باشد (و جلو افتد) پس به هر دوى این‌ها چنگ زنید تا نلغزید و گمراه نشوید، و بر ایشان پیشی نگیرید كه گمراه می‌شوید.

شرح حال سلیم بن قیس الهلالی

ابو صادق سلیم بن قیس هلالى عامرى كوفى _ که خبر سابق و بسیاری از اسرار واقعۀ دردناک غصب خلافت را نقل کرده، از اصحاب خاصّ امیر المؤمنین و امام حسن و امام حسین و امام زین العابدین و امام باقر: است.

كتاب سلیم اوّلین كتاب در موضوع حدیث و تاریخ شمرده می‌شود كه پس از

رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تألیف شده، و با گذشت چهارده قرن به‌دست ما رسیده است. وی او هنگام وفات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دوازده سال داشته است.

سلیم همچنان كه با قلم به ثبت وقایع خلافت مشغول بود، جهاد خود را با شمشیر تكمیل نمود و به عنوان «شرطة الخمیس» كه فداییان امیر المؤمنین علیه السلام بودند به جنگ و جهاد پرداخت، و در همان حال آنچه در میدان هاى جنگ دید در كتابش ثبت نمود. فدایى امیر المؤمنین علیه السلام در صفّ اوّل میدان جنگ شمشیر زد.او در كتابش تعداد افراد لشكر در جنگ جمل و صفین و نهروان ، و خصوصیات افراد و كیفیت جنگ و مكاتبات امیر المؤمنین علیه السلام و خطابه‌هاى آن حضرت را به دقت را ثبت كرد.هر گاه سلیم متوجّه یك واقعه مهم در بلاد اسلامى مى‌شد سعى مى‌كرد خودش در آن مکان حاضر شود تا دقیقاً آنچه را اتفاق مى‌افتد ثبت نماید كه حضور او در سفر معاویه به مدینه از نمونه‌هاى آن است.از سال 49 هجرى كه زیاد بن ابیه از طرف معاویه حاكم كوفه شد. سلیم توانست با تقیۀ كامل خود را از شر او حفظ كند، و حتّى با ایجاد ارتباط مخفیانه با نویسنده مخصوص زیاد، نامه سرّى معاویه را استنساخ كرد و آن را به عنوان یك سند تاریخى مهم ثبت كرد كه احدى غیر از سلیم بر آن دست نیافته است.

سلیم بن قیس به عنوان یك مؤلف، برای آن مورد توجّه خاص است كه در بیشتر وقایعی که در كتابش نقل می‌کند، خود شخصاً حضور داشته و یا از كسانى كه خودشان حضور داشته‌اند نقل كرده است، و در نقل خود جز افراد مؤثق به كسى اعتماد نكرده است.

سلیم پس از فرار از شرّ حجاج و ورود به شهر « نوبندجان » شیراز پس از یك سال

بیمار شد. همین كه آثار مرگ را در خود دید مخفیانه كتابش را با ابان بن ابی عیاش در میان گذاشت و آن‌را به‌دست ابان و سرگذشت خود را در تألیف كتاب براى او تشریح كرد.

سرانجام سلیم در اواخر سال 76 هجرى، در شهر نوبندجان فارس در 78 سالگى وفات کرد و در همان شهر به خاك سپرده شد.

اعتبار كتاب سلیم

در لغت عرب نوشته‌اى را كه در آن پیامى نهفته باشد كتاب گویند و كتاب سلیم به این معنا یك كتاب است و نه به معناى مصطلح امروز آن، چرا كه اصولا چنین اسناد مهمّى كه محرمانه بوده نمى‌توانسته كتاب شود و این امر باعث اختفا و تردید در اعتبار و نام آن شده است .

راوی آن، ابان بن ابی عیاش از این اسناد به «صحیفه سلیم» تعبیر كرده است در منابع رجالى و روایى شیعه امامیه گاه از آن به «اصل سلیم»، «كتاب الفتن» یا «كتاب وفاة النبى» نیز یاد شده است. روایت منسوب به امام صادق علیه السلام به آن لقب «اسرار آل محمد» و «ابجد الشیعه» داده‌اند.در طول قرن‌ها، در لسان علماى متقدم و متأخر همین نام براى كتاب سلیم به‌كار رفته است

عرضه كتاب سلیم و احادیث آن بر ائمه معصومین علیهم السلام كلام امیر المؤمنین علیه السلام و امام زین العابدین علیه السلام و امام باقر و امام صادق: و امضا و تأیید صحتمحتواى كتاب از جانب ایشان به گونه‌اى صورت گرفته است كه مانند آن در كتب مربوط به زمان ائمه علیهم السلام دیده نمى‌شود. از امام صادق علیه السلام روایت است كه فرمود:

«هر كس از شیعیان و محبین ما كتاب سلیم بن قیس هلالى نزد او نباشد چیزى از امر ولایت ما نزد او نیست، و از مسائل مربوط به ما چیزى نمى‌داند. آن كتاب

الفباى شیعه و سرى از اسرار آل محمد: است».

و مؤلف کتاب سلیم بن قیس هنگام تحویل كتابش به ابان بن ابى عیاش به او چنین گفت: «نزد من نوشته‌هایى است كه از افراد مورد اطمینان شنیده‌ام و به‌دست خود نوشته‌ام. در آن‌ها احادیثى است كه نمى‌خواهم براى مردم (در اجتماع آن زمان) ظاهر شود، زیرا آن را انكار مى‌كنند و عجیب تلقى مى‌نمایند، در حالى كه حق است و از اهل حق و فقه و صدق و صلاح، از امیر المؤمنین علیه السلام و سلمان و ابو ذر و مقداد گرفته‌ام...».⁽¹⁾

علامه سید شرف الدین مى‌گوید: «سلیم كتابى در موضوع امامت دارد كه شیعه و عامه از آن نقل مى‌كنند».

حاج آقا بزرگ تهرانى مى‌گوید: «كتاب سلیم از كتاب‌هاى مرجع و اصول مشهور بین شیعه و عامه است»

علامه امینى مى‌گوید: «سلیم كسى است كه نزد شیعه و غیر شیعه به او و كتابش استناد مى‌شود و نیز مى‌گوید: «كتاب سلیم از اصول مشهور و متداول از زمان‌هاى قدیم است و نزد محدثین شیعه و عامه و تاریخ نویسان مورد اعتماد است ... و به همین سبب است كه بسیارى از بزرگان عامه همچون حسكانى از آن نقل كرده و به آن استناد نموده‌اند.

علامه مرعشى نجفى مى‌گوید: «كتاب سلیم معروف است و نزد ما و اكثر عامه مورد اعتماد است».

نسبت جعل و تحریف

یكى از شبهاتى كه در رابطه با كتاب سلیم مطرح شده نسبت تحریف و كم و زیادى و حتى جعل است.

علماى بزرگ گفته‌اند: «مطالعه اول تا آخر كتاب سلیم در حكم به صحتآن كافى است و در این كتاب مطلب خاصى كه دلالت بر جعل یا تحریف كند وجود ندارد.

نمونه‌هایى هم كه به عنوان اشكال مطرح شده هرگز دلالت بر جعل و تحریف در كتاب ندارد، و دلیلى بر جعل در این كتاب نمى‌توان پیدا كرد. گذشته از اینكه نقل احادیث كتاب سلیم در طول چهارده قرن توسط علماى شیعه دلیل روشنى است بر اینكه كتاب از هر گونه جعل و تحریفى به دور است، و گر نه این طور آن توجه نمى‌شد».

آیا علماى شیعه كه در طول چهارده قرن كتاب سلیم را تأیید و از آن نقل كرده‌اند در صدد تأیید كتابى جعلى بوده‌اند؟

ابن غضائرى

اول رجالی شیعه كه در مورد كتاب سلیم بن قیس اشكال مطرح كرده، احمد بن حسین ابن غضائرى است و او كسى است كه گفته‌هایش در كتاب رجال منسوب به او از نظر علماى رجال قابل اعتماد نیست.

در حالیکه كتاب سلیم حكایت تاریخ صحیح اسلام با سند متصل از قول كسانى است كه در متن قضایا حاضر بوده‌اند و بیانگر قسمت‌هاى حساس از تاریخ مسلمانان است.

وظیفه هر مسلمان غیر متعصب آن است كه همه كتاب‌های تاریخى و حدیثى

اسلام را مورد مطالعه قرار دهد و فقط به آنچه اهل مذهبش نوشته‌اند اكتفا نكند، تا شاید با كنار گذاردن پیش ساخته‌هاى ذهنى حقایقى ناگفته برایش آشکار شود و نور هدایت از روزنه‌هاى تاریخ بر قلب او بتابد و ره توشه آخرت را با اطمینان خاطر آماده كند.

همان طور كه علماى شیعه در جنبه‌هاى مختلف دینى، كتب مخالفان خود را نیز مورد مطالعه قرار داده و با استفاده از آن‌ها حقیقت را عرضه نموده‌اند.

حتی عده‌اى از علماى غیر شیعه هم، كتاب سلیم و احادیث آن را نقل كرده‌اند. از جمله ابن ابى الحدید متوفاى قرن هفتم مى‌گوید: «سلیم، مذهبش معروف است ... و كتاب معروف او بین شیعه به نام كتاب سلیم خوانده مى‌شود وقاضى سبكى متوفاى قرن هشتم مى‌گوید: «اولین كتابى كه براى شیعه تألیف شده كتاب سلیم بن قیس هلالى است»

و عبد الرزاق بن همام (م 211ق) از بزرگان محدثان عامه بشمار مى‌آیدو اكثر اصحاب حدیث شاگرد او بوده‌اند و كتاب معروف او به نام المصنف در یازده جلد، هم اكنون به عنوان یكى از مدارك معتبر عامه در دسترس است و نیز معمر بن راشد (م 152ق) از محدثان بزرگ عامه است که رجالیین و تاریخ نویسان و محدثان عامه او را توثیق کرده‌اند. همچنین امثال ابن مردویه و حاكم حسكانى و خطیب خوارزمى و حمویى خراسانى و ابن شهاب همدانى و قندوزى از محدثان عامه، و نیز ابن عقده و ابن فضال از فطحیه، همگی احادیث سلیم را نقل كرده‌اند.⁽¹⁾

روایت خزاز قمی

شیخ ابو القاسم علی بن محمد بن علی الخزاز القمی (متوفای حدود 400 ق) نجاشی در باره اش می گوید : ثقة من اصحابنا، وكان فقیها وجها له كتاب الإیضاح فی أصول الدین على مذهب أهل البیت:. وی در کتاب «کفایة الأثر فی النصوص على الأئمة الاثنی عشر »روایت زیر را نقل می کند

حدّثنى علی بن الحسین بن محمد ، قال حدثنا عتبة بن عبد الله الحمصی بمكة قراءة علیه سنة ثمانین و ثلاثمائة [ قال حدثنا موسى القطانی ، قال حدثنا احمد بن یوسف] قال حدثنا احمد بن یوسف الحمصى قال حدثنا محمد بن عكاشة حسین بن زید بن علی ، قال حدثنا عبد الله بن حسین بن حسن عن ابیه ، عن الحسن علیه السلام قال :

خَطَبَ رَسَولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم یوما...⁽¹⁾.

«حسن بن حسن از پدر بزرگوارش حضرت امام حسن علیه السلام روایت كرد كه فرمود: روزى پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم خطبه خواند، و بعد از حمد و ثناى پروردگار متعال فرمود: اى گروه مردم من به سوى خدا خوانده شده‌ام و در میان شما دو چیز گرانبها مى‌گذارم: كتاب خدا، و عترتم اهل بیتم، هر آینه اگر به این دو چنگ بزنید هرگز گمراه نشوید.

از ایشان علوم را فرا گیرید، و به ایشان نیاموزید زیرا آن‌ها از شما داناترند، زمین از ایشان خالى نماند؛ و اگر خالى بماند اهلش را فرو برد، سپس فرمود: بارخدایا! من مى‌دانم كه علم نابود نشود، و منقطع نگردد، و توزمین را از حجت بر خلق خالى نگذارى، خواه آشكار باشد و فرمانش نبرند، یا بیمناك و پنهان، تا حجت هایت باطل نشود، و اولیای خود را پس از آنكه هدایتشان فرموده‌اى گمراه نكنى . این

هایند مردمان كم عدد، و بلند قدر و منزلت نزد خداوند (این كلمات را فرمود و از منبر به زیر آمد) امام حسن علیه السلام فرمود: چون حضرت فرود آمد به او عرض كردم: اى رسول خدا! آیا شما بر همۀ خلق حجت نیستید؟ فرمود: اى حسن! خدای متعال می فرماید:

«تو بیم دهنده‌اى و براى هر گروهى راهنمایى است» _ رعد/ 7» و من بیم دهنده‌ام و على راهنما است؛ عرض كردم: فرمایشت (كه فرمودى) زمین خالى از حجت نخواهد ماند (پس از شما حجّت كیست)؟ فرمود: بلى على امام و حجت بعد از من است؛ و تو پس از او امام و حجت هستى؛ و حسین امام و حجت و خلیفه‌ات پس از تو است، و خداى مهربان و خبیر به من خبر داد كه از صلب حسین فرزندى بیرون آید كه به او على گویند، و هم نام جدش على است، پس چون حسین درگذشت على بعد از او (به امر امامت) قیام كند، و او امام و حجت است .

و خداوند از صلب على فرزندى بیرون آورد كه همنام و شبیه‌ترین مردمان به من مى‌باشد؛ دانش او دانش من، و حكم او حكم من است و حجت و امام بعد از پدرش اوست، و خداى تعالى از صلب محمد ، مولودى بیرون آورد كه به او جعفر گویند، و او راستگوترین مردمان در گفتار و كردار است، و او حجت و امام بعد از پدرش

مى‌باشد، و از صلب جعفر فرزندى خارج كند كه نامش موسى، هم نام موسى بن عمران، و برترین مردمان در عبادت است. پس او، بعد از پدرش امام و حجت است، و از صلب موسى فرزندى بیرون آرد كه نامش على است. معدن علم خدا و محل حكمت او است، و او امام و حجت بعد از پدرش مى‌باشد. و از صلب على فرزندى بیرون آورد كه او را محمد نامند، و او امام و حجت بعد از پدرش مى‌باشد، و از صلب محمد فرزندى بیرون آورد كه او را على گویند و او امام و حجت بعد از پدرش می باشد . و از صلب على فرزندى بیرون آورد كه او را حسن گویند و او امام و حجت بعد از پدرش است . و از صلب حسن حجت قائم، پیشواى شیعیانش، و نجات دهنده دوستانش را بیرون آورد . و او غائب شود به طورى كه دیگر دیده نشود، دسته‌اى از امر امامت او برگردند و دسته‌اى پابرجا بمانند، و گویند : اگر راست گویید این وعده چه وقت است؟ در حالی که اگر از دنیا مگر یك روز نماند ، خداى تعالى آن روز را طولانى كند تاقائم ما بیرون آید و زمین را از عدل و داد پر كند ، چنانچه از ظلم و ستم پر شده است. پس (اى فرزند) زمین از شما خالى نماند، خداوند به شما علم و فهم مرا عطا فرموده، و از خداوند خواسته‌ام كه علم و فهم را در فرزندانم و فرزندان فرزندانم، و نسل من قرار دهد. »

توضیح :هر چند در این روایت مکان و زمان خطبه نیامده ولی به قرینۀ سؤال امام حسن علیه السلام که در آن زمان که فرزند خردسالی بود می فهمیم این خطبه در مسجدالنبی و شهر مدینه بوده که معمولا حسنین علیه السلام در آن حضور می‌یافتند و پس از خطبه از جدشان سؤال می کردند.

روایت طبرسی

احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی، ابو منصور (متوفای حدود 550 ق ، تقریبا) در الإحتجاج على أهل اللجاج روایت می کند .

بإسناده عن أبی المفضل محمد بن عبد الله الشیبانی بإسناده الصحیح عن رجال ثقة أن النبی صلی الله علیه و آله و سلم خرجَ فی مَرَضِه الذی تُوُفَّیَ... .

و خطب فقال فی كلامه: (معاشِرَ الناسِ) إنّه لم یمتْ نَبیٌّ إلَّا خَلَّفَ تَرِكَةً، و قد

خلَّفت فیكم الثقلَین كتابَ اللهِ و أهلَ بیتی، ألا فمن ضیّعهمْ ضیّعهُ اللهُ⁽¹⁾... .

«طبرسی با سند متصل از ابو المفضّل شیبانى و او از راویان موثّق نقل نموده است كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آخرین روزهاى زندگى در همان بیمارى كه موجب وفاتش گردید روزى براى اقامه نماز از منزل خارج شد و به فضل بن عبّاس و غلام خود ثوبان تكیه نمود و به مسجد رفت و نمازى را به جاى آورد كه به سبب شدّت بیمارى می‌خواست آنرا به جماعت نخواند، و پس از نماز به منزل برگشته به غلام خود فرمود : هر گاه كسى از انصار براى عیادت من آمد مانع مباش.

ناگاه آن حضرت بی هوش شد، در این هنگام جمعى از انصار در پشت درب اجتماع نموده و اجازه ورود مى‌خواستند. غلام گفت: حال رسول خدا مساعد نیست، و حالت بی‌هوشى به او دست داده است و محارمش در اطراف او نشسته‌اند.

انصار با شنیدن این جواب بى‌اختیار گریستند، و صداى آنها به پیامبررسید و فرمود: صداى كیست؟ گفتند: انصار هستند. فرمود: چه كسى از خانواده‌ام اینجاست؟ گفتند: على و عبّاس.پس با تكیه بر آن دو به مسجد آمد و به ستونى از درخت خرما تكیه داد و خطبه‌اى بدین شرح ایراد فرمود:

اى گروه مردم! تا به حال هیچ پیامبرى وفات نكرده جز اینكه از خود اثرى میان امّت خود برجاى گذاشته، و من در میان شما دو چیز گرانبها وا مى‌گذارم كه عبارتند از: كتاب خدا و اهل بیتم، بدانید كه هر كس آن‌ها را ضایع کند خداوند او را ضایع نماید! ...»

موقع ششم : آخرین سفارش در حجره وفات

اشاره

علی بن عبد الله بن احمد الحسنی نور الدین سمهودی شافعی، (م911ق) از حافظ ابو بكر ابن ابی شیبة با سندهای متعدد از ام سلمه نقل می­کند:حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم هنگام احتضار در حالی که حجره مطهر پر از اصحاب بود فرمود:

«أیُّها الناسُ یوشِكُ أن أقبضَ قبضاً سریعاً وینطلقُ بی و قد قدّمت إلیكم القولَ معذرةً إلیكم ألا و إنّی مخلَّفٌ فیكم كتابَ ربَّی عزّ وجلّ و عترتی أهلَ بیتی ثم أخذ بید علیٍّ فرفعها فقال: هذا علیٌّ مع القرآن و القرآن مع علیٍّ لا یفترقان حتّى یردا علَیَّ الحوضَ فأسالُكم ما تخلُفونَ فیهما». ⁽¹⁾

وأبو بكر البزار در مسندش بلفظٍ مختصر به نقل كشف الأستار عن زوائد البزار 3/221 ش 2612. این روایت را آورده است

« ای مردم نزدیک است مرگ من فرا رسد و از میان شما بروم و این سخن را برای رفع عذر شما می‌گویم: آگاه باشید من در میان شما دو چیز می گذارم؛ کتاب خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار می کنید؟ آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

همین حدیث را ابن عقده و ابن حجر هیتمی هم از حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نقل کرده اند.⁽²⁾»

در این نقل که با سندهای متعدد از شریک از رکین بن ربیع از قاسم بنحسان از زید بن ثابت می باشد حضرت به وفات سریع خود اشاره می کند و به‌جای استفاده از لفظ ثقلین، خلیفتین آمده است و این قرینه بر آن است که حدیث خلیفتین در

مرض وفات بود.

از این رو احتمال می رود کلمه خلیفتین که در بعضی روایات مانند روایات زید بن ثابت آمده، در همین مرض وفات در حجره بوده است، نه در حجة الوداع و غدیر خم؛ چنان که در روایتی که ابو الطفیل (از زید بن ثابت) نقل کرده و راجع به واقعه غدیر است ، ترکه، کلمه ثقلین به کار رفته است⁽¹⁾.

و احتمال دارد خلیفتین نقل به معنای جمله« مخلف فیکم الثقلین» باشد.⁽²⁾

روایت صدوق

حدثنا احمدبن الحسن القطان،ثنا حسن بن علی السُّکری، عن محمد بن زکریا الجوهری عن جعفر بن محمد بن عمارة عن أبیه عن الصادق جعفر بن محمد عن أبیه محمد بن علیّ عن أبیه علی بن الحسین عن أبیه عن أبیه علیّ بن أبی‌طالب قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : انی مُخَلَّفٌ فیکم الثقلَین کتابَ اللهِ وعترتی أهلَ بیتی فإنَّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض کهاتین وضَمَّ بین سبّابَتَینِ فقام إلیه جابرُ بنُ عبد الله الأنصاری فقال یا رسول الله و من عترتُك؟ قال: علیٌّ و الحسن والحسین و الأئمّه من ولد الحسین الی یوم القیامة.⁽³⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : من درمیان شما دو امانت گرانبها می گذارم کتاب خدا و عترتم اهل بیتم این دو از هم جدا نمی شوند تا آنکه در سر حوض بر من وارد شوند، سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دو انگشت اشاره‌اش را به هم پیوست و فرمود مانند این دو. پس

جابر برخاست وپرسید اهل بیت شما کیانند ؟حضرت فرمود: علی وحسن حسین و امامان از نسل حسین هستند که تا روز قیامت ادامه دارند. ⁽¹⁾هرچند زمان روایت ذیل به روشنی بیان نشده ، ولی دو قرینه بر بیان آن در حجرۀ وفات دلالت می کند.

1_ اینکه جابر مجال می یابد مصادیق عترت را بپرسد و حضرت نیز نام امامان متاخر را بدون تقیه می برد چنین سؤال وجوابی در خطبه های حجةالوداع نقل نشده است و شاید بیان آن در حضور انبوه مردم صلاح نبود.

2- لفظ «مُخلّفٌ فیکم الثقلین» موافق روایت اُم سلمه (روایت سابق) بوده که در آن تصریح به حجرۀ وفات شده است .

بخش سوم

روایات واقعۀ غدیر و مراسم عید آن

روایات اهل سنت از واقعۀ غدیر خم

معرفی مولا علی علیه السلام در غدیر خم روز هیجده ذی حجه سال دهم هجری از مسلّمات تاریخ اسلام می‌باشد که انجام شد. زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در مراسم حجةالوداع در سه یا چهار خطبه به خلافت اهل‌بیت به صورت کلی تصریح کرده بود و حدیث غدیر بخشی از حدیث ثقلین بود که حضرت با معرفی مولا علی علیه السلام به امامت ، اولین مصداق ثقل اصغر را در حضور ده‌ها هزار صحابی تعیین فرمود تا تحریف گران نتوانند آن را بپوشانند.

از این رو می گوییم واقعۀ غدیر مهم‌ترین گرد همایی مسلمانان برای تعیین سرنوشت امت اسلامی به دستور پیامبر اسلام علیه السلام بود و بزرگانی مانند طبری_ مورخ و مفسر معروف_ به گفتۀ ابن کثیر دو جلد کتاب در این باره نوشته و ابو العباس احمد بن عقده (م 332ق) محدّثی که فریقین به او اعتماد دارند کتابی به نام الولایه در اثبات آن تألیف کرده و از صحابی آن را روایت کرده است.

این خطبه که معروف به خطبۀ غدیریه است روایات مختلفی از طریق فریقین دارد و در آن، هر دو بخش حدیث (حدیث ثقلین و معرفی مولا امیر المؤمنین علیه السلام

آمده است. و از آنجا که هر دو دسته نقل به طرق صحیح و معتبر رسیده و تعارض این دو متن تنها به زیاده و نقیصه است و هر دو از یک خطبه و یک واقعه حکایت می‌کنند، قاعده اقتضا می­کند که خطبۀ حضرت صلی الله علیه و آله و سلم مشتمل بر هر دو قسمت باشد.

تواتر حدیث غدیر

اشاره

پس از نزول آیۀ تبلیغ و رسیدن کاروا ن باز گشته از حجةالوداع به منطقۀ غدیر خم که نقطۀ جدایی کاروان‌های مناطق مختلف بود ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خطبه ای ایراد فرمود که معروف به خطبۀ غدیریه شد . لفظ غدیر خم به عنوان محل واقعۀ غدیر در بخشی از روایات اهل سنت از جملۀ روایات احمد و حاکم نیشابوری و طبرانی تصریح شده، ولی _ چنان که در صفحات پیشین گفتیم _ در بعضی روایات نام منطقه «جحفه» و در بعضی روایات بین مکه و مدینه و در بعضی روایات نزدیک«رابغ»آمده است

لازم است بدانیم بزرگان اهل سنت مانند آلوسی در تفسیرش و شعیب الارنؤوط در تعلیقه اش بر مسند احمد به تواتر حدیث غدیر در منابع اهل سنّت اعتراف نمودند⁽¹⁾.

افزون بر آنکه بسیارى از آن ها با معیارهای رجالی اهل سنت داراى سند صحیح است .این حدیث دو گونه روایت شده است:

1_ همراه حدیث ثقلین ،که روایات آن در بخش اول گذشت .

2_ حدیث غدیر بدون حدیث ثقلین .

و ما اینجا قسمتى از روایات گونۀ دوم غدیر (بدون حدیث ثقلین) را را از قدیمی ترین ومعتبر ترین مصادر اهل سنت نقل و سپس روایات شیعه را به شرح زیر می‌آوریم.

1- ترمذی

قال حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَیلٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الطُّفَیلِ یحَدِّثُ عَنْ أَبِى سَرِیحَةَ أَوْ زَیدِ بْنِ أَرْقَمَ شَكَّ شُعْبَةُ _ عَنِ النَّبِىِّ _ صلی الله علیه و آله و سلم _ قَالَ « مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِىٌّ مَوْلَاهُ ». قَالَ أَبُو عِیسَى هَذَا حَدِیثٌ حَسَنٌ صَحِیحٌ غَرِیبٌ. وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِیثَ عَنْ مَیمُونٍ عَن أَبِى عَبْدِ اللَّهِ عَنْ زَیدِ بْنِ أَرْقَمَ عَنِ النَّبِىِّ _ صلی الله علیه و آله و سلم _ وَأَبُو سَرِیحَةَ هُوَ حُذَیفَةُ بْنُ أَسِیدٍ الْغِفَارِىُّ صَاحِبُ النَّبِىِّ _ صلی الله علیه و آله و سلم _ .⁽¹⁾

ترمذی با سند متصل از شعبه و او از ابى الطفیل نقل نموده كه او از زید بن ارقم یا ابى سریحه روایت نموده كه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در مورد على علیه السلام فرمود: هركس من مولا و سرور او هستم، على مولاى او است.

ترمذی مى‌گوید «هذا حسن غریب» این روایت حسنه (صحیح یا معتبر ) است امّا مطلبی نادر وغریب است كه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در مورد على علیه السلام چنین گفته باشد وابو سریحه همان حذیفة بن اسید غفاری صحابی است . همین روایت را شعبه از میمون ابی عبدالله از زید بن ارقم از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم _ . نقل کرده است.

البته این که آقاى ترمذى حدیث غدیر را غریب دانسته صحیح نیست زیرا این

مطلب در روایات صحیحه متعددى آمده است و شواهد و نظایر فراوان دارد.

2- البخاری

فی التاریخ الکبیر حدثنی یوسف بن راشد (نا) علی بن قادم الخزاعی أنا إسرائیل عن عبد الله بن شریك عن سهم بن حصین الاسدی: قدمتُ مكّةَ أنا وعبد الله بن علقمة _ قال ابن شریك: وكان ابن علقمة سبّاباً لعلیّ! فقلت: هل لك فی هذا؟ یعنی أبا سعید الخُدْری _ فقلت: هل سمعت لعلیًّ منقبَة؟ قال: نعم، فإذا حدّثتك فسل المهاجرین والأنصار وقریشاً:

قام النبی صلی الله علیه و آله و سلم یوم غدیر خُمَّ فابلغ ، فقال: ألست أولى بالمؤمنین من أنفسهم؟ أدْنُ یا علیّ! فدنا فرفع یده ورفع النبیُّ صلی الله علیه و آله و سلم یده حتّى نظرت إلى بیاض إبطَیْه فقال: من كنتُ مولاهُ فعلیٌّ مولاه، سَمِعَتْه أُذُنایَ، قال ابن شریك فقدِمَ عبد الله بن علقمة وسهم، فلمّا صلّینا الفجَر قام ابن علقمة قال: أتوب إلى الله من سبّ علیّ.⁽¹⁾

بخاری که با کمال تعجب در صحیح خود هیچ اشاره ای به حدیث متواتر ثقلین و غدیر ندارد در تاریخ کبیر خود با سند متصل از عبد الله بن شریک نقل می کند : سهم بن حصین الاسدی با عبد الله بن علقمة وارد مکه شدند، عبد الله بن علقمه به امام علی علیه السلام دشنام می داد ! سهم بن حصین به عبد الله بن علقمه گفت: نظر تو دربارۀ ابوسعید خدری چگونه است ؟ عبد الله بن شریك می گوید : از سهم بن حصین پرسیدم، آیا از ابوسعید خدری حدیثی در فضائل علی علیه السلام شنیدی؟ سهم بن حصین گفت آری، هر گاه حدیث مرا شنیدی از مهاجرین وانصار و قریش هم بپرس .

ابوسعید خدری روایت کرد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر خم به پا خاست و خطبۀ بلیغی خواند، آن‌گاه فرمود: آیا من نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر نیستم؟ در این هنگام فرمود: ای علی جلو بیا ! پس حضرت دست خود را بلند کرد به گونه ای که سفیدی زیر بغل او را دیدم، آن‌گاه فرمود : هر كس من هستم نسبت به او از خودش سزاوارترم، پس علی ولیّ اوست . دو گوشم این سخن را شنید .

عبد الله بن شریک گفت : عبد الله بن علقمه و سهم بن حصین با هم آمدند هنگامی که نماز صبح را خواندیم، ابن علقمه بر خاست و اظهار کرد : أتوب إلى الله من سبّ علی؛ خدایا از دشنام دادن به علی علیه السلام توبه می‌کنم!»

3- ابن ماجه

حدثنا علی بن محمد . حدثنا أبو الحسین . أخبرنی حماد بن سلمة عن علی بن زید بن جدعان عن عدی بن ثابت عن البراء بن عازب قال : أقبلنا مع رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی حجّته التی حجّ. فنزل فی بعض الطریق . فأمر الصلاة جامعة . فأخذ بید علیّ فقال: ألستُ أولى بالمؤمنین من أنفُسِهم؟ قالوا بلى. قال ألستُ أولى بكلّ مؤمن من نفسه؟ قالوا: بلى. قال: فهذا ولیّ من أنا مولاه. اللهم وال من والاه، اللهم عاد من عاداه.⁽¹⁾

أبوعبد الله محمد بن یزید القزوینی، معروف به ابن ماجة (209 _ 273ق) نویسندۀ یکی از صحاح شش گانه، با سندصحیح از براء بن عازب نقل می‌کند که با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجةالوداع بر می گشتیم . در مکانی میان راه فرود آمد و دستور داد مردم جمع شوند . آن‌گاه دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود : آیا من نسبت هر

مؤمنی از خود او سزاوارتر نیستم ؟ پاسخ دادند آری. آن‌گاه فرمود : هر كس من نسبت به او از خودش سزاوارترم، پس علی ولیّ اوست، خدایا هر کس علی دوست دارد او را دوست بدار و هر کس اورا دشمن دارد دشمن دار .»

البانی در کتاب صحیح و ضعیف سنن ابن ماجه شمارۀ ( 1750 ) می گوید : این حدیث صحیح است .

4- الحاکم النیشابوری

اشاره

أخبرنی محمد بن علی الشیبانی بالكوفة ، ثنا أحمد بن حازم الغفاری ، ثنا أبو نعیم ، ثنا كامل أبو العلاء ، قال: سمعتُ حبیبَ بن أبی ثابت یخبر ، عن یحیى بن جعدة، عن زید بن أرقم رضی الله عنه قال: خرَجْنا مع رسولِ الله صلی الله علیه و آله و سلم حتّى انتهَینا إلى غدیرِ خُمًّ فأمرَ بدوحٍ ، فكُسِحَ فی یومٍ ما أتى علینا یومٌ كان أشدّ حرّاً منه فحمِدَ اللهَ وأثنى علیه وقال: «یا أیُّها الناسُ، إنّه لم یُبعثْ نبیٌّ قطُّ إلّا ما عاش نِصْفَ ما عاش الذی كان قبله، وإنی أوشكَ أن أدعى فأجیبَ، وإنّی تاركٌ فیكم ما لن تضلُّوا بعده كتاب الله عزّ وجلّ»، ثم قام فأخذ بید علیّ رضی الله عنه فقال : «یا أیُّها الناسُ، من أولى بكم من أنفُسِكم؟» قالوا : اللهُ و رسولُه أعلم، «ألستُ أولى بكم من أنفُسِكم؟» قالوا : بلى، قال: «من كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه» «هذا حدیث صحیح الإسناد ، ولم یخرجاه » تعلیق الذهبی فی التلخیص: صحیح.⁽¹⁾

عن الذهبی أن «من كنت مولاه فعلیّ مولاه» متواتر یتیقن أن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم قاله ، وأما اللهم وال من والاه ، فزیادة قویة الإسناد.⁽²⁾

حاکم با سند صحیح از زید بن ارقم روایت کرده که او می گوید: با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از حجّةالوداع بر می گشتیم . تا آنکه در روزی بسیار گرم هنگام ظهر به مکانی به نام غدیر خم رسیدیم . پیامبر دستور داد ،زیر درختان را تمیز و پارچه‌ای پهن کردند و فرمود مردم جمع شوند.

سپس حضرت برخاست و حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: ای مردم! هیچ پیامبری ...

و دستور داد مردم جمع شوند. آن‌گاه دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود : آیا چه کسی سزوارتر به نفس شما از خود شما است؟ پاسخ دادند خدا و رسولش داناترند. آن‌گاه فرمود : هر كس من نسبت به او از خودش سزاوارترم، پس علی ولیّ اوست.

حاکم می گوید : سند این حدیث صحیح است ولی بخاری و مسلم آن‌را در صحیح خود نیاورده اند . همچنین ذهبی در تلخیص مستدرک آن‌را صحیح دانسته است.بلکه آلوسی از ذهبی نقل کرده که وی گفته است : جملۀ «من كنت مولاه فعلیّ مولاه» متواتر است و یقینا رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم آن‌را فرموده است ، و اما دعای « اللهم وال من والاه » جملۀ زایدی است که سندش قوی است.⁽¹⁾

روایات مُناشده

«مُناشده» عبارت است از قسم دادن مخاطب به خدا، برای اظهار حقیقت و پنهان نکردن آنچه می داند .و دراحادیث معتبر آمده است چند بار امیر المؤمنین از صحابه بر فضائل خود، و از جمله حدیث ثقلین اقرار گرفتند.

بار اول در شورای شش نفره برای انتخاب خلیفه پس از عمر بود که فضائل زیادی را برشمردند و اقرار گرفتند.⁽¹⁾

دوم: درزمان خلافت عثمان در مسجد النبی در حضور صحابه بود. که در روایت صدوق در خطبۀ بیماری وفات گذشت.

سوم : پس از خلافت ظاهری حضرت در سال 35 هجری در منطقۀ رحبۀ کوفه بود که علامۀ امینی آن‌را از بیست نفر از صحابه و تابعین نقل می کند .

تعداد اقرار کنندگان در روایات دوازده، هفده، هجده، و سی نفر و گاهی مبهم آمده است. و عده ای از تابعین نیز در این جلسات حضور داشتند و از آن گزارش دادند. بعضی از صحابه حاضر مانند زید بن ارقم و انس بن مالک حقیقت را کتمان کردند و بر اثر نفرین حضرت دچار پیسی یا کور شدند و این مطلب را بزرگان زیادی از علمای عامه با طرق متعدد نقل کرده اند ⁽²⁾.

چهارم : درحضور نمایندگان معاویه _ ابودرداء وابو هریره _ چنان که در روایت نعمانی و سلیم بن قیس در خطبۀ بیماری وفات گذشت.

بیشتر روایات مُناشده ای که اهل سنت روایت کرده اند تنها بر نصب امیرالمؤمنین به مقام ولایت در غدیر خم اشاره می کند ، ولی برخی روایات آن به حدیث ثقلین در غدیر خم هم تصریح می نماید. اینک به مورد سوم آن توجه کنید.

5 - أحمد بن حنبل

فی مسنده عن حسین بن محمد و أبی نعیم المعنى قالا : ثنا فطر عن أبی الطفیل قال: جمعَ علیٌّ رضی الله عنه الناسَ فی الرحبة ثمّ قال لهم: اُنشدُ اللهَ كلَّ امریءٍ مسلمٍ سَمِعَ رسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یقولُ یوم غدیرِ خُمٍّ ما سَمِعَ لما قام؟ فقام ثلاثونَ من الناس.

وقال أبونعیم: فقام ناسٌ كثیرٌ فشهدوا حین أخذَه بیده فقال للناس: أتعلَمُون أنّی أولى بالمؤمنین من أنفُسِهم؟ قالوا : نعم یارسول الله؟ قال من كنتُ مولَاهُ فهذا مَولاه، أللهمَّ والِ من وَالاه، وعادِ من عاداه.

قال: فخرجت وكأنّ فی نفسی شیئاً فلقیتُ زیدَ بن أرقمَ فقلتُ له: إنّی سمعتُ علیّاً رضی الله عنه تعالى عنه یقول : كذا وكذا . قال : فما تنكر ؟قد سمعتُ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول له ذلك.⁽¹⁾

«احمد بن حنبل به سند صحیح از ابو الطفیل روایت کرده ، می گوید:روزی امیر المؤمنین مردم را در رحبۀ کوفه جمع نمود. آن گاه فرمود به خدا قسم می دهم کسانی را که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با گوش خود شنیدند برخیزند، پس سی نفر برخاستند.

ابو نعیم ( فضل بن دکین ) می گوید⁽²⁾: عدۀ زیادی بر خاستند _ وشهادت دادند. به اینکه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ، دست علی علیه السلام را گرفت وبلند کرد وفرمود : آیا من

سزاوارتر از شما به خود تان نیستم ؟ گفتند آری ، فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

ابو نعیم می گوید: وقتی از آن مجلس بیرون آمدم در دلم شبهه ای در اینحدیث بود با زید بن ارقم در میان گذاشتم و گفتم از علی چنین سخنانی شنیدم . پاسخ داد چرا انکار می کنی ؟ من همین سخنان را در بارۀ او از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم.

حافظ الهیثمی می گوید : رجال این روایت همگی به اتفاق همه علمای رجالی موثق هستند غیر از فطر بن خلیفه که او هم به نظر من موثق است.»⁽¹⁾

6- احمد

قال حَدَّثَنَا عَفَّانُ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ أَخْبَرَنَا عَلِی بْنُ زَیدٍ عَنْ عَدِی بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ فِی سَفَرٍ فَنَزَلْنَا بِغَدِیرِ خُمٍّ فَنُودِی فِینَا الصَّلَاةُ جَامِعَةٌ وَ كُسِحَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم تَحْتَ شَجَرَتَینِ فَصَلَّى الظُّهْرَ وَأَخَذَ بِیدِ عَلِیّ رَضِی اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ فَقَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّی أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ قَالُوا بَلَى قَالَ أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنِّی أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ قَالُوا بَلَى قَالَ فَأَخَذَ بِیدِ عَلِیّ فَقَالَ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ.

قَالَ فَلَقِیهُ عُمَرُ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ هَنِیئًا یا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ أَصْبَحْتَ وَأَمْسَیتَ مَوْلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَمُؤْمِنَةٍ.

قَالَ أَبُو عَبْد الرَّحْمَنِ حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ عَلِیّ بْنِ

زَیدٍ عَنْ عَدِیّ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ عَنْ النَّبِی صلی الله علیه و آله و سلم نَحْوَهُ .⁽¹⁾

«احمد بن حنبل از براء بن عازب روایت نموده که گفت: با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در سفر بودیم، در غدیر خم پیاده شدیم، منادیان در میانه ما صدا زدند (الصلاة جامعة) كنایه از اینكه همه باید جمع شوید، برای رسول خدا زیر دو تا درخت را تمیز کردند. حضرت آنجا نماز ظهر را خواند بعد دست على را گرفت و فرمود: آیا نمى‌دانید كه من از خود مؤمنان به آن‌ها سزاوارترم؟ گفتند: بلى، پس دست على را گرفت و فرمود: هر كه من مولاى او بودم على مولاى اوست ...

براء مى‌گوید: عمر بعد از این جریان على را دید و گفت: «هنیئا لك یاابن ابى طالب اصبحت مولاى و مولى كلّ مؤمن و مؤمنة؛ گوارا باد بر تو اى پسر ابو طالب كه همواره و براى همیشه مولاى هر مؤمن و مؤمنه شدى.

شعیب الارنؤوط محقق اسناد کتاب مسند احمد می گوید : این سند با کمک شواهدش صحیح است.

همو در جای دیگری از تعلیقات خود بر مسند احمد می‌گوید: قوله «مَن كُنتُ مَولاه فَعَلیٌّ مَولاه» لَها شَواهدٌ كَثیرةٌ تَبلُغُ حَدّ التَّواتر؛ شواهد و مؤیدات جملۀ " من كنت مولاه فعلی مولاه " به حد تواتر می رسد . ⁽²⁾

7- نسائی

أخبرنی هارون بن عبد الله قال حدثنا مصعب بن المقدام قال حدثنا فطر بن خلیفة عن أبی الطفیل وأخبرنا أبو داود قال حدثنا محمد بن سلیمان قال حدثنا فطر عن أبی الطفیل عامر بن واثلة قال جمعَ علیٌّ الناسَ فی الرحبةِ فقال أنشدُ باللهِ كلّ امرئٍ سَمِعَ رسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یقول یومَ غدیرِ خِمٍّ ما سَمِعَ فقامَ أناسٌ

فَشَهِدوا أنّ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم قالَ یومَ غَدیرِ خُمِّ ألستُم تعلمون أنّی أولى بالمؤمنین من أنفسهم وهو قائمٌ ثمّ أخذ بید علیّ فقال من كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه.

قال أبو الطفیل فخرجتُ وفی نفسی منه شیء فلقیتُ زیدَ بن أرقمَ فأخبرتُه فقال أو ما تُنكر؟ أنا سَمِعْتُه من رسولِ الله صلی الله علیه و آله و سلم واللَّفظُ لأبی داود.⁽¹⁾

نسائی (مؤلف یکی از صحاح شش گانه) از ابوالطفیل چنین روایت می‌کند: روزی امیر المؤمنین مردم را در رحبۀ کوفه جمع نمود. آن‌گاه فرمود : به خدا قسم می‌دهم کسانی را که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با گوش خود شنیده‌اند برخیزند. در اینجا عده ای برخاستند و شهادت دادند که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم دست علی علیه السلام را گرفت وبلند کرد و فرمود: آیا نمی‌دانید من از شما به خودتان سزاوارتر هستم؟ گفتند آری ، فرمود : هر کس من مولا و سرپرست او هستم این علی مولای اوست. خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

ابوالطفیل می گوید :وقتی از آن مجلس بیرون آمدم در دلم شبهه‌ای از این حدیث بود، با زید بن ارقم در میان گذاشتم و گفتم از علی علیه السلام چنین سخنانی شنیدم . پاسخ داد چرا انکار می‌کنی؟ من همین سخنان را در بارۀ او ازپیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم . این لفظ حدیث از ابو داود است. همین حدیث در مشكل الآثار آمده است.⁽²⁾

8- ابن حبان

أخبرنا محمد بن طاهر بن أبی الدمیك ، حدثنا إبراهیم بن زیاد ،

حدثنا أبو معاویة ، حدثنا الأعمش ، عن سعد بن عبیدة ، عن ابن بریدة ، عن أبیه ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «من كنتُ ولیُّه، فعلیٌّ ولیُّه».⁽¹⁾

محمد بن حبان بن أحمد (354ق) به سند صحیح از بریده روایت نموده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : هر کس من ولیّ او هستم پس علی ولیّ اوست .

عنوان «صحیح» برای این کتاب دلیل بر صحت روایات آن از نظر مؤلف آن است، که یکی از رجالیون مهم اهل سنت به شمار می‌رود.

9- ابو یعلی الموصلی( م 307 ق)

حدثنا القواریری ، حدثنا یونس بن أرقم ، حدثنا یزید بن أبی زیاد ، عن عبد الرحمن بن أبی لیلى ، قال : شهدتُ علیّاً فی الرحْبَةِ یناشدُ الناسَ: أنشدُ اللهَ من سَمِعَ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم ، یقول فی یومِ غدیرِ خُمٍّ: «من كنتُ مَولاهُ فعلیٌّ مولاهُ، لما قامَ فَشَهِدَ.

قال عبد الرحمن فقام اثنا عشرَ بدریّاً، كأنّی أنظرُ إلى أحدِهم علیه سَراویل، فقالوا : نشهدُ أنّا سَمِعْنا رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم ، یقولُ یومَ غدیرِ خُمٍّ : «ألستُ أولى بالمؤمنین من أنفُسِهم وأزواجی أمّهاتُهم»، قلنا : بلى یا رسولَ اللهِ، قال: «فمنْ كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه.»⁽²⁾

عبد الرحمن بن أبی لیلى می گوید: شاهد روزی بودم که امیر المؤمنین مردم را به خدا چنین قسم می‌داد: «کسانی که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را شنیدند که فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست، از جای

برخیزند.

12 نفر از مجاهدان برخاستند و شهادت دادند که شنیدیم حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ، فرمود آیا نمی دانید من از شما به خود تان سزاوارترم و همسرانم مادران آنان می باشند ؟ گفتند آری ، فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

10- الآجری

حدثنا أبو بكر بن أبی داود قال : حدثنا محمد بن بشار قال : حدثنا محمد بن جعفر یعنی غندراً قال: حدثنا شعبة، عن میمون بن أبی عبد الله قال : كنت عند زید بن أرقم ، فجاء رجلٌ من أقصى الفُسطاط فسأله عن علیّ رضی الله عنه فقال : إن رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم قال: ألستُ أولى بالمؤمنین من أنفسِهم؟ قالوا : بلى قال: فمن كنتُ مولاه فعلیّ مولاه .⁽¹⁾

محدث معرف آجری(م ، 321ق) از میمون بن أبی عبد الله می گوید : نزد زید بن ارقم بودم ، شخصی از ناحیۀ دور شهر فسطاط، نزد او آمد و در بارۀ علی رضی الله عنه از او پرسید ! زید گفت شنیدم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: آیا نمی دانید من از شما به خود تان سزاوارتر هستم؟ گفتند آری ، فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست.

11- ابو جعفر الطحاوی (م 321 ق )

حدثنا أبو أمیة قال : حدثنا سهل بن عامر البجلی قال : حدثنا عیسى بن عبد

الرحمن قال : حدثنی أبو إسحاق السبیعی ، عن عمرو ذی مر قال : سمعتُ علیّاً، ینشدُ الناسَ فی الرحْبَة: من سَمِعَ رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم یقول یومَ غدیرِ خُمٍّ إلَّا قامَ، فقامَ بَضْعَةُ عَشَرَ رجلاً ، فشَهِدوا أنَّهم سَمِعوا رسولَ الله صلی الله علیه و آله و سلم فی یومِ غدیرِ خُمٍّ یقولُ: «اللهم من كنتُ مولاه فإنَّ علیّاً مولاه، اللهمّ وال من والاه، وعاد من عاداه، وأحبَّ من أحبَّه، وأبغضْ من أبغَضَه، وأَعِنْ من أعَانَهُ، وانْصُر من نَصَره، واخذُلْ من خَذَله».⁽¹⁾

«عمرو ذی مر» می‌گوید: شنیدم امیر المؤمنین مردم را به خدا چنین قسم می‌داد. «کسانی که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را شنید ند ، بر خیزند». در اینجا بیش از 10 چند نفر از مجاهدان برخاستند و شهادت دادند که شنیدیم حضرت رسول، فرمود: هر کس من مولا و سرپرست او هستم این علی مولای اوست. خدایا در ولایت خود قرار ده هر کس ولایت او را بپذیرد و دشمنی کن هر کس را با او دشمنی کند و دوست باش هرکس او را دوست دارد و دشمن باش هرکس او را دشمن است و کمک کن هر کس او را کمک کند وخوار گردان هرکس او را خوار گرداند.

متقی هندی می‌گوید، هیثمی گفته است :این روایت را بزار و ابن جریر و خلعی در الخلعیات از اسحاق و او از عمرو ذی مر و سعید بن وهب و زید بن یثیع از علی علیه السلام نقل کرده و رجال سند آن موثق‌اند ، ولی ابن حجر گفته آنان شیعه هستند.⁽²⁾(چه گناه بزرگی !) پس روایت آنان قبول نیست!

12- علی بن أحمد الواحدی (468ه-)

قال أخبرنا أبو سعید محمد بن علی الصَّفَّار، قال: أخبرنا الحسن بن أحمد

المَخْلِدی، قال: أخبرنا محمد بن حَمْدُون بن خالد، قال: حدَّثنا محمد بن إبراهیم الحلْوانِی، قال: حدَّثنا الحسن بن حماد سِجَّادة، قال: أخبرنا علی بن عابس، عن الأعمش، و أبی الحَجَّاب عن عطیة، عن أبی سعید الخُدْرِی، قال: نَزَلَتْ هذه الآیة: «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ» یوم «غَدِیر خُمّ» فی علیَّ بن أبی طالبٍ رضی الله عنه .⁽¹⁾

ابو الحسن علی بن احمد بن محمد واحدی، مفسر شافعی نیشابوری، (م 468ق) با سند متصل از ابوسعید خدری نقل می کند که آیۀ: «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ» در غَدِیر خُمّ در بارۀ علی بن ابی‌طالب نازل شده است.

13- الحافظ أبو عبد الله محمد بن عبد الواحد المقدسی المشهور بالضیاء المقدسی (569 -643ق)

وی اهل بیت المقدس ، حنبلی، محدث و مورخ دارای تألیفات متعدد است. او بیش از پانصد شیخِ روایت دارد . از جملۀ کتب او الاحادیث المختارة است که مشتمل بر شش حدیث در مُناشدۀ مولی امیرالمؤمنین علیه السلام در بارۀ غدیر ازجمله این روایت است:

قال أخبرنا الحافظ أبو طاهر أحمد بن محمد بن أحمد السلفی إجازة قال أنا أبو الفتح محمد بن أحمد بن محمد بن الحسین بن الحارث المعلم فیما قرأت علیه من أصل سماعه حدثكم أبو عبدالله الحسین بن أحمد بن محمد بن سعید الرازی إملاء ثنا أبو الحسن علی بن حسان بن القاسم الجدیلی ببغداد ثنا أبو جعفر محمد بن عبدالله بن سلیمان الحضرمی ثنا محمود بن غیلان ثنا الفضل بن موسى السینانی ثنا الأعمش عن سعید بن وهب قال قال علیّ رضی اللّه عنهُ: أنشدُ اللهَ مَنْ سَمِعَ

رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یقولُ یومَ غدیرِ خُمَّ: اللهُ وَلِیّی و أنا ولیُّ المؤمنین، من كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه اللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه وانصُرْ من نَصَرَهُ.

قال: فقال سعید فقامُ إلى جَنْبِی ستّة قال فقال زید بن یثیع قامَ من عندی ستة سئل الدارقطنی عنه فقال حدّثَ به الأعمشُ وشعبةُ وإسرائیلُ عن أبی إسحاق عن سعید بن وهب عن علی وذكر ما فیه من الاختلاف قال وأشبهها بالصواب قول الأعمش وشعبة وإسرائیل ومن تابعهم .⁽¹⁾

«ضیاء مقدسی با سند صحیح از سعید بن وهب نقل کرده که او می گوید: علی رضی الله عنه دیدم که مردم را به خدا قسم می داد و می فرمود : هرکس که در غدیر خم سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با گوش خود شنیده بر خیزد و شهادت دهد که : حضرت رسول فرمود خدا ولی من و من سزاوارتر از مؤمنان به خود شان هستم . آن‌گاه فرمود : هر کس من مولا وسرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.

سعید می گوید : شش نفر کنار من بر خاستند و شهادت دادند . زید بن یثیع هم می گوید: شش نفر هم کنار من بر خاستند و شهادت دادند!»

ضیاء مقدسی می گوید : از دارقطنی در بارۀ این حدیث پرسیدند ، او گفت آری این حدیث را اعمش وشعبه وإسرائیل از ابی اسحاق از سعید بن وهب از علی علیه السلام با اختلاف روایت کرده اند ولی روایت اعمش و شعبه و اسرائیل و پیروان ایشان به صحت نزدیک‌تر است. همچنین عبدالرحمن بن أبی لیلى از علی علیه السلام مانند این حدیث را روایت نموده است .

محقق کتاب الاحادیث المختاره عبد الملك بن عبد الله بن دهیش می‌گوید :

سند این حدیث صحیح است .

14- ابو نعیم الاصفهانی

حدثنا جعفر بن محمد بن عمرو الأحمسی ، ثنا أبو حصین الوادعی ، حدثنی یحیى بن عبد الحمید ، ثنا شریك ، عن الأعمش ، عن حبیب بن أبی ثابت ، عن أبی الطفیل ، عن زید بن أرقم ، قال : قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : « من كنت مولاه فعلیّ مولاه، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه » رواه حكیم بن جبیر ، وفطر بن خلیفة عن أبی الطفیل، عن زید نحوه و رواه عن زید بن أرقم : أبو سلیمان زید بن وهب، و أبو الضحى ، ویحیى بن جعدة ، و سلیمان بن أبی الحسناء و أبو إسحاق، و أبو سلیمان المؤذن، و أبو عبیدالله الشیبانی، و أبو لیلى الحضرمی، و أبو صالح و أبو عبد الله میمون، و عطیة العوفی، و ثویر بن أبی فاختة، عن آخرین عن زید بن أرقم.⁽¹⁾

ابو نعیم اصفهانی (م 43 ق) با سند معتبر از 13 نفر از تابعین از زید بن ارقم حدیث غدیر را نقل کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : من كنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه.

15- أبو إسحاق أحمد بن محمد ثعلبی

مفسر مشهور (م 427ق) صاحب كتاب العرائس فی قصص الأنبیاء، و نیز تفسیر الکشف و البیان، ذیل آیۀ تبلیغ (مائده/ 67 ) آورده است :

قال أبو جعفر محمد بن علی: معناه: بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ فی فضل علیَّ بن أبی طالب، فلمّا نزلتْ الآیة أخذ بید علیّ، فقال: من كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه.

(امام) أبو جعفر محمد بن علی علیه السلام فرمود: معنای آیه آن است که برسان آنچه در

فضیلت علی بر تو نازل شده است. هنگامی که این آیه نازل شد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دست علی را گرفت و فرمود :من كنت مولاه فعلی مولاه.

آن‌گاه دو روایت را از براء و ابن عباس به صورت زیر نقل می کند.⁽¹⁾

16- الثعلبی

عن أبو القاسم یعقوب بن أحمد السری، أبو بكر بن محمد بن عبد اللّه بن محمد، أبو مسلم إبراهیم بن عبد اللّه الكعبی، الحجاج بن منهال، حماد عن علی بن زید عن عدی بن ثابت عن البراء قال: لمّا نزلنا مع رسولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله و سلم فی حجَّةِ الوداعِ كنّا بغدیر خُمِّ فنادى إنّ الصلاة جامعة و كسَحَ رسولُ اللّه علیه الصلاة و السلام تحتَ شَجرتَیْن و أخذ بید علیّ، فقال: ألستُ أولى بالمؤمنین من أنفُسِهم؟ قالوا: بلى یا رسولَ اللّه، قال: ألستُ أولى بكلّ مؤمن من نفسه؟ قالوا: بلى یا رسولَ اللّه، قال: هذا مولى من أنا مولاه اللهمّ والِ من والاه و عادِ من عاداه.

قال: فلَقِیَه عمرُ فقال: هنیئاً لك یا ابنَ أبی طالب أصبحتَ و أمسیتَ مولى كلّ مؤمن و مؤمنة ! ⁽²⁾

«ثعلبی با سند خود از عدی بن ثابت از براء بن عازب روایت نموده که می‌گفت: با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از سفر حجّةالوداع بر می گشتیم، در غدیر خم پیاده شدیم، منادیان در میان ما صدا زدند: الصلاة جامعة ( كنایه از این كه همه باید جمع شوید، ) اصحاب برای رسول خدا زیر دو درخت را تمیز و آماده کردند بعد دست على را گرفت و فرمود: آیا نمى‌دانید كه من از خود مؤمنین به خودشان سزاوارترم ؟

گفتند: بلى، آیا نمى‌دانید كه من از هرمؤمنی به خودش سزاوارترم ؟ گفتند: بلى؛ پس دست على را گرفت و فرمود: هر كه من مولاى او بودم على مولاى اوست. خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او رادشمن دارد.

براء مى‌گوید: عمر بعد از این جریان ، على را دید و گفت: « هنیئا لك یا بن ابى طالب اصبحت مولاى و مولى كلّ مؤمن و مؤمنة؛ گوارا باد بر تو اى پسر ابو طالب كه همواره و براى همیشه مولاى هر مرد و زن مؤمنی شدى.»

17- الثعلبی

عن أبی محمد عبد اللّه بن محمد القائنی نا أبو الحسن محمد بن عثمان النصیبی نا أبو بكر محمد بن الحسن السبیعی نا علی بن محمد الدّهان، و الحسین بن إبراهیم الجصاص قالا نا الحسن بن الحكم نا الحسن بن الحسین بنحیان عن الكلبی عن أبی صالح عن ابن عباس فی قوله: یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ قال: نزلت فی علیّ رضی الله عنه أمر النبی صلی الله علیه و آله و سلم أن یبلغ فیه فأخذ( علیه السلام ) بید علیّ، و قال: «من كنت مولاه فعلیّ مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه».⁽¹⁾

همان ثعلبی با سند خود از ابن عباس روایت نموده که می‌گفت: آیۀ «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ» در بارۀ علی (رضی اللّه عنه) نازل شد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم امر شد فرمان خدا را در بارۀ علی به مردم برساند. او نیز دست على را گرفت و فرمود: هر كه من مولاى او هستم على مولاى اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او رادشمن دارد.

18- احمد بن علی الخطیب البغدادی(م463 ه- )

أنبأنا عبد الله بن علی بن محمد بن بشران أنبأنا علی بن عمر الحافظ حدثنا أبو نصر حبشون بن موسى بن أیوب الخلال حدثنا علی بن سعید الرملی حدثنا ضمرة بن ربیعة القرشی عن بن شوذب عن مطر الوراق عن شهر بن حوشب عن أبی هریرة قال من صامَ یومُ ثمان عشرة من ذی الحجّةِ كُتِبَ له صیامُ ستّین شهراً وهو الحجّة وهو یومُ غدیرِ خُمِّ لمّا أخذ النبیُّ صلی الله علیه و آله و سلم بید علیّ بن أبی طالب فقال ألستُ ولیّ المؤمنین؟ قالوا: بلى یا رسولَ الله قال: من كنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه. فقال عمرُ بن الخطّاب بخٍ بخٍ لك یا ابن أبی طالب أصبحت مولای ومولى كلّ مسلم. فأنزلَ الله «الْیوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ».⁽¹⁾

خطیب بغدادی به سند صحیح از ابو هریره از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل كرده است : هر کس روز هیجده ذی الحجة را روزه بگیرد خداوند ثواب شصت ماه روزه به او می‌دهد و آن روز عید غدیر است که پیامبر دست علی را گرفت و فرمود: ألست ولی المؤمنین؛ آیا من سزاوارتر از مؤمنان به خود آنان نیستم ؟ گفتند آری . فرمود هر کس من مولای اویم علی مولای اوست و بعد از جریان غدیر خم و اعلام ولایت ، عمر بن خطاب به مولا علی علیه السلام عرض کرد: «بخ بخ یابن أبی طالب اصبحت مولاى و مولا كل مسلم » وپس از آن آیه «الْیوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ» نازل گردید.

19- روایت سمهودی ( مناشده)

علی بن عبد الله بن أحمد الحسنی شافعی، معروف به نور الدین سمهودی (844 _ 911ق): مورخ و مؤلف کتاب المدینة المنورة و مفتی آن ، متولد سمهود از

توابع صعید مصر و ساکن قاهری. وی مؤلف كتاب‌های وفاء الوفا بأخبار دار المصطفى و جواهر العقدین می باشد او در جواهر مناشدۀ ذیل را چنین نقل می‌کند:

عن أبی الطفیل إن علیاً رضی الله عنه قام فحمد الله وأثنى علیه ، ثم قال : أنشد الله من شهد یوم غدیر خم إلّا قام ، ولا یقوم رجل یقول إنی نبئت أو بلغنی ، إلا رجل سمعت أذناه و وعاه قلبه ، فقام سبعة عشرة رجلاً منهم خزیمة بن ثابت و سهل بن سعد و عدی بن حاتم وعقبه بن عامر و ابو ایوب الانصاری وابو سعید الخدری وابو شریح الخزاعی وابوقدامه الانصاری وابولیلی و ابوالهیثم بن التیّهان ورجال من قریش، فقال علیّ رضی الله عنه و عنهم هاتوا ما سمعتم .

فقالوا نشهد أنّا اقبلنا مع رسولِ الله من حجّةالوداعِ حتّی إذا کانَ الظهر خرجَ رسولُ اللهِ فأمر بشجَرات فشذبن وألقی علیهنّ ثوبٌ ثَمّ نادی بالصلاة فخَرجْنا فصلّینا، ثم قام فحَمِدَ اللهَ وأثْنَی علیه ثّم قال :

أیُّها الناسُ ما أنتم قائلون؟ قالوا: قد بلّغتَ. قال : اللهمّ اشهد ، ثلاث مرّات قال أنّی أوشك أن أدعی فأجیبَ وأنّی مسؤولٌ و أنتم مسؤولون ثم قال أیُّها الناسُ إنّی تاركٌ فیکم الثقلین، کتابَ اللهِ و عترتی أهلَ بیتی و إنَّهُما لن یفترقا حتّی یردا عَلَیَّ الحوضَ، نبّأنی بذلك اللطیفُ الخبیرُ. ثمّ قال إنَّ اللهَ مولایَ ومولی المؤمنین، ألستم تعلمون أنی أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا: بلی ذلک ثلاثاً، فأخذ بیدك یا أمیرَ المؤمنین فرفعه، و قال من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللهمّ والِ من والاه و عادِ من عاداه. ⁽¹⁾

ابو الطفیل می‌گوید : روزی امیر المؤمنین برخاست و حمد و ثنای الهیبه‌جای آورد آنگاه فرمود: کسانی را که در غدیر خم حاضر بودند به خدا قسم می دهم و از آنان می‌خواهم برخیزند، نه کسانی که تنها خبر به گوش آنان رسیده، بلکه تنها کسانی بر خیزند که با گوش خود شنیده و با قلب خود آن را فرا گرفته‌اند.

در اینجا هفده نفر برخاستند که از جملۀ آنان: خزیمه بن ثابت و سهل بن سعد و عدی بن حاتم و عقبة بن عامر وابو سعید الخدری ابو شریح الخزاعی و ابوالهیثم و مردانی از قریش بودند. حضرت فرمود : آنجه شنیدید بگویید .

گفتند: گواهی می دهیم ما همراه پیامبر اکرم ازحجةالوداع بر می گشتیم تا اینکه روزی هنگام ظهر به درختانی رسیدیم . پیامبر دستور داد ،زیر درختان را تمیز و روی زمین پارچه‌ای بیندازند وفرمود مردم برای نماز جمع شوند.

پس از آن حضرت برخاست و حمد و ثنای الهی را به جا آورد و فرمود: ای مردم دربارۀ من چه می‌گویید؟ گفتند پیام خدا را رسانیدی.

پیامبر سه بار فرمود خدایا گواه باش. آن‌گاه فرمود: من به زودی دعوت حق را اجابت خواهم کرد من و شما هر دو مسئولیم .

سپس فرمود :ای مردم من درمیان شما دو امانت گران سنگ می‌گذارم (تا وقتی به آن دو چنگ زنید گمراه نمی‌شوید پس ببینید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار می‌کنید؟)

و این دو از هم جدا نمی‌شوند تا سرحوض بر من وارد شوند. این مطلب را خدای

لطیف خبیر به من خبر داده است .

سپس فرمود خدا مولا وسرپرست من است ومن مولای مؤمنین هستم. آیا نمی‌دانید که من از خود شما به شما سزاوارترم؟ سه بار گفتند: بلی .

در اینجاحضرت دست علی را گرفت وبلند کرد وفرمود هر کس من مولا و سرپرست او هستم این علی مولای اوست . خدایا دوست دار هرکس او را دوست دارد و دشمن دار هرکس او را دشمن دارد.حضرت علی علیه السلام پس از شهادت اصحاب فرمود: راست گفتید و من نیز بر آن گواهی می‌دهم».

نظر دو محدث و رجالی بزرگ اهل سنت

الف : جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بكر سیوطی (م 911ق) محدث و مفسر بزرگ اهل سنت می گوید :

«من كنت مولاه فعلى مولاه» را احمد بن حنبل ، و حاكم از ابن عباس وابن ابى شیبة، و نیز احمد از ابن عباس از بریدة. و نیز أحمد ، و ابن ماجه ، و ضیاء مقدسی از براء ، و طبرانى از جریر . و أبو نعیم از جندب الأنصارى و ابن قانع از حبشى بن جنادة روایت کرده‌اند. و ترمذى آن را _ حسن غریب _ دانسته است.

و نیز نسائى، و طبرانى از ابى الطفیل از زید بن ارقم یا حذیفة بن اسید الغفارى و نیز ابن أبى شیبة، وطبرانى از ابى ایوب. و ابن ابى شیبة، و ابن ابى عاصم، و ضیاء از سعد بن أبى وقاص. و شیرازی (ابو اسحاق براهیم بن علی بن یوسف الفیروزآبادی الشیرازی (393_ 476ق) در کتاب الألقاب از عمر و نیز طبرانى مالك بن الحویرث. و أبو نعیم در فضائل الصحابة از یحیى بن جعدة زید بن أرقم. وابن عقدة در كتاب الموالات از حبیب بن بدیل بن ورقاء و قیس بن ثابت و زید بن شرحبیل الأنصارى روایت کرده اند. و نیز احمد از على و سیزده نفر (صحابی )؛ و ابن ابى شیبة از جابر

روایت نموده است.

روایت دیگر در این موضوع حدیث ابن عباس است: که حاكم نیشابوری در مستدرک الصحیحین (ج 3، ص143، شماره 4652) از ابن عباس از بریدة و ابن ابى شیبة در المسند (ج6، ص374، شماره 32132) ، و أحمد در المسند (ج 5، ص347، شماره 22995). و نیز حاكم در مستدرک (ج3، ص119، شماره 4578). از براء بن عازب و أحمد در المسند (ج4، ص281، شماره 18502) از جریر و طبرانى در (ج2، ص357، شماره 2505) روایت نموده اند . و هیثمى در مجمع الزوائد (9/106) در بارۀ سند اخیر گفته در آن بشر بن حرب متساهل در نقل و افراد مجهول وجود دارند⁽¹⁾.

ب: محمد ناصر الدین محمد بن نوح البانی، (1332_ 1420ق) عالم وهابی و صاحب سبک در علم الحدیث می­گوید:

حدیث «من كنت مولاه ، فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه ، و عاد من عاداه » را ده نفر از صحابه نقل کرده اند : زید بن ارقم و سعد بن ابی وقاص و بریدة بن الحصیب و علی بن ابی طالب و ابی ایوب الانصاری و البراء بن عازب و عبد الله بن عباس و انس بن مالك و ابی سعید و ابی هریرة .

آن‌گاه برای هریک طرق متعدد ذکر و بسیاری از آن‌ها را تصحیح می‌کند : حدیث زید را پنج نفر از تابعین نقل کرده‌اند .از سعد وقاص سه نفر، از بریده سه نفر، از علی علیه السلام یک نفر، از ابی ایوب الانصاری یک نفر، از براء بن عازب یک نفر و همچنین عبد الله بن عباس و انس بن مالك و ابی سعید و ابی هریرة هر کدام یک یا

دو نفر این حدیث را از ایشان نقل کرده اند.⁽¹⁾

و نیز البانی در جای دیگر می‌گوید: قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود: و هو ولی كل مؤمن بعدی. حدیث ابن عباس است که طیالسی در المسند حدیث شماره (2752) از ابو عوانة از ابی بلج از عمرو بن میمون روایت می‌کند که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به علی فرمود: «أنت ولیّ كُلّ مُؤمن بَعدی» و احمد در ( ج1، ص 330 _ 331) و حاكم از طریق احمد در (ج 3، ص 132_ 133 ) آن‌را آورده و گفته این حدیث صحیح الإسناد است و ذهبی با او موافقت کرده. و گفته این دو صحیح است و این جمله به معناى قول پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که فرمود: «من كنت مولاه فعلیّ مولاه»، و طرق این حدیث صحیح است چنان که در السلسله الصحیحه، (ج4، ح 1750) آورده‌ام . پس خیلی عجیب است که شیخ الإسلام ابن تیمیة در «منهاج السنة» (ج4، ص 104 آن را إنكار کرده است.⁽²⁾

ویل لمن کفره نمرود !

روایات شیعه از واقعۀ غدیر

کلمۀ خطبه یعنی سخنرانی مفصل ، و خطبۀ غدیریه از یک واقعۀ بزرگ خبر

می دهد که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم در آن خطبه خواندند.

در حالی که آنچه اهل سنت نقل کرده اند چند جمله بیشتر نیست و خطبه بر آن صدق نمی کند و نشان می دهد آن را تلخیص یا تحریف کرده‌اند.

ولی شیعه به سندهای معتبر آن خطبه را از ائمۀ اطهار علیهم السلام نقل کرده اند که

برخی از آن‌ها در بخش اول گذشت و مفصل ترین روایت آن روایت احمد بن علی بن ابی طالب الطبرسی با سند متصل و معتبر از امام باقر علیه السلام است که دراین بخش می‌آوریم، ولی پیش از آن مُناشده‌ای از امیر المؤمنین علیه السلام بر واقعۀ غدیر در زمان خلافتش و خلافت عثمان می‌آوریم .

روایت محمد بن ابراهیم نعمانی

وی معروف به ابن ابى زینب شاگرد کلینی و راوی کتاب کافی بوده و شیخ اصحاب ما در زمان خود و مؤلف كتاب الغیبة، و متوفای حدود 350ق می‌باشد. یکی از روایات کتاب الغیبة روایت زیر است:

روی أحمد بن محمد بن سعید ابن عقدة، و محمد بن همام بن سهیل، و عبدالعزیز و عبدالواحد ابنا عبدالله بن یونس الموصلی _ عن رجالهم _ عن عبدالرزاق بن همام، عن معمر بن راشد عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس. وأخبرنا به من غیر هذه الطرق هارون بن محمد قال: حدثنى أحمد بن عبیدالله ابن جعفر بن المعلى الهمدانی، قال: حدثنی أبوالحسن عمرو بن جامع بن عمرو بن حرب الكندى قال: حدثنا عبدالله بن المبارك شیخ لنا كوفی ثقة، قال: حدثنا عبدالرزاق بن همام شیخنا، عن معمر، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس الهلالی. و ذكر أبان أنّه سَمِعَهُ أیضاً عن عمرَ بنِ أبی سلَمة.

قال معمر: وذكر أبوهارون العبدی أنه سمعه أیضاً عن عمر بن أبی سلمة، عن سلیم أن معاویة لما دعا أبا الدرداء وأبا هریرة ونحن مع أمیر المؤمنین علیّ( علیه السلام ) بصفّین فحمَّلهما الرسالةَ إلى أمیر المؤمنین علیّ( علیه السلام ) و أدیّاهُ إلیه، قال: «قد بلّغتمانی ما أرسلَكُما به معاویة فاسْتَمِعا منّی و أبلِغاه عنّی كما بلَّغتُمانی، قالا: نعم فأجابه علیّ( علیه السلام ) الجواب بطوله حتّى إذا انتهى إلى ذكر نصب رسولِ الله صلی الله علیه و آله و سلم إیّاه

بغدیر خُمًّ بأمر الله تعالى قال: ... .

قال علی( علیه السلام ): أنشدكم بالله تعلمونَ أنّ رسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم قام خطیباً ثم لم یخطب بعد ذلك فقال: أیُّها الناسُ إنّى قد تركتُ فیكم أمریَن ...

فانطلق أبوالدرداء و أبوهریرة فحدّثا معاویة بكلّ ما قال علىّ( علیه السلام ) و ما استشهدَ علیه، و ما ردّ علیهِ الناسَ و شهدُوا بِه.»⁽¹⁾

نعمانى در كتاب غیبت از سلیم بن قیس روایت كند: هنگامی که معاویه ابو درداء و ابو هریرة را براى رساندن پیغام به امیر المؤمنین علیه السلام طلبید، چون آن دو پیغام معاویه را رساندند، حضرت به آن‌ها فرمود: آنچه معاویه به سبب آنشما را فرستاده بود رساندید اكنون گوش فرا دارید و آنچه را مى‌گویم به او برسانید. عرض كردند: بلى مى‌رسانیم.

على علیه السلام جوابى طولانى در پاسخ نامه فرمود تا رسید به قصه نصبش در غدیر خم زمانى كه این آیه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد: «جز این نیست كه ولىّ شما خدا است و پیغمبرش و آنان كه ایمان دارند كسانى كه نماز به پا داشته و در حال ركوع زكات مى‌دهند»،⁽²⁾مردم عرض كردند: اى رسول خدا! آیا این گفتار خداوند مخصوص برخی از مؤمنین است یا شامل همگى آنان مى‌شود؟

خداى تعالى به پیغمبرش دستور داد كه ایشان را از ولایت آن‌كه امر فرموده آگاه كند، و اینكه موضوع ولایت را براى آن‌ها مانند نماز و زكات و روزه و حجّ تفسیر فرماید.

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر خم فرمود: خداى عزّ و جلّ به رساندن پیغامى

فرستاد كه سینه‌ام از رساندش تنگ شد و گمان كردم كه مردم مرا تكذیب كنند و ابلاغ آن را به تأخیر انداختم. خداى تعالى مرا تهدید فرمود كه آن را برسانم و گر نه مرا عذاب خواهد كرد.

سپس به من فرمود: اى على برخیز، آن‌گاه بعد از اینكه دستور داد مردم اجتماع كنند و نماز ظهر را با ایشان خواندند. با صداى بلند فرمود: اى گروه مردم! خداوند مولاى من، و من مولاى مؤمنینم، و من سزاوارترم به ایشان از خودشان، و هر كه من مولاى اویم على مولاى اوست، پروردگارا دوست دار هر كه او را دوست دارد، و دشمن بدار هر كس او را دشمن دارد، پس سلمان به پا خواست و عرض كرد: اى رسول خدا دوستى چه چیز را (یا چگونه ولایتى را) دستور فرمایى؟

فرمود: هر كه را من سزاوارترم به او ،على به او از خودش سزاوارتر است. آن گاه خداوند این آیه را نازل فرمود «امروز دینتان را براى شما كامل گردانیده و نعمتم را بر شما تمام و اسلام را دین شما اختیار كردم».⁽¹⁾

سلمان عرض كرد: اى رسول خدا این آیات در باره على به تنهایى است؟ فرمود: بلكه در باره او و اوصیاى من تا روز قیامت مى‌باشد. عرض كرد: اى رسول خدا نام ایشان را براى من بیان فرما، فرمود: على وصى و وزیرو وارث و خلیفه من در امّتم، و ولى هر مؤمنى پس از من، و یازده امام از فرزندانم كه اوّلى ایشان فرزندم حسن، سپس فرزندم حسین، سپس نه نفر از فرزندان حسین یكى پس از دیگرى هستند؛ ایشان قرین قرآنند و قرآن با ایشان است، از قرآن جدا نشوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند.

پس در این هنگام دوازده نفر از بدریان _ كسانى كه در جنگ بدر در ركاب

پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم حاضر بودند _ به پا خاستند و گفتند: ما گواهى مى‌دهیم كه همین طور كه فرمودى بدون كم و زیاد از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدیم. بقیه هفتاد نفر از بدریان كه با على علیه السلام در جنگ صفین بودند گفتند: آنچه فرمودى ما هم به یاد داریم، لكن تمامى آن را به یاد نداریم، و این دوازده نفر (كه گواهى دادند) برگزیدگان و بزرگان ما هستند و هر چه گفتند مورد گواهى ما است.

حضرت فرمود:راست گفتید، همۀ مردم حافظه‌شان قوى نیست؛ بعضى بهتر از بعضى هستند، و از آن دوازده نفر چهار نفر برخاستند كه آن‌ها ابو الهیثم بن تیهان، و ابو ایوب، و عمار، و خزیمه ذو الشهادتین بودند و گفتند: گواهى مى‌دهیم كه ما به یاد داریم فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را كه در آن روز_ در حالى كه على علیه السلام کنارش ایستاده بود_ فرمود: اى گروه مردم، خداوند به من دستور داده كه امام شما و وصى خود را در میان شما و جانشینم را در میان خاندان و امتم پس از خود، و آن كه فرمان برداریش را در كتاب خویش بر مؤمنین واجب فرموده و در آن شما را به دوستی اش فرمان داده براى شما نصب و تعیین كنم.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: به خداوند متعال عرض كردم : پروردگارا از طعن و سرزنش اهل نفاق و تكذیب آنان بیم و وحشت دارم! خداوند مرا تهدید فرمود كه یا برسانم یا مرا عقاب خواهد نمود. اى گروه مردم، خداى عزّ و جل در كتاب خود شما را به نماز امر فرموده و براى شما بیان کرده است و من نیز بیان كردم، و شما را به زكات و روزه و حج فرمان داده و براى شما بیان كرده است و من نیز تفسیر كردم.

و شما را به ولایت امر فرموده است و من گواهى مى‌دهم كه این مخصوص على و اوصیاء از فرزندانم و فرزندان اوست، كه اوّلین ایشان فرزندم حسن، سپس فرزندم حسین، سپس نه نفر از فرزندان حسین علیه السلام است كه از قرآن جدا نشوند تا در كنار

حوض بر من وارد شوند.اى گروه مردم، پناهگاه و ولى و امام و راهنماى شما را بعد از خودم برایتان بیان كرده، و آگاهتان كردم و او برادرم على بن ابى طالب است.و او در میان شما به منزله من است، پس در دین خود از او پیروی كنید، و در تمام كارهایتان از او پیروى كنید، زیرا تمام آنچه خداوند به من تعلیم فرموده و آموخته نزد اوست، و خداوند به من دستور داده كه آن‌ها را به او بیاموزم، و اینكه شما را آگاه كنم كه آن علوم نزد اوست، پس از او پرسش كنید و از او و اوصیای او بیاموزید، و به آنان چیزى نیاموزید و از آنان پیشی نگیرید و از ایشان باز نمانید، زیرا آنان با حقّ و حقّ با آنان است، نه آن‌ها از حقّ جدا شوند و نه حقّ از آن‌ها. سپس حضرت على علیه السلام به ابى درداء و ابى هریره و كسانى كه اطرافش بودند فرمود: اى گروه مردم آیا مى‌دانید كه خداوند در قرآن نازل فرمود: «بی‌گمان خداوند اراده کرده است تا از شما اهل بیت پلیدى را دور سازد و به کلّی پاکتان گرداند».⁽¹⁾

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم من و فاطمه و حسن و حسین را در عبایى گرد آورد. و فرمود: خدایا اینان گوشت من هستند و عترت و یادگار و عزیزان خاندان و اهل بیت من هستند ، پلیدى را از ایشان دور كن و به کلّی آن‌ها را پاک کن، ام سلمه عرض كرد: من نیز (با ایشان و از اهل بیت شمایم) فرمود: خاتمه كار تو به خیر است، ولى این آیه در باره من و در باره برادرم على بن ابى طالب و دخترم فاطمه و دو فرزندم حسن و حسین و نه نفر از فرزندان حسین فقط نازل شده، جز ما احدى با ما (در این آیه شریك) نیست.

در این هنگام همه مردم حاضر برخاستند و گفتند: گواهى دهیم كه ام سلمه این خبر را براى ما حدیث كرد، و از پیغمبر پرسیدیم او نیز همان طور كه ام سلمه

حدیث كرده بود براى ما حدیث فرمود. پس حضرت فرمود: آیا نمى‌دانید كه خداى عز و جل در سوره حج فرموده: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، رکوع و سجود کنید و پروردگارتان را بپرستید و کار خوب انجام دهید، باشد که رستگار شوید. و در راه خدا چنان که باید جهاد کنید، او شما را برگزیده است و در این دین، که آیین پدر شما ابراهیم است، هیچ سختی بر شما روا نداشته؛ او شما را هم پیش از این و هم در این قرآن مسلمان نامیده تا پیامبر بر شما گواه باشد و شما گواه و نمونۀ مردم»⁽¹⁾.

وقتى این آیات نازل شد، سلمان برخاست و عرض كرد: اى رسول خدا، اینان كه تو بر ایشانگواهى و ایشان بر مردم گواهند، و اینان كه خداوند تعالى، آن‌ها را برگزیده و حرجى در دین براى آن‌ها قرار نداده است و از آیین پدرشان ابراهیم پیروى می‌کنند كیانند؟

پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: سیزده نفر در این آیه مقصودند، من و برادرم على و یازده نفر از فرزندانش؟ در اینجا همگى گفتند: آرى به خدا، ما از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آنچه فرمودى شنیدیم، على علیه السلام فرمود: شما را به خدا سوگند آیا مى‌دانید كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در آخرین خطبه خود _ كه پس از آن خطبه‌اى نخواند _ فرمود: اى گروه مردم، به راستى من دو چیز میان شما مى‌گذارم مادامى كه به آن دو تمسک کنید هرگز گمراه نشوید: كتاب خدا و عترتم، اهل بیتم، زیرا خداوند لطیف خبیر به من خبر داده و با من عهد كرده كه آن دو از هم جدا نشوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند؛ گفتند: آرى، به خدا تمام آنچه فرمودى از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدیم.

پس دوازده نفر از آن جماعت برخاستند و گفتند: گواهى مى‌دهیم كه هنگامى كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خطبه ایراد مى‌كرد همان روزى بود كه از دنیا رحلت فرمود.

عمر بن خطاب خشم‌آلود برخاست عرض كرد: اى رسول خدا ، آیا همه اهل بیت تو این گونه هستند ؟ (كه باید به آنان تمسک کرد) فرمود: نه و لكن اوصیای از ایشان چنین هستند : على برادر و وزیر و وارثم و جانشین من در میان امّتم و ولىّ هر مؤمنى بعد از خودم و او اول ایشان و بهترین آن‌ها است، سپس وصى او این فرزندم_ و اشاره به حسن علیه السلام فرمود_ سپس وصى او این فرزندم_ و اشاره به حسین علیه السلام فرمود_ سپس وصى بعد از فرزندم كه همنام برادرم (على) است، سپس وصى بعد از او همنام من است؛ سپس هفت نفر از اولاد او یكى پس از دیگرى تا در كنار حوض بر من وارد شوند.

اینها گواهان خدایند در زمین و حجت‌هاى اویند بر بندگانش؛ هر كه آنان را پیروى كند خدا را پیروى كرده و هر كه از آنان نافرمانى کند، خدا را نافرمانى كرده است، پس هفتاد نفر از اهل بدر، و مانند ایشان از مهاجران و انصار برخاستند و گفتند: چیزى را به یاد ما انداختید كه ما فراموش كرده بودیم، (ما نیز) گواهى مى‌دهیم كه این را از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدیم.

پس ابو هریره و ابو درداء نزد معاویه رفتند و تمام آنچه را على علیه السلام فرموده و گواهى گرفته بود و آنچه گواهان گفتند و بر او گواهى دادند براىمعاویه نقل كردند.»

روایت صدوق از مناشده

حدثنا أبی، ومحمدبن الحسن رضی الله عنهما قالا: حدثنا سعدبن عبدالله قال: حدثنا یعقوب بن یزید، عن حماد بن عیسى، عن عمر بن اذینة، عن أبان بن أبی عیاش، عن سلیم بن قیس الهلالی قال: رأیتُ علیّاً علیه السلام فی مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی خلافةِ عثمان و جماعةٌ یتحدّثونَ ویتذاكرونَ العلمَ و الفقهَ فذكرنا قریشاً (وشرفها) و فضلَها و سوابقَها و هجرَتها و ما قال فیها رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم من الفضلِ مثل قوله: «الأئمّةُ

من قریشٍ»... .

و فی الحلقةِ أكثرُ من مِائَتی رجلٍ فمنهم علىُّ بنُ أبی طالبٍ علیه السلام و سعدُ بنُ أبی وقّاصٍ، ... .

فأكثرَ القومُ فی ذلك من بكرةٍ إلى حینِ الزوالِ و عثمانَ فی دارِه لا یعلمُ بِشیءٍ ممّا همْ فیهِ.

و علیُّ بنُ أبی طالبِ علیه السلام ساكتٌ لاینطقُ، لا هو و لا أحدٌ من أهلِ بیتهِ. فأقبلَ القومُ علیهِ فقالوا: یا أبا الحسنَ ما یمنَعُكَ أن تتكلَّمَ؟ فقال: ما من الحیَّینِ إلَّا و قد ذكرَ فضلاً و قال حقّاً، و أنا أسألُكم یا معشرَ قریشٍ و الأنصار... .

قال: فأُنشِدُكمُ اللهَ عزّ وجلّ أتعلمونَ حیثُ نزلت «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُمْ» و حیثُ نزلت «إِنَّما وَلِیكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ ...».

ثمّ تمادی بعلیًّ علیه السلام السؤالَ فما تركَ شیئاً إلّا ناشدَهُم اللهُ فیه و سألهم عنه حتّى أتی على آخرِ مناقبِه و ماقال له رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم ، كلّ ذلك یصدّقونه ویُشهدونه أنّه حقّ.⁽¹⁾

«سلیم بن قیس هلالى گوید: در خلافت عثمان، علی علیه السلام را در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دیدم و جماعتى هم حدیث مى‌گفتند و به مذاكره علم و فقه مشغول بودند و ما از قریش و شرف و فضل و سوابق و هجرت آن‌ها یاد كردیم و اینكه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم كلماتى در فضیلت آن‌ها فرموده‌اند، همچون: «امامان از قریشند» و «مردم پیرو قریشند» و «قریش ائمّه عرب است» و «به قریش دشنام ندهید» و «فرد قریشى دو برابر نیروى دیگران را دارد» و «كسى كه قریش را دشمن بدارد خدا او را دشمن

مى‌دارد» و «كسى كه خوارى قریش را بخواهد، خداوند او را خوار سازد» و آن‌ها هم از انصار و فضل و سوابق و یارى كردن ایشان یاد كردند و اینكه خداى تعالى در كتابش ایشان را ثنا فرموده و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فضیلت ایشان را بیان فرموده است و گفتار آن حضرت را در باره سعد بن عباده و غسیل الملائكه بازگو كرده و چیزى از فضائل ایشان را فروگذار نكردند تا به آنجا كه هر قبیله‌اى گفت: فلانى و فلانى از ماست و قریش گفت:

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از ماست و جعفر و حمزه و عبیدة بن الحارث و زید بن حارث و ابو بكر و عمر و عثمان و سعد و ابو عبیده و سالم بن عوف از ما هستند. و هیچ یك از پیشگامان دو قبیله نبود جز آنكه نام آن‌ها را بردند و در آن حلقه بیش از دویست مرد حضور داشتند كه از جمله آنان علی بن ابى طالب علیه السلام و سعد بن _ ابى وقّاص و عبد الرّحمن بن عوف و طلحه و زبیر و عمّار و مقداد و ابو ذرّ و هاشم ابن عتبة و ابن عمر و حسن و حسین علیهما السلام و ابن عبّاس و محمّد بن ابى بكر و عبد اللَّه بن جعفر بودند.

و از انصار أبىّ بن كعب و زید بن ثابت و ابو ایوب انصارىّ و ابو الهیثم بن التّیهان و محمّد بن مسلمة و قیس بن سعد بن عباده و جابر بن عبد اللَّه و انس بن مالك و زید بن ارقم و عبد اللَّه بن ابى اوفى و ابو لیلى و پسرش عبد الرّحمن بودند، عبد الرّحمن كه در كنار پدرش نشسته بود پسری زیبا بود، ابو الحسن بصرىّ هم به همراه پسرش حسن كه او هم پسر بچه‌اى زیبا روى و معتدل القامهَ بود آمد و من به عبد الرّحمن بن ابى لیلى و حسن بصرىّ مى‌نگریستم و نمى‌دانستم كه كدام یك از آن دو زیباترند . ولى حسن بزرگ‌تر و بلند قامت‌تر بود و مردم از صبح تا ظهر در این مذاكرات بودند و عثمان در خانه خود بود و اطّلاعى از این مجلس نداشت.

و على بن ابى طالب هم ساكت بود و هیچ كلامى نفرمود، نه خودش و نه هیچ یك از افراد خاندان او .بعد از آن مردم به او روى آوردند و گفتند: اى ابو الحسن چرا سخن نمى‌گویى؟

فرمود: هر دو طایفه فضل خود را بیان كردند و حقّ را گفتند و من اى گروه قریش و اى انصار از شما مى‌پرسم خداى تعالى این فضیلت را به واسطه چه كسى به شما ارزانى داشته است؟ آیا به خاطر خودتان و فامیل و خاندانتان است یا به واسطه غیر شماست؟ گفتند: این فضل به واسطه محمّد و خاندان او ، و نه به خاطر خودمان و فامیل و خاندانمان، بر ما ارزانى شدهاست

فرمود: اى گروه قریش و اى انصار! راست مى‌گویید، آیا ندانستید كه هر خیرى كه در دنیا و آخرت به شما برسد به واسطه ما اهل بیت است، و نه دیگران . و اینكه پسر عموى من رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: « من و اهل بیتم چهارده هزار سال قبل از آنكه خداى تعالى آدم علیه السلام را بیافریند نورى بودیم كه در پیشگاه خداى تعالى تابان بود و چون آدم را آفرید آن نور را در صلب وى نهاد و او را به زمین فرود آورد.

سپس آن را در آن كشتى و در صلب نوح علیه السلام حمل كرد، سپس آن را در آتش و در صلب ابراهیم علیه السلام افكند، سپس همواره خداى تعالى ما را از اصلاب كریمه به رحم‌های پاک و از رحم‌های پاک به اصلاب كریمه پدران و مادران منتقل كرد و هیچ یك از آنان از زنا متولد نشدند».

سابقون و پیشگامان و اهل بدر و احد گفتند: آرى، آن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدیم، سپس فرمود: شما را به خدا سوگند مى‌دهم آیا مى‌دانید خداى تعالى در چند آیه قرآن كریم سابق را بر مسبوق برتری داده است؟ و آیا مى‌دانید هیچ كس از این امّت در اطاعت امر خدا و رسولش بر من پیشی نگرفته است؟

گفتند: به خدا قسم چنین است. فرمود: شما را به خدا سوگند مى‌دهم آیا مى‌دانید این آیات در كجا نازل شده است: «السَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرِینَ وَ الْأَنْصارِ»⁽¹⁾و «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»⁽²⁾و وقتی از پیامبر اكرم از آن‌ها پرسش شد، فرمودند: خداى تعالى آن را در شأن انبیاء و اوصیاى آنان نازل فرموده است و من افضل انبیاء و رسولان هستم و وصىّ من علىّ بن أبى طالب افضل اوصیاء است ؟

گفتند: به‌خدا چنین است. فرمود: شما را به خداى تعالى سوگند مى‌دهم آیا مى‌دانید كه این آیات: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُم»⁽³⁾و آیه «إِنَّما وَلِیكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلوةَ وَیؤْتُونَ الزَّكوةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»⁽⁴⁾و آیه «وَ لَمْ یتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ لا رَسُولِهِ وَ لَا الْمُؤْمِنِینَ وَلِیجَةً»⁽⁵⁾كجا نازل شده است ؟

مردم به رسول خدا گفتند: آیا این آیات خاصّ بعضى از مؤمنان است و یا آنكه عامّ است و شامل همه آنها مى‌شود؟ و خداى تعالى به پیامبرش فرمان داد كه والیان امر را به آن‌ها اعلام كند و ولایت را براى آن‌ها تفسیر كند همان گونه كه نماز و زكاة و حجّ آن‌ها را تفسیر كرده است، پس مرا در غدیر خمّ براى مردم منصوب كرد.

آن‌گاه خطبه خواند و فرمود: «اى مردم! خداى تعالى مرا به رسالتى فرستاد كه سینه‌ام بدان تنگى مى‌كرد و گمان مى‌كردم كه مردم مرا تكذیب كنند بعد از آن مرا

ترسانید كه یا آن را ابلاغ كنم و یا آنكه مرا عذاب خواهد كرد» سپس امر فرمود و ندا كردند: «الصّلاة جامعة»

آن‌گاه براى مردم خطبه خواند و فرمود: «اى مردم! آیا مى‌دانید كه خداى تعالى مولاى من و مولاى مؤمنان است و من از خودشان بر آنها سزاوارتر هستم؟ گفتند: آرى اى رسول خدا! فرمود: اى علی برخیز و من برخاستم.

فرمود: هر كه من مولاى او هستم علی مولاى اوست، خدایا دوستش را دوست بدار و دشمنش را دشمن دار، بعد از آن سلمان فارسى برخاست و گفت: اى رسول خدا! ولایت او مانند ولایت كیست؟

فرمود: ولایت او مانند ولایت من است، هر كه بر او سزاوارتر هستم علىّ نیز بر او سزاوارتر است و پس از آن خداى تعالى این آیه را نازل فرمود: «الْیوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِینَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیكُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِیناً» و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تكبیرگفت و فرمود: « اللَّه اكبر بر تمامی نعمت و كمال نبوّتم و دین خداى عزّ و جلّ و ولایت علی پس از من».

آن‌گاه ابو بكر و عمر برخاستند و گفتند: اى رسول خدا! آیا این آیات خاصّ علی است؟ فرمود: آرى در باره او و اوصیاى من تا روز قیامت است.

گفتند: اى رسول خدا! آنان را براى ما بیان كن، فرمود: علی برادر و وزیر و وارث و وصی و جانشین من در امّتم و ولىّ هر مؤمنى پس از من است، سپس فرزندم حسن و سپس فرزندم حسین و سپس نه تن از فرزندان حسین كه یكى پس از دیگرى بیایند و قرآن با ایشان است و آنان هم با قرآنند و از قرآن مفارقت نكنند و قرآن هم از آنان جدا نشود تا آنكه در حوض كوثر بر من وارد شوند.

همۀ آن‌ها گفتند: به خدا چنین است و ما هم همۀ آنچه را كه گفتى شنیده‌ایم و

بدان گواهى مى‌دهیم و بعضى از آن‌ها گفتند: ما بیشتر آنچه را كه گفتى حفظ كرده‌ایم ولى همۀ آن را حفظ نداریم و اینان كه حفظ كرده‌اند افراد برگزیده و فاضل ما هستند.

علی علیه السلام فرمود: راست مى‌گویید حافظۀ همه مردم با هم برابر نیست، شما را به خدا سوگند مى‌دهم هر كه این مطالب را از رسول خدا شنیده و حفظ كرده است برخیزد و بازگوید، زید بن ارقم و براء بن عازب و سلمان و ابو ذر و مقداد و عمّار بن یاسر_ رضى اللَّه عنهم_ برخاستند و گفتند: شهادت مى‌دهیم و حافظ كلام رسول خداییم كه حضرت بر منبر ایستاده بود و تو هم در كنار او بودی که مى‌فرمود:

اى مردم! خداوند به من فرمان داده است كه براى شما امامتان و عهده‌دار امورتان و وصىّ و خلیفۀ خود را منصوب كنم، كسى را كه خداى تعالى در كتابش طاعت او را واجب و آن را قرین طاعت خودش و طاعت من قرار داده است، و شما را به ولایت من و ولایت او فرمان داده است و من به خاطر ترس از طعن اهل نفاق و تكذیب آنان به خداى تعالى رجوع كردم، امّا پروردگارم مرا ترسانید كه آن را ابلاغ كنم وگرنه مرا عذاب خواهد كرد، اى مردم! خداى تعالى در كتابش شما را به نماز فرمان داده است و من آن را براى شما بیان کردم و به زكاة و روزه و حجّ فرمان داده است و من آن‌ها را براى شما بیان و تفسیر کردم، و شما را به ولایت فرمان داده است و من براى شما گواهى مى‌دهم كه ولایت مخصوص این مرد است_ و دستش را بر شانه علىّ بن ابى طالب نهاد _ سپس به دنبال او ولایت از آن دو پسر اوست. سپس به دنبال آنان از آن فرزندان ایشان است كه از قرآن جدا نمی‌شود و قرآن نیز از آنان جدایی ندارد تا آنكه در حوض كوثر بر من درآیند. اى مردم! پناهگاه و امام و دلیل و هادى شما را پس از خود بیان كردم و او برادرم علىّ بن ابى طالب است و جایگاه او

در میان شما مانند جایگاه من است.

پس در امور دین خود از او پیروی كنید و در جمیع امورتان از او اطاعت کند _ كه هر چه خداى تعالى به من آموخته و حكمت پروردگار نزداوست، از او و از اوصیاى پس از او پرسش كنید و بیاموزید و به آنان تعلیم ندهید و بر آنان پیشى نگیرید و از ایشان باز نمانید كه ایشان همراه حقّند و حقّ نیز همراه ایشان است و از حقّ جدا نشوند و حقّ نیز از آنان زایل نشود ...».

حدیث کامل واقعۀ غدیر

این حدیث که مشتمل بر پیش در آمدها و پیامد های واقعۀ غدیر و متن کامل خطبۀ غدیر است در هفت کتاب شیعه با اندکی تفاوت آمده است و به سه طریق منتهى مى‌شود:

طریق اول : به روایت زید بن ارقم است که با اسناد متصل در کتاب‌های: العدد القویة/ 169، تألیف شیخ على بن یوسف بن مطهر برادر علامۀ حلی و کتاب: التحصین لأسرار ما زاد عن علم الیقین، ص583، باب 29 از قسم دوم.» تألیف سید بن طاووس و کتاب: الصراط المستقیم، تألیف شیخ على بن یونس بیاضى و کتاب: نهج الایمان، تألیف شیخ حسین بن جبور (نسخه خطى کتابخانه امام هادى علیه السلام در مشهد ص26-34) خطبه را از کتاب الولایة تألیف طبرى مورخ روایت کرده است.

روایت زید بن ارقم به سند زیر است:

السید ابن طاووس فی کتاب التحصین لأسرار ما زاد عن علم الیقین: قال الحسن بن أحمد الجاوانی فی کتابه نور الهدى و المنجی من الردى: عن أبی المفضل محمد بن عبد الله الشیبانی،قال:أخبرنا أبو جعفر محمد بن جریر الطبری و هارون بن عیسى

بن سکین البلدی،قالا:حدثنا حمید بن الربیع الخزاز قال:حدثنا یزید بن هارون قال:حدثنا نوح بن مبشر قال:حدثنا الولید بن صالح عن ابن امرأة زید بن أرقم و عن زید بن أرقم.

طریق دوم: به روایت حذیفة بن الیمان است که با اسناد متصل در کتاب

الإقبال آمده است.

و نیز شیخ حر عاملى در کتاب اثبات الهداة، ج 2، ص 114، و ج3، ص558 و علامۀ مجلسى در بحار الأنوار، ج 37، ص 127_ 131» و سید بحرانى در کتاب کشف المهم، ص 190.

روایت حذیفة بن الیمان به سند زیر است: السید بن طاووس فی کتاب الإقبال قال مؤلف کتاب النشر و الطی: عن احمد بن محمد بن علی المهلب: أخبرنا الشریف أبو القاسم علی بن محمد بن علی بن القاسم الشعرانی عنأبیه :حدثنا سلمة بن الفضل الأنصاری،عن أبی مریم عن قیس بن حیان(حنان)عن عطیة السعدی عن حذیفة بن الیمان.⁽¹⁾

طریق سوم: به روایت امام باقر علیه السلام است که با اسناد معتبر در سه کتاب

الإحتجاج تألیف شیخ طبرسی و روضة الواعظین، تألیف شیخ ابن فتال نیشابورى، و کتاب الیقین، ص 343، باب 127، تألیف سید ابن طاووس نقل شده است. این روایت به دو سند تقدیم مى‌گردد:

الف _ سید ابن طاووس فی کتاب الیقین: قال أحمد بن محمد الطبری المعروف بالخلیلی فی کتابه « أخبرنی محمد بن أبی بکر بن عبد الرحمان،قال:حدثنی

الحسن بن علی أبو محمد الدینوری،قال :حدثنا محمد بن موسى الهمدانی،قال:حدثنا محمد بن خالد الطیالسی،قال:حدثنا سیف بن عمیرة عن عقبة عن قیس بن سمعان عن علقمة بن محمد الحضرمی عن أبی جعفر محمد بن علی (الباقر علیه السلام ).

ب _ بهترین سند و مفصل ترین متن خطبۀ غدیر را ابو منصور احمد بن علی بن ابی طالب طبرسی، (متوفای حدود 550 ق) در کتاب الإحتجاج على أهل اللجاج با مقدمه و سند متصل و معتبری از امام محمد باقر علیه السلام روایت کرده است که ما آن‌را در اینجا می آوریم:

وی در مقدمۀ کتاب الإحتجاج می‌گوید: من به دلائلى چون اجماع، عقل، و تواتر _ در كتب فریقین _ اسناد بسیارى از اخبار را نیاوردم. به جز احادیث امام حسن عسكرى علیه السلام كه در حدّ تواتر بقیۀ احادیث نبود، هر چند از نظر محتوى مانند آن‌ها است.

این عبارت مولف بر اعتبار مضمون همۀ روایات این کتاب _ غیر _ از احادیث امام حسن عسكرى علیه السلام _ دلالت می‌کند. یکی از آن‌ها خطبۀ حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر خم است که با سند متصل و معتبر از امام محمد باقر علیه السلام آمده است و زمینه ها و حوادث پیش و پیامدهای پس از خطبه را مفصل بیان نموده است و این روایت بهترین شرح روایات دیگر خطبۀ غدیر است که اهل سنت به اجمال نقل کرده اند.

و ما به سبب طولانی بودن حدیث ابتدا ترجمۀ مقدمۀ آن را مشتمل بر سند حدیث و نجوای بین جبرئیل و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در بارۀ خلافت و توضیح زمینه‌های اجتماعی و حوادث تاریخی پیدایش واقعۀ غدیر به شرح زیر آورده و سپس متن

عربی و ترجمۀ خطبه را در ده قسمت نقل می کنیم:

مرحوم طبرسی می گوید : روایت نمود برای من عالم عابد ابو جعفر مهدی بن أبی حرب حسینی مرعشی رضی الله عنه از قول شیخ ابو علی حسن بن شیخ ابی جعفر محمد بن حسن الطّوسی رضی الله عنه از قول پدرش شیخ ابو جعفر طوسی قدَّسَ اللّه روحَهُ از قول گروهی (از معتمدین) و آنان از قول ابی محمد هارون بن موسى تلعكبری از قول ابو علی محمد بن همام علیّ السوری از قول ابو محمد علوی از فرزندان (عبدالله) اَفْطَس _که از بندگان صالح خدا بود _ از قول محمد بن موسى همدانی از قول محمد بن خالد الطّیالِسِی از قول سیف بن عمیره و صالح بن عقبه هردو از قول قیس بن سمعان ازعلقمه بن محمد الحضرمی از امام محمد باقر علیه السلام که فرمود :

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تصمیم به انجام حج گرفت ،در حالى كه تمام شرایع و قوانین را به جز (دو فریضۀ) حجّ و ولایت ابلاغ فرموده بود . در این حال فرشتۀ وحى جبرئیل نازل شد و از جانب پروردگار متعال سلام فرستاد و گفت : اى محمّد ! خداوند مى‌فرماید : من هیچ پیامبرى از پیامبران گذشته را قبض روح نكردم مگر پس از كمال دین و اتمام حجّت بر مردم ، و تنها دو موضوع براى تو باقى مانده كه باید آن دو را به مردم ابلاغ نمایى، یكی احكام حجّ و دیگرى موضوع ولایت و خلافت پس از خودت . زیرا تا به حال زمین را خالى از حجّت قرار نداده‌ام و هرگز آن‌را خالى نخواهم گذاشت، خداوند عزّ و جلّ تو را مأمور کرد تا خود و سایر مردمی كه تمكّن و استطاعت لازم براى انجام حجّ دارند از نقاط مختلف مدینه و اطراف آن به مكّه بخوانی و احکام و مناسک آن را همچون نماز و زكات و روزه به ایشان آموزش دهى.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به منادى فرمود تا اعلام كند كه رسول خدا آهنگ سفر حجّ دارد و مأمور به تعلیم این عبادت بزرگ همچون سایر شرایع و مقرّرات سابق است. پس

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم همراه هفتاد هزار نفر از اهالى مدینه و اطراف آن عازم مكّه شده، از مدینه خارج شدند_ همانند تعدادی كه حضرت موسى از آنان براى هارون بیعت گرفت ولی آنان عهد شكستند و از سامرى پیروی کردند _ در طول این سفر همه مسلمانان قدم به قدم از آن حضرت پیروى مى‌كردند. آری ، بیعتى كه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم براى خلافت على علیه السلام از مسلمانان گرفت از هر جهت شبیه بیعت قوم موسى با هارون و عهدشكنى و پیروی آنان از سامرى شد و صدای مردمی که لبّیك گویان همراه حضرت بودند فضاى مسافت مدینه تا مكّه را پر ساخته بود.

چون مردم مسافتى را پیمودند ، جبرئیل نازل شده و خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: خداوند به تو سلام می رساند و مى‌فرماید: زمان وفات تو نزدیك شده و مدّت رسالتت رو به پایان است، و بدان كه من تو را به سوی خود فرا مى‌خوانم، پس عهد خود را آشکار و سفارشت را ابلاغ كن، و علم خود و میراث علوم انبیاى گذشته ، و سلاح و تابوت و آثار و آیات رسالت را به وصى و خلیفه‌ات؛ و حجّت بالغه بر خلق؛ على بن أبى طالب بسپار، و او را همچون پرچمى براى مردم برپا كن و عهد و پیمان او را تجدید نما، و عهد و پیمان ولایت على بن ابى طالب _ ولىّ خود و مولاى هر مرد و زن مؤمن _ را به ایشان یادآورى كن. زیرا همۀ انبیا را پس از اكمال دین و اتمام حجّت و نعمت_ با ولایت دوستانم و دشمنى دشمنانم_ قبض روح نمودم.

و این همان كمال توحید و دین و اتمام نعمت من است كه همراه پیروى و اطاعت از ولىّ من مى‌باشد و باید مردم بدانند كه من هیچ گاه زمین را خالى از ولى و سرپرست قرار نمى‌دهم تا حجّت بر مردم و خلقم باشد، پس امروز دین شما را به كمال رساندم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را به ولایت ولىّ خود و سرپرست مردان و زنان مؤمن، على _ بنده‌ام و وصىّ پیامبرم و خلیفه پس از او و

حجّت بالغه بر خلقم_ به عنوان دین شما پسندیدم. و اطاعت او مانند اطاعت من است. اطاعت او امتثال امر من، و عصیان او مستلزم مخالفت من است، او را پرچم و نشانه‌اى میان خود و مردم قرار دادم، هر كسى مقام او را شناخت مؤمن، و منكر او كافر است. و هر كس در بیعت او كسى را شریك سازد مشرك مى‌باشد، و هر كس با ولایت او بمیرد به بهشت رود و دشمنان او به جهنّم روند.

اى محمّد، «علىّ» را پرچم دار هدایت و راهنمای امت معرفی کن و از آنان برایش بیعت بگیر، و عهد و پیمانى را كه با آنان بسته‌ام، تجدید نما، زیرا من به زودی جانت را گرفته و نزد خود فرا مى‌خوانم .

چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از قوم خود و به خصوص از منافقان نگران بود كه مبادا پراكنده شده و به جاهلیت و كفر بازگردند، و همچنین از عداوت درونى آنان نسبت به على علیه السلام آگاه بود، به همین سبب به وسیلۀ جبرئیل از خداوند درخواست نمود كه او را از شرّ و مكر منافقان حفظ فرماید. بنا بر این‌حضرت انجام این امر را تا مسجد خیف ( در منی روز عید قربان ) به تأخیر انداخت. پس در آن منزل بار دیگر جبرئیل نازل شده و تكلیف سابق را در خصوص معرّفى علىّ ابن ابى طالب تجدید نمود ولى نسبت به درخواست پیامبر یعنی عصمت و نگهدارى او از شرّ منافقان، هیچ پیامى را نیاورد تا اینكه به «كراع الغمیم» در بین راه مكّه و مدینه رسید.

در همین منزل جبرئیل براى بار سوم نازل و موضوع معرّفى على بن ابى طالب را متذكّر شد، ولى باز هم خبرى از درخواست پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حفظ و عصمت حضرت نبود.

از این رو پیامبر خطاب به جبرئیل گفت: از آن مى‌ترسم كه مردم مرا تكذیب کنند و سخنم را در باره على بن ابى طالب نپذیرند.

کاروان مسلمانان از آنجا نیز حركت كرد تا به غدیر خم سه میلى(شش کیلومتر) «جحفه» رسید، جبرئیل در آنجا پنج ساعت پس از طلوع آفتاب نازل شد و پیامى قاطع همراه تأکید و تعهد به حفظ حضرت از شرّ مردم آورد و گفت: ای محمد! خداوند متعال به تو سلام رساند و فرمود: )یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ(⁽¹⁾اى پیامبر! آنچه را از سوى پروردگارت بر تو فرو آمده برسان و اگر این کار را نكنى پیام او را نرسانده اى ، خدا تو را از گزند مردم نگاه مى‌دارد و در حالی که پیش رفتگان در نزدیكى جحفه بودند، و گروهى هنوز به غدیر خمّ نرسیده بودند، پس با فرمان پیامبر پیش رفتگان را برگرداندند و عقب ماندگان را جمع و همه را در غدیر خمّ دور هم گرد آورده و مقدّمات خطابۀ تاریخی را فراهم آورد .

در آن مكان درخت‌هایى بود كه به دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم زیر آن‌ها را جاروب کردند و از سنگ‌ها منبری ساختند ، تا حضرت بر روى آن بایستدو همه را ببیند و تمام مسلمانان در آن مكان اجتماع كردند و سر تا پا گوش شدند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بالاى منبر ایستاد و پیام آسمانى و الهى و سخن خود را که ما آن‌را در ده قسمت نقل می کنیم چنین آغاز نمود :

خطبۀ غدیریه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

1_ الْحَمْدُ للهِ الَّذِی عَلَا فِی تَوَحُّدِهِ وَ دَنَا فِی تَفَرُّدِهِ وَ جَلَّ فِی سُلْطَانِهِ وَ عَظُمَ فِی أَرْكَانِهِ وَ أَحاطَ بِكُلِّ شَی‌ءٍ عِلْماً وَ هُوَ فِی مَكَانِهِ وَ قَهَرَ جَمِیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهَانِهِ ، مَجِیداً لَمْ یزَلْ مَحْمُوداً لَا یزَالُ ، بَارِئَ الْمَسْمُوكَاتِ وَ دَاحِی الْمَدْحُوَّاتِ وَ جَبَّارَ

الْأَرَضِینَ وَ السَّمَاوَاتِ، قُدُّوسٌ سُبُّوحٌ رَبُّ الْمَلَائِكَةِ وَ الرُّوحِ ، مُتَفَضِّلٌ عَلَى جَمِیعِ مَنْ بَرَأَهُ، مُتَطَوِّلٌ عَلَى جَمِیعِ مَنْ أَنْشَأَهُ ، یَلْحَظُ كُلَّ عَینٍ وَ الْعُیونُ لَا تَرَاهُ ، كَرِیمٌ حَلِیمٌ ذُو أَنَاةٍ قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَی‌ءٍ رَحْمَتُهُ وَ مَنَّ عَلَیهِمْ بِنِعْمَتِهِ لَا یعَجِّلُ بِانْتِقَامِهِ وَ لَا یُبَادِرُ إِلَیهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا مِنْ عَذَابِهِ ، قَدْ فَهِمَ السَّرَائِرَ وَ عَلِمَ الضَّمَائِرَ وَ لَمْ تَخْفَ عَلَیهِ الْمَكْنُونَاتُ وَ لَا اشْتَبَهَتْ عَلَیهِ الْخَفِیاتُ ، لَهُ الْإِحَاطَةُ بِكُلِّ شَی‌ءٍ وَ الْغَلَبَةُ عَلَى كُلِّ شَی‌ءٍ وَ الْقُوَّةُ فِی كُلِّ شَی‌ءٍ وَ الْقُدْرَةُ عَلَى كُلِّ شَی‌ءٍ ، وَ لَیسَ مِثْلَهُ شَی‌ءٌ وَ هُوَ مُنْشِئُ الشَّی‌ءِ حِینَ لَا شَی‌ءَ دَائِمٌ قَائِمٌ بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ ، جَلَّ عَنْ أَنْ تُدْرِكَهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یدْرِكُ الْأَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطِیفُ الْخَبِیرُ ، لَا یَلْحَقُ أَحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعَاینَةٍ وَ لَا یجِدُ أَحَدٌ كَیفَ هُوَ مِنْ سِرٍّ وَ عَلَانِیةٍ إِلَّا بِمَا دَلَّ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى نَفْسِهِ ، وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ اللَّهُ الَّذِی مَلَأَ الدَّهْرَ قُدْسُهُ وَ الَّذِی یغَشِّی الْأَبَدَ نُورُهُ وَ الَّذِی ینْفِذُ أَمْرَهُ بِلَا مُشَاوَرَةِ مُشِیرٍ وَ لَا مَعَهُ شَرِیكٌ فِی تَقْدِیرٍ وَ لَا تَفَاوُتٌ فِی تَدْبِیرٍ صَوَّرَ مَا أَبْدَعَ عَلَى غَیرِ مِثَالٍ وَ خَلَقَ مَا خَلَقَ بِلَا مَعُونَةٍ مِنْ أَحَدٍ وَ لَا تَكَلُّفٍ وَ لَا احْتِیالٍ أَنْشَأَهَا فَكَانَتْ وَ بَرَأَهَا فَبَانَتْ فَهُوَ اللَّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ . الْمُتْقِنُ الصَّنْعَةِ الْحَسَنُ الصَّنِیعَةِ الْعَدْلُ الَّذِی لَا یجُورُ وَ الْأَكْرَمُ الَّذِی تَرْجِعُ إِلَیهِ الْأُمُورُ.

وَ أَشْهَدُ أَنَّهُ الَّذِی تَوَاضَعَ كُلُّ شَی‌ءٍ لِقُدْرَتِهِ وَ خَضَعَ كُلُّ شَی‌ءٍ لِهَیبَتِهِ مَلِكُ الْأَمْلَاكِ وَ مُفْلِكُ الْأَفْلَاكِ وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ كُلٌّ یجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّى ، یكَوِّرُ اللَّیلَ عَلَى النَّهارِ وَ یكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّیلِ یَطْلُبُهُ حَثِیثاً قَاصِمُ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ مُهْلِكُ كُلِّ شَیطَانٍ مَرِیدٍ لَمْ یكُنْ مَعَهُ ضِدٌّ وَ لَا نِدٌّ أَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ یلِدْ وَ لَمْ یولَدْ وَ لَمْ یكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ ، إِلَهٌ وَاحِدٌ وَ رَبٌّ مَاجِدٌ یشَاءُ فَیمْضِی وَ یرِیدُ فَیقْضِی وَ یعْلَمُ فَیحْصِی وَ یمِیتُ وَ یحْیی وَ یفْقِرُ وَ یغْنِی وَ یضْحِكُ وَ یبْكِی وَ یمْنَعُ وَ یعْطِی لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ بِیدِهِ الْخَیرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَی‌ءٍ قَدِیرٌ ، یولِجُ اللَّیلَ فِی النَّهارِ وَ یولِجُ النَّهارَ فِی اللَّیلِ: لَا إِلَهَ

إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْغَفَّارُ ، مُجِیبُ الدُّعَاءِ وَ مُجْزِلُ الْعَطَاءِ مُحْصِی الْأَنْفَاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ لَا یُشْكِلُ عَلَیهِ شَی‌ءٌ وَ لَا یُضْجِرُهُ صُرَاخُ الْمُسْتَصْرِخِینَ وَ لَا یُبْرِمُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّینَ الْعَاصِمُ لِلصَّالِحِینَ وَ الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحِینَ وَ مَوْلَى الْعَالَمِینَ الَّذِی اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ أَنْ یشْكُرَهُ وَ یحْمَدَهُ أَحْمَدُهُ عَلَى السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الشِدَّةِ وَ الرَّخَاءِ وَ أُومِنُ بِهِ وَ بِمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ.

1_ ستایش خدای را سزاست كه در یگانگی اش بلند مرتبه و با یکتایی اش به آفریدگان نزدیك است؛ سلطنتش پرجلال و در اركان آفرینش بزرگ است. او در جای خود بر همه چیز احاطه دارد و بر تمامی آفریدگان به قدرت و برهان خود چیره است.

همواره ستوده بوده و خواهد بود . اوست آفریننده آسمان‌ها و گسترانندۀ زمین‌ها و حكمران آن ها. مقدس و منزه از خصایص آفریده هاست و در منزه بودن خود نیز از تقدیس همگان برتر است. همو پروردگار فرشتگان و روح؛ افزونی بخش آفریده ها و نعمت دهندۀ موجودات است.

او همۀ دیده ها را

می‌ببیند ولی دیده ها هرگز او را نبینند، كریم و بردبار و شكیباست. رحمتش جهان شمول است و با عطایش منّت گذار. در انتقام بی شتاب است و در كیفر افراد سزاوار عذاب، شتاب نکند . بر نهان ها آگاه و بر درون‌ها دانا، پوشیده ها بر او آشكار و پنهان ها بر او روشن است. او راست فراگیری و چیرگی بر هر موجودی. او را همانندی نیست و هموست ایجادگر هر موجودی هنگامی که چیزی نبود. جاودانه و عدل گستر است. جز او خداوندی نباشد و اوست عزیز و حكیم.

دیده ها را بر او راهی نیست و اوست دریابنده دیده ها. بر پنهانی ها آگاه و بر

كارها داناست. كسی از دیدن به وصف او نرسد و بر چگونگی او از نهان و آشكار دست نیابد مگر به آنچه خود (عزّ وجلّ) بنماید و بشناساند. و گواهی می دهم كه او «الله» است. همو كه قداستش سراسر روزگاران را فراگرفته و نورش ابدیت را شامل است. بی مشاور، فرمانش اجرا ، بی شریك تقدیرش امضا شود و در سامان دهی، او را شریک و در تدبیر تفاوتی نیست . صورت آفرینش او را الگویی نبوده و آفریدگان را بدون یاور و رنج و چاره جویی، هستی بخشیده است. جهان با ایجاد او موجود و با آفرینش او پدیدار شده است.

پس اوست «الله» كه معبودی جز او نیست. همو كه صُنعش استوار است و ساختمان آفرینشش زیبا. دادگری است كه ستم روا نمی دارد و كریمی كه كارها به او باز میگردد.

و گواهی می دهم كه او «الله» است كه آفریدگان در برابر بزرگی اش فروتن و در مقابل عزّتش رام و به توانایی اش تسلیم و به هیبت و بزرگی اش فروتن اند. پادشاه هستی ها و چرخاننده سپهرها و رام كننده آفتاب و ماهكه هریك تا مدت معین جریان یابند. او پردۀ شب را به روز و پردۀ روز را به شب _ كه شتابان در پی آن است _

پیچد و بگستراند . اوست کوبندۀ هر ستمگر سركش و نابودكنندۀ هر شیطان رانده شده. نه او را ناسازی و نه برایش انباز و مانندی باشد. یكتا و بی نیاز، نه زاده و نه زاییده شده، او را همتایی نبوده، خداوند یگانه و پروردگار بزرگوار است. بخواهد و به انجام رساند. اراده كند و حكم نماید. بداند و بشمارد. بمیراند و زنده كند. نیازمند و بی نیاز گرداند. بخنداند و بگریاند. نزدیك آورد و دور برد. بازدارد و عطا كند. او راست پادشاهی و ستایش. به دست توانای اوست تمام نیكی. و هموست بر هر چیز توانا.

شب را در روز و روز را در شب فرو برد. معبودی جز او نیست؛ گران مایه و آمرزنده؛ اجابت كنندۀ دعا و افزایندۀ عطا، بر شمارندۀ نفَس ها؛ پروردگار پری و انسان. چیزی بر او مشكل ننماید، فریاد فریادكنندگان او را آزرده نكند و اصرارِ اصراركنندگان او را به ستوه نیاورد. او را ستایش فراوان و سپاس جاودانه می گویم بر شادی و رنج و بر آسایش و سختی و به او و فرشتگان و کتاب‌ها

و پیامبرانش ایمان دارم .

2_ أَسْمَعُ أَمْرَهُ وَ أُطِیعُ وَ أُبَادِرُ إِلَى كُلِّ مَا یرْضَاهُ وَ أَسْتَسْلِمُ لِقَضَائِهِ رَغْبَةً فِی طَاعَتِهِ وَ خَوْفاً مِنْ عُقُوبَتِهِ لِأَنَّهُ اللَّهُ الَّذِی لَا یؤْمَنُ مَكْرُهُ وَ لَا یخَافُ جَوْرُهُ وَ أُقِرُّ لَهُ عَلَى نَفْسِی بِالْعُبُودِیةِ وَ أَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبُوبِیةِ وَ أُؤَدِّی مَا أَوْحَى إِلَیّ حَذَراً مِنْ أَنْ لَا أَفْعَلَ فَتَحُلَّ بِی مِنْهُ قَارِعَةٌ لَا یدْفَعُهَا عَنِّی أَحَدٌ وَ إِنْ عَظُمَتْ حِیلَتُهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لِأَنَّهُ قَدْ أَعْلَمَنِی أَنِّی إِنْ لَمْ أُبَلِّغْ مَا أَنْزَلَ إِلَیّ فَمَا بَلَّغْتُ رِسَالَتَهُ وَ قَدْ ضَمِنَ لِی تَبَارَكَ وَ تَعَالَى الْعِصْمَةَ وَ هُوَ اللَّهُ الْكَافِی الْكَرِیمُ فَأَوْحَى إِلَیّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ فِی عَلِیّ یعْنِی فِی الْخِلَافَةِ لِعَلِیّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ .

مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا قَصَّرْتُ فِی تَبْلِیغِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَیّ وَ أَنَا مُبَیّنٌ لَكُمْ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآیةِ إِنَّ جَبْرَئِیلَ علیه السلام هَبَطَ إِلَیّ مِرَاراً ثَلَاثاً یأْمُرُنِی عَنِ السَّلَامِ رَبِّی وَ هُوَ السَّلَامُ أَنْ أَقُومَ فِی هَذَا الْمَشْهَدِ فَأُعْلِمَ كُلَّ أَبْیضَ وَ أَسْوَدَ أَنَّ عَلِی بْنَ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَخِی وَ وَصِیّی وَ خَلِیفَتِی وَ الْإِمَامُ مِنْ بَعْدِی الَّذِی مَحَلُّهُ مِنِّی مَحَلُّ هَارُونَ مِنْ مُوسَى إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیّ بَعْدِی وَ هُوَ وَلِیُّكُمْ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَیّ بِذَلِكَ آیةً مِنْ كِتَابِهِ _ إِنَّما وَلِیّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ _ وَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَقَامَ الصَّلَاةَ وَ آتَى الزَّكَاةَ وَ هُوَ رَاكِعٌ یرِیدُ

اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فِی كُلِّحَالٍ

2_ فرمان او را گردن می‌نهم و اطاعت می كنم؛ و به سوی خشنودی او می‌شتابم و به حكم او تسلیمم؛ چرا كه به فرمانبری او آرزومند و از كیفر او ترسانم. زیرا او خدایی است كه كسی از مكرش در امان نبوده و از بی عدالتی‌اش ترسان نباشد (زیرا او را ستمی نیست) و اكنون به عبودیت خویش و پروردگاری او گواهی می‌دهم. و وظیفه خود را در آنچه وحی شده انجام می دهم مباد كه از سوی او عذابی فرود آید كه كسی را یارای دورساختن آن از من نباشد. هر چند توان چاره جویی‌اش بسیار باشد. معبودی جز او نیست _ همو كه اعلام فرموده كه اگر آنچه (دربارۀ علی) نازل كرده به مردم نرسانم، وظیفۀ رسالتش را انجام نداده ام؛ و خداوند تبارك و تعالی امنیت از [آزار] مردم را برایم تضمین كرده و البته كه او کفایت کننده و بخشنده است.

از جانب خداوند به من وحى رسیده است: اى پیامبر! آنچه را از سوى پروردگارت به تو _ در باره خلافت على بن ابى طالب_ فرو آمده ، برسان و اگر این کار را نكنى پیام او را نرسانده ای ، و خدا تو را از گزند مردم نگاه مى‌دارد.

اى گروه مردم! شاهد باشید كه من در رساندن فرمان خداوند هیچ كوتاهى نكردم، بدانید كه جبرئیل در این سفر سه مرتبه از جانب خداوند بر من نازل شده و پس از ابلاغ سلام الهى مرا مأمور كرده است كه در مقابل همگان سفارش او را ابلاغ نموده و بگویم: على بن ابى طالب برادر و وصى، و خلیفه و امام بعد از من است، و او نزد من همان جایگاه هارون نزد موسى را دارد، جز اینكه پس از من پیامبرى نخواهد بود. و او پس از خدا و رسول، ولى و سرپرست شماست و خداوند متعال در این خصوص آیه‌اى بدین مضمون بر من نازل فرموده كه: « همانا سرپرست شما خدا

و پیامبرش و كسانى هستندكه ایمان آورده‌اند، و نماز را برپا مى‌دارند و در حال ركوع زكات مى‌دهند.»⁽¹⁾و آن شخص على بن ابى طالب است كه نماز به پاى داشته و در حال ركوع زكات پرداخته ، و اوست كه پیوسته و در همه حال متوجّه خداوند بوده است و در تمام کارها او را در نظر مى‌گیرد.

3_ وَ سَأَلْتُ جَبْرَئِیلَ أَنْ یسْتَعْفِی لِی عَنْ تَبْلِیغِ ذَلِكَ إِلَیكُمْ أَیُّهَا النَّاسُ لِعِلْمِی بِقِلَّةِ الْمُتَّقِینَ وَ كَثْرَةِ الْمُنَافِقِینَ وَ إِدْغَالِ الْآثِمِینَ وَ خَتْلِ الْمُسْتَهْزِئِینَ بِالْإِسْلَامِالَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِی كِتَابِهِ بِأَنَّهُمْ یقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ ما لَیسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ یحْسَبُونَهُ هَیّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِیمٌ وَ كَثْرَةِ أَذَاهُمْ لِی فِی غَیرِ مَرَّةٍ حَتَّى سَمَّوْنِی أُذُناً وَ زَعَمُوا أَنِّی كَذَلِكَ لِكَثْرَةِ مُلَازَمَتِهِ إِیّای وَ إِقْبَالِی عَلَیهِ حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِی ذَلِكَ قُرْآناً «وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ _ قُلْ أُذُنُ عَلَى الَّذِینَ یزْعُمُونَ أَنَّهُ أُذُنٌ_ خَیرٍ لَكُمْ یؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ یؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِینَ» الْآیةَ

وَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أُسَمِّی بِأَسْمَائِهِمْ لَسَمَّیتُ ، وَ أَنْ أُومِی إِلَیهِمْ بِأَعْیانِهِمْ لَأَوْمَأْتُ وَ أَنْ أَدُلَّ عَلَیهِمْ لَدَلَلْتُ وَ لَكِنِّی وَ اللَّهِ فِی أُمُورِهِمْ قَدْ تَكَرَّمْتُ وَ كُلَّ ذَلِكَ لَا یرْضَى اللَّهُ مِنِّی إِلَّا أَنْ أُبَلِّغَ مَا أَنْزَلَ إِلَیّ ثُمَّ تَلَا صلی الله علیه و آله و سلم یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ فِی عَلِیٍّ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ.

فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ نَصَبَهُ لَكُمْ وَلِیاً وَ إِمَاماً مُفْتَرَضاً طَاعَتُهُ عَلَى الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ عَلَى التَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ وَ عَلَى الْبَادِی وَ الْحَاضِرِ وَ عَلَى الْأَعْجَمِی وَ الْعَرَبِی وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوكِ وَ الصَّغِیرِ وَ الْكَبِیرِ وَ عَلَى الْأَبْیضِ وَ الْأَسْوَدِ وَ عَلَى كُلِّ مُوَحِّدٍ مَاضٍ حُكْمُهُ جَائِزٍ قَوْلُهُ نَافِذٍ أَمْرُهُ مَلْعُونٌ مَنْ خَالَفَهُ مَرْحُومٌ مَنْ تَبِعَهُ مُؤْمِنٌ مَنْ صَدَّقَهُ فَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِمَنْ سَمِعَ مِنْهُ وَ أَطَاعَ لَهُ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ آخِرُ مَقَامٍ أَقُومُهُ فِی هَذَا الْمَشْهَدِ فَاسْمَعُوا وَ أَطِیعُوا وَ انْقَادُوا لِأَمْرِ رَبِّكُمْ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ هُوَ مَوْلَاكُمْ وَ إِلَهُكُمْ ثُمَّ مِنْ دُونِهِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم وَلِیّكُمُ الْقَائِمُ الْمُخَاطِبُ لَكُمْ ثُمَّ مِنْ بَعْدِی عَلِیّ وَلِیّكُمْ وَ إِمَامُكُمْ بِأَمْرِ رَبِّكُمْ ثُمَّ الْإِمَامَةُ فِی ذُرِّیتِی مِنْ وُلْدِهِ إِلَى یوْمِ تَلْقَوْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَا حَلَالَ إِلَّا مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ وَ لَا حَرَامَ إِلَّا مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَرَّفَنِی الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ أَنَا أَفْضَیتُ لِمَا عَلَّمَنِی رَبِّی مِنْ كِتَابِهِ وَ حَلَالِهِ وَ حَرَامِهِ إِلَیهِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا وَ قَدْ أَحْصَاهُ اللَّهُ فِیّ وَ كُلُّ عِلْمٍ عَلِمْتُ فَقَدْ أَحْصَیتُهُ فِی إِمَامِ الْمُتَّقِینَ وَ مَا مِنْ عِلْمٍ إِلَّا عَلَّمْتُهُ عَلِیّاً وَ هُوَ الْإِمَامُ الْمُبِینُ مَعَاشِرَ النَّاسِ لَا تَضِلُّوا عَنْهُ وَ لَا تَنْفِرُوا مِنْهُ وَ لَا تَسْتَكْبِرُوا [وَ لَا تَسْتَنْكِفُوا] مِنْ وَلَایتِهِ فَهُوَ الَّذِی یهْدِی إِلَى الْحَقِّ وَ یعْمَلُ بِهِ وَ یزْهِقُ الْبَاطِلَ وَ ینْهَى عَنْهُ وَ لَا تَأْخُذُهُ فِی اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ ثُمَّ إِنَّهُ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ هُوَ الَّذِی فَدَى رَسُولَهُ بِنَفْسِهِ وَ هُوَ الَّذِی كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ وَ لَا أَحَدَ یعْبُدُ اللَّهَ مَعَ رَسُولِهِ مِنَ الرِّجَالِ غَیرُهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ فَضِّلُوهُ فَقَدْ فَضَّلَهُ اللَّهُ وَ اقْبَلُوهُ فَقَدْ نَصَبَهُ اللَّه.

3_ من در ابتدا از جبرئیل خواستم مرا از رساندن این مطلب به شما معاف بدارد زیرا می دانستم كه اهل نفاق و نیرنگ بر پرهیزکاران امّت غالبند، و مسخره‌كنندگان اسلام را مى‌شناختم، همان‌ها كه در كتاب خدا این گونه وصف شده‌اند كه : چیزى با دهان خویش مى‌گویند كه در دل ایشاننیست، و آن را [سخنى كوچك و آسان] مى‌پنداشتند و حال آنكه نزد خداوند بزرگ و عظیم است، و آن قدر مرا آزار دادند که مرا اُذُن (گوش شنوا) نامیدند، و دلیل این نام گذارى این بود كه مى‌پنداشتند من شنواى هر سخنى مى‌باشم، تا اینكه خداوند این آیه را نازل فرمود: « و از آنان كسانى‌اند كه پیامبر را مى‌آزارند و مى‌گویند: او سرا پا گوش است_ شنواى

سخن هر كسى است_ بگو: او گوش شنوای خوبی براى شما است ،( یعنى براى كسانى كه مى‌پنداشتند او اذن است) به خدا ایمان دارد و سخن مؤمنان را باور می کند».⁽¹⁾

ای مردم! اگر بخواهم مى‌توانم نام‌هاى یكایك آنان را بشمارم، و خصوصیات كامل و تفصیل امورشان را ذكر كنم، ولى به خدا قسم این كار شایسته حال من و و نزد خداوند نیز پسندیده نیست و جز آنچه وحى شده را نگویم، سپس این آیه ( تبلیغ ) را خواند: « اى پیامبر آنچه را از سوى پروردگارت به تو فرو آمده_ در باره علىّ بن ابى طالب_ برسان و اگر این کار را نكنى پیام او را نرسانده باشى، و خدا تو را از گزند مردم نگاه مى‌دارد.

پس اى گروه مردم! بدانید كه خداوند متعال على بن ابى طالب را بر شما ولى و امام قرار داده، و اطاعت او را بر تمام گروه‌هاى مهاجر و انصار و تابعین آنان، و بر حاضر و غایب و عرب و عجم و كوچك و بزرگ و عبد و آزاد و بر هر خداپرست واجب فرموده است، او باید فرمانش اجرا، و سخنش مقبول، و امرش نافذ شود ، مخالف او ملعون، و پیرو او مشمول رحمت خداوند است، و هر كس او را تصدیق كند و به او گوش بسپارد و از او اطاعت كند مشمول غفران خداوند گردد.

اى گروه مردم! اینجا آخرین محلّ گردهمایى و گفت‌وگوى من با شما است، پس امر پروردگارتان را نیك بشنوید و اطاعت كنید ، زیرا خداوند مولى و معبود شما است، و پس از او فرستاده‌اش محمّد، در برابر شما ایستاده و شما را خطاب مى‌كند، و پس از من به امر پروردگار متعال «على» ولىّ خدا و سرپرست شماست و پس از او تا پایان عمر شما ، فرزندان او مولى و امامند. حلال همان است كه خدا

فرموده، و حرام همان كه او ممنوع داشته است، او حلال و حرام را به من آموخت، و من تمام علوم خدادادی و قرآنی و حلال و حرام_ را به على دادم !

اى مردم! خداوند متعال تمام علوم را به‌من عطا فرمود، و من هم تمام آن را به على بن ابى طالب _ پیشواى پرهیزکاران و امام مبین _ تعلیم نمودم. اى مردم از على غافل نشوید و او را ترك نكنید، و از ولایتش خوددارى نكنید، او راهنماى به حقّ و عامل به آن است، باطل را نابود و از آن منع مى‌كند، و در راه خدا از سرزنش دیگران متزلزل نمى‌شود، او اوّلین مؤمن به خدا و رسول و فدایى پیامبر است، او در حالى با رسول خدا به عبادت خداوند پرداخت كه همه شما بت‌پرست بودید. اى مردم! على را بزرگ و محترم شمارید كه خداوند او را برتر قرار داده است. و به او روی آورید که خداوند او را منصوب کرده است.

4_ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ إِمَامٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَنْ یتُوبَ اللَّهُ عَلَى أَحَدٍ أَنْكَرَ وَلَایتَهُ وَ لَنْ یغْفِرَ اللَّهُ لَهُ حَتْماً عَلَى اللَّهِ أَنْ یفْعَلَ ذَلِكَ بِمَنْ خَالَفَ أَمْرَهُ فِیهِ وَ أَنْ یعَذِّبَهُ عَذَاباً شَدِیداً نُكْراً أَبَدَ الْآبَادِ وَ دَهْرَ الدُّهُورِ فَاحْذَرُوا أَنْ تُخَالِفُوهُ فَتَصْلَوْا نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِینَ.

أَیُّهَا النَّاسُ بِی وَ اللَّهِ بُشِّرَ الْأَوَّلُونَ مِنَ النَّبِیینَ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ أَنَا خَاتَمُ الْأَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الْحُجَّةُ عَلَى جَمِیعِ الْمَخْلُوقِینَ مِنْ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ فَمَنْ شَكَّ فِی ذَلِكَ فَهُوَ كَافِرٌ كُفْرَ الْجَاهِلِیةِ الْأُولَى وَ مَنْ شَكَّ فِی شَی‌ءٍ مِنْ قَوْلِی هَذَا فَقَدْ شَكَّ فِی الْكُلِّ مِنْهُ وَ الشَّاكُّ فِی ذَلِكَ فَلَهُ النَّارُ مَعَاشِرَ النَّاسِ حَبَانِی اللَّهُ بِهَذِهِ الْفَضِیلَةِ مَنّاً مِنْهُ عَلَیَّ وَ إِحْسَاناً مِنْهُ إِلَیَّ وَ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ مِنِّی أَبَدَ الْآبِدِینَ وَ دَهْرَ الدَّاهِرِینَ عَلَى كُلِّ حَالٍ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ فَضِّلُوا عَلِیّاً فَإِنَّهُ أَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدِی مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثَى بِنَا أَنْزَلَ اللَّهُ

الرِّزْقَ وَ بَقِی الْخَلْقُ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَی قَوْلِی هَذَا وَ لَمْ یوَافِقْهُ أَلَا إِنَّ جَبْرَئِیلَ خَبَّرَنِی عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِذَلِكَ وَ یقُولُ مَنْ عَادَى عَلِیاً وَ لَمْ یتَوَلَّهُ فَعَلَیهِ لَعْنَتِی وَ غَضَبِی_ فَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ أَنْ تُخَالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ جَنْبُ اللَّهِ الَّذِی ذَكَرَ فِی كِتَابِهِ فَقَالَ تَعَالَى أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ مَعَاشِرَ النَّاسِ تَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَ افْهَمُوا آیاتِهِ وَ انْظُرُوا إِلَى مُحْكَمَاتِهِ وَ لَا تَتَّبِعُوا مُتَشَابِهَهُ فَوَ اللَّهِ لَنْ یبَیَّنَ لَكُمْ زَوَاجِرَهُ وَ لَا یوَضِّحُ لَكُمْ تَفْسِیرَهُ إِلَّا الَّذِی أَنَا آخِذٌ بِیدِهِ وَ مُصْعِدُهُ إِلَیَّ وَ شَائِلٌ بِعَضُدِهِ وَ مُعْلِمُكُمْ أَنَّ مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ وَ هُوَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام أَخِی وَ وَصِیّی وَ مُوَالاتُهُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْزَلَهَا عَلَیَّ.4_ اى مردم ، علی از جانب خداوند امام و رهبر شما است، و منكر ولایت او از آمرزش و غفران الهى به دور، و به طور قطع مشمول عذاب الهى و آتش سوزان است ، از مخالفت با او برحذر باشید و گر نه به آتشى داخل شوید كه سوختش آدمیان و سنگ هایند، و براى كافران مهیا شده است.

اى مردم! همه انبیا و مرسلین گذشته به نبوّت من بشارت داده شده‌اند، و من خاتم انبیا و مرسلین، و حجّت خدا بر همۀ اهل آسمان و زمین هستم، پس هر كس در این مورد تردید كند همچون دوران جاهلیت كافر است. و هر كس در باره قسمتى از گفتار من شك نماید به همه گفتارم تردید نموده است و مستحقّ آتش خواهد بود. اى مردم! این فضیلت و نعمتى است كه خداوند متعال مرا اعطا فرموده، هیچ معبودى جز او نیست، او را پیوسته حمد و سپاس گفته و از انعام و احسان خداوند همیشه تشكّر مى‌كنم.

اى مردم! على را برتر بدانید كه او پس از من، از همۀ مردم برتر است، به برکت ما ( اهل‌بیت ) است كه مردم مشمول نعمت و رحمت خداوند قرار مى‌گیرند، و جبرئیل مرا خبر داده است كه خداوند متعال مى‌فرماید: هر كس با على مخالفت و دشمنى كند ملعون و مغضوب بوده، از رحمت من دور مى‌شود. و هر كسى باید بنگرد كه براى فرداى قیامت چه عملی پیش فرستاده است، و بترسید از اینكه دوباره دچار لغزش شوید كه خداوند بدانچه مى‌كنید آگاه است.

اى مردم! بدانید كه على بن ابى طالب جنب (کنار) پروردگار است، و او مصداق این آیه است: « توبه وانابه کنید تا كسى نگوید: دریغا بر آن كوتاهى‌هایی كه در اطاعت فرمان خدا كردم»⁽¹⁾. اى گروه مردم! در باره قرآن بیندیشید، و از آیاتش سر درآورید، و همیشه به محكمات آن ناظر باشید، و نباید از آیات متشابه پیروى كنید، و قسم به خدا كه كسى نمى‌تواند حقایق و دقایق قرآن را تفسیر و بیان كند مگر على بن أبى طالب كه برادر و وصىّ من است_ و همزمان دست على را گرفته و بالا برد؛ به‌حدّى كه زیر بازوى آن حضرت هویدا شد _ «و فرمود:» و من به شما اعلام مى‌كنم: كسى كه من مولاى اویم على مولاى او است، و ولایت او از جانب خداوند با عزّت و جلال بر من نازل شده است.

5_ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ عَلِیاً وَ الطَّیبِینَ مِنْ وُلْدِی هُمُ الثَّقَلُ الْأَصْغَرُ وَ الْقُرْآنُ الثَّقَلُ الْأَكْبَرُ فَكُلُّ وَاحِدٍ مُنْبِئٌ عَنْ صَاحِبِهِ وَ مُوَافِقٌ لَهُ لَنْ یفْتَرِقَا حَتَّى یرِدَا عَلَی الْحَوْضَ هُمْ أُمَنَاءُ اللَّهِ فِی خَلْقِهِ وَ حُكَمَاؤُهُ فِی أَرْضِهِ أَلَا وَ قَدْ أَدَّیتُ أَلَا وَ قَدْ بَلَّغْتُ أَلَا وَ قَدْ أَسْمَعْتُ أَلَا وَ قَدْ أَوْضَحْتُ أَلَا وَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ وَ أَنَا قُلْتُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَلَا إِنَّهُ

لَیس أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ غَیرَ أَخِی هَذَا وَ لَا تَحِلُّ إِمْرَةُ الْمُؤْمِنِینَ بَعْدِی لِأَحَدٍ غَیرِهِ ثُمَّ ضَرَبَ بِیدِهِ إِلَى عَضُدِهِ فَرَفَعَهُ وَ كَانَ مُنْذُ أَوَّلِ مَا صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم شَالَ عَلِیاً حَتَّى صَارَتْ رِجْلُهُ مَعَ رُكْبَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم ثُمَّ قَالَ: مَعَاشِرَ النَّاسِ هَذَا عَلِیُّ أَخِی وَ وَصِیی وَ وَاعِی عِلْمِی وَ خَلِیفَتِی عَلَى أُمَّتِی وَ عَلَى تَفْسِیرِ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الدَّاعِی إِلَیهِ وَ الْعَامِلُ بِمَا یرْضَاهُ وَ الْمُحَارِبُ لِأَعْدَائِهِ وَ الْمُوَالِی عَلَى طَاعَتِهِ وَ النَّاهِی عَنْ مَعْصِیتِهِ خَلِیفَةُ رَسُولِ اللَّهِ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْإِمَامُ الْهَادِی وَ قَاتِلُ النَّاكِثِینَ وَ الْقَاسِطِینَ وَ الْمَارِقِینَ بِأَمْرِ اللَّهِ أَقُولُ وَ ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ بِأَمْرِ رَبِّی أَقُولُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ الْعَنْ مَنْ أَنْكَرَهُ وَ اغْضَبْ عَلَى مَنْ جَحَدَ حَقَّهُ.

اللَّهُمَّ إِنَّكَ أَنْزَلْتَ عَلَیَّ أَنَّ الْإِمَامَةَ بَعْدِی لِعَلِیٍّ وَلِیّكَ عِنْدَ تِبْیانِی ذَلِكَ وَ نَصْبِی إِیاهُ بِمَا أَكْمَلْتَ لِعِبَادِكَ مِنْ دِینِهِمْ وَ أَتْمَمْتَ عَلَیهِمْ بِنِعْمَتِكَ وَ رَضِیتَ لَهُمُ الْإِسْلَامَ دِیناً فَقُلْتَ وَ مَنْ یبْتَغِ غَیرَ الْإِسْلامِ دِیناً فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ اللَّهُمَّ إِنِّی أُشْهِدُكَ وَ كَفَى بِكَ شَهِیداً أَنِّی قَدْ بَلَّغْتُ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّمَا أَكْمَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ دِینَكُمْ بِإِمَامَتِهِ فَمَنْ لَمْ یأْتَمَّ بِهِ وَ بِمَنْ یقُومُ مَقَامَهُ مِنْ وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ إِلَى یوْمِ الْقِیامَةِ وَ الْعَرْضِ عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَأُولئِكَ الَّذِینَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَ فِی النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ لا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ هَذَا عَلِیٌّ أَنْصَرُكُمْ لِی وَ أَحَقُّكُمْ بِی وَ أَقْرَبُكُمْ إِلَیَّ وَ أَعَزُّكُمْ عَلَیَّ وَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنَا عَنْهُ رَاضِیانِ وَ مَا نَزَلَتْ آیةُ رِضًى إِلَّا فِیهِ وَ مَا خَاطَبَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا إِلَّا بَدَأَ بِهِ وَ لَا نَزَلَتْ آیةُ مَدْحٍ فِی الْقُرْآنِ إِلَّا فِیهِ وَ لَا شَهِدَ بِالْجَنَّةِ فِی هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ إِلَّا لَهُ وَ لَا أَنْزَلَهَا فِی سِوَاهُ وَ لَا مَدَحَ بِهَا غَیرَهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ هُوَ نَاصِرُ دِینِ اللَّهِ وَ الْمُجَادِلُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَ هُوَ التَّقِیُّ النَّقِیُّ الْهَادِیُ الْمَهْدِیُّ نَبِیُّكُمْ خَیرُ نَبِیٍّ وَ وَصِیّكُمْ

خَیرُ وَصِیٍّ وَ بَنُوهُ خَیرُ الْأَوْصِیاءِ مَعَاشِرَ النَّاسِ ذُرِّیةُ كُلِّ نَبِیّ مِنْ صُلْبِهِ وَ ذُرِّیتِی مِنْ صُلْبِ عَلِیٍّ.

5_ اى گروه مردم! على و اولاد پاكش ثقل اصغرند، و قرآن مجید ثقل اكبر است و هر كدام از آن دو مؤید و موافق دیگرى خواهد بود، و هرگز از همدیگر جدا نخواهند شد تا روزى كه در کنار حوض به من رسند، آنانامینان و حكماى خداوند در روى زمین هستند. اى مردم! همه آگاه باشید كه من تمام این مطالب را که ابلاغ كردم و به گوش شما رساندم، همگی كلام خدا بود و من از جانب او گفتم، كه به‌جز برادرم على بن ابى طالب كسى سزاوار منصب امارت و امامت نیست، و پس از من كسی را نشاید كه عنوان امیر المؤمنین را به او نسبت دهند. حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم که على بن ابى طالب علیه السلام را از اول روی منبر برده بود ، در این حال ، دست خود را دراز کرد، و بازوی او را گرفت و بلند نمود تا آنجا كه پاهاى آن حضرت مقابل زانوى پیامبر قرار گرفت و فرمود :

اى مردم! این على برادر و وصىّ، و حافظ علم من، و جانشینم بر امّت است، او مفسّر قرآن و دعوت کنندۀ به سوى خدا و عامل به اعمال پسندیدۀ الهى و جنگاور با دشمنان خدا است . او امر کنندۀ به طاعت ؛ و نهى‌كننده از معصیت است، او جانشین پیامبر و امیر مؤمنان و پیشواى هدایت گر است، و با عهد شكنان و ستمكاران و خارج‌شدگان از دایرۀ حقّ به فرمان خدا مى‌جنگد. به فرمان خدا می‌گویم _ و سخن من تغییر ناپذیر است _ زیرا به فرمان پروردگارم می‌گویم: پروردگارا، دوستدارانش را دوست، و دشمنانش را دمشمن بدار، و منكر او را لعنت، و بر هر كس که حقّش را پایمال كند غضب فرما.

پروردگارا، بر من نازل نمودی كه امامت پس از من براى على بن ابى طالب است

و او را به این مقام منصوب نمودم تا شریعت خود را براى بندگانت به كمال رسانى، و نعمت خود را بر ایشان تمام كنى، و اسلام را دین آنان بپسندى، خود در قرآن فرموده‌اى: « و هر كس كه جز اسلام دینى بجوید هرگز از او پذیرفته نشود و او درآخرت از زیان كاران است»⁽¹⁾. پروردگارا ، تو را به گواهى مى‌گیرم و تو بس گواهی بر اینكه وظیفۀ تبلیغی خود را انجام دادم.

اى گروه مردم! بى‌شك خداوند دین خود را با امامت علی به كمال رساند، پس كسى كه از او پیروى نكند و به خلفاى پس از او كه همه تا روز قیامت از فرزندان من هستند_ اقتدا ننماید، كارها و اعمال او تباه و نابود شود و براى همیشه در آتش بماند، و عذابشان سبك نشود و مهلت نیابند.

ای مردم! این علی بیش از همۀ شما مرا یاری کرده، سزاوارترین ونزدیک شما به من است. علی از همگی شما نزد من ارجمند‌تر است، من و خداوند عزّ وجل از او راضى و خشنودیم، و تمام آیاتی که بر رضایت خدا دلالت می‌کنند در باره او نازل شده است، و تمام خطاب‌هاى «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا»در قرآن به او آغاز شده است ، و همۀ آیات مدح در كتاب خدا _ قرآن كریم_ ، در باره اوست، و سورۀ هل أتى كه گواهی بر دخول بهشت داده، تنها در شأن او نازل شده، و جز او را در این سوره نستوده است.

اى مردم! علی یاور دین خدا و مدافع رسول است، او با تقوى، پاک سرشت ، هادى و مهدى است، پیامبر شما بهترین پیامبران، و وصىّ او بهترین اوصیا و فرزندانش بهترین جانشینان اویند. اى مردم! نسل هر پیامبرى از صلب اوست، و نسل من از صلب على است.

6_ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ إِبْلِیسَ أَخْرَجَ آدَمَ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْحَسَدِ فَلَا تَحْسُدُوهُ فَتَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَ تَزِلَّ أَقْدَامُكُمْ فَإِنَّ آدَمَ أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ لِخَطِیئَةٍ وَاحِدَةٍ وَ هُوَ صَفْوَةُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ كَیفَ بِكُمْ وَ أَنْتُمْ أَنْتُمْ وَ مِنْكُمْ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِنَّهُ لَا یُبْغِضُ عَلِیّاً إِلَّا شَقِیٌّ وَ لَا یتَوَالَى عَلِیّاً إِلَّا تَقِیٌّ وَ لَا یؤْمِنُ بِهِ إِلَّا مُؤْمِنٌ مُخْلِصٌ وَ فِی عَلِیٍّ وَ اللَّهِ نَزَلَتْ سُورَةُ وَ الْعَصْرِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ إِلَى آخِرِهَا مَعَاشِرَ النَّاسِ قَدِ اسْتَشْهَدْتُ اللَّهَ وَ بَلَّغْتُكُمْ رِسَالَتِی وَ ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ مَعَاشِرَ النَّاسِ اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أُنْزِلَ مَعَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها مَعَاشِرَ النَّاسِ النُّورُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِیَّ مَسْلُوكٌ ثُمَّ فِی عَلِیٍّ ثُمَّ فِی النَّسْلِ مِنْهُ إِلَى الْقَائِمِ الْمَهْدِیّ الَّذِی یأْخُذُ بِحَقِّ اللَّهِ وَ بِكُلِّ حَقٍّ هُوَ لَنَا لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ جَعَلَنَا حُجَّةً عَلَى الْمُقَصِّرِینَ وَ الْمُعَانِدِینَ وَ الْمُخَالِفِینَ وَ الْخَائِنِینَ وَ الْآثِمِینَ وَ الظَّالِمِینَ مِنْ جَمِیعِ الْعَالَمِینَ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ أُنْذِرُكُمْ أَنِّی رَسُولُ اللَّهِ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِی الرُّسُلُ أَ فَإِنْ مِتُّ أَوْ قُتِلْتُ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ ینْقَلِبْ عَلى عَقِبَیهِ فَلَنْ یضُرَّ اللَّهَ شَیئاً وَ سَیجْزِی اللَّهُ الشَّاكِرِینَ أَلَا وَ إِنَّ عَلِیّاً هُوَ الْمَوْصُوفُ بِالصَّبْرِ وَ الشُّكْرِ ثُمَّ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ مَعَاشِرَ النَّاسِ لَا تَمُنُّوا عَلَى اللَّهِ إِسْلَامَكُمْ فَیسْخَطَ عَلَیكُمْ وَ یصِیبَكُمْ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ إِنَّهُ لَبِالْمِرْصَادِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ سَیكُونُ مِنْ بَعْدِی أَئِمَّةٌ یدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَ یوْمَ الْقِیامَةِ لا ینْصَرُونَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ وَ أَنَا بَرِیئَانِ مِنْهُمْ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُمْ وَ أَنْصَارُهُمْ وَ أَتْبَاعُهُمْ وَ أَشْیاعُهُمْ فِی الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِینَ أَلَاإِنَّهُمْ أَصْحَابُ الصَّحِیفَةِ فَلْینْظُرْ أَحَدُكُمْ فِی صَحِیفَتِهِ قَالَ فَذَهَبَ عَلَى النَّاسِ إِلَّا شِرْذِمَةً

مِنْهُمْ أَمْرُ الصَّحِیفَةِ.

6 _ اى گروه مردم! به‌راستى، ابلیس به سبب حسادت آدم را از بهشت بیرون فرستاد، پس شما حسد نورزید كه اعمالتان تباه شده و در نهایت منحرف می‌شوید، زیرا تنها یك خطا موجب شد آدم از بهشت به زمین هبوط نماید، در حالى كه او برگزیدۀ خداوند بود، تا چه رسد به شما با این وضعی که دارید كه گروهى بندۀ خوب ولی گروهى دشمن خدا هستید . بدانید با على دشمنی نورزد مگر شقی و تیره بخت و به علی مهر نورزد مگر پارسای خویشتن‌دار، و جز اهل ایمان به او اعتماد ندارد ، و قسم به خدا كه سوره والعصر ( الا الذین تا آخر ) در باره على نازل شده است. اى گروه مردم! سخن خداوند را برای شما نقل کردم و پیام خود را به شما رساندم، و بر پیامبر جز رساندن آشکارای پیام وظیفه‌ای نیست. ای مردم! ترس از خداى را چنان كه شایسته ترس از اوست پیشه كنید، و مرگ شما نرسد مگر در حالى كه مسلمان باشید.

اى مردم! به خدا و پیامبرش و نورى كه با او نازل شده( قرآن) ایمان بیاورید پیش از آنكه چهره‌هایى را محو و ناپدید كنیم آن گونه كه آنها را به پشت سرشان بگردانیم. اى گروه مردم! نور خداوند در من ،و سپس در على، راه یافته، و پس از آن در نسل او تا مهدى قائم جارى خواهد بود، مهدى از خاندان ماست ، همو كه حقّ خدا و هر حقّى را از ظالمان مى ستاند ، زیرا خداوند ما را حجّت بر اهل تقصیر و عناد و خلاف و خیانت و گناه و ستم و بر همه جهانیان قرار داده است.

اى مردم! شما را انذار مى‌كنم كه من فقط پیامبری هستم كه پیش از او پیامبران و فرستادگان گذشتند، «پس اگر من بمیرم یا كشته شوم آیا شما به دوران جاهلیت_ (کفر) برخواهید گشت؟ و هر كس كه عقب گرد كند هرگز به خدا زیانى نرساند، و به

زودی خدا سپاس گزاران را پاداش دهد.» بدانید در این سوره (و العصر) على به صبر و شكر توصیف شده، و پس از او فرزندانم از صلب او چنین‌اند. اى گروه مردم! به خاطر اسلامتان بر خداوند منّت مگذارید كه مشمول خشم خدا گردید و شما را عذاب كند و بدانید او در كمین است.

اى گروه مردم! پس از درگذشت من پیشوایانى ظهور كنند كه شما را به سوى آتش جهنّم مى‌خوانند، آنان در روز رستاخیز هیچ یارى و كمكى نشوند.اى گروه مردم! به راستى كه خداوند و من از آنان بیزاریم. اى گروه مردم! آنان و تمام انصار و اعوان و پیروانشان در فروترین طبقه دوزخند و به راستى برای گردنكشان در قیامت بد جایگاهی است! بدانید كه آنان اصحاب صحیفه‌اند،(پیمانی که منافقان در کنار خانۀ کعبه با هم بستند تا خلافت غصب نمایند) پس باید هر یك از شما در صحیفه‌اش نظر كند.

امام باقر علیه السلام (بیان کنندۀ خطبۀ غدیر) فرمود: جز گروهى اندك ، بقیه مردم جریان صحیفه را فراموش كرده اند.

7_ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنِّی أَدَعُهَا إِمَامَةً وَ وِرَاثَةً فِی عَقِبِی إِلَى یوْمِ الْقِیامَةِ وَ قَدْ بَلَّغْتُ مَا أُمِرْتُ بِتَبْلِیغِهِ حُجَّةً عَلَى كُلِّ حَاضِرٍ وَ غَائِبٍ وَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ مِمَّنْ شَهِدَ أَوْ لَمْ یشْهَدْ وُلِدَ أَوْ لَمْ یولَدْ فَلْیبَلِّغِ الْحَاضِرُ الْغَائِبَ وَ الْوَالِدُ الْوَلَدَ إِلَى یوْمِ الْقِیامَةِ وَ سَیجْعَلُونَهَا مُلْكاً وَ اغْتِصَاباً أَلَا لَعَنَ اللَّهُ الْغَاصِبِینَ وَ الْمُغْتَصِبِینَ وَ عِنْدَهَا سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَیَّهُا الثَّقَلانِ فَیُرْسَلُ عَلَیكُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یكُنْ یذَرُكُمْ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَیهِ حَتَّى یمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیبِ وَ ما كانَ اللَّهُ لِیطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَیبِ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّهُ مَا مِنْ قَرْیةٍ إِلَّا وَ اللَّهُ مُهْلِكُهَا بِتَكْذِیبِهَا وَ كَذَلِكَ یُهْلِكُ الْقُرَى وَ هِی ظالِمَةٌ كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى وَ

هَذَا عَلِیٌّ إِمَامُكُمْ وَ وَلِیُّكُمْ وَ هُوَ مَوَاعِیدُ اللَّهِ وَ اللَّهُ یصَدِّقُ مَا وَعَدَهُ

مَعَاشِرَ النَّاسِ قَدْ ضَلَّ قَبْلَكُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِینَ وَ اللَّهُ لَقَدْ أَهْلَكَ الْأَوَّلِینَ وَ هُوَ مُهْلِكُ الْآخِرِینَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِینَ «ثُمَّ نُتْبِعُهُمُ الْآخِرِینَ». كَذلِكَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِینَ* وَیلٌ یوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِینَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِی وَ نَهَانِی وَ قَدْ أَمَرْتُ عَلِیّاً وَ نَهَیتُهُ فَعَلِمَ الْأَمْرَ وَ النَّهْیَ مِنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَاسْمَعُوا لِأَمْرِهِ تَسْلَمُوا وَ أَطِیعُوا تَهْتَدُوا وَ انْتَهُوا لِنَهْیهِ تَرْشُدُوا وَ صیرُوا إِلَى مُرَادِهِ وَ لَا تَتَفَرَّقُ بِكُمُ السُّبُلُ عَنْ سَبِیلِهِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ الْمُسْتَقِیمُ الَّذِی أَمَرَكُمْ بِاتِّبَاعِهِ ثُمَّ عَلِیٌّ مِنْ بَعْدِی ثُمَّ وُلْدِی مِنْ صُلْبِهِ أَئِمَّةٌ یَهْدُونَ إِلَى الْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ثُمَّ قَرَأَ_ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ إِلَى آخِرِهَا _ وَ قَالَ فِیَّ نَزَلَتْ وَ فِیهِمْ نَزَلَتْ وَ لَهُمْ عَمَّتْ وَ إِیاهُمْ خُصَّتْ أُولَئِكَ أَوْلِیاءُ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغالِبُونَ أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَ عَلِیٍّ هُمْ أَهْلُ الشِّقَاقِ وَ النِّفَاقِ وَ الْحَادُّونَ وَ هُمُ الْعَادُّونَ وَ إِخْوَانُ الشَّیاطِینِ الَّذِینَ یوحِی بَعْضُهُمْ إِلى بعضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً.

أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِی كِتَابِهِ فَقَالَ عَزَّ وَ جَلَّ : لا تَجِدُ قَوْماً یؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیوْمِ الْآخِرِ یوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ إِلَى آخِرِ الْآیةِ _ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ: الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یلْبِسُوا إِیمانَهُمْبِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ _ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فَقَالَ: الَّذِینَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ آمِنِینَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ بِالتَّسْلِیمِ أَنْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِینَ _ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ_ یدْخُلُونَ الْجَنَّةَ بِغَیرِ حِسابٍ.

أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمْ یَصْلَوْنَ سَعِیراً أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِینَ یَسْمَعُونَ لِجَهَنَّمَ شَهِیقاً وَ هِی تَفُورُ وَ لَهَا زَفِیرٌ أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِینَ قَالَ فِیهِمْ_ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها الْآیةَ _ أَلَا إِنَّ أَعْدَاءَهُمُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ_ كُلَّما أُلْقِی فِیها فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُها أَلَمْ

یأْتِكُمْ نَذِیرٌ. قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِیرٌ فَكَذَّبْنا وَ قُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَی‌ءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلالٍ كَبِیرٍ أَلَا إِنَّ أَوْلِیاءَهُمُ الَّذِینَ یخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَیبِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ كَبِیرٌ مَعَاشِرَ النَّاسِ شَتَّانَ مَا بَینَ السَّعِیرِ وَ الْجَنَّةِ عَدُوُّنَا مَنْ ذَمَّهُ اللَّهُ وَ لَعَنَهُ وَ وَلِیُّنَا مَنْ مَدَحَهُ اللَّهُ وَ أَحَبَّهُ.

7_ اى مردم! من خلافت را به صور امامت و وراثت در نسل خود تا روز قیامت باقى گذاشتم، و هر آنچه گفتنى بود گفتم و مأموریتم را به انجام رساندم، تا آنجا كه براى هیچ كس؛ چه حاضر و چه غایب، چه آنان كه متولّد شده‌اند و چه آیندگان جاى عذر و بهانه‌اى باقى نماند، پس سفارش‌های مرا به دیگران ابلاغ كنید، حاضران به غایبان، و پدر به فرزند خود تا روز قیامت برسانند و بدانید که عده‌ای امامت را ظالمانه غصب كرده، به صورت سلطنت در خواهند آورد، لعنت خدا بر آن دو گروهى كه این مقام را به زور ستانده و غصب نمایند، اى جنیان و ای انسان‌ها! زود است كه به حساب شما بپردازیم و بر شما پاره‌اى از آتش و دود_ و مسى گداخته_ فرستاده شود و در آن صورت کمک نمی‌شوید.

اى گروه‌های مردم! خداوند پیوسته شما را غربال مى‌كند تا پاك دلان و خوبان را از بدكرداران جدا نماید، و خداوند شما را از غیب با خبر نمى‌سازد.

اى مردم! خداوند هیچ قریه و شهرى را جز به سبب تكذیب آیات الهی نابود نكرد، ولی این سنّت جاری خداوندی است که هر جمعیت ظالمی را نابود می‌سازد همچنان که خداوند در کتابش بیان فرموده است، و این «على» امام و سرپرست شماست، او از وعده‌هاى الهى است، و البته خداوند متعال به عهد و وعده‌هاى خود عمل خواهد كرد.

اى مردم! بسیارى از گذشتگان شما گمراه ، و به همین جهت به امر خداوند

هلاك شدند، پس متأخران نیز (به همان علت) مشمول آن هلاك گردند، خداوند متعال فرموده: «آیا پیشینیان را هلاك نكردیم . سپس پسینیان (مانندكفّار مكّه) را نیز در پی آنان روانه خواهیم کرد. آری با گنهكاران چنین مى‌كنیم. در آن روز واى بر تکذیب‌کننده‌گان.⁽¹⁾

اى گروه مردم! خداوند مرا امر و نهى فرموده، و من نیز على را، پس علی امر و نهى را از پروردگارش دریافته، بنا بر این به سخنانش گوش دهید تا سالم بمانید، و او را اطاعت كنید تا هدایت شوید، و از نواهی او دست بردارید تا به راه راست افتید، و مطابق میل او حركت كنید تا مبادا راه‌هاى مختلف، شما را از راه او جدا کند.

اى گروه مردم! من همان صراط مستقیم و راه راستى هستم كه خداوند به شما امر فرموده از آن پیروى كنید. و بعد از من على بن ابى طالب، سپس فرزندان من از صلب او صراط مستقیم هستند. همان پیشوایانى كه مردم را به راه حقّ هدایت مى‌نمایند، و بدان وسیله دادگرى مى کنند.

آن‌گاه سورۀ حمد را تلاوت نمود: «سپاس و ستایش خداى راست.پروردگار جهانیان. آن بخشاینده مهربان. خداوند و فرمانرواى روز قیامت . تنها تو را مى‌پرستیم ، و تنها از تو یارى مى‌خواهیم. ما را به راه راست هدایت فرما. راه كسانى كه به آنان نعمت دادى نه «راه» مغضوبان و نه «راه» گمراهان».

و اشاره فرمود به اینكه این آیات شریفه در حقّ من و در باره آنان نازل شده است، آنان دوستان خدایند، نه بیمى بر آن‌هاست و نه اندوهگین مى‌شوند، بدانید كه به راستى حزب خدا پیروزند، بدانید كه دشمنان «على» همان اهل شقاق و نفاق هستند، آنان دشمن و مخالف و از حد گذشته و برادران شیطانند، همان‌هایى كه

برخى از ایشان به برخى دیگر با گفتار آراسته و فریبنده پیام نهانى مى‌فرستند تا آنان را فریب دهند.

بدانید كه دوستان آنان کسانی هستند که خداوند در قرآن از آنان یاد کرده، آنجا كه می‌فرماید: «هرگز نخواهی دید مردمى را كه به خدا و روز قیامت ایمان داشته باشند و آن‌گاه با كسانى كه با خدا و رسولش مخالفت کرده‌اند، دوستی کنند ، هر چند پدر یا پسر یا برادر یا خویشاوند آنان باشند، این گونه افراد هستند كه [خداوند] ایمان را بر دل ایشان نوشته است و آن‌ها را بهروحى از جانب خود تأیید کرده است و آنان را به بهشت‌هایی در آورد كه از زیر آن‌ها جوی‌هایی روان است، در آنجا جاویدانند، خدا از آنها خشنود است و ایشان از خدا خشنودند، ایشان حزب خدا یند ؛ آگاه باشید كه حزب خدا رستگارانند».⁽¹⁾

بدانید، دوستان آنان در این آیه نیز مذكورند كه فرموده: «كسانى كه ایمان آوردند و ایمانشان را به ستمى نیامیختند، ایشانند كه ایمنى دارند و آنان هدایت یافتگانند».⁽²⁾

بدانید، دوستان آنان به سلامت در بهشت در آیند، و ملائكه با سلام به پیشواز آنان می آیند و به آنان می گویند: خوش باشید پس به بهشت در آیید و در آن جاودانه باشید».⁽³⁾

بدانید، دوستان آنان (اهل‌بیت) گروهى هستند كه خداوند در بارۀ ایشان

فرموده: «به بهشت در آیند و در آن بى‌حساب روزى داده می شوند».⁽¹⁾

بدانید، دشمنان آنان به آتش افروخته دوزخ درآیند. ،و در حالى كه جهنّم مى‌خروشد، آوازى دلخراش مانند نعرۀ چارپا از آن بشنوند.

بدانید، دشمنان آنان کسانی‌اند که خداوند دربارۀ آنان فرموده است: «هر گاه كه گروهى به جهنّم در آیند همفکران خود را نفرین كنند، تا هنگامی که همگى در جهنّم به هم رسند گروه پسینیان در باره گروه پیشین (رهبران) خود گویند: خداوندا ، این پیشروان ما را گمراه كردند، پس آن‌ها را دو چندان عذاب آتش بده، خداوند فرماید : هر كدام را [عذاب] دو چندان است اما شما خبر ندارید».⁽²⁾

بدانید، دشمنان آنان کسانی‌اند که خداوند فرموده است: « هر گاه گروهى در دوزخ افكنده شوند ، نگهبانان جهنم [به نكوهش و سرزنش] از آن‌ها می‌پرسند: مگر شما را هشدار دهنده‌اى نیامد ؟ گویند چرا، همانا ما را بیم‌دهنده آمد، ولى او دروغ‌گو

شمردیم و گفتیم: خدا هیچ چیز نفرستاده است، شما هم (ای پیامبران) در گمراهى بزرگی هستید»⁽³⁾

بدانید، دوستانشان «آنانند كه از پروردگارشان در نهان مى‌ترسند، آمرزشی دارند و پاداشی بس بزرگ». اى مردم ، چه فاصله زیادى میان جهنّم و بهشت است، ای مردم! دشمن ما همان است که خدا او را نکوهش و لعن کرده و دوست ما هر آن کس است که خداوند وی را ستایش کرده، دوستش بدارد.

8 _ مَعَاشِرَ النَّاسِ أَلَا وَ إِنِّی مُنْذِرٌ وَ عَلِیٌّ هادٍ، مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنِّی نَبِیٌّ وَ عَلِیٌّ وَصِیّی أَلَا إِنَّ خَاتَمَ الْأَئِمَّةِ مِنَّا الْقَائِمُ الْمَهْدِیّ أَلَا إِنَّهُ الظَّاهِرُ عَلَى الدِّینِ أَلَا إِنَّهُ الْمُنْتَقِمُ مِنَ

الظَّالِمِینَ أَلَا إِنَّهُ فَاتِحُ الْحُصُونِ وَ هَادِمُهَا أَلَا إِنَّهُ قَاتِلُ كُلِّ قَبِیلَةٍ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ أَلَا إِنَّهُ مُدْرِكٌ بِكُلِّ ثَارٍ لِأَوْلِیاءِ اللَّهِ أَلَا إِنَّهُ النَّاصِرُ لِدِینِ اللَّهِ أَلَا إِنَّهُ الْغَرَّافُ فِی بَحْرٍ عَمِیقٍ أَلَا إِنَّهُ یَسِمُ كُلَّ ذِی فَضْلٍ بِفَضْلِهِ وَ كُلَّ ذِی جَهْلٍ بِجَهْلِهِ أَلَا إِنَّهُ خِیَرَةُ اللَّهِ وَ مُخْتَارُهُ أَلَا إِنَّهُ وَارِثُ كُلِّ عِلْمٍ وَ الْمُحِیطُ بِهِ أَلَا إِنَّهُ الْمُخْبِرُ عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ الْمُنَبِّهُ بِأَمْرِ إِیمَانِهِ أَلَا إِنَّهُ الرَّشِیدُ السَّدِیدُ أَلَا إِنَّهُ الْمُفَوَّضُ إِلَیهِ أَلَا إِنَّهُ قَدْ بُشِّرَ بِهِ مَنْ سَلَفَ بَینَ یدَیهِ أَلَا إِنَّهُ الْبَاقِی حُجَّةً وَ لَا حُجَّةَ بَعْدَهُ وَ لَا حَقَّ إِلَّا مَعَهُ وَ لَا نُورَ إِلَّا عِنْدَهُ أَلَا إِنَّهُ لَا غَالِبَ لَهُ وَ لَا مَنْصُورَ عَلَیهِ أَلَا وَ إِنَّهُ وَلِیُّ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ حَكَمُهُ فِی خَلْقِهِ وَ أَمِینُهُ فِی سِرِّهِ وَ عَلَانِیتِهِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ قَدْ بَیَّنْتُ لَكُمْ وَ أَفْهَمْتُكُمْ وَ هَذَا عَلِیٌّ یُفْهِمُكُمْ بَعْدِی أَلَا وَ إِنِّی عِنْدَ انْقِضَاءِ خُطْبَتِی أَدْعُوكُمْ إِلَى مُصَافَقَتِی عَلَىٌّ بَیعَتِهِ وَ الْإِقْرَارِ بِهِ ثُمَّ مُصَافَقَتِهِ بَعْدِی أَلَا وَ إِنِّی قَدْ بَایعْتُ اللَّهَ وَ عَلِی قَدْ بَایعَنِی وَ أَنَا آخِذُكُمْ بِالْبَیعَةِ لَهُ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما ینْكُثُ عَلى نَفْسِهِ الْآیةَ مَعَاشِرَ النَّاسِ ،إِنَّ الْحَجَّ وَ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ وَ الْعُمْرَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیهِ أَنْ یطَّوَّفَ بِهِما الْآیةَ مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیتَ فَمَا وَرَدَهُ أَهْلُ بَیتٍ إِلَّا اسْتَغْنَوْا وَ لَا تَخَلَّفُوا عَنْهُ إِلَّا افْتَقَرُوا.

مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا وَقَفَ بِالْمَوْقِفِ مُؤْمِنٌ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا سَلَفَ مِنْ ذَنْبِهِ إِلَى وَقْتِهِ ذَلِكَ فَإِذَا انْقَضَتْ حَجَّتُهُ اسْتُؤْنِفَ عَمَلُهُ مَعَاشِرَ النَّاسِ الْحُجَّاجُ مُعَاوِنُونَ وَ نَفَقَاتُهُمْ مُخَلَّفَةٌ وَ اللَّهُ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ مَعَاشِرَ النَّاسِ حُجُّوا الْبَیتَ بِكَمَالِ الدِّینِ وَ التَّفَقُّهِ وَ لَا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَ إِقْلَاعٍ مَعَاشِرَ النَّاسِ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ.

لَئِنْ طَالَ عَلَیكُمُ الْأَمَدُ فَقَصَرْتُمْ أَوْ نَسِیتُمْ فَعَلِیٌّ وَلِیُّكُمْ وَ مُبَیَّنٌ لَكُمُ الَّذِی نَصَبَهُاللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدِی وَ مَنْ خَلَّفَهُ اللَّهُ مِنِّی وَ مِنْهُ یُخْبِرُكُمْ بِمَا تَسْأَلُونَ عَنْهُ وَ یُبَیّنُ لَكُمْ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَلَا إِنَّ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ أُحْصِیهُمَا وَ أُعَرِّفَهُمَا فَآمُرَ بِالْحَلَالِ وَ

أَنْهَى عَنِ الْحَرَامِ فِی مَقَامٍ وَاحِدٍ فَأُمِرْتُ أَنْ آخُذَ الْبَیعَةَ مِنْكُمْ وَ الصَّفْقَةَ لَكُمْ بِقَبُولِ مَا جِئْتُ بِهِ عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ الَّذِینَ هُمْ مِنِّی وَ مِنْهُ أَئِمَّةٌ قَائِمَةٌ مِنْهُمُ الْمَهْدِیّ إِلَى یَوْمِ الْقِیامَةِ الَّذِی یَقْضِی بِالْحَقِّ مَعَاشِرَ النَّاسِ وَ كُلُّ حَلَالٍ دَلَلْتُكُمْ عَلَیهِ أَوْ حَرَامٍ نَهَیتُكُمْ عَنْهُ فَإِنِّی لَمْ أَرْجِعْ عَنْ ذَلِكَ وَ لَمْ أُبَدِّلْ أَلَا فَاذْكُرُوا ذَلِكَ وَ احْفَظُوهُ وَ تَوَاصَوْا بِهِ وَ لَا تُبَدِّلُوهُ وَ لَا تُغَیَّرُوهُ أَلَا وَ إِنِّی أُجَدِّدُ الْقَوْلَ أَلَا فَأَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ أَلَا وَ إِنَّ رَأْسَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْكَرِ أَنْ تَنْتَهُوا إِلَى قَوْلِی وَ تُبَلِّغُوهُ مَنْ لَمْ یحْضُرْ وَ تَأْمُرُوهُ بِقَبُولِهِ وَ تَنْهَوْهُ عَنْ مُخَالَفَتِهِ فَإِنَّهُ أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ مِنِّی وَ لَا أَمْرٌ بِمَعْرُوفٍ وَ لَا نَهْی عَنْ مُنْكَرٍ إِلَّا مَعَ إِمَامٍ مَعْصُومٍ.

8 _ اى گروه مردم ، بدانید كه من انذاركننده و على هدایت‌كننده است، اى گروه مردم! من پیامبر و على وصى من است. بدانید كه خاتم امامان مهدى قائم ، از ما ( اهل‌بیت) ا ست، بدانید كه او مسلّط برمعارف دین است. بدانید، او از ستمكاران انتقام خواهد گرفت. بدانید، او فاتح قلعه‌ها و شهرها است. بدانید او مشركان و دشمنان دین را نابود مى‌كند. بدانید، او خونبهاى اولیاى خدا را مى‌گیرد، او یاور دین خدا است، و از دریاى وسیع حقیقت و معرفت مى‌نوشد، بدانید كه علی هر كس را به فراخور حال و استعداد و كردارش مقام و رتبه مى‌دهد، بدانید او برگزیده و منتخب خداوند است. بدانید او وارث علوم [انبیاء] و محیط بر [حقائق] آن است. بدانید او خبر دهندۀ از طرف پروردگار و معرّف ایمان به او است، او صاحب عقل سلیم و ثبات در رأى و عمل است. بدانید امور دین الهى به او واگذار مى‌شود، و پیامبران گذشته به وجود او بشارت داده‌اند. بدانید او حجّت باقى خدا است و پس از او حجّتى نیست، و حق تنها با اوست، و نور الهی تنها نزد او

مى‌باشد. بدانید او همیشه پیروز است و شكست در او راهى ندارد وبدانید او ولىّ خدا در زمین، و حاكم خدا در میان بندگان، و امین به اسرار و ظواهر او است.

اى گروه مردم ! من معارف دین را برای شما بیان نمودم ، پس از من على بن ابى طالب این کار را انجام می‌دهد. در پایان خطبه شما را دعوت مى‌كنم با من بیعت کنید و به من دست دهید، سپس با على دست دهید و بیعت نمایید، «پس هر كس پیمان بشكند، بى‌شك به زیان خود قدم برداشته است، وهر كه بدانچه بر آن با خدا پیمان بسته است وفا كند او را پاداشى بزرگ خواهد بود».⁽¹⁾اى گروه مردم! حج و صفا و مروه و عمره از نشانه‌هاى خداست، «پس هر كس قصد حج كند یا عمره گزارد، بر او باکی نیست که میان آن دو سعی کند، و هر كس «افزون بر فریضه» كار نیكى به خواست خویش كند خداوند سپاسگزار و داناست».⁽²⁾

اى گروه مردم! آهنگ خانه خدا كنید که هر خانواده ای حجّ رود ثروتمند شده، و هر کس از آن تخلّف كند فقیر شود.

اى گروه مردم! هیچ كس در موقف حجّ نمى‌ایستد جز آنكه خداوند گناهان گذشته‌اش را تا آن موقع مى‌آمرزد، و در پایان مراسم حج حساب اعمالش را از سر می‌گیرد. اى گروه مردم! حاجیان در این راه مساعدت می‌شوند، و آنچه هزینه می‌کنند به ایشان پس داده می‌شود، و خداوند پاداش نیكوكاران را تباه نمى‌كند. اى گروه مردم! حجّ خانه خدا را با آداب و شرایط لازم به‌جاى آورید، و از آنجا با توبه خالص و ترك شهوات و تمایلات مادّى باز گردید. اى گروه مردم! همان گونه كه خداوند فرموده نماز را بپاى دارید و زكات را بپردازید.

اگر بر اثر گذشت زمان در انجام وظیفه كوتاهى نمودید یا آن‌را فراموش كردید، على بن ابى طالب پاسخ گوى شما مى‌باشد، او سرپرست شما، و پس از من بیان کننده‌اى منصوب از طرف خدا براى شما است، او از من است و من از اویم.

بدانید! كه حلال و حرام بیش از آن است كه به شمار آید و آن‌ها را بشناسانم، پس در یك مكان امر به حلال نمودم و از حرام بازداشتم، و به همین ترتیب از طرف خداوند مأمور شده‌ام كه از شما براى على بن ابى طالب و امامان پس از او _كه از نسل من و اویند _ از شما بیعت بگیرم، آنان تا روز قیامت امام و پیشوایند، و مهدى امّت من كه به حق داورى مى‌كند از آنان است.

اى گروه مردم! هر آنچه از حلال و حرام كه تا امروز برای شما گفتم براى همیشه برقرار و ثابت خواهد بود. و من از آن‌ها برنگشته، هیچ تغییر وتبدیلى در آنها ندادم. پس باید آنها را خوب حفظ كنید و در رعایت آن بكوشید و به یكدیگر سفارش كنید.

بدانید كه من بار دیگر شما را به اقامه نماز و پرداخت زكات و امر به معروف و نهى از منكر سفارش مى‌كنم. بدانید كه بزرگ‌ترین امر به معروف و نهى از منكر این است كه سخنانم را در نظر بگیرید و سفارش‌هایم را رعایت كنید، و به دیگران برسانید و از مخالفت با آن‌ها پرهیز كنید، زیرا سفارش و دستور من فرمان خداوند است، و هیچ امر به معروف و نهى از منكرى جز با حضور امام معصوم تحقّق نمى‌یابد.

9_ مَعَاشِرَ النَّاسِ الْقُرْآنُ یُعَرِّفُكُمْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ بَعْدِهِ وُلْدُهُ وَ عَرَّفْتُكُمْ أَنَّهُ مِنِّی وَ أَنَا مِنْهُ حَیثُ یقُولُ اللَّهُ فِی كِتَابِهِ وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِیةً فِی عَقِبِهِ وَ قُلْتُ لَنْ تَضِلُّوا مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا مَعَاشِرَ النَّاسِ التَّقْوَى التَّقْوَى احْذَرُوا السَّاعَةَ كَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِنَّ

زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَی‌ءٌ عَظِیمٌ اذْكُرُوا الْمَمَاتَ وَ الْحِسَابَ وَ الْمَوَازِینَ وَ الْمُحَاسَبَةَ بَینَ یَدَیْ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ الثَّوَابَ وَ الْعِقَابَ فَمَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ أُثِیبُ عَلَیهَا وَ مَنْ جاءَ بِالسَّیئَةِ فَلَیسَ لَهُ فِی الْجِنَانِ نَصِیبٌ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّكُمْ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُصَافِقُونِی بِكَفٍّ وَاحِدَةٍ وَ قَدْ أَمَرَنِی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ آخُذَ مِنْ أَلْسِنَتِكُمُ الْإِقْرَارَ بِمَا عَقَدْتُ لِعَلِیٍّ مِنْ إِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ جَاءَ بَعْدَهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِنِّی وَ مِنْهُ عَلَى مَا أَعْلَمْتُكُمْ ، أَنَّ ذُرِّیتِی مِنْ صُلْبِهِ فَقُولُوا بِأَجْمَعِكُمْ إِنَّا سَامِعُونَ مُطِیعُونَ رَاضُونَ مُنْقَادُونَ لِمَا بَلَّغْتَ عَنْ رَبِّنَا وَ رَبِّكَ فِی أَمْرِ عَلِیٍّ وَ أَمْرِ وُلْدِهِ مِنْ صُلْبِهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ نُبَایعُكَ عَلَى ذَلِكَ بِقُلُوبِنَا وَ أَنْفُسِنَا وَ أَلْسِنَتِنَا وَ أَیْدِینَا عَلَى ذَلِكَ نَحْیا وَ نَمُوتُ وَ نُبْعَثُ وَ لَا نُغَیِّرُ وَ لَا نُبَدِّلُ وَ لَا نَشُكُّ وَ لَا نَرْتَابُ وَ لَا نَرْجِعُ عَنْ عَهْدٍ وَ لَا نَنْقُضُ الْمِیثَاقَ نُطِیعُ اللَّهَ وَ نُطِیعُكَ وَ عَلِیاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ وُلْدَهُ الْأَئِمَّةَ الَّذِینَ ذَكَرْتَهُمْ مِنْ ذُرِّیتِكَ مِنْ صُلْبِهِ بَعْدَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ اللَّذَینِ قَدْ عَرَّفْتُكُمْ مَكَانَهُمَا مِنِّی وَ مَحَلَّهُمَا عِنْدِی وَ مَنْزِلَتَهُمَا مِنْ رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ، فَقَدْ أَدَّیتُ ذَلِكَ إِلَیكُمْ وَ إِنَّهُمَا سَیدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَ إِنَّهُمَا الْإِمَامَانِ بَعْدَ أَبِیهِمَا عَلِیّ وَ أَنَا أَبُوهُمَا قَبْلَهُ.

وَ قُولُوا أَطَعْنَا اللَّهَ بِذَلِكَ وَ إِیاكَ وَ عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ وَ الْأَئِمَّةَ الَّذِینَ ذَكَرْتَ عَهْداً وَ مِیثَاقاً مَأْخُوذاً لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ قُلُوبِنَا وَ أَنْفُسِنَا وَ أَلْسِنَتِنَا وَ مُصَافَقَةِ أَیْدِینَا مَنْ أَدْرَكَهُمَا بِیدِهِ وَ أَقَرَّ بِهِمَا بِلِسَانِهِ وَ لَا نَبْغِی بِذَلِكَ بَدَلًا وَ لَا نَرَى مِنْ أَنْفُسِنَا عَنْهُ حِوَلًا أَبَداً أَشْهَدْنَا اللَّهَ وَ كَفى بِاللَّهِ شَهِیداً وَ أَنْتَ عَلَینَا بِهِ شَهِیدٌ وَ كُلُّ مَنْ أَطَاعَ مِمَّنْ ظَهَرَ وَ اسْتَتَرَ وَ مَلَائِكَةُ اللَّهِ وَ جُنُودُهُ وَ عَبِیدُهُ وَ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَهِیدٍ.

9_ اى گروه مردم! قرآن به شما اعلام می‌کند كه امام پس از من، على و فرزندان اویند، و من نیز به شما خبر دادم كه آنان از صلب من و او هستند، آنجا كه فرموده:

«و ( ابراهیم) آن را کلمه ای ماندگار در نسل خود قرارداد»⁽¹⁾،

و من نیز گفتم: و تا زمانى كه دست به دامن قرآن و عترت باشید گمراه نخواهید شد. اى گروه مردم! تقوا را ، تقوا را رعایت کنید . از روز قیامت بترسید، كه خداوند فرموده است: «زلزله رستاخیز حادثه ای سهمگین است».⁽²⁾همیشه مرگ و حساب و میزان و حسابرسی در برابر پروردگار جهانیان و ثواب و عقاب را به یاد داشته باشید، كه هر كس كار نیك آورد پاداش می گیرد ، و هر كس كه بدى کند بهره ای از بهشت نخواهد داشت.

اى گروه مردم! تعداد شما بیش از آن است كه بتوانید با من دست بیعت دهید، و خداوند مرا مأمور فرموده تا از شما در بارۀ امامت على بن ابى طالب و امامان پس از او كه همه از صلب من و او هستند اقرار زبانى بگیرم. پس همگى بگویید: ما گفته‌های تو را شنیدیم و به نصب على بن ابى طالب و فرزندان او به مقام امامت مسلمانان راضى و سرتسلیم فرود می‌آوریم، و با تو در این باره با قلب و جان و زبان و دستهایمان بیعت مى‌كنیم، بر این عهد زندگى مى‌كنیم و مى‌میریم و زنده خواهیم شد، و تغییر و تبدیلى در آن نمی دهیم، و هیچ شكّ و تردیدى در آن نمی‌كنیم و از عهد خود باز نگردیم و پیمان خود را نشکنیم، همیشه مطیع خداوند بوده و گوش به فرمان شما و على امیر المؤمنین و امامان از نسل تو و على و حسن و حسین خواهیم بود. آن‌گاه افزود : (حسن و حسین:) همان دو شخصیتى كه شما را از جایگاهشان نزد خود و از منزلتى كه نزد خدا دارند آگاه ساختم، پس همه آن‌ها را به شما رساندم، و آن دو سرور جوانان بهشتى مى‌باشند، و آن دو پس از پدرشان على؛ امام و پیشوایند، و پیش از على ، من پدر آن دو مى‌باشم.

و نیز بگویید: در تمام مواردى كه گفتى خدا را اطاعت مى‌كنیم و گوش به فرمان تو و على و حسن و حسین و ائمّه هستیم، این عهد و پیمان با امیر المؤمنین است که با قلب و جان و زبانمان بستیم ، و هر كس آن دو ( حسن و حسین ) را درك نمود با دست بیعت كرده و با زبان به مقامشان اعتراف نمایدو بگویید : ما جویاى هیچ تغییری در این پیمان نیستیم و تا قیامت آن‌را به هم نزنیم ، خدا را به گواهى گیریم و خدا كافى برای گواهى است . خدایا تو و هر بندۀ مطیع آشکار یا پنهان تو و فرشتگان و لشکریان و بندگان تو شاهد آنند و خدا برتر از هر شاهدی است .

10 _ مَعَاشِرَ النَّاسِ مَا تَقُولُونَ ؟ فَإِنَّ اللَّهَ یعْلَمُ كُلَّ صَوْتٍ وَ خَافِیةَ كُلِّ نَفْسٍ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیها وَ مَنْ بَایعَ فَإِنَّمَا یُبَایعُ اللَّهَ یدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیدِیهِمْ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ بَایعُوا عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ وَ الْأَئِمَّةَ كَلِمَةً طَیبَةً بَاقِیةً یُهْلِكُ اللَّهُ مَنْ غَدَرَ وَ یرْحَمُ اللَّهُ مَنْ وَفَى ، وَ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما ینْكُثُ عَلى نَفْسِهِ الْآیةَ ، مَعَاشِرَ النَّاسِ قُولُوا الَّذِی قُلْتُ لَكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلَى عَلِیٍّ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ وَ قُولُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا غُفْرانَكَ رَبَّنا وَ إِلَیكَ الْمَصِیرُ ، وَ قُولُوا الْحَمْدُ للهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما كُنَّا لِنَهْتَدِی لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ الْآیةَ مَعَاشِرَ النَّاسِ إِنَّ فَضَائِلَ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَدْ أَنْزَلَهَا فِی الْقُرْآنِ أَكْثَرَ مِنْ أَنْ أُحْصِیهَا فِی مَقَامٍ وَاحِدٍ ، فَمَنْ أَنْبَأَكُمْ بِهَا وَ عَرَّفَهَا فَصَدِّقُوهُ ، مَعَاشِرَ النَّاسِ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ عَلِیّاً وَ الْأَئِمَّةَ الَّذِینَ ذَكَرْتُهُمْ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِیماً مَعَاشِرَ النَّاسِ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ إِلَى مُبَایعَتِهِ وَ مُوَالاتِهِ وَ التَّسْلِیمِ عَلَیهِ بِإِمْرَةِ الْمُؤْمِنِینَ أُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ فِی جَنَّاتِ النَّعِیمِ.

مَعَاشِرَ النَّاسِ قُولُوا مَا یرْضَى اللَّهُ بِهِ عَنْكُمْ مِنَ الْقَوْلِ ،فَإِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی

الْأَرْضِ جَمِیعاً فَلَن یضُرَّ اللَّهَ شَیئاً ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ اغْضَبْ عَلَى الْكَافِرِینَ وَ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعالَمِینَ.

بیعةُ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ

فَنَادَاهُ الْقَوْمُ سَمِعْنَا وَ أَطَعْنَا عَلَى أَمْرِ اللَّهِ وَ أَمْرِ رَسُولِهِ بِقُلُوبِنَا وَ أَلْسِنَتِنَا وَ أَیدِینَا وَ تَدَاكُّوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَ عَلَى عَلِیٍّ علیه السلام فَصَافَقُوا بِأَیدِیهِمْ فَكَانَ أَوَّلُ مَنْ صَافَقَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم الْأَوَّلُ وَ الثَّانِی وَ الثَّالِثُ وَ الرَّابِعُ وَ الْخَامِسُ وَ بَاقِی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ بَاقِی النَّاسِ عَلَى طَبَقَاتِهِمْ وَ قَدْرِ مَنَازِلِهِمْ إِلَى أَنْ صُلّیتِ الْمَغْرِبُ وَ الْعَتَمَةُ فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ وَ وَصَلُوا الْبَیعَة وَ الْمُصَافَقَةَ ثَلَاثاً وَ رَسُولُ اللَّهِ یقُولُ كُلَّمَا بَایعَ قَوْمٌ: الْحَمْدُ للِه الَّذِی فَضَّلَنَا عَلَى جَمِیعِ الْعَالَمِینَ وَ صَارَتِ الْمُصَافَقَةُ سُنَّةً وَ رَسْماً وَ رُبَّمَا یسْتَعْمِلُهَا مَنْ لَیسَ لَهُ حَقٌّ فِیهَا⁽¹⁾.

10_ اى مردم! چه مى‌گویید؟ خداوند از هر صدایى با خبر است و از اعماق دل‌های شما آگاهى دارد، «پس هر كه هدایت شد به سود خود اوست، و هر كس گمراه گشت تنها به زیان خود گمراه مى‌شود»⁽²⁾،

و هر كس بیعت كند مانند آن است كه با خدا بیعت مى‌كند، و دست خدا برتر از دست‌های ایشان است»⁽³⁾.

اى گروه مردم! از خدا پروا كنید، و با على امیر المؤمنین و حسن و حسین و

امامان_ كه کلمۀ طیبه و پایدارند_ بیعت كنید، و بدانید خداوند پیمان‌شكنان را هلاك مى‌كند، و وفاداران را مشمول رحمتش قرار مى‌دهد، «پس هر كه پیمان بشكند جز این نیست كه به زیان خویش مى‌شكند».⁽¹⁾

اى مردم! همان‌كه به شما گفتم بگویید، و به على با لقب امیر المؤمنین سلام كنید و بگویید: «شنیدیم و فرمان بردیم، پروردگارا، آمرزش تو را خواهانیم و بازگشت ما به سوى توست»⁽²⁾، و بگویید: سپاس و ستایش خداى راست كه ما را بدین جایگاه راه نمود و اگر خدا ما را راهنمایی نمی کرد راه درست را نمى‌یافتیم».⁽³⁾اى مردم! به راستى فضائل على بن ابى طالب نزد خداوند که در قرآن نازل فرموده، از شمار خارج است، پس هر كس شما را به آن‌ها خبر داد و آگاه ساخت او را باور و تصدیق كنید. اى مردم! هر كس خداوند را اطاعت کند و پیامبر و على و امامانى كه بیان نمودم فرمان ببرد به كامیابى و پیروزى بزرگ دست یافته است. اى مردم پیشتازان، پیشتازان! به بیعت و دوستى او و سلام‌كنندگان به او با لقب امیر المؤمنین، در بهشت پر نعمت ، همان رستگارن‌اند.اى مردم! آنچه موجب خشنودى خدا از شماست بگویید، و بدانید اگر شما و همۀ عالم كافر شوید، خدا را هیچ گزند و زیانى نرسانید. پروردگارا! گناهان مؤمنان را ببخشاى، و بركافران غضب نما، حمد و ستایش برای خدا پروردگار جهانیان است.

بیعت مهاجران و انصار

(این بیعت هم با زبان بود و هم با دست ، هم با پیامبر و هم با علی علیهما السلام : اول

بیعت همه با زبان)در این حال فریاد از میان مردم بر خاست که ما با قلب و زبان و دست فرمان خدا و رسول او را شنیدیم و اطاعت نمودیم.

(دوم بیعت همه با دست)سپس مردم به خدمت حضرت هجوم آوردند و با زدن دست بر دست پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و دست على علیه السلام با آنان بیعت نمودند، و به ترتیب اوّلى ( ابوبکر ) و دومى (عمر) و سومى ( عثمان) و چهارمى و پنجمى و پس از آنان دیگران هر یک بنا بر منزلت خود بیعت كردند. و این كار تا وقت نماز مغرب و عشاء كه آن شب با هم خوانده شد تا سه مرتبه ادامه یافت.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در هر بیعتی مى‌فرمود : حمد و ستایش مخصوص خداوندى است كه ما را بر همۀ مردم برترى داد .

و از همین جا دست دادن هنگام بیعت سنّت و رسم شد، و چه بسا این سنّت را كسى انجام می دهد (با کسی بیعت می شود ) كه در آن هیچ حقّى ندارد !

بخش چهارم

اشاره

مراسم و سوابق عید غدیر

بعثت و غدیر از مهمّ‌ترین حوادث تاریخ اسلام هستند که بنای اسلام بر آن‌ها استوار است اولی با نزول اولین وحى، مبدأ رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است ودیگرى حادثۀ غدیراست که مبدأ امامت و مکمل بعثت بود.

مرحوم حاج میرزا جواد ملكى تبریزى مى گوید:روز غدیر نسبت به روز مبعث به منزلۀ جزء اخیر علت تامه، بلکه به منزلۀ باطن به ظاهر و مانند روح به جسم است زیرا همۀ خیرات و برکات اسلام مشروط به ولایت امیرالمؤمنین و ائمة: است ⁽¹⁾

بلکه در روایات معتبر آمده است که هریک از پیامبران برای خود جانشینی معین کرده و عهدنامه ای برای آن نوشته یا از آمدن پیامبر اولواالعزم پس از خود خبر داده است و آن روز را هر سال عید معرفی کرده‌اند، به این صورت که از طرف خدا آدم فرزندش هبةالله (شیث) را به جای خود تعیین کرد و به ظهور نوح بشارت داد و هبه الله مؤمنان را به ظهور نوح وعده می داد و در پایان عمر، نوح از طرف خدا فرزندش سام را به جانشینی خود معرفی کرد و به ظهور هود بشارت داد و آن روز را عید معرفی کرد و همچنین روز تعیین جانشین پیامبران تا زمان خاتم انبیا روز عید معرفی می شد تا آنکه در روز غدیر حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم موظف شد مولا علی علیه السلام را به

جای خود معرفی کند و آن روز هم عید معرفی شد⁽¹⁾.

و این قرینۀ دیگری بر آن است که منظور از اجتماع صحابه و خطبۀ حضرت در غدیرخم _ نه محبت بلکه _ امامت و خلافت مولا علی علیه السلام بودهاست

ازین رو جا دارد مؤمنان تاریخ دقیق و مراسم و اعمال آن و وظائف خود را در آن روزها بدانند و آن دو روز را گرامی دارند .

علامۀ مجلسی می گوید: محاسبات نجومی روشن می سازد که روزهیجده ذوالحجه در سال دهم هجری که واقعۀ غدیر اتفاق افتاد مصادف با روز اول فروردین و ابتدای سال شمسی یا یكی دو روز پیش از آن بوده است چنان‌که ابن فهد _ ;_ اشاره کرده است. ⁽²⁾

مؤید این مطلب حدیثی است که ابن فهد حلّی در المهذب و علامۀ مجلسی در بحار الانوار از کتب معتبره اصحاب از معلی بن خنیس روایت نموده اند که روز نوروز بر امام صادق علیه السلام وارد شدم ، فرمود آیا این روز را می شناسی؟ گفتم این روزی است كه ایرانیان آن را بزرگ می‌دارند و به یكدیگر هدیه می دهند . فرمود به خدای کعبه سوگند، این عظمت برای امر عظیمی است که آن را برایت بیان می‌کنم.

... فرمود ای معلّی، نوروز روزی است که خدای تعالی از ارواح بندگان خود پیمانی گرفته است که او را بندگی نمایند و دیگری را با او شریک نسازند و ایمان بیاورند و به فرستاده‌ها و حجت‌های او _ ائمه معصومین علیهم السلام_ ایمان بیاورند

..... همان روزی است كه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم ، امیر المؤمنین علی علیه السلام را بر دوش خود گرفت تا بت های قریش را از كعبه به زیر افكند. چنان كه ابراهیم نیز این كار را كرد. همان روزی است كه خداوند به یاران خود فرمود تا با علی علیه السلام به عنوان امیرالمومنین بیعت كنند. همان روزی است كه قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم و اولیای امر در آن ظهور می كنند و همان روزی است كه قائم بر دجال پیروز می شود و او را در كنار كوفه بر دار می كشد و هیچ نوروزی نیست مگر اینکه ما در آن روز منتظر فرج هستیم، زیرا نوروز از روزهای ما و شیعیان ماست⁽¹⁾.

ظاهراً نوروز در این روایت به معنای روز اول سال و اول فروردین است ولی احتمال دارد مراد از نوروز معنای وصفی آن باشد یعنی نوروز یک روز خاص در سال شمسی نیست بلکه هر روزی که حادثۀ مهم الهی در آن واقع شود نوروز است .

و از آنجا که در این روز( هیجده ذوالحجة) خلافت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام به

طور رسمی اعلام شد و دین اسلام به کمال و نعمت الهی بر امت اسلامی به نهایت رسید، این روز به عنوان عید و جشن و سرور

معرفی شد و برای آن روز به شکرانۀ این نعمت بزرگ، شعائر و مستحباتی بیان شده است که مؤمنان خود را مقید به انجام آن می دانند.

عید غدیر نزد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم

سابقه عید گرفتن روز مقدس غدیر از پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم شروع شد و این سنت به دست مبارک ائمه اطهار علیهم السلام ادامه یافت.

رمز عید بودن «غدیر» اكمال دین و اتمام نعمت بر اثر تداوم رسالت در شكل و قالب امامت است. در طور تاریخ، فرخندگى روز غدیر و عید بودن آن ، برهمگان روشن بوده است. به گونه ای كه« طارق بن شهاب » مسیحى كه در مجلس عمربن خطاب حضور داشت، نیز آن را فهمید، ازین رو گفت: اگر این آیه: )الیَوم اَكمَلتُ لَكُم دینَكم...(⁽¹⁾برما نازل شده بود، روز نزول آیه را عید مى‌گرفتیم. هیچ یك از حاضران نیز حرف او را رد نكردند. خود عمرنیز سخنى گفت كه به نوعى پذیرش حرف او بود.⁽²⁾

پس غدیر، به عنوان روزى تاریخى و یك «عید اسلامى» مطرح است. عید بودن آن ، مراسم و سنت هاى خاصى را مى‌طلبد که باید آن را به جا آورد و به عنوان تعظیم شعائر دینى، آن روز را بزرگ داشت و به شادمانى پرداخت ، تا ارزش هاى این روز عظیم، زنده بماند.

شیخ عماد الدین أبو جعفر محمد بن أبی القاسم ، علی بن محمد الطبری دانشمند شیعی (م 553ق) ظهیر از امام صادق ازپدران بزرگوارش از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم روایت می کند که فرمود: یومُ غدیرِ خُمٍّ أفضلُ أعیادِ اُمّتی، وهو الیومُ الذی أمَرنی اللهُ تعالى ذِكْرهُ بنَصبِ أخی علیِّ بنِ أبی طالبِ عَلَماً لاُمّتی یَهتدونَ بهِ من بعدی وهو الیومُ الذِی أكملَ اللهُ تعالى فیه الدینَ و أتمَّ على اُمَّتی فیهِ النعمةَ ورَضِیَ لهمُ الإسلامَ دیناً... .

روز غدیر خم، برترین اعیاد امت من است، روزى است كه خداى متعال مرا فرمان داد تا برادرم على بن ابى طالب را به عنوان پرچمى هدایت گر براى امتم تعیین كنم كه پس از من به وسیله او راهنمایى شوند، و آن، روزى است كه خداوند در آن روز، دین را كامل ساخت و نعمت را بر امتم به كمال و تمام رساند و اسلام را به عنوان دین، برایشان پسندید .⁽¹⁾

و اخطب خوارزم با سند متصل از ابو سعید خدری نقل می کند :پس از آنکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر مولی علی علیه السلام را به امامت معرفی نمود آیه اکمال نازل شد: پیامبر اکرم فرمود: الله اکبر علی اکمال الدین و اتمام النعمه و رضی الرب برسالتی

والولایة لعلی؛ الله اکبر بر کامل شدن دین و تمامیت نعمت و رضایت پروردگار با رسالت من و ولایت علی .⁽²⁾

از این رو به فرمان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم مسلمانان مامور شدند « ولایت» را به صاحب

آن امیر المؤمنین تبریك گویند و با آن حضرت بیعت كنند. رسول خدانیز براین نعمت الهى شادمانى كرد.

و نیز ابن مردویه می گوید : حدثنا محمد بن المظفر بن موسى ، قال : حدثنا محمد بن الحسین بن حفص الخثعمی ، قال : حدثنا إسماعیل بن إسحاق الراشدی ، قال : حدثنا یحیى بن سالم ، قال : حدثنا صباح المزنی ، عن العلاء بن المسیب ، عن أبی داوود ، عن بریدة، قال: أمرَنا رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم أن نُسَلَّمَ عَلى علیٍّ علیه السلام بأمیرِ المؤمنینَ.⁽¹⁾

ابن مردویه با استناد به بریده گوید: رسول اكرم صلی الله علیه و آله و سلم به ما امر نمود كه به هنگام ملاقات با على علیه السلام او را به امارت مؤمنین یاد كنیم و بگوییم: السّلامُ علیكَ یا أمیرَ المُؤْمِنینَ.

عید غدیر نزد ائمه

ائمه اهل بیت علیهم السلام نیز اهمیت این روز را شناسانده و مسلمانان را به عید گرفتن آن تشویق و فضیلت آن روز و ثواب اعمال خیر آن را بیان كرده‌اند.

بلکه فرموده‌اند : در طول تاریخ انبیا، روز تعیین جانشین آنان به عنوان روز عید بزرگ داشته می شد.

فرات بن احنف مى‌گوید: به امام صادق علیه السلام عرض كردم: جانم فدایت ، آیا مسلمانان عیدى برتر از عید فطر و قربان و روز عرفه دارند؟

فرمود: آرى ، با فضیلت ترین، بزرگ‌ترین و شریف ترین روز عید نزد خداوند، روزى است كه خدا دین را كامل ساخت و بر پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله و سلم این آیه را نازل

فرمود: «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإسْلامَ دِينًا».⁽¹⁾

گفتم: آن كدام روز است ؟ فرمود: هر گاه یكى از پیامبران بنى‌اسرائیل مى‌خواست جانشین خود را تعیین كند ، آن روز را عید قرار مى‌دادند. روز غدیر روزى است كه پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم ، على علیه السلام را به عنوان هادى امت نصب كردو این آیه نازل شد و دین كامل گشت و نعمت خدا بر مومنان، تمام شد. گفتم: آن روز، كدام روز از سال است؟ فرمود: روزها جلو و عقب مى‌افتد، گاهى شنبه است، گاهى یك شنبه، گاهى دوشنبه، تا آخر هفته. گفتم: در آن روز، چه كارى سزاوار است كه انجام دهیم؟ فرمود: آن روز، روز عبادت و نماز و شكر و حمد خداوند و شادمانى است، به خاطر منتى كه خدا بر شما نهاد و ولایت ما را قرار داد . دوست دارم كه آن روز را روزه بگیرید. ⁽²⁾

عبدالرحمان بن سالم نیز از پدرش روایت كرده است: از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم: آیا مسلمانان غیر از جمعه، قربان و فطر، عیدى دارند؟ فرمود: آرى، عیدى محترم‌تر. گفتم: چه روزی است؟ فرمود : روزى كه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ، امیرالمومنین علیه السلام را به امامت منصوب كرد و فرمود:« من كنت مولاه فهذا على مولاه» . عرض كردم: آن روز، چه روزى است؟ فرمود: به روزش چه كاردارى؟ سال در گردش است، ولى آن روز، هیجدهم ذوالحجة است.

پرسیدم: در آن روز چه كارى شایسته است انجام شود؟ فرمود: در آن روز، با روزه و عبادت و یاد كردن محمد و آل محمد، خداوند را یاد مى‌كنید .

همانا پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم توصیه فرمود كه مردم این روز را عید بگیرند، بلکه پیامبران همگی چنین مى‌كردند و به جانشینان خود وصیت مى‌كردند كه روز تعیین جانشین را عید بگیرند.⁽¹⁾

در حدیثى دیگر است كه حضرت صادق علیه السلام در حضور جمعى از شیعیانش فرمود: آیا روزى را كه خداوند، با آن روز، اسلام را استوار ساخت و فروغ دین را آشكار كرد و آن را براى ما و دوستان و شیعیانمان عید قرار داد، مى‌شناسید؟ گفتند: خدا و رسول و فرزند پیامبر داناتر است، آیا روز عیدفطر است؟ فرمود: نه. گفتند: روز قربان است؟ فرمود: نه، هر چند این دو روز، بسیار مهم و بزرگند، اما روز « فروغ دین» از اینها برتر است، و آن روز هیجدهم ذوالحجة است... .⁽²⁾

عید غدیر نزد امام رضا علیه السلام

شیخ طوسی در مصباح المتهجد در سندی متصل می گوید خبر داد به من جماعتی از راویان از ابی محمد هارون بن موسى تلعكبری از ابو الحسن علی بن احمد خراسانی حاجب در ماه رمضان سال 337ق از سعید بن هارون ابو عمر مروزی قال حدثنا الفیاض بن محمد بن عمر طرسوسی در طوس سال 259ق از ابن ابى نَصر بَزَنطى روایت نمود از حضرت رضا علیه السلام كه فرمود : اى پسر ابى نصر هر كجا كه باشى سعى كن كه روز غدیر نزد قبر مطهّر حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام حاضر شوى.

همانا خدا در این روز از هر مرد مؤ من و زن مؤ منه گناه شصت ساله ایشان را

می‌آمرزد و در این روز آزاد مى كند از آتش جهنّم دو برابر آنچه آزاد كرده است در ماه رمضان و شب قدر و شب فطر و یك درهم كه در این روز به برادران مؤمن بدهى برابر است با هزار درهم كه در اوقات دیگر بدهى و در این روز به برادران مؤمن خود احسان کن و هر مرد مؤ من و زن مؤ منه را شاد گردان آن‌گاه فرمود: واللهِ لو عَرِفَ الناسُ فضلَ هذا الیوم بحقیقتهِ لصافَحَتْهُم الملائكةُ فِی كُلَّ یَوْمٍ عَشْرَ مَرّاتٍ؛ به خدا قَسم اگر مردم فضیلت این روز را چنان‌كه باید بدانند ملائكه هر روز ده مرتبه با ایشان مصافحه كنند.

آن‌گاه از پدران بزرگواش از امام حسین علیهم السلام روایت می کند که امام امیرالمؤمنین علیه السلام در روز جمعه ای که مصادف روز عید غدیر بود پنج ساعت از روز گذشته، پیش از نماز جمعه خطبه‌ای به شرح زیر ایراد فرمود که مانند نداشت و سپس نماز جمعه خواند و آن را نماز عید غدیر قرار داد⁽¹⁾.

خطبۀ غدیریۀ امیرالمؤمنین

امام امیرالمؤمنین علیه السلام با حمد و ثنای الهی به وحدانیت ذات اقدس اله و بیان برخی از صفات ثبوتیه و سلبیه و نعمت‌های آشکار و پنهان او پرداخت و با بیان این که گواهی به نبوت، قرین اعتراف به لاهوتیت خداست، اهمیت نبوت و رسالت را

بیان فرمود، آن‌گاه درباره جایگاه واقعی ائمه و نشئت وجودی آن‌ها و دیگر ویژگی هایشان فرمود:

إنّ اللهَ تعالى اختصَّ لنفسِه بعدَ نبیَّه صلی الله علیه و آله و سلم من بریَّتِه خاصّةً علاهم بتعلِیَته وسمَا بِهِم إلى رُتبتِه وجعلهُم الدعاةَ بالحقّ إلیه والأدلّاءَ بالارشادِ علیهِ لقرنٍ قرنٍ و زمنٍ زمنٍ

أنشأهمْ فی القِدَمِ قبلَ كُلّ مَدَرٍ و وَبرٍ و أنواراً أنطَقها بتَحمیدِه ، وألهمَها شكرَه وتمجیدَه وجعلَها الحُجَجُ على كلّ مُعترفٍ له بملكة الربوبیّةِ ... .

خداوند پس از پیامبرش از میان خلق، بندگان خاصی (ائمه علیهم السلام) را بر گزید که آنان را بر تری داد و به رتبۀ پیامبرش رسانید و آنان را قرن به قرن و زمان به زمان داعیان حق و هدایت کنندۀ به‌سوی خویش قرار داد. آنان را قبل از پیدایش جهان مادی به صورت انوار مقدسه آفرید و به حمد خود گویا کرد و شکر و تمجید ش را به آنان الهام نمود و ایشان را حجت بر اعتراف‌کنندگان به ربوبیت خود قرار داد ... .

ثم إنّ اللهَ تعالى جمعَ لكم معشرَ المؤمنینَ فی هذا الیومِ عیدَین عظیمَین كبیرَین ... فجعلَ الجمعةَ مجمعاً ندبَ إلیه لتطهیر ما كانَ قبله و غسلَ ما كان أوقعَتْه مكاسِبَ السوء من مثله إلى مثله ... فأنزلَ على نبیّه صلی الله علیه و آله و سلم فی یومِ الدَوْحِ ما بَیَّنَ به عن إرادتهِ فی خلصائه و ذوی اجتبائِه.

خداوند متعال براى شما مؤمنان، امروز دو عید بزرگ وشکوهمند ( غدیر وجمعه ) را هم‌زمان قرار داده است كه كمال هر كدام به دیگرى است، تا نیكى و احسان خویش را در باره شما كامل کند و شما را به ر اه رشد برساند و شما را دنباله رو كسانى قرار دهد كه با نور هدایتش روشنایى گرفته‌اند و شما را به راه نیكوى خویش ببرد و به نحو كامل از شما پذیرایى كند.

پس این جمعه را محل گردهمایى شما قرارداده و به آن فرا خوانده است، تا گذشته را پاك سازد و آلودگی هاى‌جمعه تا جمعه را بشوید، و آن را یادآور مؤمنان و بیان خشیت تقوا پیشگان مقرر ساخته است و «برای اعمال آن» پاداشى چند برابر پاداش‌هاى مطیعان در روزهاى دیگر قرار داده وكمال این عید، فرمان بردارى از امر الهى و پرهیز از نهى او و گردن نهادن به طاعت اوست. پس‌ایمان به یگانگی خدا،

جز با اعتراف به نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پذیرفته نیست و دین،جز با قبول ولایت الهى قبول نمى‌شود و اسباب طاعت خدا جز با چنگ زدن به دستگیره‌هاى خدا وصاحبان ولایت الهی، سامان نمى‌پذیرد.

پس در (روز غدیر ) زیر درختان انبوه، خدا بر پیامبرش چیزى نازل كرد كه بیانگر اراده‌اش در باره خالصان و برگزیدگان است و او را فرمان داد كه پیام را ابلاغ كند و از بیماردلان و منافقان هراس نداشته باشد وحفاظت او را عهده‌دار شد و درون اهل شک و نیت مرتدان را افشا نمود پس مؤمن و منافق آن‌را در یافتند. مؤمنان بر حق ثابت ماندند ولی بر جهل جاهلان منافق و تعصب متمردان افزوده گشت ... .

آن‌گاه فرمود : این روز غدیر روز عظیم الشأنی است که فرج در آن حاصل شد ودرجات مؤمنان بالا رفت و حجت الهی آشکار شد و برای روز غدیر چهارده لقب به شرح ذیل بیان فرمود:

القاب روزغدیر در خطبه غدیریه امیرالمؤمنین علیه السلام

1_ و هو یوم الإیضاح و الإفصاح عن المقام الصراح و یوم كمال الدین؛روز غدیر روز روشنگری و اعلان مقام والای امامت و روز کمال دین است

2_ یوم العهد المعهود؛ روز غدیر روز پیمانِ بسته شده است ، پیمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مردم گرفت پس از اقرار و اعتراف مردم مبنی بر اینکه پیامبر حتی از خود مردم نسبت به خودشان، سزاوارتر است.

و ممکن است عهد معهود اشاره به عهدی باشد که در عالم ذرّ از انسان گرفته شد، «وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِی آدَمَ...»⁽¹⁾، چنان‌که در دعای غدیر می خوانیم که امام

علی علیه السلام فرمود: «و جَدَّدْتَ لنا عهدك و ذَکَّرتَنا میثاقك المأخوذ منا فی ابتداء خلقك إیانا».

3_ یوم الشاهد والمشهود؛ آن روز روز شاهد ومشهود است. این تعبیریاست که قرآن درباره قیامت به کار برده است به اینکه شاهد، پیامبر و مشهود، قیامت است، یا شاهدْ انسان‌ها و مشهود، اعمال آنان است ولی به کار بردن این تعبیر درباره روز غدیر، به این معناست که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ، شاهد و علی علیه السلام ، مشهود است. زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شهادت به ولایت علی علیه السلام داد و انسان‌ها و اجنه و فرشتگان را بر این امر به گواهی گرفت.

4_ یوم تبیان العقود عن النفاق والجحود؛ غدیر، روز تغییر نکند از صفّ خیانت منافقان و منکران است؛ روزی که خط حق از جریان نفاق مشخص شد، روزی که باعث شد حامیان واقعی از مدعیان دروغین جدا شوند؛ آنان که حقایق را آگاهانه انکار کردند و نفاق خود را در عمل آشکار ساختند.

5_ یوم البیان عن حقائق الایمان؛ غدیر روز بیان حقایق بود که خط ایمان از دیگر خطوط ممتاز شد، کسانی که تا آن روز ادعای ایمان به خدا و اطاعت از پیامبر را داشتند، در آن روز درونشان آشکار شد. در آن روز همه دانستند که اگر واقعاً به «اطیعوا اللّه واطیعوا الرسول» اعتقاد دارند. باید از خدا و پیامبر و از ولیّ امر، علی بن ابی طالب علیه السلام پیروی کنند.

6_ یوم دَحْر الشیطان. غدیر روز راندن شیطان است : «دحر» به معنای راندن است. در روز غدیر با کامل شدن دین، شیطان پس از بعثت برای دومین بار رانده شد. شیطان که از دین کامل و حقیقت ایمان بهره ندارد، دوست داشت دین، ناتمام و ابتر بماند و به کفار وعده می داد که با مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نفس راحتی

می‌کشند. با واقعه غدیر، وسوسه ها، توطئه ها و نقشه ها، نقش بر آب شد و همان گونه که کافران مأیوس و نومید شدند، شیطان نیز مأیوس و رانده درگاه الهی شد.

7_ و یوم البرهان هذا یوم الفصل الذی کنتم توعدون؛ غدیر روز حجت آشکار و روز داوری و جدایی حق از باطل است . این عبارت امام علیه السلام تشبیه غدیر به قیامت و یا تأویل به آن است. قرآن در بارۀ قیامت فرمود: «هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ».⁽¹⁾

8_ و هذا یوم الملأ الاعلی الذی انتم عنه معرضون؛ غدیر روز فرشتگان والامقام در عالم بالاست که شما از آن رویگردان هستید .در این روز، در میان فرشتگان نیز در آسمان محفل انس برگزار می شود. ولی شما انسان ها به آن اهمیت لازم را نمی دهید .

9_ هذا یوم الإرشاد و یوم محنة العباد و یوم الدلیل على الرواد؛ روز غدیر روز ارشاد خلق و روز امتحان بندگان و روز رهنمای قاصدان راه خداست.

10_ هذا یوم أبدى خفایا الصدور و مضمرات الأمور؛ این روز روزی است که خداوند متعال آنچه عده ای در سینه پنهان داشتند و امور نهان را آشکار نمود .

منظور از آنچه عده ای در سینه پنهان داشتند سر نوشت خلافت و نوع تعامل با آن بود که منافقان در اندیشۀ غصب آن بودند .

11_ هذا یوم النصوص علی اهل الخصوص، این روز، روز تصریح بر امامت بندگان خاص خدا است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از آغاز بعثت تا حجة البلاغ، بارها به اشاره و کنایه به معرفی علی علیه السلام پرداخته بود، در حدیث «یوم الانذار»، در حدیث منزلت

و … اما در جریان غدیر بدون هیچ پرده پوشی و به دور از هر گونه کنایه و اشاره و با صراحت تمام به معرفی بندۀ خاص خدا امام علی علیه السلام به عنوان ولی امر مسلمانان پرداخت و راه هرگونه توجیه را مسدود کرد.

12 _ هذا یوم شیث، هذا یوم ادریس، هذا یوم یوشع، هذا یوم شمعون؛ این روز اوصیای انبیا است. در این بخش از خطبه امام علیه السلام به تعلق روز غدیر به برخی از اوصیا انبیا چون ادریس، شیث، یوشع و شمعون که بعضی از آنان مقام نبوت هم داشتند اشاره می کند، قرآن کریم درباره ادریس می‌فرماید: «وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا»⁽¹⁾شیث، به حسب تاریخ، وصی حضرت آدم بوده است یوشع نیز جانشین حضرت موسی علیه السلام ، و شمعون جانشین حضرت عیسی علیه السلام بوده است. در ادامۀ روایت می خوانیم که روز غدیر به آدم (قبول توبه)، ابراهیم (نجات از آتش)، هارون (جانشینی از موسی) و عیسی علیه السلام تعلّق دارد.روز غدیر یادآور روزی است که بسیاری از انبیا از جمله پیامبر ما صلی الله علیه و آله و سلم جانشین خود را در آن تعیین کرداند.13 _ هذا یوم الأمن و المأمون . این روز روز آسایش و آسودگی است. زیرا قبل از واقعه غدیر، نگرانی هایی نسبت به آینده اسلام وجود داشت و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز نگرانی ابراز می کرد ، اما پس از جریان غدیر می بینیم این نگرانی به سرور و شادی مبدل می شود.

14_ هذا یوم إظهار المصون من المكنون هذا یوم إبلاء السرائر؛ روز غدیر، روز آشکار ساختن حقیقت پنهان و روز اظهار اسرار است.

امام علیه السلام در ادامه خطبه به نقش مهم خود می پردازد و با بیان تفسیر «طریق»،

«صراط» و «سبیل اللّه» می‌فرماید: صراط من هستم، سبیلاللّه من هستم، نورالانوار من هستم.

سپس می‌فرماید: خداوند شما را رحمت کند، پس از این اجتماع بروید بر اهل وعیال خود توسعه دهید و نسبت به برادران خود نیکی کنید و خدای را بر این لطف بزرگ شکر کنید ... و با فقرا و ضعفا در خورد وخوراک تا می توانید مواسات کنید که یک درهم انفاق امروز صد هزار درهم اجر دارد....

با هم باشید، تا خداوند هم متحدتان سازد، به یكدیگر نیكى كنید، تا خداوند هم الفت‌شما را پایدار كند، از نعمت الهى به یكدیگر هدیه دهید، آن گونه كه خداوند برشما منت‌نهاده و پاداش آن را در این روز، چندین برابر عیدهاى گذشته و آینده قرار داده است. نیكى دراین روز، ثروت را مى‌افزاید و عمر را طولانى مى‌كند. ... و کسی که مؤمنی را در شب آن افطار دهد ده «فئام» را افطار داده است. شخصی بر خاست و پرسید فئام چیست؟ فرمود: صد هزار پیامبر و صدیق و شهید (پس ده فئام، ثواب اطعام یک میلیون پیامبر و صدیق و شهید دارد ).

در پایان خطبه بار دیگر مردم را به اخلاق فردی،اجتماعی، مالی و… سفارش می کند و استحباب روزه روز غدیر و پاداش عظیم آن را یادآور می شود...».⁽¹⁾

اینها نشان دهنده تعظیم بزرگان شیعه نسبت به این روز فرخنده است. امید است كه جامعه ما هم با اهتمام ورزیدن به عید امامت ، رشد خودشان را نشان دهند و با تكریم این سنت استوار اسلامی ، دین خویش را نسبت به بنیادهاى اعتقادى ادا كنند.

رسمیت عید غدیر به وسیلۀ آل بویه

پس از سال 260ق و شروع دوران غیبت ، جشن غدیر خم به عنوان مهم‌ترین عید مذهبی در میان شیعیان به طور غیررسمی رواج داشت. اما پس از اینکه خاندان شیعی مذهب آل بویه ، در عراق به حکومت رسیدند، بزرگداشت واقعه غدیر خم را به عنوان عید بزرگ شیعیان، در دستور كار خود قرار دادند. برپایى این جشن به دستور احمد بن بویه معروف به معزّالدوله پادشاه دیلمی و فاتح عراق از سال 352ق در بغداد آغاز شد. ⁽¹⁾

معزّالدوله به مردم فرمان داد كه در این روز شهر را آذین‌بندى كنند و به جشن و شادمانى بپردازند. آزین‌بندى شهر با پارچه‌هاى نفیس و رنگ‌هاى شاد انجام مى‌شد؛ اجراى مراسم آتش بازى و برپا كردن آتش‌هاى عظیم از دیگر سنّت‌هایى بود كه در روز عید غدیر خم انجام مى‌شد... بامداد این روز شیعیان، شتر قربانى مى‌كردند و به زیارت مقابر قریش در کاظمین مى‌رفتند و در آنجا نماز عید به‌جا مى‌آوردند. ⁽²⁾

7/16؛ البدایة و النهایة، 11/259.

حاكمان آل بویه پس از معز الدوله نیز نسبت به برگزارى جشن غدیر خم اهتمام داشتند . ابن جوزى و ذهبى از برپایى جشن غدیر خم به وسیله شیعیان محله «كرخ» بغداد و هجوم گروهى از مردم «باب البصره» به آنان و پاره‌كردن نشان‌ها و اعلامیه‌هاى غدیر در حکومت بهاءالدوله بویهی (403_ 379) خبر مى‌دهند.⁽³⁾

آل بویه در کنار عید گرفتن و شادمانی روز غدیر ، در روز عاشورا و دهۀ اول

محرم نیز با آویختن پارچه‌هاى سیاه، عزا و ماتم خود را به نمایش مى‌گذاشتند. و بازار را در روز عاشورا تعطیل می كردند.

هرچند بزرگداشت عید غدیر و عزاداری روز عاشورا به وسیلۀ مردم قبل از حكومت آل بویه

رواج داشت ولی در سطح عمومی و رسمی برای اولین بار، به دستور معزّالدوله دیلمی بود که در سال 353ق عاشورا عزاى عمومى اعلام شد و از مردم خواسته شد كه با پوشیدن جامۀ سیاه، اندوه خود را نشان دهند و به احترام این روز، خرید و فروش ممنوع شد، قصّابان ذبح نكردند و صنف آشپز غذا نپختند و قبّه‌هایى در بازارها برپا كردند و پرده‌ها بیاویختند.

ابن جوزى می نویسد : در عاشوراى سال 352ق گریه و ندبه براى امام حسین علیه السلام و نوحه خوانى و برپایى ماتم براى آن امام برگزار گردید.⁽¹⁾

ابن اثیر برگزارى مراسم عزادارى حسینى در روز عاشورا در زمان عزّالدولۀ بختیار فرزند معز الدوله (367_356ق) را بر طبق سنّت سال‌هاى پیش آورده است و ابن العماد حنبلى به برپایى سنّت عزادارى عاشورا در سال 387 اشاره كرده است.⁽²⁾

مراسم عزادارى عاشورا چنان اهمیت داشت كه اگر با اعیاد ملّى نوروز یا مهرگان مصادف مى‌شد، مراسم را بر اعیاد ملّى ترجیح مى‌دادند. مثلا در سال 398ق كه روز عاشورا مصادف با عید مهرگان بود، مراسم عید را به تأخیر انداختند.

سنت عید غدیر و بدعت مخالفان

روشن شد كه عید غدیر از عصر رسالت ، به توصیۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و با عنایت

خاص اهل بیت علیهم السلام بود. و شیعیان، آن روز را جشن می گرفتند و آل بویه به پیروی تبعیت از این سنت سلف صالح ، آن‌را علنی و رسمی کردند.

با این حال، مورّخ اهل سنت احمد بن عبد الوهاب شهاب الدین نویری (م677 _ 733ق) عید غدیر را از بدعت‌های «معزّ الدوله علی بن بویه» در سال 352ق می‌داند و ادعا می‌کند که این مراسم در اسلام سابقه‌ای نداشته است. و می‌افزاید آن روز، روز عقد اخوت بین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام بود که در سال دهم واقع شد و ازجمله سنت‌های شیعیان آن است که شب هجدهم ذی‌الحجه را احیا می‌دارند و صبح آن دو رکعت نماز عید قبل از ظهر می خوانند و لباس نو می‌پوشند و کارهای نیک در آن روز به‌جا می‌آورند و در مقابل، عوام اهل سنت نیز بیست وپنجم ذی‌الحجه را به عنوان روزی که ابوبکر با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم وارد غار شدند جشن می گرفتند . نظیر این سخن را«مقریزی» هم گفته است.⁽¹⁾

ازین رو علامه امینی در الغدیر به نقد سخن آنان پرداخته و بی پایگی آن را به اثبات رسانیده است.⁽²⁾

لازم به یادآوری است که نویری در اینجا بر اثر عجله در قضاوت ، دو اشتباه فاحش نموده است؛ اول اینکه نام «معزّ الدوله» را علی دانسته ، در حالی که احمد است. و دوم اینکه واقعۀ غدیر در سال دهم هجری روز عقد اخوت بین پیامبر و علی علیهما السلام نبود، بلکه این کار در سال اول هجری واقع شد؛ بلی اینکه شیعیان در آن

روز به عبادت و کارهای نیک _ از جمله عقد اخوت _ می‌پردازند، مؤمنین_ سخن درستی است که بر زبان او جاری شده است .

اعمال و ادعیه روز غدیر

مرحوم حاج میرزا جواد ملكى تبریزى مى‌گوید: فضائلی که برای روز غدیر وارد شده از فضیلت‌های ماه رمضان بیشتر است و براى روز غدیر اعمال و فضایل زیادی بیان شده که در ایام دیگر به چشم نمی‌خورد⁽¹⁾که مهم ترین آن به شرح زیر است

اول: اظهار شادی و تشکر از خدای متعال و تبریک برنعمت ولایت و اطعام و هدیه دادن مؤمنان به یکدیگر.

امام صادق علیه السلام شیوه شکر و تبریک گفتن در روز غدیر را چنین آموزش داده است: وقتى یکدیگر را ملاقات کردید، بگویید: الحمدُ للهِ الذى أکرَمَنا بهذا الیومِ و جعلَنا من الموفینَ بعهدِه إلَینا و میثاقَه الذِى واثَقنا بهِ من وِلایةِ وُلاة اَمرِه و القوّامِ بقسطهِ و لم یجعلْنا من الجاحدینَ و المکذّبینَ بیوم الدِّین.⁽²⁾« سپاس خداى را که ما را به این روز گرامى داشت و ما را از مؤمنان و کسانى قرار داد که به پیمان و میثاقى که در باره والیان امرش و بر پا دارندگان قسط و عدالتش از ما گرفته است وفا کردیم و ما را از انکارکنندگان و تکذیب‌کنندگان به روز قیامت قرار نداد.»

امام رضا علیه السلام فرمود که هنگام دیدار با یکدیگر بگویید: الحمدُ للهِ الَّذى جَعلَنا

من المُتمسَّکِین بوِلایة أمیرِالمُؤمنینَ؛ سپاس خداى را که ما را از کسانی قرارداد که به ولایت امیرمؤمنان علیه السلام تمسّک می‌جویند.

و نیز مستحب است در روز غدیر صد مرتبه بگوید: اَلْحَمْدُ للهِ الّذى جَعَلَ کَمالَ دینِهِ وَتَمامَ نِعْمَتِهِ بِوِلایَةِ اَمیرِ الْمُؤ مِنینَ عَلىِّ بْنِ اَبى طالِبٍ علیه السلام ؛ ستایش خاص خدایى است که کمال دین و تمام شدن نعمتش را به ولایت امیرمؤ منان على بن ابیطالب علیه السلام قرارداد. ⁽¹⁾

شیخ طوسی به سند خود از فیاض بن محمد بن عمر طوسى روایت می کند در سال 259_ (كه خودش 90 سال داشت _ حضرت رضا علیه السلام را در روز غدیر ملاقات كرد، در حالى كه در محضر او جمعى از یاران خاص وى بودند و امام علیه السلام آنان را براى افطار نگاه داشته، طعام و خلعت و هدایا، حتى كفش و انگشتر به خانه‌های آنان فرستاده و وضع آنان و اطرافیان خود را دگرگون ساخته بود و پیوسته فضیلت وسابقه این روز بزرگ را یاد می‌کرد .⁽²⁾

دوم : غسل⁽³⁾.

سوم : روز.

خطیب بغدادی به سند صحیح نزد اهل سنت از ابو هریره و او از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل كرده است : هر کس روز هیجده ذی الحجه را روزه بگیرد خداوند ثواب شصت ماه روزه به او می دهد.⁽⁴⁾هر چند ابن کثیر بر آن اشکالاتی وارد نموده است که در ذیل بحث وقت آیۀ اکمال پاسخ دادیم⁽⁵⁾.

بلکه در خبری از ائمه علیهم السلام رسیده كه روزۀ آن برابر با روزه عمر دنیا و معادل است با صد حجّ و صد عمره است.⁽¹⁾

عماد الدین طبری با سند از حسن بن راشد روایت می کند که از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم: آیا برای مسلمانان غیر از جمعه و اضحى و فطر، عیدى هست؟ فرمود: بلى عیدى هست كه از همۀ عیدها حرمتش بیشتر است!

گفتم آن كدام عید است ؟ فرمود آن روزى است كه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم حضرت امیرالمؤ منین علی علیه السلام را به خلافت خود نصب نمود و آن روز هیجدهم ذى الحجّه است.

گفتم كه در آن روز چه عملی سزاوار است انجام دهیم ؟ فرمود باید روزه بدارید و محمد و آل محمد: را یاد كنید و بر ایشان صلوات بفرستید و از ظالمان به آنان برائت بجویید. وصیت كرد و هر پیغمبرى به وصی خود وصیت مى‌كرد عید گردانند. پرسیدم: پاداش كسى كه آن روز را روزه بگیرد چیست؟ فرمود: برابر با روزه شصت ماه است. و فرمود ترک نکنید روزۀ بیست و هفت رجب که نبوت برمحمد صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و ثواب آن مانند روزۀ غدیر ثواب شصت ماه روزه است.⁽²⁾

چهارم: زیارت حضرت امیرالمؤ منین علی علیه السلام

شیخ طوسی با سند معتبر از ابن ابى نَصر بَزَنطى روایت نمود از حضرت رضا علیه السلام

كه فرمود : اى پسر ابى نصر هر كجا كه باشى سعى كن كه روز غدیر نزد قبر مطهّر حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام حاضر شوى.

همانا خدا مى آمرزد در این روز از هر مرد مؤ من و زن مؤ منه گناه شصت ساله ایشان را ⁽¹⁾و از براى آن جناب در این روز سه زیارت مخصوصه نقل شده: یكى زیارت معروف امین الله است كه از نزدیك و دورخوانده می شود و دیگری زیارت کامله ای از فضائل آن حضرت و مطاعن دشمنان است که به سند معتبر از امام علی النقی علیه السلام روایت شده است. ⁽²⁾

پنجم : سید بن طاوس به سند معتبر از عمارة بن جوین العبدی روایت می‌کند روز غدیر بر امام صادق علیه السلام وارد شدم او روزه بود ، فرمود : در این روز دو رکعت نماز بخوان و بهتر است این نماز نردیک ظهر باشد چون حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ، امام علی علیه السلام را در آن وقت به خلافت معرفی کرد. به این صورت:

در هر رکعت سوره حمد و سپس ده بار سوره توحید و ده بار آیة الكرسى و ده بار سوره قدر و پس از آن می‌گویی: اَللّهُمَّ اِنِّى اَسْئَلُكَ بِاَنَّ لَكَ الْحَمْدَ وَحْدَكَ لا شَریكَ لَكَ ... «دنبالۀ دعا در مفاتیح الجنان آمده»، پس از این دعا به سجده برو وصد مرتبه بگو: اَلْحَمْدُللهِ و صد مرتبه شُكْراًللهِ.

سپس فرمود. هر کس در این روز این عمل را به جا آورد ثواب کسی را دارد كه در روز عید غدیر حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را دیده باشد و با آن حضرت بر ولایت علی علیه السلام بیعت كرده باشد. و مانند کسی است که همراه رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و أمیر

المؤمنین علیه السلام و حسن و حسین علیهما السلام به شهادت رسیده است. ⁽¹⁾

ششم: عقد اخوت بین برادران دینی

محدث بزرگ میرزا حسین نوری (م 1320 ق) به نقل از كتاب زاد الفردوس می‌گوید : سزاوار است در این روز برادران دینی با یك دیگر عقد اخوّت بندند و كیفیت آن این گونه است كه یكی از آن دو دست راست خود را در دست راست دیگری بگذارد و بگوید: وآخیتُکَ فى اللهِ و صافیتُکَ فى اللهِ و صافحتُکَ فى اللهِ و عاهدتُ اللهَ و ملائکتَه و رسلَه و انبیاءه و الائمّةَ المعصومین: على أنّى إن کنتُ من أهلِ الجنّةِ و الشفاعةِ و أذِنَ لى بأن أدخلَ الجنّةَ لا أدخُلُها إلّا و أنتَ مَعِى؛ با تو در راه خدا برادر مى‌شوم؛ با تو در راه خدا راه صفا و صمیمیت در پیش مى‌گیرم؛ با تو در راه خدا دست مى‌دهم و با خدا، ملائکه و پیامبرانش و ائمه معصومین عهد مى‌بندم که اگر از اهل بهشت و شفاعت شدم و اجازهورود به بهشت یافتم، داخل آن نشوم مگر آنکه تو با من همراه شوى. »

آن‌گاه دیگرى مى‌گوید: قبلت؛ اسقطت عنک جمیع حقوق الاخوة ما خلا الشفاعة و الدعاء و الزیارة ؛ جز شفاعت و دعا و زیارت، همه حقوق برادرى را ساقط کردم⁽²⁾

هفتم : نماز و خطبۀ عید غدیر به جماعت

هر چند بین عید بودن روز غدیر و نماز جماعتی همراه با خطبه به عنوان نماز عید ملازمه ای نیست ولی از بعضی روایات استحباب آن استفاده می شود. مانند

آنچه شیخ طوسی به سند خود از امام رضا علیه السلام و او از پدران بزرگواش از امام حسین: روایت می کند که امام امیرالمؤمنین علیه السلام در روز جمعه ای که مصادف روز عید غدیر بود خطبه‌ای پیش از نماز جمعه ایراد فرمود و سپس نماز جمعه خواند و آن را نماز عید غدیر قرار داد.⁽¹⁾

و در روایت دیگركفعمی در مصباح بدون سند از امام صادق علیه السلام آورده است:

و صلاةُ یومِ الغدیرِ عن الصادق علیه السلام ركعتان قبلَ الزوالِ بنصفِ ساعةٍ شُكراً للهِ تعالى على ما مَنّ سبحانه على علیٍّ علیه السلام و خَصَّه به و تُصلّى جماعةً فی الصحراء بعد أن یخطبَ الإمام بهِم و یُعرَّفهم فضلَ الیومِ فإذا انقضَتْ الخطبة تصافَحوا و تَهانوا⁽²⁾... .

امام صادق علیه السلام فرمود: نیم ساعت قبل از ظهر روز غدیر در صحرا دو ركعت نماز جماعت به عنوان تشکر از منت خداوند بر علی علیه السلام و برگزیدن ایشان به‌جای آورد در هر رکعت پس از سورۀ حمد ده بار آیه الکرسی و ده بار سورۀ قدر می‌خوانی. پس از آنکه امام خطبه ای خوانده و فضیلت این روز را برای مردم بیان کند. سپس مردم با هم مصافحه کرده و به هم تهنیت بگویند .

از این دو روایت استفاده می شود که _ در زمان محدود نبودن شیعه_ عید غدیر نیز دارای نماز جماعت با خطبه مانند عید فطر و قربان است.

بخش پنجم

اشاره

شرح حدیث ثقلین وپیام‌های آن

شرح حدیث ثقلین در غدیر

روایت طبرانی محور شرح

پیش از شرح حدیث لازم است به دو نکته اشاره کنیم :

نکته اول پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم این حدیث را در شش زمان و موقعیت بیان فرمودند که چهار بار آن سه ماه قبل از وفات در حجة الوداع است و مهم ترین آن هنگام بازگشت روز هیجده ذی الحجة در غدیر خم بود ، که حدیث ثقلین را در خطبۀ مفصلی بیان فرمود و آن‌را مقدمۀ معرفی مولا علی علیه السلام به امامت و خلافت قرار داد که بخشی از متن آن اختلافی بوده و به ناقلان موثق شیعی منحصر است و از آنجا که اختلاف در بارة متنی مشکک به کم و زیاد بوده در علم درایة الحدیث ثابت شده که در اختلاف مثبت (به کسر با ء) و نافی ، مثبت( نقل زائد ) مقدم است، این اختلاف در نقل به اصل موضوع زیانی نمی‌رساند.

نکتۀ دوم : حدیث ثقلین در غدیر معروف به خطبۀ غدیریه است که بزرگان شیعه ، جوانان را به حفظ آن سفارش می کنند. و از آنجا که اسرار نجوای جبرئیل با رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و بخشی از معارف بلند خطبه برتر از فهم صحابه بود، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن بخش‌ها را بیان نفرمودند.

ازین رو دستیابی به همۀ خطبۀ غدیریه جز از راه ائمۀ معصومین: امکان ندارد وجامع ترین روایت شیعی در این زمینه روایت طبرسی در احتجاج است که باسند معتبر از امام محمد باقر علیه السلام نقل می کند. و ما متن کامل آن‌را به عنوان کاشف اسرار غدیر در پایان بخش دوم آوردیم.

ولی دست‌های غاصبان خلافت همان مقدار منقول را هم تحریف کردند!و جامع ترین نقل اهل سنت که نزد آنان صحیح است ، روایت طبرانی از ابی‌الطفیل از زید بن ارقم ( روایت چهارده : بخش 1) است که ما متن آن‌را به کمک روایات دیگر آنان شرح می‌دهیم و پس از آن، پیام‌ها و لوازم معنوی آن‌را بیان می‌کنیم.

شرح متن:

نزل النبی یوم الجحفه ثم أقبل على الناس، فحمد الله و أثنى علیه....

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در منطقۀ جحفه در آن روز فرود آمد و حمدو ثنای الهی به جای آورد ... جحفه منطقه عمومی غدیر خم نزدیکی شهرک «رابغ» بین راه مکه ومدینه است كه پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم مولا علی علیه السلام را در هیجده ذو الحجۀ سال دهم هجری به امامت نصب كرد و اضافۀ یوم به جحفه به دلیل اشتهار این واقعه در صدر اسلام بود. غدیر در چند

کیلومتری جحفه _ یکی از میقات‌های پنجگانه _ حدود 65 کیلومتری مکه قرار دارد و به خاطر وجود برکه‌ای در این محل که در آن آب باران جمع می شده، به غدیرخم ( برکۀ آب منطقۀ خم ) شهرت یافته‌است.

غدیر خم به‌سبب وجود آب و چندین درخت کهنسال، محل توقف و استراحت کاروانیان بود و گرمایی طاقت‌فرسا داشت. در قدیم راه اهالی مصر از راه مدینه و شام در آن‌جا جدا می‌شد.

و آن روز (هیجده ذوالحجة)به عنوان عید غدیر در میان مسلمانان به ویژه شیعیان _ معروف است .

و در روایت دیگر طبرانی از حذیفه آمده است كه در آنجا درختانی نزدیك به هم بود كه حضرت دستور داد زیر آن نظافت شده و خار و خاشاک آن جمع شود تا برای نماز و شنیدن خطبه حضرت آماده گردد .

و در روایت ابن مغازلی از زید بن ارقم می‌افزاید: ورود ما به جحفه قبل از ظهر در روز بسیار گرمی بود، كه بعضی از ما عبایش را از شدت گرمای زمین ،زیر پا و بعضی روی سر می‌انداخت ،تا آنكه ما نماز ظهر را پشت سر پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم به جا آوردیم.⁽¹⁾و این نشان دهنده اهمیت مطلبی بود كه پیامبر موظف به اعلان آن شده بود .

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: إنی لا أجد لنبی الا نصف عمر الذی قبله؛ من نمی‌یابم پیامبری را مگر آنكه نصف عمر پیامبر پیش از خود عمر كرده است .

ظاهراً مراد عمر تبلیغی و دوران رسالت اوست، به همین جهت در روایت ابن مغازلی از زید بن ارقم و روایت ابن ابی‌الحدید از علی علیه السلام آمده است : آگاه باشید، عیسی بن مریم در میان قوم خود چهل سال زیست و من شروع به گذشتن از بیست سال كردم.⁽²⁾

روشن است در آن زمان حضرت بیش از شصت سال داشت ،پس منظور عمر نبوت حضرت است كه آن زمان بیست و سه سال _ تقریباً نصف عمر تبلیغی عیسی 7 _ از آن می‌گذشت .

و انّی اُوشك أن أدعی فاجیب؛ با این جمله فرا رسیدن مرگ خود را اعلان

می‌كند و افكار مردم را برای شنیدن آخرین سفارش یعنی مسئله خلافت پس از خود آماده می‌سازد، و چنان‌که قرآن می فرماید: « كُتِبَ عَلَیكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَیراً الْوَصِیّةُ لِلْوَالِدَینِ وَالْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَى الْمُتَّقِینَ»⁽¹⁾بر شما نوشته شده است هنگامی که یکی از شما را مرگ فرا رسد اگر چیز خوبی (مالی) از خود باقی گذاشت برای پدر و مادر و نزدیکان به طور شایسته وصیت کند. این حقی بر عهده پرهیز کاران است. و خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر لزوم وصیت سفارش نمود .

پس آنچه بخاری نقل کرده صحیح نمی باشد که شخصی از « طلحة بن مصرف » از وصیت پیامبراكرم صلی الله علیه و آله و سلم دربارۀ مسئله خلافت_ که مورد انتظار مسلمانان بود__ پرسید ، عبد الله بن اوفی گفت آن حضرت وصیتی ننموده است»⁽²⁾.بلکه حضرت با اعلام نزدیکی وفاتش مردم را برای شنیدن سرنوشت خلافت پس از خود آماده می سازد .

فما أنتُم قائلونَ؟ قالوا: نصحْتَ، قال: ألیسَ تَشهدُونَ أن لا إله إلّا اللهُ وأنَّ محمّداً عبدُه و رسولُه و أنّ الجنةَ حقٌّ و النارَ حقٌّ وأنَّ البعثَ بعدَ الموتِ حقّ؟ قالوا: نشهدُ.

ولی قبل از بیان وصیت مانند هر مصلح بلیغ از مردم درباره خودنظرخواهی می‌كند و می‌پرسد درباره رفتار من در دوران رسالت چه می‌گویید؟ همه گفتند : تو كمال خیرخواهی و تلاش را در راه هدایت و سعادت ما انجام دادی.

آن‌گاه بر اصول اعتقادی كه ثمره آن همه جهاد و فداكاری دوران رسالتش بود از مردم اقرار گرفت و پرسید آیا شهادت بر توحید و رسالت من نمی‌دهید ؟ آیا شهادت

نمی‌دهید بهشت و جهنم حق است و زنده‌شدن مردگان پس از مرگ حق است؟ گفتند : آری .

و به این وسیله مردم را برای اعلان اصلی دیگر از اصول دین آماده می‌سازد و می‌فهماند كه این مطلب در ردیف توحید و رسالت است. ولی باز هم تأکید و دست‌هایش را به آسمان بلند می کند تا همۀ مردم ببینند و آن‌را روی سینه می‌گذارد و می فرماید:من نیز با شما بر حقانیت این عقاید شهادت می‌دهم، ای مردم آیا می شنوید؟ همه گفتند ،آری!

انی فرطکم علی الحوض وأنت واردون على الحوض و أن عرضه أبعد ما بین صنعاء و بصرى.

فرط (به فتح فاء و راء) سقای کاروان است که درطلب آب پیش از آن‌ها می‌رود. و حوض، برکۀ آب کوثر است؛ می‌فرماید: من پیش از شما و شما پس از من بر سر حوض نزد من حاضر می شوید.

آن‌گاه حوض را توصیف می‌کند: و أن عرضه أبعد ما بین صنعا و بصرى فیه أقداح عدد النجوم من فضه؛ من پیش گام شما در سر حوض (كوثر) هستم، و شما در كنار حوض بر من وارد مى شوید، حوضى كه عرض آن به فاصله صنعا (مركز یمن) تا بصری (شهرى در شام) است. ودر کنار آن جام هایی از نقره به عدد ستارگان برای نوشیدن بهشتیان نهاده شده است.

و مسلم در صحیحش از انس نقل می کند پس از نزول سوره کوثر ، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از اصحاب پرسید آیا می دانید کوثر چیست؟ ... فرمود: آن نهری است که پروردگار عز وجل به من وعده داده که امتم بر سر آن حوض بر من وارد شده و ظرف‌های زیادی به اندازه ستارگان اطراف آن است .

بنده ای از آن رانده و دور می شود . من می گویم او از امت من است ! جواب می آید تو نمی دانی او چه کاری پس از تو کرده است ! ⁽¹⁾و بخاری در وصف رانده شدگان از حوض نقل می کند که آنان گروهی از اصحاب معروف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هستند که پس از آن حضرت با سیره و سنت او مخالف کردند و دین او را تغییر دنده و بدعت گذاشتند .⁽²⁾

بر اساس حدیث ثقلین شرط ورود آبرومندانه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تمسک به هر دویِ آن‌ها است . زیرا تأکید می‌کند که آن دو از هم جدا نشوند تا سر حوض بر من وارد شوند. و در روایت طبرانی از حذیفه دارد : و انی سائلکم حین تردون علیّ عن الثقلین؛ هنگامی که شما کنار حوض بر من وارد شوید من از رفتار شما با ثقلین می پرسم .

ولی آیا این واقعه پس از خلاصی از محکمۀ قیامت و دخول در بهشت است، به قرینۀ آنکه کوثر بخشی از بهشت است پس مرجع خطاب و سؤال، بهشتیانِ از صحابه هستند،نه همه صحابه ای که بعضی از آنان مرتد شدند؟

یا آنکه ورود به حوض پیش از صدور حکم نهایی قیامت است، و این حوض در صحرای قیامت است درنتیجه سؤال از رفتار با ثقلین از همۀ مسلمانان است . چنان‌که روایات طرد صحابه بر آن دلالت می کند ؟ دو احتمال است دومی به واقع نزدیک‌تر است .

فانظرُوا کیفَ تَخْلُفونی فی الثَّقلَینِ؛ ببینید با دو امانت گران سنگ من چگونه رفتار می کنید؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم با این سؤال همه را به تأملی عمیق واداشته، به امت

هشدار می‌دهد که در قیامت از آنان سؤال می‌کند که آیا حق ثقلین را رعایت کرده‌اند؟

ثقل دو احتمال دارد؛ الف :به سکون قاف ،جمع آن اثقال ، مثل حمل و احمال، یعنی سنگینی ضد خفت . ولی وقتی الف و لام می گیرد مانند این حدیث، به معنای وصفی ثقیل می شود.

ب :به فتح قاف، به معنای کالای مسافر و ابزار او گفته می شود مثلا : احتمل القومُ بثِقْلَتِهم، یعنی آن قوم بار سفر خود را بست .⁽¹⁾

ولی ظاهراً این کلمه مشترک معنوی بین آن دو معنا وجامع آن دو مفهوم «سنگینی» است ، زیرا استعمال ثقل در معنای دوم هم به سبب سنگینی آناست، از این رو گاهی به جای هم به کار می‌روند. پس اصل همان معنای اول است.

به همین دلیل، ابن حجر هیتمی می گوید: علت آنکه از این دو امانت به ثقلین تعبیر شده این است که ثقل«به فتح ثاء و قاف » هر شیء گرانبها و با اهمیت است و قرآن و اهل بیت چنین هستند،زیرا معدن علوم دینیه و اسرار و احکام شرعی می‌باشند⁽²⁾.

الف و لام ثقلین برای عهد ذهنی و ذکری است ،زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم چند بار در حجة الوداع کتاب و عترت را به عنوان ثقلین وخلیفه خود معرفی کرد.

پس این سفارش باید در پرتو آن سخن مختصر و معتبر پیامبر در منی و عرفات تفسیر گردد، که شرط عدم گمراهی امت تمسک بر هر دو ثقل عنوان شده است

واشاره به همان جمله مختصری است که ترمذی وحاکم احمد و نسائی و طبرانی و ابویعلی و ابن ابی‌شیبه با سندهای معتبر نقل کرده‌اند : انی تارك فیكم الثقلین كتاب الله و عترتی أهل‌بیتی ما ان تمسكتم بهما لن تضلوا ابدا، و بااین جمله وظیفه مردم را در مقابل آن بیان فرمود و تصریح نمودند که متمسک به یکی از آن دو ایمن از گمراهی نیست. ولی از آنجا كه بسیاری از حاضران در آن مجالس نبوده،یا متوجه نشده بودند، ابهامی در منظور از ثقلین پدید آمد ، یك نفر از میان جمعیت با صدای بلند پرسید :

ما الثَّقلانِ یا رسولَ اللهِ؟ قال: كتابَ اللهِ طَرْفٌ بیدِ اللهِ عزّ وجلّ و طَرفٌ بأیدِیكم فاستمسِكُوا به لا تضلُّوا؛ ای رسول خدا منظور شما از ثقلین چیست؟ حضرت پاسخ داد: یكی كتاب خدا قرآن، كه همچون ریسمان یك طرفش به دست خدای عزّوجل و طرف دیگرش به دست شما است،به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید، و دیگری عترت و دودمانم .

حدیث ثقلین یا خلیفتین

در روایات ( ابو بکر بن أبی شیبه و احمد ) از شریک از رکین بن ربیع از قاسم بن حَسّان از زید بن ثابت لفظ خلیفتین به جای ثقلین به عنوان ترکۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمده است.

در این نقل که با سندهای متعدد از زید بن ثابت می باشد بدون استفاده ازلفظ ثقلین، بر دو مصداق ترکه کتاب و اهل بیت به عنوان خلیفه اشاره می کند و به صراحت بر خلافت و امامت اهل‌بیت رهنمون می‌شود و مولی علی علیه السلام اولین و شاخص ترین فرد اهل‌بیت است.

چنان که جوینی حدیث را با سند خود از زید بن ثابت چنین نقل كرده: قال

النبیُّ إنّی تاركٌ فیكمُ الثَّقَلین كتابَ اللهِ عزّوجلّ و عِتْرتی أهلَ بیتی ألَا و هُما الخلیفَتان من بعدی ولنْ یَتفرَّقا حتّی یَرِدا علیَّ الحوضَ.یعنی آن دو چیز گران سنگ دو جانشین من پس از من هستند⁽¹⁾.

و نیز در بعضی از نقل‌ها به جای لفظ ثقلین _ خلیفتَین یا أمرَین یا شیئَین _ آمده است و این باعث تردید در نام گذاری به حدیث ثقلین می شود ! هر چند لفظ خلیفتین صریح در خلافت اهل‌بیت و دلالتش بهتر است .

می‌گوییم : روایاتی که حدیث ثقلین را در عرفات و منی و واقعه غدیر نقل می‌کند بر کلمۀ ثقلین به عنوان ترکه پیامبر اتفاق دارند هر چند عامل لفظی آن بین« تارک ،ترکت ، مخلف یا فانظرونی کیف تخلفونی» مردد است. واین‌ها مواقع اصلی بیان حدیث هستند

ولی کلمۀ خلیفتین که در روایات زید بن ثابت آمده، در مرض وفات حضرت بود، نه در حجة الوداع و غدیر خم .

زیرا علی بن عبد الله بن احمد الحسنی نور الدین سمهودی شافعی، (م911 ق) از حافظ ابو بكر ابن ابی شیبة با سندهای متعدد از ام سلمه نقل می‌کند :حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم هنگام احتضار در حالی که حجره مطهر پر از اصحاب بود به وفات سریع خود اشاره کرده، فرمود:

أیُّها الناسُ یوشكُ أن اُقبضَ قبضاً سریعاً وینطلقُ بی وقد قدّمتُ إلیكمُ القولَ معذرةً إلیكم ألا و إنّی مُخلَّفٌ فیكُمْ كتابَ ربِّی عزّ وجلّ وعِتْرتی أهلَ بَیْتی ثم أخذَ بیدِ علیٍّ فرفَعها فقال: هذا علیٌّ مع القرآنِ والقرآنُ مع علیٍّ لا یفتَرِقان حتّى یُرِدا علیَّ

الحوضَ فأسالُكم ما تَخلُفون فِیهما. ⁽¹⁾

و نیز أبو بكر البزار در مسندش بلفظ مختصر به نقل كشف الأستار عن زوائد البزار، 3/221، ح 2612. این روایت را آورده است

«ای مردم! نزدیک است مرگ من فرا رسد و از میان شما بروم و اینسخن را برای رفع عذر شما می‌گویم: آگاه باشید من در میان شما دو چیز می‌گذارم: کتاب خدا و عترتم. پس بنگرید چگونه پس از من با آن‌ها رفتار می‌کنید، سپس دست علی را گرفت و گفت علی با قرآن و قرآن با علی است آن دو از یکدیگر جدا نمی شوند تا آنکه در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.

همین حدیث را ابن عقده و ابن حجر هیتمی از حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نقل کرده اند.⁽²⁾

و ظاهراً کلمۀ خلیفتین در روایت زید بن ثابت نقل به معنای جمله « مخلّف فیکم الثقلَین» در این روایت ام سلمه می باشد. ⁽³⁾

پس این نقل که به جای لفظ ثقلین، خلیفتین آمده است و کلماتی مانند_ امرین یا شیئین _ مربوط به دو بیان اخیر حضرت (آخرین خطبه در مسجد النبی و حال احتضار در منزل) بوده است. از این رو

روایتی که ابو الطفیل از (زید بن ثابت) در بارۀ واقعه غدیر نقل کرده ، متروک لفظ ثقلین است⁽⁴⁾.

و از آنجا که مهم ترین زمان بیان این حدیث چهار مورد اول در حجه الوداع ،

به ویژه واقعه غدیر بود

نباید در نام گذاری آن به حدیث ثقلین تردید کنیم .زیرا متروک اصلی در اکثر و اهم موارد بیان این حدیث لفظ ثقلین است.

«أحدُهُماکتابَ اللهِ طرفٌ بیدِ اللهِ عزّ وجلّ و طرفٌ بأیدِیکم فاستمسِکوا به لا تضلُّوا »

یکی از آن دو کتاب خدا است که یک طرف آن به دست خدای عزّ و جل و طرف دیگر به دست شما است، به آن چنگ زنید تا گمراه نشوید »

اینکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمایند یک طرف قرآن به دست خداست به این دلیل است که قرآن را خدای متعال فرستاده است و اینکه می‌فرمایند یک طرف آن به دست امت است به این دلیل است که در معرض استفاده و قرائت امت است ولی باید توجه داشت تنها با پیروی کامل از هر دو ثقل مصونیت از گمراهی حاصل می‌شود . پس اگر در این روایت امر به تمسک به قرآن شدهبه عنوان یکی از دو ثقل است که جدای از ثقل دیگر یعنی عترت نیست چنان‌که در جملۀ بعدی این روایت آمده است. علاوه بر آنكه ضمیمه كردن اهل‌بیت به قرآن ، و تعبیر از هردو با كلمه ثقلین، به خوبی وجوب پیروی امت را از اهل‌بیت _ مانند قرآن _ می‌ر‌ساند .

هرچند امر به تمسک به اهل‌بیت: در بعضی نقل‌ها مانند مسلم، نیامده، و گفتیم نقل مسلم، روایتی ناقص و تحریف شده است⁽¹⁾ولی در بسیاری نقل‌ها امر به تمسک به هر دو آمده و عدم گمراهی امت، بر تمسك به هر دو

( قرآن و اهل‌بیت ) مترتب شده، و در تنافی دو نقل به زیاده و نقیصه نقل زیاده مقدم است. پس این گونه روایات باید در پرتو آن جمله محکم معتبر تفسیر گردد كه امر به تمسك به هردو ثقلین شده است، تا از ضلالت و گمراهی نجات یابیم.

همان ضلالتی که شیطان پس از رانده شدن از درگاه خدای متعال، فرزندان آدم را به آن تهدید کرد: «قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِینَّهُمْ أَجْمَعِینَ * إِلَّا عبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ»⁽¹⁾شیطان گفت به عزتت سوگند همه آنها را گمراه خواهم كرد مگر بندگان خالص تو را همان ضلالتی و گمراهی امت که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم پس از خود برای امتش نگران باشد و حتی می خواست برای مقابله با آن مطلبی بنویسد که بعضی از صحابه نگذاشتند. چنان‌که ابن سعد نقل کرده است:

أخبرنا محمد بن عمر، حدثنی أسامة بن زید اللیثی و معمر بن راشد عن الزهری عن عبید الله بن عبد الله بن عتبة عن بن عباس قال: لمّا حضرتْ رسولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم ، الوفاةُ و فی البیتِ رجالٌ فیهم عمرُ بنُ الخطابِ، فقالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله و سلم : هَلُمَّ أكتبْ لكُم كتاباً لنْ تَضلُّوا بعدَه! فقال: عمرُ إنَّ رسولَ اللهِ قدْ غَلَبَهُ الوَجَعُ وعندكُم القرآنُ، حسبُنا كتابُ اللهِ.⁽²⁾

عبداللَّه بن عبّاس گوید: چون زمان رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرا رسید، گروهى كه عمر بن خطّاب نیز در میان آنان بود در خانه حضور داشتند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بیایید نامه‌اى براى شما بنویسم تا هرگز پس از آن گمراه نشوید. عمر گفت: (چیزى نیاورید زیرا كه) درد بر او غلبه كرده، و قرآن نزد شما هست، و كتاب خدا ما را كافى است. همین مطلب را بخاری ومسلم در صحیح خود آورده اند.

و الآخَرُ عِتْرتی و أنّ اللطیفَ الخبیرَ نبَّأنى أنَّهما لنْ یَتفرَّقا حتّى یَرِدا عَلىَّ الحوْضَ. و سألتُ ذلكَ لَهُما رَبّى.

عترت ،چنان‌كه جوهری می‌گوید « نسله و رهطه الادنون» فرزندان و نزدیكترین خویشاوندان شخص هستند .

زبیدی و ابن اثیر می‌گویند: العِتْرةُ أخَصُّ أقارِبه؛ نزدیک‌ترین خویشاوندان شخص عترت او هستند.

ابن منظور می‌گوید : العِتْرةُ ولد الرجل و ذریته و عقبه من صلبه. پس عترت رسول فرزندان فاطمه هستند ( نه همه خویشاوندان هاشمی حضرت).⁽¹⁾

نکته دیگر آنکه در بسیاری از روایات از جمله روایت ترمذی واحمد و طبرانی از حذیفه «أهل‌بیتی »به عنوان عطف بیان افزوده شد و از آنجا که در این باره در پایان این فصل مفصل سخن می گوییم اینجا به همین قدر بسنده می نماییم .

مقایسه دو ثقل

در این نقل طبرانی اشاره ای به نسبت این دو ثقل نشده، ولی در بسیاری از روایات آمده: أحدُهُما أكبرُ مِنَ الاخر كتابَ اللهِ حَبْلٌ ممدودٌ من السماءِ إلی الأرضِ؛ یكی از آن دو بزرگ‌تر از دیگری است و آن كتاب خداست كه ریسمانی آویخته از آسمان به زمین است. بلكه در روایت دیگر طبرانی از زید بن ارقم، پس از جمله بالا آمده است «الأصغرُ عِتْرتی⁽²⁾» پس عترت ثقل اصغر می‌شود ،هر چند درحجیت و اعتبار هر دو مساوی هستند .

البته در بعضی از روایا ت حدیث ثقلین این دو مساوی معرفی شده اند مانند روایت زرندی حنفی از زید بن ارقم که پس از تصریح به اکبریت کتاب و اصغریت

عترت می فرماید: و إنّی سألتُ لهُمُ اللطیفَ الخبیرَ فأعطانِی أن یَرِدوا علَیَّ الحوضَ کهاتَین _ و أشار بالمسبحَتَین _ ناصرهما إلی ناصر⁽¹⁾... ؛ من ازخدای خود خواستم که این دو سرحوض کوثر مانند این دو انگشت سبابه بر من وارد شوند و او دعای مرا اجابت کرد. از این رو گاهی تساوی این دو توهم می‌شود.

ولی این سخن صحیح نیست ،زیرا این جمله ناظر به در خواست حضرت برای ورود هم زمان ثقلین برسر حوض _ مانند دو انگشت سبابه دست _ در قیامت می‌باشد، پس با اکبریت ذاتی کتاب بر سنت در بیشتر روایات ثقلین منافات ندارد.

وأنَّ اللطیفَ الخبَیر نبّأنی أنّهما لن یفتَرِقا حتّی یَرِدا علیَّ الحوضَ؛ «خدای لطیف و خبیر به من خبر داده این دو امانت گران سنگ از هم جدا نمی‌شود تا آنكه سر حوض كوثر بر من وارد شوند .» پس تمسک حقیقی به قرآن متوقف بر تمسک به اهل‌بیت در تفسیر و تأویل آن است، وکسی که در تمسک به قرآن به فکر خود یا نظر دیگران اعتماد کند و بر خلاف نظر اهل بیت آن را تفسیر و تطبیق کند، از قرآن جدا شده و در نتیجه گمراه است.

چنان‌که حدیث نبوی دیگری بر آن دلالت می کند : علی مع القرآن و القرآن مع علی⁽²⁾و حاکم در مستدرك و ذهبی در تلخیص آن هر دو حکم به صحت این حدیث کرده اند.

تأکید روی اسم لطیف ، اشاره به آن است که این انتصاب الهی از سر لطف پروردگار است، چنان‌که متکلمان تعیین امام را به مقتضای قاعده لطف می‌دانند.

واژه نبأ یعنی خبر مهم و با کلمۀ نبی از یک ریشه است و به اشتراک منبع نبوت و امامت اشاره دارد یعنی همان کسی که مرا به نبوت برگزید، مرا از نبأ ولایت و آیندۀ امامت خبر دار نمود.

نکته دیگر آنکه این جمله بر تداوم حضور فرد معصومی از اهل‌بیت در میان امت تا آخر‌الزمان دلالت می‌كند که سر سوزنی در پندار و رفتار و گفتار، از قرآن جدا نشود، زیرا همچنان كه قرآن در امت اسلامی تا قیامت دست نخورده باقی است، ثقل دیگر _ اهل بیت علیهم السلام_ نیز در میان امت اسلامیباید وجود داشته باشند، ولی گاهی در جامعه حاضر و قابل دسترسی و گاهی از دیدگان پوشیده و غایب باشند .

واین بر صحت عقیده تداوم امامت و ضرورت وجود امام معصوم حیّ تا قیامت دلالت می‌كند، تا مفسر و مجری قرآن و حافظ حدود آن باشد .چنان‌که بزرگان اهل سنت مانند سمهودی و ابن حجر به این ضرورت اعتراف کرده اند. بدیهی است چنین شخصی یک فرد معصوم است و این تنها بر عقیده امامیه قابل تطبیق است، نه آنکه مجموعه ای از علمای أهل‌بیت به صورت گروهی از قرآن جدا نشوند،

آن‌گاه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید: من جدا نشدن آن دو را از خدا خواستم و روشن است كه دعای حضرت مستجاب است.به همین دلیل به صورت قطعی خبر از جدا نشدن آن دو داده است .

اینجا و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم سه دستور مهم به امت می‌دهد:

مانند كسانی كه خلافت و امامت آنان را غصب كردند و خود را بر آنان مقدم دانستند یا كسانی كه در اعمال و اخلاق عبادی افراط می‌کنند و عابد‌تر از اهل‌بیت

می‌شوند .اینها هلاك شده و گمراه هستند .

دو جمله قبل با ضمیر مفعولی تثنیه بود ، زیرا ضمیر به ثقلین برمی‌گشت ،ولی سومی ضمیر جمع است و تنها به اهل بیت برمی‌گردد. یعنی به اهل بیت چیزی یاد ندهید . چون اینکه دیگران به قرآن تعلیم دهند، معقول نیست و تنها اهل‌بیت تغییر نکند تعلیم دیگران هستند پیامبر هشدار می‌دهد به آنان علمی نیاموزید، زیرا آنان از همه شما داناترند.

این جمله (آنان از همه شما داناترند) عمومیت داشته همه صحابه و تابعان و همه مسلمانان را تا قیامت شامل می‌شود، پس علم اهل‌بیت به قرآن و سنت و معارف دین از همۀ امت بیشتر است.زیرا آنان علوم خود را به از راه عادی كسب نكردند، بلكه از طرف خدای متعال به آنان القاء شده است از این رو آنان محتاج هیچ صحابی و تابعی نبودند و برای معارف و اخبار و احادیث خود نیازی به سلسله سند تا پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم ندارند.

نكته دیگر آنكه هدف از نهی ،جلوگیری از تعلیم آنان نیست، بلکه این نهی از انجام كاری نشدنی است. مثل آنكه بفرماید : فرد را زوج ننمایید، پس نهی می‌کند از توهم و خیال اینکه آنان جهل و نیاز علمی دارند .بنا بر این اخباری كه از آموزش ائمه معصومین علیهم السلام نزد بعضی صحابه و تابعان در بعضی تواریخ اهل سنت نقل

شده ، به دلیل همین جمله دروغ است .

و از آنجا که مهم ترین مسئله در شرح حدیث ثقلین، مصادیق اهل بیت است، آن را در بخش پنجم مورد بحث قرار می دهیم .

معرفی مولا امیرالمؤمنین علیه السلام به امامت

ثمّ أخذَ بیدِ علیٍّ رضی اللهُ عنه، فقال: منْ کنتُ أولی بهِ من نَفْسهِ فعلیٌّ ولیُّه، سپس دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود : هر كس من نسبت به خودش از او سزاوارترم، پس علی ولیّ اوست.

أللّهم وال من والاه و عاد من عاداه؛ خدایا در ولایت خود قرار ده کسی را که ولایت علی را بپذیرد و اظهار دشمنی کن با کسی که با علی دشمنی کند.

این ترجمۀ به قرینۀ معنی مولی در جملۀ قبل است . ولی ممکن است به معنای زیر باشد: خدایا دوست دار هر کس علی را دوست دارد و دشمن دار هر کس علی را دشمن دارد .

در این صورت حکمت این جمله آن است که مسئله رهبری و اعلام امامت مولی علی مسئله حساسیت برانگیزی بود و مؤمنان مخلص را شاد و منافقان و دشمنان را تحریک، و مردم را به دو صف دوست و دشمن تقسیم می‌کرد؛ بلافاصله حضرت دعا می‌كند: خدایا دوستان علی را دوست دار و دشمنان او را دشمن‌دار .

بلکه در بعضی نقل‌ها افزوده: وانصرْ من نصرَه و اخذلْ من خذلَه؛ خدایا یاری کن هر کس او را یاری نماید و خوار کن هر کس او را خوار نماید .⁽¹⁾

پس جمله ذیل _ آن چنان‌كه بعضی منكران ولایت گفته‌اند _ قرینه بر آن نیست

كه _ ولی و مولی_ در جمله قبل به معنای دوست یا ناصر است ، بلکه برای دفع خصومت دشمنان و جلب بیشتر دوستان است.

اهل‌بیت چه کسانی هستند و چرا باید معصوم باشند؟

بحث مهم در حدیث ثقلین، تعیین مصادیق اهل‌بیت و اختصاص آن به افراد معصوم از خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم یعنی شرط عصمت برای آنان است؛ زیرا اشکال می شود که اهل‌بیت، در لغت يعنی اهل خانه و خاندان، و اين کلمه شامل همسران و عمو و همۀ خویشاوندان نزديک پيامبر می‌شود و به ائمه دوازده‌گانه شیعه و حضرت فاطمه علیها السلام اختصاص ندارد .

افزون بر آنکه مراد از اهل‌بیت در حدیث ثقلین همان است که در آیۀ تطهیر اراده شده است و اهل‌بيت در آيۀ تطهیر در سياق آيات احکام همسران پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم بوده و شامل همسران می شود و آنان به اتفاق امّت، معصوم نیستند، پس اهل‌بیت معصوم نبوده و عصمت در آنان شرط نیست تا مردم در پیروی از آنان ایمن از خطا باشند.

از این رو ابن تیمیه می گوید :کلمۀ اهل‌بیت بر خلاف آنچه رافضیان می‌گویند به آل‌علی اختصاص ندارد و بین همۀ اهل بیت یعنی آل علی و آل جعفر و آل‌عقیل و آل‌عباس مشترک می‌باشد.⁽¹⁾

به چه دليل شما آن‌را به علی و یازده فرزند او يا پنج تن اصحاب کساء اختصاص می‌دهيد؟ و عصمت را برای اهل بیت شرط می دانید ؟

پاسخ: کلمۀ «اهل البيت» دو بار در قرآن كريم آمده است:

1_ هنگامی که فرشتگان، همسر ابراهیم را به تولّد اسحاق بشارت دادند. چون اين مژده در دوران پیری و بر خلاف سن طبيعى آنان بود، همسر او تعجب کرد. پس جواب آمد: «أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ»⁽¹⁾آيا از امر خدا تعجب مى‌كنيد؟ رحمت و بركات او بر اهل خانۀ شما باد كه او (خدايى) ستوده و بزرگوار است.

2_ در سوره احزاب آيۀ 33: «اِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»، این آیه خطاب به اهل‌بیت پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم و در لابه‌لای آياتىمی‌باشد که دربارۀ احكام زنان پيغمبر صلی الله علیه و آله و سلم قبل و بعد از این آیه آمده است: «وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَ أَقِمْنَ الصَّلٰوةَ وَ آتِينَ الزَّكوٰةَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَه إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً * وَ اذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَ الْحِكْمَةِ من الكتاب الجامع بين الأمرين إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً» و در خانه‌هاى خود بمانيد و همچون جاهليت نخستين (در ميان مردم) ظاهر نشويد، و نماز را بر پا داريد و زكات را ادا كنيد، و خدا و رسولش را اطاعت نمائيد، خداوند فقط مى‌خواهد پليدى و گناه را از شما اهل بيت دور كند و كاملاً شما را پاک سازد. و آنچه را از آيات خداوند و حكمت در خانه‌هاى شما خوانده مى‌شود ياد كنيد، خداوند لطيف و آگاه است.

و چون پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم پس از نزول این آیه به مدت چند ماه مقابل خانۀ علی علیه السلام می‌ایستاد و بر آنان به عنوان اهل‌بیت سلام می‌کرد، منظور خود را مشخص می‌ساخت _ چنان‌که روایات آن خواهد آمد _ پس منظور از «اهل‌بیتی» در حدیث ثقلین همان مصداق آن در آیۀ تطهیر است و برای شناخت اهل بيت در حدیث

ثقلین و عصمت آنان باید به تفسیر کلمات و جملاتی که در شأن نزول این آیه شریفه آمده است، بپردازیم .

تفسیر آیۀ تطهیر و پاسخ به اشکال فخر رازی

«اِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ ...»؛ چنان‌که بزرگان لغت گفته‌اند: إنّما ، به کسر همزه از ادوات حصر است و برای حصر و اختصاص‌دادن مفاد جمله بر جزء اخیر آن به کار می‌رود.

و همۀ لغویان و مفسران دلالت «إنّما» را بر حصر پذیرفته‌اند مگر فخر رازی، که البته وی نیز در مواضع متعدد و از جمله در آیه 36 سورۀ رعد: «قُلْ اِنَّما أُمِرْتُ اَنْ اَعْبُدَ اللَّهَ» دلالت «إنّما »را بر حصر پذیرفته است⁽¹⁾، ولی دلالت آن‌را بر حصر در آیۀ ولایت «اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ و رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنوا» انکار نموده تا دلالت آن‌را بر امامت امیرالمؤمنین علیه السلام نفی کند و بر گفتۀ خود به آیه 24 سورۀ یونس استشهاد کرده:«اِنَّما مَثَلُ الْحَيوٰةُ الدُّنْيا كَماءٍ اَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ»؛ «جز این نیست کهمثل زندگى دنيا مانند آبى است كه از آسمان نازل كرديم و بر اثر آن گياهانی مى‌رويد كه مردم و چهار پايان از آن مى‌خورند»؛ فخر رازی گفته است: إنّما در اینجا قبل از مَثَل آمده و برحصر دلالت نمی‌کند، زیرا مَثَل دنیا منحصر به این مَثَل نیست.

نقض دوم ایشان آیۀ 36 سورۀ محمد می‌باشد: «إِنَّمَا الْحَيوٰةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ»؛ زندگى دنيا تنها بازى و سرگرمى است. ایشان می‌گوید: در اینجا إنَّما دلالت بر حصر

نمی‌کند زیرا بازی و لهو در غیر زندگی دنیا هم هست.⁽¹⁾

پاسخ : علمای علم معانی می‌گویند : حصر بر دو گونه است: یا حصر صفت در موصوف، مانند: إنّما الفقیه زید و یا به عکس آن مانند: إنّما زید فقیه.

و هر یک از این دو ، بر دو قسم است: یا حصر حقیقی (از هر جهت) یا حصر اضافی(نسبی) است و هر یک از چهار قسم یا قصر اِفراد یا قصر تعیین یا قصر قلب است پس در مجموع دوازده قسم می‌شود.⁽²⁾

پس از این مقدمه می‌گوییم در دو آیه‌ای که فخر رازی بر عدم دلالت «إنّما» بر حصر استدلال کرده حصر اضافی بوده و حقیقی نیست. و از نوعحصر قلب است و آیۀ اول در اشکال فخر، یعنی آیه 24 سورۀ یونس: )إِنَّما مَثَلُ الْحَيوٰةِ الدُّنْيا كَماءٍ

أَنْزَلْناهُ...( منظور آن است که بر خلاف نظر دنیاطلبان که آن‌را طولانی می‌دانند، مَثَل دنیا از جهت ماندگاری و فنا پذیری مانند گیاهی است که تنها چند روزی سبز شده و دل‌ها و دیده‌ها را به خود جلب می‌کند سپس می‌خشکد و نابود می‌شود.

یا قصر اِفراد است یعنی می‌خواهد بفرماید هر چند دنیا مَثَل‌های زیادی دارد ولی به سائر مَثَل‌های دنیا اعتنا نمی‌شود. تنها مَثَل لازم التوجه دنیا از جهت فناپذیری مماثلت آن با گیاهی است که چند روزی سبز شده سپس می‌خشکد و نابود می‌شود. مثل آنچه خدای سبحان از پیامبران نقل می‌کند که به قوم معترض خود می‌گفتند: )إِنْ نَحْنُ إِلا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ(⁽¹⁾ما نیستیم مگر بشری مثل شما. اگر چه ایشان رسول و نبی و...نیز بوده‌اند ولی می‌خواستند بفرمایند خیال نکنید رسول نباید بشر باشد و بشر بودن با نبوت تضاد دارد. ما در بشریت هیچ فرقی با شما نداریم. پس حصر برای نفی فرق از جهت بشریت و حصر مماثلت در بشریت است اگر چه ایشان رسول و نبی و...نیز بوده‌اند .

چنان‌که حصر در: )وَمَا مُحَمَّدٌ إِلّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ(⁽²⁾به صورت قصر اِفراد آمده است؛ یعنی خیال نکنید حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم مرگ ندارد و ابدی است بلکه تنها او رسولی مانند رسولان گذشته و متوفا است (و سایر صفات ایشان قابل توجه نیست) پس اینکه دنیا امثال دیگری هم دارد به دلالت «إنّما» بر حصر خدشه ای وارد نمی‌کند .

و در پاسخ آیۀ دوم اشکال فخر یعنی آیه شریفه 36سورۀ محمد می‌گوییم: فخر رازی خیال کرده آیه حصر صفت، (لعب و لهو) در موصوف( زندگی دنیا) است از

این رو اشکال کرده : لعب و لهو در غیر زندگی دنیا هم هست.

در حالی که چنین نیست، آیه برای حصر موصوف در صفت است و می‌فرماید زندگی دنیا منحصر در لعب و لهو است؛ زیرا مبتدا در جمله قبل از خبر واقع شده و اینجا برای قصر موصوف در صفت است . افزون بر آنکه مضمون این آیۀ(دوم) با «ما و إلّا» هم در قرآن آمده که نمی‌توان دلالتحصر آن‌را انکار کرد، مانند: «وَ مَا الْحَيوٰةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ »⁽¹⁾زندگى دنيا جز بازى و سرگرمى نيست. و نظیر آن در آیۀ 64 سورۀ عنکبوت آمده است. هر توجیهی که برای حصر در آنجا بنمایید ما همان را در آیۀ 36 سورۀ محمد می‌گوییم .

در توضیح می افزاییم:

اینکه قصر در آیۀ 36 سورۀ محمد، قصر اِفراد است و معنای آیه شریفه آن است كه در چشم اهل بصیرت، لذائذ مادی دنیا تنها بازی و لهو است هیچ وجه عقلائی ندارد، زیرا گاه «دنيا» به عنوان مضاف اليه حيات واقع می‌شود؛ در اين صورت، حيات دنيا در مقابل حيات آخرت قرار می‌گيرد و محل تجارت عبادالله و مسجد اولیاء به شمار می‌رود. ولی گاهی _ مثل این آیه _ دنیا صفت حیات واقع می‌شود، «انما الحَيوٰةُ الدّنيا» يعنی: حيات دنی و پست، كه مقدمۀ حيات آخرت نيست، تمام آن لعب و لهو است؛ به عبارت ديگر، اگر بگويم: می‌خورم برای اينکه خوردن لذت دارد، در اينجا می‌شود دنيا من حيث هي الدنيا؛ بازی و لهو است، اما اگر دنيا به عنوان مقدمه آخرت باشد، لعب و لهو نيست.

«یرید»؛ فعل مضارع چون به خدای متعال نسبت داده شده عاری از زمان است، زیرا هنگامی که فعل به خود زمان مانند: «مضی الزمان» یا مجردات غیر

زمانی نسبت داده شود بر زمان خاصی دلالت ندارد⁽¹⁾.

مانند «یُریدُ اللهُ بِکُمُ الیُسرَ»⁽²⁾که بر تعلق ارادۀ او به یسر و سهولت بر مسلمین بدون لحاظ زمان خاص دلالت می‌کند. پس ارادۀ اذهاب رجس و عصمت اهل‌بیت به بعد از نزول این آیه اختصاص ندارد تا تنها بر عصمت پس از نزول دلالت کند.

«اهل البيت»؛ این کلمه منصوب است بنا بر باب اختصاص و مدح یعنی اخصّ و امدح اهل البيت و احتمال ضعیف دارد که منصوب از باب ندا باشد: «يا أهل البيت» در هر دو صورت این کلمه مفسّر ضمير عنكم (محصور فیه) است و در نتيجه آیه تطهیر بر حصر اراده خدا در عصمت اهل بيت: دلالت می کند. و این حصر دو معنی دارد : 1_ حصر اراده خدا در تطهیراهل بيت:،یعنی خدا غير از اراده عصمت، ارادۀ ديگرى دربارۀ آنان ندارد.

2_ حصر اراده خدا در تطهیر خصوص اهل بيت: و مفادش اين مى‌شود كه خدا در این امت ارادۀ تطهیرِ غير اهل بيت ندارد.

مثل آنكه كسى بگويد: من تنها براى زيارت شما آمدم كه مى‌فهماند اوّلاً براى زيارت آمده و مقصودى ديگر نداشته است. ثانياً مى‌فهماند كه فقط براى زيارت شما ،نه افراد ديگر آمده است.

«یُریدُ اللهُ لیُذهِبَ عَنکُم»؛ اراده ، از ماده « رود » اجوف واوی به معنی مشیت و قصد است⁽³⁾و راغب در مفردات می‌گوید: اراده: احساسی است مرکب از میل و نیاز

و آرزو به معنی کشش نفس به طرف چیزی همراه حکم به اینکه آن چیز سزاوار است⁽¹⁾

و إلارادة منقولة من راد يرود إذا سعى في طلب شیء و الإرادة في الأصل قوة مركبة من شهوة و حاجة و أمل و جعل اسماً لنزوع النفس إلى الشیء مع الحكم فيه بأنه ينبغي أن يفعل أو لا يفعل.

.

در نتیجه تعدیه آن به باب افعال (اراده) تقویت و تأکید مشیت و قصد یعنی خواستن و گاهی اظهار خواستن است. و معنی دیگر مانند رضا و محبت معنی مجازی است . و اراده دو قسم است: ارادۀ تکوینی یا تشریعی

1_ اراده تکوینی : اگر اراده خدا به فعل خودش تعلق گیرد و مشروط به فعل اختیاری بنده نباشد ارادۀ حتمی است و مراد از آن جدا نمی شود مانند ارادۀ یسر یا نفی حرج در تشریع در «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ »⁽²⁾خدا برای شما مسلمین آسانی را می‌خواهد نه سختی را. و همچنین است در آیۀ: «يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ»⁽³⁾خدا می‌خواهد کار را بر شما سبک کند. در این موارد اراده تکوینی حتمی بوده و قابل تفکیک از مراد نیست، از این رو می‌گوییم هیچ عسر وحرجی در شریعت اسلامی نیست.

2- اراده تشریعی: اگر اراده خدا مشروط و معلّق بر فعل بنده باشد اینارادۀ تشریعی و مشروط است و پس از تحقق شرط آن تخلّف نمی پذیرد . مانند ارادۀ توبۀ بر بنده از طرف خدا که مشروط به توبۀ بنده است ( آیۀ 27 سورۀ نساء ) اگر بنده توبه کند، حتماً او می پذیرد و ارادۀ تطهیر در آیۀ وضو چنین است یعنی اولاً مشروط به

عمل غسل و تیمم و وضوی بنده است. البته این اصطلاح به سبب تعلیم معارف است و در متون اولیه نیامده است .

حال می گوییم اراده در آيۀ تطهیر ، ظاهر در ارادۀ تكوينى است نه تشريعى؛ توضیح آنکه : ارادۀ تشريعى به فعل غیر تعلق مى‌گيرد مثل اینکه خداوند از ما نماز و روزه و حج و جهاد خواسته است. و مراد از اراده تشريعی خدای متعال ، احكام شرعی اوست و در انجام آن اختیار انسان واسطه می‌خورد. ازين رو انجام آن حتمی نیست .

اما ارادۀ تكوينى هر کس به فعل خودش تعلق می گیرد و انجام آن محتمل است ولی انجام ارادۀ تكوينى خدای متعال حتمی است؛ زیرا او بر هر کاری قادر است و هر گز مراد تكوينی او از اراده‌اش تخلّف نمى‌كند، و چون ارادۀ تطهير تنها به اهل‌بیت تعلق گرفته پس این اراده تكوينى است، زیرا ارادۀ تشریعی خدای متعال به خوب شدن از راه طاعت، به عده‌ای خاص منحصر نیست .

و این ارادۀ تكوينی ملازم با مراد و موجب تحقّق عصمت اهل‌بیت است، زیرا مراد تكوينی خدا از اراده‌اش تخلّف نمى‌پذيرد: «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»⁽¹⁾.

به ویژه آنکه با مفعول مطلق (تطهیراً) برحصول طهارت تأکید می‌کند پس مراد آن قطعاً حاصل می شود. مخصوصاً که پس از نزول آیه، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای زوال پلیدی و تطهیر از اهل بیتش دعا کرد و دعای حضرت قطعاً مستجاب است.

در توضیح می افزاییم : احکام همسران حضرت ، مانند سایر تکالیف حاکی از ارادۀ تشریعی خدای متعال بوده و با اینکه این تکالیف از همۀ زنان خواسته شده است، اختصاص خطاب به همسران به سبب تأکید بر رعایت بیشتر اوامر و نواهی

الهی به وسیله آنان است، زیرا به سبب همسری پیامبر مورد طمع مغرضان هستند، به همین دلیل، مسئولیت آنان مضاعف است.

و غرض از این تکالیف، رسیدن مکلف به طهارت روحی است کهحکمت همۀ تکالیف شرعی است و حصول آن مشروط به انجام کامل تکالیف الهی است و اين فضيلت خاصی براى اهل‌بيت نخواهد بود.

عدم تنافی ارادۀ تکوینی با اختیار

آیا اراده تكوينى بر طهارت موجب عصمت جبری و غیراختياری نمی‌گردد تا پیرو آن گفته شود این طهارت و عصمت جبری فضیلت نیست؟

پاسخ: اراده تكوينى بر طهارت در اينجا بی واسطه نیست تا موجب جبر و سلب اختيار گردد. بلکه اراده تكوينى به علم و ایمان کامل آنان تعلق گرفته یعنی خدای متعال به آنان علم کامل به حسن اوامر و قبح نواهی و ایمان و اراده محکمی داده است که به اختیار خود گناه نکنند و آگاهی‌ها و مبادى فكرى و روحى آنان سبب مى‌شود كه با ميل و اراده خود از فکر و عمل قبیح چشم بپوشند.

پس منشأ این طهارت، علم و ارادۀ موهبتی الهی به آنان بر اساس حکمتی است که باعث عصمت اختیاری آنان شده است. چنان‌که هیچ عاقلی میل به خوردن عسلی که می داند زهر آلود است، نمی‌کند با اينكه قدرت بر اين كار و میل به خوردن عسل دارد .

از اين رو در روايات صحيح، رجس در آيۀ تطهیر به شک تفسير شده و شک به معنای شک در نظارت خدا یا شک در دین، منشأ هر گناه و انحراف انسان است و مقابل آن علم اليقين است كه باعث عصمت اختياری صاحب آن است. بعضی از این روایات به شرح زیر است:

محمد بن الحسن الصفار عن محمد بن خالد الطيالسي، عن سيف بن عميرة، عن أبي بصير، عن أبي جعفر علیه السلام ، قال: الرجس: هو الشك، و لا نشك في ديننا أبداً⁽¹⁾. امام باقر علیه السلام فرمود : رجس (در آیۀ تطهیر )شک است و ما اهل‌بیت هرگز در دین خود شک نمی‌کنیم.

ابن بابويه، قال: حدثنا أبي، و محمد بن الحسن بن أحمد بن الوليد (رضي الله عنهما)، قالا: حدثنا عبد الله بن جعفر الحميري، عن محمد بن الحسين بن أبی‌الخطاب، قال: حدثنا النضر بن شعيب، عن عبد الغفار الجازي، عن أبيعبدالله علیه السلام ، في قول الله عزّ و جل: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»، قال: «الرجس: هو الشك⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمود: منظور از رجس در آیۀ تطهیر، شک است».

و اين تطهیر الهى موهبت ويژه‌اى است كه به پيغمبران داده شده و به ديگران داده نشده است، ولى بايد توجه داشت كه خداوند اين امتياز را به خاطر مسئوليت سنگين رهبرى به آنان داده. بنابر اين امتيازى است كه بهرۀ آن به همگان مى‌رسد و اين عين عدالت است، درست مانند امتياز خاصى است كه خداوند به پرده‌هاى ظريف و بسيار حساس چشم داده تا انسان ببیند و تمام بدن از آن بهره ببرد.

سؤال : چرا خدای متعال در میان بندگان تنها به اهل‌بیت: چنین لطفی داشته است، در حالی که اگر به دیگران هم آن علم و ایمان کامل را می‌داد عصمت می یافتند؟

پاسخ : تفاوت بندگان در نعمت‌های مادی و معنوی الهی امری بدیهی و روشن است و سؤالی است که همۀ موحدانِ قائل به عدل و حکمت الهی باید به آن پاسخ دهند . ما در اینجا یک تفاوت مخفی بر تفاوت‌های مقبول دیگر افزودیم. هر پاسخی که در توجیه تفاوت‌های دیگر دادیم در اینجا هم می گوییم . ولی افزون بر آن پاسخ ها ،آنچه از آیه 172 سورۀ اعراف دربارۀ عالم ذرّ و روایات ذیل آن استفاده می‌شود این است که اهل‌بیت این شایستگی برای عصمت را در امتحان عالم ذرّ به دست آوردند.⁽¹⁾

ترکیب «یرید الله لیذهب»

«یرید الله»؛ مفعول به، می‌خواهد و سه احتمال در آن است:⁽²⁾1_ مفعول به آن « احکام همسران مذکور » باشد که مقدر است، در این صورت لام در «لیذهب عنكم» تعليليه است.یعنی خدا آن احکام را اراده کرد تا شما را پاک کند . این احتمال مستلزم حذف و خلاف ظاهر است.

ثانیاً اين احتمال كه مدلول آیۀ تطهیر را علت احکام همسران می‌داند آن را

مختص به همسران می کند و این خلاف اجماع مسلمين و روایات شأن نزول است.

2_ «یرید الله» به تأويل مصدر رفته ، مبتدا_ و« لیذهب عنكم»پس از تأويل مصدر رفتن ، خبر آن باشد: «أی أراده الله، إذهاب الرجس عنکم» در نتیجه خبر به جای مفعول به، است و نتيجۀ معنوی آن مانند احتمال سوم عصمت اهل‌بیت است. این احتمال هم خلاف ظاهر است؛ زیرا «یرید الله» بدون حرف مصدری تأويل مصدر و تبديل به اراده الله نمی‌شود.

3_ مفعول به آن « لیذهب عنكم» باشد، أی: یرید إذهاب الرجس عنکم .

این احتمال صحیح است، در این صورت لام « لیذهب عنكم » زائده برای تأکید و فعل منصوب به «أن» مقدر است یا «لام »به معنای «أن» است.

چنان‌که ابوالفتوح رازی در آیۀ 26 سورۀ نساء: «يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ» می‌گوید: «نحويان در اين «لام» چند قول گفتند: يكى آنكه به معنى «أن» است، و اين قضيّه در مادۀ اراده و امر باشد که «لام» و «أن» متعاقب باشند، چنان كه حق تعالى گفت: «أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ...، وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ ...»،

و باشد كه جمع كند ميان «لام» و «كى» و «أن»، زجّاج گفت: روا نباشد كه «لام» به معنى «أن» بود، براى آنكه در «كى» مى‌شود، و «أن» در «كى» نشود.⁽¹⁾

معنای اذهاب رجس و تطهیر در آیه

«لیذهب»؛ باب اِفعال، فعل مجردش «ذهب» یعنی رفت و متعدی آن «ذهب به و اَذهَبَ_ او را برد » گاهی بی واسطه مفعول می‌گیرد، مانند: «اذهبه»، یعنی او را برد. ولی اگر با « عن» كه برای مجاوزه است⁽¹⁾متعدی شود گاهی به معنای رفع شیء موجود و گاهی به معنای دفع شیء ممکن غیر موجود است.

مانند دعای حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم برای حضرت امیر علیه السلام «اللّهم اذْهَب عَنهُ الحَرَّ و البَرد»، یعنی نگذار سرما و گرما به او برسد، نه اینکه پس از رسیدن آن‌را بر طرف کن. و در دعاى روزها و شب‌های‌ماه رمضان آمده: اللّهم صلّ علىٰ محمّد و آل محمّد و اذهَبْ عَنّي فيه النُّعاسَ و الكَسَلَ و السّأْمَةَ و الفَتْرَةَ و القَسْوَةَ و الغَفْلَةَ و الغِرَّةَ⁽²⁾

خدایا بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و در این ماه از من بر طرف کن: خواب‌آلودگی و کسالت و خستگی و سستی و قساوت و غفلت و غرور را».

پس «لِیُذهِبَ عَنکُم الرَّجس» یعنی پلیدی موجود را از شما زایل کند، (رفع) یا پلیدی ممکن غیرموجود را از شما دور نماید، (دفع).

و به قرینۀ آنکه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم داخل اهل بیت است و آن حضرت به اجماع مسلمین قبل از نزول این آیه معصوم بود و اگر اذهاب به معنای (رفع پلیدی موجود )

باشد مستلزم عدم عصمت آن حضرت قبل از نزول آیه (سال ششم هجرت) و بر خلاف اجماع مسلمین است و چون اذهاب رجس در حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم به معنای دفع رجس از اول عمر است، پس اذهاب رجس در چهار تن دیگر اهل‌بیت نیز به معنای دفع رجس از اول عمر آنان است وگر نه تفکیک در دلالت آیه لازم می آید به اینکه اذهاب دربارۀ حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم به معنای دفع و دربارۀ چهار تن دیگر به معنای رفع باشد و اینخلاف ظاهر است.

در نتیجه مدلول آیه آن است که خدای متعال نمی‌گذارد از اول عمر به اهل‌بيت آلودگی برسد و این بر عصمت از اول عمر اهل بیت دلالت می‌کند، چنان‌که شیخ مفید این گونه به اشکال پاسخ داده است .⁽¹⁾

معنای «الرجس»

رجس یعنی آلودگى و پليدى یا آنچه طبع انسان آن‌را پلید و آلوده می‌شمارد یا از آن متنفّر است⁽²⁾. این کلمه ده بار در قرآن به‌کار رفته است و بر معانی مختلفی تطبیق شده و بر دو دسته است: گاهى در اشیاء مادی است، مانند پليدى خوک و مردار و شراب و بت‌ها و اسباب قمار و بخت‌آزمایی مانند: «إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»⁽³⁾«اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، شراب و قمار و بت‌ها و ازلام (چوب‌های بخت آزمایی) پليد و از

عمل شيطان‌اند از آن‌ها دورى كنيد تا رستگار شويد.»

و گاهى آلودگى در عقاید باطنی و صفات معنوى است، مانند وسوسۀ شیطان، گناه ، بیماری معنوی دل ،گمراهی ، كفر و شرک و شکّ و كردار ناپسند. چنان‌كه فرمايد: «وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ»⁽¹⁾

و امّا آن كسانى كه در دل‌هاى آنان مرض است نزول آیات قرآن، پليدى تازه بر روى پليدى سابق آنان وارد مى‌كند».⁽²⁾و نیز «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَمِنَ الأوْثَانِ»⁽³⁾« از پلیدی بت‌ها بپرهیزید». روشن است که این کلمه مشترک لفظی نیست بلکه مشترک معنوی و جامع آن پلیدی و قذارت است پس اگر بدون قرینه در جایی به کار رود اطلاق آن هر نوع پلیدی ظاهری و باطنی و مادی و معنوی را می گیرد به ویژه در آیۀ تطهیر که«الرجس» با الف و لام برای جنس است و بر استغراق دلالت می‌كند؛ زيرا اصل در الف و لام اين است. پس این جمله هر نوع پلیدی و هر عقیدۀ باطل و هر خُلق ناپسند و هر عمل قبیحی را از اهل‌بیت نفی می‌کند و این همان عصمت است .

«اهل البیت»

اهل و آل دو كلمه است كه يک معنى دارد. اهل اگر به چیزی اضافه نشود به معنای شایسته و سزاوار می آید⁽¹⁾مانند این دعا: «اللهم إن لم أکن أهلا أن أبلُغَ رحمتَک فرحمتُک أهلٌ أن تَبلُغَنِي».⁽²⁾

ابن منظور می گويد: اصلِ آل، اهل بود «ها» تبديل به همزه شد «أأل» شده، و چون دو همزه متوالى بوده ، دومى تبديل به الف شده است، مثل آدم و آخر و آمَنَ.... و می افزايد: اهل البيت يعنى ساكنان آن خانه، اهل الرجل يعنى خاص ترين افراد نسبت به آن مرد،اهل بيت پيامبر يعنى همسران، دختران و داماد او يعنى على علیه السلام . و گفته شده كه اهل البيت يعنی زنان پيامبر و مردانى كه از خانوادۀ اويند.⁽³⁾

احمد بن‌فارس به نقل از خليل بن احمد ، اهل مرد را همسر او و تأهُّل را ازدواج و اهل‌بيت را ساكنان خانه دانسته و می‌گوید: اهل اسلام يعنى گروندگان به آن دین.⁽⁴⁾

راغب در مفردات می گوید : اهل البیت يعنى كسانى كه نسب يا دين يا حرفه یا خانه و یا شهری، آنان را با يكديگر جمع مى‌كند و آنان را اهل و خانواده آن شخص گويند، پس _ أهل الرّجل _ در اصل كسانى هستند كه خانه‌اى واحد، آنان را يک‌جا فراهم مى‌آورد.

سپس اين معنى توسعه يافته و آن را دربارۀ كسانى گفته‌اند كه نسب خانوادگى

واحدی آنان را با آن شخص جمع می کند.

و پس از اسلام اصطلاح «اهل‌بيت» بدون قید تنها بر خاندان پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم اطلاق شده و آنان با اين عنوان شناخته شده‌اند، چنان‌كه در اين آيه قرآن آمده است: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ».⁽¹⁾

و أهل الرّجل: به همسر مرد نيز گفته شده و أهل الاسلام به كسانى كه دين اسلام دارند اطلاق می‌شود».⁽²⁾

سخنان اهل لغت، نشان مى‌دهد كه جامع مفهوم «اهل» به اخص افراد به شخص است و شامل همه كسانى مى‌شود كه از راه نسب و سبب يا تعلیم و تربیت رابطۀ ویژه‌ای با شخص دارند، و معانی همسر و فرزندان و شاگردان علمی یا تربیتی شخص، مصادیق آن معنای جامع هستند.

و چون اهل هر کسی به اعتبارات مختلف فرق می‌کند ممکن است فردی به یک اعتبار اهل او باشد و به اعتبار دیگر نباشد، مثلاً زن و فرزند کسی از نظر قرابت نسبی یا سببی اهل او باشند ولی از نظر علمی یا تربیتی اهل او نباشند، از این رو راغب می‌گوید: و چون شریعت اسلام حكم به نفی نسب ميان مسلمان و كافر كرده، در باره پسر نوح به علّت نافرمانى از پدرش می گوید: او از اهل تو نیست ، گويى از نسب او خارج شده و خداوند او را به عنوان عمل (فرد) غير شايسته معرّفى مى‌نمايد . مانند آيه 46سورۀ هود: «إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ»⁽³⁾.

مرحوم طبرسی می گوید : الف و لام البيت در آیۀ تطهیر، الف و لام عهد است و

مقصود از آن بيت نبوّت و رسالت است، و عرب مكانى را كه به آن پناه برده مى‌شود بيت گويد، و براى همين انساب عرب را بيوت ناميده‌اند و می‌گویند بیوتات العرب، ... همۀ امّت اسلامى اتفاق كرده‌اند بر اينكه مقصود از اهل البيت در آيه، اهل بيت پيغمبر ما صلی الله علیه و آله و سلم است، سپس اختلاف كرده‌اند. عكرمه گويد: از اهل البيت، زنان پيغمبر را اراده كرده براى آنكه اوّل آيه خطاب به آن‌هاست.ابو سعيد خدرى و انس بن مالک و وائلة بن اسقع و عايشه و امّ‌سلمه گويند، كه آيه مختص به رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم و على و فاطمه و حسن و حسين: است...».⁽¹⁾

آن‌گاه برای «البیت» سه احتمال وجود دارد و به همان اعتبار، اهل آن معنی پیدا می‌کند: 1_ بیت سکونت 2_ بیت قرابت 3_ بیت نبوت . معنای اول و دوم لغوی و عرفی است ولی معنای سوم شرعی است و اهل آن به معرفی شارع نیاز دارد.

نظر علما در مراد از اهل‌البیت و نظر حق

اشاره

دربارۀ اهل بیت در حدیث ثقلین و آیۀ تطهیر اقوال زیادی بین علمای اسلام است که مهم‌ترین آن شش نظر است:

2.متقین از امت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم .

نظر پنجم و ششم دیدگاه شیعه امامیه و مورد نظر ماست. هر چند اهل‌بیتاز نظر لغوی همسران و خویشاوندان دیگر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را می گیرد ولی اهل‌بیت در اینجا معنای عام لغوی‌اش نیست، بلکه الف و لام برای عهد (حضوری و ذهنی) است و اشاره به جمع خاصی در حضور پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است که آیۀ تطهیر در شأن آنان نازل شد، به‌گونه‌ای که لفظ اهل‌بیت اصطلاح شرعی در این معنی شد و چهار دلیل بر صحت این نظر و نفی اقوال دیگر دلالت می کند و عموم لغوی اهل بیت را تخصیص می زند :

دلیل اول :روایات مفسّر اهل‌البیت

این روايات پنج دسته است :

دسته 1_ رواياتی که از اجتماع پنج تن در خانۀ ام سلمه پس از نزول آیه زیر کساء (چادر شب) خبر می دهد و در بعضی از آن‌ها حضرت برای تطهیر اهل‌بیت دعا کرده و به همسران خود اجازۀ دخول در آن نمی‌دهد. و چنان‌که آلوسی بغدادی _ مفسر متتبع اهل سنت _ می‌گوید : این روايات آن قدر زیاد است که به شماره در نمی آید.⁽²⁾

مانند روایت ترمذی که به سند معتبر از عمر بن ابی سلمه، فرزند امّ سلمه نقل

می‌کند: «قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ عَلَى النَّبِىِّ _ صلی الله علیه و آله و سلم _ :«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا» فِى بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ فَدَعَا فَاطِمَةَ وَحَسَنًا وَحُسَيْنًا فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ وَعَلِىٌّ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَجَلَّلَهُمْ بِكِسَاءٍ ثُمَّ قَالَ: «اللَّهُمَّ هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَيْتِى فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا ». قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ يَا نَبِىَّ اللَّهِ قَالَ: «أَنْتِ عَلَى مَكَانِكِ وَأَنْتِ عَلَى خَيْرٍ»؛ هنگامی که آيۀ تطهير: «انّّما يريد الله ليذهب عنکم الرّجس أهل البيت» در خانه امّ سلمه نازل شد، پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم حضرت فاطمه و حسن و حسين را فرا خواند، در حالی که (حضرت) علی پشت سر بود . پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آنان را با کسائی (چادر شب) پوشانيد و سپس فرمود: خداوندا اين‌ها أهل بيت من هستند . پس پليدی را از آنان دور کن و آنان را پاکيزه ساز. در اين حال ام سلمه پرسيد: آيا من هم از اهل بيت هستم؟ (و می توانم زير کساء بيايم) حضرت فرمود: تو جایگاه خودت را داری و تو به سوی خيری⁽¹⁾.

این پاسخ حضرت به خوبی می رساند اهل‌بیت همان پنج تن هستند و شامل همسران نمی‌شود.

ترمذی درباره سند اين حديث می‌گويد: سند این خبر معتبر است ولی از اين طريق_ طريق عمر ابن سلمه _ غريب است. البته از طرق ديگر به همين مضمون روايات متعدد از طريق اهل سنت رسيده است .

کمال بسیونی _ محقق کتاب اسباب النزول واحدی _ می‌گوید: ترمذی افزون بر این طریق، این حدیث را در کتاب التفسیر از شهر بن حوشب از ام سلمه نقل کرده و

گفته «هو حسن»؛ این سند خوب است، بلکه بهترین سند برای این دسته روایات است. و افزوده همین روایت را حاکم نیشابوری از طریق عطاء بن یسار از ام سلمه نقل کرده و گفته سند آن صحیح است و ذهبی هم در تلخیص مستدرک با او موافقت نموده است.

و نیز احمد بن حنبل با سند خود از عطاء بن ابی رباح از کسی که از امّ سلمه شنیده نقل کرده است که امّ‌سلمه گفت: پیامبر در خانۀ من بود، فاطمه دیگی پر از غذا آورد و با هم خدمت پیامبر رسیدیم، حضرت فرمود: شوهر و فرزندانت را هم بخوان. آنان آمده مشغول خوردن غذا شدند و در حالی که پیامبر بر کسای( چادر شب« خیبری نشسته بود، این آیه نازل شد: )إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».

حضرت آنان را با کنارۀ چادر شب پوشانيد و دست خود را بیرون آورد و فرمود: خداوندا، اين‌ها اهل بيت و خواص من هستند . پس پليدی را از آنان دور و آنان‌را پاکيزه ساز. بقیۀ حدیث مانند حدیث سابق است.⁽¹⁾

و در سند دیگری از شهر بن حوشب پس از نقل این حدیث، امّ سلمه می‌گوید: من چادر را بالا زده که زیر آن بروم پیامبر آن‌را از دست من کشید و فرمود: تو بر خیری.⁽²⁾

نظير اين روايت را طحاوی م 321ق با سند خود به اين صورت نقل می‌كند: فاطمه غذایی طبخ نمود و برای پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم در منزل امّ سلمه آورد، پيامبر فرمود: ای دخترم، فرزندان و پسر عمويم را نزد من فراخوان. وقتی حاضر شدند ... دنباله

حدیث به صورت سابق است.

بلکه میرحامد حسین هندی در عبقات می‌گوید: این حدیث را دوازده نفر از صحابه به شرح زیر نقل کرده‌اند. 1_ عائشه 2_ امّ سلمه 3_ عبدالله بن عباس 4_ سعد بن وقاص 5_ ابو الدرداء 6_ انس بن مالک 7_ ابو سعید خدری 8_ واثلة بن الاسقع 9_جابر بن عبدالله انصاری 10_ زید بن ارقم 11_ عمر بن ابی سلمه 12_ ثوبان مولی.⁽¹⁾

با این توضیح بطلان نظر تفسیر ابن عاشور که نزول آیه را درباره همسران، و اصحاب کساء را ملحق به اهل‌بیت به دعای حضرت دانسته ، روشن شد. ⁽²⁾

دسته 2_ رواياتی كه از اجتماع پنج تن زیر کساء پس از نزول آيۀ تطهیر خبر می‌دهد و پيامبر اكرم اهل‌بيت خود را خصوص این چهار تن دانسته، بر روی آنان کسائی انداخت و آیۀ تطهیر را برای آنان خواند و برای آنان دعای تطهیر کرد و همسران خود را در آن جمع راه نمی‌دهد، مانند روایت مسلم که از صفيه بنت شيبه از عائشه روایت می‌کند: خرج النبی صلی الله علیه و آله و سلم غداة و عليه مرط مرحل من شعر أسود فجاء الحسن بن علي فأدخله ثم جاء الحسين فدخل معه ثم جاءت فاطمة فأدخلها ثم

جاء علي فأدخله ثم قال «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یک روز صبح در حالی که عبائی از کرک موی سیاه بر تن داشت از خانه بیرون آمد. حسن و حسین نزد او آمدند، ایشان را زیر عبا گرفت، بعد فاطمه و علی آمدند آنان را هم زیر عبا گرفت، آن‌گاه اين آیه را خواند: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».

حاكم نیشابوری و ذهبی در تعلیقه مستدرک می‌گويند : این حدیث با شرایط بخاری و مسلم صحیح است ولی آن‌را نقل نکرده‌اند، در حالی که ظاهراً مسلم با تفاوت بسيار كم نقل كرده است.⁽²⁾

دسته3_ رواياتی كه پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم پس از جمع کردن و پوشاندن آن چهار تن با کساء بدون قرائت آيه تطهير ، اهل‌بيت خود را این چهار تن دانسته است و برای آنان دعای دفع رجس و تطهیر می کند و همسرانش را از آن بیرون می‌داند. مانند روایتی که ابن كثير از عوام بن حوشب و او از عموی خود نقل می كند که با پدرم بر عایشه وارد شديم درباره علی از او سؤال كرديم ...

عایشه گفت: خودم ديدم پيامبر اکرم[ صلی الله علیه و آله و سلم ]، علی، فاطمه، حسن و حسين را فراخواند و بر روی آنان پارچه‌ای افكند و فرمود: «اللّهمّ هؤلاء أهل بيتي فأذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهيراً، (خدایا اینان اهل‌بیت من هستند، پليدی را از آنان ببر و آنان را كاملاً پاكيزه ساز).

عايشه می‌گويد: من نزديک شدم و گفتم: آيا من هم از اهل‌بيت تو هستم؟

حضرت فرمود: «تَنَحَّيْ، فإنّک عَلیٰ خَیرٍ»؛ ای عایشه، دور شو (از اين جمع ، تو از اهل‌بيت نيستی) تو بر خیری.⁽¹⁾

کلمه «تَنَحَّيْ» به خوبی بر عدم شمول آیه تطهیر نسبت به همسران حضرت دلالت می‌كند. نه چنان‌که ابن عاشور گفته: تو از اهل‌بیت به حکم آیه هستی و نیاز به دعای من نداری!

در روایت حاکم از واثلة بن اثقع می‌گوید: ديدم که پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم ، علی، فاطمه، حسن و حسين را فراخواند و بر روی آنان پارچه‌ای افكند و فرمود: «اللّهم هؤلاء أهل‌بيتي، اللّهم أهل بيتي أحق (خدایا اینان اهل‌بیت من هستندپليدی را از آنان ببر و آنان را كاملاً پاكيزه ساز و أهل‌بيت من سزاوارترند).

حاکم می‌گوید : این حديث با شرایط بخاری و مسلم صحيح است ولی آنان این حدیث را نیاورده‌اند. و ذهبی در تلخيص مستدرک آن‌را تنها به شرط مسلم صحیح می‌داند.⁽²⁾

دسته 4_ روایاتی که بر نزول آیه دربارۀ پنج تن دلالت کرده ولی از اجتماع آنان خبر نمی‌دهد، مانند آنچه طبری روایت می کند : حدثني محمد بن المثنى، قال: ثنا بكر بن يحيى بن زبان العنزي، قال: ثنا مندل، عن الأعمش، عن عطية، عن أَبي‌سعيد الخدري، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «نزلَت هَذِهِ الآيَةُ فِي خَمْسَةٍ: فِيَّ وَ فِي عَلِيٍّ رَضِيَ الله عَنْهُ وَحَسَنٍ رَضِيَ الله عَنْهُ وَ حُسَيْنٍ رَضِيَ الله عَنْهُ وَفَاطِمَةَ رَضِيَ الله

عَنهَا : «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّه لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا».⁽¹⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود : این آیه (تطهیر) دربارۀ پنج نفر نازل شده: دربارۀ من و علی رضی الله عنه و حسن رضی الله عنه و حسین رضی الله عنه و فاطمه رَضِيَ الله عَنْهُا» این روایت صریح در شمول اهل‌بیت بر خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است.

دسته 5_ روایاتی که می گوید : پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به مدت چهل روز یا یک ماه یا شش ماه یا هفت یا هشت یا نه ماه ، هر روز صبح با صدای بلند آیۀ تطهیر را بر در خانۀ علی علیه السلام می‌خواند،و با این کار خود اهل بيت را برای مردم مشخص می‌فرمود. پس اهل‌بیت از معنای عام لغوی خارج و در افراد خاصی حقیقت شرعیه شد. و این روایات فراوان است از جمله ترمذی با سند معتبر از انس بن مالک نقل کرده که پیامبر اکرم شش ماه هنگام نماز صبح مقابل خانه فاطمه می ایستاد و صدا می‌زد: «الصلاة یا أهل البیت»؛ ای اهل‌بیت نماز را به پا دارید. آن‌گاه آیه تطهیر را می‌خواند. و در روایت أبیالحمراء از قول حضرت آمده است: «السلام علیکم أهل البیت»⁽²⁾.

و همین روایت را سیوطی از أبی الحمراء نقل کرده، و به مدت هشت ماه آمده است.

و در نقل دیگر از ابن عباس آمده است: این کار را نه ماه در همه اوقات نماز می‌کرد.⁽¹⁾

و با این کار حضرت منظور خود را از اهل بیت برای مردم به وضوح بیان نمود. تکرار این عمل در این مدت طولانی به سبب اهمیت شناخت اهل‌بیت برای مردم بود.

حاکم حسکانی در شواهد التنزیل، 137 روایت در اختصاص اهل‌بیت به پنج تن آورده است⁽²⁾. چنان‌که علامه بحرانی، 41 روایت از کتب معتبر اهل سنت در این باره نقل کرده است⁽³⁾.

این پنج دسته روایات، اهل‌بیت را در زمان نزول آیه معرفی می‌کند. پس منافاتی ندارد که به دلیل معتبر دیگر، صلی الله علیه و آله و سلم امام معصوم از نسل امام حسین به آنان ملحق شوند .

افزون بر آنکه قرار گرفتن اهل‌بیت درکنار قرآن در حدیث ثقلین و معرفی اولین فرد آنان در روز غدیر به عنوان امام اشاره به معنی خاص اهل‌بیت است.

این دلیل اول بر نظر شیعۀ امامیه در مراد از اهل‌بیت در آیه تطهیر و حدیث ثقلین.

دلیل دوم: قرائن لفظیه در آیۀ تطهیر

دلیل دوم : قرائن لفظی بر مراد از اهل البیت به نظر شیعۀ امامیه در خود آیه تطهیر

است که مفهوم لغوی آن‌را تقیید می کند. این قرائن به شرح زیر است :

الف: تغییر ضمیر از جمع مؤنث در آیات سابق و لاحق به جمع مذكر (عنكم و يطهركم) در آیۀ تطهیر بر تغيير مخاطب از همسران پيامبر به گروه ديگری که غالب آنان مذکرند،دلالت می‌کند.

پس علت تذکیر ضمیر به سبب آن است که اغلب مخاطبان آن مذکر بوده‌اند، در حالی که اگر شامل همسران شود آنان هم رتبۀ حضرت علی و حسنین: و همه معصوم یا همه غیر معصوم بودند و مجموع مخاطب دوازده نفر می شدند که بیشتر آنان مؤنث بودند، هشت همسر به اضافۀ حضرت فاطمه در مقابل سه مذکر، در آن صورت وجهی برای تغلیب سه مذکر بر نُه مؤنث نبود، بلکه باید ضمیر مانند آیۀ سابق و لاحق مؤنث می‌آمد.

پس، از اینکه ضمایر خطاب مذکر آمده می‌فهمیم که بر خلاف آیه قبل و بعد آیۀ تطهیر ، همسران مورد خطاب نیستند بنابراین، تذکیر ضمیر تنها به دلیل تذکیر لفظی اهل بیت نیست.

چنان‌که اگر آیۀ تطهیر بیان علت احکام شدید همسران باشد باید ضمیر جملۀ تعلیلیه همسان احکام معلله مؤنث باشد و در آن صورت تغییر صیغۀ جمع بیوت و تغییر ضمیر جمع مؤنث به مذکر صحیح نبود.

ب : الف و لام، «البیت» یا برای جنس است یا استغراق و یا عهد . احتمال اول مردود است، زیرا الف و لام جنس ، در مواردى به کار مى رود که مقصود بیان حکم طبیعت و جنس بیت باشد و اینجا چنین نیست ، استغراق نیز مقصود نیست وگرنه شایسته بود مانند آغاز آیه «وَ قَرْنَ فِى بُیُوِتکُنَّ» به جاى مفرد صیغه جمع «اهل البیوت» بیاورد، پس احتمال سوم متعیّن است و مقصود از «البیت» بیت واحد

معهودی است که اهل مشخصی دارد و آن اهل مشخص در آن خانۀ معهود به قرینۀ روایات شأن نزول و اصحاب کساء غیر از پنج تن کسی نیست.

ج : تغییر صیغۀ جمع بیوت در آیات قبل و بعد آیۀ تطهیر ، به صیغه مفرد با الف ولام ( اهل البیت) قرینه دیگر است بر اینکه منظور از آنان غیر از اهل بیوت در آیات سابق است که احکام خاصی به عنوان همسران به ایشان خطاب شد.

دلیل سوم: عطف اهل بیتی بر عترتی

در بسياری از روايات حدیث ثقلین از جمله روایت ترمذی و احمد و طبرانی از حذیفه (حدیث، 2، 3، 4، 10 و 15بخش 1: و عترتى أهل بيتی) اهل‌بیتی عطف بیان برای عترتی آمده است. و گاهی مانند حدیث 14 زید بن ارقم (عترتى) تنها آمده: «والآخر عترتی و أنّ اللطيف الخبير نبّأْنى إنّهما لن يتفرقا حتى يردا علىّ‌الحوض وسألت ذلك لهما ربّى».

و عترت، چنان‌كه جوهری می‌گويد: «نسله و رهطه الادنون»؛ فرزندان و نزديک‌ترين خويشاوندان شخص هستند. زبيدی و ابن اثير نیز می‌گويند: العترة اخص أقاربه»؛ نزدیک‌ترین خویشاوندان شخص عترت او هستند. و ابن منظور می‌گويد: «العترة ولد الرجل و ذريّته و عقبه من صلبه»، پس عترت رسول، فرزندان فاطمه هستند، نه همه خويشاوندان هاشمی و نه همسران حضرت.⁽¹⁾

بنابراین اگر هم اهل البیت در آیه از نظر لغوی اطلاق داشته و شامل دیگران باشد باید به قرینۀ حدیث ثقلین مقید به عترت شود که از نظر لغت شامل همسران حضرت نمی‌شود، چنانکه آلوسی _ مفسّر مشهور و ادیب سنی _ به این مطلب

اعتراف کرده که همسران داخل عترت نیستند .⁽¹⁾

و هر چند در آیۀ تطهیر کلمۀ عترت نیست ولی اهل البیت در آیه نیز باید مقید به عترت در حدیث ثقلین شود، زیرا سنت مفسّر قرآن است.

دلیل چهارم: عصمت اهل‌البیت

روشن شد که از آیۀ تطهیر عصمت اهل‌بيت و از حديث ثقلین هم عصمت و هم وجوب طاعت از اهل‌بيت استفاده می‌شود، و به اجماع مسلمین در زماننزول آیه جز پنج تن، هيچ يک از همسران و عموی پيامبر معصوم نبودند، و هيچ يک از علما اطاعت و تبعيت از آنان را واجب ندانستند. پس همۀ اهل‌بیت پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم منظور آیه نیستند بلکه منظور آیه تنها افراد معصوم‌اند که به اجماع مسلمین غیر از اصحاب کساء و ائمۀ دوازده گانه کسی چنین نیست.

مراد از بیت؛ خانۀ مادی یا معنوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

اشاره

در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که آیا مراد از بیت در این کلمه ، بیت مادی و محل سکونت حضرت است یا بیت معنوی یعنی خانۀ نبوت و وحی ؟ زیرا برای افراد متشخص و صاحب منصب، دو نوع بیت تصور می‌شود: یکی خانۀ مادی «خشت و گل و مصالح» که محل زندگی زن و فرزند و استراحت وی است .

دوم محلی که محل مراجعات و کارهای مدیریتی وی است و امروزه به آن دفتر و دیوان می‌گویند، مانند بیت مراجع که غالباً غیر از محل سکونت آنان است. همچنین برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز دو بیت تصور می‌شود: 1_ بیت مادی یا محل سکونت 2_ بیت معنوی، یعنی خانۀ نبوت و وحی. هرچند حضرت خانۀ دیگری مخصوص نزول وحی یا دفتر کار نداشت ، ولی به اعتبار مجموع اماکنی که بر او وحی می‌شد از باب قیاس «معقول» به «محسوس»به آن «بیت النبوة» گفته شده، که اهل خاصی داشت. ولی روشن است که منظورِ آیه همۀ خانه‌های همسران حضرت نیست وگرنه باید به صیغۀ جمع بیوت می‌آمد، مثلاً به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مى‌فرماید: «وَ قَرْنَ فِى بُیُوتِکُنَّ ولا تَبَرَّجْنَ تَبَرَّجَ الجاهِلِیَّةِ الاُولیٰ» در خانه‌هاى خود قرار بگیرید و مانند زنان دوران جاهلیت، در مجامع عمومى خودنمایی نکنید». در این آیه هر اتاقى از اتاق‌هاى زنان رسول خدا یک«بیت» حساب شده است.

می‌گوییم در اینجا سه احتمال است که هر سه با اهل‌بیت به نظر شیعه موافق است:

1_ مقصود از بیت همان بیت مادی باشد و با توجه به روایات شأن نزول بگوییم این خانۀ معهود مادی، خانه«امّ سلمه» است که حادثۀ انداختن کسا بر سر پنج تن و نزول آیه در آنجا اتفاق افتاد، و آیه به پنج تن معصوم حاضر در آن بیت مادی اشاره مى‌کند، و همان روایات خود «امّ سلمه» را استثناء کرده و از شمول آیۀ تطهیر خارج می‌نماید .

2_ این خانۀ مادی، خانه على و فاطمه علیهما السلام است و شمول آیه بر اهل آن، به دلیل روایات متواتر شأن نزول، مورد اتفاق تمام مفسران است، و جز عکرمه بربری خارجی كسی در شمول آیه بر آنان تردید نکرده است و اگر تردیدی هست درباره

شمول آیه نسبت به دیگران ( همسران و بنی هاشم) است.

3_ آنکه مقصود از«البیت » بیت معنوی نبوت و مرکز وحى و مهبط نور الهى باشد. و اهل آن کسانى هستند که از نظر فکرى و روحى ارتباط و پیوندکامل با بیت نبوت داشته باشند، و در روایات شأن نزول معرفی شده‌اند؛ نه خانۀ مادی سنگ و گلى و نه هر کسى که با پیامبر پیوند نسبى و حسبى دارد.

قرینۀ بر این احتمال آیۀ شریفه است «فِی بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ» «اين مشكاة نور» در خانه‌هايى قرار دارد كه خداوند اذن داده كه «یاد و نام آنان» مرتفع شود و نام خدا در آن ذكر شود «و آيات قرآن و حقائق وحى را در آن بخوانند». در روايتى از امام باقر علیه السلام آمده كه فرمود: «هِىَ بُيوت الانبياء و بيت عَليّ مِنها»؛ اين آيه اشاره به خانه پيامبران است و خانه على نيز از اين زمره محسوب مى‌شود.

يا در حديث ديگرى از پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم مى‌خوانيم كه به هنگام تلاوت اين آيه از آن حضرت پرسيدند منظور چه خانه‌هایی است؟ فرمود : این خانه‌های انبياء است . ابو بكر پرسيد اين خانه (اشاره به خانه فاطمه و على كرد) هم از آن جمله است؟پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «نعم من أفاضلها»؛ آرى اين از برترين آن‌هاست.⁽¹⁾

اتفاقاً در مذاکره‌ای که میان امام باقر علیه السلام با قتادة بن دعامه بصرى انجام گرفت، ابوحمزه ثمالى مى گوید: قتاده به امام عرض کرد من در مقابل بزرگانی مثل ابن‌عباس نشستم ولی هر گز هیبتی که از مقابلۀ با شما در دل من پیدا می شود در خود ندیدم !

امام به قتاده فرمود : «ویحک أتدرى أین أنت، أنت بین یدى )بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ

تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ(⁽¹⁾، فَأنتَ ثم و نحنُ اولئک»؛ «مى‌دانى تو کجا هستى؟ تو در برابر خانه‌هایى هستى که خدااجازه داده است که رفعت پیدا کنند. تو در آن جایگاه و ما در آن جایگاه والا هستیم .⁽²⁾

گویا قتاده با ذوق عربى خود دریافت که مقصود از «بیت»در آیۀ تطهير خانه‌هاى سنگ و گلى نمی‌باشد بلکه بیت معنوی نبوت است .

برای توضیح بیشتر بطلان چهار نظر اول می‌گوییم:

بطلان نظر اول و دوم در مورد اهل‌بیت

نظر اول در مورد اهل‌بیت آن است که همۀ خویشاوندان نسبی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم اهل‌بیت هستند که از زید بن ارقم در ذیل حدیث ثقلین در صحيح مسلم به این عبارت آمده است: «از زيد بن ارقم درباره اهل‌بيت سؤال شد كه آيا شامل همسران نيز مى‌شود؟ او پاسخ داد: نه به خدا قسم، زيرا ممكن است شوهر پس از مدتى زندگى با همسرش او را طلاق دهد و او به قوم و پدرش مراجعت كند. آن‌گاه گفت منظور از اهل‌بيت همۀ كسانی هستندكه صدقه بر آنان حرام است، مثل آل‌علی و آل عقيل و آل جعفر »⁽³⁾.

این تفسیر، زنان پيامبر را كه از بنی هاشم نبوده و قرابت نسبی با پيامبر نداشتند و صدقه بر آنان حرام نبود از اهل‌بيت خارج کرده و نظر ابن تیمیه و همفکران او را باطل می­کند. ولی با دلایل چهارگانه فوق روشن می شود که این تفسیر از اهل‌بیت

هم صحيح نيست، زیرا خويشان دیگری را وارد می سازد که با حدیث متواتر کساء منافات دارد. ازین رو گنجی شافعی پس از نقل اين حديث می‌گويد: تفسير زيد بن ارقم صحيح نيست.

زيرا اولاً محرومان از صدقه منحصر به آنان که زید بن ارقم ذکر کرده نيستند، بلكه همه آل عبدالمطلب در اين حكم شريک هستند .

ثانياً: لازم می‌آيد مولا علی علیه السلام از اهل‌بيت نبوده و صدقه بر او حرام نباشد، زیرا به دليل تغاير شخص با آل خودش(آل‌علی) شامل خود حضرت نمی‌شود، و اين لازمه باطل است .⁽¹⁾

بطلان نظر سوم و چهارم در مورد اهل‌بیت

نظر سوم: دیدگاه عکرمه بربری است که می‌گوید آیه تطهیر به همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم اختصاص دارد. عكرمه در اين ادعا به حدّى مبالغه مى‌كرد، كه حتی می‌گفت: من حاضرم در ادعاى خود مباهله كنم. او به مردم مى‌گفت: عقيده‌اى كه داريد صحيح نيست، اين آيه تنها در شأن همسران پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم است و آن‌را به ابن‌عباس نسبت داده است ⁽²⁾.

با دلایل چهار گانۀ یادشده نظر سوم باطل شد. افزون بر آنکه سند این روایت با معیارهای رجالی اهل سنت ضعیف است و نسبت این قول به ابن عباس از طرف

عکرمه بربری قطعاً باطل است، زیرا او کذاب و جعّال حدیث بود ، هر چند متأسفانه بخاری، 180 حدیث از این عکرمه روایت کرده است ! با اینکه ابن مسیب به غلام خود گفت : بر من دروغ نبند چنان‌که عکرمه بر ابن عباس دروغ بست. و علی بن عباس او را در کنار دستشویی می‌بست برای آنکه به پدرش (عبدالله بن عباس) نسبت دروغ ندهد.⁽¹⁾

و نیز سعيد بن جبير و ابن سيرين او را دروغگو نامیدند. ابن ذويب او را غير ثقه معرفى كرده و مالک، نقلِ روايت از او را حرام كرده و مسلم بن حجاج، صاحب صحیح از روايات او اعراض نمود.سرانجامِ کار وى، به جايى رسيد كه مردم از شدت تنفر جنازه‌اش را رهاكرده و در دفنش شركتنكردند؛ تا اينكه چهار نفر را اجير كردند برای اینکه جنازه‌اش را دفن كنند. ⁽²⁾

هر چند متأسفانه ابن حجر تضعیف عکرمه را صلاح ندانسته، زیرا در آن صورت اعتبار صحیح بخاری از بین می رفت . ⁽³⁾

و نیز عکرمه بربری از خوارج و دشمن اهل‌بیت و اهل بدعت بود⁽⁴⁾، به ویژه این روایت او که انکار فضیلت اهل‌بیت است هیچ اعتباری ندارد . و روایات اهل بدعت _ گرچه صادق القول باشد _ در آنچه مؤید بدعت آنان باشد اعتباری ندارد.⁽⁵⁾

علت تفسیر اهل‌بیت از طرف عكرمه آن است که او از خوارج بود و با مولا

على علیه السلام دشمنی می‌کرد. حال اگر آيه را در شأن امام على علیه السلام بداند، بايد عمل بزرگان خود را در جنگ نهروان باطل بپندارد. از اين رو درصدد برآمد آيه تطهير را كه دلالت بر عصمت دارد از امام على علیه السلام منصرف کند.

همچنین است روایتی که واحدی از ابو القاسم عبدالرحمن بن محمد السراج از محمد بن يعقوب از حسن بن علی بن عفان از أبو يحيى الحمانی از صالح بن موسى القرشی از خصيف از سعيد بن جبير، از ابن عباس بر نزول آیۀ تطهیر در خصوص زنان پیامبر نقل می کند.⁽¹⁾

در سند روایت یادشده ضعفائی مانند خصیف بن عبد الرحمن است و چنان‌که ابو طالب از احمد نقل کرده او ضعیف است⁽²⁾. و نیز در سندش، أبويحيى الحمانی است که متهم به ارجاء وخطا و تضعیف شده است.⁽³⁾

و نیز در سندش (صالح بن موسى القرشی الطلحی است که ضعیف و متروک الحدیث می‌باشد.⁽⁴⁾

نظر چهارم: شمول آیه نسبت به همسران و پنج تن اصحاب کساء ، دیدگاه مشهور اهل سنت است که با ادلۀ چهار گانۀ یادشده بطلان نظر چهارم دربارۀ اهل‌بیت (همسران حضرت و پنج تن اصحاب کساء ) نیز روشن شد. به ویژه روایات معتبری که به صراحت عایشه و ام سلمه را از دایرۀ اهل‌بیت خارج می‌کند.

«ویُطَهَّرَکُم تَطهِیراً»

تطهیر از طهارت به معنای پاکیزگی از کثافت و آلودگی ظاهری یا باطنی است چنان‌که راغب اصفهانی می‌گوید و برای هر یک مثال آورده است .⁽¹⁾

طهر فعل لازم است که با رفتن به باب تفعیل برای تعدیه یا تکثیر یا نسبت می‌آید.⁽²⁾

ولی اینجا ظهور در تعدیه دارد، زیرا اینجا منصوب به «أن» مقدّره و مفعول «یرید» است و به معنی تکثیر یا نسبت خلاف ظاهر است، پس تطهیر مشترک معنوی برای پاکیزه کردن يا پاک نگهداشتن از آلودگی‌های ظاهری یا باطنی است .ولی باب تفعیل متعدی که بر ایجاد مبدأ فعل در شیء از هنگام پیدایش آن دلالت می‌کند گاهی به معنای ایجاد مبدأ در شیء فاقد آنمبدأ است و گاهی به معنای ایجاد مبدأ از زمان ایجاد آن شیء است و تطهیر در آیه به معنای دوم ، یعنی پاک نگه‌داشتن اهل‌بیت از ابتدای خلقت است. مانند وصف مطهره در بارۀ حوریان بهشتی مانند «وَ لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ»⁽³⁾؛ «و براى آنان همسرانى پاكيزه است » یا در وصف قرآن آمده : «رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً»⁽⁴⁾پیامبرى كه از سوى خدا باشد، و صحيفه‌هاى پاكيزه‌اى را «بر آنان» بخواند. در این دو آیه حوریان مطهره یا صحف مطهره، به معنای پاکیزۀ از ابتدای خلقت آنان است.

در آیۀ تطهیر هم به قرینۀ آنکه اهل البیت شامل خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هم می‌شود و آن

حضرت به اجماع مسلمین از ابتدای خلقت مطهر و معصوم بودند، پس جملۀ «یطهّرکم تطهیراً» دربارۀ دیگر اهل‌بیت هم به قرینۀ وحدت لفظ و معنی به معنای پاکیزۀ از ابتدای خلقت آنان است، یعنی ارادۀ خدا بر این است که آنان را با وصف طهارت خلق کرده است. «تطهیراً» مفعول مطلق تأکیدی و تنوین آن برای تعظیم است؛ یعنی تطهیر اهل‌بیت، تطهیر معمولی نیست بلکه تطهیر با عظمت و فوق تصور شماست و قرینه‌ای برای ارادۀ تکوینی تطهیر و اذهاب رجس از بدو تولد آنان است. و از آنجا که تکرار و تأکید خلاف اصل است شاید فرق این دو جمله آن باشد که «اذهاب رجس» تخلیه و جمله «تطهیر» تحلیه است. به عبارت دیگر ، اولی بر پیراستن و دومی بر آراستن از بدو تولد دلالت می کند.

مؤید این تفسیر، روایت مسندی است که طبرانی و ابو نعیم اصفهانی و سیوطی از ابن عباس آورده‌اند که رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خدای عزّ وجل خلق را بر دو قسمت آفرید و مرا در بهترین قسم آن قرار داد و اشاره فرمود به سه گروه اصحاب الیمین و اصحاب الشمال و سابقین که در اول سورۀ واقعه آمده ...و فرمود من از سابقین و بهترین آنان هستم و من با تقواترین و گرامی‌ترین فرزندان آدم هستم ولی فخر نمی‌کنم.

سپس قبائل را در خاندان‌های مختلف نهاد و مرا در بهترین خاندان قرار داد و این است مراد از قول خدای متعال در آیۀ تطهیر:«إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَعَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»، «فأنا وأهل بيتي مطهّرون من الذنوب»؛ پس من و اهل‌بیتم مطهر و پاکیزۀ از گناهان هستیم.⁽¹⁾

هر چند جملۀ اخیر که دلیل دیگری بر صحت برداشت شیعه از این آیه است در معجم الکبیر طبرانی موجود در نرم‌افزار مکتبة الشامله (ساخت وهابیون) نیست، ولی با توجه به آنکه سیوطی آن‌را از طبرانی به همین گونه نقل کرده نشان می دهد که در نسخۀ اصلی همین‌گونه بوده است و تحریف‌گران آن‌را برداشته‌اند.

افزون بر آنکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای تطهیر اهل‌بیت خود دعا فرمودند _ روایات آن به دنباله این بحث می آید_ و دعای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم قطعاً مستجاب و مستلزم ادامۀ عصمت آنان است. و این دعا با ارادۀ تکوینی و حتمی خدا بر عصمت اهل‌بیت و وجود این عصمت قبل از دعا منافاتی ندارد؛ زیرا_ چنان‌که گذشت_ آن ارادۀ تکوینی و حتمی ملازم با اختیاری بودن عصمت و طهارت آنان است. پس این دعا برای طلب استمرار لطف اوست تا این عصمت با سلب عنایت الهی زائل نشود، مانند دعای: «اهدنا الصراط المستقیم» از طرف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که تقاضای استمرار هدایت اوست با اینکه قبل از آن هم بر صراط مستقیم بودند .

شمول اهل‌بیت به دوازده امام

پس از اثبات انحصار اهل بیت در آیۀ تطهیر و حدیث ثقلین به پنج تن اصحاب کساء، ادله دیگری به شرح ذیل ، نُه امام دیگر از نسل امام حسین علیه السلام را به آنان

ملحق می‌کند و اهل‌بیت در مجموع چهارده نفر می شوند که دوازده نفر آنان امام معصوم‌اند :

اول: روایاتی که خلفا و امرای اسلام را دوازده نفر شمرده، چنان‌که مسلم در صحیح نقل می کند.

( 1821 ) حدثنا قتيبة بن سعيد حدثنا جرير عن حصين عن جابر ابن سمرة قال سمعت النبي صلی الله علیه و آله و سلم يقول: ح وحدثنا رفاعة بن الهيثم الواسطي ( واللفظ له ) حدثنا خالد ( يعني ابن عبدالله الطحان ) عن حصين عن جابر بن سمرة قال : دخلت مع أبي على النبي صلی الله علیه و آله و سلم فسمعته يقول (إن هذا الأمر لا ينقضي حتى يمضي فيهم اثنا عشر خليفة) قال: ثم تكلّم بكلام خفيّ عَلَيَّ قال: فقلت لأبي ما قال؟ قال: كلّهم من قريش.⁽¹⁾

جابر بن سمرة می‌گو ید: با پدرم خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رسیدیم، پس شنیدم از او که می‌فرمود: این امر (اسلام یا مسلمین) تمام نمی شود مگر آنکه دوازده خلیفه در آنان بیاید، سپس کلامی فرمود که من نفهمیدم، از پدرم آن‌را پرسیدم. پدرم گفت: حضرت فرمود همگی آن خلفا از قریش هستند و در نقل دیگر آورده:

«لا يزال الإسلام عزيزاً إلى اثني عشر خليفة».

این روایت در صحیح بخاری با این عبارت آمده : حدَّثني محمد بن المثنى حدثنا غندر حدثنا شعبة عن عبد الملك سمعت جابر بن سمرة قال : سمعت النبي صلی الله علیه و آله و سلم يقول: «يكون اثنا عشر أميراً فقال كلمة لم أسمعها فقال أبى: انّه يقول : كلّهم من قريش»⁽²⁾.

و در سنن ترمذی این گونه آمده : حدثنا أبو كريب نا عمر بن عبيد عن سماك بن حرب عن جابر بن سمرة قال : قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «يكون من بعدي اثنا عشر أميراً ثم تكلّم بشيء لم أفهمه، فسألت الذي يليني فقال: قال: كلّهم من قريش (قال الترمذي) هذا حديث حسن صحيح ، و قد روي من غير وجه حتى يمضي فيهم اثنا عشر أمیراً»⁽¹⁾.

در سنن أبى داود این گونه آمده : حدثنا موسى ثنا وهيب ثنا داود عن عامر عن جابر بن سمرة قال : سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم يقول: «لا يزال هذا الدين عزيزاً إلى اثنا عشر خليفة فكبّر الناس و ضجوا ثم قال كلمة خفيت. قلت لأبي: يا أبة ما قال؟ قال: كلّهم من قريش»⁽²⁾.

جابر می‌گوید: پس از اعلام دوازده خلیفه مردم به هیجان آمده تکبیر گفته و فریاد بر آوردند، به این سبب من کلام اخیر حضرت را نفهمیدم، از پدرم پرسیدم، پاسخ داد: حضرت فرمود: همۀ آن خلفا از قریش هستند.

دوم : روایاتی که نُه امام را از نسل امام حسین علیه السلام دانسته و آنان‌را به اضافۀ پنج تن از اهل بیت می‌داند _ افزون بر دلایل امامت هر یک از ائمه دوازده گانه که به آنان ملحق می‌شوند _ چنان‌که روایات ذیل بر آن دلالت می کند:

قال الشیخ الصدوق: «حَدَّثَنَا أَبِي وَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالا حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ عُمَرَ بْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ أَبَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنْ سُلَيْمِ بْنِ قَيْسٍ الْهِلَالِيِّ قَالَ: رَأَيْتُ عَلِيّاً علیه السلام فِي

مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ وَ جَمَاعَةٌ يَتَحَدَّثُونَ وَ يَتَذَاكَرُونَ الْعِلْمَ وَ الْفِقْهَ فَذَكَرْنَا قُرَيْشاً وَ شَرَفَهَا وَ فَضْلَهَا وَ سَوَابِقَهَا وَ هِجْرَتَهَا وَ مَا قَالَ فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم مِنَ الْفَضْلِ .... وَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام سَاكِتٌ لَا يَنْطِقُ لَا هُوَ وَ لَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ فَأَقْبَلَ الْقَوْمُ عَلَيْهِ فَقَالُوا: يَا أَبَا الْحَسَنِ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَتَكَلَّمَ فَقَالَ: ...

أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَامَ خَطِيباً لَمْ يَخْطُبْ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي فَتَمَسَّكُوا بِهِمَا لِئَلَّا تَضِلُّوا فَإِنَّ اللَّطِيفَ الْخَبِيرَ أَخْبَرَنِي وَ عَهِدَ إِلَيَّ أَنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَ هُوَ شِبْهُ الْمُغْضَبِ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ كُلُّ أَهْلِ بَيْتِكَ: فَقَالَ: لَا وَ لَكِنْ أَوْصِيَائِي مِنْهُمْ أَوَّلُهُمْ أَخِي وَ وَزِيرِي وَ وَارِثِي وَ خَلِيفَتِي فِي أُمَّتِي وَ وَلِيُّ كُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ بَعْدِي هُوَ أَوَّلُهُمْ ثُمَّ ابْنِيَ الْحَسَنُ ثُمَّ ابْنِيَالْحُسَيْنُ ثُمَّ تِسْعَةٌ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ حَتَّى يَرِدُوا عَلَيَّ الْحَوْضَ شُهَدَاءَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ حُجَجَهُ عَلَى خَلْقِهِ وَ خُزَّانُ عِلْمِهِ وَ مَعَادِنُ حِكْمَتِهِ مَنْ أَطَاعَهُمْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاهُمْ عَصَى اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ. فَقَالُوا: كُلُّهُمْ نَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ ذَلِكَ. ثُمَّ تَمَادَى بِعَلِيٍّ علیه السلام السُّؤَالُ فَمَا تَرَكَ شَيْئاً إِلَّا نَاشَدَهُمُ اللَّهَ فِيهِ وَ سَأَلَهُمْ عَنْهُ حَتَّى أَتَى عَلَى آخِرِ مَنَاقِبِهِ وَ مَا قَالَ لَهُ رَسُولُ‌اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم كُلَّ ذَلِكَ يُصَدِّقُونَهُ وَ يَشْهَدُونَ أَنَّهُ حَقٌّ».⁽¹⁾

شیخ صدوق با سند متصل از سليم بن قيس هلالى نقل کرده که او می گويد : در زمان خلافت عثمان ديدم على علیه السلام با جمعى در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نشسته بودند و با هم سخن می‌گفتند و مذاكره علمی می‌کردند.

ما قريش را ياد آور شديم از نظر شرافت و فضيلت و سابقه و هجرت و آنچه رسول‌خدا در باره قريش فضيلت بيان كرده بود مانند اینکه ... .

و هر فضیلتی كه هر طائفه‌اى داشتند بیان کردند تا اینکه كار به مفاخره كشيد... .

در اين مذاكره افزون بر دويست تن از رجال اسلام نشسته بودند كه در ميان آنان على بن ابى‌طالب علیه السلام و سعد بن ابى‌وقاص و عبد الرحمن بن عوف و طلحه و زبير و عمار و مقداد و ابوذر و هاشم بن عتبه و ابن عمر و حسن و حسين و ابن عباس و محمد بن ابى بكر و عبد اللَّه بن جعفر بودند ولی حضرت امام علی علیه السلام ساکت بود.

حاضران گفتند: اى ابو الحسن! چرا شما سخن نمی‌گویيد؟ فرمود: هر دو طائفه فضل خود را اظهار كردند و حق خود را ثابت نمودند.

آن‌گاه فرمود : اى گروه قريش و انصار! اكنون من از شما می‌پرسم آیا خداوند اين فضيلت را به وسيله چه كسى به شما داده ؟آيا به سبب خود يا خاندان شما يا به‌سبب ديگر؟

عرض كردند: خدا به وسيله محمد و خاندانش اين فضيلت را به ما داده است نه به خاطر خود ما و عشاير ما... .

سليم می گويد : امام على علیه السلام فرمود: اى مردم می‌دانيد كه خداى عزّ و جلدر كتاب خود آیۀ تطهیر را نازل كرده است که می‌فرماید: «همانا خدا خواسته پليدى را از شما خاندان ببرد و شما را به خوبی پاكيزه كند»، هنگامی که پيغمبر مرا و فاطمه را و دو پسرم حسن و حسين را جمع كرد و عباى خود را بر سر ما انداخت و فرمود : خدايا ، اين‌ها خاندان من و گوشت من هستند . ناراحت می‌کند مرا آنچه ایشان را ناراحت کند و جراحتم رسانَد آنچه ایشان را جراحت رسانَد، خدایا آلودگی را از آنان

ببر و پاک و پاکیزه‌شان كن .

امّ سلمه عرض كرد: يا رسول اللَّه من هم از اهل‌بیتم؟ فرمود: تو خوبی ولى اين آيه درباره من و برادرم على بن ابى‌طالب و دو فرزندم و درباره نُه تن از اولاد فرزندم حسين به‌خصوص نازل شده ، در اينجا کس ديگری با ما نيست.

همه گفتند: ما گواهيم كه امّ سلمه اين حديث را به ما گفت و از رسول خدا پرسش كرديم، او هم مانند امّ سلمه حديث را فرمود ... .

سلمان از جا برخاست و عرض كرد: يا رسول اللَّه، در آیۀ: «هُوَ اجْتَباكُمْ ...لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ وَ تَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاس»⁽¹⁾خداست که شما را برگزيده و بر شما حرج و سختى در دين ننهاده این دین پدر شما ابراهيم است تا پیامبر بر شما گواه باشد و شما هم بر مردم گواه باشید .»

آیا مراد از آن كسانى كه خدا آنان را برگزيده و بر آن‌ها حرج و سختى در دين ننهاده و دین آنان دین ابراهيم می‌باشد و تو بر آن‌ها گواهى و آنان بر مردم گواه‌اند، چه كسانی هستند؟

فرمود: مقصود از آنان در اين امت سيزده نفر مخصوص هستند .

سلمان گفت: يا رسول اللَّه، آن‌ها را به ما معرفی كن. فرمود: من و برادرم على و يازده تن از فرزندانم هستیم . همه گفتند: به خدا آرى.

امام على علیه السلام فرمود: شما را به خدا می‌دانيد كه رسول خدا در آخرين خطبۀ خود كه ديگر بعد از آن خطبه نخواند فرمود:

اى مردم! به راستى من در ميان شما دو چیز گرانبها به جای می‌گذارم، كتاب

خدا و عترت خودم، اهل بيتم ، به آن‌ها تمسک كنيد تا هرگز گمراه نشويد، زيرا خدای لطيف خبير به من خبر داده و عهد نموده آن‌ها هرگز ازهم جدا نشوند تا در سر حوض بر من در آيند . عمر بن خطاب خشم‌آلود به پا خاست و عرض كرد: يا رسول اللَّه! منظور همۀ اهل بيت تو هستند؟

فرمود: نه، منظور من از اهل بيت ، اوصياء من هستند كه اول آنان برادر و وزير و وارث و خليفه‌ام است؛ او ولىّ هر مرد و زن مؤمنی بعد از من می‌باشد. او اولین آنان است، سپس فرزندم حسن ،سپس فرزندم حسين ،سپس نُه تن از فرزندان حسين يكى بعد از ديگرى می‌آیند ، تا بر سر حوض (کوثر ) بر من وارد شوند . اين‌ها شاهدان خدا در زمين و حجت او بر خلقش و گنج علم و معادن حكمت او می‌باشند ، هر كس از آنانی اطاعت كند، از خدا اطاعت كرده و هر كس با آنان مخالفت كند، با خداوند عزّ و جل مخالفت كرده است.

همۀ حاضران گفتند: ما گواهی می‌دهیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اين سخنان را فرمود.

سوم : نصوصی که دربارۀ امامت یکایک ائمۀ دوازده‌گانه آمده و این روایات در کتب اربعه و متون زیارات معتبره فراوان است، از جمله کتاب کفایة الأثر تألیف شيخ على بن محمد خزاز قمی از علمای قرن چهارم شیعه که دربارۀ نصوص معتبر دربارۀ امامت یکایک ائمه دوازده گانه نوشته است، روایت می‌کند :

«حدّثنا عليّ بن الحسن بن محمّد قال: حدّثنا هارون بن موسى التلعكبريّ قال: حدّثنا عيسى بن موسى الهاشميّ بسامراء قال: حدّثني أبي عن أبيه عن آبائه عن الحسين بن عليّ عن أبيه عليّ: قال: قلت: يا رسول اللَّه،كم الأئمّة بعدك؟ قال: أنت يا عليّ ثمّ ابناك الحسن و الحسين و بعد الحسين عليّ ابنه و بعد عليّ محمّد

ابنه و بعد محمّد جعفر ابنه و بعد جعفر موسى ابنه و بعد موسى عليّ ابنه و بعد عليّ محمّد ابنه و بعد محمّد عليّ ابنه و بعد عليّ الحسن ابنه و الحجة من ولد الحسن، و هكذا وجدت أساميهم على ساق العرش، فسألت اللَّه تعالى عن ذلك فقال: يا محمّد، هم الأئمّة بعدك مطهّرون معصومون و أعداؤهم ملعونون».⁽¹⁾

على بن محمد خزاز قمى با سند متصل از عيسى بن موسى هاشمى روایت می‌کند در سامرا از پدرش از پدرانش از امام حسين از پدرش اميرالمؤمنين علیهما السلام كه فرمود: من به پيامبر عرض كردم: اى رسول خدا! بعد از تو امامان چند نفر هستند؟ حضرت فرمود: اى على، اولین امام تو هستی، بعد دو فرزندت حسن و حسين پس از آنان على فرزند حسين، پس از او محمد فرزند على ، پس از او جعفر ، پس از او موسى ، پس از او على ، پس از او محمد ، بعد از او على، پس از او حسن ، پس از او حجت فرزند حسن، كه من نام آن‌ها را در ساق عرش چنين خواندم و از خداوند سؤال كردم. خداوند فرمود: اين‌ها امامان پس از تو هستند كه پاک و معصوم‌اند و دشمنان آنان ملعون مى‌باشند.

از بحث‌های یادشده بطلان نظر اول تا چهارم وحقانیت نظر پنجم و ششم روشن شد.

هشت شبهه

شبهه 1- دلالت اذهاب رجس و تطهیر بر عدم عصمت

شهاب‌الدين محمود آلوسی (م 1270ق) مفسّر سنّی می‌گوید : ارادۀ اذهاب

رجس (از بین بردن پلیدی) دلیل بر وجود پلیدی و عدم عصمت آنان پیش از تعلق این اراده است، زیرا به کسی که همیشه پاکیزه است گفته نمی‌شود می‌خواهم تو را پاکیزه كنم.

همچنین اگر اهل‌بیت به ارادۀ تکوینی معصوم بودند پس دعای پیامبر برای اذهاب رجس و تطهیر آنان برای چیست ؟ اگر آنان معصوم بودند این دعا لغو و آن تطهیر، تحصیل حاصل است⁽¹⁾.

پاسخ نقضی : این اشکال مانند آن است که کسی به دعای: «اهدنا الصراط المستقیم» از طرف حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بر عدم عصمت، بلکه گمراهی آنحضرت پیش از این دعا استدلال کند . با اینکه به اجماع مسلمین آن حضرت از اول بعثت معصوم بود.

و در پاسخ حلّی می‌گوییم: عبارت: «یرید الله لیذهب »در آیۀ تطهیر و دعای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به معنای دفع رجس پیش از آلودگی، نه رفع آن است. پس تطهیر به معنای پاک نگه داشتن اهل‌بیت از ابتدای خلقت آنان

است.

چنان‌که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به اجماع مسلمین پیش از نزول این آیه معصوم بود ولی

مخاطب این آیه است و در هر نماز طلب هدایت می‌نمود: «اهدنا الصراط المستقیم» و هر روز استغفار و دعا می‌کرد.

و ثانیاً: دعای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای اذهاب رجس می تواند برای افزایش تطهیر و عصمت اهل‌بیت باشد، زیرا عصمت و طهارت درجات دارد.

ثالثاً: این دعا برای استمرار و ادامۀ این نعمت الهی بود چنان‌که انبیا و اولیای الهی نعمت خداوند را با دعا برای خود ماندگار و افزایش داده و آن‌را بهانه‌ای برای شکر نعمت‌ها و مناجات با محبوب می نمایند .

شبهه 2- اراده در آیۀ تطهیر مانند آیه وضو است

اراده در آیۀ تطهیر، مانند اراده در آیۀ طهارات ثلاث (وضوء ، غسل ، تیمم) در سورۀ مائده به معنی محبت و رضایت است و تطهیر آن نیز مانند تطهیر در آیۀ طهارات ثلاث محدود است ، پس آیۀ تطهیر نیز مطلق و ملازم عصمت نیست.

توضیح آنکه در سورۀ مائده می‌فرماید: «ما يُرِيدُ اللَّهُ ِليَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ‌وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُم وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»⁽¹⁾این آیه پس از بیان حکم وضو و غسل و تیمم دربارۀ حکمت آن می‌فرماید: خدا از دستور طهارات سه گانه اراده تطهیر و تتمیم نعمت خود را بر شما دارد. این اراده تکوینی و حتمی نیست، بلکه به معنی محبت و رضایت است یعنی دوست دارد شما پاکیزه شوید. مانند آیه 27 سورۀ نساء: «وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ»؛ یعنی دوست دارد توبه شما را بپذیرد. در این موارد اراده متوقف بر تحقق شرط و قابل تفکیک از مراد است. افزون بر اینکه مفهوم تطهیر نیز مانند وضو بیانگر طهارتی محدود بوده و مطلق و از تمام جهات نبوده و

ملازم باعصمت نیست، و گر نه لازم بود همۀ فرزندان کنونی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هم معصوم باشند که قطعاً درست نیست .⁽¹⁾

پاسخ : اولاً معنای حقیقی اراده، خواستن است که بدون هیچ قرینه‌ای به ذهن تبادر می کند و غالباً در قرآن به همین معنا به کار رفته و استعمال آن در معانی رضایت و محبت، مجاز و نیازمند قرینه است که در آیۀ تطهیر چنین قرینه‌ای نداریم.

بلکه ارادۀ به معنای محبت و رضایت خدا در اینجا غلط است، زیرا اراده خدا دو گونه است: 1_ اگر به فعل خود خدا تعلق گیرد و مشروط به فعل اختیاری بنده نباشد ارادۀ حتمی است و مراد از آن جدا نمی‌شود، مانند ارادۀ یسر یا نفی حرج در تشریع چنان که در آیۀ 185 سورۀ بقره می‌فرماید: «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»؛ خدا برای شما مسلمین آسانی را می‌خواهد نه سختی را و نیز در آیۀ 28 سورۀ نساء: «يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ»؛ خدا می‌خواهد کار را بر شما سبک کند- در این موارد اراده تکوینی حتمی بوده و قابل تفکیک از مراد نیست از این رو می گوییم هیچ عسر و حرجی در شریعت اسلامی نیست.

2_ اگر مشروط و معلّق بر فعل بنده باشد ارادۀ تشریعی و مشروط است و پس از تحقق شرط آن تخلّف نمی پذیرد . مانند ارادۀ توبۀ بر بنده از طرف خدا که مشروط به توبۀ بنده است ( آیۀ 27 سورۀ نساء) که می‌فرماید: اگر بنده توبه کند حتماً او

می‌پذیرد، و ارادۀ تطهیر در آیۀ وضو چنین است؛ اولاً مشروط به عمل غسل و تیمم و وضوی بنده است، ثانیاً: آیۀ وضو دارای ادات حصر و خطاب گروه خاص نيست: «وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» و تطهیر آن مطلق نیست تا مستلزم عصمت باشد، بلکه مراد طهارت محدود به رفع حدث برای همه است. بر خلاف آیه تطهیر که دارای ادات حصر و مخصوص گروه خاص بوده ولی تطهیر آن مطلق و از تمام جهات و ملازم با عصمت است. پس همۀ فرزندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم راشامل نمی شود.

شبهه 3- ملازمۀ عصمت اهل‌بیت با عصمت مجاهدان بدر

آلوسی و بعضی مفسران اهل سنت می‌گویند: اگر ارادۀ تطهیر، تکوینی و جدایی‌ناپذیر از مراد بوده و مستلزم عصمت باشد باید اصحابی که در بدر جهاد کردند معصوم باشند، زیرا همین عبارت دربارۀ آنان نازل شده است: «وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»⁽¹⁾«خداوند( نمى‌خواهد مشكل براى شما ايجاد كند بلكه) مى‌خواهد شما را پاک سازد و نعمتش را بر شما تمام نمايد شايد شكر او را به‌جا آوريد.بلکه به دلیل جملۀ «وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ» که تضمین اتمام

نعمت به مجاهدان بدر داده آنان بیش از اهل‌بیت اولویت به عصمت دارند⁽²⁾.

پاسخ : اولاً آیه‌ای که آلوسی آورده ، یعنی دربارۀ وضو است که آلوسی آن را به

اشتباه برای مجاهدان بدر آورده است.

آیۀ مجاهدان بدر این است: « اذ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَ يُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَ يُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطانِ وَ لِيَرْبِطَ عَلى قُلُوبِكُمْ وَ يُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدامَ»⁽¹⁾«(به خاطر بياوريد) هنگامى را كه خواب سبكى كه مايه آرامش از ناحيه خدا بود شما را فرا گرفت و آبى از آسمان براى شما فرو فرستاد تا با آن شما را پاک و پليدى شيطان را از شما دور سازد و دل‌هاى شما را محكم و گام‌ها را با آن ثابت دارد».

ثانیاً: تطهیر و اذهاب رجس(رِجْزَ الشَّيْطانِ) در این آیه (غزوۀ بدر) بر خلاف آیۀ تطهیر اطلاق ندارد و از تمام جهات نیست تا بر عصمت دلالت کند، بلکه مفسران در شأن نزول این آیه گفته‌اند: منظور از «رِجْزَ الشَّيْطانِ»و آلودگی، جنابت حاصله برای مجاهدان در خواب قبل از جنگ بدر بود و منظور از تطهیر و اذهاب رجز، فرستادن باران برای رفع آلودگی جنابت حاصله بوده که با غسل جنابت حاصل شده بود .⁽²⁾

ثالثاً: در آیۀ (غزوۀ بدر) _ بر خلاف آیۀ تطهیر _ لفظ اراده و ادات حصر نیست تا لازم باشد آن‌را بر ارادۀ تکوینی حمل کنیم تا مستلزم عصمت مجاهدان بدر باشد، بلکه طهارت از جنابت با آب، یک مراد تشریعی است که برای هر کسی حاصل می‌شود و خصوصیت مجاهدان بدر باران غیر منتظره‌ای بود تا آنان با روحیۀ بهتری به جهاد بپردازند.

رابعاً: مسلمین بر عدم عصمت مجاهدان بدر اجماع دارند، پس نمی‌توان آن آیه

را حمل بر عصمت کرد. بر خلاف آیه تطهیر که جمع زیادی از علمای مسلمین و اهل‌بیت آن‌را به عصمت اهل‌بیت تفسیر کرده‌اند، پس قیاس آن دو آیه با آیۀ تطهیر درست نیست.

شبهه 4 : داخل نمودن امّ سلمه در اهل‌بیت

برخى براى داخل كردن همسران پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم در آيۀ تطهير به حديث دیگری از امّ سلمه تمسک كرده‌اند که بيهقی به سند خود از امّ سلمه چنین نقل مى‌كند:

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ غَيْرَ مَرَّةٍ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ السُّلَمِىُّ مِنْ أَصْلِهِ وَأَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَاضِى قَالُوا: حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُكْرَمٍ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِاللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ شَرِيكِ بْنِ أَبِى نَمِرٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ : فِى بَيْتِى أُنْزِلَتْ «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا» قَالَتْ : فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَى فَاطِمَةَ وَعَلِىٍّ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ فَقَالَ :« هَؤُلاَءِ أَهْلُ بَيْتِى». وَفِى حَدِيثِ الْقَاضِى وَالسُّلَمِىُّ :« هَؤُلاَءِ أَهْلِى ». قَالَتْ فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَا أَنَا مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ؟ قَالَ :« بَلَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى ». قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ : هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ سَنَدُهُ ، ثِقَاتٌ رُوَاتُهُ.

قَالَ الشَّيْخُ : وَقَدْ رُوِىَ فِى شَوَاهِدِهِ ثُمَّ فِى مُعَارَضَتِهِ أَحَادِيثٌ لاَ يَثْبُتُ مِثْلُهَا ، وَفِى كِتَابِ اللَّهِ الْبَيَانُ لِمَا قَصَدْنَا ثُمَّ فِى إِطْلاَقِ النَّبِىِّ صلی الله علیه و آله و سلم الآلَ وَمُرَادُهُ مِنْ ذَلِكَ أَزْوَاجُهُ أَوْ هُنَّ دَاخِلاَتٌ فِيهِ.⁽¹⁾

امّ‌سلمه می‌گويد: آيۀ تطهير در خانه من نازل شد؛ آن‌گاه رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم به دنبال

فاطمه و على و حسن و حسين فرستاد و فرمود: اينان اهل‌بيت من هستند. و در نقل دیگر: این‌ها اهل من هستند، امّ‌سلمه مى‌گويد: عرض‌كردم: اى رسول خدا آيا من نيز از اهل‌بيتم؟ فرمود: آرى اگر خدا بخواهد.

بيهقی اين روايت را از ابوعبد الله نقل كرده و سند آن‌را صحیح دانسته است ولی می‌گوید: این روایت شواهد و معارضاتی دارد که مثل این ثابت نیستند .⁽¹⁾

پاسخ : بيهقی اين روايت را از ابوعبد الله حاکم نیشابوری (م 405 ق) نقل كرده ولی هنگامی‌که به مستدرک حاکم رجوع می کنیم این روایت با همان سند از شريک بن أبی‌نمر از عطاء بن يسار از امّ سلمه به گونه‌ای دیگر است:

قال حدثنا أبو العباس محمد بن يعقوب ثنا العباس بن محمد بن الدوري ثنا عثمان بن عمر ثنا عبد الرحمن بن عبد الله بن دينار ثنا شريك بن أبي نمر عن عطاء بن يسار عن أم سلمة رضي الله عنها أنها قالت : في بيتي نزلت هذه الآية «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ» قالت : فأرسل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم إلى عليّ و فاطمة و الحسن و الحسين رضوان الله عليهم أجمعين فقال : اللهم هؤلاء أهل بيتي . قالت أمّ سلمة: يا رسول الله ما أنا من أهل البيت؟ قال : إنك أهلي خير و هؤلاء أهل بيتي، اللهم أهلي أحق.

هذا حديث صحيح على شرط البخاري و لم يخرجاه تعليق الذهبي في التلخيص: صحیح على شرط مسلم.⁽²⁾

می‌گوییم اولاً: در نقل فعلی مستدرک، جملۀ « إنك أهلي خير» نامأنوس و غلط

است و نشان می‌دهد کلمۀ أهلی با افزودن هاء تحریف شده و اصل آن مانند روایات دیگر«إنك الي خير» یا: «لعلی خير» بوده است بنا براین دراینجا حضرت صلی الله علیه و آله و سلم امّ سلمه را ا از اهل‌بیت خود ندانسته بلکه با جمله «هؤلاء أهل بيتی» به صراحت، اهل‌بیت را جدای از همسران معرفی نمود. با اینکه اهل در لغت شامل همسر می‌شود، ولی اهل‌بیت حقیقت شرعیه در افراد خاص است.

ثانیاً: در رجالِ روایت بیهقی از اين حديث، افرادى مجهول و ضعيف وجود دارند از آن جمله: ابويحيى عبدالحميد بن عبدالرحمن كه متّهم به خطا در روايت است⁽¹⁾.

همچنين در سند، شريک بن عبداللَّه است كه در حقّ او جرح و تعديل هر دو رسيده است و در صورتى كه جرح به دلیل حسد يا دشمنى يا مخالفت در مذهب نباشد، مقدم بر تعديل است.

ثالثاً: چگونه بیهقی می گوید معارضات این حدیث مثل این ثابت نیستند ؟

با اینکه اين روايت، مخالف با روايات متواتری است كه ام سلمه و عایشه و همسران ديگر پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم را از شمول آيه تطهير خارج مى‌كند و روایات آن در دلیل اول گذشت، پس این روایت اعتباری ندارد .

رابعاً: این منزلت و شرافت بزرگی بود که اگر همسران آن‌را داشتند مخفی نمی‌کردند (لو کان لَبانَ) در حالی که هيچ يک از همسران پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم که راوی حديث كساء بوده‌اند، ادعا نكردند كه آن روز زیر کساء رفته یا مصداق آيه تطهير شدند.

شبهه 5: داخل بودن همسران در اهل‌بیت به قرینۀ سیاق

آیۀ تطهیر در سیاق احکام همسران پیامبر در آیات قبل بوده پس مخاطب آیه تطهیر هم همسران هستند و تذکیر ضمیر در آن به سبب کلمۀ اهل در آن است، چنان که با ضمیر مذکر به همسر ابراهیم خطاب می‌کند: «قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ»⁽¹⁾با اینکه مخاطب مؤنث است .

و تذکیر ضمیر به اعتبار کلمه أهل در (أهل البیت) است که مذکر لفظی می‌باشد، و مراد از آن ابراهيم علیه السلام و همسر ایشان می‌باشند.همچنين خداوند در مورد حضرت موسى علیه السلام مى‌فرمايد: «فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّی آنَسْتُ ناراً» اگر همسر ابراهيم و موسى از جمله اهل‌بيت پيامبر خود هستند، چرا همسران پيامبر خاتم از اهل‌بيت او نباشند؟⁽²⁾

پاسخ: اولاً: دلالت قرینۀ سیاق بر شمول همسران ، فرع بر نزول هم زمان دو قسمت آیه می‌باشد، که خلاف آن ثابت شده و بنابر آنچه نقل شد روایات معتبر دلالت می‌کند که آیه تطهیر مستقلاً در خانه امّ سلمه نازل شده و هیچ یک از اهل سنت نزول آیات همسران را همراه آیۀ تطهیر ادعا نکرده است. افزون بر آنکه سياق در قرآن حجت نيست، زيرا ترتيب فعلی قرآن به ترتيب نزول آيات نيست، پس آيۀ تطهير نمی‌تواند علت احکام همسران به شمار رود تا دليل بر شمول آيه نسبت به همسران باشد.

ثانياً: تغيير صیغۀ جمع بیوت در آیات قبل و بعد آیۀ تطهیر به صیغۀ مفرد «اهل

البیت» و تغییر ضمیر از جمع مؤنث به جمع مذكر (عنكم و يطهركم) بر تغییر مخاطب از مؤنث به مذکر دلالت می‌کند، زیرا سه تن از چهار تن مخاطب آيۀ تطهير مذکر بودند، در حالی که اگر غیر از چهار تن شامل همسران شود آنان هم‌رتبۀ حضرت علی و حسنین: شده و مجموع مخاطبان دوازده نفر می شدند که بیشتر آنان مؤنث بودند( هشت همسر ی که هنگام نزول آیه در قید حیات بودند به اضافۀ حضرت فاطمه علیها السلام در مقابل سه مذکر) در آن صورت وجهی برای تغلیب سه مذکر بر نُه مؤنث نبود بلکه باید ضمیر مانند آیۀ سابق و لاحق مؤنث می آمد. این در صورتی است که آیۀ تطهیر علت احکام همسران نباشد.

ولی اگر آیه تطهیر بیان علت احکام همسران باشد مخصوص آنان شده و همۀ مخاطبان آیه مؤنث بودند و باید ضمیر خطاب مؤنث باشد و تغییر ضمیر از مؤنث به مذکر غلط است .

پس علت تذکیر ضمایر (عنکم و یطهرکم ) تذکیر لفظی اهل البیت نبوده است، و آیۀ مورد استشهاد سورۀ هود خطاب به همسر ابراهیم نیز بر مطلوب ایشان دلالت نمی‌کند، زیرا مخاطب در (رحمت الله وبرکاته اهل البیت) افزون بر همسر، خود ابراهیم و فرزند او اسماعیل هم هستند. پس مخاطب افزون بر تذکیر لفظی، تذکیر معنوی غالب هم دارد.و اطلاق اهل بر همسر موسی علیه السلام در آیۀ یادشده به تناسب لغوی است و با دلائل حصر کنندۀ اهل‌بیت در آیه تطهیر منافاتی ندارد .

شبهه 6: اولویت ، نه انحصارپنج تن به اهل‌بیت

ابن تیمیه برای عدم اختصاص روایات شأن نزول به پنج تن می‌گوید : اختصاص اهل‌بیت به بودن زیرکساء (چادر شب ) در روایات شأن نزول برای

اولویت دخول چهار تن اصحاب کساء در آیۀ تطهیر نسبت به همسران حضرت است، زیرا رابطه نسبی، قوی تر از رابطه سببی و زوجیت است. پس روایات شأن نزول، همسران را از اهل‌بیت اخراج نمی‌کند،بلکه در مرتبۀ پایین‌تر قرار می دهد به همین دلیل در نقل حاکم نیشابوری از شأن نزول آیۀ تطهیر آمده : هؤلاء أهل بیتی و أهل بیتی أحق.⁽¹⁾

ثانیاً: علت منع دخول همسران در زیر چادر وجود نا محرم (علی علیه السلام )در زیر آن بود، نه عدم اهلیت آنان برای شمول آیۀ تطهیر.⁽²⁾

پاسخ: اولاً صریح روایات شأن نزول، اختصاص اهل‌بیت به پنج تن و نفی دیگران است، نه اولویت چهار تن از همسران، به همین دلیل حضرت به امّ سلمه و عایشه اجازۀ ورود به زیر کساء نداد . پس بر فرض صحت حدیث مستدرک (اهل بیتی أحق) افعل التفضیل باید بر اولویت تعیینی حمل شود، یعنی تنها اینها صاحب حق‌اند .

ثانیاً: اگر واقعاً همسران بخشی از اهل‌بیت بودند ، وجود نامحرم نمی توانست مانع دخول همسران زیر چادر باشد، زیرا این کار با لمس نامحرم و منع شرعی ملازمه نداشت .

افزون بر این اگر همسران از این اهل‌بیت بودند که حجت بر مردم‌اند؟و منع دخول تنها به دلیل منع از اجتماع همسر پیامبر با نامحرم زیر چادر بود چرا به گونه‌ای دیگر آنان را جمع ننمود و معرفی نکرد که منافی اجتماع حرام یا خلاف غیرت نباشد ؟

شبهه 7: اطلاق اهل‌بیت بر خاندان عباس

طبرانی نقل کرده است : پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر روی عباس و خانواده‌اش نظیر پنج تن اصحاب کساء، ملافه‌ای افکند و ایشان را اهل‌بیت خود معرفی نمود پس آنان نیز باید مشمول آیۀ تطهیر و معصوم باشند.

طبرانی می‌گوید: «حدثنا علي بن عبد العزيز ثنا إبراهيم بن عبد الله الهروي ثنا عبد الله بن عثمان بن إسحاق بن سعد بن أبي وقاص حدثني جدي أبو أمي مالك بن حمزة بن أبي أسيد الساعدي عن أبيه عن جده أبي أسيد الساعدي قال : قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم للعباس بن عبد المطلب : يا أبا الفضل لا ترم منزلك انت وبنوك غداً حتى آتيكم ، فانتظروه حتى جاء بعدما أضحى فدخل عليهم . فقال : السلام عليكم قال : وعليك السلام ورحمة الله وبركاته قال : كيف أصبحتم ؟ قال : بخير أحمد الله فقال : تقاربوا تقاربوا تقاربوا، يزحف بعضكم إلى بعض حتى إذا أمكنوه اشتمل عليهم بملاءته ثم قال : يا رب هذا عمي وصنو أبي وهؤلاء أهل بيتي فاسترهم من النار كستري إياهم بملاءتي هذه قال: فأمَّنَت أسكفه الباب وحوائط البيت! فقالت: آمين آمين آمين»⁽¹⁾.

«ابو اسيد ساعدی می‌گوید :پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای ابو الفضل (کنیه عباس) تو و فرزندانت فردا از منزل بیرون نروید تا من نزد شما بیایم .

فردا عباس منتظر ماند تا وقت چاشت حضرت وارد شد و سلام کرد، عباس پاسخ داد. حضرت با آنان احوال‌پرسی نمود، آن‌گاه فرمود: جمع شوید و نزدیک هم بنشینید تا اینکه همگی جمع شده حضرت ملافه‌ای بر سر آنان کشیده و عرض

کرد: پروردگارا، این عمو و برادر پدر من است و این‌ها اهل‌بیت من هستند آنان را از آتش بپوشان، همان طور كه من با این ملافه آنان را پوشانده‌ام، در اين حال در و ديوارهاى خانه آمين گفتند و پيامبر نيز آمين گفت و اين مسئله سه مرتبه تكرار شد.

پاسخ :

اولاً: این حدیث در هر دو کتاب غیر از راوی اخیر با یک سند است و این سند مشتمل بر عبدالله بن عثمان بن اسحاق بن سعد بن ابی وقاص است که ابن‌حجر گفته است: ابن معين می‌گوید: عبدالله بن عثمان بن اسحاق را نمی‌شناسم، ابو حاتم گفته: او احاديث مشتبه نقل کرده است ، ابن عدی مثلابن‌معين او را مجهول دانسته است و ازدی او را در زمرۀ ضعفا ذکر نموده و به نقل بنانی و نیز ذهبی در ميزان الاعتدال او منكر الحديث و ناشناس است. ⁽¹⁾

و ابن حجر دربارۀ راوی دیگر _ مالک بن حمزة بن أبی أسيد الساعدی_ می‌گوید: «حديثه لا يتابع عليه»، یعنی احادیثی روایت کرده که تنها او روایت کرده و افراد موثق دیگر نیاورده‌اند و این نقصی در راوی است . ⁽²⁾

پس این حديثى ضعيف بوده و شواهد جعل در آن هویداست و براى خوشامد خلفای عباسى جعل شده است و گر نه چه معنی دارد تا اين اندازه عباس مهم باشد كه در و ديوارهاى خانه سه مرتبه همراه پيامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آمين بگويند، در حالی که در اجتماع اصحاب کساء اصلی چنین اتفاقی نیفتاد!

ثانیاً: این حدیث بر نزول آیۀ تطهیر در حق عباس و فرزندانش دلالت ندارد و تنها بر صدق لغوی اهل‌بیت بر آنان دلالت می کند که ما نیز آن را انکار نمی‌کنیم. ولی

اهل‌بیت در آیۀ تطهیر و حدیث ثقلین به معنای خاص شرعی است و بر افراد خاصی دلالت می کند .

همچنین دربارۀ روایات دیگری که بعضی صحابه مانند سلمان یا واثلة بن اصقع را از اهل‌بیت می‌شمارد می‌گوییم اشخاص نام‌برده در این روایات _ بر فرض صحت سند _ تشریفاً از اهل‌بیت شمرده شده‌اند، پس بر فرض صحت آن روایات آنان در این اصطلاح خاص اهل‌بیت داخل نیستند تا مشمول آیه تطهیر بوده و معصوم باشند .

شبهه 8- تنافی عصمت اهل‌بیت با بعضی آیات و احادیث

آیات، دعاها و احادیثی بر عدم عصمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام دلالت می‌کند، مانند: آیۀ «لِّيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وَ مَا تَأَخَّرَ»⁽¹⁾تا خداوند از گناه گذشته و آیندۀ تو درگذرد و آیۀ «فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ»⁽²⁾پس بدان كه هيچ خدايى جز اللَّه نيست. از گناه خود و از گناه مردان و زنان مؤمن آمرزش بخواه. و آیۀ «أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَىٰ* وَوَجَدَكَ ضَآلًّا فَهَدَىٰ»⁽³⁾مگر تو را یتیم نیافت پس پناه داد؟ و تو را سرگشته یافت پس هدایت کرد؟برخی از ناآگاهانِ به منطق وحی و نبوت گفته‌اند که «ضالاً» به معنای گمراهی و کفر است. بنابراین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قبل از بعثت در گمراهی بود، پس از اول معصوم نبود.

و در نهج البلاغه آمده كه حضرت امير به اصحابش فرمود: «فَلا تَكُفُّوا عنَ مَقالة

بحق أو مَشْوَرةٍ بعدل فإنّی لستُ فیِ نفسی بِفَوقِ أن أُخطِیءَ و لا آمنُ ذلک مِن فِعلی، إلّا أن یکفِيَ اللهُ مِن نَفسي ما هُوَ أملَکُ به منّی فإنّما أنا و أنتم عبیدٌ مملوکون لربٍّ لا ربَّ غیرُه، یَملِکُ منّا ما لانَملِکُ مِن أنفسِنا»⁽¹⁾

من خود را برتر از آنکه از اشتباه ایمن باشم نمی‌دانم، مگر آنکه خداوند مرا حفظ نمايد. پس همانا من و شما بندگان و مملوک پروردگاریم مگر آنكه عنايت خداوندى كه مالک‌تر از من به من است ، كفايتم كند. و نیز حضرت در دعایش عرض می‌کند: «اللّهم اغفِر لي ما تَقَرّبْتُ بِه إليك بِلِساني ثمّ خالَفَهُ قَلبي»⁽²⁾خدایا بر من ببخش آنچه را که به وسیلۀ زبانم بر تو تقرب جستم، سپس قلبم با کاری که زبانم کرده بود، مخالفت نمود. بنا به استدلال قائلان به این شبهه، آیات و احادیث دیگری بر صدور گناه از آن بزرگواران دلالت می‌کند.

پاسخ: اولاً: بررسی تک تک این آیات و احادیث کتاب مستقلی می‌طلبد که از مجال ما خارج است ولی به صورت کلی می گوییم پس از اثبات عصمت انبیا و ائمه علیهم السلام به دلیل عقل و نقل و آیۀ تطهیر باید آیات و احادیث مخالف را با قیود و قرائن موجوده در آن توجیه و تأویل کنیم .

ثانیاً: گناهی که معصوم از ارتکاب آن مصونیت دارد، عملی است که فعل یا ترک آن در لسان فقه « حرام و گناه » شمرده شود. اما واژۀ «گناه» و«خطا» و معادل‌های آن مانند «ذنب» و «عصیان» کاربرد وسیع تری دارد و «ترک اولی» را نیز در بر می‌گیرد و انجام چنین خطا و گناهانی، با عصمت منافات ندارد.

گناهی که معصومان:، برای جبران آن ناله سر می دهند، آلودگی به

محرّمات الهی نیست، بلکه معیار دقیق‌تری برای سنجش تخلفات خود در نظر گرفته و چیزی را برای خود گناه می دانند که دیگران به سادگی از کنار آن می‌گذرند؛ مثلاً بسیارند کسانی که از قضا شدن سهوی نماز واجبشان اندوهی به خود راه نمی‌دهند ولی معصومان از به جا نیاوردن نماز مستحبی، ناله سر می‌دهند. هر چه بر معرفت و محبت رهروان راه خدا افزوده گردد، بار سنگین‌تری بر دوش خود احساس می‌کنند. چنان‌که معروف است: «حسنات الأبرار سيئات المقربين»⁽¹⁾بسیاری از اعمالی که برای نیکان، پسندیده است برای مقرّبان، ناپسند است. بسیاری از استغفارهای آن بزرگواران از همین«ترک اولی‌ها» بوده است.

ثالثاً: گاهی آيات و ادعیه و احادیث جنبۀ «تربيتى یا تعلیمی» دارد، مثلاً آیۀ استغفار خطاب به پيامبر گرامى است ولی هدف، تعليم ديگران است. در اين مورد در زبان عرب مى‌گويند: «إياك أعنى و اسمعى يا جاره» و در زبان فارسى مى‌گويند: «به در مى‌گويیم تا ديوار بشنود». اين نوع خطاب‌ها برای تربیت دیگران بسیار مفید است، زیرا مستقیم نیست و تعصب جاهلى و عناد و فرد نادان را تحريک نمى‌كند، بلكه او را به پذيرش اين تعاليم تحريک و تشويق مى‌نمايد و با خود چنين مى‌انديشد جایى كه پيامبر با آن عظمت در صورت صدور خلاف و گناه به توبيخ و كيفر محكوم مى‌شود، تكليف من جاهل روشن است. و نیز دعاهای صادره از آن بزرگان که به تقصیر و گناه در مقابل پروردگار اعتراف می‌کنند، گاهی برای تعلیم مناجات به مردم است. با توجه به اين اصل، هدف بسيارى از آيات كه دستاويز براى نافيان عصمت شده است روشن مى‌گردد.

رابعاً: عصمت به معنای بی‌نیازی از لطف الهی نیست. مثلاً وقتی که خداوند به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید: «وَلَوْلا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًاقَلِيلاً»⁽¹⁾«اگر تو را استوار نمی‌داشتیم قطعاً نزدیک بود کمی به سوی آنان متمایل شوی. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با طبع بشری و انسانی می‌توانست تا نزدیک پرتگاه وسوسه‌های مشرکان برود ، اما تأیید الهی او را حفظ کرد و نجات داد. پس این جملۀ شرطیه‌ای‌ست که شرط آن (تأیید و تثبیت الهی) به دلیل آیۀ تطهیر تضمین شده است.چنان‌که ترحم الهی نسبت به حضرت یوسف علیه السلام تضمین شده بود آنجا که فرمود: «و ما أُبَرَّئُ نَفسِی إنَّ النَّفْسَ لَأمّارَةٌ بِالسُّوءِ إلّا ما رَحِمَ رَبَّی»⁽²⁾من خودم را از عیب منزه نمی‌بینم؛ زیرا نفس انسان همواره او را به خطا و لغزش وا می‌دارد. جز کسانی که مورد رحمت ویژه پروردگار قرار گیرند.

خامساً: گاهی در این گونه آیات و روایات قرائنی بر توجیه و تأویل وجود دارد؛ مثلاً مقصود از کلمۀ «ذنب» در آیۀ «لِیَغفِرَلَکَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ و ما تَأَخَّرَ». پیامدهای بد و آثار خطرناکی است که پیرو دعوت پیامبر، از ناحیه کفار و مشرکان پدید می‌آید و این آثار از نظر لغت «ذنب» است؛ ذنبی که در نظر کفار وی را در برابر آن مستحق عقوبت می‌ساخت.

از معصومان نیز روایاتی در این زمینه وارد شده است؛ مأمون از امام رضا علیه السلام پرسید: یابن رسول الله، آیا نمی‌گویید پیامبران معصوم‌اند؟ حضرت رضا علیه السلام فرمود: آری ، سپس پرسید: پس این آیه را تبیین بفرمایید: «لِیَغفِرَ لَکَ اللهُ ما تَقَدَّم مِن ذَنبِکَ و ما تَأَخَّر». امام علیه السلام فرمود: این عقیدۀ مشرکان مکه بود که پیامبر، آنان را به توحید

فراخواند و با بت‌های آنان به مبارزه برخاست و آنان او را به این سبب گنهکار برشمردند.

هنگامى كه مكتبى راستين ظاهر مى‌شود، وفاداران به سنن خرافى كه موجوديت خود را در خطر مى بينند هر گونه تهمت و نسبت ناروا به آن مى‌بندند، و شايعه‌ها مى‌سازند، گناهان مختلف براى پیشوای آن مکتب مى‌شمرند و در انتظارند ببينند سرانجام كارش به كجا مى رسد؟اگر اين مكتب در مسير پيشرفت خود با شكست مواجه شود، دستاويزى محكم براى اثبات نسبت‌هاى ناروا به دست مخالفان مى‌افتد، و فرياد مى‌كشند: نگفتيم چنين و چنان است؟ اما هنگامى كه پيروز گردد و برنامه‌هاى خود را از بوته آزمايشموفق بيرون آورد، تمام نسبت‌هاى ناروا نقش بر آب مى‌شود. در مورد پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم هم نسبت‌هاى ناروا و گناهان خیالی فراوان بود، او را جنگ‌طلب، آتش افروز، بى‌اعتنا به سنت پدران مى‌شمردند.صلح حديبيه و فتح مکه به خوبى نشان داد كه آیين او _ بر خلاف آنچه دشمنان می‌پندارند _ يک آیين پيشرو و الهى است و آيات قرآنش ضامن تربيت نفوس انسان‌ها و پايانگر ظلم و ستم و جنگ و خون‌ريزى است.

او به خانه خدا احترام مى‌گذارد، هرگز بى‌دليل به قوم و جمعيتى حمله نمى‌كند، او اهل منطق و حساب است. به اين ترتيب فتح حديبيه تمام گناهانى كه قبل از هجرت ، و بعد از هجرت، يا تمام گناهانى را كه قبل از اين ماجرا و در آينده ممكن بود به او نسبت دهند شست، و چون خداوند اين پيروزى را نصيب پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم نمود، می‌توان گفت خداوند همه آن‌ها را شستشو كرد. نتيجه اينكه اين گناهان، گناهان واقعى نبود، بلكه گناهانى خیالی و در افكار مردم بود.

و در خصوص آیه «و وَجَدَکَ ضالّاً فَهَدیٰ» مفسران گفته‌اند: ضال، به معنای، گم

شده است نه گمراه؛ وقتی یک چیز با چیز دیگری مخلوط و در آن گم شود. بنابراین معنای آیه چنین می شود: تو در کفار مکه مغمور بودی، (یعنی تو را در قوم، گمنام یافتیم آنان از فضل تو آگاه نبودند). ما عظمت تو رابه آن‌ها شناساندیم تا اینکه تو را شناختند.

احتمال دیگر این است که مراد از «ضلال»، عدم هدایت ذاتی باشد، زیرا هیچ انسانی از پیش خود هدایت ندارد مگر به وسیله خداوند متعال. پس نفس شریف رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با قطع نظر از عنایت و هدایت الهی ضال بوده ولی ذات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم لحظه‌ای از آن عنایت و هدایت الهی جدا نبود.

سادساً: گاهی قیدهای به کار رفته در آیه و روایت آنرا از تنافی با عصمت باز می‌دارد، مثلاً «و لَولا أن ثَبَّتناكَ لَقَد كِدْتَ تَرْكَنُ إلَيهِم شَيئاً قَلِيلاً»؛ اگر به تو استوارى نمى‌بخشيديم، نزديک بود كمى به آنان متمايل گردى.ناظر به طبيعت انسانى پيامبران است كه صدور گناه و خلاف را از آنان ممكن مى‌سازد و تنها عنايت ربانى است كه صدور گناه را به صورت محال عادى در مى‌آورد و به آنان عصمت و طهارت مى‌بخشد و نیز این سخن حضرت علی علیه السلام با قیدهای به کار رفته در آن منافاتی با عصمت ندارد، «إلّا أن یَکفِيَ اللهُ مِن نَفسِي»؛ من در معرض خطایم مگر آنکه خدا مرا از خطا کفایت کندو باز دارد. این جمله شرطیه محقق‌الوقوع به صراحت بیان می کند که عصمت او برخاسته از کفایت الهی است.

در اینجا چند سؤال است که باید به آن پاسخ دهیم :

طرح سه سؤال

1- آیا اهل‌بیت شامل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هم می‌شود؟

گاهی بر اینکه ايشان از اهل البيت خارج‌اند به تغایر مضاف و مضاف الیه در (اهل بيت رسول اللّه) استدلال می‌شود، زیرا هیچ کس از اهل بيتِ خودش خوانده نمى‌شود پس آن حضرت نيز از اهل بيت شمرده نمى‌شوند .

ج : اهل البيت در آیۀ تطهیر با اهل‌بیتی در حدیث ثقلین تفاوت دارد؛ در آيۀ تطهير، اهل البیت اضافه به ضمیر متکلم راجع به حضرت نشده تا تغایر مضاف و مضاف الیه لازم باشد و از آنجا که یکی از اهل هر خانه‌ای صاحب آن است پس یکی از اهل خانۀ حضرت، خود پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بوده و کلمۀ اهل البیت شامل خود حضرت هم می‌شود.

افزون بر آنكه بعضی روایات معتبرۀ شأن نزول، در شمول اهل‌بیت بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم صراحت دارند؛ مانند آنچه طبری روایت می کند : حدثني محمد بن المثنى، قال: ثنا بكر بن يحيى بن زبان العنزي، قال: ثنا مندل، عن الأعمش، عن عطية، عن أَبي سعيد الخدري، قال: قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم : «نزلَت هَذِهِ الآيَةُ فِي خَمْسَةٍ: فِيَّ وَ فِي عَلِيٍّ رَضِيَ الله عَنْهُ وَحَسَنٍ رَضِيَ الله عَنْهُ وَ حُسَيْنٍ رَضِيَ الله عَنْهُ وَفَاطِمَةَ رَضِيَ الله عَنهَا: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»⁽¹⁾.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:این آیه (تطهیر) دربارۀ پنج نفر نازل شده : در بارۀ من و علی رضی الله عنه و حسن رضی الله عنه و حسین رضی الله عنه و فاطمه رَضِيَ الله عَنْهُا».

این روایت در شمول اهل‌بیت آیۀ تطهیر بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم صراحت دارد؛ پس وصف عصمتی که از آن استفاده می شود شامل آن حضرت بوده، بلکه اولین فرد آن است .ولی درحدیث ثقلین که اهل‌بیت به یاء متکلم اضافه شده به دلیل تغایر مضاف و مضاف الیه و به قرینۀ آنکه اهل البیت ترکۀ آن حضرت شمرده شده‌اند، خود حضرت از مصداق اهل بيت خارج است، زیرا حضرت در آنجا درصدد معرفی حجتی پس از خود می‌باشد .

2- چرا آيۀ تطهير بين احكام همسران قرار گرفته است ؟

روشن شد که آیۀ تطهیر جدای از آیات احکام همسران پیامبر ، در شأن پنج تن اصحاب کساء نازل شده است. سؤال می‌شود چرا این آیه بين احكام همسران قرار گرفته است؟

می‌گوییم : قرار گرفتن آیۀ تطهیر در بین احکام همسران _ چنان‌که بزرگان شیعه فرموده‌اند _ دو دلیل دارد :⁽¹⁾

1.پوشاندن دلالت واضح آن برای دفع حساسیت دشمنان اهل‌بیت و حفظ آیه از تحریف؛ چنان‌که آیه اکمال نازله پس از واقعه غدیر بوده، به همین سبب در بین احکام گوشت‌های حرام قرار گرفت .

آیۀ تطهیر به آنان هشدار می‌دهد که شما در خانه‌ای هستید که خدای حکیم به

اهل البیت آن _ که بخشی از اهل خانه هستند _ ارادۀ تکوینی تطهیر و عصمت دارد و می‌خواهد آنان را از پلیدی و گناه کاملاً پاک کند، تا همسران حضرت احساس مسئولیت بیشتری کنند و بیشتر مراقب خود باشند تا احکام شرعی ناشی از ارادۀ تشریعی او را بیشتر رعایت کنند.

3- آیا آیة تطهیر آلودگی ظاهری را هم نفی می‌کند؟

بعضی از محققان با استفاده از الف و لام «الرجس» که دال بر استغراق است استدلال کرده‌اند که اهل‌بیت از هر نوع پلیدی ظاهری و باطنی پاک بوده و هیچ حدثی مانند جنابت و حیض و نفاس و نجاست ظاهری به آنان نمی رسد، مگر آنچه به حکم عقل یا طبیعت برای انسان ضروری باشد .

ولی چون این بحث برای ما ثمره‌ای ندارد به آن نمی‌پردازیم .

نظر محققان اهل سنت در مراد از اهل‌بیت

در خاتمه: سخنان چهار محقق برجسته و منصف اهل سنت را دربارۀ منظور از اهل‌بیت می‌آوریم:

1- مناوی شافعی (952_ 1031 ق) می‌گويد «اهل‌بیتی» پس از عترتی تفصيل بعد از اجمال به عنوان بدل یا عطف بيان است و مراد از آنان اصحاب كساء هستند كه خداوند آنان را از پليدی پاک نموده و به خوبی تطهير كرده است .⁽¹⁾

2- سبط بن جوزی (م 654 ق) در تذکرة الخواص حديث ثقلین را تحت عنوان «ذكر الائمة» آورده است و بعد به شرح حال امام زين‌العابدين علیه السلام تا حضرت

مهدی علیه السلام پرداخته است.⁽¹⁾یعنی اهل‌بیت را به چهارده معصوم: تعمیم داده است .

3- ابن حجر هیتمی مکی(م 974 ق) پس از نقل حديث ثقلين می‌گويد : اين جملۀ حديث در مورد ائمه و سادات اهل‌بيت است نه غير آنان.⁽²⁾

4- علامۀ شيخ حسن بن علی السقاف (معاصر) می گوید : شیعیان، اهل‌البيت در آيۀ تطهیر را مختص به علی و فاطمه وحسن وحسين (رضی الله عنهم) می‌دانند بلکه بسیاری از اهل سنت و جماعت هم چنین می‌گویند.

و این نظر و سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که روی هوای نفس سخن نمی‌گوید.⁽³⁾

پانزده پیام حدیث ثقلین و غدیر

از روایات حدیث ثقلین در غدیر به نقل اهل سنت ، پانزده پیام مهم استفاده می شود. که در ذیل به توضیح دلالت حدیث بر این پیام‌ها می‌پردازیم.

دلالت‌های سه گانۀ لغوی

اشاره

اهل منطق دلالت لفظی را به سه قسم کرده اند که همگی نزد عقلا معتبر و حجت می باشد : مطابقی، تضمّنی، التزامی.

دلالت مطابقی آن ا‌ست که لفظ بر تمام معنای موضوع دلالت کند. دلالت تضمّنی دلالت لفظ بر بخشی از معنی است و دلالت التزامی دلالت لفظ بر معنای لازم خارج از موضوع له است به گونه ای که هر گاه آن لفظ گفته شود معنی لازم به

ذهن شنونده بیاید، مثل لفظ «دود» که بر آتش دلالت می کند و مثل زوجیت برای عدد دو.

لازم ، بر دو قسم بیّن و غیر بیّن است و لازم بیّن هم بر دو قسم است: بیّن اخصّ و بین اعم.

از همۀ اقسامِ دلالتِ التزامی واضح‌تر ،لازم بیّن به معنای اخص است یعنی معنایی که بلافاصله بعد از تصوّر ملزوم بی واسطۀ چیزی دیگر به ذهن آید مثل زوجیت برای عدد زوج. لازم بیّن به معنای اعم آن است که از تصور لازم و ملزوم، عقل حکم به ملازمۀ بین آن دو می کند.⁽¹⁾

هر دو قسم دلالت لازم بیّن حجّت است ولی دلالت لازم غیر بیّن درحد اشعار است و حجت نیست.

حدیث ثقلین در غدیر خم به دلالت مطابقی بر خلافت و امامت أهل‌بیت و تعیین جانشین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم صراحت دارد و به گونۀ تضمنی یا التزامی بر پیام‌های ذیل دلالت می کند که بعضی در بارۀ عظمت اهل‌بیت و قرآن و بعضی بیان وظیفۀ مردم در مقابل آن دو است .⁽²⁾

1- وجوب اطاعت از اهل‌بیت:

در این حدیث حضرت می فرماید : ما إن تمسّکتُم بهما لَن تَضِلُّوا أبداً؛ تا وقتی که به این دو امانت چنگ زنید هرگز گمراه نخواهید شد.

کلمه تمسّک به معنای چنگ زدن شخص است به دستاویزی که انسان را از

هلاکت یا گمراهی نجات بخشد.

جوهری و فیومی با اندکی تفاوت در عبارت می گویند: مَسَكْتُ بِالشَّیءِ مَسْكًا ... وَ أمسَکْتُ و تَمَسَّكْتُ بِمَعْنَى أَخَذْتُ بِهِ وَ تَعَلَّقْتُ وَ اعْتَصَمْتُ⁽¹⁾.

پس این کلمه در وجوب اطاعت مبالغه ای بیش از کلمه «أخذتم» دارد که بعضی محدثان به جای آن آورده اند هر چند آن کلمه هم به معنای «بگیرید» بر وجوب اطاعت دلالت می کند .

این جمله را نباید چنان‌که بعضی اصرار دارند به یک احترام ظاهری و محبت قلبی معنی کرد، زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم اهل بیت را در کنار قرآن و همچون قرآن به عنوان یک حجّت و امام قرار داده پس همان گونه که در مقابل قرآن باید قلباً و عملاً تسلیم بود، در مقابل اهل بیت نیز باید چنین باشیم و از آنان اطاعت کنیم.

چنان‌که تفتازانی می گوید: از اینکه حضرت آنان را قرین قرآن نموده می فهمیم که تمسک به آنان نجات دهنده از گمراهی است،و معنای تمسک نیز گرفتن علم و هدایت از ایشان است.⁽²⁾

نظیر این مطلب را ابن حجر هیتمی و مناوی و زرقانی گفته‌اند.⁽³⁾

2- عصمت اهل‌بیت

افزون بر دلالت آیۀ تطهیر برعصمت که بحث کردیم، می گوییم اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تمسک مردم به اهل‌بیت را باعث نجات از هر ضلالتی دانست یعنی مردم را به

تسلیم مطلق و همه جانبه در مقابل اهل‌بیت فرا خواند و به حکم عقل و نقل آن حضرت مردم را به تمسک و تسلیم مطلق جز در مقابل معصوم فرا نمی خواند.

پس جملۀ _ ما إن تمسّکتُم بهما _ به دلالت مطابقی بر حجیت قول اهل بیت و به دلالت التزامی بر عصمت آنان از گناهان کبیره و صغیره بلکه عصمت از هر خطا دلالت می‌کند.

به همین جهت مناوی شافعی می‌گوید: مراد از اهل‌بیت اصحاب كساءهستند كه خداوند پلیدی را از ایشان زایل و آنان را تطهیر نمود، یعنی آنان معصوم هستند . پس هر سخنی که از انحراف فکری و عملی ائمه یا اختلاف نظری بین آنان حکایت کند ،باطل است .

3- علم اهل‌بیت به همۀ قرآن

در این حدیث، حضرت بر پیوستگی و همراهی دائمی این دو امانت تأکید می کند. پس باید اهل‌بیت عالم به ظاهر و باطن قرآن باشند تا از آن فاصله نگیرند بلکه آنان قرآن ناطق و کتاب مجسّم هستند. از این رو ایشان در تفکر و تعلیمات و رفتار خود لحظه‌ای از قرآن جدا نشدند بلکه بهترین مظهر و مجری قرآن بودند.

بعضی از بزرگان در اینجا سخن جالبی فرموده‌اند: «هرگز قرآن بدون توجه به تفسیر و تبیین اهل‌بیت آن‌گونه که حق آن است فهمیده نمی‌شود، زیرا این تفکیک همان افتراقی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به نفی آن خبر داد. او رسول امینی است که از روی هوس سخن نمی‌گوید. اگر جایی قرآن حضور ظاهری داشت و عترت طاهره غایب بودند، یا اینان حضور داشتند و قرآن غایب بود، اطمینان حاصل می شود که هر دو غایبند، زیرا همراهی این دو با هم و عدم جدایی آن‌ها از هم در نحوه وجود قرآن و عترت مأخوذ است. »

به همین سبب می‌گوییم آنان مفسّر کامل آیات و عالم به تنزیل و تأویل و ظهر و بطن قرآن هستند و هیچ فردی از امت اسلام _ به جز ایشان _ چنین صلاحیتی ندارد. قرآن به این رابطه ظریف بین ثقلین اشاره می کند:

«إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِیمٌ* فِی كِتَاب مَكْنُونٍ * لاَ یَمَسُّهُ اِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»⁽¹⁾قسم به جایگاه‌های ستارگان .. كه همانا آن كتاب، قرآن گرامی است ، در كتاب پوشیده‌ای است كه جز پاكیزگان آن‌را لمس نمی‌كنند»

و در روایات معتبره «مطهرون» به ائمه اطهار علیه السلام تفسیر شده که تنها آنان اعماق و بطون قرآن را لمس کرده‌اند و تفسیر و تأویل آن‌را می‌دانند.⁽²⁾

4 - تعیین ائمۀ اهل‌بیت علیه السلام

هر چند اهل‌بیت برای صحابه مشخص بودند، ولی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به آن بسنده نکرد بلکه در غدیر خم پس از بیان امامت و خلافت اهل‌بیت به عنوان یکی از ثقلین، در حضور هزاران صحابی خود، دست علی علیه السلام را گرفت، و او را به عنوان اولین فرد اهل‌بیت و مولای بر نفوس امت پس از خود معرفی کرد. « این مطلب در روایت ( 4و 9 و10و12و 16 و 22 کتاب حاضر آمده است». وپس از آن دستور داد مردم با او به عنوان امیر المؤمنین بیعت کنند.⁽³⁾

و نیز: پس از حضرت علی علیه السلام امامت به امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام

می‌رسد، زیرا آنان تنها باقیمانده عترت و اهل‌بیت بودند.

از طرفی بر اساس روایات معتبره از جمله حدیث ثقلین به روایت احمد در خطبۀ عرفات ، خلفای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دوازده نفرند و همگی از قریش هستند ⁽¹⁾پس باید نُه امام دیگر پس از امام حسین علیه السلام بیایند که با توجه به روایات همگی نسل امام حسین علیه السلام هستند و آخرین آنان حضرت مهدی علیه السلام است. و به اجماع مسلمانان این عدد با ویژگی‌های اهل‌بیت بر غیر ائمۀ شیعۀ امامیه تطبیق نمی‌كند.⁽²⁾

5 - اعلمیت و افضلیت أهل بیت علیه السلام

أهل‌بیت قرین جدایی ناپذیر کتاب خدا معرفی شده‌اند و از آنجا که همۀ علوم و معارف در قرآن وجود دارد، این دلالت می کند که آنان به همه اسرار و معارف و احکام قرآن عالم هستند.

و از آنجا که همه امت موظفند برای کسب علم و معرفت به آنان رجوعکنند پس امام باید از همۀ امت اعلم باشد و گرنه رجوع اعلم به شخص پایین تر لازم می آید و این گونه دستور قبیح است و از خدا و پیامبر حكیم سر نمی‌زند.

به این نکته در حدیث ثقلین (روایت طبرانی از زید بن ارقم) اشاره شده است، آنجا که می‌فرماید : فلا تقدَّمُوهما فتهلِکُوا ولا تُقصَّروا عنهما فتهلِکُوا و لا تعلّموهم فإنَّهم أعلمُ منکمْ ...⁽³⁾بر آنان پیش نیفتید که هلاک می گردید ودر( پیروی) از آنان

کوتاهی نکنید که هلاک می شوید، به آنان چیزی یاد ندهید که ایشان اعلم از شما هستند.

چنان‌که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: أنا مدینة العلم وعلی بابها فمن أراد البیت فلیأت الباب⁽¹⁾«من شهر علم هستم و علی درب آن است» یا مضامین مشابه آن، و روشن است که درب انحصاری علم پیامبر باید از همه اصحاب و امت داناتر باشد .

امیر المؤمنین علیه السلام در وصف علم اهل بیت می‌فرماید: هم موضع سره و لجأ امره و عیبه علمه و موئل حکمه و کهوف کتبه وجبال دینه؛ أهل بیت پیامبر جایگاه اسرار پیامبر و پناه گاه امر او و صندوق علم او و مرجع حکم او و مخزن کتب او و کوه های لرزه ناپذیر دین او هستند.⁽²⁾در جای دیگر فرمود: بهم عُلِم الکتاب و به عَلِموا و بهم قام الکتاب و به قاموا⁽³⁾به وسیله اولیاء الهی (اهل بیت) قرآن فهمیده می شود «و احکام و معارف آن شناخته گردد» و آنان به کتاب خدا آگاهند،به وسیله آنان کتاب الهی بر پا می شود و آنان به کتاب خدا استوارند.»

و از آنجا که اهل‌بیت معادل قرآنند پس افضل امت هستند و همه امت از جمله خلفای سه گانه اولیه وظیفه داشتند پس از پیامبر در عقاید و رفتار به اهل بیت اقتدا کنند و دین خود را از آنان بیاموزند و ایشان را در گفتار وعقاید و رفتار بیشوای خود قرار دهند.

پس آنان باید در همه ابعاد اخلاقی افضل از همۀ امت باشد و گر نه رجوع افضل به غیر او لازم می آید و این گونه دستور قبیح است و از پیامبر حکیم سر نمی زند.

6- توسل به اهل‌بیت.

از آنجا که تمسک به اهل‌بیت واجب و آنان افضل امت هستند پس شناخت و تقرب و توسل به آنان واجب است

چون ایشان مقرب‌ترین بندگان خدای متعال هستند و بهترین وسیله وشفیع در درگاه خدایند پس لازم است در دعا خدا را به آنان بخوانیم و به ایشان متوسل شویم. چنان‌که در آخر زیارت جامعه اشاره شده است: خدایا اگر من کسی را مقرب‌تر از محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم سراغ داشتم او را در پیشگاهت شفیع می آوردم.⁽¹⁾

7- محبت به اهل‌بیت

دلایل وجوب محبت به اهل بیت فراوان است ولی از این حدیث نیز به خوبی وجوب محبت به آنان استفاده می‌شود. مطلبی که همه مسلمانان حتی وهابیان به صورت نظری به آن معترفند .

زیرا اولاً: محبت پیامبر بر امت واجب است و براساس این حدیث، أهل‌بیت، ترکۀ پیامبر بوده و محبت اهل‌بیت به عنوان ترکۀ پیامبر، محبت به اوست.

ثانیاً: پیامبر اكرم با نگرانی می‌پرسد: فانظرُوا كیف تخلُفونی فی الثَّقلَینِ؛ ببینید چگونه با قرآن و اهل‌بیتم پس از من رفتار می‌كنید؟ و این نگرانی حاکی از ظلم مسلمانان در آینده نسبت به اهل‌بیت است که ناشی از بی مهری آنان بود و برطرف کردن نگرانی پیامبر اكرم واجب است،پس برای رفع آن نگرانی، مسلمانان باید به ایشان محبت ورزند .

ثالثاً: در روایت مسلم و طبرانی فرمود: اُذكّرُكم اللهَ فی أهلِ‌بَیتی خَیْراً؛ من شما را

سفارش به خیر و احسان درباره أهل‌بیتم می‌كنم. و این سفارش، همراه با سفارش به محبت آنان و نهی از دشمنی با ایشان است، چنان‌كه همۀعلمای اهل‌سنت از این جمله فهمیده‌اند .

رابعاً: در پایان حدیث غدیر خم پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم برای دوستان مولا امیرالمؤمنین علیه السلام دعا كردند كه خدا آنان را دوست بدارد و دشمنان او را دشمن دارد: اللهم والِ من والاهُ و عادِ من عاداهُ و أحِبَّ من أحبَّه و أبغضْ من أبغضَه .

و کسی که پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم به طور مطلق دوستی دوستانش و دشمنی دشمنانش را از خدا بخواهد دوستی با او همیشه مطلوب و دشمنی با او همیشه حرام است.

8 - دشمنی با دشمنان اهل‌بیت

روشن است که روی دیگر سکۀ دوستی اهل بیت ،دشمنی با دشمنان آنان است و همه ادلۀ دوستی، بر لزوم دشمنی با دشمنان ایشان هم دلالت می‌کند. افزون بر ذیل دعای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث غدیر که در پیام یادشده نقل کردیم همین جا نقطۀ اختلاف ما با کسانی مانند ابن تیمیه و پیروانش است که دشمنان اهل‌بیت مانند بنی امیه را دوست دارند ، و از ایشان حمایت می‌کنند زیرا دوستان بنی‌امیه نمی‌توانند دوست دار اهل‌بیت باشند. زیرا دو دوست متضاد در یک دل نمی گنجد .

9- بقاء اهل بیت

اولاً: حضرت بر جدایی ناپذیری آن دو ثقل تا قیامت تأکید می‌کند (لن یتفرقا حتی یردا علیّ الحوض) و این جمله بر وجود موضوع (اهل‌بیت) و محمول(عدم جدایی آن دو) تا قیامت دلالت می کند زیرا عدم جدایی آن دو فرع بر وجود خارجی

فرد معصومی از اهل‌بیت در دنیا تا قیامت است، نه آنکه اهل‌بیت بر فرض وجود از قرآن جدا نشود تا عدم جدایی بر اثر نبودن اهل‌بیت باشد .

زیرا این معنای جملۀ (لن یتفرقا ) به صورت سالبۀ به انتفاء موضوع است و سالبه به انتفاء موضوع خلاف ظاهر است.

ثانیا: شریعت خاتمیه محمدی ابدی است پس ثقلین( حامل شریعت او ) نیزباید تا پایان عمر بشر باشند تا حجت و هادی مردم به جای او باشند.⁽¹⁾

و این مطلبی است که بعضی از بزرگان اهل سنت هم از این حدیث فهمیده‌اند. مثلاً شریف سمهودی می گوید: حدیث مدنی ثقلین به ما می‌فهماند که باید فردی از أهل‌بیت وعترت طاهره _ که اهلیت پیروی دارد _ همواره تا روز قیامت باقی باشد. چنان‌که قرآن باقی است و نیز آنان باعث ایمنی اهل زمین هستند اگر روزی از بین بروند اهل زمین نابود می شوند.⁽²⁾

و ابن حجر هیتمی می گوید: در احادیثی که دستور تمسک به اهل‌بیت می‌دهد (از جمله حدیث ثقلین) اشاره به این مطلب دارد : همواره فردی از ایشان که اهلیت پیروی وامامت دارد، تا روز قیامت هست. ⁽³⁾

10 - اثبات مهدی موعود

با توجه به پیام پیشین که علمای بزرگ با استفاده از حدیث ثقلین تداوم بقای اهل بیت علیهم السلام را تا قیامت پذیرفتند پس از وفات امام حسن عسکری علیه السلام تا کنون

باید شخص معصومی در جهان وجود داشته باشد و به اجماع امت، او شخص دیگری غیر از حضرت مهدی علیه السلام فرزند امام حسن عسکری علیه السلام نمی باشد . پس باید آن حضرت تاکنون حیات داشته باشد تا افتراق ثقلین پدید نیاید و عدم افتراق ثقلین در این مدت ثابت شود.

اشکال : بعضی علمای اهل سنت این مطلب را بر علمای اهل‌بیت که به صورت افراد متعدد و متبادل در طول تاریخ می آیند، و حامی دین و نافی بدعت تا قیامت هستند،تطبیق و تفسیر می‌کنند، چنان‌که در روایتی آمده در هر قرنی تا قیامت علمایی خواهند بود که بدعت‌ها را می زدایند و تفسیر باطل گرایان را از دین نفی می‌کنند. قالَ رسولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یَرِثُ هذا العلمَ من كُلّ خَلَفٍ عدولُه ینفونَ عنه تأویلَ الجاهلینَ وانتحالَ المبطلینَ و تحریفَ الغالِین.⁽¹⁾

ولی این تفسیر باطل است،زیرا مفاد حدیث فوق وجود گروهی از علمایناهی منکر و نافی بدعت در هر قرنی به صورت قضیۀ مهمله است. و آنان در هر زمان و مکانی نیستند

در حالیکه مدلول حدیث ثقلین تنها دفاع اهل بیت علیهم السلام از دین و نفی بدعت به صورت کلی نیست ،بلکه تمسک هر فردی از امت به اهل بیت را در هر زمانی ضامن نجات آن فرد از گمراهی می‌داند، و هیچ فردی از این نعمت محروم نیست پس در هر زمان یک فرد معصوم از اهل بیت علیهم السلام باید باشد تا تمسک به او باعث نجات از گمراهی همه جانبه باشد، و هیچ یک از علمای نسل پیامبر غیر از دوازده امام چنین ادعایی ندارند.

11- مصونیت و حجیت قرآن

قرآن دلیل و معجزه پیامبر است و حجیت آن متوقف بر گواهی آن حضرت نیست، ولی با توجه به شبهات و روایات تحریف_ ازطریق فریقین_ شبهه عدم حجیت فعلی آن پدید می آید .

می‌گوییم افزون بر پاسخ های تفصیلی که به یکایک این شبهات داده شده، پس از اثبات اصل نبوّت خاتمیه، این حدیث شبهه مزبور را می زداید وبه صراحت مردم را مکلف به رجوع به قرآن موجود قابل دسترس می‌نماید.

پس همین قرآن برای ما حجت است ، نه قرآنی که نزد امام زمان علیه السلام است. حتی اگر آن قرآن ودیعۀ نزد حضرت،مشتمل بر تأویل وتفسیری افزون بر قرآن فعلی باشد منافاتی با حجیت و اعتبار قرآن موجود فعلی نزد ما ندارد.

از این رو قرآن به ریسمانی آویخته از آسمان تشبیه شده است: کتاب اللهِ حبلٌ ممدودٌ منَ السّماء اِلی الارضِ طرفٌ بیدِ اللهِ تعالی و طرفٌ بأیدیكم؛ «من دو چیز گران سنگ در میان شما گذاشتم یکی از آن دو» كتاب خدا که ریسمانی است كه از آسمان به زمین آویخته است ،یك طرف آن به دست خدای متعال است و یك طرفش به دست شما است. این جمله دلالت می کند قرآن همواره در دسترس مردم خواهد بود .

12- تعیین فرقه ناجیه

روایت مشهوری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که امت موسی هفتاد و یک فرقه و امت عیسی هفتاد و دو فرقه و امت من بر هفتاد و سه فرقه تقسیم می شوند و همگی اهل آتش هستند مگر یک فرقه ، ولی در تعیین فرقۀ ناجیه بین علمای

مذاهب اختلاف است.⁽¹⁾

حدیث ثقلین، فرقه ناجیه را به خوبی معین می کند که آنان متمسکین به ثقلین و رهروان قرآن و عترت طاهرین یعنی شیعیان هستند. زیرا حدیث تصریح می کند ما إنْ تمسَّکتم بهما لن تَضلُّوا أبداً؛ تا وقتی به آن چنگ می زنید هرگز گمراه نمی‌شوید.

این جمله با ادات تأکید (ما، إن، لن) بر حتمیت نتیجه تأکید می‌کند و مفهوم مخالف این جمله شرطیه آن است که اگر کسی تنها به یکی از آن دو تمسک جوید گمراه است. پس کسانی که تنها قرآن را حجت دانسته‌اند و اهل بیت را حجت نمی دانند گمراهند.

13- کتاب خدا، ثقل اکبر

در برخی از نقل‌های این حدیث، به صورت مطلق امر به تمسک به هردو ثقل (کتاب و عترت) شده در نتیجه هر دو هم سنگ معرفی شده‌اند.

ولی در روایات دیگر (مانند روایت 4و بخش یک)کتاب خدا ، ثقل اکبر و بزرگ تر معرفی شده، چرا که کلام مستقیم خدای متعال است در نتیجه اهل‌بیت ثقل اصغر و کوچک تر می‌شود؛ در عین حال اهل‌بیت: از نظر حجیت و اعتبار هم‌سنگ ثقل اكبر به شمار می‌روند. و اگر در بعضی از نقل‌های حدیث ثقلین این دو مانند دو انگشت سبابه مساوی معرفی شده اند ناظر به در خواست حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم به ورود هم زمان ثقلین در قیامت برسر حوض مانند دو انگشت سبابۀ دو دست می‌باشد پس این حدیث منافاتی با اکبریت ذاتی کتاب بر عترت که در

بیشتر روایات ثقلین آمده ندارد.

14- ثقلین محور وحدت

اتحاد هر جماعتی نیاز به محور و موضوعی دارد كه عزم‌ها و عواطف جامعه را در یك سمت هدایت كند و در این حدیث شریف كلمه «تمسك» استعاره و تمثیلی از دستاویزی است كه جماعت مسلمانان باید همگی به آن چنگ بزنند تا هدایت یابند.در اینجا اطاعت مسلمانان از ثقلین مُشَبّه، و مردمی كه به دستاویز محكمی از آسمان آویخته‌اند «مُشَبَّهٌ به» می‌باشند. بلكه قرآن را به صراحت تشبیه به ریسمان می‌کند :

«حبلٌ ممدودٌ من السماءِ طرفٌ بیدِ اللهِ تعالی و طرفٌ بأیدِیكم»؛ قرآن ریسمانی است آویخته از آسمان، یک طرف آن به‌دست خدای متعال و طرف دیگر به دست شما مردم است. و قرآن هم از اهل بیت جدا نیست پس آنچه موجب وحدت است تمسک به هردو می باشد .

قرآن کریم در سورۀ آل‌عمران به همین مطلب اشاره می‌كند: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا»⁽¹⁾همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید .

و اینکه در روایت نبوی، «حبل الله» به ولایت علی یا ائمه اطهار علیهم السلام تفسیر شده است⁽²⁾.

به دلیل آن است که اهل‌بیت هیچ گاه از قرآن جدا نیستند، ولی ممکن است

کسانی قرآن بدون اهل‌بیت را مستمسک قرار دهند !

پس تفسیر حبل الله به قرآنِ بدون اهل‌بیت، خلاف رهنمودی است كه در حدیث ثقلین برای اتحاد مسلمانان معین شده است .

ازین رو سیوطی و ثعلبی _ مفسران مشهور اهل سنت _ حدیث ثقلین را در تفسیر آیۀ یادشده (اعتصام ) با طرق متعدد ذكر كرده­اند.⁽¹⁾

15- استقلال هریک از ثقلین در حجیت

هر چند کلام ثقلین ناظر و مفسر یکدیگر است ولی هریک حجت مستقل هستند ،بس ظاهر قرآن به تنهایی حجت است مگر آنکه کلام اهل‌بیت آن‌را بر خلاف ظاهر تفسیر یا تأویل نماید.که در آن صورت قرینه بر مراد واقعی قرآن است .چنان‌که کلام و سیره اهل‌بیت به تنهایی حجت است و متوقف بر موافقت با ظاهر قرآن نیست، ولی براساس موازین علم اصول ما حجیت آنمشروط است به اینکه مخالف صریح قرآن نباشد .⁽²⁾

در پایان می‌گوییم به سبب کتمان این پیام های مهم حدیث ثقلین و غدیر بود که بخاری آن‌را در صحیح خود نیاورده، و مسلم متن ناقص آن را آورده است.

بخش ششم

دلالت و قرائن حدیث غدیر بر امامت

هدف اصلی طرح حدیث ثقلین و غدیر اثبات امامت و خلافت بلافصل امیر المؤمنین علیه السلام است در دلالت آن دو طبق نقل اهل‌سنت مناقشات و ابهاماتی وجود دارد که ما به آن می‌پردازیم .

ولی لازم است بدانیم روایات شیعه از حدیث غدیر صریح در معنای خلافت و امامت است و نیازی به بحث ذیل ندارد زیرا کلمۀ خلیفه ، امام ، وصی ، ولی همگی در آنجا آمده است و هشدار های شدید رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر مخالفت نکردن با آن، جای هیچ گونه شکّی در دلالت آن باقی نمی‌گذارد. و ما حتی براساس نقل اهل سنت نیز حدیث ثقلین را با ملاحظۀ مجموع دلایل و قراین، نص و صریح بر امامت و خلافت حضرت امیر علیه السلام می‌دانیم .

تحقیق در معنای ولی و مولا

استدلال به حدیث غدیر «من کنتُ مولاهُ فعَلِیُّ مولاهُ» بر امامت متوقف بر معنای ولیّ یا مولا در اولویت بر نفس مؤمنان است پس لازم است این واژه را از نظر لغوی به طور کامل بررسی کنیم:

ولاء، ولایت، ولی، مولا، اولی از مادۀ ولی است. واژۀ ولی با مشتقاتش 201 بار در

قرآن آمده است، 21 بار کلمۀ ولی، 11 بار کلمۀ مولا و بقیه به صورت فعل مشتق از آن است. این واژه در معانی متعدد به کار رفته است و چهار احتمال در استعمال ولی و مولا در این معانی وجود دارد :

1_ ولی و مولا مشترک لفظی بین این معانی مختلف باشد .

2_ ولی و مولا حقیقت درمعنای اولی به تصرف ودر بقیۀ معانی مجاز باشد .

3_ ولی و مولا مشترک معنوی بین معانی مختلف و معنای جامع واحد آن «اولی به تصرف» است یعنی آن جامع معنای اصلی در موارد استعمال و معانی دیگر لحاظ شده است، چنان‌که ابن بطریق (م 600 ق) در العمدهوعلامۀ امینی در الغدیر فرموده اند. ⁽¹⁾

4_ ولی و مولا مشترک معنوی باشد ولی معنای جامع آن، قرب بین دوشیء بدون فاصلۀ ثالث است، و لازمۀ چنین قربی هنگامی که به صورت مطلق و به عنوان صفت برای خدا و اولیاء الله، نسبت به مردم به کار رود ، اولویت در تصرف و صاحب اختیار بودن صاحب این ولایت بر مردم است و محبت و نصرت او لازمۀ آن است.

بنا بر احتمال اول، كلمه مولا یا ولی در جمله «من كنتُ مولاهُ فعلىٌّ مولاهُ» مشترك لفظى است، ولی به نظر شیعه قراین معینه آن را در «اولی به تصرف» منحصر می‌کند.

در احتمال دوم، معنای حقیقی آن« اولی به تصرف» و معانی دیگر مجاز است.

در احتمال سوم، استعمال مولا با جامع « اولی به تصرف » در همۀ موارد

استعمال و معانی حقیقت است وهر یک مصداق آن معنای جامع هستند و امامت اظهر مصادیق آن است .

در احتمال چهارم، استعمال مولا با جامع « قرب» در همۀ موارد استعمال و معانی دیگرحقیقت است وهر یک مصداق آن معنای جامع هستند.

می گوییم : احتمال اول ( اشتراک لفظی ) خلاف اصل بوده و استعمال لفظ در معانی کثیره خلاف ظاهر است .

احتمال دوم (حقیقت در اولی به تصرف و مجاز بودن معانی دیگر) قابل اثبات لغوی نیست .

اظهر احتمال سوم است پس مولا مشترک معنوی و جامع آن در همۀ مصادیق «اولی به تصرف» است و پس از آن احتمال چهارم ( جامعیت قرب ) می‌باشد .

محقق بزرگ علامۀ امینی; از میان این معانی، احتمال سوم را برگزیده است که به شرح آن می‌پردازیم:

ایشان در موسوعۀ عظیم الغدیر به پیروی از محققانی مانند ابن بطریق (م 600 ق) می‌فرماید :

علمای لغت یکی از معانی «ولی و مولا» را سرور و آقا_ غیر مالك و غیرآزاد كننده_ و معنای دیگر آن را امیر و سلطان گفته‌اند. از طرفى هم اتفاق نظر دارند كه معناى «مولى» و« ولى» یكى است و هر دو معنى اولویت به امر را در بر دارد. امیر، در اداره جامعه و اجراى برنامه هایى براى تربیت افراد و دفع تعدى آنان به یكدیگر ، از رعیت و مردم عادى سزاوارتر است و سید و سرور اولی به ادارۀ شئون شخص زیر دست خود است و وسیع ترین قلمرو این اولویت ، در پیامبرى است كه از جانب خداوند به سوى جهانیان مبعوث شده است و نیز جانشین او همان ولایت را دارد.

و ما اگر هم نگوییم مولا به معناى« اولى به تصرف » است ، از این نمى توان چشم پوشید كه مولا به دو معناى یادشده (سرور و به معناى سلطان) به برترین درجات آن آمده است.

و علماى لغت برای ولی و مولا بیست و هفت معنی به شرح ذیل ذکر آورده‌اند که جز با آن دو معنایی که بیان کردیم صحیح نمی‌باشد .

1_ رب، پروردگار 2_ عمو 3 _ پسرعمو 4 _ فرزند 5 _ خواهرزاده 6 _ آزاد كننده 7 _ آزاد شده 8_ برده 9_ مالك 10 _ پیرو 11 _ نعمت داده شده 12 _ شریك 13 _ هم پیمان 14 _ همراه 15_ همسایه 16_ هم خانه و مهمان 17 _ داماد 18 _ خویشاوند 19 _ نعمت دهنده 20 _ هم عهد 21_ ولى 22 _ اولى به یك چیز 23 _ سرور غیر مالك و آزاد كننده 24 _ دوستدار 25_ یاور 26 _ تصرف كننده در كار 27 _ عهده دار امر

در حدیث غدیر خم هیچ یک از معانی مولا جز معنی « اولی به تصرف » صحیح نیست. سپس علامۀ امینی بطلان یک یک آن معانی را به تفصیل بیان می‌کند. و می افزاید :اینكه رسول خدا در آن شرایط منبر رفت و خبر از نزدیكى وفاتش داد و خواست چیزى را به همگان بگوید كه بیم داشت زمانش بگذرد، باید چیزى باشد كه اهمیت دنیوى و دینى فراوان داشته باشد پس معقول نیست که معانی دیگر را از مولا اراده کند.

تنها معنایى كه قابل قبول است ، هما ن اولى به تصرف و سرور و متولى امور است. پس چنان‌كه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ، سرپرست امت و سرور آنان بود این ولایت براى على علیه السلام هم ثابت است.

آن‌گاه می‌گوید : معناى اولویتی كه مورد نظر ماست ، به نحوى در همهمعانى گذشته براى مولا مندرج است. مثلا: عمو، شایسته‌تر از دیگران است كه به

برادرزادگانش رسیدگى كند و عاطفه نشان دهد، چون به جاى پدر است. پسرعمو، سزاوارتر به اتحاد و یارى و همبستگى با پسرعموست ، چون هر دو شاخه یك درختند .پسر شایسته‌تر از دیگران به اطاعت وخضوع در برابر پدر است.

خواهرزاده مناسب‌تر از دیگران براى پیوند با دایى خود است، چرا كه او برادر مادرش مى‌باشد.

آزاد كننده سزاوارتر است كه به آزاد شده نیكى كند.آزاد شده سزاوارتر است كه كار نیك آزاد كننده را ارج نهد .بنده، سزاوارتر است كه از مولا پیروی كند. مالك ، سزاوارتر از دیگران است كه سرپرستى مملوك خود را عهده دار شود و به كارشان رسیدگى كند تا به آنان ظلم نشود. پیرو، شایسته‌تر است براى یارى متبوع، تا دیگران كه پیرو نیستند.

نعمت یافته، سزاوارتر است كه از صاحب نعمت تشكر كند. شریک، سزاوارتر اولى است كه حق شریك را رعایت كند و از ضرر كردن او جلوگیرى نماید. هم پیمان نسبت به هم‌پیمان خود سزاوارتر به رعایت پیمان از دیگران است همنشین سزاوارتر به اداى حقوق همنشینى از دیگران است همسایه هم شایسته تر از اهالی محل است كه حق همسایه را مراعات كند.مهمان سزاوارتر از دیگران است كه حریم میزبان را نگهدارد.

داماد، سزاوارتر به رعایت حقوق بستگان خانمش از دیگران است ، چرا كه كسى كه به انسان زن می‌دهد، در حكم پدر است.خویشاوند نیز ازدیگرانسزاوارتر به كار نزدیكان خود است. نعمت دهنده، سزاوارتر است كه باز هم نعمت دهد و نیكى

خود را ادامه دهد. هم عهد نیز اولى به رعایت حقوق هم پیمانى است دوستدار و یاور سزاوارتر به محبوب از دیگران است .

وروشن است که ولىّ، به معنای سرور و متصرف در امور، نیز بر افراد تحت ولایت خود نسبت به دیگران اولویت دارد. ⁽¹⁾

نکته مهم

از آنجا که معروف ترین توجیه اهل سنت از این حدیث تفسیر مولا به معنای محبت است، می‌گوییم یا مقصود از مولا محبوب است یعنی «من کنت محبوبه فیجب أن یکون علیّ محبوبه»، و حضرت با جملۀ «من کنتُ مَولاهُ فعلِیٌّ مَولاهُ» می‌خواست مردم را به محبت و یاری على علیه السلام برانگیزد، یا اینكه مولا به معنی محب است یعنی (من کنتُ مُحِبُّه فیجب أن یکونَ علیٌّ محبّه) پس مقصود حضرت آن بود که علی علیه السلام را به دوستى و یارى مردم فرمان دهد.

اگر احتمال اول باشد و مقصود حضرت خبر دادن از وجوب محبت على علیه السلام بر مردم باشد، اینكه چیز تازه اى نبود تا در آن شرایط حساس و با آن تأكید شدید آیه قرآن نازل شود و حضرت را در آن موقعیت دشوار موظف به ابلاغ آن كند، و سپس نیز مردم براى تهنیت بیایند. این نكته درگذشته هم مطرح بوده است و مردم شبانه روز آیات و فرمایش‌های حضرت را در لزوم ولایت و دوستى مؤمنان _ به ویژه اهل‌بیت _ می‌شنیدند. مگر آنکه دوستى ویژه اى مقصود باشد كه شامل پیروى و فرمان بردارى است ، و این همان امامت مورد نظر ماست .

و اگر مولا به معنی محب بوده و مقصود از حدیث غدیر فرمان به علی علیه السلام باشد

که مردم را دوست بدارد و یارى كند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌توانست این سخن را جداگانه و خصوصى به علی علیه السلام بگوید و نیازی به نگه داشتن مردم در میان راه و گرماى نیم روز و خواندن خطبۀ مفصل غدیریه نبود. سپس مولا در حدیث غدیر به معنای محبوب یا محب نیست.

ما برای بررسی مطلب و تشخیص حق‌نظر لغویان را می‌آوریم .

نظر اهل لغت

1_ إسماعیل بن حماد الجوهری (م 393ق) می گوید :

الوَلی: القربُ والدنوُّ یقال : تباعَدَ بعد ولی. و كلْ مما یلیكَ، أی مما یقاربك... و تقول: فلان وَلِی و وُلِی علیه، كما یقال: ساسَ و سیسَ علیه. و وَلّاهُ الأمیر عملَ كذا، و وَلّاهُ بیع الشیء. و تَوَلَّى العملَ، أی تقلّد..... و الوَلی: المطرُ بعد الوَسْمی، سُمِّی وَلِیاً لأنَّه یلی الوَسْمِی. و كذلك الوَلْی، و الجمع أوْلِیةٌ. یقال منه: وُلِیَتِ الأرضُ وَلْیاً. و الوَلی: ضدُّ العدوّ. یقال منه: تَوَلّاهُ. والمَوْلى: المُعْتِقُ، و المُعْتَقُ، و ابنُ العمّ، والناصرُ، والجارُ. والوَلی: الصِهْرُ، و كلُّ من وَلِی أمرَ واحدٍ فهو وَلیهُ..... و الوِلایةُ بالكسر: السلطانُ. و الوَلایة و الوِلایةُ: النُصْرةُ...⁽¹⁾.

وَلی یعنی قُرْب ونزدیکی می‌گویی: تباعَدَ بعد ولی؛ پس از مدتی نزدیکی از او دور شد _ و كُلْ مما یلیكَ، از غذای پیش خودت بخور .

گاهی گفته می شود فلانٌ وَلِّی و وُلِّی علیه، آن گاه كه به حکومتی گمارده شود یا حکومتی بر او گمارده شود، و وَلاّهُ الأمیر عملَ كذا، امیر او را به امرى گمارد . (بنا براین ولىّ به معناى قائم به امر است)

و «ولی» آمدن دومی در پی اولی است ،ازین رو گفته می شود الولىّ: بارانی که بعد از وسمىّ (باران بهاره) بیاید. « ولی» ضد دشمن است از این باب گفته می شود تولاه یعنی با او دوستی کرد . و مولى یعنی معتِق و معتَق (آزاد كننده عبد و عبدى كه آزاد شده) و پسر عمو و یاور و صاحب و همسایه و داماد، و هر کس کار دیگری را بر عهده بگیرد ولی اوست ، اینها همگی از ولی به معنای قرب، گرفته شده ...ولایت به کسر واو به معنی سلطنت و به فتح یا کسر واو به معنی نصرت می‌باشد.

2_ احمدبن فارس (م ، 395 ق) در مقائیس اللغه می‌گوید : ولى: أصل صحیح یدلّ على قرب. من ذلك الولی: القرب. یقال: تباعد بعد ولى، أى قرب، و جلس ممّا یلینی، أى یقاربنى. و الولىّ: المطر یجی‌ء بعد الوسمىّ، سمّى بذلك لأنّه یلی الوسمىّ. و كلّ من ولی أمر آخر فهو ولیه. و فلان أولى بكذا، أىأحرى به و أجدر. ..⁽¹⁾

ولى: لغت صحیح و متداولی است و بر قرب دلالت می کند والولىّ: بارانی که بعد وسمىّ (باران بهاره) بیاید و از این باب است مولى یعنی معتق و معتق و صاحب و حلیف و ابن عمّ و ناصر و همسایه همگی از ولی به معنای قرب، گرفته شده و هر کس کار دیگری را بر عهده بگیرد ولی اوست .

2_ أحمد بن محمد بن علی فیومی (م 770 ق) در المصباح المنیر مى‌گوید: الْوَلْی مِثْلُ فَلْسٍ: الْقُرْبُ وَفِی الْفِعْلِ لُغَتَانِ أَكْثَرُهُمَا وَلِیهُ یلِیهِ بِكَسْرَتَینِ وَالثَّانِیةُ مِنْ بَابِ وَعَدَ وَهِی قَلِیلَةُ الِاسْتِعْمَالِ وَجَلَسْتُ مِمَّا یلِیهِ أَی یقَارِبُهُ وَقِیلَ الْوَلْی حُصُولُ الثَّانِی بَعْدَ الْأَوَّلِ مِنْ غَیرِ فَصْلٍ ... .

وَالْوَلِی فَعِیلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِنْ وَلِیهُ إذَا قَامَ بِهِ وَمِنْهُ «اللَّهُ وَلِی الَّذِینَ آمَنُوا» وَالْجَمْعُ أَوْلِیاءُ قَالَ ابْنُ فَارِسٍ وَكُلُّ مَنْ وَلِی أَمْرَ أَحَدٍ فَهُوَ وَلِیهُ وَقَدْ یطْلَقُ الْوَلِی أَیضًا عَلَى الْمُعْتِقِ وَالْعَتِیقِ وَابْنِ الْعَمِّ وَالنَّاصِرِ وَحَافِظِ النَّسَبِ وَالصَّدِیقِ.⁽¹⁾

وَلْی بر وزن فَلْسٍ یعنی قُرْبُ و نزدیکی. فعل ماضی آن بیشتر مکسور العین و گاهی مفتوح است می‌گویی: جَلَسْتُ مِمَّا یلِیهِ: پهلوی او نشستم. و گاهی «ولی» بر آمدن دومی در پی اولی گفته می شود ... .

ولىّ بر وزن فعیل از «ولیه» گرفته شده است آن گاه كه به امرى قیام كند (بنا بر این ولىّ به معناى قائم به امر است.) و از این قبیل است آیه كریمه «الله ولىّ الذین آمنوا»؛ خدا سرپرست و قائم به امر كسانى است كه ایمان آورده اند. و گاهى ولىّ بر كسى كه آزاد كنندۀ عبد است و بر عبدى كه آزاد شده و پسر عمو و یاور و دوست... گفته می‌شود.

3_ حسین بن محمد بن المفضل راغب اصفهانی (م 50 ق) در مفردات می‌گوید:

ولى :الولاء والتوالی أن یحصل شیئان فصاعداًحصولًا لیس بینهما ما لیس منهما، ویستعار ذلك للقرب من حیث المكان ومن حیث النسبة ومن حیث الدین ومن حیث الصداقة والنصرة والاعتقاد، والولایة النصرة ،والولایة تولى الامر، ... ولاء وتوالی : ولی به معنای قرار گرفتن چیزی در کنار چیز دیگراست به نحوی که فاصله‌ای بین آن دو نباشد. این کلمه گاهی از باب استعاره در معنی قُرب هم به کار می‌رود؛ هم قُرب مادی هم قرب معنوی از جهت مکان یا نسب یادین یا صداقت. راغب می‌افزاید: وَلایت (به فتح واو)به معنی نصرت است اما وِلایت (به

کسر واو) به معنی تصدی و صاحب اختیاری یک کار است و گفته شده حقیقت آن تولی امر است.کلمۀ «ولی و مولی » نیز به همان معنی است ... .

4_ محمد بن مكرم بن منظور افریقایی(م 711ق) در لسان العرب در مادۀ ولی می‌گوید: فی أسماء اللّه تعالى: الولىّ هو الناصر، و قیل المتولّى لأمور العالم و الخلائق القائم بها، و من أسمائه عزّ و جلّ: الوالی، و هو مالك الأشیاء جمیعها المتصرّف فیها. قال ابن الأثیر: و كأنّ الولایة تشعر بالتدبیر و القدرة و الفعل، ...قال سیبویه: الولایة بالفتح المصدر، و بالكسر الاسم مثل الإمارة و النقابة. و الولىّ: ولىّ الیتیم الّذى یلی أمره و یقوم بكفایته، و ولىّ المرأة الّذى یلی عقد النكاح علیها.

و الولىّ و المولى واحد فی كلام العرب، و منه قول سیّدنا: من كنتُ مولاه فعلىٌّ مولاه، أى من كنتُ ولیُّه. ... والى بین الأمور موالاة و ولاء: تابع. و توالى الشی‌ء: تتابع...⁽¹⁾.

یکی از اسماء الهی «الولىّ» است که به معنای ناصر است وگاهی به معنی متولىّ امور جهان تفسیر شده، چنان‌که یکی اسماء الهی «والی» به معنای مالک اشیاء و متصرف در آن است . ابن اثیر می‌گوید: ولایت به نوعی تدبیر همراه با قدرت و انجام فعل دلالت دارد. سیبویه ولایت به« فتح واو» را مصدر و به کسر اسم مصدر دانسته است، مانند: امارت و نقابت ، و ولی یتیم کسی است که امور او را به عهده بگیرد و کفایت کند ... :

آن‌گاه می گوید : ولی ومولی به یک معنی در کلام عرب می‌آید، و از آن جمله است کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : من كنتُ مولاه فعلىٌّ مولاه، أى من كنتُ ولیّه... و نیز والى

بین الأمور موالاة و ولاء: آن امور را پی در پی به جا آورد... .

تحقیق و نظر نهایی

سخن این لغویان در معانی « ولی» به هفت معنا بر می‌گردد :

1_ اولی به تصرف 2_ نزدیک بدون فاصله 3_ دوست 4_ ناصر 5_باران دوم بهاری 6_ هم پیمان 7_ پسر عمو

می گوییم چون در اینجا تقارب معنوی بین معانی یادشده وجود دارد و به دلیل اصل عدم اشتراک لفظی، پس «ولی»

بلکه مشترک معنوی است و جامع مشترک آن هفت معنی اولویت است که اگر به طور مطلق بر مردم جعل شود به معنای اولی به تصرف و سرپرستی آنان است.

و اگر این جامع را نپذیریم جامع مشترک در مرحله دوم « نزدیکی و قرار گرفتن چیزى در كنار چیز دیگر بدون فاصله» می باشد، یعنى دو چیز چنان به هم نزدیك باشند كه چیز دیگر در میان آن‌ها نباشد، مثلا اگر چند نفر پهلوى هم نشسته باشند و ما بخواهیم وضع و ترتیب نشستن آن‌ها را بیان كنیم، مى‌گوییم : زید در صدر مجلس نشسته است «ویلیه عمرو، ویلیه بكر» یعنى عمرو در كنار زید نشسته است و در كنار عمرو بدون هیچ فاصله‌اى بكر نشسته است.

این جامع قرب ، اعم از قرب مكانى و قرب معنوى است، و با لحاظ همین معنی در دوستى، یارى، تصدى امر، تسلط و اولویت و معانى دیگر استعمال شده است، چون در همه این‌ها نوعى قرابت و اتصال وجود دارد.

این قرابت، گاهی در امور مادى و گاهی در امور معنوى است، هر چند این لفظ ابتدا در امور مادى به کار رفته و از راه تشبیه معقول به محسوس و یا از راه تجرید معناى محسوس از خصوصیت مادى وحسى خودش، در معنویات به کار رفته

است و چون خدای خالق متعال به مردم از رگ گردن نزدیک‌تر است، این گونه قرابت و نزدیکی با مالکیت تامه و اولویت مطلقۀ خالق بر مخلوق ملازمه دارد پس خالق متعال، مولای مالک وصاحب اختیار و اولی به تصرف بر خلق است. ازین رو لغویان گفته‌اند: ولایت به کسر«واو» مصدر⁽¹⁾به معنی امارت و اولویت بر دیگری است، با آنکه به اشتراک لفظی آن قائل نیستند، بلکه به سبب آن است که قرب مطلق با آن معنا ملازمه دارد .

آن‌گاه خدای متعال این ولایت را به رسولان وپیامبر خاتم برای هدایت و مدیریت خلق عطا فرمود و رسول خاتم صلی الله علیه و آله و سلم علی علیه السلام را در روز غدیر به عنوان مولای خلق معرفی کرد . این ولایت مطلقه بدون هیچ قرینه‌ای بر اولویت مطلقه او دلالت می کند. پس تناسب لغوی هم اینجا رعایت شده است، زیراموالی الهی خیرخواه‌تر از خلق به خود آنان هستند پس اقرب به آنان از خودشان هستند و چنین قرابتی با اولویت وامامت همراه با محبت ایشان بر خلق ملازمه دارد.

نظر تفسیر المیزان

مفسر گرانقدر مرحوم علامۀ طباطبایی نیز معنای جامع ولی، را قرب دانسته، می‌فرماید:

راغب در كتاب مفردات گفته است: «ولاء» (به فتح واو) و همچنین «توالى» به این معنا است كه دو چیز از یك جنس چنان کنار هم بیایند كه چیزى از غیر آن جنس بین آن‌ها فاصله نشود. این معناى لغوى ولاء و توالى است، و گاهى این لفظ به طور استعاره و مجاز در قرب به معانی ذیل به کار می‌رود:

1_ قرب مكانی 2_ قرب از نظر نسبت.3_ قرب دوستى .4_ قرب نصرت 5_ قرب اعتقادی.

و حقیقت ولایت عبارت است از به عهده گرفتن كار، و منصوب شدن بر آن است و «ولى و مولى» گاهی در معناى اسم فاعل (موالى به كسر لام) و گاهی در معناى اسم مفعول (موالى به فتح لام) به کار می‌روند.

آن‌گاه می‌گوید :اگر ولایت را كه قرب مخصوصى است در امور معنوى فرض كنیم لازمه‌اش این است كه براى ولى ، قربى است كه براى دیگری نیست ، پس هر چه از شئون زندگى « مولى علیه »كه قابل و اگذاری به دیگرى است ولىّ مى‌تواند آن را عهده‌دار شود و جاى او را بگیرد. مثلاً همان گونه كه میت قبل از مرگش مى‌توانست انواع تصرفات را در اموال خود بكند ولىّ میت هم پس از مرگ او مى‌تواند تصرفاتی در اموال او بکند که دیگران نتوانند ، و همچنین ولىّ صغیر مى‌تواند در شئون مالى او تصرفی كند که دیگران نتوانند . یا خداى تعالى كه ولى بندگانش است یعنی تنها او امور دنیا و آخرت آنها را تدبیر مى‌نماید⁽¹⁾.

از این بیان استفاده می شود که استعمال ولایت در قرب معنوی به همان اولویت در تصرف و سرپرستی بر می گردد پس اختلافی در معنای حدیث غدیر بین علما نمی‌ماند.

ولایت فعلیه نه استقبالیه

معنای «من کنت مولاه فعلی مولاه » جعل ولایت فعلیه برای حضرت امیر است یعنی از همان لحظه حضرت بر مسلمانان ولایت یافتند، چنان‌که مفاد آیۀ ولایت

«إِنَّما وَلِیكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا ...»⁽¹⁾چنین است ، نه آنکه پس از از وفات پیامبر حضرت بر مسلمانان ولایت پیدا کند .

ولی گاهی بر استدلال به حدیث غدیر و آیۀ ولایت اشکال می شود که این دو دلیل بر مقصود شیعه ( ولایت پس از وفات پیامبر) دلالت ندارد ، زیرا معنای حدیث غدیر و آیۀ ولایت آن است که حضرت امیر علیه السلام از همان لحظه بر مسلمانان ولایت یافتند، نه آنکه پس از وفات پیامبر ولایت پیدا کرده باشند که مدعای شیعه است. افزون بر آنکه جعل دو ولیّ در زمان واحد باعث تعرض و خلاف حکمت است .

پاسخ : می گوییم ، آری ، معنای حدیث غدیر و آیۀ ولایت همان ولایت فعلیه برای مولا علی علیه السلام است یعنی حضرت پس از نزول آیۀ ولایت و واقعۀ غدیر در همان زمان حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم ولایت یافتند و هیچ تعارض و اشکالی از اجتماع دو مولا در جامعه پیش نمی آید زیرا اولاً: هر دو مولا معصوم بودند.

ثانیاً : ولایت مولا علی علیه السلام در طول ولایت حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بود زیرا او در مقابل پیامبر اعمال ولایت نمی‌کرد .چنان‌که اگر همۀ پیامبران دریک شهر جمع شوند مشکلی پدید نمی آید. پس ولایت آن حضرت علی علیه السلام فعلی بود هرچند خلافت او پس از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تحقق یافت.

شبهۀ فخر رازى

اشاره

امام المشککین فخر رازى شافعی برای تخریب استدلال حدیث غدیر بر امامت، استعمال مولا در معنای اولی را انکار کرده است.

وی در تفسیرآیۀ 15 سورۀ حدید: «مَأْواكُمُ النَّارُ هِىَ مَوْلاكُمْ وَبِئسَ الْمَصیر»؛ «جایگاه شما آتش است و همان سزاوارتر به شما است و آتش بد جایگاهى است» مى گوید: در معنى واژه «مولا» در این آیه دو دیدگاه وجود دارد:

1_ ابن عبّاس مى گوید: «مولاكم» یعنى جایگاه و محلّ بازگشت شما. ووجه این معنى آن است كه «مولا» به جای ولىّ است که به معناى قُرب و نزدیكى است.

2 - كلبى مى گوید: یعنى آتش أوْلى و شایسته تر براى شماست. و دیدگاه زجّاج و فرّاء و ابوعبیده نیز همین است. ولی باید گفت: آنچه آن‌ها گفته‌اند تفسیر لغوی مولا نیست، بلكه حاصل معناى آن است؛ زیرا اگر واژه مولا با أوْلى (شایسته تر) در لغت به یك معنى بودند، به كار بردن هر یك از آن دو به جاى دیگرى صحیح بود و مى توانستیم به جاى «هذا أولى من فلان» (این از فلان كس سزاوارتر است)، بگوییم: «هذا مولى من فلان»، و نیز به جاى «هذا مولى فلان» گفته شود: «هذا أولى فلان» و چون این جایگزینى درست نیست، مى فهمیم آنچه آنان گفته اند، حاصل معنا، و نه تفسیر لغوی آن است.

فخر می‌گوید: بدین سبب شما را از این نكته دقیق آگاه ساختیم كه شریف مرتضى وقتى كه براى اثبات امامت على علیه السلام به سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم : «من كنت مولاه فعلىّ مولاه» تمسّك مى‌كند، مى‌گوید: یكى از معانى «مولا» «أوْلى» است. و در این باره به گفتار امامان لغت كه در تفسیر این آیه گفته اند مولى به معناى أوْلى و شایسته‌تر است، استدلال كرده است در حالى كه اگر واژه «مولا» به معناى أوْلى (شایسته‌تر و سزاوارتر) آمده بود، باید صحیح باشد کلماتی که با یکى از آن دو به کار می رود با دیگری هم، همراه گردد. در حالی‌که چنین نیست. مثلاً می‌توان گفت هو مولى وهما مولیان ، ولی نمی توانیم بگوییم : هو أولى وهما أولیان _ بدون من. می

گوییم : هو مولى الرجل ومولى زید و نمی توانیم بگوییم : هو أولى الرجل وأولى زید . می گوییم : هما أولى رجلین وهم أولى رجال ، و نمی توانیم بگوییم: هما مولى رجلین ولا هم مولى رجال⁽¹⁾.

رازی در سخن دیگرش پا را از این مرحله فراتر نهاده، در كتاب نهایة العقول خود گفته است: صیغة مفعل (مولی)را كه برای زمان، و یا مكان، و یا برای حدث مصدری است، و احدی از علماء علم نحو و لغت، کاربرد آن را به معنای افعل تفضیلی (اولی) نگفته‌اند در نتیجه مولا به معنای سزاوارتر نیامده است. و قاضی عضد ایجی در مواقف و شاه صاحب هندی در تحفة اثنا عشریه؛ و كابلی در صواعق؛ و عبد الحق دهلوی در لمعات و قاضی سنآء الله پانی پتی در سیف مسلول، از او پیروی كرده‌اند. بلکه بعضی این سخن را به همۀ لغت‌دانان عرب نسبت داده‌اند.

پاسخ اول: پاسخ حلی و شواهد لغوی

علامۀ امینی پاسخ می دهد : احوال مشتقّات در صیغه هاى مختلف، از نظر لازم و متعدى بودن متفاوت است، زیرا اتّحاد معنى یا ترادف میان واژه ها، در ذات و جوهر معانى است نه در عوارض آن‌ها كه از هیئت و تصریف واژه ها ، پدید مى آید. از این رو تفاوت میان واژه «مولى» و «أولى»_ به اینكه بعد از واژه «أولى» باید «باء» بیاید ولى «مولى»بدون «باء» مى آید از به خاطر مادۀ «و ل ى» نیست بلكه از این نظر است كه مادّه «ولى» در قالب صیغه «أفعل» ریخته شده است، چنان‌كه صیغه«أولى» نسبت به مفضل علیه همواره با «مِن» همراه می باشد، ازین نظر به جای جملۀ «فلان أولى من فلان» نمی توان گفت «فلانٌ مولى من فلان»

علامه امینی می افزاید: خالد بن عبدالله أزهرى در باب صیغۀ تفضیل در كتاب التصریح مى‌گوید: به كار بردن مرادف به جاى مرادفش تنها در صورتى صحیح است كه مانعى در میان نباشد.ولى در اینجا مانع وجود دارد زیرا صیغۀ تفضیل جز با حرف «مِنْ» به كار نمى‌رود .⁽¹⁾

وانگهى،این اشكال در معانى دیگر واژه «مولا» نیز که فخر رازى قبول دارد و لفظ مولا در حدیث غدیر را به این معنى گرفته است جارى مى شود مانند معناى «ناصر». زیرا هیچ گاه به جاى «هو ناصر دین الله» نمى توان گفت: «هو مولى دین الله»، وحضرت عیسى_ على نبیّنا وآله و علیه السلام_ به جاى (مَنْ أَنْصاری إِلَى اللهِ؛ چه كسانى در راه خدا یاوران من هستند) نمی‌تواند بفرماید: «من موالىّ إلى الله» و حواریون نیز به جاى (نَحْنُ أَنْصَارُ الله؛ ما یاوران خداییم) نگفتند: نحن موالى الله.

چنان‌كه رمّانى، (م 384ق) در كتاب در بارۀ مترادفات گفته است: این اختلاف در بخش عظیمى از الفاظ مترادف، جارى است و هیچ یك از لغویان تنها به بهانه اختلاف در چگونگىِ استعمالِ اداتِ همراهِ كلمه، منكر ترادف نشده‌اند، همان گونه كه به بهانه سایر اختلافاتِ موجودِ در تركیب، منكر ترادف نشده اند. مثلاً با اینكه واژه «غیر» و «إلاّ» مترادف بوده و به یك معنى به كار مى روند و جمله «عندی درهمٌ غیر جید» صحیح است، ولى«عندی درهمٌ إلاّ جید» به جای آن صحیح نیست.

این سخن رازى ،دلیل بر ناپختگی او در ادبیات عرب است چنان‌که ابو ولید بن شُحنه حنفى حلبى مى‌گوید: فخر رازى در علوم دیگر، ید طولایى داشت ولی در ادبیات عرب تخصص نداشت!

و نیز ابو حیان در تفسیر خود پس از نقل كلام رازى مى گوید:تفسیر او از شیوه و سبْك كلام عرب بیرون است. كلام او بیشتر به كلام فلاسفه شبیه است تا کلام مفسران!

افزون بر این، شواهدی از قرآن و حدیث و شعر بر کاربرد مولا به معنای متولّی امر به شرح زیر داریم:

پاسخ دوم: شواهد قرآنی

1_ در تفسیر آیه «فَالْيَوْمَ لا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ⁽¹⁾(«پس در امروز از شما و از كسانى كه كافر شده‌اند عوض و فدا قبول نمى‌شود ، جایگاه شما آتش است، آن آتش مولاى شماست و بد بازگشتى است»

بسیارى از مفسران عامه به صورت انحصاری گفته‌اند: معناى « هی مولیکم » یعنى آتش به شما اولی و سزاوارتر است .چنان‌که فخر رازی در تفسیرش از كلبى و زجاج و فراء نحوی و ابو عبیده معمر بن مثنی نقل کرده است. ونیز طبری در تفسیر جامع البیان وابن جوزی در تفسیر زاد المسیر و بخاری در صحیح (7/240 ) و احمد بن یحیی ثعلب به نقل شرح المعلقات السبع ، ص106 این گونه تفسیر کرده اند، یا یکی از دو معنای آن‌را چنین گفته اند.

2_ فخر رازی در )أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِینَ⁽²⁾( می‌گوید :

« أَنتَ مولانا» یعنی تو سر پرست ما هستی و مؤمنان با این دعا اعتراف می‌کنند به منزلۀ طفلی هستند که مصلحت آنان جز با تدبیر قیم او تأمین نمی‌شود.