فروغ مسجد 1 مجموعه سخنرانی ها کمیسیون ها بیانیه پایانی

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:فروغ مسجد1: مجموعه سخنرانی ها ، کمیسیون ها، بیانیه پایانی و مقالات اولین همایش بین المللی هفته جهانی .../مرکز رسیدگی به امور مساجد

‏مشخصات نشر:تهران: موسسه فرهنگی ثقلین

‏مشخصات ظاهری:302ص.

‏فروست:(موسسه فرهنگی ثقلین؛ ۳۵-۳۶)

‏شابک:‏‫9649960015‬

‏وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی

‏شماره کتابشناسی ملی:‎۱‎۰‎۳‎۳‎۱‎۹‎۷

موضوع:مسجد

موضوع:قرآن و روایات

موضوع:رسانه ملی

اشاره

فروغ مسجد

مجموعه مقالات برگزیده

اولین همایش هفته جهانی مساجد

(30 مرداد 1382 - 22 جمادی‌الثانی 1424)

(21 آگوست 2003)

مرکز رسیدگی به امور مساجد

همایش هفته جهانی مساجد (نخستین: 1382: تهران).

فروغ مسجد مجموعه مقالات برگزیده اولین همایش هفته جهانی مساجد (برگزارکننده) مرکز رسیدگی به امور مساجد.

قم: مؤسسه فرهنگی ثقلین، 1382، 302 ص - (مؤسسه فرهنگی ثقلین؛ 28)

ISBN 964 - 94842 - 4 - 8

فهرست نویسی براساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه به صورت زیر نویس.

ج. عنوان: مجموعه مقالات برگزیده اولین همایش هفته جهانی و مساجد.

8ه/BP261

297/75 1382

کتابخانه ملی ایران 18497 - 83 م

ناشر : مؤسسه فرهنگی ثقلین

حروفچینی و ناظر چاپ: عبّاس رحیمی

چاپ : چاپخانه نهضت - قم

قطع : رقعی - 304 صفحه

تیراژ: چاپ اوّل - 3000 نسخه

تاریخ چاپ: مرداد 1383

نشانی:

دفترمرکزی:تهران - تهرانپارس - بین‌فلکه دوم وسوم - خیابان182غربی - پلاک 6

تلفن 772312 - دورنویس 7881452

مرکز انتشارات: قم - خیابان انقلاب - چهارراه سجادیه - کوچه شماره 33 - پلاک 13

تلفن 7734467 - دورنویس 7732864

شابک8-4- 94842-964* 8 - 4 - 94842 - 964 ISBN

کلیه حقوق برای ناشر محفوظ است

فهرست مطالب

سخن ناشر............................................................ 11

پیشگفتار.............................................................. 13

*جایگاه مساجد در آیات و روایات.......................... 19

اهیمت مسجد در قرآن.......................................... 19

اهمیت مسجد در روایات....................................... 23

عوامل حفظ و پایداری مساجد............................... 25

عوامل جذب........................................................ 29

آسیب‌های حضور جماعت در مساجد...................... 31

مسجد و جماعت.................................................. 37

*مسجد از دیدگاه قرآن و عترت............................ 43

مسجد مرکز پرستش خالصانه................................ 45

مسجد، مرکز ذکر و یاد الهی................................. 48

جلوگیری از یاد خدا در مسجد؛ بزرگترین ظلم........ 53

لزوم انگیزه‌های صحیح در مسجدسازی................. 55

شرایط و ویژگی آبادکنندگان مساجد...................... 58

متقین، سرپرستان مساجد..................................... 60

حرمت نماز خواندن در مساجد منافقان.................. 62

استفاده از زینت هنگام ورود به مساجد.................. 64

لزوم طهارت در رفتن به مساجد............................ 65

پیاده رفتن به سوی مسجد................................... 68

منابع و مآخذ....................................................... 71

*تاریخ و سنّت مسجد............................................ 73

واژه مسجد......................................................... 74

تعریف مسجد..................................................... 76

نشان‌های مسجد................................................. 77

مناصب مسجد..................................................... 78

کارکردهای مختلف مسجد................................... 81

*مسجد و جنبه‌های عبادی آن................................ 83

راز نامگذاری مسجد............................................. 91

مسجد؛ کانون پرستش خالصانه.............................. 93

مسجد؛ خانه ذکر و یاد خدا.................................... 95

مسجد؛ خانه تسبیح و ذکر مردان خدا..................... 98

آبادانی مسجد از دیدگاه قرآن................................ 99

تأکید پیشوایان دین بر جنبه‌های عبادی مسجد...... 102

*نقش مسجد در شکل‌گیری مناسبات فرهنگی اجتماعی105

مسجدالحرام قلب جهان اسلام.............................. 105

مسجدالنبی و پرتو پرتابش آن................................ 109

مسجد، اولین بنای شهر کوفه................................ 111

سیر تاریخی جهاد مسجدسازی............................... 116

*شکوه معنوی شهرها............................................. 119

انوار درخشان........................................................ 122

محبوب‌ترین و مهم‌ترین مکان............................... 127

نقش مسجد در بافت شهری.................................. 132

از بازار آخرت تا بازار دنیا........................................ 137

منابع و مآخذ......................................................... 142

*کارکردهای اساسی مسجد در طول تاریخ............. 145

ضروت احیای نقش و کارکردهای مساجد............... 159

راهکارهای احیای نقش و کارکردهای مساجد در دوران معاصر...... 160

*مسجد؛ نماد وحدت و همگرایی مسلمانان.............. 165

مسجد؛ محور وحدت مسلمانان............................... 166

مساجد؛ مراکز هدایت و عبادت............................... 166

اولین بناکننده مسجد............................................. 168

نخستین اقدام پیامبر صلی الله علیه و آله...................... 170

مساجد؛ محل اجتماع نخبگان جامعه....................... 170

مساجد؛ مرکز حضور فراگیر................................... 171

مساجد؛ محل اعتکاف........................................... 172

مساجد؛ معبد عبادت جمعی.................................... 173

مساجد؛ کانون تفاهم و همدلی............................... 176

مساجد حقیقی...................................................... 178

مسجد ضرار......................................................... 179

تلاش دشمنان...................................................... 180

شرایط سازندگان و اداره‌کنندگان مساجد................. 184

کارکردهای مساجد در گذشته و حال...................... 185

مساجد و انقلاب اسلامی ایران.............................. 186

مساجد و امروز و فردای انقلاب.............................. 187

*مسجد الاقصی در سرزمین قدس.......................... 189

موقعیت جغرافیایی................................................ 189

نام‌های قدس....................................................... 192

اماکن مقدس....................................................... 193

عصرهای تاریخی................................................ 196

مسجدالاقصی..................................................... 206

قدس ازنگاه ادیان سه گانه توحیدی....................... 217

اهمیت شهر قدس................................................ 218

پیوند هدف و مکتب.............................................. 219

حقوق دمکراتیک واحد ملت و موارد نقض آن در فلسطین.... 222

1 . دولتمردان و حکام............................................ 224

2 . خواص و اندیشمندان........................................ 225

3 . عامه مردم....................................................... 226

فلسطینیان............................................................ 227

*مسجد و رسانه ملی............................................ 229

همگرایی نهاد مسجد و وسایل ارتباط‌جمعی نوین..... 230

ناکامی‌های فرهنگی؛ عوامل و پیامدها..................... 233

بررسی راهکارها برای نظرسنجی‌ها......................... 235

نتایج نظرسنجی‌از مردم‌تهران درباره«برنامه‌های مذهبی تلویزیون »............................................................ 240

چه باید کرد؟........................................................ 244

منابع و مآخذ......................................................... 248

تأثیرات فرهنگی، تربیتی مساجد با تکیه بر مساجد اصفهان و نیشابور.................................................................. 249

الف . مساجد اصفهان.............................................. 257

ب . مساجد............................................................. 273

منابع و مآخذ............................................................ 281

*مسجد جامع نیریز................................................. 285

ایوان قدیمی مسجد................................................. 287 محراب................................................................. 289

تزیینات و کتیبه‌های محراب................................... 290

نتیجه کلی............................................................. 294

منابع و مآخذ.......................................................... 295

*برای اندیشیدن..................................................... 297

چالش‌های موجود در مساجد جهان اسلام و ایران اسلامی 297

راهکارهای توسعه و تعمیق جایگاه و نقش‌آفرینی واقعی مساجد................................................................. 298

*اطلاعیه مهم...................................................... 301

سخن ناشر

بسم الله الرحمن الرحیم

مساجد اصلی‌ترین پایگاه دین، اخلاق و معنویت و برترین مکان تقویت ایمان و عالی‌ترین مرکز کسب آگاهی و بصیرت و والاترین کانون احیاء و تقویت اندیشه و فرهنگ ناب اسلامی و زیباترین جایگاه تربیت و پرورش انسان‌های وارسته و مهم‌ترین مکان گسترش فعالیت‌های علمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام است.

بدون تردید مساجد در تعالی حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جوامع اسلامی نقش والا، مؤثر و بی‌بدیل ایفا کرده‌اند. بدین جهت دشمنان، محو فیزیکی و معنوی مساجد و مسجدیان و از بین بردن یا کاستن نقش آن در جامعه را بعنوان یک هدف استراتژیک و برنامه اساسی دنبال می‌کنند. همانند آنچه در مورد مسجدالاقصی، مسجد بابری و مسجد گوهرشاد مشهد انجام گرفت و آنچه هم‌اکنون با تبلیغات وسیع در مورد کمرنگ ساختن حضور مردم بویژه جوانان در مساجد دیگر صورت می‌پذیرد.

مؤسسه فرهنگی ثقلین که نشر و اشاعه فرهنگ قرآن واهل‌بیت

پیامبر صلی الله علیه و آله و مقابله با تهاجم فرهنگی دشمنان اسلام را وجهه همت خویش قرار داده است و تاکنون چندین اثر گرانبها در این راستا به زیور طبع آراسته است. همینک کتاب فروغ مسجد را به همه فرهیختگان و دلسوزان نظام اسلامی و فرهنگ قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام تقدیم می‌نماید. امید است مورد قبول حضرت حق قرار گیرد.

مؤسسه فرهنگی ثقلین

پیشگفتار

بسم الله الرحمن الرحیم

به‌نام خداوند هستی بخشِ جان آفرین که در قلمرو وجود، در دل هر ذرّه‌ای خورشیدی نهاد و عقل و بینش را زیور انسان ساخت تا آدمی با مطالعه و کاوش در صنع باری، طریق صواب را برگزیند و به مفهوم «حقیقت» راه یابد.

شکر و سپاس همو را سزاست که آدمی را به زیور فضایل آراست و او را به نور علم و معرفت بینا ساخت و چهره جان انسان را تجلّی‌گه انوار قدسی خویش فرمود تا خلیفه خدا در زمین و آینه دار جمال و جلال او باشد.

و سلام و صلوات بر خواجه کائنات و قدوه مخلوقات، سید انبیا و سرور اولیا، رسول نامی و پیامبر گرامی، محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و عترت پاک او که حجج بالغه پروردگار و آینه‌داران صبح امید و احسن الوسایط فیض باری و اقرب الوسایل الی اللّه‌اند.

درود و تحیت به ساحت قدسی خاتم الاوصیا و خاتم الاولیا، حضرت بقیه‌اللّه عجل‌اللّه تعالی فرجه‌الشریف که چشم‌های منتظر و تشنگان عدالت در انتظار ظهور او بی‌تابانه روزها را به‌شماره می‌پردازند.

و سلام بر مشعلداران هدایت و حاملان پیام قرآن و عترت و زمینه‌سازان طلوع دوازدهمین خورشید امامت و ولایت، و سنگرداران مساجد، این خانه‌های خدا در زمین و مراکز دین و اخلاق و معنویت وبهترین‌کانون‌های رشد وتعلیم وتربیت وهدایت، بویژه روح عرشی معمار بزرگ‌انقلاب و بنیانگزار جمهوری اسلامی ایران، حضرت‌امام‌خمینی قدس سره و شهیدان‌والامقامی که با طلوع سبز خود در مساجد بالنده شده و با غروب سرخ خویش در جبهه‌های مبارزه حق علیه باطل، در مصاف با اولیای شیطان به مقام قرب ربوبی، بار یافتند و مرزوق عنداللّه گردیدند.

و آنان که در ادامه راه نورانی امام و شهیدان، در حراست از کیان ولایت، لحظه‌ای درنگ را جایز ندانسته و از پای ننشستند و در سنگر مساجد، با سلاح بیان و بنان، با اشارت‌ها و هدایت‌های رهبر فرزانه انقلاب، ولی‌امر مسلمین حضرت آیت‌اللّه خامنه‌ای مدّظله‌العالی با پاشیدن بذر نور و آگاهی در اذهان جستجوگر حقیقت ناب، از مرزهای عقیده و ایمان حراست بعمل آورده و در مقابله با اندیشه‌های ناصواب و تاخت و تازها و هجمه‌های بیرحمانه و ویرانگر فکری و فرهنگی بیگانگان و نااهلان و نامحرمان و نامتمیّزان، خوفی به دل راه نداده و نستوه و استوار ایستاده‌اند.

بدون تردید مسجد خانه خدا، مهمانسرای حضرت حق، جلوه زیبای اتصال خدا و بندگان، کانون هدایت، پایگاه عدالت، دانشگاه عمومی معارف و ارزش‌های دینی، مرکز آزادی و رهایی ازاسارت‌های درون و برون، محل عروج و پرواز به ملکوت، جایگاه رشد و تعالی، سنگر پالایش و پیرایش و تهذیب نفس، فرهنگسرای فرهنگ ناب اسلام محمدی صلی الله علیه و آله و علوی علیه‌السلام، عرصه تصمیم‌گیری‌های مهم سیاسی، اقتصادی، نظامی، تجلیگاه وحدت امت اسلامی و طور سینای مؤمنان خداجو است.

براساس‌آیات‌قرآن‌کریم،سنت‌وسیره‌حسنه‌پیامبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سخنان گهربار اهل‌بیت علیهم‌السلام، همه اقشار مردم به میهمانی خداوند از طریق حضور در مساجد فراخوانده شده‌اند تا با اقامه نماز و نیایش، سر به سجده بندگی ساییده، از سکوی عروج بالا رفته، به عرش برین قرب نایل آیند و با فراگیری قرآن و معارف دینی، گوهر جان خویش را از آن سرچشمه‌های زلال سیراب سازند.

در متون و فرهنگ اسلامی، مساجد از جایگاه ویژه‌ای برخوردار می‌باشند. خوشبختانه در دوران معاصر جهان اسلام، اهمیت، والایی و جایگاه رفیع و بی‌بدیل مساجد را مورد توجه قرار داده، تکریم مساجد را وظیفه خویش تلقی نموده است؛ کنفرانس اسلامی، روز 21 آگوست، سالروز آتش زدن مسجد الاقصی از سوی صهیونیسم را روز آغازین هفته جهانی مساجد برگزیده است.

در کشور ما این روز با سالگشت حمله رضا شاه به مسجد گوهرشاد که به شهادت تعدادی از مجاهدان مؤمن انجامید و روزهای پایانی آن با هفته دولت مصادف گردیده است. مرکز رسیدگی به امور مساجد با همکاری نهادها و سازمان‌های دیگر با تشکیل ستاد، بزرگداشت هفته جهانی مساجد را در دستور کار خویش قرار داده، پس از اعلام فراخوان و دریافت مقالات، اولین همایش هفته جهانی مساجد را با اهداف ذیل در سالن کنفرانس سران کشورهای اسلامی برگزار نمود.

اهداف

1 - گرامی‌داشت مساجد به عنوان اصلی‌ترین پایگاه دین معنویت و اخلاق و جلب توجه بیشتر مسلمانان جهان به این مکان مقدس.

2 - احیا و تقویت وحدت اسلامی و زنده کردن روح برادری اسلامی با محوریت مساجد در راستای دفاع از کیان اسلام و مسلمین در برابر توطئه‌های دشمنان.

3 - شناساندن اهمیت و نقش مساجد در حیات اجتماعی و حفظ هویت مسلمانان و مقابله با از خودبیگانگی.

4 - بیان مهمترین مشکلات مساجد در جهان اسلام و ارائه راهکارهای اساسی برای رفع آنها.

5 - افزایش کارآمدی و اثربخشی مساجد در جهان اسلام و ارائه کارکردهای جدید با عنایت به هویت تاریخی مساجد در فرهنگ و متون اسلامی.

6 - جلب مشارکت دولت ها و ملت های اسلامی در ساخت، نوسازی، بهسازی و روزآمدن کردن تجهیزات آنها و رشد مساجد.

7 - احیای نقش تربیتی و تبلیغی مساجد جهت توسعه و تعمیق فرهنگ اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله .

8 - اتخاذ تدابیر و راهکارهای مناسب برای جذب اقشار مختلف جوامع اسلامی به ویژه جوانان و نوجوانان به مساجد.

در این همایش پس از سخنرانی افتتاحیه آیت‌اللّه هاشمی رفسنجانی، رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام، حجت‌الاسلام والمسلمین تقوی، ریاست شورای سیاست‌گذاری ائمه جمعه و عضو شورای سیاست‌گذاری ائمه‌جماعات و حجت الاسلام والمسلمین‌ابراهیمی،رییس‌مرکز رسیدگی به امور مساجد، تعدادی از مقالات برگزیده ارایه و در پایان قطعنامه همایش قرائت گردید.

کتابی که پیش‌رو دارید برخی از مقالات رسیده به کمیته علمی همایش است که پس از گزینش و ویرایش، به حضورتان تقدیم می‌گردد. امید است دانشوران و فرهیختگان نازک اندیش و نکته سنج، مرکز رسیدگی به امور مساجد را از تذکار و راهنمایی‌ها و نقد و نظر عالمانه خویش بی‌نصیب نگذارند و با ارسال نظرات اصلاحی و تکمیلی خویش ما را در غنی ساختن هرچه بیشتر فرهنگ مکتوب در مورد مساجد یاری فرمایند.

در پایان از همه نویسندگان و دانشورانی که فراخوان این «مرکز» را اجابت نموده و آثار گرانقدر خویش را ارسال نموده‌اند و در برپایی این همایش بزرگ و جهانی سهیم بوده‌اند تشکر می‌کنیم. همچنین از زحمات برادران ارجمندی که در بررسی و ارزیابی، آماده‌سازی ویرایش و نشر این مجموعه همکاری کرده‌اند، سپاسگزاری می‌نماییم.

کمیته علمی هفته جهانی مساجد

جایگاه مساجد در آیات و روایات

اهیمت مسجد در قرآن

محمّد سلمانی

یکی از راه‌های شناخت اهمیت موضوعات در اسلام، قرآن کریم است. این کتاب آسمانی با نگرشی جامع و کامل به هر موضوعی فراخور حال و اهمیت آن، پرداخته است. نوع عبارت و تأکید و مقدار مطالب پرداخته شده برای هر موضوع، بیان‌گر اهمیت و جایگاه آن در قرآن کریم است.

«مسجد» و «مساجد» از جمله واژگانی است که در قرآن کریم به آن توجه شده و در 28 مورد به آن اشاره شده است.⁽¹⁾

نوع عبارات و تأکید بر جایگاه الهی مسجد و نفی هر آلودگی ظاهری و باطنی از آن، اهمیت جایگاه مساجد را بیان می‌کند.

نفی شرک و نفاق از حریم مسجد

قرآن کریم در سوره توبه مباحث بسیار مهم و زیربنایی را در تأسیس و تعمیر مسجد بیان می‌کند؛ در آیه 17 نقش مشرکان را در بنای مسجد نفی کرده و نیت آنان را در تأسیس مسجد برملا می‌سازد و در آیه 107 نیز نیت منافقان را در بنای مسجد هویدا و مقاصد شوم آنان را برای مؤمنان روشن می‌کند. آنچه که در این دو آیه مورد توجه قرار می‌گیرد این است که شرک و نفاق دو لبه یک قیچی برای مبارزه با اسلام و پیامبر عظیم‌الشان اسلام می‌باشند. پیش از آنکه جایگاه مسجد و نقش مؤمنان در آن را بیان نماید، نقش شرک و نفاق را در تخریب وحدت و حقیقت مسجد گوشزد می‌کند.

بسیار روشن است که بپا کردن بنایی به‌نام مسجد هدف و انگیزه نیست، بلکه مقاصدی که موجب پدید آمدن مسجد می‌شود حایز اهمیت است؛ یعنی اساساً مسجد از ابتدا باید بر محور توحید و اتحاد و همدلی مؤمنان باشد و اساس آن تقوا و ایمان به خدا و اقامه نماز قرار گیرد.

در آیه 17 و 18 سوره توبه آمده است:

« مَا کَانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَن یَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللّهِ شَاهِدِینَ عَلَی أَنْفُسِهِم بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِی النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَی الزَّکَاةَ وَلَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَی أُولئِکَ أَن یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ»؛ مشرکان را نرسد که مساجد خدا را بنیاد کنند، با آنکه خود شاهد کفر خویشتن‌اند؛ چه ایشان اعمالشان بی‌اجر و باطل است و خود در جهنم جاودانند. مسجدهای خدا را تنها کسی بنا می‌کند که به خدا و روز

جزا ایمان داشته باشد. نماز بپا دارد، زکات بدهد، و جز از خدا نترسد، باشد که آنان از هدایت‌یافتگان باشند.

آیات مزبور پس از نفی نقش مشرکان در ایجاد بنای مسجد، تعمیر مسجد را مخصوص اهل ایمان می‌داند و سپس صفاتی را که نشانه صلاحیت و لیاقت بناکننده مسجد است را ذکر کرده و می‌فرماید: اهل نماز و پرداخت زکات باشد و از کسی جز خدا نترسد. اگر اهل ایمان این سه شاخصه اساسی را دارا بود، اهل بنا و ساخت مسجد به شمار می‌آید. بیان این اوصاف برای بنا کننده مسجد، گویای این است که مسجد به عنوان جایگاه عبادت و هدایت الهی ارزش و اعتبار فراوانی از دیدگاه قرآن دارد.

همچنین در آیه 107 و 108 سوره توبه می‌خوانیم:

« وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرَاراً وَکُفْراً وَتَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَاداً لِمَنْ حَارَبَ اللّهَ وَرَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَلَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلاَّ الْحُسْنَی وَاللّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ لاَتَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجَالٌ یُحِبُّونَ أَن یَتَطَهَّرُوا وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ»؛ منافقان کسانی هستند که مسجدی ساختند به قصد زیان رساندن و کفر و تفرقه‌افکنی میان مؤمنان و کمینگاه برای کسی که از پیش با خدا و پیامبرش مبارزه کرده بود. آن‌ها سوگند یاد می‌کنند که «جز نیکی نظری نداشته‌ایم» اما خداوند گواهی می‌دهد که آن‌ها دروغگو هستند. هرگز در آن نایست، آن مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوی بنا شده شایسته‌تر است که در آن بایستی، در آن مردانی هستند که دوست می‌دارند پاکیزه باشند

و خداوند پاکیزگان را دوست دارد.

آیات فوق ابتدا خطر جریان نفاق را برملا می‌سازد و سپس نقشه شوم آنان را در بهره‌برداری از عنوان مسجد برای ضربه زدن به پیامبر عظیم‌الشأن و وحدت مؤمنان بازگو می‌کند.

این هشدار نشان می‌دهد کسانی که اهل طهارت درونی نیستند و قلوب آنان مالامال از نفاق و دورویی است از عناوین و اعتبارات مقدسی نظیر «مسجد» برای ضربه زدن به اسلام عزیز استفاده می‌کنند.

از این‌رو، مسجد مورد توجه خدای متعال با معیار (1) اسس علی التقوی و (2) اقامه نماز و علاقه به طهارت ظاهری و باطنی آن سنجیده شده است.

نکته حایز اهمیت اینکه، پرداختن شدن قرآن به جزئیات مطالب مربوط به مسجد، گواه دیگری بر ارزش والا و گران‌بهای مسجد است. همچنین تأکید قرآن کریم در آیات مختلف مانند:

همگی دال بر اهمیت جایگاه مسجد در قرآن کریم می‌باشد؛ زیرا تأکید و بیان قرآن کریم به‌عنوان حکمت مطلق بهترین مؤید ارزش و اعتبار الهی این پایگاه معنویت و هدایت می‌باشد.

اهمیت مسجد در روایات

در روایات از ائمه علیهم‌السلام پیرامون مساجد مطالب ارزشمند و گران‌بهایی نقل شده است که همگی بر ارزش و عظمت مسجد دلالت دارند. بعضی از روایات به‌طور صریح اهمیت جایگاه مساجد را بیان کرده‌اند که به آن‌ها اشاره می‌شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «المساجد انوار اللّه»؛⁽²⁾مساجد انوار الهی است. همچنین آن حضرت فرمود:

«احب البلاد الی اللّه مساجد ها»؛⁽³⁾محبوب‌ترین جای شهرها پیش خدای متعال مساجد آن شهرهاست. در حدیثی دیگر نیز فرمود: «المساجد مجالس الانبیاء»؛⁽⁴⁾مساجد محل جلوس پیامبران الهی است.

آنچه که از کلام پیامبر عظیم‌الشأن اسلام بر می‌آید این است که بهترین مکان‌ها در روی زمین که همراه با انوار الهی و توجه و عنایت خدای بزرگ است، مساجد می‌باشد. تأکید بر جلوس پیامبران در مساجد مؤید این است که بهترین بندگان الهی و محبوب‌ترین و مقرب‌ترین بندگان خدا، یعنی پیامبران، به مساجد توجه داشتند و آنجا را محل جلوس خود قرار می‌دادند.

همچنین از امام صادق علیه‌السلام پرسیده شد: علت تعظیم و بزرگداشت مساجد چیست؟

حضرت فرمود: خداوند امر فرموده به تعظیم مساجد؛ برای آنکه مساجد بیوت الهی در زمین است.⁽¹⁾همچنین در روایت دیگری فرمود: بر شما باد به رفتن مساجد؛ زیرا مساجد خانه‌های خدا در زمین هستند.⁽²⁾

از این روایات به روشنی پیداست که مسجد مورد تأکید لطف و عنایت الهی است و همچنین محل توجه انبیا و اولیای خدا می‌باشد. یعنی شخص با ایمان اگر دنبال مکان امن و باآرامش و محل نزول برکات و نورانیت است، با تأسی از پیامبران و ائمه علیهم‌السلام باید به سمت مسجد برود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «المسجد بیت کل تقی»؛⁽³⁾مسجد خانه هر پرهیزکار است و در روایتی دیگر می‌فرماید: «ان المومن مجلسه

مسجده»؛⁽¹⁾همانا مجلس مؤمن مسجد است. حضرت در واقع، وجه مشترک مؤمنان و انبیا و اولیای الهی را در انتخاب مسجد به عنوان مکان جلوس و محل مورد عنایت خدا بیان می‌کند.

عوامل حفظ و پایداری مساجد

وقتی شیی‌ء با اهمیت و گرانقدر شمرده می‌شود اولین چیزی که به ذهن انسان می‌آید چگونگی حفظ آن شی‌ء گران‌بها و نیز جلوگیری از آسیب و آفت‌هایی است که آن را تهدید می‌کند. در مورد مسجد نیز چنین است؛ یعنی علاوه بر آنکه اهمیت و ارزش آن بیان شده، پیرامون حفظ و نگه‌داری آن و همچنین نهی از چیزهایی که موجودیت مسجد و حقیقت آن را مورد تهدید قرار می‌دهد روایاتی نقل شده است.

اخ-لاص

در قرآن کریم آمده است: «وَ اَنَّ المساجد للّه فلا تدعوا مع اللّه احدا»؛⁽²⁾مساجد از آن خداست، پس باید احدی جز او را نخوانید. آنچه که از ظاهر آیه شریفه روشن می‌شود این است که اخلاص در فکر و عمل مورد

عنایت است؛ چرا که شخص با ایمان باید بداند مسجد خانه خداست و در آن فقط باید خدا خوانده شود و ذکر و عبادتی غیر الهی نباشد. به‌عبارت

دیگر، هم ورود به خانه خدا باید برای خدا باشد، هم غیرخدا خوانده نشود و هم برای غیرخدا، خدا خوانده نشود، یعنی از ریا و تظاهر پرهیز شود.

اما نکته اساسی‌تر آن است که در شکل و تأسیس مسجد باید خدا محور باشد؛ یعنی اساسا غیرخدا در نیت و اندیشه انسان جایی نداشته باشد و انگیزه تأسیس و بنای مسجد باید برای خدا باشد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «من بنی للّه مسجداً لایرید به ریاء ولا سمعه بنی اللّه لَهُ بیتاً فی الجنه»؛⁽¹⁾هرکه برای خدا مسجدی بسازد و در آن ریا و خودنمایی به کار نبرد، خدای تعالی در بهشت خانه‌ای برای او بنا می‌کند.

نیت اساسی‌ترین نقش را در عمل انسان دارد و هیچ عملی نیست که همراه با نیت درونی نباشد. از این‌رو، چون اساس بنای مسجد باید برای خدا باشد، کسی که برای آن همت می‌گمارد باید ذهن خود را از ناخالصی پالایش کند؛ یعنی برای تظاهر، ریا و خودنمایی نباشد.

تأکید بر رفتن به مسجد نیز پیرو همین اصل است؛ چنان‌که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آلهفرمود: «مَنْ اَتی مَسْجِدا لِشی‌ءٍ فهو حَظُّهُ»؛⁽²⁾هرکس به هر جهت که به مسجد آید بهره‌اش همان است؛ یعنی بر اساس نیت درونی خود پاداش می‌گیرد. هرکس برای خدا گام نهد قطعا خدای بزرگ پاداش او را خواهد داد.

تشویق و ترغیب

یکی از نکاتی که در روایات ائمه علیهم‌السلام بسیار مورد توجه قرار گرفته است تشویق و ترغیب مؤمنان در بنا، تعمیر، نگه‌داری و رفتن و حضور در مسجد است. در ذیل به چند نمونه اشاره می‌شود.

ساختن مساجد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: هرکه مسجدی، هر چند به اندازه لانه یک پرنده، بسازد خداوند در بهشت برایش خانه‌ای بنا می‌کند.⁽¹⁾

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: هر کس مسجد بسازد خداوند برای او در بهشت خانه‌ای می‌سازد.⁽²⁾

آباد کردن مسجد: «انما یعمر مساجد اللّه من آمن باللّه... فَعَسی اولئک ان یکونوا من المهتدین».

پیامبر اکرم فرمود: کسی که این مسجد ما را توسعه بخشد خداوند خانه‌ای در بهشت برایش می‌سازد.⁽³⁾

رفتن به سوی مسجد: «من مشی الی مسجد یطلب فیه الجماعة کان له بکل خطوة سبعون الف حسنه»؛⁽⁴⁾هر کس برای شرکت در نماز جماعت به سوی مسجدی برود برای هر قدمی که برمی‌دارد هفتاد و هزار حسنه

منظور شود.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: بهترین مردم کسی است که هنگام ورود به‌مسجد اولین نفر باشد و به هنگام خروج از مسجد آخرین نفر باشد.⁽¹⁾

در روایت دیگری از پیامبر اسلام صلی‌الله علیه و آله آمده است: شب و روز به سوی مساجد شتافتن از اقسام جهاد کردن در راه خداست.⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: هر کس پیاده به سوی مسجدی روان شود پای خود را به هیچ تر و خشکی نمی‌گذارد، مگر آنکه از آنجا تا زمین هفتم به جای او پروردگار را تسبیح می‌نمایند.⁽³⁾

ج 84 ، ص 13 .

نشستن در مسجد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: نشستن در مسجد به انتظار نماز عبادت است، مادامی که حدثی سر نزند. عرض شد: ای رسول خدا، حدث چیست؟ فرمود: غیبت کردن.⁽⁴⁾

همچنین پیامبر خدا فرمود: ای اباذر تا زمانی که در مسجد نشسته‌ای خدای تعالی به تعداد هر نفسی که می‌کشی یک درجه در بهشت به تو می‌دهد و برای هر نفسی که در مسجد می‌کشی ده حسنه برایت نوشته می‌شود و ده گناه از تو پاک می‌گردد.⁽⁵⁾

با نگاه به این روایات این نتیجه حاصل می‌شود که هدف اسلام ترغیب و تشویق و کشاندن مؤمنان به سوی مساجد است. ذکر پاداش، بیان حسنات و نیز از بین رفتن گناهان برای آن است که مؤمنان به‌سوی مسجد هدایت شوند، آن را یک مکان عادی فرض نکنند و رفتن به سوی این مکان مقدس را و قدم برداشتن برای آن را برای خود غنیمت بشمارند.

عوامل جذب

مسجد یک مکان عمومی و جای تجمع مؤمنان است. این مکان جای ارتباط و راز و نیاز مؤمنان است؛ یعنی جای صعود معنوی و رسیدن به کمال دینی است. این مکان باید به گونه‌ای آراسته و دل‌انگیز باشد که مؤمنان به سوی آن کشیده شوند. در روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام به این نکات توجه شده است. یکی از عوامل توجه به هرمکانی تمیزی و نظافت آن مکان است. در خصوص مساجد تأکید بسیاری در تمیزی و نظافت آن شده است. حضرت علی علیه‌السلاممی‌فرماید: مساجد را هر هفته خوشبو و معطر کنید.⁽¹⁾

و در روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمده است: مساجد را از نجاسات دور نگه دارید.⁽²⁾

ج 3 ، ص 504 .

در تشویق نظافت مسجد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: هر کس مسجد

را خاکروبی کند خداوند پاداش آزاد کردن بنده‌ای را برایش می‌نویسد و اگر از این مسجد به اندازه خاشاکی که در چشم می‌رود غبار گیرد خداوند دو برابر آن رحمت خویش را به او عطا می‌فرماید.⁽¹⁾

چنانچه مؤمنان خاطره خوبی از حضور در مسجد داشته باشند، از آن به عنوان یک مکان پاک، تمیز، معطر و دل‌انگیز یاد می‌کنند. این تمیزی و نظافت عامل جذب می‌باشد.

نکته دیگری که قابل توجه و ذکر است تأکید بر طهارت و تمیزی شخصی است که به مسجد می‌رود. اسلام علاوه بر آنکه تأکید دارد مکان مسجد تمیز و خوشبو باشد، دستور می‌دهد هر کس که به سوی مسجد می‌رود اولاً باید پاک و طاهر باشد،⁽²⁾و ثانیا، ظاهری آراسته و زینت شده داشته باشد. از امام صادق علیه‌السلامدر ذیل آیه شریفه «خذو زینتکم عند کل مسجد» روایت شده که فرمود: لباس‌هایی را که برای حضور در نمازهای جمعه و عید، خود را با آن زینت می‌کنید، برگیرید.⁽³⁾

بنابراین، اسلام به هم شخصی که وارد مسجد می‌شود نظر دارد - که پاک و طاهر باشد و با لباس‌های تمیز و خوشبو وارد مسجد شود و پیش از ورود از باب استحباب وضو بگیرد - ⁽⁴⁾و هم تأکید می‌نماید

فضای مسجد پاک و مطهر باشد و لحظه‌ای نجاست در مسجد نباشد؛ یعنی علاوه بر اجتناب از نجاسات، باید تمیز، خوشبو و معطر باشد.

آسیب‌های حضور جماعت در مساجد

در آیین دینی ما بعضی از رفتارها و اعمال در درون مسجد مورد نهی قرار گرفته است. اگر به‌صورت دقیق و منصفانه آن‌ها را ارزیابی کنیم درمی‌یابیم که بهترین آسیب‌شناسی پیرامون مسجد، در روایات ائمه علیهم‌السلام نهفته است. با این توضیح که اصل در مسجد، حضور مؤمنان و تجمع آنان و تشکیل صفوف جماعت برای قرب به‌حق از راه راز و نیاز و دعا و عبادت است. هر چیزی که این تجمع و جایگاه را تهدید و تضعیف کند مورد نهی اسلام - بعضی به‌صورت حرام و بعضی به‌صورت کراهت - قرار گرفته است. در اینجا به چند نمونه اشاره می‌شود.

مباهات و مفاخره

در دین مبین اسلام هیچ وجه تمایزی بین انسان‌ها از هر قوم و قبیله و رنگ و نژاد که باشند مشاهده نمی‌شود. تنها عنصر امتیاز در اسلام داشتن تقوا، یعنی مهار نفس و بنده صالح بودن است: «ان اکرمکم عنداللّه اتقیکم»⁽¹⁾از این‌رو، هر نوع برتربینی و خودبزرگ‌بینی و توجه به امتیازات ظاهری نهی شده است. خصوصا آنکه بعضی ویژگی‌های

منفی نظیر مباهات و مفاخره از جمله عوامل رنجش مؤمنان و موجب جدایی و تفرقه است؛ چرا که مباهات موجب تحقیر و تحریک احساسات و عواطف دیگران است و آثار منفی و زیانباری دارد. از این‌رو، پیامبر اکرم صلی‌الله علیه‌و آله فرمود: « نهی ان یتباهی الناس فی المساجد»؛⁽¹⁾یعنی از مباهات و مفاخره مردم به یکدیگر در مساجد نهی شده است.

پرداختن به کارهای دنیوی

چون مسجد مرکز توجه به خدا و معنویت است باید حریم آن از کارهای دنیوی و نزاع برانگیز محفوظ بماند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: صدایتان را در آن‌ها (مساجد) جز به ذکر خدای تعالی بلند نکنید، از خرید و فروش و حمل جنگ‌افزار در آن‌ها خودداری نمایید.⁽²⁾

آنچه مسلم است خرید و فروش علاوه بر آنکه امر دنیوی است، یکی از عوامل نزاع و اختلاف نیز محسوب می‌گردد و اشتغال به آن خودبه‌خود امر معنوی را به فراموشی می‌سپارد. همچنین کشیده شده بازار به مسجد موجب تنزل جایگاه مسجد و ارزش آن خواهد شد. از این‌رو، هر نوع رفتاری که موجب فراموشی جایگاه مسجد و تنزل آن گردد، از جمله داد و فریاد و صدای بلند برای هر امری غیر از ذکر الهی، مانند خرید و فروش، حمل جنگ‌افزار و تعمیر آن، مورد نهی پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و‌آله قرار گرفته است.

عدم رعایت نظافت

یکی از عوامل حفظ مسجد رعایت نظافت و پرهیز از هر بی‌نظافتی در آن است. در روایتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: آب دهان ریختن در مسجد گناه است.⁽¹⁾و نیز فرمود: در پیش درِ مسجد کفش‌هایتان را (نسبت به آلودگی) بررسی کنید.⁽²⁾همچنین آن حضرت فرمود: مساجد را از نجاسات دور نگه دارید.⁽³⁾

محل تجمع مؤمنان باید پاک و تمیز و با رعایت نظافت و بهداشت باشد. تأکید بر نظافت در هر هفته و خوشبو کردن مساجد برای آن است که مسجد هیچ‌گاه جاذبه ظاهری خود را از دست ندهد. البته ناگفته نماند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله علاوه بر تأکید بر رعایت نظافت و طهارت ظاهری، بر طهارت معنوی نیز تأکید می‌نماید. از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نقل شده است که فرمود: رسول اکرم صلی الله علیه و آله نشستن جنب درِ مسجد را نهی فرموده است.⁽⁴⁾

لحن ناروا

زبان ابزاری است برای سخن گفتن؛ و سخن گفتن یا واجب است و یا لازم و در بعضی مواقع یا حرام است یا مکروه و یا غیر لازم. تردیدی از نهی سخنی که موجب حرمت می‌شود نیست، اما چون مسجد جایگاه خاص عبادت است از سخن‌های غیرلازم و مکروه نیز نهی شده است؛ چرا که پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله می‌فرماید: در مسجد گفت هر سخنی لغو و بیهوده است به جز خواندن قرآن و ذکر خدا کردن و در امور خیریه سؤال و پرسش نمودن و عطا کردن خیر.⁽¹⁾

ج 7 ، ص 671 .

چون زبان ابزار گزنده و از طرفی موجب شکاف و اختلاف است، حتی صحبت‌های معمولی که حاصلی جز غفلت ندارد در حریم مسجد نهی شده است؛ چرا که اصل در مسجد ذکر است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله در روایتی می‌فرماید: هر کسی که در مسجد شعری می‌خواند بگویید: خدا دهانت را بشکند، مساجد را برای خواندن قرآن برپا کرده‌اند.⁽³⁾

نباید حریم امن معنوی اسلام با سخنان بی‌حاصل و پوچ دستخوشناملایمات قرار گیرد؛ چرا که این فضای معنوی باید حفظ بماند تا همگان از آن بهره‌مند شوند.

دهان بدبو

با مطالعه روایات این نتیجه به‌دست می‌آید که اسلام عزیز با هر چیزی که موجب اختلاف و پراکندگی مؤمنان و یا رنجش خاطر و آزردگی آنان گردد مخالف است. شخصی با ایمانی که لسان خود را کنترل می‌کند و از تقوای الهی بهره‌مند است، اگر با بی‌دقتی یا به هر علت دیگری دهانش بدبو باشد از حضور در مسجد که مکان جمعی است نهی شده است.

پیامبر گرانقدر اسلام صلی‌الله علیه و آله می‌فرماید: هر کسی این سبزی بدبو (سیر) را بخورد به مجالس وارد نشود؛ زیرا فرشتگان از هر چه مسلمانان را بیازارد آزرده می‌شوند.⁽¹⁾

امام علی علیه السلام در این زمینه می‌فرماید: هر کس چیز بوداری (مثل سیر) بخورد که موجب آزار مردم گردد به مسجد وارد نشود.⁽²⁾

ابو بصیر گوید از امام صادق علیه‌السلام در مورد خوردن سیر، پیاز و تره سؤال کردم، امام فرمود: خوردن آن‌ها به صورت خام یا پخته اشکال ندارد، همچنین معالجه بیماری با سیر اشکال ندارد، اما اگر کسی آن‌ها را

خورد (قبل از برطرف کردن بوی آن) به مسجد نرود.⁽¹⁾

رعایت شأن مسجد

در بعضی روایات بر حفظ احترام و حرمت مسجد شده تأکید است. نهی بعضی از رفتارها برای حفظ و تکریم جایگاه مساجد است. برای مثال، امام صادق علیه السلام فرمود: کراهت دارم که سواره وارد مسجد (کوفه) شوم. ⁽²⁾این به جهت رعایت جایگاه رفیع مسجد است تا دیگران با تأسی بر ائمه علیهم‌السلام حفظ و حرمت مسجد را نگه دارند.

در روایت دیگراز پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله آمده است: نمایاندن ناف، ران و زانو در مسجد مانند کشف عورت است.⁽³⁾این روایت مبیّن این نکته اساسی است که مسجد با خانه و مکان‌های دیگر اجتماعی فرق دارد حریم مسجد باید با آداب و رعایت اخلاق دینی حفظ شود و دستخوش بی‌حرمتی و رفتارهای موهن قرار نگیرد.

امام صادق علیه‌السلام در زمینه احترام به مسجد می‌فرماید: از رحمت خدا به دور است کسی که به مسجد احترام نگذارد.⁽⁴⁾نکته دیگر، نهی از آوردن دیوانگان و کودکان به مسجد است. پیامبر گرامی اسلام

صلی‌الله علیه و آله می‌فرماید: مساجد خود را از دیوانگان و کودکان دور نگه دارید.⁽¹⁾با توجه به جایگاه معنوی و اجتماعی مساجد پذیرش این نکته امری بدیهی و ضروری می‌نماید؛ چرا که دیوانگان وکودکان تسلطی بر خویش ندارند و هرگونه رفتار غیرطبیعی از آنان طبیعی است. از این‌رو، با توجه به جایگاه و منزلت مسجد و حفظ شأن و مراتب آن باید از آوردن دیوانگان و کودکان اجتناب کرد. با تصور این مطلب که اگر هر کسی کودک خود را به مسجد بیاورد فضایی حاکم می‌شود که در این فضا امکان بهره‌برداری مناسب (با توجه به فلسفه وجودی مساجد) فراهم نمی‌شود، صحت، درستی، دوراندیشی و حکمت سخن پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله هویدا می‌شود. اگر اصول مطرح شده در کلام ائمه اطهار علیهم‌السلام در حفظ و نگه‌داری مساجد عمل شود و جایگاه ذکر، عبادت و بهره‌گیری از دانش در مساجد مورد توجه قرار گیرد، قطعا مساجد بهترین و قوی‌ترین پایگاه مسلمانان به شمار خواهند آمد.

مسجد و جماعت

آنچه تاکنون مورد بحث قرار گرفت پیرامون عظمت و جایگاه مساجد، تقویت این جایگاه و پرهیز از تخریب موقعیت مساجد بوده است. گرچه تاکنون بیان شده است که مسجد جای عبادت و ذکر الهی است، اما با نگاهی به دیگر روایات در خصوص مسجد و اهمیت جماعت

و نماز جماعت در مسجد، نکته با اهمیتی روشن می‌شود و آن اینکه گویا تمام این‌ها مقدمه تمرکز و وحدت و تجمع مؤمنان بوده است تا در کنار هم و با قلب‌های مملو از محبت نسبت به هم در مقابل خدای بزرگ به تسبیح و عبادت بپردازند.

از کلام رسول خداست که می‌فرماید: «تحفة الملائکه تجمیر المساجد»؛⁽¹⁾تحفه فرشتگان جماعت میان مساجد است. و نیز در کلامی دیگر در پرهیز از تفرقه و جدایی می‌فرماید: شیطان گرگ انسان است همانند گرگ گوسفندان، همیشه میش‌های دورافتاده و کنارگیر را می‌گیرند. پس، ازدسته‌بندی (گروه‌گرایی و دسته دسته شدن) پرهیز نمایید و بر شما باد به حضور در جماعت و مجالس عمومی و مسجد.⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام در جواب مردی که سؤال نمود: در منزل نماز طولانی همراه با مستحبات بخوانم بهتر است یا در مسجد و به جماعت و به طور مختصر فرمود: با جماعت نماز بخوان و از نماز فُرادای طویل بپرهیز.⁽³⁾

امام موسی بن جعفر علیه‌السلام از پدر بزرگوارش نقل فرمود: کسی که در منزل خود وضوی کامل بگیرد و مویش را شانه کند و خود را معطر نماید سپس از خانه‌اش بدون عجله و با آرامش و وقار بیرون بیاید

و به طرف محل نماز برود در حالی که میل به جماعت مسلمین دارد، قدمی از زمین بر نمی‌دارد و نمی‌گذارد مگر آنکه یک حسنه برایش نوشته می‌شود و یک گناه از او محو گردد و یک درجه به خداوند نزدیک شود تا زمانی که داخل مسجد شود تا این که فرمود: سپس نماز را با امام جماعت شروع کند، از طرف خداوند مغفرت و بهشت بر او واجب می‌شود قبل از اینکه امام سلام نماز را بدهد.⁽¹⁾

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید: کسی که در پیوستن به نماز جماعت از دیگران پیشی گیرد چنان است که گویی در ایمان پیشی گرفته است.⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی دیگر می‌فرماید: آگاه باشید، کسی که برای اقامه نماز جماعت به سوی مسجد قدم بر می‌دارد برای هر یک قدمش هفتاد هزار حسنه منظور می‌شود.⁽³⁾

همه این روایات در اهمیت نماز جماعت است. برتر دانستن نماز مختصر جماعت از نماز طولانی فرادا با مستحبات، حقیقتی را بیان می‌کند و آن وجود یک عنایت خاصه از سوی خدای بزرگ در جماعت است. جماعت قدرت اسلام است؛ در جماعت دست الهی همراهی دارد؛ در مسجد باید قدرت اسلام نمایان شود؛ جماعت مسلمانان قدرت اسلام است. پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله می‌فرماید: هر کس بدون عذر موجهی با مسلمین در

مسجد نماز جماعت نمی‌خواند نمازش کامل نیست و کسی که در منزلش نماز می‌خواند و نسبت به جماعت مسلمین بی‌توجه است غیبتش جایز می‌باشد. و کسی که نسبت به جماعت مسلمین بی‌توجه است از عدالت ساقط است و دوری کردن از او واجب است.⁽¹⁾

این تهدیدات برای آن است که کسی قصد جدایی و تفرقه نکند و آهنگ اختلاف با جماعت مسلمین سر ندهد و راه و رسم خویش رااز جماعت مسلمانان جدا نکند؛ چرا که تفرقه و جدایی و بی‌توجهی به یکدیگر خواست دشمنان اسلام و دشمنان پیامبر گرامی اسلام است. مسلمان باید نسبت به افراد و جماعتش حساس باشد و در کنار آن‌ها آهنگ وحدت و عبودیت را به صدا درآورد که این مهم خواست خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌باشد. در همین راستا امام صادق علیه‌السلام در جواب جمیل بن صالح که سؤال کرد: کدام افضل است، اینکه انسان در اول وقت نماز بخواند یا مقداری نماز را به تأخیر بیندازد تا با اهل مسجد به جماعت نماز بخواند، زمانی که مسجد امام جماعت دارد؛ امام فرمود: نماز را به تأخیر بیندازد و بااهل مسجد نماز بخواند زمانی که مسجد امام جماعت دارد.⁽²⁾

ثواب نماز اول وقت و تأکید بر آن کم نیست، اما در جایی که جماعت است آهنگ فردی، هرچند برای کسب ثواب نماز اول وقت،

مورد اشاره امام معصوم نیست، بلکه همراهی وهماهنگی با جماعت توصیه و تأکید می‌شود.

در روایت از پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله نکته قابل توجهی ذکر شده است و اینکه «من مشی الی مسجد یطلب فیه الجماعة کان بکل خطوة سبعون الف حسنة»؛⁽¹⁾حرکت به سوی مسجد برای کسی که طالب جماعت است، برای هر گامی که بردارد هفتاد هزار حسنه و پاداش در نظر گرفته می‌شود. نکته مهم «یطلب فیه الجماعة» است؛ یعنی به قصد نماز جماعت و رسیدن به جماعت حرکت کند. تمامی این روایات گواه بر این است که جماعت در مسجد هدف است؛ جماعتی که راه وحدانیت و وحدت و یکدلی را طی می‌کند. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله برای ایجاد نظم و هماهنگی و ایجاد وحدت، شانه‌های نمازگزاران را در نماز جماعت می‌گرفت و منظم می‌کرد و می‌فرمود: مساوی و منظم باشید، نامنظم و جدا از هم نباشید که قلب‌های شما از همدیگر جدا می‌شود.⁽²⁾

مسجد از دیدگاه قرآن و عترت

اشاره

حسن دهقان

« إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَی الزَّکَاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَی أُولئِکَ أَن یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ»؛⁽¹⁾مساجد خدا را تنها کسانی آباد می‌کنند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده، و نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند و جز از خدا نترسند، امید است چنین گروهی از هدایت یافتگان باشند.

حضور در مسجد از مصادیق مهم و اصلی عمارت و آباد نگه داشتن آن است، به‌گونه‌ای که بدون آن، مسجد اساساً فاقد عمران و آبادی خواهد بود. از این رو، در روایات از مساجدی که مسلمانان آن را

رها کرده و در آن نماز نمی‌گزارند، به مسجد خراب تعبیر شده است.⁽¹⁾

در بررسی کلمات و بیانات قرآن کریم و نیز سنت در باره مسجد، نکته مهمی که توجه انسان را به خود جلب می‌کند، تأکید و تشویق فوق‌العاده پیشوایان دین مبین اسلام بر رفت و آمد به مساجد و انس گرفتن با خانه خداست، تا آنجا که فقهای اسلام با استناد به همین تأکیدات فراوان گفته‌اند: در شرع مقدس اسلام، بسیار سفارش شده است که نماز را در مسجد بخوانند و بهتر از همه مسجدها، مسجدالحرام است و بعد از آن، مسجد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و بعد مسجد کوفه و بعد از آن مسجد بیت‌المقدس و بعد از آن، مسجد جامع هر شهر و بعد از آن، مسجد محله و بعد از مسجد محله، مسجد بازار (مسلمانان) است.⁽²⁾

مستند این‌گونه احکام و فتاوا، روایات فراوانی است که پیشوایان دین ضمن بیان آثار و فواید رفت و آمد به مسجد، مخصوصاً به منظور برپایی نمازهای واجب روزانه ترغیب و تشویق نموده‌اند.

نوشتار حاضر با استفاده از منابع اصیل اسلامی به ده موضوع اصلی پرداخته است. امید آنکه خداوند متعال این جهد متواضع را قبول درگاهش بفرماید.

مسجد مرکز پرستش خالصانه

«... وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»؛⁽¹⁾و اینکه مساجد از آن خداست، پس هیچ‌کس را با خدا نخوانید. برخی گفته‌اند: یعنی «و لأنّ المساجد للّه فلا تدعوا»، بنابراین، لام در لأنّ به لا تدعوا می‌باشد؛ یعنی هیچ کس را با خدا در مسجدها نخوانید؛ زیرا مساجد مخصوص خدا و عبادت اوست.⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی قدسی می‌فرمایند: «قال اللّه تبارک و تعالی: إنّ بیوتی فی الارض المساجدُ، تضیی‌ء لأهل السماء کما تضیی‌ء النجوم لأهل الأرض. الا طوبی لمن کانت المساجدُ بیوته. الا طوبی لعبد توضّأ فی بیته ثم زارنی فی بیتی. الا إنّ علی المزور کرامة الزائر. الا بشّر المشائین فی الظلمات الی المساجد بالنّور الساطع یوم القیامة». خداوند متعال می‌فرماید: «خانه‌های من در زمین، همان مساجد است که برای اهل آسمان می‌درخشند، آن‌گونه که ستارگان برای اهل زمین می‌درخشند. خوشا به حال آنان که مساجد را خانه خویش قرار داده‌اند. خوشا به حال بنده‌ای که در خانه خویش وضو می‌گیرد، آنگاه مرا در خانه‌ام زیارت می‌کند. آگاه باشید که بر زیارت شونده لازم است که زائر خویش را بزرگ شمرده و به وی احسان نماید. کسانی را که در دل تاریکی شب به سوی مساجد؛ گام بر می‌دارند، به نوری درخشان در روز قیامت

بشارت دهید».⁽¹⁾

همان گونه که ملاحظه می‌شود، در این حدیث قدسی، از انسانی که به مسجد رفت و آمد دارد به زائر خدا تعبیر شده که حق تعالی را در خانه او زیارت می‌کند. بنابراین، مسجد، یعنی محل زیارت خداوند متعال مکانی که انسان با انجام عبادات خالصانه خویش در آن، در اوج تقرب به حق تعالی قرار می‌گیرد و ملکوت این عبادت و حضور خالصانه در مسجد به صورت نوری درخشان در تاریکی‌های عالم قیامت، برای او جلوه‌گر خواهد شد. تشبیه مساجد به ستاره‌های درخشان آسمان نیز اشاره به همین معناست.

ممکن است این تشبیه اشاره به این معنا داشته باشد که همان‌گونه که ستاره‌ها در دل تاریکی شب، مایه زینت آسمان و نیز وسیله‌ای برای راهیابی و هدایت کسانی هستند که در دریاها و یا بیابان‌ها، راه خویش را گم کرده‌اند، مساجد نیز مایه زینت عالم خاک و انوار هدایتی هستند که انسان‌های خداجو باید مسیر هدایت و راه سعادت خویش را از این مراکز مبارک بیابند. شاید نبی مکرم اسلام صلی‌الله علیه و آله از همین معنا خبر داده است، آنگاه که فرمود: «المساجد انوار اللّه»؛ مساجد، انوار الهی هستند.⁽²⁾

«قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله لابی ذرّ: یا اباذر، ان اللّه تعالی یعطیک مادُمْتَ جالساً فی المسجد بکلّ نَفَسٍ تَنَفَّسْتَ درجةً فی الجنّة و تصلّی علیک الملائکةُ،

و تُکْتَبُ لک بکُلّ نَفَسٍ تَنَفَّسْت فیه عشرُ حسنات و تُمْحی عنک عشرُ سیّئاتٍ»؛ پیامبر خدا به ابوذر فرمود: ای ابوذر! تا زمانی که در مسجد نشسته‌ای، خدای تعالی به تعداد هر نفسی که می‌کشی یک درجه در بهشت به تو می‌دهد و فرشتگان بر تو درود می‌فرستند و برای هر نفسی که در مسجد می‌کشی، ده حسنه برایت نوشته می‌شود و ده گناه از تو پاک می‌گردد.⁽¹⁾

«قال رسول اللّه صلی الله علیه و‌آله: الجلوس فی المسجد لانتظاره الصلاة، عبادةً مالم یُحْدث. قیل: یا رسول اللّه! و مالحدث؟ قال الاغتیاب»؛ حضرت نیز می‌فرماید: نشستن در مسجد به انتظار نماز، عبادت است مادام که حدثی سرنزده باشد. عرض شد: یا رسول اللّه! حدث چیست؟ فرمود: غیبت کردن.⁽²⁾

امام صادق علیه‌السلام طی حدیثی طولانی، آداب مراقبت در مسجدها را این‌گونه بیان می‌فرماید: هرگاه به درِ مسجد رسیدی بدان که تو به آستان خانه پادشاهی بزرگ و پرشکوه آمده‌ای که جز پاکان بر بساط او قدم نگذارند و اجازه نشستن در مجلس او جز به صدیقان داده نشود، وانگهی تو بر بساط خدمتگزاری و چاکری پادشاه قدم گذاشته‌ای. پس اگر از هیبت و شکوه پادشاه غافل مانی، خطری بزرگ تو را تهدید می‌کند، خواه به عدالت و یا با فضل و کرمش، می‌تواند.

در پیشگاه او به ناتوانی و تقصیر و درویشی خود اعتراف کن؛ زیرا که تو برای پرستش و همدمی با او آمده‌ای. رازهایت را با او در میان

نه و بدان که اسرار درون خلایق، همگی یا آشکارشان بر او پوشیده نیست. در برابر او همچون درویش‌ترین بندگان باش و دلت را از هر علقه و دل مشغولی که حجاب میان تو و پروردگارت شود، خالی کن؛ زیرا که او جز پاک‌ترین و خالص‌ترین را نمی‌پذیرد و بنگر که از کدام دیوان نامت بیرون می‌آید، اگر حلاوت مناجات با او و لذت گفتگو با وی را چشیدی و بر اثر رویکرد او به تو و اجابتش، جام رحمت و کرامت او را سر کشیدی، هر آینه لایق چاکری و خدمتگزاری او شده‌ای، اینک به مسجد درآی که در امن و امان خواهی بود.⁽¹⁾

مسجد، مرکز ذکر و یاد الهی

قرآن کریم می‌فرماید: «... وَلَوْلاَ دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیراً وَلَیَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌ عَزِیزٌ»؛⁽²⁾و اگر خداوند، بعضی از مردم را به وسیله بعضی دیگر دفع نکند، دیرها و صومعه‌ها و معابد یهود و نصاری و مساجدی که نام خدا در آن بسیار برده می‌شود، ویران می‌گردد و خداوند کسانی را که یاری او کنند (و از آیینش) دفاع کنند، یاری می‌کند، خداوند قوی و شکست‌ناپذیر است.

در برخی از روایات، با تعبیری لطیف از مسجد به‌عنوان بازار

آخرت یاد شده، یعنی همان‌گونه که بازار، محل خرید و فروش و مبادله کالا و متاع‌های دنیوی است، مسجد نیز محل کسب امور معنوی و اسبابی است که در سرای آخرت دارای کاربرد و تأثیر می‌باشد. در حدیثی از حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است: «المساجدُ سوقٌ من اسواقِ الآخرة قِراها المغفرةُ و تُحْفَتُها الجنّة»؛ مساجد، بازاری از بازارهای آخرت است. از کسانی که به آن وارد می‌شوند، با مغفرت پذیرایی می‌شود و هدیه آنان بهشت است.⁽¹⁾

بیشترین اهتمام انسان مؤمن، متوجه تهیه و تأمین اسبابی است که در سرای آخرت به آن نیاز دارد و شوق و انس وی به بازار آخرت (مسجد) به مراتب بیش از علاقه او به بازارهای دنیاست. بنابراین، مؤمنان باید در هنگام رفتن به مساجد، بر دیگران پیشی بگیرند و به هنگام خروج، دیرتر از همه مسجد را ترک گویند. به روایت ذیل در این زمینه توجه کنید: «عن ابی‌جعفر محمد بن علی الباقر علیه السلام عن آبائه علیهم السلام، قال: قال رسول اللّه صلی‌الله علیه و آله لجبرئیل: أیُّ البقاعِ أحَبُّ إلی اللّه تعالی؟ قال: المساجدُ و أحّبُ اهلها الی اللّه اوّلُهم دخولاً الیها و آخرهُم خروجاً منها»؛ امام باقر علیه‌السلام از پدران خویش و آنان از رسول خدا صلی‌الله علیه و آله نقل می‌کنند: آن حضرت از جبرئیل علیه‌السلام سؤال کرد: کدام مکان‌ها نزد خداوند محبوب‌تر است؟ جبرئیل عرض کرد: مساجد، و دوست داشتنی‌ترین اهل مسجد نیز کسی است که پیش از همه به مسجد داخل و پس از همه از مسجد خارج شود. پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و‌آله فرمود:

کدام مکان‌ها نزد خدا مبغوض‌ترین است؟ جبرئیل عرض کرد: بازارها و مبغوض‌ترین اهل آن نزد خداوند کسی است که قبل از همه به بازار وارد و پس از همه از آن خارج می‌شود.⁽¹⁾

در برخی از روایات، از آنان که در رفتن به مسجد شتاب کرده و گوی سبقت را از دیگران می‌برند، به عنوان پرچمدار بهشتیان، که در روز قیامت پیش از دیگران به بهشت وارد می‌شوند، یاد شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خطاب به ابوذر می‌فرماید: «یا اباذر! طوبی لأصحاب الألْوِیَة یوم القیامة یحملونها فیسبقون الناس الی الجنّة، ألا (و) هم السابقون الی المساجد بالاسحار و غیرها»؛ ای ابوذر! خوشا به حال پرچم‌داران روز قیامت که پرچم‌ها را به دوش گرفته و پیش از دیگران به بهشت وارد می‌شوند. آنان همان کسانی هستند که در سحرگاهان و دیگر اوقات در رفتن به مسجد بر دیگران پیشی می‌گیرند.⁽²⁾

تردد به مساجد، موجب پاک شدن از گناهان می‌شود. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «علیکم باتیان المساجد، فانها بیوت اللّه فی الارض، و من اتاها متطهراً طهّره اللّه من ذنوبه و کنت زوّاره فأکثروا فیها من الصلاة و الدعا»؛ بر شما باد به رفتن مساجد؛ زیرا مساجد خانه‌های خدا در روی زمین هستند. هرکس پاک و پاکیزه وارد مسجد شود، خداوند او را از گناهانش پاک گرداند و در زمره زائران خود قلمدادش کند، پس در

مساجد نماز و دعا بسیار بگزارید.⁽¹⁾

ثواب رفتن به سوی مسجد به منظور شرکت در نماز جماعت آن‌قدر زیاد است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «من مشی الی مسجد یَطْلب فیه الجماعة کان له بکلّ خطوة سبعون الف حسنةٍ و یُرفعُ له من الدّرجات مثلُ ذلک و إن مات و هو علی ذلک و کلّ اللّه‌ُ به سبعین الف ملکٍ یعودونه فی قبره و یؤنسونه فی وحدته و یستغفرون له حتی یبعث»؛ هر کس برای شرکت در نماز جماعت به مسجدی رود، برای هر قدمی که بر می‌دارد، هفتاد هزار حسنه منظور شود و به همان اندازه درجاتش بالا رود و اگر در آن حال بمیرد، خداوند هفتاد هزار فرشته بگمارد که در قبرش به عیادت او روند و انیس تنهایی او باشند و تا زمانی که برانگیخته شود، برایش آمرزش طلبند.⁽²⁾

باز از آن حضرت نقل شده است که فرمود: «کُلُّ جلوس فی المسجد لغوٌ الاثلاثةً، قراءة مصلّ او ذکر اللّه او سائل عن علمٍ»؛ هر نشستنی در مسجد لغو و بیهوده است. مگر نشستن سه کس: نمازگزاری که (قرآن) قرائت کند، کسی که ذکر خدا بگوید و کسی که به دنبال دانشی باشد».⁽³⁾

شایسته نیست مسلمان از مسجدی عبور کند و در آن مسجد، نمازی نخواند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «لاتجعلوا المساجد طرقاً حتی تصلّوا فیها رکعتین»؛ مسجدها را گذرگاه خود قرار ندهید، مگر آنکه دو رکعت

نماز در آن بخوانید.⁽¹⁾

و حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید: «من اختلف الی المسجد أصاب احدی الثمان: اخاً مستفاداً فی اللّه او علماً مستطرفاً او آیة محکمة او رحمة منتظرة او کلمةً تردّه عن ردیً او یسمع کلمةً تدُلّه علی هدی او یترکُ ذنباً خشیةً او حیاءً»؛ هر کس به مسجد رفت و آمد کند، به یکی از این هشت چیز دست یابد: برادر دینی سودمند یا دانشی جدید یا آیتی محکم و استوار یا رحمتی منتظره یا سخنی که او را از هلاکت برهاند یا شنیدن جمله‌ای که او را به راه راست هدایت کند یا آنکه گناهی را از ترس یا شرم ترک گوید.⁽²⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «لایرجع صاحب المسجد بأقلّ من إحدی ثلاثٍ: إمّا یدعو به یدخلُه اللّه‌ُ به الجنّة و إمّا دعاءٌ یدعو به لیصرف اللّه‌ُ به عنه بلاء الدنیا و إمّا اخٌ یستفیدهُ فی اللّه عزّوجلّ»؛ ملازم مسجد، دست کم با یکی از این سه چیز به خانه‌اش بر می‌گردد: یا دعایی که به درگاه خدا می‌کند و خدا با آن، او را به بهشت می‌برد، یا دعایی که به سبب آن خداوند بلای دنیا را از او بر می‌گرداند و یا برادری که در راه خدای عزّوجلّ از وجودش بهره‌مند می‌شود.⁽³⁾

جلوگیری از یاد خدا در مسجد؛ بزرگترین ظلم

قرآن کریم می‌فرماید: «وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَی فِی خَرَابِهَا»؛ کیست ستمکارتر از آن کس که از بردن نام خدا در مساجد او جلوگیری کرد و سعی در ویرانی آن‌ها نمود؟⁽¹⁾

اینکه قرآن کریم می‌فرماید: «کسی که تلاش در تخریب و ویرانی مساجد (از یاد خدا در مساجد جلوگیری) می‌کند، ظالم‌ترین انسان است، به قرینه تقابل روشن می‌شود کسی که در عمران و آبادی مساجد تلاش می‌کند، در بهترین وضعیت ایمانی به سر می‌برد».⁽²⁾

خرابی و ویرانی مسجد، منحصر به تخریب فیزیکی نیست که مسجدی را خراب کنند و به جای آن منزل یا مغازه بسازند، بلکه هر برنامه‌ای که از رونق مسجد بکاهد، تلاش در ویرانی مسجد محسوب می‌شود.⁽³⁾

از این آیه شریفه، نتیجه می‌گیریم ظالم‌ترین فرد، کسی است که نه خود به مسجد می‌رود و نه می‌گذارد دیگران به مسجد روند یقیناً این‌گونه افراد یا منافق هستند یا مشرک یا کافر، چون از رونق انداختن مسجد - به علت تجمع مسلمانان در آن به منظور اتحاد، نیایش، تصمیم‌گیری در راستای اهداف دین مبین اسلام، بسیج نیروها و رفع

مشکلات و منازعات و ایفا نمودن نقش محوری و مؤثر در جامعه اسلامی - آرمان پلید آنان را زودتر به منصه ظهور و عمل می‌رساند.

هشدارهای اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام، نقش مسجد را گوشزد نموده است. امام صادق علیه السلام فرمود: «شکتِ المساجدُ الی اللّه تعالی الذین لایشهدونها من جیرانها فأوحی اللّه عزّوجلّ الیها: و عزّتی و جلالی لاقبلْتُ لهم صلاةً واحدةً ولا اظهرتُ لهم فی الناس عدالةً ولا مالتهم رحمتی ولا جاورونی فی جنتّی»؛ مسجدها از حاضر نشدن همسایگان در خود به درگاه خدای تعالی شکایت کردند، خداوند عزّوجلّ به آن‌ها وحی فرمود: «به عزّت و جلالم سوگند! که حتی یک نماز از آنان نپذیرم و عدالتی از آنان در میان مردم آشکار نکنم و رحمت من به آنان نرسد و همسایه من در بهشت نشوند».⁽¹⁾

در روایتی دیگر از آن حضرت نقل شده است: «ثلاثةٌ یشکون الی اللّه عزّوجلّ: مسجدٌ خرابٌ لا یصلی فیه اهلُه و عالمٌ بین جهال و مصحفٌ معلّقٌ قد وقع علیه غبارٌ لا یقرأ منه»؛ سه چیز نزد خدای عزوجل، شکایت می‌کنند: مسجد خرابی که اهالی آن در آن نماز نخوانند و دانشمندی که در میان عدّه‌ای نادان قرار گرفته باشد و قرآنی که در کنار طاقچه‌ها گذاشته شده و غبار رویش را گرفته باشد و کسی آن را نخواند.⁽²⁾

لزوم انگیزه‌های صحیح در مسجد سازی

قرآن کریم می‌فرماید: «... لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجَالٌ یُحِبُّونَ أَن یَتَطَهَّرُوا وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْیَانَهُ عَلَی تَقْوَی مِنَ اللّهِ وَرِضْوَانٍ خَیْر ٌ...»؛ ...آن مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده، شایسته‌تر است که در آن (به عبادت) بایستی، در آن مردانی هستند که دوست می‌دارند پاکیزه باشند و خداوند پاکیزگان را دوست دارد. آیا کسی که شالوده آن را بر تقوای الهی و خشنودی او بنا کرده است، بهتر است یا...؟⁽¹⁾

مسجدسازی، عملی عبادی است و صرف ساختن بنای مسجد، بدون قصد قربت، مطلوب و مقبول درگاه الهی نیست. آیات و روایاتی که از ساختن و تعمیر مساجد به عنوان فضیلتی بزرگ یاد کرده‌اند، ناظر به مساجدی است که ساختن آن‌ها برخاسته از انگیزه‌های الهی باشد.

لازم است مسجد براساس تقوا و رضایت الهی بنا نهاده شود و اساساً در قاموس قرآن مجید آنچه که قابلیت عروج و صعود به درگاه الهی را داراست، همان تقوا و صاحبان آن، یعنی انسان‌های تقواپیشه است و نه صورت و ظاهر عمل. در روایات موجود (در کتب عامه و خاصه) تصریح شده که ثواب مسجدسازی از آن کسانی است که با انگیزه‌های سالم اقدام به ساختن مساجد می‌نمایند.

نبی مکرم اسلام صلی‌الله علیه و آله فرمود: «مَن بنی مسجداً لیذکر اللّه‌ُ فیه بنی له بیتٌ

فی الجنّه»؛ هر کس مسجدی را به قصد اینکه یاد خدا در آن بشود، بسازد، خانه‌ای در بهشت برای او ساخته می‌شود.⁽¹⁾

در روایتی دیگر فرمود: «من بنی مسجداً للّه بنی اللّه‌ُ له فی الجنّة مثلَهُ»؛ کسی که مسجدی را برای خدا بنا نماید، خداوند خانه‌ای مانند آن در بهشت برای وی بنا خواهد نمود.⁽²⁾

در برخی روایات، از اینکه مسجدسازی از حالت عبادی خارج شود و به عنوان عملی که مایه فخر و مباهات افراد و جمعیت‌ها نسبت به یکدیگر باشد، نهی شده است. پیامبر اکرم در مقام سرزنش و بیان انحراف امت و نشانه‌های برپایی قیامت می‌فرماید: «لاتقوم السّاعةُ حتّی یتباهی الناسُ بالمساجد»؛ از نشانه‌های قیامت آن است که مردم، مسجد را وسیله فخرفروشی قرار می‌دهند.⁽³⁾

اساسا در روایات از ساختن هر بنایی به غیر از مسجد هم، در صورتی که با انگیزه فخر و مباهات باشد، نهی شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «... و من بنی بنیاناً ریاءً و سُمْعةً حَمَلهُ اللّه‌ُ یوم القیامة من الارض السّابقه و هو نارٌ یشتعل منه ثم یطوقُ فی عنقه و یلقی فی النار فلایحبسه شی‌ءٌ منها دون قعرها إلاّ أن یتوب. قیل: یا رسول اللّه! کیف یبنی ریاءً و سمعةً؟ فقال: یبنی فضلاً علی ما یکفیه استطالهً‌به علی جیرانه و مباهاة لإخوانه»؛

کسی که بنایی را به منظور خودنمایی و به گوش دیگران رساندن بسازد، خداوند این بنا را تا زمین هفتم در حالی که به صورت آتشی در گردن اوست، بر وی حمل می‌کند و او را در آتش می‌افکند. چیزی این شخص را از سقوط به قعر جهنم حفظ نمی‌کند، مگر اینکه توبه کند. عرض شد: ای رسول خدا! از روی ریا و سمعه ساختن بنا به چیست؟ فرمود: اینکه انسان زاید بر نیاز خود و به قصد فخرفروشی بر همسایگان و مباهات نمودن به برادران خود، بنایی را بسازد.⁽¹⁾

اهمیت رعایت انگیزه‌های الهی و اغراض صحیح در مسجدسازی تا به آنجاست که در برخی روایات، مساجدی که از روی انگیزه‌های ناسالم بنا شده، مورد نکوهش قرار گرفته‌اند. امام باقر علیه‌السلام در مورد بعضی از مساجد کوفه می‌فرماید: «جُدِّدت اربعة مساجد بالکوفه فرحاً لقتل الحسین علیه‌السلام: مسجد الاشعث و مسجد جریر و مسجد سمّاک و مسجد شبث بن ربعیّ»؛ چهار مسجد در کوفه به انگیزه اظهار خوشحالی از شهادت امام حسین علیه السلام، تجدید بنا شد: مسجد اشعث، مسجد جریر، مسجد سمّاک و مسجد شبث بن ربعی.⁽²⁾

در روایت دیگری از این مساجد که نه تنها تجدید بنای آن با

انگیزه‌ای ناسالم صورت گرفته، بلکه اساساً بنیان اولیه آن با هدف تضعیف

دین پی‌ریزی شده است، به مساجد ملعونه تعبیر شده⁽¹⁾و ائمه علیهم‌السلام از نماز گزاردن در آن نهی نموده‌اند.⁽²⁾

شرایط و ویژگی آبادکنندگان مساجد

از نظر اسلام، مسجد مرکز عبادت و بندگی خدا و مرکز اجتماع فرهنگی مسلمانان است، از این رو، هم متولیان مسجد باید افراد صالح شایسته و مؤمن باشند و هم برنامه‌هایی که در مسجد اجرا می‌شود باید سازنده، رشد دهنده و آموزنده باشد. بنابراین، معماران و آبادکنندگان مساجد باید اهل ایمان و تقوا و پرهیزکاری باشند، نه کسانی که اعتقادی به خدا و قیامت ندارند. اهمیت مسجد به عنوان یک کانون حساس و مقدس، ایجاب می‌کند تنها کسانی که از قضایل برجسته و شرایطی خاص برخوردارند، به تعمیر آن همت گمارند.

قرآن کریم می‌فرماید: «ما کان للمشرکین ان یعمروا مساجد اللّه شاهدین علی انفسهم بالکفر اولئک حبطت اعمالهم و فی النار هم خالدون، انّما یعمر مساجد اللّه من آمن باللّه و الیوم الآخر و اقام الصّلوة و آتی الزکوة ولم یخش الا اللّه فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین»؛ مشرکین - در حالی که خود بر کفر خویش گواهی می‌دهند - شایسته آن نیستند که مساجد خدا را آباد کنند. اعمال آن‌ها تباه و خود در آتش جاودانند. تنها کسانی مساجد خدا

را آباد می‌کنند که به خداوند و روز قیامت ایمان داشته و نماز به پای دارند و زکات بدهند و تنها خشیت خداوند را در دل داشته باشند. چنین کسانی امید است که از هدایت یافتگان باشند.⁽¹⁾

از این آیات استفاده می‌شود مشرکان و بیگانگان از دین اسلام، حقی در آبادی و تعمیر مساجد ندارند. معماران و متولیان مساجد باید دارای سه شرط باشند:

الف) از نظر اعتقادی، مؤمن به خدا و قیامت باشند.

ب) از جهت عملی، نماز را به پا دارند و اهل زکات باشند.

ج) از لحاظ روحی، شجاع و با صلابت باشند.⁽²⁾

مشرکان تا پیش از نزول این آیه، در تعمیر مسجدالحرام شرکت جسته و با حضور خود در اطراف خانه خدا در ایام خاص و موسم حج و یا پرداخت کمک‌های مالی، خانه خدا را رونق صوری و ظاهری می‌بخشیدند، ولی این آیه شریفه، آنان را از تعمیر مساجد الهی منع نمود و مرزبندی جدیدی را میان شرک و کفر با تعمیر مساجد اعلام می‌کرد.

بنابراین، می‌توان چنین نتیجه‌گیری نمود که تأکید قرآن مجید بر وجود اوصاف و شرایطی خاص برای آبادکنندگان مساجد، در حقیقت دارای دو جنبه فردی و اجتماعی است: از جنبه فردی، شرایط مذکور از آن رو اهمیت پیدا می‌کند که آباد کردن مسجد بدون آن ویژگی‌ها،

عملی بی‌روح و پیکری بی‌جان است که در بارگاه ربوبی، بی‌ارزش است و عامل را نفع و ثمری نخواهد بخشید. از بعد اجتماعی نیز از آنجا که مسجد دارای نقش‌های مهم اجتماعی است، آبادکنندگان آن باید انسان‌هایی صالح و برگزیده باشند تا مسجد قادر به ایفای نقش حیاتی خویش باشد.

در مورد کیفیت آباد کردن مساجد به روایتی از رسول اکرم صلی‌الله علیه و آله، در پاسخ سؤال ابوذر در این خصوص، اشاره می‌شود: «لا ترفع فیه الاصوات و لایخاض فیها بالباطل ولا یشتری فیها ولا یباع واترک اللّغو مادمت فیها فإن لم تفعل فلا تلومنَّ یوم القیامة الاّ نفسک»؛ در آن‌ها (مساجد) صدا بلند نشود، به سخنان و امور نادرست و بیهوده پرداخته نشود، در آن‌ها خرید و فروش صورت نگیرد و تا زمانی که در مسجد هستی از کارهای لغو و بیهوده دست بکش. اگر چنین نکنی، در روز قیامت نباید کسی جز خودت را ملامت کنی.⁽¹⁾

متقین، سرپرستان مساجد

با قطع نظر از آیات 17 و 18 سوره توبه، می‌توان گفت: قرآن کریم در جای دیگری با بیانی موجز و مختصر، شرایط لازم را برای متولیان مساجد ذکر نموده: «وَ مَا لَهُمْ أَلاَّ یُعَذِّبَهُمُ اللّهُ وَهُمْ یَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا کَانُوا أَوْلِیَاءَهُ إِنْ أَوْلِیاؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ»؛

ص: 61

چرا خداوند کفار و مشرکان را عذاب نکند؟ در حالی که آنان با وجودی که سرپرست و متولی مسجدالحرام نیستند، راه آنان را بر بندگان خدا بسته و مانع از ورود مؤمنان به مسجدالحرام می‌شوند؟ سرپرستی مسجدالحرام تنها از آنِ انسان‌های متّقی است، ولی بیشتر آن‌ها این را نمی‌دانند.⁽¹⁾

از آنجا که با وجود تقوا، کلیه اوصاف و شرایطی که در آیه 18 سوره توبه ذکر شده، حاصل خواهد بود، می‌توان گفت: این آیه، شرایط لازم برای متولیان مساجد را ذکر نموده است. امّا توّهم اینکه لزوم تقوا تنها در مورد متولیان مسجدالحرام شرط است، پنداری نادرست می‌باشد؛ زیرا هر مسجد دیگری نیز به دلیل آنکه خانه خدا و محل تقوا و عبادت و کانون هدایت است، متولیانی تقواپیشه را می‌طلبد و تفاوت مسجدالحرام و دیگر مساجد از این جهت تنها به شدت و ضعف است؛ یعنی اهمیت ویژه و موقعیت مسجدالحرام اقتضا می‌کند که متولیان و گردانندگان آن از مرتبه والایی از تقوای الهی برخوردار باشند.

لزوم پیش‌بینی چنین شرایطی برای متولیان مسجد، تا حد زیادی به نقش حیاتی و حساس که یک مسجد باید در جامعه اسلامی ایفا نماید، مربوط می‌شود. اگر مسجدی بخواهد حقیقتاً مرکز عبادت و بندگی خداوند متعال و پایگاه جهاد فکری و کانون تعلیم و تعلم معارف اسلامی باشد و به هنگام جنگ و بروز خطرات برای جامعه اسلامی، پایگاه تجمع رزمندگان و محل تقویت و پشتیبانی نیروهای جهادگر و در عین حال،

ص: 62

مظهر تبلور وحدت جامعه اسلامی باشد، بسیار طبیعی است که باید از متولیان و گردانندگان مؤمن، موحّد و خداجو برخوردار باشد؛ انسان‌هایی که شعائر الهی را به پای داشته و در بجا آوردن واجبات دینی خویش کوشا و در یک کلام متقی و پرواپیشه باشند.

در طول دوران قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران نیز آشکارا مشاهده شد مساجدی که دارای متولیان و گردانندگانی صالح و شایسته بودند، توانستند به خوبی نقش اصیل خویش را در جامعه اسلامی ایفا نمایند.

حرمت نماز خواندن در مساجد منافقان

قرآن کریم می‌فرماید: «وَالَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرَاراً وَکُفْراً وَتَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَاداً لِمَنْ حَارَبَ اللّهَ وَرَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَلَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلاَّ الْحُسْنَی وَاللّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ لاَتَقُمْ فِیهِ أَبَداً...»؛ و کسانی که مسجدی ساختند برای زیان به مسلمانان، و تقویت کفر و تفرقه‌افکنی میان مؤمنان و کمینگاه برای کسی که از پیش باخدا و پیامبرش مبارزه کرده بود، آن‌ها سوگند یاد می‌کنند که جز نیکی و خدمت چیزی نداشته‌ایم، اما خداوند گواهی می‌دهد که آن‌ها دروغگو هستند، هرگز در آن (مسجد) به عبادت نایست!⁽¹⁾

اسلام از نمازگزاردن در مساجدی که با هدف تضعیف دین بنا

شده است، نهی نموده و از اینکه خداوند متعال، رسول اکرم صلی الله علیه و آله را از نمازگزاردن در مسجدی که از ابتدا بر بنیان تقوا، پی‌ریزی شده فرمان می‌دهد، روشن می‌شود که نمازگزار نیز باید توجه کند که در چه مسجدی نماز می‌گزارد و همراه با پرهیز از وسوسه‌های شیطانی و دقت‌های نابجا، مواظب باشد که نماز خواندن او در برخی مساجد، به‌گونه‌ای رونق بخشیدن به جمع دشمنان نباشد.

در مجمع البیان در تفسیر آیه «وارصاداً لمن حارب اللّه و رسوله من قبل» آمده است: یعنی آن مسجد (مسجد ضرار) را برای بازگشت ابوعامر راهب ساخته و آماده کرده بودند. ابوعامر همان کسی است که قبلاً با خدا و رسولش جنگیده بود. داستانش چنین است که وی در جاهلیت جامه پشمی پوشیده و رهبانیت پیش گرفته بود، اما وقتی پیامبر به مدینه رفت، بر آن حضرت حسادت ورزید و احزاب را علیه ایشان بسیج کرد. او پس از فتح مکه به طائف گریخت و چون مردم آنجا مسلمان شدند، او به شام و از آنجا به روم رفت و مسیحی شد. ابوعامر پدر حنظله (غسیل‌الملائکه) است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله او را ابوعامر فاسق نامید. وی به منافقان پیغام داده بود: خود را آماده کنید و مسجدی بسازید؛ زیرا من نزد قیصر رفته و با سپاهیان او آمده و محمد صلی الله علیه و آله را از مدینه بیرون می‌کنم! منافقان منتظر برگشت ابوعامر بودند، اما او پیش از رسیدن به نزد پادشاه روم، به هلاکت رسید.

خداوند پیامبر خود را از نیت پلید و باطن کثیف منافقان آگاه کرد... و رسول خدا در برگشت از غزوه تبوک، عاصم بن عوف عجلانی و مالک بن رخشم را فرستاد و فرمود: «به سوی این مسجدی که طرفدارانش ستمگرند، بروید و آن را ویران کنید و بسوزانید و دستور داد محل آن را به زباله‌دانی و جای انداختن لاشه‌ها و مردارها تبدیل کنند».⁽¹⁾

استفاده از زینت هنگام ورود به مساجد

از جمله آداب مسجد، زینت کردن به هنگام داخل شدن در مسجد است. قرآن کریم می‌فرماید: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ...»؛ ای‌فرزندان‌آدم!زینت خودرابه‌هنگام رفتن به مسجد، با خود بردارید.⁽²⁾

مراد از به همراه داشتن زینت در تمام مساجد، آن است که انسان به هنگام حضور در مسجد، زینت‌های نیکو و پسندیده را به همراه داشته باشد و البته این کار طبعاً برای نماز و طواف و سایر کارهایی است که جنبه یاد خدا دارد. پس فرمان خدا به زینت کردن در هنگام ورود به مساجد، در حقیقت به معنای مطلوب بودن زینت برای نماز و دیگر عبادات مشابه می‌باشد و شامل زینت کردن در نمازهای عید و جماعات یومیه و سایر

عبادات نیز می‌شود.⁽¹⁾

انسان در نماز لازم است دو نوع زینت داشته باشد:

الف) زینت ظاهری: در روایت است که امام سجاد علیه‌السلام به هنگام نماز، زیباترین لباس خود را می‌پوشید و بعد این آیه را تلاوت می‌نمود: «خذوا زینتکم عند کل مسجد».⁽²⁾

ب) زینت معنوی:حالت خشوع درنمازاست،در حدیث است که‌امام‌علی علیه‌السلامفرمود: «الخشوع زینة الصلاة»⁽³⁾. قرآن‌کریم در وصف مؤمنان می‌فرماید: «آنان کسانی هستند که در نماز خویش، خشوع دارند». «قد افلح المؤمنون الذین هم فی صلوتهم خاشعون».⁽⁴⁾

زینت کردن هنگام ورود به مساجد شامل لباس زیبا، بوی خوش، آراستگی و نظافت نیز می‌شود.⁽⁵⁾

لزوم طهارت در رفتن به مساجد

از آداب مسجد آن است که انسان در صورت امکان از محل اقامت

خویش با حالت طهارت به سوی خانه خدا حرکت کند و در هنگام ورود به مسجد نیز با طهارت باشد. در روایتی آمده است: «کسی که در خانه خویش وضو گرفته و سپس در مسجد حضور می‌یابد به زائر خداوند تعبیر شده است».

قرآن کریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَأَنْتُمْ سُکَارَی حَتَّی تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلاَ جُنُباً إِلاَّ عَابِرِی سَبِیلٍ حَتَّی تَغْتَسِلُوا...»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! در حال مستی به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه می‌گویید، و همچنین هنگامی که جنب هستید - مگر اینکه مسافر باشید - تا غسل کنید.⁽¹⁾

در ذیل این آیه، روایتی از امام باقر علیه‌السلام وارد شده است که فرمود: «أنّ معناه لا تقربوا مواضع الصلاة من المساجد و انتم جنب الا مجتازین»؛ معنای آیه شریفه «ولا جنباً الاّ عابری سبیل» آن است که در حال جنابت به مساجد داخل نشوید، مگر اینکه بدون توقف، تنها از آن عبور کنید.⁽²⁾

تردیدی نیست که مسجد در شریعت اسلامی مکانی مقدس و با عظمت است و هتک حرمت مسجد از محرمات قطعی است و برخی از فقها تعظیم و بزرگداشت آن را واجب شمرده‌اند. این فضایل برای مساجد از آن رو است که آن‌ها خانه‌های

خداوندند و انسان را از گناهان تطهیر می‌نمایند. امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «علیکم باتیان المساجد، فانها بیوت اللّه فی الارض من اتاه متطهراً طهّره‌اللّه من ذنوبه و کتب من زواره»؛ بر حضور در مسجد، مواظبت کنید! چرا که مساجد خانه‌های خداوند در زمینند، کسی که با حالت طهارت وارد مسجد شود، خداوند او را از گناهانش تطهیر می‌نماید و نام وی را در زمره زائران خویش می‌نویسد.⁽¹⁾

در حدیث دیگری، با طهارت به مسجد رفتن از جمله اسبابی به شمار رفته که مایه جلب دعای خیر فرشتگان الهی در حق انسان مؤمن است. ابوسعید خدری می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آیا مایل هستید شما را به چیزی راهنمایی کنم که مایه پوشیدن و آمرزش گناهان و باعث افزایش حسنات و خوبی‌هاست؟ عرض شد: آری ای رسول خدا. فرمود: نیکو وضو گرفتن در سختی‌ها، فراوان پیاده به مسجد رفتن و انتظار نماز کشیدن بعد از نماز هر کس که با حالت طهارت از خانه خود خارج شود و نماز جماعت را با مسلمانان بجا آورد، آنگاه در مسجد، منتظر برپایی نماز دیگری بماند، ملائکه الهی در حق وی دعا کرده و می‌گویند: خداوندا! او را بیامرز، خداوندا! او را رحمت فرما.⁽²⁾

پیاده رفتن به سوی مسجد

قرآن کریم می‌فرماید: «... وَنَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ...»؛ ... و آنچه را که پیش فرستاده‌اند و نیز آثار آن را می‌نویسیم.⁽¹⁾

در تفسیر مجمع البیان در ذیل این آیه آمده است: مراد از آثار، گام‌ها و قدم‌های مؤمنین به سوی مسجد است و سبب تفسیر آن است که ابوسعید خدری روایت کرده است که بنی‌سلمه در منطقه‌ای از مدینه ساکن بودند، روزی از دوری خانه‌های خویش از مسجد و مشقت و سختی حضور در نماز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به آن حضرت شکایت کردند، آنگاه این آیه نازل شد.⁽²⁾

در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این چنین نقل شده است: «انّ اعظم الناس اجرا فی الصلاة ابعدهم الیها ممشی فأبعدهم»؛ برترین مردم از نظر پاداش در نماز، کسانی هستند که پیاده‌روی آنان به مسجد بیشتر است.⁽³⁾

در صورت امکان، انسان باید فاصله بین محل کار یا خانه تا مسجد را پیاده طی کند. این امر در حقیقت ابراز نوعی بزرگداشت و تعظیم نسبت به صاحب خانه است. همان‌گونه که انسان به هنگام وارد شدن به خانه‌های صاحبان فضیلت و بزرگان سعی می‌کند کوچک‌ترین کاری که نشانه

بی‌اعتنایی باشد از وی سر نزند، در مورد مساجد، این امر باید به مراتب بیشتر مورد توجه قرار گیرد. از این رو، اولیای الهی و صالحان از سر تعظیم و اظهار تواضع به درگاه ربوبی، با وجود اینکه امکانات حج سواره بر ایشان فراهم آمده است، ولی در طول عمر خویش بارها فاصله بین کعبه معظمه و محل اقامت خویش را پیاده طی می‌کردند.

در روایات بسیاری در منابع عامه و خاصه، از پیاده روی به سوی مسجد به عنوان عملی پسندیده یاد و آثار و فضایلی نیز برای آن ذکر شده است. جابر بن عبداللّه نقل می‌کند: «کانت دیارنا نائیةً عن المسجد فأردنا ان نبیع بیوتنا فنقرب من المسجد فنهانا رسول اللّه صلی‌الله علیه و آله فقال: ان لکم بکل خطوة درجةً»؛ خانه‌های ما از مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله دور بود، خواستیم خانه‌هایمان را بفروشیم و به مسجد نزدیک شویم. رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را از این کار نهی نموده و فرمودند: «شما در برابر هر گامی که به سوی مسجد بر می‌دارید، درجه‌ای در نزد خدا دارید».⁽¹⁾

در روایت دیگری آن حضرت فرمود: «من مشی الی مسجد من مساجد اللّه فله بکل خطوة خطاها حتی یرجع الی منزله عشر، حسنات و محی عنه عشر سیئاتٍ وَ رفع له عشر درجاتٍ»؛ کسی که به سوی یکی از مساجد، پیاده حرکت کند، خداوند در مقابل هر قدمی که در مسیر رفت و برگشت بر می‌دارد، به او ده حسنه پاداش می‌دهد و ده بدی را از او دور کرده و وی

را دو درجه بالا می‌برد.⁽¹⁾

منظور از ترفیع درجه و ارتقای مرتبه، که در این احادیث ذکر شده، تنها پاداش و ثواب نیست، بلکه از آنجا که پیاده‌روی به سوی مسجد، خود موجب تقویت روح تواضع و تحکیم جوهره عبودیت در وجود انسان است، گویا مؤمن با گام‌هایی که به سوی مسجد بر می‌دارد، در حقیقت به درجه والاتری از عبودیت و در نتیجه، تقرّب به خداوند متعال نایل می‌شود. البته این امر منافاتی با فضل الهی و دادن پاداش و اجر اخروی ندارد. شاید بتوان حدیث زیر را مؤید این مطلب قرار داد:

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «ما عبداللّه بشی‌ءٍ مثل الصمت و المشی الی بیته»؛ خداوند به وسیله هیچ عملی مانند سکوت و پیاده حرکت کردن به سوی خانه‌اش عبادت نشده است.⁽²⁾

منابع و مآخذ

1 - قرآن کریم، ترجمه آیت‌اللّه العظمی مکارم شیرازی.

2 - اصول کافی، محمد بن یعقوب کلینی.

3 - الامالی، محمد بن علی بن بابویه قمی (صدوق).

4 - الامالی، شیخ طوسی.

5 - بحارالانوار، علامه محمدباقر مجلسی.

6 - تفسیر جوامع الجامع، امین الاسلام ابوعلی فضل بن حسن طبرسی.

7 - تفسیر کبیر، فخر رازی.

8 - تفسیر مجمع‌البیان، امین‌الاسلام ابوعلی فضل بن حسن طبرسی.

9 - تفسیر المیزان، علامه طباطبائی.

10 - تفسیر نمونه، جمعی از دانشمندان زیر نظر آیت‌اللّه العظمی مکارم شیرازی.

11 - تفسیر نور، محسن قرائتی.

12 - الخصال، محمد بن علی بن بابویه قمی (صدوق).

13 - رساله توضیح المسائل، امام خمینی رضوان اللّه تعالی علیه.

14 - روضة الواعظین، فتال نیشابوری.

15 - سنن ابن‌ماجه، ابوعبداللّه محمد بن یزید قزوینی.

16 - صحیح بخاری، محمد بن اسماعیل بخاری.

17 - صحیح مسلم، مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری.

18 - صحیفه نور، مجموعه سخنان و رهنمودهای امام خمینی قدس‌سره .

19 - مستدرک الوسایل، میرزا حسن نوری طبرسی.

20 - مکارم الاخلاق، رسول‌زاده خویی.

21 - وسایل الشیعه، شیخ محمد حسن حر عاملی.

22 - یکصد و چهارده نکته از قرآن کریم درباره نماز، اکبر دهقان.

تاریخ و سنّت مسجد

اشاره

نویسند:Hayat Salam-Liebich

ترجمه علی‌نقی خدایاری

مدخل مسجد در دایره‌المعارف دین (Encyclipedia of Religion) شامل دو بخش است. در بخش اول تاریخ، آداب و رسوم و کارکردهای مسجد و در بخش دوم نماها و ویژگی‌های معماری مساجد بررسی شده است. نوشتار حاضر برگردان بخش نخست این مدخل و شامل چهاربخش است. در بخش نخست واژه‌شناسی مسجد و در بخش دوم، تعریف مسجد از منظر حدیث و فقه آمده است. بخش سوم شامل مناصب مربوط به مسجد و بخش آخر درباره نهادهای وابسته به مسجد است. گفتنی است مطالب داخل پرانتز از نویسنده مقاله و مطالب پانوشت‌ها از مترجم است. نیز تاریخ‌های میلادی به هجری تبدیل شده است. امید است این مقاله که شامل اطلاعات

و گزارش‌های سودمندی درباره تاریخ مسجد و کارکردهای گوناگون آن است مورد استفاده خوانندگان محترم قرار گیرد.⁽¹⁾

این مقاله کارکردهای مذهبی و سیاسی مسجد را به عنوان کانون عبادت مسلمانان مورد مطالعه قرار می‌دهد. مسجد اساسا مرکزی برای عبادت دسته‌جمعی است؛ جایی که مسلمانان در آن مراسم عبادی برگزار می‌کنند. همچنین مکانی که به لحاظ تاریخی برای امور سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در آن گرد می‌آیند.

واژه مسجد

نام: واژه mosque انگلیسی شده واژه فرانسوی mosquee است که از mezquita اسپانیایی و آن هم از مسجد عربی، به معنای جایی که یک فرد در آن (در پیشگاه خدا) سجده می‌کند، گرفته شده است.

واژه مسجد (به همین شکل در فارسی، اردو و ترکی) پیشتر در زبان آرامی یافت شد که برای اشاره به مکان‌های مقدس نبطیان و حبشیان به کار رفته بود. این واژه همچنین یک واژه متداول در عربی پیش از اسلام است. واژه مسجد به طور مکرر در قرآن به کار رفته است

(بقره: 144 ؛ توبه: 17 و 18 ، 107 و 108 ؛ حج: 40 ، جمعه: آیه 1 (؟)؛ جن: 17). مسجد معمولاً در قرآن برای اشاره به مکان‌های مقدسی که خداوند در آن‌ها عبادت می‌شود، به کار رفته، اما به یک نوع ساختمان اسلامی - بخصوص گونه جدید - اشاره ندارد.

هرگاه یک شناسایی دقیقا اسلامی، مورد نیاز بوده، این اصطلاح در ساختی مرکب مانند مسجدالحرام در مکه یا مسجدالاقصی در بیت‌المقدس به کار رفته است.

یک حدیث معروف خاطرنشان می‌کند که هر جا فردی نماز می‌گزارد یک مسجد است⁽¹⁾و بنابراین، وجود یک ساختمان اسلامی را «برای تحقق مسجد» غیرضروری می‌شمارد.

به هر روی، تمام مسلمانان موظفند که هفته‌ای یکبار در ظهر جمعه به‌طور دسته‌جمعی نماز به جای آورند. همزمان آن‌ها نسبت به جانشین پیامبر سوگند وفاداری یاد می‌کنند. مسجد بزرگی که در آن جماعت عبادت کنندگان برای عبادت روز جمعه حاضر می‌شوند، مسجد جامعه، یا مسجد جمعه یا مسجد جامع (مکان اجتماع) نام می‌یابد که معمولاً به اختصار جامع گفته می‌شود.

بعد ها واژه جامع به مساجد بزرگ اجتماع، جایی که خطبه جمعه در آن ایراد می‌شود، اختصاص یافت، در حالی که واژه مسجد به مساجد کوچک خاص نماز روزانه اشاره دارد (به استثنای مسجد مکه و مدینه

و بیت‌المقدس که نام‌های سنتی قرآنی خود یعنی مسجد را حفظ کرده‌اند). این تمایز هنوز آشکارا در ترکیه مشاهده می‌شود که در آنجا هریک ازاصطلاحات خاص جامع ومسجد به‌طور صحیح به کار می‌رود.

تعریف مسجد

کارکرد مسجد به وسیله ابن‌تیمیه فقیه سده هفتم، جمع‌بندی شده که شاید بهترین جمع‌بندی باشد. او مسجد را به عنوان «یک مکان اجتماع که در آن نماز اقامه و امور عمومی اداره می‌شود» تعریف می‌کند. به تعبیر ساده، مسجد یک ساختمان به اندازه کافی بزرگ است که جماعت مؤمنان را در بر می‌گیرد و از یک محل سرپوشیده برای نماز و یک مکان روباز برای اجتماعات تشکیل شده و به سمت قبله ساخته شده است.

ساختار مسجد - به رغم پیشرفت‌های زمانی و اسلوبی و تنوع‌های منطقه‌ای - از نظر لوازم ضروری آن بدون تغییر باقی مانده است. تمام مساجد بر یک محور به‌سوی مکه - کانون توجه در نماز که در قرآن (بقره: 139) مقرر شده - ساخته شده‌اند. آن‌ها همگی یک سالن به موازات دیوار قبله (به سمت مکه) دارند، که در آن بر یک پایه مساوات، مردان مسلمان اعم از غنی یا فقیر، شریف یا حقیر در صف‌هایی می‌ایستند تا نمازهایشان را پشت‌سر امام بجای آورند.

زنان که از ایشان خواسته می‌شود نمازهایشان را در خانه بخوانند، می‌توانند در مساجد خاصی شرکت کنند، اما از آنان خواسته می‌شود که از

مکان جداگانه ای که مخصوصا با پرده برای آن‌ها جدا شده، استفاده کنند. افزون بر این، مسلمانان تمام مذاهب فقهی چهارگانه اهل‌سنت (شافعی، حنفی، مالکی و حنبلی) به یک مسجد می‌روند. از سوی دیگر، مسلمانان شیعه در مساجد خاص خود نماز می‌گزارند.

نشان‌های مسجد

ساختمان مناسب مسجد شماری نشان‌های اختصاصی دارد که آن را با لوازم ایمان می‌شناساند: در بیرون، یک منبع آب برای وضو آماده شده که مسلمانان می‌توانند با طهارت عبادی نماز بخوانند، و یک مناره در خدمت فرا خواندن مؤمنان برای نماز است. در حالی که در درون، یک طاقچه خالی کوچک (محراب) در مرکز دیوار قبله، سمت نماز را نشان می‌دهد، و در مساجد همگانی جمعه (جامع‌ها) یک منبر در سمت راست محراب برای پیشوای نماز (خطیب) قرار گرفته تا خطبه خود را ایراد کند. دیگر مشخصه‌های اختیاری، عبارت از یک محل سربسته برای حاکم (مقصوره)، یک سکو برای خوانده «جهت دادرسی» (دکه)، و یک میز خطابه برای قصه‌گو (کرسی) است.

براین نکته باید تأکید ورزید که مسجد منحصرا یک مکان مذهبی نیست، بلکه صحن مساجد مانند میدان عمومی یونان باستان یا مکان اجتماعات روم، مکان مطلوب برای گردهمایی عمومی است، که در آن، خطبه جمعه همواره مسائل سیاست، جنگ و مذهب را مورد توجه قرار

داده است، و همین طور جمعیت برای خلفا و والیان ابراز احساسات نموده‌اند، قاضیان جلسه دادگاه تشکیل داده‌اند، بیت‌المال نگهداری شده و امر تعلیم دایر بوده است. مسجد بر خلاف یک کلیسا، نه تنها خدمات مربوط به ازدواج‌ها و تولدها را ارائه نمی‌دهد، که اسلام آیین اعتراف و مراسم پذیرش به عضویت مسجد را هم مقرّر نکرده است.

مناصب مسجد

از نظر تاریخی، مساجد از راه اموال اهدایی (وقف،) تأمین هزینه شده‌اند که از سوی یک متولی (ناظر) اداره می‌شود که به مدیریت منابع مالی مسجد و تعیین هیأت (امنای) آن نیز نظارت می‌کند. از آنجا که اسلام کشیش و آیین عبادت کلیسا ندارد، مقامات مسجد کم شمار بوده و وظایف آنها ساده و روشن است.

1 . امام یا پیشوای نماز، مهم‌ترین منصوب است. در صدر اسلام، حاکم خود این وظیفه را به عهده می‌گرفت. او رهبر حکومت، فرمانده جنگ و امام جماعت بود. در روزگار عباسیان، زمانی که خلیفه به مدت طولانی نمازها را به طور منظم برگزار نمی‌کرد، یک امام جماعت حقوق‌بگیر منصوب شد. در حالی که هر مسلمان سرشناس یا تحصیل کرده می‌تواند افتخار امامت نمازها را داشته باشد، هر مسجد مخصوصا مردی را که در موضوعات الهیات بسی ماهر است، نصب می‌کند تا در مقام امامت مسجد انجام وظیفه کند. او مسؤولیت فعالیت‌های مذهبی

مسجد را بر عهده دارد و وظیفه اوست که پنج بار در روز در جلوی محراب نماز گزارد.

وظیفه امامت جماعت برای یک امام که معمولاً شغل دیگری مانند قضاوت، آموزگاری، یا مغازه‌داری دارد، یک حرفه نیست و این عنوان دایر مدار شغل است نه شخص.

2 . خطیب یا واعظ جمعه، نیز یک منصوب مذهبی است. این شغل بسان امامت جماعت به تدریج از زمانی شکل گرفت که خلیفه عباسی به مدت طولانی خطبه‌های جمعه را ایراد نکرد. مردی تحصیل کرده در موضوعات دینی، منصوب گشت تا نماینده حاکم باشد. اغلب، قضات به عنوان خطیب برگزیده می‌شوند و این شغل معمولاً موروثی است.

در مساجد بزرگ شماری خطیب منصوب شده‌اند تا به یکدیگر کمک کنند. در حالی که در مساجد کوچکتر وظایف خطیب و امام می‌تواند تلفیق شود. در کنار خطیب، واعظ وقاصّ «قصه‌گو» به عنوان مبلغ ارشادگر، به طرزی متفاوت فعالیت می‌کنند.

3 . مؤذن نمازهای پنجگانه روزانه و عبادت ظهر جمعه را به مؤمنان اعلام می‌کند. بر طبق سنت، اذان (اعلام) در نخستین سال آغاز دوره اسلامی وضع شد. بلال حبشی برده آزاد شده پیامبر (مشهور در داشتن صوت دلنواز)، نخستین مؤذنی بود که مؤمنان را به نماز فرا خواند. در آغاز مؤذنان از بالای مسجد فرا می‌خواندند، تا اینکه اذان به سرعت یک جایگاه رسمی در مأذنه (مناره) به دست آورد.

تا قرن بیستم مؤذن روزی پنج بار بر فراز مناره می‌رفت تا فراخوان نماز را ندا دهد.⁽¹⁾اما با رواج بلندگوهای الکتریکی و اذان‌های ضبط شده، هنر خیلی پیشرفته مؤذن دیگر ضروری نیست. مؤذنان که منصبشان گاه موروثی بوده، تحت رؤسای «مسجد» سازماندهی می‌شوند که در اهمیت پس از امام قرار دارند. مؤذنان همچنین در مواردی وظیفه موقت را انجام می‌دهند؛ یعنی اخترشناسی که قبله را تعیین می‌کند.

نهادها: در صدر اسلام احداث مسجد، به عنوان وظیفه حاکم تلقّی می‌شد، اما با گسترش اسلام، والیان شهرها این نقش را به عهده گرفتند و تابع افراد غیردولتی بودند.

ساختن مساجد، یک وظیفه دینی و اجتماعی شمرده می‌شود؛ یک حدیث گزارش می‌کند که پیامبر فرمود: «هر کس مسجدی بسازد، خداوند یک خانه در بهشت برای او بسازد».⁽²⁾و از باب اظهار شهرت و اعتبار «از سوی بانیان»، شمار مساجد به نحو شگفت‌انگیزی افزایش یافته است. برای نمونه گاهشماران و مسافران سه هزار مسجد برای بغداد سده چهارم، دویست و چهل و یک مسجد برای دمشق در سده هفتم و دوازده هزار مسجد برای اسکندریه در سده هفتم، گزارش می‌کنند.

کارکردهای مختلف مسجد

مسجد افزون بر کارکردهای دینی و سیاسی، همواره به عنوان یک کانون فعالیت اجرایی، حقوقی و آموزشی خدمت کرده است. در حالی که کار اصلی حکومت (اسلامی) بی‌درنگ پس از شروع، از مسجد به دیوان یا مجلس مخصوص انتقال یافت، انجام امور مربوط به دارایی عمومی در مسجد باقی ماند و خزانه عمومی (بیت‌المال) در آنجا نگهداری شد. بدین‌سان در عصر پیامبر، مسائل حقوقی در مسجد حل و فصل می‌شد.⁽¹⁾در همان اوایل - سال 222 و 23 هجری - قاضی فسطاط، جلسات خود را در مسجد برگزار کرد و در قرن چهارم نایب قاضی دمشق یک رواق ویژه در صحن مسجد «بنی‌امیه» به خود اختصاص داد.

زمانی که قضات به طور رسمی به محاکم قضایی منتقل شدند، مسجد به صورت مرکز مطالعات حقوقی باقی ماند. سرانجام مسجد از طریق درس محافل (حلقات) که به طور سنتی در صحن مساجد برپای ستون‌ها گرداگرد معلمان جمع می‌شدند، به‌عنوان پایدارترین مرکز آموزش در اسلام ایفای نقش کرده است. برخی مساجد مانند مسجدالمنصور در بغداد یا مساجد اصفهان، مشهد، قم، دمشق، و قاهره مرکز فراگیری علم برای متعلمان از سراسر دنیا شدند.

تعلیم در مساجد، حتی پس از گسترش مدارسی که در آن‌ها آموزش دایم، مورد تأیید دولت و با هزینه دولت عرضه می‌شد، ادامه یافت. در دوران معاصر، کارکردهای سیاسی، اجرایی، اجتماعی و آموزشی مسجد عمومی، از سوی نهادهای تخصصی کنترل می‌شود.

مسجد و جنبه‌های عبادی آن

اشاره

مهدی سلطانی رنانی

مسجد از نگاهی خانه خداست⁽¹⁾و از منظری دیگر، مجلس و جایگاه پیام‌آوران بزرگ الهی و مأوای همه تقواپیشگان؛ که «المساجِدُ مجالسُ الانبیاء»⁽²⁾و «المساجد بیوت المتقین...».⁽³⁾

در فرهنگ دینی نام مسجد یادآور بندگی و کرنش در پیشگاه خداوند متعال است. مسجد به معنای جایگاه سجده، و سجده، اوج عبادت و بندگی انسان برای خداست. از این رو، توصیف این خانه

بزرگ و پرشکوه را باید از زبان صاحب آن شنید و برای شناخت و پی بردن به گوشه‌ای از فضایل و عظمت این بنیان مقدس، برترین راه آن است که به قرآن کریم دل بسپاریم و حقیقت قرآن را در این رابطه دریابیم.

در قاموس فرهنگ وحی، مسجد متعلق به ذات پاکی است که سرچشمه تمام بزرگی‌هاست:«وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً».⁽¹⁾پروردگاری که خود، مسجد را بزرگ داشته، به بزرگداشت آن نیز فرمان داده⁽²⁾و این مکان را مرکز پرستش خالصانه و توحید ناب قرار داده است.⁽³⁾مسجد جایگاه زمزمه و نجوای صادقانه با معبود است: «وَ أَقیموا وُجوهَکُمْ عِند کلِّ مسجد و اَدْعوهُ مخلصین لَهُ الدّین»؛⁽⁴⁾مسجد، پایگاه عروج انسان از خاک به افلاک است:

« سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی»؛⁽⁵⁾مسجد، زیارتگاه خاص خداوند است: «ألا طوبی لِعَبْدِه توضّأ فی بَیْتِه ثُمّ زارَنی فِی بَیْتی»؛ خوشا به حال بنده‌ای که در خانه خویش وضو بگیرد، آن‌گاه مرا در خانه‌ام زیارت کند.

انوار تابناک و بی‌آلایش پرستش در مسجد، برای عرش‌نشینان پرتوافکنی می‌کند، آن‌سان که ستارگان آسمان برای ما خاک‌نشینان نورافشانی می‌کنند. یکی از نقش‌های اساسی مسجد، فراهم کردن زمینه عبادت پرحضور و خاشعانه است تا مؤمنان در آنجا با پرداختن به نماز، ذکر و دعا، زنگار غفلت از دل و جان بشویند و با خداوند متعال انس بگیرند. پس ساختن، تعمیر کردن و آبادان نگاه داشتن این جایگاه پرفروغ، افزون بر آنکه نشان ایمان محسوب می‌گردد، تنها در قلمرو صلاحیت مؤمنان خداجوی جای گرفته است⁽¹⁾تا آنان با الهام از جوهر ایمان که خمیرمایه جان‌های پاکشان گشته، این بنای مقدّس را از بُن بر پایه استوار «تقوا» و«خشنودی خداوند» پی‌ریزی کنند⁽²⁾و در نتیجه، دستان ناپاکی که با گفتار و کردار بر کفر و شرک و آلودگی خویش گواهی می‌دهند، از عمارت آن کوتاه بماند.⁽³⁾

عبادت و راز و نیاز با خداوند، نیاز واقعی و فطری هر انسان و مکمّل، بلکه مقوم شخصیت اوست. اگرچه عبادت در هر مکانی این نیاز روحی را به‌طور نسبی تأمین می‌کند، ولی این نیاز در مسجد و عبادتگاه بهتر و کامل‌تر تأمین می‌شود. بر این پایه، انسان بنا به فطرت خویش، معبد و مسجد را دوست می‌دارد و بدان عشق می‌ورزد.

پژوهش‌های تاریخی حاکی از آن است که معبد با انسان، همراه و همزاد بوده است. از این‌رو، معصومان علیهم‌السلام در سخنان خویش، مسجد را آشیانه و پناهگاه مؤمن برشمرده‌اند؛ پناهگاهی که انسان در آن از دغدغه و اضطراب فاصله می‌گیرد و به آرامش و سکون دست می‌یابد. امام صادق علیه‌السلام به مسلمانان سفارش می‌کند که هنگام رویارویی با مشکلات و اندوه‌های دنیوی، به نماز و مسجد پناه ببرند. در کتاب کریم الهی نیز رونق مساجد تا بدانجا مهم شمرده شده که یکی از رازهای تشریع فریضه «جهاد» پاسداری از پرستشگاه پرعظمت در برابر یورش حاکمان خودکامه و ستمگر است⁽¹⁾زورمدارانی که چون بر تخت نشینند، به انهدام و ویرانی مساجد همّت می‌گمارند و در راستای رکود و کاستی آن از هیچ تلاش شومی فروگذار نمی‌کنند. راز این امر روشن است؛ آنان با توحید و یکتاپرستی در ستیزند و مسجد، تجلّی‌گاه توحید و بنیان برافراشته‌ای است که با قامتی به بلندای همه تاریخ، طنین‌افکن سروش توحید بوده است.

حضور مؤمنان خداجوی در مسجد، حضوری عاشقانه و برخاسته از محبّت سرشار آنان نسبت به مسجد است،⁽²⁾که از یک عشق فطری و نیاز طبیعی سرچشمه می‌گیرد؛ همچون رفت و آمد پرندگان به اشیانه

و پناهگاه خویش.⁽¹⁾

اینان به فرمان « یَا بَنِی آدَمَ خُذُوا زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ»⁽²⁾خود را به زینت «اخلاص» و «فرمانبرداری از حق» می‌آرایند و برای زمزمه عاشقانه با محبوب، ندای « وَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ»⁽³⁾را عملاً پاسخ می‌گویند.

در نگاه آنان، این محبّت، از عشق ورزیدن به دیگر مقدّسات دینی جدایی‌ناپذیر است. آن‌ها عشق به مسجد و حضور در آن را حلقه‌ای از یک زنجیره می‌یابند؛ زنجیره‌ای که از چند عشق ناگسستنی و به هم پیوسته ترکیب یافته است: عشق به آفریدگار جهان، عشق به پیام‌آور بزرگ او، یعنی حضرت محمّد صلی الله علیه و آله، عشق به خاندان پاک پیامبر صلی الله علیه و آله عشق به کتاب آسمانی و عشق به مسجد؛ که: «مَنْ أحبّ اللّه فَلْیُحِبُّنی و مَنْ أحَبَّنی فَلْیُحبِّ عِتْرتی وَ مَنْ أحبّ عِتْرَتی فَلْیُحبّ القرآنَ وَ مَن احبّ القرآن فَلْیحبّ المساجد ...»⁽⁴⁾. بدین منظور است که قرآن مجید، آنان که دین‌باوران و حق‌جویان را از ذکر و یاد خدا در مسجد باز می‌دارند و یا در راستای آن گام می‌نهند از ستم پیشه‌ترین انسان‌ها معرّفی نموده:

«وَ مَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مسَاجد اللّه اَنْ یُذْکر فیها اسمه و سعی فی خرابها...»⁽¹⁾و کیفر این افراد را خذلان و خواری دنیا و عذاب عظیم الهی در سرای جاودانه دانسته است.⁽²⁾

مسجد، کانون درخشانی است که انوار تابناک الهی را بر گستره زمین می‌پراکند: «المساجد انوار اللّه»⁽³⁾مسجد همچنین به عنوان برترین و گرامی‌ترین مکان‌های زمین شناخته شده است⁽⁴⁾و در جایگاه اصیل خویش بنایی است مبارک، فرخنده و به دور از کژی و گمراهی، آن‌گونه که اهلش نیز بر کنار از ضلالتند.⁽⁵⁾اهل مسجد نیک می‌دانند که هرگام متواضعانه و به دور از شائبه‌ای در مسیر آمد و شد به مسجد، نشانی از عبودیت و خاکساری به آستان و سرای معبود است و آگاهند این قدم‌ها همگی در کتابی که هیچ کوچک و بزرگی را فرو نمی‌گذارد، ثبت و درجمی‌شود: «وَ نَکْتُبُ ما قَدّموا وَ آثارَهُم...».⁽⁶⁾

دلباختگان مسجد بر حضور مداوم در خانه دوست پایداری می‌ورزند و تنها به دنبال کسب رضوان الهی هستند.⁽¹⁾آنان ارمغان همنشینی با صدیقان و شهیدان و حضور در محفل پیام‌آوران بزرگ الهی در بهشت را در سایه آمد و شد به مسجد به چنگ می‌آورند،⁽²⁾نوری متلألی که در پرتو آن، تاریکی‌های جهان دیگر را همچون برق می‌پیمایند، نصیبشان می‌شود⁽³⁾و رحمت و آسایشی از سوی خداوند آنان را در بر می‌گیرد. اینان سهل و آسان بر «صراط» گذر می‌کنند⁽⁴⁾و در کنار عشق خدا مأوی می‌گزینند.⁽⁵⁾

مسجد در آیین اسلام ناب و پاک محمدی صلی الله علیه و آله مرکز نشر معارف بلند آسمانی نیز هست.⁽⁶⁾خداجویان و حق‌طلبان، گوهر گران‌بهای

آشنایی با دین و فهم آن را در این مرکز مقدس بدست می‌آورند و دین را چنان که هست از زبان روحانیان دین‌باور و دانشمندان متعهد اسلامی فرا می‌گیرند. زمزمه آیات جانفزای قرآنی، آگاهی بر گوشه‌ای از رازهای پنهان کلام الهی، تفسیر و تبیین معارف و احکام آسمانی در این مقرّ والا صورت می‌پذیرد. مسلمانان، علوم اسلامی گوناگون، از فقه و حدیث، تفسیر و عرفان گرفته تا تاریخ و مسائل اجتماعی - سیاسی را در خانه خدا، که منزلگاه خود آن‌هاست، فرا می‌گیرند و بدین سان مسجد در اسلام، کانون مبارزه با جهل و نادانی است. سدی است شکست‌ناپذیر در برابر امواج ویرانگر و بنیان براندازی که فرهنگ و اندیشه دینی را هدف قرار می‌دهد. متأسفانه با وجود این همه جلالت و منزلتی که مسجد داراست، نقش و جایگاه مهم آن حتّی بر ما مسلمانان پوشیده و ناشناخته مانده است. چه بسیار کسانی که خود را از این خوان گسترده و چشمه جوشان و دریای بی‌کران، محروم نموده، با این مرکز مقدس ناآشنا و بیگانه‌اند از مسجد، توشه‌ای بر نمی‌گیرند و با آن الفتی ندارند. از این روست که مسجد از آنان، به‌ویژه اگر از همسایگانش باشند، به خداوند متعال شکایتش می‌کند و شکایت آن هم پذیرفته می‌شود و چنین انسان‌هایی از همنشینی و قرب حق تعالی در بهشت بی‌بهره می‌گردند. رحمت الهی با تمام گستردگی‌اش آن‌ها را در بر نمی‌گیرد، نمازهایشان هم اگر بدون عذر

از مسجد سرباز زده باشند، مقبول درگاه الهی نمی‌افتد.⁽¹⁾اولیاء و بزرگان دین با آنکه مظهر مهربانی و رحمت می‌باشند، به چنین کسانی با دیده عطوفت نمی‌نگرند.⁽²⁾

مسلمانان بیداردل نیز به فرمان پیامبر خویش آنان را مؤمن خداجوی و مسلمانی کامل به‌شمار نمی‌آورند.⁽³⁾به امید آنکه همه ما در زمره پاسداران حقیقی مساجد بوده و همه روزه با حضور در آن‌ها و به پای داشتن فریضه نماز در صفوفی منظم، پیوستگی و همبستگی خویش را با همه همنوعان خود به نمایش بگذاریم و از این راه اولاً، امیدهای واهی دشمنان پیدا و پنهان جامعه اسلامی را به یأس و ناامیدی مبدل سازیم و ثانیا، به قدر توان خویش در راستای آبادانی و رونق این مکان مقدس تلاشی پیگیر نماییم تا هم در این جهان سربلند زندگی کنیم و هم در جهان آخرت بهترین فیوضات و پاداش‌های الهی را نصیب خویش گردانیم.

راز نامگذاری مسجد

قرآن کریم علّت نامگذاری «مسجد» را چنین می‌داند:

مسجد را «مسجد» گویند؛ زیرا محلّ سجده و مقرّ تواضع در پیشگاه خداوند متعال است. سجده مظهر بندگی و تعظیم در برابر حق تعالی می‌باشد و در میان تمامی عبادت‌ها حتّی نسبت به دیگر اجزای نماز نیز از شرافت و برتری ویژه‌ای برخوردار است. بنابراین، مسجد به معنی محلّ سجده و نماز و در واقع، به مفهوم جایگاه عبادت و یاد خداوند متعال می‌باشد.⁽¹⁾

در قرآن کریم از مسجد به عنوان «بیت‌اللّه» نیز یاد می‌شود.⁽²⁾راز این نامگذاری آن است که مردم در این مکان به سوی خداوند متعال تقرّب می‌جویند و با عبادت خالصانه و پرحضور به سوی او ره می‌سپارند. همان‌گونه که انسان برای یافتن کسی او را در خانه‌اش می‌جوید، برای بار یافتن در محضر خاص پروردگار و ملاقات با وی نیز باید به مسجد که منزلگه اوست بشتابد. پس خانه خدا در حقیقت، خانه مردم و محل گرد آمدن آنان برای پرستش و بندگی حق‌تعالی است.

قرآن همچنین کعبه را که برترین خانه خدا روی زمین است، خانه‌ای برای مردم به شمار آورده و می‌فرماید:

« إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ».⁽³⁾

مسجد؛ کانون پرستش خالصانه

معمولاً در قرآن کریم، هر جا سخن از مسجد به میان آمده، جنبه‌های عبادی آن در اولویت قرار گرفته و به عنوان نقش اولیه و بنیادین این جایگاه مقدس به شمار رفته است.

در آیه‌های متعددی، مسجد جایگاه عبادت و یاد خداوند جلّ و علا شناخته شده است. قرآن کریم در جایی می‌فرماید:

«و أنَّ المساجد للّه فلا تدعوا مع اللّه احدا».

در تفسیر «مجمع‌البیان» درباره کلمه مساجد در آیه مزبور، چهار معنا از مفسّران نقل شده است. برخی برآنند که مراد از آن اعضای هفتگانه است که انسان باید در هنگام سجده آن‌ها را بر زمین گذارد.

از امام محمد تقی علیه‌السلام نیز روایتی نقل شده که ایشان در جواب معتصم، آیه شریفه را همین گونه تفسیر نموده‌اند.⁽¹⁾

برخی از مفسّران برآنند که مقصود از «مساجد» در این آیه، همه زمین است؛ زیرا همان‌گونه که ذکر گردید، در آیین محمّدی صلی الله علیه و آله همه زمین مسجد و پرستشگاه است. بر اساس معنای سوم، این کلمه در معنای نماز بکار رفته است، زیرا مسجد به مفهوم سجده است و مراد از سجده نیز تمامی نماز است. سرانجام، معنای چهارم آن است که منظور از مساجد، مکان عبادت مسلمانان می‌باشد؛ همان مفهومی که‌ای بسا ذهن هر

مسلمانی با شنیدن واژه مسجد آن را به یاد می‌آورد. شاید بتوان گفت: روشن‌ترین معنا برای آیه مورد بحث، همین معنای اخیر است که بر پایه آن، مساجد به معبد و پرستشگاه مسلمانان تفسیر شده است. این مفهوم با آنچه که از امام جواد علیه‌السلامنیز درباره این آیه نقل شده است منافات ندارد، بلکه با این سخن ایشان پرده از معنای باطن و پنهان آیه برداشته‌اند؛ زیرا خود فرموده‌اند: قرآن گاه دارای معانی مختلف هفتادگانه است.⁽¹⁾

خداوند متعال در آیه دیگری از قرآن کریم می‌فرماید:

« وَ أَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ».⁽²⁾

در مورد معنای کلمه «مسجد» در این آیه نیز مباحثی شبیه آنچه در آیه قبل گذشت، مطرح شده است.⁽³⁾

چنانچه واژه مسجد را به معبد و پرستشگاه مسلمانان تفسیر کنیم، از این آیه استفاده می‌شود که مسجد، جایگاه دعا و عبادت خالصانه

است؛ زیرا خداوند ابتدا انسان را فرمان می‌دهد که در مسجد حضور یابد، آن‌گاه از او می‌خواهد که دعا و عبادت خویش را با اخلاص کامل انجام دهد و این آیه به روشنی مفهوم فوق را نمایان می‌سازد.

مسجد؛ خانه ذکر و یاد خدا

قرآن کریم در جایی دیگر، صریحاً مسجد را جایگاه ذکر و یاد خداوند متعال معرفی می‌نماید؛ آنجا که می‌فرماید:

« أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ

الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِن دِیَارِهِم بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاَّ أَن یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلاَ دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیراً».⁽¹⁾

در ارتباط با این آیات چند نکته درخور توجه است:

1 . بر پایه سخن مفسّران، این آیات اولین فرمانی است که در زمینه تشریع «جهاد» نازل گشته است.⁽²⁾این آیات، اولین پیام آسمانی است که به مسلمانان اجازه می‌دهد در برابر تجاوز و آزارهای مشرکان قریش و هر متجاوز دیگری به دفاع از خویش برخیزند. تا پیش از نزول این فرمان، مسلمانان بارها از سوی مشرکان مورد آزار و اذیت قرار می‌گرفتند و به همین منظور نزد پیامبر صلی الله علیه و آله می‌آمدند و از ستم و آزار قریش گلایه می‌کردند. ولی پیامبرصلی الله علیه و آله در پاسخ آنان می‌فرمود: هنوز خداوند متعال مرا

به جنگیدن فرمان نداده است.⁽¹⁾

2 . در فرمانی که از سوی سخنوری حکیم صادر می‌شود، چنانچه بنا باشد علّت و راز صدور آن نیز بیان شود، مهم‌ترین انگیزه‌ای که در صدور آن نقش داشته مطرح خواهد شد. خداوند متعال در آیات یاد شده در بیان رمز و راز تشریع جهاد می‌فرماید: اگر در ادیان الهی جهاد و مبارزه تشریع نمی‌شد و در نتیجه، مؤمنان چیره و دشمنان دین مغلوب نمی‌شدند؛ معابد و پرستشگاه‌ها به ویرانی می‌گرایید. این نکته از یک سو، نشان اهمّیّت ویژه و جایگاه والای مسجد در مجموعه دین است و از سوی دیگر، اشاره به این موضوع دارد که مسجد، پرچم دین و نشان و مظهر اسلام و مسلمانی است. پیام دیگر آیات یاد شده در این نکته آن است که یکی از اهداف جهادگران مسلمان، تلاش برای رونق بخشیدن به مساجد و جلوگیری از خرابی و رکود آن‌هاست. این مسأله به عنوان آرمانی مقدّس، آرزوی همه مسلمانانی است که صادقانه در جهت برپایی حکومت حق و عدل تلاش می‌کنند. این موضوع در آیه بعدی به شکلی صریح و روشن بیان شده است:« الَّذِینَ إِن مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلاَةَ».⁽²⁾

پس آرمان اساسی آنان که برای برپایی حکومت الهی تلاش و مبارزه می‌کنند، آن است که مظاهر پرستش و بندگی خداوند در زمین،

یعنی مساجد، آباد و پررونق باشد؛ زیرا اگرچه «نماز» باید تمامی تار و پود یک جامعه اسلامی را فرا گیرد و در همه جا به معنای حقیقی کلمه برپا شود. اما جایگاه اصلی نماز، «مسجد» است. بنابراین، تلاش و کوشش برای گسترش فرهنگ نماز در جامعه، از تلاش در راه گرمی و توسعه مساجد جدا نیست.

3 . خداوند در بیان وصفی از اوصاف مسجد می‌فرماید: «در این مکان یاد خدا فراوان می‌شود.» می‌دانیم که سخنور حکیم هر گاه در صدد توصیف چیزی برآید، به ذکر وصف یا اوصافی از آن می‌پردازد که در نظر وی دارای برجستگی و اهمّیّت ویژه‌ای باشد. به طور طبیعی، کسانی که مخاطب چنین سخنی قرار می‌گیرند نیز باید آن ویژگی را مورد توجّه بیشتری قرار دهند. خداوند متعال در مقام توصیف و بیان ویژگی مسجد، از این مکان مقدس به عنوان محلّی که «نام خداوند در آن فراوان برده می‌شود» یاد فرموده است. این امر صریحاً مشخّص می‌نماید که نقش اوّلیه و بنیادین مسجد در اسلام آن است که جایگاه ذکر و یاد حق تعالی باشد و مؤمنان در آنجا با نام‌های نیکوی خداوند، او را بخوانند و در این جایگاه مقدّس است که بشر بر پایه فطرت خود، توحید و یگانگی خداوند را درک می‌کند و با یاد دایمی او خود را از امواج دغدغه‌ها و اضطراب‌ها دور می‌نماید و به ساحل آرامش و اطمینان می‌رساند.

مسجد؛ خانه تسبیح و ذکر مردان خدا

این نکته که مسجد جایگاه حضور مؤمنان برای ذکر و تسبیح خداست، در آیه‌ای دیگر از قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته است. خداوند متعال می‌فرماید:

« فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَیُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ رِجَالٌ لاَّ تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلاَ بَیْعٌ عَن ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ یَخَافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ».⁽¹⁾

علامه بزرگوار، عارف باللّه سید محمدحسین طباطبایی - رضوان اللّه علیه - در تفسیر این آیه سخنانی دارند که حاصل آن چنین است:

مقصود از «رفع» در این آیه، بالا بردن قدر و منزلت مسجد، یعنی تعظیم و بزرگداشت آن است. اساساً عظمت و بزرگی از آن خداوند است. هر کس به همان میزانی که با خداوند پیوند و نسبت دارد، در عظمت و بزرگی با وی شریک است. پس اگر خداوند به بزرگداشت چیزی اذن می‌دهد، در واقع با توجه به پیوند و ارتباطی است که آن چیز با خداوند متعال پیدا کرده است. از آنچه ذکر گردید روشن می‌شود که راز تعظیم مسجد صفتی است که پس از کلمه «مسجد » ذکر گردیده و آن «بردن نام خداوند در مسجد» است... .

در باره کلمه بیوت نیز ایشان می‌فرماید:

«قدر مسلّم از معنای آن، همان مساجد است که جایگاهی ویژه برای ذکر نام خداست و به همین منظور بنا شده». ایشان به هنگام بحث از روایت‌هایی که پیرامون این آیات وجود دارد نیز با ذکر روایتی می‌فرماید: «خانه‌های پیامبران و ائمه علیهم‌السلام نیز از مصادیق کلمه بیوت است».⁽¹⁾

همان‌گونه که ملاحظه می‌شود در این آیه نیز وصفی که برای مسجد ذکر شده آن است که در مساجد نام خداوند برده می‌شود و مردان خدا برای تسبیح حق‌تعالی در صبح و شام بدان روی می‌آورند و این نکته به روشنی آشکار می‌کند که رسالت اوّلیه و اساسی مسجد در اسلام، کانون عبادت، ذکر و تسبیح خداوند متعال بودن آن می‌باشد.

آبادانی مسجد از دیدگاه قرآن

« إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ...».⁽²⁾مساجد الهی را فقط کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورد و نماز را به پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد. امید است چنین گروهی هدایت یابند.

منظور از آباد ساختن مساجد در منظر قرآن، صرفاً آبادی

ساختمان نیست، بلکه به معنای اجتماع و شرکت در مسجد نیز می‌باشد. بنابراین، مشرکان نه حق شرکت در مساجد را دارند و نه حق تعمیر و بنای ساختمان آن‌ها را. عمران و آبادانی مسجد به هر شکلی که باشد، باید به دست مسلمانان انجام گیرد. البته متولّیان و پاسداران مساجد نیز باید از بین پاک‌ترین افراد انتخاب شوند. باید دست‌های ناپاک را از تمام این مراکز مقدّس کوتاه کرد.

از روزی که گروهی از زمامداران جبّار یا ثروتمندان آلوده و گنهکار دست به ساخت مساجد و مراکز اسلامی زدند، روح معنویت و برنامه‌های سازنده در آن‌ها مسخ گردید. از این‌رو، می‌بینیم که بسیاری از این گونه مساجد، در کشورهای اسلامی، شکل مسجد ضرار به خود گرفته است؛ یعنی ساختمان‌های عظیم و با شکوه و دارای جلوه‌های ظاهری و زیبا، اما درون تهی و بی‌روح.

ممکن است بعضی بگویند: چه مانعی دارد که از سرمایه‌های غیرمسلمانان برای عمران و آبادی این مراکز استفاده نماییم؟ این افراد توجّه به این نکته اساسی ندارند که اسلام همه جا عمل صالح را میوه درخت ایمان می‌شمرد. نیّت‌های ناپاک ممکن نیست عمل پاکی به‌وجود آورند ومحصول مفیدی از خود نشان دهند. جمله «لم یخش الا اللّه» در دنباله آیه روشن می‌کند که عمران، آبادی و نگهداری مساجد، جز در سایه شهادت و شجاعت ممکن نیست. هنگامی این کانون‌های اسلامی به صورت مراکز انسان‌سازی در می‌آیند که پاسداران شجاعی داشته باشند؛ کسانی که از هیچ‌کس جز خدا نترسند، تحت تأثیر هیچ مقام

و قدرتی قرار نگیرند و برنامه‌ای جز برنامه‌های الهی در آن پیاده نکنند. در یک کلام و به تعبیر دیگر، آنچه از دیدگاه قرآن مهم‌تر است، عمران و آبادی معنوی مساجد است. یعنی مسجد باید کانونی باشد برای هرگونه حرکت و جنبش سازنده اسلامی، در زمینه آگاهی و بیداری مردم، پاکسازی محیط و آماده ساختن مسلمانان برای دفاع از میراث اسلام.

مساجد خدا را فقط کسانی آباد می‌کنند که ایمان به خدا دارند؛ زیرا آبادانی آن‌ها فقط روی هم گذاشتن سنگ و آجر نیست، که این کار را طاغوتیان بهتر انجام می‌دهند، بلکه ساختن بااخلاص، رونق دادن آن با حضور، اجتماع نمازگزاران، زکات دادن و آن را محراب قرار دادن برای مبارزه با شیطان نفس و دشمنان خدا مراد است. عرفا گفته‌اند: «مساجد اعضای بنده است که به وقت سجود بر زمین نهاده، عمارتش آن است که آن را به ادب شرع دارند و به زیور حرمت بیارایند و هرگز پیش مخلوق از بهر دنیا بر زمین ننهند و جز خدای عزّوجل را استحقاق سجود ندانند».

فخر رازی درباره ارتباط زکات و عمارت مسجد می‌نویسد: «اعتبار اقامه نماز و پرداخت زکات در عمران و آبادی مسجد، گویی دلالت دارد بر اینکه آبادی مسجد به حضور در آن است؛ زیرا وقتی انسان نمازگزار باشد در مسجد حضور به هم می‌رساند و مسجد را رونق می‌بخشد و وقتی زکات دهنده باشد، طوایف فقرا و مساکین برای دریافت زکات به مسجد روی می‌آورند و بدین وسیله، این امکان معنوی آباد می‌گردد».

تأکید پیشوایان دین بر جنبه‌های عبادی مسجد

در سخنان معصومان علیهم‌السلام نیز به پیروی از قرآن کریم بر جنبه‌های عبادی مسجد، فراوان تأکید شده است:

دقّت در عمل به احکام و آداب مسجد نشان می‌دهد که پیشوایان دین برآنند تا مسجد جایگاهی مناسب برای ذکر و یاد حق‌تعالی باشد و مؤمنان بتوانند در آنجا با حضور قلب خدای را پرستش کنند. آنان بر همین پایه، از انجام هر کاری که ممکن است مسجد را از ایفای چنین نقشی باز دارد، نهی نموده‌اند.

آراستن مساجد با طلا، نقاشی کردن مسجد، خرید و فروش، قضاوت کردن و اقامه حدود در مسجد، راه دادن دیوانگان و خردسالان به مسجد، بلند کردن صدا و به زبان آوردن سخنان بیهوده، اعلام اشیای گمشده و پیدا شده در مسجد و اموری از این دست، هر کدام می‌تواند انسان را از توجه شایسته به نماز و عبادت مسجد باز دارد.

گاه اتفاق می‌افتد رفتار دیوانه‌ای در مسجد یا کارهای بچّه‌گانه کودک خردسال افکار نمازگزاران را پریشان کند. اعلام چیزی پیدا یا گم شده، جمعی را از توجّه به نماز و عبادت باز می‌دارد. بیرون آوردن شمشیر از غلاف یا آویزان نمودن آن در سمت قبله مسجد ممکن است برای نمازگزار یا کسی که به قرائت قرآن یا ذکر و دعا مشغول است، ایجاد هراس و وحشت نماید و او را از عبادت باز دارد. تأکید بر حضور در مسجد با حالت طهارت و پاکیزگی، ترغیب نمازگزاران نسبت

به آراستن خویش و استفاده از عطر و بوی خوش و برطرف نمودن بوی بد دهان و بدن به هنگام حضور در مسجد نیز بر همین پایه است. گاه دیده می‌شود بوی ناخوشایند بدن کسی در مسجد فضا را برای جمعی از نمازگزاران غیرقابل تحمّل می‌کند و در نتیجه، آنان را از عبادت توجّه شایسته به خداوند باز می‌دارد. سخن گفتن درباره امور دنیوی نیز با محیط عبادت و یاد خداوند تناسبی ندارد؛ گفتگوی دو یا چند نفر پیرامون امور دنیوی، زمینه مساعدی را برای تشویش افکار ذاکران و نمازگزاران فراهم می‌نماید.

پیشوایان دین افزون بر بیان چنین احکام و دستورهایی، در سخنان خویش با تعبیرهای گوناگون بر این نکته که مسجد اساساً برای عبادت و یاد خدا بنا شده، پای فشرده‌اند. پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به شخصی که در مسجد اعلام می‌کرد چیزی را گم کرده است و هم خطاب به کسی که در مسجد به تراشیدن تیر مشغول بود، فرمودند:

«...إنّهالغیرهذابُنِیُت»؛⁽¹⁾...مسجدرابرای‌چنین‌کارهایی‌نساخته‌اند.

از چنین سخنانی به روشنی استفاده می‌شود که مسجد در اسلام، محلّی برای عبادت و یاد خداست. لحن این گفتارها نشان می‌دهد این نکته که مسجد به عنوان مرکز عبادت و بندگی خداست، آن‌چنان در باور

و اندیشه مسلمانان مسأله‌ای روشن بوده است که پیامبر صلی الله علیه و آله تنها به بیان اینکه «مسجد را برای این کارها نساخته‌اند» اکتفا نموده‌اند.⁽¹⁾گرچه در مواردی، برای بیدار نمودن غافلان، به نقش و رسالت اوّلیه مسجد تشریع شده است. پیامبر صلی‌الله علیه و‌آله خطاب به کسی که در مسجد شعر می‌سرود، فرمودند:

«... انّما نُصِبَتِ الْمساجدُ للقرآن»؛⁽²⁾... مساجد را برای قرآن خواندن ساخته‌اند.

و در مقام بیان فضیلت مسجدسازی می‌فرمایند:

«مَنْ بَنی مسجدا لیُذکر اللّه‌ُ فیه بُنی له بیتٌ فی الجنَّة»؛⁽³⁾کسی که مسجدی را به این انگیزه که یاد خدا در آن شود، بنا نهد، خانه‌ای در بهشت برای او ساخته می‌شود.

چنین سخنانی به روشنی رسالت اولیه مسجد را، که پرستشگاه بودن آن است، بیان می‌کند.

نقش مسجد در شکل‌گیری مناسبات فرهنگی اجتماعی

اشاره

غلامرضا گلی‌زاده

مسجدالحرام قلب جهان اسلام

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَهُدیً لِلْعَالَمِینَ»؛⁽¹⁾نخستین خانه‌ای که برای مردم بنا شد، همان است که در مکه می‌باشد؛ جایی که سبب برکت و هدایت برای جهانیان است. بنابراین، نخستین کانون توحیدی و عبادی و با سابقه‌ترین مکانی که مردم در آن به عبادت مشغول بوده‌اند و با پروردگار خویش نیایش می‌نموده‌اند، خانه کعبه است؛ همان‌جایی که قبله تمامی مسلمانان

بوده است و مراسم عبادی سیاسی حج را کثیری از مسلمانان در آن به جای می‌آورند. براساس تأکید قرآنی، این مکان از سوی خداوند کانون امن و امان اعلام شده و مقررات مهمی برای تحقق این موضوع از سوی شارع مقدس وضع گردیده است که رعایت آن‌ها الزامی و اجتناب‌ناپذیر است. مورّخان می‌گویند: خداوند فرشته‌ای را به سوی حضرت آدم فرستاد و محل این خانه و حدودش را به وی نشان داد و او نخستین کسی بود که این خانه را ساخت و در آن نماز گزارد.⁽¹⁾ابن‌عباس،

مفسّر معروف نیز بر این موضوع تصریح دارد.⁽²⁾این خانه در توفان نوح هم آسیب دید و حضرت ابراهیم علیه‌السلام از سوی پروردگار متعال مأمور گردید نسبت به تجدید بنای آن اقدام کند. این مکان مقدس روبروی بیت‌المعمور در آسمان و مقابل عرش الهی می‌باشد.⁽³⁾ساختمان کعبه در میان مسجدالحرام قرار دارد که در حقیقت، منشأ تأسیس شهری به نام مکّه گردیده است؛ معراج پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از مسجد مذکور بود که بر مساجد دیگر برتری و فضیلت دارد و طاعات و عباداتی که در آن به جای آورده می‌شود ثوابی فزون‌تر در پی خواهد داشت.⁽⁴⁾

برای هر فرد مسلمان در هر نقطه‌ای از جهان که باشد، مسجد الحرام و خانه کعبه مفهوم خاصی دارد. دست‌کم او در پنج نوبت در شبانه‌روز، از محل سکونت خویش ذهن و روح خود را متوجه مکه می‌نماید، همه نگاه‌ها به هنگام نماز متوجه جهتی می‌شود که همان قبله‌گاه مسلمین است. در واقع، همه نگاه‌ها از هر نقطه دایره بزرگ شهر اسلامی که متوجه مرکز ثقل می‌شود، بر نگاه دیگر اصابت می‌نماید، اما مانند انعکاس در آینه، که جنبه مذهبی و اجتماعی فوق‌العاده مهمی دارد. این فضای والا و متعالی که در مکّه واقع است، معرّف نظامی از اصول، ارزش‌ها و معیارهای مقدس، اما مشخص و دقیق است. این برنامه اصلی را بر جامعه اسلامی حاکم می‌کند که فراتر از زمان و مکان جغرافیایی است و امت واحده را در اذهان تداعی می‌نماید. جامعه‌ای که یک سری آداب و روش زندگی را مشترکاً رعایت می‌کند، روی به سوی قبله واحد می‌آورد، که اگر استمرار یابد، همان بنیان مرصوص را که قرآن بر آن تأکید می‌کند به وجود می‌آورد؛ وحدت استواری که می‌تواند بر معماری شهرها و محل سکونت مسلمانان اثر بگذارد و مکانی امن و محیطی آمیخته با صلح و صفا و تفاهم پدید آورد. پروفسور نجم‌الدین یمات (1985 - 1922 م) می‌نویسد: «مکه تنها یک جهت است برای نماز گزاردن و مکانی است برای تجمع و برای زیارت نه یک پایتخت. مکّه مرکز جهان اسلام می‌باشد، زیرا محور کلیّه مسیرهاست البته نه به صورت مرکز

یک دولت...».⁽¹⁾

مکّه در واقع شهر عبور است؛ در وهله اول، یک سفر معنی می‌دهد و جاده‌ای برای مؤمنان و کاروانیان گذشته و مسافران امروزی که از همه نقاط دنیای اسلام به آنجا می‌آیند. اعراب بدوی گروهی هستند در میان بقیه، عده بی‌شماری از افریقا و آسیا و از تمام مناطق دنیا بدین‌سو می‌آیند، ترکستانی‌ها در کنار افغانی‌ها، پاکستانی‌ها و اندونزیایی‌ها دیده می‌شوند؛ همچنان‌که از ایران و مالی و فیلیپین به جمع مسلمانان می‌پیوندند. در هیچ مکانی مانند مکّه وجود امت واحده به این شکل احساس نمی‌شود؛ جامعه‌ای متحد در حرم امن الهی در مسجدالحرام و سایر مکان‌های مقدس مکه که وجه مشترک آنان مراسم حج است و راز و رمز فروزانی در آن نهفته است.⁽²⁾اهل معرفت و اصحاب بصیرت در این جا حکم توحید را از سرّ به عَلَن و از باطن به ظاهر سرایت می‌دهند و جهات گوناگون خویش را در وحدت فانی می‌نمایند. از این رو، راز «لاشرقیه و لاغربیه» را در می‌یابند و با توجه ظاهری به عین کعبه حق را با تمام وجود و همراه با جمعی کثیر مشاهده می‌نمایند.⁽³⁾

مسجدالنبی و پرتو پرتابش آن

آنچه که مکّه و مدینه را مکمل هم می‌کند این است که مکه یک جهت و مرکز حج و زیارت به سوی مکانی بالاتر است و مدینه جاگاه مسجدی است که خاتم رسولان آن را بنیان نهاد. این شهر مرکز حکومت اسلامی و کانون تلاش‌های فرهنگی - اجتماعی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله گشت. این مکان با ورود پیامبر بدان، از یثرب به شهر پیامبر تغییر نام یافت و با اشتیاق تمام به آن حضرت و اصحابش (مهاجرین) پناه داد.انتخاب این محل برای اقامت و هجرت بدان سوی از سوی رسول‌اکرم صلی الله علیه و آله، یک تصمیم شخصی نبود، بلکه به مشیت الهی وابسته بود. اولین تلاش آن مصطفای پیامبران در مدینه، ساختن یک مسجد بود.⁽¹⁾در نخستین سال هجرت، بنای مسجدالنبی با سنگ و گل آغاز شد و در نهایت سادگی احداث گردید. ستون‌هایش تنه درخت خرما و سقف آن از شاخه‌ها و برگ‌های گیاهان پوشیده شده بود. کف آن با حصیر مفروش و بدون هرگونه آلایشی برای عبادت پیامبر و یاران و اصحابش آماده شد. در ادوار گوناگون، خلفا و امیران مسلمان بر توسعه و تأسیسات مسجدالنبی افزودند تا به تدریج شکل کنونی را به دست آورد که شامل دو قسمت قدیم

و جدید می‌باشد. این بنای مقدس به همراه بارگاه مطهر حضرت نبی اکرم صلی الله علیه و آله بر سیمای شهری و معابر و فرایندهای اجتماعی - فرهنگی مدینه اثری قابل ملاحظه گذاشته است. مدینه به برکت چنین بناهای

مبارک و مساجد و اماکن مذهبی دیگر، حرمت فوق‌العاده‌ای به دست آورده است. به همین دلیل، شکار، قطع اشجار و کندن بوته در این ناحیه و حوالی آن، همچون مکّه، حرام است و رسول خدا فرموده‌اند: «حضرت ابراهیم مکّه را حریم قرار داد و برای مردمش دعا کرد. من نیز مدینه را حرم امن قرار دادم».⁽¹⁾

بهترین خیابان‌های مدینه و طولانی‌ترین آن‌ها در غرب مسجدالنبی قرار دارد که بناهای با شکوهی را در خود جای داده است. خیابان‌ها و کوچه مهم دیگری از مسجدالنبی با سایر معابر و مناطق مسکونی تجاری مدینه ارتباط می‌یابد و گویی تابش درخشان این فضای مقدس مدینه را در موجی از ابهت، صلابت، معنویت و مباهات قرار می‌دهد.

نکته جالب این است که حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله برای آنکه آمیختگی مسجد را با زندگی اجتماعی مردم نشان دهد، خانه و مسجد را در یک واحد معماری برپا کرد و خانه‌های صحابه و مهاجرین و انصار در اطراف آن استقرار یافت. تعداد بسیاری از مسلمانان زاهد و اهل تعبّد تحت عنوان «اهل صفه» در حوالی مسجد می‌خوابیدند. در کنار مسجد خیمه‌ای به عنوان بیمارستان برپا شد و مکانی به امور نظامی اختصاص داشت؛ زیرا دین مبین اسلام تمامی ابعاد زندگی بشر را در برمی‌گیرد و از این روست که تمامی ساختمان‌های مهم اجتماعی و عمومی و حیاتی در

اطراف مسجدالنبی تمرکز می‌یابند.⁽¹⁾در جای جای مدینه مساجدی پر خاطره، تاریخی و مهم وجود دارد که در تعدادی از آن‌ها پیامبر نماز گزارده‌اند،⁽²⁾اما متأسفانه از میان آن‌ها مساجدی همچون مسجدالزهرا (فاطمه علیهاالسلام)، المنارتین، المائده و الثنایا توسط گروهی جهالت پیشه و دارای افکار منحط تخریب گردیده‌اند.⁽³⁾در هر حالی که پاسداری از اصالت هر امتی از رهگذر حفظ هویت فرهنگی آن امکان‌پذیر می‌باشد و امت مسلمان به وسیله دستاوردهای فرهنگی خویش از دیگر ملت‌ها باز شناخته می‌شود و تداوم استقلال جامعه اسلامی در پرتو نگاهداری آگاهانه از آثار ارزشمند تاریخی، بخصوص مساجد و مکان‌های مقدس آن هم در حرمین شریفین می‌باشد و هرگونه مسامحه در حفظ این سرمایه‌های گرانبها، اصالت و هویت مذهبی و ارزشی را در معرض خطر و خدشه قرار می‌دهد، وجود چنین آثاری نسل‌های آینده را به ژرفای تاریخی خود رهنمون می‌سازد.

مسجد، اولین بنای شهر کوفه

شهر کوفه در سال هفدهم هجری در جایی بین حیره و فرات که آب و هوای بری و بحری داشت به عنوان دارالهجره و منزل الجهاد احداث

گردید. منظور از عمران این شهر آن بود که محلی دایمی برای اقامت رزمندگان اسلام، که مشغول فتوحات شرقی بودند، فراهم آید.

اولین بنای کوفه مسجد آن بود که توسط مهندسی ایرانی به نام روزبه طراحی شد. وی برای این مکان طرحی ریخت که شامل دو قسمت می‌شد؛ در بخش اول، مسجد وسیعی قرار می‌گرفت که رواقی به مساحت دویست ذراع با ستون‌های مرمر و سقفی هموار داشت. خندقی اطراف مسجد حفر نمودند تا مردم در داخل و نیز در حریم آن بنایی نسازند. در سطح شهر پانزده راه اصلی ساخته شد که تمامی آن‌ها به کانون مهم شهر، یعنی مسجد، ختم می‌گردید. پنج معبر از پشت صحن مسجد، چهار معبر از سوی قبله، سه معبر از سمت شرق و سه معبر از مغرب مسجد عبور داده شد. اطراف این معابر اصلی را براساس اهمیتی که برایشان قایل بودند، ناحیه‌بندی کردند. آن‌گاه بر حسب اهمیت، مشخصات و موقعیت اجتماعی قبایل برای خانه‌سازی میان سکنه کوفه تقسیم گردید. طبری می‌نویسد: هنگامی که اراده ساختن شهر کوفه را کردند، اولین چیزی که نقشه آن ترسیم و بنا گردید مسجد بود. مردی در وسط ایستاد و از چهار طرف تیری پرتاب کرد تا حدود چهارگانه مسجد تعیین گردید. مسجد در زمین چهارگوشی بود که از هر طرف کشیده بودند و در جلو آن رواقی ساخته شد.⁽¹⁾همین اعتقاد به بنای مشخصی برای عبادت، اثری ژرف در طرح و نقشه کوفه گذاشت. از این رو، محله‌ها، بخش‌ها و اجزای شهر در

بافتی یگانه با مسجد جامع پیوستگی و پیوند تنگاتنگی برقرار نمودند. حتی در گسترش و توسعه شهر و انتقال پاره‌ای از نقش‌های چندگانه مسجد به خارج از آن، باز هم در جایگزینی فضایی و تعیین مقر این نهادها، سهولت ارتباط با مسجد همواره از اولویت کامل برخوردار بوده است.⁽¹⁾عنصری که به فضای مرکزی شهر شکل می‌داد «رحبه» بود. این واژه وسعت را تداعی می‌کند؛ می‌دانی در گستره شهر که جز در مواردی خاص به اشغال در نمی‌آید. این فضا در جنوب غربی مسجد قرار داشت. در منابع روایی شیعه، میدان مذکور با نام حضرت علی علیه السلام همراه است؛ زیرا وقتی کوفه را به عنوان مرکز حکومت برگزید، در گوشه‌ای از این فضا خانه‌ای محقر بنا نمود و از اقامت در مقر شهر اجتناب کرد. رحبه نقش مهمی برای مراسم اجتماعی - سیاسی و آماده باش نظامی داشته و بیشتر به مسجد تعلق دارد و جزئی از آن محسوب می‌شود. در قرن اول و دوم این فضا در مجاورت مساجد قابل مشاهده بوده است. در سال 145 ه- به هنگام قیام شیعیان در مدینه، حاکم وقت به مردان مسلحی که به یاری‌اش آمده بودند فرمان داد تا زمان سرکوبی مخالفان، در رحبه اقامت نمایند. این منطقه که در برزخ بین مسجد و محلات مسکونی قرار داشته، مظهر تعمیم یافته ساختار شهری بوده است؛ جایی که همه سنت‌های ویژه در آن به یکدیگر پیوند می‌خوردند. آنچه مسلم است این که طرح اولیه کوفه که از نظمی خاص پیروی می‌کرده، می‌توانسته به ایجاد

شهری بزرگ دارای فضای باز و هندسی بینجامد. توسعه آن دایم تحت کنترل بوده و برای جلوگیری از فشردگی، از جهت طولی به پیشرفت ادامه می‌داده است. اما در دهه‌های بعد، کوفه از این ساختار فاصله گرفت و روندی معکوس و در هم ریخته را پیش گرفت. گستره مرکزی شهر که خندقی آن را محدود می‌کرد و منطقه‌ای ممنوعه بود که کسی حق ساختن خانه در آن را نداشت، به زودی توسط مالکان خصوصی، که غالبا از افراد اموی و از نزدیکان حاکم و در واقع، معاون زیاد و فرزندش عبیداللّه بودند، مورد دست‌اندازی قرار گرفت و به این وسیله مقدمات برهم خوردن سیمای شهری کوفه، که تا پیش از آن نظم و انسجام خود را بر حول محور مسجد حفظ می‌کرد، فراهم آمد.⁽¹⁾

مساحت کنونی مسجد کوفه بالغ بر 40000 متر مربع می‌باشد و ساختمان آن شمالی جنوبی است و به مرور ایام تغییرات مهمی در شکل ظاهر و وسعت مسجد صورت گرفته است. از نخستین روز تأسیس این بنا، مسجد کوفه دارای اهمیتی زایدالوصف در زمینه‌های عبادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بوده است. موقعیت خاص حکومت‌ها همچنان که سرنوشت کوفه را دگرگون می‌ساخت، در درجه اهمیت مسجد اثر می‌گذاشت. اوج توجه به آن در ابعاد گوناگون در زمان خلافت حضرت علی علیه‌السلام بود. این مسجد همچون مسجدالنبی رفته رفته به صورت

مرکز علمی و فرهنگی پرجوش و فعالی در آمد و جایگاه بحث و تدریس هزاران جوینده دانش گردید و در آن دهها حلقه درس تشکیل می‌شد. مسجد کوفه از نظر اجتماعی و سیاسی اغلب پایگاه قدرت‌نمایی موافقان و مخالفان دستگاه حکومت به شمار می‌رفته است و به دلیل نزدیک بودن به دارالاماره، والی شهر نسبت به آن حساسیت ویژه‌ای داشت.

در شرافت و مقام بالای مسجد کوفه همین بس که یکی از چهار مسجدی است که طبق دستورات اسلامی به مؤمنان توصیه شده است تا هجرت کنند و خود را به این چهار مسجد برسانند. این مساجد عبارتند از: مسجدالحرام، مسجدالنبی، مسجدالاقصی و مسجد کوفه. بنا به روایات مستند، در مکان کنونی مسجد کوفه پیش از خلقت آدم، فرشتگان عبادت می‌کرده‌اند و محلی است که مشمول برکت خداوند شده و جایگاه عبادت آدم و سایر انبیا، اولیا و صادقین بوده است.⁽¹⁾منابع روایی تأکید کرده‌اند وقتی حضرت مهدی علیه‌السلام قیام کند کوفه را مقر حکومت خود قرار داده و پرچم حق و عدالت را در این دیار به اهتزاز در می‌آورد.⁽²⁾امام صادق علیه‌السلام نیز فرموده‌اند نماز خود را در مسجدالحرام، مسجدالرسول، مسجد کوفه و حرم امام حسین تمام بخوانید. برای مسجد کوفه فضایل و اعمالی ذکر شده که در کتب ادعیه چگونگی آن‌ها ذکر گردیده است.

سیر تاریخی جهاد مسجدسازی

توصیه به احداث مسجد و تأکید بر عمران و آبادانی آن از سوی رسول اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم‌السلام، موضوعی است که در گسترش کمّی و کیفی مساجد شهرها و روستاهای جهان اسلام تأثیر قابل ملاحظه‌ای داشته است. رسول اکرم علیه‌السلام فرموده‌اند: «ابنوا المساجد و اجعلوها جما»؛⁽¹⁾مساجد را بنا کنید و آن‌ها را محل اجتماع خود قرار دهید. امام صادق علیه‌السلاممتذکر گردیده‌اند: «من بنی مسجداً بنی اللّه له بیتا فی الجنه»؛⁽²⁾کسی که مسجدی تأسیس کند خداوند برایش منزلی در بهشت بنا می‌نماید. خاتم پیامبران آباد نمودن مسجد را از خصال اهل مروت دانسته⁽³⁾و در جایی دیگر تأکید نموده‌اند عذابی که از آسمان فرود می‌آید خداوند متعال، بانیان و آبادکنندگان مسجد را از آن مصون می‌نماید.⁽⁴⁾

مسلمانان از صدر اسلام این توصیه‌ها را به‌کار بستند و برای احداث مسجد، آن هم به بهترین وجه و در مکانی مناسب و مرکزی، این کانون عبادی و معنوی را بنیان نهادند تا عطر روح افزای آن مشام جان

و قلب مؤمنان را بنوازد. اولین مسجد در قبا، حومه مدینه بنا شد و سپس مسجد مدینه بنیان گردید. رهنمودهای پیامبر به ساخت، نگهداری، دایر نگه داشتن و طهارت و رفتن به مسجد چنان شور و شوقی در اعماق دل مسلمانان پدید آورد که از همان صدر اسلام به ساختن مسجد در تمامی سرزمین‌های اسلامی به عنوان یک عمل با اجر عبادی مورد رضایت حق تعالی توجه می‌شد. هماهنگ با رشد و توسعه بلاد اسلامی مساجد به صور گوناگون در سطح زمین ظاهر گشت و به صورت شبکه یا نواری ویژه از پدیده‌های شناخته شده جغرافیایی در آمد.

نخستین مساجد بسیار ساده ساخته می‌شد و نسبتا کوچک می‌نمود؛ دیواری گلی و چند تنه درخت خرما که سقفی از شاخه‌های خرما داشت. در واقع، هدف این بود که نمازگزاران در مقابل تغییرات شدید جوی حفظ شوند. این پدیده با نمونه قدیمی تمام مساجد متداول زمان که دارای یک صحن و یک حرم بود مطابقت داشت.⁽¹⁾کریستین پرایس می‌نویسد: نخستین مسجدهای عربستان به روزگار حضرت محمد صلی الله علیه و آله محدوده‌های مستطیلی بود که یک سوی آن برای پرهیز از باد و باران سقف داشت. در اتاق سرپوشیده نه محرابی بود و نه مجسمه‌ای از پاکان؛ گذاشتن مجسمه و تصویر موجودات زنده در مسجدها حرام بود. اثاث مسجد نیز مانند ساختمانش ساده بود. در حیاطش حوضی بود که مؤمنان در آن وضو می‌گرفتند. به شبستان یا جایگاه نماز با پای برهنه

می‌رفتند.⁽¹⁾

به زودی احتیاج به داشتن بناهایی استوار احساس گردید و به معماران وسعت عمل بیشتری برای مسجدسازی داده شد. به تدریج ساخت رواق، محراب، ایوان، گلدسته و گنبد متداول گردید و ساختن مساجد باشکوه، با عظمت و با معماری‌های پرجاذبه فصل جدیدی در احداث این بنای مقدس گشود و رفته رفته ساخت آن در مقیاس عظیم در تمامی سرزمین‌های اسلامی مرسوم گشت. صرف‌نظر از ویژگی‌های اقلیمی و چگونگی پیدایش شهرها و موقعیت جغرافیایی آن‌ها و جنبه‌های کاربردی هر شهر، تلاش گردید نه تنها درشهر های قدیمی و آبادی‌های جدید، مسجدسازی برای حفظ شعایر دینی امری عادی تلقی گردد، بلکه به منزله یک امر ضروری برای حفظ شئون سیاسی و اجتماعی سازنده آن به شمار آمد. در زمانی که اوضاع مناسبی بر سرزمینی حکمفرما بود، شمار مسجد فزونی می‌یافت؛ از جمله شهرهای قاهره، اسکندریه، بغداد و بصره در سده‌های آغازین اسلامی به دارا بودن مساجد متعدد و باشکوه شهرت یافتند.⁽²⁾در واقع، بالندگی هر شهربه شمار و شکوه مساجد وابسته بود. ناصرخسرو می‌نویسد: «و در شهر مصر - غیر قاهره - هفت جامع است، چنان که به هم پیوسته، و به هر دو شهر

پانزده مسجد آدینه است که روزهای جمعه در هر جای خطبه و جماعت باشد. در میان بازار مسجدی است که آن را باب‌الجوامع گویند و آن مسجد به چهارصد عمود رخام قائم است و آن دیوار که محراب بر اوست سرتاسر تخته‌های رخام سپید است و جمیع قرآن‌ها بر آن تخته‌ها به خطی زیبا نوشته و از بیرون به چهار حد مسجد بازارهاست و درهای مسجد در آن گشاده و مدام در آن مدرسان و مقربان نشسته و سیاحتگاه آن شهر بزرگ مسجد آن است و هرگز نباشد که در او کمتر از پنج هزار خلق باشد».⁽¹⁾

شکوه معنوی شهرها

از سال 134 ه- مسلمانان توانستند بر اسپانیا مستقر شوند و سلسله مستقل را در این ناحیه تأسیس نمایند. در پرتو حمایت فرمانروایان حاکم بر این منطقه، سبکی ممتاز و اصیل در معماری اسلامی پدید آمد که بزرگترین اثر بر جای مانده از آن، مسجد غرناطه است که بنای آن از سال 163 ه- آغاز و در ادوار بعدی پیوسته ساختمانی بدان افزوده شد. جایی که محراب قرار داشت، امروز دارای نوزده شبستان و سومین مسجد بزرگی است که هنوز پا برجای مانده است. به جز این مسجد، آثاری تاریخی که از دوران اسلامی در قرطبه باقی مانده، مسجدی کوچک به نام «باب مردم» و شهر کاملی که آن را «مدینه‌الزهرا» می‌گفتند و بعدها متروک

گردید، در این قلمرو وجود دارد. از حفاریی‌هایی که در این شهر پدید آمده، استفاده می‌شود که در آرایش دیوارهای منازل و گچبری‌های ساختمان‌های مسکونی، به‌خصوص سقف مسطح خانه‌ها، از مسجد قرطبه الهام گرفته شده است.⁽¹⁾پرایس در این باره نوشته است: مایه سرافرازی قرطبه مسجد جامع آن بود که یکی از مقدس‌ترین مکان‌ها در نظر مسلمانان مغرب به شمار می‌رفت. زائران مسلمان از سرزمین‌های دور و نزدیک راه قرطبه را پیش می‌گرفتند و از میان دشت‌ها و کوه‌های سرسبز اندلس می‌گذشتند. این شهر در کرانه شمالی وادی‌الکبیر است، خانه‌ها و باغ‌ها و بیشه‌های آن در بیرون بارو بود و در دو سوی آن این رود گسترده شده بود. مناره‌های بلند مسجدها را همچون راهنمایی برای زائران برافراشته بودند و از پل بلند بیرون شهر به چشم می‌خوردند. یک خیابان کوتاه و سراشیب از پل آغاز می‌شد و به دیوار غربی مسجد می‌رسید. زائران چون از دروازه به حیاط و از آنجا به شبستان مسجد می‌رسیدند، خستگی این سفر دراز از تن‌شان می‌رفت و به جهان شور دینی گام می‌نهادند؛ می‌توانستند از میان درهای بزرگ شمالی مسجد تا گوشه‌های دوردست شبستان را مشاهده کنند. ردیف‌های درخت پرتقال سایه دلپسندی بر حیاط می‌افکند و قطارهای تنه باریک درختان تا درون ساختمان گویی ادامه می‌یافت، اما در درون ساختمان مسجد مبدل به ستون‌های مرمرین می‌شدند که تا محراب پشت سر هم قرار

داشتند. اگرچه اکنون مسجد مذکور تبدیل به کلیسا شده، اما هنوز به دشواری می‌توان چنین موضوعی را باور کرد.⁽¹⁾

شهر فاس به خودی خود نمونه کامل از شهری است که با تمدن اسلامی هماهنگی دارد. جدایی بین شهر و زمین‌های اطراف محسوس است. سبزی سرامیک بام‌ها در نور خورشید می‌درخشد و در برابر سبزی متمایل به خاکستری درخت‌های زیتون قرار می‌گیرد اما جالبی فاس بدان جهت است که اماکن مقدس مذهبی و در رأس آن‌ها مساجد، به شکوه آن افزوده‌اند. مسجد القرویین سند محکمی است برای سنجیدن فاس در حالی که سایر بناهای آموزشگاهی آن را تکمیل می‌کنند. پلان شهر به صورت دوایر متحدالمرکز است و مشاغل از مجاور مساجد قدیمی آغاز می‌شوند. احمد سفرلویی نظم شهر را چنین تشریح می‌کند: «... شهر فاس انعکاس مفهوم متافیزیکی خاص اسلام است. شهر پیرامون کانونی از زندگی مذهبی و اجتماعی برپا شده است. در اینجا مسجد، حمام، مکتب‌خانه و محکمه قاضی قرار دارد. سپس نوبت به راسته بازارهای مربوط به مشاغل با ارزش می‌رسد. متأسفانه اخیراً جغرافیای شهر تغییر کرده و ترکیب آن به هم ریخته و مساکن قدیمی قطعه قطعه گردیده و به صورت آپارتمان درآمده‌اند و بدین گونه سه چهارم شهر تجزیه شده است. با این وجود، شهر فاس شایستگی این را دارد که به دلیل غلبه فضاهای مذهبی و حفظ شکوه فرهنگ سنتی از نمونه‌های بارز

شهرهای اسلامی باشد».⁽¹⁾

انوار درخشان

ترکمن‌ها یا عثمانی‌ها که از ایران آمده بودند، پیش از نفوذ در بخش ترکیه اروپایی و حضور در قسطنطنیه، در سال 1453 میلادی در آناطولی یا آسیای صغیر ظاهر شدند. در آناطولی آن‌ها نخستین عناصر هنری خود را به‌ویژه در بناهای شهر قونیه عرضه داشتند. در مساجد سبک عثمانی، چهارگوشی وسیع با گنبدی کم‌خیز را می‌توان دید. دو سوی این فضا به شکل دو تالار نیمه مدوّر که با نیم گنبدها پوشیده شده‌اند گسترش یافته است و دو سوی دیگر با قوس‌های بزرگ به پشتیبان‌های ستبر متصل شده‌اند. البته به‌تدریج در این معماری تغییراتی پدید آمد. مهم‌ترین نیازهای هنر اسلامی عثمانی عبارتند از: مسجد بایزید در قسطنطنیه که قدیمی‌ترین بنای این سبک به شمار می‌رود، مسجد سلیمانیه و مسجد احمد اول.⁽²⁾مسجد ملکه صفیه اصیل‌ترین مسجد عثمانی در قاهره است که اقتباسی از بناهای مذهبی استانبول به‌خصوص مسجد جراح پاشا و ادرنه می‌باشد. مسجدالجدید (مسجد ماهیگیران) که در سال 1071 ه- به ابتکار مبارزان الجزایری ساخته شده به سبک گنبد مرکزی

و چهارگنبد کناری آن، سیمایی عثمانی دارد.⁽¹⁾محمد بن ابوذهب، که در مصر به قدرت رسید، اگرچه در آرزوی سلطه کامل به این دیار و استقلال از قدرت عثمانی بود، اما خود را برای پذیرش اطاعتی ظاهری از باب عالی آماده کرد. ساختن مسجدی به سبک عثمانی در محیطی مهم و معتبر، به مثابه اثبات آشکار وفاداری به سلطان بود.⁽²⁾مسجد تربت در تونس نیز تأثیر پذیرفته از فضاهای مسجد امپراتوری عثمانی می‌باشد؛ زیرا مناره آن با چهارگوش و مقطع هشت گوش مناره‌های عثمانی را به خاطر می‌آورد، اگرچه شکل گلدسته یا مأذن آن اصیل است.⁽³⁾تمامی این بناهای مقدس در سیمای عمومی شهرها هویتی مستقل، تعیین‌کننده و فرازمند داشته‌اند و بناهای دیگر از این کانون به سوی دیگر نقاط شهر شکل می‌گرفته‌اند. دیوید تالبوت رایس می‌نویسد: مشهورترین و قشنگ‌ترین این مساجد، مسجد سلطان سلیمان در قسطنطنیه است که در موضعی بلند و مسلط بر شاخ طلایی ساخته شده است. گنبد عظیم آن را چهار ستون مربع نگاه داشته، چهار مناره دارد، دو تا پهلوی درِ ورودی و دو تا در دو انتهای حیاط جلو. در کنار این مسجد شمار زیادی بناهای فرعی ساخته بودند؛ زیرا در بیشتر موارد مدرسه‌ای به زیربنای مسجد افزوده می‌شد

و حجره‌های گوناگون برای زندگی طلاب و خدّام مساجد نیز در نظر گرفته می‌شده است. بر مساجد بزرگتر بازارچه‌ای می‌افزودند و در نزدیکی آن‌ها آرامگاه‌های با شکوه می‌ساختند و بدین‌گونه مسجد کانون مهمی برای شهرها به شمار می‌آمد.⁽¹⁾

سلجوقیان با اینکه قومی بیابان‌گرد بودند، همین که با فرهنگ اسلامی آشنا شدند، حمایت از آن را وجهه همت خویش قرار دادند و در گسترش بناهای مذهبی تا آنجا پیش رفتند که به معماری ایران با تأثیرپذیری از ارزش‌های دینی شکوه ویژه‌ای بخشیدند.⁽²⁾آنان وقتی اصفهان را مرکز حکومت قرار دادند. در این شهر مسجدی ساختند که پایه‌ای برای ساختمان دیگر مساجد ایران گردید. اگرچه این مکان مقدس به دست نسل‌های بسیاری از هنرمندان و معماران در اعصار بعد دگرگون و تعبیر شده است، ولی برای دیدن هنرمندی سلجوقیان باید به سوی قبله رفت و از ایوان جنوبی گذشت و به شبستان پشت آن گام نهاد، در این حال، بر فرازمان گنبدی استوار و نیرومند قرار دارد که زبردستی معمار را در بنا نهادن آن بر سطحی چهارگوش می‌توان دریافت. این گنبد که در چشم‌انداز عمومی اصفهان برجستگی دارد، در سال 473 ه- ساخته شده است.⁽³⁾

پدیده اصلی معماری ایران در عصر سلجوقی، سبکی چهار ایوانی در احداث مساجد است که کامل‌ترین آن را می‌توان در مسجد جامع ورامین مشاهده کرد. سلجوقیان در اصفهان، گلپایگان، برسیان، اردستان و زواره مساجد تازه‌ای برآوردند که همه آن‌ها به قدر کافی دارای ویژگی‌های مشترک در سبک و نقشه هستند. این بناها اگرچه به لحاظ مذهبی از قداست ویژه‌ای برخوردار شدند، در هویت فرهنگی و اقتدار اجتماعی این شهرها مؤثر بودند و در سیمای شهر، توسعه آبادی‌ها و رشد و گسترش برخی مشاغل و شکل واحدهای مسکونی حضور با صلابت خویش را بروز دادند و چنین ویژگی به حدی قوی است که هنوز می‌توان آن را مشاهده نمود.⁽¹⁾

در عهد صفویه سبک قدیم معماری ایران در احداث بناهای مذهبی تجدید شد و در طرح بناها، شکل و مصالح جای خود را باز کرد. اما استفاده از کاشی معرق و هفت رنگ برای تزیین رونق فراوان یافت، به گونه‌ای که ساختمان‌هایی همچون مساجد و مدارس از گنبد، ایوان، طاق‌نما، سر در ورودی، و حتی مناره‌ها با کاشی آراسته شد.⁽²⁾در این عصر همزمان با ظهور کاشی‌کاری، که با استقبال عموم مردم روبه‌رو شد، راه حل جدیدی برای سقف گنبدی پدیدار گردید و آن عبارت بود از

تبدیل طرح چهارگوشه زیربنا به طرح مدوّر گنبد که هم ساده‌تر و هم عاقلانه‌تر به نظر می‌رسد. در مسجد شیخ لطف‌اللّه و مسجد امام خمینی (مسجد شاه) اصفهان گنبدها بر گردن بلند استوانه‌ای شکل نهاده شده‌اند که دایره پیرامونی آن با نوک چهار سر طاق ساخته شده بر زوایای محوطه زیرگنبد و چهار سر طاق دیگر، مماس می‌باشد. معماری عصر صفوی زیبایی ویژه‌ای به مساجد داد و مردم نیز به زودی در ساخت مساکن و سایر اماکن این سبک را مورد توجه قرار دادند و نوعی معماری ملهم از مساجد به محلات مسکونی سرایت پیدا کرد، اما هیچ کدام از این بناها نتوانستند از شکوه و صلابت مسجد پیشی گیرند. گنبد مسجد امام خمینی بر فراز بناهایی که آن را احاطه کرده‌اند سر به آسمان کشیده است. گنبدی که توسط طبقه‌ای هشت ضلعی با طاق نماهای زیبا کاملاً به بناهای اطراف اتصال دارد، در عین حال، شکوه خود را در فضای شهر به طور مستقل بروز می‌دهد و هنوز هم با وجود گسترش بناهای چند طبقه سیمانی در شهر اصفهان، جلوه پراهمیت مساجد مذکور زیبایی و آراستگی خود را حفظ کرده که موجب مباهات معماری اسلامی است.⁽¹⁾

در طول زمان در بسیاری از شهرهای ایران بناهایی مجموعه‌ای ساخته شده که گروه ویژه‌ای را در معماری تشکیل می‌دهند. معمولاً این مجموعه‌ها با یک مسجد شروع می‌شوند و در طول زمان با اضافه کردن

بناهای دیگر همچون مدرسه، کتابخانه، آب انبار، خانقاه، زائر سرا و کاروان سرا به یک مجموعه بسیار زیبا و با شکوه تبدیل می‌شود.⁽¹⁾

محبوب‌ترین و مهم‌ترین مکان

رسول خدا صلی‌الله علیه و‌آله فرموده‌اند: «احب البلاد الی اللّه مساجدها»؛⁽²⁾محبوب‌ترین مکان‌ها در شهرها مساجد هستند. این کلام گهربار آن خاتم رسولان در سیمای شهرهای جهان اسلام صورت عملی و عینی به خود گرفته است؛ زیرا مساجد مهم‌ترین بناهای مذهبی هر شهر و روستا هستند که همواره نقش مهمی در زندگی مسلمانان داشته‌اند. اهمیت مساجد در شهرها به حدی بود که اگر جایی مسجد جامع یا آدینه نداشت، از اهمیت شهری محروم بود. مساجد جامع شهرهای ایران را نه تنها به خاطر کارکرد و رابطه مستقیم و وسیعی که با همه اقشار اجتماعی دارند، بلکه بیشتر به دلیل شکل فضایی و در هم آمیختگی با پیوندهای کالبدی یا بافت مسکونی، بازرگانی و خدماتی اطراف و نیز به دلیل واحد و قطب بودن، باید یک عنصر شهرسازی اولیه به حساب آورد. در زمان‌های گذشته مسجد جامع مرکز استقرار دینی شهری بوده که به خاطر مراجعه مستمر همه قشرهای مردم شهر و به دلیل خلوصی که می‌تواند بالقوه داشته باشد، کانون انتشار هرگونه آگاهی نسبت به شرایط عمومی شهروندان و نحوه

زندگی و نظام اداری آنان محسوب می‌شده است و در همین مکان خبرهای نشر یافته به بحث گذاشته شده و انعکاس آن‌ها در افکار عمومی هم نقطه بازگشت خود را می‌یابد. اگرچه مسجد جامع مرکزی مذهبی است تا یک مرجع اجتماعی، اما شکل‌گیری افکار عمومی و جهت‌گیری‌های اهداف مربوط به آینده شهر در این مکان صورت می‌گرفته است و به همین لحاظ مسجد جامع شهرهای ایران بیش از هر چیز بنیادی است اجتماعی و فرهنگی مساجد جامع ایران در ارتباط با شرایط جغرافیایی و اقلیمی محل، تناسب و معادله‌ای مقبول بین سه نوع فضای سرپوشیده، نیمه باز و باز عرضه می‌کنند. این مکان که معمولاً بزرگ‌ترین و همیشه معتبرترین مسجد شهر است، در پی افزایش نیاز به آن یا همراه با فزونی یافتن قدرت مذهبی مسلمانان شهرها توسعه یافته و بخشی از فضای مسکونی مجاور را ضمیمه خود کرده است. اگرچه با وجود رشد صنعتی و توسعه روابط اجتماعی - اقتصادی و پیروی از الگوهای شهرسازی غربی، از قطب شهری بودن مسجد جامع کاسته شده، ولی هنوز هم به اتکای اعتبار عقیدتی و احترام معنوی که برای آن وجود دارد، به عنوان نقطه عطف مذهبی منحصر به فرد شهر نقش خود را ادامه می‌دهد.⁽¹⁾هنوز هم گنبد و مناره مسجد بلندترین ساختمان بسیاری از شهری کویری و نقاط مرکزی ایران به شمار می‌آید.⁽²⁾اگرچه

کارکردهای متنوعی که این شهرها بر عهده دارند به همراه تغییرات آب و هوایی، پستی و بلندی، مصالح ساختمانی و ساختار اجتماعی و فرهنگی سیمای متفاوتی را عرضه می‌دارند، اما مایه سرافرازی آنان مسجد می‌باشد.⁽¹⁾

سازمان‌های دینی در شالوده زندگی شهری چنان اهمیتی به‌دست آوردند که مسجد جامع از ارکان اصلی نظام اجتماعی سیاسی شهر گردید و شهری را کامل معرفی کردند که عدالت در آن اجرا شود، دارای مسجد جامع باشد و نماینده حکومت یا مقرّ دولت در آنجا استقرار داشته باشد. به همین دلیل، در آغاز معمول نبود در شهرهای بزرگ بیش از یک مسجد جامع احداث گردد.⁽²⁾ولی به‌تدریج این سنت شکسته شد و گاه پاره‌ای از شهرهای بزرگ دارای جامع‌های متعدد بودند. ابن‌جبیر، سیاح مسلمان که در اواخر قرن ششم از بغداد دیدن کرده است. در باره آن می‌نویسد: «هفده محله دارد که هر محله‌ای شهری مستقل محسوب می‌گردد، هشت محله آن دارای مسجد جامع است که نماز جمعه در آن‌ها برپا می‌گردد».⁽³⁾

در شهرهای اسلامی برای نمایش جلال معنوی و شکوه و بالندگی ظاهر مساجد بزرگ، بویژه مسجد جامع، جهدی تمام به خرج می‌دادند. گرچه غالب این مکان‌های مقدس به فرمان حکمران یا توانگری صاحب نفوذ بنیاد می‌گردید، ولی اغلب کسانی که به‌گونه‌ای در ساختن بنا، طراحی و آرایش مسجد سهمی داشتند، به دلیل اعتقاد درونی و اشتیاق به معبود، در عمل از ایثار آنچه در توان داشتند دریغ نمی‌ورزیدند. همین ایمان و شوق آنان موجب گردید که معماری با شکوهی پدید آید و هنرمندانِ محلی با ابتکار و خلاقیت خویش رونق مسجد را بالا ببرند و بخش کوچکی از زیبایی‌های جهان هستی را، که جلوه‌ای از عظمت خداست، با آجرکاری‌های جالب، گچ‌بری‌ها، طاق و قوس‌ها و... ، در حد توان به نمایش گذارند. در حقیقت، مردمانی با اخلاص و صداقت تمام از نان و آب خویش مایه گذاشته‌اند تا این بنا را بر پای دادند و آن را در طول اعصار و قرون از گزند بادهای شدید، تیغه سوزان آفتاب، ریزش‌های جوی، هجوم قبایل وحشی و تاخت و تازهای غارتگران حفظ کنند.⁽¹⁾پیوند فضایی مسجد در قلب شهر و یا مراکز محلات شهر با سایر عناصر فعال شهری و منزلت فوق‌العاده‌ای که این مکان نزد عامه مردم دارد، امتیاز مضاعفی بدان بخشیده و زمینه‌ای مناسب برای کاربری آن به منزله جایگاه نهضت‌های رهایی‌بخش علیه اهل ستم فراهم ساخته است. بدین ترتیب، مسجد به عنوان مکانی مقدّس و امن علاوه

بر برقراری ارتباط با دیگر عناصر فیزیکی شهری در برقراری ارتباط با مردم، پناه دادن، هماهنگ کردن، بسیج نمودن و به حرکت درآوردن آنان در راستای اهداف اسلامی، از توان بسیار بالایی برخوردار بوده است. از این روست که در دهه‌های اخیر عوامل استکباری در راستای سیاست اسلام‌زدایی خود با ترفندهای گوناگون، از جمله تبدیل عناصر مذهبی شهر برای کاربردهای سودمندتر و یا تحت عنوان عمران شهر و رهایی از بافت‌های فرسوده و کهنه با بهانه آلودگی‌های زیست محیطی آن‌ها، با تخریب بخش‌هایی حساس از عناصر مذهبی درصدد بر هم زدن پیوستگی مسجد با دیگر فضاهای شهری و گسستن پیوند معنوی و روحی مردم با این اماکن بر آمده‌اند.⁽¹⁾

معماری اسلامی، نه عظیم به معنای شکوه آرمان‌ها و دست‌اوردهای تمدنی خاص است، چنان‌که در مورد رنسانس می‌بینیم، و نه مروّج بیان ذهنی فرد، آن‌گونه که در معماری مدرن مشاهده می‌شود. تنها به این معنا عظیم و شگفت است که بناهای تاریخی خود را برای تعظیم خداوند بر می‌افرازد و هر یک از وجوه آن‌ها یادآور قدرت الهی است. هر چند معماری مقدس در اسلام، در مسجد تجلّی می‌یابد، با این همه، مسجد هیچ‌گاه از بقیه محیط شهری جدا نبوده است. اسلام زندگی پیروان خود را به قلمروهای مقدس و غیر آن تقسیم نمی‌کند؛ امور معنوی در همه مظاهر محیط شهری جاری است و همه مناسکی که

در مسجد اقامه می‌گردد در خانه‌های مسکونی و سایر اماکن شهری به جای آورده می‌شوند. ساختار محیط متراکم شهری از همه طرف مسجد را همچون شمعی مقدّس و فروزان در میان گرفته‌اند و همه به یک سوی گرایش دارند. به همین دلیل، معماری شهرهای مذهبی یا سنتی جهان اسلام آدمی را از کثرت جهان بیرون می‌آورد و به قلمرو توحید و یکتاپرستی سوق می‌دهد. معماری که ریشه در سنت مقدس دارد، به هنگام نظم دادن به فضا این نظم را از فضای مادی به بیان نظم مقدس گسترش می‌دهد.⁽¹⁾

نقش مسجد در بافت شهری

در مرکز شهر، مسجد جامع و فضاهای وابسته به آن، همراه با مراکز زیارتی و آموزشی، بعد معنوی و فکری شهر را به وجود می‌آورند. بعد از این بخش، معابر، محلات مسکونی، بازارها و سایر مراکز اقتصادی و اجتماعی با پیروی از نظم خاص قرار گرفته‌اند، اما مسجد همچون چشمه‌ای با صفا جویبارهای معنوی خود را به سوی اماکن جاری می‌سازد و نوعی فرهنگ پویای دینی را تبلیغ می‌نماید.⁽²⁾

فضاهای شهری، خانه‌ها و معابر از ارزش‌هایی تأثیر پذیرفته‌اند که

در مسجد بر آن‌ها تأکید شده است. خانه شخصی فضای داخلی بسته‌ای است که ضمن تأمین آرامش و امنیت خانواده، اندرونی اعضای آن به‌شمار می‌آید، پنجره‌ها کمتر به خانه‌های مجاور و کوچه‌ها اشراف دارند، البته پنجره‌ها چنان مشبک تهیه گردیده‌اند که افراد داخلی بتوانند فضاهای اطراف و مناظر شهری را مشاهده کنند و بدون اینکه خودشان دیده شوند، مشغول تماشای بیرون گردند. درب محکم و سنگین مزیّن به چفت و بست و میخ‌کوبی، پیش از آنکه دروازه‌ای به سوی خیابان باشد، سدی در مقابل عابران و رهگذران اهل تجسّس است. حتی کوچه ادامه خانه است و به عنوان دالان تلقّی می‌شود تا آنکه معبری برای داد و ستد، گردش و وقت‌گذرانی باشد. وانگهی داد و ستد به بخش مشخص، یعنی بازار یا سوق اختصاص دارد. در شهرهای اسلامی کهن هیچ چیز در نخستین وهله میزان تمکّن و دارایی ساکن خانه را مشخص نمی‌کند؛ چرا که یک پیوستگی و تداخل پیچیده‌ای بین مسکن فقرا و اغنیا موجود است. آنچه که محلات زیبا را از خانه‌های ساده‌تر تفکیک می‌کند وجود مجموعه‌های ساده متوالی و متحدالشکل است. حال آنکه در نوگرایی جدید، منطقه‌بندی و تقسیم‌بندی جدید شهری کاملاً قابل تشخیص بوده و شکاف طبقاتی را کاملاً ترسیم می‌نماید؛ در یک سو، خانه‌های اشرافی با امکانات رفاهی بسیار افراطی و در سوی دیگر، تراکم شدید شهر در منطقه‌ای فقیرنشین! در شهر اسلامی هر چه از مکان‌های مذهبی و آموزشی فاصله گرفته می‌شود، دایره گسترده‌تر شده و از فشردگی آن کاسته می‌گردد. البته می‌توان جابجایی‌های قومی را در برخی محلات

مشاهده کرد؛ همچون محله‌های یمنی‌نشین در اندلس یا اندلسی‌های ساکن در فاس و نیز محله مربوط به موریتانی‌ها در مدینه، اما همه چیز در فضایی منسجم و بدون بریدگی و گسستگی پیچیده شده است. شهر اسلامی در مجموع ناپایداری، فناپذیری، و موقت بودن امور مادی را ترویج می‌نماید و بر ارزش‌های معنوی تأکید دارد.⁽¹⁾همان‌گونه که بازار با همه اهمیت حیاتی، شکل مجلل و تشریفاتی به خود نمی‌گرفت و سوای نقاطی که لازمه تمرکز و تبادل فشرده بود، در ارتفاع رشد چندانی نمی‌کرد، مردم به خود اجازه نمی‌دادند مساکن خویش را بلندتر از مسجد قرار دهند و احترام آن را در احداث فضاهای شهری کاملاً مراعات می‌نمودند. مسجد نیز در ارتباط با مبانی عقیدتی و محدودیت‌های مادی بی آن که از قدرش کاسته شود، ابعادی بیش از آنچه متعارف به حساب می‌آمد به خود نمی‌گرفت. سوای مسجد جامع شهر، که به‌دلیل اهمیت سیاسی خود در چهارچوب فرهنگی - اجتماعی نمی‌توانست از گرویدن به ابعادی بزرگ و بخصوص رشد در ارتفاع مصون بماند، سایر مساجد شهرها به شکلی در محیط کالبدی اطراف خود جایگزین شده‌اند که بیش از هر چیز تلفیق حجم هماهنگی محیطی و تداوم فضایی را برای شهروندان پیاده جلوه‌گر می‌سازند. به جدارهای خارجی این مساجد معمولاً توجه چندانی نمی‌شود و صرفا ورودی‌هایی که به مجموعه فضایی مسجد راه می‌دهند تزیین می‌گردند تا از راه ابعاد بزرگ‌تری که

دارا هستند، تمیز دادنشان به راحتی مقدور باشد. این دسته از مساجد هیچ‌گاه فقط یک ورودی ندارند، در حالی‌که می‌توان غالبا ورودی اصلی آن را تشخیص داد. در توجیه این نکته باید یادآور شد که راهیابی به مسجد و دسترسی مستقیم به آن، چه از شاخه‌های گوناگون فضای مسکونی مسجد و چه از شاخه‌های متفاوت بافت بازارها، مطالبی است گواه بر وجود تداوم زندگی متشکل و صمیمانه که سکونت و کار را به عبادت پیوند داده است.⁽¹⁾

در شهرهای ایران، مساجد به همراه زیارتگاه‌ها و تکایا چنان در چشم‌اندازهای فرهنگی مؤثر واقع می‌شوند که در غالب آن‌ها، تنها ساختمان مرتفع شهری این اماکن هستند. همچنین در بافت شهری نقش مسجد آن‌قدر تعیین کننده و حساس است که گاهی مسیر اصلی خیابان را از ادامه و تعریض باز می‌دارد، به پاره‌ای از مشاغل اجازه فعالیت نمی‌دهد و در عین حال، برخی حرفه‌ها را به شدت جذب می‌کند.⁽²⁾

شهری که با محوری مقدّس احداث گردیده و سازندگان آن پیگیر تحقق معماری مذهبی بوده‌اند، جامعه‌ای را به یاد می‌آورد که باید منسجم، صمیمی و متحد باشند. در این صورت، تمامی شهر یک خانه را تشکیل می‌دهد. از این رو، برای نشان دادن جامعه شهری، «بیت‌الاسلام» مطرح می‌گردد و در واقع، بعد انسانی و معنوی بر فضاهای فیزیکی

و کالبدی تفوّق می‌یابند.⁽¹⁾

در محلات سنتی در پرتو مشترکات درونی و هماهنگی افراد در برگزاری آیین‌های مذهبی و فرهنگی، که غالباً در مسجد محل برپا می‌شوند، افراد نوعی پیوند عاطفی میان یکدیگر در خود احساس می‌کنند. بزرگِ محل که معمولاً انسانی متدیّن، سالخورده و دارای شهرت اجتماعی بالا و منزلت والاست، در جهت اتحاد و ایجاد تفاهم بین اهل محل می‌کوشد و از نزاع‌ها و کدورت‌ها تا حد امکان جلوگیری می‌نماید. ساکنان محل به احترام او رفتار خویش را اصلاح و کنترل می‌نمایند و می‌کوشند هنجارهای مذهبی و سنتی را حفظ کنند. همبستگی مذهبی و پیوندهایی که در مسجد محله استحکام و استمرار می‌یابد، مرزبندی‌های اقتصادی و طبقاتی را به تحلیل می‌برد و گروه‌های غنی در کنار اقشار کم درآمد در نهایت صلح و صفا زندگی می‌کنند. فضاهای مسکونی نیز در قرار گرفتن کنار یکدیگر این انسجام و معیارهای ارزشی را رعایت نموده‌اند؛ زیرا کوشیده‌اند در ساختن خانه، همسایه خویش را از نور و نسیم هوا و فضای باز محروم نکنند و زمینه‌های نگاه توأم با گناه را در ساخت و سازها فراهم ننمایند. ورودی خانه‌ها و پوشش روی پلکانی که به بام منتهی می‌گردد، از محراب مساجد و آجرکاری ایوان‌های اماکن مذهبی الهام گرفته‌اند. کمتر خانه‌ای را می‌توان مشاهده کرد که از مساکن مجاور ارتفاع بگیرد. در این محلات میزان جرایم، بزهکاری، و کج روی

اجتمای ناچیز و قابل اغماض است. احساس تعلق مردم به فضاهای با ارزش مذهبی، از مشکلات و تنش‌های روانی می‌کاهد و روح امید و آرامش را در ساکنان آن‌ها تقویت می‌نماید.⁽¹⁾

در سیمای شهرهای جدید، اعم از ایران و کشورهای اسلامی دیگر، معماران و برنامه‌ریزان شهری از تأثیرات سرنوشت‌ساز و تعیین‌کننده زلال فرهنگ قرآنی و سنت‌های دینی و بومی بیگانه گشته‌اند و بیش از آنکه مبلّغ مظاهر و سبک‌های هنر و معماری اسلامی باشند، جلوه‌های غربی و مادی‌گرایی و گرایش‌های اقتصادی را در ساخت شهرها مدنظر قرار داده‌اند که ارمغان این روند، پیدایش ناهنجاری‌های اجتماعی - فرهنگی، فساد و ابتذال و نابسامانی‌های خانواده‌ها می‌باشد.

از بازار آخرت تا بازار دنیا

قال رسول اللّه صلی‌الله علیه و آله : «المساجد سوق من اسواق الاخرة قراها المغفره و تحفتها الجنة». رسول خدا صلی‌الله علیه و‌آله فرمود: «مساجد بازاری از بازارهای آخرت است؛ کالای آن مغفرت و ارمغان آن بهشت است».⁽²⁾

در شهرهای مذهبی و سنتی جهان اسلام بین مسجد، که بازار آخرت است، با بازار دنیا ارتباطی تنگاتنگ وجود دارد. معمولاً راسته

بازار (سوق) از جلو درهای مسجد آغاز می‌گردد و بازار هم مسجد را تنگاتنگ در بر می‌گیرد و با بافت شهر پیوند می‌خورد و وجود آن زندگی روزمره‌ای را که در بازار جریان دارد تضمین می‌کند. در واقع، بین فضای مقدّس و مکان زندگی، که عالی‌ترین نمونه آن بازار است، فاصله‌ای وجود ندارد. علاوه بر این، یک نوع تعامل و ارتباط خوب هم به چشم می‌خورد؛ یکی دیگری را تضمین کرده و آن را به تحرّک وا می‌دارد و هر دو متفقاً در یک فضا جمع شده‌اند. حاجیان در مکّه، که به زیارت مهم‌ترین کانون عبادی جهان اسلام آمده‌اند، این زندگی معنوی و مادی را به نمایش می‌گذارند و این بیانگر آن است که در اسلام بین مادیت و معنویت تضادی وجود ندارد و دنیا هم می‌تواند مزرعه آخرت باشد. استفانو بیانکا می‌نویسد: «کانون چنین ترکیب شهری در ارتباط بین مسجد و بازار قرار دارد؛ ارتباطی که بر سنت کهن اسلامی استوار است. حتی خود مکه در عین حالی که زیارتگاه بوده، مرکزی تجاری به‌حساب می‌آمده است».⁽¹⁾بازارها بیشتر در امتداد مهم‌ترین راههای اصلی ساخته می‌شدند و در اغلب موارد راسته بازار شاهراه اصلی شهر نیز بود که مهم‌ترین و شلوغ‌ترین دروازه‌ها را به مرکز شهر متصل می‌کرد. در عین حال، مسجد جامع در کنار بازار قرار داشت، موضوعی که هم اکنون نیز در تهران، اصفهان، یزد، کاشان، نایین، اردستان و زواره شاهد آن هستیم. همین ارتباط با مسجد موجب گردید که بازاری که در وهله اول برای

عرضه تولید، تبادل و خرید و فروش کالا شکل گرفت، بعدها کارکردهای متعدد فرهنگی و اجتماعی پیدا کند.⁽¹⁾

در واقع، مسجد جامع شهر به دلیل این که رکن اصلی قدرت معنوی و مذهبی به شمار می‌رود، نمی‌تواند جدا یا با فاصله زیاد از بازار موضع بگیرد و متصل به بدنه بازار و درآمیخته با کالبد واحدهای معماری شهری سازنده آن دیده می‌شود. در مثال‌های مزبور، بافت مسکونی مجاور یا پشت بازار از راه ورودی‌های متعدد مسجد جامع به بازار ارتباط می‌یابد و مسجد جامع بیشتر رابطه مستقیم را با بافت مسکونی از یک سو و با بافت بازرگانی - خدماتی از سوی دیگر، برقرار می‌کند.⁽²⁾

لویی ماسینیون خاطر نشان ساخته است در شهرهای بزرگ عربی - اسلامی، نظیر قاهره، رابطه نزدیکی بین منطقه مرکزی بازارها با مسجد جامع و مخصوصا موقعیت پر رفت و آمد بازار طلافروشان و مرکز صرافان و بازار تسبیح‌فروشان وجود دارد. بنابراین، در ساختارپذیری مراکز شهری، بازار و مسجد جامع نقش قاطع ایفا می‌کردند و حال آنکه عموما مرکز سیاسی شهر دارای نقش محدود یا ناچیزی بود در همه شهرهای بزرگ تطابق کاملی میان محله بازار و مرکز شهر وجود داشت. ویژگی دوم تمرکزگرایی شدید شهری این

است که فعالیت‌های شهر به صورت شعاعی به سمت نواحی بیرون منطقه بازارها و مسجد جامع توسعه می‌یابد. مکان‌یابی فعالیت‌ها از مرکز تقریبا خصوصیت شعاع‌های متحدالمرکز را داشت. فعالیت‌های اقتصادی براساس اهمیتی که داشتند به صورت حلقه‌های محاط بر یکدیگر یا براساس مقدار آلودگی و مزاحمتی که ایجاد می‌کردند و یا براساس نیازشان به فضا مرتب و منظم می‌شدند.

اقدامات وقفی که توسط پادشاهان قرن دهم هجری در حلب در جنوب مدینه آن شهر انجام شد، شامل تعدادی بازار می‌گردید که بعضی از آن‌ها هویت اصیل معماری دارند و به درستی با یک نظام متشکل از طاق‌ها و گنبدها به بناهای وقفی اصلی، یعنی مساجد، متصل و مرتبطند. در تونس محله بازار پیرامون مسجد جامع سازمان یافته بود.⁽¹⁾

متأسفانه شهرها و شهرک‌های جدید جهان اسلام از چنین ویژگی محرومند.

منابع و مآخذ

1 - آثار ایران، آندره گدار [و دیگران]، ترجمه ابوالحسن سرو قدمقدم، مشهد بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.

2 - الاعلاق النفیسه، ابن‌رسته، ترجمه دکتر حسین قره چانلو، تهران، امیرکبیر، 1365 .

3 - اخبار مکه، ابو الولید محمد بن عبداللّه بن احمد (ازرقی)، لایپزیک، 1858 میلادی.

4 - بحارالانوار، علامه مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفا، 1403 ه ق .

5 - باز زنده سازی بناها و شهرهای تاریخی، دکتر محمدمنصور فلامکی، تهران، دانشگاه تهران، 1365 .

6 - تفسیر منهج الصادقین، ملا فتح اللّه کاشانی، تهران، اسلامیه.

7 - تفسیر مجمع البیان، طبرسی.

8 - تاریخ المدینة المنوره، ابوزید عمر بن شبه النمیری البصری، تحقیق محمد شلتوت، قم، دارا، 1368 .

9 - تاریخ طبری، محمد بن جریر طبری، تحقیق و ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر.

10 - تاریخ الکوفه، سید حسین بن سید احمد البلاقی، بیروت، دارالاضواء، 1407 ه ق .

11 - تاریخ هنر اسلامی، کریستن پرایس، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

12 - تاریخ ایران، پژوهش‌دانشگاه‌کمبریج، ج پنجم، ج.آ.بویل، ترجمه حسن انوشه، تهران امیرکبیر.

13 - تاریخ‌هنرمعماری‌ایران‌دردوره‌اسلامی،محمدیوسف‌کیانی،تهران،سمت،1374.

14 - تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، حسین سلطان‌زاده، تهران، نشر آبی، 1365 .

15 - تأملات در هنر و معماری، حمید نوحی، تهران، گام نو، 1379

16 - بینش اسلامی و پدیده‌های جغرافیایی، عباس سعیدی رضوانی، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی، 368 .

17 - راز و رمز هنر دینی، تنظیم: مهدی فیروزان، تهران، سروش، 1380 .

18 - «در مساجد ایران نقشه سبک معماری عرب وجود ندارد»، عباس زمانی، مجله هنر و مردم، شماره 6 .

19 - «جویبارهای جاویدان»، عبداللّه اصفهانی، فصلنامه صحیفه مبین، زمستان 1375 .

20 - سبک‌شناسی هنر معماری در سرزمین‌های اسلامی، مارتن، ترجمه پرویز جاوید، تهران، علمی و فرهنگی، 1368 .

21 - سفرنامه ناصرخسرو، به کوشش دکتر نادر وزین‌پور، تهران، کتاب‌های جیبی.

22 - سیر فرهنگ در ایران، دکتر ناصرالدین شاه حسینی.

23 - شهر اسلامی، نجم‌الدین یمات، ترجمه محمد حسین حلیمی و منیژه اسلامبولچی، تهران، ارشاد، 1369 .

24 - شهرنشینی در خاورمیانه، وینسنت فرانسیس کاستللو، ترجمه پرویز پیران و عبدالعلی رضایی، تهران، نشر آبی.

25 - سفرنامه ابن‌حبیر، محمد بن احمد بن حبیر، ترجمه پرویز اتابکی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1370 .

26 - شهرهای بزرگ عربی اسلامی، آندره ریمون، ترجمه حسین سلطان‌زاده، تهران، آگاه، 1370 .

27 - جغرافیای شهری،ج دوم، دکترحسین‌شکویی، تهران، کتابفروشی تهران، 1354.

28 - الشیعه فی‌المملکه‌العربیه‌السعودیه، حمزه‌الحسن، مؤسسه البقیع لاحیاء تراث، 1413 ه ق .

29 - مستدرک الوسایل، محدث نوری، قم، آل‌البیت، 1407 .

30 - مبانی هنر موعود، احمد رضا معتمدی، تهران، برگ، 1368 .

31 - مرآه‌الحرمین،ابراهیم‌رفعت‌پاشا،قاهره،دارالکبت‌المصریه،1344 ه ق .

32 - مدینة المنوره، صالح لمعی مصطفی، ترجمه صدیقه وسمقی، تهران، ارشاد اسلامی، 1372 .

33 - مشارکت فرهنگی، مسعود کوثری و سید محمود نجاتی حسینی، تهران، نشر آبی، 1379 .

34 - معماری و تزئینات اسلامی، درک هیل و اولک گرابر، ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند، تهران، علمی فرهنگی.

35 - کوفه پیدایش شهر اسلامی، هشام جعیط، ترجمه ابوالحسن سرو قدمقدم، مشهد، آستان قدس رضوی، 1372 .

36 - فضل‌الکوفه‌ومساجدها، محمدبن‌جعفرالمشهدی،تحقیق‌محمد سعید طریحی.

37 - نهج‌الفصاحه، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، جاویدان.

38 - ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران دوره اسلامی، احمد اشرف، نامه علوم اجتماعی، شماره 4 .

39 - وسایل الشیعه فی تحصیل مسایل الشریعه، حر عاملی، بیروت، داراحیاء تراث العربی.

40 - هنر اسلامی، دیوید تالبوت رایس، ترجمه ماه ملک بهار، تهران، علمی فرهنگی، 1375 .

41 - هنر اسلامی، ارنست کونل، ترجمه هوشنگ طاهری، تهران، 1355 .

42 - دیار ابرار، پژوهشکده باقرالعلوم، ج 7 ، قم ، 1373 .

کارکردهای اساسی مسجد در طول تاریخ

اشاره

علی محمّدی آشنانی

مساجد هماره خانه خدا، سجده‌گاه عشق، مأمن مردم، مرکز آزادی و رهایی از قید و بند اسارت‌های درونی و گسستن قیود برونی برای پرواز به ملکوت در اوج بندگی خدا، دانشگاه معارف دین و قرآن، مبدأ و منتهای معراج، مرکز اعتکاف و سلوک، محل انس و ذکر، خانه آزادی و پرورشگاه آزادگی، سکوی عروج، مشعل هدایت، نماد توجه به ارزش‌های والای انسانی و طرد آلایش‌های مادی، گوهر گران‌بها و جواهر درخشنده فرهنگ و هنر و معماری اسلامی، مرکز آرامش یافتن روح، میعادگاه و محل دیدار روزانه مسلمانان و برگزاری زیباترین همایش روزانه عبادی، نشانگر و حافظ هویت دینی و تجلیگاه وحدت مسلمانان، ستاد فرماندهی جهاد و دفاع و پایگاه مقاومت در برابر بیگانگان، جایگاه مشاوره و شکل گیری صحیح فرآیند تصمیمات مهم

سیاسی، نهاد ساماندهی انفاقات واجب و مستحب و پناهگاه مستضعفان و محل حل و فصل اختلافات و مشکلات فردی و اجتماعی مرکز تحکیم روابط اجتماعی و محل تقویت مشارکت اجتماعی در امور مختلف، پایگاه مهم فعالیت‌های فرهنگی اجتماعی و مرکز پیشگیری و کاهش بزهکاریهای اجتماعی، نماد حضور اجتماعی زنان، مائده بزرگ روح انسان در تداوم ایمان، تجسم اعلای فطرت خداجو، حضور نور در سیطره بی‌امان ظلمت در زمین، طواف دل در حریم الهی در احرام مناجات، سمبل صف‌بندی حق‌جویان توحیداندیش در برابر حق ستیزان ستم‌گر بوده است.

آری، در جهان هستی، مسجد، قلب تپنده معنویتی است که در فضای نورانی آن، آسمان و زمین به هم پیوند می‌خورد و انسان به عنوان گل سر سبد نظام هستی در آن رشد و تکامل می‌یابد. بدینسان مساجد ترجمان اندیشه و اعتقاد یک امت بلکه فریاد همه حنجره های پاک و خدایی است.

با تشکر و قدردانی از نامگذاری و برپایی هفته و اجلاس گرامی داشت مساجد، آنچه در پی می‌آید نخست نگاهی کوتاه به کارکردهای اساسی مسجد در طول تاریخ و در پایان پیشنهادهایی برای احیای آن کارکردها در دوران معاصر است که امید است با لطف خداوند هستی و همدلی همگان میسور گردد و با احیای آن کارکردها، از مساجد این موهبت بزرگ الهی متناسب با دوران معاصر، به خوبی بهره گرفته شود. ان شاء اللّه.

1 . مسجد پایگاه عبادت و تهذیب

اگرچه آسمان‌ها و زمین و هر چیزی که پرتوی از حیات و حرکت دارد، متعلق به خداوند است و آن چنان که قرآن کریم می‌فرماید: مشرق و مغرب حوزه اقتدار ذات پروردگار بوده و هر جا که رو کنیم خدا روبروی ما است، (وللّه المشرق و المغرب فاینما تولوا فثم وجه اللّه)⁽¹⁾و به قول امام علی علیه‌السلام جهان با همه گستردگی‌اش مسجد و عبادتگاه دوستداران حضرت حق است و هیچ محدودیتی از نظر زمان و مکان و جهت برای عبودیت و پرستش خداوند وجود ندارد. مع ذلک مسجد قداست، ویژگی و آداب مخصوص به خود را دارد.

نامگذاری مکان‌های مقدس عبادی از سوی خداوند و مسلمانان به مسجد، اشارتی بس زیبا به یکی از نقش و کارکردهای بی‌بدیل آنها دارد؛ کارکردی که معنی آیه کریمه «ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون»⁽²⁾را تحقق می‌بخشد. هدف آفرینش آدمی را میسر می‌سازد و زمینه تعالی به مقام خلیفه اللهی را فراهم می‌نماید.

مگر نه آن است که پیمودن مراتب سلوک تنها در پرتو عبادت و عبودیت میسر می‌شود و خلافت اللهی فقط از مسیر تسبیح و تقدیس و بندگی حضرت حق به دست می‌آید. پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «ما عبداللّه

بشی افضل من المشی الی بیتهً».⁽¹⁾

براساس آموزه‌های روایی، مسجد محبوب‌ترین مکان زمین نزد خدا، ریاض جنت⁽²⁾و میهمانسرای خداوند است، مؤمنان زائران آن و خداوند مزورش و براساس حقوق زیارت زائر خویش را گرامی می‌دارد؛ فرشتگان بر درب آن می‌نشینند و منتظران نماز در آن را در حال نماز و عبادت به حساب می‌آورند. زمین نیز با فرود آمدن گام‌های مسلمانی که به سوی مسجد گام بر می‌دارد و با او همدل و همنوا گشته، تسبیح حق را نثار صاحب قدم می‌کند. شاید به همین دلیل تعلق قلبی به مساجد موجب افزون شدن محبوبیت می‌گردد.⁽³⁾

پیامبر صلی‌الله علیه و آله نماز جماعت در مسجد را یکی از مواهب الهی به خود ذکر می‌کند و در روایات رفتن به مسجد جهاد و روندگان به مسجد برخودار از برات آزادی از آتش جهنم معرفی شده‌اند.⁽⁴⁾

ولی نمازگزاردن در خانه و عدم حضور در مسجد، ترک سنت پیامبر و موجب گمراهی دانسته شده است.⁽⁵⁾

شاید آیه کریمه «ان المساجد للّه فلاتدعوا مع اللّه احدا»⁽¹⁾نیز با پرهیز دادن آدمیان از رویکرد به مسایل مادی در مساجد، می‌خواهد این کارکرد بی‌بدیل را تثبیت کند و اخلاص و یگانه شدن آدمیان برای خدا را پی گیرد.

آری مسجد مجمع و کنگره انسانی و جلوه حضور و تبلور مشارکت مردمی و مظهر اقتدار ملی - دینی است. مسجد سنگر تجدید قوا و بازیابی آرامش خاطر و محفل به خود پرداختن و پیراستگی از وابستگی‌های دنیایی است. ارتباط انسان و خدا در مسجد چنان اوج می‌گیرد که به یقین «ادعونی استجب لکم» تحقق می‌یابد.

امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: «هر کس اراده برآورده شدن حاجت خویش را دارد، با تقدیم صدقه و خوشبو نمودن خویش، به مسجد رفته حاجت خویش را از خداوند طلب کند که برآورده خواهد شد».⁽²⁾

برابر روایات حضور در مسجد، همنشینی با ملایک است.⁽³⁾آری مسجد مناسب‌ترین مکان برای بازگشت به سوی خدا، توبه و استغفار بوده و هست. داستان ابالبابه و ستون توبه در مسجد نبوی اشارتی بس بلیغ به این کارکرد بسیار مهم مساجد دارد که از ذکر تفصیل آن خودداری می‌شود.

یکی از آثار مهم ارتباط انسان و خدا، آرامش روح و روان آدمی است که گمشده کنونی عصر تکنولوژی و ارتباطات است. در این راستا آرامش بخشی مساجد نکته‌ای در خور توجه است که در برخی از روایات بدان اشارت شده است.

افزون بر آن، آثار مبارک، حضور در مسجد در اوقات مختلف نماز، چنان بر جان آدمی تأثیرگذار است که فضایل بسیاری را برای آدمی رقم می‌زند. در این راستا، در پایان این بخش، به یک روایت از پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله علیه و آله بسنده می‌شود:

«من صل الفجر فی جماعه، ثم جلس یذکر اللّه عزوجل حتی تطلع الشمس کان فی الفردوس سبعون درجه، بعد ما بین کل درجتین کحضر الفرس الجواد المضمر سبعین سنه و من صلی الظهر فی جماعه، کان له فی جنات عدن خمسون درجه، بعد ما بین کل درجتین کحضر الفرس الجواد خمسین سنه و من صلی العصر فی جماعه، کان له کاجر ثمانیه من ولد اسماعیل کلهم رب بیت یعتقهم و من صلی المغرب فی جماعه، کان له کحجه مبروره و عمره مقبوله، و من صلی العشاء فی جماعه، کان له کقیام لیله القدر».⁽¹⁾

وسایل الشیعه: ج 8 ، ص 288 .

2 . مسجد، دانشگاه بزرگ علمی - تربیتی دین

از آن هنگام که پیامبر صلی‌الله علیه و آله برانگیخته شد تا با تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت جهالت و ظلم و ستم را برافکند، مسجد را به دانشگاه

گسترده‌ای بدل نمود که در آن مسلمانان در مراتب مختلف به آموختن و فراگیری قرآن و علوم اسلامی پرداخته و با سلوک و عبادت به کمال والای انسانی دست یابند.

تلاوت قرآن و بازخوانی آیات وحیانی بر مردمان و ارائه آموزه‌های اخلاقی مسجد را به دانشگاهی بی‌نظیر بدل نمود که هدف آن تنها تبیین برخی مفاهیم و آموزش برخی اصطلاحات نبود، بلکه هدف آموزش‌های آن، انسانی‌سازی و در یک جمله، پرواز دادن انسان از محیط خاک به مقام قرب و لقای خدا بود.

تاریخ نشانگر آن است که جلسات آموزشی پیامبر در مدینه از چنان جاذبه‌ای برخوردار بود که نمایندگان قبیله ثقیف از دیدن آنها یکه خوردند، از کوشش مسلمانان در فرا گرفتن احکام و معارف، انگشت تعجب به دهان گرفتند.

این نقش و کارکرد همچنان تا آغاز قرن چهارم اسلامی ادامه یافت. زیرا تا آن تاریخ غالبا مساجد در غیر اوقات نماز، حکم مدارس را داشت. اگرچه پس از آن تاریخ با ساخت مدارس و مراکز آموزشی به تدریج آموزش‌های رسمی به آن مراکز منتقل شد ولی مساجد همچنان تعلیم و تعلم قرآن، حدیث و معارف اسلامی را از راه خطابه و منبر ادامه دادند.

نکته بسیار جالب و قابل توجه آن است که در روایتی که به اسانید متعدد از شش تن از امامان، نقل شده است، یکی از وظایف و کارکردهای مهم مسجد، ارائه علم مستطرف یا مستظرف یعنی دانش نفیس و نو

معرفی شده است. علامه مجلسی علم مستطرف را دانستن بدیع و معرفتی که برای افراد تازه و طریف است، معنا نموده است.

افزون بر آن در این روایت دستیابی بر آیات محکم قرآن یا دانش اصول عقاید و استماع سخنانی که او را به سوی هدایت راهنمایی نموده یا از ضلالت و گمراهی باز می‌دارد، از مواهب، فوائد و آثار حضور در مسجد بیان شده است.⁽¹⁾

براستی مگر نه آن بود که پیامبر آیات را در مسجد برای مردم تلاوت می‌فرمود و هرگاه دو حلقه تفقه و تعلم در یک سو و در سوی دیگر حلقه ذکر و دعا را در مسجد می‌دید، بی‌درنگ به حلقه نخست می‌پیوست و می‌فرمود: «من برای آموختن مبعوث گشته‌ام!».

در روایات ثواب رفتن به مسجد برای تعلیم و تعلّم برابر حج و عمره کامل و تام ذکر شده است.⁽²⁾نقش مسجد در تربیت اخلاقی نیز به گونه‌ای است که در روایات به کارکرد مهم مصون‌سازی آدمی در برابر

گناه توسط مسجد تصریح شده است: «و من دخل المسجد امنت جوارحه ان یستعلمها فی المعصیة».⁽¹⁾

تشکیل کتابخانه در مسجد و فراهم ساختن زمینه مطالعه و پژوهش کارکرد معرفت آموزانه دیگر مساجد است که خوشبختانه تا هم‌اکنون اگر چه در حد ضعیفی ادامه یافته است.

بدون تردید کارکرد آموزشی مسجد فقط از طریقی معارفی که در مسجد آموزش داده می‌شود و با علم حصولی دریافت می‌گردد، محقق نمی‌شود، بلکه با آمادگی‌های روح که فضای معنوی و ملکوتی مسجد فراهم می‌سازد، می‌تواند از طریق کشف و شهود با علم حضوری نیز تحقق یابد؛ براین اساس مجاورت مسجد الحرام، مسجد نبوی و مساجد مهم دیگر چون مسجد کوفه و مسجد سهله و اعتکاف در مساجد دیگر از سوی برخی از ارباب معرفت پی‌گرفته می‌شد.

3 . مسجد، مرکز اصلی‌ترین تشکیلات حاکمیت سیاسی

به اعتراف همه پژوهشگران تاریخ، پیامبر با بنای مسجد مقدس نبوی، در حقیقت بنیان مرکزیت تشکیلات سیاسی خود را بر نهاد و به تعبیر برخی از پژوهندگان تاریخ، اساسا پیامبر تلاش سیاسی تشکیل حکومت خود را با ساختن مسجد آغاز نمود.

پس از آن نیز هماره مسجد بارزترین مرکز تحقق آیه کریمه

«و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی اللّه»⁽¹⁾بود. آری پیامبر اغلب شورای عالی سیاستگزاری کلان و خرد حکومت مقدس خویش را در مسجد تشکیل می‌داد و بدینسان بود که برتری سیاست‌های بنیاد شده

بر فضای ملکوتی مسجد را به همگان آموخت و الگویی بی‌نظیر برای همیشه تاریخ در اداره امور مردم پی‌نهاد. متون تاریخی را بنگرید، در طول دوران خلفا و به ویژه پس از قتل خلیفه سوم مردم در مسجد اجتماع نموده و با ذکر فضایل امام علی علیه‌السلام، به درب خانه آن حضرت هجوم آورده تا با او بیعت کنند.

بدون شک شکل‌گیری و هدایت انقلاب اسلامی از مساجد یکی از مصداق‌های روشن پیروی از آن اسوه حسنه و بی‌همانند است؛ امام خمینی رهبر فقید انقلاب اسلامی و بنیانگذار جمهوری اسلامی چه زیبا و جامع به این کارکرد مهم مسجد اشاره فرموده‌اند:

«مسجد محلی است که از مسجد باید امور اداره بشود. این مساجد بود که این پیروزی را با رأی ملت ما درست کرد».⁽²⁾

اهمیت سیاسی مساجد به گونه‌ای است که امام خمینی در سخنی دیگر می‌فرمایند: «پیروزی ما برای اداره مساجد است؛ مراکزی که مراکز بسط حقیقت اسلام است، بسط فقه است و آن مساجد است».⁽³⁾

گفتنی است اداره امور سیاسی از مساجد، اصول، ساختار تشکیلات اهداف، متد و روش‌های ویژه و خاصی دارد که با حاکمیت‌های دیگر تفاوت‌های چنان بنیادین را رقم می‌زدند که می‌توان گفت: تشابه آنان در اطلاق واژه حکومت بر همه آنها است و بس.

براستی خدا محوری، خدمت‌رسانی صادقه به مردم، ایجاد امنیت واقعی، رعایت حقوق، ساده زیستی و پرهیز از تکلف، قاطعیت براساس فرمان الهی، اعتمادسازی و ایثار کجا و ثروت مداری و زور محوری کجا؟ اکنون نیز نمی‌توان مصداقی زیباتر از مساجد برای تحقق دقیق مردم سالاری دینی و تعامل دولت و ملت یافت!

گفتنی است در نظریه‌های سیاسی معاصر که پشتوانه اصلی و بنیادین حکومت‌ها، مردم معرفی می‌شوند، مسجد به عنوان همایش و گردهمایی دائمی روزانه مسلمانان یکی از مراکز اصلی قدرت سیاسی جوامع اسلامی است که متأسفانه به این نقش و کارکرد عظیم توجهی در خور و متناسب مبذول نشده است.

گفتنی است انجام امور حسبه که هم‌اکنون بخشی از وظایف شهرداری، نیروی انتظامی و دادستانی را در بر می‌گیرد در مسجد صورت می‌گرفت و محتسب برای رسیدگی به این امور در مسجد جامع شهر حضور می‌یافت.

4 . مسجد جایگاه قضاوت و گسترانیدن عدالت

برپا داشتن مردمان به عدالت یکی از مأموریت‌های اصیل پیامبران بوده است. برهمین اساس در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدگی به بسیاری از مسایل حقوقی در مسجد صورت می‌پذیرفت. این سنت در دوره خلفا نیز ادامه یافت. دکه القضای مسجد کوفه که کیفیت حضور امام علی علیه‌السلامدر آن نیز قابل توجه بوده است، شاهد و یادآور قضاوت‌های عدالت محور و شگفت‌انگیز امام علی علیه‌السلام بوده است.

در دوران‌های سپس تر، اگرچه به دلیل پیچیدگی‌های اجتاعی در این راستا فراز و نشیب‌های بسیاری طی شده است، اما باز هم کم و بیش این کارکرد مهم توسط مساجد ادامه یافته است. به عنوان نمونه در دوران خلفای فاطمی و حکومت‌های مختلف عراق و دمشق قاضی القضات در کنار مسجد جامع سکونت می‌یافت و در آن به رسیدگی امور قضایی و حقوقی می‌پرداخت.

5 . مسجد ستاد فرماندهی جهاد و سنگر دفاع

در صدر اسلام تحریض مؤمنان برای حضور در جنگ و فراخوان لشکریان اسلام به سوی جهاد، بسیج عمومی مسلمانان برای جهاد با کفار، تشکیل شورای نظامی و طراحی و برنامه‌ریزی عملیات در مسجد صورت می‌پذیرفت و مسجد حرکت و تلاش آفرین بود.

مسجد نه تنها به نقطه عزیمت جهاد، بلکه نقطه فرود آن نیز بوده

است. پیامبر پس از بازگشت از جهاد نخست به مسجد رفته، پس از اقامه دو رکعت نماز به خانه خود می‌رفتند.

6 . مسجد پایگاه بزرگ تمدن و فرهنگ اسلامی

در دوران نبوی انشاء شعر از سوی ادیبان مسلمان و اصلاح آن توسط پیامبر در مسجد صورت می‌پذیرفت و محفل ادبی برگرفته از آموزه‌های اسلامی، مسجد را به کانون رشد و تعالی ادب دینی بدل نمود.

علاوه بر آن رویکرد مشتاقانه هنرمندان مسلمان به ثبت ذوق هنر دینی خود در معماری مسجد، این خانه‌های خدا را به مجلای هنر و تمدن زیبای مسلمانان بدل ساخته است و اکنون هیچ پژوهشگری نمی‌تواند بدون مراجعه به مساجد به مطالعه هنر اسلامی بپردازد؛ به همین جهت حفظ آثار هنری مسلمان نیز از طریق مساجد صورت پذیرفته است.

براین اساس مسجد در طول تاریخ پایگاه وحدت دل‌ها برای اسلامی کردن فرهنگ جامعه و عامل درک صحیح و تعمیق و رشد فرهنگ اسلامی در میان جوامع بوده است.

7 . مسجد عامل بهبود ارتباطات اجتماعی

یکی از نقش و کارکردهای مهم مسجد در طول تاریخ، تنظیم، اصلاح و بهبود ارتباطات اجتماعی بوده است زیرا شکل‌گیری دوستی در فضای ملکوتی مسجد و تحکیم وحدت و همدلی آحاد یک محل با حضور در

مسجد رقم می‌خورد. آشنایی با یکدیگر، در یک صف سر به سجده عبودیت حق نهادن، آشنایی با امکانات و مشکلات یکدیگر و تلاش برای حل آن نه تنها پیوندهای عمیق عاطفی را مستحکم می‌سازد، بلکه بر فضای کلی مناسبات اجتماعی تأثیری بس عمیق و نیکو می‌نهد. همگان می‌دانیم که دوست در شکل‌گیر شخصیت و سعادت آدمی بویژه در دوران جوانی و نوجوانی تأثیر اساسی دارد. در روایات یکی از حداقل‌های آثار رفتن به مسجد یافتن دوستی نیکو و الهی بر شمرده شده است.

آری مسجد حلقه اتصال خدا با مردم از یک سو و حلقه اتصال مردم با مردم از سوی دیگر و حلقه اتصال مردم با حکومت از سوی سوم است.

همه می‌دانیم که اکنون یکی از مشکلات کنونی جوامع بشری فقدان روابط، مناسبات صحیح اجتماعی است که می‌توان آن را در جوامع اسلامی از طریق مساجد درمان نمود.

8 . مسجد، نماد حضور اجتماعی زنان

در عصر بعثت و در محیطی که وجود زن با دیدگاهی کژ اندیشانه، ننگ و عار تلقی می‌شد.⁽¹⁾پیامبر صلی‌الله علیه و آله افزون بر تلاش برای تغییر دیدگاه جهانیان با فراخوان زنان به حضور در مسجد و توصیه مزدان به عدم

ممانعت از حضور آنان، گام‌های نخستین فضاسازی لازم برای حضور و مشارکت اجتماعی زنان را برداشت.

برخورداری زنان از تعالیمی که در مسجد ارائه می‌شد و پرسش‌هایی که از پیامبر می‌نمودند، سطح آگاهی‌های زنان را افزون ساخت و زمینه لازم برای احقاق حقوق واقعی زنان را فراهم ساخت و با محقق نمودن بیعت با زنان در مسجد، مشارکت اجتماعی زنان را برای جهانیان آشکار ساخت.

ضرورت احیای نقش و کارکردهای مساجد

اکنون که جامعه بشری پس از تجربه مکاتب و ایسم‌های بشری، از آنها طرفی نبسته و از شعارهای توخالی آنها خسته شده است و تلخ کامی فقدان معنویت را با عطشی التهاب آمیز، تجربه نموده و و همچنان با تشنه کامی در پی یافتن پاسخ پرسش‌های عمیق خویشتن است! اکنون که جامعه بشری در پی مناسبات نوینی است که ارتباط وی را با مبدا هستی برقرار ساخته و معاد او را در بهترین شکل ممکن رقم بزند، اکنون که چهره کریه فقر، آدم‌کشی، استثمار، استعمار، استحمار در قالب‌های نوین همچنان چالش بزرگ بشریت قرن معاصر است، اکنون که اکثر حاکمان جهان معاصر در زیر لوای شعارهای آزادی و حقوق بشر، عدالت را فدای منفعت می‌کنند و ظالمانه بر مردم حکم می‌رانند، اکنون که در ظلمات فضای فرهنگی مبتنی بر سکس و خشونت، بشریت نیاز به بازگشت به خویشتن برای یافتن آرامش معنوی را به شدت احساس می‌کند،

ضرورت احیای نقش و کارکردهای مختلف مساجد بیش از گذشته، محسوس می‌باشد. بنابراین احیای کارکردهای عظیم مساجد یک ضرورت انسانی اسلامی است و می‌تواند راه نجات بشریت معاصر باشد.

بدین‌سان باید مساجد به همان کیفیت پیشین و در عالی‌ترین شکل ممکن مورد بهره‌برداری قرار گیرند و به عنوان مهمترین سنگر حفظ اسلام و انقلاب اسلامی در خدمت دین و ترویج و نشر معارف و فرهنگ غنی اسلام و پیام و رهنمودهای حیات بخش ائمه معصومین علیهم‌السلام و تأمین سعادت و ارتقای اندیشه و فرهنگ مسلمین و صیانت از دستاوردهای انقلاب و خون‌های شهیدان باشند.

راهکارهای احیای نقش و کارکردهای مساجد در دوران معاصر

برای احیای مجدد نقش و کارکردهای اساسی پیشین مساجد می‌بایست اقداماتی را در چهار حوزه ذیل، به اجرا گذاشت که فقط به آنها اشاره می‌شود:

الف: ساماندهی و مدیریت

1 . یکی از مشکلات اساسی کنونی، عدم وجود یک سازمان منظم برای سرپرستی تمامی امور مساجد است؛ زیرا وجود تشکیلات موازی که هر یک به نحوی در امور مساجد خود را دارای مسؤولیت و حق اعمال نظر می‌داند مشکلات بسیاری را ایجاد نموده است. براین اساس پیشنهاد

می‌شود «سازمان مساجد» تشکیل و سازمان اوقاف، وزارت ارشاد اسلامی، سازمان تبلیغات اسلامی و بسیج با هماهنگی این سازمان فعالیت‌های خود در مساجد را شکل دهند.

2 . تشکیل شورای عالی مساجد متشکل از رئیس جمهور، مدیر حوزه علمیه قم، وزیر فرهنگ و ارشاد، رئیس سازمان تبلیغات اسلامی، رئیس دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، رئیس شورای سیاست‌گزاری ائمه جمعه، رئیس سازمان ملی جوانان و رئیس سازمان مساجد و سه تن از ائمه جماعات موفق و آشنا به مسائل و مشکلات ائمه جماعات.

3 . ساماندهی، برنامه‌ریزی همه جانبه و مدیریت منظم امور مختلف مساجد.

ب: مسؤولان و کارگزاران مساجد

1 . تأسیس دانشگاه مسجد برای تربیت کادر مورد نیاز مساجد همچون امام جماعت، خادم، مبلغ، موذن و معلم قرآن کریم.

2 . تهیه و تدوین نظام گزینشی، آموزشی و خدماتی برای همه مسؤولان و کارگزاران مساجد و ارائه یک برنامه مداوم برای آنان.

3 . تهیه و تنظیم و پیش‌بینی و تأمین بودجه مناسب برای پرداخت حقوق افرادی که در مساجد به کار گمارده می‌شوند.

4 . بررسی وضع موجود کارگزاران مسجد و باز نشسته کردن

ص: 61

کارگزاران پیر و از کار افتاده و جایگزین نمودن انسان‌های آموزش دیده به جای آنان.

5 . برگزاری اردو، همایش و کارگاه‌های آموزشی مقطعی برای

کلیه مسؤولین و کارگزاران مساجد.

ج : عمران، امور ساختمانی، بهداشت و هزینه جاری مساجد

1 . تأسیس مساجد متناسب با جمعیت مناطق جدید و همچنین در میان راه‌های ارتباطی بین شهرها و در نظر گرفتن بودجه آن در هر سال در بودجه عمومی کشور.

2 . توسعه فضای مساجد متناسب با توسعه فضای شهرسازی در کشور.

3 . طراحی نقش‌های تیپ در مساحت‌های مختلف مشتمل بر امکانات جانبی، متناسب با نیازهای جدید.

4 . اختصاص بخشی از بودجه فرهنگی کشور به تأمین هزینه‌های مساجد در مناطق فقیرنشین.

5 . توجه جدی به زیباسازی و نظافت، سرویس‌های بهداشتی، نور، وسایل گرمایشی و سرمایشی و تهویه مطبوع.

6 . تأمین هزینه‌های جاری همچون آب و برق و گاز بویژه در مناطق فقیرنشین.

د : نهادینه ساختن نقش و کارکردهای مساجد به شکل قانونی

1 . ضرورت تدوین قوانین و آئین نامه‌هایی که در آن بخشی از نقش‌های اجتماعی و مدنی به مساجد واگذار شود.

2 . تدوین برنامه جامع آموزش قرآن در مساجد برای کلیه سنین و ایجاد کلاس‌های مختلف علمی در مساجد براساس یک برنامه دقیق متناسب با نیازهای جوانان برای بازگرداندن نقش آموزشی مساجد.

ص: 147

3 . تجهیز کتابخانه‌ها و تشکیل نوارخانه و ارائه فیلم‌های آموزشی و لوح‌های فشرده قرآنی و دینی.

4 . تشکیل شورای حل اختلاف در مساجد مرکزی هر محله، برای خاتمه بخشیدن به اختلافات محلی.

5 . جمع‌آوری کمک‌های نقدی و غیرنقدی و تحت پوشش قرار دادن نیازمندان محلی، با هماهنگی کمیته حضرت امام قدس‌سره، بهزیستی، سازمان تأمین اجتماعی و ... .

در پایان هشدار امام مسجدیان را بشنویم که فرمود:

«از فانتوم‌های آمریکایی نترسید، از خالی شدن مساجد بترسید!».

والسلام علیکم و رحمه‌اللّه و برکاته.

ص: 163

ص: 164

مسجد؛ نماد وحدت و همگرایی مسلمانان

اشاره

عزّت‌اللّه واعظی

اتحاد و یکپارچگی، وحدت کلمه و همبستگی مسلمانان موضوعی است که همواره مورد توجه و توصیه خدا و رسول و سفارش اکید پیشوایان معصوم دین علیهم‌السلام بوده است؛ چنان‌که حضرت حق در کتاب هدایتش، قرآن، همه پیروان دین حنیف را به تقوای حقیقی و ثبات قدم در اسلام و اتحاد، اجتماع و اعتصام به ریسمان محکم الهی فرا می‌خواند و از اختلاف و تفرقه نهی و آثار زیانبار و پیامدهای ناگوار آن را بیان می‌کند و می‌فرماید:

« یَاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُم مُسْلِمُونَ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُوا».⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از

ص:165

خدا بترسید - آنچنان که شایسته خدا ترس بودن است - تا نمیرید جز به دین اسلام و همگی به رشته محکم دین خدا (قرآن و عترت) چنگ زنید و به راه‌های متفرق نروید.

مسجد؛ محور وحدت مسلمانان

در اسلام، عوامل وحدت و همگرایی مسلمانان فراوان است که در ذیل به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

1 . وحدت حول محور ارزش‌های انسانی؛

2 . وحدت حول محور ایمان؛

3 . وحدت حول محور اسلام؛

4 . وحدت حول محور امامت و ولایت؛

5 . وحدت حول محور مسجد.

مساجد؛ مراکز هدایت و عبادت

مسجد نخستین خانه‌ای است که برای هدایت و عبادت و پرستش پروردگار عالم در زمین و کسب آرامش بنا شده است.

« إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَهُدیً لِلْعَالَمِینَ فیه آیات بینات مقام ابراهیم و من دخله کان آمنا»؛⁽¹⁾اولین خانه‌ای که در زمین برای

ص: 166

عبادت و نیایش مردم تأسیس شد خانه‌ای است که در مکه بنا گردید که آن خانه مشحون از برکت و موجب هدایت جهانیان است و در آن نشانه‌های روشن خداپرستی و توحید است؛ از جمله مقام ابراهیم، و هر کس در آن داخل شود امان یابد.

آری! کعبه، مسجدالحرام و یا هر مسجد دیگر که به نام خدا و برای خدا تأسیس شده و می‌شود باید در خدمت مردم و بندگان او باشد

و آنچه که در خدمت بندگان خدا و توده‌های مردم باشد برای خدا محسوب می‌گردد.

مساجد خانه‌های خدا در زمین و محل عبادت پروردگار و بهترین عبادتگاه بندگان خدا و کانون آرامش و قداست و معنویت می‌باشند.

مساجد از آن خدا و مردم بندگان خدایند، و خانه خدا متعلق به همه بندگان است؛ چنان‌که در آیات و روایاتی چند به این حقیقت اشاره شده است.

« وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»؛⁽¹⁾به‌درستی که مساجد از آن خداست. پس در آن احدی را با خدا نخوانید و کسی یا چیزی را در ردیف خدا در مقام عبادت و پرستش قرار ندهید و یا حاجت نخواهید.

عبادت و بندگی و سرسپردگی تنها خدای را سزاست و تعظیم و سجده بایسته اوست:

ص: 167

« یَاأَ یُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ».⁽¹⁾ما اینکه مراد از مساجد در آیه 17 سوره جن چیست، تفاسیر گوناگونی از سوی مفسران ذکر گردیده است؛ از جمله: مکان‌هایی به‌عنوان «مسجد» از آن یاد می‌شود و مصداق اتم و اکمل آن مسجدالحرام می‌باشد. مصادیق دیگر آن، مساجد مختلف در هر کوی و برزن است و مصادیق گسترده‌تر آن، تمام نقاط زمین و امکنه‌ای است که مؤمنان در آنجا نماز می‌خوانند و برای خدا سجده می‌کنند، چنان‌که نبی خاتم صلی الله علیه و آله فرمود:

«جعلت لی الارض مسجدا و طهورا»؛⁽²⁾جاهای زمین برایم سجده‌گاه و وسیله طهارت (تیمم) برای من قرار گرفته است. بنابراین، زمین متعلق به همه انسان‌ها و مساجد از آنِ همه بندگان مؤمن خداست.

اولین بناکننده مسجد

نخستین بناکننده مسجد در عالم، آدم ابوالبشر علیه‌السلام بود. برابر آنچه که در منابع اسلامی می‌خوانیم و تاریخ اسلام به ما بازگو می‌کند، کعبه که در زیر عرش پروردگار قرار دارد، دو هزار سال پیش از خلقت آدم علیه‌السلام به عنوان کانون عبادت و مطاف فرشتگان در زمین بوده است و با آفرینش آدم علیه‌السلام و پیدایش او در زمین، این خانه به‌دست او بنا شد در حالی که هیچ خانه‌ای

ص: 168

در اطراف کعبه وجود نداشت و بنای این مسجد سبب گردید تا مردم به تدریج در اطرافش اجتماع کنند و در نخستین مسجد روی زمین به عبادت و راز و نیاز بپردازند.

پس از حضرت آدم علیه‌السلام ، در جریان طوفان نوح علیه‌السلام بنای کعبه و مسجدالحرام آسیب دید تا آنکه به وسیله ابراهیم خلیل‌الرحمان تجدید بنا گردید. بعدها با گذشت زمان، با راهنمایی برگزیدگان الهی مسجدالحرام توسعه یافت؛ چنانکه منصور دوانیقی، خلیفه عباسی، بر اثر کثرت حجاج تصمیم گرفت مسجدالحرام را توسعه دهد. از این روی، از مردمی که در اطراف مسجدالحرام خانه داشتند، خواست که خانه‌هایشان را خریداری کند، ولی آنان به هیچ قیمتی حاضر به فروش نشدند. منصور در تنگنا قرار گرفت، در این باره از امام صادق علیه‌السلام سؤال کرد.

امام علیه السلام در پاسخ فرمود: غمگین مباش، در این رابطه دلیل روشنی در کتاب خدا هست که می‌توانی به آن استدلال کنی.

پرسید: کدام دلیل؟

امام صادق علیه‌السلام فرمود: به آیه «ان اول بیت وضع للناس...»استدلال کن؛ زیرا خداوند در این آیه می‌فرماید:

نخستین خانه‌ای که برای مردم ساخته شد، خانه کعبه بود. بنابراین، اگر ساکنان اطراف کعبه، پیش از بنای کعبه خانه ساخته بودند، آن‌ها می‌توانستند خانه‌هایشان را نفروشند، ولی وقتی تأسیس و ساخت کعبه جلوتر بوده، حریم آن تا آنجا که مورد نیاز مؤمنان و زائران بیت اللّه الحرام باشد، متعلق به کعبه است.

ص: 169

نخستین اقدام پیامبر صلی الله علیه و آله

نخستین اقدام رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از هجرت به مدینه، ساختن مسجد برای اجتماع مردم بود.

پیامبر و همراهان در مسیر هجرت از مکه به مدینه، روز دوشنبه 12 ربیع‌الاول به قبا، در دو فرسخی مدینه، مرکز قبیله بنی‌عمرو بن عوف رسیدند و در منزل بزرگ قبیله (مکثوم بن الهدم) فرود آمدند. گروهی از مهاجرین و انصار نیز در انتظار مرکب رسول خدا صلی‌الله علیه و آله بودند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله تا آخر هفته در آنجا توقف داشتند و در همین فاصله کوتاه، پیامبر «مسجد قبا» را برای قبیله بنی‌عوف پایه‌گذاری فرمودند.⁽¹⁾

مساجد؛ محل اجتماع نخبگان جامعه

مسجد محل اجتماع بزرگان قبایل و نیکان و نخبگان جامعه است.

«عن ابی عبداللّه علیه‌السلام قال یا فضل لا یأتی المسجد من کل قبیله الا وافدها و من کل اهل بیت الا نجیبها، یا فضل لا یرجع صاحب المسجد باقلّ من احدی ثلاث خصال اما دعاء یدعوا به یدخله‌اللّه به الجنه و اما دعاء یدعوا به فیصرف اللّه عنه به بلاء الدنیا و اما اخ یستفیده فی اللّه».⁽²⁾

ص: 170

امام صادق علیه السلام فرمود: به مسجد نمی‌آید از هر قبیله‌ای، مگر نماینده آنان و از هر خانواده‌ای، مگر بهترین آنان. ای فضل، از مسجد کسی مراجعت نمی‌کند، مگر آنکه دست‌کم سه چیز به دست می‌آورد:

1 . دعایی کرده که خدا به برکت آن دعا او را وارد بهشت می‌نماید.

2 . دعایی نموده که خداوند بلایی را از او در دنیا رفع می‌کند.

3 . دوست و برادری به‌دست می‌آورد که به او در مسیر رضای خدا فایده می‌رساند.

مساجد؛ مرکز حضور فراگیر

یکی دیگر از جلوه‌های «مسجد؛ نماد وحدت و همگرایی مسلمانان»، حضور افراد خیرخواه و صاحبان درک و فهم و دلسوز به سرنوشت جامعه است.

از نظر پیشوایان دین اسلام، مسلمانان که اهل مسجد نبوده و در قبال سرنوشت جامعه احساس مسؤولیت نمی‌کنند، سایر مسلمانان نباید با آنان اختلاط و معاشرت داشته باشند.

چنان‌که از امام صادق علیه‌السلام نقل شده که فرمود:

«ان امیرالمؤمنین علیه‌السلام بلغه انّ قوماً لا یحضرون الصلوة فی المسجد فخطب فقال: ان قوماً لایحضرون الصلوة معنا فی مساجدنا فلا یواکلونا ولا یشاربونا ولا یشاورونا ولا یناکحونا ولا یاخذوا من فیئنا شیئاً او یحضروا

ص: 171

معنا صلوتنا جماعه و انی لاوشک ان آمر لهم بنار تشتعل فی دورهم فاحرق علیهم او ینتهون.

قال: فامتنع المسلمون عن مؤاکلتهم و مشاربتهم و مناکحتهم حتی حضرو الجماعه مع المسلمین».⁽¹⁾

به امیرالمؤمنین علیه السلام خبر رسید که گروهی از مسلمان‌ها در نماز جماعت مسجد حاضر نمی‌شوند. آن بزرگوار برای مردم خطبه‌ای ایراد کرد و فرمود: گروهی در نماز با ما حاضر نمی‌شوند و در اجتماع ما مسلمانان حاضر نمی‌گردند با آنکه خود را مسلمان و نمازخوان می‌دانند (و ظاهراً هم اهل نماز بودند، ولی در مسجد و جماعت شرکت نمی‌کردند) نباید با آنان همسفره و هم غذا شد و یا با آنان چیزی نوشید و با آنان نباید مشورت نمود و به آنان نباید زن داد و یا از آنان زن گرفت و نباید از آنچه از بیت‌المال در دست ماست، استفاده کنند مگر آنکه با ما در نماز جماعت مسجد شرکت نمایند.

نزدیک است اگر از کار خود دست برندارند فرمان دهم تا خانه‌های آنان را با آتش بسوزانند.

مساجد؛ محل اعتکاف

«اعتکاف» از جمله عبادات بسیار ارزشمند جمعی است که تحت شرایطی باید حتماً در مسجد برگزار شود، آن‌هم مسجد جامع که از اجتماع باشکوه‌تری برخوردار است؛ چنان‌که امام ششم علیه‌السلام فرمود:

ص: 172

«لااعتکاف الاّ فی مسجد جماعه قد صلّی فیه امام عدل بصلوة جماعة».⁽¹⁾

اعتکاف محقق نمی‌شود، مگر در مسجد جامع که امام عادلی در آن نماز جماعت می‌خواند.

مساجد؛ معبد عبادت جمعی

یکی دیگر از زیباترین و شکوهمندترین جلوه‌های وحدت و همگرایی مسلمانان برپایی نماز جماعت در مسجد است که در فرهنگ اسلام چیزی از آن بالاتر و با اهمیت تر نیست.

نماز جماعت که عبادت دسته‌جمعی است، نمایشگر شکوه و اقتدار و تجلی وحدت و هیبت مسلمانان می‌باشد. مسلمانان در اجرای فرمان پروردگار عالم صرف‌نظر از تفاوت‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در صفوفی متحد و به‌هم فشرده، در کنار یکدیگر در پیشگاه حضرت باری تعالی، به عبادت و نیایش می‌پردازند. این عبادت جمعی پیراسته از شائبه فاصله‌های طبقاتی و امتیازات نژادی و رنگ و زبان به حدی ارزشمند و پرفضیلت است که مقدار ثواب آن قابل احصاء نمی‌باشد! چنان‌که به روایت ابی‌سعید خدری در حدیثی نسبتاً مفصل از رسول خدا صلی‌الله علیه و آله نقل شده که پیامبر فرمود:

پس از نماز ظهر، جبرییل با هفتاد هزار فرشته نزد من آمد و گفت:

ص: 173

ای محمد صلی‌الله علیه و آله پروردگارت به تو سلام می‌رساند و دو هدیه که آن‌ها را به هیچ‌یک از پیامبران قبل از تو نداده، برای شما فرستاده است.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: آن دو هدیه چیست؟

جبرییل گفت: سه رکعت در نماز شب (دو رکعت شفع و یک رکعت وتر) و نمازهای پنج‌گانه را به جماعت خواندن.

پیامبر صلی الله علیه و آله به جبرئیل فرمود: خداوند چه پاداشی برای امت من در نماز جماعت قرار داده است؟

جبرئیل گفت:

«اذا کانا اثنین کتب اللّه لکلّ واحد بکل رکعه مائه و خمسین صلاة، و اذا کانوا ثلاثه کتب اللّه لکل منهم بکل رکعه ستمائه صلاة، و اذا کانوا اربعه کتب اللّه لکل واحد بکل رکعه الفا و مائتی صلاة، و اذا کانوا خمسه کتب اللّه لکل واحد بکل رکعه الفین و اربعمائه صلاة.

و اذا کانوا سته کتب اللّه لکل واحد منهم بکل رکعه اربعه آلاف و ثمانمائه صلاه. و اذا کانوا سبعه کتب اللّه لکل واحد منهم بکل رکعه تسعه عشر آلالف و ستمائه صلاة، و اذا کانوا ثمانیه کتب اللّه لکل واحد منهم بکل رکعه تسعه عشر الفا و مائتی صلاة، و اذا کانوا تسعة کتب اللّه تعالی لکل واحد منهم بکل رکعه سته و ثلاثین الفا و اربعمائه صلاة، و اذا کانوا عشر کتب اللّه تعالی لکل واحد بکل رکعة سبعین الفا والفین و ثمانمائه صلاة فان زادوا علی العشره فلو صارت السماوات والارض کلها قرطاسا و البحار مدادا، و الاشجار اقلاما، و الثقلان مع الملائکه

ص: 174

کتابا، لم یقدروا ان یکتبوا ثواب رکعه واحده».⁽¹⁾

اگر در نماز جماعت، نمازگزاران دو نفر باشند، خداوند برای هرکدام از آنان در هر رکعت ثواب یکصد و پنجاه نماز می‌نویسد، و اگر سه نفر بودند، برای هر یک رکعت ثواب 600 رکعت نماز، و اگر چهار نفر بودند، یک هزار و دویست نماز، و اگر پنج نفر بودند، دو هزار و چهارصد و اگر شش نفر بودند، چهار هزار و هشتصد نماز و اگر هفت نفر بودند، نه هزار و ششصد نماز، و اگر هشت نفر بودند، نوزده هزار و دویست، و اگر نه نفر بودند پاداش سی و شش هزار و چهارصد نماز (در نامه اعمال آنان) نوشته و ثبت می‌کند، پس اگر تعداد نمازگزاران به جماعت از مرز ده نفر بگذرد، اگر همه آسمان و زمین کاغذ شوند و همه دریاها مرکب شده و درختان قلم شوند و جن و انس و فرشتگان نویسنده گردند، هرگز قادر نخواهند بود ثواب یک رکعت از نماز جماعت را بنویسند.

جالب است که حتی اگر نماز به جماعت، در منزل اقامه شود و افراد به دلیل بی‌رغبتی به مسجد و بی‌اعتنایی به اجتماع مسلمانان، بدون هیچ‌گونه عذر موجهی از شرکت در مسجد خودداری ورزیده باشند، نماز جماعت‌شان ارزشی نخواهد داشت، چنان‌که از امام هشتم

علیه‌السلام نقل شده که فرمود:

«من صلی فی بیته رغبه من المسجد فلا صلوة له ولا لمن صلی معه الامن

ص: 175

عله تمنع من المسجد».⁽¹⁾

کسی که در خانه‌اش نماز بگذارد و به نماز جماعت در مسجد به خاطر بی‌میلی نسبت به مسجد شرکت نکند، نمازش نماز نیست و نماز کسانی هم که به او اقتدا کرده‌اند ارزشی ندارد، مگر آنکه نیامدشان

به مسجد به دلیل موجهی باشد که از رفتنشان به مسجد منعشان نموده باشد.

مساجد؛ کانون تفاهم و همدلی

از دیگر نمادهای وحدت مسلمانان با محوریت مساجد این است که مسجد کانون تفاهم و نزدیک شدن دل‌ها به هم و مرکز با خبر شدن مؤمنان از حال برادران دینی و رسیدگی به مشکلات یکدیگر است.

این امر به حدی حایز اهمیت است که در صدر اسلام اگر مسلمانی چند روز به مسجد نمی‌آمد، رسول خدا صلی‌الله علیه و آله با اصحابش به سراغ او رفته وجویای حالش می‌شدند،اگرمشکلی داشت، مشکلش را حل می‌فرمودند.

اساساً یکی از انگیزه‌های تجمع مسلمانان در مرکزی به نام مسجد برای دفع و رفع مشکلات آحاد جامعه اسلامی و اصلاح امور مسلمانان است. در سیره عملی پیشوایان معصوم علیهم‌السلام نیز نمونه‌های گره‌گشایی و حل مشکلات مردم فراوان به چشم می‌خورد که حکایت زیر از جمله

ص: 176

آن است:

«قال میمون بن مهران کنت جالساً عندالحسن بن علی علیه‌السلام فاتاه رجل فقال له یابن رسول اللّه، ان فلانا علی مال و یرید ان یحبسنی فقال علیه‌السلام و اللّه ما عندی مالٌ فاقضی عنک.

قال: فکلمه.

قال: فلبس نعله فقلت له یابن رسول اللّه انسیت اعتکافک؟ فقال له لم انس و لکنّی سمعت ابی علیه‌السلام یحدث عن جدی رسول اللّه صلی الله علیه و آله انه قال: من سعی فی حاجه اخیه المسلم فکانما عبداللّه عزوجل ستة آلاف صائماً نهاره قائماً لیله».⁽¹⁾

میمون بن مهران می‌گوید با امام مجتبی علیه‌السلام نشسته بودیم، امام در مسجد معتکف بود، مردی آمد و عرض کرد: ای پسر رسول خدا! فلانی از من مالی طلبکار است و از من شکایت کرده و قصد دارد مرا به زندان بیفکند.

امام حسن علیه‌السلام فرمود: به‌خدا سوگند مالی نزد من نیست تا دین تو را ادا کنم. آن شخص گفت: ای پسر رسول خدا پس بیا با او حرف بزن بلکه به احترام شما به من مهلت دهد.

راوی می‌گوید:

امام بلافاصله حرکت کرد و کفش خود را پوشید. من گفتم:

ص: 177

ای پسر رسول خدا، آیا فراموش کرده‌ای که معتکف هستی؟ فرمود: خیر ولکن از پدرم، از قول رسول خدا صلی‌الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود: هر کسی که در برآورده شدن حاجت برادر مسلمانی سعی و تلاش نماید، گویا نه هزار سال خدا را عبادت کرده؛ عبادتی که روزها را روزه داشته و شب‌ها را تا صبح به نماز مشغول بوده است.

مساجد حقیقی

ناگفته نماند مسجدی نماد وحدت و مرکز تجمع مسلمانان خواهد بود که برابر آموزه‌های وحیانی، دارای دو شرط اساسی باشد.

الف : بنیان و شالوده آن از آغاز پاک و پاکیزه بوده و برای تحقق هدفی مقدس تأسیس شده باشد.

ب : دست‌اندرکاران و گردانندگان و اداره‌کنندگانش، انسان‌هایی با ایمان و وارسته و درستکار باشند.

چنان‌که خداوند حکیم در قرآن می‌فرماید:

« لاَتَقُمْ فِیهِ أَبَداً لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجَالٌ یُحِبُّونَ أَن یَتَطَهَّرُوا وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ»⁽¹⁾هرگز در آن مسجدی که بر پایه هوای نفس بنا شده به عبادت برنخیز! آن مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده شایسته‌تر است که در آن به عبادت بایستی، در

ص: 178

آن مردانی هستند که دوست می‌دارند پاکیزه باشند و خداوند پاکیزگان را دوست دارد.

مسجد ضرار

دشمنان با توجه به ظرفیت‌ها و کارکردهای مسجد و نقش عمیق و گسترده و تأثیرگذاری شگرف آن، برای ایجاد اختلاف و تفرقه در میان مسلمانان، علاوه بر روش مقابله مستقیم، به شیوه مذهب، علیه مذهب که ترفند دشمنان اسلام از دیرباز تا به امروز بوده، بهره جسته و یا اقدام به تأسیس مراکز دینی و یا مسجد می‌نمایند. در طول تاریخ و حتی امروزه نیز در گوشه و کنار ایران و جهان این سنت سیئه ادامه داشته و دارد که هدف پلید آنان پاشیدن بذر تفرقه در میان مسلمانان می‌باشد. چنان‌که فلسفه تأسیس مسجد ضرار در عهد رسول اللّه همین بوده است.

عده‌ای از منافقین نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدند و اجازه خواستند مسجدی نزدیک مسجد قبا در مدینه بسازند تا افراد ناتوان و بیمار و سالخورده در آن نماز بگذارند!

آنان از پیامبر صلی‌الله علیه و آله که عازم جنگ تبوک بود، خواستند که در مسجدشان نماز بگذارد! در بازگشت از جنگ تبوک نیز قبل از ورود رسول‌خدا صلی‌الله علیه و آله به مدینه، به استقبال حضرت آمده و درخواست نمودند که پیامبر صلی‌الله علیه و آله به مسجد آنان برود. جبرئیل بر پیامبر صلی‌الله علیه و آله نازل شد و پرده از کار آن‌ها برداشت و نیت شوم آنان را بیان داشت. پس از آن پیامبر دستور داد مسجد مزبور را آتش زده و بنای باقی‌مانده آن را ویران نمایند و جای

ص: 179

آن را محل ریختن زباله‌های شهر قرار دهند! در این رابطه قرآن می‌فرماید:

« وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرَاراً وَکُفْراً وَتَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَاداً لِمَنْ حَارَبَ اللّهَ وَرَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَلَیَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلاَّ الْحُسْنَی وَاللّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ»؛⁽¹⁾گروهی دیگر از مخالفان، کسانی هستند که مسجدی ساختند به قصد اضرار به مسلمین و تقویت کفر و ایجاد تفرقه میان مؤمنان و کمین‌گاهی برای کسانی که با خدا و پیامبرش از قبل مبارزه کرده بودند و آن‌ها سوگند یاد کرده‌اند که انگیزه‌ای جز نیکی و خدمت نداشته‌ایم، اما خداوند گواهی می‌دهد که آن‌ها دروغگویند.

تلاش دشمنان

فلسفه ظهور و رخ نمودن متنبیان فرصت‌طلب و فریبکاری همچون مسیلمه‌کذاب‌وسجاح‌نصرانی‌که‌قبل‌وبعدازظهورپیامبرعظیم‌الشأن اسلام، در برابر پیامبران و برگزیدگان راستین الهی رخ نمودند و نیز پیدایش

مذاهب گوناگون استعماری در برابر مذهب حقه، جز این نبوده است که به نام دین و گرایش‌های مذهبی تدریجاً افکار و اندیشه مردم را مطابق طرح‌های شیطانی‌شان جهت داده و مردم را در مسیر دلخواهشان سوق دهند.

ص: 180

با سیری در روش‌ها و شیوه‌های «نئوکلئیالیسم» به ویژه پس از «رنسانس» در مغرب زمین، برای مقابله با اسلام بخصوص در دهه‌های اخیر (دهه‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران)، درمی‌یابیم که این همه گفته‌ها و نوشته‌ها و کتب ضاله علیه اسلام و مذهب تشیع و تحریف عقاید مسلمانان که بعضاً به عنوان کتاب سال جوایز هنگفتی هم دریافت می‌دارند و متأسفانه برخی از روشنفکر نماهای مرعوب و وابسته که ژست علمی به خود گرفته و با استخدام چند واژه علمی و بزک کرده، آواگر اندیشه آن‌ها در مراکز علمی - آموزشی و رسانه‌های جمعی داخل کشور می‌شوند و مباحثی همچون: پلورالیسم دینی، سکولاریسم، قرائت‌های جدید و متنوع از دین، صراط‌های مستقیم، فردی و خصوصی بودن دین، استفاده از عقل جمعی برای اداره اجتماع، و... را طرح می‌نمایند، همه و همه بدان جهت است که از طریق به‌بازی گرفتن عقاید و باورهای مردم بتوانند موجبات وهن دین و القای ناکارآمدی دین را فراهم نمایند.

بنابراین، یکی از حربه‌های مؤثر در مقابله با دین و ایجاد تفرقه در میان مسلمانان، ساختن مسجد برای کوبیدن مسجد و ایجاد شکاف در صفوف مسلمانان است؛ چنان که مسجد ضرار در صدر اسلام به همین منظور پایه‌گذاری گردید و رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور ویرانی آن را صادر فرمود. از این رو، هر مسجدی که موجب تفرقه بین مسلمانان شود مسجد ضرار است و باید ویران گردد.

ص: 181

ستمکارترین انسان‌ها

و هر کس که سعی در کمرنگ کردن کارایی مساجد و کاستن رونق و آبادانی آن‌ها و نیز ایجاد تفرقه و اختلاف و شکستن وحدت و اخوت اسلامی و از بین بردن اتحاد و همبستگی مسلمانان را داشته باشد از ستمکارترین افرادی است که مانع ذکر خدا و سبب گسستن رابطه بندگان با خدا می‌شود؛ چنان‌که می‌فرماید:

« وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَسَعَی فِی خَرَابِهَا أُولئِکَ مَا کَانَ لَهُمْ أَنْ یَدْخُلُوهَا إِلاَّ خَائِفِینَ لَهُمْ فِی الدُّنْیَا خِزْیٌ وَلَهُمْ فِی ا لاْخِرَةِ عَذَابٌ عَظِیمٌ»؛⁽¹⁾و کیست ستمگرتر از آنکه از بردن نام خدا در مساجد جلوگیری می‌کند و سعی در ویرانی آن‌ها دارد؟ شایسته نیست که آن‌ها جز با ترس و وحشت وارد این اماکن بشوند و مسلمانان باید دست آنان را از این اماکن مقدس کوتاه سازند، بهره آن‌ها در دنیا خواری و رسوایی و در قیامت عذاب عظیم است.

این گناه بزرگ و ظلم عظیم از آن جهت است که کاستن رونق مساجد سبب آبادی بتکده‌ها شده و خلوت کردن و تخریب پایگاه‌های توحید و اتحاد موجب رشد و توسعه کفر و شرک و الحاد و فساد و انحراف و انحطاط در جامعه می‌گردد که این خود بزرگترین ظلم نسبت به انسان‌هاست.

ص: 182

بهترین افراد

احادیث و روایات فراوانی‌درخصوص مساجد از حضرات معصومین علیهم السلام در جوامع روایی نقل شده که اگر کسی مسجدی بسازد و چراغی در آن روشن کند و در نظافت و پاکیزگی آن اهتمام ورزد و در رونق و آبادانی آن بکوشد و... دارای چه اجر و ثواب مضاعف ویژه‌ای خواهد بود، که برای پرهیز از اطاله کلام از ذکر آن‌ها خودداری می‌شود.

از سوی دیگر، اهالی مسجد که با عدم حضور گسترده و پرشور خود موجب از رونق افتادن مسجد می‌شوند و یا با سستی و سهل‌انگاری در مسجد حاضر می‌گردند، مورد نکوهش قرار گرفته‌اند.

این موضوع در فرهنگ اسلام تا آنجا حایز اهمیت است که خداوند حکیم در قرآن کریم، مؤمنان را از اینکه کفار و مشرکان و حتی مسلمان‌های تارک‌الصلوة و آنان که در عمل، متعهد و پای‌بند به احکام و دستورات الهی نیستند به «عمارت» مساجد بپردازند نهی نموده است؛ چنان‌که می‌فرماید:

« مَا کَانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَن یَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللّهِ شَاهِدِینَ عَلَی أَنْفُسِهِم بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِی النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ»؛⁽¹⁾مشرکان حق ندارند مساجد خدا را آباد کنند در حالی که به کفر خویش گواهی می‌دهند، آنان اعمالشان تباه و بی‌ارزش است و در آتش جاوید جهنم خواهند ماند.

ص: 183

شرایط سازندگان و اداره‌کنندگان مساجد

از آیه مزبور استفاده می‌شود که مشرکان و بت‌پرستان حق ورود به مساجد و مشارکت در مرمت و تعمیر و ساخت و ساز و تأسیس بنای ساختمان مساجد را ندارند و کلیه امور مساجد باید به دست خود مسلمانان باشد و دست‌های آلوده و ناپاک، چه به ظاهر مسلم و غیر مسلم که به دلیل ریاست‌طلبی یا کسب شهرت و یا تفوق‌طلبی و نفوذ اجتماعی و یا هر انگیزه غیرخدایی دیگر اقدام به ساخت و ساز تعمیر و نگهداری از مساجد می‌نمایند، کوتاه شود.

و در جای دیگر می‌فرماید:

« إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَی الزَّکَاهَ‌وَلَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَی أُولئِکَ أَن یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ»؛⁽¹⁾همانا مساجد خدا را کسی آباد می‌کند که به خدا و روز جزا ایمان داشته باشد و نماز را برپا دارد و زکات را بپردازد و از کسی جز خدا نمی‌ترسند و امید است چنین کسانی از جمله هدایت‌یافتگان باشند.

در این آیه شریفه پنج شرط اساسی برای سازندگان و دست‌اندرکاران مساجد بیان شده که آبادکنندگان مساجد باید از مؤمنان به مبدأ و معاد بوده و خود اهل نماز باشند و زکات بپردازند و جز از خدا از

ص: 184

هیچکس هراس و واهمه‌ای نداشته باشند.

از شرط پنجم (ولم یخش الا اللّه) چنین استنباط می‌شود که مساجد و متولیان و دست‌اندرکاران آن نباید وامدار احدی باشند، تحت تأثیر هیچ مقام و قدرتی قرار نگیرند و جز رضای خدا و مصلحت مسلمانان چیزی را در نیت و عمل خویش دخالت ندهند.

کارکردهای مساجد در گذشته و حال

جلوه‌های دیگر از نماد وحدت بودن مساجد این است که مساجد، هم در صدر اسلام و هم در انقلاب اسلامی ایران، مراکز تصمیم‌گیری‌های کلان و سرنوشت ساز بوده‌اند.

در عصر پیامبر صلی‌الله علیه و آله ، مساجد علاوه بر اینکه محل عبادت و دعا و پرستش پروردگار یکتا بوده‌اند، دارای کارکردهای مهم دیگی نیز بوده‌اند که از آن جمله می‌توان به کانون اجتماعات عمومی، مرکز تعلیم و تربیت، محل شور و تصمیم‌گیری، کانون انتخابات و بیعت، محل قضاوت، ستاد جنگ و آموزشگاه نظامی و محل اعزام نیروهای مسلح برای جنگ، مرکز اطلاع‌رسانی، پناهگاه غربا و مردم در مواقع ضروری و کارکردهای گوناگون دیگر اشاره کرد.

رسول خدا صلی‌الله علیه و آله هرگاه امر مهمّی اتفاق می‌افتاد، از مردم دعوت می‌کرد تا به مسجد بیایند. آن حضرت مشکلات را با مردم در میان

ص: 185

می‌گذاشت و از صاحبان فکر و اندیشه نظرخواهی می‌نمود و پس از آن تصمیم می‌گرفت.

مساجد و انقلاب اسلامی ایران

در جریان انقلاب اسلامی ایران نیز به تأسّی از پیامبر عظیم‌الشأن اسلام، حرکت اصلاحی و انقلابی علیه نظام طاغوتی شاهنشاهی از مساجد آغاز گردید. مساجد علاوه براینکه محل عبادت مؤمنان و کانون نشر حقایق سیاسی و مرکز اطلاع‌رسانی و بیان اخبار و رویدادهای سیاسی - اجتماعی ایران و جهان بودند، مهد تربیت هسته‌های مقاومت در برابر رژیم خونخوار پهلوی نیز به حساب می‌آمدند.

پس از شکستن طاغوت و پیروزی انقلاب اسلامی و برپایی نظام اسلامی در ایران، کمیته‌های انقلاب برای ساماندهی امور و اداره کشور و حفظ دستاوردهای انقلاب در مساجد تشکیل شدند و انتخابات مهم و سرنوشت‌ساز متعدد و تصمیم‌گیری‌های کلان برای سرنوشت کشور در مساجد برگزار گردیدند.

در هشت سال دفاع مقدس نیروی مقاومت بسیج در مساجد تولد یافتند نیروهای رزمنده از مساجد سازماندهی شده و به خطوط مقدم نبرد اعزام می‌گردیدند و جبهه‌ها با تلاش شبانه روزی نیروهای مؤمن و متعهد مسجدی پشتیبانی می‌شدند.

ص:186

پس از خاتمه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران اسلامی و شکست مفتضحانه حزب کافر بعث عراق و حامیان جنایتکار آنان، به‌ویژه شیطان بزرگ، امریکای متجاوز، باز نیروهای وفادار به خط امام و راه نورانی شهدا از مساجد سازماندهی شده و به خیابان‌ها می‌آمدند و با فریاد توفنده مرگ بر امریکا و مرگ بر منافق، به یاوه‌گویی‌ها و عربده‌کشی‌های سردمداران متجاوز و زورگو پاسخ دندانشکن داده و وفاداریشان را به اسلام و انقلاب اسلامی و ولایت فقیه و راه و آرمان امام قدس‌سرهو شهدا اعلام می‌کردند و دشمنان را در طرح‌ها و توطئه هایشان ناکام می‌گذاردند.

مساجد و امروز و فردای انقلاب

امروزه مساجد مهم‌ترین سنگرهای حفظ انقلاب، حکومت اسلامی و کشور می‌باشند و جز از نیروهای مرتبط با مسجد نمی‌توان انتظار داشت که در برابر هجمه بیگانگان سینه سپر کنند و مال و جان خویش را در مسیر عزت و شرف و در راه خدا فدا نمایند.

این حقیقت را دشمنان اسلام به خوبی دریافتند که مسجد چگونه جایگاهی است و حضور مردم، بویژه جوانان تا چه حد حایز اهمیت و سرنوشت‌ساز است. از این‌رو، لذا با تمام عِدّه و عُدّه و تلاش فزاینده به میدان آمده تا با به‌کارگیری شیوه‌ها و ترفندهای مختلف، مردم، بخصوص جوانان را از مساجد جدا سازند، با ایجاد شایعه و پاشیدن

ص: 187

تخم نفاق و بذر اختلاف و ایجاد جاذبه‌های متنوع سراب گون سر راه جوانان، آنان را از مساجد دور نموده و به سمت کژاندیشی و انحراف و انحطاط اخلاقی و بزهکاری و ناهنجاری‌های رفتاری سوق دهند.

ضرورت بازنگری و تجدیدنظر

و این هشدار جدی است که بازنگری و تجدید نظر همه دلسوزان بویژه مسؤولان نظام اسلامی در حفظ مساجد، این سنگرهای اسلام و انقلاب و کانون‌های صیانت از افکار و عقاید و رفتار مردم بویژه نسل جوان و نوجوان را امری ضروری است.

ص: 188

مسجد الاقصی در گذر تاریخ

اشاره

مرکز اسناد ومطالعات راهبردی

موقعیت جغرافیایی

شهر قدس در طول 35 درجه و سیزده دقیقه شرقی گرینویچ و عرض 31 درجه و 47 دقیقه شمالی قرار دارد. این شهر در سلسله تپه‌هایی که دامنه‌های آن از غرب به شرق امتداد یافته‌اند، واقع است. ارتفاع آن از سطح دریا بین 72 و 830 متر و فاصله آن از دریای مدیترانه 52، از دریای سیاه 22 و از دریای سرخ 250 کیلومتر می‌باشد.

راه‌هایی که قدس را به دیگر شهرهای فلسطین و کشورهای عربی متصل می‌کند عبارتند از: عکا (150 کیلومتر)، نابلس (65 کیلومتر)، الخلیل (36 کیلومتر)، یافا (62 کیلومتر)، غزه (92 کیلومتر)، عمان (88 کیلومتر)، دمشق (290 کیلومتر)، بیروت (388 کیلومتر)، قاهره (528 کیلومتر) و بغداد (865 کیلومتر).

ص:189

اکتشافات باستان‌شناسان نشان می‌دهد که هسته اصلی (موقعیت) شهر قدس روی تپه‌های «ضهور» (طور یا تپه اوفل) - که از جنوب شرقی قدس شریف، مشرف بر روستای سلوان است و مساحت آن حدود 55 هکتار می‌باشد - قرار دارد. ساکنان این منطقه آب مورد نیاز خود را از چشمه «ام درج» واقع در ناحیه شرقی تپه‌های ضهور فراهم می‌کنند. امروزه مناطقی همچون ارتفاعات بیت زیتون (بزیتا) در شمال شرقی، و ارتفاعات حرم (مدریا) در شرق و ارتفاعات صهیون در جنوب غربی در داخل محوطه‌ای قرار دارند که به قدس قدیم معروفند. مساحت آن حدود یک کیلومتر و اماکن مقدسه ادیان سه‌گانه در آنجا واقع است.

قدس از موقعیت استراتژیکی و جغرافیایی خوبی برخوردار است و خطوط دفاعی طبیعی، این شهر را در موقعیت مناسبی قرار داده است. اطراف شهر را دشت‌هایی فرا گرفته است؛ از جمله دشت جهنم در شرق، که به دشت سلیمان نیز معروف است، دشت یهوشافات، دشت مریم و دشت جبانین در غرب و دشت ربابه در جنوب و جنوب غربی. از ناحیه شمال نیز یک زمین صاف و هموار به قدس شریف متصل می‌شود. از این رو، تمامی حملات نظامی در ناحیه شمال قدس صورت گرفته است و این شهر نیز حملات نظامی خود را از این منطقه آغاز می‌کرده است. فاتحان این شهر نیز از ناحیه شمال وارد این شهر می‌شدند؛ بخت‌النصر و اسکندر و بومبی و عمر بن خطاب هنگام فتح این شهر، از ناحیه شمال وارد آن شدند.

از سوی دیگر، عامل طبیعی شهر قدس، از آن قلعه محکمی ساخته

ص: 190

که اطراف آن را کوه‌ها احاطه کرده‌اند. این کوه‌ها دارای ویژگی‌های خاص هستند؛ مدافعان را از حمله دشمنان با خبر ساخته و فرصت کافی را برای آن‌ها فراهم می‌کنند تا ساکنان بتوانند پیش از رسیدن دشمن به شهر، با آنان روبه‌رو شوند. جبل‌الزیتون در ناحیه شرقی آن قرار دارد و از ناحیه غرب نیز سلسله جبال اطراف شهر را احاطه کرده است. مرتفع‌ترین آن‌ها کوه ساموئل نبی می‌باشد که مشرف بر سرازیری‌های غربی و چشم‌انداز سواحل (مناطق ساحلی) فلسطین است. کوه مشارف (سکوبس)، که از ناحیه شمالی قدس مشرف بر منطقه‌ای است که به رام‌اللّه منتهی می‌شود، به دلیل چشم‌انداز و منظرگاه زیبای شهر به این نام معروف گشته است. طور، دریای سیاه و منطقه کرک نیز این ارتفاعات مشاهده می‌شوند. اما مرزهای جنوبی نیز بر روی کوه مکبر که مشرف بر منطقه جنوبی و بیت‌لحم است، قرار گرفته است. چون عمر بن الخطاب به مدت یک ساعت روی این کوه ایستاد و نوای اللّه اکبر سر داد، این کوه به نام «مکبر» معروف گشت.

با ازدیاد جمعیت، شهر نیز به موازات آن گسترش پیدا کرد، ساختمان‌ها به خارج از محدوده شهر امتداد یافتند و محله‌های زیبایی که به قدس جدید معروف گشتند، تأسیس شدند. به علاوه، توابع جدیدی نیز به شهر ملحق گردیدند. روستاهایی مانند شعفاط، بیت حنینا، سلوان، عین کارم، دیریاسین و قسطل، از جمله توابع قدس قدیم به‌شمار می‌روند. بر روی آن کوه‌ها محله‌های زیبایی ساخته شد؛ مثل محله مشارف (مشرف بر کوه مشارف)، محله قطمون (مشرف بر کوه قطمون) و محله مکبر (نزدیک کوه مکبر).

ص: 191

نام‌های قدس

حوادث تاریخی قدس با نام متعدد آن شهر مقدس در کتاب‌های تاریخی ذکر شده است. عرب کنعانی 5000 سال پیش قدس را بازسازی کرد و آن را «اورسالم» نامید. سالم منسوب به سالم یا شالم به معنای صلح است و «اور» واژه‌ای سومری است که به‌معنای شهر می‌باشد. این نام به امت‌های دیگر نیز منتقل شد و نزد یهود به «یروشالایم» و فراعنه به «شوامام» و یونان و روم به «هیروسولیما» و نزد غربی‌ها به «جروسالم» شهرت یافت.

در قرن دوازده پیش از میلاد، بنی‌اسراییل به سرزمین کنعانیان هجوم آوردند. قبیله عربی کنعانی که از همان آغاز در شهر قدس و کوه‌های اطراف آن مستقر شده بودند، با بنی‌اسراییل جنگیدند. در آن زمان شهر قدس به شهر «یبوس» معروف شده بود. این نام را، که نام رییس قبیله کنعان بود، یوشع، رهبر بنی‌اسراییل، انتخاب کرد. وقتی که یهود درسال 997 پیش ازمیلاد به‌فرماندهی حضرت داود علیه‌السلاموارد شهر شدند، این شهر به شهر داود معروف شد و داود آن را به عنوان پایتخت حکومت خود برگزید.

نام «داود» که بر شهر قدس اطلاق شده بود، دوام زیادی نیاورد؛ چرا که نام اورشلیم جایگزین آن شد و حتی پس از پایان حکومت یهود که 73 سال طول کشید، این نام همچنان نزد فارس‌ها، یونانی‌ها و رومی‌ها، که به ترتیب بر این منطقه حکومت کردند، رواج داشت. این نام همان‌گونه که قبلاً ذکر گردید، تحریف شده اورسالم - اورشالیم

ص: 192

عربی است.

در سال 135 میلادی امپراتور روم این شهر را ویران و ساکنانش را آواره کرد و نام آن را به «ایلیا کابیتولینا» به معنای خانه خدا تغییر داد. با وجود اینکه کنستانتین، امپراتور روم، نام قدیمی این شهر را دوباره زنده کرد، عرب‌ها آن را با نام قدس شریف، یعنی مکان مقدس و پاک از هر گناه و شرک، می‌شناسند. و این نام‌ها در قرآن و سنت ذکر شده‌اند.

اماکن مقدس

شهر قدس از جایگاه بزرگی نزد مسلمانان، مسیحیان و یهودیان برخوردار است؛ که قدس زادگاه ادیان سه‌گانه بوده و بسیاری از پیامبران و انبیا در قدس به سر می‌بردند یا به نحوی با آن در ارتباط بودند.

این موضوع از حقایق تاریخی به شمار می‌آید و داستان‌ها و روایت‌های متعددی درباره آن‌ها نقل شده و نمی‌توان آن را با ادلّه تاریخی اثبات کرد؛ از جمله می‌توان به ارتباط حضرت ابراهیم، یعقوب، اسحاق، عیسی، یحیی، زکریا و صالح با بیت‌المقدس اشاره کرد. روایت‌ها و داستان‌های بسیاری درباره ارتباط میان قدس و خانه آدم و نوح و سام نقل شده است. در روایتی آمده است که حضرت آدم علیه‌السلام در غاری بین قدس و مسجد حضرت ابراهیم به خاک سپرده شد. همچنین روایت شده که کشتی حضرت نوح پس از طی مسافتی بر بیت‌المقدس رسید و به اذن خداوند زبان گشود و گفت: ای نوح! این بیت‌المقدس و محل سکونت انبیا (و فرزندان تو) می‌باشد. و آمده است که سام بن نوح این منطقه

ص: 193

را ساخته و بر آن حکومت کرد و به «ملکی صادق» ملقّب گشت. از عبداللّه بن عمر نیز روایت شده که انبیا بیت‌المقدس را ساختند و در آن زیستند و یک وجب از آن نیست مگر اینکه پادشاهی بر روی آن سجده کرده باشد و مقاتل بن سلیمان نیز گفته هر وجب از آن، محل سجود انبیا و پیامبران و فرشتگان بوده است.

ایمان به پیامبران و رساله‌های آسمانی، از اصول عقیده اسلامی است. دین اسلام برای تصدیق ادیان آسمانی پیش از خود آمد. در آیه 3 و 4 سوره آل‌عمران آمده است: « نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتَ-بَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِیلَ مِن قَبْلُ هُدیً لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ» و در آیه 13 سوره شوری نیز آمده « شَرَعَ لَکُم مِنَ الدِّینِ مَا وَصَّی بِهِ نُوحاً وَالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَی وَعِیسَی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلاَ تَتَفَرَّقُوا فِیهِ» با توجه به این آیات می‌توان اماکن مقدس را به شرح ذیل معرفی کرد:

الف) مسجد الاقصی: دومین مسجدی است که حضرت ابراهیم بعد از کعبه آن را ساخت. الاقصی یعنی دورتر و به‌معنای دور از مکه و مسجدالحرام است.

ب) مسجد صخره: این مسجد دارای تاریخ قدیمی است. حضرت ابراهیم علیه‌السلام این مکان را محل عبادت خود قرار داد.

حضرت یعقوب علیه‌السلام پس از مشاهده نوری از نواحی آن، مسجدی در آن بنا کرد که به مسجد صخره معروف شد. یوشع علیه‌السلام «قبه زمان»

ص: 194

یا «خیمه اجتماع» را که قبلاً حضرت موسی علیه‌السلام تأسیس کرده و محراب آن را حضرت داود ساخته بود، بنا کرد. حضرت سلیمان علیه‌السلام نیز در زمان خود معبدی را که به نامش معروف شد در آنجا بنا نهاد و پیامبر اسلام در شب اسرا از بالای آن به آسمان عروج کرد.

ج) دیوار براق: دیواری است که ناحیه غربی اطراف مسجدالاقصی را احاطه کرده و جزئی از حرم به حساب می‌آید. پیامبر اکرم صلی الله‌علیه و‌آله در شب اسرا و معراج، اسب براق خود را در همین مکان بسته بود. یهود آن را دیوار مبکی می‌نامند. این دیوار از بقایای (بت) قدیمی که هیرودوس آن را در سال 18 ق.م ساخته بود و تیتوس آن را در سال 70 درهم کوبید، می‌باشد. از این رو، این مکان را مقدس دانسته و زیارت می‌کنند.

اما از نظر مسیحیان، پس از این‌که روم‌ها در اطراف مسجدالاقصی صلیبی را کشف کردند، در سال 335 به دستور ملکه هیلانا در همان مکان کلیسایی ساخته شد. آنان معتقدند این صلیب همان صلیبی است که حضرت عیسی علیه السلام با آن به‌دار آویخته شد و از مهم‌ترین اماکن مقدس آن‌ها به‌شمار می‌آید و در کنار دیوار براق واقع است.

هیکل سلیمان نیز از جمله اماکن مقدس یهودیان به شمار می‌رود و صهیونیست‌ها تا امروز آن هیکل را در ارتفاعات قدس و اطراف مسجدالاقصی جستجو می‌کنند.

ص: 195

عصرهای تاریخی

کنعانیان در هزاره چهارم پیش از میلاد به دلیل خشکسالی از جزیره‌العرب به سوی سرزمین شام هجرت کردند و در نواحی جنوب شرقی (اردن) و جنوب فلسطین و سواحل جنوب غربی آن اقامت گزیدند. منطقه‌ای که کنعانیان ساکن آن شدند به سرزمین کنعان معروف شد و شامل نوار ساحلی صیدا و غزه و از سواحل غربی دریای سیاه تا نواحی شرقی و شمال دریاچه طبریا تا جنوب چاه سبع می‌شود.

کنعانیان به قبایل متعددی تقسیم شدند و هرکدام از این قبایل مکان خاصی را برای خود برگزیدند. آنان که موفق به تشکیل یک دولت نشدند، دارای تمدن بودند. تحقیقات تاریخی نشان می‌دهد که قبیله یبوسی اولین قبیله‌ای بود که به‌سال 2500 پیش از میلاد ساکن شهر قدس و اطراف آن شدند.

روایت‌هایی که در تورات آمده از «ملکی صادق» پادشاه یبوس که حکومت (شالیم یا سالیم) را به‌دست گرفته بود، یاد می‌کنند. او با حضرت ابراهیم رابطه دوستی داشت و با گروهی از دوستانش معتقد بودند که خداوند، یکتا آفریننده زمین و کمالات آسمان‌هاست و حرم قدس را پرستشگاه خود قرار داده بود و قربانی‌های خود را روی سنگ

مقدس انجام می‌داد. در تورات و انجیل از او به عنوان اولین کسی که حرم را مقدس شمرده و یکی از اولیای خدا (غیب‌گوی خدای تعالی) یاد می‌کنند.

تحقیقات تاریخی و باستانی نشان می‌دهد که نسل کنعانیان در

ص: 196

فلسطین بریده نشد، بلکه همچنان بر سرزمین قدس حکومت می‌کردند و یا حکومت‌هایی آمدند که بر آن‌ها حاکم شدند و به هر حال، حتی پس از اختلاط با مسلمانان همچنان اکثریت جمعیت و ساکنان آن منطقه بودند و تعدادی از آنان نیز از صفحه تاریخ محو شدند.

1 - عصر فرعون (حکومت فرعون)

فراعنه مصر تا آغاز قرن شانزده پیش از میلاد بر قدس حکومت کردند. نفوذ مصر در قدس قریب دویست سال به طول انجامید. این شهر در معرض حملات بادیه‌نشینان (خابیرو) قرار گرفت تا اینکه «عبدی خیبا» والی مصر مجبور شد از «اخناتون» درخواست کمک نماید، ولی اخناتون از ارسال کمک به وی خودداری کرد. حاکم مصر در زمان سیتی اول (1301 - 1317) پیش از میلاد به مصر بازگشت. در یکی از نامه‌هایی که عبدخیبا به اخناتون نوشته، آمده است: ساکنان این شهر پس از حملات خابیرو مجبور به ترک دیار خود شده و به سوی کوه‌ها و برخی به مصر پناه بردند.

2 - حکومت یهود

یهود در قرن دوم پیش از میلاد و در سال 977 یا 1000 ق.م به فلسطین هجوم بردند، حضرت داود علیه‌السلام موفق شد این شهر را به تصرف خود درآورد و نام خود را بر آن اطلاق نماید و قصر و دژهایی در آن بسازد.

ص: 197

سپس حضرت سلیمان، که در قدس به دنیا آمد و در آنجا بزرگ شد، پس از پدرش به مدت چهل سال براین سرزمین حکومت کرد و زیارتگاهی در محل عبادت «ملکی صالح» ساخت. این هیکل که برای تمامی یهودیان بود، پس از وفات سلیمان علیه‌السلام تنها به عده معدودی از یهود اختصاص یافت. در زمان رحبعام بن سلیمان، این دولت به چند ایالت تقسیم شد و نام داود نیز از شهر حذف شد و نام قدیمی آن، یعنی اورسالم، دوباره شهرت یافت. حدود بیست پادشاه در طی 337 سال بر این سرزمین حکومت کردند که بیشتر آن‌ها به دست اقوام خود به قتل رسیدند. قدس در زمان حکومت یهود شاهد حملات متعددی بود به طوری‌که دشمن بارها به آن حمله کرد و اموال مردم را چپاول کرد. بی‌بند و باری و فساد دینی و بت‌پرستی میان ساکنان رواج پیدا کرد. در آن هنگام اکثر ساکنان از قبایل یبوس، کنعان و عمور بودند.

3 - حکومت فارس‌ها

در زمان صدقیا بن یوشا، بخت‌النصر به سوی قدس لشکرکشی کرد و شهر را محاصره نمود؛ ساکنان یهودی آن و پادشاه را اسیر و به بابل در عراق اعزام کرد و شهر را ویران ساخت و هیکل را به آتش کشید و سوریه و فلسطین را به تصرف خود درآورد. کوروش در سال 538 ق.م به یهودیان اجازه داد به قدس باز گردند. کوروش که تحت تأثیر همسرش، به خاطر نسبتی که با پادشاهان یهود داشت، هیکلی جدید را به نام خود (هیکل کوروش) ساخت. این هیکل که علی‌رغم مخالف

ص: 198

ساکنان جنوب فلسطین و شام ساخته شد، تا زمانی که هیرودوس ساخت هیکل جدید را آغاز کرد، پابرجا ماند.

4 - حکومت یونانی‌ها

اسکندر مقدونی در سال 332 ق.م بر قدس چیره شد. ساکنان یهود از وی استقبال کرده و به سرعت فضیلت ایرانیان را به فراموشی سپردند. پس از مرگ اسکندر، حکومت این شهر در زمان خلفایش به حکومت‌های دیگر متصل شد و تحت تأثیر تمدن یونان قرار گرفت. در سال 165 ق.م پادشاه سلوکی‌ها در سوریه (آنتیوخوس چهارم) هیکل را ویران و یهود را به بت‌پرستی (دین یونان) وادار کرد که در نتیجه آن، انقلاب مکابی‌ها رخ داد و یهود در ایجاد فتنه و آشوب و جنگ و خونریزی پیروز شدند و تقریباً به نوعی حکومت خودکفا دست یافتند.

5 - حکومت روم‌ها

پس از دوره‌ای شورش و فتنه، در سال 63 ق.م بومبی، رهبر روم‌ها، شهر بیت‌المقدس را به تصرف خود درآورد و به تابعیت امپراطور رم درآمد. فارس‌ها در سال 40 ق.م دوباره قدس را به تصرف خود درآوردند، ولی روم‌ها موفق شدند پس از دو سال مجددا قدس را از چنگ ایرانیان درآورند و هیرودوس را بر آنجا حاکم کنند و نیز به رغم امتیازاتی که رومی‌ها به ساکنان یهود داده بودند، مردم در قدس شورش

ص: 199

کرده و آتش فتنه را در شهر برافروختند تا این‌که این امر منجر به دخالت رومی‌ها شد. رومی‌ها در سال 71 میلادی به قدس حمله کردند و به غارت و سرکوب این فتنه پرداختند، ولی کاری از پیش نبردند و ساکنان یهود برای بار دیگر در سال‌های 115 و 132 خاطرات آشوب و فتنه را در شهر زنده کردند و موفق شدند شهر را به سلطه خود درآورند. نهایتا «هادریان» در سال 135 میلادی آتش این فتنه را پس از ویرانی و کشتار مردم و به اسارت گرفتن آنان، خاموش کرد. هادریان اقامت در قدس را فقط به مسیحیانی که اصالتا یهودی نبودند، تجویز کرد. همچنین به «ایلیا» دستور داد به هیچ کس از یهودیانی که در نقاط مختلف بودند در قدس اجازه سکونت ندهد. تا اینکه امپراتور کنستانتین ورود آنان را سالی یکبار برای زیارت، تجویز کرد. بدین ترتیب، رومیان در هر مرتبه قدس را ویران کردند و یهودیان هزار سال از قدس محروم بودند و در زمانی که روم در سال 395 به دو بخش تقسیم شد، قدس به ضعف و ناتوانی مبتلا شد و ایرانی‌ها در سال 614 میلادی موفق شدند قدس را اشغال نمایند. کلیسای قیامت و صومعه‌های آن از این آشوب‌ها در امان نبود و تعداد قربانیان این ناحیه به 60 هزار نفر رسید. این وضع طولی نکشید تا اینکه «هرکل» در سال 672 میلادی بر ایرانیان غلبه کرد و صلیب را از آنان باز ستاند و حکومت قدس را بار دیگر به رومی‌ها واگذار کرد.

6 - عصر اسلامی اول

پس از چهارماه جنگ بین سپاه اسلام و فرمانده قدس، «صفرونیوس» از

ص: 200

ابوعبید جراح، فرمانده سپاه اسلام خواست تا از عمر بن خطاب دعوت کند و شخصاً قدس را به آنان واگذار نماید. عمر بن خطاب در سال 636 میلادی از طریق جبل‌المکبر وارد قدس شد. بین آن‌ها و مسیحیان پیمانی بسته شد که به موجب آن آزادی دینی مسیحیان در قدس به ازای پرداخت جزیه تضمین شد و طبق آن وثیقه‌ای که به «العهد العمریه» معروف شد میان آن‌ها منعقد گردید. مسیحیان در تمام این دوره‌ها از آزادی‌های کامل همه جانبه در سایه حکومت اسلامی برخوردار بودند، کلیساهای خود را حفظ و عمل به‌دین خود را با اختیار کامل انجام می‌دادند.

پس از عمر بن خطاب تعداد زیادی از تابعین و صحابه و سایر مسلمانان به قدس روی آوردند. برخی برای فتح و برخی به قصد اقامت و زیارت و برخی دیگر به قصد اقامت موقت پیش از ادای حج به قدس آمدند و بدین ترتیب، اسلام به سرعت گسترش یافت و شهر قدس حال و هوای اسلامی به خود گرفت.

خلفای اموی و عباسی به شهر قدس اهتمام ورزیده و شهر در این دوره دارای منزلت و عنایت خاصی بود و قدس در ابتدای قرن دوم هجری شاهد یک حرکت علمی قابل ملاحظه بود و بسیاری از دانشمندان و پیشوایان از نقاط مختلف در آنجا سکونت اختیار کردند. این شهر همچنین شاهد جنبش و تحولات زیادی بود و تعداد زیادی از پزشکان معروف نیز از این شهر برخاستند.

ص: 201

7 - عصر صلیبی

اختلافات بین سلجوقیان و فاطمی‌ها برسر سرزمین شام از یک سو و درگیری‌های داخلی بین پادشاهان سلجوقی از سوی دیگر، زمینه حمله صلیبی‌ها به بیت‌المقدس را فراهم کرد. صلیبی‌ها توانستند بیت‌المقدس و بخش‌های وسیعی از سرزمین شام را اشغال کنند تا اینکه قدس به دست آن‌ها سقوط کرد و بدین ترتیب، دوره اول اسلامی، که تا پانصد سال امتداد داشت، پایان یافت و جنگجویان در این حمله کشتار فجیعی در شهر مرتکب شدند. به ویژه در منطقه حرم تعداد قربانیان به‌هفتاد هزار نفر رسیده بود. صلیبیان تمام ذخایر موجود در صخره واقعی را به غارت بردند و حرم شریف را به کلیسا و اصطبل اسب‌هایشان تبدیل کردند.

در بیت‌المقدس حکومت مسیحی برقرار شد و تحت اداره پاپ کاتولیک درآمد، ولی پاپ ارتدوکس حق هیچ‌گونه دخالتی در امور دینی مسیحیان نداشت. این امر باعث ناراحتی تمامی مسیحیان شد. البته این وضع، مسلمانان را به تسلیم و خضوع در برابر مسیحیان وادار نکرد، بلکه آنان همواره به فکر چاره‌ای برای بازگرداندن وحدت به صفوف مسلمانان بودند و درصدد جلوگیری از پیشرفت صلیبی‌ها برآمدند.

8 - عصر اسلامی دوم

صلاح‌الدین و نورالدین زنگی تلاش بسیاری برای یکپارچگی مسلمانان انجام دادند تا اینکه صلاح‌الدین ایوبی موفق گردید پس از فراهم‌سازی اقدامات لازم، بیت‌المقدس را در معرکه حطین در سال 1187 م از

ص: 202

صلیبی‌ها باز پس بگیرد. صلاح‌الدین به طور مسالمت‌آمیز وارد قدس شد و خروج صلیبی‌ها را با پرداخت جزیه تجویز نمود و به مسیحیان بومی اجازه اقامت در شهر را داد.

9 - جنگ صلیبی دیگر

از دست رفتن بیت‌المقدس، اروپا را منقلب ساخت و زمینه شروع جنگ دیگری گردید. در این جنگ سلاطین اروپا از جمله «ریچارد شیردل» شاه انگلستان، «فردریک باربروس»، سلطان آلمان و «فیلیپ آگوست» پادشاه فرانسه شرکت کردند. لشگریان اروپا اطراف شهر عکّا به‌هم رسیدند و آن را محاصره کردند. حاکم بیت‌المقدس در این شرایط

پیمان خود با صلاح‌الدین را شکست و به‌عنوان رهبر ارتش اروپا وارد جنگ شد.

از سال 1189 تا 1191 جنگ بین دو طرف ادامه یافت. در اثنای جنگ، صلاح‌الدین ایوبی از خلیفه عباسی بغداد و سلطان مراکش کمک خواست، ولی اجابت نشد، در صورتی که کمک‌های جنگی برای صلیبی‌ها از اروپا مستمر ادامه داشت.

با فراز و نشیب بسیار، جنگ در سال 1192 پایان یافت و قرارداد صلح منعقد گردید و مقرر شد بیت‌المقدس در دست مسلمانان بماند و مسیحیان نیز در انجام اعمال مذهبی آزاد باشند. در سال 1193 صلاح‌الدین درگذشت. پس از مرگ او، با اختلافات جانشینانش اروپاییان فرصت را مغتنم دانسته، برخی شهرهای فلسطین از جمله صفد و

ص: 203

طبریه را به اشغال خود درآوردند. در این دوران، الکامل ایوبی، سلطان فلسطین، در قراردادی با پادشاه آلمان مقرر داشت بیت‌المقدس در تصرف او باشد و اماکن مقدسه نیز تحت نظر مسلمانان باقی بمانند.

فردریک در کنیسه قیامت تاجگذاری کرد و سال بعد، از بیت‌المقدس به صقلیه بازگشت. شهر قدس مدت زیادی در دست او نماند؛ زیرا صالح ایوب پادشاه مصر از خوارزمیانی که از مقابل لشگر چنگیزخان مغول فرار کردند، استفاده نمود و با صلیبیون جنگید و غزه را تصرف و قدس را از دست نصاری گرفت و دمشق را هم فتح نمود.

در سال 1250 میلادی حکومت مصر از خاندان ایوبی به ممالیک منتقل شد و «قطز» (مملوک سوم) فوراً برای مقابله با مغول سپاهی تجهیز نمود. آن‌ها در «عین جالوت» به هم رسیدند. فرمانده سپاه مصر «الظاهر بیبرس»، لشگر مغول را منهدم نمود و از بلاد فلسطین

و سوریه خارج کرد. این فرمانده بعدها به خلافت رسید و مصر و سوریه را متحد ساخت و کلیه شهرها را از صلیبیون بازستاند و در 1268 قبه‌الصخره را تجدید بنا نمود.

صلاح‌الدین اشرف (مملوک نهم) در سال 1291 م شهر عکّا را محاصره و آن را فتح نمود. با خالی ساختن شهرهای صور و صیدا و طرسوس، پرده بر آخرین منظره جنگ‌های همه جانبه میان شرق و غرب کشیده شد. دوره عثمانیان نیز با حوادثی از جمله جنگ با مصر و فتح فلسطین آغاز گردید. در این دوران ظاهرالعمر شیخ صفد در مقابل دولت عثمانی قد علم کرد و قصد داشت با همکاری سران سوریه،

ص: 204

آن سرزمین را از عثمانی پس بگیرد، ولی دولت عثمانی ضمن قتل او، این نقشه را نقش بر آب کرد.

همچنین جزار به دستور سلطان عثمانی در سال 1780 حاکم دمشق گردید و در مقابل حمله ناپلئون به عکّا مقاومت سختی نمود. ولی ناپلئون در این مسیر به سوی شرق، فلسطین را در نهایت فتح نمود. روسیه، انگلیس و اطریش در 1840 میلادی از ترس اینکه یک امپراتوری قوی عربی تشکیل شود، از پیشرفت ابراهیم پاشا (از ممالیک مصر) جلوگیری کردند. او ده سال در فلسطین حکومت کرد و در این مدت در اثر شدت ناملایمات، شورشی در فلسطین و لبنان و اردن بر علیه او صورت گرفت.

در دوران عثمانی فلسطین پیشرفتی نکرد و همان بی‌نظمی و تزلزل در سایر مناطق حکومت عثمانی در تمامی بخش‌های این امپراتوری بوجود آمد. این روح هرج و مرج اجتماعی و عشایری، مدت‌ها در حکومت عثمانی نفوذ داشت تا اینکه در سال 1908 میلادی حکومت

مشروطه اعلان گردید.

با عنایت به تغییرات ابتدای قرن بیستم و تحولات نظام بین‌الملل، به ویژه جنگ اول جهانی، موضوع فلسطین نیز تابعی از تحولات شد و پس از جنگ نیز سرنوشتی همچون طرح تقسیم (قیمومیت) نظام سرپرستی را تجربه نمود تا سرانجام در سال 1948 با تشکیل حکومت اسراییل با شرایط جدید مواجه گردید.

ص: 205

مسجدالاقصی

مسجدالاقصی در جنوب حرم شریف واقع شده است. خلیفه عبدالملک بن مروان اموی شروع به ساختن این بنا نمود و فرزند وی ولید بن عبدالملک در سال 705 م آن را به پایان برد. حرم شریف این مکان مقدس شامل مسجدالاقصی، مسجد صخره با گنبد طلایی آن و صحن‌ها و ساختمان‌های پیرامون آن است که جمعاً به مساحت 14 هکتار بر فراز کوه موریا قرار دارد و 14 دروازه از جمله درهای اسباط، حطه، شرف‌الانبیا، ناظر، نو، قطانین، مطهره، سلسله، مغربیان و دروازه طلایی، اتاق‌های متعدد، 8 چاه در صحن صخره و 17 چاه در حیاط مسجدالاقصی و جمعا 4 گلدسته از جمله آثار این بخش می‌باشد.

طول این بنا به 80 متر و عرض آن به 55 متر می‌رسد و اکنون به 53 ستون مرمری و 49 ستون مربع شکل استوار است. درهای مسجد در زمان اموی‌ها از طلا و نقره پوشیده شده بود، اما به فرمان ابوجعفر منصور صفحات طلا و نقره را کندند و به دینار تبدیل نمودند و به مصرف مسجد رساندند. در اوایل قرن پانزدهم برخی از قسمت‌های مسجد مورد مرمت قرار گرفت و گنبد و ابواب شمالی آن ساخته شد.

آن‌گاه که صلیبی‌ها بیت‌المقدس را اشغال کردند، بخشی از مسجد را به کلیسا و بخش دیگر را به محل سکونت سواره نظام و انبار ذخایر خود تبدیل نمودند، ولی هنگامی که صلاح الدین ایوبی بیت‌المقدس را از

ص: 206

آنان باز پس گرفت، به اصلاح و مرمت مسجد امر کرد و محراب آن را بازسازی نمود، گنبد آن را معرق‌کاری کرد و منبری زینت یافته با عاج و آبنوس از حلب آورد و در سمت راست محراب قرار داد. این منبر تا زمان آتش‌سوزی مسجد توسط یهودیان در تاریخ 1969/8/21 باقی بود.

پادشاهان بنی‌ایوب و ممالیک و سلاطین بنی‌عثمان نسبت به مسجد عنایت و توجه داشتند و رواق‌ها در آن ساختند. سقف آن را تعمیر کردند و با کاشی معرق و مرمر زینت بخشیدند. دیوارها را تعمیر کردند و کف آن را با قالی‌های ایرانی پوشاندند.

در سال 1927 م ضایعاتی به مساجد وارد آمد. از این رو، مجلس اعلای اسلامی به منظور تعمیر و بازسازی مسجد از کشورهای عربی و اسلامی استمداد جست. بزرگترین و مهم‌ترین مرحله این عمران، برداشتن ستون‌های قدیمی بود که گنبد بر آن‌ها استوار بود و به جای آن‌ها شصت ستون جدید که پی آن‌ها از بتن مسلح بود، قرار داده شد.

پس از آن بر اثر زلزله، به برخی از رواق‌ها و اجزای مسجد صدمه وارد شد که مجلس اسلامی با استفاده از اموال اوقاف به مرمت آن پرداخت. رواق شرقی را منهدم کرد و از نو بنا نمود. رواق میانی را نیز بازسازی کرد و ستون‌های مورد نیاز را از ایتالیا آورد. زیرمسجدالاقصی دهلیزی وسیع وجود دارد که به اقصای قدیم موسوم است و آن عبارت است از سلسله‌ای از طاق‌ها که بر ستون‌های محکم و قطور استوار شده است.

ص: 207

آتش‌سوزی مسجدالاقصی

در تاریخ بیست ویکم آگوست 1969 رژیم صهیونیستی اعلام کرد یک فرد دیوانه به‌نام دنیس مایکل روهان (Dennis Michael Rohan) مسجدالاقصی را به آتش کشید. گرچه اسراییلی‌ها اعلام داشتند که این فرد استرالیایی یک مسیحی دیوانه بود، لیکن برخی منابع معتبر نیز بر این عقیده هستند که وی یک یهودی توریست بود و از لحاظ سلامت عقلی نیز هیچ مشکلی نداشت. همچنین آثار حریق دلالت بر آن دارد که اشخاص دیگری روهان را در آتش زدن این مسجد از خارج آن و از یکی از پنجره‌های مشرف به درب‌المغاربه (که اسراییلی‌ها آن را منهدم کردند) هدایت و یاری رسانیدند. در این آتش‌سوزی منبر مسجدالاقصی تخریب شد. منبری که توسط نورالدین زنگی سفارش ساخت داده شده بود، پس از جنگ‌های صلیبی و فتح بیت‌المقدس در سال 1187، یعنی دوران مسیحیت، توسط صلاح‌الدین ایوبی از حلب به بیت‌المقدس آورده شده بود.

بخش به آتش کشیده مسجدالاقصی 1500 متر مربع از 4400 متر مربع مساحت کلی مسجد را در بر می‌گرفت. در این آتش‌سوزی، منبر صلاح‌الدین ایوبی، مسجد عمر، محراب زکریا، مقام الاربعین، سه رواق ممتد از جنوب به شمال با ستون‌ها و ایوان‌ها و تزیینات سقفی بر سطح مسجد فرو ریخت. در این آتش‌سوزی دو ستون اصلی که گنبد روی آن استوار بود اجزایی از گنبد داخلی که مزیّن بود، محراب دیوارهای جنوبی، پوشش مرمری و 48 پنجره گچی، شیشه‌های

ص: 208

رنگی و فرش‌ها، سوره اسراء که با کاشی‌های معرق و تذهیب شده نوشته شده بود و از بالای محراب به سوی شرق امتداد داشت و بسیاری از تزیینات و آیات قرآنی، از بین رفت.

البته تلاش برای تخریب این مسجد به همین جا ختم نشد و چند بار دیگر نیز تلاش‌های متعددی به‌شرح ذیل در این زمینه صورت گرفت:

ص: 209

غربی حرم‌الشریف را اشغال کردند.

ص: 210

داد، در محوطه حرم به عبادت بپردازند.

سال 1982 شاهد یک سلسله تجاوزات مکرر صهیونیست‌ها به حریم قدس شریف بوده است. در یازدهم آوریل، افراد یک گروه یهودی از پیروان سازمان‌های افراطی یهودی «جنبش امنای جبل‌البیت» و «جنبش کاخ» به رهبری خاخام مائیرکاهانا، تلاش کردند به داخل مسجدالاقصی یورش ببرند. بعدها روشن شد که این تلاش پوششی بوده است برای یک تهاجم مسلحانه به «قبه‌الصخره». تهاجم به این حرم مقدس توسط یکی از سربازان صهیونیست به نام «ایلین گوتمن» انجام شد که بر اثر آن دو تن از نگهبانان مسجد به شهادت رسیدند و آسیب‌های

ص: 211

فراوانی به قبه‌الصخره، ستون‌ها و دیوارهای داخلی و خارجی مسجد وارد آمد. پیش از این تهاجم مسلحانه، سازمان هاگانا، چند نامه تهدیدآمیز برای اعضای شورای اوقاف قدس ارسال داشت که در آن‌ها گفته شده بود اگر یهودیان از ورود به داخل مسجد همچنان منع شوند، اعضای شورا به قتل خواهند رسید و مسجدالاقصی به آتش کشیده خواهد شد.

این یورش مسلحانه به مسجدالاقصی، واکنش شدید وخشمگینانه در قدس و سایر شهرهای کرانه غربی را به‌دنبال داشت، به‌گونه‌ای که طی قیامی گسترده، 9 تن از فلسطینیان شهید و 136 تن دیگر مجروح شدند. علی رغم واکنش‌های شدید مسلمانان نسبت به تهاجم مسلحانه علیه مسجدالاقصی، تلاش‌های یهودیان افراطی برای ورود به داخل مسجد تکرار شد و در ششم ژوئیه یک گروه از اعضای «جنبش امنای جبل‌البیت»، که تقریباً هفتاد تن بودند، به بهانه برگزاری یک اجتماع همبستگی با ارتش اسراییل که مشغول جنگ در لبنان بود و به منظور نیایش و طلب پیروزی برای این ارتش، قصد ورود به داخل مسجدالاقصی را داشتند که شهروندان فلسطینی و نگهبانان مسجد با آن‌ها درگیر شده و از ورودشان به صحن‌های خارجی مسجدالاقصی جلوگیری کردند.

ساعت سه سحرگاه 28 ژوئیه همین سال، 47 مسلح یهودی عضو یک جنبش مذهبی به نام «یشیفه تو راه هکوهانیم» به رهبری خاخام «گرشون سلمون» به فرمان معاون وزیر دفاع در امور اسکان، چند خانه عربی جنب حرم شریف از ناحیه غربی را، که متعلق به اوقاف اسلامی بود،

ص: 212

اشغال کردند و یک سری اثاثیه و تعدادی میز و مقداری اسلحه به داخل آن خانه‌ها انتقال دادند و کنار پنجره‌ها و روی پشت‌بام‌های مشرف به مسجدالاقصی مستقر شدند.

هیأت اسلامی به منظور حمایت از مسجدالاقصی پیامی خطاب به مسلمانان قدس منتشر کرد که بلافاصله صدها شهروند عرب فلسطینی در صحن‌های مسجدالاقصی حاضر شدند و سعی کردند یهودیان مسلح را که خانه‌های مذکور را اشغال کرده بودند، از آنجا بیرون کنند. در عین حال، شهردار قدس اعلام اعتصاب همه جانبه کرد که در نتیجه آن فضای هولناکی از تشنج بر شهر حاکم شد. در اینجا بود که پلیس صهیونیستی مجبور شد یهودیان مسلح را از این خانه‌ها بیرون کند.

چند روز بعد از این حادثه «جنبش امنای جبل‌البیت» دعوتنامه‌هایی برای برگزاری یک جشن عروسی در صحن مسجدالاقصی توزیع کرد. در این دعوتنامه نوشته شده بود: در ساعت 19 روز چهارم اوت سال 1982، مراسم عروسی «مریم کوهین» با دکتر «گلدشتاین» برگزار می‌شود. مدعوین باید به تعالیم مذهبی ویژه زیارت «جبل‌الهیکل» مقید باشند. روی کارت‌های دعوت نیز تصویر شهر قدس با عکسی از هیکل به جای قبه‌الصخره چاپ شده بود. اداره اوقاف اسلامی قدس با مشاهده گسترش این تجاوزات و تلاش‌های مکرر برای یورش مسلحانه به حریم قدس، ضرورت فوری افزایش و بالا بردن کارایی اقدامات مربوطه به پاسداری از مسجدالاقصی و قبه‌الصخره و صحن‌های خارجی آن را احساس کرد. به همین دلیل تصمیم گرفت که 200 نگهبان

ص: 213

جدید استخدام شوند و دستگاه‌های آتش‌نشانی و هشدار دهنده بهتری مورد استفاده قرار گیرد و نورافکن‌های جدیدی در نقاط مختلف نصب شود. اما بی‌تردید، صهیونیسم به وسیله جنبش‌های افراطی خویش و حتی حکومت رسمی خود - همان‌گونه که رهبران و بنیان‌گذارانش از «هرتزل» گرفته تا «بن گوریون» معتقدند که یهودی کردن قدس کامل نمی‌شود، مگر اینکه مقدسات اسلامی و مسیحی شهر تخریب و نابود شده باشد و نصب هیکل سلیمان روی «جبل‌البیت» (محل قدس شریف) مسأله‌ای است که تنها به زمان و فرصت مناسب نیاز دارد و تمامی این رویدادها و تجاوزاتی که مسجدالاقصی با آن روبه‌رو می‌شود، از حفاری‌هایی که در زیر آن انجام می‌گیرد گرفته تا به آتش کشیدن و یورش مسلحانه به آن، نشانه‌های این حقیقت به‌شمار می‌روند - تهدیدهای مکرر قبلی مبنی بر انهدام مسجدالاقصی را به اجرا درخواهد آورد.

تعمیرات انجام شده از سوی کمیته معماری

حکومت اردن پس از آتش‌سوزی مسجدالاقصی، کمیته معماری مسجد را تشکیل داد. این کمیته در خلال سال‌های 1969 - 1982 اصلاحات زیر را انجام داد:

1 - ساختن بخش به آتش کشیده شده و ویران شده و از بین بردن آثار حریق؛

2 - ساختن دیوارها و ستون‌هایی به جای دیوارها و ستون‌های سوخته شده؛

ص: 214

3 - ساختن کف بتنی؛

4 - ساختن سقف بتنی جدید به جای سقف سوخته شده؛

5 - ساختن ایوان‌هایی با سنگ‌های سفید و سرخ؛

6 - ساختن دیوار مسجد عمر و سقف آن؛

7 - ساختن دیواری جدید برای مقام‌الاربعین؛

8 - ساختن دیوار محراب زکریا؛

9 - ساختن 48 پنجره از گچ و نصب شیشه رنگی برای آن‌ها؛

10 - ساختن دو ستون مرمری که گنبد بر آن‌ها سوار است؛

11 - ساختن پوشش مرمری داخلی؛

12 - برق‌رسانی به داخل؛

13 - سنگفرش کردن تمام قسمت‌های به آتش کشیده شده؛

14 - مرمت چوب و تزیینات گنبد چوبی داخلی به کمک مؤسسه ایتالیایی ایکرم (ICCROM)؛

15 - تهیه طرح‌های جدید برای ساختن منبر صلاح‌الدین؛

16 - تهیه و بازسازی کتابت سوره اسراء با کاشی‌های معرق.

اقدام یک صهیونیست برای آتش زدن مسجدالاقصی با محکومیت افکار عمومی بین‌المللی، به ویژه در حوزه شورای امنیت سازمان ملل، مواجه شد.

شورای امنیت با صدور قطعنامه 271 (15 سپتامبر 1969) با ابراز تأسف نسبت به خسارت سنگین آتش‌سوزی مسجد الاقصی در

ص: 215

بیت‌المقدس در 21 آگوست 1969 ، که در اشغال نظامی اسراییل قرار داشت، با یادآوری قطعنامه‌های 252 مورخه 21 مه 1968 و 1969 و 267 مورخه 3 ژوئیه 1969 و قطعنامه‌های قبلی و 2254(ES-V) 2253(ES-V)به ترتیب مورخه 4 و 14 ژوئیه 1967 مجمع عمومی راجع به اقدامات و اعمالی که به وسیله اسراییل برای تغییر موقعیت شهر بیت‌المقدس انجام شده است، با تأکید مجدد بر اصل مسلم غیرقابل قبول بودن تصرف زمین به وسیله فتح نظامی:

1 . بر اجرای قطعنامه‌های 252 (1986) و 267 (1969) خود تأکید می‌کند.

2 . اذعان دارد که هر عمل تخریب یا هتک حرمت نسبت به مکان‌های مقدس، بناها و محل‌های مذهبی در بیت‌المقدس و یا هرگونه تحریک و یا چشم‌پوشی نسبت به چنین عملی ممکن است که صلح و امنیت بین‌المللی را به خطر اندازد.

3 . مقرر می‌دارد که عمل نفرت‌آور هتک حرمت مسجدالاقصی ایجاب می‌کند که اسراییل هر چه زودتر از اعمالی که برخلاف قطعنامه‌های مزبور مرتکب شده دست بردارد و تمام اقدامات و اعمالی را که برای تغییر موقعیت بیت‌المقدس انجام گرفته است، لغو کند.

4 . صریحا از اسراییل می‌خواهد که مفاد پیمان‌های ژنو و حقوق بین‌الملل راجع به اشغال نظامی را به کار بندد و از ایجاد هر گونه مانعی برای انجام وظایف محوله به شورای عالی مسلمانان بیت‌المقدس، از جمله هرگونه همکاری که ممکن است این شورا از کشورها و یا

ص: 216

جماعات مسلمان در ارتباط با نقشه‌هایش به منظور حفاظت و تعمیر مکان‌های مقدس اسلامی در بیت‌المقدس تقاضا کند، اجتناب ورزد.

5 . اسراییل را به دلیل عدم اجرای قطعنامه‌های فوق محکوم می‌کند و از آن کشور می‌خواهد که بدین وسیله مقررات این قطعنامه را اجرا کند.

6 . تصمیم مندرج در پاراگراف 7 قطعنامه 267 (1969) را مبنی براین‌که در صورت جواب منفی و یا عدم جواب اسراییل، «شورای امنیت بدون تأخیر اقدامات مؤثرتری را در این زمینه اتخاذ کند» تکرار می‌کند.

7 . از دبیر کل سازمان ملل تقاضا می‌کند که دقیقا اجرای قطعنامه کنونی را پیگیری نماید و بدین وسیله در اسرع وقت مراتب را به شورای امنیت گزارش کند.

در یک هزار و پانصد و دوازدهمین اجلاسیه با 11 رأی موافق در برابر هیچ رأی مخالف و 4 رأی ممتنع (کلمبیا، فنلاند، پاراگوئه و امریکا) تصویب شد.

قدس ازنگاه ادیان سه گانه توحیدی

ضرورت گفتمان با توجه به مشترکات و مفترقات

با نگاهی به عرصه ایدئولوژی و اعتقادی ادیان ابراهیمی، درمی‌یابیم که بین آن‌ها مشترکات بر سر اصول مهیا است و به برکت همین مشترکات، مفترقات ایشان در سایه قرار گرفته است.

ص: 217

راهبردهای گفتمان بین‌الادیانی

برای بهره‌مندی از اثرات عینی و عملی گفتمانی کارا، هدفمند و فراگیر، 2 شرط لازم و کافی ضروری است. شرط لازم مربوط به حوزه نظر است و مرور و بازخوانی نقطه‌های مشترک در حوزه اندیشه را در بر می‌گیرد و شرط کافی نیز مربوط به حوزه عمل است و برانگیختن انگیزه پیروان ادیان و چشم به راهان دستورات صاحبان گفتمان را در پی دارد.

اینجاست که به حق باید گفت: گفتمان، اثبات اختیار است و دوری از گفتمان، تن دادن به جبر مطلق.

اهمیت شهر قدس

شهر قدس و اطراف آن نزد پیروان سه دین، مقدس و محبوب است؛ سرزمینی که عبادتگاه پیامبران الهی بوده و نقطه‌ای است برای عروج برخی از آنان به آسمان‌ها و محلی برای ابلاغ وحی و انجام معجزات الهی. این ویژگی‌های خاص هنگامی اهمیت بیشتری می‌یابد که بدانیم هیچ مکان دیگری در کره زمین از چنین وضعیت و جایگاهی برخوردار نیست.

قدس نیز با توجه به عظمت و تقدسی که نزد صاحبان ادیان ابراهیمی دارد، چنانچه با نگاهی جامع و مانع مورد دقت نظر واقع شود و فلسفه وجودی آن به درستی درک شود، می‌تواند محملی برای نزدیکی بین خلق خدا با یکدیگر و با خدایشان باشد.

ص: 218

اما از سویی دیگر، چنانچه عده‌ای جوهره تقدسی این شهر را نادیده انگارند و صرفا تمام عزم خود را جزم مسأله خشت و گل و بنا و تعلق و مالکیت شهر نمایند، در این صورت این شهر می‌تواند وسیله‌ای برای هزاران هزار درگیری و خونریزی و خانه بدوشی و اجحاف شود.

پیوند هدف و مکتب

قرابت و ارتباط با پیامبران، تنها به وسیله ایمان و پیروی صادقانه از آنان است. بنابراین، نزدیکترین افراد به ابراهیم علیه‌السلام آنانی هستند که از مکتب او پیروی کرده و نسبت به اهداف او وفادار بوده‌اند، خواه کسانی که در زمان او زندگی می‌کردند و خواه کسانی که پس از او به مکتب و برنامه او وفادار مانده‌اند. دلیل این موضوع نیز روشن است؛ زیرا احترام پیامبران به خاطر مکتب، نیکوکاری و عدالت‌خواهی آن‌ها بوده نه به خاطر نژاد، قبیله و نسب. کما اینکه در قرآن کریم، سوره صافات، آیات 112 و 113 در مورد حضرت ابراهیم علیه‌السلام آمده است: «ما او را به اسحاق، پیامبری صالح، بشارت دادیم. ما بر او و اسحاق برکت دادیم، و از دودمان آن‌ها افرادی نیکوکار به‌وجود آمدند و افرادی که آشکارا به خود ستم کردند».

بنابراین، هنگامی که مشاهده می‌کنیم افرادی از اهل کتاب با عقاید شرک‌آمیز خود از اساسی‌ترین دعوت ابراهیمی منحرف شده‌اند، باید اذعان داشت که آنان شکل را گرفتند و جوهره و روح فرمان‌های انبیا را، که یکی شدن بود، فراموش کرده و خود را اسیر شکلی از بنا یا نوعی از

ص: 219

تفکر کرده‌اند که نتیجه آن کشتار دیگران، ایجاد ناامنی، فتنه و هزاران صحنه رقت‌بار دیگر است و همه این‌ها را به‌نام دین و عبادت خداوند مرتکب می‌شوند. این چنین اشخاصی خواه یهودی، خواه مسیحی و یا مسلمان، خود را با این عمل در رأس منکران پیامبر الهی قرار داده و با عنوان پاسداری از شکل مکتب، هدف مکتب خود را فراموش و آن را مورد حمله و هجوم قرار می‌دهند.

نکته قابل تأمّل دیگر آن که، دین‌سازی و مذهب‌سازی در درون ادیان ابراهیمی، امری بدیهی و یکی از خطرات بالقوه به شمار می‌آید. از این‌رو، به‌نظر می‌رسد صهیونیسم به عنوان یک سازمان سیاسی با تمسّک به آیاتی وابسته از کتاب مقدس (تورات) و عدم تطبیق و تفسیر آن با کمک از آیات مستقل در توارت، به عمد و یا غیرعمد، دچار یک خطای بزرگ در تحلیل خود نسبت به دستورات الهی شده است و نتیجه این تحلیل نابجا و نادرست نه تنها موجب چند دهه خونریزی و دشمنی شده، بلکه زمینه‌های نزدیکی و گفتمان را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است. ما صهیونیسم را یک مفهوم چهاروجهی می‌دانیم. یعنی صهیونیسم مذهبی، صهیونیسم سیاسی، صهیونیسم فرهنگی و صهیونیسم اقتصادی.

دشمنان ادیان ابراهیمی عمدتاً برای دین‌سازی و بدعت‌گذاری در دین و تشکیک در عقاید عامه مردم و پاشیدن تخم نفرت و بذر خشونت میان پیروان ادیان، از افراطیون یا تفریطیون به عنوان ابزار استفاده نموده و می‌نمایند. در مکتب یهودیت تندروهایی بوده و هستند که می‌پندارند خدا تنها و تنها متعلق به نژاد بنی‌اسراییل است و نژاد بنی‌اسراییل تماماً

ص: 220

یهودی هستند و این یهودیان، چه گناهکار و چه نیکوکار و عادل، همه و همه با کمی تأخیر و تعلل بالاخره در مقام رضوان الهی و در بهشت برین جای دارند. آنان می‌گویند: مناسب است دیگران را خارج از نژاد خود پاکسازی نماییم و در صورت قدرت علاوه بر لعن و نفرین، آنان را از دم تیغ بگذرانیم و سرزمین نیل تا فرات را در اختیار خود بگیریم. لازم به ذکر است این افراد افراطی در جامعه یهودی نه تنها از جایگاهی برخوردار نیستند، بلکه مطرودند، به گونه‌ای که سازمان صهیونیسم از سال 1897 تا سال 1914 در مجموع تنها توانست پنج هزار عضو را جذب نماید. دین مبین اسلام نیز همواره از وجود این‌گونه افراد در عذاب و ناراحتی بوده است؛ گروه‌های تندرو افراطی با عنوان اسلام و نام‌هایی همچون طالبان و القاعده، که هادی آن‌ها مستقیم یا غیرمستقیم افراد بی‌دین و طرفداران مکتب اصالت سود بودند، از جمله این افرادند.

از آنچه گفته شد نتیجه گرفته می‌شد که پیش نیاز هر نوع گفتمان میان اصحاب سه دین، رعایت تفسیر درست و برداشت مناسب با رسالت انبیای الهی است. هر کس موسی را جهانی نداند و صرفاً او را مختص چند میلیون انسان بداند، ستمی بزرگ به ساحت آن نبی گرامی خداوند یکتا روا داشته است.

در هر صورت، صهیونیسم می‌کوشد به جهانیان القا کند که هر یهودی صهیونیست است و صهیونیسم نماینده یهودیان عالم می‌باشد.

ص: 221

حقوق دمکراتیک واحد ملت و موارد نقض آن در فلسطین

واقعیت آن است که صهیونیسم حتی در طی بیش از 50 سال ظهور و بروز خود در ارض مقدس، از اولیات و محکمات آیین موسی دور شده و دوره‌ای سراسر از ظلم و اجحاف به ملت فلسطین را به نمایش گذارده است.

رژیم اشغالگر قدس، هفت اصل لازم برای حفظ آزادی و شرافت انسان‌ها:

1 . برخورداری از حقوق مدنی؛

2 . برخورداری از حقوق اجتماعی؛

3 . برخورداری از حقوق اقتصادی؛

4 . برخورداری از حقوق سیاسی؛

5 . برخورداری از حقوق فرهنگی؛

6 . برخورداری از سبک زندگی و آرامش؛

7 . برخورداری از حق سلامت و بهداشت را نادیده گرفته و زیرپا گذاشته است.

اکنون قدس، که قبله‌گاه سه دین بزرگ الهی است و جای جای آن یادآور خاطرات انبیای بزرگ الهی، که برای سلامت و سعادت انسان‌ها مرارت‌ها کشیده‌اند، می‌باشد، در زنجیره صهیونیسم گرفتار است و به جای آنکه از این نقطه مشترک و مقدس متعلق به ادیان ابراهیمی در جهت نزدیکی و همدلی بهره گرفته شود، فرصت گفتگو و آرامش را از پیروان

ص: 222

هر سه دین ستانده‌اند و با یکی دانستن صهیونیسم و یهود، موحدان جهان و یهودیان موحد را دل‌آزرده کرده‌اند؛ زیرا دین یهود را ابزاری برای تفرقه میان امت خدا و بهره‌گیری مادی و چند روزه از دنیا ساخته‌اند.

حضرت امام خمینی قدس‌سره تصریح داشته‌اند که «ما حساب جامعه یهود را از حساب صهیونیزم و صهیونیست‌ها جدا می‌دانیم و آن‌ها (صهیونیست‌ها) جزء اهل‌مذهب اصلاً نیستند». ایشان، خود، یکی از مخالفان سرسخت صهیونیسم از سال‌های بسیار دور (پیش از 1960 میلادی) تا پایان عمر خویش بوده‌اند. اما در برابر پیروان راستین دین یهود راه مهربانی را در پیش گرفتند و سفارش به حفظ حرمت یهودیان داشته‌اند: «به این یهودی‌ها که در ایران هستند، کسی حق ندارد تعرض بکند، این‌ها در پناه اسلام و مسلمین هستند، نه به یهودها و نه به نصاری». امام به درستی دریافتند که ادعای یهودی بودن از سوی صهیونیست‌ها فریبی بیش نیست و آنان آمده‌اند تا دین موسی علیه‌السلام و پیروان پاک‌دل موسوی را بازیچه دنیاطلبی خویش قرار دهند: «امروز شما می‌بینید که صهیونیست در عالم که مدعی یهودی بودن هست و یهودیان او را قبول ندارند با مردم چه می‌کند و مع ذلک ادعا می‌کند که من تابع حضرت موسی هستم».

اما در این گفتار، برای پیروان آیین‌های سه‌گانه توحیدی و نیز ملت فلسطین در سه سطح می‌توان راهکارهایی را ارائه داد: 1 . دولتمردان و حکام 2 . اندیشمندان و خواص 3 . عامه مردم.

ص:223

1 . دولتمردان و حکام

الف . یهودیان

رژیمی که در سرزمین فلسطین با عنوان رژیم صهیونیستی اسراییل قدرت را به جبر در دست گرفته و خود را دولت یهودیان جهان اعلام می‌کند، رژیمی است کاملاً سیاسی که از نام دین یهود و دین‌باوران یهود به عنوان ابزاری برای رسیدن به خواسته‌های کاملاً اقتصادی و سیاسی بهره می‌گیرد و با توجه به سیر شکل‌گیری آن در این سرزمین مقدس به عنوان یک دولت قانونی پذیرفتنی نیست.

ب . مسیحیان

بیش از یکصد کشور جهان از آیین الهی مسیحیت پیروی می‌کنند

و حکومت و دولتمردانشان مدعی پیروی از آیین مسیح و برقراری صلح و آرامش و عدالت برطبق آموزه اصیل مسیحی هستند. اما با کمال تأسف مشاهده می‌شود حکام و دولتمردان پاره‌ای از این کشورها، به دور از پیام‌های خدایی آیین مسیح در پیدایی رژیم صهیونیستی و تداوم حضورش در منطقه و نیز کمک در سرکوب ملت فلسطین، اعم از کمک‌های مالی، تسلیحاتی رسانه‌ای و غیره، نقش بسزایی ایفا کرده و می‌کند. بر این دولتمردان است که آیین مقدس مسیح را به سخره نگیرند و مسیحیان پاکدل را بازیچه هوس‌های قدرت‌طلبی خویش قرار ندهند و

ص: 224

از امکانی که برایشان فراهم آمده به‌درستی در راه اعتلای دین مسیح و جامعه انسانی بهره گیرند و علیه ستم و بیدادگری بشورند و در صف حق‌جویان و حق‌گویان و حق‌کرداران قرار گیرند و بدانند که اگر چنین نکنند، خیانت بزرگی به دین عیسی علیه‌السلامپیروان مسیح و جامعه انسانی کرده‌اند و سرانجام باید روزی پاسخگوی عمل خویش باشند، خواه در تاریخ، خواه در پیشگاه ملت خویش یا در پیشگاه عدل الهی.

ج . مسلمانان

از مجموع کشورهای جهان، نزدیک به 54 کشور با جای دادن بیش از یک میلیارد مسلمان در خود به عنوان کشورهای اسلامی شناخته می‌شدند. اینان نیز باید به جای دل بستن به قدرت‌های بیگانه که بی‌هیچ تردیدی دشمن اسلام، کشورهای اسلامی، مردم مسلمان و خود آنان هستند، از آیین توحیدی اسلام پیروی کنند و دستورات آن را که چونان دیگر آیین‌های توحیدی، برای راهنمایی بشر از طوفان سهمگین و پرتلاطم حوادث روزگار و گمراهی، به سرمنزل مقصود و ساحل نجات نازل شده است، دقیقاً اجرا کنند.

2 . خواص و اندیشمندان

دانشمندان گوش و چشم و دست و عقل عامه مردم هر جامعه‌ای هستند

ص: 225

و دولتمردان نیز برای پیشبرد اهداف خویش به این قشر نیاز افزون دارند. وظیفه خطیر خواص و اندیشمندان یهودی، مسیحی و مسلمان آن است که حق را به تمام معنا در مسأله فلسطین ادا نمایند و آنچه را که عدل و انصاف است، به‌درستی بیان دارند؛ زیرا اگر سکوت کنند در هر ستمی که بر انسانیت از ناحیه این عملشان برود، شریکند و روزی باید پاسخگوی کار خویش باشند.

3 . عامه مردم

الف . بر پیروان شریعت موسی علیه‌السلام تکلیف است تا هرچه شفاف‌تر و صریح‌تر انزجار و جدایی خود را از مرام و مسلک صهیونیسم در سطح جامعه بین‌المللی نهادینه سازند و به باور مردم و پیروان سایر ادیان بنشانند.

ب . بر پیروان حضرت مسیح علیه‌السلام تکلیف است اجازه ندهند دولت‌های مسیحی در مسأله خاورمیانه و قدس شریف آتش بیار معرکه باشند.

ج . بر مسلمانان است تا با هوشیاری کامل، به جای عملکرد انفعالی به هوش باشند و با گفتمان‌های دقیق و به موقع با صاحبان ادیان ابراهیمی، حجاب‌های دورغین را، که برافراشته دست بی‌دینان است، فرو کشانند و دست یاری و تفاهم به سوی دیگر برادران دینی خود دراز کنند.

ص: 226

فلسطینیان

ملت فلسطین همچنان که تاکنون نشان داده به هیچ وجه طالب جنگ و خونریزی نیست و با آگاهی ازآموزه انسان دوستانه اسلام، طالب آرامش و زندگی توأم با امنیت در سرزمین مقدس فلسطین است. اما همچنان نشان داده است که بیدادگری و بی‌عدالتی را هرگز برنخواهد تابید و برای رسیدن به حقوق حقه خود خواهد جنگید.

قدس و فلسطین، سرزمینی است برای پیروان هر سه دین؛ در آن، نمادهای تعلق بسیار است که این خود علقه شدیدی را نسبت به قدس ایجاد کرده است. همچنین حرم‌داری قدس شریف خاص فلسطینیان است که در آنجا حق آب و گل دارند. حکومت فلسطین باید از طریق رفراندوم شکل گیرد، آن‌هم رفراندومی حقیقی و دور از هرگونه خدعه و تهدید؛ به این صورت که تمامی فلسطینیان، اعم از آنانی که اکنون در سرزمین فلسطین زندگی نمی‌کنند و به جبر از خانه و کاشانه رانده شده‌اند و آنان که در این سرزمین نسل‌اندر نسل بسر برده و می‌برند، در این همه‌پرسی شرکت کنند. بدین ترتیب، شکل حکومت فلسطین مشخص خواهد شد.

وقتی صحبت از ملت فلسطین می‌شود، یعنی تمام فلسطینیان اعم از یهودی و مسلمان و مسیحی و نیز هر غیرفلسطینی که ملت فلسطین او را به عنوان یک فلسطینی در سرزمین خود بپذیرد. سخن بر سر این نیست که حرم‌داری قدس و سرزمین‌های مقدس با پیروان کدام دین است،

ص: 227

بلکه پیش از آن سخن بر سر آن است که فلسطین متعلق به تمامی پیروان ادیان ابراهیمی است و تنها در مالکیت فلسطین است و این مردم فلسطین‌اند که می‌بایست حرم‌داری اماکن متبرکه را در دست بگیرند و صهیونیسم نسبت به فلسطین به دلیل فقدان شخصیت حقیقی هیچ‌گونه تعلقی ندارد و محو سازمان صهیونیسم ارمغانی برای پیروان سه دین، بخصوص یهودیان عالم است.

در نهایت، بر یهودیان، مسیحیان و مسلمانان واجب است که افزون بر گفتمان در حوزه نظر و اندیشه، کاری کنند تا نتایج گفتمان‌ها در حوزه انگیزه و عمل نیز متبلور گردد و جهان شاهد امنیت و آرامش و عدل و انصاف در سرزمین فلسطین باشد. به امید آن روز!

ص: 228

مسجد و رسانه ملی

اشاره

محمد رضا مانی‌فر⁽¹⁾

سخن گفتن از چگونگی ارتباط میان دو نماد، که یکی همچون «مسجد» نشانی از سنت و دیرینگی و دیگری همچون «رسانه ملی» جلوه‌ای از تجدّد و روزآمدی است، در گام نخست، به اندازه ایجاد پلی ارتباطی میان دو مفهوم سنت و تجدد در جامعه‌ای در حال گذار، مانند جامعه اسلامی ایران، سخت، ظریف و شکننده است.

اگر جامعه‌ای در دستیابی به «تجدد» و دریافتن نسبت آن با «سنت» با گزینه‌هایی همچون سنت‌گریزی یا تجدد محوری روبرو می‌شود، رسانه ملی نیز به‌مثابه نمادی از تجدد در برقراری ارتباط با مسجد، این نماد

ص: 229

ریشه‌دار در دین، با گزاره‌هایی نظیر: «رسانه با دین ناسازگار است» و کارکرد دینی ندارد و «رسانه همان پیام است» مواجه می‌گردد.

از این روست که تحلیل رابطه و بررسی چگونگی ارتباط مسجد

و رسانه ملی، آن هم در جامعه‌ای همچون جامعه اسلامی ایران، با درک حساسیت‌های موجود در آن، در گرو شناخت دقیق و مقابله اندیشه‌ای با گرایش‌های تند روانه در این عرصه است؛ گرایش‌هایی که یکی، رسانه را «دینی» نمی‌داند و اصولاً کارکردی دینی برای آن

قایل نیست و دیگری، مسجد را به دور از تحوّل و نوآوری در رسانه عرضه می‌کند.

این نوشتار، که به تأملی در چگونگی ارتباط میان نهادهای سنتی و نوین ارتباطی روزگار ما می‌پردازد، در حقیقت در پی آن است تا به نگاهی دیگر در این گذر کوتاه دست یابد.

همگرایی نهاد مسجد و وسایل ارتباط‌جمعی نوین

ساختار ارتباطی فردی و اجتماعی در جامعه‌ای اسلامی همچون جامعه ایرانی، در چارچوب آنچه از آن به «نظام فرهنگی اسلام» تعبیر می‌کنند، تعریف و تبیین می‌شود. این نظام که خود، پدید آورنده بینش‌ها، گرایش‌ها و رفتارهای انسانی است، ساختاری است که با الگوگیری از جامعه‌ای که از آن به «جامعه الگوی اسلامی» در روزگار صدر اسلام تعبیر می‌کنند، در پی آن است تا به گم‌گشته‌هایی که ریشه در لایه‌های فرهنگی و معنایی مکتب اسلام دارد، دست یافته، از این رهگذر مفاهیمی همچون

ص: 230

«عدالت»، «تبعیض‌ستیزی»، «اتحاد»، «تفرقه‌گریزی»، «برابری» و «محو نظم طبقاتی» را در جامعه، نهادینه و جایگزین سازد.

گرچه در عرصه ارتباطات اجتماعی، به آن سبب که بر اساس سخن صریح و بیان روشن قرآن، «حکمرانی از آن خداست»، زمامداران جامعه اسلامی تنها در صورتی «مشروعیت» دارند که بر اساس فرمان الهی برگزیده شده باشند، اما نگاهی گذرا به روند تاریخی شکل‌گیری

و اضمحلال حکومت‌ها، نشان دهنده آن است که ما در کمتر روزگار و زمانی، نظاره‌گر چنین روندی بوده‌ایم.

از این رو، «بحران مشروعیت» یا به بیانی ساده‌تر «فقدان مشروعیت»، از دیرباز، همواره همزاد حکومت‌ها در جامعه اسلامی بوده است.

این بحران یا فقدان مشروعیت که پیامدهایی گوناگون در پی داشته است، از جمله مواردی است که همواره در گستره تاریخ، سبب شده تا «عرف» و «شرع» یا «احکام حکومتی» و «دستورات دینی»، در برابر یکدیگر صف‌آرایی کنند تا جایی که «حکمرانان» و «رهبران دینی»، هر یک، شبکه‌ای ارتباطی ویژه مخاطبان خود در جامعه پدید آورند.

این واگرایی که خود را در نمودهایی بارز و آشکار همچون ایجاد شبکه‌های ارتباطی مساجد، حسینیه‌ها و مدارس مذهبی برای «رهبران مذهبی» و پیدایی شبکه‌های ارتباطی حکومتی همچون خانقاه برای «حکومتگران» نشان می‌دهد، با پیدایی و ورود وسایل ارتباط جمعی

ص: 231

و فن‌آوری‌های «روزآمد» ارتباطی در نیمه نخست قرن بیستم میلادی، جلوه‌ای دیگر یافت.

بروز، ظهور و ورود این گونه فناوری‌ها به جوامع اسلامی، به ویژه جامعه ایرانی، نه تنها نتوانست آن گونه که باید در جلب اندیشه‌ها و جذب دیدگاه‌های عمومی موفق باشد، که به سبب فقدان مشروعیت حاکمان، همچنان این فاصله بعید و واگرایی محسوس، از ژرفا و عمق روزافزون‌تری نسبت به گذشته برخوردار شد.

این آشفتگی و پدیده بحرانی در تقابل وسایل ارتباط جمعی نوین و نهادهای سنتی مذهبی، آن چنان در تاریخ معاصر ایران در خور توجه

و قابل پرداخت است که پدیداری دگرگونی‌ها و تحولات اجتماعی و سیاسی در آن همچون نهضت تنباکو، انقلاب مشروطیت، نهضت ملی شدن صنعت نفت، قیام 15 خرداد و پیروزی انقلاب اسلامی، پیش از آنکه از عهده وسایل ارتباط جمعی نوین برآمده باشد، از عهده نهادهای سنتی مذهبی برآمده است.

پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1357 و استقرار نظام جمهوری اسلامی در 12 فروردین 1358، نقطه پایانی بر این «واگرایی» و آغازی بر «همگرایی» بود. تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی که در اصول مختلف آن بر «اسلامی بودن» نظام منتخب و حضور «رهبران مذهبی» و «علمای دین» در صحنه سیاسی و اجتماعی جامعه تأکید می‌شد، موجب گردید تا جامه‌ای از «مشروعیت» بر تن وسایل ارتباط جمعی همچون مطبوعات، رادیو و تلویزیون بنشیند.

ص: 232

این همگرایی به ویژه در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سبب شد تا در صحنه‌های حساس همچون فتنه منافقین، کودتاهای نافرجام و سرانجام، هشت سال دفاع مقدس، همکاری نزدیک دو نهاد «سنتی» و «نوین» برآمده از دو بینش متفاوت در گذشته، مسجد و صدا و سیما، در تهییج، جذب و سازماندهی نیروهای مردمی، آثاری شگفت و شگرف به بار آورد.

ناکامی‌های فرهنگی؛ عوامل و پیامدها

پایان جنگ تحمیلی و آغاز دوران بازسازی ویرانه‌های جنگ که همزمان با تدوین برنامه‌های توسعه‌ای پنجساله بود، گرچه در زمینه اقتصادی و به مدد آمار و ارقام، دستاوردهای چشمگیری در پی داشت، اما در عرصه فرهنگ، به ویژه فرهنگ عمومی، نتوانست آن گونه که باید دستاوردی در پی داشته باشد.

فقدان بینش کافی مسؤولان و سیاستگذاران در تدوین راهبردی متناسب با فرهنگ بومی، بی‌توجهی به لایه‌های متفاوت فرهنگی در جامعه و نگاهی صرفاً آموزشی به فرهنگ و نبود تعریفی کامل و جامع از چگونگی تعامل نهادهای سنتی و نوین در جامعه، از جمله دلایلی است که می‌توان از آن‌ها به منزله عوامل «عدم ناکامی» در عرصه برنامه‌ریزی‌های فرهنگی توسعه‌ای در جامعه نام برد.

از سویی دیگر، این ناکامی پیامدهای وجودی خویش را در جامعه به وجود آورد، آن چنان که تشکیل فرهنگسراهای گوناگون که

ص: 233

به رقیبی سرسخت برای مساجد تبدیل شد، ورود صدا و سیما به عرصه‌های ویژه نهادهای سنتی همچون مساجد که این رسانه را تا اندازه «منبر الکترونیک» تنزل داد و فقدان ظرفیت‌سازی در تحول ساختاری نهادهای سنتی همچون مسجد و حسینیه را می‌توان از جمله این پیامدها دانست.

اما در این میان، آنچه به این مشکلات ساختاری و ناکامی‌های برنامه‌ای، رنگ و بویی دیگر داده است، رویدادی است که می‌توان از آن به مثابه رویشی از مشکلات و نقصان‌هایی که تا پیش از این در لایه‌های متفاوت فرهنگی جامعه وجود داشت نام برد:

انقلاب جمعیتی که حاصل افزایش زاد و ولد در دهه 60 شمسی است موجب شده امروزه، جامعه ایرانی در حالتی قرار گیرد که نزدیک به70 درصد جمعیت آن‌ازنوجوانان و جوانان زیر 35 سال تشکیل شود.

این رویداد، گرچه به خودی خود، می‌تواند فرصتی گرانبها در پیش روی جامعه باشد و برای اعتلا و جهش تاریخی آن مورد بهره‌برداری قرار گیرد، اما نقصان‌ها و ضعف‌هایی که ناشی از فقدان درک مناسب شرایط در پیش رو است، نه تنها نتوانسته این فرصت گرانبها را پدید آورد، که با خود آشفتگی‌ها و بحران‌هایی همچون بحران‌های هویت، مشروعیت، مشارکت، نفوذ و توزیع را به دنبال آورده است.

این آشفتگی‌ها که هر یک به سهم خویش می‌توانند قسمتی از چهره جامعه را تخریب کنند، آن چنانند که روزگار کنونی را از هرگونه توضیح و توصیفی در بیان ناهنجاری‌ها و معضلات اجتماعی، بی‌نیاز

ص: 234

ساخته‌اند: نگاهی کوتاه به خیابان‌های ابرشهری مانند تهران و چگونگی برخورد جوانان و نوجوانان با نهادهایی چون مساجد، ما را در بیان آنچه در سر داریم، از هر سخنی بی‌نیاز می‌سازد.

بررسی راهکارها برای نظرسنجی‌ها

اما به راستی چه باید کرد؟ و چه راهکاری باید اندیشید تا با گذر از آنچه امروز می‌بینیم، به آنچه در فردا می‌خواهم ببینیم، دست یابیم؟

از آن جا که روی سخن در این مقاله تحلیلی - پژوهشی به اندیشه در چگونگی ارتباط میان نهادهای سنتی و نوین «مسجد» و «رسانه ملی» اختصاص دارد، تنها در چارچوب سخن اصلی به پاسخگویی بر می‌خیزیم و عرصه‌های دیگر را به فرصت‌های دیگر وا می‌گذاریم:

نگاهی گذرا به ساختار نهادهایی همچون «مسجد» و «رسانه»، گرچه نشانگر فاصله‌ای در ظاهر بعید به سبب دیرپایی مسجد و روزآمدی رسانه است، اما از سوی دیگر، به دلیل آنکه این دو نهاد بر پایه الگوهای دیرین ارتباطات اجتماعی همچون فرستنده پیام، مجرای انتقال پیام و گیرنده پیام استوارند، می‌توانیم با اندکی چشم‌پوشی مسجد را رسانه سنتی و رسانه ملی را رسانه نوین بنامیم.

بی‌تردید، با درک این نکته مسجد و رسانه ملی همانند سازمان‌هایی رسانه‌ای در معرض عوامل مؤثر بر اثرگذاری‌های اجتماعی و حتی فردی خود هستند؛ عواملی که می‌توان آن‌ها را در الگو و نمودار ذیل جستجو کرد:

ص: 235

رسانه

نظام دولتی و حقوقی تخصص کاری، سازمانی و حرفه‌ای

فن‌آوری رسانه‌ای - رسانه - مخاطب

جهان واقعی و سازمان‌های رقیب مالکیّت و کنترل

محیط ایدئولوژیک (نفوذ تجاری)

نگاهی کوتاه به این الگو و نمودار عوامل تأثیرگذار بر کارکرد رسانه، نشانه آن است که اگر رسانه‌ای در پی آن می‌باشد تا دلایل موفقیت و عوامل ناکامی خویش را در میان گزاره‌های گوناگون و متنوع به کنکاش نشیند، لازم است در ابتدا، با توجه به آنچه در بالا بیان کردیم، به بررسی چنین عواملی در اثرگذاری رسانه‌ای خود دست زند، تا از این رهگذر با شناخت نقاط ضعف، به تقویت نقاط قوت بپردازد.

گرچه سخن گفتن از عوامل مزبور و بررسی جزء به جزء آن‌ها، فرصتی دیگر می‌طلبد، اما گذری بر دو پژوهش انجام شده درباره موضوع دینی «امر به معروف و نهی از منکر در جامعه» و «برنامه‌های

ص: 236

مذهبی تلویزیون» می‌تواند تا اندازه‌ای تصویری کلی را از آنچه هست ارائه دهد:

نتایج نظرسنجی از مردم درباره امر به معروف و نهی از منکر در جامعه (اداره کل پژوهش‌های اجتماعی و سنجش برنامه‌ای، شماره 98، سال 1381):

1 . 37 درصد از پاسخگویان در مقایسه رفتارهای ناپسند و پسندیده، معتقدند رفتارهای ناپسند در جامعه رواج بیشتری دارد. 7/34 درصد میزان رواج رفتارهای پسندیده و ناپسند را در جامعه مساوی می‌دانند و 1/18 درصد معتقدند رفتارهای پسندیده در جامعه بیشتر از رفتارهای ناپسند است.

2 . در زمینه نقش نهادها و بخش‌های مختلف جامعه در گسترش خوبی‌ها، خانواده با 7/82 درصد و صدا و سیما با 5/73 درصد بیشترین اهمیت را نزد پاسخگویان داشته است.

همچنین روحانیان با 8/31 درصد از نظر پاسخگویان، کمترین نقش را در این زمینه دارا هستند.

3 . از نظر پاسخگویان، راستگویی (4/11 درصد) مهم‌ترین معروفی است که در جامعه کمتر به آن عمل می‌شود.

4 . پاسخگویان معتقدند که از بین منکرات رایج در جامعه به ترتیب، اختلاس، اعتیاد، و رشوه بیشترین میزان رواج را در جامعه دارند.

ص: 237

5 . از نظر پاسخگویان، اعتیاد (27/1 درصد) بدترین منکری است که در جامعه دارای بیشترین میزان رواج است. در ضمن، دروغگویی (7/7 درصد) و بی‌بند و باری (4/7 درصد) در مراحل بعدی قرار دارند.

6 . پاسخگویان معتقدند از بین اعمال پسندیده به ترتیب عبادت خداوند، احترام به والدین و کمک به همنوع بیشترین رواج را در جامعه دارند.

7 . مهم‌ترین عامل ارتکاب منکرات در جامعه از نظر پاسخگویان به ترتیب عبارتند از: تربیت خانوادگی (9/32 درصد)، وضعیت اقتصادی (7/29 درصد) و وضعیت اجتماعی (1/81 درصد). در ضمن زنان عامل خانوادگی و مردان بیشتر وضعیت اقتصادی را مهم‌ترین عامل ارتکاب منکرات در جامعه دانسته‌اند.

8 . اکثر پاسخگویان (7/69 درصد) اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر را در جامعه «ضروری» و «کاملاً ضروری» می‌دانند؛ 7/15 درصد پاسخگویان اجرای این فریضه را «نسبتاً ضروری» دانسته و 2/3 درصد پاسخگویان اصلاً ضروری نمی‌دانند.

9 . از نظر 42 درصد پاسخگویان، مردم، امر به معروف و نهی از منکر را به میزان «کم» و «خیلی کم» دارای اهمیت می‌دانند. 2/33 درصد پاسخگویان نیز بر این باورند که مردم «تا حدودی» این فریضه را مهم می‌دانند و تنها 6/15 درصد پاسخگویان معتقدند که مردم فریضه امر به معروف و نهی از منکر را به میزان «خیلی زیاد»، «زیاد»

ص: 238

و «کاملاً» دارای اهمیت می‌دانند. به طور متوسط، پاسخگویان معتقدند مردم در حد «متوسط به بالا» به این فریضه اهمیت می‌دهند.

10 . اکثر پاسخگویان (6/60 درصد) مسؤولان را بیشتر از مردم، نیازمند به امر معروف و نهی از منکر دانسته‌اند.

11 . 6/38 درصد پاسخگویان، روش‌های موجود درخصوص اجرای امر به معروف و نهی از منکر را «تا حدودی» 26 درصد «کم و خیلی کم» و 4/20 درصد «نیاز، خیلی زیاد و کاملاً» مناسب دانسته‌اند. همچنین 11 درصد روش‌های موجود در خصوص اجرای این فریضه را اصلاً مناسب ندانسته‌اند به طور متوسط پاسخگویان روش‌های موجود در خصوص امر به معروف و نهی از منکر را حد «متوسط به پایین» دانسته‌اند.

12 . پاسخگویان به طور متوسط، موفقیت صدا و سیما را در خصوص معرفی فریضه امر به معروف و نهی از منکر را پایین‌تر از حد متوسط ارزیابی کرده‌اند. همچنین موفقیت صدا و سیما را در زمینه شناساندن رفتارهای خوب و رفتارهای بد به مخاطبان «تا حدودی» (1/38 درصد)، «کم و خیلی کم» (8/19 درصد) و «زیاد، خیلی زیاد و کاملاً» (2/36 درصد) ارزیابی کرده‌اند. 2/3 درصد پاسخگویان نیز سازمان را در این زمینه «اصلاً» موفق ندانسته‌اند.

13 . پاسخگویان میزان موفقیت صدا و سیما را در ترغیب مخاطبان به خوبی (متوسط به بالا) می‌دانند. همچنین از نظر جنس، مردان میزان موفقیت صدا و سیما را در این زمینه «متوسط» و زنان

ص: 239

«متوسط به بالا» ارزیابی کرده‌اند. از نظر گروه‌های شغلی محصلان، بیکاران، خانه‌دارها و بازنشسته‌ها، میزان موفقیت صدا و سیما را در این زمینه «متوسط به بالا» و دانشجویان و شاغلان «متوسط به پایین» ارزیابی کرده‌اند.

14 . از نظر 8/33 درصد پاسخگویان، جوانان بیشتر از دیگران رفتارهای خوب و بدشان را از صدا و سیما می‌آموزند. همچنین 6/30 درصد پاسخگویان، نوجوانان و 5/25 درصد، کودکان را در این زمینه، بیشتر تحت تأثیر صدا و سیما دانسته‌اند.

15 . اکثر پاسخگویان (9/58 درصد) مجموعه‌های داستانی را بهترین مشوق مردم به اعمال پسندیده دانسته‌اند. برخی دیگر (1/14 درصد) بحث و گفتگو را مطرح کرده‌اند.

نتایج نظرسنجی از مردم‌تهران درباره«برنامه‌های مذهبی تلویزیون»

(مرکز تحقیقات، مطالعات و سنجش برنامه‌ای، شماره 169 سال 1381)

1 . 33 درصد از پاسخگویان در این بررسی اظهارنظر کرده‌اند که «اصلاً» برنامه‌های مذهبی را تماشا نمی‌کنند. 16 درصد از پاسخگویان «همیشه و اکثراوقات» و 51 درصد «گاهی اوقات و به ندرت» بیننده برنامه‌های مذهبی هستند.

2 . عمده‌ترین دلیل که پاسخگویان برای تماشا نکردن «برنامه‌های مذهبی» عنوان کرده‌اند نداشتن وقت (14 درصد) بوده است.

ص: 240

علاقه نداشتن به برنامه‌های مذهبی، جذاب نبودن برنامه‌های مذهبی و تماشا نکردن تلویزیون در رتبه‌های بعدی جای دارند.

3 . میزگردهای مذهبی را 29 درصد افراد «گاهی اوقات»، 19 درصد «به ندرت»، 11 درصد «اکثر اوقات» و 3 درصد «همیشه» تماشا می‌کنند. در ضمن 38 درصد نیز اظهارنظر کرده‌اند که «اصلاً» این نوع برنامه‌ها را تماشا نمی‌کنند.

4 . همچنین بین میزان تماشای میزگردهای مذهبی و سن ، تحصیلات و وضعیت تأهل بینندگان برنامه‌های مذهبی رابطه معناداری وجود دارد.

5 . میزان تماشای سخنرانی‌های مذهبی به شرح زیر است: 38 درصد «گاهی اوقات»، 19 درصد «اکثر اوقات»، 17 درصد «به ندرت» و 5 درصد «همیشه» این نوع برنامه‌ها را تماشا می‌کنند. گفتنی است که 21 درصد نیز «اصلاً» بیننده برنامه «سخنرانی مذهبی» نیستند.

6 . دعا و نیایش پخش شده از تلویزیون را 37 درصد افراد «گاهی اوقات»، 33 درصد «اکثر اوقات»، 7 درصد «به ندرت»، 16 درصد «همیشه»، تماشا می‌کنند و 7 درصد نیز «اصلاً» بیننده چنین برنامه‌هایی نیستند.

7 . در این بررسی، 32 درصد «همیشه»، 31 درصد «اکثر اوقات»، 28 درصد «گاهی اوقات» و 4 درصد «به ندرت»

ص: 241

ویژه برنامه‌های اذان را تماشا می‌کنند و 5 درصد نیز گفته‌اند که اصلاً این ویژه برنامه‌ها را تماشا نمی‌کنند.

8 . ویژه برنامه‌های اعیاد مذهبی را 34 درصد «گاهی اوقات»، 30 درصد «اکثر اوقات»، 21 درصد «همیشه» و 5 درصد «به ندرت» تماشا می‌کنند. 10 درصد نیز گفته‌اند «اصلاً» بیننده این نوع برنامه‌ها نیستند.

9 . میزان تماشای ویژه برنامه‌های محرم و عزاداری‌ها به این صورت است که 35 درصد «همیشه»، 34 درصد افراد «اکثر اوقات» و 4 درصد «به ندرت» این برنامه‌ها را تماشا می‌کنند و 4 درصد نیز گفته‌اند که «اصلاً» ویژه برنامه‌های محرم و عزاداری‌ها را تماشا نمی کنند.

10 . در مقایسه انواع برنامه‌های مذهبی، اکثر افراد (69 درصد) «همیشه و اکثر اوقات» ویژه برنامه‌های محرم و عزاداری‌ها را می‌بینند و در مقابل، تنها 14 درصد «همیشه و اکثر اوقات» بیننده میزگردهای مذهبی هستند.

آنچه از مطالعه و بررسی این یافته‌های پژوهشی به دست می‌آید، نشان دهنده آن است که:

1 . نزدیک به 72 درصد پاسخگویان معتقدند رفتارهای ناپسند در مقایسه با رفتارهای پسندیده به یک اندازه یا بیشتر در جامعه رواج دارد.

2 . خانواده، همچنان تأثیرگذارترین نهاد در گسترش خوبی‌ها

ص: 242

است و رتبه بعدی پس از آن به صدا و سیما اختصاص دارد.

3 . راستگویی، مهم‌ترین خصلت نیکویی است که در جامعه، کمتر به آن عمل می‌شود.

4 . در گستره خصایل ناپسند و رذایل اخلاقی نکوهیده به ترتیب اختلاس، اعتیاد و رشوه بیشترین رواج را در جامعه دارند.

5 . در میان خصایل پسندیده و فضایل اخلاقی به ترتیب عبادت خداوند، احترام به والدین و کمک به هم نوع از رواج بیشتری در جامعه برخوردار است.

6 . تربیت خانوادگی، وضعیت اقتصادی و وضعیت اجتماعی به منزله مهم‌ترین عوامل در ارتکاب منکرات در جامعه هستند.

7 . در دیدگاه اکثر پاسخگویان، اجرای فریضه «امر به معروف و نهی از منکر» در جامعه بسیار ضروری است.

8 . بیشتر پاسخگویان، مسئولان را بیش از مردم نیازمند «امر به معروف و نهی از منکر» دانسته‌اند.

9 . در نگاه بیشتر پرسش شوندگان، روش‌های موجود در اجرای این فریضه الهی، امر به معروف و نهی از منکر، ناکارآمد است.

10 . بیشتر پاسخ‌دهندگان مجموعه‌های داستانی را به عنوان بهترین مشوّق مردم به اعمال پسندیده می‌دانند. این در حالی است که برخی دیگر با کمترین شمار، بحث و گفتگو را در این مقام در نظر می‌گیرند.

ص: 243

چه باید کرد؟

با نگاهی به یافته‌های این دو پژوهش که در برگیرنده تصویری کلی از جامعه در نگاه مخاطب است، اکنون می‌توانیم به پرسش اساسی آغاز سخن باز گردیم: براستی چه باید کرد؟

پاسخگویی به این پرسش را در گزاره‌های زیر جستجو می‌کنیم:

1 . توجه به مخاطب هدف: مسجد و رسانه ملی، هر کدام باید به مخاطب تعریف شده خویش توجه کافی کنند و تنها در راستای توجه به نیازها و مطالبات او گام بردارند. اگر بیننده تلویزیون، مجموعه‌های تلویزیونی را بهترین شیوه در گسترش خوبی‌ها می‌داند و بحث و گفتگوی مذهبی را آن چنان مؤثر نمی‌داند و اگر در نگاه جامعه اختلاس، اعتیاد و رشوه بزرگترین معضلات رایج در آن هستند و در کنار آن، عبادت خداوند، احترام به والدین و کمک به هم نوع، بیشترین نیکویی‌های متداول در جامعه، این بدان معناست که نگاهی دگربار به اهداف و اولویت‌های رسانه ملی و واگذاری برخی از امور کمتر مورد توجه در رسانه که نیازمند ارتباط چهره به چهره و رو در رو هستند، باید در دستور کار مسؤولان و دست اندرکاران هر دو رسانه «مسجد» و «رسانه ملی» قرار گیرد و همچنین توجه محتوایی به معضلاتی که برشمردیم باید در دستور کار سخنرانان مذهبی در مساجد و برنامه‌سازان رسانه، هر یک با ابزار مورد توجه عامه باشد.

ص: 244

2 . نگاهی واقع بینانه به جامعه: دو رسانه سنتی و نوین «مسجد» و «رسانه ملی»، اگر به دنبال کارکرد مطلوب خویش هستند باید از جامعه‌ای «در حال گذار» که در جستجوی راهکاری برای آشتی بین «سنت» و «تجدد» است، تصویری مناسب، بهنگام و به روز داشته باشند تا براساس آن دست به برنامه‌ریزی زنند. متاسفانه، فقدان درک مناسب از شرایط در پیش رو یا شرایط در حال حاضر، از جمله مواردی است که دستگاه‌ها و نهادهای فرهنگی و اجتماعی به آن مبتلا هستند و از این رو آسیب‌هایی بسیار تاکنون دیده‌اند.

3 . فنآوری رسانه‌ای: بی‌تردید، ما در روزگاری به سر می‌بریم که در آن، فناوری‌های متفاوت با کاکردهای مختلف در حال بروز، ظهور و پیدایی هستند. بیگانگی با این‌گونه دستاوردهای علمی و فرهنگی در کنار مرعوب شدن در برابر این‌گونه دستاوردها، از جمله مواردی است که همواره، جامعه و نهادهای آن را با سرگردانی و حیرانی روبرو کرده است.

مسجد به عنوان نهادی سنتی و رسانه ملی به عنوان سازمانی نوین، هر دو در معرض آنچه برشمردیم، قرار دارند. از این روست که به نظر می‌رسد برخورد خردمندانه، کاربرد آگاهانه و بهره‌گیری سودمندانه از جمله گام‌های اثرگذار در رویارویی با دستاوردهای نوین و فنآوری‌های برتر در جامعه و بر اساس نیازهای نهادهای جامعه باشد.

4 . سازمان‌های رقیب: امروزه چندین شبکه رادیویی و تلویزیونی به صورت شبانه‌روزی به تولید و پخش برنامه‌های مختلف با درونمایه

ص: 245

مغایر و گاه معاند با فرهنگ ملی و دینی ما می‌پردازند. در کنار آن‌ها، سایت‌های اینترنتی به اندازه خود سهمی بزرگ در این میان بر عهده دارند. این‌ها، تازه نگاهی به شبکه‌ها و سایت‌های رقیب خارجی است. در داخل نیز، نهادهای فرهنگی به سبب فقدان راهبرد در توسعه فرهنگی به صورت نهادهایی «رقیب» و «نه رفیق» درآمده‌اند. از این رو، اگر نهادی چون «مسجد» یا «رسانه ملی» می‌خواهد به اثرگذاری و تکرار افتخارات پیشین دست یابد، لازم است که در ابتدا به سازمان‌های رقیب و کارکردهای آنان در جامعه، نگاهی جدی همراه با تفکر اندازد.

5 . تخصص‌گرایی: به حقیقت، تخصص‌گرایی، گمشده اساسی در نهادها و ساختارهای جامعه ماست و جالب آنکه نبود آن تاکنون، بیشترین ضربه را در مسیر دستیابی به «مطلوب» جامعه، به آن وارد کرده است.

از این رو، ضروری است در دنیایی که «تخصص‌گرایی» حرف نخست را در آن می‌زند، دست‌اندرکاران «مسجد» و «رسانه ملی» هر دو، با اصلاح و بازنگری درون تشکیلاتی و ساختاری، به این اصل اساسی جامه عمل بپوشانند.

6 . و سخن پایانی آن که: «مسجد» و «رسانه ملی» باید با گذار از آنچه امروز می‌بینیم، تنها آن چنان باشد که «باید» باشند، به بیانی دیگر، «مسجد» باید کارکرد اطلاعاتی - آموزشی خود را بسط و گسترش دهد و «رسانه ملی» باید رویکرد تفریحی - سرگرمی خود را تقویت کند.

ص: 246

همزمان هر دو باید در درون خود به اصلاحات اساسی دست زنند تا از این رهگذر، به افق‌های مطلوب خویش با توجه به شرایط زمان و مکان که در گزینه‌ای همچون «جهان واقعی و محیط ایدئولوژیک» تبلور می‌یابد، دسترسی یابند.

باور کنیم که نه «مسجد»، «رسانه ملی» است و نه «رسانه ملی»، «منبر الکترونیک»! مسجد، مسجد است و رسانه، رسانه!

ص: 247

منابع و مآخذ

1 . شکرخواه، یونس، خبر، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، چاپ پنجم، تهران، 1378.

2 . کازنو، ژان، جامعه‌شناسی رادیو و تلویزیون، ترجمه جمشید ارجمند، انتشارات رادیو و تلویزیون ملی ایران، تهران، 1352.

3 . نظرسنجی از مردم در خصوص امر به معروف و نهی از منکر در جامعه، اداره کل پژوهش‌های اجتماعی و سنجش برنامه‌ای، شماره 98 ، سال 1381 .

4 . نظرسنجی از مردم تهران درباره «برنامه‌های مذهبی تلویزیون»، مرکزتحقیقات، مطالعات وسنجش برنامه‌ای، شماره 169 ، سال 1381.

ص: 248

تأثیرات فرهنگی، تربیتی مساجد با تکیه بر مساجد اصفهان و نیشابور

اشاره محمدحسین ریاحی

بدون شک یکی از عوامل مهم و مؤثر در پیشبرد فرهنگ و تمدن اسلامی و نیز سرزمین‌هایی که به تصرف سپاه مسملین درآمد در زمینه‌های آموزشی، تربیتی و فرهنگی، وجود مساجد بود. علی‌رغم اینکه مساجد معمولاً در منظر عام به عنوان یکی از اصلی‌ترین کانون‌های عبادت و انجام اعمال و مراسم مذهبی قلمداد شده و می‌شود، اما از تأثیر شگرف این مکان‌های عبادی در توسعه آموزش و فرهنگ نمی‌توان به راحتی گذشت. تا زمانی که مدارس به طور رسمی در دنیای اسلام موجودیت نیافته بود، بار امور علمی و آموزشی به دوش مساجد بود. از همان ابتدا آموزش و تعلیم با مسجد مرتبط بود و مدارس در حقیقت،

ص: 249

از مساجد انشعاب یافته بودند؛ چرا که تعلیم و تربیت در دهه‌های اول تاریخ صدر اسلام معمولاً ارتباط با فرامین دینی بود و مسلمانان نیازمند آشنایی با معانی و مفاهیم مذهبی بودند و طبیعتاً برای فراگیری آن‌ها راهی مساجد می‌شدند. بر طبق منابع و متون تاریخی، روشن است که نخستین مراکز تعلیم و تربیت در اسلام، مسجد و محور این آموزش و پرورش، قرآن کریم بوده است؛ یعنی حفظ و درک مطالب قرآن، نقطه شروع بود و پس از آن فراگیری و مطالعه اخبار و احادیث نبوی صلی الله علیه و آلهمطرح گردید. به نوشته استاد جلال‌الدین همایی، «در ابتدا مراکز تعلیم و محل درس مسلمانان مساجد بود. حوزه‌ها و حلقه‌های درس در جوامع و مساجد تشکیل می‌شد. احیاناً مجالس مناظره نیز در همان مساجد بود که پاره‌ای از آن‌ها کتابخانه‌های عظیم نیز داشتند».⁽¹⁾

از همان روزهای آغاز نهضت اسلامی بسیاری از امور با مساجد مرتبط بودند؛ امور داوری، قضاوت، حل و فصل دعاوی، مسائل مهم و اساسی اجتماعی، مشورت و طرح جنگ، پذیرش وفود، اعزام نماینده به نقاط دیگر، اجتماعات عمومی، پرستاری بیماران و مجروحان، و اعلام وظایف حکومتی در مسجد صورت می‌گرفت. به هر کجا که اسلام گام می‌نهاد، چه مسلمانان آن را فتح می‌کردند یا می‌ساختند، به زودی و بی‌درنگ مسجدی ساخته می‌شد.⁽²⁾

ص: 250

دیدگاه عظیم اسلام و بینشی که این تعالیم آسمانی ارائه کرد، موجب بالا رفتن سطح اجتماع از جهات مختلف از جمله مسایل فرهنگی گردید. به نوشته السباعی «اسلام امور دینی و دنیوی را با هم ارتباط می‌دهد و آن‌ها را با عقاید و افکار روشن و دقیق بیان می‌دارد و مسجد که مرکز عبادت و نیایش است، در طول تاریخ، مرکز زندگانی اجتماعی تمام مسلمانان نیز بوده است. بدین ترتیب، مسجد در چهارچوب حوزه خود

ص: 227

علاوه بر محل نیایش بودن، محل تجمع مردم، پناهگاه مسافران، محل توزیع غذا برای فقرا و وظیفه آموزش را نیز بر عهده داشته است».⁽¹⁾

رویداد دیگری که بر وجود فعالیت علمی مسجد و تشکیل حلقه‌های درس در عصر نبوت دلالت دارد این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله روزی وارد مسجد شد و دید که از جمع حضار دو حلقه تشکیل شده است؛ یک حلقه به ذکر و عبادت مشغول و آن یکی به تعلم و تعلیم سرگرم و چون نیک نگریست فرمود: هر دو گروه کردار نیک دارند، اما من‌برای‌تعلیم‌فرستاده شده‌ام: «کلاهما علی خیر ولکن بالتعلیم ارسلت». و خود آن حضرت در حلقه‌ای که سخن از تعلم و تعلیم بود نشست.⁽²⁾

مؤلف کتاب تاریخ تعلیم و تربیت در اسلام نیز با اعتقاد بر اینکه اولین

ص: 251

و مهم‌ترین کانون‌های علمی و تربیتی مسلمانان در قرون اولیه هجری مساجد بوده‌اند آورده است: این مکان در جهت محافظت و دفاع از اصول و قواعد دینی و به‌طور کلی در زبان و فرهنگ عامه و در سال‌های بعد در تعلیمات عالی اسلامی رکن و اساس بوده و تأثیری عمیق و خدمتی بسزا نموده است. در مکتب‌خانه‌ها تعلیمات مقدماتی، یعنی خواندن و نوشتن و حساب ساده و اندکی شعر و تاریخ و قرآن و حدیث به صورت بسیط و ساده آموزش داده می‌شد و این برنامه ارتباط تعلیمات اسلامی را از مسجد تا مؤسسات تعلیمات عالیه تأمین می‌کرد. پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله پس از هجرت به شهر مدینه ساختمان مسجد قبا را در آنجاآغاز نمود که‌اولین مسجداسلامی‌است.هنگام ورود پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله به مدینه مسجدی در محلی به‌نام «مربد» دایر گردیده بود و گفته می‌شود که حضرت در همین محل به طرفداران خود مسایل دینی و دنیوی را تعلیم کرده است. پس ملاحظه می‌گردد که از همان زمان پیامبر صلی‌الله علیه و‌آله عبادتگاه‌های اسلامی مراکز تربیتی نیز بوده است. در واقع، مساجد جای مناسب برای تعلیم علوم دینی هستند. با فتوحات و توسعه جهان اسلام، مساجد با سرعت زیادی در تمام مناطق بنا گردید و رو به فزونی نهاد. به مناطق مختلف عربستان که اسلام را می‌پذیرفتند جهت تعلیم قرآن از سوی رسول اکرم صلی‌الله علیه و آله افرادی اعزام می‌گردید. مناطق و اشخاصی که این مأموریت‌ها را انجام داده‌اند معلوم و محقق است. کار تعلیم قرآن و مسایل دینی که زمان آغاز آن‌ها از حیات پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله در مدینه، مکه، طائف، صنعا، و بحرین بوده است در زمان خلفای راشدین نیز در سطح وسیع‌تری ادامه یافت و در بصره،

ص: 252

کوفه، حمص، شام، فسطاط و شهرهای سرزمین‌های فتح شده تعلیم مشابه صورت پذیرفت، به طوری که خلیفه دوم در انتصاب و اعزام والی برای بصره، کوفه، سوریه و مصر از آنان خواست که در محل مأموریت خود مسجد بنا نمایند.⁽¹⁾

علاوه بر تشویق‌های مکرر پیامبر صلی‌الله علیه و آله به آموزش و تعلیم و تربیت، که مساجد را به عنوان کانون‌های ارزشمند علمی و فرهنگی درآورده بود، امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام نیز با خطبه‌ها و بیانات شیوا و آموزنده خود در مساجدی همچون‌مسجدکوفه مردم راآموزش و تعلیم می‌داد. مسلما در زمان ائمه معصومین علیهم‌السلام نیز به‌ویژه در دوران حیات امام باقرعلیه‌السلام و امام صادق علیه‌السلام که آموزش و تعلیمات به اوج شکوه رسید مساجد نیز به عنوان اصلی‌ترین پایگاه‌های معنوی و آموزشی به حساب می‌آمدند. مراکز علمی و آموزشی شیعه در عصر اختناق حکام اموی و عباسی، خانه‌های ائمه و پیشوایان مذهب و یا مساجد بود. از آن به بعد مدفن امامان و اهل‌بیت علیهم‌السلام از جمله شهرهای کاظمین و سامرا در عراق و شهرهای قم و مشهد در ایران مرکز تجمع علمای شیعه و از حوزه‌های پررونق علوم اسلامی و معارف شیعی در دنیای اسلام شد.⁽²⁾

بنای مساجد که از ابتدای اسلام آغاز شده بود، با گذشت زمان شمار آن‌ها فزونی می‌یافت و طبیعتا با گسترش این کانون‌های عبادی علوم

ص: 253

و آموزش نیز توسعه پیدا می‌کرد. بنا به اظهار یعقوبی، در قرن سوم هجری در شهر بغداد سی هزار مسجد وجود داشته است.⁽¹⁾

ص 9 .

در مصر فزونی و گستردگی اگر به اندازه عراق و حجاز نبود لکن این مراکز عبادی از حیث آموزشی هم قابل توجه بوده است. ابن‌جبیر سیاح معروف (متوفی 614 ه ق) در باره مساجد اسکندریه آورده است: این شهر افزون‌تر از هر شهر دیگر خدا، مسجد دارد، تا بدان جا که تخمین مردم درباره تعداد مساجد آن متفاوت است؛ برخی بیشتر و برخی کمتر گویند، آن که بیش گوید تخمینش به دوازده هزار باب مساجد می‌رسد و آنان که کم گویند متفاوتند: پاره‌ای گویند هشت هزار باب است و پاره‌ای رقمی جز این گویند و به هر حال، مسجدهای آن شهر بسیار و افزون از شمار است، چنان که چهار یا پنج مسجد در یک جا دیده می‌شود و چه بسا چند مسجد ترکیب شده و مجموعه‌ای تشکیل داده باشد. تمام این مساجد را پیشنمازانند که از جانب سلطان شهریه دارند.⁽²⁾با این حساب اگر هر یک از مساجد را مکانی برای تعلیم و تربیت بدانیم از وسعت فعالیت‌های تعلیماتی دچار شگفتی خواهیم شد.

با بررسی نقش مساجد در آموزش و تعلیم و تربیت در اسلام متوجه می‌شویم که تقریباً در همه مناطق جهان اسلام، به‌ویژه غرب اسلامی نیز این تأثیر محسوس بوده است، به طوری که این مسئله در

ص: 254

اندلس هم مصداق داشته است. مسلمانان اسپانیا امور مربوط به تعلیم و تربیت را در مساجد انجام می‌دادند. مقری مورّخ مشهور اندلسی می‌نویسد: مردم اندلس مدارس مستقل ندارند که بتوانند در کسب دانش آنان را یاری نمایند. آنان با پرداخت اجرت شاخه‌های علوم را در مساجد یاد می‌گیرند. این مؤرخ همچنین از کار تدریس خود در جامع قرطبه، نخله و زاهره سخن می‌گوید.⁽¹⁾

معمولاً در مساجد جایگاه‌هایی برای تدریس وجود داشت، از جمله قسمتی به‌نام صفه در مسجد مدینه یا حتی در برخی مساجد ایران مانند مسجد جامع اصفهان که در آن قسمت فعالیت‌های آموزشی محسوس بود. در قسمتی از مسجد مدینه ایوانی سرپوشیده به نام صفه بنا شد. در روز استادانی که به این منظور انتخاب شده بودند، به شاگردان آموزش می‌دادند و شاگردان شب در آنجا می‌خوابیدند. پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله بزرگان صحابه آن حضرت و پس از ایشان تابعین در این مسجد به تدریس و تعلیم می‌پرداختند.

یکی از مدرسان معروف مسجدالنبی عبداللّه بن سعید بن عاص بود.

وی اولین معلمی بود که در این مسجد به آموزش خط پرداخت. وی دردوره جاهلیت‌ازکاتبان‌معروف عرب بودکه‌به دستور پیامبراکرم صلی‌الله علیه و آله مأمور آموزش هنر، خطاطی و آموزش قرآن شد. با این همه تدریس و بحث در زمینه مسایل دینی و علمی، حتی در زمان پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله

ص: 255

نیز منحصر و محدود به این مسجد نبود. در مدینه مساجد کوچک‌تر و محدودتری وجود داشت که فعالیت آموزشی می‌کردند.⁽¹⁾

از اواخر دهه دوم هجری با افزایش چشمگیر دامنه فتوحات مسلمانان، مرزهای اسلام از سوی شرق و غرب گسترش یافت و جمع کثیری به آیین اسلام گرویدند که در زبان و نژاد با اعراب مسلمان مغایرت داشتند. از این زمان آموزش زبان عربی برای درک معانی آیات قرآن و تعالیم اسلام در سرزمین‌های فتح شده آغاز گردید و آن دسته از اصحاب پیامبر و تابعین ایشان که دعوت به اسلام و تعلیم مبانی دین را بر حضور در صحنه‌های پیکار ترجیح می‌دادند، در مساجد نوبنیاد به آموزش پرداختند. این مساجد ابتدا در شهرهای کوفه، بصره، حیره و مداین بنیاد گردید. در عصر خلفای راشدین و پس از آن در دوره حکومت امویان، مساجد بزرگ که عنوان جامع داشت در مراکز بلاد اسلامی ساخته شد. در این مساجد علاوه بر مسایل دینی و سیاسی، مسایل علمی نیز مطرح می‌شد و حلقه‌های درس، که شرکت در آن برای هر جوینده دانش ممکن بود، تشکیل می‌گردید. بسیاری از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله و تابعین ایشان و نیز پیشوایان مذاهب در این دانشگاه‌های عمومی اسلامی به تعلیم مبانی دین و نشر مذهب خود پرداختند. مسجدالحرام مکه، مسجدالنبی در مدینه، دو جامع بصره و کوفه، جامع ری، جامع عمرو در فسطاط مصر، مسجدالاقصی و قبه‌الصخره

ص: 256

در بیت‌المقدس، جامع اموی دمشق، جامع زیتونه در تونس و جامع قیروان در مراکش از مراکز مشهور آموزش اسلامی در این دوره بوده است.⁽¹⁾

در بین شهرهای ایران بزرگ، مساجد برخی شهرها در عرصه تمدن اسلامی و در امور آموزش فعال و پرثمر بوده‌اند؛ از جمله می‌توان به جامع سیستان، مسجد جامع ری، مسجد عتیق شیراز، مسجد جامع اصفهان، و برخی مساجد بخارا، نیشابور، مرو، هرات و تبریز اشاره نمود. در اینجا مناسب است از نقش آموزشی و تربیتی دو شهر مهم تاریخی ایران یعنی اصفهان و نیشابور یاد شود. از جمله مساجد اصفهان که در موضوع فرهنگ و تعلیم و تربیت در سده‌های متمادی نقش فعال داشته‌اند می‌توان از مسجد جامع کبیر (عتیق)، جامع صغیر (جورجیر) و جامع عباسی یاد نمود که خوشبختانه هنوز این مسجد بر جای مانده است، اما در مورد نیشابور از جامع عتیق، مسجد جامع منیعی و مسجد عقیل باید یاد نمود که متأسفانه این مساجد اکنون پابرجا نیستند.

الف . مساجد اصفهان

1 . مسجد جامع کبیر (عتیق)

به نوشته ابونعیم اصفهانی در صد و اندی پس از هجرت، ایوب بن زیاد به‌عنوان عامل خراج و سعید بن منصور حمیدی به عنوان امیر جنگ از سوی منصور خلیفه عباسی، به اصفهان گسیل شدند. پس از برکناری سعید

ص: 257

بن منصور، ایوب بن زیاد که مسئولیت جمع‌آوری مالیات و امور جنگ را با هم عهده‌دار شده بود، در قریه خشینان منزل گزید و کاخی بر کرانه رودخانه فرسان و در جوار آن مسجدی دارای مقصوره بنا نهاد و در آنجا منبری قرار داد. وی همچنین برای تجار و کسبه و کارگران طرح بازاری انداخت که در جنب یهودیه در مکانی معروف به صف‌التبانین (بازار کاه‌فروشان) ساخته شد. در روزگار ولایت ایوب بن زیاد خانه‌های یهودیه به خانه‌های قریه خشینان متصل شد. پس از برکناری ایوب، اعراب قبیله یتم که ساکن قریه طهران در حومه اصفهان بودند، مسجد جامع بزرگی در یهودیه بنا کردند و در 156 ه ق منبر مسجد ایوب بن زیاد را بدانجا انتقال دادند.⁽¹⁾یهودیه پس از بنای مسجد جامع از طرف صحرا گسترده شد و پانزده ده به آن اضافه گردید. با وسعت یافتن یهودیه، مردم به توسعه مسجد پرداخته، بر آن اضافاتی نمودند که از جمله آن‌ها زمین‌های معروف به خصیب‌آباد بود که خصیب بن سلم به مسجد اضافه کرد. در 226 ه ق در زمان خلافت معتصم عباسی و امارت یحیی بن عبداللّه بن مالک خزاعی، مسجد جامع تجدید بنا شد و مساحت آن با اضافاتی که از زمین‌ها و خانه‌ها به آن ضمیمه گردید، افزوده شد.⁽²⁾

ص: 258

در قرون اولیه اسلامی نیز این مسجد علاوه بر نقش عبادی، از حیث آموزشی هم قابل توجه بود، به‌گونه‌ای که مافروخی در کتاب محاسن اصفهان در باب اهمیت جامع این شهر آورده است: برای اقامه هر نماز

کمتر از پنج هزار در آنجا گرد نمی‌آمد و در کنار هر جرزی مسند شیخی بود که گروهی از طالبان علم دور او را گرفته بودند و به تحصیل علم یا تهذیب نفس اشتغال داشتند. آراستگی این بنا به واسطه مناظره فقها و مباحثه علما و مجادله متکلمین و پندهای واعظین است، در آنجا صوفیان و علما و کسانی دیده می‌شوند که به حال عبادت در مسجد اقامت گزیده و با تسبیح و دعا زندگی را می‌گذرانند.⁽¹⁾

یکی از مراکز مهم علمی و مکان‌های حضور علما و دانشمندان در عصر آل‌بویه همین مسجد بوده است، به طوری که افرادی مانند صاحب‌بن‌عباد (متوفی 385 ه ق) و یا ابوالعباس ضبی (متوفی 398 ه ق) در این مسجد سرمایه‌گذاری قابل توجهی نموده‌اند؛ از جمله اینکه مرحوم همایی بر این اعتقاد است که کتاب‌های بسیاری از صاحب، که دارای کتابخانه شخصی بزرگ و ارزشمندی بوده به این جامع منتقل شده است. مکان این دارالکتاب در سمت شمال مسجد و احتمالاً جنب یکی از درهای ورودی آن بوده، و غنای این کتابخانه تا حدی بوده که نسخه‌های مورد احتیاج همه اهل علم در زمینه‌های دینی، ادبی، حکمت، فلسفه و سایر دانش‌ها را تأمین می‌کرده است.⁽²⁾

ص: 259

آنچه که از منابع تاریخی به دست می‌آید این که با توجه به مراتب علمی و معنوی صاحب بن عباد، وی به تدریس و تعلیم شاگردان در مسجد جامع اشتغال داشته است و ایوان جنوبی مسجد هنوز به نام صفه صاحب معروف است و معلوم می‌شود صاحب اسماعیل بن عباد در بنایی که سابقاً در محل این ایوان سلجوقی وجود داشته به تدریس می‌پرداخته، ولی در هر صورت با توجه به تحولات ساختمانی و تغییر و تبدیل‌هایی که به عمل آمده اکنون نمی‌توان سبک ساختمان ایوان صاحب را به‌درستی تمام تعیین نمود.⁽¹⁾

در همین دوره (آل‌بویه) نیز مسجد جامع عتیق اصفهان شاهد رفت و آمد علما و دانشمندان فرق و مذاهب اسلامی و گفتگو و مباحث آنان بود که گاهی مسایلی نیز در پی داشت؛ از جمله در رابطه با عالم معروف حافظ ابونعیم اصفهانی نقل شده است: از روزگار ابوعبداللّه منده (متوفی 395 ه ق) تا سال‌ها پس از درگذشت او، ابونعیم از ورود به مسجد جامع اصفهان و تشکیل درس و وعظ ممنوع بود. در این اثنا در سال 421 ه ق مسعود غزنوی به اصفهان تاخت و کشتارها کرد. از قضا روزی را که بسیاری از مردم به مسجد جامع رفتند و مانع ورود ابونعیم به آنجا شدند، سپاهیان مسعود به مسجد یورش بردند و هر که را در آن یافتند کشتند. بدین سان، ابونعیم از مرگ حتمی ایمن ماند.

ص: 260

برخی نویسندگان این رویه را حمل بر مستجاب‌الدعوه و صاحب‌کرامت بودن ابونعیم کردند.⁽¹⁾

با توجه به دگرگونی‌هایی که در این جامع کبیر در عصر سلطان جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی (متوفی 485 ه ق) به‌وجود آمد، این مسجد شکوهی خاص یافت. با توجه به تتبعات محققان معماری اسلامی، مسجد جامع اصفهان که در قرن اول هجری و به سبک موسوم به عربی بنا شده بود، در دوره سلاجقه دچار دگرگونی اساسی شده و به صورت مسجدی چهارایوانه درآمد.⁽²⁾

یکی از مهم‌ترین آثار بر جای مانده عهد ملکشاه در اصفهان، گنبد خواجه نظام‌الملک در جنوب مسجد جامع اصفهان است که بر کتیبه آن نام پادشاه و خلیفه وقت و نیز خواجه نظام‌الملک حک شده و ظاهراً در سال 473 ه ق به پایان رسیده است. اثر دیگر گنبد تاج‌الملک در شمال مسجد جامع می‌باشد. این گنبد از آثار آخرین وزیر ملکشاه ابوالغنایم تاج‌الملک مورخ به سال 481 ه ق است که معماری آن از نظر باستان‌شناسان دنیا اعجاب‌انگیز است.⁽³⁾

این آثار از جلوه‌های برجسته هنر سلجوقی محسوب می‌شوند که با گذشت نزدیک به هزار سال، همچنان عظمت خاصی به این جامع

ص: 261

بخشیده‌اند. در همین دوره نیز نقش آموزشی وتربیتی مسجد جامع‌اصفهان ملموس و قابل ملاحظه است. به ویژه اینکه در کنار تدریس و تحصیل، کتابخانه بزرگی جهت طالبان علم وجود داشت. عظمت این دارالکتاب به حدی بود که نویسنده محاسن اصفهان پس از بیان موقعیت جامع اصفهان، کتابخانه آن را این‌گونه توصیف می‌کند: در آنجا کتاب‌ها را چیده و فنونی از دانش بدان جاویدان ساخته‌اند. تفاسیر و غرائب حدیث و مؤلفات در نحو و فقه و تصریف و ابنیه حرف می‌باشد و نیز در آن از دیوان‌ها و اشعار برگزیده و اخبار و گزیده‌ای از تاریخ پیغمبران و خلفا و کارنامه پادشاهان و امیران موجود است و مجموعه‌هایی از علوم اوایل از منطق، ریاضی، طبیعی، الهی و غیر از آن خبرهایی نیز که جویای فضل و ممیز دانش و نادانی بدان‌ها احتیاج پیدا می‌کنند همه وجود دارد.⁽¹⁾

اما این کتابخانه بزرگ و مهم که نقش عمده‌ای در توسعه تعلیمات و امور آموزشی در این مسجد و یا مجامع دیگر داشت و دارالکتاب مهم جامع در قلب امپراتوری سلجوقی به حساب می‌آمد، در سال 515 ه ق، یعنی حدود سی سال پس از قتل خواجه نظام‌الملک و درگذشت ملکشاه، مورد دستبرد، غارت و حریق قرار گرفت. ابن‌اثیر با بیان حریق شبانه مسجد جامع اصفهان توسط باطنیان، که از دشمنان حاکمیت سلجوقی بودند، آن مسجد را بزرگ‌ترین جامع‌ها و با شکوه‌ترین مساجد در دنیای

ص: 262

اسلام قلمداد کرده است.⁽¹⁾در آتش‌سوزی سال 515 ه ق مسجد جامع عتیق اصفهان، توابع مسجد، یعنی مضیف‌ها، مخزن‌ها و کتابخانه طعمه حریق گردید.⁽²⁾

مرحوم استاد محمد محیط طباطبایی ضمن اظهار اینکه در آن دوران علوم دینی، ادبی و فلسفی در اصفهان رونقی بسزا داشته است، می‌نویسد: کتابخانه جامع شهر را ساخته و پرداخته بودند تا نیازمندی‌های استادان و شاگردانی که پای هر ستونی از ستون‌های متعدد آن مسجد حلقه درس و بحث داشتند پاسخ بدهد.⁽³⁾

به هر حال، در آتش‌سوزی سال 515 ه ق نه تنها کتابخانه نفیس مسجد جامع یا دارالکتاب مهم شهر بکلی نابود شد، بلکه بنای مسجد جامع نیز صدمات بسیاری دید.

از دوران سلجوقی تا زمان صفویه نیز کم و بیش جنب و جوش‌های علمی و فرهنگی در این مسجد کهنسال وجود داشته است و از جمله الحاقاتی که در جامع عتیق اصفهان صورت گرفته و تحت عنوان مدرسه هم بوده است مربوط به دوران آل مظفر است. بنای ساختمان معروف به مدرسه مظفری در مجاورت ایوان شرقی و در خارج از محدوده مسجد عباسی در امتداد دیوار قدیمی آن بود. این بنا به استناد کتیبه‌های آن در

ص: 263

زمان حکومت قطب‌الدین شاه محمود فرمانروای اصفهان بین سال‌های 757 و 776 بنا گردید.⁽¹⁾مدرسه مظفری به ابعاد 25×65 متر شامل صحن بزرگ مستطیلی شکلی است که در قسمت جنوبی آن به ترتیب یک ایوان وسیع و سپس یک تالار بر محور شرقی - غربی که محرابی در آن جای دارد، قرار گرفته است. قسمت شمالی صحن مدرسه نیز وضعیت مشابهی داشته است. ساختمان مدرسه مظفری در پشت ایوان شرقی از طریق سه درگاه که به ترتیب در شاه‌نشین و در دو اتاق جانبی قدیمی در انتهای این ایوان تعبیه شده با آن مرتبط گردید، و این سه فضا به عنوان راهرو مورد استفاده قرار می‌گرفتند. در دوران بعدی هنگامی که سه فضای مذکور از طرف ایوان مسدود شدند، از آن‌ها به عنوان انبار وسایل یا اتاق سرایدار آن استفاده می‌شد. عاقبت این سه فضا از طرف مدرسه نیز مسدود و متروک گردیدند.⁽²⁾

با توجه به این مطالب می‌توان حدس زد که در قرن ششم و نهم هجری نیز با وجود ایجاد مدرسه مظفری، رونق این مسجد چشمگیر بوده است.

اما در عصر صفوی هم، چه پیش از پایتختی اصفهان و چه پس از آن، مسجد جامع در توسعه امور علمی و فرهنگی شهر اصفهان نقش مؤثری داشته است. این نهاد عبادی، آموزشی محل اجتماع دانش‌پژوهان

ص: 264

بوده است و عده‌ای از علما و دانشمندان آن دوره در آنجا درس، بحث و وعظ و خطابه داشته‌اند؛ از جمله شیخ ابوالبرکات واعظ اصفهانی در این مسجد منصب تدریس و خطابه داشته است. وی که قریب صد سال عمر نمود، از شیخ عبدالعالی محقق کرکی (متوفی 940 ه ق) روایت کرده و جمعی از دانشمندان نیز از وی روایت کرده‌اند که نامورترین آنان عالم جلیل‌القدر محمدتقی مجلسی (متوفی 70-1 ه ق) است. ملامحمدتقی مجلسی وفرزندش علامه ملا محمدباقر مجلسی (متوفی1111ه ق) به‌این‌مسجدازجهت‌علمی‌رونق ویژه‌ای بخشیدند.⁽¹⁾

مجالس تدریس مجلسی اول نیز در این مسجد برپا می‌شد و ملا محمدباقر نیز پس از فوت پدر در این مکان تدریس کرده و به جای او اقامه جماعت می‌نموده است. محل درس مجلسی دوم در چهل‌ستون مسجد در زاویه جنوب غربی قرار داشته و هنوز مردم اصفهان از خاص و عام، آن قسمت از مسجد را مدرس مجلسی می‌گویند.⁽²⁾

بیشتر مطالعات و فعالیت‌های علمی علامه محمد باقر مجلسی در زمینه حدیث و فقه بوده است، به گونه‌ای که مباحثه و مذاکره علوم فقه و حدیث را برتمام مشاغل دیگر خود مقدم می‌دانسته است. وی همچنین در این مسجد نماز جمعه بپا می‌داشته است.

ص: 265

مجلسی دوم در خطبه‌های نماز جمعه و شب‌های ماه مبارک رمضان در این مسجد ساعت‌ها مردم را موعظه می‌کرده است، چنان‌که وعظ او و ترغیب مردم به عبادت و اطاعت خداوند، پس از وی نظیر پیدا نکرده است.⁽¹⁾

عالم محقق و محدث گرانمایه سید نعمت‌اللّه جزایری، که از شاگردان ملا محمدباقر مجلسی است، نوشته است: و به خاطر دارم در دهه هزار و هفتاد هجری روز جمعه در مسجد جامع منبر بود و انواع علوم و مواعظ را برای حاضران بیان می‌فرمود.⁽²⁾

تلاش علمی مجلسی و تدریس و تعلیم او زمان نمی‌شناخت؛ چه در هوای گرم و یا حتی زمستان‌ها به مسجد جامع عتیق رونق خاصی بخشیده بود، به‌طوری که در ایام زمستان نیز که هوا سرد بود، روزهای آفتابی در صفه درویش که روزگاری جد مادری‌اش (درویش محمد) در آنجا حدیث تدریس می‌فرموده، و در مواقع برف و باران در شبستان چراغی معروف به حلنبی تدریس می‌کرده است.⁽³⁾

شاید یکی دیگر از علل جنب و جوش فوق‌العاده علمی این جامع در عصر ملا محمدتقی و ملا محمدباقر مجلسی، نزدیکی منازل آن‌ها

ص: 266

به جامع اصفهان بوده است. این خانه تا حدود سی سال پیش باقی مانده بود، اما متأسفانه در حال حاضر عمده آن خراب شده و فقط قسمتی از آن بر جای مانده است.

خانه‌های برخی دیگر از علمای وابسته به خاندان مجلسی نیز در حوالی مسجد جامع بوده است؛ منزل میرزا علاءالدین گلستانه (برادر عیال علامه مجلسی) در آخرین کوچه و خانه میر محمدصالح خاتون‌آبادی در اواسط این کوچه و منزل سید حسنعلی خواهرزاده علامه ملامحمدباقر مجلسی به شرح وصیت‌نامه او در جنب مسجد در قسمت شمالی مقبره علامه مجلسی بوده است.⁽¹⁾

البته در دوران صفوی علمای نامور دیگری نیز در این مسجد اقامه نماز نموده ویاتدریس کرده‌اند،به‌طوری که شاه‌عباس دوم (سلطنت 1052 - 1077 ه ق) ملامحسن فیض کاشانی را که در کاشان اقامت داشت به اصفهان دعوت نمود و امامت مسجد جامع اصفهان را به او واگذار نمود و خود نیز در نماز جماعت به او اقتدا کرد.⁽²⁾با توجه به توانایی فوق‌العاده فیض کاشانی در علوم اسلامی، می‌توان وجود او را در این مسجد باعث برکات فوق‌العاده علمی و معنوی در آن زمان تلقی نمود.

ص: 267

2 . مسجد جامع صغیر (جورجیر)

یکی از مساجد مهم و مؤثر در امور فرهنگی و آموزشی در قرون اولیه اسلامی، مسجدی است که آن را جورجیر نیز نامیده‌اند و مافروخی از مسجد جامع صغیر معروف به جورجیر در برابر مسجد جامع کبیر (عتیق) یاد می‌کند. برخی را بر این اعتقاد است که چون این مسجد در محله رنگرزان واقع شده بود، به جامع رنگرزان نیز مشهور بوده و توسط صاحب بن عباد ملقب به کافی‌الکفات در قرن چهارم بنا شده است. اما با توجه به سخنرانی‌ها و گفتارهای شیخ ابومسعود صوفی رازی (متوفی 258 ه ق) عالم معروف اهل‌سنت در قرن سوم در این مسجد، که در برخی تذکره‌ها یاد شده، می‌توان بنای این مسجد را مربوط به قبل از دولت آل‌بویه دانست.⁽¹⁾

مسجد جامع جورجیر کوچک‌تر ولی زیباتر از جامع کبیر بنا نهاده شده بود و بیشترین شکوه آن به ویژه از حیث رونق آموزشی و علمی در زمان بویه عیان بوده است. مؤلف محاسن اصفهان از جنب و جوش علمی این مسجد و امکانات آن یاد کرده و این مکان را مشتمل بر شبستان‌ها و خانقاه‌ها، کتابخانه، مدارسی برای فقها و مجالسی برای ادبا و محل‌هایی برای شاعران، صوفیان و قاریان قرآن دانسته است.⁽²⁾از مزایای این جامع بر جامع عتیق این بوده که خاک رسی که از آن

ص: 268

جامع جورجیر ساخته شده بود، محکم‌تر از خاک جامع عتیق بوده و منار آن یکصد ذراع ارتفاع داشته و ساختمان‌های آن محکم و مرتفع بوده است. جامع جورجیر یا رنگرزان بر اثر مرور زمان ویران گردید. حکیم داود هندی بر روی آن مسجد معروف به حکیم یا تقرب خان را در زمان شاه عباس دوم صفوی بنا کرد. از جامع جورجیر فقط سردری باقی است که در سال 1335 شمسی از زیر خاک بیرون آمده است.⁽¹⁾

شخصیت‌هایی در این مکان آمد و شد داشته و یا منسوب به این مسجد یا محله بوده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به ابوعبداللّه محمد بن یوسف‌بن‌معدان‌جورجیری(متوفی184ه ق)،محمدبن‌حسن جورجیری، ابو جعفر محمدبن عمر بن حفص جورجیری (متوفی 330 ه ق)، و ابوالقاسم طاهر بن محمد بن احمد عکلی جورجیری (متوفی 439 هق) یاد نمود که از مبرزین محدثان، راویان و علمای زمان خود بوده‌اند.⁽²⁾

تغییرات ایجاد شده توسط طبیب شاه عباس دوم، یعنی حکیم داود هندی قابل توجه بود و به نظر می‌رسد این تحولات عمده در مسجد به سال 1073 به پایان رسیده باشد. با توجه به رونق علمی عصر صفوی در اصفهان احتمال می‌رود از برخی مدرس‌ها و حجره‌های آن برای آموزش مسایل علمی به‌ویژه دانش‌های شیعه امامیه استفاده شده باشد، به طوری که در عصر قاجار و دوران فتحعلی شاه و محمدشاه نیز علمای

ص:269

معروف شیعه مانند علامه ملا محمدابراهیم کلباسی (متوفی 1261 ه ق) در آنجا حضور داشته و اکنون بقعه این عالم ربانی مقابل درِ شرقی جامع جورجیر یا مسجد حکیم واقع شده است. حکیم متألّه و عارف وارسته حضرت آیت‌اللّه العظمی حاج آقا رحیم ارباب (متوفی 1355 ش) سال‌ها در این مسجد تدریس و تعلیم داشته است.⁽¹⁾

3 . مسجد جامع عباسی

این نهاد عبادی یکی از مهم‌ترین بناهای عصر صفویه است که درگذشته به نام‌های مسجد شاه، مسجد سلطانی جدید و جامع عباسی شهرت داشته و امروزه به مسجد امام معروف است و از آن در کتب تاریخی مشهور عهد صفوی مانند عالم آرای عباسی و وقایع السنین و الاعوام همه جا به نام مسجد جامع عباسی و مسجد جامع جدید عباسی (سلطانی) یاد شده است.⁽²⁾

این بنا در ضلع جنوبی میدان نقش جهان (میدان امام خمینی) واقع گردیده، و از نظر ویژگی‌های معماری، تزیینات غنی و آثار نفیس دیگر از برجسته‌ترین آثار معماری ایران و تمدن اسلامی است. ساخت این مسجد در سال 1020 ه ق به دستور و هزینه شاه عباس اول و معماری استاد علی‌اکبر اصفهانی آغاز گردید و کارهای تزیینی آن تا بعد از مرگ

ص: 270

شاه عباس اول (1038 ه ق) همچنان ادامه یافته است.⁽¹⁾

در این مسجد عظیم دو مرکز علمی یا نهاد آموزشی قرار دارد که جزء مسجد به‌شمار می‌روند. در عین حال، به آن‌ها مدارس واقع در مسجد جامع عباسی گفته می‌شود که عبارتند از:

1 . مدرسه سلیمانیه: در گوشه جنوب غربی مسجد، مدرسه‌ای واقع شده است که به وسیله دو مدخل بزرگ به صحن مسجد و سه مدخل بزرگ دیگر به محوطه زیر گنبد غربی مسجد متصل می‌شود و سلیمانیه نام دارد.

سر در این مدرسه به سمت کوچه پشت مسجد دارای کتیبه‌ای از اولین سال سلطنت شاه سلیمان صفوی است. این کتیبه که به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی رنگ نوشته شده، به قلم محمدرضا امامی مورخ به سال 1078 ه ق است.⁽²⁾به همین علت است که آن را سلیمانیه نامیده‌اند. این نهاد آموزشی قرینه مدرسه عباسی (ناصریه) است و حجره‌ای ندارد و اطراف آن غرفه‌هایی که در داخل و خارج آن با کاشی‌های هفت رنگ تزیین شده قرار گرفته است.⁽³⁾در این مدرسه، قطعه سنگ ساده‌ای به شکل شاخص در محل معینی تعبیه شده است که ظهر حقیقی اصفهان را در چهار فصل نشان می‌دهد و چنان که می‌گویند، محاسبه آن را شیخ بهایی دانشمند، فقیه و ریاضی‌دان معروف عهد شاه

ص:271

عباس انجام داده است. سطح فوقانی این شاخص به شکل مثلث قائم‌الزاویه است که وتر مثلث در جهت طرفی است که ظهر را تعیین می‌کند. یک ضلع مجاور زاویه قائمه متصل به دیوار و ضلع دیگر نماینده قبله مسجد است.⁽¹⁾

مدرسه سلیمانیه همچون اکثر مدارس عهد صفوی اختصاص به آموزش‌های مذهب شیعه اثنی‌عشریه داشته است. از جمله علمای عصر صفوی که از شاگردان ملا محمدباقر مجلسی بوده و در این نهاد آموزشی به تحصیل مشغول بوده است، مولانا جمشید کسکری است.⁽²⁾

2 . مدرسه عباسی (ناصریه): در گوشه جنوب شرقی مسجد مدرسه عباسی قرار دارد و به مناسبت اینکه در عصر ناصرالدین شاه قاجار (1264 - 1313 ه ق) در آن تعمیراتی به عمل آمده، مدرسه ناصری نیز نام گرفته است، وگرنه بنای اولیه آن مربوط به اواخر دوره شاه عباس اول است.⁽³⁾

آنچه مسلم است به موجب کتیبه‌های تاریخ‌داری که بر جای مانده، تزیینات کاشی‌کاری و کتیبه‌های آن از دوره شاه عباس دوم می باشد.⁽⁴⁾

ص: 272

چند حجره در ضلع شرقی این مدرسه برای سکونت طلاب ساخته شده و این برخلاف مدرسه قرینه آن یعنی سلیمانیه است که در آن حجره‌ای وجود ندارد. ایوان جنوبی مدرسه عباسی دارای الواح و کتیبه‌هایی است که بر آن صلوات بر چهارده معصوم نوشته شده و به خط محمدرضا امامی به سال 1077 ه ق است.⁽¹⁾

کتیبه داخل محراب در این مدرسه که به دوره شاه سلیمان صفوی مربوط می‌شود، به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی لاجوردی رنگ و به قلم محسن امامی در سال 1095 ه ق است. این مدرسه که در عهد شاه عباس اول به‌منظور تعلیمات مذهب شیعه امامیه، به ویژه تعلیم حدیث و فقه، تأسیس شده بود در دوره قاجاریه نیز به خاطر نزدیکی به منازل علمای خاندان نجفی معروف به مسجد شاهی دارای رونق خاصی بوده است.⁽²⁾برخی حجره‌های این مدرسه در دست تعدادی از طلاب سالخورده بوده و کمتر مورد استفاده علمی قرار گرفته است.

ب . مساجد نیشابور

در شهر تاریخی نیشابور از اوایل قرون هجری تا قرن ششم و یا حتی پیش از حملات ویرانگر اقوام بیابانگرد مغول، مساجدی فعال و متعدد وجود داشته‌اند که از جمله می‌توان به مسجد جامع منیعی، مسجد جامع عتیق،

ص: 273

مسجد خان الفرس، مسجد خبازی، مسجد الصرافین (اصفهانی)،

مسجد عقیل و مسجد نوقانی اشاره نمود. با بررسی تاریخ نیشابور، به نقش این مساجد علاوه بر یک پایگاه عبادی و معنوی پی می‌بریم. در اینجا به سه مورد از مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

1 . مسجد عتیق یا مسجد جامع نیشابور

این بنا که در حال حاضر هیچ اثری از آن در دست نیست، توسط ابومسلم خراسانی ساخته شده و تاریخ‌نگاران بسیاری از این جامع یاد کرده‌اند. براساس این نوشته‌ها، جامع بسیار بزرگی بوده که در سی هزار متر زمین با هزار ستون ساخته شده و در میانه سرا دارای حوض و یخچال بوده است. همچنین در آن بنای کوچک‌تری با دوازده ستون و پایه بوده که شش ستون آن، مرمری، دو ستون آن چوبی و چهار تای دیگر، آجری بوده است. این بخش دارای گنبدی مُذهب به بیست هزار مثقال طلا بوده است. این مسجد دارای مناری کوتاه بوده که در زمان منصور بن طلحة بن طاهر، برادرزاده عبداللّه بن طاهر (حاکم نیشابور) منار قوی‌تر و بلندتری جایگزین آن شده است. عمرولیث صفاری، در زمان حکومت خود منار را برانداخت و منار دیگری جایگزین آن کرد و نام و لقب خود بر آن نگاشت. سپس خمارتگین، بر جای مناره‌های مزبور، مناری ساخت که نظیر نداشت. این منار چنان بلند بود که با قوه باد تکان می‌خورد، بدون آن که آجری از آن بیفتد. این مسجد همچنین

ص: 274

دارای منبری بسیار بلند و باشکوه بود.⁽¹⁾

مسجد مذکور نقش عمده‌ای در گسترش علوم اسلامی ایفا کرده

و به عنوان کانونی برجسته در شرق اسلامی تا قرن پنجم محسوب شده است، به طوری که مؤلف تاریخ نیشابور نام بسیاری از افراد مبرز را که در این مسجد تحصیل کرده و یا تدریس نموده و یا در آن مجلس وعظ و خطابه داشته‌اند ذکر کرده است، از جمله:

ابوالحسن الاسماعیلی السراج، ابو حامد الکرابیسی القاضی (متوفی 474 ه ق)، ابوبکر بن خلف شیرازی (متوفی 487 ه ق)، ابومحمد الحیری البزاز (متوفی 473 ه ق)، اسماعیل بن احمد الکرمانی، ابوابراهیم‌سراجی(متوفی485 هق)،شعیب‌بن‌محمدبن‌جعفرحنیفی‌واعظ، ابومحمد المطوعی، عبداللّه بن ابی‌سهل قاری مؤذن، عبدالرحمن بن حمدان بن محمد بن حمدان نصروی (متوفی 433 ه ق)، عبدالرحمن بن جنید ابونصر حاکم حنیفی، عمر بن محمد بن احمد بن جعفر ابوعبدالرحمن بحیری (متوفی 456 ه ق) و نیز خانمی به‌نام نمار دختر ابی‌حسین احمد بن عبدالرحمن کیال.⁽²⁾

جامع نیشابور کتابخانه ارزشمندی داشته است. یاقوت حموی در این باره آورده است: در جامع قدیم نیشابور کتابخانه‌ای موقوفه مخصوص مسلمانان وجود داشت که در قرن پنجم فراهم آمده بود.

ص: 275

وی کتاب‌های کتابخانه این مسجد را نفیس و نادر توصیف نموده است. گزارش یاقوت پیش از ورود مغولان به این شهر و ویرانی آن به دست این قوم مهاجم بوده است.⁽¹⁾

همچنین مؤلف معجم الادباء در شرح حال محمد بن اسحاق بن علی بن داود زوزنی (متوفی 463 ه ق) به نقل از عبدالغافر بن اسماعیل بن

عبدالغافر فارسی (متوفی 529 ه ق) که کارش استنساخ کتاب بوده و مطالب نسخه‌ای را که از روی کتاب غریب الحدیث خطابی نوشته بود، برای جدش عبدالغافر فارسی و الحاکم قرائت کرده تا آنان بشنوند و به تصحیح و تدقیق آن بپردازند، چنین نوشته است: «سوگند می‌خورم به خدا که از کتاب غریب الحدیث نسخه‌ای روشن‌تر و جالب‌تر از نسخه عبدالغافر باقی نمانده است. این نسخه هم‌اکنون در اختیار گنجینه کتب موجود در مسجد جامع قدیمی شهر قرار گرفته تا وقف بر مسلمین باشد و کسانی که بخواهند به درستی ادعای من پی ببرند باید به تحقیق و بررسی در مورد آن بپردازند.⁽²⁾با توجه به گزارش یاقوت، عظمت و غنای فرهنگی جامع عتیق نیشابور در آن زمان بر ما آشکار می‌شود.

2 . مسجد جامع عقیل

از دیگر مساجد نیشابور که در قرون اولیه اسلامی علاوه بر اینکه مرکز

ص: 276

مهم عبادی این شهر بود، از جمله نهادهای آموزشی هم به حساب می‌آمد، مسجد جامع معروف به عقیل بود که بعدها جایگاهی به‌نام مدرس و مدرسه به آن افزوده شد و شخصی به نام مسعود بن ناصر شجری (متوفی 477 ه ق) بنیان این مرکز علمی را گذاشت و کتابخانه‌ای نیز در آنجا بنیاد نهاد. تعداد دانش‌آموختگان و مدرسان این مسجد کم نبوده است و مسلماً از مناطق مختلف جهان اسلام هم در آن آمد و شد نموده و به فراگیری، املاء و استماع مسایل، احکام و اخبار روی می‌آورده‌اند. در المنتخب من سیاق تاریخ نیشابور نام برخی افرادی که در این مسجد تعلیم دیده و یا تعلیم داده‌اند آمده است؛ از جمله محمد بن احمد بن محمد بن جعفر الفامی شادیاخی (از مشایخ علمای نیشابور)، ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بن مهران معروف به امام ابواسحاق اسفراینی، اسماعیل بن عبدالغافر بن محمد فارس معروف به ابوعبداللّه فارسی، حسین بن محمد بن محمود مشهور به ابوسعید بن سوره، عبدالقاهر بن طاهر بن محمد معروف به ابومنصور بغدادی (از علمای مبرز در علوم مختلف مانند فقه، اصول، ادبیات و حساب) و همچنین مصنف کتاب تاریخ نیشابور یعنی الشیخ امام الحافظ مجدالدین ابوالحسن عبدالغافر بن اسماعیل فارسی (متوفی 529 ه ق).⁽¹⁾

در منابع متعددی از کتابخانه عظیم این مسجد نام برده شده است. بانی کتابخانه مسجد عقیل مسعود بن ناصر بن ابی‌زید شجری (سجزی)

ص: 277

مکنی به ابوسعید، محدث و جهانگرد شهیر اهل سیستان بوده است. این مرد مدتی در بغداد ساکن بوده و نزد شیوخ حدیث تلمذ کرده و نیز برای اخذ حدیث به واسط، هرات، نیشابور، سیستان و برخی نقاط دیگر مسافرت نموده است.⁽¹⁾ابن‌جوزی در المنتظم درباره وقف کتابخانه این شخص به مسجد عقیل نیشابور آورده است:

[مسعود بن ناصر] کتاب‌های زیادی و نسخه‌های نفیسی را گردآوری کرده، وی خوشنویس و در نقل مطالب امین بود، حافظ حدیث و کاتبی مورد اعتماد و کثیرالضبط بود. نظام الملک وی را برای مدتی در ناحیه بیهق نگه داشت و سپس برای استفاده علمی از وی، او را به طوس برده و بعد در آخر عمرش به نیشابور نقل مکان کرد و در

آنجا سکونت گزید. وی کتاب‌هایش را در آنجا وقف مسجد عقیل نمود.⁽²⁾

متأسفانه کتابخانه عظیم این مسجد در فتنه نیشابور نابود شد و به تاراج رفت. در این باره آمده است: پس از آن همه کشتار و خرابی ناشی از حمله غزان، بین علویان و شافعیه چنان فتنه عظیمی بروز کرد که بسیاری از شافعیه کشته شدند، خانه امام‌الحرمین و بازارها و مساجد بسیار طعمه حریق گردید و دروس شافعی در نیشابور تعطیل شد. پس از آن «مؤید آی به» در ربیع‌الاخر 556 ه ق به نیشابور تاخت و جمعی از اهل

ص: 278

فساد و کسانی را که مرتکب غارت و تخریب شده بودند بکشت. در این وقایع نیشابور بکلی ویران گردید و مسجد عقیل که مجمع اهل علم بود با کتابخانه معظم آن و هشت مدرسه از حنفیه و هفده مدرسه از شافعیه بکلی خراب شده، پنج کتابخانه به تاراج رفت و کتاب‌های آن به ناچیزترین بها به فروش رسید.⁽¹⁾

3 . مسجد جامع منیعی

از دیگر پایگاه‌های علمی مطرح در خراسان و نیشابور مسجد جامع منیعی بوده است. در این نهاد عبادی مجالس درس و بحث و حلقه‌های علمی که در آن استاد و شاگرد به تدریس و تحقیق و تعلیم و تعلم مشغول بوده‌اند رواج و رونق داشته است. این مسجد را که در مقابل جامع عتیق، جامع جدید هم نامیده‌اند، بعید نیست که جایگاه آن همین مسجد جامع فعلی نیشابور باشد که بعدها در سال 899 ه ق توسط پهلوان علی بن بایزید معاصر سلطان حسین بایقرا مجدداً ساخته شده است.⁽²⁾به هر حال، در قرن پنجم و ششم نیز این جامع به عنوان یک کانون برجسته و فعال علمی و آموزشی به حساب آمده است. استاد جلال‌الدین همایی، جامع منیعی راازبناهای ابوعلی حسان بن سعد نیشابوری متوفی 463 ه ق

ص: 279

می‌داند.⁽¹⁾

برخی‌عالمان‌ومتعلمان‌جامع منیعی عبارتند از: محمد بن عبدالجبار بن علی معروف به امام ابوالقاسم الاسکاف اسفراینی، محمد بن اسماعیل بن احمد حسنویه معروف به ابوعبداللّه مقری (متوفی 486 ه ق)، محمد بن عبدالرحمن ابوالفضل‌العمیدالخشاب(متوفی493 ه ق)، محمد بن عبداللّه بن طاهر الروقی طوسی، احمد بن محمد بن اسماعیل مشهور به‌ابوالحسن شجاعی(متوفی490 ه ق)،اسماعیل‌بن عمر بن محمد معروف به‌ابوسعید بحیری، اسحاق بن ابوسعید بن حمود صوفی مشهور به ابوالقاسم مقری، اسعد بن حمود بن علی عتبی کاتب، حسان بن سعید مشهور به ابوعلی منیعی، عبداللّه بن احمد شافعی سمسار معروف به ابومحمد مصاحفی جامعی و تعداد قابل توجه دیگری که نام و نسب و موقعیت علمی آن‌ها در برخی منابع مانند تاریخ نیشابور ذکر شده است و در حقیقت، مبین جایگاه والای نهاد علمی و عبادی منیعی در آن روزگار خراسان و نیشابور است.⁽²⁾

ص: 280

منابع و مآخذ

1 . ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، 1408 ق / 1979 م.

2 . ابن‌جبیر، محمد بن احمد، ترجمه، پرویز اتابکی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1370 ش .

3 . ابن‌جوزی، المنتظم فی التاریخ الملوک و الامم، حیدرآباد، دایره‌المعارف العثمانیه، طبعة الاولی، 1357 ه ق .

4 . ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصفهان، تحقیق: سید کسروی حسن، بیروت، دارالکتب العلمیه، طبع اول، 1410 ق .

5 . ابونعیم اصفهانی، ذکر اخبار اصفهان، ترجمه، دکتر سید نوراللّه کسایی، تهران، سروش، چاپ اول، 1377 ش .

6 . بیان اصفهانی، خُلد برین (تاریخ گویندگان اسلام)، اصفهان، چاپخانه عالی، بی‌تا.

7 . ترکمان، اسکندر بیک مشی، تاریخ عالم آرای عباسی، تصحیح، دکتر محمد اسماعیل رضوانی، تهران، دنیای کتاب، چاپ اول، 1377 ش .

8 . جلوه‌های هنر در اصفهان، به کوشش جمعی از نویسندگان، تهران، جانزاده، چاپ اول، 1366 ش .

9 . حموی، یاقوت، معجم‌الادباء، دارالاحیاء التراث العربی، بیروت، الطبعة الاولی، 1408 ق / 1988 م .

10 . خاتون آبادی، عبدالحسین، وقایع السنین و الامم، تصحیح، محمدباقر بهبودی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1352 ش .

11 . خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ترجمه، محمدباقر ساعدی خراسانی، تهران، اسلامیه، 1356 ش .

ص: 281

12 . داغ، محمد، تاریخ تعلیم و تربیت در اسلام (قرن 1 و 6)، ترجمه، دکتر علی اصغر کوشافر، تبریز، چاپ دوم، 1374 ش .

ص: 254

13 . دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد نهم، تهران، مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، 1379 ش .

14 . دایره‌المعارف بناهای تاریخی در دوره اسلامی (مساجد تاریخی ایران)، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، چاپ اول، 1378 ش .

15 . درانی، کمال، تاریخ آموزش و پرورش ایران قبل و بعد از اسلام، تهران، سمت، چاپ اول، 1376 ش .

16 . دوانی، علی، علامه مجلسی بزرگمرد علم و دین، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، 1370 ش .

17 . رفیعی مهرآبادی، ابوالقاسم، آثار ملی اصفهان، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، 1352 ش .

18 . ریاحی، محمدحسین، فضایل امام علی علیه‌السلام، قم، نشر خرم، چاپ اول، 1379 .

20 . ریاحی، محمدحسین، مجموعه ارباب معرفت، اصفهان، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ دوم، تیر 1375 .

21 . سلطان‌زاده، حسین، تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا دارالفنون، تهران، انتشارات آگاه، 1364 ش .

22 . شلبی، احمد، تاریخ آموزش در اسلام، ترجمه، محمدحسین ساکت، تهران،

ص: 282

دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1361 ش .

23 . فارسی، ابوالحسن عبدالغافر، تاریخ نیشابور (المنتخب فی السیاق)، منتخب، حافظ ابواسحاق صریغینی، قم، جماعة المدرسین فی حوزة العلمیه، 1403 ق .

24 . غنیمه، عبدالرحیم، تاریخ دانشگاه‌های بزرگ اسلامی، ترجمه:

ص: 255

دکتر نوراللّه کسایی، یزدان، 1363 ش .

25 . کسایی، نوراللّه، مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، امیرکبیر، چاپ دوم، 1363 ش .

26 . کریمیان سردشتی، نادر، تاریخ کتابخانه‌های مساجد ایران، تهران، انتشارات کتابخانه مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، 1378 ش .

27 . گدار، آندره، آثار ایران، جلد چهارم، ترجمه، ابوالحسن سروقدم، انتشارات آستان قدس رضوی، 1368 ش .

28 . مافروخی، مفضل بن سعد، محاسن اصفهان، ترجمه، حسین بن محمد ابی‌الرضا آوی، به اهتمام عباس اقبال، ضمیمه مجله یادگار، 1328 ش .

29 . مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، صدرا، چاپ نهم، 1359 .

30 . مهدوی، مصلح‌الدین، تذکره‌القبور (بزرگان و دانشمندان اصفهان)، اصفهان، ثقفی، چاپ دوم، 1348 ش .

31 . مهدوی، مصلح‌الدین، زندگینامه علامه مجلسی، انتشارات حسینیه عمادزاده اصفهان.

32 . مهدوی، مصلح‌الدین، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، قم، نشرالهدایه، چاپ اول، 1367 ش .

33 . هدایت، رضاقلی‌خان، روضة الصفای ناصری، طبع تهران.

ص: 283

34 . همایی، جلال‌الدین، تاریخ علوم اسلامی، تهران، نشر هما، چاپ اول، 1363 ش .

35 . هنرفر، لطف‌اللّه، آشنایی با شهر تاریخی اصفهان، اصفهان، انتشارات گلها، چاپ اول، 1372 ش .

36 . هنرفر، لطف‌اللّه، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، انتشارات ثقفی اصفهان، چاپ دوم، 1350 ش .

37 . یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، البلدان، ترجمه، محمدابراهیم آیتی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، چاپ اول، 1343 ش .

38 . مکی السباعی، محمد، نقش کتابخانه‌های مساجد در فرهنگ و تمدن اسلامی، ترجمه، علی شکوئی، چاپ اول، تهران، سازمان اسناد فرهنگی انقلاب اسلامی، 1373 ش.

ص: 284

مسجد جامع نیریز

اشاره

مهدی ریخته‌گرزاده

نیریز از شهرهای قدیمی استان فارس و در 220 کیلومتری جنوب شرقی شیراز واقع گردیده است. نیریز گذشته از دوران قبل از اسلام خود، در دوران عظمت آل‌بویه یکی از نقاط معمور به شمار می‌رفته و به همین دلیل یکی از بناهای با ارزش به جای مانده از آن زمان، مسجد جامع شهر می‌باشد که در قسمت قدیمی شهر واقع شده است.

قدیمی‌ترین تاریخی که در مسجد می‌توان یافت و از گذشته به‌جای مانده، سال 363 هجری است. سال مذکور، تاریخ ساخت محراب اول است، ولی احتمال دارد که مقدم براین تاریخ نیز وجود داشته باشد که هم‌اکنون از میان رفته است؛ برای مثال ژ، لیسترنج در کتاب سرزمین‌های خلافت شرقی از قول مقدسی بیان می‌کند: «تاریخ 340 هجری را هنوز بر

ص: 285

ویرانه‌های این مسجد می‌توان باز یافت». در حقیقت، بناهای تاریخی ایران غالباً دارای تاریخ‌های متفاوتند که نشانگر انجام کارهای ساختمانی مختلف در بخش‌های مسجد می‌باشد.

مسجد مذکور از نظر معماری و شیوه ساخت همانند دیگر آثار معماری صدر اسلام، از معماری عهد ساسانی متأثر است و با نقشه یک ایوانی ساخته شده است که در ادامه بیشتر پیرامون این مطلب توضیح داده می‌شود. در طی دوره‌های بعد یک ایوان و الحاقات و متعلقات دیگری به آن افزوده شده و یا تعمیراتی در آن به عمل آمده است.

مسجد دارای سر در و مناره آجری است که متعلق به ساختمان اولیه می‌باشد. نقشه کنونی مسجد به غیر از موارد مذکور شامل یک صحن مربع مستطیل شکل، دو ایوان جنوبی و شمالی، رواق‌ها و شبستان‌های اطراف صحن است.

سر در مسجد رو به خیابان و در گوشه شمال غربی صحن قرار گرفته و بر پیشانی آن سه کتیبه مربوط به تعمیرات مسجد باقی ماند، که از مضمون یکی از آن‌ها چنین بر می‌آید که ساختمان مسجد در دوران صفویه به همت میرزا رضا نامی مرمت گردیده است. بر روی کتیبه دیگر این سر در، تاریخ 1300 هجری مربوط به تعمیرات دوره قاجاریه حکاکی گردیده است.

ص: 286

ایوان قدیمی مسجد

براساس شواهد روشن و مطالعات انجام گرفته، مبنای مهم‌ترین عوامل معماری دوران اسلامی ایران بر عوامل معماری عهد ساسانی نهاده شده است. از آنجا که در معماری عهد ساسانی طرح ایوان بیش از دوره‌های قبل در ترکیب نقشه ابنیه مورد توجه قرار گرفته و این سبک معماری اهمیت ویژه‌ای داشته است، به جرأت می‌توان گفت که در هر یک از این ابنیه‌ها، ایوان را به‌صورتی مخصوص و متمایز ساخته‌اند که نمونه بارز آن کاخ خسرو انوشیروان در تیسفون می‌باشد که به طاق کسری یا ایوان کسری مشهور است.

در نتیجه، عامل ایوان در معماری نخستین سده‌های دوران اسلامی ایران پدیدار و در ابنیه‌ها به کار گرفته شد و در سده‌های بعد به‌طور سریع به‌صورت‌های چشمگیرتر و مؤثرتر از ارکان معماری اسلامی ایران درآمد که در عهد سلجوقیان، یعنی قرن پنجم هجری به بعد، مسجدهای چهار ایوانی شیوه کلی ساختمان‌های مساجد گردید.

با توجه به قدیمی‌ترین تاریخ (363 هجری) که در مسجد جامع نیریز وجود دارد، به آسانی می‌توان دریافت که احداث ایوان در بنای تاریخی مورد ذکر ادامه شیوه معماری دوران ساسانی را نشان می‌دهد و به گفته گدار «فایده مطالعه در بنای جامع نیریز کشف این نکته است که این مسجد یکی از نمونه‌های خوبی است که استعمال سبک معماری ساسانیان را در قرون اسلام نشان می‌دهد».

ایوان مذکور که قدیمی‌ترین قسمت مسجد می‌باشد در جبهه

ص: 287

جنوبی صحن و جانب قبله قرار دارد و بنای اصلی مسجد به‌شمار می‌آید.

ایوان یاد شده با توجه به بررسی‌هایی که برروی آن صورت گرفته، ایوان عمیقی به طول 18 متر و عرض 5/7 متر است که دارای طاقی ساده گاهواره‌ای شکل بوده، با شکستگی قوسی اندک پوشش یافته است که در دو طرف آن دو جرز پهن آجری قرار دارد و اضلاع شرقی و غربی هر یک دارای پنج طاقنمای عمیق است که اکنون از صورت طاقنمایی خارج شده است؛ زیرا دیواره‌های پشتی که ممتد و ضخیم بوده (و هنوز قسمتی از آن باقی مانده) و از طرف خارج نقاط اتکای بنا را تقویت می‌کرده‌اند و به فرورفتگی‌های طاقنماها شکل می‌داده‌اند، به هنگام گسترش مسجد و اتصال تالار مرکزی ایوان به شبستان‌های دو طرف تالار مرکزی، برداشته شده و باعث تغییر شکل طاقنماها گردیده است. البته این دیواره‌های پشتی به‌طور کامل تخریب نشده و برای احتیاط بخش‌هایی که پشت نقاط اتکای بنا واقع گشته بود بر جای گذاشته شده است.

همچنین پس از ساخت ایوان در دوره‌های بعدی به دلیل شکل و بلندی ایوان فشار بسیاری برآن وارد آمده و باعث به‌وجود آمدن شکاف برروی آن گردیده که با احداث پشتیبان‌هایی در اطراف سر در و اضلاع جانبی آن را مهار کرده‌اند که قدیمی‌ترین این پایه‌ها مربوط به آن‌ها نیست که در طاق سر در وجود دارد و دیگر پایه‌ها که پشتیبان‌های جانبی را تشکیل می‌دهند در دوره‌های بعدی و با گل خام ساخته شده‌اند.

ضلع پیشین ایوان سرتاسر باز و ضلع عقب ایوان را دیوار ضخیمی مسدود نموده که محراب قدیمی و نفیسی در آن جاسازی شده است

ص: 288

و فضای اصلی ایوان کاملاً بسته و بی‌روزن بوده است.

در برابر ایوان، صحن مستطیل شکلی وجود دارد که در ضلع شمالی آن، ایوان دیگری برای گسترش مسجد در دوران بعد به وجود آورده‌اند و در اضلاع دیگر صحن رواق‌هایی به مجموعه ملحق گردیده است.

در گوشه شمالی مسجد، مناره آجری ساده و مستحکمی واقع گردیده است که به‌نظر می‌رسد مربوط به بنای اولیه مسجد باشد. بناهای الحاقی که در زمان‌های مختلف به مسجد اضافه شده از نظر معماری فاقد ارزش خاصی هستند و بجز نمای ورودی‌ها و ساختمان‌های دور صحن که آجری هستند، بقیه با گل و به شیوه نامناسبی ساخته شده‌اند.

محراب

محراب قدیمی و نفیسی در ایوان جنوبی قرار دارد که به شکل مستطیل و دارای یک طاقنمای هلالی شکل با قوس تیزه‌دار و دو ستون که دارای سرستون‌های گلدانی شکل هستند، در دو طرف طاقنمای محراب قرار گرفته‌اند. در قسمت انتهای طاقنما یک طاقنمای کم عمق با قوس تیزه‌دار وجود دارد که از جمله الحاقات بعدی است. براساس کتیبه‌هایی که بر دیواره‌های داخلی سمت راست و چپ طاق بزرگ محراب نوشته شده، محراب در دوران‌های مختلفی مورد تعمیر و بازسازی قرار گرفته است.

تاریخ اول سال 363 هجری که مربوط به دوره عضدالدوله دیلمی

ص: 289

است و تاریخ 460 هجری که مربوط به تعمیرات دوره سلجوقیان ، یعنی دوره سلطنت آلب‌ارسلان سلجوقی است و تاریخ سوم تا سقف 560 هجری مربوط به تعمیرات مسجد در دوره سلطنت ایل‌ارسلان خوارزمشاهی است و چهارمین تاریخ چنین خوانده می‌شود: «امرالمولی عماد الملک دنیا و الدین و للّه عزه نصره فی جمادی الثانی». از آنجا که نوشته آن مجاور زمین بوده، به‌هنگام تعمیرات صدمه دیده و عدد سال آن از بین رفته است و به‌جای آن نقوش هندسی ترسیم شده است. کتیبه‌های محراب مذکور از نمونه‌های جالب گچبری محسوب می‌شود.

گچبری‌های محراب با برجستگی‌های کم همراه بوده و سعی داشته‌اند از روی سطوح صاف گچی نقوش موردنظر را گچبری نمایند، به‌طوری‌که اکثر نقوش در یک سطح واقع شده‌اند، بجز گچبری داخل محراب که نقش گچبری برجسته و طرحی شبیه به یک پرنده بالدار است که به شیوه گچبری موسوم به محوری می‌باشد و احتمالاً اولین نوع از این دست گچبری است. زمینه کتیبه‌ها را نقوش اسلیمی گل و برگدار تشکیل می‌دهد، ولی در هیچیک از کتیبه‌ها این نقوش با هم ترکیب نشده‌اند. علاوه بر نقوش اسلیمی، از نقوش هندسی که با کتیبه‌ای در داخل هلالی طاقنما همراه است استفاده شده که شکل‌هایی کثیرالاضلاع هستند.

تزیینات و کتیبه‌های محراب

کتیبه‌های محراب را در چهار بخش مورد مطالعه قرار می‌دهیم:

الف) در قسمت داخلی طاقنمای محراب بر دیواره سمت راست

ص: 290

و چپ آن کتیبه‌ای مبتنی بر تاریخ ساخت و نام سازندگان و دوره‌های تعمیر آن وجود دارد که عبارت است از:

سمت راست: «تاریخ محراب اول سنة ثلث و ستین و ثلث مائه و دوم فی سنة ستین و اربع مائه و سوم فی سنة ستین و مع ستة خمسائه و چهارم امرالمولی عماد الملک دنیا و الدین و للّه عزه نصره فی جمادی الثانی».

سمت چپ: «امر عمارة جمع الجامع و ترمم و اصلاح... الصدر السعیه و الشهید المرحوم الملک کریم‌الدین روزبه ابن‌محمد روح اللّه و وجه و عمارة هذا المحراب و امرها الصدر عالی المظهر امیر الحاج محمد».

ترجمه: بنا نمود همه مسجد را و ترمیم نمود آن را و اصلاح نمود کسی که دارای عزت عالی است، سعادتمند و شهید راه حق مرحوم ملک کریم‌الدین روزبه پسر محمد روح‌اللّه و همت گماشت و امر ساختن محراب نمود فرزانه پاک نهاد امیر الحاج محمد.

در این کتیبه نام بانی محراب را امیرالحاج و نام تعمیرکننده مسجد را کریم الدین روزبه ذکر کرده است که متأسفانه کتیبه مذکور تاریخ ندارد و کسانی که قبلاً این بنا را مورد بررسی قرار داده‌اند، مانند گدار، اسمی از این کتیبه سمت چپ در نوشته‌های خود نیاورده‌اند.

ب) دور محراب دارای گچبری‌های بسیار زیبایی است که آیات قرآنی در بین تزیینات گچبری با خط کوفی دیده می‌شود که به سه حاشیه تقسیم می‌گردد:

ص: 291

کتیبه حاشیه 1 : مشتمل بر صلوات بر چهارده معصوم است که چنین خوانده می‌شود: «اللهم صل علی محمد المصطفی و الامام علی المرتضی و الامام الحسن الرضا و الامام الحسین الشهید بکربلا و الامام محمد باقر و الامام جعفر صادق و الامام موسی الکاظم و الامام علی بن موسی الرضا و الامام محمد التقی و کتب فی شهور سنة 946». و بقیه کتیبه گچبری مذکور در حاشیه سمت راست محراب می‌باشد که چنین خوانده می‌شود: «و امام علی النقی و امام حسن العسگری و امام حجت القائم». این کتیبه با توجه به تاریخ 946 هجری که بر روی آن حکاکی شده، مربوط به تعمیراتی است که در دوره شاه طهماسب صفوی در مسجد صورت گرفته است.

کتیبه حاشیه 2 : چنین خوانده می‌شود: «اللهم صل علیه و علی آله و سلم المساجد مترصد مرد بالصالحیه. فالرو فیها اله و امربک اللّه اکبر فسبحان اللّه و الحمدللّه و الحمدللّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر. لا اله الا اللّه و اللّه اکبر و لا حول ولا قوة الا باللّه علی العظیم... رضی اللّه عنها قال من امر من رسول اللّه صلی اللّه علیه و علی آله و سلم المساجد...» که بقیه این نوشته تخریب گردیده و در بازسازی آن از گچبری با نقش گل و بستر استفاده گردیده است.

کتیبه حاشیه 3 : با توجه به اینکه خارجی‌ترین حاشیه معمولاً پهن‌ترین حاشیه نسبت به بقیه می‌باشد، در این محراب به علت تعمیرات مکرر در دوران مختلف باعث تغییراتی در آن شده است.

احتمالاً حاشیه مذکور به دلیل فوق‌الذکر، زمانی خارجی‌ترین

ص: 292

حاشیه محسوب می‌شده است. این کتیبه به خط کوفی نوشته شده که قسمت انتهایی حروف آن، با نقش مارپیچی زیبایی که در تمام کتیبه تکرار شده تزیین شده است؛ کتیبه در قسمت فوقانی محراب دچار آسیب‌دیدگی شده است.

کتیبه کوفی این حاشیه بر زمینه نقوش اسلیمی نوشته شده است. متن کتیبه حدیثی از پیامبر است: «بسم اللّه الرحمن الرحیم قال رسول اللّه صلّی‌اللّه علیه و آله وسلم ذی النورین و علی ابن ابیطالب رضی اللّه عنه...».

ب) کتیبه روی حاشیه قوس هلالی شکل فوقانی کتیبه به خط نسخ می‌باشد که چنین خوانده می‌شود: «قال علی رضی اللّه عنه، قال رسول اللّه صلی‌اللّه علیه و آله‌وسلم من تم یسجد فمن اخرج من...» که متأسفانه بقیه تخریب گردیده است.

ج) کتیبه داخل طاقنمای فوقانی:

کتیبه به خط کوفی نوشته شده که انتهای حروف کتیبه به شکل زیبایی به هشت ضلعی‌های هندسی شکل تبدیل گشته‌اند که در داخل این هشت ضلعی‌ها نوشته شده است: «مظفر الدنیا و الدین الموید ینصراللّه محمد بن مبارک ناصرالدین الموسس». این شیوه تزیینی در حاشیه محراب پیر حمزه سبزپوش و محراب مدرسه حیدریه قزوین نیز به کار رفته است. همچنین در داخل طاقنمای پایینی اشعاری در مدح ائمه نوشته شده است که به تعمیرات دوره‌های بعد تعلق دارد.

ص: 292

نتیجه کلی

با بررسی‌هایی که پیرامون این محراب انجام شده و مقایسه کتیبه حاشیه 2 آن که قابل مقایسه با کتیبه‌نگاری در مدرسه حیدریه قزوین است، همچنین شیوه گچبری نقوش اسلیمی آن و نیز نوشتن حدیث عشره بر روی محراب، این مطلب به‌دست می‌آید که محراب (بدون حاشیه 1) با تاریخ 560 که بر روی محراب هم نوشته شده است مطابقت دارد.

همچنین ایوان و بنای اولیه مسجد در سال 340 هجری ساخته شده، در حالی‌که شبستان‌ها و بیوتات ملحق شده به آن متعلق به عصر قاجار است. تاریخ 340 هجری، تاریخ بنایی است کاملاً جدید، نه تاریخ انجام تعمیرات یا بازسازی ایوان متعلق به قبل از اسلام؛ زیرا قبله این ایوان که با محور اصلی بنا مطابقت دارد، کاملاً صحیح و در راستای 31 درجه جنوب غربی از شمال مغناطیسی قرار گرفته است.

ص: 294

منابع و مآخذ

1 . آثار ایران، آندره گدار، جلد 3، صفحه 321 .

2 . مساجد، صفحه 171 .

3 . سیر تحول محراب، صفحه 119 .

4 . راهنمای دیدنی‌های ایران، عزت اللّه رکوعی، صفحه 352 .

5 . تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، محمدیوسف کیانی، صفحه 44 .

6 . فصل‌نامه هنر، شماره 4 ، پاییز 1362 .

7 . استمرار هنر در معماری ایران، محمدتقی مصطفوی.

ص: 295

ص: 296

برای اندیشیدن

اشاره

علی رضایی بیرجندی

چالش‌های موجود در مساجد جهان اسلام و ایران اسلامی

الف: چالش‌های موجود در مساجد جهان اسلام:

1 - مساجد که در صدر اسلام نماد وحدت مسلمین بود، امروز در جهان اسلام از این نقش اساسی دور مانده‌اند؛

2 - مساجد که در صدر اسلام به عنوان پایگاه اصلی حکومت اسلامی مرتبط با مردم بود، ولی امروز در برخی کشورها به‌صورت ابزاری در دست قدرتمندان قرار گرفته است و استقلال آنها مخدوش گردیده است؛

3 - تقلیل کارکردهای مختلف آموزشی، سیاسی، نظامی و مدیریتی نسبت به کارکرد عبادی؛

4 - راه یافتن پاره‌ای از مشکلات مدیریتی و اقتصادی در آن.

ص: 297

ب: چالش‌های موجود در مساجد ایران:

سرزمین شهیدپرور ایران با وجود 57635 مسجد که دارای 000/000/36 میلیون مترمربع زمین و هفده میلیون متر زیربنا در بهترین مکان‌ها و شهر و روستا از یک شبکه گسترده و منظم معنوی برخوردار است و منابع انسانی مرتبط با آن سرمایه‌های ملی و عظیم کشور محسوب می‌گردد؛ ولی با کمال تأسف چون با موانع و مشکلات ذیل مواجه است، نقش و کارکرد و جایگاه مناسب خود را نیافته است:

1 - وجود تشکیلات موازی و ناهماهنگ در مدیریت مسجد؛

2 - عدم بذل توجه در برنامه‌ریزی‌های بلندمدت توسعه، به امور مساجد و عدم تخصیص بودجه لازم برای آن؛

3 - فقدان استراتژی و سیاستگذاری کلان در امور مختلف مساجد در برنامه کلان توسعه؛

4 - فقدان آموزش‌های روزآمد برای کارگزاران مساجد؛

5 - فقدان برنامه‌ریزی‌های جذاب هماهنگ و متناسب با نیازهای اقشار مختلف جامعه؛

6 - عدم طراحی الگوی مناسب معماری برای ساخت مساجد.

راهکارهای‌توسعه‌وتعمیق جایگاه ونقش‌آفرینی واقعی مساجد

1 - ادغام تشکیلات موازی در مرکز رسیدگی به امور مساجد که به فرمان مقام معظم رهبری تأسیس شده است و هماهنگ نمودن کلیه

ص: 298

فعالیت‌ها مرتبط با مسجد با آن.

2 - تعیین استراتژی و سیاست کلان در برنامه سوم و چهارم توسعه و اختصاص بودجه لازم و کافی.

3 - اهتمام دولت و تشویق و ترغیب عمومی برای احداث، نوسازی و بهسازی مساجد و مجهز ساختن آن به تجهیزات روزآمد و حمایت از مساجد مناطق محروم.

4 - تلاش در جهت وضع قوانین لازم برای حمایت‌های حقوقی و اجتماعی از مساجد.

5 - جذب و بهره‌مندی از نیرو و امکانات قابل استفاده در محدوده مسجد.

6 - اقدامات لازم برای بازنشسته نمودن خادمان از کار افتاده و تلاش برای به کار گرفتن خادمان جوان و مناسب در جهت پاکیزگی و نظافت مساجد.

7 - سیاستگذاری و برنامه‌ریزی کلان فرهنگی متناسب با نیازهای اقشار مختلف جامعه بر محوریت آموزش قرائت، ترجمه و تفسیر قرآن در مساجد.

8 - فضاسازی لازم برای جذب هرچه بیشتر همه اقشار نسل جوان به مساجد در جهت مقابله با تهاجم فرهنگی.

9 - تأسیس دانشگاه مسجد و ارایه آموزش‌های روزآمد به کارگزاران مسجد.

ص: 299

10 - تداوم برپایی همایش‌ها و جشنواره‌های بین‌المللی، کشوری، استانی و شهرستانی برای تبیین، احیا و ارتقای جایگاه مساجد در جهان اسلام.

11 - ایجاد پژوهشکده مسجد و انجام مداوم پژوهش‌های بنیادی و کاربردی برای احیاء و روزآمد نمودن مساجد.

12 - هدایت و ساماندهی ساخت و تجهیز مسجد براساس نیاز مناطق مختلف.

13 - تشکیل شورای عالی مهندسی مساجد و طراحی الگوی مناسب معماری و ساماندهی و نظارت بر کم‌وکیفیت بنا و تجهیزات

مساجد.

14 - بهره‌گیری از تکنولوژی ارتباطات و مبادله اطلاعات و برنامه‌ها و تجربیات با مساجد سراسر جهان و جوامع دیگر اسلامی در جهت اعتلای هرچه بیشتر نقش و جایگاه مسجد در جهان.

ص: 300

بسم الله الرحمن الرحیم

اطلاعیه مهم

«مسجد» در طول تاریخ پرفراز و نشیب اسلام، کارکردهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، نظامی، تربیتی و اجتماعیِ فراوانی داشته است. آغاز نهضت و حرکتِ اسلامی توسط نبیّ مکرّم اسلام صلی الله علیه و آله از مسجد بود. از آنجا که مساجد در سرتاسر جهان اسلام همواره نقشی شگرف در گسترش و توسعه فرهنگ دینی داشته‌اند، بسیاری از محققان و پژوهشگرانِ ژرف‌اندیش در عرصه‌های مختلف جامعه‌شناسی، روانشناسی و انبوهی از دین‌پژوهان و فیلسوفان دین در پی‌آنند که رمز و راز تأثیرگذاری عمیقِ فرهنگ مسجد و تحولاتی را که از پایگاه مسجد آغاز شده و تداوم یافته است را بدانند و مورد کاوش قرار دهند.

دفتر مطالعات و تحقیقات مرکز رسیدگی به امور مساجد در نظر دارد با همیاری و مساعدت و همکاری عده‌ای از نویسندگانِ فاضل

ص: 301

و پژوهشگرانِ ارجمند نخست مجموعه مقالات مربوط «مسجد» را تهیه و منتشر نماید و بدینوسیله مقدمات و زمینه‌های تدوین و نگارش دانشنامه‌ای جامع و مفید در باره «مسجد» را فراهم سازد.

از تمامی اشخاص حقیقی و حقوقی که در رابطه با «مسجد» مقالات، اطلاعات و اخباری دارند، دعوت می‌کنیم که با ما به آدرس: قم، خیابان انقلاب (چهارمردان)، چهارراه‌سجادیه، کوچه 33، پلاک 15، تلفن 7831945 ، دفتر مطالعات و تحقیقات مرکز رسیدگی به امور مساجد مکاتبه نمایند.

ص: 302