گزیده شهادت نامه امام حسین علیه السلام بر پایه منابع معتبر

مشخصات کتاب

سرشناسه:محمدی ری‌شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی:دانشنامه امام حسین علیه‌السلام، بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:گزیده شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام بر پایه منابع معتبر / محمدی‌ری‌شهری با همکاری سیدمحمود طباطبایی‌نژاد، سیدروح‌الله سیدطبایی؛ مترجمان مهدی مهریزی، عبدالهادی مسعودی، محمد مرادی؛ گزینش مرتضی خوش‌نصیب.

مشخصات نشر:قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۱۰۸۳ ص.

شابک:۵۴۰۰۰۰ ریال: 978-964-493-613-5

موضوع:حسین‌بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق -- سرگذشتنامه

موضوع:واقعه کربلا، ۶۱ق.

موضوع:واقعه کربلا، ۶۱ق -- شهیدان

شناسه افزوده:طباطبائی نژاد، محمود، ۱۳۴۰ -

شناسه افزوده:سیدطبایی،سیدروح‌الله

شناسه افزوده:مهریزی، مهدی، ۱۳۴۱ -، مترجم

شناسه افزوده:مسعودی، عبدالهادی، ۱۳۴۳ -، مترجم

شناسه افزوده:مرادی، محمد، مترجم

شناسه افزوده:خوش‌نصیب، مرتضی، ۱۳۴۲ -

رده بندی کنگره:BP۴۱/۴/م۳۴۳۵د۲۰۱۷ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۳

شماره کتابشناسی ملی:۴۰۲۰۷۶۵

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

گزیده شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام بر پایه منابع معتبر

سرشناسه:محمدی ری‌شهری، محمد، ۱۳۲۵ -

عنوان قراردادی:دانشنامه امام حسین علیه‌السلام، بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ .برگزیده

عنوان و نام پدیدآور:گزیده شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام بر پایه منابع معتبر / محمدی‌ری‌شهری با همکاری سیدمحمود طباطبایی‌نژاد، سیدروح‌الله سیدطبایی؛ مترجمان مهدی مهریزی، عبدالهادی مسعودی، محمد مرادی؛ گزینش مرتضی خوش‌نصیب.

مشخصات نشر:قم : موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، ۱۳۹۳.

مشخصات ظاهری:۱۰۸۳ ص.

فهرست اجمالی

فهرست اجمالی

فهرست اجمالی

فهرست اجمالی

فهرست اجمالی

پیش گفتار

اشاره

بررسی جامع و همه‌جانبه زندگی پیشوایان دینی (پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام)،از آن رو که به فهم درست گفتار،رفتار و موضعگیری آنان در شرایط گوناگون می‌انجامد،ضروری است؛زیرا نگاه تجزیه‌ای و تک‌بعدی،از آفتِ بدفهمی مصون نیست.در نگاه جامع می‌توان رشته پیوند حلقه‌های به ظاهر گسسته را پیدا کرد،چنان که با همین نگاه می‌توان تعارض ظاهری برخی سخنان و رفتارها را برطرف ساخت.

این جامع‌نگری،تنها با پژوهش‌های علمی و روشمند در باره هر یک از این پیشوایان،تحقّق می‌یابد که لازمه آن،حضور محقّقان با تخصّص‌های گوناگون در مراحل مختلف پژوهش است.به انجام رساندن چنین پژوهش‌هایی،سالیان درازی است که دغدغه این جانب و همکارانم در پژوهشکده علوم و معارف حدیث است.

دانش‌نامه امیر المؤمنین علیه السلام که در سال 1379 منتشر شد، ⁽¹⁾

دانش‌نامه امیر المؤمنین علیه السلام بر پایه قرآن،حدیث و تاریخ،در چهارده جلد (سیزده جلد متن عربی-فارسی و یک جلد ویژه فهرست‌ها و نمایه) و نیز خلاصه‌ای از آن در یک جلد،با عنوان:گزیده دانش‌نامه امیر المؤمنین علیه السلام، [1]هم اکنون در دسترس علاقه‌مندان است.

جای خود،مورد توجّه ویژه فرهیختگان و عموم خوانندگان قرار گرفت.در این کتاب،تلاش شده است تا زوایای مختلف زندگانی امام حسین علیه السلام (و از آن جمله حماسه تاریخ‌ساز کربلا)،به تفصیل،مورد بررسی و پژوهش قرار گیرد.

ناگفته پیداست که امام حسین علیه السلام در میان شیعیان و عموم مسلمانان و حتّی دیگر جوامع،بیشتر با حادثه عاشورا-که درخشان‌ترین بخش زندگی ایشان است-،شناخته شده است.البته اگر گزارش این بخش از زندگی ایشان با دیگر بخش‌های آن همراه گردد،شناخت کامل‌تری به دست می‌دهد.از این رو،تلاش شد تا در دانش‌نامه یاد شده،تمام مقاطع زندگی امام حسین علیه السلام بازگو شود،هر چند حساسیت و بزرگی حادثه عاشورا ایجاب می‌کرد که نسبت به آن مقطع،بررسی علمی درخور انجام گیرد که این مهم نیز در حدّ توان،به منصّه ظهور رسید.این کوشش‌ها با این هدف سامان یافت که بتواند تاریخ زندگی نورانی و افتخارآمیز حضرت ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام و بویژه حماسه کربلا را،هر چه کامل‌تر،دقیق‌تر و با شیوه‌های علمی به خوانندگان،منتقل نماید.

به نمایش گذاشتن نسخه ای از انسان کامل و قرآن ناطق

واقعیت،این است که امام حسین علیه السلام،با بهره‌گیری از فرصت گران‌قدر کربلا،نسخه کاملی از قرآن ناطق و انسان کامل را در برابر چشم جهانیان،به نمایش گذاشت و حماسه‌ای بی‌نظیر،پدید آورد.در این حماسه،انواع خصلت‌های والای انسانی،همچون:صبر و استقامت،ایثار و از خود گذشتگی،کرامت و عزّت نفس،آزادی‌خواهی،صداقت و حفظ آرامش روانی در سخت‌ترین شرایط زندگی (در برابر انواع پستی‌ها،جنایت‌ها،قساوت‌ها و بی‌رحمی‌ها)،به گونه‌ای جلوه یافته که فرشتگان الهی،شگفت‌زده شده‌اند. ⁽¹⁾

«...وقد عجَبَت من صبرکَ ملائکةُ السموات»(المزار الکبیر:ص 504،دانش‌نامه امام حسین علیه السلام:ج12 ص 218 و 276).

این نمایش،به قدری صریح،روشن،آشکار و عمومی بود که حتّی دشمنان امام

علی علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام نیز نتوانستند آن را تحریف کنند و چهره درخشان ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام و قیام الهی او را به گونه‌ای دیگر،جلوه دهند.

بزرگ ترین درس عاشورا

تاریخ عاشورا،درس‌های اخلاقی،سیاسی و اجتماعی ارزنده و متنوّعی را به امّت اسلامی،بلکه به همه آزادی‌خواهان راستین،ارائه می‌کند؛لیکن بزرگ‌ترین درس آن،هشدار نسبت به استحاله فرهنگی و سیاسی یک جامعه ارزش‌مدار است.این درس،خصوصاً برای ملّت ایران-که با الهام گرفتن از فرهنگ عاشورا و رهبری یکی از فرزندان راستین ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام،امام خمینی رحمه اللَّه علیه،انقلابی را بر پایه ارزش‌های اسلامی پدید آوردند-،فوق العاده مهم،بیدار کننده و عبرت‌آموز است.

واقعیت،این است که تاریخ عاشورا،از ظرفیت بی‌بدیلی در هدایت انسان‌ها و ساختن جامعه آرمانیِ انسانی و مبتنی بر ارزش‌های اسلامی،برخوردار است و با توجّه به این ظرفیت فرهنگی،راز این حدیث نبوی گشوده می‌گردد که:در حسّاس‌ترین نقطه عرش الهی،از حسین،به عنوان«چراغ هدایت»و«کشتی نجات»،یاد شده است.متن حدیث،چنین است:

إنَّ الحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام فِی السَّماءِ أکبَرُ مِنهُ فِی الأَرضِ؛و إنَّهُ لَمَکتوبٌ عَن یَمینِ عَرشِ اللَّهِ عزّوجلّ:مِصباحُ هُدیً،و سَفینَةُ نَجاةٍ ⁽¹⁾

عیون أخبار الرضا علیه السلام:ج 1 ص 59، [1]دانش‌نامه امام حسین علیه السلام:ج 2 ص 72 ح 428.

حسین بن علی علیه السلام،در آسمان،مقامی برتر از زمین دارد؛چرا که در سمت راست عرش الهی،در باره او نوشته شده است:چراغ هدایت و کشتی نجات !

بی تردید،همه امامان اهل بیت علیهم السلام،چراغ هدایت و کشتی نجات اند؛امّا ظرفیت فرهنگی تاریخ عاشورا،سبب شده است که نام امام حسین علیه السلام بدین عنوان به ثبت برسد.

آری ! بهره‌گیری صحیح از این ظرفیت می‌تواند نه تنها ملّت‌های مسلمان،بلکه

جهان را از بن‌بست اجتماعی،فرهنگی و سیاسی‌ای که امروز گرفتار آن است،نجات دهد.

این است راز آن همه تأکید اهل بیت علیهم السلام بر زنده نگه داشتن عاشورا،رفتن به کربلا و زیارت سیّد الشهدا.

ضرورت بازنگری تاریخ عاشورا

ظرفیت گسترده فرهنگی واقعه عاشورا و جایگاه ویژه آن در جهان اسلام،بویژه نزد پیروان اهل بیت علیهم السلام،ایجاب می‌کند که موضوع نهضت حسینی،به عنوان یکی از اصلی‌ترین مسائل مطرح در مکتب تشیّع،در حوزه‌های علمیّه و دانشگاه‌ها،توسط توانمندترین دانشمندان و کارشناسان،مورد تحقیق و تدقیق قرار گیرد و نخبگان آشنا با قرآن و حدیث و تاریخ اهل بیت علیهم السلام،ضمن جمع‌آوری،جمع‌بندی و ارزیابی گزارش‌های تاریخی،ابعاد متنوّع و آموزنده این حماسه سرشار از هدایت،عزّت و سعادت را تبیین و تفسیر نمایند.

امّا با کمال تأسّف،باید گفت که عدم توجّه لازم از جانب حوزه‌های علمیّه و شخصیت‌های بزرگ علمی شیعه به این مسئله بسیار مهم،از یک سو،و گِرِه خوردن مراسم عزاداری سیّد الشهدا علیه السلام با معیشت شُماری از مردم،از سوی دیگر،سبب شده است که در بسیاری از مجالس عزاداری امام حسین علیه السلام،تحریک عواطف مردم،جای‌گزین تبیین اهداف بلند نهضت حسینی گردد و بدین سان،نه تنها بازار گزارش‌های ضعیف و بی‌ریشه‌ای که جنبه عاطفی آنها قوی است-هر چند خلاف شأن و منزلت اهل بیت علیهم السلام اند-،رونق یابد،بلکه به تعبیر استاد شهید مطهّری،با این استدلال ماکیاولی که«هدف،وسیله را توجیه می‌کند»،راه برای جعل و دروغ در مرثیه سرایی،هموار شود. ⁽¹⁾

ر.ک:حماسه حسینی:ج 1 ص 48.

نمونه‌هایی از این گزارش‌ها را با نقد شهید مطّهری بنگرید:

-«هاشم بن عُتبه مِرقال،با نیزه‌ای به طول هجده گَز،به یاری امام حسین علیه السلام آمد»، ⁽¹⁾

ر.ک:مُحْرق القلوب:ص 152.نیز،ر.ک:روضة الشهدا:ص 301 که در ادامه دارد:«نیزه‌ای چون مار ارقم در دست گرفته».

-«عمر بن سعد،یک میلیون و ششصد هزار نفر از مردم کوفه را به کربلا آورد»، ⁽²⁾در صورتی که در آن زمان،جمعیت کلّ کوفه،حدود یکصد هزار نفر بوده است !

-«امام حسین علیه السلام،در روز عاشورا،سیصد هزار نفر را به دست خود،هلاک گردانید»، ⁽³⁾در صورتی که اگر امام علیه السلام در هر ثانیه،یک نفر را کُشته باشد،برای کشتن سیصد هزار نفر،83 ساعت و بیست دقیقه،وقت لازم است!

-«حضرت ابو الفضل علیه السلام،روز عاشورا،25 هزار نفر را کُشت»، ⁽⁴⁾که با محاسبه‌ای که بدان اشاره شد،کُشتن این شمار از دشمن،نزدیک به هفت ساعت،وقت می‌خواهد !

نویسنده گزارش‌های یاد شده،گویا با هدف ایجاد فرصت لازم برای عملیات مورد اشاره،مدّعی می‌شود که روز عاشورا،72 ساعت طول کشیده است ⁽⁵⁾! ⁽⁶⁾

از این دست گزارش‌ها در کتاب‌هایی که با عنوان«منابع ضعیف»معرّفی می‌شوند،فراوان است. ⁽⁷⁾البته باید مطالبی را هم که به عنوان«زبانِ حال»از سوی روضه‌خوانان و مرثیه سرایان،مطرح و به تدریج،به«زبانِ قال»تبدیل شده و می‌شود،به فهرست گزارش‌های ضعیف،افزود !

باری،پاسخگو نبودن پژوهشگران و صاحب‌نظران این عرصه به نیازهای جدّی جامعه در زمینه تاریخ صحیح و اهداف بلند نهضت حسینی،سبب شده است که شمار کتاب‌هایی که خصوصاً در عصر حاضر در باره امام حسین علیه السلام تألیف شده‌اند،به صدها و بلکه هزاران عنوان برسد،و در عین حال،کتاب‌های مستند و قابل اعتماد در جهت تبیین صحیح تاریخ نهضت حسینی و اهداف و آرمان‌های آن،بسیار اندک باشند.از این رو،در جامعه امروز ایران-که انقلاب اسلامی آن،با الهام از نهضت عاشورا به ثمر رسیده و سومین دهه خود را نیز پشت سر گذاشته است-،بازنگری و بازنگاری تخصّصی تاریخ عاشورا و پاک سازی آن از مطالب بی‌اساس و موهن،در جهت محافظت و صیانت از جان‌مایه انقلاب اسلامی،بسیار ضروری می‌نماید و این،بزرگ‌ترین خدمتی است که مراکز علمی و پژوهشی می‌توانند به ساحت قدس ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام و مکتب اهل بیت علیهم السلام داشته باشند.

آری! دانش‌نامه امام حسین علیه السلام،گامی متواضعانه در این راه بود،که پس از سال‌ها پژوهش و تلاش،با همکاری شماری از پژوهشگران توانمندِ«پژوهشکده علوم و معارف حدیث»،در چهارده جلد (متن)، ⁽¹⁾

جلد پانزدهم این کتاب،به فهرست‌ها و نمایه اختصاص دارد.

در این جا،از همه پژوهشگران گران‌قدری که به گونه‌ای در تدوین دانش‌نامه امام حسین علیه السلام و شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام سهیم بوده‌اند،خصوصاً گروه«سیره‌نگاری»پژوهشکده علوم و معارف حدیث و بویژه آقایان سیّد محمود طباطبایی‌نژاد و سیّد روح اللَّه سیّدطبایی-که در مرحله تألیف،معاونت پژوهش مزبور را به عهده داشته‌اند-،و نیز از فاضل ارجمند جناب آقای مرتضی خوش‌نصیب-که گزیده‌سازی کتاب پیشِ رو،توسط ایشان انجام شده-صمیمانه سپاس‌گزاری می‌کنم.همچنین از فرهیختگان گران‌مایه آقایان:عبد الهادی مسعودی،مهدی مهریزی و محمّد مرادی-که ترجمه دانش‌نامه امام حسین علیه السلام با قلم شیوای ایشان است-،قدردانی و تشکّر می‌نمایم و برای همه آنان،از خداوند منّان،پاداشی درخور فضلش،مسئلت دارم.

اللّهم ارزُقنا شَفاعَةَ الحسینِ علیه السلام یَومَ الورودِ و ثَبِّت لَنا قَدَمَ صِدقٍ عندَک مَعَ الحسینِ و أصحابِ الحسینِ الّذینَ بَذَلوا مُهَجَهُم دونَ الحسین علیه السلام.

محمّد محمّدی ری‌شهری

17 مرداد 1389

27 شعبان 1431

در باره این کتاب

اشاره

در فرهنگ اسلامی،سالار شهیدان،ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام،از جایگاهی کاملاً ممتاز برخوردار است.شخصیّت او،آن اندازه مقبول و تأثیرگذار است که مذاهب مختلف اسلامی،با وجود دیدگاه‌های متفاوتشان در باره شماری از بزرگان تاریخ اسلام،یک‌صدا به جلالت شأن و فضیلت چشمگیر او معترف اند.آیات متعدد قرآنی (نظیر آیه مباهله و آیه نفس مطمئنّه) که به تنزیل یا تأویل به شخصیت او نظر دارند،همچنین تعابیر بلند روایات پرشمار نبوی و سخنان بزرگان اهل بیت و اصحاب در باره آن بزرگوار و سرانجام،زندگانی درخشان او-که خود،مکتبی عملی و جامع برای انسان‌پروری است-،هر یک حکایتگر زوایایی از شخصیت متعالی وی و منعکس کننده گوشه‌ای از ویژگی‌ها،خصوصیات و فضایل آن بزرگوارند.

در این میان،دانش‌نامه امام حسین علیه السلام،آیینه‌ای است مصفّا،که بازتاب دادن این نور خیره کننده را وجهه همّت خود قرار داده است.این کتاب گران‌مایه چهارده جلدی-که با همّت بلند آیةاللَّه محمّدی ری‌شهری و با همکاری گروهی از اندیشه‌وران پژوهشکده علوم و معارف حدیث،طیّ تلاشی چند ساله به انجام رسیده و در سال 1388 به زیور طبع،آراسته شده-،منبع متقنی است که از آغاز تا انجامِ زندگی سید الشهدا علیه السلام را در همه ابعادِ:شخصی،اجتماعی،سیاسی،علمی،ادبی و...مورد توجه قرار داده است.بدین ترتیب،مؤلّف دانشمند و همکاران سختکوش وی توانسته‌اند با ملاحظه دقیق آیات قرآنی و هزاران گزارش حدیثی و تاریخی و نیز نقد،پالایش و تنظیم کارآمد آنها،خلأی بزرگ را در معرفی یکی از مهم‌ترین شخصیّت‌های تاریخ‌ساز،مرتفع نمایند.

چهار کتابِ برآمده از دانش نامه امام حسین علیه السلام

اشاره

ویژگی‌های دانش‌نامه امام حسین علیه السلام و بویژه جامعیّت آن-که گستردگی حجم کتاب را به همراه داشت-،اقتضا می‌کرد که این دانش‌نامه،برای علاقه‌مندانی که از فرصت کمتری برای مطالعه برخوردارند و یا به هر دلیل دیگری،معارف دینی را در قالب متون کم حجم‌تری می‌پسندند،تلخیص گردد.به این منظور،تا کنون،چهار کتاب زیر،با استفاده از این دانش‌نامه پدید آمده است:

یک.گزیده«دانش نامه امام حسین علیه السلام»

دانش‌نامه امام حسین علیه السلام با حفظ قالب‌های اساسی آن (بخش‌ها،فصل‌ها،زیر فصل‌ها،و تحلیل‌ها)،در مقیاسی به مراتبْ کوچک‌تر،امّا کاملاً روشمند،در یک جلد،خلاصه و با عنوان گزیده دانش‌نامه امام حسین علیه السلام منتشر گردید.

دو.حکمت نامه امام حسین علیه السلام

حکمت‌نامه امام حسین علیه السلام،تألیفی است با هدف جمع‌آوری سخنان حکیمانه این امام بزرگوار،از منابع حدیثی شیعه و اهل سنّت،و ارائه آن با نظمی نوین و سهل الوصول در ده فصل.این مجموعه،افزون بر حکمت‌هایی که از خود آن امامْ روایت شده،بخشی از احادیثی را نیز که ایشان مستقیماً یا با واسطه از پدر و جدّ بزرگوارش نقل کرده است،دربرمی‌گیرد.

سه.شهادت نامه امام حسین علیه السلام

از آن‌جا که حماسه کربلا،درخشان‌ترین بُرهه از زندگی امام حسین علیه السلام است،تمامی بخش‌های مرتبط با این رُخداد عظیم (با صرف نظر از مباحث مربوط به شخصیّت و زندگی و سخنان آن بزرگوار)،در دو جلد،با نام شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام انتشار یافت.

چهار.گزیده«شهادت نامه امام حسین علیه السلام»

با هدف تسهیل در دستیابی به مهم‌ترین معارف عاشورایی در زندگی سالار شهیدان،کتابی که با عنوان شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام فراهم آمده بود،بار دیگر در یک جلد،خلاصه گردید و اینک با نام گزیده شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود.

برای آشنایی بیشتر خوانندگان محترم با ساختار و چگونگی تدوین این گزیده،

یادآور می‌شود که:

1.دانش‌نامه امام حسین علیه السلام،از پانزده بخش (در حجم بیش از 6600 صفحه)،تشکیل شده است که فهرست اجمالی آن،عبارت است از:

درآمد:کتاب‌شناسی،اهداف عاشورا،عزاداری و...

یک:زندگی خانوادگی سیّد الشهدا علیه السلام

دو:فضیلت‌ها و ویژگی‌های امام حسین علیه السلام

سه:دلایل امامت امام حسین علیه السلام و فرزندانش

چهار:امام حسین علیه السلام پس از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله،تا شهادت پدر

پنج:امام حسین علیه السلام پس از شهادت پدر،تا قیام عاشورا

شش:پیشگویی درباره شهادت امام حسین علیه السلام

هفت:از مدینه تا ورود به کربلا

هشت:از ورود به کربلا تا شهادت

نه:وقایع پس از شهادت

ده:بازتاب شهادت امام علیه السلام و فرجام دشمنان ایشان

یازده:عزاداری و گریه برای امام حسین علیه السلام

دوازده:نمونه مرثیه‌هایی که در طول تاریخ،در سوک ایشان سروده شده‌اند

سیزده:زیارت امام حسین علیه السلام

چهارده:مزار امام حسین علیه السلام

پانزده:حکمت‌نامه امام حسین علیه السلام.

شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام،متن کامل بخش‌های ششم تا یازدهم دانش‌نامه و نیز منتخبی از«درآمد»و بخش یکم و قطعه کوچکی از بخش سیزدهم را در حجمی نزدیک به 2500 صفحه در خود داشت-که در دو جلد منتشر گردید-؛امّا گزیده شهادت‌نامه امام حسین علیه السلام-که اینک پیش روی شماست-،تلخیصی از بخش‌های شش‌گانه«پیشگویی در باره شهادت امام علیه السلام»تا«عزاداری و گریه برای امام حسین علیه السلام»است،به همراه منتخبی از«درآمد»و نیز همان قطعه کوچک از بخش سیزدهم (دو زیارت ناظر به حوادث و شخصیّت‌های حماسه کربلا).

2.تمامی فصل‌ها،و قریب به اتفاق تحلیل‌های مندرج در بخش‌های شش‌گانه دانش‌نامه-که در بند گذشته به آنها اشاره شد-،البته با تلخیص،در این گزیده آمده است.

3.شماری از عنوان‌های فرعی (زیرفصل‌ها)،همچنین عباراتی که برای توضیح بیشتر در تحلیل‌ها آمده بودند و بیش از همه،آن دسته از احادیث و گزارش‌های متنوّع تاریخی که با موضوع مشابه و با هدف تقویت مطالب از طریق تکثیر منابع،ذیل فصل‌های آن دانش‌نامه گرد آمده بودند،مشمول تلخیص و گزینش قرار گرفتند.

4.جامع‌ترین و گویاترین متن‌ها،از منابع معتبرتر،در ذیل هر عنوان،انتخاب شدند.

5.متن عربی احادیث و گزارش‌های تاریخی،جهت بهره‌گیری بیشتر علاقه‌مندان،در پاورقی آمده است.

6.غالب توضیحات مندرج در پانوشت‌ها،حذف شدند و در پانوشت،به ذکر حدّ اکثر دو منبعِ دارای اعتبار بیشتر،برای هر متن،اکتفا گردید.

7.از مزایای دانش‌نامه امام حسین علیه السلام برخورداری از پنج نقشه تخصصی جغرافیای طبیعی و تاریخی است که اختصاصاً برای این دانش‌نامه ترسیم شده‌اند.تمامی نقشه‌های مورد اشاره،در صفحات پایانی شهادت‌نامه و نیز این گزیده آورده شد.

گزارشی از کتاب حاضر

اشاره

گزارش اجمالی بخش‌های مختلف کتاب حاضر،از این قرار است:

بخش یکم:مهم ترین مباحث مربوط به حماسه عاشورا

در بخش نخست این کتاب،تحلیل‌ها و مقالاتِ تفصیلی‌تر و در عین حال،پراکنده در دانش‌نامه امام حسین علیه السلام که با موضوع کربلا و عاشورا تناسب بیشتری داشته‌اند،در کنار هم گردآوری شده‌اند.

بخش دوم:پیشگویی در باره شهادت امام حسین علیه السلام

در این بخش،خبرهای آسمانیِ رسیده در باره شهادت امام حسین علیه السلام،و پیشگویی‌های پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام و دیگر پیشوایان و بزرگان در باره شهادت امام حسین علیه السلام،در قالبی نظام‌یافته ارائه شده است.به علاوه،قطعیّت صدور

این دسته از روایات،مورد تأکید قرار گرفته و توضیح داده شده که مقدَّر بودن شهادت امام حسین علیه السلام و پیشگویی آن،منافاتی با اراده و اختیار او ندارد.

بخش سوم:از خروج امام حسین علیه السلام از مدینه،تا ورود ایشان به کربلا

در این بخش،رخدادهای مهمّی مانند:امتناع امام علیه السلام از بیعت با یزید،خروج امام علیه السلام از مدینه،فعّالیت‌های ایشان در مکّه،اعزام مسلم علیه السلام به عنوان نماینده خود به کوفه،حوادث کوفه و شهادت مُسلم و جمعی دیگر از یاران امام علیه السلام و نیز زندانی شدن شماری دیگر از آنان،پیشنهادهای مختلف به امام علیه السلام مبنی بر نرفتن به کوفه،و حرکت امام علیه السلام به سوی کربلا گزارش شده است.

بخش چهارم:از رسیدن امام حسین علیه السلام به کربلا تا شهادت ایشان

در این بخش،متون مربوط به حادثه جان‌گداز عاشورا،از آغاز ورود امام حسین علیه السلام به کربلا تا شهادت یاران،فرزندان،برادران،فرزندان برادر،فرزندان خواهر و فرزندان عموی ایشان و سرانجام،شهادت خودِ امام علیه السلام،به تفصیل،گزارش شده است.

بخش پنجم:وقایع پس از شهادت امام حسین علیه السلام

در بخش پنجم،حوادثی که پس از شهادت امام حسین علیه السلام به وقوع پیوست،پدیده‌های خارق العاده‌ای که در منابع معتبر گزارش شده‌اند،چگونگی دفن شهدا،سرنوشت سرهای مقدّس شهدا و کراماتی که از سر مقدّس سیّد الشهدا علیه السلام دیده شد،چگونگی حرکت خاندان ابا عبداللَّه علیه السلام از کربلا به کوفه و از کوفه تا شام و بازگشت آنها از شام به مدینه،ارائه می‌شود.

بخش ششم:بازتاب شهادت امام حسین علیه السلام و فرجام کسانی که در کشتن او و یارانش نقش داشتند

در بخش ششم،متن گزارش‌های مربوط به بازتاب شهادت سیّد الشهدا و یارانش در میان قاتلان آنها و نیز در میان شخصیت‌های برجسته آن روز جهان اسلام و در جامعه عراق و حجاز،مطرح می‌گردد و در ادامه،سرنوشت شوم کسانی که در این حادثه نقش داشتند و نیز مردمی که از یاری کردن امام علیه السلام سر باز زدند،تبیین شده است.

بخش هفتم:عزاداری و گریه برای امام حسین علیه السلام

در این بخش-که بخش پایانی کتاب است-،احادیث متعددی در سفارش به عزاداری،مصیبت‌خوانی و گریستن و گریاندن برای سالار شهیدان و معرّفی نخستین عزاداران امام علیه السلام پس از واقعه کربلا،اهمّیت ویژه روز عاشورا و آداب این روز و نیز سوگمندی جهان آفرینش در مصیبت‌های سالار شهیدان،گزارش شده است.این بخش،با دو زیارتِ منسوب به ناحیه مقدّسه-که مشتمل بر گزارش‌های تاریخی اند-پایان می‌یابد.

قدردانی و سپاس

پروردگار منّان را می‌ستایم و سپاس بی‌کران خود را نثار درگاه ربوبی او می‌کنم که توفیق خدمتی دیگر را به آستانِ سالار شهیدان علیه السلام،نصیب این بنده ناچیز خود فرمود.امید که چراغی باشد در روز تاریکی‌ها و ذخیره‌ای برای روزگار نیازمندی‌ها!

بر خود،فرض می‌دانم که از مؤلّف ارجمند دانش‌نامه امام حسین علیه السلام،حضرت آیة اللَّه محمّدی ری‌شهری-که پس از به انجام رسیدن گزیده دانش‌نامه امام حسین علیه السلام توسّط این جانب،با واگذاری این کار،زمینه خدمت دیگری را نیز برای نگارنده فراهم آوردند-،صمیمانه تشکّر نمایم و نیز برای ایشان و همه پژوهشگران و دست‌اندرکاران تألیف و به سامان‌رسانی آن دانش‌نامه گران‌سنگ،از درگاه ربّ شکور،پاداشی شایسته،مسئلت می‌نمایم،و بویژه برای حدیث‌پژوهان پرتلاش:جناب آقای سیّد محمود طباطبایی‌نژاد و جناب آقای سیّد روح‌اللَّه سیّد طبایی (همکاران مؤلف) و جناب آقای عبد الهادی مسعودی و جناب آقای مهدی مهریزی و جناب آقای محمد مرادی (مترجمان خوش‌قلم دانش‌نامه) که بی‌تردید،همه آنان در پدید آمدن این اثر،سهم وافر دارند،اجری مضاعف،طلب می‌کنم.خداوند،هر کس را که در این راه،گامی برداشته است،با سالار شهیدان،محشور فرماید ! آمین،یا ربّ العالمین !

مرتضی خوش‌نصیب

23 مرداد 1389

سوم رمضان 1431

بخش یکم:مهم ترین مباحث مربوط به حماسه عاشورا

اشاره

فصل یکم:کتاب‌شناسی تاریخ عاشورا

فصل دوم:اهداف قیام عاشورا

فصل سوم:ارزیابی سفر امام حسین علیه السلام به عراق و نهضت کوفه

فصل چهارم:عزاداری و گریه برای امام حسین علیه السلام

فصل پنجم:مراحل و سیر تاریخی عزاداری امام حسین علیه السلام

فصل یکم:کتاب شناسی تاریخ عاشورا

اشاره

فصل یکم:کتاب شناسی تاریخ عاشورا ⁽¹⁾

در باره تاریخ نهضت امام حسین علیه السلام و بویژه عاشورا و نیز در موضوع عزاداری بر امام حسین علیه السلام و نقل مَقتل ایشان،کتاب‌های بسیاری در طول تاریخ،نگاشته شده است که این،خود،نشان از اهتمام عالمان و محقّقان مسلمان،بدین مسئله دارد. ⁽²⁾

این منابع از لحاظ اعتبار و دقّت در نقل و تحلیل،یکسان نیستند و می‌توان آنها را به دو دسته کلّیِ:قابل استناد و غیر قابل استناد (ضعیف)،تقسیم کرد.البته این تقسیم‌بندی فقط در کتاب‌هایی صادق است که در دسترس اند؛زیرا دسته دیگری از منابع-که«منابع مفقود»نامیده می‌شوند-،تنها در فهرست‌نامه‌ها مورد اشاره قرار گرفته‌اند و اکنون دسترس مستقیم به آنها ممکن نیست،هر چند برخی اخبارشان،به کتاب‌های دیگر،راه یافته است.

بنا بر این،برای هر پژوهشی در باره تاریخ عاشورا و عزاداری،چهار دسته منبع وجود دارد:

1.منابع قابل استناد،

2.منابع غیر قابل استناد،

3.منابع معاصر،

4.منابع مفقود. ⁽¹⁾

در این کتاب،برای رعایت اختصار،در باره منابع مفقود،توضیحی ارائه نشده است.همچنین منابع قابل استناد و منابع معاصر،به اجمال معرفی شده‌اند.برای مطالعه بیشتر،ر.ک:دانش‌نامه امام حسین علیه السلام:ج 1 ص 51-116.

مقصود از منابع قابل استناد،آن دسته از منابع اند که هویّت تاریخی دارند و نویسندگان آنها،معیّن،شناخته شده و از عالمان روشمند بوده‌اند،هر چند دیده نقد خود را بر یکایک روایات آنان،باز نگاه می‌داریم.

منابع غیر قابل استناد یا ضعیف،منابعی داستانی،بی‌سند و بدون پشتوانه تاریخی اند که اخبار گزارش شده در آنها را تنها به شرط یافتن مؤیِّدهای تاریخی و تقویت شدن به وسیله منابع دسته نخست،می‌پذیریم.

در این جا،ابتدا منابع مهمّ قابل استناد (33 کتاب)،به اجمال و سپس منابع ضعیف مشهور (ده کتاب) معرّفی خواهند شد ⁽²⁾و در ادامه،ضمن اشاره‌ای به منابع معاصر،این نکته توضیح داده می‌شود که چرا در دانش‌نامه امام حسین علیه السلام،گزارش‌های منابع متأخّر،مورد بهره‌برداری قرار نگرفته‌اند.

الف-منابع قابل استناد

خوش‌بختانه منابع‌کهن متعدّد و قابل‌اتّکایی در دست اند که به گزارش نهضت عاشورا پرداخته‌اند.این منابع را می‌توان به دو دسته:مستقل (منابعی که ویژه گزارش‌دهی از نهضت عاشورا و حماسه‌سازان این واقعه بی‌نظیرند) و مشتمل (منابعی که

تنها بخش‌ها یا فصل‌هایی از آنها،در باره قیام امام حسین علیه السلام است) تقسیم نمود.

ما در این جا،مشهورترین (و شاید مهم‌ترین) منابع قابل استناد را،به ترتیب تاریخی برمی شماریم.گفتنی است که این منابع،از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند؛امّا همه آنها قابلیت ارجاع و استناد را دارند و به وسیله پژوهش‌های تاریخی روشمند،قابل بررسی و پذیرش اند.فهرست اجمالی مشهورترین (یا مهم‌ترین) منابع قابل استناد، ⁽¹⁾

برای مطالعه تفصیلی در این باره،ر.ک:دانش‌نامه امام حسین علیه السلام:ج 1 ص 52 (منابع قابل استناد).

1.تَسمیةُ مَن قُتلَ مع الحسین علیه السلام من وُلدِهِ و إخوَتِهِ و أهلِ بیتِهِ و شیعتِهِ،اثر فُضَیل بن زبیر اسدی کوفی،از عالمان شیعی قرن دوم هجری.این اثر کم حجم،نخستین منبع مستقلّ موجود ⁽²⁾در باره حماسه‌سازان عاشوراست.

2.کتاب الطبقات الکبیر (الطبقات الکبری)،اثر بزرگ و پر مراجعه محمّد بن سعد بن منیع زُهْری (م 230 ق)،مشهور به«ابن سعد».

3.الإمامة و السیاسة،نوشته ابو محمّد عبد اللَّه بن مسلم بن قُتَیبه دینَوَری کوفی (213-276 ق).

4.أنساب الأشراف،نوشته احمد بن یحیی بَلاذُری (م 279 ق).

5.الأخبار الطِّوال،نوشته ابو حنیفه احمد بن داوود دینَوَری (م 282 یا 290 ق).

6.تاریخ الیعقوبی،نوشته ابن واضح احمد بن ابی یعقوب اسحاق بن جعفر (م 292 ق).

7.تاریخ الاُمم و الملوک (تاریخ الطبری)،نوشته ابو جعفر محمّد بن جریر طبری (م 310 ق).

8.الفُتوح،نوشته ابو محمّد احمد بن اعثم کوفی (م حدود 314 ق).

9.العِقد الفرید،نوشته ابو عمر احمد بن محمّد اندَلُسی (246-328 ق)،مشهور به

ابن عبدِ رَبّه.

10.مَقاتل الطالبیّین،نوشته ابو الفرج علی بن حسین امَوی اصفهانی (284-356 ق).

11.المعجم الکبیر،نوشته ابو القاسم سلیمان بن احمد بن ایّوب شامی طَبَرانی (260-360 ق).

12.شرح الأخبار،نوشته قاضی ابو حنیفه نعمان بن محمّد تمیمی مغربی (م 363 ق).

13.کامل الزیارات،نوشته ابو القاسم جعفر بن محمّد بن قوُلویِه قمی (م 368 ق)،معروف به ابن قولَوَیه.

14.الأمالی (أمالی الصدوق)،نوشته محمّد بن علی بن حسین بن بابویِه قمی (م 381 ق)،مشهور به شیخ صدوق.

15.المستدرک علی الصحیحین،نوشته ابو عبد اللَّه محمّد بن عبد اللَّه شافعی (321-405 ق)،مشهور به حاکم نیشابوری.

16.الإرشاد،نوشته ابو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن نعمان بغدادی (336-413 ق)،مشهور به شیخ مفید.

17.فضل زیارة الحسین علیه السلام،نوشته ابو عبد اللَّه محمّد بن علی بن حسن بن عبد الرحمان علوی شجری (367-445 ق).

18.مصباح المتهجّد،نوشته شیخ ابو جعفر محمّد بن حسن طوسی (385-460 ق)،معروف به شیخ الطائفه.

19.الأمالی الخَمیسیّة،نوشته ابو الحسین یحیی بن حسین بن اسماعیل شجری (412-479 یا 499 ق).

20.روضة الواعظین و بصیرة المتّعظین،نوشته ابو علی محمّد بن حسن بن علی (م 508 ق)،مشهور به فتّال و ابن فتّال نیشابوری.

21.إعلام الوری بِأعلام الهدی،نوشته امین الإسلام فضل بن حسن طَبْرِسی (م 548 ق)،مؤلّف تفسیر گران‌سنگ و مشهور مجمع البیان.

22.مقتل الحسین علیه السلام،نوشته ابو المؤیّد موفّق بن احمد بن ابی سعید خوارزمی مکّی (م 568 ق)،مشهور به اخطَب خوارزم.

23.تاریخ مدینة دمشق،نوشته ابو القاسم علی بن حسن شافعی دمشقی (م 571 ق)،مشهور به ابن عساکر.

24.الخرائج و الجرائح،نوشته ابو الحسین سعید بن عبد اللَّه بن حسین بن هبة اللَّه (م 573 ق)،مشهور به قطب الدین راوندی.

25.مناقب آل أبی طالب،نوشته ابو جعفر رشید الدین محمّد بن علی مازندرانی (م 588 ق)،مشهور به ابن شهرآشوب.

26.المَزار الکبیر،نوشته ابو عبد اللَّه محمّد بن جعفر مشهدی (م 610 ق).

27.الکامل فی التاریخ،نوشته ابو الحسن عزّ الدین علی بن محمّد شیبانی جَزَری (م 630 ق)،مشهور به ابن اثیر.

28.مُثیر الأحزان و مُنیر سُبل الأشجان،نوشته نجم الدین جعفر بن محمّد حِلّی (م 645 ق) مشهور به ابن نُما.

29.تذکرة الخواصّ من الاُمّة بذکر خصائص الأئمّة علیهم السلام،نوشته ابو المظفّر یوسف بن قِزُغْلی بن عبد اللَّه (581-654 ق)،مشهور به سبط ابن جوزی-که نوه ابن جوزی ابو الفرج عبد الرحمن بن علی است-.

30.المَلهوف علی قَتلی الطُّفوف،نوشته سیّد رضی الدین علی بن موسی بن جعفر حلّی (م 664 ق)،مشهور به سیّد ابن طاووس. ⁽¹⁾

ابن طاووس،مقتل دیگری نیز با نام مَصرع الشَّین فی قتل الحسین علیه السلام دارد که همچنان منتشرنشده مانده است و ارزش بررسی دارد (ر.ک:کتاب‌خانه ابن طاووس:ص 63 ش 29). [1]

31.کشف الغُمّة فی معرفة الأئمّة،نوشته ابو الحسن علی بن عیسی بن ابی الفتح اربِلی (م 692 ق).

32.سِیَرُ أعلام النبلاء،نوشته شمس الدین محمّد بن احمد بن عثمان ذهبی (م 748 ق).

33.البدایة و النهایة،نوشته ابو الفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر (701-774 ق)،معروف به ابن کثیر دمشقی.

ب-منابع غیر قابل استناد

اشاره

حادثه عاشورا،از پیشامدهای شگفت تاریخ است که در آن،قهرمانانی اندک‌شمار در برابر لشکری بزرگ از جنگجویان سفّاک و بی‌رحم،تا واپسین لحظه حیات و آخرین قطره خون،مقاومت کردند و از همه چیز خود،در راه محبوب خویش گذشتند.این مقاومت شجاعانه و فداکاری قهرمانانه،از آغازین لحظه‌های پیدایش،در درازنای تاریخ تا کنون،چشم‌ها را خیره کرده و زبان‌ها و قلم‌ها را به سوی خود کشیده است.

تاریخ‌نگاران و سیره‌نویسان،از نخستین کسانی بوده‌اند که به گزارش این واقعه با بسیاری از رخدادهای پیرامونی و حادثه‌های جزئی آن پرداختند و حتّی آن مورّخان حکومتی‌ای که نان امویان را می‌خوردند،نتوانستند آفتاب دلاوری‌ها،رشادت‌ها و حماسه‌های این تعدادِ به ظاهر اندک و به باطن،با همه انسانیت انسان‌ها برابر،را نادیده بگیرند و یا آن را زیر ابر تیره توجیه و تحریف،به تمامی پنهان کنند.

کتاب‌های تاریخ و سیره،چه در میان شیعیان و چه اهل سنّت و حتّی غیر مسلمانان،واقعه عاشورا را به عنوان یک نقطه عطف و یک پیشامد مسلّم تاریخی،گزارش کرده‌اند،تا جایی که ارکان و وقایع اصلی آن،از مشهورات،متواترات و قطعیات تاریخی است،هر چند تفصیل‌ها و جزئیات آن،مانند هر واقعه تاریخی دیگر،با تفاوت‌هایی در نقل‌ها و یا کاستی‌ها و مبالغه‌هایی قابل انتظار،همراه بوده است.

این،در حالی است که با گذشت زمان و دورتر شدن از اصل واقعه،انتظار تغییر و تحریف،بیشتر می‌شود و این،همان نکته‌ای است که قاعده لزوم مراجعه به منابع کهن و نزدیک‌تر به حادثه تاریخی را مدلّل می‌سازد.خوش‌بختانه منابع کهن تاریخی و سیره‌نگاری،چنان دقیق و با تفصیل به عاشورا و کربلا پرداخته‌اند که

غرض‌ورزی‌ها،اشتباهات و کم‌دقّتی‌های همزاد انسان را به آسانی نشان می‌دهند.مبنای ما در سنجش اعتبار و سندیّت کتاب‌های نوشته‌شده در دوره‌های بعد نیز همین منابع کهن و مشترکات تاریخی،در کنار حفظ معیارهای نقد متون و اسناد تاریخی است.

همچنین از آن جا که حادثه عاشورا،یکی از حماسی‌ترین جلوه‌های امامت شیعه است،گزارش‌ها و مآخذ را در باره عاشورا،باید با سنجه«عصمت امام»نیز سنجید و سیره رفتاری امامان شیعه را بر آنچه به آنان نسبت می‌دهند،حاکم کرد.

بر این اساس،کتاب‌ها و منابعی که گزارش‌های خود را نقّادی نکرده و آنها را با منابع اصلیِ تاریخی برابر ننموده و یا به تعارض آنها با سیره و کرامت و شخصیت امام حسین علیه السلام و یارانش توجّه نکرده‌اند،از دیدگاه ما،دچار ضعف اند و از گردونه اعتبار و نقل و استناد،خارج می‌شوند.هر اندازه تعداد گزارش‌های بدون اصل و سند و یا نامتجانس با شخصیت کرامت‌آمیز و عزّتمند عاشورائیان در کتابی بیشتر باشد،بر ضعف آن کتاب،افزوده می‌شود و هر اندازه کمتر باشد،کتاب،اعتبار بیشتری دارد.

این،بدان معناست که نقد ما در این عرصه،متوجّه کتاب و محتوای آن است و نه نویسنده و گردآورنده آن؛زیرا برخی از مؤلّفان این گونه کتاب‌ها،جزو کسانی هستند که از سرِ شیفتگی به شخصیت اعجاب‌انگیز امام حسین علیه السلام و همراهان ایشان در حماسه‌سازی‌شان در کربلا و به پاس قدردانی از فداکاری‌های آنان،قلم به دست گرفته‌اند و بدون آن که تخصّص اصلی آنها تاریخ و سیره باشد،در عرصه‌ای قلم زده‌اند که تفاوت ماهیّتی با اندوخته‌های علمی آنها (مانند فقه و تفسیر) داشته است.

به عبارت دیگر،احساس دَین به امام حسین علیه السلام با شوری که از مطالعه نهضت عاشورا به هر انسانی دست می‌دهد،آمیخته شده و این مؤلّفانِ شیفته را گاه به تساهل در رویارویی با گزارش‌های بی‌پایه کشانده و سبب شده که آنان حتّی به گزارش‌های شفاهی‌ای که از زبان این و آن و یا برخی واعظان و مرثیه‌خوانان شنیده‌اند،اعتماد کنند و افزوده‌هایی را ناسازگار با واقعه اصلی عاشورا و در تعارض با اهداف آن،در

کتاب‌های خود بیاورند،و این،چه بسا هم‌پایه استفاده از کتاب‌های کم‌اعتبار،مجهول و یا حتّی مجعول است.

البته زمینه‌ها و عواملی،این جریان را شدّت بخشیده‌اند که از جمله آنها،پیدایش سبْک داستان‌پردازی و ارائه قرائت جذّاب و مخاطب‌محور از واقعه عاشوراست؛سبْکی که بر پایه گرایش طبیعی انسان به حکایت و نقل هر چه زیباتر وقایعِ روی‌داده،شکل گرفت و میل فطری آدمیان به بزرگ داشتن و بزرگ‌تر کردن قهرمانان خود،به آن،کمک نمود.

در این میان،کسانی آیات و روایات باز دارنده از دروغ‌پردازی را با به کار بردن اصطلاح«زبان حال»کنار زدند و حتّی در برخی نمونه‌های معدود،دروغ را تجویز کردند.راه یافتن این زبان تخیّلی،احساسی و داستانی به منبر و مرثیه و تعزیه،چرخه نقل شفاهی و نگارش کتبی را کامل کرد و پس از مدّتی،آنچه به عنوان مرثیه یا مدّاحی و نقل حکایت به منظور برانگیختن احساسات،ساخته و خوانده شده بود،به کتاب‌ها راه یافت و از سوی برخی-که میان منابع کهن و نزدیک به واقعه عاشورا و کتاب‌هایی که قرن‌ها پس از آن نگاشته شده‌اند،تفاوت چندانی نمی‌نهادند-،به صورت یک سند تاریخی و قابل ذکر در آمد.

همه اینها،افزون بر اشتباهات ناخواسته انسانی است که در نقل‌های تاریخی پیش می‌آیند،مانند:خطای حافظه در نقل شفاهی،یا خطای باصره در هنگام نوشتن که به گاهِ نگارش و قرائت نسخه‌ها پیش می‌آید،بویژه اگر نسخه،مغلوط یا بدخط باشد.

آنچه مایه امیدواری پژوهشگران است،شکل هِرمی این جریان ناخجسته است،بدین معنا که هر چند ممکن است تعداد کتاب‌های کنونی‌ای که مطالب آمیخته از درست و نادرست دارند،فراوان به نظر برسد،امّا پی‌یابی جریان نقل آنها،پژوهشگر را به تعداد انگشت‌شماری از منابع مشخّص می‌رساند که سرچشمه ورود این ادبیّات تخیّلی و بدون پشتوانه تاریخی،به جریان گزارش دهنده حماسه کربلا هستند.

محقّقان دانش‌نامه امام حسین علیه السلام که کتاب حاضر نیز برگرفته از آن کتاب (از

بخش‌های مربوط به حماسه کربلا و شهادت ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام و یاران او) است،با بررسی صدها گزارش و مأخذیابی مرحله به مرحله هر یک از آنها،اهمّ منابع غیر قابل استناد را شناسایی و ارزیابی و ضعف‌های آنها را گوشزد کرده‌اند.البتّه این،بدان معنا نیست که همه مطالب این کتاب‌ها،نادرست و تحریف شده اند؛زیرا در این کتاب‌ها،گزارش‌های معتبری نیز از کتاب‌های کهن و اصلی تاریخ و سیره،نقل شده است.مقصود ما،آن است که در این دسته از منابع،گزارش‌های نادرست یا بدون منبع و پشتوانه تاریخی،به فراوانی یافت می‌شوند که نمی‌توان بر آنها اعتماد کرد و چه بسا با عملکرد و سیره رفتاری امام حسین علیه السلام و اهل بیت گرامی‌اش نیز ناسازگارند.بدین جهت است که مطالب یاد شده در این گونه کتاب‌ها،بدون ارزیابی،قابل استناد نیستند.این منابع، ⁽¹⁾

مقصود،همان«اَهمّ منابع»و«تأثیرگذارترین منابعِ»غیر قابل استناد است و اگر به برخی آثار غیر قابل استنادِ دیگر (نظیر:سعادات ناصری،طوفان البکاء و ریاض القدس) نپرداخته‌ایم،تنها به این دلیل (محوری نبودن آنها) است.

1.مقتل الحسین علیه السلام المنسوب إلی أبی مِخنَف

ابو مِخنَف لوط بن یحیی بن سعید (م 158 ق)،از مورّخان مورد اعتماد و از اصحاب امام صادق علیه السلام است.او به احتمال فراوان،شیعه و البته مقبول مورّخان فریقَین است و از این رو،تاریخ‌نگاران و سیره‌نویسان متعدّدی از کتاب او در باره قیام امام حسین علیه السلام نقل کرده‌اند.از این میان،می‌توان به:محمّد بن عمر واقدی (م 207 ق)،ابن قُتَیبه (م 276 ق) در الإمامة و السیاسة،محمّد بن جریر طبری (م 310 ق) در تاریخش،ابن عبد ربّه (م 328 ق) در العقد الفرید،علی بن حسین مسعودی (م 345 ق) در مُروج الذهب و أخبار الزمان،شیخ مفید (م 413 ق) در الإرشاد و نیز النصرة فی حرب البصرة،شهرستانی (م 548 ق) در الملل و النحل،خوارزمی (م 568 ق) در مقتل الحسین علیه السلام و در آخرین حلقه‌ها به ابن عساکر(م 571 ق) در تاریخ دمشق،ابن اثیر (630 ق) در الکامل،سبطِ ابن جوزی (م 654 ق) در تذکرة الخواصّ و ابو الفدا (م 732 ق) در المختصر فی أخبار البشر اشاره کرد. ⁽²⁾

سوگمندانه باید گفت که اصل کتاب ابو مخنف،مفقود است و ما تنها می‌توانیم از جمع‌آوری گزارش‌های مورّخان،به بخشی از کتاب او دست یابیم.در دوره معاصر،افراد متعدّدی،از جمله آقایان:محمّدباقر محمودی،حسن غفاری،سیّد الجمیلی و محمّدهادی یوسفی غروی،به این کار،همّت گماشته و بخش‌هایی از کتاب ابو مخنف را که طبری و دیگران در آثار خود،گزارش کرده‌اند،گرد آورده و با نام‌های:عَبَراتُ المصطفَین،مقتل الحسین علیه السلام،استشهاد الحسین علیه السلام و وقعة الطف منتشر ساخته‌اند. ⁽¹⁾

گفتنی است:ابو علی محمّد بن محمّد بَلعمی (م 363 ق)،وزیر سامانیان،ترجمه‌ای آزاد (با افزوده‌های ارزشمند تاریخی) از تاریخ الطبری انجام داده که به تاریخ بلعمی مشهور است و بخشی از آن،با عنوان:قیام سید الشهدا حسین بن علی علیه السلام و خونخواهی مختار به روایت طبری و انشای ابو علی بلعمی،به کوشش محمد سَرور مولایی،گزینش و منتشر شده است.

پیش از این گردآوری‌ها،کتابی ناشناخته به نام مقتل أبی مخنف-که ما از آن،با عنوان مقتل الحسین علیه السلام المنسوب إلی أبی مخنف یاد کرده‌ایم و می‌کنیم-منتشر شده است که نه تنها دلیلی بر صحّت انتساب آن به ابو مخنف در دست نیست،بلکه تفاوت فراوان و آشکار مطالب آن با نقل طبری از ابو مخنف،قرینه نادرستیِ این انتساب است.دلیل دیگر،وجود برخی مطالب موهن نسبت به شخصیت بزرگوار امام حسین علیه السلام در این کتاب است که تألیف یافتن آن،توسط موّرخی عالِم و موثّق،همچون ابو مخنف،را بسی بعید می‌نماید.

جالب توجّه،آن که میان این کتاب چاپ شده ناشناخته،با متن برخی نسخه‌های خطّیِ آن،تفاوتِ بیش از حدّ متعارف نیز به چشم می‌خورد و زمینه اعتماد به آن را از میان می‌برد. ⁽²⁾

متأسّفانه نیاز به مقتل أبی مخنف،موجب شده که بسیاری،به همین نسخه رایج،روی آورند و بیشتر مطالب آن را نادانسته به ابو مخنف،نسبت دهند.

گفتنی است که در دو سده اخیر،بسیاری از محدّثان،مورّخان و کتاب‌شناسان،پس از تأیید شخصیّت ابو مخنف و کتاب اصلی او،کتاب کنونی متداول و موسوم به مقتل أبی مخنف را بی‌اعتبار و غیر قابل استناد دانسته‌اند.از این میان می‌توان به محدّث نوری، ⁽¹⁾

لولؤ و مرجان:ص 236.

2.نور العین فی مشهد الحسین علیه السلام

نور العین،مقتلی منسوب به«ابو اسحاق اسفراینی»است و این عنوان (کُنیه و نسبت)،منحصر به ابراهیم‌بن محمّد بن ابراهیم اسفراینی(م 417 یا 418 ق)،فقیه شافعی‌است؛امّا هیچ یک از منابع کهن،تألیف چنین کتابی را در شرح حال او گزارش نکرده‌اند. ⁽⁸⁾

در میان کتاب‌شناسان متأخّر،ابتدا اسماعیل پاشا بغدادی ⁽⁹⁾و پس از او،شیخ آقا

بزرگ تهرانی ⁽¹⁾

الذریعة:ج 17 ص 72-73 ش 380.

کتاب‌شناسان معاصر،مانند سیّد عبد العزیز طباطبایی،نیز بر این اعتقادند که این کتاب را بر اسفراینی بسته‌اند؛زیرا اسلوب و سبْک آن،با کتاب‌های تألیف‌شده در قرن چهارم،یعنی سال‌های تدریس و تألیف اسفراینی،همسان نیست. ⁽⁴⁾نکته آخر،آن که مطالب کتاب،بدون سند و مأخذ است و گاه چنان غیر معتبر و دور از عقل است ⁽⁵⁾که تألیف آن را از سوی یک فقیه دانشمند،بعید می‌سازد.از این رو،محقّقان خبره در سیره و تاریخ امام حسین علیه السلام،به انکار آن پرداخته‌اند. ⁽⁶⁾

3.روضة الشهدا

کمال الدین حسین بن علی واعظ کاشفی (م 910 ق) مبتکر سبْک قصّه‌پردازی و پردازش پندگونه از وقایع تاریخی است.او که سنّی یا شیعه بودنش معلوم نیست،شیفته اهل بیت علیهم السلام بود و برای جذب عوام،حوادث تاریخی و بویژه حادثه عاشورا را با نثری دل‌پسند به داستان در آورد و در این میان،مطالب معتبر و غیر معتبر و مستند و

بدون سند را با هم در آمیخت.تازگی سبْک،فارسی بودن و نیز انگیزه مؤلّف برای خوانده شدن کتابش در مجالس عزا،موجب شد که کتاب کاشفی،نه یک اثر تاریخی،بلکه یک اثر تبلیغی و حتّی تخیّلی،شمرده شود.

متأسّفانه عدم توجّه به این مطلب و قرائت و استنساخ چندین باره آن-تا آن جا که سخنرانان مجالس سوگواری امام حسین علیه السلام را،«روضه‌خوان»نامیدند-،زمینه ورود بسیاری از اطّلاعات نادرست این کتاب را به فرهنگ عاشورا فراهم ساخت و در موارد متعدّدی،«زبان حال»،جانشین«زبان قال»حماسه‌سرایان کربلا گشت.

مصحّح و حاشیه‌نگار کتاب،علّامه میرزا ابو الحسن شَعرانی،نیز در مقدّمه‌اش بر کتاب،به این موضوع،اشاره کرده است:

از نقل ضعیف در روضة الشهدا،عجب نباید داشت؛چون در ادای مقصود واعظ،قوی است،اگر چه برای مقصود مورّخ،کافی نیست ⁽¹⁾

روضة الشهدا:ص 6 (مقدّمه مصحّح).

پیش از شعرانی نیز،میرزا عبد اللَّه افَندی،همکار عالم و کتاب‌شناس علّامه مجلسی،اکثر روایات این کتاب و بلکه همه آن را مأخوذ از کتب غیر مشهور و غیر قابل اعتماد دانسته است. ⁽²⁾علّامه سیّد محسن امین عاملی نیز این سخن را تأیید نموده است. ⁽³⁾محدّث نوری،برخی گزارش‌های کتاب را بدون پشتوانه تاریخی خوانده ⁽⁴⁾و شهید مطهّری،آن را پر از دروغ،و تألیف و نشر این کتاب را مانع مراجعه به منابع اصلی و مطالعه تاریخ واقعی امام حسین علیه السلام دانسته است. ⁽⁵⁾شهید سیّد محمّد علی قاضی طباطبایی نیز مطالب آن را به جهت تعارض با مقاتل معتبر،بی‌ارزش و از درجه اعتبار،ساقط می‌داند. ⁽⁶⁾نمونه‌های متعدّدی از اخبار غیر قابل باور را می‌توان در

جای جای این کتاب دید. ⁽¹⁾

مانند:بیست و دو هزار زخم در پیکر امام حسین علیه السلام (روضة الشهدا:ص 60)، [1]چسبیدن سر به تن فرزندان مسلم بن عقیل (ص 241)،حضور هاشم مرقال (هاشم بن عتبة) در کربلا (ص 300)،قصّه زعفر جنّی (ص 346) و عروسی قاسم (ص 321).

4.المنتخب فی جمع المَراثی و الخُطب

فخر الدین بن محمّد علی بن احمد طُرَیحی (م 1085 ق)،مؤلّف مجمع البحرین،مجموعه‌ای از احادیث و مراثی در باره امام حسین علیه السلام و برخی دیگر از امامان را گرد آورد و به قصد گریاندن مؤمنان و تشویق به سوگواری،آنها را به صورت جُنگ،سامان داد.

المنتخب،تاریخ‌نگاریِ علمیِ زندگی یا قیام امام حسین علیه السلام نیست و اکثر مطالب آن،بدون ذکر مأخذ و احادیث آن نیز به صورت مُرسَل است و سَره و ناسَره در آن به هم در آمیخته است.از این رو،آن را متناسب با هدف و شیوه مؤلّف،المجالس الطُّریحیّة و یا المجالس الفخریّة نیز نامیده‌اند.ضعف دیگر کتاب،اختلافات موجود در نسخه‌های متفاوت آن است که می‌تواند نشانگر تصرّفات بعدی در آن باشد. ⁽²⁾

محدّث نوری،المنتخب طریحی را مشتمل بر مطالب موهون و غیر موهون می‌داند ⁽³⁾و میرزا محمّد ارباب قمی،وجود مسامحات فراوان را در آن،گوشزد کرده و روایات مختصّ آن را معتبر ندانسته است. ⁽⁴⁾

برخی مطالب ضعیف کتاب،قابل تردید و رد هستند که خوانندگان را به دیدن آنها ارجاع می‌دهیم. ⁽⁵⁾

5.مُحْرِق القلوب

مُحْرِقُ القلوب،مَقتلی فارسی از ملّا مهدی نراقی (م 1209 ق) است.او با اقتباس از روضة الشهدا،به عرضه مطالبی دست زد که به گونه‌ای شورانگیز،عواطف و احساسات مردم را به سوی واقعه کربلا سوق دهد؛امّا چون مأخذ نراقی (روضة الشهدا)،کتابی ضعیف و مخلوط از مطالب درست و نادرست بود،نوشته او نیز بر اخبار ضعیف و غیر معتبر،مشتمل گشت.

نراقی،خود به ضعیف بودن برخی گزارش‌های کتابش تصریح کرده ⁽¹⁾

محرق القلوب:مقدّمه (نقل از:عاشوراپژوهی:ص 406).

شهید مطهّری نیز نراقی را فقیه بزرگی می‌خواند؛ولی او را در تاریخ عاشورا،صاحب اطّلاع نمی‌داند و برخی مطالب او را نقد می‌کند. ⁽⁴⁾گفتنی است انتساب این کتاب به نراقی،مشهور است. ⁽⁵⁾البته این احتمال هست که آن را در اوایل تحصیل و پیش از رسیدن به مراتب کمال علمی،نوشته باشد.

6.إکسیر العبادات فی أسرار الشهادات (أسرار الشهادة)

آقا بن عابد دربندی شیروانی (م 1285 یا 1286 ق) مشهور به فاضل دربندی و ملّا آقا دربندی،از نویسندگانی است که افزون بر رشته تخصّصی‌اش (فقه)،در دیگر

موضوعات،مانند تاریخ عاشورا،نیز کتاب نوشت.او با جمع‌آوری اخبار قوی و ضعیف و به قصد حلّ اختلافات مَقتل‌ها و تحلیل آنها،یکی از بزرگ‌ترین نگاشته‌ها را در باره واقعه عاشورا به عربی سامان داد.او شیفته امام حسین علیه السلام بود و انگیزه پاکی در نگارش این کتاب داشت؛امّا به دلیل استفاده از منابع ضعیف در کنار منابع اصلی و نقل برخی گزارش‌های بدون سند،نتوانست مقتل معتبری ارائه دهد.

او همچنین مبنای نادرستی برگزید و بر اساس آن،از کتاب‌هایی که مشتمل بر اخبار مظنون الکذب بودند نیز نقل کرد.مبنای او این بود که نشانه‌های کذب،هر چند به درجه ظن برسند،مانع نقل نیستند و نقل چنین اخباری در بیان سیره و تاریخ،بی‌اشکال است.

محدّث نوری،یکی از منابع ضعیف دربندی را نسخه بدون سر و ته،مجهول و پر از دروغی می‌داند که سیّد عربِ روضه‌خوانی برای کسب تأیید،نزد عالمان نجف آورد و مورد نقض و انکار آنها واقع شد؛امّا آن نسخه به دست دربندی رسید؛نسخه‌ای که به گفته محدّث نوری،از کثرت اشتمال بر اکاذیب واضح و اخبار واهی،احتمال نمی‌رود که از مؤلّفات یک عالِم باشد. ⁽¹⁾

لؤلؤ و مرجان:ص 250.

سخن محدّث نوری را بسیاری از عالمان دیگر،تأیید کرده‌اند و بسیاری از نقل‌های نادرست و غیر قابل باور کتاب را به عنوان گواه،ارائه کرده‌اند.از این میان می‌توان به میرزا محمّد تنکابنی (شاگرد فاضل دربندی)، ⁽³⁾شیخ ذبیح اللَّه

محلّاتی، ⁽¹⁾

«فاضل دربندی در أسرار الشهادة،خبر طولانی راجع به عطش سکینه و آب آوردن بریر و پاره شدن مشک و ریختن آب،نقل کرده است.حقیر،چون به کلّی اعتماد بر آن کتاب ندارم،فلذا عنان قلم از نقل آن باز کشیدم»(ریاحین الشریعة:ج 3 ص 272). [1]

گفتنی است بسیاری از تحلیل‌های نویسنده کتاب،برای قابل پذیرش کردن گزارش‌هایی است که به سادگی قابل قبول نیستند. ⁽⁶⁾

7.ناسخ التواریخ

میرزا محمّدتقی سپهر (م 1297 ق) مشهور به لسان المُلک،از مورّخان،شاعران و مُنشیان دربار قاجار است.او در کنار کار دیوانی،مأمور شد تا کتابی در باره تاریخ جهان از آدم علیه السلام تا آن زمان،به فارسی بنگارد؛ ⁽⁷⁾کتابی که همه آنچه را که گفته‌اند و امکان وقوع دارد و محال نیست،در خود جای دهد،هر چند دور از ذهن باشد.

او این تفصیل را در بخش مربوط به امام حسین علیه السلام حفظ کرده و از این رو،«هر قصّه را که در کتب معاریف مورّخان و محدّثان دیده» ⁽¹⁾

ناسخ التواریخ:ج 1 ص 378.

شهید قاضی طباطبایی،اشتباهات ناسخ التواریخ را فراوان دانسته و محتویات بدون مدرک آن را قابل اعتماد ندانسته است. ⁽²⁾شهید مطهّری نیز،هر چند مؤلّف را متدیّن خوانده،امّا تاریخش را چندان معتبر ندانسته است. ⁽³⁾

8.عنوان الکلام

ملّا محمّدباقر فشارکی (م 1314ق)،از فقیهان قرن سیزدهم و چهاردهم اصفهان است.رشته اصلی او فقه بوده؛امّا منبر وعظ و خطابه نیز داشته است.او بدون آن که قصد بیان تاریخ عاشورا را داشته باشد،در پایان سخنرانی‌هایش چند جمله‌ای ذکر مصیبت می‌کرد.وی سپس بخشی از این سخنرانی‌ها را که در شرح دعاهای هر روز ماه مبارک رمضان بود،به فارسی به نگارش در آورد و سپس دو عشریه را-که نوشته‌های ویژه مصائب امام حسین علیه السلام و در قالب مجالس دهگانه بود-به آن افزود.

فشارکی در مقام تاریخ‌نویسی نبوده و قصدش ذکر مصیبت و گریاندن مردم بوده است.از این رو،در بسیاری از موارد،سندی برای گفته‌های خود ارائه نداده و حتّی گاه با وجود تصریح به نبودن برخی مطالب در کتب معتبر و مشهور، ⁽⁴⁾تنها به گمان و احتمال،آن را نقل کرده است.

عنوان الکلام،هیچ گاه مرجع و مستند کتاب‌های پژوهشی و تاریخی واقع نشده؛امّا به دلیل ذکر برخی مواعظ حدیثی و داستانی،گاه مورد استناد اهل منبر قرار می‌گیرد.تأخّر زمانی مؤلّف،نقص ارجاع علمی به کتب و منابع،و گزارش‌های منفرد و بدون شاهد ⁽¹⁾

برای آگاهی از متفرّدات بدون پشتوانه تاریخی کتاب،ر.ک:عنوان الکلام:ص 81 و 268 ( [1]مرثیه مادر علی اصغر برای طفل شیرخوارش)،ص 265 و 326 (بیرون کشیدن پیکر علی اصغر از قبر و جدا کردن سر او از بدن) و مطالب دیگر در:ص 194،280،282،320 و....

9.تذکرة الشهداء

ملّا حبیب اللَّه شریف کاشانی (م 1340 ق)،از عالمان و فقیهان پُرنویس قرن چهاردهم هجری است.او نزدیک به دویست اثر تألیفی دارد که از جمله آنها،مَقتل فارسیِ تذکرة الشهداء است.کار اصلی شریف کاشانی،پژوهش در فقه و علوم وابسته به آن بود؛امّا به دلیل شیفتگی به امام حسین علیه السلام،تاریخ مفصّلی نیز در شرح حال شهیدان عاشورا نگاشت.شریف کاشانی در این کتاب،از همه گونه منابع قوی و ضعیف،نقل کرده است و با وجود ردّ برخی اخبار از سوی وی،تعدادی از روایت‌های ضعیف،در کتاب،باقی مانده است.این اخبار،پشتوانه تاریخی ندارند و قرائن دیگری نیز بر صحّت آنها وجود ندارد.از این رو،همه گزارش‌های این کتاب،قابل اعتماد نیستند.نمونه‌هایی از گزارش‌های متفرّد و تأیید ناشده را می‌توان در صفحه‌صفحه این کتاب،مشاهده کرد.گفتنی است برخی از این اخبار،مُحال و یا خارق العاده نیستند؛امّا سند و منبع قابل اتّکایی ندارند. ⁽³⁾

10.مَعالی السِّبطَین

محمّدمهدی حائری مازندرانی (م 1385 ق)،از نویسندگان قرن چهاردهم،بجز معالی السبطین،دو کتاب دیگر نیز در باره اهل بیت علیهم السلام دارد:شجره طوبی و الکوکب الدرّی فی أحوال النبیّ و البتول و الوصیّ.حائری مازندرانی در کتاب عربیِ معالی السبطین،اندکی به شرح حال امام حسن علیه السلام پرداخته و بقیّه کتاب را به امام حسین علیه السلام اختصاص داده است.او مطالب کتاب را با داستان و شعر،در هم آمیخته و آنها را به شکل مطالب مناسب مجالس سوگواری عرضه کرده است.او مطالب تاریخی،حدیثی و...را نقل می‌کند تا زمینه مناسبی برای گزارش مقتل و وقایع عاشورا،فراهم آورد و در این میان،از نقل مطالب ضعیف و استفاده از کتب و منابع غیر قابل اعتماد (مانند:روضة الشهدا،أسرار الشهادة،المنتخب طریحی و...) خودداری نمی‌کند. ⁽¹⁾

برای دیدن برخی مطالب ضعیف این کتاب و نقد آنها،ر.ک:عاشورا-عزاداری-تحریفات:ص 388 و 393 و 396 و 400.

شهید سیّد محمّد علی قاضی طباطبایی-که با مؤلّف،آشنایی و مکاتبه داشته-نیز نقل‌های کتاب را چندان قابل اعتماد نمی‌داند و آنها را آمیخته از صحیح و ضعیف می‌شمارد و از این رو،مطالعه کننده کتاب را به دقّت در آن،فرا می‌خواند ⁽²⁾. ⁽³⁾

ج-منابع معاصر

منابع تاریخ عاشورا،پس از قرن نهم و دهم،آن قدر متعدّدند که نمی‌توان به همه آنها

پرداخت؛امّا به طور کلّی می‌توان گفت که اعتبار این کتب،تابع اعتبار منابع مورد استفاده مؤلّفان آنهاست.به سخن دیگر،گزارش کتب متأخّر و معاصر،هر اندازه متّکی بر کتاب‌های کهن‌تر و معتبرتر باشد و در نقل آن،امانتداری و دقّت بیشتری رعایت شده باشد،قابل اعتمادتر خواهد بود.

از این رو،کتاب‌های بزرگی مانند بحار الأنوار و کتاب‌های پر مراجعه‌ای مانند نَفَس المهموم،منتهی الآمال،إبصار العین و مقتل المُقَرَّم را نمی‌توان با یک نظر کلّی در یکی از دو دسته پیشین جای داد،یا نمی‌توان کتابی مانند الکبریت الأحمر محمّدباقر بیرجندی (1276-1352 ق) را با وجود عالم بودن نویسنده آن-که کتاب خود را با تتبّع فراوان،گرد آورده-،معتبر یا غیر معتبر دانست؛زیرا برخی منابع آن،قابل اعتماد و برخی دیگر،ضعیف اند.البتّه مؤلّف،گاه به نقد برخی گزارش‌ها پرداخته؛امّا نقل بدون داوریِ مطالب از کتاب‌های ضعیف نیز در آن،کم نیست.

گفتنی است بر همین اساس،اعتبار نَفَس المهموم و بحار الأنوار بیشتر است؛زیرا بسیاری از گزارش‌های آنها قابل قبول و مستند به کتب کهن و معتبر است.

نتیجه سخن،این که یک گزارش تاریخی را تنها به دلیل وجود آن در یکی از کتاب‌های معاصر-هر چه قدر هم که آن کتاب،مشهور و مورد توجّه باشد-،نمی‌توان دارای سند قابل اتّکای تاریخی دانست و به استناد آن،مطلبی را به اهل بیت علیهم السلام نسبت داد؛بلکه باید منبع آن کتاب نیز معلوم و سنجیده گردد و اگر ضعیف بود یا اساساً منبعی برای آن یافت نشد،از دایره اعتماد،خارج می‌شود.همین نکته در باره نقل‌های شفاهی نیز جاری است؛چرا که حتی اگر گوینده سخنْ انسان بزرگی باشد-با توجّه به فاصله زمانی بسیار زیاد با روزگار اهل بیت علیهم السلام و تجربه راه یافتن خطاهای بسیار به نقل‌های شفاهی-،اعتماد کردن به چنین نقل‌هایی،بر خلاف سیره عُقلاست.

د-متفرّدات منابع متأخّر

اشاره

مطالعه تفصیلیِ گزارش‌های مربوط به واقعه عاشورا در دانش‌نامه امام حسین علیه السلام

-که این کتاب نیز برگرفته از آن است-این پرسش را برای پژوهشگر،پدید می‌آورد که:چرا شماری از مطالب مشهوری که در منابع متأخّر آمده‌اند و بسیاری از مرثیه‌سرایان در گزارش واقعه عاشورا مطرح می‌کنند،در آن دانش‌نامه نیست،در صورتی که انتخاب نام«دانش‌نامه»برای آن مجموعه،ایجاب می‌کرد که جامع همه گزارش‌های واقعه عاشورا باشد؟آیا دست‌اندرکاران تهیّه و تدوین دانش‌نامه امام حسین علیه السلام (و نیز شهادت‌نامه)،این گزارش‌ها را ندیده‌اند؟یا مُتفرّدات منابع متأخّر،معتبر نیستند و اصولاً گزارش‌هایی بی‌اساس اند؟و یا دلیل دیگری در این باره وجود دارد؟آنچه در زیر می‌آید،پاسخ این پرسش‌هاست.

استناد نکردن به منابع متأخّر

اشاره

عدم استفاده از منابع متأخّر و نیاوردن شماری از گزارش‌های مشهور واقعه عاشورا در این کتاب،از دلایل زیر ناشی شده است:

1.ارائه مستند واقعه عاشورا

نخستین دلیلِ بهره نگرفتن از منابع متأخّر در دانش‌نامه امام حسین علیه السلام و این منتخب (گزیده شهادت‌نامه)،ارائه تاریخ معتبر و مستند زندگی سیّد الشهدا و بویژه واقعه عاشوراست.از این رو،روش ما در این پژوهش،بهره‌گیری از کهن‌ترین منابع (یعنی منابع قرن اوّل تا هفتم و بعضاً تا قرن نهم هجری) بوده است.بر این اساس،گزارش‌هایی که در منابع بعدی آمده‌اند و ریشه در منابع اصلی و کهن ندارند،مورد استناد ما قرار نگرفته‌اند.

البتّه این سخن،بِدان معنا نیست که هر چه در منابع کهن وجود دارد،معتبر است؛بلکه مقصود،این است که هر مطلبی از منابع جدید،تا زمانی که ریشه آن را در منابع کهن نیابیم،اساساً قابل استناد نیست،گر چه،اعتبار مطالب منابع کهن و قابل استناد نیز منوط به ارزیابی‌های لازم است،چنان که ما در این پژوهش،موارد قابل توجّهی

از مطالب این منابع را مورد نقد قرار داده‌ایم.

2.عدم نیاز به گزارش‌های مُتفرّد منابع متأخّر

مطالعه و دقت در آثار و منابع رخداد عظیم کربلای حسینی مؤیّد این مدّعاست که تاریخ عاشورا،به قدر کفایت،منابع معتبر و قابل استناد دارد و اصولاً نیازی به گزارش‌های منابع غیر قابل استناد،نیست.

3.تمایز روشن گزارش‌های منابع کهن و منابع جدید

این نکته،تنبّه‌آفرین است که گزارش منابع کهن (تا قرن نهم) در باره واقعه عاشورا،تفاوت و تمایز روشنی با گزارش‌های پس از آن دارد،از جمله این که:

الف-در منابع متعلق به سده‌های اخیر،صدها بلکه هزارها گزارش نو دیده می‌شوند که در منابع کهن،اثری از آنها نیست.

ب-شیوه‌ای که منابع ضعیفِ سده‌های اخیر برای گزارش واقعه عاشورا انتخاب کرده‌اند،شیوه داستان‌سرایی به جای نقل مستندِ تاریخی است.از این رو،گزارش‌های کوتاهِ منابع اصلی،در این گونه کتاب‌ها،به داستان‌هایی بلند با جزئیات فراوان،تبدیل شده‌اند.

ج-بسیاری از منابع یاد شده،برای تحریک عواطف مردم،حتّی تا مرز نادیده گرفتن عزّت و کرامت خاندان رسالت،پیش رفته‌اند.

نکته قابل توجّه

ممکن است در دفاع از گزارش‌های منابع سده‌های اخیر،گفته شود:نبودن این گزارش‌ها در منابع اصلیِ فعلی،دلیل مستند نبودن آنها نیست؛زیرا ممکن است تهیّه‌کنندگان آنها به منابعی دسترس داشته‌اند که نزد آنها معتبر بوده؛امّا به دست ما نرسیده است.

پاسخ این سخن،این است که:اوّلاً،هیچ یک از نویسندگان کتاب‌های ضعیف

مشهور،ادّعا نکرده‌اند که به نسخه‌ای معتبر،دسترس داشته‌اند که دیگران از آن،بی‌بهره بوده‌اند و معمولاً گزارش‌های آنان،مستند نیست،وگاه گزارش‌های خود را مستند به کتاب‌هایی نظیرِ خود کرده‌اند (که بعضاً همین استنادها هم نادرست است). ⁽¹⁾

مانند ماجرای ترک صحنه کربلا توسّط برخی یاران امام علیه السلام در شب عاشورا که الدمعة الساکبة (ج 4 ص 271) از کتاب نور العین نقل می‌کند؛ولی در این کتاب،یافت نشد و یا به احتضار افتادن امام علیه السلام هنگام میدان رفتن علی اکبر که معالی السبطین (ج 1 ص 254) از شیخ جعفر شوشتری نقل می‌کند که در کتاب‌های وی،یافت نشد و یا سه شعبه بودن تیری که به علی اصغر اصابت کرد که تذکرة الشهداء (ص 218) از مقتل منسوب به ابو مخنف نقل می‌کند و در آن پیدا نشد.

ثانیاً،این گونه کتاب‌ها،در پاره‌ای از موارد،گزارش‌های خود را به منابع معتبر،مستند می‌کنند؛امّا با مراجعه به منابع یاد شده،مشخّص می‌شود که استناد آنها اشتباه است. ⁽²⁾

اقسام گزارش‌ها در منابع متأخّر

گزارش‌های منابع متأخّر را به سه دسته می‌توان تقسیم کرد:

دسته اوّل،گزارش‌هایی که خلاف واقع بودن آنها،روشن و قطعی است،مانند:شماری از مطالب کتاب‌های روضة الشهدا،أسرار الشهادة و المنتخب طُرَیحی و سایر منابع ضعیف متأخّر که پیش از این به آنها اشاره شد.

دسته دوم،گزارش‌هایی که متن آنها ایرادی ندارد؛ولی نه تنها دلیلی بر صحّت آنها ارائه نشده،بلکه به دلیل آن که در منابع اصلی دیده نمی‌شوند و در کنار مطالبی قرار دارند که دروغ بودن آنها واضح است،واقعیت داشتن آنها،جدّاً مورد تردید است.

دسته سوم،گزارش‌هایی که در منابع اصلی تاریخی و حدیثی نیز وجود دارند.

به نظر ما،تنها دسته سوم از گزارش‌های منابع متأخّر،قابل نقل و استنادند،و اگر کسانی این نظریه را نمی‌پذیرند و به دلیل هیجان‌انگیز بودن متفرّداتِ منابع ضعیف و مؤثّر بودن آنها در گرم کردن مجالس،نمی‌توانند از نقل آنها صرف نظر کنند،بهره‌گیری از این کتاب،حدّ اقل،این فایده را برای آنها خواهد داشت که بتوانند مطالب دستِ اوّل را که در منابع کهن آمده‌اند،از گزارش‌هایی که در منابع اصلی وجود ندارند،تفکیک کنند تا بویژه در نسبت دادن سخنی به اهل بیت علیهم السلام برای امری مستحب،مرتکب حرامِ مسلّم و نهیِ قطعیِ «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» 1 نگردند.

نمونه‌هایی از متفرّدات منابع متأخّر

اشاره

اکنون برای نمونه،به شماری از گزارش‌هایی که در منابع متأخّر آمده یا در زبان مرثیه‌سرایانْ شهرت یافته‌اند،امّا در منابع اصلی دیده نمی‌شوند،به طور اجمال،اشاره می‌کنیم:

1.فتوای شُرَیح قاضی در باره امام حسین علیه السلام

در منابع اصلی،نقش شُرَیح قاضی در ماجرای دستگیری و شهادت هانی بن عروه بیان شده است؛امّا آنچه شهرت یافته که وی،فتوای قتل امام حسین علیه السلام را صادر کرده،تنها در منابع متأخّر (مانند:تذکرة الشهداء ⁽¹⁾که در قرن چهاردهم نگارش یافته) دیده می‌شود.

2.نوازش دختر مسلم

در کتاب المنتخب طُرَیحی،ضمن گزارش رسیدن خبر شهادت مسلم علیه السلام به امام حسین علیه السلام در راه کوفه،آمده است:

مسلم،دختری یازده ساله داشت که همراه حسین علیه السلام بود.حسین علیه السلام زمانی که از مجلس برخاست،به سمت خیمه آمد،آن دخترک را نوازش کرد و به خود،نزدیک نمود و چون همان گونه که با یتیمان رفتار می‌کنند،به سر و پیشانی او دست کشید،به دخترک،احساس ناخوشی دست داد.پس گفت:عمو جان ! قبلاً ندیده بودم که با من،چنین کنی.گمان می‌کنم که پدرم به شهادت رسیده است ! پس حسین علیه السلام نتوانست خود را نگاه دارد.گریست و فرمود:«دخترم ! من،پدر تو ام و دخترانم،خواهران تو اند...» ⁽¹⁾

المنتخب،طریحی:ص 364.گفتنی است که مسلم بن عقیل،هم پسر عموی امام حسین علیه السلام است و هم شوهر خواهر ایشان.بدین ترتیب،امام حسین علیه السلام دایی فرزندان مسلم و به دختر مسلم،مَحرم است.

ظاهراً منبع اصلی این گزارش،کتاب روضة الشهدا (اثر فارسی مُلّا حسین واعظ کاشفی) است که طُرَیحی،در المنتخب،آن را تعریب و نقل کرده است؛ولی این گزارش،در منابع کهن و قابل استناد،نیامده است.

3.دستور خاموشی در شب عاشورا

مشهور است که در شب عاشورا،امام حسین علیه السلام دستور داد که چراغ‌ها را خاموش کنند تا هر کس که می‌خواهد،برود.پس چراغ‌ها را خاموش کردند و همراهان امام علیه السلام شروع به رفتن کردند.

ظاهراً اصل این ماجرا،برگرفته از کتاب ضعیف الدمعة الساکبة است که مطلبی را از کتابی ضعیف‌تر از خود،یعنی کتاب نور العین،نقل می‌کند ⁽²⁾و این گزارش را به سَکینه علیها السلام نسبت می‌دهد که گفته است:

من در شبی مهتابی،در وسط چادر نشسته بودم که از پشت آن،صدای گریه و شیون شنیدم.دامن‌کشان،از خیمه بیرون رفتم و ناگهان،پدرم را دیدم که نشسته و یارانش دورش هستند.پدرم می‌گریست و شنیدم که می‌گفت:«بدانید که با من بیرون آمدید،چون می‌دانستید که من به سوی مردمی می‌روم که با من از دل و

زبان،بیعت کرده‌اند؛امّا اوضاع،کاملاً دگرگون شد؛چون شیطان بر آنها چیره گشت و خدا را از یادشان برد،و اکنون،جز کشتن من و کشتن هر که در راه من تلاش می‌کند،و نیز اسارت خانواده‌ام پس از غارتشان،هدفی ندارند.من نگرانم که شما در بیان آنچه می‌دانید،خجالت بکشید.نیرنگ زدن،در نزد ما اهل بیت،حرام است.پس هر یک از شما که دوست ندارد بماند،برود.شب،تاریک است و راه،باز و زمان،به هنگام.و هر کس به ما کمک کند،همراه ما در بهشت خواهد بود و از خشم خدای مهربان،در امان.جدّم پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«پسرم حسین،در سرزمین کربلا،تنها و بی‌کس و تشنه و غریب،کشته می‌شود.هر که به او کمک کند،به من کمک کرده است و نیز به فرزند او قائم-که خداوند در فَرَج او تعجیل نماید-کمک کرده است.هر کس با زبانش به ما کمک کند،در قیامت با حزب ما خواهد بود».

به خدا سوگند،هنوز سخن پدرم به پایان نرسیده بود که جمعیت،ده تا و بیست تا،پراکنده شدند و با او جز 71 نفر نماند.به پدرم نگاه انداختم که سرش به زیر بود.اشک،گلوگیرم شد... ⁽¹⁾

الدمعة الساکبة:ج 4 ص 271.

گفتنی است که فرمان دادن امام علیه السلام به خاموش کردن چراغ‌ها،حتّی در مَقتل‌های ضعیف هم دیده نشده است،چنان که هیچ منبع معتبری،گزارش نکرده که شب عاشورا،کسی از یاران امام علیه السلام،از ایشان جدا شده باشد؛بلکه به عکس،در مقابل پیشنهاد امام علیه السلام مبنی بر ترک کربلا،همگی ضمن حقیر شمردن مرگ،دلیرانه سرود مقاومتْ سر دادند و با سخنانی شورانگیز و اظهار آمادگی برای جانبازی در راه خدا،حماسه‌ای جاوید آفریدند.

4.داستان هلال و حبیب و آوردن اصحاب به کنار خیمه اهل بیت امام علیه السلام

مؤلف الدمعة الساکبة،داستان مفصّل و شورانگیزی را گزارش کرده که اجمال آن،این است که در واقعه عاشورا،شبی امام حسین علیه السلام از خیمه‌ها بیرون آمد.هلال بن نافِع

برای پاسداری از جان امام علیه السلام به دنبال ایشان به راه افتاد.امام علیه السلام وقتی متوجّه وی شد،بعد از گفتن مطالبی،به وی پیشنهاد داد که کربلا را ترک کند و خود را نجات دهد؛امّا او این پیشنهاد را نپذیرفت.هلال می‌گوید:

سپس امام علیه السلام از من جدا شد و به خیمه خواهرش وارد شد.زینب علیها السلام که از وفاداری یاران امام علیه السلام دچار تردید شده بود،به ایشان گفت:برادرجان ! انگیزه یارانت را آزموده‌ای؟من می‌ترسم که تو را در هنگام حمله و برخورد نیزه‌ها،تسلیم دشمن کنند !

در این جا امام علیه السلام به گریه افتاد و فرمود:«هلا ! به خدا سوگند،آنها را ارزیابی کرده و آزموده‌ام.بدون استثنا،مردانِ سرافرازِ سرسختی هستند که اشتیاقشان به مرگ در راه من،همانند اشتیاق کودک به شیر مادر است...».

در ادامه،از هلال،نقل شده که با شنیدن این سخنان،به گریه افتاد.پس حبیب بن مُظاهر را خبر کرد و حبیب،در همان دلِ شب،یاران امام علیه السلام را صدا زد و آنها را اطراف خیمه اهل بیت امام علیه السلام،جمع کرد و آنها با سخنان عجیب و شگفت‌انگیزی،حمایت خود را از ایشان اعلام کردند.در این حال،زنان از خیمه‌ها بیرون آمدند و گریه سر دادند و از آنها،تقاضای حمایت کردند.

در باره این داستان مفصّل-که نگارنده الدمعة الساکبة،آن را در بیش از دو صفحه بیان کرده-،باید گفت که هیچ اثری از آن در منابع معتبر،دیده نمی‌شود و احتمالاً،وی نخستین کسی است که این ماجرا را گزارش کرده است.البتّه وی این گزارش را به شیخ مفید،نسبت داده؛ ⁽¹⁾

الدمعة الساکبة:ج 4 ص 272.

ضمناً باید توجّه داشت که هلال بن نافع-که این گزارش به او نسبت داده شده-،از یاران امام علیه السلام نیست؛بلکه از سپاه دشمن است و نام صحابی امام،«نافع بن هلال»بوده است!

فهرستِ شماری دیگر از متفرّدات منابع متأخّر

اگر بخواهیم متفرّدات منابع متأخّر (در باره واقعه عاشورا) را همانند نمونه‌های پیش‌گفته گزارش کنیم،چه بسا لازم باشد که کتاب مستقلّی را به آنها اختصاص دهیم. ⁽¹⁾

بلکه به گفته شهید مطهری:«اگر بخواهیم روضه‌های دروغی را که می‌خوانند،جمع‌آوری کنیم،شاید چند جلد کتاب پانصد صفحه‌ای بشود»(حماسه حسینی:ج 1 ص 18).

-گزارش سخنرانی منسوب به امام علیه السلام پس از نماز ظهر عاشورا؛ ⁽²⁾

-گزارش حضور جابر بن عُروه غِفاری (از اصحاب پیامبر صلی اللَّه علیه و آله) در کربلا و فرمایش امام علیه السلام به او که:«شَکَرَ اللَّهُ سَعیَکَ یا شَیخُ؛خداوند،تلاش تو را پاداش دهد،ای پیرمرد!»؛ ⁽³⁾

-گزارش ملاقات حبیب بن مُظاهر با مسلم بن عَوسَجه در مغازه عطّاری در بازار کوفه برای خرید رنگ مو،و چگونگی رسیدن حبیب به کربلا و ابلاغ سلام نمودنِ زینب علیها السلام به وی هنگام ورودش به کربلا؛ ⁽⁴⁾

-گزارش همبازی بودن زُهَیر بن قین با امام حسین علیه السلام در کودکی،در دوران حیات پیامبر صلی اللَّه علیه و آله،و این که او در همان زمان،خاک‌های زیر قدم‌های امام علیه السلام را بوسیده و مورد ملاطفت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله قرار گرفته است؛ ⁽⁵⁾

-بسیاری از گزارش‌های معالی السبطین،أسرار الشهادات و عنوان الکلام در باره شهادت علی اکبر علیه السلام؛ ⁽⁶⁾

-گزارش این که امام حسین علیه السلام،علی اصغر را روی دست گرفت و به سپاه کوفه فرمود:«وی را یک جرعه آب دهید ⁽¹⁾

گفتنی است که تا این بخش از گزارش،در ترجمه الفتوح (ص 902)،به قلم محمد بن احمد مستوفی هروی (ق 6 ق)،آمده و مورد اشکال نیست.

-گزارش اختلاف افتادن در لشکر عمر بن سعد در باره آب دادن به علی اصغر و دستور ابن سعد به حَرمَله برای قطع نزاع؛ ⁽³⁾

-گزارش سخن حرمله به مختار،با این مضمون که:«اکنون که مرا می‌کُشی،بگذار کارهای خود را بگویم تا قلبت را بسوزانم:من،سه تیر سه‌شاخه زهرآلود داشتم.یکی را به گلوی علی اصغر زدم،دومی را به قلب حسین،و با سومی،گلوی عبد اللَّه بن حسن را هدف گرفتم»؛ ⁽⁴⁾

-گزارش تبسّم علی اصغر به امام حسین علیه السلام پس از تیر خوردنش؛ ⁽⁵⁾

-گزارش آمدن شیر در سینه مادر علی اصغر،پس از خوردن آب در شب یازدهم محرّم،و این که وی پستان‌های خود را سرِ دست گرفته و گفته:«نورِ دیده،علی اصغر ! کجایی که پستان‌های من،پُر از شیر است؟»؛ ⁽⁶⁾

-گزارش بیرون آورده شدن قُنداقه علی اصغر از زیر خاک توسط دشمن و جدا کردن سر او و به نیزه کردن آن؛ ⁽⁷⁾

-گزارش سفارش امیر مؤمنان علیه السلام در شب 21 ماه رمضان به عبّاس علیه السلام که:«مبادا در روز عاشورا آب بخوری،در حالی که برادرت حسین،تشنه است!»؛ ⁽⁸⁾

-گزارش توصیه امیر مؤمنان علیه السلام به فرزندان خود در باره امام حسن علیه السلام و سپردن امام حسین علیه السلام به عبّاس علیه السلام به عنوان امانت خدا و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و فاطمه علیها السلام و خودِ ایشان؛ ⁽¹⁾

شعشعة الحسینی:ج 2 ص 60.

-گزارش سخن عبّاس علیه السلام به امام حسین علیه السلام که:«می‌خواهم یک‌بار دیگر صورتت را ببینم؛ولی حرمله تیر بر چشمان من زده است»؛ ⁽²⁾

-گزارش سخن فاطمه کِلابی (امُّ البَنین) که وقتی به خانه امیر مؤمنان علیه السلام رفت،تقاضا کرد که ایشان،او را«فاطمه»خطاب نکند تا فرزندان زهرا علیها السلام به یاد مادرشان نیفتند؛ ⁽³⁾

-گزارش ماجرای جلوگیری برخی از اهل بیتِ امام علیه السلام از حرکت اسب ایشان و تقاضای پایین آمدن از اسب و یا بوسیدن زیرِ گلوی ایشان، ⁽⁴⁾و نیز گفتن جمله«مَهلاً مهلاً،یَابنَ الزهراء!».گفتنی است که این جمله،حتّی در منابع ضعیف هم یافت نشد.تنها در أسرار الشهادات آمده است که:

فأرادَ علیه السلام أنْ یَخرُجَ مِنَ الخیمة،فلَصَقَت بِهِ زَینبُ علیها السلام فقالت:مَهلاً یا أخی ! توقَّف حتّی ازَوِّدَ مِن نَظَری و اوَدّعَک ⁽⁵⁾.

امام علیه السلام تصمیم گرفت که از خیمه بیرون برود،که زینب علیها السلام خود را به او چسبانْد و گفت:برادرجان ! آهسته ! درنگ کن تا تو را سیر ببینم و با تو خدا حافظی کنم.

-گزارش سراسیمه آمدن زینب علیها السلام نزد امام زین العابدین علیه السلام در خیمه،پس از شهادت امام حسین علیه السلام و پرسیدن علّت دگرگون شدن اوضاع عالَم،و سخن امام علیه السلام به

وی که:«ای عمّه ! دامن خیمه را بالا بزن»و نگاه کردن امام علیه السلام به سر بُریده پدر و مخاطب قرار دادن زینب علیها السلام که:«ای عمّه ! مُهیّای اسیری باشید،که پدرم را شهید کردند»؛ ⁽¹⁾

تذکرة الشهداء:ص 347.

-گزارش‌های مربوط به هجوم به خیمه‌ها،مانند:تصریح به کتک خوردن اهل حرم امام علیه السلام ⁽²⁾و کشیدن زیرانداز از زیر امام زین العابدین علیه السلام و بر زمین افکندن ایشان، ⁽³⁾و زیرِ دست و پا ماندن برخی از کودکان ⁽⁴⁾و دستور امام زین العابدین علیه السلام به عمّه‌اش زینب علیها السلام که:

«عَلَیکُنَّ بِالفرار؛بر شما بادْ فرار!» در پاسخ چاره‌جویی او، ⁽⁵⁾و سرشماری کودکان کاروان در پایان کار و مشخّص شدن این که دوتن از آنان در نقطه‌ای جان داده‌اند؛ ⁽⁶⁾

-گزارش چگونگی آمدن بنی اسد برای دفن اجساد شهدا و این که امام زین العابدین علیه السلام در باره کمک آنان در دفن پدر بزرگوارش فرمود:

«مَعی مَن یُعینُنی؛همراه من،کسی هست که مرا یاری کند» و خطاب به پدرش فرمود:

«أمّا الدُنیا فَبَعدک مُظلمة؛دنیا پس از تو،تاریک است» و این که روی قبر پدر با انگشت نوشت:

«هذا قَبرُ حُسَینِ بنِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ الَّذی قَتَلوهُ عَطشاناً غَریباً؛این،قبر حسین بن علی بن ابی طالب است که او را تشنه و غریب،کُشتند»؛ ⁽⁷⁾

-گزارش سخن زینب علیها السلام خطاب به جسد برادر:

«هل أنت أخی؟هل أنت ابن أبی؟؛آیا تو برادر منی؟آیا تو پسر پدر ⁽⁸⁾منی؟» ⁽⁹⁾و بوسه زدنش بر حنجر و رگ‌های بُریده برادر ⁽¹⁰⁾

و گفتن

«اللّهمّ تقبّل منّا هذا قلیل القربان؛خداوند ! این قربانی اندک را از ما بپذیر»؛ ⁽¹⁾

کبریت احمر:ص 376 (به نقل از:الطراز المُذهّب)،عنوان الکلام:ص 57.

-گزارش‌های مربوط به شماری از اقدامات سَکینه در کربلا به عنوان کودکی خردسال، ⁽²⁾در صورتی که بر پایه گزارش منابع معتبر،وی در آن هنگام،ازدواج کرده و همراه شوهرش به کربلا آمده بود؛

-گزارش مسلمِ جَصّاص در باره حضور اهل بیت امام علیه السلام در کوفه،نان و خرما دادن کوفیان به کودکان آنها و جلوگیری امّ کلثوم علیها السلام از این اقدام به دلیل حرمت صدقه بر آنها و نیز این که زینب علیها السلام سرش را به چوب مَحمل زد و اشعاری خواند که با این بیت،آغاز می‌شود:

«یا هِلالاً لَمَا استتمّ کمالاً...؛ای هلالی که کامل نشده...!»؛ ⁽³⁾

افزون بر آنچه محدّث قمی [2]رحمه اللَّه علیه بیان نموده،سه نکته دیگر نیز در این باره،قابل توجّه است:

نکته اوّل:دادن هدیه و صدقه مستحب به هاشمی توسّط غیر هاشمی،اشکالی ندارد.

نکته دوم:چگونه می‌توان باور کرد که زینب علیها السلام در ملأ عام،در میان هزاران کوفی،سر خود را به محمل بزند و خون جاری شود و این موضوع،حدود هزار سال،مسکوت بماند و پس از این مدّت طولانی،در برخی از منابع بسیار ضعیف،آن هم فقط از یک نفر،گزارش شود؟! شایان ذکر است که همه کتاب‌های ضعیفی که این مطلب را از مسلم جَصّاص نقل کرده‌اند،به موضوع«زدن سر به چوب محمل»اشاره ندارند.برای نمونه،این مطلب در کتاب نور العین و نسخه چاپی مقتل الحسین علیه السلام المنسوب إلی أبی مخنف،نیامده و تنها در المنتخب طریحی و یک نسخه خطّی از مقتل یاد شده،گزارش شده است.

نکته سوم:زینب علیها السلام قطعاً کاری بر خلاف توصیه مؤکّد امام حسین علیه السلام انجام نمی‌دهد؛زیرا بر اساس آنچه منابع معتبر،گزارش کرده‌اند،امام علیه السلام به ایشان سفارش فرمود:«یا اخیّة! إنّی اقسم علیک فأبرّی قسمی.لا تشقی علیّ جَیباً و لا تخمشی علیّ وجهاً؛خواهرم ! تو را سوگند می‌دهم و بدان،عمل کن.بر [ مرگ ] من،گریبان چاک مده و صورتْ مخراش»(از جمله،ر.ک:تاریخ الطبری:ج 5 ص 420). [3]

-گزارش منسوب به امام زین العابدین علیه السلام که در پاسخ این پرسش که:«در طول سفر،کجا به شما سخت‌تر گذشت؟»،سه بار فرمود«امان از شام !»؛ ⁽¹⁾

عنوان الکلام:ص 118. [1]

-گزارش‌های ریختن آب و آتش و خاکستر بر سر اهل بیت امام حسین علیه السلام و افتادن آتش بر عمامه امام زین العابدین علیه السلام و سوختن سر ایشان در شام؛ ⁽²⁾

-گزارش بستن اهل بیت امام علیه السلام به ریسمانی که یک طرف آن به امام زین العابدین علیه السلام بسته بود و طرف دیگر آن به زینب علیها السلام و...؛ ⁽³⁾

-گزارش‌هایی که حاکی‌اند قنداقه زینب علیها السلام را هنگامی که در کودکی آرام نمی‌گرفت،در دامن حسین علیه السلام گذاشتند و آرام شد، ⁽⁴⁾یا این که زینب علیها السلام در کودکی،در آفتاب خوابیده بود و حسین علیه السلام که او را چنین دید،مانع تابش نور آفتاب به او شد...تا این که ماجرای کربلا پیش آمد و بدن امام علیه السلام در آفتاب ماند...؛ ⁽⁵⁾

-این گزارش که زینب علیها السلام هنگام ازدواج با عبد اللَّه بن جعفر،شرط ضمنِ عقد کرد که او را از مسافرت با امام حسین علیه السلام منع نکند، ⁽⁶⁾یا این که امام حسین علیه السلام در وداعِ آخر به وی فرمود:«مرا در نافله شب،فراموش مکن»، ⁽⁷⁾یا این که زینب علیها السلام شب یازدهم یا در برخی منازل راه شام،نماز شبش را نشسته خواند ⁽⁸⁾و هنگامی که به مدینه بازگشت،شوهرش عبد اللَّه بن جعفر،او را نشناخت؛ ⁽⁹⁾

و صدها گزارش دیگر،از این قبیل.

کوتاه‌سخن،این که:علّتِ نیاوردن متفرّدات منابع متأخّر در گزارش واقعه عاشورا و تاریخ زندگی امام حسین علیه السلام در دانش‌نامه امام حسین علیه السلام و نیز در این گزیده،معتبر نبودن و قابل استناد نبودن آنهاست،هر چند ممکن است شماری از آنها،در واقع،درست باشند،امّا دلیلی یا دستِ کم،قرینه‌ای بر صحّت آنها وجود ندارد.بر این اساس،می‌توان گزارش‌هایی را که اشکال عقلی و نقلی ندارند،با استناد به منابع آنها نقل کرد.البتّه برای آن که شنونده گم‌راه نشود،اشاره به ضعفِ منبع،ضروری است،هر چند با توجّه به این که رعایت این نکات،عملاً برای همه مقدور نیست،توصیه مؤکّد ما،خودداری کامل از نقل گزارش‌های منابع ضعیف و پرهیز مطلق از استناد دادن به این گونه منابع است.

فصل دوم:اهداف قیام عاشورا

اشاره

فصل دوم:اهداف قیام عاشورا ⁽¹⁾

یکی از مباحث مهم در بررسی حادثه عاشورا،شناخت اهداف قیام امام حسین علیه السلام در این حادثه بزرگ است.

تحلیل این حادثه،به شکل گسترده آن،بیشتر در دوران معاصر و هم‌زمان با شکل‌گیری جنبش‌های اجتماعی و مذهبی انجام گرفته و در این فاصله زمانی کوتاه،آرای متفاوتی عرضه شده است.

پیش از طرح دیدگاه‌ها در این باره و تجزیه و تحلیل آنها،می‌باید نخست،پیش‌فرض‌ها و روش بحث را مشخّص کرد؛چرا که به نظر می‌رسد بسیاری از اقوال و دیدگاه‌های ارائه شده،قابل جمع هستند و منشأ اختلافات،به عدم شفّافیت پیش‌فرض‌ها و روش بحث،بر می‌گردد.

بر این اساس،مباحث این تحلیل،در ذیل چهار عنوان،ارائه می‌گردد:

یک.پیش‌فرض‌ها در بررسی اهداف امام حسین علیه السلام؛

دو.روش بحث در تحلیل و استخراج اهداف امام علیه السلام؛

سه.گزارش و نقد دیدگاه‌ها در باره اهداف امام علیه السلام؛

چهار.اهداف چند لایه قیام امام علیه السلام.

یک.پیش فرض ها

اشاره

بی‌تردید،حادثه عاشورا و حرکت امام حسین علیه السلام را نمی‌توان خارج از معتقدات و باورهای مسلّم شیعه-که برگرفته از قرآن و سنّت و تاریخ است-،و نیز مسلّمات عقلی و عُقلایی،تحلیل کرد.این باورهای مذهبی و مسلّمات عقلی و عقلایی،پیش‌فرض‌های ما را در این مسئله،تشکیل می‌دهند که فهرستوار به مهم‌ترین آنها،اشاره می‌گردد:

1.اهداف کلّی امامت و خلافت الهی

شیعیان،در بحث اثبات امامت،علاوه بر احادیث مسلّم نقل شده از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله،برای ضرورت امامت،به اموری استناد می‌کنند که آنها را شئون امامت می‌دانند؛اموری همچون:

1.تبیین و تشریح قرآن و سنّت پیامبر خدا؛

2.تلاش برای حفظ و نگهداری دین از نابودی و انحراف؛

3.تلاش برای تحقّق دین؛

4.الگو بودن.

روشن است که این اهداف کلّی،بر سراسر زندگی امامان علیهم السلام،سایه افکنده است و تمام اقوال و افعال و حتّی حیات و ممات آن بزرگواران،در مسیر تحقّق این اهداف بوده است.

2.علم ائمّه علیهم السلام به غیب

یکی از باورهای قطعی و ضروری نزد شیعیان،آگاهی امامان علیهم السلام از غیب است.گرچه در اندازه و چگونگی آن،اختلاف نظرهای اندکی وجود دارد،ولی در اصل آن،هیچ تردیدی نیست.البتّه شیعیان،این آگاهی از غیب را به اذن خدا و در طول علم الهی و در رتبه انسان،جای می‌دهند.مستند این باور،روایت‌های فراوانی است که در

مصادر حدیثی نقل شده است.

3.مانع نبودن علم غیب از انجام دادن تکالیف ظاهری

یکی از مسائلی که سبب لغزش و مغالطه در این مبحث شده،توجّه نکردن به این نکته است که علم غیب،مانع از انجام دادن تکالیف ظاهری نیست.به تعبیر دیگر،پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و امامان علیهم السلام،از علم غیب،برخوردار بودند؛ولی آن علم را مبنای انجام دادن تکالیف،قرار نمی‌دادند.پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله در قضاوت‌ها و داوری‌ها و نیز رفتن به میدان نبرد و جنگ،به ظاهر،عمل می‌نمود و می‌فرمود:

إِنَّمَا أقْضِی بَیْنَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ الأیْمَانِ وَ بَعْضُکُمْ ألْحَنُ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ،فَأیُّمَا رَجُلٍ قَطَعْتُ لَهُ مِنْ مَالِ أخِیهِ شَیْئاً فَإِنَّمَا قَطَعْتُ لَهُ بِهِ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ ⁽¹⁾

الکافی:ج 7 ص 414 ح 1. [1]

من در میان شما،به بیّنه‌ها (دلایل و گواهان روشن) و سوگندها داوری می‌کنم.برخی از شما در استدلال،گویاتر از دیگری است.اگر من [به سبب ادلّه ظاهری که در واقع،مخدوش بوده‌اند،] به کسی مالی را از اموال برادرش دادم،در واقع،قطعه‌ای از آتش را به او داده‌ام.

اگر چنین نباشد،توجیه رفتن پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به سوی مکّه و مُحرِم شدن ایشان و منجر شدن آن به صلح حدیبیه،جریان جنگ احُد و...و بسیاری از کارهای دیگر ایشان،دشوار خواهد بود.

4.آگاهی امام حسین علیه السلام از شهادت خویش

بر اساس نقل‌های فراوان حدیثی که در کتب تاریخ و حدیث،به گونه‌ای متواتر به دست ما رسیده،امام حسین علیه السلام پیش از حرکت به سمت مکّه و کربلا،از شهادت خویش،اطّلاع داشت. ⁽²⁾

دو.روش بحث در استخراج اهداف و تحلیل آنها

برای بررسی دیدگاه‌ها و نیز انتخاب رأی برگزیده،علاوه بر پیش‌فرض‌ها-که اصول موضوع و مسلّم این بحث هستند-،باید به قواعد و روش استخراج هدف‌ها در پدیده‌های اجتماعی-بویژه آن جا که صورت تاریخی به خود گرفته‌اند و در دایره رفتاری انسان‌های بزرگ و قُدسی جای دارند-نیز پرداخته شود.این اصول و قواعد،ما را بر آن می‌دارند تا در بررسی،به همه ابعاد و زوایا توجّه کنیم و از نگریستن تکْ‌بُعدی بیرون بیاییم.اینک به چند مورد از این اصول و قواعد،اشاره می‌کنیم:

1.اهداف حرکت امام حسین علیه السلام را از دو طریق،می‌توان استخراج کرد:یکی شیوه کلامی و استفاده از اهداف کلّی امامت؛و دیگری،مراجعه به سخنان و نامه‌های امام حسین علیه السلام و درست،آن است که از هر دوی اینها،استفاده گردد.توجّه به یکی از این دو،سبب لغزش و انحراف در تحلیل می‌گردد.

2.یکی از اموری که سبب اختلاف نظر در مسئله اهداف امام علیه السلام شده است،توجّه نکردن به تفاوت«مقصد»و«مقصود»است.برای نمونه،آن که به شهری مسافرت می‌کند تا تجارتی را انجام دهد یا مکان مقدّسی را زیارت کند،آن شهر،مقصد اوست؛ولی مقصود او نیست.مقصود او،تجارت یا زیارت است.در حادثه عاشورا نیز،گر چه این حادثه به شهادت ختم شد،ولی شهادتْ مقصد است،نه مقصود.بنا بر این،اگر گفته شود که امام حسین علیه السلام برای شهادتْ قیام نکرد،بلکه برای تشکیل حکومت و احیای سنّت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و اصلاح امور امّتْ قیام کرد،سخنی بی‌جا نیست؛چرا که شهادت،مقصد است و مقصود،احیای سنّت و اصلاح امور است.

3.همچنین باید میان اهداف یک حقیقت،و نتایج و آثار مترتّب بر آن،فرق گذاشت.امام حسین علیه السلام،برای رسیدن به اهدافی به شهادت رسید و اگر پس از آن،انسان‌ها با عزاداری و گریه بر او،به کمالات معنوی برسند و از اجر اخروی برخوردار گردند،نباید عزاداری و گریه و نتایج مترتّب بر آن را از اهداف قیام امام حسین علیه السلام برشمرد.بنا بر این،آنان که هدف قیام امام علیه السلام را شفاعت امّت و یا دستیابی به اجر اخروی و آمرزش گناهان دانسته‌اند،گرفتار این مغالطه شده‌اند.

سه.دیدگاه ها در باره اهداف قیام امام حسین علیه السلام

اشاره

در دوران معاصر،این مسئله که انگیزه قیام حسینی چه بوده به صورت جدّی مورد گفتگو و بحث،قرار گرفته و نوشته‌های فراوانی در این زمینه،به نگارش در آمده و دیدگاه‌ها و اقوال مختلفی در خصوص تبیین اهداف قیام امام حسین علیه السلام ارائه شده که در حقیقتْ به چهار نظریه،بر می‌گردد:

1.نظریه شهادت‌طلبی؛

2.نظریه تشکیل حکومت؛

3.نظریه حفظ جان؛

4.نظریه جمع بین دو نظریه اوّل و دوم،یعنی شهادت‌طلبی و تشکیل حکومت.

مفاد سه دیدگاه اوّل،روشن است؛امّا دیدگاه چهارم،با توجّه به مبانی کلامی شیعه در اعتقاد به آگاهی امام علیه السلام از شهادت خویش،از یک سو،و سخنان امام علیه السلام و شواهد تاریخی در کوشش برای براندازی حکومت یزید و تشکیل حکومت اسلامی،از سوی دیگر،شکل گرفته است و صاحبان این دیدگاه،خواسته‌اند تا میان این دو حقیقت،جمع کنند.این جمع‌ها در چهار شکل،خود را نشان داده است:

1.مرحله‌ای کردن قصد:ابتدا،قصد تشکیل حکومت و در ادامه،قصد شهادت (رأی استاد مطهّری)؛

2.قصد مستقیم و غیر مستقیم (رأی علّامه عسکری)؛

3.تشکیل حکومت با علمِ به شهادت (رأی آیة اللَّه استادی)؛

4.جنبه ظاهری و باطنی (رأی آیة اللَّه فاضل و اشراقی).

اینک نگاهی اجمالی به این نظریه‌ها می‌افکنیم:

1.نظریه شهادت‌طلبی

اشاره

از نظریه شهادت، ⁽¹⁾

گفتنی است علّامه سیّد عبد الحسین شرف‌الدین عاملی،در کتاب المجالس الفاخرة (ص 94)،برای نظریّه شهادت‌طلبی،35 دلیل آورده است.علّامه سیّد محسن امین نیز در جلد اوّل أعیان الشیعة،نزدیک به بیست دلیل آورده که امام حسین علیه السلام گمان می‌کرده و در برخی مراحل،یقین داشته است که به شهادت می‌رسد.همچنین آیة اللَّه استادی در کتاب بررسی قسمتی از کتاب شهید جاوید-که بعد از آن،در کتاب سرگذشت کتاب شهید جاوید منتشر شد-،بیست دلیل برای این موضوع آورده است.آیة اللَّه لطف اللَّه صافی گلپایگانی نیز در کتاب شهید آگاه،33 دلیل برای نظریّه شهادت‌طلبی،ارائه کرده است.

است اکنون قائلی نداشته باشند،ولی توجّه اجمالی به آنها مفید است.از شهادت‌طلبی امام علیه السلام،چهار تفسیر،صورت پذیرفته است و هر کدام،قائلانی دارد.

الف-شهادت تکلیفی

منشأ این تفسیر،برخی روایات است که از میان آنها،دو روایت از همه مشهورتر است:

یکی،روایتی از امام صادق علیه السلام در الکافی که بر اساس آن،هر امامی،وظیفه‌ای دارد:

فَلَمَّا تُوُفِّیَ الحَسَنُ وَ مَضَی فَتَحَ الحُسَیْنُ علیه السلام الخَاتَمَ الثَّالِثَ فَوَجَدَ فِیهَا أنْ قَاتِلْ فَاقْتُلْ وَ تُقْتَلُ اخْرُجْ بِأقْوَامٍ لِلشَّهَادَةِ لا شَهَادَةَ لَهُمْ إِلّا مَعَکَ ⁽¹⁾

الکافی:ج 1 ص 279 ح 1. [1]

وقتی حسن علیه السلام در گذشت،حسین علیه السلام،مُهر سوم را باز کرد.دید که در آن،نوشته شده:بجنگ و بکُش و کشته می‌شوی.با گروهی برای شهادت،عازم شو.برای آنان،شهادتی جز با تو نیست.

و دیگری،روایتی است که خواب امام حسین علیه السلام هنگام حرکت از مکّه به کوفه را گزارش می‌کند که در آن آمده:

یا حُسینُ ! اخرُج،فَإِنَّ اللَّهَ قَد شاءَ أن یَراکَ قَتیلاً! ⁽²⁾

ای حسین ! عازم شو که خداوند،خواسته که تو را کشته ببیند.

برخی با استناد به این روایات،قیام امام حسین علیه السلام را تکلیفِ شخصی بر اساس

دستوری خصوصی می‌دانند که طبق برنامه‌ای از پیش تعیین شده،امام علیه السلام مأمور به آن بود.به نظر این عدّه،قیام امام حسین علیه السلام،طرّاحی غیبی داشته است؛یعنی دستِ غیب،نمایش‌نامه عاشورا را نوشته و امام علیه السلام،آن را اجرا کرده است و پس از او،امکان اقتدا به ایشان،وجود ندارد.بر اساس این دیدگاه،قیام امام حسین علیه السلام،استثنا بوده است،نه قاعده،و از استثنا نمی‌توان اصل ساخت.یکی از دانشوران می‌نویسد:

در زمینه واقعه کربلا،جز تکلیف شخصی،کلام دیگری نمی‌شود گفت ⁽¹⁾

مقصد الحسین علیه السلام:ص 9.

ب-شهادت فِدْیه‌ای

شهادت فِدیه‌ای،به نظریّه مسیحیان در باره مصلوب شدن عیسی علیه السلام بی‌شباهت نیست،یعنی همان گونه که عیسی علیه السلام تن به صلیب داد تا فدای گناهان انسان‌ها شود،امام حسین علیه السلام نیز به شهادت رسید تا گناهان امّت را بشوُید و شفیعشان شود. ⁽²⁾این تفسیر،تفسیر مسیحی از قیام حسین علیه السلام است و هیچ مستندی در متون دینی ندارد.

ج-شهادت سیاسی

مشهورترین تفسیر از اهداف امام حسین علیه السلام،شهادت سیاسی است و امروزه،در کتاب‌ها و سخنرانی‌ها همواره این تفسیر،تبیین و تبلیغ می‌شود.تفسیر یاد شده،در واقع،تحلیلی سیاسی از قیام امام حسین علیه السلام است و برخاسته از اسلام سیاسی.پس از این که مسلمانان در عصر حاضر،به اسلام سیاسی رسیدند و ابعاد سیاسی دین در نگاه آنان برجسته شد،این تفسیر نیز از درون آن،استخراج شد.

سیّد هبة الدین شهرستانی،در این باره می‌گوید:

امام حسین علیه السلام می‌دانست که چه بیعت بکند و چه نکند،کشته خواهد شد،با این تفاوت که اگر بیعت نماید،هم او کشته خواهد شد و هم مجد و آثار جدّ او از بین خواهند رفت؛ولی اگر بیعت نکند،تنها او کشته می‌شود؛امّا در نتیجه،آرزوهای

او برآورده می‌گردد و شعائر دین و شرفِ همیشگی،به دست خواهد آمد ⁽¹⁾

نهضة الحسین علیه السلام:ص 31.

د-شهادت اسطوره‌ای

برخی از نویسندگان معاصر،بر این عقیده‌اند که شهادت امام حسین علیه السلام را نباید امری سیاسی دید و از حالت اسطوره‌ای و راز و رمزداری‌اش خارج کرد تا دایره تأثیرگذاری‌اش،تنها به گروهی اندکْ محدود گردد؛بلکه باید آن را اسطوره‌ای دید تا تأثیرگذاری‌اش از زمان خطّی متناهی،به دایره زمان حلقوی نامتناهی،برگردد. ⁽²⁾

اینان،البتّه شاهدی بر تفسیرشان اقامه نکرده‌اند.

2.نظریه تشکیل حکومت

برخی از عالمان بزرگ شیعه،مانند شیخ مفید و سیّدِ مرتضی،و نیز برخی از عالمان معاصر،بر این عقیده‌اند که امام حسین علیه السلام برای تشکیل حکومت،قیام کرد.اینان،چنین باور دارند که امام حسین علیه السلام،نخست برای امتناع از بیعت با یزید بن معاویه،از مدینه به سوی مکّه حرکت کرد و آن گاه که مُسلم بن عقیل،حمایت مردم کوفه را به وی گزارش داد،به قصد تشکیل حکومت و احیای سنّت پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله به سوی کوفه حرکت کرد.

شیخ مفید،در المسائل العُکبریّة،ضمن سؤال و جوابی،هدف امام علیه السلام را مانند همه مجاهدان،پیروزی و مغلوب ساختن دشمن می‌داند:

چرا حسین بن علی علیه السلام به کوفه رفت،در حالی که می‌دانست کوفیان،او را تنها می‌گذارند و کمکش نمی‌کنند،و او در این سفر،کشته می‌شود؟

امّا این که حسین علیه السلام می‌دانست که کوفیان،او را تنها می‌گذارند،علم قطعی به آن نداریم؛زیرا نه دلیل عقلی،و نه نقلی برای آن هست ⁽³⁾.

گفتنی است در عصر حاضر،تنها کسی که نظریّه تشکیل حکومت را پرورد و کوشید تا آن را مستدل کند،آقای صالحی نجف‌آبادی بود.وی بر آن است که امام علیه السلام از همان آغاز،هدفِ از پیش تعیین شده‌ای نداشت؛بلکه به اقتضای شرایط،تصمیم می‌گرفت و هدفی را تعقیب می‌کرد.به نظر او،قیام امام حسین علیه السلام،چهار مرحله داشته و ایشان در هر مرحله‌ای،هدفی را تعقیب می‌کرده است.

یادآوری می‌شود که نظر رایج اهل سنّت در تحلیل حادثه عاشورا نیز تشکیل حکومت به وسیله امام علیه السلام است.ابن کثیر،عنوان یک بحث از کتابش را به همین نکته،اختصاص داده است:«حکایت حسین بن علی علیه السلام و علّت هجرتش با خانواده،از مکّه به عراق،برای به دست آوردن حکومت». ⁽¹⁾

البدایة و النهایة:ج 8 ص 149.

روشن است که صراحت اهل سنّت در تبیین هدف امام حسین علیه السلام و عدم اختلاف آنان در این زمینه،از آن روست که تنها نگاهی تاریخی به این مسئله دارند و بحث‌های کلامی را در آن،دخالت نمی‌دهند.

3.نظریه حفظ جان

یکی از نویسندگان معاصر،هدف امام حسین علیه السلام را چنین تشریح می‌کند:

بیرون آمدن امام حسین علیه السلام از مدینه به مکّه و از مکّه به طرف عراق،برای حفظِ جان بوده،نه خروج و قیام،و نه جنگ با دشمن،و نه تشکیل حکومت ⁽²⁾.

4.نظریه جمع

اشاره

چنان که گذشت،نظریه جمع،در صدد سازگاری دادن میان نظریه«شهادت‌طلبی»و نظریه«تشکیل حکومت»است؛زیرا احادیث فراوانی از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و ائمّه علیهم السلام،نقل شده که بر شهادت‌طلبی،دلالت دارند و سخنان،خطابه‌ها و نامه‌های امام حسین علیه السلام

نیز بر تشکیل حکومت،دلالت دارند.

این دو حقیقتِ کلامی و تاریخی،این گروه را وا داشته است تا به گونه‌ای به سازش و توافق میان این دو نظریه،اهتمام ورزند و در نتیجه،چهار صورت و چهار رأی،در این زمینه،شکل گرفته است:

الف-مرحله‌ای کردن قصد

از برخی نوشته‌های استاد مطهّری بر می‌آید که وی،هدف امام حسین علیه السلام را«مرحله‌ای»می‌داند که در مرحله نخست،قصد تشکیل حکومت داشت؛ولی پس از رسیدن خبر کشته شدن مسلم به امام علیه السلام،قصد او شهادت بود. ⁽¹⁾

مجموعه آثار استاد شهید مطهّری:ج 17 ص 371.

ب-قصد مستقیم و غیر مستقیم

علّامه سیّد مرتضی عسکری،در مقدّمه مرآة العقول-که بعدها با عنوان معالم المَدرسَتَین منتشر شد-،بر این عقیده است که امام حسین علیه السلام،قصد شهادت کرد؛امّا می‌خواست که مردم علیه حکومت یزید،قیام مسلحانه کنند. ⁽²⁾

ج-تشکیل حکومت،با علم به شهادت

آیة اللَّه رضا استادی می‌نویسد:

ما نمی‌گوییم امام علیه السلام به قصد کشته شدن رفت؛بلکه می‌گوییم با علمِ به این که کشته می‌شود،رفت؛امّا علی الظاهر،طبق دعوت اهل کوفه برای تشکیلِ حکومت رفت ⁽³⁾.

چند نکته

اینک،پس از گزارش نظریه‌ها،به اجمال،برخی پرسش‌ها و ابهام‌ها و نقدهای وارد شده بر آنها را بیان می‌کنیم و تأکید می‌کنیم که قصد تفصیل و بررسی همه‌جانبه

در میان نیست:

1.چنان که گذشت،شهادت،مقصود و هدف امام حسین علیه السلام نبوده است،گر چه مقصد ایشان بوده است.آنان که شهادت‌طلبی را هدف امام علیه السلام دانسته‌اند،از یک سو،میان مقصد و مقصود،خَلط کرده‌اند و از دیگر سو،سخنان،خطابه‌ها و نامه‌های ایشان را نادیده انگاشته‌اند.امام علیه السلام،در مجموعه یاد شده،بر اهدافی غیر از شهادت‌طلبی،تأکید فرموده است.

2.قائلان به نظریه«تشکیل حکومت»،جنبه آگاهی امام علیه السلام از شهادت را کم‌رنگ دیده‌اند-اگر نگوییم که نادیده گرفته‌اند-،با این که احادیث متواتری بر آن،دلالت دارند.از سوی دیگر،منبع استخراج این نظریه،سخنان،خطابه‌ها و نامه‌های امام حسین علیه السلام و نماینده فرستادن ایشان به کوفه و بیعت گرفتن آن نماینده (مسلم) برای ایشان و اعلام تعهّد ایشان به آن بیعت و مصادره کاروان تجارتی یزید است.در مجموعه گفته‌ها و نوشته‌های امام علیه السلام،آنچه دیده می‌شود،یاری خواستن برای امر به معروف و نهی از منکر،اصلاح امور امّت و احیای سنّت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله است،که به صراحت،بر تشکیل حکومت به وسیله امام علیه السلام دلالت ندارند،مگر آن که اینها را ملازم با تشکیل حکومت بدانیم.آری! در برخی متون،امام علیه السلام آن گاه که از بیعت با یزید،امتناع می‌ورزد،بر لیاقت نداشتن یزید برای خلافت و سزاوارتر بودن خود به این امر،تأکید می‌فرماید.

از جهت دیگر،تعبیر«خروج»در سخنان امام حسین علیه السلام،به معنای قیام نیست؛بلکه در تمام موارد،به معنای بیرون رفتن از مدینه است،هر چند که گاه به غلط،به قیام،تعبیر شده است.

3.نظریه«حفظ جان»،هیچ شاهد کلامی و تاریخی‌ای ندارد و از این رو،قابل طرح نیست،ضمن این که با شئون امامت،سازگار نیست.

4.در باره«نظریه جمع»،آنچه در بند اوّل و دوم آوردیم،قابل بازگویی است،ضمن این که در این نظریه نیز،مانند سه نظریه نخست،برخی از وجوه این حادثه،نادیده انگاشته شده که در مباحث آینده،بدانها خواهیم پرداخت.

چهار.اهداف چند لایه قیام امام حسین علیه السلام

اشاره

برای تبیین«نظریه هدفمندی چند لایه»،با اعتقاد و باور به این که«امام حسین علیه السلام از

شهادت خویش آگاه بود؛ولی شهادت را مقصد می‌دانست،نه مقصود»،هدفمندی حادثه عاشورا را در دو لایه،توضیح می‌دهیم.

لایه اوّل

در این لایه،مسئله هدف از حادثه عاشورا از نگاه امام حسین علیه السلام و بر اساس مبانی کلّی امامت،تحلیل می‌شود.

امام حسین علیه السلام،در سخنان،خطابه‌ها و نامه‌های خود،برای رفتار خویش،اهدافی را بیان می‌دارد.برخی از این اهداف،در مرحله امتناع از بیعت با یزید،بازگو می‌شود و برخی،در مرحله حرکت از مدینه به سمت مکّه و برخی،در مرحله حرکت از مکّه به سوی کوفه.

به سخن دیگر،امام حسین علیه السلام در سخنان و نامه‌های نسبتاً فراوانش،برای امتناع از بیعت با یزید،علل و اهدافی و برای حرکت خود از مدینه به مکّه و از آن جا به سمت کوفه،علل و اهداف دیگری مطرح می‌سازد.

در بخش نخست،امام حسین علیه السلام،فسق یزید و استحقاق بیشتر خود برای حکومت را مطرح می‌کند.امام علیه السلام،خطاب به فرماندار مدینه می‌فرماید:

أیُّهَا الأَمیرُ ! إنّا أهلُ بَیتِ النُّبُوَّةِ،وَ مَعدِنُ الرِّسالَةِ،وَ مُختَلَفُ المَلائِکَةِ،وَ مَحَلُّ الرَّحمَةِ،وَ بِنا فَتَحَ اللَّهُ وَبِنا خَتَمَ،وَ یَزیدُ رَجُلٌ فاسِقٌ شارِبُ خَمرٍ،قاتِلُ النَّفسِ المُحَرَّمَةِ،مُعلِنٌ بِالفِسقِ،مِثلی لا یُبایِعُ لِمِثلِهِ،وَ لکِن نُصبِحُ وَ تُصبِحونَ،وَ تَنتَظِرُ وَ تَنتظرُونَ،أیُّنا أحَقُّ بِالخِلافَةِ وَ البَیعَةِ ⁽¹⁾

الفتوح:ج 5 ص 13، [1]مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 183. [2]

ای امیر! ما خاندان نبوّت،و معدن رسالت،و محلّ آمد و شدِ فرشتگان،و جایگاه رحمت هستیم.خداوند،امور را با ما می‌گشاید و با ما می‌بندد؛و یزید،مردی فاسق،باده‌گسار،آدمکُش و اهل فسق و فجورِ آشکار است.همانند منی،با کسی همانند او،بیعت نمی‌کند؛ولی ما و شما،صبح می‌کنیم و منتظر می‌مانیم،تا معلوم

شود که کدام یک برای بیعت و خلافت،شایسته‌تر است.

و در بخش دوم،اصلاح امّت،احیای سنّت،امر به معروف و نهی از منکر،مبارزه با سلطان ستمگر،و عزّت و آزادگی را مطرح می‌سازد،چنان که در این باره از امام حسین علیه السلام روایت شده که می‌فرماید:

إنّی لَم أخرُج أشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفسِداً وَ لا ظالِماً،وَ إنَّما خَرَجتُ لِطَلَبِ النَّجاحِ وَ الصَّلاحِ فی امَّةِ جَدّی مُحَمَّدٍ صلی اللَّه علیه و آله،اُریدُ أن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ أنهی عَنِ المُنکَرِ،وَ أسیرَ بِسیرَةِ جَدّی مُحَمَّدٍ صلی اللَّه علیه و آله،وَ سیرَةِ أبی عَلیِّ بنِ أبی طالِبٍ...،فَمَن قَبِلنی بِقَبولِ الحَقِّ فَاللَّهُ أولی بِالحَقِّ،ومَن رَدَّ عَلَیَّ هذا أصبِرُ حَتّی یَقضِیَ اللَّهُ بَینی وبَینَ القَومِ بِالحَقِّ،ویَحکُمَ بَینی وبَینَهُم بِالحَقِّ،وهُوَ خَیرُ الحاکِمینَ ⁽¹⁾

الفتوح:ج 5 ص 21، [1]مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 188. [2]

به درستی که من از روی سرمستی و سرکشی و فسادانگیزی و ستمگری،قیام نکرده‌ام؛بلکه برای تحقّق رستگاری و صلاح در امّت جدّم محمّد صلی اللَّه علیه و آله قیام کرده‌ام.می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر نمایم و به سیره جدّم محمّد صلی اللَّه علیه و آله و پدرم علی بن ابی طالب علیه السلام،رفتار کنم....آن که مرا به حقّانیت پذیرفت،[بداند که ]خداوند،سرچشمه حق است [و پاداش او را خواهد داد] و اگر کسی در این دعوت،دستِ رد بر سینه من زند،شکیبایی می‌ورزم تا خداوند،میان من و این گروه،بر پایه حقیقت،داوری کند و به حقیقت،حکم دهد،که او بهترینِ داوری‌کنندگان است.

جز این سخنان و نوشته‌ها،تحلیل شئون امامت ⁽²⁾نیز اعمال و رفتاری را که امام حسین علیه السلام در پیش گرفته،اقتضا می‌کند.امام حسین علیه السلام،برای تبیین دین و حفظ آن از نابودی و تحریف،اجرای دین و الگو بودن،حائز مقام امامت شده بود و این شئون،می‌بایست بر رفتار و گفتار و اندیشه ایشان سایه می‌افکند،و چگونه حادثه‌ای به این بزرگی را می‌توان جدا از این اهداف،تحلیل کرد؛حادثه‌ای که در آن،خون پاک انسان‌های بزرگی بر زمین ریخت.

این،لایه نخست از اهداف حادثه عاشوراست و ممکن است کسانی که تعبیر«تشکیل حکومت»را به کار برده‌اند،عنوانی انتزاعی از این امور را منظور داشته‌اند.البتّه-چنان که بِدان اشارت رفت-،این تعبیر در مجموع سخنان و نگاشته‌های امام حسین علیه السلام،به صراحت،بیان نشده است.

دستاوردهای این لایه از هدف حادثه عاشورا،سست شدن بنیاد حکومت بنی امیّه،نابودی حکومت یزید،پایه‌ریزیِ قیام‌های انتقام‌جویانه و آگاهی مردم در آن برهه از تاریخ است که البتّه در فاصله زمانی نسبتاً کوتاهی اتّفاق افتاد.

لایه دیگر

در این لایه،هدف از حادثه عاشورا از منظر خداوند متعال،پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله و اولیای دین،منظور می‌گردد.

در این جا،دیگر،هدف به یک برهه از تاریخ،محدود نمی‌شود؛بلکه جاودانه ساختن مشعل آزادیخواهی،مبارزه با ستم،بروز کرامت انسانی و آگاهی‌بخشی منظور است.

در این جا میان امام حسین علیه السلام و نهاد انسان‌ها در طول تاریخ،رابطه‌ای عاطفی برقرار می‌شود.به نظر می‌رسد که تعبیرهای زیر را در سایه چنین لایه‌ای از هدف،می‌توان فهمید و تفسیر کرد.از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله روایت شده که فرمود:

إنَّ لِقَتلِ الحُسَینِ حَرارَةً فی قُلوبِ المُؤمِنینَ لا تَبرُدُ أبَداً ⁽¹⁾

مستدرک الوسائل:ج 10 ص 318 ح 12084. [1]

همانا با کشته شدن حسین،حرارتی در دل مؤمنان ایجاد می‌شود که هرگز،سرد نمی‌گردد.

با این نگاه،می‌توان راز و رمز احکام ویژه‌ای را که در مجموعه تعالیم شیعه،در باره حادثه عاشورا و امام حسین علیه السلام وارد شده،فهمید و تحلیل کرد،که عبارت اند

از:

1.حِلّیتِ خوردن تربت امام حسین علیه السلام برای استشفا؛

2.استحباب سجده بر تربت امام حسین علیه السلام؛

3.استحباب ذکر گفتن با تسبیح تربت امام حسین علیه السلام؛

4.استحباب بر داشتن کام کودک با تربت امام حسین علیه السلام؛

5.استحباب حُنوط میّت با تربت امام حسین علیه السلام؛

6.استحباب زیارت اربعین؛

7.استحباب زیارت امام حسین علیه السلام در مناسبت‌های مختلف مذهبی؛

8.استحباب اقامه عزاداری و گریستن برای امام حسین علیه السلام؛

9.جواز قصر و اتمام نماز در زیر گنبد مزار امام حسین علیه السلام؛

10.استحباب همراه داشتن تربت امام حسین علیه السلام در سفر؛

11.استحباب یاد کردن از امام حسین علیه السلام به هنگام نوشیدن آب.

این همه، ⁽¹⁾

برای مطالعه تفصیلی این احکام و تعالیم،ر.ک:الرسول المصطفی والشعائر الحسینیة.

به سخن دیگر،امام علیه السلام می‌دانست که در این حادثه،به شهادت می‌رسد؛امّا برای رسیدن به این هدف‌ها به میدان مبارزه با طاغوت زمان،در آمد:

1.اصلاح امور امّت اسلام؛

2.اقامه حق و طرد باطل؛

3.حفظ آزادی و عزّت و آزادگی؛

4.افشای ظلم و ستمگری حاکمان بنی امیّه؛

5.زمینه‌سازی برای تشکیل حکومت اسلامی.

خداوند نیز از این قیام و پایان خونینش،اهدافی را برای همیشه تاریخ،در نظر داشته است.آنچه برخی با عنوان«اُسطوره مقدّس»یا«روابط عاطفی میان انسان‌ها و امام حسین علیه السلام»،بدان اشاره کرده‌اند،به این بُعد از اهداف،بر می‌گردد.

بنا بر این،دستاوردهای قیام،دیگر به بخشی از تاریخ،محدود نمی‌گردد،چنان که برای پیروان یک آیین نیز نخواهد بود.

الگو قرار گرفتن برای قیام‌های شیعی در طول تاریخ (نظیر انقلاب اسلامی ایران) و نیز سرمشقْ واقع شدن برای آزادیخواهان جهان (همچون گاندی)،از دستاوردهای این قیام است.

فصل سوم:ارزیابی سفر امام حسین علیه السلام به عراق و نهضت کوفه

اشاره

امام حسین علیه السلام،پس از خارج شدن از مدینه،از سوم شعبان تا هشتم ذی حجّه سال شصت هجری،حدود چهارماه و پنج روز در مکّه توقّف کرد و پس از دریافت نامه مسلم بن عقیل علیه السلام از کوفه-که حاکی از آمادگی کوفیان برای حمایت از ایشان در برابر حکومت یزید بود-،و نیز احساس خطر جدّی از ناحیه کارگزاران نظام حاکم در مراسم حج،در هشتم ذی حجّه،مکّه را به قصد کوفه،ترک کرد.

بر پایه گزارش‌های تاریخی امام حسین علیه السلام،به رغم ممانعت جدّی حکومت امَوی که در آغاز،با واسطه و بی واسطه،ایشان را از سفر به کوفه،باز می‌داشتند،و با ردّ پیشنهاد شماری از مصلحت‌اندیشان و علاقه‌مندان به ایشان که با خطرناک توصیف کردن این سفر،با اصرار تمام،از او می‌خواستند که از تصمیم خود منصرف گردد،دعوت کوفیان را پذیرفت و به سوی کوفه حرکت کرد و ضمن پیشگویی‌های مکرّر کنایی و بلکه صریح از به شهادت رسیدن خود و همراهان،روانه کربلا شد،و هنگام حرکت از مکّه به سوی عراق،به بنی هاشم نوشت:

مَن لَحِقَ بِیَ استُشهِدَ،ومَن تَخَلَّفَ عَنّی لَم یَبلُغِ الفَتحَ ⁽¹⁾

دلائل الإمامة:ص 187 ح 107، [1]بصائر الدرجات:ص 481 ح 5 [2] نحوه.

هر کس به من بپیوندد،به شهادت می‌رسد؛و [امّا] هر کس نپیوندد،به پیروزی نایل نمی‌آید.

در این باره،چند پرسشْ مطرح است که باید به آنها پاسخ داد:

1.سؤال اوّل این که:آیا انتخاب کوفه به عنوان پایگاه قیام علیه حکومت یزید،از نظر سیاسی،کار صحیحی بوده است؟آیا سیاست‌مدار بزرگی مانند امام حسین علیه السلام،با در نظر گرفتن سوابق کوفیان در برخورد با پدر او و برادر بزرگ‌ترش،به وعده آنان در حمایت از وی در برابر حکومت بنی امیّه،اعتماد می‌کند و کوفه را به عنوان پایگاه مرکز نهضت بر ضدّ حاکمیت،انتخاب می‌نماید؟

به بیان واضح‌تر،آیا امام علیه السلام آنچه را دیگران در مورد خطرناک بودن سفر به کوفه می‌گفتند،نمی‌دانست؟و نهایت،این که:آیا امام علیه السلام نمی‌دانست که فضای عمومی جانبداری از او-که قبل از آمدن ابن زیاد به کوفه،در این شهر حاکم بود-،جوّ کاذبی است؟

2.آیا همه دعوت کنندگان از امام حسین علیه السلام،از شیعیان و پیروان اعتقادی و واقعیِ او بودند و چنان که برخی پنداشته‌اند، ⁽¹⁾

مانند عبد اللَّه بن عبد العزیز،که در کتابش (من قتل الحسین علیه السلام؟) می‌گوید:«مردم کوفه به حسین علیه السلام،نامه نوشتند و از او درخواست کردند که به کوفه برود؛امّا طولی نکشید که فرستاده‌اش مسلم بن عقیل را تنها گذاشتند و به او نیرنگ زدند.آن گاه،نوبت حسین علیه السلام رسید که آنچه از آنان به مسلم رسیده بود،به او نیز برسد.همچنین تنها حسین علیه السلام نبود که شیعیان به او نیرنگ زدند؛بلکه پیش‌تر،به پدر و برادرش و پس از او به دیگر امامان اهل بیت-که خدا از آنان خشنود باد-نیز نیرنگ زدند»(من قتل الحسین علیه السلام:ص 118).البته این پندار،به تفصیل،پاسخ داده شده است.در این باره،ر.ک:مَن هم قَتَلة الحسین علیه السلام،سیّد علی حسینی میلانی؛بازتاب تفکّر عثمانی در واقعه کربلا،محمّدرضا هدایت پناه.

3.دلایل اقبال مردم کوفه به نهضت حسینی و پشت کردن به آن و به عبارت دیگر،عوامل شکست این نهضت،چه بود؟

( 1 ) دلایل انتخاب کوفه به عنوان پایگاه قیام

اشاره

برای ارزیابی سفر امام حسین علیه السلام به عراق و انتخاب کوفه به عنوان پایگاه قیام،باید توجّه داشت که حکمت قیام امام علیه السلام،در صورت همکاری مردم،در درجه اوّل،براندازی حکومت یزید و تأسیس حکومت اسلامی بود و در مرتبه بعد،امر به معروف و نهی از منکر،افشاگری علیه حکومت امَوی و سست کردن پایه‌های آن،پیشگیری از نابودی ارزش‌های اسلامی و در نهایت،اتمام حجّت بر مردم مسلمان بود،هر چند تحقّق این اهداف،به قیمت شهادت او و عزیزانش و اسارت خانواده‌اش تمام شود.

کوفه در آن دوران،ویژگی‌هایی داشت که با عنایت به آن ویژگی‌ها،مناسب‌ترین نقطه در جهان اسلام برای تحقّق اهداف امام حسین علیه السلام بود.این ویژگی‌ها عبارت اند از:

یک.موقعیت سیاسی-نظامی

شهر کوفه،در سال هفده هجری،به فرمان عمر،خلیفه دوم،و به دست سعد بن ابی وقّاص،به منظور تشکیل یک پادگان بزرگ نظامی جهت ساماندهی نیروهای نظامی برای گسترش هر چه بیشتر فتوحات اسلامی،شکل گرفت.

به دلیل موقعیت ویژه شهر کوفه در صدر اسلام،شمار قابل توجّهی از سران قبایل،فرماندهان بزرگ نظامی و جنگجویان زُبده،در این شهر،ساکن بودند.از این رو،امام علی علیه السلام هنگامی که برای خاموش کردن فتنه«ناکثین (پیمان‌شکنان)»از مدینه عازم عراق شد،تنها هفتصد نفر نیروی نظامی از مهاجر و انصار،همراه داشت؛ولی

دوازده هزار نیرو از کوفه به سپاه ایشان پیوستند.

جالب توجّه،این که امام علیه السلام وقتی می‌خواست از مدینه به طرف بصره حرکت کند،نامه‌ای خطاب به اهل کوفه نوشت که با این جملات،آغاز شده بود:

مِن عَبدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أمیرِ المُؤمِنینَ إلی أهلِ الکوفَةِ،جَبهَةِ الأَنصارِ و سَنامِ العَرَبِ ⁽¹⁾

تاریخ الطبری:ج 4 ص 500.

از بنده خدا،علی امیر مؤمنان،به کوفیان،گروه یاران شرافتمند و بلندپایگان عرب.

برپایه گزارش طبری،وقتی که بین راه به امام علیه السلام خبر دادند که شورشیان به بصره رفته‌اند،ایشان،احساس آرامش کرد و فرمود:

إنَّ أهلَ الکوفَةِ أشَدُّ إلیّ حُبّاً،و فیهِم رُؤوسُ العَرَبِ و أعلامُهُم ⁽²⁾.

کوفیان،برای من دوست داشتنی‌ترند و سران و بزرگان عرب،در میان آنان اند.

و نیز به آنها نوشت:

إنّی قَدِ اختَرتُکُم عَلَی الأَمصارِ و إنّی بِالأَثرَةِ ⁽³⁾.

من،شما را بر دیگر شهرها ترجیح دادم،و من،خوبْ گزینشگری هستم.

و در روایت دیگری آمده که به آنها نوشت:

فَإِنّی قَدِ اختَرتُکُم وَ النُّزولَ بَینَ أظهُرِکُم لِما أعرِفُ مِن مَوَدَّتِکُم و حُبِّکُم للَّهِ‌ِ عزّوجلّ و لِرَسولِهِ صلی اللَّه علیه و آله... ⁽⁴⁾.

من،شما را انتخاب کردم و سکونت در میان شما را برگزیدم،چون مهرورزی و علاقه‌تان را به خدای عزّوجلّ و پیامبرش صلی اللَّه علیه و آله می‌دانم.

و هنگامی که کوفیان در«ذی قار»به امام علی علیه السلام پیوستند،ایشان در ستایش آنها فرمود:

أنتُم أشَدُّ العَرَبِ ودّاً لِلنَّبِیِّ و لِأَهلِ بَیتِهِ،و إنَّما جِئتُکُم ثِقَةً-بَعدَ اللَّهِ-بِکُم ⁽¹⁾

الإرشاد:ج 1 ص 250. [1]

شما بامحبّت‌ترینِ عرب نسبت به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و خاندانش هستید.من،پس از خدا،با اعتماد کردن به شما نزدتان آمدم.

و پس از پایان جنگ جمل،با این جملات از آنها قدردانی کرد:

جزاکُمُ اللَّهُ مِن أهلِ مِصرٍ عَن أهلِ بَیتِ نَبِیِّکُم أحسَنَ ما یَجزِی العامِلینَ بِطاعَتِهِ وَ الشّاکِرینَ لِنِعمَتِهِ،فَقَد سَمِعتُم وأطَعتُم،وَدُعیتُم فَأَجَبتُم ⁽²⁾.

خداوند،به خاطر خاندان پیامبرتان،بهترین پاداشی را که به اهل طاعت و سپاس‌گزاران نعمتش می‌دهد،به شما عطا کند.شما،گوش فرا دادید و اطاعت کردید،و فرا خوانده شدید و اجابت کردید.

همچنین در جنگ صِفّین که شمار سپاهیان امام علی علیه السلام در منابع تاریخی تا یکصد و بیست هزار ذکر شده،عمده نیروهای ایشان از کوفه بودند.در همین جنگ،هنگامی که امام علیه السلام سستیِ سپاهیان خود را در برابر سپاه شام ملاحظه کرد،ضمن سخنانی سرزنش‌آمیز،به جایگاه مهم آنان در جهان اسلام اشاره کرد و فرمود:

أنتُم لَهامیمُ العَرَبِ و یَآفیخُ الشَّرَفِ،وَ الأَنفُ المُقَدَّمُ،وَ السَّنامُ الأَعظَمُ ⁽³⁾.

شما بزرگان عرب و سران شرف و پیشوایان جلودار و مهتران بزرگ هستید.

و در جایی دیگر،همراه با انتقاد از کوفیان،خطاب به آنها می‌فرماید:

و أنتُم تَریکةُ الإِسلامِ،و بَقِیَّةُ النّاسِ ⁽⁴⁾.

و شما،یادگارِ اسلام و بازمانده مسلمانانید.

دو.موقعیت جغرافیایی

کوفه،در گذشته،در قلب بلاد اسلامی قرار داشت و نزدیک‌ترین نقطه برای مدیریت قلمرو مسلمانان،بویژه برای نقاطی بود که در عصر خلیفه دوم،به قلمرو حکومت اسلامی افزوده شد.

در دوران زمامداری امام علی علیه السلام،مقرّ خلافت از مدینه به کوفه منتقل شد که بی‌تردید،افزون بر موقعیت اقتصادی،یکی از دلایل آن،دسترسی آسان از این شهر به بلاد مختلف اسلامی،خصوصاً هنگام نیاز به اعزام نیرو برای جنگ با معاویه بود.

بنا بر این،کوفه از نظر جغرافیایی نیز مناسب‌ترین مکان برای اقدام بر ضدّ حکومت یزید بود.

سه.موقعیت فرهنگی

کوفه،افزون بر موقعیت سیاسی،نظامی و جغرافیایی آن،مهم‌ترین پایگاه فرهنگی جهان اسلام نیز بوده است.سیاست خلیفه دوم،این بود که در کوفه،سربازانی آشنا با قرآن وناآشنا با سنّت،پدید آورد.لذا نقلِ حدیث را در کوفه ممنوع کرد و بر این اساس،قاریان کوفه،غالباً مسلمانان تکْ‌بُعدی وناآشنا به سنّت بودند؛امّا پس از به خلافت رسیدن امام علی علیه السلام،سیاست‌های اصولی فرهنگی ایشان در دوران حکومت،از یک سو،و حضور یاران بزرگ پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله که همراه امام علی علیه السلام به کوفه آمده بودند،از سوی دیگر،نقش مؤثّری در رشد فرهنگی مردم کوفه داشت.

بر این اساس،هنگام قیام امام حسین علیه السلام-که حدود 25 سال از آغاز حکومت امام علی علیه السلام می‌گذشت-،بی‌تردید،مردم کوفه،به طور نسبی از بالاترین سطوح فرهنگی در میان جوامع اسلامی برخوردار بودند.از این رو،زمینه اصلاح‌طلبی و قیام علیه ظلم و جور بنی امیّه،در این شهر بیش از هر جای دیگری فراهم بود.شورش‌های مکرّر آنها بر ضدّ حکومت‌های وقت پس از قیام امام حسین علیه السلام،گواه این مدّعاست.

چهار.کانون مبارزه با حکومت شام

نقش تعیین کننده کوفیان در فتوحات اسلامی و درگیری آنها با حکومت ستمگر شام،بویژه در دوران حکومت امام علی علیه السلام،ایجاب می‌کرد تا طبعاً رضایت ندهند که شام،مرکز خلافت و تصمیم‌گیری در جهان اسلام باشد.لذا در طول حکومت امَوی،کوفه،کانون مبارزه و مخالفت با حکومت امَوی شام بود و در این راه،بیشترین کشته،زندانی و تبعیدی را داد.

زیاد بن ابیه،در دورانی که‌از طرف معاویه به حکومت‌کوفه گمارده شد،علاوه بر کشتن و زندانی کردن بسیاری از مبارزان و تبعید بسیاری از آنان به شام و سایر شهرها،بر پایه برخی از گزارش‌ها،تنها پنجاه هزار نفر را از کوفه و بصره به سوی خراسان،کوچ داد. ⁽¹⁾

فتوح البلدان:ص 400.

همچنین فرزندش ابن زیاد،علاوه بر کشتار گسترده مبارزان،گروهی از بزرگان شیعیان کوفه (مختار،هانی و...) را زندانی کرد.

نهضت توّابین و قیام مختار،پس از واقعه کربلا،شورش عبد الرحمان بن اشعث در سال‌های 82 و 83 هجری و قیام زید بن علی بن الحسین علیه السلام در سال 122،دلایل روشن دیگری بر نفرت عمیقِ بخش قابل توجّهی از مردم کوفه از حکومت امَوی است.

در دوران امامت امام حسین علیه السلام،مفاسد اخلاقی و عملی آشکار یزید-که خود را خلیفه مسلمانان می‌دانست-،نفرت طبیعی مردم کوفه نسبت به حکومت شام را دوچندان کرد.لذا با نوشتن نامه‌های پی در پی،از امام علیه السلام دعوت کردند تا به کوفه بیاید و نهضت شکل گرفته بر ضدّ حاکمان امَوی را سامان دهد.

پنج.حضور هواداران اهل بیت علیهم السلام

هر چند شمار شیعیان حقیقی و پیروان واقعی اهل بیت علیهم السلام در کوفه اندک بود؛لیکن دوستداران اهل بیت علیهم السلام و کسانی که نسبت به خاندان رسالت،اظهار ارادت

می‌کردند،در این شهر،فراوان بودند؛بلکه با عنایت به این که کوفه،حدود پنج سال مرکز حکومت عدل امام علی علیه السلام بود و جمع بسیاری از یاران بزرگ پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله،همراه با ایشان به این شهر آمده بودند و از این طریق،احادیث فراوانی در فضائل اهل بیت علیهم السلام در میان مردم انتشار یافته بود،کوفه به تدریج،کانون هواداران اهل بیت علیهم السلام در جهان اسلام شد و به همین جهت،پس از مرگ معاویه،هنگامی که جمع کوچکی از پیروان راستین اهل بیت علیهم السلام فعالیت تبلیغاتی خود را برای بیعت با امام حسین علیه السلام و مبارزه با حکومت امَوی آغاز کردند،در فضای باز اجتماعی ناشی از ضعف فرماندار کوفه،در مدّت کوتاهی فضای عمومی شهر در اختیار هواداران امام حسین علیه السلام قرار گرفت.

امّا مردم مکّه و مدینه،به دلیل شرایط سیاسی حاکم بر آنها،مانند کوفیان به اهل بیت علیهم السلام علاقه‌مند نبودند.ابن ابی الحدید،به نقل از ابو عمر نَهْدی،از امام زین العابدین علیه السلام نقل کرده که فرمود:

ما بِمَکَّةَ وَ المَدینَةِ عِشرونَ رَجُلاً یُحِبُّنا ⁽¹⁾

شرح نهج البلاغة،ابن ابی الحدید:ج 4 ص 104؛ [1]بحار الأنوار:ج 34 ص 297. [2]

در مکّه و مدینه،بیست نفر هم نیستند که ما را دوست بدارند.

در مقابل،گزارش‌های فراوانی،از کثرت نسبی علاقه‌مندان اهل بیت علیهم السلام در کوفه حکایت دارد،چنان که از امام باقر علیه السلام نقل شده که فرمود:

إنَّ وَلایَتَنا عُرِضَت عَلی أهلِ الأَمصارِ فَلَم یَقبَلها قَبولَ أهلِ الکوفَةِ بِشَیءٍ ⁽²⁾.

ولایت ما،بر مردم شهرها ارائه شد.هیچ کدام مانند مردم کوفه،آن را نپذیرفتند.

روایات دیگری نیز رسیده‌اند که مؤیّد این‌اند که هواداران اهل بیت علیهم السلام در کوفه،بیش از هر شهر دیگری وجود داشته‌اند.هر چند هواداریِ بیشتر آنها در حدّ دفاع عملی و ایثار جان نبوده است؛لیکن در سایر شهرها،اهل بیت علیهم السلام،همین مقدار

طرفدار هم نداشته‌اند و لذا هنگامی که ابن زیاد،کوفیان را مجبور به رفتن به سوی سرزمین کربلا و جنگ با امام علیه السلام کرد،بسیاری از آنها،از نیمه راه گریختند و در کربلا،حاضر نشدند.بَلاذُری،در این باره می‌نویسد:

یک گروه هزارنفره [از کوفه] اعزام می‌شد؛امّا به جهت اکراه آنان از این کار (نبرد با حسین علیه السلام)،تنها سیصد یا چهارصد نفر یا کمتر از اینها به مقصد می‌رسیدند ⁽¹⁾

ر.ک:أنساب الأشراف:ج 3 ص 386.

شش.دعوت کوفیان از امام علیه السلام

در سراسر جهان اسلام،جز اهل کوفه،هیچ کس از امام حسین علیه السلام برای قیام بر ضدّ حکومت یزید،دعوت نکرد.از این رو،یکی از پاسخ‌های امام علیه السلام به معترضان،استناد به دعوت‌نامه‌های مردم کوفه بود.در چنین فضایی،اگر امام علیه السلام برای آغاز نهضت به نقطه دیگری عزیمت می‌کرد و به دست کارگزاران حکومت،کشته می‌شد،آیا او را به بی‌سیاستی متّهم نمی‌کردند؟!

هفت.ممانعت حکومت اموی از رفتن امام علیه السلام به کوفه

رسیدن امام حسین علیه السلام به کوفه برای امویان بسیار خطرناک بود و لذا پیش از سلطه کامل ابن زیاد بر کوفه،یزید و کارگزارانش با همه توان تلاش می‌کردند که امام علیه السلام به کوفه نرود.یزید،حتّی دست به دامن ابن عبّاس شد تا امام علیه السلام را از رفتن به کوفه باز دارد،همچنین عمرو بن سعید،فرماندار مکّه،کوشید تا جلوی رفتن امام علیه السلام را بگیرد،و گروهی را اعزام کرد تا مانع خروج امام علیه السلام از مکّه شوند،امّا پس از درگیری مختصری،امام علیه السلام روانه عراق گردید.

بنا بر این،کوفه از نظر موقعیت فرهنگی،سیاسی،اجتماعی،نظامی و جغرافیایی،مناسب‌ترین نقطه برای آغاز نهضت بر ضدّ حکومت یزید بود.از این

رو،سیّد مرتضی رحمه اللَّه علیه در تحلیل حادثه کربلا می‌گوید:

اسباب پیروزی بر دشمن،روشن و آشکار بود،امّا آن اتّفاق بد،ماجرا را دگرگون و معکوس کرد تا جایی که به انجام رسید،آنچه رسید ⁽¹⁾

تنزیه الأنبیاء:ص 176، [1]بحار الأنوار:ج 45 ص 98.

هر چند ما با این نظر،موافق نیستیم،لیکن به دلایلی که بیان کردیم،کوفه را بهترین گزینه برای تحقق اهداف نهضت حسینی می‌دانیم.توضیح بیشتر این مطلب،در ادامه همین فصل،خواهد آمد.

( 2 ) پاسخ های امام علیه السلام به خطرناک توصیف کردن سفر به کوفه

اشاره

بررسی گزارش‌هایی که در منابع تاریخی در این زمینه آمده‌اند، ⁽¹⁾

برای دیدن برخی از این گزارش‌ها،ر.ک:دانش‌نامه امام حسین علیه السلام:ج 4 ص 413 (فصل ششم:مخالفان رفتن امام علیه السلام به سمت عراق).

برای تحلیل پاسخ‌های امام علیه السلام به کسانی که با خطرناک توصیف کردن سفر به کوفه،تلاش می‌کردند تا امام علیه السلام را از این سفر منصرف کنند،باید توجّه داشت-همان طور که پیش از این گفتیم-،هدف امام علیه السلام از سفر به کوفه،در درجه نخست،تأسیس حکومت اسلامی و در مرتبه بعد،سست کردن پایه‌های حکومت اموی و دفاع از اساس اسلام به قیمت شهادت خود و عزیزانش بود.بنا بر این،تحقّق این هدف،با خطرهای احتمالی و بلکه قطعیِ این سفر،منافات ندارد.

امام حسین علیه السلام از یک سو،سرنوشت این سفر را می‌دانست و از خطرهای آن،کاملاً آگاه بود و از سوی دیگر،برای اتمام حجّت بر مردم،نمی‌توانست همه آنچه را

می‌داند،برای همه مردم بیان کند.از این رو،پاسخ‌های امام علیه السلام به کسانی که سفر به کوفه را خطرناک وصف می‌کردند،متفاوت بود.این پاسخ‌ها را به سه دسته می‌توان تقسیم کرد:

یک.پاسخ به کارگزاران حکومت

پاسخ امام علیه السلام به کارگزاران یزید که او را از سفر به عراق منع می‌کردند،در واقع،این بود که:در کار من،دخالت نکنید.هنگامی که مأموران عمرو بن سعید،فرماندار مکّه،مانع خروج امام علیه السلام و یارانش از مکّه شدند و ضمن درگیری مختصری خطاب به امام علیه السلام گفتند:ای حسین ! از خدا نمی‌ترسی که از جماعت،جدا می‌شوی و میان امّت،تفرقه می‌اندازی؟

امام حسین علیه السلام تنها به قرائت این آیه شریف،بسنده کرد:

«لِی عَمَلِی وَ لَکُمْ عَمَلُکُمْ أَنْتُمْ بَرِیئُونَ مِمّا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِیءٌ مِمّا تَعْمَلُونَ. 1

عمل من،برای من و عمل شما،برای شماست.شما از آنچه من می‌کنم،بیزارید و من،از آنچه شما می‌کنید،بیزارم». ⁽¹⁾

بر پایه نقل ابن اعثم،امام علیه السلام در پاسخ نامه یزید به اهل مدینه-که متضمّن باز داشتن آنها از قیام بود-،نیز تنها به نوشتن آیه یاد شده اکتفا کرد. ⁽²⁾

دو.پاسخ به کسانی که نمی‌خواست سرنوشت سفر را برای آنان بازگو نماید

از آن جا که هدف اولیه امام علیه السلام از سفر به عراق،تأسیس حکومت اسلامی بود،برای اتمام حجّت بر مردم،نمی‌توانست سرنوشت سفر را برای همه مردم،حتّی برای برخی از خواص،بیان کند.لذا در پاسخ بسیاری از کسانی که با خطرناک توصیف

کردن سفر به عراق،از ایشان می‌خواستند تا از این سفر منصرف شود،به پاسخ‌های اجمالی اکتفا می‌کرد،چنان که در پاسخ به پیشنهاد طِرّماح و ابو بکر بن عبد الرحمان فرمود:

مَهما یَقضِ اللَّهُ مِن أمرٍ یَکُن ⁽¹⁾

الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة):ج 1 ص 447،تهذیب الکمال:ج 6 ص 418.

هر چه خداوند حکم کند،همان می‌شود.

همچنان که در پاسخ بِشر بن غالب،عبد اللَّه بن مطیع و عمر بن عبد الرحمان و فَرَزدَق و امثال آنها نیز به پاسخ‌های اجمالی اکتفا کرد.

سه.پاسخ به خواص

امّا پاسخ امام علیه السلام به شخصیت‌های بزرگی مانند امّ سلمه وعبد اللَّه بن جعفر و محمّد ابن حنفیه،کاملاً متفاوت با پاسخ به دیگران بود؛چرا که در پاسخ به آنها امام علیه السلام از شهادت خود خبر می‌داد،چنان که در پاسخ به ام سلّمه می‌فرماید:

إنّی واللَّهِ مَقتولٌ کَذلِکَ،وإن لَم أخرُج إلَی العِراقِ یَقتُلونی أیضاً ⁽²⁾.

به خدا سوگند،من،این‌چنین کشته می‌شوم،و اگر به عراق هم نروم،مرا می‌کشند.

و نیز به عبد اللَّه بن جعفر می‌فرماید:

لَو کُنتُ فی جُحرِ هامَةٍ مِن هَوامِّ الأَرضِ لَاستَخرَجونی وَیَقتلونی ⁽³⁾.

اگر در لانه جنبنده‌ای هم باشم،مرا بیرون می‌آورند و می‌کشند.

این سخن،بدین معناست که:من،چه به کوفه بروم و چه نروم،بی‌تردید،به دست عوامل یزید،کشته می‌شوم.بنا بر این،باید نقطه‌ای را برای شهادت خود انتخاب کنم که خون من،بیشترین بهره را برای اسلام داشته باشد و بیشترین ضربه را به حکومت

امَوی بزند وحرمت حرم نیز حفظ گردد،و آن نقطه،جایی جز عراق نیست.

بر این اساس انتخاب کوفه و همراه بردن خانواده و کودکان خردسال و بهترین یاران در این سفر،دقیقاً در راستای تحقّق این هدف والای الهی بوده است.

( 3 ) عوامل اقبال مردم کوفه به نهضت حسینی

با توجّه به آنچه در باره موقعیّت فرهنگی و سیاسی کوفه بیان کردیم،دلایل اقبال مردم کوفه را به نهضت حسینی،در موارد زیر می‌توان خلاصه کرد:

1.بالا بودن سطح فرهنگیِ بخشی از مردم کوفه؛

2.تقابل منافع سیاسی و اقتصادی کوفه با شام.کوفه،روزی پایگاه مهمّ تصمیم‌گیری در جهان اسلام بود و با شام،درگیری داشت.اکنون،کوفیان در برابر حکومت شام،احساس ذلّت و خفّت می‌کردند؛

3.علاقه‌مندی بسیاری از مردم کوفه نسبت به اهل بیت علیهم السلام؛

4.مفاسد حکومت امَوی و بخصوص فساد آشکار یزید؛

5.نبودن جای‌گزینی مناسب برای امام حسین علیه السلام که بتواند کوفیان را در مخالفت با حکومت شام و براندازی آن،رهبری کند.

در کنار هم قرار گرفتن عوامل مذکور،سبب شد که جمعی از پیروان راستین امام حسین علیه السلام،مخالفت با حکومت امَوی را بیاغازند و هنگامی که مردم را به همراهی با ایشان جهت براندازی حکومتْ فرا خواندند،توده مردم از آن استقبال کردند.سیاست نعمان بن بشیر نیز-که مایل به درگیری نبود-،زمینه را فراهم کرد و فضای عمومی کوفه،به سرعت در جهت نهضت حسینی قرار گرفت،به گونه‌ای که حتّی جمعی از سران هوادار حکومت-مانند:عمرو بن حَجّاج و شَبَث بن رِبْعی که موقعیّت خود را در خطر می‌دیدند-،تحت تأثیر فضای عمومی شهر،به ظاهر به صف حامیان نهضت پیوستند و برای امام حسین علیه السلام نامه نوشتند.

اکنون باید دید که:چرا در فرصت کوتاهی پس از آمدن ابن زیاد به کوفه،به طور کلّی،ورق برگشت و فضای عمومی کوفه،در جهت خواستِ حکومت یزید قرار گرفت؟به سخن دیگر،جامعه کوفه در کنار آن ویژگی‌های مثبت،چه خصوصیّات دیگری داشت که یک روز،فضای عمومی آن در جهت خواستِ امام حسین علیه السلام بود و روز دیگر،در جهت خواست یزید؟و آیا این رویکردِ مردم کوفه را می‌توان به حساب شیعیان گذاشت؟

برای پاسخ دادن به این پرسش‌ها،جامعه‌شناسی و روان‌شناسی مردم کوفه و شناخت نظام اداری و اقتصادی حاکم بر این شهر،ضروری است.در بخش‌های آینده،به تبیین این مسائل خواهیم پرداخت و پس از آن،مهم‌ترین عوامل شکست نهضت کوفه را بررسی خواهیم کرد.

( 4 ) جامعه شناسی کوفه

اشاره

در ارزیابی سفر امام حسین علیه السلام به کوفه و نهضت کوفیان،افزون بر آنچه گذشت،جامعه‌شناسی کوفه را نیز باید بررسی کرد.کوفه آن روزگار،از زوایای گوناگون،قابل ارزیابی است؛چرا که شهری متنوّع و چند گونه بوده است:

یک.جامعه کوفه از نظر نژادی

⁽¹⁾

جامعه کوفه را از نظر نژادی،می‌توان به دو بخش عرب و غیرعرب،تقسیم کرد.بیشتر مردم عربِ ساکن کوفه،قبایلی بودند که با آغاز فتوحات اسلامی در ایران،از شبه جزیره عربستان،به قصد شرکت در جنگ،به سمت عراق،کوچ کردند و سرانجام،پس از پایان فتوحات،در کوفه و بصره،مسکن گزیدند.

بخش دیگری از عرب‌های ساکن کوفه را قبایلی مانند بنی تَغلِب تشکیل می‌دادند که پیش از اسلام،در عراق،سکونت گزیده بودند و پیوسته با ایرانیان در جنگ بودند.اینان،با آغاز فتوحات اسلامی،به مسلمانان پیوستند و آنها را در فتوحات،یاری دادند.سپس بخشی از آنها در شهرهای تازه تأسیس اسلامی،سُکنا یافتند.

مردمان غیر عرب کوفه-که اندکی از جمعیّت آن را تشکیل می‌دادند-،شامل گروه‌هایی همچون مَوالی، ⁽²⁾سُریانی‌ها ⁽³⁾و نَبْطی‌ها ⁽⁴⁾بودند.

دو.جامعه کوفه از نظر اعتقادی

از نظر اعتقادی،جامعه آن روز کوفه را می‌توان به دو بخش مسلمان و غیر مسلمان،تقسیم کرد.بخش غیر مسلمان کوفه،عبارت بودند از:مسیحیان عرب از«بنی تَغلِب»،مسیحیان نَجران،مسیحیان نَبْطی،یهودیانی که در زمان عمر از شبه جزیره عربستان رانده شده بودند،و زردشتیان ایرانی.این بخش،در مجموع،قسمت ناچیزی از کلّ جمعیّت کوفه بودند.

سه.جامعه کوفه از نظر سیاسی

اشاره

بخش مسلمان کوفه را،از نظر سیاسی،می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:

1.هواداران اهل بیت علیهم السلام

پیش از این،اشاره کردیم که در عصر نهضت حسینی،کوفه،کانون هواداران اهل بیت علیهم السلام بود؛ولی این سخن،بدان معنا نیست که همه کسانی که به اهل بیت علیهم السلام اظهار ارادت می‌کردند،پیروان راستین آنها و«شیعه»به مفهوم حقیقی این کلمه بودند؛بلکه هواداران اهل بیت علیهم السلام و مدّعیان تشیّع در آن دوران،به چند دسته تقسیم می‌شدند که در ادامه همین فصل،توضیح خواهیم داد.

2.هواداران بنی امیّه

هواداران بنی امیّه،بخش قابل توجّهی از مردم کوفه را تشکیل می‌دادند.در آن دوران که بیست سال از حکومت امَویان در کوفه می‌گذشت،افراد بسیاری جذب آنها شده بودند.هواداران بنی‌امیّه در کوفه،از تشکّل و سازماندهی نیرومندی برخوردار بودند.افرادی مانند عمرو بن حَجّاج زبیدی،یزید بن حرث،عمرو بن حُرَیث،عبد اللَّه بن مسلم،عمارة بن عقبه،عمر بن سعد و مسلم بن عمرو باهِلی،از سران آنان به شمار می‌رفتند و همین‌ها بودند که وقتی از پیشرفت کار مسلم بن عقیل و ضعف و

فتور نعمان بن بشیر،فرماندار کوفه احساس خطر کردند،به شام نامه نوشتند و زمینه را برای عزل نعمان و فرمان‌روایی ابن زیاد،فراهم ساختند.

گفته شده که رؤسا و مُتنفّذان قبایل کوفه،از این حزب بوده‌اند و این امر،خود،باعث گرایش بسیاری از مردم به این سو می‌شده است. ⁽¹⁾

ر.ک:بازتاب تفکّر عثمانی در واقعه کربلا:ص 31 و 78 و 119 و 186.

3.خوارج

علی رغم سرکوب خوارج در جنگ نهروان،سیاست‌های غیر اسلامی معاویه باعث شد که خوارج کوفه،در زمان او،قدرت بگیرند.آنان در سال 43 ق،در دوران فرمان‌روایی مغیرة بن شعبه بر کوفه،به رهبری مُستَورِد قیام کردند؛ولی کارشان به شکست انجامید.زیاد بن ابیه نیز پس از به عهده گرفتن فرمانداری کوفه در سال 50 ق،نقش مهمّی در سرکوب آنها داشت.پس از مرگ زیاد (سال 53 ق)،خوارج کوفه به رهبری حیّان بن ظبیان،در سال 58 ق،قیامی دیگر ترتیب دادند و این بار،ابن زیاد،پس از به عهده گرفتن زمام امور کوفه،به سرکوب آنها پرداخت.

بنا بر این،با توجّه به درگیری خوارج با امَویان،شاید بتوان گفت که آنان در جریان نهضت حسینی،با هیچ یک از دو طرف،همکاری نکرده‌اند.

4.افراد بی‌اعتنا و دَمْ‌دَمی مِزاج

بخش قابل توجّهی از جوامع مختلف را کسانی تشکیل می‌دهند که یا همه حوادث اجتماعی را بی‌اهمیّت می‌شمارند و یا هر روز،به رنگی در می‌آیند.در کوفه نیز طبعاً جمعی بودند که نه به اهل بیت علیهم السلام علاقه داشتند و نه هوادار بنی امیّه بودند؛بلکه هوادار شکم و شهوتِ خویش بودند و هر کس می‌توانست زندگی آنان را تأمین کند،از او پیروی می‌کردند.

( 5 ) اقسام شیعیان در آن دوران

اشاره

در روایات اهل بیت علیهم السلام،مدّعیان تشیّع و هواداریِ خاندان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله،به چند طبقه یا دسته تقسیم شده‌اند:

یک.شیعیان طبقه اوّل

برترین دسته شیعیان،کسانی بودند که به راستی،به خاندان رسالت عشق می‌ورزیدند و در پنهان و آشکار،از آرمان‌های آنان دفاع می‌کردند.اینان،در کلام امام صادق علیه السلام،دوستانِ تَرازِ اوّل اهل بیت علیهم السلام معرّفی شده‌اند:

طَبَقَهٌ یُحِبّونا فِی السِرِّ وَ العَلانِیَةِ،هُمُ النَّمَطُ الأَعلی.

گروهی که ما را آشکارا و پنهان،دوست دارند؛آنان در بالاترین درجه اند.

امام صادق علیه السلام در ادامه این سخن،ویژگی‌های این گروه راه چنین تبیین فرموده است:

فَمِن بَینِ مَجروحٍ وَ مَذبوحٍ،مُتَفَرِّقینَ فی کُلِّ بِلادٍ قاصِیَةٍ...وَ هُمُ الأَقَلّونَ عَدَداً،الأَعظَمونَ عِندَ اللَّهِ قَدراً وَ خَطَراً ⁽¹⁾

تحف العقول:ص 325.

جمعی زخمی و جمعی سربُریده،در شهرهایی دوردست،پراکنده افتاده‌اند....آنان،جمعیّتی اندک اند؛امّا در پیشگاه خدا،ارج و منزلتی والا دارند.

در عصر نهضت حسینی،حبیب بن مُظاهر اسدی،مسلم بن عَوسَجه و ابو ثُمامه

صائدی،نمونه‌های شناخته شده این دسته از شیعیان و علاقه‌مندان اهل بیت علیهم السلام بودند.آنان،پس از مرگ معاویه،در خانه سلیمان بن صُرَد خُزاعی جمع شدند و باب نامه‌نگاری به امام حسین علیه السلام،پس از مرگ معاویه،به دست آنها گشوده شد.

دو.شیعیان طبقه دوم

این دسته،کسانی بودند که بر اثر جاذبه‌های حکومت علوی و آشنایی با احادیثی که اصحاب بزرگ پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله در فضایل اهل بیت علیهم السلام نقل کرده بودند،به این خاندان،اظهار ارادت می‌کردند؛ولی دوستی آنها،از مرز ظاهر و زبان،تجاوز نمی‌کرد.امام صادق علیه السلام این دسته را دوستانِ تَرازِ پایین اهل بیت علیهم السلام وصف فرموده است:

وَ الطَّبَقَةُ الثانِیَةُ:النَّمَطُ الأَسفَلُ،أحَبّونا فِی العَلانِیَةِ وَ ساروا بِسیرَةِ المُلوکِ،فَأَلسِنَتُهُم مَعَنا وَ سُیوفُهُم عَلَینا ⁽¹⁾

تحف العقول:ص 325.

گروه دوم،پایین‌ترند.ما را آشکارا دوست دارند؛ولی به شیوه پادشاهان رفتار می‌کنند.از این رو،زبان‌هایشان،با ماست و شمشیرهایشان،بر ضدّ ما!

در دوران حکومت امام علی علیه السلام و دیگر امامان،بیشتر مردم کوفه از همین دسته بودند؛همان‌ها که امام علی علیه السلام در اواخر حکومت خود،پی در پی،از آنها گله می‌کرد و خطاب به آنها می‌فرمود:

یا أَشباهَ الرِّجالِ وَلا رِجالَ ⁽²⁾.

ای مردْنمایانِ نامرد !

و می‌فرمود:

مُنیتُ بِمَن لا یُطیعُ ⁽³⁾.

گرفتار کسانی شده‌ام که فرمان نمی‌برند.

و می‌فرمود:

لا غَناءَ فی کَثرَةِ عَدَدِکُم ⁽¹⁾

نهج البلاغة:خطبه 119، [1]بحار الأنوار:ج 34 ص 96 ح 942. [2]

زیاد بودنِ جمعیّت شما،سودی ندارد.

و می‌فرمود:

لَبِئسَ حُشّاشُ نارِ الحَربِ أنتُم ! ⁽²⁾

شما بد آتش افروزانی برای جنگ هستید.

و می‌فرمود:

هَیهاتَ أن أطلُعَ بِکُم أسرارَ العَدلِ ⁽³⁾.

هیهات که خواسته باشم به یاری شما،عدالت پنهان را آشکار کنم !

نیز بر پایه برخی از گزارش‌ها،امام حسن علیه السلام در توضیح علّت صلح خود با معاویه،این دسته از یاوران خود را این گونه توصیف فرمود:

یَقولونَ لَنا إنَّ قُلُوبَهُم مَعَنا وَ إِنَّ سُیوفَهُم لَمَشهورَةٌ عَلَینا ! ⁽⁴⁾

به ما می‌گویند که دل‌هایشان با ماست؛ولی شمشیرهایشان بر ضدّ ماست.

همچنین،فَرَزدَق در دیدار با امام حسین علیه السلام،در وصف این دسته از علاقه‌مندان اهل بیت علیهم السلام،می‌گوید:

القُلوبُ مَعَکَ،وَ السُّیوفُ مَع بَنی امَیَّةَ ⁽⁵⁾.

دل‌ها با توست و شمشیرها با بنی امیّه.

نکته شایان توجّه،این که در وصف دسته دوم،گفته شده که«زبان‌هاشان،با اهل بیت علیهم السلام و شمشیرهاشان،بر ضدّ آنان است»؛امّا در کلام فرزدق و دیگران،آمده است

که«دل‌هاشان با اهل بیت علیهم السلام است و شمشیرهاشان،بر ضدّ آنها».

حقیقت،این است که اگر به راستی،دل آنها با اهل بیت علیهم السلام بود،شمشیر آنها نمی‌توانست بر ضدّ اهل بیت علیهم السلام باشد.ضدّیت عملی این دسته با خاندان رسالت،نشان می‌دهد که ارادت آنان به این خاندان،از مرز زبان تجاوز نمی‌کرده است.

سه.شیعیان طبقه سوم

دسته سوم:از علاقه‌مندان اهل بیت علیهم السلام،کسانی بودند که نه همانند دسته اوّل،در ظاهر و باطن از اهل بیتْ علیهم السلام دفاع می‌کردند،و نه همانند دسته دوم،علاقه‌ای ظاهری داشتند.این دسته،اهل بیت علیهم السلام را در قلب خود،دوست داشتند؛ولی جرئت اظهار ارادت نسبت به آنان را نداشتند.اینان،به تعبیر امام صادق علیه السلام،علاقه‌مندان تَرازِ وسط اند.متن سخن امام علیه السلام،این است:

وَ الطَّبَقَةُ الثالِثَةُ:النَّمَطُ الأَوسَطُ،أحَبّونا فِی السِّرِّ وَ لَم یُحِبّونا فِی العَلانِیَةِ ⁽¹⁾

تحف العقول:ص 325.

گروه سوم،در رتبه وسط اند.ما را در نهان،دوست دارند؛امّا آشکارا با ما دوستی نمی‌کنند.

سپس در تبیین ویژگی‌های دسته سوم،می‌فرماید:

وَلَعَمری لَئِن کانوا أحَبّونا فِی السرِّ دُونَ العَلانِیَةِ فَهُمُ الصَّوامونَ بِالنَّهارِ القَوّامونَ بِاللَّیلِ،تَری أثَرَ الرَّهبانِیَةَ فی وُجوهِهِم،أهلُ سِلمٍ وَ انقِیادٍ.

به جان خودم،اگر آنان ما را در باطن دوست می‌داشتند و نه به ظاهر،روزه‌دارانِ روز و عابدانِ شب می‌بودند و اثر عبادت را در چهره‌شان می‌دیدی،و تسلیم و فرمان‌بردار می‌بودند.

در یک تقسیم‌بندی دیگر برای شیعیان،از امام‌باقر علیه السلام چنین روایت شده که فرمود:

الشیعَةُ ثَلاثَةُ أصنافٍ:صِنفٌ یَتَزیَّنونَ بِنا،وَ صِنفٌ یَستَأکِلونَ بِنا،وَ صِنفٌ مِنّا

وَ إلَینا ⁽¹⁾

مشکاة الأنوار:ص 127 ح 297. [1]

شیعیان،سه دسته‌اند:دسته‌ای با ما،خود را می‌آرایند.دسته‌ای با ما،منافع مالی خود را به چنگ می‌آوردند،و دسته‌ای،از مایند و رو به کوی ما دارند.

با توجّه به این روایات،مدّعیان تشیّع در کوفه را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

دسته اوّل،کسانی که دل آنها با اهل بیت علیهم السلام بود و در عمل نیز از آرمان‌های این خاندان،دفاع می‌کردند.تعداد این دسته،بسیار اندک بود.

دسته دوم،کسانی که اهل بیت علیهم السلام را به راستی دوست داشتند؛ولی جرئت دفاع از آرمان‌های آنان را نداشتند.تعداد اینان،بیش از دسته اوّل و کمتر از دسته سوم بود. ⁽²⁾

دسته سوم،کسانی که برای رسیدن به منافع سیاسی یا اجتماعی و یا اقتصادی،به اهل بیت علیهم السلام اظهار ارادت می‌کردند،ولی شمشیرهایشان در خدمت دشمنان آنها بود.بیشتر شیعیان کوفه،از این دسته بودند؛ولی اینان،شیعه واقعی نبودند و می‌توان آنان را شیعیان سیاسی و اقتصادی نامید.چنین کسانی،در واقع،پیرو کسی هستند که بتواند منافع آنها را تأمین کند.از این رو،در فضایی که مردم احساس می‌کردند که امام حسین علیه السلام پیروز خواهد شد،این دسته نیز با مسلم بیعت کردند؛ولی در فضایی که دیدند همراهی با امام علیه السلام برای آنها خطرناک است،در صف پیروان بنی امیّه قرار گرفتند.

بنا بر این،گناه حمایت نکردن از نهضت امام حسین علیه السلام،به دوش شیعیان سیاسی،اجتماعی و اقتصادی و نیز کسانی است که از نام شیعه،سوء استفاده می‌کردند،نه شیعیان اعتقادی و واقعی.

( 6 ) روان شناسی کوفیان

اشاره

به طور کلّی،ویژگی‌های روانی بیشتر جامعه آن روزگارِ کوفه را که در شکست ظاهری نهضت امام حسین علیه السلام دخیل بوده‌اند،می‌توان چنین برشمرد:

یک.نظام‌ناپذیری

هسته اوّلیه شهر کوفه را قبایل بَدَوی (صحرانشین) تشکیل می‌دادند که بنا به علل مختلف،در فتوحات اسلامی شرکت جستند و سپس از صحرانشینی و کوچرَوی،به شهرنشینی روی آوردند؛امّا با این حال،خُلق و خوی صحرانشینی خود را از دست نداده بودند.

یکی از ویژگی‌های صحرانشینان،داشتن آزادی بی حدّ و حصر در صحراها و بیابان‌هاست.از این رو،آنان از همان ابتدا به درگیری با امیران خود پرداختند،به گونه‌ای که خلیفه دوم را به ستوه آوردند،تا جایی که از دست آنان،این‌چنین شِکوه نمود:

چه مصیبتی بالاتر از این که با صد هزار جمعیّت،رو به رو باشی که نه آنها از امیری خشنودند،و نه امیری از آنان رضایت دارد؟! ⁽¹⁾

تاریخ الطبری:ج 4 ص 165.

می‌توان گفت که چنین جامعه‌ای،امیر عادل و آزاداندیش را بر نمی‌تابد.در این جامعه،مردم از این گونه امیران،سوء استفاده می‌کنند،در مقابل آنها به معارضه بر می‌خیزند و از فرمان آنان،اطاعت نمی‌نمایند.نمونه همه این نشانه‌ها را در رفتار

کوفیان با امام علی علیه السلام مشاهده می‌کنیم.امیر مناسب این جامعه،امیری مانند«زیاد بن ابیه»است که با خشونت و ستمگری،آنان را وادار به اطاعت در برابر حکومت نماید.

دو.دنیاطلبی

گرچه بسیاری از مسلمانان صدر اسلام،با نیّتی خالص و به جهت رضای حق و پیشرفت اسلام در فتوحات اسلامی شرکت می‌جستند،امّا کم نبودند افراد و قبایلی که به قصد به دست آوردن غنایم جنگی در این جنگ‌ها شرکت می‌کردند.اینان،پس از سکونت در کوفه،حاضر به از دست دادن دنیای خود نبودند و به محض احساس کردن هر گونه خطری،عقب می‌نشستند و به عکس،هر گاه احساس نفعی می‌نمودند،فوراً به عرصه داخل می‌شدند.

شاهد صادق این مطلب،حضور کوفیان در دو جنگ جَمَل و صفّین است.هنگامی که در سال 36 هجری،امام علی علیه السلام برای مقابله با شورشیانِ مستقر در بصره،از مدینه ره‌سپار عراق شد،از کوفیان،درخواست کمک نمود.کوفیان که هنوز حکومت امام علی علیه السلام را نوپا می‌دیدند و از سرنوشت جنگ،بخصوص با توجّه به کثرت سپاه بصره،بیمناک بودند،کوشیدند از زیر بار این دعوت،شانه خالی کنند و سرانجام،پس از تبلیغ‌ها و تشویق‌های فراوان،تنها دوازده هزار نفر،یعنی حدود ده درصد از جمعیّت جنگجویان کوفه،در این جنگ،به نفع علی علیه السلام شرکت جستند.پس از اتمام جنگ نیز یکی از اعتراض‌های نخبگان و خواصّ آنان،مصادره نشدن و تقسیم نشدن غنایم به وسیله امام علی علیه السلام بود.

امّا در جنگ صفّین که کوفیان،حکومت امام علی علیه السلام را سامان یافته می‌دیدند و امید فراوانی به پیروزی داشتند،رغبت بیشتری به شرکت در جنگ نشان دادند،به طوری که تعداد سپاهیان امام علی علیه السلام را در این جنگ،بین 65 تا 120 هزار نفر نگاشته‌اند که شمار افراد غیر کوفی آن،بسیار ناچیز بوده است.

فراوانیِ بیعت کنندگان با مسلم را نیز می‌توان با همین اصلْ توجیه نمود،گرچه عدّه اندکی از افراد مخلص نیز در میان آنها بودند.

مردم کوفه در آن هنگام،از سویی به علّت مرگ معاویه و جوانی یزید،حکومت مرکزی شام را دچار ضعف می‌دیدند و از سوی دیگر،فرماندار کوفه (نعمان بن بشیر) را قادر به مقابله با قیامی جدّی نمی‌دانستند.از این رو،تجمّع عدّه‌ای از شیعیان مخلص به رهبریِ سلیمان بن صُرَد خُزاعی و پیشنهاد دعوت از امام حسین علیه السلام و تشکیل حکومت در کوفه،به سرعت از سوی کوفیان،مورد استقبال قرار گرفت؛زیرا احتمال پیروزی و تشکیل حکومت را قوی می‌دانستند.

کوفیان،حتّی پس از ورود عبید اللَّه به کوفه،امید پیروزی را از دست ندادند.از این رو،تعداد فراوانی از آنها به همراه مسلم در محاصره قصر عبید اللَّه شرکت جستند و هنگامی که احساس خطر نمودند،به سرعت،از نهضت،کناره گرفتند و مسلم و هانی را به دست عبید اللَّه سپردند.

این احساس خطر،هنگامی شدّت گرفت که شایعه حرکت سپاه شام از سوی طرفداران عبید اللَّه در میان مردم،پخش شد.البته ترس از سپاه شام را نیز می‌توان معلول دنیاطلبی مردم کوفه به شمار آورد.

سه.تابع احساسات بودن

با مطالعه مقاطع مختلف تاریخ کوفه،می‌توانیم تابع احساس بودنِ اهالی آن را مشاهده نماییم.علّت اصلی این ویژگی را می‌توان عدم رسوخ ایمان در قلب‌های آنان دانست و طبعاً از افراد و قبایلی که با دیدن شوکت اسلام به آن پیوستند و برای دنیای خود به جنگ رفتند،انتظاری جز این نمی‌توان داشت.

شاید معروف شدن کوفیان به نیرنگبازی،فریبکاری و بی‌وفایی-تا جایی که به ظهور مَثَل‌هایی چون:«أغدَرُ مِن کوفیٍّ (فریبکارتر از کوفی)»،یا«الکوفیُّ لا یوفی (کوفی،وفا ندارد)»انجامیده-،نیز ناشی از همین ویژگیِ احساساتی بودن آنها باشد.

چهار.پرخاشگری

نظامی بودن شهر کوفه و پدید آمدن فرصت‌های متعدّد برای جنگیدن،روحیّه‌ای

خاص و پرخاشگرانه به آنان داده بود.آنان،مغرور از قدرت نظامی و فتوحات خویش،در برابر هر تحوّلی پرخاش کرده،با شورشگری،در صدد بازیابی هویت خویش و به دست آوردن منفعت بودند.

پنج.قبیله‌گرایی

قبیله‌گرایی حاکم بر عراق و جزیرة العرب،در کوفه نیز نمود داشت و افراد قبیله،به رئیس قبیله خویش،بیش از رئیس حکومت،وابسته بودند.از سوی دیگر،سیاست‌مَدارانی همچون معاویه و ابن زیاد،با تطمیع رؤسای قبائل،از توانایی آنان بر ضدّ امامان شیعه علیهم السلام،استفاده می‌کردند.

( 7 ) نقش نظام اداری و اقتصادی کوفه در بسیج نظامی مردم

اشاره

ترکیب نژادی،اعتقادی و سیاسی مردم کوفه و نیز ویژگی‌های روانی آنها،ایجاب می‌کرد که نظام اداری و شرایط اقتصادی حاکم بر این شهر،نقش بسیار مؤثّری در بسیج نظامی آنها داشته باشد.برای روشن شدن این مطلب،اشاره‌ای کوتاه به نظام اداری کوفه و منابع درآمد مردم آن،ضروری است:

الف-نظام اداری

اشاره

مهم‌ترین عناصر تشکیلات اداری کوفه،عبارت بودند از:

یک.فرماندار

فرماندار (والی)،مهم‌ترین مقام اجرایی کوفه بود که مستقیماً توسّط رئیس حکومت مرکزی،منصوب و اداره امور کوفه و توابع آن ⁽¹⁾

همه نواحی مرکز و شمال ایرانِ آن روز (مانند:آذربایجان،قفقاز،قزوین،خراسان،ری،طبرستان،کابل و سمرقند)،توابع کوفه محسوب می‌شدند.

دو.رؤسای ارباع

زیاد بن ابیه،هنگامی که در سال 50 هجری به حکومت کوفه منصوب شد،به منظور تسلّط بیشتر بر این شهر،آن را به چهار قسمت (رُبع)،تقسیم کرد:ربع اهل مدینه،ربع تمیم و همْدان،ربع ربیعه و کِنده،ربع مَذحِج و اسد.همچنین برای هر یک،رئیسی معیّن نمود که مجموع آنها،«رؤسای ارباع»نامیده می‌شدند.

فرماندهانی که زیاد برای این ارباع انتخاب کرده بود،به ترتیب،عبارت بودند از:عمرو بن حریث،خالد بن عَرَفطه،قیس بن ولید و ابو بُردة بن ابی موسی اشعری.

مسلم بن عقیل نیز هنگام برپایی قیام خود،از این نظام،استفاده کرد و افراد هر ربع را در همان ربع،سازماندهی نمود و خود،رئیسی غیر از رئیس منصوب از سوی حکومت،برای هر ربع،انتخاب کرد.

در جریان قیام مسلم در کوفه پس از دستگیری هانی و محاصره قصر،به نام‌های رؤسای ارباع که به وسیله او منصوب شده بودند،بر می‌خوریم:مسلم بن عوسجه اسدی،رئیس رُبعِ مَذحِج و اسد،عبید اللَّه بن عمر بن عزیز کِندی،رئیس رُبع کِنده و ربیعه،عبّاس بن جَعده جَدَلی،رئیس رُبع اهل مدینه و ابو ثُمامه صائدی،رئیس رُبع تمیم و همْدان.

هانی بن عروه،ریاست رُبع کِنده و ربیعه را از سوی حکومت،بر عهده نداشت؛امّا به قدری در میان این رُبع-که پرجمعیّت‌ترین رُبع کوفه بود-احترام داشت که گفته شده است در هنگام کمک خواستن،سی هزار شمشیر آماده،به فریادرسی او می‌آمدند که البتّه ابن زیاد،توانست با سیاست‌های خود و استفاده از عمرو بن حَجّاج زُبیدی،رقیب هانی،این نفوذ را به حدّ اقل برساند و سرانجام،او را شهید کند،بدون آن که هیچ تحرّکی در رُبع،پدید آید!

سه.عُرَفا

عُرَفا،جمع«عَریف»است و عریف،منصبی در قبیله بوده است که صاحب آن،ریاست عدّه‌ای از افراد قبیله و سرپرستی امور آنان را بر عهده داشته و نسبت به اعمال آن افراد،در مقابل حکومت،پاسخگو بوده است.وظیفه‌ای که عریف انجام می‌داد و نیز تعداد افراد تحت نظر او،«عِرافت»نامیده می‌شد.

این منصب،در قبایل عرب در زمان جاهلیت نیز وجود داشته و از نظر اداری،یک یا دو درجه پایین‌تر از ریاست قبیله بوده است؛امّا پس از پایه‌ریزی نظام اسباع در

سال هفدهم هجری،نظام عُرَفا،به گونه‌ای دیگر پی‌ریزی شد،بدین ترتیب که افرادِ تحت سرپرستی هر عریف را به تعدادی قرار می‌دادند که عطا و حقوق آنها و همسران و فرزندانشان،صد هزار درهم باشد.از این رو،تعداد افرادِ«عِرافت»های مختلف،متفاوت بود؛زیرا نظامی که عمر بن خطّاب برای پرداخت عطا به جنگجویان در نظر گرفته بود،بر پایه مساوات قرار نداشت؛بلکه بر اساس فضایل و ویژگی‌های افراد (مانند:صحابی بودن،شرکت در جنگ‌ها به فرماندهی پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله،شرکت در فتوحات و...) متغیّر بود.بدین ترتیب،«عرافت»های مختلف،از بیست تا شصت جنگجو را در بر می‌گرفت که زن و فرزندان آنها نیز به این رقم،اضافه می‌شدند.

وظیفه اوّلیه عُرَفا در آن زمان،این بود که عطا و حقوق افراد تحت مسئولیت خود را از امرای اسباع،تحویل می‌گرفتند و به آنان می‌رساندند.نیز در هنگام جنگ،افراد خود را آماده می‌کردند و احیاناً اسامی افرادی را که از شرکت در جنگ،سر باز زده بودند،به اطّلاع فرماندار یا امرای اسباع می‌رساندند.

هنگامی که لشکریان عرب،شهرنشین شدند و در کوفه مستقر گردیدند،عُرَفا،اهمّیت بیشتری یافتند؛زیرا علاوه بر مسئولیت‌های سابق،مسئولیت کامل برقراری امنیت در محدوده زیر نظارتشان،به آنها واگذار گردید.از این رو،آنان دفترهایی تهیّه کرده بودند که در آنها،اسامی جنگجویان و همسران و فرزندانشان و نیز مَوالی آنان ضبط شده بود و اسامی و سال تولّد تازه متولّدها در آنها ثبت می‌شد،چنان که اسامی افرادی که از دنیا می‌رفتند،محو می‌گردید و بدین ترتیب،شناخت کاملی از افراد خود داشتند.

به نظر می‌رسد چنان که عرفا در آن زمان در مقابل فرماندار،مسئول بوده‌اند،نصب و عزل آنها نیز توسّط فرماندار،صورت می‌گرفته است.

در هنگام بروز تشنّج و اضطراب در شهر،نقش و اهمّیت عرفا،دوچندان می‌شد؛زیرا آنها مسئول برقراری نظم در میان افراد شامل عرافت خود بودند و طبعاً اگر

حکومت مرکزیِ شهر،قوی بود،از آنان می‌خواست که افراد قیام کننده (شورشی) را معرّفی نمایند.

ب-منابع درآمد مردم

اشاره

به طور کلّی،طرق درآمد مردمِ آن روزگار کوفه را می‌توان به دو بخش:کسب و کار،و دریافت عطا و رزق از حکومت،تقسیم نمود:

یک.کسب و کار

کسب و کار مردم در آن زمان،معمولاً زراعت،صناعت،تجارت و یا کارهای دولتی و حکومتی (مانند خدمت در شُرطه یا همان شهربانی) بود.

به نظر می‌رسد با توجّه به وابستگی شدید مردم به عطا و حقوق حکومتی،مردم عرب کوفه،کمتر به کسب و کار می‌پرداختند،به طوری که گفته شده است:اکثر حرفه‌های کوفه را مَوالی بر عهده داشتند و اصولاً عرب‌ها،اشتغال به حرفه و صنعت را در خور شأن خود نمی‌دانستند.

دو.عطا و رزق

عطا،پرداخت نقدی‌ای بود که از سوی حکومت کوفه،یک‌جا یا در چند مرحله،سالانه به مردم جنگجوی این شهر،انجام می‌گرفت،چنان که رزق،کمک‌های جنسی،مانند:خرما،گندم،جو،روغن و...بود که هر ماه به صورت بلا عوض،به آنها تحویل می‌شد.

نظام عطا و رزق،به وسیله عمر بن خطّاب،بنیان‌گذاری شد،بدین ترتیب که عمر،برای برپا داشتن یک لشکرِ همیشه آماده و به منظور جلوگیری از اشتغال سربازان به کارهای دیگر،برای آنان حقوقی سالیانه تعیین نمود،که ملاک‌های خاصّی را نیز (مانند:صحابی بودن،دفعات شرکت در جنگ‌ها و...) در آن،مدّ نظر داشت.این حقوق سالیانه-که عمدتاً از فتوحات و خراج سرزمین‌های تازه فتح شده،تأمین

می‌گشت-،به تناسب افراد،مبلغی بین سیصد تا دو هزار درهم در سال بود،که مقدار حدّ اکثر آن،«شرف العطاء»نامیده می‌شد و به افرادی که دارای ویژگی‌های برجسته‌ای مانند شجاعت و رشادت فراوان بودند،پرداخت می‌گردید.

بنا بر این،اصلی‌ترین منابع درآمد مالی و تأمین زندگی مردم کوفه،در دست حاکمیت بود و اکثر مردم برای امرار معاش،راهی جز همکاری با حکومت نداشتند.

به نظر می‌رسد که نظام اداری و اقتصادی موجود در کوفه،مؤثّرترین عامل در روی‌گردانی مردم از نهضت امام حسین علیه السلام و پیوستن آنان به هواداران حکومت بود،چنان که ابن زیاد،پس از ورود به کوفه و ایراد یک سخنرانی سیاسی،از نظام اداری و اقتصادی این شهر برای تهدید و تطمیع مردم،نهایت بهره را برد.متن گزارش طبری در این باره،چنین است:

ابن زیاد،بر رؤسا و مردم،سخت گرفت و گفت:به رؤسای قبایل بنویسید:هر کس از مخالفان امیر مؤمنان و حَروریه (خوارج) و اهل تردید-که کارشان اختلاف‌افکنی و نفاق و تشتّت است-،در میان شما باشد و امان‌نامه بنویسد،در امان است؛امّا هر کس امان‌نامه ننویسد،باید کسی از رؤسا،او را ضمانت کند که با ما مخالفتی نمی‌کند و بر ما خروج نمی‌نماید،و اگر چنین نکند،ذمّه‌ام از او بری است و خون و مالش حلال است و خونش ریخته می‌شود.

اگر در تحت ریاست بزرگ قبیله‌ای،کسی بر امیر مؤمنان خروج کند و وی،او را برای ما نفرستد،بر درِ خانه‌اش به دار آویخته می‌شود و از مقرّری،محروم می‌گردد و به منطقه«الزاره»(بیشه شیران) در عُمان،فرستاده می‌شود ⁽¹⁾

تاریخ الطبری:ج 5 ص 359،الکامل فی التاریخ:ج 2 ص 536.

همچنین هنگامی که مسلم بن عقیل علیه السلام به همراه سپاه خود،قصر ابن زیاد را محاصره کرد و او را در فشار قرار داد،یکی از شگردهای موفّق ابن زیاد،این بود که از طریق اشراف کوفه و رؤسای قبایل،به سپاهیان مسلم،پیغام داد که اگر دست از یاری او بردارند و در صف فرمانبران در آیند،به عطای آنان خواهد افزود؛ولی در صورت

ادامه شورش،عطای آنان،قطع خواهد شد.

بر پایه برخی از گزارش‌ها،در روز عاشورا،هنگامی که امام حسین علیه السلام با کوفیان،اتمام حجّت می‌نمود و آنها با سر و صدا،تلاش می‌کردند که از سخنرانی ایشان ممانعت کنند،امام علیه السلام به موضوع«عطا»و حرامخواریِ آنان از این طریق،به عنوان یکی از علل انحراف و نافرمانی آنان،اشاره کرد و فرمود:

وَکُلُّکُم عاصٍ لِأَمری غَیرُ مُستَمِعٍ لِقَولی،قَدِ انخَزَلَت عَطِیّاتُکُم مِنَ الحَرامِ،وَ مُلِئَت بُطونُکُم مِنَ الحَرامِ،فَطُبِعَ عَلی قُلوبِکُم ⁽¹⁾

مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 2 ص 6؛ [1]بحار الأنوار:ج 45 ص 8. [2]

همه‌تان از فرمان من،سرپیچی می‌کنید و به سخنانم،گوش فرا نمی‌دهید.عطایای حرام،شما را سست [و سنگین ]کرده و شکمتان از حرام،آکنده شده است.از این رو،بر دل‌هایتان مُهر خورده است.

( 8 ) مهم ترین عوامل شکست نهضت کوفه

اشاره

با در نظر گرفتن آنچه در تبیین جامعه‌شناسی کوفه و روان‌شناسی کوفیان بیان شد،می‌توان گفت که مهم‌ترین عوامل شکست نهضت کوفه و خودداریِ کوفیان از همراهی با امام حسین علیه السلام،عبارت اند از:

یک.عدم تشکّل و ضعف امکانات اقتصادی هواداران امام علیه السلام

پیش از این،توضیح دادیم که یکی از ویژگی‌های کوفیان،نظام‌ناپذیری بود.به همین جهت،هواداران امام حسین علیه السلام نیز تشکّل خاصّی نداشتند.کوفیان،به دلیل حاکمیت نظام قبیله‌ای در کوفه،تابع رئیس قبیله بودند.از این رو،در صورت کناره‌گیری رئیس قبیله یا دستگیری و یا خیانت او،مردم نمی‌توانستند تصمیم‌گیری کنند.

افزون بر عدم تشکّل هواداران امام علیه السلام،ضعف امکانات مالی و تجهیزات نظامی آنان نیز در شکست نهضت کوفه،بی‌تأثیر نبود.

دو.تشکّل اداری و قدرت اقتصادی دشمنان امام علیه السلام

در مقابل هواداران امام علیه السلام،دشمنان ایشان و طرفداران حاکیمت اموی،در قالب نظام اداری کوفه،دارای تشکّل بودند و امکانات اقتصادی و تجهیزات نظامی این شهر را در دست داشتند،هر چند برای مقابله با مسلم علیه السلام با دو مشکل اساسی،رو به رو بودند:یکی،ضعف مدیریت نعمان بن بشیر،و دیگری،جوّ عمومی هواداری مردم از امام حسین علیه السلام،که با آمدن ابن زیاد،هر دو مشکل،حل شد.

سه.تهدید و تطمیع مردم

ابن زیاد،برای در هم شکستن فضای سیاسی،اجتماعی کوفه-که به شدّت،تحت تأثیر فعّالیت هواداران امام حسین علیه السلام بود-،کار خود را با تهدید و تطمیع مردم،آغاز کرد.او در نخستین سخنرانی خویش پس از ورود به کوفه،به مردم گفت:

امیر مؤمنان [یزید]،مرا بر شهر شما گمارده و فَیْئتان را تقسیم کرده و دستور داده به ستم‌دیدگان شما،خدمت کنم و بر گوش به فرمان‌ها و مطیعان شما،احسان نمایم و بر نافرمانان و مشکوک‌ها،سخت بگیرم.من در به انجام رساندن فرمان او،تا پایان خواهم ایستاد و نسبت به فرمانبرانِ شما،همانند پدری مهربانم و بر مخالفان،همانند زهر کشنده‌ام.پس هر کسی تنها برای حفظ خود بکوشد ⁽¹⁾

تاریخ الطبری:ج 5 ص 358.

چهار.تطمیع سران قبایل

اقدام دیگر ابن زیاد برای سرکوب کردن نهضت کوفه،دادن رشوه‌های کلان به سران قبایل و اشراف کوفه بود.این اقدام،با توجّه به نظام قبیله‌ایِ کوفه،برای خاموش کردن آتش انقلاب،فوق العاده مؤثّر بود.در این باره،مُجمّع بن عبد اللَّه عائِذی (یکی از کسانی که گزارش حوادث کوفه را در راه به امام علیه السلام داد)،به ایشان چنین گفت:

اشراف،رشوه و فسادشان بسیار شده و کیسه‌هایشان،پُر گردیده و دوستی‌شان،به سویی دیگر جلب شده و خیرخواهی‌شان،خالصانه برای اوست و بر ضدّ تو،یک‌دست شده‌اند؛امّا دیگر مردمان،هنوز دل‌هایشان با توست و فردا،شمشیرهایشان بر ضدّ تو،آخته است ⁽²⁾.

پنج.بازداشت شماری از هواداران برجسته امام علیه السلام

یکی دیگر از اقدامات ابن زیاد،بازداشت کردن موقّت جمعی از بزرگان هوادار

امام علیه السلام بود.طبری،در این باره می‌نویسد:

وی،دیگر بزرگان [کوفه] را به خاطر ترس و دلهره‌ای که از آنها داشت،در نزد خود بازداشت کرد؛زیرا همراهانش اندک بودند ⁽¹⁾

تاریخ الطبری:ج 5 ص 369.

از جمله کسانی که توسّط ابن زیاد بازداشت شد،مختار بن ابی عُبَیده ثقفی بود که تا شهادت امام حسین علیه السلام،در زندان بود.

گفتنی است که جدا از همه عوامل،تنها بازداشت عنصری مؤثّر مانند مختار،در کنار عقب‌نشینی سلیمان بن صُرَد،کافی بود که نهضت کوفه را با مشکل جدّی،بلکه با شکست،مواجه سازد.

شش.اِعمال خشونت

سیاست خشونت و کشتن،یکی دیگر از ابزارهای ابن زیاد برای سرکوب نهضت کوفه بود.در این باره،گزارش شده:

ابن زیاد،وقتی وارد قصر شد و شب را به صبح رساند،مردم را گرد آورد و سخن تند و تهدیدآمیز گفت و کشت و ترور کرد و خون ریخت و پرده‌دری نمود ⁽²⁾.

در گزارشی دیگر می‌خوانیم:

گروهی از کوفیان را نگه داشت و فی المجلس،آنها را کشت ⁽³⁾.

هانی بن عروه،یکی از سران هوادار امام علیه السلام بود که توسّط ابن زیاد،دستگیر شد و پس از آزار و شکنجه فراوان،به شهادت رسید.

هفت.سوء استفاده از چهره‌های پرنفوذ مذهبی و اجتماعی

در کنار سایر عوامل سرکوب نهضت مردم کوفه،یکی از خطرناک‌ترین سیاست‌های ابن زیاد،سوء استفاده از چهره‌های مذهبی و مورد اعتماد مردم،مانند شُرَیح قاضی

بود.پس از بازداشت هانی بن عروه،افراد قبیله مَذحِج،برای آزادساختن او،قصر دار الإماره را احاطه کردند.ابن زیاد،احساس خطر کرد و به شُرَیح قاضی،دستور داد:

برو و هانی را ببین و به مردم بگو که او،زنده است.

شُرَیح،به بازداشتگاه هانی آمد.هنگامی که چشم هانی به شریح افتاد،در حالی که خون بر محاسن او جاری بود،فریاد زد:«ای خدا ! ای مسلمانان ! خاندانم نابود شدند.اهل دیانت،کجایند؟اهل شهر،کجایند؟»و هنگامی که سر و صدای افراد قبیله خود را-که در بیرون دار الإماره برای آزادسازی او جمع شده بودند-شنید،گفت:«اگر ده نفر به این جا بیایند،مرا نجات می‌دهند».شریح قاضی،بدون توجّه به آنچه دید و شنید،به طرف مردمی که اطراف قصر را گرفته بودند،آمد و به آنها گفت:

امیر،وقتی از حضورتان و سخنانتان در باره بزرگتان (هانی)،مطّلع شد فرستاد که پیش او بروم.من هم پیش او رفتم و او را دیدم و امیر به من دستور داد که با شما دیدار کنم و به شما بگویم که بزرگتان زنده است و خبر کشته شدنش دروغ است ⁽¹⁾

تاریخ الطبری:ج 5 ص 364،الکامل فی التاریخ:ج 2 ص 538.

عمرو بن حَجّاج-که رهبری مردمِ گرد آمده در اطراف قصر را به عهده داشت-،با شنیدن سخن شریح گفت:«الحمد للَّه که او کشته نشده است!»و اطراف قصر را خالی کردند و رفتند.

گفتنی است که عمرو بن حَجّاج،برادر روعه،همسر هانی،و از طرفداران پر و پا قرص ابن زیاد بود که با این حیله،ابن زیاد را از چنگ قبیله مَذحِج،رها ساخت.

باری ! ابن زیاد،با به کارگیری سیاستِ زر و زور و تزویر،شعله‌های انقلاب کوفه را در نطفه خفه کرد،مسلم علیه السلام را کشت و فضای سیاسی-اجتماعی کوفه را چنان دگرگون ساخت که از مردم کوفه،سپاهی انبوه به کربلا فرستاد و حادثه خونین و بی‌نظیر عاشورا را پدید آورد.

فصل چهارم:عزاداری و گریه برای امام حسین

اشاره

عزاداری،یکی از عناصر اصلی و کلیدی در بررسی فرهنگ عاشورایی است،چنان که نمی‌توان نقش مثبت آن را در تحوّلات فرهنگی شیعه،نادیده گرفت.در کنار این جایگاه بلند و تأثیرگذار،عزاداری امام حسین علیه السلام،بویژه در دوران معاصر،با پرسش‌ها و آسیب‌هایی همراه بوده است.بدین جهت،می‌کوشیم با جمع‌بندی روایت‌های یاد شده در این بخش،تحلیلی جامع از عزاداری،ارائه کنیم تا ضمن تبیین جایگاه آن،به پرسش‌ها و شُبَهات،پاسخ گفته شود.برای پرداخت همه‌جانبه به مسئله عزاداری و رسیدگی به تمام زوایای آن،مباحث را در چهار محور،ارائه می‌کنیم:

1.منزلت و جایگاه عزاداری در سخن و سیره پیشوایان

2.چرایی و دلیل عزاداری

3.آسیب شناسی عزاداری‌ها

4.ویژگی‌های عزاداری هدفمند.

( 1 ) منزلت و جایگاه عزاداری در سخن و سیره پیشوایان

اشاره

( 1 ) منزلت و جایگاه عزاداری در سخن و سیره پیشوایان ⁽¹⁾

بر پایه روایات،برپا داشتنِ عزا برای سالار شهیدان و یارانش،مرثیه‌سرایی برای آنان و گریه بر مصائبی که بر ایشان گذشته است،بویژه در دهه اوّل محرّم و خصوصاً در روز عاشورا،مورد تأکید اهل بیت علیهم السلام بوده است.عزاداری برای سیّد الشهدا،در حقیقت،اظهار محبّت به خاندان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله است که قرآن،مودّت آنها را واجب کرده است:

«قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی. 2

بگو در برابر این [رسالت]،مزدی از شما نمی‌خواهم،جز دوست داشتن خویشاوندان [خود] را».

عزاداری برای سیّد الشهدا علیه السلام،اظهار همدردی در بزرگ‌ترینِ مصائبی است که برای اهل بیت علیهم السلام و در واقع برای اسلام،پیش آمده است.امامانِ اهل بیت علیهم السلام،جز تأکیدهای مستقیم قولی،به گونه‌های دیگری نیز بر اهمّیت عزاداری برای امام حسین علیه السلام و زنده نگه داشتن آن،تأکید داشته‌اند که به مواردی اشاره می‌گردد:

یک.مرثیه‌سرایان سیّد الشهدا علیه السلام،پیش از واقعه کربلا

بر پایه آموزه‌های حدیثی،نخستین کسی که قبل از واقعه کربلا برای سیّد الشهدا علیه السلام مرثیه‌سرایی کرده،خداوند متعال است که آدم ابو البشر علیه السلام،ابراهیم خلیل علیه السلام و خاتم

انبیا صلی اللَّه علیه و آله را از مصائبی که برای حسین علیه السلام پیش خواهد آمد،آگاه فرموده است،و آنان،بر این مصیبت،گریسته‌اند.همچنین عیسی علیه السلام،هنگام عبور از کربلا،به مصیبت حسین علیه السلام اشاره کرده و همراه با حواریان خود،بر مصائب او گریسته است.

پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام نیز بارها به حوادث خونبار کربلا،اشاره کرده و همراه با فاطمه زهرا علیها السلام،برای فرزند عزیز خود،اشک ریخته‌اند.

دو.نخستین مرثیه‌سرایان سیّد الشهدا علیه السلام،پس از واقعه کربلا

پس از واقعه عاشورا،نخستین مرثیه‌سرایان سیّد الشهدا علیه السلام و یارانش،فرزندش امام زین العابدین علیه السلام،خواهر بزرگوارش زینب کبرا علیها السلام،دختران امام علیه السلام (امّ کلثوم و فاطمه صغرا)،و همسرش رَباب بوده‌اند که در کربلا،کوفه و شام،با مرثیه‌سرایی‌های هدفمند خود،راه سالار شهیدان را ادامه دادند.

امّا در مدینه،نخستین مرثیه‌سرا پس از شهادت امام حسین علیه السلام،اُمّ سَلَمه،همسر بزرگوار پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله بود.یعقوبی،در این باره می‌نویسد:

نخستین ضجّه‌زننده‌ای که در مدینه،ضجّه‌اش [بر حسین علیه السلام] بلند شد،اُمّ سَلَمه،همسر پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله بود.

سه.پوشیدن لباس سیاه در عزای امام حسین علیه السلام

نخستین کسانی که در عزای امام حسین علیه السلام لباس سیاه پوشیدند،اُمّ سَلَمه،همسر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و زنان بنی‌هاشم بودند. ⁽¹⁾

ر.ک:ص 947 (نخستین سیاهپوش در سوگ امام حسین علیه السلام).

طوری که او و یارانش،در تاریخ به«سیاه جامگان» ⁽¹⁾

ر.ک:ص 947 ح 784 و 785.

این لباس سیاه،در عزای خاندان محمّد صلی اللَّه علیه و آله و شهیدان کربلا و زید و یحیی است ⁽²⁾.

در زمان معاصر نیز در برخی مناطق شیعه‌نشین،لباس سیاه،نشانه عزاداری شمرده می‌شود. ⁽³⁾

چهار.تأکید بر زنده نگه داشتن یاد امام حسین علیه السلام

روایات فراوانی،بر لزوم تداوم یاد سیّد الشهدا علیه السلام تأکید دارند.در روایتی از امام صادق علیه السلام،آمده است:

قل:«صَلَّی اللَّهُ عَلَیکَ یا أبا عَبدِ اللَّهِ»تُعیدُ ذلِکَ ثَلاثاً،فَإنَّ السَّلامَ یَصِلُ إلَیهِ مِن قَریبٍ ومِن بَعیدٍ ⁽⁴⁾.

هنگام یاد کردن از امام حسین علیه السلام،سه بار بگو:"صَلَّی اللَّهُ عَلَیکَ یا أبا عَبدِ اللَّهِ؛درود خدا بر تو،ای ابا عبد اللَّه!"،که این سلام،از نزدیک و دور،به او خواهد رسید.

همچنین،یاد کردن از آن بزرگوار در هنگام نوشیدن آب،توصیه شده است.

با عنایت به نیاز مکرّر انسان در شبانه‌روز به نوشیدن آب،توصیه به فرستادنِ سلام بر امام حسین علیه السلام و لعن بر قاتلانش هنگام نوشیدن،بدین معناست که پیروان اهل بیت علیهم السلام،هیچ گاه نباید ماجرای کربلا را فراموش کنند،و خاطره مبارزه با ظلم و ظالم و شهادت جان‌گداز سلاله پاک پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله در این راه،برای همیشه،باید در تاریخ،زنده بماند.

پنج.تأکید بر تداوم عزاداری

تأمّل در توصیه اهل بیت علیهم السلام به برپا داشتنِ مجالس عزا برای شهدای کربلا و زنده نگاه

داشتن خاطره عاشورا،تشویق آنان به سرودن شعر در باره این فاجعه بزرگِ تاریخ اسلام،بشارت به پاداش‌های بزرگ در گریستن بر این مصیبت بزرگ و گریاندن دیگران،تأکید بر اهمّیت عزاداری در دهه اوّل محرّم،خصوصاً در روز عاشورا به روشنی بیانگر این حقیقت است که عزاداری برای سیّد الشهدا علیه السلام و یارانش،هدف بزرگی را دنبال می‌کند که تا آن هدف،تحقّق نیافته است،سنّت عزاداری در میان پیروان اهل بیت علیهم السلام باید تداوم یابد.

بنا بر این،مسئله مهم،این است که:هدف و حکمت ضرورت تداوم عزاداری برای سیّد الشهدا علیه السلام،چه بوده است؟

( 2 ) حکمت عزاداری

اشاره

بی‌تردید،اظهار محبّت نسبت به خاندان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از طریق سوگواری برای سالار شهیدان،همان طور که اشاره شده،پسندیده و در جهت بزرگداشت شعائر الهی است؛لیکن تأمّل در روایاتی که توصیه و تأکید بر تداوم اقامه ماتم بر سیّد الشهدا علیه السلام دارند،ایجاب می‌کند که عزاداری برای ایشان،دلیلی بسیار فراتر از اظهار محبّت به اهل بیت علیهم السلام داشته باشد؛بلکه از نگاه سیّد بن طاووس،اگر لزوم پیروی از فرمان قرآن و سنّت نیز نبود،اظهار محبّت نسبت به اهل بیت علیهم السلام ایجاب می‌کرد که به دلیل منزلت والایی که امام حسین علیه السلام و یارانش به واسطه شهادتْ بِدان دست یافتند،اظهار مسرّت و شادمانی کنیم. ⁽¹⁾

ر.ک:الملهوف:ص 83.

بنا بر این،باید دید حکمتِ آن همه تأکید بر عزاداری و گریه برای ابا عبد اللَّه علیه السلام چیست؟

حکمت شهادت او،هر چه باشد،حکمت عزاداری برای او نیز هست.

حکمت شهادت امام حسین علیه السلام

اصلی‌ترین علّت قیام و شهادت امام حسین علیه السلام،مبارزه با نادانی است.بر پایه آنچه بسیاری از منابع معتبر،در این باره،از امام صادق علیه السلام گزارش کرده‌اند،ایشان،در دعایش به درگاه خداوند می‌گوید:

وَ بَذَلَ مُهجَتَهُ فیکَ لِیَستَنقِذَ عِبادَکَ مِنَ الجَهالَةِ وَحَیرَةِ الضَّلالَةِ. ⁽²⁾.

و خونش را به خاطر تو بذل کرد تا بندگانت را از نادانی و سرگردانیِ گم‌راهی،بیرون آورد.

همه آنچه در تبیین هدف قیام و حکمت شهادت امام حسین علیه السلام بیان شد،در تعبیر«جهل‌زدایی»خلاصه شده است.جهل زدایی،نه تنها هدف قیام سیّد الشهدا علیه السلام،بلکه هدف بعثت خاتم الأنبیا صلی اللَّه علیه و آله و نزول قرآن است.

بر این اساس،اصلی‌ترین کار انبیا و اولیای الهی،ریشه‌کن کردن بیماری جهل از جامعه است؛زیرا تا این بیماری علاج نگردد،نمی‌توان انتظار داشت که ارزش‌های دینی بر جامعه،حاکم گردد.امام حسین علیه السلام نیز برای تحقّق این آرمان بلند،خون پاک خود را در راه خدا اهدا کرد و بدین‌سان،اصلی‌ترین دلیل پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام برای«زنده نگه داشتن مکتب شهادت،به وسیله عزاداری بر امام حسین علیه السلام»نیز جهل‌زدایی از جامعه اسلامی است و تا درمان کامل این بیماری خطرناک اجتماعی و استقرار حاکمیت مطلق ارزش‌های اسلامی در جهان،تداوم این مکتب،ضرورت دارد.

( 3 ) آسیب شناسی عزاداری امام حسین علیه السلام

اشاره

در عصر حاضر،آشنایی با آفاتی که هدف و حکمت عزاداری سالار شهیدان را تهدید می‌کنند،مهم‌ترین و اساسی‌ترین گام در راه تحقّق اهداف ارزشمند این دستور العمل سازنده اهل بیت عصمت و طهارت است.

اکنون باید دید که:چگونه فرهنگ اصیل عاشورا،به وسیله دشمنان آگاه و دوستان ناآگاه،تحریف می‌شود؟و چه آفاتی،مجالس عزاداری سالار شهیدان را تهدید می‌کند؟

پاسخ اجمالی این سؤال،این است که:هر چیزی که با هدف عزاداری (یعنی جهل‌زُدایی از جامعه اسلامی) و نیز با ویژگی‌های مجالس عزاداری هدفمند (یعنی:خدامحوری،ارائه تحلیل واقع‌بینانه از حادثه عاشورا و بهره‌گیری صحیح از احساسات و عواطف مردم نسبت به اهل بیت علیهم السلام) در تضاد باشد،از آفت‌های مجالس عزاداری سیّد الشهدا علیه السلام است.اینک برای توضیح این اجمال،به مهم‌ترینِ این آسیب‌ها،اشاره می‌کنیم:

یک.تحریفِ هدف عزاداری

خطرناک‌ترین آفت عزاداری امام حسین علیه السلام،تحریف هدف آن است.پیش از این،اشاره کردیم که حکمت عزاداری امام حسین علیه السلام با حکمت شهادت ایشان،یکی است.بنا بر این،تحریف هدف عزاداری،تحریف هدف شهادت آن بزرگوار نیز هست.

این تحریف،به دو گونه می‌تواند تجلّی یابد:یکی آن که به جای روشنی‌بخشی و احیاگری،تنها به درخواست آمرزش گناهان و پاک‌سازی معنوی خلاصه گردد؛و دیگر،آن که به جای تأکید بر بُعد حماسی آن،به جنایت یزیدیان و ستمگران در این حادثه پرداخته شود.

این سخن،بدان معنا نیست که آمرزش گناهان و پاک‌سازی معنوی،از نتایج و فواید عزاداری نیست و یا این که نباید جنایت‌های ستم‌پیشگان را برشمرد؛بلکه غرض،پرهیز از نگاه تجزیه‌ای است.

اگر به جای جهل‌زُدایی و احیای ارزش‌های اسلامی،هدف عزاداری برای سالار شهیدان،در پاک‌سازی گنهکاران از گناه،خلاصه شود،در واقع،هدف شهادت امام علیه السلام و عزاداری برای ایشان،تحریف شده است؛یعنی دقیقاً همان تحریفی که در آیین مسیحیت،در باره عیسی علیه السلام تحقّق یافت.

به عبارت دیگر آنچه تحریف هدف عزاداری برای امام حسین علیه السلام است،خلاصه کردن این هدف،در پاک‌سازی گناهان،شبیه باور خرافیِ مسیحیان در باره مصلوب شدن عیسی علیه السلام است.این سخن،البته به معنای نفیِ نقش عزاداری در آمرزش گناهان نیست.

از سوی دیگر،حادثه عاشورا،در یک نگاه کلّی و واقع‌بینانه،دارای دو بُعد است:یکی بُعد جنایت و مظلومیت،و دیگری بُعد حماسه و عزّت و عظمت.از این رو،تحلیل و تبیین صحیح این حادثه،در صورتی امکان‌پذیر است که این دو بُعد،در کنار هم دیده شوند و ارائه گردند.در غیر این صورت،مخاطب،درک درستی از این جریان مهم تاریخ اسلام،پیدا نخواهد کرد. ⁽¹⁾

در شناخت اهداف امام حسین علیه السلام و تحریفات صورت گرفته در این موضوع،ر.ک:دانش‌نامه امام حسین علیه السلام (ج 3)؛عاشوراشناسی؛جامعه‌شناسی تحریفات عاشورا؛عاشورانامه (ج 2)؛جریان‌شناسی تاریخی قرائت‌ها و رویکردها به عاشورا از صفویّه تا مشروطه.

دو.استناد به منابع غیر معتبر

یکی از آسیب‌هایی که خصوصاً در قرن‌های اخیر،عزاداری امام حسین علیه السلام را تهدید می‌کند،استناد اهل منبر و مرثیه‌سُرایان،به منابع غیر معتبر و غیر قابل استناد است. ⁽²⁾

نکته قابل توجّه،این که تاریخ عاشورا،بیشتر از بسیاری موضوعات دیگر،دارای منابع معتبر و قابل استناد است و مرثیه‌سرایان متعهّد و آگاه،اصولاً نیازی به استفاده از منابع غیر قابل استناد ندارند.به گفته شهید مطهّری:

اگر کسی تاریخ عاشورا را بخواند،می‌بیند از زنده‌ترین و مستندترین و از پُرمنبع‌ترین تاریخ‌هاست.مرحوم آخوند خراسانی ⁽¹⁾

آیة اللَّه آخوند محمّدکاظم بن حسین خراسانی،متولّد سال 1255 ق،در مشهد ومتوفّای سال 1329 ق،در نجف،از علمای بزرگ امامیه و از مصلحان نامدار عالم اسلام است که از جهت گستردگی حوزه درس و روشمندی در تدریس فقه و اصول فقه،یگانه عصر خود بود و به نهضت مشروطه در ایران،کمک‌های شایانی نمود.اثر مشهور وی،کفایة الاُصول است.

شماری از مرثیه‌سرایان می‌پندارند که هر چه چاپ و منتشر شد،قابل استناد است و کاری با اعتبارِ منبع ندارند.

بسیاری از مطالب بی‌اساس و دروغی که موجب وَهْن اهل بیت علیهم السلام است و متأسّفانه به عنوان مرثیه مطرح می‌گردند،ریشه در منابع غیر معتبر دارند و از این رو،منبع‌شناسی،نخستین شرط ذاکران و مرثیه‌سرایان راستین تاریخ خونبار عاشوراست و کسانی که فاقد این شرط اند،هر چه قدر هم که با اخلاص باشند،شایستگی لازم را برای ذکر مصیبت اهل بیت علیهم السلام ندارند.

سه.گزارش‌های ذلّت‌بار

حسین بن علی علیه السلام،مظهر عزّت الهی و عاشورا،جلوه‌گاه حماسه و عزّت حسینی،و شعار دشمن‌شکن«هَیهاتَ مِنّا الذّلة!»،میراث گران‌بهای اوست.در منابع معتبر،

گزارش شده که امام حسین علیه السلام،ضمن سخنرانی حماسی‌ای در روز عاشورا،خطاب به سپاه دشمن فرمود:

ألا وإنَّ الدَّعِیَّ ابنَ الدَّعِیِّ قَد رَکَزَ بَینَ اثنَتَینِ،بَینَ السَّلَّةِ وَ الذِّلَّةِ،وَ هَیهاتَ مِنّا الذِّلَّةُ ! یَأبَی اللَّهُ لَنا ذلِکَ و رَسولُهُ وَ المُؤمِنونَ،وَ حُجورٌ طابَت،وَ حُجورٌ طَهُرَت،وَ انوفٌ حَمِیَّةٌ وَ نُفوسٌ أبِیَّةٌ،مِن أن تُؤثَرَ طاعَةُ اللِّئامِ عَلی مَصارِعِ الکِرامِ ⁽¹⁾

الملهوف:ص 155.

هان ! بی‌نَسَبِ پسر بی‌نَسَب،مرا میان دو چیز،قرار داده است:بین شمشیر و خواری.خواری،از ما دور است و خداوند،.آن را برای ما نمی‌پذیرد،و نیز پیامبرش و مؤمنان و دامن‌هایی پاک و پاکیزه و جان‌هایی عزّتمند و نَفْس‌هایی خوددار که اطاعت از فرومایگان را بر مرگی کریمانه،مقدّم نمی‌دارند.

بنا بر این،هر گزارشی از تاریخ عاشورا که حاکی از پذیرش ذلّت توسّط امام حسین علیه السلام باشد،دروغ و ساخته و پرداخته دشمنان اوست؛مانند این گزارش که امام علیه السلام فرموده:

إختاروا مِنّی خِصالاً ثَلاثاً:إمّا أن أرجِعَ إلَی المَکانِ الَّذی أقبَلتُ مِنهُ،وَ إمّا أن أضَعَ یَدی فی یَدِ یَزیدَ بنِ مُعاوِیَةَ،فَیَری فیما بَینی وَ بَینَهُ رَأیَهُ،وَ إمّا أن تُسَیِّرونی إلی أیِّ ثَغرٍ مِن ثُغورِ المُسلِمینَ شِئتُم،فَأَکونَ رَجُلاً مِن أهلِهِ،لی ما لَهُم،وَ عَلَیَّ ما عَلَیهِم ⁽²⁾.

یکی از این سه [پیشنهاد من] را بپذیرید:یا به همان جایی که از آن آمده‌ام،باز گردم،یا دستم را در دستِ یزید بن معاویه بگذارم و او میان من و خود،حکم کند،یا مرا به هر یک از مرزهای مسلمانان که می‌خواهید،بفرستید و من هم مانند یکی از ساکنان آن جا شوم،با همان وظایف و حقوق.

یا طلب آب کردن امام علیه السلام از شمر ملعون،هنگامی که می‌خواست ایشان را به قتل برساند که در نور العین،به امام علیه السلام نسبت داده شده و آمده است:

إذاً و لا بدّ من قتلی فَاسقنی شربة ماءٍ.فقال:هیهات أن تذوق الماء بل تذوق الموت غصّة بعد غصّة و جرعة بعد جرعة ⁽¹⁾

نور العین:ص 50.

[حسین علیه السلام فرمود:]«حال که مرا می‌کُشی،پس جرعه‌ای آب به من بده».شمر گفت:هرگز قطره‌ای آب نخواهی چشید؛بلکه مرگ را به صورت گلوگیر و جرعه‌جرعه،خواهی چشید!

این گونه گزارش‌ها،علاوه بر این که با مُحکمات تاریخِ عاشورا و موضعگیری‌های امام علیه السلام در طول زندگی افتخارآمیز او ⁽²⁾منافات دارد،با اصول باورهای شیعه در باره جایگاه والای خاندان پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله نیز مخالفت دارد و بر این اساس،یکی از آفات مجالس عزاداری سیّد الشهدا علیه السلام،مرثیه‌سراییِ ذلّت‌آمیز برای آن امام است.از این رو،بر ذاکران مخلص اهل بیت علیهم السلام فرض است که از بیان هر سخن و تعبیری که حاکی از اظهار ذلّت یا عجز آن بزرگوار و خانواده ایشان در حادثه عاشورا باشد،جدّاً اجتناب کنند.

چهار.غُلُوْ

گزارش‌های ذلّت‌بار،پایین آوردن اهل بیت علیهم السلام از جایگاه واقعی آنها،و غلو،بالاتر بُردن آنان از جایگاه واقعی آنهاست که متأسّفانه،هر دو آفت،در برخی مجالس مرثیه‌سرایی مشاهده می‌شود.

باید دانست،کسانی که در مجالس عزاداری،اهل بیت علیهم السلام را جای‌گزین خدا می‌کنند و به جای خدامحور کردنِ مجالس امام حسین علیه السلام و پیوند دادن دل‌ها به خدا از طریق اهل بیت علیهم السلام-که ابواب الهی هستند-،مردم را به«حسینُ اللّهی»و«زینبُ

اللّهی»شدن،دعوت می‌نمایند و یا برای بزرگداشت اهل بیت علیهم السلام،انبیای بزرگ الهی را کوچک جلوه می‌دهند،آگاهانه یا ناخودآگاه،در خدمت اهداف دشمنان اهل بیت علیهم السلام قرار گرفته‌اند و سیّد الشهدا علیه السلام هم از آنان،بیزار است. ⁽¹⁾

برای آگاهی بیشتر در باره خطر غلو در باره اهل بیت علیهم السلام،ر.ک:اهل بیت علیهم السلام در قرآن و حدیث:بخش سیزدهم:غلو کردن در باره اهل بیت علیهم السلام.نیز،ر.ک:غالیان،صفری فروشانی؛غلوپژوهی،جهانبخش.

پنج.دروغ

زشت‌ترین و خطرناک‌ترین دروغ‌ها، ⁽²⁾دروغ بستن به خداوند متعال،پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام است که از گناهان کبیره شمرده شده،موجب بطلان روزه می‌گردد. ⁽³⁾

مرثیه‌سرایانی که بدون حجّت شرعی،سخنی را به اهل بیت علیهم السلام نسبت می‌دهند،نه تنها خادم و ذاکر امام حسین علیه السلام نیستند،بلکه باید بدانند که کار آنها،گناه کبیره است.

حقیقتاً برای بسیاری از مردم،باور کردن این قضیّه سخت است که روضه‌خوانی،به دروغْ مرثیه‌سرایی کند؛ولی در نهایت تأسّف،باید به این واقعیت تلخ،یعنی دروغ‌پردازی برخی روضه‌خوانان و مرثیه‌سرایان اعتراف کرد؛بلکه بر این مصیبت بزرگی که تاریخ عاشورا بدان مبتلا گردیده،بیش از مصیبت خودِ عاشورا باید گریست؛چرا که این مصیبت،موجب پایمال شدن نهضت مقدّس حسینی است.

برای توضیح این اجمال،علاقه‌مندان می‌توانند به کتاب لؤلؤ و مرجان محدّث نوری-که در سال 1319 هجری قمری تألیف شده-و کتاب حماسه حسینی استاد شهید مرتضی مطهّری،مراجعه کنند.

شش.بدعت در نحوه عزاداری

آسیب‌هایی که تا کنون برشمردیم،آفاتی هستند که محتوای مجالس عزاداری سیّد

الشهدا علیه السلام را تهدید می‌کنند؛امّا شماری از آفات،مربوط به شیوه و چگونگی عزاداری می‌شوند.

از نظر فقهی،عبادات،اعم از واجب یا مستحب،توقیفی هستند،بدین معنا که اصل عبادت و چگونگی آن،باید توسّط ادلّه شرعی اثبات شود.در غیر این صورت،عملی که به عنوان عبادت انجام می‌شود،بدعت محسوب می‌گردد و نه تنها مطلوب نیست،بلکه ممنوع و حرام است.

استحباب عزاداری برای سالار شهیدان،بر پایه ادلّه قطعی،ثابت است و با عنایت به آثار و برکات فردی و اجتماعی آن،از بزرگ‌ترین عبادات محسوب می‌گردد؛امّا در باره چگونگی انجام گرفتن این عبادت،معیار،عزاداری‌های مرسوم در عصر صدور روایاتِ مربوط به این عزاداری است؛بلکه می‌توان گفت:اطلاق این روایات،شامل انواع عزاداری‌های مرسوم در اعصار مختلف نیز می‌گردد،مشروط به این که عنوان عزاداری،بر آنچه رایج شده،صدق کند و موجب وَهْن مکتب اهل بیت علیهم السلام نگردد و یا همراه با انجام دادن عملی نامشروع نباشد. ⁽¹⁾

در این باره،ر.ک:عاشورا-عزاداری-تحریفات،سیّد محسن امین عاملی و دیگران.

بنا بر این،آنچه در شماری از مجالس عزاداری،به تدریج مرسوم شده است (مانند:استفاده از ابزارهای موسیقی و آهنگ‌های مبتذل،تشبّه مرد به زن،و همچنین کارهایی چون قمه زدن)،بدعت در عزاداری محسوب می‌شود،بویژه قمه زدن که در عصر حاضر،زمینه‌ساز تبلیغات سوء بر ضدّ پیروان اهل بیت علیهم السلام و موجب وَهْن مکتب تشیّع است. ⁽²⁾

و آخرین سخن در این باب،این که اگر فرهنگ عاشورا،آن گونه که بوده و هست،بدون تحریف به جهانیان عرضه شود،از قدرت اعجازآمیزی برخوردار است که می‌تواند به نظام سلطه و استکبار در جهان،پایان دهد و بدین سان،نه تنها امّت

مسلمان،بلکه همه مستضعفان جهان را از ستم چپاولگران،زورمداران و غارتگران بین المللی رهایی بخشد و به گفته رهبر انقلاب اسلامی آیة اللَّه خامنه‌ای:

امروز،حسین بن علی علیه السلام می‌تواند دنیا را نجات دهد،به شرط آن که با تحریف،چهره او را مغشوش نکنند ⁽¹⁾

سخنان ایشان در دیدار روحانیون و وعّاظ در آستانه ماه محرّم 1416 ق (1374/3/3 ش).

( 4 ) مجالس عزاداری هدفمند

اشاره

با عنایت به اهداف عزاداری امام حسین علیه السلام و آسیب‌هایی که ممکن است به آن وارد شود و باید از آنها پرهیز داشت،مجالس عزاداری امام علیه السلام،در صورتی می‌توانند عزاداران را در جهت آن اهداف،هدایت کنند که دارای سه ویژگی باشند:

یک.خدامحوری

مجاهدت‌های سیّد الشهدا علیه السلام و همه شهدای راه حق و فضیلت در طول تاریخ،برای آشنا کردن با خداوند متعال و استقرار یگانه‌پرستی در سایه حکومت دینی در جهان بود.بنا بر این،بدون معرفت صحیح دینی نمی‌توان تحلیل درستی از نهضت عاشورا ارائه کرد و از این رو،خدامحوری و پیوند زدن دل‌ها با خدا و ارزش‌های معنوی،باید اساس برنامه‌های مجالس عزاداری و سخنرانی‌ها و مرثیه‌سرایی‌ها باشد.

دو.ارائه تاریخ و تحلیل صحیح از حادثه عاشورا

بدون تحلیلی واقع‌بینانه از نهضت عاشورا،امکان ندارد که عزاداران با اهداف والای عزاداری آشنا شوند و در مسیر آن،گام برداند.از این رو،گویندگان و مرثیه‌سرایان،در مجالس عزاداری سیّد الشهدا علیه السلام باید بر پایه تحلیل درست واقعه عاشورا،سخنرانی و مرثیه‌سرایی نمایند و بدین منظور،استفاده از منابع معتبر در تبیین این حادثه،و اجتناب از آسیب‌های مجالس عزاداری-که شرح آنها گذشت-،ضروری است و بهترین راه برای رسیدن به این هدف،خواندن متن مقتل از منابع معتبر است.

سه.تبلور عاطفه و ارادت به اهل بیت علیهم السلام

تحلیل صحیح نهضت حسینی توسط سخنوران و ذاکران،نمی‌تواند جای‌گزین تلاش‌های هنرمندانه و به کار گیری اشکال مختلف هنر در جهت جوشش عواطف و احساسات مردم نسبت به حادثه خونین کربلا گردد.در سازندگی معنوی،عواطف و احساسات،نقش ویژه‌ای دارند که هیچ چیز دیگر نمی‌تواند جای آنها را پُر کند.لذا اهل بیت علیهم السلام،تأکید ویژه‌ای بر گریستن و گریاندن بر مصائب سیّد الشهدا علیه السلام داشته‌اند و خود نیز با تشویق مرثیه‌سرایان و استماع مرثیه آنان،زمینه گسترش این فرهنگ را در میان پیروان خود،فراهم می‌کردند.

فصل پنجم:مراحل و سیر تاریخی عزاداری امام حسین علیه السلام

اشاره

فصل پنجم:مراحل و سیر تاریخی عزاداری امام حسین علیه السلام ⁽¹⁾

بی هیچ تردیدی قیام خونبار کربلای سال 61 هجری حادثه‌ای است شگرف و تأثیرگذار در تاریخ که باید در زنده‌داشتِ آن با همه توان کوشید.عزاداری برای شهیدان این حماسه بی نظیر،از مهم‌ترین و همگانی‌ترین اقدام‌ها در این راستاست.

واقعیت این است که عزاداری ابی عبد اللَّه الحسین علیه السلام از زمان به وقوع پیوستن حادثه کربلا،همواره مورد توجه قرار گرفته و به تدریج به یک پدیده نظام‌مند بدل شده است.جا دارد چگونگی این شکل‌گیری و فراز و نشیب‌های آن در ادوار مختلف تاریخ مورد بررسی قرار گیرد.

مرحله نخست:از شهادت امام علیه السلام تا هنگام مرگ قاتلان ایشان

در این مرحله،هدفگیری اهل بیت علیهم السلام در حرکت‌ها،به گونه‌ای است که می‌کوشند وجدان‌های خفته را بیدار کنند و ذهن‌های بسته را بگُشایند و اندیشه‌های گرفتار در تبلیغات گسترده بنی امیّه را رها سازند.

برای نمونه،مردم کوفه به هنگام دیدن خاندان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در هیئت اسیر و به هنگام شنیدن خطابه‌های شورانگیز خاندان رسالت-که از یک سو،حضور چندین ساله آنان در کوفه را در ذهن‌ها تداعی می‌کرد و از سوی دیگر،سخنانی بس بیدارگر و تکان دهنده بود-،چندان گریستند که به واقع،شهر به یکباره تکان خورد.

در شام نیز پس از حضور بیدار کننده و افشاگرانه اسیران-که حتّی کاخ‌نشینان از آثار آن،برکنار نماندند-،حکومت به خاطر ملاحظات سیاسی،رخصت سوگواری داد.دیگر،این که کاروان اسیران،به هنگام بازگشت از شام به مدینه،بر سرِ مزار امام علیه السلام و یارانش،مجلس سوگواری برپا کردند.

شهر مدینه نیز با شنیدن صدای گریه و شیون امّ سَلَمه،همسر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله-که در رؤیا،خبر شهادت امام حسین علیه السلام را شنیده بود (و به روایتی دیگر،تربتی به امانت نهاده‌شده از سوی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در نزد وی،خونین شده بود)-غرق در ماتم و زاری شد و چون خبر شهادت امام علیه السلام رسماً توسّط بنی امیّه در مدینه منتشر شد،امّ سلمه و مردم مدینه،شهر را یکسره ماتمکده کردند و مجالس سوگواری برپا نمودند.پس از آن،خاندان بنی هاشم عزاداری کردند و ابن عبّاس و محمّد بن حنفیّه به سوگ نشستند و دختران عقیل و زنان بنی هاشم،ماتم‌سرا به پا کردند.

همچنین باید از عزاداری مردم مدینه به هنگام بازگشت خاندان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله،سوگواری همسران امام علیه السلام و نیز سوگواری نمادین امّ البنین برای فرزندانش در بقیع،یاد کرد.

بر همه اینها باید مرثیه‌سرایی و سوگواری خاندان عبد المطّلب-که همه روزه در سال شهادت و تا سه سال بعد در سال‌روز شهادت امام حسین علیه السلام در مدینه انجام می‌شد و در آن،برخی از صحابیان و تابعیان نیز شرکت می‌کردند-،نیز پوشیدن لباس سوگواری به وسیله اهل بیت امام علیه السلام و ادامه دادن حزن و ماتم تا مرگ ابن زیاد و همراهی کردن برخی از اصحاب و تابعیان،اضافه نمود.

این همه،چنان فضایی را ایجاد نمود که«توّابین»به وجود آمدند.آنان به هنگام حرکت به سوی شام و شرکت در نبرد با قاتلان امام حسین علیه السلام،ابتدا بر مزار امام علیه السلام و یارانش گِرد آمدند و سوگواری کردند و سپس به حرکت خود،ادامه دادند ⁽¹⁾

ر.ک:تاریخ الطبری:ج 5 ص 589.

مرحله دوم:برپایی سوگواری به گونه آیینی مذهبی از سوی ائمّه علیهم السلام

اشاره

سوگواری بر ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام در این مرحله،چونان آیینی مذهبی،چهره می‌گیرد.این فرآیند،در سه مرحله،شکل نهایی می‌یابد:

الف-زمینه‌سازی (روزگار امام زین العابدین علیه السلام)

در این مرحله،زمینه‌سازی لازم برای شکل‌گیری سنّت سوگواری و آیین عزاداری انجام می‌شود و بستر مناسبی برای به وجود آمدن آیینی مذهبی،رقم می‌خورد.امام زین العابدین علیه السلام را باید نقش‌آفرین اصلی این مرحله دانست.

گریه‌های امام علیه السلام گاه بسیار پرسش‌انگیز بود،خصوصاً به هنگام نگاه کردن به آب و آماده شدن غذا.فراوانی و گستره گریه امام علیه السلام نیز چنان بود که مردم،به ایشان توصیه می‌کردند که برای حفظ سلامت خود،کمتر گریه کند؛امّا امام علیه السلام با اشاره به عمق فاجعه کربلا و جایگاه اجتماعی و دینی چهره‌های به شهادت رسیده،از یک سو گریه کردن بر آن عزیزان را امری لازم و منطقی می‌دانست و از سوی دیگر،دیگران را نیز بِدان،ترغیب و تشویق می‌کرد.

ایشان،برای شکل دادن بستری همیشگی،گریستن بر امام حسین علیه السلام و یاران شهیدش را مایه نجات از عذاب خدا و قرار گرفتن در دایره امن الهی و وارد شدن به بهشت دانست و خود نیز-افزون بر ادامه دادن سوگواری تا مرگ عبید اللَّه بن زیاد و دیگر قاتلان شهیدان کربلا-تا پایان عمر،از آن،دست بر نداشت.

ب-پی‌ریزی ارکان عزاداری (روزگار امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام)

ب1/.روزگار امام باقر علیه السلام

روزگار امام باقر علیه السلام از جهاتی با روزگار امام زین العابدین علیه السلام متفاوت است.از یک سو،بیدارگری‌ها و جریان آفرینی‌های امام چهارم علیه السلام و روشنگری‌های یاران ایشان،فضای فکری و سیاسی جامعه را تا حدودی دگرگون کرده بود و از سوی دیگر،رهایی عراق از سلطه امَویان در یک دوره ده ساله پس از عاشورا،زمینه را برای عزاداری سیّد الشهدا علیه السلام آماده‌تر ساخته بود.

امام باقر علیه السلام با توجّه به آنچه گذشته و آنچه به وجود آمده بود،از موقعیت اجتماعی والایی برخوردار شده و مرجعیت علمی-دینی یافته بود،چنان که مردمِ بسیاری به ایشان مراجعه می‌کردند.از این رو،شعاع وجودی و نفوذ کلام آن بزرگوار،از پدر گرامی‌شان فزون‌تر بود.امام باقر علیه السلام نیز از این همه،به طرق گوناگون در جهت آیینی کردن عزاداری امام حسین علیه السلام و تبدیل آن به جریانی در بستر تاریخ،سود جُست،از جمله با:بیان گفتار امام زین العابدین علیه السلام به عنوان شاهد جریان کربلا در فضیلت گریستن بر امام حسین علیه السلام،تشکیل مجالس سوگواری در منزل خود،تشویق مرثیه‌سرایان بر پرداختن به ابعاد این فاجعه در قالب سروده‌ها و خواندن رثا،ترغیب شیعیان به تشکیل مجالس عزا در خانه‌هایشان با رعایت احتیاط جهت در امان ماندن از برخورد حاکمان.توجّه به ادبیّات و شعر متعهّد در جاودانه‌سازی جریان کربلا و برای نخستین بار،مطرح کردن تعطیلی روز عاشورا و در نهایت،تأکید بر این نکته که عزاداری سیّد الشهدا،در دنیا به دین آنها یاری می‌رساند و در روزگار واپسین،آنها را با امام حسین علیه السلام و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله‌همجوار می‌گردانَد.

ب2/.روزگار امام صادق علیه السلام

هنگامی که امام صادق علیه السلام امامت شیعیان را در دست گرفت،نیم قرن از حادثه جانسوز کربلا گذشته بود.در آن روزگار،به جهات سیاسی،فرهنگی و اعتقادی،جامعه

دگرسانی بسیار گسترده‌ای یافته بود.امام صادق علیه السلام از این موقعیت و فضای به دست آمده،نهایتِ بهره را برد و در تبیین و تفسیر ابعاد دین و قرآن کریم،بسی کوشید.

در میان کوشش‌های امام صادق علیه السلام،چه در گفتار و چه در عمل و رفتار،حادثه کربلا جایگاه بس مهمّی دارد.آموزه‌های آن بزرگوار در ارائه قالب،اصول کلّی و ساختار عزاداری،شایان توجّه است.

امام صادق علیه السلام تأکید می‌فرمود که روز عاشورا باید در یادها بماند و مصیبت این روز،بسی مهم تلقّی شود و در بزرگداشت آن،کوشش شود.از این رو،توصیه می‌فرمود که:مؤمنان،در روز عاشورا به عزا بنشینند و آنان که برایشان ممکن است،بر سرِ مزار آن شهیدِ شاهد،حضور یابند،لباس عزا به تن کنند و از لذّات و سرخوشی و خوردن غذاهای لذیذ،امساک کنند و حادثه غم‌آگین و شگفت کربلا را در ذهن،مجسّم نمایند و هر چند به تنهایی،به یاد آن روز باشند و عزاداری کنند.

به راستی،آیا این همه،فراتر از یادآوری یک داستان غم‌انگیز نیست؟عاشورا در سیره امامان علیهم السلام،به دوش کشیدن یک فرهنگ است.عاشورا،یک مکتب است،نه صرفاً حادثه‌ای غم‌انگیز و اسفبار.

ج-توسعه عزاداری (روزگار امام کاظم علیه السلام و امام رضا علیه السلام)

روزگار امام کاظم علیه السلام،روزگاری شایان توجّه و به لحاظ سیاسی و فرهنگی،بسیار تأمّل‌برانگیز است؛چرا که روزگاری است که شیعه در آستانه یک خیزش همگانی است.از این رو،آموزه‌های امام کاظم علیه السلام،تنبّه‌آفرین اند.

امام کاظم علیه السلام از آغاز محرّم،حزن و اندوه خود را بر می‌نمود و آن را تا روز عاشورا،ادامه می‌داد و بدین سان،عزاداری دهه اوّل محرّم را پایه‌گذاری نمود و در حقیقت،ادب عزاداری روز عاشورا را برای شیعیان،رقم زد.امام علیه السلام با این رویکرد،چنان نمود که مؤمنان،باید به استقبال روز عاشورا بروند و از چند روز پیش از آن،به این رویداد مهم،توجّه کنند و آن روز را در اوج عزاداری سر کنند.

امام رضا علیه السلام نیز-که به لحاظ سیاسی و فرهنگی،در روزگار خویش،مکانت ویژه‌ای یافت و همین،موجب نفوذ بیشتر کلام ایشان شد-به عزاداری امام حسین علیه السلام اهمّیت می‌داد،شیعیان را به اهمّیت محرّم و دهه آغازین آن،واقف می‌ساخت و با تبیین سیره پدر بزرگوارش در باره حادثه کربلا،به ترویج آن،همّت می‌گماشت.

آنچه گذشت،نگاهی گذرا بر سیره امامان علیهم السلام (شامل:گفتار،رفتار و ترغیب) پس از جریان قیام ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام‌بود،که می‌توان آن را در دو بخش کلّی،دسته‌بندی کرد:

1.تلاش در جهت بر نمودن اهمّیت عزاداری و سوگواری بر امام حسین علیه السلام،

2.بزرگداشت روز عاشورا و برپایی عزا در آن روز.

مرحله سوم:عزاداری تا قبل از رسمی شدن آن در اواسط قرن چهارم هجری

امام جواد علیه السلام در کودکی (سال 203 ق) به امامت رسید.دستگاه ستم‌پیشه عبّاسی،از گذشته و چگونگی مواضع امامان علیهم السلام،به تجربه آموخته بود که باید نظارت را بر امام علیه السلام،مستمر کند و پیش‌تر،این نظارت را با دعوت امام رضا علیه السلام‌به مرو،شدّت بخشیده بود و اکنون،تمام تلاش خود را بر این معطوف داشته بود که پیوند فکری و هدایتی شیعیان را با مرکز تلاش و نشاط و حرکت،یعنی امام جواد علیه السلام بگسلد.

در مقابل،امامان علیهم السلام نیز به«سازمان وکالت»توجّه نمودند.امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام،این شبکه را بنیاد نهادند و به تدریج،آن را گستراندند و به وسیله آن،آنچه را که در هدایت،لازم و اساسی می‌دانستند،به شیعیان انتقال می‌دادند.

شیعیان نیز بر پایه این آموزه‌ها،به سازماندهی پرداختند و پیوند خود را با عالمان و متفکّرانی که از سوی امامان علیهم السلام‌تربیت شده بودند،استوار می‌داشتند و به حیات مذهبی خود،ادامه می‌دادند.

بدین سان،رابطه شیعیان،با توجّه به وضعیت جامعه،بیشتر با عالمان بوده است و با توجّه به نظارت شدید حکومت بر رابطه امامان علیهم السلام با شیعیان،و حبس و حصر آن

بزرگواران،رابطه با ایشان،بسیار اندک و ناچیز بوده است.بنا بر این،روشن است که در باره موضوعِ«عزاداری عاشورا»نباید انعکاسی آن‌چنانی از کلام و سیره آنان در تاریخْ باقی باشد،بویژه در روزگار متوکّل که خفقان عمومی و خصوصاً سختگیری در باره رفتن به کربلا و زیارت قبر مطهّر سیّد الشهدا علیه السلام به اوج می‌رسد.

با این همه،به نظر می‌رسد که شیعیان،با توجّه به تربیتی که در این زمینه در محضر امامان علیهم السلام یافته بودند،سوگواری بر ابا عبد اللَّه الحسین علیه السلام را جدّی گرفته و در منازل و محافل خود-همان گونه که در زمان امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام انجام می‌گرفت-،به آن پرداخته‌اند؛امّا مخفیکاری آنان از یک سو،و سانسور خبریِ حکومت از سوی دیگر،مانع از انعکاس این محافل در منابع تاریخی شده است.

مرحله چهارم:رسمی شدن عزاداری محرّم در سده های چهارم و پنجم هجری

اشاره

در آغاز سده چهارم هجری،حکومت آل بویِه ⁽¹⁾

زادگاه دولتْ‌مردانِ آل بویه،منطقه دیلم ایران (در گیلان امروز) بود.این منطقه و مناطق پیرامونی آن،چون طبرستان،از گذشته جزو مناطق شیعه‌نشین به شمار می‌آمدند،بویژه که مدّتی نیز حکومت علویان را تجربه کرده بودند.از این روست که آنان به«دیلمی»نیز مشهورند،همان گونه که به داشتن مذهب تشیّع،شهره اند.

در روز عاشورا و در معابر،فرا خواند ⁽¹⁾

مورّخان در رخدادهای سال 352 ق،آورده‌اند که در دهم محرّم این سال،معزّ الدوله دستور داد که مردم مغازه‌هایشان را ببندند و بازارها و داد و ستد را تعطیل کنند،نوحه سر دهند و لباس‌های پشمین بپوشند و زنان،با موی پریشان و صورت سیاه و گریبان چاک‌زده،نوحه‌کنان در شهر بچرخند و برای مصیبت امام حسین علیه السلام،بر صورتشان بزنند.مردم نیز چنین کردند و از آن جا که حاکم با آنان بود و جمعیت شیعه بسیار بود،اهل سنّت نتوانستند از آن جلوگیری کنند (الکامل فی التاریخ:ج 5 ص 331).

پس از فرمان معزّ الدوله،عزاداری در بغداد،به صورت آیینی رسمی در آمد که همه‌ساله،در هر کوی و برزن،با حضور شیعیان،انجام می‌گرفت. ⁽²⁾

در البدایة و النهایة (ج 8 ص 202) نیز آمده است:رافضی‌ها در دولت آل بویه،زیاده‌روی کردند و در حدود سال 400،در روز عاشورا در شهرهایی مانند بغداد،طبل‌ها به صدا در می‌آمد و در کوچه و بازار،خاکستر و کاه می‌پاشیدند و بر درِ مغازه‌ها پارچه سیاه می‌آویختند و مردم،اندوهناک و گریان،ظاهر می‌شدند و بسیاری از مردم برای همراهی و همدلی با حسین-که تشنه کشته شد-،آب نمی‌نوشیدند و زن‌ها صورت‌هایشان را باز می‌کردند و نوحه‌سرایی می‌نمودند و به سینه و صورت می‌کوبیدند و پابرهنه در کوچه و بازار راه می‌افتادند.

عزاداری در مصر

با استقرار دولت فاطمیان-چنان که گذشت-گروهی از شیعیان،در روز عاشورا بر مزار دو امام‌زاده آن دیار،یعنی امّ کلثوم و نفیسه،اقامه عزا می‌کردند که پس از مدّتی در داخل شهر قاهره و در مشهد الحسین علیه السلام،این جریان را ادامه دادند و در این حکومت،عزاداری،شکل حکومتی یافت و با تشریفات،انجام می‌شد که چگونگی آن،در منابع تاریخی آمده است.در این دولت،همچنین گاه بنا به دلایلی،عزاداری به

تعطیلی کشانده می‌شد؛امّا برپایی عزاداری‌ها تا سقوط فاطمیان ادامه یافت.

با آمدن ایّوبیان که تلاشی گسترده برای زدودن فرهنگ تشیّع به کار بستند،طبیعی بود که از اقامه عزا نیز جلوگیری شود.با این همه،در مناطق دور از مرکز (مانند:شام،حلب و شمال عراق)،شیعیان،حضور داشتند و از هر فرصتی برای فراز آوردن شعائر خود،از جمله برگزاری مجالس عزا،بهره می‌گرفتند.

مرحله پنجم:عزاداری در سده های ششم تا نهم هجری

سده ششم

مناطق شیعی ایران و عراق،سده ششم هجری را با ادامه حاکمیت سلجوقیان آغاز کردند.در این روزگار،هنوز فاطمیان شیعیِ اسماعیلی بر مصر حکم می‌راندند.سلجوقیان،با گذشت زمان،از سختگیری‌های خود کاستند و شیعیان،به تدریج و با دست یافتن به آزادی بیشتر،عزاداری عاشورا را علنی کردند.

در سده ششم هجری،گزارش عبد الجلیل رازی قزوینی در کتاب نقض،بسیار گویاست.رازی از یک سو،به شبهه‌ها پاسخ می‌گوید و از سوی دیگر،عزاداری اهل سنّت را در مناطق مختلف،گزارش می‌کند تا آن را جریانی طبیعی،انسانی و دینی نشان دهد.نیز از مجالس سوگواری دو واعظ معروف (علی بن حسین غزنوی و قطب الدین مظفّر امیر عبادی)،سخن به میان می‌آورد و این که تعزیت امام حسین علیه السلام،همه ساله در روز عاشورا،به بغدادْ تازه است،همراه با نوحه و فریاد. ⁽¹⁾

نقض:ص 370-373. [1]

سده هفتم

سده هفتم،همراه است با روی کار آمدن دولت خوارزم‌شاهی در شرق بلاد اسلام و احیای مجدّد خلافت عبّاسی که به هنگام حاکمیت آل بویه و سلجوقیان بر بغداد،جز اسمی از آن،باقی نبود.

بر پایه گزارش‌های موجود،اقامه عزاداری در این قرن،چونان قرن ششم است و

گاه گسترده‌تر.گزارشی از دهه‌های نیمه اوّل که هنوز مغولان بر بغداد چیره نشده بودند،نشانگر عزاداری و مقتل‌خوانی در پایتخت خلافت عبّاسی است.مستعصم عبّاسی،به سال 641 ق،از محتسب بغداد (جمال الدین عبد الرحمان ابن جوزی) خواست تا در عاشورا،مردمان را از مقتل‌خوانی باز دارد؛امّا به مقتل‌خوانی در کنار مرقد امام کاظم علیه السلام رخصت داد.

عماد الدین طبری (م ق 7 ق) نیز از اجتماع انبوه زائران در ایّام سوگواری امیر مؤمنان علیه السلام و امام حسین علیه السلام در مزار این دو امام،خبر می‌دهد. ⁽¹⁾

أسرار الإمامة:ص 244.

مولوی،شاعر بلندآوازه قرن هفتم،در مثنوی خود،به وجود عزاداری علنی در شهر حلب،اشاره دارد:

ناله و نوحه کنند اندر بُکا

شیعه،عاشورا،برای کربلا. ⁽²⁾

سیّد ابن طاووس،عالم گران‌قدر شیعی،از وجود عزاداری در دهه محرّم،سخن می‌گوید و از آن،دفاع می‌کند. ⁽³⁾افزون بر این،توصیه او به خواندن الملهوف در روز عاشورا،نشانگر وجود فرهنگ مقتل‌خوانی و سوگواری در دهه محرّم در روزگار وی،یعنی قرن هفتم دارد. ⁽⁴⁾

انسان باید در مجلس بنشیند،تا آنچه بر فرزندان سیّد انبیا-که درود خدای عزّوجلّ بر او و خاندانش باد-رخ داد،بخواند و مصیبت‌هایی را که با ریخته شدن خون آنان،تجدید شد و بدی‌ای که به آنان روا داشته شد،به یاد بیاورد و نوشته اللهوف علی قتلی الطفوف را بخواند (الإقبال:ج 3 ص 56 ).

در نیمه دوم سده هفتم هجری،مغولان به فرماندهی هلاکوخان،بر عراق چیره

شدند.از این رو،عالمانی باتدبیر،از قتل و غارت،جلوگیری کردند و از هلاکو خواستند بدانها امان داده،از آنها حراست کند.او نیز چنین کرد و بدین سان،شیعیان جنوب بغداد (مانند حلّه و کوفه و...) از فتنه رَهیدند.این‌چنین،شیعیان،با سقوط عبّاسیان،به آزادی‌هایی دست یافته بودند و از سوی دیگر،در دهه‌های پایانی این سده،یکی از جانشینان هلاکو به نام غازان‌خان،شیعه شد و در عمران کربلا کوشید و طبیعتاً زمینه علنی شدن برپایی شعائر،به وجود آمد و....

سده هشتم

در این سده،غازان‌خان-که حکومتش از سال 694 ق،شروع شده بود-گام‌هایی در گسترش گرایش‌های شیعی برداشت.پس از وی،برادرش سلطان محمّد خدابنده،به قدرت رسید و پس از مدّتی،شیعه شد و در ترویج و رسمی کردن آن،بسی تلاش کرد.بدین سان،با گرایش حاکمان مغول به تشیّع و رسمی شدن این مذهب،زمینه انجام گرفتن علنی عزاداری و فراز آوردن شعائر شیعی گسترش یافت.

سلسله جلایریان نیز-که در عراق به حکومت رسیدند و خواهرزاده‌های سلطان محمّد خدابنده بودند-گرایش شیعی داشتند و حکومت آنها تا سال 814 ق،ادامه یافت.ابن بطوطه (م 779 ق)،از مناطق:کربلا،حلّه،بحرین،قم،کاشان،ساوه و توس به عنوان شیعی متعصّب،یاد می‌کند. ⁽¹⁾

سفرنامه ابن بطوطه:ج 1 ص 116.

سده نهم هجری

سده نهم،با یورش‌های تیمور لنگ-که عراق و شام نیز از آن در امان نماندند-آغاز گشت.با مرگ تیمور و به حکومت رسیدن فرزندش شاهرخ،فضا دگرگون شد و او به ترویج فرهنگ و عمران آبادی‌ها روی آورد و در جهت بازسازی خرابی‌های پدر کوشید و همسرش،مسجد باشُکوه«گوهرشاد»را در کنار حرم امام رضا علیه السلام بنیاد نهاد.این اقدامات و رویکردها،حکایت از آن دارد که در آن زمان،آزادی‌های نسبی برای شیعیان در به جا آوردن شعائر،به وجود آمده است.

همچنین در این قرن،حکومت آق‌قویونلوها در غرب ایران،با درون‌مایه‌ای شیعی شکل گرفت که علی الظاهر،می‌بایست سنّت ریشه‌دار عزاداری در آن،ادامه یافته باشد.

مرحله ششم:عزاداری در سده های دهم و یازدهم (دوران حاکمیت صفویان)

با تاج‌گذاری شاه اسماعیل صفوی به سال 907 ق،در تبریز،تشیّع در ایران،رسمیت یافت و ترویج شعائر شیعی،از جمله اهداف مهمّ آن حکومت شد.

در این دوره،برپایی سوگواری،چهره علنی پیدا می‌کند و چونان قرن‌های چهارم و پنجم (روزگار آل بویه و فاطمیان)،شیعیان،این مراسم را در نهایتِ شُکوه،اجرا می‌کنند.چگونگی این مراسم در روزگار صفوی،در منابع بسیاری آمده است،از جمله در سفرنامه‌های اروپائیان و ایرانگردان که با نگرشی ریزبینانه و دقیق،وصف شده است.

شاهان صفوی،شخصاً به مراسم عزاداری محرّم،علاقه و گرایش ویژه‌ای داشتند،بِدان سان که حتّی در اردوهای نظامی،از آن،تن نمی‌زدند.محرّم سال 1013،شاه عبّاس،قلعه ایروان را محاصره کرد و در شب عاشورا،در اردوگاه نظامی،مراسم عزاداری برپا نمود.چنان شیون و فریادی از اردوگاه فراز آمد که ساکنان قلعه پنداشتند فرمان حمله شبانه،صادر شده و با گسیل پیکی،خود را تسلیم کردند.پیش‌تر از آن نیز او به سال 1011 ق،در هنگامه جنگ با سپاهیان ازبک،روز عاشورا در کنار«آب خطب»توقّف کرد و عزاداری امام حسین علیه السلام را برپا نمود.

در دربار صفویان،ایّام محرّم و روزهای عاشورا،روضة الشهدا خوانده می‌شد.افزون بر این،شاهان این سلسله در مراسم عمومی روز عاشورا،در میدان شهر،حضور می‌یافتند و گروه‌هایی عزادار از پیش دید آنها می‌گذشتند.آنان،لباس عزا به تن می‌کردند و املاکی برای برپایی مراسم عزاداری،وقف می‌نمودند.

مرحله هفتم:عزاداری پس از صفویان

حکومت صفوی،پس از دو قرن،به ضعف و انحطاط گرایید و در برابر هجوم اشرف افغان،دوام نیاورد و سقوط کرد و تلاش‌های اندک شاه تهماسب دوم نیز راه به جای نبرد؛امّا نادر با یورش بی‌امان،بر اوضاع،چیره شد و مناطق اشغالی را از افغانیان و دولت عثمانی،باز پس گرفت و تمامیت ارضی را به کشور ایران،باز گردانید.

نادر،از آغاز سلطنتش به انگیزه و یا بهانه وحدت و صلح،به تغییر فرهنگ دینی رایج در ایران پرداخت و از جمله،عزاداری امام حسین علیه السلام را ممنوع ساخت و این منبع را در منشور موسوم به بیانیّه مُغان آورد.میرزا محمّد خلیل مرعشی صفوی،از تلاش نادر برای زدودن تمام مَظاهر شعائر شیعی گزارش می‌دهد.

دولت نادر،چندان دوام نیاورد و پس از آن،دولت‌های دیگری (مانند:زندیه و قاجاریه) با گرایش‌های شیعی بر سر کار آمدند و شعائر شیعی،احیا شد و عزاداری ادامه یافت.پس از حاکمیت یافتن«قاجاریان»،عزاداری محرّم،گسترش یافت و بر کمیت و کیفیت آن،افزوده شد و شیوه‌های عزاداری،اوج گرفت و دولت‌مردان نیز در رواج آن کوشیدند و حتّی تکایا و هیئت‌های دولتی به راه انداختند.

جز ایران،در عراق و هند نیز عزاداری رواج یافت و شیعیان در نواحی مختلف جهان اسلام،به عزاداری می‌پرداختند؛امّا در ایران،پس از آن فراز،فرودی در پیش بود و با نفوذ استعمار انگلستان و حضور عنصر قلدر و بی‌باک و بی‌هویتی مانند رضاخان در رأس حاکمیت،ستیز با مظاهر دینی آغاز گردید و عزاداری،یکسر،منع شد.پس از خروج رضاخان از ایران،عزاداری به حالت عادی باز گشت و همچون سده‌های گذشته،رونق یافت.

در عراق نیز در روزگار حاکمیت صدام و سلطه حزب بعث،بویژه در سال‌های پایانی حاکمیت او،عزاداری شیعیان،با مشکل مواجه شد،که البتّه پس از سقوط او،حالت شور و هیجان پیشین،به عراق باز گشت.

آنچه تا بدین جا آوردیم،نگاهی بود بس گذرا،به سیر تاریخی عزاداری امام حسین علیه السلام در درازنای تاریخ.از نقش محرّم،عاشورا و عزاداری در دوران انقلاب اسلامی ایران و اثرگذاری شگفت آن در بیداری و پیروزی مردم این سرزمین،سخنی به میان نیاوردیم که داستانی بلند و شایان توجّه دارد و این مجال را فُسحت آن مقال نیست.

بخش دوم:پیشگویی دربارۀ شهادت امام حسین علیه السلام

اشاره

فصل یکم:خبردادن خدای سبحان از شهادت امام حسین علیه السلام

فصل دوم:پیشگویی پیامبر در باره شهادت امام حسین علیه السلام

فصل سوم:پیشگویی امیر مؤمنان علیه السلام درباره شهادت امام حسین علیه السلام

فصل چهارم:پیشگویی‌های دیگر در باره شهادت امام حسین علیه السلام

فصل یکم:خبردادن خدای سبحان از شهادت امام حسین علیه السلام

1/1 سَرور شهیدان،از آغاز تاریخ تا پایان آن

1.کامل الزیارات -به نقل از ابن ابی یعفور،از امام صادق علیه السلام-:پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در خانه فاطمه علیها السلام،و حسین علیه السلام در دامانش بود که ناگهان گریست و به سجده افتاد و سپس فرمود:«ای فاطمه! ای دختر محمّد! اکنون و در این خانه تو،[فرستاده خدای ]والای والایان به بهترین صورت و نیکوترین هیئت برایم جلوه‌گر شد و [از طرف خداوند ]به من گفت:"ای محمّد! آیا حسین را دوست می‌داری؟".

گفتم:آری،ای خدای من! [حسین،] نور چشم و دسته گل و میوه دل و تخم چشمان من است.

سپس [آن فرستاده] در حالی که دستش را بر سر حسین علیه السلام نهاده بود، ⁽¹⁾

علّامه مجلسی می‌گوید:مُراد از والای والایان (العلیّ الأعلی) جبرئیل علیه السلام است و«جلوه‌گر شدن»،کنایه از نهایت تجلّیِ علمی است و«نیکویی صورت»،کنایه از تجلّی صفات کمال خداوند متعال برای اوست و«دست نهادن»،کنایه از سرازیر کردن رحمت است.

هان که او سَرور شهیدان اوّلین و آخرین در دنیا و آخرت،و سَرور جوانان بهشتی از میان همه مردم است،و پدرش از او هم برتر و بهتر است.به او سلام برسان و بشارتش ده که پرچم هدایت،و چراغ راه اولیای من،و نگاهبان و دیده‌بان من بر خلق من،و نگه‌دارنده علم من،و حجّت من بر آسمانیان و زمینیان و ثَقَلین،یعنی جن و انس است"». ⁽¹⁾

بَینَما رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله فی مَنزِلِ فاطِمَةَ علیها السلام وَالحُسَینُ علیه السلام فی حِجرِهِ،إذ بَکی وخَرَّ ساجِداً،ثُمَّ قالَ:یا فاطِمَةُ یا بِنتَ مُحَمَّدٍ،إنَّ العَلِیَّ الأَعلی تَراءی لی فی بَیتِکِ هذا،فی ساعَتی هذِهِ،فی أحسَنِ صورَةٍ وأهیَأِ هَیئَةٍ،فَقالَ لی:

یا مُحَمَّدُ،أتُحِبُّ الحُسَینَ؟قُلتُ:نَعَم یا رَبِّ،قُرَّةُ عَینی ورَیحانَتی،وثَمَرَةُ فُؤادی،وجِلدَةُ ما بَینَ عَینَیَّ.

فَقالَ لی:یا مُحَمَّدُ-ووَضَعَ یَدَهُ عَلی رَأسِ الحُسَینِ-بورِکَ مِن مَولودٍ،عَلَیهِ بَرَکاتی وصَلَواتی ورَحمَتی ورِضوانی؛ونَقِمَتی ولَعنَتی وسَخَطی وعَذابی وخِزیی ونَکالی عَلی مَن قَتَلَهُ وناصَبَهُ وناواهُ ونازَعَهُ.

أما إنَّهُ سَیِّدُ الشُّهَداءِ مِنَ الأَوَّلینَ وَالآخِرینَ فِی الدُّنیا وَالآخِرَةِ،وسَیِّدُ شَبابِ أهلِ الجَنَّةِ مِنَ الخَلقِ أجمَعینَ،وأبوه أفضَلُ مِنهُ وخَیرٌ،فَأَقرِئهُ السَّلامَ،وبَشِّرهُ بِأَنَّهُ رایَةُ الهُدی،ومَنارُ أولِیائی،وحَفیظی وشَهیدی عَلی خَلقی،وخازِنُ عِلمی،وحُجَّتی عَلی أهلِ السَّماواتِ،وأهلِ الأَرَضینَ،وَالثَّقَلَینِ الجِنِّ وَالإِنسِ 1 (کامل الزیارات:ص 147 ح 174، [1]بحار الأنوار:ج 44 ص 238 ح 29). [2]

2/1 او را در محاصره می کُشند و فرزندان و همراهانش را نیز می کُشند

2.کامل الزیارات -به نقل از حمّاد بن عثمان،از امام صادق علیه السلام-:شبی که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را به آسمان بردند،به او گفته شد:خداوند-تبارک و تعالی-تو را در سه چیز می‌آزماید تا شکیبایی‌ات را ببیند....

[گفته شد:] و سومین چیز،[صبر بر] کشتارهایی است که خاندانت پس از تو با آن رو به رو می‌شوند.برادرت علی،از امّتت دشنام و زورگویی و سرزنش و ناکامی و انکار و ستم می‌بیند و در پایان هم کشته می‌شود.

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله گفت:«ای خدای من! پذیرفتم و خشنود شدم و توفیق و صبر،از توست».

[گفته شد:] و دخترت،بر او ستم می‌شود و محروم می‌گردد و حقّی را که تو برایش قرار داده‌ای،از او غاصبانه می‌گیرند....

[گفته شد:] و فاطمه از برادرت (علی)،دو پسر دارد که یکی از آن دو را به نیرنگ و خیانت می‌کشند و اموالش را به غارت می‌برند و نیزه‌اش می‌زنند و اینها را امّتت انجام می‌دهند.

پیامبر گفت:«ای خدای من! پذیرفتم و تسلیم هستم.ما از آنِ خداییم و به سوی او باز می‌گردیم و توفیق و صبر،از توست».

[گفته شد:] و امّتت پسر دیگر فاطمه را به جهاد می‌خوانند و آن گاه او را محاصره می‌کنند و می‌کشند و فرزندان و هر کس از خاندانش را که همراه اوست،می‌کشند و حرمش را غارت می‌کنند.او از من کمک می‌جوید؛امّا قضای حتمی من،در شهادت او و همراهیان اوست و کشته شدنش حجّت بر همه ساکنان سراسر زمین است.آسمانیان و زمینیان از سر بی‌تابی بر او می‌گریند و نیز فرشتگانی که به یاری‌اش نرسیده‌اند.سپس از صُلب او،پسری می‌آید که با او تو را یاری می‌دهم و مثالِ (تصویر) او نزد من زیر عرش است.... ⁽¹⁾

لَمّا اسرِیَ بِالنَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله إلَی السَّماءِ قیلَ لَهُ:إنَّ اللَّهَ تَبارَکَ وتَعالی یَختَبِرُکَ فی ثَلاثٍ لِیَنظُرَ کَیفَ صَبرُکَ....

وأمَّا الثّالِثَةُ:فَما یَلقی أهلُ بَیتِکَ مِن بَعدِکَ مِنَ القَتلِ،أمّا أخوکَ عَلِیٌّ فَیَلقی مِن امَّتِکَ الشَّتمَ وَالتَّعنیفَ وَالتَّوبیخَ وَالحِرمانَ وَالجَحدَ وَالظُّلمَ،وآخِرُ ذلِکَ القَتلُ.

فَقالَ:یا رَبِّ،قَبِلتُ ورَضیتُ،ومِنکَ التَّوفیقُ وَالصَّبرُ.

وأمَّا ابنَتُکَ فَتُظلَمُ وتُحرَمُ،ویُؤخَذُ حَقُّها غَصباً الَّذی تَجعَلُهُ لَها....

ویَکونُ لَها مِن أخیکَ ابنانِ،یُقتَلُ أحَدُهُما غَدراً ویُسلَبُ ویُطعَنُ،تَفعَلُ بِهِ ذلِکَ امَّتُکَ.

قالَ:یا رَبِّ،قَبِلتُ وسَلَّمتُ،إنّا للَّهِ‌ِ وإنّا إلَیهِ راجِعونَ،ومِنکَ التَّوفیقُ وَالصَّبرُ.

وأمَّا ابنُهَا الآخَرُ فَتَدعوهُ امَّتُکَ لِلجِهادِ،ثُمَّ یَقتُلونَهُ صَبراً،ویَقتُلونَ وُلدَهُ ومَن مَعَهُ مِن أهلِ بَیتِهِ،ثُمَّ یَسلُبونَ حَرَمَهُ،فَیَستَعینُ بی وقَد مَضَی القَضاءُ مِنّی فیهِ بِالشَّهادَةِ لَهُ ولِمَن مَعَهُ،ویَکونُ قَتلُهُ حُجَّةً عَلی مَن بَینَ قُطرَیها،فَیَبکیهِ أهلُ السَّماواتِ وأهلُ الأَرَضینَ جَزَعاً عَلَیهِ،وتَبکیهِ مَلائِکَةٌ لَم یُدرِکوا نُصرَتَهُ.

ثُمَّ اخرِجُ مِن صُلبِهِ ذَکَراً،بِهِ أنصُرُکَ،وإنَّ شَبَحَهُ عِندی تَحتَ العَرشِ...2 (کامل الزیارات:ص 548 ح 840، [1]بحار الأنوار:ج 28 ص 61 ح 24). [2]

3/1 خاکی که بر آن،شهید می شود

3.الأمالی،طوسی -به نقل از سَدیر،از امام باقر علیه السلام-:جبرئیل آمد و خاکی را که حسین علیه السلام بر آن شهید می‌شود،برای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آورد.آن خاک،نزد ماست. ⁽¹⁾

إنَّ جَبرَئیلَ علیه السلام جاءَ إلَی النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله بِالتُّربَةِ الَّتی یُقتَلُ عَلَیهَا الحُسَینُ علیه السلام،قالَ أبو جَعفَرٍ علیه السلام:فَهِیَ عِندَنا 3 (الأمالی،طوسی:ص 316 ح 640، [1]بحار الأنوار:ج 45 ص 231 ح 2). [2]

4/1 شهادت او،نوشته شده (حتمی) است

4.تاریخ دمشق -به نقل از محمّد بن صالح-:پیامبر صلی اللَّه علیه و آله هنگامی که جبرئیل علیه السلام به او خبر داد که امّتش به زودی حسین بن علی علیه السلام را می‌کشند،فرمود:«ای جبرئیل! آیا در باره آن [با خداوند،]گفتگو نکنم؟».

گفت:نه؛زیرا موضوعی (رُخدادی) است که خداوند،آن را نوشته [و حتمی ساخته] است. ⁽²⁾

5/1 دعوت به شکیبایی

5.کامل الزیارات -به نقل از سعید بن یسار،یا غیر او-:شنیدم که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:«هنگامی که جبرئیل،خبر شهادت حسین علیه السلام را بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرود آورد،پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دست علی علیه السلام را گرفت و مدّتی طولانی از روز را با او خلوت کرد و گریه بر آنها غلبه

کرد و جدا نگشتند تا آن که جبرئیل-یا فرمود:فرستاده خدای جهانیان-بر آنها فرود آمد و به آن دو گفت:خدایتان سلام می‌رساند و می‌فرماید:"تصمیم حتمی من،شکیب ورزیدن شماست".پس آن دو،شکیب ورزیدند». ⁽¹⁾

سَمِعتُ أبا عَبدِ اللَّهِ [الصّادِقَ] علیه السلام یَقولُ:لَمّا أن هَبَطَ جَبرَئیلُ علیه السلام عَلی رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله بِقَتلِ الحُسَینِ علیه السلام،أخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ علیه السلام،فَخَلا بِهِ مَلِیّاً مِنَ النَّهارِ،فَغَلَبَتهُمَا العَبرَةُ،فَلَم یَتَفَرَّقا حَتّی هَبَطَ عَلَیهِما جَبرَئیلُ علیه السلام-أو قالَ:رَسولُ رَبِّ العالَمینَ-فَقالَ لَهُما:رَبُّکُما یُقرِئُکُمَا السَّلامَ،ویَقولُ:قَد عَزَمتُ عَلَیکُما لَمّا صَبَرتُما،قالَ:فَصَبَرا 5 (کامل الزیارات:ص 121 ح 132، [1]بحار الأنوار:ج 44 ص 231 ح 15). [2]

فصل دوم:پیشگویی پیامبر در باره شهادت امام حسین علیه السلام

1/2 پیشگویی درباره شهادت او،هنگام تولّدش

6.الأمالی،صدوق -به نقل از صفیّه دختر عبد المطّلب-:هنگامی که حسین علیه السلام از شکم مادرش زاده شد،او را به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دادم و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله زبانش را در دهان او نهاد و حسین علیه السلام زبان پیامبر خدا را مکید و من گمان می‌کردم که پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله جز شیر یا عسل به او نخوراند.

حسین علیه السلام بول کرد و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله میان چشمانش را بوسید.سپس او را به من داد و در حالی که می‌گریست،فرمود:«ای پسرکم! خدا کسانی را که کشنده تو هستند،بکشد!»و سه بار،این را فرمود.

گفتم:پدر و مادرم به فدایت! چه کسی او را می‌کشد؟

فرمود:«بازماندگان دسته متجاوز،از بنی امیّه.خدا آنان را لعنت کند!». ⁽¹⁾

لَمّا سَقَطَ الحُسَینُ علیه السلام مِن بَطنِ امِّهِ،فَدَفَعتُهُ إلَی النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله،فَوَضَعَ النَّبِیُّ لِسانَهُ فی فیهِ،وأقبَلَ الحُسَینُ علیه السلام عَلی لِسانِ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله یَمُصُّهُ،فَما کُنتُ أحسَبُ رَسولَ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله یَغذوهُ إلّا لَبَناً أو عَسَلاً.

قالَت:فَبالَ الحُسَینُ علیه السلام،فَقَبَّلَ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله بَینَ عَینَیهِ،ثُمَّ دَفَعَهُ إلَیَّ وهُوَ یَبکی،ویَقولُ:لَعَنَ اللَّهُ قَوماً هُم قاتِلوکَ یا بُنَیَّ.یَقولُها ثَلاثاً.

قالَت:فَقُلتُ:فِداکَ أبی واُمّی،ومَن یَقتُلُهُ؟قالَ:بَقِیَّةُ الفِئَةِ الباغِیَةِ مِن بَنی امَیَّةَ،لَعَنَهُمُ اللَّهُ ! 6 (الأمالی،صدوق:ص 199 ح 212، [1]روضة الواعظین:ص 172). [2]

2/2 پیشگویی درباره شهادتش،در یک سالگی او

7.الملهوف: هنگامی که امام حسین علیه السلام یک سالش تمام شد،دوازده فرشته بر پیامبر خدا فرود آمدند...که صورتشان [برافروخته و] قرمز و چشمانشان گریان بود و بال‌های خود را گسترده بودند و می‌گفتند:ای محمّد! به زودی بر سر حسین،فرزند فاطمه،آن خواهد آمد که قابیل بر سر هابیل آورد و پاداش هابیل را به او خواهند داد و مانند گناه و مجازات قابیل بر سر قاتل او خواهد آمد.

و در آسمان‌ها،فرشته مقرّبی نمی‌مانَد،جز آن که همگی بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرود می‌آیند و به او سلام می‌کنند و عزای حسین علیه السلام را به او تسلیت می‌گویند و پاداش اعطایی به حسین علیه السلام را به او خبر می‌دهند و تربت او را به وی عرضه می‌کنند و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله می‌فرماید:«خدایا! هر کس او را وا گذاشت،وا بگذارش و هر کس او را کشت،بکُشش و از آنچه می‌طلبد،بی‌بهره‌اش بگذار». ⁽¹⁾

لَمّا أتَت عَلَی الحُسَینِ علیه السلام مِن مَولِدِهِ سَنَةٌ کامِلَةٌ هَبَطَ عَلی رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله اثنا عَشَرَ مَلَکاً...مُحمَرَّةً وُجوهُهُم،باکِیَةً عُیونُهُم،قَد نَشَروا أجنِحَتَهُم وهُم یَقولونَ،یا مُحَمَّدُ سَیَنزِلُ بِوَلَدِکَ الحُسَینِ بنِ فاطِمَةَ ما نَزَلَ بِهابیلَ مِن قابیلَ،وسَیُعطی مِثلَ أجرِ هابیلَ،ویُحمَلُ عَلی قاتِلِهِ مِثلُ وِزرِ قابیلَ.

ولَم یَبقَ فِی السَّماواتِ مَلَکٌ مُقَرَّبٌ إلّا ونَزَلَ إلَی النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله کُلٌّ یُقرِئُهُ السَّلامَ،ویُعَزّیهِ فِی الحُسَینِ علیه السلام،ویُخبِرُهُ بِثَوابِ ما یُعطی،ویَعرِضُ عَلَیهِ تُربَتَهُ،وَالنَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله یَقولُ:اللَّهُمَّ اخذُل مَن خَذَلَهُ،وَاقتُل مَن قَتَلَهُ،ولا تُمَتِّعهُ بِما طَلَبَهُ ! 7 (الملهوف:ص 92،مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 163). [1]

3/2 پیشگویی درباره شهادتش،در دو سالگی او

8.الفتوح -به نقل از مِسوَر بن مَخرَمه-:هنگامی که حسین علیه السلام دو سالش کامل شد،پیامبر صلی اللَّه علیه و آله عازم یکی از سفرهایش شد و در جایی از راه ایستاد و کلمه استرجاع (إنّا للَّه و

إنّا إلیه راجعون) بر زبان راند و چشمانش اشکبار شد و چون علّت را پرسیدند،فرمود:«این،جبرئیل است که از سرزمین کنار فرات به نام کربلا برایم خبر آورده که فرزندم حسین،پسر فاطمه،در آن جا کشته می‌شود».

گفته شد:ای پیامبر خدا! چه کسی او را می‌کشد؟

فرمود:«مردی به نام یزید،که خدا به عمرش برکت ندهد! گویی جایگاه به خاک افتادن و به خاک سپردنش را و سرش را که به هدیه آورده‌اند،می‌بینم.به خدا سوگند،هیچ کس به سر فرزندم حسین نمی‌نگرد و شادی نمی‌کند،جز آن که خداوند،دل و زبانش را دوگونه می‌کند».

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از آن سفر،اندوهناک باز گشت و سپس از منبر،بالا رفت و خطبه خواند و اندرز داد،در حالی که حسین علیه السلام و حسن علیه السلام،پیش رویش بودند.

هنگامی که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از خطبه‌اش فارغ شد،دست راستش را بر سر حسن علیه السلام و دست چپش را بر سر حسین علیه السلام نهاد و آن گاه سرش را به سوی آسمان بالا برد و گفت:«خدایا! من،محمّد،بنده و پیامبرت هستم و این دو،پاکان خاندانم و برگزیدگان نسل و تبارم‌اند و کسانی هستند که به جای خود در میان امّتم می‌نهم.خدایا! جبرئیل به من خبر داده که این فرزندم،کشته و وانهاده می‌شود.خدایا! به خاطر کشته شدنش،برکتش بده و او را از سَروران شهیدان قرار ده،که تو بر هر کاری توانایی.خدایا! کشنده و واگذارنده او را برکت نده!».

مردم در مسجد،صدا به گریه بلند کردند.پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«آیا می‌گریید و او را یاری نمی‌دهید؟! خدایا! تو خود،ولی و یاور او باش».

ابن عبّاس می‌گوید:سپس پیامبر صلی اللَّه علیه و آله با رنگی دگرگون و سرخ و برافروخته باز گشت و در حالی که از چشمانش اشک می‌ریخت،خطبه‌ای رسا و کوتاه خواند. ⁽¹⁾

لَمّا أتَت عَلَی الحُسَینِ علیه السلام مِن مَولِدِهِ سَنَتانِ کامِلَتانِ،خَرَجَ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله فی سَفَرٍ لَهُ،فَلَمّا کانَ فی بَعضِ الطَّریقِ وَقَفَ،فَاستَرجَعَ ودَمَعَت عَیناهُ،فَسُئِلَ عَن ذلِکَ،فَقالَ:هذا جَبرَئیلُ علیه السلام یُخبِرُنی عَن أرضٍ بِشاطِیِ الفُراتِ،یُقالُ لَها کَربَلاءُ،یُقتَلُ بِها وَلَدِیَ الحُسَینُ ابنُ فاطِمَةَ.

فَقیلَ:مَن یَقتُلُهُ-یا رَسولَ اللَّهِ-؟فَقالَ:رَجُلٌ یُقالُ لَهُ:یَزیدُ،لا بارَکَ اللَّهُ لَهُ فی نَفسِهِ ! وکَأَنّی أنظُرُ إلی مَصرَعِهِ ومَدفَنِهِ بِها،وقَد اهدِیَ بِرَأسِهِ،و وَاللَّهِ،ما یَنظُرُ أحَدٌ إلی رَأسِ وَلَدِیَ الحُسَینِ فَیَفرَحُ،إلّا خالَفَ اللَّهُ بَینَ قَلبِهِ ولِسانِهِ.

قالَ:ثُمَّ رَجَعَ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله مِن سَفَرِهِ ذلِکَ مَغموماً،ثُمَّ صَعِدَ المِنبَرَ،فَخَطَبَ ووَعَظَ،وَالحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام بَینَ یَدَیهِ مَعَ الحَسَنِ علیه السلام.

قالَ:فَلَمّا فَرَغَ مِن خُطبَتِهِ،وَضَعَ یَدَهُ الیُمنی عَلی رَأسِ الحَسَنِ علیه السلام،وَالیُسری عَلی رَأسِ الحُسَینِ علیه السلام،ثُمَّ رَفَعَ رَأسَهُ الَی السَّماءِ،فَقالَ:

اللَّهُمَّ إنّی مُحَمَّدٌ عَبدُکَ ونَبِیُّکَ،وهذانِ أطایِبُ عِترَتی،وخِیارُ ذُرِّیَّتی وأرومَتی،ومَن اخَلِّفُهُم فی امَّتی،اللَّهُمَّ وقَد أخبَرَنی جِبریلُ بِأَنَّ وَلَدی هذا مَقتولٌ مَخذولٌ،اللَّهُمَّ فَبارِک لَهُ فی قَتلِهِ،وَاجعَلهُ مِن ساداتِ الشُّهَداءِ،إنَّکَ عَلی کُلِّ شَیءٍ قَدیرٌ،اللَّهُمَّ ولا تُبارِک فی قاتِلِهِ وخاذِلِهِ !

قالَ:وضَجَّ النّاسُ فِی المَسجِدِ بِالبُکاءِ.

فَقالَ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله:أتَبکونَ ولا تَنصُرونَهُ؟اللَّهُمَّ فَکُن أنتَ لَهُ وَلِیّاً وناصِراً.

قالَ ابنُ عَبّاسٍ:ثُمَّ رَجَعَ وهُوَ مُتَغَیِّرُ اللَّونِ،مُحمَرُّ الوَجهِ،فَخَطَبَ خُطبَةً بَلیغَةً موجَزَةً وعَیناهُ یَهمِلانِ دُموعاً 8 (الفتوح:ج 4 ص 325؛ [1]الملهوف:ص 93).

4/2 پیشگویی درباره شهادت او،نزدیک وفاتش

9.الفتوح -به نقل از ابن عبّاس-:نزد پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-که در حال احتضار بود-حاضر شدم.حسین بن علی علیه السلام را به سینه‌اش چسبانده بود و می‌فرمود:«این،از پاکان تبار من و نورهای خاندان و برگزیدگان نسل من است.خدا به کسی که او را پس از من محافظت نمی‌کند،برکت ندهد!».

سپس پیامبر صلی اللَّه علیه و آله لختی بیهوش شد و به هوش آمد و فرمود:«ای حسین! روز قیامت،میان من و قاتل تو در پیشگاه خدا،ایستادن و طرح دعوایی است و من خشنودم که خداوند،مرا مدّعی قاتل تو در روز قیامت قرار داده است». ⁽¹⁾

إنّی حَضَرتُ رَسولَ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله وهُوَ فِی السِّیاقِ،وقَد ضَمَّ الحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ علیه السلام إلی صَدرِهِ،وهُوَ یَقولُ:هذا مِن أطائِبِ أرومَتی،وأنوارِ عِترَتی،وخِیارِ ذُرِّیَّتی،لا بارَکَ اللَّهُ فیمَن لا یَحفَظُهُ بَعدی.

قالَ ابنُ عَبّاسٍ:ثُمَّ اغمِیَ عَلَی النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله ساعَةً،ثُمَّ أفاقَ،وقالَ:

یا حُسَینُ،إنَّ لی ولِقاتِلِکَ یَومَ القِیامَةِ مَقاماً بَینَ یَدَی رَبّی،وخُصومَةً،وقَد طابَت نَفسی؛إذ جَعَلَنِیَ اللَّهُ خَصیماً لِمَن قَتَلَکَ یَومَ القِیامَةِ 9 (الفتوح:ج 4 ص 350). [1]

10.الأمالی،صدوق -به نقل از ابن عبّاس-:پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله در آن بیماری [منجر به فوتش ]می‌فرمود:«محبوبم را برایم بیاورید»و مردان را یک به یک برایش فرا می‌خواندند؛امّا پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از آنها روی می‌گرداند.به فاطمه علیها السلام گفتند:کسی را به سوی علی روانه کن که به نظر ما مقصودش کسی غیر از علی نیست.

فاطمه علیها السلام به سوی علی علیه السلام فرستاد و چون علی علیه السلام آمد،پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله چشمانش را گشود و صورتش [ از خوش‌حالی ]شکفته شد.سپس فرمود:«علی! نزدیک بیا.علی! نزدیک بیا»و پیوسته او را نزدیک کرد تا دستش را گرفت و بر بالینش نشاند و سپس از هوش رفت.

حسن و حسین علیهما السلام صیحه‌زنان و گریان آمدند و خود را بر روی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله انداختند و علی علیه السلام خواست آنان را دور کند که پیامبر خدا به هوش آمد و فرمود:«ای علی! بگذار من آنها را ببویم و آنها نیز مرا ببویند و من از آنها توشه بگیرم و آنان نیز از من توشه بگیرند.بدان که پس از من،به این دو،ستم می‌شود و به ستم،کشته می‌شوند.لعنت خدا بر ستمکار به ایشان!»و سه بار این را فرمود. ⁽¹⁾

إنَّ رَسولَ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله فی ذلِکَ المَرَضِ کانَ یَقولُ:اُدعوا لی حَبیبی،فَجَعَلَ یُدعی لَهُ رَجُلٌ بَعدَ رَجُلٍ،فَیَعرِضُ عَنهُ،فَقیلَ لِفاطِمَةَ علیها السلام:اِمضی إلی عَلِیٍّ علیه السلام،فَما نَری رَسولَ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله یُریدُ غَیرَ عَلِیٍّ علیه السلام،فَبَعَثَت فاطِمَةُ علیها السلام إلی عَلِیٍّ علیه السلام،فَلَمّا دَخَلَ فَتَحَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله عَینَیهِ،وتَهَلَّلَ وَجهُهُ.

ثُمَّ قالَ:إلَیَّ یا عَلِیُّ،إلَیَّ یا عَلِیُّ،فَما زالَ صلی اللَّه علیه و آله یُدنیهِ حَتّی أخَذَهُ بِیَدِهِ،وأجلَسَهُ عِندَ رَأسِهِ،ثُمَّ اغمِیَ عَلَیهِ،فَجاءَ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهما السلام یَصیحانِ ویَبکِیانِ،حَتّی وَقَعا عَلی رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله،فَأَرادَ عَلِیٌّ علیه السلام أن یُنَحِّیَهُما عَنهُ،فَأَفاقَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله.

ثُمَّ قالَ:یا عَلِیُّ،دَعنی أشُمُّهُما ویَشُمّانّی،وأتَزَوَّدُ مِنهُما ویَتَزَوَّدانِ مِنّی،أما إنَّهُما سَیُظلَمانِ بَعدی،ویُقتَلانِ ظُلماً،فَلَعنَةُ اللَّهِ عَلی مَن یَظلِمُهُما،یَقولُ ذلِکَ ثَلاثاً 10 (الأمالی،صدوق:ص 736 ح 1004، [1]روضة الواعظین:ص 86). [2]

5/2 خبر دادن به فاطمه علیها السلام از شهادت او

11.فضل زیارة الحسین علیه السلام -به نقل از حسن بن زید،از امام صادق،از پدرش علیهما السلام،از امّ سلمه-:پیامبر صلی اللَّه علیه و آله،فاطمه علیها السلام را از کشته شدن حسین علیه السلام باخبر کرد.فاطمه علیها السلام گریست.پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«ای فاطمه! صبر کن و تسلیم باش».

گفت:صبر کردم و تسلیم گشتم،ای پیامبر خدا! کشتن او کجا اتّفاق می‌افتد؟

فرمود:«در سرزمینی به نام کربلا و دور از اهل و عشیره کشته می‌شود و-ای فاطمه-گروهی او را زیارت می‌کنند». ⁽¹⁾

أخبَرَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله فاطِمَةَ علیها السلام بِقَتلِ الحُسَینِ علیه السلام،فَبَکَت،فَقالَ:

یا فاطِمَةُ،اصبِری وسَلِّمی،قالَت:صَبَرتُ وسَلَّمتُ یا رَسولَ اللَّهِ،فَأَینَ یَکونُ قَتلُهُ؟قالَ:یُقتَلُ بِأَرضٍ یُقالُ لَها کَربَلاءُ،فی غُربَةٍ مِنَ الأَهلِ وَالعَشیرَةِ،یَزورهُ-یا فاطِمَةُ قَومٌ 11 (فضل زیارة الحسین علیه السلام:ص 34). [1]

6/2 خبر دادن به امّ سلمه از شهادت او

12.تاریخ دمشق -به نقل از داوود-:اُمّ سلمه گفت:حسین علیه السلام بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در آمد و پیامبر خدا بی‌تاب شد.اُمّ سلمه گفت:ای پیامبر خدا! چه شده است؟

فرمود:«جبرئیل به من خبر داد که این پسرم کشته می‌شود و خشم خدا بر کسی که او را می‌کشد،شدّت می‌گیرد». ⁽²⁾

13.الإرشاد -به نقل از امّ سلمه-:روزی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نشسته و حسین علیه السلام را در دامان خود نشانده بود که اشک از چشمانش سرازیر شد.گفتم:ای پیامبر خدا! چرا شما را گریان می‌بینم،فدایت شوم؟

فرمود:«جبرئیل نزد من آمد و مرا به خاطر پسرم حسین،تسلیت داد و به من خبر داد که گروهی از امّتم او را می‌کشند.خدا شفاعتم را نصیب آنان نکند!». ⁽¹⁾

بَینا رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله ذاتَ یَومٍ جالِسٌ وَالحُسَینُ علیه السلام جالِسٌ فی حِجرِهِ،إذ هَمَلَت عَیناهُ بِالدُّموعِ،فَقُلتُ لَهُ:یا رَسولَ اللَّهِ،ما لی أراکَ تَبکی جُعِلتُ فِداکَ؟

فَقالَ:جاءَنی جَبرَئیلُ علیه السلام فَعَزّانی بِابنِیَ الحُسَینِ،وأخبَرَنی أنَّ طائِفَةً مِن امَّتی تَقتُلُهُ،لا أنالَهُمُ اللَّهُ شَفاعَتی 13 (الإرشاد:ج 2 ص 130، [1]کشف الغمّة:ج 2 ص 219). [2]

7/2 خبر دادن به عایشه از شهادت او

14.الأمالی،طوسی -به نقل از حسین بن ابی غندر،از یکی از راویان شیعه،از امام صادق علیه السلام-:روزی حسین علیه السلام در دامان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بود و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله با او بازی می‌کرد و او را می‌خنداند.عایشه گفت:ای پیامبر خدا! چه قدر از این بچّه خوشت می‌آید!

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به او فرمود:«وای بر تو،وای بر تو! چگونه او را دوست نداشته باشم و از او خوشم نیاید،در حالی که میوه دلم و روشنی چشم من است؟! هان که امّتم او را به زودی می‌کشند و هر کس او را پس از وفاتش زیارت کند،خداوند،حجّی را [برابر یکی] از حج‌های من،برایش می‌نویسد». ⁽²⁾

فَقالَ لَها:وَیلَکِ وَیلَکِ ! وکَیفَ لا احِبُّهُ ولا اعجَبُ بِهِ،وهُوَ ثَمَرَةُ فُؤادی،وقُرَّةُ عَینی ! أما إنَّ امَّتی سَتَقتُلُهُ؛فَمَن زارَهُ بَعدَ وَفاتِهِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَجَّةً مِن حِجَجی 14 (الأمالی،طوسی:ص 668 ح 1401، [3]کامل الزیارات:ص 144 ح 169). [4]

8/2 پیشگویی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله درباره تاریخ شهادت او

15.المعجم الکبیر- به نقل از امّ سلمه-:پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«حسین بن علی،شصت سال پس از هجرت من،کشته می‌شود». ⁽³⁾

16.المعجم الکبیر- به نقل از سعد بن طریف،از امام باقر علیه السلام،از امّ سلمه-:پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«حسین کشته می‌شود،هنگامی که محاسنش را سپیدی می‌گیرد». ⁽¹⁾

یُقتَلُ الحُسَینُ حینَ یَعلوهُ القَتیرُ 16 (المعجم الکبیر:ج 3 ص 105 ح 2808،الأمالی،شجری:ج 1 ص 184).

9/2 پیشگویی درباره مکان شهادت او

الف-سرزمین کربلا

17.فضائل الصحابة،ابن حنبل -به نقل از امّ سلمه-:جبرئیل نزد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بود و حسین علیه السلام‌نیز با من بود که گریست و من رهایش کردم تا به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نزدیک شد.جبرئیل گفت:ای محمّد! آیا او را دوست می‌داری؟

فرمود:«آری».

گفت:امّت تو،به زودی،او را می‌کشند و اگر بخواهی،خاک سرزمینی را که در آن کشته می‌شود،به تو نشان می‌دهم.

و به او نشان داد.سرزمینی بود به نام کربلا. ⁽²⁾

فَقالَ:نَعَم،فَقالَ:إنَّ امَّتَکَ سَتَقتُلُهُ،وإن شِئتَ أرَیتُکَ مِن تُربَةِ الأَرضِ الَّتی یُقتَلُ بِها،فَأَراهُ إیّاهُ،فَإِذَا الأَرضُ یُقالُ لَها:کَربَلاءُ 17 (فضائل الصحابة،ابن حنبل:ج 2 ص 782 ح 1391، [1]تاریخ دمشق:ج 14 ص 193 ح 3530).

18.تاریخ دمشق -به نقل از جُمهان-:جبرئیل،خاکی از خاک‌های سرزمینی را که حسین علیه السلام در آن کشته شد،برای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آورد.گفته شد که نام آن،کربلاست.پس پیامبر فرمود:کرب ⁽³⁾و بلا. ⁽⁴⁾

19.المعجم الکبیر -به نقل از امّ سلمه-:روزی پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله در خانه‌ام نشسته بود که فرمود:«کسی بر من وارد نشود».

من درنگ کردم،که حسین علیه السلام وارد شد و صدای گریه پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را شنیدم.سرک کشیدم.دیدم حسین علیه السلام در دامان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله است و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله گریه‌کنان،دست بر پیشانی خود می‌کشد.گفتم:به خدا سوگند،نفهمیدم کِی داخل شد!

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«جبرئیل با ما در اتاق بود و گفت:او (حسین) را دوست داری؟

گفتم:از همه دنیا،او را دوست دارم.

جبرئیل گفت:بی تردید،امّتت او را به زودی در سرزمینی به نام کربلا می‌کشند».

سپس جبرئیل از خاک آن جا برگرفت و به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نشان داد و حسین علیه السلام [سال‌ها بعد]،هنگامی که او را برای کشتنْ محاصره کردند،پرسید:«نام این سرزمین چیست؟».

گفتند:کربلا.

فرمود:«خدا و پیامبرش راست گفتند؛سرزمین کَرب و بلا». ⁽¹⁾

کانَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله جالِساً ذاتَ یَومٍ فی بَیتی،فَقالَ:لا یَدخُل عَلَیَّ أحَدٌ،فَانتَظَرتُ،فَدَخَلَ الحُسَینُ علیه السلام،فَسَمِعتُ نَشیجَ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله یَبکی،فَاطَّلَعتُ فَإِذا حُسَینٌ علیه السلام فی حِجرِهِ،وَالنَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله یَمسَحُ جَبینَهُ،وهُوَ یَبکی،فَقُلتُ:وَاللَّهِ،ما عَلِمتُ حینَ دَخَلَ !

فَقالَ:إنَّ جِبریلَ علیه السلام کانَ مَعَنا فِی البَیتِ،فَقالَ:تُحِبُّهُ؟قُلتُ:أمّا مِنَ الدُّنیا فَنَعَم.

قالَ:إنَّ امَّتَکَ سَتَقتُلُ هذا بِأَرضٍ یُقالُ لَها:کَربَلاءُ،فَتَناوَلَ جِبریلُ علیه السلام مِن تُربَتِها،فَأَراهَا النَّبِیَ صلی اللَّه علیه و آله،فَلَمّا احیطَ بِحُسَینٍ علیه السلام حینَ قُتِلَ قالَ:مَا اسمُ هذِهِ الأَرضِ؟قالوا:کَربَلاءُ،قالَ:صَدَقَ اللَّهُ ورَسولُهُ،أرضُ کَربٍ وبَلاءٍ 19 (المعجم الکبیر:ج 3 ص 108 ح 2819،کنز العمّال:ج 13 ص 656 ح 37666).

ب-سرزمین طَف

20.المعجم الکبیر -به نقل از عایشه،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:جبرئیل به من خبر داد که پسرم حسین،پس از من در سرزمین طَف،کشته می‌شود و این خاک را برایم آورد و به من

خبر داد که آرامگاه او،در آن جاست. ⁽¹⁾

أخبَرَنی جِبریلُ علیه السلام أنَّ ابنِیَ الحُسَینَ یُقتَلُ بَعدی بِأَرضِ الطَّفِّ،وجاءَنی بِهذِهِ التُّربَةِ،وأخبَرَنی أنَّ فیها مَضجَعَهُ 20 (المعجم الکبیر:ج 3 ص 107 ح 2814،أعلام النبوّة:ص 182). [1]

21.الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة) -به نقل از ابو سَلَمه-:ما غرفه‌ای داشتیم که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله هر گاه می‌خواست جبرئیل را دیدار کند،در آن جا او را می‌دید.در یکی از این دیدارها،پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به عایشه فرمان داد که کسی بر او وارد نشود؛امّا حسین بن علی علیه السلام وارد شد و عایشه متوجّه او نشد که او را بگیرد.جبرئیل گفت:این کیست؟

پیامبر خدا فرمود:«پسرم»و او را گرفت و بر روی ران خود نهاد.

جبرئیل گفت:هان که به زودی او کشته می‌شود!

پیامبر خدا فرمود:«چه کسی او را می‌کشد؟».

گفت:امّت تو.

پیامبر خدا فرمود:«امّت من،او را می‌کشند؟!».

گفت:آری و اگر بخواهی،سرزمینی را که در آن کشته می‌شود،به تو نشان می‌دهم.

جبرئیل به سرزمین طَف در عراق،اشاره کرد و خاکی سرخ برگرفت و آن را به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نشان داد و گفت:این،از خاک قتلگاه اوست. ⁽²⁾

فَدَخَلَ حُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام ولَم تَعلَم حَتّی غَشِیَها،فَقالَ جِبریلُ علیه السلام:مَن هذا؟فَقالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله:اِبنی،فَأَخَذَهُ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله فَجَعَلَهُ عَلی فَخِذِهِ،فَقالَ:أما إنَّهُ سَیُقتَلُ ! فَقالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله:ومَن یَقتُلُهُ؟! قالَ:اُمَّتُکَ،فَقالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله:اُمَّتی تَقتُلُهُ؟! قالَ:نَعَم،وإن شِئتَ أخبَرتُکَ بِالأَرضِ الَّتی یُقتَلُ بِها،فَأَشارَ لَهُ جِبریلُ إلَی الطَّفِّ بِالعِراقِ،وأخَذَ تُربَةً حَمراءَ،فَأَراهُ إیّاها،فَقالَ:هذِهِ مِن تُربَةِ مَصرَعِهِ 21 (الطبقات الکبری/الطبقة الخامسة من الصحابة:ج 1 ص 425 ح 413،تاریخ دمشق:ج 14 ص 195 ح 3533).

ج-سرزمین عراق

22.المستدرک علی الصحیحین -به نقل از امّ سلمه-:پیامبر خدا شبی برای خوابیدن،دراز

کشیده بود که سراسیمه بیدار شد.سپس دراز کشید و به خواب فرو رفت؛ولی دوباره با پریشانیِ کمتری نسبت به بار نخست،بیدار شد.آن گاه دوباره خوابید و چون بیدار شد،خاکی سرخ در دست داشت که آن را می‌بوسید.گفتم:ای پیامبر خدا! این خاک سرخ چیست؟

فرمود:«جبرئیل-که درود و سلام بر او باد-در باره حسین به من خبر داد که:"این،در سرزمین عراق،کشته می‌شود" و من به جبرئیل گفتم:خاک سرزمینی را که در آن کشته می‌شود،به من نشان بده.و این،خاک همان جاست». ⁽¹⁾

إنَّ رَسولَ اللَّهَ صلی اللَّه علیه و آله اضطَجَعَ ذاتَ لَیلَةٍ لِلنَّومِ،فَاستَیقَظَ وهُوَ حائِرٌ،ثُمَّ اضطَجَعَ فَرَقَدَ،ثُمَّ استَیقَظَ وهُوَ حائِرٌ دونَ ما رَأَیتُ بِهِ المَرَّةَ الاُولی،ثُمَّ اضطَجَعَ فَاستَیقَظَ وفی یَدِهِ تُربَةٌ حَمراءُ یُقَبِّلُها،فَقُلتُ:ما هذِهِ التُّربَةُ یا رَسولَ اللَّهِ؟

قالَ:أخبَرَنی جِبریلُ-عَلَیهِ الصَّلاةُ وَالسَّلامُ-أنَّ هذا یُقتَلُ بِأَرضِ العِراقِ-لِلحُسَینِ-.

فَقُلتُ لِجِبریلَ علیه السلام:أرِنی تُربَةَ الأَرضِ الَّتی یُقتَلُ بِها،فَهذِهِ تُربَتُها 22 (المستدرک علی الصحیحین:ج 4 ص 440 ح 8202،المعجم الکبیر:ج 3 ص 109 ح 2821).

د-سرزمین بابِل

23.الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة): عَمره دختر عبد الرحمان،در نامه‌ای به امام حسین علیه السلام،کار او را که می‌خواست انجام بدهد،بزرگ شمرد و به او سفارش کرد تا اطاعت کند و همراه جماعت باشد و به او خبر داد که به سوی قتلگاه خود،گام بر می‌دارد و گفت:گواهی می‌دهم که عایشه برایم گفت که از پیامبر خدا شنیده که فرموده است:«حسین در سرزمین بابِل کشته می‌شود».

امام حسین علیه السلام هنگامی که نامه او را خواند،فرمود:«پس در این صورت باید به قتلگاه خود بروم»و رفت. ⁽²⁾

فَلَمّا قَرَأَ کِتابَها،قالَ:فَلا بُدَّ لی إذاً مِن مَصرَعی،ومَضی 23 (الطبقات الکبری/الطبقة الخامسة من الصحابة:ج 1 ص 446،تهذیب الکمال:ج 6 ص 418).

ه-کناره فرات

24.الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة) -به نقل از عامر شَعبی،از امام علی علیه السلام،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:جبرئیل به من خبر داد که حسین در کناره فرات،کشته می‌شود. ⁽¹⁾

أخبَرَنی جِبریلُ علیه السلام أنَّ حُسَیناً یُقتَلُ بِشاطِئِ الفُراتِ 24 (الطبقات الکبری/الطبقة الخامسة من الصحابة:ج 1 ص 429 ح 417،تاریخ دمشق:ج 14 ص 189 ح 3520).

25.مسند ابن حنبل -به نقل از عبد اللَّه بن نُجَی،از پدرش،از امام علی علیه السلام-:روزی بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در آمدم.چشمانش اشکبار بود.گفتم:ای پیامبر خدا! آیا کسی شما را ناراحت کرده است؟چرا چشمانت اشکبار است؟

فرمود:«اندکی پیش،جبرئیل از نزدم رفت و به من گفت:حسین در کنار رود فرات،کشته می‌شود». ⁽²⁾

10/2 نشان داده شدن خاکی که خون او در آن جا می ریزد،به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله

26.کامل الزیارات -به نقل از ابو اسامه زید شَحّام،از امام صادق علیه السلام-:جبرئیل خبر شهادت حسین علیه السلام را در خانه امّ سلمه به پیامبر خدا داد.حسین علیه السلام بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در آمد و جبرئیل که نزد ایشان بود،گفت:امّت تو،این را می‌کشند.

پیامبر خدا فرمود:«خاکی را که خونش در آن ریخته می‌شود،به من نشان بده»و جبرئیل یک مشت از آن را بر گرفت.خاکی سرخ‌رنگ بود. ⁽³⁾

فَقالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله:أرِنی مِنَ التُّربَةِ الَّتی یُسفَکُ فیها دَمُهُ،فَتَناوَلَ جَبرَئیلُ علیه السلام قَبضَةً مِن تِلکَ التُّربَةِ،فَإِذا هِیَ تُربَةٌ حَمراءُ 26 (کامل الزیارات:ص 128 ح 143، [2]بحار الأنوار:ج 44 ص 236 ح 23). [3]

27.المعجم الکبیر -به نقل از ابو امامه-:پیامبر خدا به زنانش فرمود:«این کودک را نگریانید»و مقصودش حسین علیه السلام بود و آن روز،نوبت [ماندن پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نزد ]امّ سلمه بود.

جبرئیل فرود آمد.پیامبر خدا به درون خانه رفت و به امّ سلمه فرمود:«مگذار کسی بر من در آید»؛امّا حسین علیه السلام آمد و چون به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در اندرون خانه نگریست،خواست که داخل شود.امّ سلمه او را گرفت و در کنار خود،نگاه داشت و با او سخن می‌گفت و آرامَش می‌کرد؛ولی چون گریه‌اش شدید شد،رهایش کرد و او به اندرون رفت و در دامان پیامبر خدا نشست.

جبرئیل گفت:امّت تو،این پسرت را به زودی می‌کشند.

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«آنان با آن که به من ایمان دارند،او را می‌کشند؟!».

گفت:آری،او را می‌کشند.

آن گاه جبرئیل،خاکی را بر گرفت و گفت:در فلان جا.

پیامبر خدا،در حالی که حسین علیه السلام را به آغوش گرفته بود،پریشان و اندوهگین بیرون آمد و امّ سلمه گمان کرد که ایشان از ورود کودک،ناخشنود شده است.گفت:ای پیامبر خدا! فدایت شوم! تو به ما فرموده بودی:«این کودک را مگریانید»و به من فرمان دادی که نگذارم کسی بر تو در آید و او آمد و من رهایش گذاشتم !

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به امّ سلمه پاسخی نداد و به سوی یارانش که نشسته بودند،رفت و به ایشان فرمود:«بی تردید،امّتم این را می‌کشند».

میان آن گروه،ابو بکر و عمر هم-که پرجرئت‌ترین افراد بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله [در سؤال کردن ]بودند-حضور داشتند و گفتند:ای پیامبر خدا! با آن که باایمان هستند،او را می‌کشند؟!

فرمود:«آری،و این،خاک [قتلگاه] اوست»و آن را به ایشان نشان داد. ⁽¹⁾

قالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله لِنِسائِهِ:لا تُبکُوا هذَا الصَّبِیَّ-یَعنی حُسَیناً علیه السلام قالَ:وکانَ یَومَ امِّ سَلَمَةَ،فَنَزَلَ جِبریلُ علیه السلام،فَدَخَلَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله الدّاخِلَ،وقالَ لِاُمِّ سَلَمَةَ:لا تَدَعی أحَداً یَدخُلُ عَلَیَّ،فَجاءَ الحُسَینُ علیه السلام،فَلَمّا نَظَرَ إلَی النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله فِی البَیتِ أرادَ أن یَدخُلَ،فَأَخَذَتهُ امُّ سَلَمَةَ،فَاحتَضَنَتهُ،وجَعَلَت تُناغیهِ وتُسَکِّنُهُ،فَلَمَّا اشتَدَّ فِی البُکاءِ خَلَّت عَنهُ،فَدَخَلَ حَتّی جَلَسَ فی حِجرِ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله.

فَقالَ جِبریلُ علیه السلام:إنَّ امَّتَکَ سَتَقتُلُ ابنَکَ هذا،فَقالَ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله:یَقتُلونَهُ وهُم مُؤمِنونَ بی؟! قالَ:نَعَم،یَقتُلونَهُ،فَتَناوَلَ جِبریلُ تُربَةً،فَقالَ:بِمَکانِ کَذا وکَذا.

فَخَرَجَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله قَدِ احتَضَنَ حُسَیناً علیه السلام،کاسِفَ البالِ مَهموماً،فَظَنَّت امُّ سَلَمَةَ أنَّهُ غَضِبَ مِن دُخولِ الصَّبِیِّ عَلَیهِ،فَقالَت:یا نَبِیَّ اللَّهِ،جُعِلتُ لَکَ الفِداءَ ! إنَّکَ قُلتَ لَنا لا تُبکوا هذَا الصَّبِیَّ،وأمَرتَنی ألّا أدَعَ [أحَداً] یَدخُلُ عَلَیکَ،فَجاءَ،فَخَلَّیتُ عَنهُ.

فَلَم یَرُدَّ عَلَیها،فَخَرَجَ إلی أصحابِهِ،وهُم جُلوسٌ،فَقالَ لَهُم:إنَّ امَّتی یَقتُلونَ هذا،وفِی القَومِ أبو بَکرٍ وعُمَرُ،وکانا أجرَأَ القَومِ عَلَیهِ،فَقالا:یا نَبِیَّ اللَّهِ،یَقتُلونَهُ وهُم مُؤمِنونَ؟! قالَ:نَعَم،وهذِهِ تُربَتُهُ،وأراهُم إیّاها 27 (المعجم الکبیر:ج 8 ص 285 ح 8096،تاریخ دمشق:ج 14 ص 191 ح 3524).

28.المعجم الکبیر -به نقل از عایشه-:حسین بن علی بر پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله در آمد و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«ای عایشه! آیا شگفت‌زده‌ات نکنم؟هم‌اکنون فرشته‌ای بر من در آمد که تا کنون نزد من نیامده بود و گفت که این پسرم،کشته می‌شود و گفت:اگر بخواهی،خاکی را که در آن کشته می‌شود،به تو نشان می‌دهم.و با دستش از آن جا بر گرفت و خاکی سرخ را به من نشان داد». ⁽²⁾

29.المعجم الکبیر: امّ سلمه گفت:حسن و حسین علیهما السلام پیش روی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در اتاق من بازی می‌کردند که جبرئیل فرود آمد و گفت:ای محمّد! امّت تو،این پسرت را پس از تو می‌کشند.و با دستش به حسین علیه السلام اشاره کرد.

پیامبر خدا گریست و او را به سینه‌اش چسباند.پیامبر خدا سپس [به من ]فرمود:«این خاک،نزد تو امانت باشد»و آن را بویید و فرمود:«وای از کرب و بلا!».

پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«ای امّ سلمه! هنگامی که این خاک،خون شد،بدان که پسرم

کشته شده است».

امّ سلمه آن را در شیشه‌ای نهاد و هر روز به آن می‌نگریست و می‌گفت:روزی که در آن خون خواهی شد،روز بزرگی است. ⁽¹⁾

کانَ الحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهما السلام یَلعَبانِ بَینَ یَدَیِ النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله فی بَیتی،فَنَزَلَ جِبریلُ علیه السلام،فَقالَ:یا مُحَمَّدُ ! إنَّ امَّتَکَ تَقتُلُ ابنَکَ هذا مِن بَعدِکَ،فَأَومَأَ بِیَدِهِ إلَی الحُسَینِ علیه السلام،فَبَکی رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله،وضَمَّهُ إلی صَدرِهِ،ثُمَّ قالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله:وَدیعَةٌ عِندَکِ هذِهِ التُّربَةُ،فَشَمَّها رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله وقالَ:وَیحَ کَربٍ وبَلاءٍ !

قالَت:وقالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله:یا امَّ سَلَمَةَ،إذا تَحَوَّلَت هذِهِ التُّربَةُ دَماً فَاعلَمی أنَّ ابنی قَد قُتِلَ.

قالَ:فَجَعَلَتها امُّ سَلَمَةَ فی قارورَةٍ،ثُمَّ جَعَلَت تَنظُرُ إلَیها کُلَّ یَومٍ،وتَقولُ:إنَّ یَوماً تُحَوِّلینَ دَماً لَیَومٌ عَظیمٌ 29 (المعجم الکبیر:ج 3 ص 108 ح 2817،تهذیب الکمال:ج 6 ص 408).

11/2 دعوت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از امّت خویش برای یاری او

30.تاریخ دمشق -به نقل از سُحَیم-:انس بن حارث گفت:شنیدم که پیامبر خدا می‌فرماید:«این پسرم،حسین،در سرزمینی به نام کربلا کشته می‌شود.هر کس از شما که در آن جا حاضر بود،یاری‌اش دهد».

انس بن حارث به سوی کربلا روانه شد و همراه حسین علیه السلام کشته شد. ⁽²⁾

قالَ:فَخَرَجَ أنَسُ بنُ الحارِثِ إلی کَربَلاءَ،فَقُتِلَ مَعَ الحُسَینِ علیه السلام 30 (تاریخ دمشق:ج 14 ص 224 ح 3543،الإصابة:ج 1 ص 271). [1]

12/2 پیشگویی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله درباره ویژگی های قاتل او

الف-بدترینِ امّت

31.عیون أخبار الرضا علیه السلام -به سندش،از امام علی علیه السلام،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:بدترین فرد امّت،

حسین را می‌کشد و کسی از فرزندان حسین تبرّی می‌جوید که به من کفر می‌ورزد. ⁽¹⁾

قالَ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله:یَقتُلُ الحُسَینَ شَرُّ الاُمَّةِ،ویَتَبَرَّأُ مِن وُلدِهِ مَن یَکفُرُ بی 31 (عیون أخبار الرضا علیه السلام:ج 2 ص 64 ح 277، [1]بحار الأنوار:ج 44 ص 300 ح 5). [2]

32.کفایة الأثر -به نقل از عبد اللَّه بن عبّاس-:بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله وارد شدم،که حسن علیه السلام بر گردن ایشان و حسین علیه السلام بر روی ران ایشان بود و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله صورت و دهان آن دو را می‌بوسید.سپس فرمود:«ای ابن عبّاس! گویی می‌بینم که محاسن سپیدش از خونش رنگین شده و دعوت می‌کند؛امّا پاسخی نمی‌شنود،و یاری می‌طلبد؛امّا یاری نمی‌شود».

گفتم:ای پیامبر خدا! چه کسی این کار را می‌کند؟

فرمود:«بَدانِ امّتم.آنان را چه می‌شود؟خدا،شفاعتم را شامل آنان نکند!». ⁽²⁾

ثُمَّ قالَ:یَابنَ عَبّاسٍ کَأَنّی بِهِ وقَد خُضِبَت شَیبَتُهُ مِن دَمِهِ،یَدعو فَلا یُجابُ،ویَستَنصِرُ فَلا یُنصَرُ.قُلتُ:مَن یَفعَلُ ذلِکَ یا رَسولَ اللَّهِ؟

قالَ:شِرارُ امَّتی،ما لَهُم؟لا أنالَهُمُ اللَّهُ شَفاعَتی ! 32 (کفایة الأثر:ص 16، [3]مستدرک الوسائل:ج 10 ص 276 ح 12009). [4]

ب-بی‌نسب فرزند بی‌نسب

33.کتابُ سُلَیم بن قَیس -به نقل از عبد اللَّه بن جعفر بن ابی‌طالب،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:پسرم حسین،با شمشیر کشته می‌شود.او را طغیانگر فرزند طغیانگر،بی‌نسب فرزند بی‌نسب،منافق فرزند منافق می‌کشد. ⁽³⁾

ج-مردی که به دین،ضربه می‌زند

34.الأمالی،طوسی -به سندش،از امام زین العابدین علیه السلام،از اسماء بنت عمیس-:حسین علیه السلام که هفت روزه شد،پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نزد من آمد و فرمود:«پسرم را برایم بیاور»...

و سپس فرمود:«ای ابا عبد اللَّه! بر من گران است»و سپس گریست.

گفتم:پدر و مادرم فدایت باد! امروز که روز اوّل است،چنین کردی؟ماجرا چیست؟

فرمود:«بر این پسرم می‌گریم.او را دسته‌ای متجاوزِ کافر از بنی امیّه می‌کشند.خدا،شفاعت مرا در روز قیامت،نصیبشان نکند! مردی او را می‌کشد که به دین،ضربه می‌زند و به خدای بزرگ،کفر می‌ورزد». ⁽¹⁾

فَلَمّا کانَ یَومُ سابِعِهِ [أیِ الحُسَینِ علیه السلام] جاءَنِی النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله فَقالَ:هَلُمِّی ابنی...ثُمَّ قالَ:یا أبا عَبدِ اللَّهِ،عَزیزٌ عَلَیَّ،ثُمَّ بَکی.

فَقُلتُ:بِأَبی أنتَ واُمّی،فَعَلتَ فی هذَا الیَومِ وفِی الیَومِ الأَوَّلِ ! فَما هُوَ؟

فَقالَ:أبکی عَلَی ابنی هذا،تَقتُلُهُ فِئَةٌ باغِیَةٌ کافِرَةٌ مِن بَنی امَیَّةَ،لا أنالَهُمُ اللَّهُ شَفاعَتی یَومَ القِیامَةِ،یَقتُلُهُ رَجُلٌ یَثلِمُ الدّینَ،ویَکفُرُ بِاللَّهِ العَظیمِ ! 34 (الأمالی،طوسی:ص367 ح781، [1]بحار الأنوار:ج44 ص250 ح1). [2]

د-مردی از بنی امیّه به نام یزید

35.سیر أعلام النبلاء -به نقل از ابو عبیده که سند روایت را به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله می‌رساند-:همواره کار امّت من بر پاست،تا آن که مردی از بنی امیّه،به نام یزید،به آن ضربه می‌زند. ⁽²⁾

36.الملهوف: دو سال که از تولّد حسین علیه السلام گذشت،پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به سفری رفت و در راه،در جایی توقّف کرد و کلمه استِرجاع (إنّا للَّهِ) بر زبان آورد و چشمانش اشکبار شد.علّت را پرسیدند.فرمود:«این،جبرئیل است که از زمینی کنار رود فرات به نام کربلا برایم خبر آورده که فرزندم حسین،پسر فاطمه،در آن،کشته می‌شود».

به ایشان گفته شد:ای پیامبر خدا! چه کسی او را می‌کشد؟

فرمود:«مردی که نامش یزید است.و گویی جایگاه بر خاک افتادن و به خاک سپردنش را می‌بینم!». ⁽³⁾

فَسُئِلَ عَن ذلِکَ،فَقالَ:هذا جَبرَئیلُ یُخبِرُنی عَن أرضٍ بِشَطِّ الفُراتِ یُقالُ لَها:کَربَلاءُ،یُقتَلُ بِها وَلَدِیَ الحُسَینُ ابنُ فاطِمَةَ.فَقیلَ لَهُ:مَن یَقتُلُهُ یا رَسولَ اللَّهِ؟

فَقالَ:رَجُلٌ اسمُهُ یَزیدُ،وکَأَنَّی أنظُرُ إلی مَصرَعِهِ ومَدفَنِهِ 36 (الملهوف:ص 93،مثیر الأحزان:ص 18).

37.کنز العمّال -به نقل از ابن عمرو،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:«یزید! خداوند،یزید،آن طعنه‌زن نفرین‌گو را برکت ندهد! هان! خبر درگذشت محبوبم و فرزند نازنینم،حسین،به من رسید.خاکِ مَرقدش را برایم آوردند و قاتلش را دیدم.هان که او پیش چشم گروهی کشته نمی‌شود و یاری‌اش نمی‌کنند،جز آن که خدا همه آنان را کیفر می‌دهد! ⁽¹⁾

یَزیدُ،لا بارَکَ اللَّهُ فی یَزیدَ ! الطَّعّانِ اللَّعّانِ،أما إنَّهُ نُعِیَ إلَیَّ حَبیبی وسُخَیلی حُسَینٌ،اُتیتُ بِتُربَتِهِ ورَأَیتُ قاتِلَهُ،أما إنَّهُ لا یُقتَلُ بَینَ ظَهرانَی قَومٍ فَلا یَنصُرونَهُ إلّا عَمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقابٍ 37 (کنز العمّال:ج 12 ص 128 ح 34324).

و-وای بر قاتل او!

38.الأمالی،شجری -به سندش،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:فرزندم حسین،در پشت کوفه کشته می‌شود.وای بر قاتلش و واگذارنده‌اش و رها کننده یاری‌اش! ⁽²⁾

39.عیون أخبار الرضا علیه السلام -به سندش،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:قاتل حسین بن علی،در تابوتی از آتش است و نیمی از عذاب دنیائیان را دارد و دست و پایش را با زنجیرهای آتشین می‌بندند و در آتش،سرنگونش می‌کنند تا به قعر دوزخ برسد و بویی دارد که دوزخیان از گند آن،به خدایشان پناه می‌برند و او در آن جا جاودان و چشنده عذاب دردناک است،همراه همه کسانی که به کشتن او (حسین علیه السلام) کمک و تحریک کرده‌اند.

هر گاه پوستشان می‌سوزد،خداوند،پوست دیگری به جایش می‌رویانَد تا دوباره عذاب دردناک را بچشند و حتّی لحظه‌ای عذاب از آنان برداشته نمی‌شود و آب جوشان دوزخ به آنها نوشانده می‌شود.پس وای بر آنان از عذاب خدای متعال در دوزخ! ⁽³⁾

40.عیون أخبار الرضا علیه السلام -به سندش،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:دخترم فاطمه،روز قیامت،در حالی محشور می‌شود که لباسی آغشته به خون با اوست و به ستونی از ستون‌های عرش می‌آویزد و می‌گوید:ای عدل [مطلق]! میان من و قاتل فرزندانم حکم بران.

به خدای کعبه سوگند،خداوند متعال به نفع دخترم حکم می‌راند. ⁽¹⁾

تُحشَرُ ابنَتی فاطِمَةُ یَومَ القِیامَةِ،ومَعَها ثِیابٌ مَصبوغَةٌ بِالدَّمِ،فَتَعَلَّقُ بِقائِمَةٍ مِن قَوائِمِ العَرشِ،فَتَقولُ:یا عَدلُ،احکُم بَینی وبَینَ قاتِلِ وُلدی.

قالَ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله:فَیَحکُمُ اللَّهُ تَعالی لِابنَتی ورَبِّ الکَعبَةِ 40 (عیون أخبار الرضا علیه السلام:ج 2 ص 26 ح 6؛ [1]المناقب،ابن مغازلی:ص 64 ح 91).

13/2 پیشگویی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله درباره چگونگی شهادت او

41.الأمالی،صدوق -به نقل از ابن عبّاس،از پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله-:هنگامی که حسین را دیدم،آنچه را پس از من با او می‌کنند،به یاد آوردم.گویی که می‌بینم به حرم و قبر من پناه آورده؛امّا پناهش نمی‌دهند و در رؤیایش،او را به سینه‌ام می‌چسبانم و به او فرمان کوچ از هجرتگاهم می‌دهم و او را به شهادت،مژده می‌دهم،و او از آن جا به سوی قتلگاه و جایگاه بر خاک افتادنش،بار می‌بندد؛[به سوی ]سرزمین کرب و بلا و قتل و فنا.گروهی از مسلمانان،او را یاری می‌دهند.آنان از سَروران شهیدان امّت من در روز قیامت هستند.گویی به او می‌نگرم که تیر خورده و از اسبش به زمین افتاده و سپس مانند گوسفند،سرش را مظلومانه می‌بُرند. ⁽²⁾

42.کفایة الأثر -به نقل از عبد اللَّه بن عبّاس-:بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در آمدم و حسن علیه السلام بر گردن و حسین علیه السلام بر روی ران ایشان بود.پیامبر صلی اللَّه علیه و آله صورت و دهان آن دو را می‌بوسید و می‌فرمود:«خدایا! دوستدار این دو را دوست بدار و دشمن آنان را دشمن بدار».

سپس فرمود:«ای ابن عبّاس! گویی می‌بینم که موی سپید مَحاسنش از خونش خضاب شده و دعوت می‌کند؛امّا پاسخی نمی‌یابد،و یاری می‌طلبد؛امّا یاری نمی‌شود».

گفتم:ای پیامبر خدا! چه کسانی این کارها را می‌کنند؟

فرمود:«بَدان امّتم! آنان را چه می‌شود؟خدا،شفاعتم را شامل ایشان نکند!». ⁽¹⁾

دَخَلتُ عَلَی النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله وَالحَسَنُ علیه السلام عَلی عاتِقِهِ،وَالحُسَینُ علیه السلام عَلی فَخِذِهِ،یَلثِمُهُما ویُقَبِّلُهُما،ویَقولُ:اللَّهُمَّ والِ مَن والاهُما،وعادِ مَن عاداهُما،ثُمَّ قالَ:یَابنَ عَبّاسٍ،کَأَنّی بِهِ وقَد خُضِبَت شَیبَتُهُ مِن دَمِهِ،یَدعو فَلا یُجابُ،ویَستَنصِرُ فَلا یُنصَرُ.قُلتُ:مَن یَفعَلُ ذلِکَ یا رَسولَ اللَّهِ؟

قالَ:شِرارُ امَّتی،ما لَهُم؟لا أنالَهُمُ اللَّهُ شَفاعَتی ! 42 (کفایة الأثر:ص 16، [1]مستدرک الوسائل:ج 10 ص 276 ح 12009). [2]

14/2 پیشگویی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله درباره مزار او و زائرانش

43.الإرشاد: پیامبر صلی اللَّه علیه و آله روزی نشسته بود و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام گِردش را گرفته بودند.پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به آنان فرمود:«شما در چه حالی خواهید بود،هنگامی که بر خاک بیفتید و مرقدهایتان پراکنده شود؟».

حسین علیه السلام به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله گفت:ما به مرگ طبیعی می‌میریم،یا کشته می‌شویم؟

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«پسرکم! تو به ستم،کشته می‌شوی و برادرت نیز به ستم،کشته می‌شود و فرزندانتان در زمین،رانده و پراکنده می‌شوند».

حسین علیه السلام گفت:چه کسی ما را می‌کشد،ای پیامبر خدا؟

فرمود:«بدترینِ مردمان».

گفت:پس از کشته شدن ما،کسی ما را زیارت می‌کند؟

فرمود:«آری؛گروهی از امّتم،که شما را به قصد نیکی و پیوند با من زیارت می‌کنند.چون روز قیامت شود،در ایستگاه حسابرسی،نزدشان می‌آیم و بازوهایشان را می‌گیرم و از هراس‌ها و سختی‌های آن،نجاتشان می‌دهم». ⁽¹⁾

إنَّ النَّبِیَّ صلی اللَّه علیه و آله کانَ ذاتَ یَومٍ جالِساً وحَولَهُ عَلِیٌّ وفاطِمَةُ وَالحَسَنُ وَالحُسَینُ علیهم السلام،فَقالَ لَهُم:کَیفَ بِکُم إذا کُنتُم صَرعی وقُبورُکُم شَتّی؟

فَقالَ لَهُ الحُسَینُ علیه السلام:أنَموتُ مَوتاً أو نُقتَلُ؟فَقالَ:بَل تُقتَلُ یا بُنَیَّ ظُلماً،ویُقتَلُ أخوکَ ظُلماً،وتُشَرَّدُ ذَرارِیُّکُم فِی الأَرضِ.

فَقالَ الحُسَین علیه السلام:ومَن یَقتُلُنا یا رَسولَ اللَّهِ؟قالَ:شِرارُ النّاسِ،قالَ:فَهَل یَزُورُنا بَعدَ قَتلنا أحَدٌ؟قالَ:نَعَم،طائِفَةٌ مِن امَّتی یُریدون بِزِیارَتِکُم بِرّی وصِلَتی،فَإِذا کانَ یَومُ القِیامَةِ جِئتُهُم إلَی المَوقِفِ حَتّی آخذَ بِأَعضادِهِم فَاُخَلِّصُهُم مِن أهوالِهِ وشَدائِدِهِ 43 (الإرشاد:ج 2 ص 131، [1]کشف الغمّة:ج 2 ص 220). [2]

44.الأمالی،طوسی -به نقل از جابر،از امام باقر علیه السلام،از امیر مؤمنان علیه السلام-:پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به دیدار ما آمد.اُمّ ایمن،شیر و سرشیر و خرما برایمان هدیه آورده بود.آن را برای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بردیم و او از آن خورد و سپس به گوشه خانه رفت و چند رکعت نماز خواند و در آخرین سجده‌اش به شدّت گریست.هیچ یک از ما به احترام او،چیزی نپرسیدیم؛امّا حسین در دامانش نشست و به او گفت:ای پدر! به خانه ما آمدی و از چیزی به اندازه آمدنت به خانه ما،خوش‌حال نشدیم.سپس چنان گریه‌ای کردی که ما را اندوهگین ساخت.چرا گریه کردی؟

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«پسرکم! جبرئیل،هم‌اکنون نزد من آمد و به من خبر داد که شما کشته می‌شوید و قتلگاه‌های شما پراکنده است».

حسین گفت:پدر عزیزم! با این پراکندگی،پاداش زائر ما چیست؟

فرمود:«پسرکم! آنان گروه‌هایی از امّت من هستند که شما را زیارت می‌کنند و به این وسیله،برکت می‌جویند و من بر خود،لازم می‌دانم که روز قیامت،نزد آنان بیایم

تا آنها را از هراس‌های مربوط به گناهانشان در آن روز برهانم،و خداوند،آنان را در بهشت،جای می‌دهد». ⁽¹⁾

زارَنا رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله وقَد أهدَت لَنا امُّ أیمَنَ لَبَناً وزَبَداً وتَمراً،فَقَدَّمناهُ،فَأَکَلَ مِنهُ،ثُمَّ قامَ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله إلی زاوِیَةِ البَیتِ،فَصَلّی رَکَعاتٍ،فَلَمّا کانَ فی آخِرِ سُجودِهِ بَکی بُکاءً شَدیداً،فَلَم یَسأَلهُ أحَدٌ مِنّا إجلالاً لَهُ.

فَقامَ الحُسَینُ علیه السلام فَقَعَدَ فی حِجرِهِ،وقالَ لَهُ:یا أبَتِ،لَقَد دَخَلتَ بَیتَنا فَما سُرِرنا بِشَیءٍ کَسُرورِنا بِدُخولِکَ،ثُمَّ بَکَیتَ بُکاءً غَمَّنا،فَلِمَ بَکَیتَ؟

فَقالَ:یا بُنَیَّ،أتانی جَبرَئیلُ آنِفاً،فَأَخبَرَنی أنَّکُم قَتلی،وأنَّ مَصارِعَکُم شَتّی.

فَقالَ:یا أبَتِ،فَما لِمَن یَزورُ قُبورَنا عَلی تَشَتُّتِها؟

فَقالَ:یا بُنَیَّ اولئِکَ طَوائِفُ مِن امَّتی یَزورونَکُم،یَلتَمِسونَ بِذلِکَ البَرَکَةَ،وحَقیقٌ عَلَیَّ أن آتِیَهُم یَومَ القِیامَةِ حَتّی اخَلِّصَهُم مِن أهوالِ السّاعَةِ مِن ذُنوبِهِم،ویُسکِنُهُمُ اللَّهُ الجَنَّةَ 44 (الأمالی،طوسی:ص 669 ح 1404، [1]کامل الزیارات:ص 125 ح 140). [2]

فصل سوم:پیشگویی امیر مؤمنان درباره شهادت امام حسین علیه السلام

اشاره

بر اساس احادیث این فصل،همه و یا اکثر قریب به اتّفاقِ آنچه از امام علی علیه السلام در باره حادثه کربلا گزارش شده،در دوران خلافت ایشان و بسیاری از آنها،در خودِ سرزمین کربلا بوده است.

گفتنی است که امام علی علیه السلام،در دوران خلافت خود،حدّ اقل،سه بار از سرزمین کربلا،عبور کرده است:دو بار در مسیر رفت و بازگشت از جنگ صِفّین،و یک بار در مسیر حرکت برای جنگ نهروان.از این رو،مطالب فراوانی در این سفرها در مورد حادثه کربلا از آن امام علیه السلام،گزارش شده است.

نکته دیگر،این که در این سفرها،دو فرزند بزرگوار امیر مؤمنان علیه السلام،حسن و حسین علیهما السلام نیز ایشان را همراهی می‌کرده‌اند و لذا امام حسین علیه السلام،در محرّم سال 61 هجری،لا اقل،چهارمین باری بوده که به سرزمین کربلا،گام می‌نهاده است و پرسش از نام آن وادی،هنگام ورود به آن، ⁽¹⁾

ر.ک:الأخبار الطّوال:ص 251،بغیة الطلب فی تاریخ حلب:ج 6 ص 2624.

1/3 پیشگویی درباره شهادت او،هنگام عبور از کربلا

الف-این جا خوابگاه شتران آنان است

45.کامل الزیارات -به نقل از عبد اللَّه بن میمون قدّاح،از امام صادق علیه السلام-:امیر مؤمنان

[علی علیه السلام ]با گروهی از یارانش از کربلا گذشت.به آن جا که رسید،اشکْ چشمانش را پر کرد و سپس فرمود:«این جا خوابگاه شتران آنها و این جا جایگاه اسباب سفرشان است و این جا خونشان ریخته می‌شود.خوشا به حال تو-ای خاک-که خون‌های عاشقان،بر روی تو ریخته می‌شود!». ⁽¹⁾

مَرَّ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام بِکَربَلاءَ فی اناسٍ مِن أصحابِهِ،فَلَمّا مَرَّ بِهَا اغرَورَقَت عَیناهُ بِالبُکاءِ،ثُمَّ قالَ:هذا مُناخُ رِکابِهِم،وهذا مُلقی رِحالِهِم،وهُنا تُهرَقُ دِماؤُهُم،طوبی لَکِ مِن تُربَةٍ،عَلَیکِ تُهرَقُ دِماءُ الأَحِبَّةِ ! 45 (کامل الزیارات:ص 453 ح 685، [1]خصائص الأئمّة علیهم السلام:ص 47). [2]

ب-این جا کربلاست

46.الإرشاد -به نقل از جویریّة بن مسهر عبدی-:هنگامی که با امیر مؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام به طرف صفّین می‌رفتیم،به منطقه کربلا رسیدیم.امام علیه السلام در کناره لشکر ایستاد و سپس به چپ و راست نگریست و گریست و سپس فرمود:«به خدا سوگند،این جا خوابگاه مرکب‌ها و جای کشته شدن آنهاست».

به او گفته شد:ای امیر مؤمنان! این جا کجاست؟

فرمود:«این جا کربلاست.گروهی در آن،کشته می‌شوند که بدون حساب به بهشت وارد می‌شوند»و سپس حرکت کرد. ⁽²⁾

فَقیلَ لَهُ:یا أمیرَ المُؤمِنینَ،ما هذَا المَوضِعُ؟

قالَ:هذا کَربَلاءُ،یُقتَلُ فیهِ قَومٌ یَدخُلونَ الجَنَّةَ [3]بِغَیرِ حِسابٍ.ثُمَّ سارَ 46 (الإرشاد:ج 1 ص 332، [4]کشف الیقین:ص 100 ح 92). [5]

ج-کربلا،جای کَرب و بلا

47.وقعة صفّین -به نقل از حسن بن کثیر،از پدرش-:علی علیه السلام به کربلا آمد و در آن جا ایستاد.به او گفته شد:ای امیر مؤمنان! این جا،کربلاست.

فرمود:«آمیخته با کَرب (رنج) و بلا».آن گاه با دستش به مکانی اشاره کرد و فرمود:

«این جا،جایگاه اسباب سفر و خوابگاه مرکب‌های آنان است»و به جایی دیگر اشاره کرد و فرمود:«این جا خونشان ریخته می‌شود». ⁽¹⁾

إنَّ عَلِیّاً علیه السلام أتی کَربَلاءَ،فَوَقَفَ بِها،فَقیلَ:یا أمیرَ المُؤمِنینَ،هذِهِ کَربَلاءُ.

قالَ:ذاتُ کَربٍ و بَلاءٍ.ثُمَّ أومَأَ بِیَدِهِ إلی مَکانٍ،فَقالَ:ها هُنا مَوضِعُ رِحالِهِم،ومُناخُ رِکابِهِم،وأومَأَ بِیَدِهِ إلی مَوضِعٍ آخَرَ،فَقالَ:ها هُنا مُهَراقُ دِمائِهِم 47 (وقعة صفّین:ص 142، [1]شرح نهج البلاغة،ابن ابی الحدید:ج 3 ص 171). [2]

د-پدرم فدای آن بی‌یاور!

48.اُسد الغابة -به نقل از غرفه ازْدی-:من در منزلت علی علیه السلام شک کرده بودم.با او بر کناره فرات بیرون آمدیم که از راه،کناره گرفت و ایستاد و ما هم گرد او ایستادیم.با دستش اشاره کرد و فرمود:«این جا جایگاه اسباب سفر و خوابگاه مرکب‌هایشان و محلّ ریختن خونشان است.پدرم فدای آن که در زمین و آسمان،یاوری جز خدا ندارد!».

هنگامی که حسین علیه السلام کشته شد،بیرون آمدم تا به مکانی که او را در آن جا کشته بودند،رسیدم.آن،درست همان گونه بود که [امام علی علیه السلام] گفته بود و کوچک‌ترین خطایی نداشت.

پس،از شکّی که کرده بودم،از خدا آمرزش خواستم و دانستم که علی علیه السلام آنچه را به او سپرده بودند،بیان کرده است. ⁽²⁾

فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ علیه السلام خَرَجتُ حَتّی أتَیتُ المَکانَ الَّذی قَتَلوهُ فیهِ،فَإِذا هُوَ کَما قالَ،ما أخطَأَ شَیئاً.

قالَ:فَاستَغفَرتُ اللَّهَ مِمّا کانَ مِنّی مِنَ الشَّکِّ،وعَلِمتُ أنَّ عَلِیّاً علیه السلام لَم یَقدَم إلّا بِما عُهِدَ إلَیهِ فیهِ 48 (اسد الغابة:ج 4 ص 322). [3]

ه-پیشینیان بر او پیشی نمی‌گیرند و پسینیان به او نمی‌رسند

49.تهذیب الأحکام -به نقل از محمّد بن سِنان،از کسی که از امام صادق علیه السلام برای او حدیث کرده است-:امیر مؤمنان علیه السلام با مردم حرکت کرد،تا آن که به یک یا دو میلی کربلا

رسید.امام علیه السلام پیشاپیشِ مردم رفت تا به جایگاه بر خاک افتادن شهیدان رسید و فرمود:«در این جا دویست پیامبر و دویست وصی،از دنیا رفته‌اند و دویست سبط [-ِ پیامبر ]با پیروانشان شهید شده‌اند».

سپس سوار بر اشترش،در حالی که پای از رکاب بیرون داشت،به گرد آن چرخید و چنین فرمود:«[این جا] خوابگاه مرکب‌ها و جایگاه بر خاک افتادن شهیدان است.پیشینیان،بر ایشان پیشی نمی‌گیرند و پسینیانِ،به ایشان نمی‌رسند». ⁽¹⁾

خَرَجَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام یَسیرُ بِالنّاسِ،حَتّی إذا کانَ مِن کَربَلاءَ عَلی مَسیرَةِ میلٍ أو میلَینِ،فَتَقَدَّمَ بَینَ أیدیهِم حَتّی إذا صارَ بِمَصارِعِ الشُّهَداءِ،قالَ:قُبِضَ فیها مِئَتا نَبِیٍّ،ومِئَتا وَصِیٍّ،ومِئَتا سِبطٍ شُهَداءَ بِأَتباعِهِم.

فَطافَ بِها عَلی بَغلَتِهِ خارِجاً رِجلَیهِ مِنَ الرِّکابِ،وأنشَأَ یَقولُ:مُناخُ رِکابٍ ومَصارِعُ شُهَداءَ،لا یَسبِقُهُم مَن کانَ قَبلَهُم،ولا یَلحَقُهُم مَن کانَ بَعدَهُم 49 (تهذیب الأحکام:ج 6 ص 72 ح 138،کامل الزیارات:ص 453 ح 686). [1]

و-شهیدانی بی‌مانند

50.المعجم الکبیر -به نقل از شیبان بن مُخرَّم که از هواداران عثمان بود-:هنگامی که علی به کربلا آمد،من با او بودم.گفت:«در این جا،شهیدانی کشته می‌شوند که بجز شهیدان بدر،کس همانند آنها نیست».

[با خود] گفتم:یکی دیگر از دروغ‌هایش! آن جا پای درازگوش مرده‌ای بود.به غلامم گفتم:پای این درازگوش را بگیر و مانند میخ،آن را در زمین فرو کن و پنهانش بدار.

روزگار چرخید و گذشت و هنگامی که حسین بن علی کشته شد،من و یارانم به آن جا آمدیم.پیکر حسین بن علی بر روی همان پای درازگوش بود و یارانش دسته‌جمعی گرداگرد او کشته شده بودند. ⁽²⁾

فَقُلتُ:بَعضُ کَذِباتِهِ ! وثَمَّ رِجلُ حِمارٍ مَیِّتٍ،فَقُلتُ لِغُلامی:خُذ رِجلَ هذَا الحِمارِ،فَأَوتِدها فی مَقعَدِهِ وغَیِّبها،فَضَرَبَ الدَّهرُ ضَربَةً،فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام،انطَلَقتُ ومَعی أصحابٌ لی،فَإِذا جُثَّةُ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام عَلی رِجلِ ذاکَ الحِمارِ،وإذا أصحابُهُ رِبضَةٌ حَولَهُ 50 (المعجم الکبیر:ج 3 ص 111 ح 2826،کفایة الطالب:ص 427). [2]

ز-در کنار رود فرات،صبر کن،ای ابا عبد اللَّه!

51.مُسنَد ابن حنبل -به نقل از عبد اللَّه بن نُجَی،در باره پدرش-:او که مسئول وسایل طهارت علی علیه السلام بود،با ایشان که عازم صفّین بود،حرکت کرد.هنگامی که از کنار نینوا ⁽¹⁾

در نواحی کوفه،منطقه‌ای است به نام نینوا،و کربلا-که امام حسین علیه السلام در آن کشته شد-،بخشی از آن منطقه است (معجم البلدان:ج 5 ص 339. [1]نیز،ر.ک:نقشه شماره 4 در پایان کتاب).

گفتم:یعنی چه؟

فرمود:«روزی بر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله وارد شدم و چشمانش اشکبار بود.پرسیدم:ای پیامبر خدا! آیا کسی شما را ناراحت کرده است؟چرا اشک از چشمانت سرازیر است؟

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:جبرئیل،اندکی پیش،از نزدم رفت.او برایم گفت که حسین در کنار رود فرات،کشته می‌شود.

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:جبرئیل گفت:آیا می‌خواهی خاک آن جا را ببویی؟گفتم:آری.و جبرئیل،دستش را دراز کرد و مشتی از خاک آن جا را به من داد و من دیگر نتوانستم جلوی ریزش اشک خود را بگیرم». ⁽²⁾

قالَ:دَخَلتُ عَلَی النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله ذاتَ یَومٍ وعَیناهُ تَفیضانِ،قُلتُ:یا نَبِیَ اللَّهِ أغضَبَکَ أحَدٌ،ما شَأنُ عَینَیکَ تَفیضانِ؟

قالَ:بَل قامَ مِن عِندی جِبریلُ علیه السلام قَبلُ،فَحَدَّثَنی أنَّ الحُسَینَ یُقتَلُ بِشَطِّ الفُراتِ.

قالَ:فَقالَ:هَل لَکَ إلی أن اشِمَّکَ مِن تُربَتِهِ؟قالَ:قُلتُ:نَعَم،فَمَدَّ یَدَهُ فَقَبَضَ قَبضَةً مِن تُرابٍ فَأَعطانیها،فَلَم أملِک عَینی أن فاضَتا 51 (مسند ابن حنبل:ج 1 ص 184 ح 648، [2]مسند أبی یعلی:ج 1 ص 206 ح 358).

ح-این جا،این جا!

52.وقعة صفّین -به نقل از ابو جُحَیفه-:عُروه بارقی نزد سعید بن وَهْب آمد و از او سؤال کرد و من می‌شنیدم.او گفت:[پیش از این] حدیثی را از علی بن ابی طالب علیه السلام برایم نقل کردی.

گفت:آری! مِخنَف بن سُلَیم،مرا به سوی علی علیه السلام فرستاد و من در کربلا به او رسیدم.دیدم با دستش اشاره می‌کند و می‌گوید:«این جا،این جا».

مردی به او گفت:ای امیر مؤمنان! این،چه معنایی می‌دهد؟

فرمود:«اسباب سفر خاندان محمّد،این جا فرود می‌آید.وای بر ایشان از [ستم ]شما و وای بر شما از [دادخواهی ]ایشان [در پیشگاه خداوند]!».

مرد به علی علیه السلام گفت:ای امیر مؤمنان! معنای این سخن چیست؟

فرمود:«وای بر ایشان از شما،که آنها را می‌کشید،و وای بر شما از ایشان،که خداوند،شما را به دلیل کشتن آنها،به آتش دوزخ می‌برد!». ⁽¹⁾

جاءَ عُروَةُ البارِقِیُّ إلی سَعیدِ بنِ وَهبٍ،فَسَأَلَهُ وأنَا أسمَعُ،فَقالَ:حَدیثٌ حَدَّثتَنیهِ عَن عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام.قالَ:نَعَم،بَعَثَنی مِخنَفُ بنُ سُلَیمٍ إلی عَلِیٍّ علیه السلام،فَأَتَیتُهُ بِکَربَلاءَ،فَوَجَدتُهُ یُشیرُ بِیَدِهِ ویَقولُ:هاهُنا هاهُنا.فَقالَ لَهُ رَجُلٌ:وما ذلِکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ؟

قالَ:ثَقَلٌ لِآلِ مُحَمَّدٍ یَنزِلُ هاهنا،فَوَیلٌ لَهُم مِنکُم،ووَیلٌ لَکُم مِنهُم !

فَقالَ لَهُ الرَّجُلُ:ما مَعنی هذَا الکَلامِ یا أمیرَ المُؤمِنینَ؟!

قالَ:وَیلٌ لَهُم مِنکُم:تَقتُلونَهُم؛ووَیلٌ لَکُم مِنهُم:یُدخِلُکُمُ اللَّهُ بِقَتلِهِم إلَی النّارِ 52 (وقعة صفّین:ص141؛ [1]شرح نهج البلاغة،ابن ابی الحدید:ج 3 ص 170). [2]

ط-مرا با خاندان ابو سفیان،چه کار؟!

53.مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی -به نقل از حاکم جِشُمی-:امیر مؤمنان،هنگامی که به سوی صفّین می‌رفت،در کربلا فرود آمد و به ابن عبّاس فرمود:«آیا می‌دانی این جا،چه جایی است؟».

گفت:نه.

فرمود:«اگر می‌دانستی،مانند من گریه می‌کردی»و سپس به شدّت گریست.

آن گاه فرمود:«خاندان ابو سفیان،از [جان] من چه می‌خواهند؟!»و به حسین علیه السلام رو کرد و فرمود:«صبر کن-ای پسر عزیزم-که پدرت از ایشان،همان دیده است که تو از این پس می‌بینی». ⁽¹⁾

إنَّ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام لَمّا سارَ إلی صِفّینَ نَزَلَ بِکَربَلاءَ،وقالَ لِابنِ عَبّاسٍ:أتَدری ما هذِهِ البُقعَةُ؟قالَ:لا،قالَ:لَو عَرَفتَها لَبَکَیتَ بُکائی،ثُمَّ بَکی بُکاءً شَدیداً.

ثُمَّ قالَ:ما لی ولِآلِ أبی سُفیانَ؟! ثُمَّ التَفَتَ إلَی الحُسَینِ علیه السلام،وقالَ:صَبراً یا بُنَیَّ ! فَقَد لَقِیَ أبوکَ مِنهُم مِثلَ الَّذی تَلقی بَعدَهُ 53 (مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 162). [1]

ی-آسمان و زمین بر ایشان می‌گرید

54.شرح الأخبار -به نقل از اصبغ بن نُباته-:با امام علی علیه السلام بر کناره فرات،حرکت کردیم که راهبی عبور کرد.امام علیه السلام به او فرمود:«ای راهب! چشمه‌ای که در این جا هست،کجاست؟».

گفت:من جز خبر آن را نمی‌دانم و گفته می‌شود:جای آن را جز پیامبری یا وصیّ پیامبری نمی‌داند.

امام علی علیه السلام شروع به حرکت در وادی کرد و پیوسته به چپ و راست می‌نگریست.سپس فرمود:«این جا را بکَنید».آن جا را کندند و سنگی یافتند.فرمود:«آن را بردارید».آن را برداشتند.دیدند چشمه آبی،زیر آن است.از آن نوشیدیم و چارپایان را سیراب کردیم.سپس امام علی علیه السلام به ما فرمود:«جوانانی از خاندان محمّد صلی اللَّه علیه و آله در این جا کشته می‌شوند که آسمان و زمین بر آنان می‌گریند». ⁽²⁾

فَأَخَذَ عَلِیٌّ علیه السلام مَعَ الوادی،وجَعَلَ یَنظُرُ یَمیناً وشِمالاً،ثُمَّ قالَ:اِحفِروا هاهُنا،فَحَفَروا،فَوَجَدوا حَجَراً،فَقالَ:اِرفَعوهُ،فَرَفَعوهُ،فَإِذا عَینُ ماءٍ تَحتَهُ،فَشَرِبنا وسَقَینا دَوابَّنا.ثُمَّ قالَ عَلِیٌّ علیه السلام لَنا:یُقتَلُ هاهُنا مِن آلِ مُحَمَّدٍ فِتیَةٌ تَبکی عَلَیهِمُ السَّماءُ وَالأَرضُ 54 (شرح الأخبار:ج 3 ص 137 ح 1079).

2/3 رؤیای امیر مؤمنان علیه السلام در کربلا

55.کمال الدین -به نقل از ابن عبّاس-:در حرکت به سوی صفّین،من همراه امیر مؤمنان علیه السلام بودم.هنگامی که در نینوا در [کناره] رود فرات فرود آمد،با صدای بلند فرمود:«ای ابن عبّاس! آیا این جا را می‌شناسی؟».

گفتم:ای امیر مؤمنان! آن را نمی‌شناسم.

فرمود:«اگر آن را مانند من می‌شناختی،از آن نمی‌گذشتی،جز این که مانند من گریه می‌کردی».

سپس امام علیه السلام مدّتی طولانی گریه کرد تا محاسنش خیس شد و قطره‌های اشک بر سینه‌اش چکید و ما با او گریستیم و او می‌فرمود:«آه،آه! خاندان ابو سفیان،از [جان] من چه می‌خواهند؟! خاندان حرب،حزب شیطان و همدستان کفر،از [جان ]من چه می‌خواهند؟! ای ابا عبد اللَّه! صبر داشته باش که پدرت از آنها همان دیده که تو از آنها خواهی دید».

آن گاه آبی خواست و برای نماز،وضو گرفت و بسیار نماز خواند و مانند سخن اوّلش را،تکرار کرد،جز آن که پس از تمام شدن نمازش،به خواب سبُکی رفت و سپس بیدار شد و فرمود:«ابن عبّاس!».

گفتم:بله! من این جا هستم.

فرمود:«آیا آنچه را هم‌اکنون در خواب دیدم،به تو نگویم؟».

گفتم:خوش بخوابی و خوابت خیر باشد،ای امیر مؤمنان!

فرمود:«گویی مردانی سپید دیدم که از آسمان فرود آمدند و پرچم‌های سفیدی همراه داشتند و شمشیرهای سپید و درخشان خود را از گردن،آویخته بودند و گرد این زمین،خط کشیدند و سپس دیدم که شاخه‌های این درختان خرما بر زمین خورد و از آنها خون تازه،جاری بود و گویا فرزند نونهال و جگرگوشه‌ام حسین،در میان

این خون‌ها غرق بود و استغاثه می‌کرد؛امّا کسی به فریادش نمی‌رسید،و گویا آن مردان سپید که از آسمان فرود آمده بودند،او را ندا دادند و گفتند:"ای خاندان پیامبر! صبر پیشه کنید که شما به دست بدترینْ مردمان کشته می‌شوید.ای ابا عبد اللَّه! این،بهشت است که مشتاق توست" و سپس مرا سرسلامت دادند و گفتند:"ای ابو الحسن! تو را بشارت باد که فردای قیامت که مردم در برابر پروردگار بر می‌خیزند،خداوند به خاطر این فرزند،چشمت را روشن می‌کند" و آن گاه بیدار شدم.

و سوگند به خدایی که ما را آفرید،این‌چنین است.راستگوی تصدیق شده،ابو القاسم صلی اللَّه علیه و آله،برایم باز گفته است که من هنگامی که برای مقابله با متجاوزان بر ما،بیرون می‌روم،این سرزمین را خواهم دید.این،سرزمین کرب و بلاست و حسین و هفده تن از فرزندان من و از فرزندان فاطمه،در این مکان،دفن خواهند شد و آن در آسمان‌ها معروف است و [آسمانیان] از سرزمین کَرب و بلا یاد می‌کنند،همچنان که از بقعه‌های دو حرم (مکّه و مدینه) و بیت المقدّس،یاد می‌کنند». ⁽¹⁾

کُنتُ مَعَ أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فی خُروجِهِ إلی صِفّینَ،فَلَمّا نَزَلَ بِنینَوی،وهُوَ شَطُّ الفُراتِ،قالَ بِأَعلی صَوتِهِ:یَابنَ عَبّاسٍ،أتَعرِفُ هذَا المَوضِعَ؟قالَ:قُلتُ:ما أعرِفُهُ یا أمیرَ المُؤمِنینَ.

فَقالَ:لَو عَرَفتَهُ کَمَعرِفَتی لَم تَکُن تَجوزُهُ حَتّی تَبکِیَ کَبُکائی.

قالَ:فَبَکی طَویلاً حَتَّی اخضَلَّت لِحیَتُهُ،وسالَتِ الدُّموعُ عَلی صَدرِهِ،وبَکَینا مَعَهُ،وهُوَ یَقولُ:أوهِ أوهِ ! ما لی ولِآلِ أبی سُفیانَ؟! ما لی ولِآلِ حَربٍ،حِزبِ الشَّیطانِ،وأولِیاءِ الکُفرِ؟! صَبراً یا أبا عَبدِ اللَّهِ؛فَقَد لَقِیَ أبوکَ مِثلَ الَّذی تَلقی مِنهُم.

ثُمَّ دَعا بِماءٍ،فَتَوَضَّأَ وُضوءَ الصَّلاةِ،فَصَلّی ما شاءَ اللَّهُ أن یُصَلِّیَ،ثُمَّ ذَکَرَ نَحوَ کَلامِهِ الأَوَّلِ،إلّا أنَّهُ نَعَسَ عِندَ انقِضاءِ صَلاتِهِ ساعَةً،ثُمَّ انتَبَهَ،فَقالَ:یَابنَ عَبّاسٍ ! فَقُلتُ:ها أنَا ذا.

فَقالَ:ألا اخبِرُکَ بِما رَأَیتُ فی مَنامی آنِفاً عِندَ رَقدَتی؟فَقُلتُ:نامَت عَیناکَ،ورَأَیتَ خَیراً یا أمیرَ المُؤمِنینَ.

قالَ:رَأَیتُ کَأَنّی بِرِجالٍ بیضٍ قَد نَزَلوا مِنَ السَّماءِ،مَعَهُم أعلامٌ بیضٌ،قَد تَقَلَّدوا سُیوفَهُم،وهِیَ بیضٌ تَلمَعُ،وقَد خَطّوا حَولَ هذِهِ الأَرضِ خَطَّةً،ثُمَّ رَأَیتُ هذِهِ النَّخیلَ قَد ضَرَبَت بِأَغصانِها إلَی الأَرضِ،فَرَأَیتُها تَضطَرِبُ بِدَمٍ عَبیطٍ،وکَأَنّی بِالحُسَینِ نَجلی وفَرخی ومُضغَتی ومُخّی قَد غَرِقَ فیهِ،یَستَغیثُ فَلا یُغاثُ،وکَأَنَّ الرِّجالَ البیضَ قَد نَزَلوا مِنَ السَّماءِ یُنادونَهُ،ویَقولونَ:صَبراً آلَ الرَّسولِ؛فَإِنَّکُم تُقتَلونَ عَلی أیدی شِرارِ النّاسِ،وهذِهِ الجَنَّةُ یا أبا عَبدِ اللَّهِ إلیکَ مُشتاقَةٌ،ثُمَّ یُعَزّونَنی،ویَقولونَ:یا أبَا الحَسَنِ،أبشِر،فَقَد أقَرَّ اللَّهُ عَینَکَ بِهِ یَومَ القِیامَةِ،یَومَ یَقومُ النّاسُ لِرَبِّ العالَمینَ،ثُمَّ انتَبَهتُ.

هکَذا وَالَّذی نَفسُ عَلِیٍّ بِیَدِهِ،لَقَد حَدَّثَنِی الصّادِقُ المُصَدَّقُ أبُو القَاسِمِ صلی اللَّه علیه و آله أنّی سَأَراها فی خُروجی إلی أهلِ البَغیِ عَلَینا،وهذِهِ أرضُ کَربٍ وبَلاءٍ،یُدفَنُ فیهَا الحُسَینُ وسَبعَةَ عَشَرَ رَجُلاً کُلُّهُم مِن وُلدی ووُلدِ فاطِمَةَ علیها السلام،وأنَّها لَفِی السَّماواتِ مَعروفَةٌ،تُذکَرُ أرضُ کَربٍ وبَلاءٍ،کَما تُذکَرُ بُقعَةُ الحَرَمَینِ وبُقعَةُ بَیتِ المَقدِسِ 55 (کمال الدین:ص 532 ح 1، [1]الأمالی،صدوق:ص 694 ح 951). [2]

3/3 خبر دادن علی علیه السلام در مسجد کوفه از شهادت او

56.کامل الزیارات -به نقل از ابراهیم نَخَعی-:امیر مؤمنان علیه السلام بیرون آمد و در مسجد نشست و یارانش گِردش را گرفتند و حسین علیه السلام آمد تا آن که پیش رویش ایستاد.امام علیه السلام دست بر سر او نهاد و فرمود:«ای پسر عزیزم! خداوند،در قرآن،گروه‌هایی را سرزنش کرده و فرموده است:«پس آسمان و زمین بر آنان نَگِریستند و آنها مهلت نیافتند» ⁽¹⁾

دخان:آیه 29.

4/3 پیشگویی علی علیه السلام درباره شرکت کنندگان در قتل حسین علیه السلام

الف-بنی امیّه

57.کامل الزیارات -به نقل از جابر،از امام صادق علیه السلام-:امام علی علیه السلام به حسین علیه السلام فرمود:«ای

ابا عبد اللَّه! تو هماره اسوه بوده‌ای [و هستی]»....

سوگند به آن که جانم به دست اوست،بنی امیّه خونت را خواهند ریخت؛ولی نمی‌توانند تو را از دینت جدا کنند و خدا را از یاد تو ببرند». ⁽¹⁾

قالَ عَلِیٌّ علیه السلام لِلحُسَینِ علیه السلام:یا أبا عَبدِ اللَّهِ،إسوَةٌ أنتَ قِدماً...فَوَالَّذی نَفسی بِیَدِهِ،لَیَسفِکَنَّ بَنو امَیَّةَ دَمَکَ،ثُمَّ لا یُزیلونَکَ عَن دینِکَ،ولا یُنسونَکَ ذِکرَ رَبِّکَ 57 (کامل الزیارات:ص 149 ح 178، [1]بحار الأنوار:ج 44 ص 262 ح 17). [2]

ب-کوفیان

58.أنساب الأشراف -به نقل از مجاهد-:علی علیه السلام در کوفه فرمود:«شما در چه حالی هستید،هنگامی که خاندان پیامبرتان نزد شما آیند؟».

گفتند:چنین و چنان می‌کنیم.

علی علیه السلام سرش را تکان داد و سپس فرمود:«بلکه آنها را می‌آورید.سپس روی می‌گردانید و آنان را[از گرفتاری] بیرون نمی‌آورید و آن گاه در پی پاک کردن خود بر می‌آیید و نمی‌توانید». ⁽²⁾

قالَ:فَحَرَّکَ رَأسَهُ،ثُمَّ قالَ:بَل تورِدونَ،ثُمَّ تُعَرِّدونَ فَلا تُصدِرونَ،ثُمَّ تَطلُبونَ البَراءَةَ ولا بَراءَةَ لَکُم 58 (أنساب الأشراف:ج 2 ص 409). [3]

5/3 خبر دادن علی علیه السلام از نام پرچمدار لشکری که با او می جنگد

59.الإرشاد: سُوَید بن غَفله گفت:مردی نزد امیر مؤمنان علیه السلام آمد و گفت:ای امیر مؤمنان! من از وادی القری ⁽³⁾عبور کردم و خالد بن عُرفُطه را دیدم که در آن جا مرده است.برایش آمرزش بخواه.

امیر مؤمنان فرمود:«دست بدار! او نمرده است و نمی‌میرد تا سپاه گم‌راهی را که پرچمدارش حبیب بن حِماز است،فرماندهی کند».

مردی از پایین منبر برخاست و گفت:ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند،من شیعه و دوستدار تو هستم.

امام علیه السلام پرسید:«تو کیستی؟».

گفت:من حبیب بن حِمازم.

امام علیه السلام فرمود:«مبادا که آن پرچم را بر دوش بگیری،که قطعاً بر دوش می‌گیری و با آن از این در،وارد می‌شوی»و با دستش به باب الفیل اشاره کرد.

هنگامی که امیر مؤمنان علیه السلام در گذشت و حسن بن علی علیه السلام نیز پس از او وفات یافت و وقایع امام حسین علیه السلام و قیامش پیش آمد،ابن زیاد،عمر بن سعد را به سوی حسین بن علی علیه السلام فرستاد و خالد بن عُرفُطه را بر طلایه‌داران سپاه گماشت و حبیب بن حِماز را پرچمدار او کرد و با آن رفت تا از باب الفیل به مسجد وارد شد.

[مؤلّف می‌گوید:] این نیز خبر مستفیضی است که [به سبب فراوانی اسناد و راویانش،]عالمان و راویان اخبار،آن را انکار نمی‌کنند.

این خبر،میان کوفیان،پخش شده و در جمع آنان،آشکار گشته است و حتّی دو نفر هم آن را انکار نمی‌کنند،و این از جمله معجزات امام علی علیه السلام است که بیان کردیم. ⁽¹⁾

إِنَّ رَجُلاً جاءَ إلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام فَقالَ:یا أمیرَ المُؤمِنینَ،إنّی مَرَرتُ بِوادِی القُری،فَرَأَیتُ خالِدَ بنَ عُرفُطَةَ قَد ماتَ بِها،فَاستَغفِر لَهُ.

فَقالَ أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام:مَه ! إنَّهُ لَم یَمُت ولا یَموتُ حَتّی یَقودَ جَیشَ ضَلالَةٍ،صاحِبُ لِوائِهِ حَبیبُ بنُ حِمازٍ.فَقامَ رَجُلٌ مِن تَحتِ المِنبَرِ،فَقالَ:یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! وَاللَّهِ،إنّی لَکَ شیعَةٌ،وإنّی لَکَ مُحِبٌّ.

قالَ:ومَن أنتَ؟قالَ:أنَا حَبیبُ بنُ حِمازٍ.

قالَ:إیّاکَ أن تَحمِلَها،ولَتَحمِلَنَّها،فَتَدخُلُ بِها مِن هذَا البابِ-وأومَأَ بِیَدِهِ إلی بابِ الفیلِ-.

فَلَمّا مَضی أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام،وقَضَی الحَسَنُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام مِن بَعدِهِ،وکانَ مِن أمرِ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام ومِن ظُهورِهِ ما کانَ،بَعَثَ ابنُ زِیادٍ بِعُمَرَ بنِ سَعدٍ إلَی الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام،وجَعَلَ خالِدَ بنَ عُرفُطَةَ عَلی مُقَدِّمَتِهِ،وحَبیبَ بنَ حِمازٍ صاحِبَ رایَتِهِ،فَسار بِها حَتّی دَخَلَ المَسجِدَ مِن بابِ الفیلِ.

[قالَ المُفیدُ:] وهذا-أیضاً-خَبَرٌ مُستَفیضٌ،لا یَتَناکَرُهُ أهلُ العلِمِ،الرُّواةُ لِلآثارِ،وهُوَ مُنتَشِرٌ فی أهلِ الکوفَةِ،ظاهِرٌ فی جَماعَتِهِم،لا یَتَناکَرُهُ مِنهُمُ اثنانِ،وهُوَ مِنَ المُعجِزِ الَّذی بَیَّنّاهُ 59 (الإرشاد:ج 1 ص 329؛ [1]الإصابة:ج 2 ص 209). [2]

6/3 خبر دادن علی علیه السلام از برخی جنگ کنندگان با او

60.الخرائج و الجرائح -به نقل از ابو حمزه،از امام زین العابدین علیه السلام،از پدرش [امام حسین علیه السلام ]-:هنگامی که علی علیه السلام خواست به سوی نهروان برود،از کوفیان خواست که حرکت کنند و به ایشان فرمان داد که در مدائن،چادر بزنند.شَبَث بن رِبعی،عمرو بن حُرَیث،اشعث بن قیس و جَریر بن عبد اللَّه بَجَلی،تأخیر کردند و گفتند:آیا به ما اجازه می‌دهی که چند روزی دیرتر بیاییم تا به برخی کارهایمان برسیم و سپس به تو بپیوندیم؟

[پدرم] به آنان فرمود:«این را که کرده‌اید! بدا به حال شما ای بزرگان! به خدا سوگند،شما کاری ندارید که به خاطر آن،تأخیر کنید و من می‌دانم که در دل شما چه می‌گذرد و [آن را] برایتان روشن می‌کنم:شما می‌خواهید مردم را از من باز دارید و گویی می‌بینم که در کاخ خَوَرنَق،سفره غذایتان را گشوده‌اید که سوسماری از کنارتان می‌گذرد و به کودکانتان فرمان می‌دهید تا آن را صید کنند و شما [همان جا] مرا خلع کرده،[به استهزا] با آن سوسمار،بیعت می‌کنید».

امام علیه السلام به مدائن رفت.آنان به خَوَرنَق رفتند و غذایی آماده کردند و بر سر سفره بازکرده‌شان بودند که سوسماری بر ایشان گذشت و آنان به کودکانشان فرمان دادند و آن را گرفتند و بستند و دستشان را [به نشانه بیعت] بر او کشیدند-همان گونه که علی علیه السلام خبر داده بود-و به سوی مدائن،روی کردند.

امیر مؤمنان علیه السلام به آنان فرمود:«چه بدلِ بدی برای ستمکاران است!» ⁽¹⁾

کهف:آیه 50.

سپس فرمود:«اگر منافقانی همراه پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بودند،منافقانی نیز با من هستند.هان!

به خدا سوگند-ای شَبَث و ای ابن حُرَیث-،شما با پسرم حسین می‌جنگید.پیامبر خدا،چنین به من خبر داد». ⁽¹⁾

لَمّا أرادَ عَلِیٌّ أن یَسیرَ إلَی النَّهرَوانِ استَنفَرَ أهلَ الکوفَةِ وأمَرَهُم أن یُعَسکِروا بِالمَدائِنِ،فَتَأَخَّرَ عَنهُ:شَبَثُ بنُ رِبعِیٍّ،وعَمرُو بنُ حُرَیثٍ،وَالأَشعَثُ بنُ قَیسٍ،وجَریرُ بنُ عَبدِ اللَّهِ البَجَلِیُّ،وقالوا:أتَأذَنُ لَنا أیّاماً نَتَخَلَّفُ عَنکَ فی بَعضِ حَوائِجِنا ونَلحَقُ بِکَ؟

فَقالَ لَهُم:قَد فَعَلتُموها،سَوأَةً لَکُم مِن مَشایِخَ ! فَوَاللَّهِ،ما لَکُم مِن حاجَةٍ تَتَخَلَّفونَ عَلَیها،وإنّی لَأَعلَمُ ما فی قُلوبِکُم،وسَاُبَیِّنُ لَکُم:تُریدونَ أن تُثَبِّطوا عَنِّی النّاسَ،وکَأَنّی بِکُم بِالخَوَرنَقِ،وقَد بَسَطتُم سُفرَتَکُم لِلطَّعامِ،إذ یَمُرُّ بِکُم ضَبٌّ،فَتَأمُرونَ صِبیانَکُم فَیَصیدونَهُ،فَتَخلَعُونّی وتُبایِعونَهُ.

ثُمَّ مَضی إلَی المَدائِنِ،وخَرَجَ القَومُ إلَی الخَوَرنَقَ،وهَیَّأُوا طَعاماً،فَبَینا هُم کَذلِکَ عَلی سُفرَتِهِم وقَد بَسَطوها،إذ مَرَّ بِهِم ضَبٌّ،فَأَمَروا صِبیانَهُم،فَأَخَذوهُ وأوثَقوهُ ومَسَحوا أیدِیَهُم عَلی یَدِهِ،کَما أخبَرَ عَلِیٌّ علیه السلام،وأقبَلوا عَلَی المَدائِنِ.

فَقالَ لَهُم أمیرُ المُؤمِنینَ علیه السلام: «بِئْسَ لِلظّالِمِینَ بَدَلاً) ! لَیَبعَثُکُمُ اللَّهُ یَومَ القِیامَةِ مَعَ إمامِکُمُ الضَّبِّ الَّذی بایَعتُم،لَکَأَنّی أنظُرُ إلَیکُم یَومَ القِیامَةِ،وهُوَ یَسوقُکُم إلَی النّارِ.

ثُمَّ قالَ:لَئِن کانَ مَعَ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله مُنافِقونَ فَإِنَّ مَعی مُنافِقینَ،أما وَاللَّهِ یا شَبَثُ ویا بنَ حُرَیثٍ لَتُقاتِلانِ ابنِیَ الحُسَینَ،هکَذا أخبَرَنی رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله 60 (الخرائج والجرائح:ج1 ص225 ح70؛إرشاد القلوب:ص275). [1]

7/3 خبر دادن علی علیه السلام از برخی کسانی که او را یاری نمی دهند

61.الإرشاد -به نقل از اسماعیل بن زیاد-:امام علی علیه السلام روزی به براء بن عازب فرمود:«ای براء! فرزندم حسین،کشته می‌شود و تو زنده‌ای؛امّا یاری‌اش نمی‌کنی».

هنگامی که حسین بن علی علیه السلام کشته شد،براء بن عازب می‌گفت:به خدا سوگند،علی بن ابی طالب،راست گفت.حسین،کشته شد و من یاری‌اش نکردم! و سپس بر این کار،حسرت می‌خورد و اظهار پشیمانی می‌نمود. ⁽²⁾

فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام کانَ البَراءُ بنُ عازِبٍ یَقولُ:صَدَقَ-وَاللَّهِ-عَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ علیه السلام،قُتِلَ الحُسَینُ علیه السلام ولَم أنصُرهُ ! ثُمَّ یُظهِرُ الحَسرَةَ عَلی ذلِکَ وَالنَّدَمَ 61 (الإرشاد:ج 1 ص 331، [2]کشف الیقین:ص 99 ح 91). [3]

62.کامل الزیارات -به نقل از ابو عبد اللَّه جدلی-:بر امیر مؤمنان علیه السلام وارد شدم و حسین علیه السلام

کنار او بود.امام علی علیه السلام با دستش بر شانه حسین علیه السلام زد و سپس فرمود:«این،کشته می‌شود و کسی او را یاری نمی‌کند».

گفتم:ای امیر مؤمنان! به خدا سوگند،این که زندگیِ بدی است!

فرمود:«به هر روی،این می‌شود». ⁽¹⁾

دَخَلتُ عَلی أمیرِ المُؤمِنینَ علیه السلام وَالحُسَینُ علیه السلام إلی جَنبِهِ،فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلی کَتِفِ الحُسَینِ علیه السلام،ثُمَّ قالَ:إنَّ هذا یُقتَلُ ولا یَنصُرُهُ أحَدٌ.

قالَ:قُلتُ:یا أمیرَ المُؤمِنینَ ! وَاللَّهِ،إنَّ تِلکَ لَحَیاةُ سَوءٍ ! ! قالَ:إنَّ ذلِکَ لَکائِنٌ 62 (کامل الزیارات:ص 149 ح 176، [1]بحار الأنوار:ج 44 ص 261 ح 15). [2]

8/3 پیشگویی علی علیه السلام درباره قاتل حسین علیه السلام

الف-یزید،او را می‌کشد

63.الفتوح -به نقل از ابن عبّاس-:هنگامی که علی علیه السلام از صفّین باز گشت و کار نهروانیان را تمام کرد،اَعوَرِ همْدانی بر او در آمد.علی علیه السلام به او فرمود:«ای حارث! آیا فهمیدی که من امروز از صبح،گرفته و اندوهگین و بی‌تاب و مضطربم؟».

حارث گفت:علّت چیست،ای امیر مؤمنان؟آیا از جنگ با شامیان و بصریان و اهل نهروان پشیمانی؟

امام علیه السلام فرمود:«نه،وای بر تو-ای حارث-که من از آن شادمانم! در عالم رؤیا،سرزمین کربلا را دیدم و دیدم که پسرم حسین،با سرِ بریده بر روی زمین آن افتاده است و درختان را به رو افتاده و آسمان را شکافْ برداشته و بارهای شتران را بر زمین افتاده دیدم و شنیدم که مُنادی‌ای میان آسمان و زمین،ندا می‌دهد و می‌گوید:ای قاتلان حسین! ما را ترساندید.خدا،شما را بترساند و بکشد!

سپس بیدار شدم و به خاطر آنچه دیده بودم،در اضطراب افتادم».

حارث به او گفت:چنین نیست،ای امیر مؤمنان! آن رؤیا جز خیر نیست.

علی علیه السلام به او فرمود:«نه،ای حارث! قانون خدا،پیشی گرفته و قضای او،نافذ گشته و محبوبم محمّد صلی اللَّه علیه و آله،به من خبر داده که یزید،پسرم را می‌کشد.خدا،عذابش را در آتش بیفزاید!». ⁽¹⁾

لَمّا رَجَعَ عَلِیٌّ علیه السلام من صِفّینَ وفَرَغَ مِن أهلِ النَّهرَوانِ،دَخَلَ عَلَیهِ الأَعوَرُ الهَمدانِیُّ.

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام:یا حارِثُ ! أعَلِمتَ أنّی مُنذُ البارِحَةِ کَئیبٌ حَزینٌ فَزِعٌ وَجِلٌ؟

فَقالَ الحارِثُ:ولِمَ ذاکَ یا أمیرَ المُؤمِنینَ؟! أنَدَماً مِنکَ عَلی قِتالِ أهلِ الشّامِ وأهلِ البَصرَةِ وَالنَّهرَوانِ؟

فَقالَ:لا،وَیحَکَ یا حارِثُ ! وإنّی بِذلِکَ مَسرورٌ،ولکِنّی رَأَیتُ فی مَنامی أرضَ کَربَلاءَ،ورَأَیتُ ابنِیَ الحُسَینَ مَذبوحاً مَطروحاً عَلی وَجهِ الأَرضِ ! ورَأَیتُ الأَشجارَ مُنکَبَّةً،وَالسَّماءَ مُصَدَّعَةً،وَالرِّحالَ مُتَطَأمِنَةً،وسَمِعتُ مُنادِیاً یُنادی بَینَ السَّماءِ وَالأَرضِ،وهُوَ یَقولُ:أفزَعتُمونا یا قَتَلَةَ الحُسَینِ،أفزَعَکُمُ اللَّهُ وقَتَلَکُم !

ثُمَّ إنِّی انتَبَهتُ وأنَا مِنهُ عَلی وَجَلٍ لِما رَأَیتُ؛فَقالَ لَهُ الحارِثُ:کَلّا یا أمیرَ الُمؤمِنینَ،لا یَکونُ إلّا خَیراً.

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام:هَیهاتَ یا حارِثُ،سَبَقَت کَلِمَةُ اللَّهِ،ونَفَذَ قَضاؤُهُ،وقَد أخبَرَنی حَبیبی مُحَمَّدٌ صلی اللَّه علیه و آله أنَّ ابنی یَقتُلُهُ یَزیدُ،زادَهُ اللَّهُ فِی النّارِ عَذاباً 63 (الفتوح:ج 2 ص 553). [1]

ب-لعنت شده این امّت،او را سر می‌بُرد

64.الفتوح -به نقل از زهیر بن ارقم-:هنگامی که ضربه ابن مُلجم به علی علیه السلام رسید،بر او وارد شدم.او حسین علیه السلام را به سینه‌اش چسبانده بود و می‌بوسید و می‌فرمود:«ای میوه و دسته گل من،و ای میوه پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و برگزیده او،و ای ذخیره برگزیده جهانیان،محمّد بن عبد اللَّه! گویی تو را می‌بینم که به زودی،سرت را می‌بُرند!».

گفتم:ای امیر مؤمنان! چه کسی او را سر می‌برد؟

فرمود:«لعنت شده این امّت،او را سر می‌برد.آن گاه خداوند به او باز نمی‌گردد (توفیق توبه پیدا نمی‌کند) و هنگامی او را قبض روح می‌کند که از شراب،سیراب شده و مست است».

من گریستم و امام علی علیه السلام به من فرمود:«ای زهیر! گریه مکن که آنچه قضای خداوند است،می‌شود». ⁽²⁾

فَقالَ:یَذبَحُهُ لَعینُ هذِهِ الاُمَّةِ،ثُمَّ لا یَتوبُ اللَّهُ عَلَیهِ،ویَقبِضُهُ إذا قَبَضَهُ وهُوَ مَلآنُ مِنَ الخَمرِ سَکرانُ.

قالَ زُهَیرٌ:فَبَکَیتُ،فَقالَ لی عَلِیٌّ علیه السلام:لا تَبکِ یا زُهَیرُ،فَالَّذی قُضِیَ کائِنٌ 64 (الفتوح:ج 2 ص 554). [2]

ج-سِنان بن انَس

65.شرح نهج البلاغة،ابن ابی الحدید -به نقل از فُضَیل،از امام باقر علیه السلام-:هنگامی که علی علیه السلام فرمود:«از من بپرسید،پیش از آن که مرا نیابید.به خدا سوگند،از من در باره گروهی که صد نفر را گم‌راه و صد نفر را هدایت می‌کند،نمی‌پرسید،جز آن که بانگ زننده و راهبَر آن را به شما خبر می‌دهم»،مردی به سوی او رفت و گفت:به من بگو که در سر و ریش من،چند تار موی است؟

علی علیه السلام به او فرمود:«به خدا سوگند،دوستم (پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله) به من فرمود که بر هر تار موی سر تو،شیطانی است که تو را لعنت می‌کند و بر هر تار موی ریش تو،شیطانی است که تو را گم‌راه می‌کند و در خانه تو،بچّه عزیزکرده‌ای است که فرزند پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله را می‌کشد».

پسر او که قاتل حسین علیه السلام شد،آن روز،کودکی بود که هنوز چهار دست و پا راه می‌رفت و او همان سِنان بن انَس نخعی است ⁽¹⁾

صدوق در الأمالی (ص 196 ح 207)،همین واقعه را به سعد بن ابی وقّاص نسبت داده و آن کودک را فرزند او،عمر بن سعد،دانسته است و شبیه به همین در کامل الزیارات (ص 155 ح 191) و خصائص الأئمّة (ص 62) آمده است؛امّا سعد بن ابی وقّاص،در روزگار خلافت امام علی علیه السلام از فرمانداری کوفه عزل شد و از بیعت با امام علیه السلام خودداری کرد و بیرون از کوفه می‌زیست.از این رو،حضور او در مجلس سخنرانی امام علیه السلام،بعید می‌نماید.

از سوی دیگر،ولادت عمر بن سعد را در سال 23 ق،و برخی آن را در عصر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دانسته‌اند (تهذیب الکمال:ج21 ص357) و در هر حال،او به هنگام سخنرانی امام علی علیه السلام در کوفه [که در محدوده سال‌های 36-41 هجری انجام شده] نمی‌توانسته کودکی باشد که بر روی دست و پا راه می‌رود.

بر این پایه،آنچه ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغة (ج 2 ص 286)،به نقل از کتاب الغارات آورده،صحیح‌تر می‌نماید و شاید همین،دلیل نام نیاوردن شیخ مفید (الإرشاد:ج 2 ص 330) [1] از اسم سؤال کننده و پسر او باشد.

فَقالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام:وَاللَّهِ،لَقَد حَدَّثَنی خَلیلی أنَّ عَلی کُلِّ طاقَةِ شَعرٍ مِن رَأسِکَ مَلَکاً یَلعَنُکَ،وأنَّ عَلی کُلِّ طاقَةِ شَعرٍ مِن لِحیَتِکَ شَیطاناً یُغویکَ،وأنَّ فی بَیتِکَ سَخلاً یَقتُلُ ابنَ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله.

وکانَ ابنُهُ قاتِلُ الحُسَینِ علیه السلام یَومَئِذٍ طِفلاً یَحبو،وهُوَ سِنانُ بنُ أنَسٍ النَّخَعِیِّ 65 (شرح نهج البلاغة،ابن أبی الحدید:ج 2 ص 286؛ [2]بحارالأنوار:ج 34 ص 297). [3]

9/3 پیشگویی علی علیه السلام درباره مزار و زائران او

66.عیون أخبار الرضا علیه السلام -به سندش،از امام علی علیه السلام-:گویی بناهای استوار را گرداگرد قبر حسین می‌بینم و گویی کاروان‌هایی را می‌بینم که از کوفه به سوی قبر حسین،بیرون می‌آیند و شب‌ها و روزهایی نمی‌گذرد،جز آن که از همه سو،به سوی او حرکت می‌کنند و این،به هنگام زوال پادشاهی مروانیان است. ⁽¹⁾

کَأَنّی بِالقُصورِ قَد شُیِّدَت حَولَ قَبرِ الحُسَینِ علیه السلام،وکَأَنِّی بِالمَحامِلِ تَخرُجُ مِنَ الکُوفَةِ إلی قَبرِ الحُسَینِ،ولا تَذهَبُ اللَّیالی وَالأَیّامُ حَتّی یُسارُ إلَیهِ مِنَ الآفاقِ،وذلِکَ عِندَ انقِطاعِ مُلکِ بَنی مَروانَ 66 (عیون أخبار الرضا علیه السلام:ج 2 ص 48 ح 190، [1]صحیفة الإمام الرضا علیه السلام:ص 248 ح 161). [2]

67.کامل الزیارات -به نقل از حارث اعوَر،از امام علی علیه السلام-:پدر و مادرم فدای حسینِ کشته شده در پشت کوفه باد! به خدا سوگند،گویی همه گونه حیوانات وحشی را می‌بینم که گردن‌هایشان را به سوی قبر او کشیده‌اند و برایش می‌گریند و شب تا صبح برایش سوگواری می‌کنند،و چون چنین است،مبادا که شما جفا کنید ! ⁽²⁾

فصل چهارم:پیشگویی های دیگر در باره شهادت امام حسین علیه السلام

1/4 پیشگویی امام حسن علیه السلام درباره شهادت او

68.الأمالی،صدوق -به نقل از مفضّل بن عمر،از امام صادق،از پدرش،از جدّش امام زین العابدین علیهم السلام-:حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام روزی بر حسن علیه السلام در آمد و نگاهش که به او افتاد،گریست.حسن علیه السلام به او گفت:«ای ابا عبد اللَّه! چرا گریه می‌کنی؟».

گفت:به خاطر آنچه با تو خواهد شد،می‌گریم.

حسن علیه السلام گفت:«آنچه با من می‌شود،سمّی است که به دسیسه به من می‌دهند و با آن،کشته می‌شوم؛امّا هیچ روزی،مانند روز تو نیست،ای ابا عبد اللَّه! سی هزار مرد جنگی به جنگ با تو می‌شتابند و همه ادّعا می‌کنند که از امّت جدّمان محمّد صلی اللَّه علیه و آله هستند و خود را به اسلام می‌بندند و بر کشتن و ریختن خونت و هتک حرمتت و اسیر کردن فرزندان و زنانت و تاراج اموالت،گرد می‌آیند،و همین هنگام است که لعنت بر بنی امیّه فرود می‌آید و آسمان،خون و خاکستر می‌بارد و همه چیز،حتّی وُحوش بیابان و ماهیان دریا بر تو می‌گریند». 1

2/4 پیشگویی سلمان درباره شهادت او

69.رجال الکشّی -به نقل از مُسیَّب بن نَجَبه فَزاری-:هنگامی که سلمان فارسی به سوی ما [کوفیان،برای حکمرانی] آمد،من نیز میان پیشواز رفتگانِ او بودم.او آمد تا به کربلا رسید و گفت:این جا را چه می‌نامید؟

گفتند:کربلا.

گفت:این جا،قتلگاه برادران من است.این،جایگاه وسایلشان و این،جایگاه مرکب‌هایشان و این،جایگاه ریختن خونشان است.بهترینِ پیشینیان،در آن،کشته شده و بهترینِ پسینیان نیز در آن،کشته خواهد شد. ⁽¹⁾

لَمّا أتانا سَلمانُ الفارِسِیُّ قادِماً،تَلَقَّیتُهُ فیمَن تَلَقّاهُ،فَسارَ حَتَّی انتَهی إلی کَربَلاءَ،فَقالَ:ما تُسَمّونَ هذِهِ؟قالوا:کَربَلاءَ،فَقالَ:هذِهِ مَصارِعُ إخوانی،هذا مَوضِعُ رِحالِهِم،وهذا مُناخُ رِکابِهِم،وهذا مُهَراقُ دِمائِهِم،قُتِلَ بِها خَیرُ الأَوَّلینَ،ویُقتَلُ بِها خَیرُ الآخِرینَ 70 (رجال الکشّی:ج 1 ص 73 ش 46، [1]بحار الأنوار:ج 22 ص 386 ش 27). [2]

3/4 پیشگویی ابو ذر درباره شهادت او

70.کامل الزیارات -به نقل از عُروة بن زبیر-:شنیدم ابو ذر-که در آن زمان،عثمان،او را به رَبَذه ⁽²⁾تبعید کرده بود و مردم به او گفته بودند:ای ابو ذر! بشارت ده که این [تبعید] در راه خدای متعال،اندک و آسان است-،گفت:«این،چه آسان است! امّا شما در چه حالی خواهید بود،هنگامی که حسین بن علی علیه السلام به قتل می‌رسد؟»و یا گفت:«ذبح

می‌شود؟». ⁽¹⁾

سَمِعتُ أبا ذَرٍّ وهُوَ یَومَئِذٍ قَد أخرَجَهُ عُثمانُ إلَی الرَّبَذَةِ،فَقالَ لَهُ النّاسُ:یا أبا ذَرٍّ،أبشِر فَهذا قَلیلٌ فِی اللَّهِ تَعالی.

فَقالَ:ما أیسَرَ هذا ! ولکِن کَیفَ أنتُم إذا قُتِلَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام قَتلاً-أو قالَ:ذَبحاً-؟71 (کامل الزیارات:ص 153 ش 190، [1]بحار الأنوار:ج 45 ص 219 ش 47). [2]

4/4 پیشگویی ابن عبّاس درباره شهادت او

71.المستدرک علی الصحیحین -به نقل از ابن عبّاس-:ما و بسیاری از خاندان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله تردید نداشتیم که حسین بن علی علیه السلام در طَف،کشته خواهد شد. ⁽²⁾

5/4 پیشگویی یاران امام علی علیه السلام درباره شهادت او

اشاره

72.الإرشاد -به نقل از عبد اللَّه بن شریک عامری-:من می‌شنیدم هنگامی که عمر بن سعد از در مسجد وارد می‌شد،یاران امام علی علیه السلام می‌گفتند:«این،قاتل حسین بن علی است»و این،سال‌ها پیش از شهادت امام حسین علیه السلام بود. ⁽³⁾

پژوهشی درباره احادیث پیشگوییِ شهادت امام حسین علیه السلام

اشاره

چنان که گذشت،پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله و جمعی از اهل بیت و یاران آن حضرت،مکرّر،شهادت امام حسین علیه السلام را پیشگویی کرده‌اند.

در این پیشگویی‌ها،علاوه بر شهادت امام علیه السلام،جزئیّات مربوط به برخی حوادث و شرایط آن،مانند:زمان و مکان شهادت،شرکت کنندگان در قتل و سران آنها،و کسانی که از یاری وی امتناع می‌ورزند،نیز دیده می‌شود.

در باره این پیشگویی‌ها چند نکته قابل توجّه است:

1.قطعیت صدور

شمار اخبار و احادیث مربوط به پیشگویی حادثه کربلا،به اندازه‌ای است که هر پژوهشگر باانصافی،به صدور آنها از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و اهل بیت علیهم السلام اطمینان می‌یابد،هر چند نسبت به برخی از جزئیّات،یقین حاصل نشود.

2.اساس پیشگویی‌ها

منبع پیشگویی‌های مربوط به شهادت امام حسین علیه السلام،همان کلام پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله و به طبع،متّکی بر اخبار و تعلیم خداوند متعال است و دیگران،تصریح کرده باشند یا نه،اصل خبر را از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دریافت کرده‌اند.

3.آگاهی امام حسین علیه السلام از نتیجه قیام

تأمّل در این احادیث،هر گونه تردید را در باره این که امام حسین علیه السلام با علم و آگاهی،مسیر شهادت را انتخاب کرده،از بین می‌برد؛امّا پاسخ به این پرسش که:«چرا امام علیه السلام با این که می‌دانست شهید می‌شود،قیام کرد؟»،در تبیین دلایل قیام ایشان،خواهد آمد.

4.منافات نداشتنِ تقدیر،با اراده انسان

از برخی از احادیث،استفاده می‌شود که شهادت امام علیه السلام،از مقدّرات حتمی خداوند بوده است،به گونه‌ای که وقتی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله با جبرئیل علیه السلام مشورت می‌کند و از او در باره درخواست از خداوند برای تغییر این تقدیر می‌پرسد،جبرئیل،پاسخ منفی می‌دهد و می‌گوید:

لِأَنَّهُ أمرٌ قَد کَتَبَهُ اللَّهُ ⁽¹⁾

تاریخ دمشق:ج 14 ص 197 ح 3539.

[چنین مکن؛] زیرا این،فرمانی است که خداوند،آن را نوشته [و حتمی ساخته ]است.

در این جا،این پرسش،قابل طرح است که:اگر شهادت امام حسین علیه السلام،تقدیر حتمی خداوند است و بارها پیشگویی شده،قاتلان،چه تقصیری دارند؟

پاسخ،این است که:اوّلاً،این حدیث،از نظر سند،اعتبار ندارد.ثانیاً با فرض درست بودن سند هم،بر اساس آموزه‌های اسلامی،آنچه در جهانْ پدید می‌آید،بر اساس تقدیر الهی است؛امّا تقدیر حق تعالی،با اراده انسان،منافاتی ندارد؛بلکه اراده و آزادی انسان نیز به تقدیر خداوند منّان است.

بنا بر این،مقصود از این که شهادت امام علیه السلام،مکتوب و مقدّر و قطعی است،این است که خداوند متعال می‌داند که این حادثه،به سبب سوء استفاده جمعی نابه‌کار از اختیارشان،حتماً اتّفاق خواهد افتاد و بر اساس سنّت تغییرناپذیر آفرینش،گریزی از آن نیست. ⁽²⁾

بخش سوم:از خروج امام حسین علیه السلام از مدینه تا ورود ایشان به کربلا

اشاره

فصل یکم:خودداری امام حسین از بیعت با یزید

فصل دوم:از مدینه تا مکّه

فصل سوم:فعالیت‌های امام حسین علیه السلام در مکّه

فصل چهارم:بیرون آمدن نماینده امام حسین علیه السلام از مکّه تا شهادتش در کوفه

فصل پنجم:شهادت گروهی از یاران امام علیه السلام در کوفه و زندانی شدن گروهی دیگر

فصل ششم:مخالفان رفتن امام علیه السلام به سمت عراق

فصل هفتم:از مکّه تا کربلا

فصل یکم:خودداری امام حسین علیه السلام از بیعت با یزید

1/1 آغاز حکومت یزید

73.الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة): معاویه در شب نیمه ماه رجب سال شصت هجری در گذشت و مردم با یزید،بیعت کردند. ⁽¹⁾

تُوُفِّیَ مُعاوِیَةُ لَیلَةَ النِّصفِ مِن رَجَبٍ سَنَةَ سِتّینَ،وبایَعَ النّاسُ لِیَزیدَ 74 (الطبقات الکبری/الطبقة الخامسة من الصحابة:ج 1 ص 442،أنساب الأشراف:ج 3 ص 368).

74.البدایة و النهایة: پس از وفات معاویه در ماه رجب سال شصت هجری،با یزید بیعت شد.سال ولادت یزید،26 هجری است که به هنگام بیعت،34 سال عمر داشت.وی نمایندگان پدرش را درشهرها ابقا نمود وکسی را برکنار نکرد و این،از زیرکی او بود. ⁽²⁾

2/1 درخواست بیعت از امام علیه السلام

75.الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة): یزید،نامه‌ای را به وسیله عبد اللَّه بن عمرو بن اوَیس عامری-یا عامر بن لُؤَی-،برای ولید بن عتبة بن ابی سفیان،فرماندار

مدینه،نوشت که:«مردم را فرا بخوان و از آنان بیعت بگیر و از سران قریش آغاز کن و نخستین کسی که از او بیعت می‌گیری،حسین بن علی باشد». ⁽¹⁾

کَتَبَ یَزیدُ مَعَ عَبدِ اللَّهِ بنِ عَمرِو بنِ اوَیسٍ العامِرِیِّ-عامِرِ بنِ لُؤَیٍّ-إلَی الوَلیدِ بنِ عُتبَةَ بنِ أبی سُفیانَ وهُوَ عَلَی المَدینَةِ:أنِ ادعُ النّاسَ فَبایِعهُم،وَابدَأ بِوُجوهِ قُرَیشٍ،وَلیَکُن أوَّلَ مَن تَبدَأُ بِهِ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ 76 (الطبقات الکبری/الطبقة الخامسة من الصحابة:ج 1 ص 442،تهذیب الکمال:ج 6 ص 414).

76.تاریخ الیعقوبی: یزید بن معاویه-که مادرش میسون دختر بَحْدَل کلبی بود-در آغاز ماه رجب سال شصت هجری...،در حالی به حکومت رسید که بیرون از دمشق بود.چون به دمشق آمد،نامه‌ای برای ولید بن عتبة بن ابی سفیان،فرماندار مدینه،نوشت:«هر گاه نامه‌ام به دست تو رسید،حسین بن علی و عبد اللَّه بن زبیر را فرا بخوان و برایم از آنها بیعت بگیر و اگر سر باز زدند،گردنشان را بزن و سرشان را برایم بفرست.از مردمان دیگر هم برایم بیعت بگیر و هر که امتناع کرد،همان حکم را در باره‌اش اجرا کن.تمام». ⁽²⁾

77.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف-:هنگامی که یزید به حکومت رسید،برنامه مهمّی جز بیعت گرفتن و آسوده خاطر شدن از سوی گروهی که در زمان معاویه از بیعت کردن با یزید و پذیرش ولایت‌عهدی او سر باز زدند،نداشت.بدین جهت،برای ولید،این نامه را نوشت:«به نام خداوند بخشنده مهربان.از یزید،امیر مؤمنان،به ولید بن عُتبه.امّا بعد،به راستی که معاویه بنده‌ای از بندگان خدا بود که خداوند،گرامی‌اش داشت و او را به خلافت رسانید و [هر چه نیاز داشت،]به او بخشید و امور را برایش هموار ساخت،و او با تقدیر الهی زندگی کرد و با قضای الهی در گذشت.خدای،او را رحمت کند ! با خوش‌نامی زندگی کرد و با نیکی و پارسایی در گذشت.

تمام».

و در کاغذی دیگر که [کوچک و] به اندازه گوش موشی بود،نوشت:«از حسین و عبد اللَّه بن عمر و عبد اللَّه بن زبیر،بیعت بگیر و چنان بر آنان سخت بگیر که بیعت کنند.تمام». ⁽¹⁾

لَم یَکُن لِیَزیدَ هِمَّةٌ حینَ وَلِیَ إلّا بَیعَةَ النَّفَرِ الَّذینَ أبَوا عَلی مُعاوِیَةَ الإِجابَةَ إلی بَیعَةِ یَزیدَ حینَ دَعَا النّاسَ إلی بَیعَتِهِ،وأنَّهُ وَلِیُّ عَهدِهِ بَعدَهُ وَالفَراغَ مِن أمرِهِم،فَکَتَبَ إلَی الوَلیدِ:

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ،مِن یَزیدَ أمیرِ المُؤمِنینَ إلَی الوَلیدِ بنِ عُتبَةَ.أمّا بَعدُ،فَإِنَّ مُعاوِیَةَ کانَ عَبداً مِن عِبادِ اللَّهِ،أکرَمَهُ اللَّهُ وَاستَخلَفَهُ وخَوَّلَهُ وَمَکَّنَ لَهُ،فَعاشَ بِقَدَرٍ وماتَ بِأَجَلٍ،فَرَحِمَهُ اللَّهُ؛فَقَد عاشَ مَحموداً وماتَ بَرّاً تَقِیّاً،وَالسَّلامُ.

وکَتَبَ إلَیهِ فی صَحیفَةٍ کَأَنَّها اذُنُ فَأرَةٍ:أمّا بَعدُ،فَخُذ حُسَیناً وعَبدَ اللَّهِ بنَ عُمَرَ وعَبدَ اللَّهِ بنَ الزُّبَیرِ بِالبَیعَةِ أخذاً شَدیداً لَیستَ فیهِ رُخصَةٌ حَتّی یُبایِعوا،وَالسَّلامُ 78 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 338، [1]الأخبار الطوال:ص 227). [2]

3/1 رایزنی ولید با مروان در بیعت گرفتن از امام علیه السلام

78.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف-:چون خبر مرگ معاویه به ولید بن عُتبه رسید،این امر برایش گران و سنگین آمد.پیکی را نزد مروان فرستاد و او را نزد خود فرا خواند...

وقتی ولید،نامه یزید را برای مروان قرائت کرد،مروان استرجاع گفت و برای معاویه طلب رحمت کرد.ولید از وی مشورت خواست که چه کند.مروان گفت:به نظر من،به سرعت،آنان را فرا بخوان و آنان را به بیعت با یزید و گردن نهادن به فرامین او دعوت کن.اگر پذیرفتند،از آنان بپذیر و آنان را رها کن و اگر امتناع کردند،پیش از آن که از مرگ معاویه مطّلع گردند،آنان را گردن بزن؛چرا که اگر آنان از مرگ معاویه مطّلع شوند،هر کدام به سمتی می‌روند و پرچم مخالفت و جدایی بر می‌دارند و مردم را به سمت خود،فرا می‌خوانند. ⁽²⁾

فَلَمّا قَرَأَ عَلَیهِ کِتابَ یَزیدَ استَرجَعَ وتَرَحَّمَ عَلَیهِ،وَاستَشارَهُ الوَلیدُ فِی الأَمرِ وقالَ:کَیفَ تَری أن نَصنَعَ؟

قالَ:فَإِنّی أری أن تَبعَثَ السّاعَةَ إلی هؤُلاءِ النَّفَرِ فَتَدعُوَهُم إلَی البَیعَةِ وَالدُّخولِ فِی الطّاعَةِ،فَإِن فَعَلوا قَبِلتَ مِنهُم وکَفَفتَ عَنهُم،وإن أبَوا قَدَّمتَهُم فَضَرَبتَ أعناقَهُم قَبلَ أن یَعلَموا بِمَوتِ مُعاوِیَةَ؛فَإِنَّهُم إن عَلِموا بِمَوتِ مُعاوِیَةَ وَثَبَ کُلُّ امرِئٍ مِنهُم فی جانِبٍ وأظهَرَ الخِلافَ وَالمُنابَذَةَ ودَعا إلی نَفسِهِ 79 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 338، [3]الکامل فی التاریخ:ج 2 ص 529). [4]

79.الملهوف: ولید،مروان بن حکم را نزد خود،فرا خواند و در باره حسین علیه السلام از وی مشورت خواست.مروان گفت:او نمی‌پذیرد و اگر جای تو بودم،او را گردن می‌زدم.

ولید گفت:کاش به دنیا نیامده بودم ! آن گاه به دنبال حسین علیه السلام فرستاد. ⁽¹⁾

أحضَرَ الوَلیدُ مَروانَ بنَ الحَکَمِ وَاستَشارَهُ فی أمرِ الحُسَینِ علیه السلام.فَقالَ:إنَّهُ لا یَقبَلُ،ولَو کُنتُ مَکانَکَ لَضَرَبتُ عُنُقَهُ.فَقالَ الوَلیدُ:لَیتَنی لَم أکُ شَیئاً مَذکوراً.ثُمَّ بَعَثَ إلَی الحُسَینِ علیه السلام 80 (الملهوف:ص 97،مثیر الأحزان:ص 23).

4/1 فرا خوانده شدن امام علیه السلام از سوی ولید برای بیعت کردن

80.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف،در باره فرا خوانده شدن امام حسین علیه السلام و عبد اللَّه بن زبیر از سوی ولید-:ولید،عبد اللَّه بن عمرو بن عثمان را-که جوانی کم سن و سال بود-به سوی آن دو فرستاد تا آنان را دعوت کند.

عبد اللَّه،آن دو را دید که در مسجد نشسته‌اند.نزد آنان آمد-در زمانی که ولید،جلوس عمومی نداشت و در آن وقت،آن دو نیز نزد ولید نمی‌رفتند-و گفت:امیر،شما را دعوت کرده است.او را پاسخ گویید.

آن دو به عبد اللَّه گفتند:باز گرد.هم‌اینک می‌آییم.

آن گاه عبد اللَّه بن زبیر به حسین علیه السلام رو کرد و گفت:گمان می‌کنی چرا در این وقت که جلوس عمومی ندارد،ما را فرا خوانده است؟

حسین علیه السلام فرمود:«گمان می‌کنم طاغوتِ آنان (معاویه) از دنیا رفته و دنبال ما

فرستاده تا از ما بیعت بگیرد،قبل از آن که خبر،منتشر شود».

عبد اللَّه بن زبیر گفت:من نیز چیزی غیر از این،گمان نمی‌کنم. ⁽¹⁾

أرسَلَ عَبدَ اللَّهِ بنَ عَمرِو بنِ عُثمانَ-وهُوَ إذ ذاکَ غُلامٌ حَدَثٌ-إلَیهِما یَدعوهُما،فَوَجَدَهُما فِی المَسجِدِ وهُما جالِسانِ،فَأَتاهُما فی ساعَةٍ لَم یَکُنِ الوَلیدُ یَجلِسُ فیها لِلنّاسِ ولا یَأتِیانِهِ فی مِثلِها،فَقالَ:أجیبَا الأَمیرَ یَدعوکُما.

فَقالا لَهُ:اِنصَرِفِ الآنَ نَأتیهِ.

ثُمَّ أقبَلَ أحَدُهُما عَلَی الآخَرِ،فَقالَ عَبدُ اللَّهِ بنُ الزُّبَیرِ لِلحُسَینِ علیه السلام:ظُنَّ فیما تَراهُ بَعَثَ إلَینا فی هذِهِ السّاعَةِ الَّتی لَم یَکُن یَجلِسُ فیها؟

فَقالَ حُسَینٌ علیه السلام:قَد ظَنَنتُ أری طاغِیَتَهُم قَد هَلَکَ،فَبَعَثَ إلَینا لِیَأخُذَنا بِالبَیعَةِ قَبلَ أن یَفشُوَ فِی النّاسِ الخَبَرُ.فَقالَ:وأنَا ما أظُنُّ غَیرَهُ 81 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 339، [1]الأخبار الطوال:ص 227). [2]

81.مثیر الأحزان: ولید،کسی را نزد آنان فرستاد.وقتی پیک ولید آمد،حسین علیه السلام به آنان گفت:«گمان می‌کنم طاغوتِ آنان (معاویه) از دنیا رفته است.دیشب خواب دیدم که منبر معاویه واژگون شده و خانه‌اش در آتش می‌سوزد».پیک،آنان را به نزد ولید فرا خواند. ⁽²⁾

5/1 تدبیر امام علیه السلام پیش از رفتن به نزد ولید

82.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف-:[پسر زبیر به حسین علیه السلام] گفت:شما چه می‌کنید؟

[حسین علیه السلام] فرمود:«هم‌اینک جوانان و هواداران خود را جمع می‌کنم و نزد ولید می‌روم.هنگامی که به خانه ولید رسیدم،جوانان را بیرون خانه نگه می‌دارم و خود،داخل می‌شوم».

[پسر زبیر] گفت:از او بر تو می‌ترسم،آن گاه که وارد شوی.

فرمود:«من بر او وارد نمی‌شوم،مگر این که بر امتناع از بیعت،قادر باشم».

امام علیه السلام به پا خاست و دوستان و خویشاوندانش را جمع کرد و به سمت خانه ولید راه افتاد.وقتی به درِ خانه وی رسید،به یارانش فرمود:«من داخل می‌شوم.اگر شما را فرا خواندم،یا شنیدید که صدای ولید بلند شد،تمامتان داخل شوید،وگرنه از جای خود،حرکت نکنید تا من نزد شما بیایم». ⁽¹⁾

قالَ [ابنُ الزُّبَیرِ لِلحُسَینِ علیه السلام]:فَما تُریدُ أن تَصنَعَ؟قالَ علیه السلام:أجمَعُ فِتیانِی السّاعَةَ ثُمَّ أمشی إلَیهِ،فَإِذا بَلَغتُ البابَ احتَبَستُهُم عَلَیهِ ثُمَّ دَخَلتُ عَلَیهِ.قالَ:فَإِنّی أخافُهُ عَلَیکَ إذا دَخَلتَ،قالَ:لا آتیهِ إلّا وأنَا عَلَی الِامتِناعِ قادِرٌ.

فَقامَ فَجَمَعَ إلَیهِ مَوالِیَهُ وأهلَ بَیتِهِ،ثُمَّ أقبَلَ یَمشی حَتَّی انتَهی إلی بابِ الوَلیدِ،وقالَ لِأَصحابِهِ:إنّی داخِلٌ،فَإِن دَعَوتُکُم أو سَمِعتُم صَوتَهُ قَد عَلا فَاقتَحِموا عَلَیَّ بِأَجمَعِکُم،وإلّا فَلا تَبرَحوا حَتّی أخرُجَ إلَیکُم 83 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 339، [1]الإمامة و السیاسة:ج 1 ص 226). [2]

83.البدایة و النهایة -به نقل از ابو مخنف-:حسین علیه السلام برخاست و دوستانش را جمع کرد و به درِ خانه امیر آمد.اجازه ورود گرفت و به وی اجازه داده شد.او تنهایی وارد خانه شد و دوستانش را بر درِ خانه نشاند و فرمود:«اگر صدایی مشکوک شنیدید،وارد خانه شوید». ⁽²⁾

84.المناقب،ابن شهرآشوب: ولید به دنبال آنان [یعنی:حسین علیه السلام،ابن زبیر،عبد اللَّه بن عمر و عبد الرحمان ابن ابی بکر ]فرستاد و آنان کنار قبر پیامبر خدا بودند.عبد الرحمان و عبد اللَّه گفتند:ما به خانه‌های خود می‌رویم و درِ خانه را به روی خود می‌بندیم.

ابن زبیر گفت:به خدا سوگند که هرگز با یزید،بیعت نمی‌کنم.

حسین بن علی علیه السلام فرمود:«من می‌باید نزد ولید بروم و ببینم چه می‌گوید».آن گاه به خاندانش که همراه وی بودند،فرمود:«وقتی نزد ولید رفتم و با او وارد گفتگو و مناظره شدم،شما بر درِ خانه باشید و هر گاه شنیدید که گفتگو بالا گرفت و صداها بلند شد،داخل خانه شوید؛ولی کسی را نکشید و فتنه به پا نکنید». ⁽³⁾

6/1 رخدادهای میان امام علیه السلام و ولید برای بیعت گرفتن

85.الإرشاد: حسین علیه السلام نزد ولید رفت و مروان بن حکم را آن جا دید.ولید،خبر مرگ معاویه را به حسین علیه السلام داد و ایشان استرجاع گفت.سپس نامه یزید را قرائت کرد و دستور یزید را برای بیعت گرفتن از ایشان،ابلاغ نمود.

آن گاه حسین علیه السلام فرمود:«گمان نمی‌کنم که تو از بیعت پنهانی من،قانع شوی؛بلکه مایلی آشکارا بیعت کنم تا مردم بدانند».

ولید گفت:بله.

آن گاه حسین علیه السلام فرمود:«پس تا فردا در این باره بیندیش».

ولید گفت:با نام خدا باز گرد تا به همراه جمعیت مردم،نزد ما بیایی.

مروان گفت:به خدا سوگند،اگر اینک حسین از تو جدا شود و بیعت نکند،دیگر چنین فرصتی به دست نخواهی آورد،مگر آن که کشته‌ها بین شما زیاد شوند.اینک وی را حبس کن تا از نزد تو خارج نگردد،مگر این که بیعت کند یا گردنش را بزنی.

حسین علیه السلام در این هنگام برخاست و فرمود:«تو-ای پسر زن کبودْچشم-می‌خواهی مرا بکشی،یا او [می‌خواهد چنین کند]؟به خدا،دروغ می‌گویی و گناه می‌کنی».پس بیرون آمد،در حالی که دوستانش او را همراهی می‌کردند تا به منزل رسید. ⁽¹⁾

صارَ الحُسَینُ علیه السلام إلَی الوَلیدِ فَوَجَدَ عِندَهُ مَروانَ بنَ الحَکَمِ،فَنَعَی الوَلیدُ إلَیهِ مُعاوِیَةَ فَاستَرجَعَ الحُسَینُ علیه السلام،ثُمَّ قَرَأَ کِتابَ یَزیدَ وما أمَرَهُ فیهِ مِن أخذِ البَیعَةِ مِنهُ لَهُ.

فَقالَ لَهُ الحُسَینُ علیه السلام:إنّی لا أراکَ تَقنَعُ بِبَیعَتی لِیَزیدَ سِرّاً حَتّی ابایِعَهُ جَهراً،فَیَعرِفَ النّاسُ ذلِکَ.فَقالَ الوَلیدُ لَهُ:أجَل،فَقالَ الحُسَینُ علیه السلام:فَتُصبِحُ وتَری رَأیَکَ فی ذلِکَ،فَقالَ لَهُ الوَلیدُ:اِنصَرِف عَلَی اسمِ اللَّهِ حَتّی تَأتِیَنا مَعَ جَماعَةِ النّاسِ.

فَقالَ لَه مَروانُ:وَاللَّهِ لَئِن فارَقَکَ الحُسَینُ السّاعَةَ ولَم یُبایِع لا قَدَرتَ مِنهُ عَلی مِثلِها أبَداً حَتّی یُکثِرَ القَتلی بَینَکُم وبَینَهُ،احبِسِ الرَّجُلَ فَلا یَخرُج مِن عِندِکَ حَتّی یُبایِعَ أو تَضرِبَ عُنُقَهُ.

فَوَثَبَ عِندَ ذلِکَ الحُسَینُ علیه السلام وقالَ:أنتَ-یَابنَ الزَّرقاءِ-تَقتُلُنی أو هُوَ؟! کَذَبتَ وَاللَّهِ وأثِمتَ.وخَرَجَ یَمشی ومَعَهُ مَوالیهِ حَتّی أتی مَنزِلَهُ 86 (الإرشاد:ج 2 ص 33، [1]روضة الواعظین:ص 189). [2]

86.المناقب،ابن شهرآشوب: وقتی حسین علیه السلام بر ولید بن عُتبه وارد شد و نامه را خواند،فرمود:«من با یزید بیعت نمی‌کنم».

مروان گفت:با امیر مؤمنان،بیعت کن.

حسین علیه السلام فرمود:«وای بر تو ! بر مؤمنان،دروغ بستی.چه کسی او را امیر آنان کرد؟».

مروان به پا خاست و شمشیر کشید و رو به ولید گفت:دستور بده پیش از آن که از خانه بیرون رود،گردنش را بزنند و خونش بر عهده من !

گفتگوها بالا گرفت.در این هنگام،نوزده تن از خاندان حسین علیه السلام در حالی که خنجر به دست داشتند،داخل خانه شدند و حسین علیه السلام با آنان از خانه بیرون رفت. ⁽¹⁾

لَمّا دَخَلَ [الحُسَینُ علیه السلام ]عَلَیهِ [أی عَلَی الوَلیدِ بنِ عُتبَةَ] وقَرَأَ الکِتابَ قالَ:ما کُنتُ ابایِعُ لِیَزیدَ.فَقالَ مَروانُ:بایِع لأَِمیرِ المُؤمِنینَ.فَقالَ الحُسَینُ علیه السلام:کَذَبتَ-وَیلَکَ !-عَلَی المُؤمِنینَ،مَن أمَّرَهُ عَلَیهِم؟فَقامَ مَروانُ وَجَرَّدَ سَیفَهُ وقالَ:مُر سَیّافَکَ أن یَضرِبَ عُنُقَهُ قَبلَ أن یَخرُجَ مِنَ الدّارِ ودَمُهُ فی عُنُقی.وَارتَفَعَتِ الصَّیحَةُ،فَهَجَمَ تِسعَةَ عَشَرَ رَجُلاً مِن أهلِ بَیتِهِ وقَدِ انتَضَوا خَناجِرَهُم،فَخَرَجَ الحُسَینُ علیه السلام مَعَهُم 87 (المناقب،ابن شهرآشوب:ج 4 ص 88). [1]

87.الفتوح: حسین علیه السلام بر ولید بن عُتبه وارد شد و بر او سلام کرد.ولید،جوابی نیکو داد و ایشان را نزد خود نشاند...

ولید گفت:تو را برای بیعت فرا خواندم؛چرا که مردم بر یزید،توافق کرده و بیعت نموده‌اند.

حسین علیه السلام فرمود:«کسی همچون من،پنهانی بیعت نمی‌کند.دوست دارم بیعت،به صورت آشکار و در حضور مردم باشد.فردا که مردم را برای بیعت فرا خواندی ما را نیز به همراه آنان فرا می‌خوانی تا بیعت همه،یکباره باشد».

ولید به وی گفت:ای ابا عبد اللَّه ! سخنی نیکو گفتی و جوابی در شأن خودت دادی.من هم در باره تو همین گمان را داشتم.پس اینک به اذن خدا برگرد تا فردا به همراه مردم،نزد من آیی.

مروان بن حکم گفت:ای امیر ! اگر او اینک از تو جدا شود،دیگر بیعت نمی‌کند و تو هرگز بر او دست نخواهی یافت و نمی‌توانی بیعت بگیری.پس اینک،او را حبس کن و مگذار بیرون رود،مگر آن که بیعت کند،وگرنه گردنش را بزن.

[راوی] می‌گوید:حسین علیه السلام به مروان رو کرد و فرمود:«وای بر تو،ای پسر زن کبودْچشم! تو فرمان به قتل من می‌دهی؟به خدا سوگند،دروغ می‌گویی! به خدا سوگند،اگر یکی از مردم،چنین قصدی با من کند،زمین را از خونش سیراب می‌کنم،قبل از آن که اقدامی کند و اگر تو چنین می‌خواهی،قصد کشتن من کن،اگر راست می‌گویی!».

[راوی] می‌گوید:آن گاه حسین علیه السلام به ولید بن عُتبه رو کرد و فرمود:«ای امیر ! ما،خاندان پیامبر و معدن رسالت و محلّ رفت و آمدِ فرشتگان و جایگاه رحمتیم.خداوند،[امور را] با ما آغاز کرد و به ما ختم فرمود.یزید،مردی فاسق،می‌گسار،آدمکُش و دارای فسق آشکار است.کسی مانند من با مانند یزید،بیعت نمی‌کند.باید فردا شود و ببینیم کدام یک از ما برای خلافت و بیعت،سزاوارتر است».

[راوی] می‌گوید:کسانی که بر درِ خانه بودند،صدای حسین علیه السلام را شنیدند.خواستند در را بگشایند و شمشیر،برهنه سازند که حسین علیه السلام به سرعت،نزد آنان رفت و به آنان دستور داد به منزل خود برگردند و خود نیز به خانه باز گشت. ⁽¹⁾

دَخَلَ الحُسَینُ علیه السلام عَلَی الوَلیدِ بنِ عُتبَةَ،فَسَلَّمَ عَلَیهِ،فَرَدَّ عَلَیهِ رَدّاً حَسَناً،ثُمَّ أدناهُ وقَرَّبَهُ....

فَقالَ:دَعَوتُکَ لِلبَیعَةِ،فَقَدِ اجتَمَعَ عَلَیهِ النّاسُ.

فَقالَ الحُسَینُ علیه السلام: إنَّ مِثلی لا یُعطی بَیعَتَهُ سِرّاً،وإنَّما احِبُّ أن تَکونَ البَیعَةُ عَلانِیَةً بِحَضرَةِ الجَماعَةِ، -

7/1 بگومگوی مروان و ولید،پس از خروج امام علیه السلام

88.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف-:مروان به ولید گفت:گوش به حرف من ندادی! به خدا سوگند،هرگز بر او دست نخواهی یافت.

ولید گفت:مروان ! دیگران را سرزنش کن.تو برای من،چیزی را انتخاب کردی که نابودی دینم در آن است.به خدا سوگند،دوست ندارم تمام ثروت دنیا و مُلک آن در اختیار من باشد و من،حسین را بکشم.سبحان اللَّه! حسین را بکشم؛چون گفت:«بیعت نمی‌کنم»؟! به خدا سوگند،عقیده دارم که هر کس به خاطر خون حسینْ بازخواست شود،روز قیامت،وزنی سبُک نزد خداوند خواهد داشت.

مروان به وی گفت:اگر عقیده تو چنین است،کاری که کردی،درست است.

مروان،در حالی این سخن را به وی گفت که از کار او ناخشنود بود. ⁽¹⁾

قالَ مَروانُ لِلوَلیدِ:عَصَیتَنی ! لا وَاللَّهِ لا یُمَکِّنُکَ مِن مِثلِها مِن نَفسِهِ أبَداً.

قالَ الوَلیدُ:وَبِّخ غَیرَکَ یا مَروانُ،إنَّکَ اختَرتَ لِیَ الَّتی فیها هَلاکُ دینی،وَاللَّهِ ما احِبُّ أنَّ لی ما طَلَعَت عَلَیهِ الشَّمسُ وغَرَبَت عَنهُ مِن مالِ الدُّنیا ومُلکِها وأنّی قَتَلتُ حُسَیناً،سُبحانَ اللَّهِ! أقتُلُ حُسَیناً أن قالَ:لا ابایِعُ؟! وَاللَّهِ إنّی لأََظُنُّ امرَءً یُحاسَبُ بِدَمِ حُسَینٍ لَخَفیفَ المیزانِ عِندَ اللَّهِ یَومَ القِیامَةِ.

فَقالَ لَهُ مَروانُ:فَإِذا کانَ هذا رَأیَکَ فَقَد أصَبتَ فیما صَنَعتَ.یَقولُ هذا لَهُ وهُوَ غَیرُ الحامِدِ لَهُ عَلی رَأیِهِ 89 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 340، [1]الإرشاد:ج 2 ص 33). [2]

8/1 بگومگوی مروان و امام علیه السلام در راه

89.الملهوف: صبحگاهان،حسین علیه السلام از منزل بیرون آمد تا ببیند چه خبر است.مروان،ایشان را دید و گفت:ای ابا عبد اللَّه! من خیرخواه تو ام.به حرف من گوش بده تا نجات یابی.

حسین علیه السلام فرمود:«نصیحت تو چیست؟بگو تا بشنوم».

مروان گفت:با یزید،امیر مؤمنان،بیعت کن که در آن،خیر دنیا و آخرت توست.

حسین علیه السلام فرمود: ««إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» 2 .با اسلام باید خداحافظی کرد،اگر امّت [اسلام] به رهبری مانند یزید،دچار گردد.به راستی که از جدّم پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:"خلافت بر خاندان ابو سفیان،حرام است"».

گفتگو بین ایشان و مروان به درازا کشید،تا این که مروان با عصبانیت جدا شد. ⁽²⁾

فَقالَ الحُسَینُ علیه السلام:وما ذاکَ؟قُل حَتّی أسمَعَ.فَقالَ مَروانُ:إنّی آمُرُکَ بِبَیعَةِ یَزیدَ أمیرِ المُؤمِنینَ؛فَإِنَّه خَیرٌ لَکَ فی دینِکَ ودُنیاکَ.

فَقالَ الحُسَینُ علیه السلام: «إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ ) ،وعَلَی الإِسلامِ السَّلامُ،إذ قَد بُلِیَتِ الاُمَّةُ بِراعٍ مِثلِ یَزیدَ،ولَقَد سَمِعتُ جَدّی رَسولَ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله یَقولُ:«الخِلافَةُ مُحَرَّمَةٌ عَلی آلِ أبی سُفیانَ».وطالَ الحَدیثُ بَینَهُ وبَینَ مَروانَ حَتَّی انصَرَفَ مَروانُ وهُوَ غَضبانُ 90 (الملهوف:ص 98،مثیر الأحزان:ص 14).

فصل دوم:از مدینه تا مکّه

1/2 دیدن پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در خواب به هنگام وداع با قبر ایشان

90.الأمالی،صدوق -به نقل از عبد اللَّه بن منصور،از امام صادق،از پدرش،از جدّش امام زین العابدین علیهم السلام-:چون شب شد،[حسین علیه السلام] برای وداع با قبر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به مسجد النبی رفت.چون نزدیک قبر شد،نوری از داخل درخشید و وی به جای خود باز گشت.

چون دومین شب رسید،به مسجد رفت تا با قبر،وداع کند.به نماز ایستاد و نماز را طولانی کرد.در حال سجده،خواب،او را ربود.پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نزد او آمد.حسین علیه السلام را به آغوش گرفت و او را به سینه چسبانید و شروع کرد میان چشمان او را بوسیدن و می‌فرمود:«پدرم به فدایت ! می‌بینم که در میان گروهی از این امّت،در خون خود غلتیده‌ای،در حالی که امید شفاعت مرا نیز دارند ! آنان را نزد خداوند،بهره و نصیبی نیست.فرزندم ! تو نزد پدر و مادر و برادرت می‌آیی-و آنان شیفته دیدار تو اند-و برای تو در بهشت،جایگاه‌هایی است که جز با شهادت،بِدان دست نمی‌یابی».

حسین علیه السلام با گریه از خواب،بیدار شد و نزد خاندان خود آمد و خواب را برای آنان بازگو کرد و با آنان وداع نمود. ⁽¹⁾

لَمّا أقبَلَ اللَّیلُ راحَ [الحُسَینُ علیه السلام] إلی مَسجِدِ النَّبِیِّ صلی اللَّه علیه و آله لِیُودِّعَ القَبرَ،فَلَمّا وَصَلَ إلَی القَبرِ سَطَعَ لَهُ نورٌ مِنَ القَبرِ،فَعادَ إلی مَوضِعِهِ.

فَلَمّا کانَتِ اللَّیلَةُ الثّانِیَةُ راحَ لِیُوَدِّعَ القَبرَ،فَقامَ یُصَلّی فَأَطالَ،فَنَعَسَ وهُوَ ساجِدٌ،فَجاءَهُ النَّبِیُّ صلی اللَّه علیه و آله وهُوَ فی مَنامِهِ،فَأَخَذَ الحُسَینَ علیه السلام وضَمَّهُ إلی صَدرِهِ،وجَعَلَ یُقَبِّلُ بَینَ عَینَیهِ،ویَقولُ:بِأَبی أنتَ،کَأَنّی أراکَ مُرَمَّلاً بِدَمِکَ بَینَ عِصابَةٍ مِن هذِهِ الاُمَّةِ،یَرجونَ شَفاعَتی،ما لَهُم عِندَ اللَّهِ مِن خَلاقٍ.یا بُنَیَّ،إنَّکَ قادِمٌ عَلی أبیکَ واُمِّکَ وأخیکَ،وهُم مُشتاقونَ إِلَیکَ،وإنَّ لَکَ فِی الجَنَّةِ دَرَجاتٍ لا تَنالُها إلّا بِالشَّهادَةِ.فَانتَبَهَ الحُسَینُ علیه السلام مِن نَومِهِ باکِیاً،فَأَتی أهلَ بَیتِهِ فَأَخبَرَهُم بِالرُّؤیا ووَدَّعَهُم 91 (الأمالی،صدوق:ص 216 ح 239، [1]بحار الأنوار:ج 44 ص 312 ح 1). [2]

91.المناقب،ابن شهرآشوب: حسین علیه السلام روزی نماز می‌گزارد که خواب،او را در بر گرفت.پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را در خواب دید که از آنچه بر او خواهد گذشت،به وی خبر می‌دهد.حسین علیه السلام گفت:«مرا نیازی به بازگشت به دنیا نیست.مرا نزد خود نگه دار».

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:«می‌باید باز گردی تا به شهادت،نائل شوی». ⁽¹⁾

کانَ الحُسَینُ علیه السلام یُصَلّی یَوماً إذ وَسِنَ،فَرَأَی النَّبِیَّ صلی اللَّه علیه و آله فی مَنامِهِ یُخبِرُهُ بِما یَجری عَلَیهِ،فَقالَ الحُسَینُ علیه السلام:لا حاجَةَ لی فِی الرُّجوعِ إلَی الدُّنیا فَخُذنی إلَیکَ،فَیَقولُ:لا بُدَّ مِنَ الرُّجوعِ حَتّی تَذوقَ الشَّهادَةَ 92 (المناقب،ابن شهرآشوب:ج 4 ص 88). [1]

2/2 نوحه سرایی زنان خاندان عبد المطّلب به هنگام سفر امام علیه السلام

92.کامل الزیارات -به نقل از جابر،از امام باقر علیه السلام-:چون حسین علیه السلام تصمیم گرفت از مدینه بیرون رود،زنان خاندان عبد المطّلب آمدند تا به نوحه‌سرایی بپردازند.امام حسین علیه السلام نزد آنان رفت و فرمود:«شما را به خدا،مبادا این کار را فاش کنید که [افشای خروج من] معصیت خدا و پیامبر اوست».

زنان خاندان عبد المطّلب گفتند:پس نوحه‌سرایی و گریه را برای که نگه داریم؟این روز برای ما،مانند روزی است که پیامبر خدا،علی،فاطمه،رقیّه،زینب و امّ کلثوم [،دختران پیامبر صلی اللَّه علیه و آله] از دنیا رفتند.خدا،ما را پیشْ‌مرگ تو قرار دهد،ای محبوب خوبانِ درگذشته ! ⁽²⁾

فَقالَ:أنشُدُکُنَّ اللَّهَ أن تُبدینَ هذَا الأَمرَ مَعصِیَةً للَّهِ‌ِ ولِرَسولِهِ.

فَقالَت لَهُ نِساءُ بَنی عَبدِ المُطَّلِبِ:فَلِمَن نَستَبقِی النِّیاحَةَ وَالبُکاءَ؟! فَهُوَ عِندَنا کَیَومَ ماتَ فیهِ رَسولُ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله وعَلِیٌّ وفاطِمَةُ ورُقَیَّةُ وزَینَبُ واُمُّ کُلثومٍ؟فَنَنشُدُکَ اللَّهَ جَعَلَنَا اللَّهُ فِداکَ مِنَ المَوتِ یا حَبیبَ الأَبرارِ مِن أهلِ القُبورِ 93 (کامل الزیارات:ص 195 ح 275، [2]بحار الأنوار:ج 45 ص 88 ح 26). [3]

3/2 پیشنهاد عُمَر بن علی بن ابی طالب به امام علیه السلام

3/2 پیشنهاد عُمَر بن علی بن ابی طالب به امام علیه السلام ⁽¹⁾

93.الملهوف -به نقل از محمّد بن عمر-:از پدرم عمر بن علی بن ابی طالب،شنیدم که برای خویشانم (خاندان عقیل) چنین تعریف می‌کرد:وقتی برادرم حسین علیه السلام از بیعت با یزید در مدینه سر باز زد،نزد او رفتم و او را تنها یافتم.به وی گفتم:

جانم فدایت،ای ابا عبد اللَّه ! برادرت حسن،از پدرش برایم نقل کرد که...

دیگر گریه امانم نداد و هِق هقِ گریه‌ام بلند شد.

او مرا در آغوش گرفت و فرمود:«برادرم گفت که من کشته می‌شوم؟».

گفتم:از این بگذر،ای پسر پیامبر خدا [که من توان گفتنش را ندارم] !

فرمود:«تو را به جان پدرت سوگند،آیا از کشته شدن من خبر داد؟».

گفتم:بله.پس چرا بیعت نمی‌کنی؟

فرمود:«پدرم به من خبر داد که پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله به وی از کشته شدن خودش و من

خبر داده است و خبر داده که قبر من،نزدیک قبر وی خواهد بود.تو می‌پنداری چیزی را می‌دانی که من نمی‌دانم؟به راستی که هیچ گاه خودم را خوار نخواهم ساخت و به راستی که فاطمه پدرش را در حالی ملاقات می‌کند که از رفتار امّتش با فرزندانش شاکی است و کسی که فاطمه را از ناحیه فرزندانش آزار دهد،هرگز وارد بهشت نمی‌شود». ⁽¹⁾

سَمِعتُ أبی عُمَرَ بنَ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام یُحَدِّثُ أخوالی آلَ عَقیلٍ،قالَ:لَمَّا امتَنَعَ أخِی الحُسَینُ علیه السلام عَنِ البَیعَةِ لِیَزیدَ بِالمَدینَةِ دَخَلتُ عَلَیهِ فَوَجَدتُهُ خالِیاً،فَقُلتُ لَهُ:جُعِلتُ فِداکَ یا أبا عَبدِ اللَّهِ،حَدَّثَنی أخوکَ أبو مُحَمَّدٍ الحَسَنُ عَن أبیهِ علیهما السلام،ثُمَّ سَبَقَتنِی الدَّمعَةُ وعَلا شَهیقی.فَضَمَّنی إلَیهِ وقالَ:حَدَّثَکَ أنّی مَقتولٌ؟فَقُلتُ:حوشیتَ یابنَ رَسولِ اللَّهِ.فَقالَ:سَأَلتُکَ بِحَقِّ أبیکَ،بِقَتلی خَبَّرَکَ؟فَقُلتُ:نَعَم،فَلَولا ناوَلتَ وبایَعتَ !

فَقالَ:حَدَّثَنی أبی أنَّ رَسولَ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله أخبَرَهُ بِقَتلِهِ وقَتلی،وأنَّ تُربَتی تَکونُ بِقُربِ تُربَتِهِ،فَتَظُنُّ أنَّکَ عَلِمتَ ما لَم أعلَمهُ! وإنَّهُ لا اعطِی الدَّنِیَّةَ عَن نَفسی أبَداً،ولَتَلقَیَنَّ فاطِمَةُ أباها شاکِیَةً ما لَقِیَتْ ذُرِّیَّتُها مِن امَّتِهِ،ولا یَدخُلُ الجَنَّةَ أحَدٌ آذاها فی ذُرِّیَّتِها 94 (الملهوف/طبعة أنوار الهدی:ص19).

4/2 وصیّت های امام علیه السلام به برادرش محمّد بن حنفیّه

94.الفتوح -در باره وصیّت امام حسین علیه السلام به برادرش محمّد بن حنفیّه-:حسین علیه السلام فرمود:«تو-ای برادرم-منعی نیست که در مدینه بمانی و از سوی من،مراقب امور باشی و چیزی از اخبار آنان را از من مخفی مداری».

راوی می‌گوید:آن گاه حسین علیه السلام،کاغذ و قلمی خواست و نوشت:«به نام خداوند بخشنده مهربان.این است آنچه حسین بن علی بن ابی طالب،به برادرش محمّد بن حنفیّه فرزند علی بن ابی طالب علیه السلام،وصیّت می‌کند:

به راستی که حسین بن علی،شهادت می‌دهد که جز خدای یگانه،خدایی نیست و همتایی ندارد،و به راستی که محمّد،بنده و فرستاده اوست و پیام حق را از جانب او (خدا) آورْد و به راستی که بهشت،حق است و دوزخ،حق است و قیامت،بی شک،

خواهد آمد و خداوند،بدن‌ها[ی خفته ]در قبرها را بر خواهد انگیخت.

به درستی که من از روی ناسپاسی و زیاده‌خواهی و برای فساد و ستمگری،قیام نکردم؛بلکه برای تحقّق رستگاری و صلاح امّت جدّم پیامبر صلی اللَّه علیه و آله،قیام نمودم.

می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر نمایم و به سیره جدّم محمّد صلی اللَّه علیه و آله و پدرم علی بن ابی طالب علیه السلام،رفتار کنم....

آن که مرا به حقّانیت می‌پذیرد،[بداند که] خداوند،سرچشمه حق است [و پاداش او را خواهد داد] و اگر کسی در این دعوت،دستِ رد بر من زند،شکیبایی می‌ورزم تا خداوند،میان من و این گروه،بر پایه حقیقت،داوری کند و به حقیقت،حکم دهد،که او بهترینِ داوری کنندگان است.

برادرم ! این است وصیّت من به تو.جز از خداوند،توفیق،طلب نمی‌کنم.بر او توکّل می‌کنم و به سوی او باز می‌گردم.درود بر تو و هر آن که از راه درست،پیروی کند ! و نیرو و توانی جز از جانب خداوندِ برتر و بزرگ نیست».

[راوی] می‌گوید:آن گاه حسین علیه السلام نامه را بست و مُهرِ خود را بر آن زد و آن را به برادرش محمّد بن حنفیّه سپرد و با او خداحافظی کرد. ⁽¹⁾

أمّا أنتَ یا أخی فَلا عَلَیکَ أن تُقیمَ بِالمَدینَةِ،فَتَکونَ لی عَیناً عَلَیهِم،ولا تُخفِ عَلَیَّ شَیئاً مِن امورِهِم.

قالَ [ابنُ أعثَمَ]:ثُمَّ دَعَا الحُسَینُ علیه السلام بِدَواةٍ وبَیاضٍ...فَکَتَبَ:

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ،هذا ما أوصی بِهِ الحُسَینُ بنُ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ لأَِخیهِ مُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ المَعروفِ وَلَدِ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام:

إنَّ الحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ یَشهَدُ أن لا إلهَ إلَّا اللَّهُ وَحدَهُ لا شَریکَ لَهُ،وأنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ ورَسولُهُ،جاءَ بِالحَقِّ مِن عِندِهِ،وأنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ،وَالنّارَ حَقٌّ.وأنَّ السّاعَةَ آتِیَةٌ لا رَیبَ فیها،وأنَّ اللَّهَ یَبعَثُ مَن فِی القُبورِ،وأنّی لَم أخرُج أشِراً ولا بَطِراً،ولا مُفسِداً ولا ظالِماً،وإنَّما خَرَجتُ لِطَلَبِ النَّجاحِ وَالصَّلاحِ فی امَّةِ جَدّی مُحَمَّدٍ صلی اللَّه علیه و آله،اُریدُ أن آمُرَ بِالمَعروفِ وأنهی عَنِ المُنکَرِ،وأسیرَ بِسیرَةِ جَدّی مُحَمَّدٍ صلی اللَّه علیه و آله،وسیرَةِ أبی عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ...فَمَن قَبِلَنی بِقَبولِ الحَقِّ فَاللَّهُ أولی بِالحَقِّ،ومَن رَدَّ عَلَیَّ هذا أصبِرُ حَتّی یَقضِیَ اللَّهُ بَینی وبَینَ القَومِ بِالحَقِّ،ویَحکُمَ بَینی وبَینَهُم بِالحَقِّ،وهُوَ خَیرُ الحاکِمینَ،هذِهِ وَصِیَّتی إلَیکَ یا أخی،وما تَوفیقی إلّا بِاللَّهِ،عَلَیهِ تَوَکَّلتُ وإلَیهِ انیبُ،وَالسَّلامُ عَلَیکَ وعَلی مَنِ اتَّبَعَ الهُدی،ولا حَولَ ولا قُوَّةَ إلّا بِاللَّهِ العَلِیِّ العَظیمِ.

قالَ:ثُمَّ طَوَی الکِتابَ الحُسَینُ علیه السلام وخَتَمَهُ بِخاتَمِهِ،ودَفَعَهُ إلی أخیهِ مُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ ثُمَ وَدَّعَهُ 95 (الفتوح:ج 5 ص 21، [1]المناقب،ابن شهرآشوب:ج 4 ص 89). [2]

5/2 بیرون رفتن امام علیه السلام از مدینه و اقامت گزیدن او در مکّه

95.الإرشاد: حسین علیه السلام آن شب را در منزل خود،باقی ماند و آن،شبِ شنبه،سه روزْ باقی‌مانده از ماه رجب سال شصت بود.ولید بن عقبه،در این شب،مشغول گرفتن بیعت از پسر زبیر برای یزید و [شاهدِ ]امتناع وی بود.پسر زبیر،همان شب از مدینه به سمت مکّه خارج شد.صبحگاهان،ولید،مردانی را در پی او فرستاد.او هشتاد سواره از دوستاران بنی امیّه را در جستجوی او فرستاد؛ولی به وی دست نیافتند و باز گشتند.

آخرهای روز شنبه،ولید،مردانی را در پی حسین بن علی علیه السلام فرستاد تا در مجلس او حضور یافته،با ولید از طرف یزید بن معاویه بیعت نماید.حسین علیه السلام به آنان فرمود:«تا فردا شود و ببینیم چه می‌کنیم».آنان آن شب،دست از حسین علیه السلام برداشتند و به وی [برای بیعت] اصرار نکردند.

[امام حسین علیه السلام] همان شب-یعنی شب یکشنبه،دو شبْ مانده از ماه رجب-به سمت مکّه بیرون رفت. ⁽¹⁾

أقامَ الحُسَینُ علیه السلام فی مَنزِلِهِ تِلکَ اللَّیلَةَ،وهِیَ لَیلَةُ السَّبتِ لِثَلاثٍ بَقینَ مِن رَجَبٍ سَنَةَ سِتّینَ.وَاشتَغَلَ الوَلیدُ بنُ عُتبَةَ بِمُراسَلَةِ ابنِ الزُّبَیرِ فِی البَیعَةِ لِیَزیدَ وَامتِناعِهِ عَلَیهِ.وخَرَجَ ابنُ الزُّبَیرِ مِن لَیلَتِهِ عَنِ المَدینَةِ مُتَوَجِّهاً إلی مَکَّةَ،فَلَمّا أصبَحَ الوَلیدُ سَرَّحَ فی أثَرِهِ الرِّجالَ،فَبَعَثَ راکِباً مِن مَوالی بَنی امَیَّةَ فی ثَمانینَ راکِباً،فَطَلَبوهُ فَلَم یُدرِکوهُ فَرَجَعوا.

فَلَمّا کانَ آخِرُ نَهارِ یَومِ السَّبتِ بَعَثَ الرِّجالَ إلَی الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام لِیَحضُرَ فَیُبایِعَ الوَلیدَ لِیَزیدَ بنِ مُعاوِیَةَ،فَقالَ لَهُمُ الحُسَینُ علیه السلام:أصبِحوا ثمَّ تَرَونَ ونَری،فَکَفّوا تِلکَ اللَّیلَةَ عَنهُ ولَم یُلِحّوا عَلَیهِ.

فَخَرَجَ علیه السلام مِن تَحتِ لَیلَتِهِ-وهِیَ لَیلَةُ الأَحَدِ لِیَومَینِ بَقِیا مِن رَجَبٍ-مُتَوَجِّهاً نَحوَ مَکَّةَ 96 (الإرشاد:ج 2 ص 34، [1]روضة الواعظین:ص 189). [2]

96.البدایة و النهایة -به نقل از ابو مخنف-:ولید به دنبال عبد اللَّه بن زبیر فرستاد و او از بیعت،سر باز زد و یک شبانه‌روز،آنان را معطّل کرد.سپس به همراه یاران و برادرش جعفر،به سمت مکّه ره‌سپار شد و راه فُرع ⁽¹⁾

ر.ک:نقشه شماره 3 در پایان کتاب.

امّا حسین بن علی علیه السلام،ولید به خاطر پیگیری کار پسر زبیر،از او باز ماند و هر گاه به دنبال ایشان می‌فرستاد،می‌فرمود:«تا ببینی و ببینیم».آن گاه فرزندان و خاندانش را جمع کرد و شب یکشنبه،دو شب مانده از ماه رجب سال شصت،یک شب پس از خروج پسر زبیر،حرکت کرد و هیچ یک از بستگانش جز محمّد بن حنفیّه در مدینه باقی نماند. ⁽²⁾

وأمَّا الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام فَإِنَّ الوَلیدَ تَشاغَلَ عَنهُ بِابنِ الزُّبَیرِ وجَعَلَ کُلَّما بَعَثَ إلَیهِ یَقولُ:حَتّی تَنظُرَ ونَنظُرَ.ثُمَّ جَمَعَ أهلَهُ وبَنیهِ ورَکِبَ لَیلَةَ الأَحَدِ لِلَیلَتَینِ بَقِیَتا مِن رَجَبٍ مِن هذِهِ السَّنَةِ [60 ه] بَعدَ خُروجِ ابنِ الزُّبَیرِ بِلَیلَةٍ،ولَم یَتَخَلَّف عَنهُ أحَدٌ مِن أهلِهِ سِوی مُحَمَّدِ ابنِ الحَنَفِیَّةِ 97 (البدایة والنهایة:ج 8 ص 147). [1]

97.الفتوح -در باره خارج شدن امام حسین علیه السلام از مدینه-:او حرکت می‌کرد و این آیه را می‌خواند:(از آن دیار،با ترس و هراس،بیرون رفت و اوضاع را می‌پایید.گفت:پروردگارا ! مرا از قوم ستمگر،رهایی بخش» ⁽³⁾.

پسر عمویش مسلم بن عقیل بن ابی طالب،به وی گفت:ای پسر دختر پیامبر خدا ! اگر از راه اصلی کناره‌گیری و راهی دیگر انتخاب کنیم-چنان که عبد اللَّه بن زبیر انجام داد-،بهتر است.می‌ترسیم جستجوگرانِ حکومتی،به ما برسند.

حسین علیه السلام به وی فرمود:«نه-به خدا-،ای پسر عمو ! هرگز از این راه،جدا

نمی‌شوم،تا آن که خانه‌های مکّه را ببینم،یا خداوند،آنچه را دوست می‌دارد و از آن خشنود است،مقدّر فرماید». ⁽¹⁾

فَجَعَلَ یَسیرُ وَیَقرَأُ هذِهِ الآیَةَ: «فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً یَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِی مِنَ الْقَوْمِ الظّالِمِینَ ) ،قالَ لَهُ ابنُ عَمِّهِ مُسلِمُ بنُ عَقیلِ بنِ أبی طالِبٍ:یَا بنَ بِنتِ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله،لَو عَدَلنا عَنِ الطَّریقِ وسَلَکنا غَیرَ الجادَّةِ کَما فَعَلَ عَبدُ اللَّهِ بنُ الزُّبَیرِ کانَ عِندِی الرَّأیُ؛فَإِنّا نَخافُ أن یَلحَقَنَا الطَّلَبُ.

فَقالَ لَهُ الحُسَینُ علیه السلام:لا وَاللَّهِ یَا بنَ عَمّی،لا فارَقتُ هذَا الطَّریقَ أبَداً أو أنظُرَ إلی أبیاتِ مَکَّةَ،أو یَقضِیَ اللَّهُ فی ذلِکَ ما یُحِبُّ ویَرضی 98 (الفتوح:ج 5 ص 22، [1]مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 189).

6/2 همراهان امام علیه السلام از خاندانش،در سفر به مکّه

98.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف-:حسین علیه السلام با فرزندان،برادران،برادرزاده‌ها و تمام خانواده‌اش بجز محمّد بن حنفیّه،بیرون رفت. ⁽²⁾

99.الأمالی،صدوق -به نقل از عبد اللَّه بن منصور،از امام صادق،از پدرش،از جدّش امام زین العابدین علیهم السلام-:حسین علیه السلام خواهرانش و دخترش و برادرزاده‌اش قاسم بن حسن بن علی را بر مَحمل،سوار کرد.سپس با بیست و یک مرد از یاران و خانواده‌اش از جمله:ابو بکر بن علی،محمّد بن علی،عثمان بن علی،عبّاس بن علی،عبد اللَّه بن مسلم بن عقیل،علی اکبر و علی اصغر ⁽³⁾،ره‌سپار شد. ⁽⁴⁾

فصل سوم:فعالیت های امام حسین علیه السلام در مکّه

1/3 شادمانی مردم مکّه و اجتماع آنان بر گرد امام

100.الفتوح: حسین علیه السلام راه پیمود و چون به مکّه مُشرِف گشت و کوه‌های شهر را از دور دید،شروع به تلاوت این آیه کرد:(چون به سوی [شهر] مَدیَنْ رو نهاد،گفت:امید است پروردگارم مرا به راه راست،هدایت کند».حسین علیه السلام وارد مکّه شد و مردمان مکّه،بسیار شادمان شدند.مردم،صبح و شام،نزد او رفت و آمد داشتند و این بر عبد اللَّه بن زبیر،گران آمد؛چرا که امید داشت مردم مکّه با وی بیعت کنند.وقتی حسین علیه السلام وارد مکّه شد،این بر او گران آمد؛لیکن آنچه را که در دل داشت،برای حسین علیه السلام آشکار نمی‌کرد.وی با ایشان رفت و آمد داشت،در نماز ایشان شرکت می‌کرد،نزد ایشان می‌نشست و به سخنان ایشان گوش می‌داد. ⁽¹⁾

سارَ [الحُسَینُ علیه السلام] حَتّی وافی مَکَّةَ،فَلَمّا نَظَرَ إلی جِبالِها مِن بَعیدٍ جَعَلَ یَتلو هذِهِ الآیَةَ: «وَ لَمّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْیَنَ قالَ عَسی رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَواءَ السَّبِیلِ ) .

ودَخَلَ الحُسَینُ إلی مَکَّةَ،فَفَرِحَ بِهِ أهلُها فَرَحاً شَدیداً.قالَ:وجَعَلوا یَختَلِفونَ إلَیهِ بُکرَةً وعَشِیَّةً،وَاشتَدَّ ذلِکَ عَلی عَبدِ اللَّهِ بنِ الزُّبَیرِ لأَِنَّهُ قَد کانَ طَمِعَ أن یُبایِعَهُ أهلُ مَکَّةَ،فَلَمّا قَدِمَ الحُسَینُ علیه السلام شَقَّ ذلِکَ عَلَیهِ،غَیرَ أنَّه لا یُبدی ما فی قَلبِهِ إلَی الحُسَینِ علیه السلام،لکِنَّهُ یَختَلِفُ إلَیهِ وَیُصَلّی بِصَلاتِهِ ویَقعُدُ عِندَهُ ویَسمَعُ مِن حَدیثِهِ 101 (الفتوح:ج 5 ص 23، [1]مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 190). [2]

101.تاریخ الطبری -به نقل از عقبة بن سمعان-:حسین علیه السلام آمد تا به مکّه رسید.مردمان مکّه شروع کردند به رفت و آمد با ایشان و نزد ایشان می‌آمدند.همچنین عمره‌گزاران و مردمانِ سایر شهرها نزد ایشان می‌آمدند. ⁽¹⁾

...فَأَقبَلَ [الحُسَینُ علیه السلام] حَتّی نَزَلَ مَکَّةَ،فَأَقبَلَ أهلُها یَختَلِفونَ إلَیهِ ویَأتونَهُ ومَن کانَ بِها مِنَ المُعتَمِرینَ وأهلِ الآفاقِ 102 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 351؛ [1]الإرشاد:ج 2 ص 35). [2]

2/3 نامه کوفیان به امام و دعوت او به قیام

102.تاریخ الطبری -به نقل از محمّد بن بِشْر هَمْدانی-:شیعیان در منزل سلیمان بن صُرَد،گرد آمدند.از هلاکت معاویه سخن گفتیم و خداوند را بر آن،حمد نمودیم.سلیمان بن صُرَد به ما گفت:به راستی که معاویه به هلاکت رسید و حسین علیه السلام از بیعت با آنان خودداری کرده است و به سمت مکّه ره‌سپار شده است.شما،شیعیان او و شیعیان پدر او هستید.اگر در خود می‌بینید که او را یاری دهید و با دشمنانش نبرد کنید،برایش نامه بنویسید و اگر بیم دارید که سست و پراکنده شوید،او را نسبت به خود،امیدوار مسازید.

گفتند:هرگز؛بلکه با دشمنانش نبرد می‌کنیم و جان خود را در راهش فدا می‌کنیم.

گفت:پس برایش نامه بنویسید.

آن گاه این‌چنین نامه نوشتند:

«به نام خداوند بخشنده مهربان.به حسین بن علی،از:سلیمان بن صُرَد ⁽²⁾

امام علی علیه السلام در دوران حکومت خویش،سلیمان را به ولایت منطقه جبل برگزید و از استواری او در دین،تمجید کرد.او در دوران خلافت امام حسن علیه السلام،از یاران ایشان بود و هنگامی که معاویه،-

بن نَجَبه، ⁽¹⁾رِفاعة بن شدّاد، ⁽²⁾حبیب بن مظاهر، ⁽³⁾و شیعیان او از مؤمنان و مسلمانان کوفه.

درود بر شما ! به راستی که ما خداوند یگانه را حمد می‌گوییم.امّا بعد،ستایش،خدایی را که دشمن جبّار و سرکش تو را در هم شکست؛دشمنی که در بدی کردن بر این امّت،شتاب کرد و زمام امور را به زور،به دست گرفت،ثروت‌های عمومی را غصب کرد و بدون رضایت امّت،بر آنان حکومت نمود.آن گاه بهترین‌های امّت را به شهادت رسانید و اشرار را رها کرد و ثروت الهی را میان ثروتمندان و زورمداران،قسمت کرد.از رحمت خدا دور باد،چنان که ثمود،دور شدند !

اینک ما،پیشوایی نداریم.به سوی ما روی آور.امید است که خداوند،ما را به واسطه شما بر محور حقیقت،گرد آورد.نعمان بن بشیر،در قصرِ حکومتی است؛ولی ما در نماز جمعه و مراسم عید او،حاضر نمی‌شویم.اگر به ما خبر رسد که شما به سمت ما می‌آیید،او را از قصر،بیرون می‌کنیم تا به خواست خدا،به شام برود.درود و سلام خدا بر شما باد!».

آن گاه نامه را با عبد اللَّه بن سَبعِ هَمْدانی و عبد اللَّه بن وال،روانه کردیم و به آنان دستور دادیم با سرعت،حرکت کنند.آن دو از کوفه حرکت کردند و با شتاب،راه پیمودند تا خود را دهم ماه رمضان در مکّه به حسین علیه السلام رساندند.پس از آن،دو روز صبر کردیم.سپس قیس بن مُسهِر صیداوی،عبد الرحمان بن عبد اللَّه بن کَدِنِ ارحَبی و عُمارَة بن عُبَید سَلولی را به سوی وی روانه ساختیم و آنان با خود،پنجاه و سه نامه از جانب یک نفر،یا دو نفر یا چهار نفر بُردند.دو روز دیگر،صبر کردیم.آن گاه هانی بن هانیِ سَبیعی و سعید بن عبد اللَّه حَنَفی را فرستادیم و این نامه را همراهشان کردیم:«به نام خداوند بخشنده مهربان.به حسین بن علی،از طرف شیعیانش از مؤمنان و مسلمانان.امّا بعد،به سوی ما بشتاب.به راستی که مردم،انتظار شما را می‌کشند و نظری به غیر شما ندارند.پس بشتاب،بشتاب.درود بر شما!».

همچنین شَبَث بن رِبعی،حَجّار بن ابجَر،یزید بن حارث بن یزید بن رُوَیم،عَزْرَة بن قیس،عمرو بن حَجّاج زُبَیدی و محمّد بن عُمَیر تمیمی،این نامه را نوشتند:«امّا بعد،آستانه شهر،سرسبز است و میوه‌ها رسیده و آب‌ها فراوان اند. ⁽¹⁾

این جمله‌ها،کنایه از اعلام آمادگی کامل شهر کوفه برای پذیرش امام علیه السلام اند.

نامه‌های بسیاری نزد ایشان جمع شد.پس نامه‌ها را خواند و از پیک‌ها در باره مردم،پرسش کرد. ⁽²⁾

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ

لِحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ مِن:سُلَیمانَ بنِ صُرَدٍ،وَالمُسَیَّبِ بنِ نَجَبَةَ،ورِفاعَةَ بنِ شَدّادٍ،وحَبیبِ بنِ مُظاهِرٍ،وشیعَتِهِ مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ مِن أهلِ الکوفَةِ.-

103.الأخبار الطوال: چون خبر مرگ معاویه و خارج شدن حسین بن علی علیه السلام به سوی مکّه،به کوفیان رسید،گروهی از شیعیان در منزل سلیمان بن صُرَد اجتماع کردند و توافق کردند که نامه‌ای برای حسین علیه السلام بنویسند و از او بخواهند به سوی آنان بیاید تا حکومت را به وی بسپارند و نعمان بن بشیر را بر کنار کنند.سپس این مطلب را نوشتند و نامه را همراه عبید اللَّه بن سُبَیع هَمْدانی و عبد اللَّه بن وَدّاک سُلَمی فرستادند.آنان حسین علیه السلام را در مکّه در دهم ماه رمضان،ملاقات کردند و نامه را به ایشان رساندند.

حسین علیه السلام هنوز آن روز را به پایان نرسانده بود که بِشر بن مُسهِر صیداوی و عبد الرحمان بن عُبَید ارحَبی بر ایشان وارد شدند و به همراه آنان،پنجاه نامه از بزرگان کوفه و رؤسای قبایل بود و هر نامه از سوی دو،سه و یا چهار نفر و بیشتر بود.

چون روز دیگر شد،هانی بن هانیِ سبیعی و سعید بن عبد اللَّه خَثعَمی رسیدند که به همراه آنان نیز پنجاه نامه بود.

چون شب شد،سعید بن عبد اللَّه ثقفی وارد شد و به همراه او یک نامه از سوی شَبَث بن رِبِعی،حَجّار بن ابجَر،یزید بن حارث،عَزرَة بن قیس،عمرو بن حَجّاج و محمّد بن عُمَیر بن عُطارِد بود.اینان،رؤسای کوفیان بودند.

در این روزها نامه‌های کوفیان،پی در پی می‌رسید و نامه‌ها به اندازه دو خورجین شد. ⁽¹⁾

لَمّا بَلَغَ أهلَ الکوفَةِ وَفاةُ مُعاوِیَةَ وخُروجُ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام إلی مَکَّةَ،اجتَمَعَ جَماعَةٌ مِنَ الشّیعَةِ فی مَنزِلِ سُلَیمانَ بنِ صُرَدٍ،وَاتَّفَقوا عَلی أن یَکتُبوا إلَی الحُسَینِ علیه السلام یَسأَلونَهُ القُدومَ عَلَیهِم،لِیُسَلِّمُوا الأَمرَ إلَیهِ ویَطرِدُوا النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ،فَکَتَبوا إلَیهِ بِذلِکَ،ثُمَّ وَجَّهوا بِالکِتابِ مَعَ عُبَیدِ اللَّهِ بنِ سُبَیعٍ الهَمدانِیِّ وعَبدِ اللَّهِ بنِ وَدّاکٍ السُلَمِیِّ،فَوافُوا الحُسَینَ علیه السلام بِمَکَّةَ لِعَشرٍ خَلَونَ مِن شَهرِ رَمَضانَ،فَأَوصَلُوا الکِتابَ إلَیهِ.

ثُمَّ لَم یُمسِ الحُسَینُ علیه السلام یَومَهُ ذلِکَ حَتّی وَرَدَ عَلَیهِ بِشرُ بنُ مُسهِرٍ الصَّیداوِیُّ وعَبدُ الرَّحمنِ بنُ عُبَیدٍ الأَرحَبِیُّ،ومَعَهُما خَمسونَ کِتاباً مِن أشرافِ أهلِ الکوفَةِ ورُؤَسائِها،کُلُّ کِتابٍ مِنها مِنَ الرَّجُلَینِ وَالثَّلاثَةِ وَالأَربَعَةِ بِمِثلِ ذلِکَ.

فَلَمّا أصبَحَ وافاهُ هانِئُ بن هانِئٍ السَّبیعِیُّ وسَعیدُ بنُ عَبدِ اللَّهِ الخَثعَمِیُّ،ومَعَهُما أیضاً نَحوٌ مِن خَمسینَ کِتاباً.

فَلَمّا أمسی أیضاً ذلِکَ الیَومَ وَرَدَ عَلَیهِ سَعیدُ بنُ عَبدِ اللَّهِ الثَّقَفِیُّ،وَمَعَهُ کِتابٌ واحِدٌ مِن شَبَثِ بنِ رِبِعیٍّ،وحَجّارِ بنِ أبجَرَ،ویَزیدَ بنِ الحارِثِ،وعَزرَةَ بنِ قَیسٍ،وعَمرِو بنِ الحَجّاجِ،ومُحَمَّدِ بنِ عُمَیرِ بنِ عُطارِدٍ،وکانَ هؤُلاءِ الرُّؤَساءَ مِن أهلِ الکوفَةِ،فَتَتابَعَت عَلَیهِ فی أیّامٍ رُسُلُ أهلِ الکوفَةِ،ومِنَ الکُتُبِ ما مَلأََ مِنهُ خُرجَینِ 104 (الأخبار الطوال:ص 229). [1]

104.تاریخ الیعقوبی: حسین علیه السلام به مکّه رفت و چند روز از اقامتش در مکّه گذشت که مردم عراق برایش نامه نوشتند و نمایندگان پی در پی به سویش روانه کردند،و آخرین نامه‌ای که به ایشان رسید،نامه‌ای بود که هانی بن ابی هانی و سعید بن عبد اللَّه خثعمی

[،با این مضمون] آورده بودند:«به نام خداوند بخشنده مهربان.به حسین بن علی،از طرف شیعیان مؤمن و مسلمانش.امّا بعد،به سوی ما بشتاب.به راستی که مردم،انتظار شما را می‌کشند و پیشوایی جز شما ندارند.شتاب کنید،شتاب کنید.والسلام!». ⁽¹⁾

خَرَجَ الحُسَینُ علیه السلام إلی مَکَّةَ،فَأَقامَ بِها أیّاماً،وکَتَبَ أهلُ العِراقِ إلَیهِ،ووَجَّهوا بِالرُّسلِ عَلی إثرِ الرُّسلِ،فَکانَ آخِرُ کِتابٍ وَرَدَ عَلَیهِ مِنهُم کِتابَ هانِئِ بنِ أبی هانِئٍ وسَعیدِ بنِ عَبدِ اللَّهِ الخَثعَمِیِّ:

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ

لِلحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ مِن شیعَتِهِ المُؤمِنینَ وَالمُسلِمینَ،أمّا بَعدُ فَحَیَّهَلا؛فَإِنَّ النّاسَ یَنتَظِرونَکَ،لا إمامَ لَهُم غَیرُکَ،فَالعَجَلَ ثُمَّ العَجَلَ،وَالسَّلامُ 105 (تاریخ الیعقوبی:ج 2 ص 241). [1]

3/3 فرستاده شدن نماینده ویژه امام به همراه نامه به کوفه

105.الأخبار الطِّوال: حسین علیه السلام برای همه آنان،یک نامه نوشت و آن را به هانی بن هانی و سعید بن عبد اللَّه سپرد.متن نامه،چنین است:«به نام خداوند بخشنده مهربان.از حسین بن علی،به هر یک از دوستان و شیعیانم در کوفه که این نامه به وی می‌رسد.سلام بر شما ! امّا بعد،نامه‌های شما به دستم رسید و از علاقه‌مندی‌تان به آمدنم نزد شما،خبردار شدم.اینک برادر و پسر عمو و فردی مورد اعتماد از خاندانم،[یعنی ]مسلم بن عقیل را به سوی شما می‌فرستم تا واقعیت امور را به دست آورد و برای من از آنچه در باره اجتماع و اتّحاد شما دستگیرش می‌شود،بنویسد.اگر واقعیت،چنان بود که در نامه‌ها نوشته بودید و نمایندگانِ شما به من خبر دادند،به زودی بر شما وارد می‌شوم،اگر خدا بخواهد.والسلام!».

مسلم بن عقیل به همراه حسین علیه السلام از مدینه به مکّه آمده بود.حسین علیه السلام به وی فرمود:«پسر عمو ! در نظر دارم به کوفه ره بسپاری و در آنچه مردمِ آن جا بر آن اجتماع کرده‌اند،بنگری.اگر واقعیت،چنان بود که نامه‌هایشان خبر می‌دهد،به سرعت برایم نامه بنویس تا در اسرع وقت،خودم را به تو برسانم؛و اگر جز آن بود،به سرعت،باز

گرد». ⁽¹⁾

کَتَبَ الحُسَینُ علیه السلام إلَیهِم جَمیعاً واحِداً،ودَفَعَهُ إلی هانِئِ بنِ هانِئٍ وسَعیدِ بنِ عَبدِ اللَّهِ،نُسخَتُهُ:

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ

مِنَ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ إلی مَن بَلَغَهُ کِتابی هذا مِن أولِیائِهِ وشیعَتِهِ بِالکوفَةِ،سَلامٌ عَلَیکُم.أمّا بَعدُ،فَقَد أتَتنی کُتُبُکُم،وفَهِمتُ ما ذَکَرتُم مِن مَحَبَّتِکُم لِقُدومی عَلَیکُم،وإنّی باعِثٌ إلَیکُم بِأَخی وَابنِ عَمّی وثِقَتی مِن أهلی مُسلِمِ بنِ عَقیلٍ لِیَعلَمَ لی کُنهَ أمرِکُم،ویَکتُبَ إلَیَّ بِما یَتَبَیَّنُ لَهُ مِنِ اجتِماعِکُم،فَإِن کانَ أمرُکُم عَلی ما أتَتنی بِهِ کُتُبُکُم وأخبَرَتنی بِهِ رُسُلُکُم أسرَعتُ القُدومَ عَلَیکُم إن شاءَ اللَّهُ،وَالسَّلامُ.

وقَد کانَ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ خَرَجَ مَعَهُ مِنَ المَدینَةِ إلی مَکَّةَ،فَقالَ لَهُ الحُسَینُ علیه السلام:یَابنَ عَمِّ،قَد رَأَیتُ أن تَسیرَ إلَی الکوفَةِ،فَتَنظُرَ مَا اجتَمَعَ عَلَیهِ رَأیُ أهلِها،فَإِن کانوا عَلی ما أتَتنی بِهِ کُتُبُهُم فَعَجِّل عَلَیَّ بِکِتابِکَ لاُِسرِعَ القُدومَ عَلَیکَ،وإن تَکُنِ الاُخری فَعَجِّلِ الِانصِرافَ 106 (الأخبار الطوال:ص 230). [1]

106.الملهوف -پس از گزارش نامه‌هایی که از کوفیان به امام حسین علیه السلام رسید-:حسین علیه السلام به هانی بن هانی سبیعی و سعید بن عبد اللَّه حنفی فرمود:«به من خبر دهید که چه کسانی بر این نامه‌ای که به دستم رسید،اجتماع و هم‌رأیی دارند؟».

گفتند:ای پسر پیامبر خدا ! شَبَث بن رِبْعی،حَجّار بن ابجَر،یزید بن حارث،یزید بن رُوَیم،عُروة بن قیس،عمرو بن حَجّاج و محمّد بن عُمَیر بن عُطارِد.

[راوی] می‌گوید:در این هنگام،حسین علیه السلام برخاست و میان رکن و مقام،دو رکعت نماز به جا آورد و از خداوند در این کار،طلب خیر کرد.سپس مسلم را فرا خواند و او را از اوضاع و احوال،باخبر ساخت و به همراه مسلم،جواب نامه‌های کوفیان را نوشت و به آنان وعده رفتن به کوفه داد و مطلبی به این مضمون نگاشت:«پسر عمویم مسلم بن عقیل را به جانب شما روانه کردم تا احوال و آرای شما را برایم گزارش کند». ⁽²⁾

قالَ:فَعِندَها قامَ الحُسَینُ علیه السلام فَصَلّی رَکعَتَینِ بَینَ الرُّکنِ وَالمَقامِ وَسأَلَ اللَّهَ الخِیَرَةَ فی ذلِکَ.ثُمَّ دَعا بِمُسلِمِ بنِ عَقیلٍ وأطلَعَهُ عَلَی الحالِ،وکَتَبَ مَعَهُ جَوابَ کُتُبِهِم یَعِدُهُم بِالوُصولِ إلَیهِم ویَقولُ لَهُم ما مَعناهُ:قَد نَفَذتُ إلَیکُمُ ابنَ عَمّی مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ لِیُعَرِّفَنی ما أنتُم عَلَیهِ مِنَ الرَّأیِ 107 (الملهوف:ص 106،مثیر الأحزان:ص 26 نحوه).

4/3 یاری خواستن امام علیه السلام از اهل بصره

4/3-1 نامه امام علیه السلام به سرشناسان بصره

107.الأخبار الطوال: حسین بن علی علیه السلام نامه‌ای برای شیعیانش در بصره نوشت و آن را با یکی از دوستداران خود به نام سلیمان فرستاد.متن نامه چنین است:«به نام خداوند بخشنده مهربان.از جانب حسین بن علی،به:مالک بن مِسمَع،احنف بن قیس،منذر بن جارود،مسعود بن عمرو،قیس بن هیثم.سلام علیکم! امّا بعد،به راستی که من،شما را فرا می‌خوانم برای احیای نشانه‌های حق و از بین بردن بدعت‌ها.اگر پاسخ مثبت دهید،به راه صواب،هدایت می‌شوید.والسلام!».

وقتی نامه به آنان رسید،همه بجز منذر بن جارود،آن را پنهان کردند.منذر،آن را افشا نمود؛چون دخترش هند،همسر عبید اللَّه بن زیاد بود.منذر،نزد عبید اللَّه آمد و داستان نامه و محتوایش را برای عبید اللَّه باز گفت.عبید اللَّه دستور داد فرستاده را پیدا کنند.او را پیدا کردند و آوردند و سرش از تن،جدا شد. ⁽¹⁾

قَد کانَ الحُسَینُ بنُ عَلِیٍّ علیه السلام کَتَبَ کِتاباً إلی شیعَتِهِ مِن أهلِ البَصرَةِ مَعَ مَولیً لَهُ یُسَمّی سَلمانَ،نُسخَتُهُ:

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ

مِنَ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ إلی مالِکِ بنِ مِسمَعٍ،وَالأَحنَفِ بنِ قَیسٍ،وَالمُنذِرِ بنِ الجارودِ،ومَسعودِ بنِ عَمرٍو،وقَیسِ بنِ الهَیثَمِ،سَلامٌ عَلَیکُم.أمّا بَعدُ،فَإِنّی أدعوکُم إلی إحیاءِ مَعالِمِ الحَقِّ وإماتَةِ البِدَعِ،فَإِن تُجیبوا تَهتَدوا سُبُلَ الرَّشادِ،وَالسَّلامُ.

فَلَمّا أتاهمُ هذَا الکِتابُ کَتَموهُ جَمیعاً إلَّا المُنذِرَ بنَ الجارودِ،فَإِنَّهُ أفشاهُ،لِتَزویجِهِ ابنَتَهُ هِنداً مِن عُبَیدِ اللَّهِ بنِ زِیادٍ،فَأَقبَلَ حَتّی دَخَلَ عَلَیهِ فَأَخبَرَهُ بِالکِتابِ،وحَکی لَهُ ما فیهِ،فَأَمَرَ عُبَیدُ اللَّهِ بنُ زِیادٍ بِطَلَبِ الرَّسولِ،فَطَلَبوهُ فَأَتَوهُ بِهِ،فَضُرِبَت عُنُقُهُ 108 (الأخبار الطوال:ص 231). [1]

4/3-2 پاسخ یزید بن مسعود

4/3-2 پاسخ یزید بن مسعود ⁽¹⁾به نامه امام علیه السلام

108.الملهوف: یزید برای عبید اللَّه بن زیاد-که والی بصره بود-نامه نوشت که او را به حکومت کوفه نیز گمارده و آن جا را نیز در قلمرو حکومت وی،قرار داده است.در این نامه،جریان مسلم بن عقیل و حسین علیه السلام را برایش نوشت و به وی تأکید کرد که مسلم را دستگیر کند و به قتل رساند.بدین جهت،عبید اللَّه آماده می‌شد که به کوفه برود.

حسین علیه السلام نیز برای گروهی از بزرگان بصره،نامه‌ای به همراه یکی از دوستدارانش به نام سلیمان-که کنیه‌اش ابو رزین بود-فرستاد و در آن،آنان را به یاری خود و پیروی از خویش،فرا خواند.و از کسانی که برایشان نامه فرستاد،یزید بن مسعود نَهشَلی و منذر بن جارود عبدی بودند.

...سپس [یزید بن مسعود] برای حسین علیه السلام،نامه‌ای این‌چنین نوشت:«به نام خداوند بخشنده مهربان.امّا بعد،نامه‌ات به من رسید و آنچه را که مرا بِدان فرا خواندی،دانستم.مرا دعوت کردی تا از پیروی‌ات بهره ببَرم و با یاری کردنت به رستگاری برسم.به راستی که خداوند،زمین را از کسی که راه‌نمای خیر و راهبر نجات باشد،خالی نمی‌گذارد و شما حجّت‌های خداوند بر خَلق و یادگاران او در زمین هستید.شما از زیتون احمدی،شاخه شاخه شدید.او اصل است و شما شاخه‌اید.

به کاری که خواستی،اقدام کن و پیروز خواهی شد.به راستی که گردن بنی تمیم را

برایت رام کردم و آنان را رام‌تر از شتر تشنه به هنگام رسیدن به آب نمودم.گردن بنی سعد را برایت نرم کردم و زنگارهای دلشان را با آب زلال،شستشو دادم و از آن،برق می‌جهد».

چون حسین علیه السلام نامه را خواند،فرمود:«خداوند،تو را در روز ترس،ایمن بدارد و تو را در روز تشنگی بزرگ،سیراب و عزیز گرداند !».

وقتی یزید [بن مسعود] آماده شد که به سوی حسین علیه السلام حرکت کند،خبر شهادت امام علیه السلام به او رسید و از این خبر،بسیار ناراحت شد.

و امّا مُنذر بن جارود،نامه و فرستاده[ی امام علیه السلام] را نزد عبید اللَّه بن زیاد آورد؛زیرا ترسید که نامه،نیرنگی از سوی عبید اللَّه بن زیاد باشد؛چون دخترش (بحریّه)،همسر عبید اللَّه بن زیاد بود.

عبید اللَّه،فرستاده را گرفت و به دار آویخت.آن گاه به منبر رفت و خطبه خواند و مردم بصره را از مخالفت و شایعه‌پراکنی ترساند.[عبید اللَّه ]آن شب را در بصره خوابید و چون صبح شد،برادرش عثمان بن زیاد را جانشین خود کرد و به سرعت به سمت کوفه حرکت نمود. ⁽¹⁾

کَتَبَ یَزیدُ إلی عُبَیدِ اللَّهِ بنِ زِیادٍ-وکانَ والِیاً عَلَی البَصرَةِ- [1]بِأَنَّهُ قَد وَلّاهُ الکوفَةَ وضَمَّها إلَیهِ،ویُعَرِّفُهُ أمرَ مُسلِمِ بنِ عَقیلٍ وأمرَ الحُسَینِ علیه السلام،ویُشَدِّدُ عَلَیهِ فی تَحصیلِ مُسلِمٍ وقَتلِهِ،فَتَأَهَّبَ عُبَیدُ اللَّهِ لِلمَسیرِ إلَی الکوفَةِ.

وکانَ الحُسَینُ علیه السلام قَد کَتَبَ إلی جَماعَةٍ مِن أشرافِ البَصرَةِ [2]کِتاباً مَعَ مَولیً لَهُ اسمُهُ سُلَیمانُ ویُکَنّی أبا رَزینٍ،یَدعوهُم فیهِ إلی نُصرَتِهِ ولُزومِ طاعَتِهِ،مِنهُم:یَزیدُ بنُ مَسعودٍ النَهشَلِیُّ،وَالمُنذِرُ بنُ الجارودِ العَبدِیُّ.

...ثُمّ کَتَبَ [یزید بن مسعود] إلَی الحُسَینِ علیه السلام:بِسمِ اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ،أمّا بَعدُ،فَقَد وَصَلَ إلَیَّ کِتابُکَ،وفَهِمتُ ما نَدَبتَنی إلَیهِ ودَعَوتَنی لَهُ مِنَ الأَخذِ بِحَظّی مِن طاعَتِکَ وَالفَوزِ بِنَصیبی مِن نُصرَتِکَ،وأنَّ اللَّهَ لَم یُخلِ الأَرضِ مِن عامِلٍ عَلَیها بِخَیرٍ ودَلیلٍ عَلی سَبیلِ النَّجاةِ،وأنتُم حُجَّةُ اللَّهِ عَلَی خَلقِهِ ووَدیعَتُهُ فی أرضِهِ،تَفَرَّعتُم مِن زَیتونَةٍ أحمَدِیَّةٍ هُوَ أصلُها وأنتُم فَرعُها،فَأَقدِم سَعِدتَ بِأَسعَدِ طائِرٍ،فَقَد ذَلَّلتُ لَکَ-

فصل چهارم:بیرون آمدن نماینده امام حسین علیه السلام از مکّه تا شهادتش در کوفه

1/4 گزارش هایی در باره رخدادها در مسیر کوفه

اشاره

109.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف-:...آن گاه حسین علیه السلام،مسلم بن عقیل را فرا خواند و او را به همراه قیس بن مُسهِر صیداوی،عُمارة بن عُبَید سَلولی و عبد الرحمان بن عبد اللَّه بن کَدِن ارحَبی،به سمت کوفه فرستاد.او را به پروا کردن از خدا،پنهان نگه داشتن جریان سفر،و نرمی و ملاطفت [با مردم] فرمان داد و [نیز به این که ]اگر تشخیص داد مردم،یک‌پارچه و قابل اعتمادند،به سرعت،ایشان را باخبر سازد.

مسلم،حرکت کرد تا وارد شهر مدینه شد و در مسجد پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله،نماز خواند و با کسانی از بستگانش که می‌خواست،خداحافظی کرد.آن گاه دو راه‌نما از قبیله قیس،اجیر کرد.وی با آن دو،حرکت کرد؛ولی راه را گم کردند.تشنگی شدیدی به آنان دست داد.دو راه‌نما گفتند:این راه به آب می‌رسد.همگی از تشنگی،در حال مرگ بودند.

مسلم بن عقیل،نامه‌ای برای حسین علیه السلام توسّط قیس بن مُسْهِر صَیداوی از تنگه بطن خُبَیت ⁽¹⁾

نقطه‌ای در حوالی مدینه (ر.ک:نقشه شماره 3 در پایان کتاب).

سرزمینی است که تنگه بطن خُبَیت نامیده می‌شود.من،این رخداد را نشانه بدشگونی این سفر می‌دانم.اگر مرا معذور بداری و دیگری را به جای من به کوفه بفرستی [،بهتر است].والسلام!».

حسین علیه السلام جواب او را چنین نوشت:«امیدوارم که ترس،تو را وادار به نوشتن استعفانامه نکرده باشد.به آن سَمتی که تو را روانه ساختم،حرکت کن.درود بر تو باد!».

مسلم،چون نامه را خواند،گفت:این [نامه نوشتن]،به خاطر ترس بر جانم نبود.پس به مسیر ادامه داد تا به آبگاهی از قبیله طی رسید.در آن جا فرود آمد و سپس از آن جا بار بست.او مردی را دید که شکار می‌کرد.شکارچی به سوی آهویی تیر انداخت و او را کشت.مسلم گفت:دشمن ما نیز کشته خواهد شد،به خواست خدا. ⁽¹⁾

دَعَا [الحُسَینُ علیه السلام] مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ، [1]فَسَرَّحَهُ مَعَ قَیسِ بنِ مُسهِرٍ الصَّیداوِیِّ،وعُمارَةَ بنِ عُبَیدٍ السَّلولِیِّ،وعَبدِ الرَّحمنِ بنِ عَبدِ اللَّهِ بنِ الکَدِنِ الأَرحَبِیِّ،فَأَمَرَهُ بِتَقوَی اللَّهِ وکِتمانِ أمرِهِ وَاللُّطفِ؛فَإِن رَأَی النّاسَ مُجتَمِعینَ مُستَوسِقینَ عَجَّلَ إلَیهِ بِذلِکَ.

فَأَقبَلَ مُسلِمٌ حَتّی أتَی المَدینَةَ،فَصَلّی فی مَسجدِ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله،ووَدَّعَ مَن أحَبَّ مِن أهلِهِ،ثُمَّ استَأجَرَ دَلیلَینِ مِن قَیسٍ،فَأَقبَلا بِهِ،فَضَلّا الطَریقَ وجارا،وأصابَهُم عَطَشٌ شَدیدٌ.

وقالَ الدَّلیلانِ:هذَا الطَّریقُ حَتّی تَنتَهِیَ إلَی الماءِ،وقَد کادوا أن یَموتوا عَطَشاً،فَکَتَبَ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ [2]مَعَ قَیسِ بنِ مُسهِرٍ الصَّیداوِیِّ إلی حُسَینٍ علیه السلام-وذلِکَ بِالمَضیقِ مِن بَطنِ الخُبَیتِ-:

أمّا بَعدُ،فَإِنّی أقبَلتُ مِنَ المَدینَةِ مَعی دَلیلانِ لی،فَجارا عَنِ الطَّریقِ وضَلّا،وَاشتَدَّ عَلَینَا العَطَشُ،فَلَم یَلبَثا أن ماتا،وأقبَلنا حَتَّی انتَهَینا إلَی الماءِ،فَلَم نَنجُ إلّا بِحُشاشَةِ أنفُسِنا،وذلِکَ الماءُ بِمَکانٍ یُدعَی المَضیقَ مِن بَطنِ الخُبَیتِ،وقَد تَطَیَّرتُ مِن وَجهی هذا،فَإِن رَأَیتَ أعفَیتَنی مِنهُ وبَعَثتَ غَیری،وَالسَّلامُ.

فَکَتَبَ إلَیهِ حُسَینٌ علیه السلام:

أمّا بَعدُ،فَقَد خَشیتُ ألّا یَکونَ حَمَلَکَ عَلَی الکِتابِ إلَیَّ فِی الاِستِعفاءِ مِنَ الوَجهِ الَّذی وَجَّهتُکَ لَهُ إلَّا الجُبنُ،فَامضِ لِوَجهِکَ الَّذی وَجَّهتُکَ لَهُ،وَالسَّلامُ عَلَیکَ.

فَقالَ مُسلِمٌ لَمّا قَرَأَ الکِتابَ:هذا ما لَستُ أتَخَوَّفُهُ عَلی نَفسی.فَأَقبَلَ کَما هُوَ حَتّی مَرَّ بِماءٍ لِطَیِّئٍ،فَنَزَلَ بِهِم ثُمَّ ارتَحَلَ مِنهُ،فَإِذا رَجُلٌ یَرمِی الصَّیدَ،فَنَظَرَ إلَیهِ قَد رَمی ظَبیاً حینَ أشرَفَ لَهُ فَصَرَعَهُ،فَقالَ مُسلِمٌ:یُقتَلُ عَدُوُّنا إن شاءَ اللَّهُ 110 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 354؛ [3]الإرشاد:ج 2 ص 39). [4]

110.البدایة و النهایة: چون مسلم از مکّه بیرون آمد،از مدینه گذشت.در آن جا دو راه‌نما با خود برداشت.آنان مسلم را از بیابان‌ها و راه‌های متروکه بردند.یکی از آن دو راه‌نما،از فشار تشنگی در گذشت.آنان راه را گم کرده بودند و آن راه‌نما در مکانی به نام تنگه خُبَیت،در گذشت.مسلم،این را به فال بد گرفت و در آن منطقه ماند.راه‌نمای دیگر هم از دنیا رفت.مسلم برای امام حسین علیه السلام نامه نوشت و در باره ادامه سفر،مشورت خواست.امام علیه السلام برایش نوشت که حتماً به عراق برود و در اجتماع کوفیان،حضور یابد تا از احوال آنان،باخبر گردد. ⁽¹⁾

لَمّا سارَ مُسلِمٌ مِن مَکَّةَ،اِجتازَ بِالمَدینَةِ فَأَخَذَ مِنها دَلیلَینِ،فَسارا بِهِ عَلی بَراری مَهجورَةِ المَسالِکِ،فَکانَ أحَدُ الدَّلیلَینِ مِنهُما أوَّلَ هالِکٍ،وذلِکَ مِن شِدَّةِ العَطَشِ،وقَد أضَلُّوا الطَّریقَ،فَهَلَکَ الدَّلیلُ الواحِدُ بِمَکانٍ یُقالُ لَهُ المَضیقُ مِن بَطنِ خُبَیتٍ،فَتَطَیَّرَ بِهِ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ،فَتَلَبَّثَ مُسلِمٌ عَلی ما هُنالِکَ،وماتَ الدَّلیلُ الآخَرُ،فَکَتَبَ إلَی الحُسَینِ علیه السلام یَستَشیرُهُ فی أمرِهِ،فَکَتَبَ إلَیهِ یَعزِمُ عَلَیهِ أن یَدخُلَ العِراقَ،وأن یَجتَمِعَ بِأَهلِ الکوفَةِ،لِیَستَعلِمَ أمرَهُم ویَستَخبِرَ خَبَرَهُم 111 (البدایة والنهایة:ج 8 ص 152). [1]

تأمّلی در گزارش‌های مربوط به استعفای مسلم از نمایندگی امام حسین علیه السلام

بر پایه برخی گزارش‌ها،مسلم بن عقیل،پس از پذیرفتن نمایندگی امام حسین علیه السلام برای رفتن به کوفه،از مکّه به مدینه آمد و از آن جا با دو نفر راه‌نما،به سوی کوفه حرکت کرد؛امّا آن دو،راه‌نما،راه را گُم کردند و هر دو از شدّت تشنگی،هلاک شدند.مسلم و همراهانش با زحمت بسیار،خود را به آب رساندند و از هلاکت،نجات یافتند؛ولی او این حادثه را به فالِ بد گرفت و از این رو،نامه‌ای به امام حسین علیه السلام نوشت و از به انجام رساندن این مأموریت،عذرخواهی کرد.امام علیه السلام نیز در پاسخ وی،ضمن متّهم کردن او به ترس از انجام دادن مأموریتش،با استعفای وی مخالفت کرد و دستور اکید داد که به راه خود،ادامه دهد.

این گزارش‌ها،به دلایلی که بدانها اشاره می‌شود،فاقد اعتبارند:

1.هیچ یک از این گزارش‌ها،سند معتبری که بتوان بِدان اعتماد کرد،ندارند.

2.بر اساس اسناد تاریخی،مسلم،فاصله مکّه تا کوفه را در مدّت بیست روز،طی کرد؛زیرا وی در پانزدهم رمضان،از مکّه بیرون آمد و در پنجم شوّال،وارد کوفه شد.با عنایت به این که فاصله مکّه تا کوفه،حدود هزار و چهارصد کیلومتر است،او می‌بایست به طور متوسّط،هر روز،هفتاد کیلومتر راه را طی کرده باشد و البتّه این،جدا از چند روز توقّفی است که در مدینه داشته است.حال اگر بخواهیم در نظر بگیریم که وی پس از خارج شدن از مدینه،قاصدی را به مکّه فرستاده تا از امام علیه السلام کسبِ تکلیف کند،چنانچه فرصتی را که برای پیدا کردن قاصد و اعزام او به مکّه برای

گرفتن پاسخ از امام علیه السلام و بازگشت قاصد از مکّه لازم بوده،به مدّتی که خودِ او در مدینه مانده و مدّتی که برای استراحتْ نیاز داشته،بیفزاییم،زمان سفرش،به طور قطع،بیش از یک ماه می‌شود.

3.بعید به نظر می‌رسد راه‌نمایانی که به سختی‌های راه عادت دارند،هر دو از تشنگی هلاک شوند؛امّا مسلم و همراهانش زنده بمانند.

4.فال بد زدن،در فرهنگ اسلامی،نکوهیده است. ⁽¹⁾

ر.ک:میزان الحکمة:ج 6 ص 517 (فال بد زدن).

5.در نقل ابن کثیر،تعبیر«استعفا»و«کناره‌گیری»نیامده است؛بلکه تنها مسلم از امام حسین علیه السلام نظر خواسته و کسبِ تکلیف کرده است.

6.متّهم شدن شخصیت بزرگی مانند مسلم به ترس و سستی در انجام دادن وظیفه از جانب امام حسین علیه السلام،بعید است.

بر پایه این دلایل و قرائن،می‌توان گفت:در موضوع استعفای مسلم از نمایندگی امام حسین علیه السلام و وقایع مربوط به آن،تردید جدّی وجود دارد و چنین می‌نماید که ساختن این گونه داستان‌ها،توسّط هواداران بنی امیّه و با هدف تحریف تاریخ عاشورا صورت گرفته است و جاعلان،بسیاری از حقایق تاریخی را با داستان‌های جعلی در آمیخته‌اند.

2/4 وارد شدن مسلم به کوفه و بیعت کوفیان با او

اشاره

111.تاریخ الطبری -به نقل از ابو مخنف-:مسلم آمد تا وارد کوفه شد و در خانه مختار بن ابی عُبَید-که امروز،خانه مسلم بن مُسَیَّب نامیده می‌شود-فرود آمد.شیعیان به رفت

و آمد با مسلم پرداختند.چون گروهی از کوفیان در آن جا اجتماع کردند،مسلم،نامه حسین علیه السلام را برایشان خواند و آنان به شدّت گریستند.

آن گاه عابس بن ابی شَبیبِ شاکری برخاست و حمد خدا کرد و او را سپاس گزارد و گفت:امّا بعد،من از طرف مردم،سخن نمی‌گویم و نمی‌دانم در درون آنها چه می‌گذرد و تو را در باره آنان نمی‌فریبم.به خدا سوگند،از آنچه خودم را بر آن آماده کرده‌ام،سخن می‌گویم.به خدا سوگند،هر گاه مرا فرا بخوانید،شما را اجابت می‌کنم و به همراه شما با دشمنانتان می‌جنگم و با شمشیرم از شما دفاع می‌کنم تا خدا را ملاقات کنم و از این کار،چیزی جز رضای خدا نمی‌خواهم.سپس حبیب بن مُظاهر فَقعَسی برخاست و گفت:خدا،تو را رحمت کند ! با جملاتی کوتاه،آنچه در دل داشتی،گفتی.

سپس گفت:سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست،من نیز مانند عابس هستم.

سپس حَنَفی،مانند همین سخنان را بر زبان راند.

حَجّاج بن علی گفت:به محمّد بن بِشْر گفتم:تو هم سخنی داری؟

گفت:دوست دارم خداوند،اصحابم را با پیروزی،عزیز گرداند؛ولی دوست ندارم کشته شوم و خوش نمی‌دارم که دروغ بگویم.

شیعیان به نزد مسلم،رفت و آمد داشتند،تا این که محلّ اقامت او،لو رفت و خبر به نُعمان بن بشیر رسید. ⁽¹⁾

أقبَلَ مُسلِمٌ حَتّی دَخَلَ الکوفَةَ،فَنَزَلَ دارَ المُختارِ بنِ أبی عُبَیدٍ-وهِیَ الَّتی تُدعَی الیَومَ دارَ مُسلِمِ بنِ المُسَیَّبِ-وأقبَلَتِ الشّیعَةُ تَختَلِفُ إلَیهِ،فَلَمَّا اجتَمَعَت إلَیهِ جَماعَةٌ مِنهُم،قَرَأَ عَلَیهِم کِتابَ حُسَینٍ علیه السلام،فَأَخَذوا یَبکونَ.

فَقامَ عابِسُ بنُ أبی شَبیبٍ الشّاکِرِیُّ،فَحَمِدَ اللَّهَ وأثنی عَلَیهِ،ثُمَّ قالَ:أمّا بَعدُ،فَإِنّی لا اخبِرُکَ عَنِ النّاسِ،ولا أعلَمُ ما فی أنفُسِهِم،وما أغُرُّکَ مِنهُم،وَاللَّهِ لَاُحَدِّثَنَّکَ عَمّا أنَا مُوَطِّنٌ نَفسی عَلَیهِ،وَاللَّهِ لَاُجیبَنَّکُم إذا دَعَوتُم،ولَاُقاتِلَنَّ مَعَکُم عَدُوَّکُم،ولَأَضرِبَنَّ بِسَیفی دونَکُم حَتّی ألقَی اللَّهَ،لا اریدُ بِذلِکَ إلّا ما عِندَ اللَّهِ.

فَقامَ حَبیبُ بنُ مُظاهِرٍ الفَقعَسِیُّ،فَقالَ:رَحِمَکَ اللَّهُ ! قَد قَضَیتَ ما فی نَفسِکَ بِواجِزٍ مِن قَولِکَ،ثُمَّ قالَ:وأنَا وَاللَّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ،عَلی مَثلِ ما هذا عَلَیهِ.

ثُمَّ قالَ الحَنَفِیُّ مِثلَ ذلِکَ،فَقالَ الحَجّاجُ بنُ عَلِیٍّ:فَقُلتُ لِمُحَمَّدِ بنِ بِشرٍ:فَهَل کانَ مِنکَ أنتَ قَولٌ؟فَقالَ:إن کُنتُ لَاُحِبُّ أن یُعِزَّ اللَّهُ أصحابی بِالظَّفَرِ،وما کُنتُ لِاُحِبَّ أن اقتَلَ،وکَرِهتُ أن أکذِبَ.

وَاختَلَفَتِ الشّیعَةُ إلَیهِ حَتّی عُلِمَ مَکانُهُ،فَبَلَغَ ذلِکَ النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ 112 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 355). [1]

112.الإرشاد: مسلم بن عقیل آمد تا وارد کوفه شد و در منزل مختار بن ابی عُبَید،سُکنا گزید و آن،خانه‌ای بود که امروز به خانه سَلَم بن مُسَیَّب معروف است.شیعیان به رفت و آمد نزد او رو آوردند.هر گاه گروهی از شیعیان نزد او اجتماع می‌کردند،نامه حسین بن علی علیه السلام را برایشان می‌خواند و آنان می‌گریستند.مردم با او بیعت کردند و این بیعت،ادامه یافت تا [شمار بیعت کنندگان] به هجده هزار نفر رسید.

آن گاه مسلم-که خدا رحمتش کند-برای حسین علیه السلام نامه نوشت و به ایشان خبر داد که هجده هزار نفر،بیعت کرده‌اند و از او خواست به کوفه بیاید.رفت و آمد شیعیان به نزد مسلم،ادامه داشت تا این که محلّ اقامتش لو رفت و خبر به نعمان بن بشیر رسید.او والی کوفه از جانب معاویه بود و یزید هم او را ابقا کرده بود. ⁽¹⁾

أقبَلَ [مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ] [1] حَتّی دَخَلَ الکوفَةَ،فَنَزَلَ فی دارِ المُختارِ بنِ أبی عُبَیدٍ،وهِیَ الَّتی تُدعَی الیَومَ دارَ سَلَمِ بنِ المُسَیَّبِ،وأقبَلَتِ الشّیعَةُ تَختَلِفُ إلَیهِ،فَکُلَّمَا اجتَمَعَ إلَیهِ مِنهُم جَماعَةٌ قَرَأَ عَلَیهِم کِتابَ الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام وهُم یَبکونَ،وبایَعَهُ النّاسُ،حَتّی بایَعَهُ مِنهُم ثَمانِیَةَ عَشَرَ ألفاً.

فَکَتَبَ مُسلِمٌ-رَحِمَهُ اللَّهُ-إلَی الحُسَینِ علیه السلام،یُخبِرُهُ بِبَیعَةِ ثَمانِیَةَ عَشَرَ ألفاً،ویَأمُرُهُ بِالقُدومِ،وجَعَلَتِ الشّیعَةُ تَختَلِفُ إلی مُسلِمِ بنِ عَقیلٍ-رَضِیَ اللَّهُ عَنهُ- [2]حَتّی عُلِمَ مَکانُهُ،فَبَلَغَ النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ ذلِکَ،وکانَ والِیاً عَلَی الکوفَةِ مِن قِبَلِ مُعاوِیَةَ،فَأَقَرَّهُ یَزیدُ عَلَیها 113 (الإرشاد:ج 2 ص 41، [3]روضة الواعظین:ص 191). [4]

113.الکامل فی التاریخ: مسلم،حرکت کرد تا به کوفه رسید و در خانه مختار فرود آمد و برخی جایی دیگر را گفته‌اند.شیعیان،رفت و آمد با او را آغاز کردند و هر گاه گروهی از شیعیان نزد مسلم جمع می‌شدند،او نامه حسین علیه السلام را می‌خواند و آنان می‌گریستند و به مسلم،وعده نبرد و یاری می‌دادند. ⁽²⁾

114.تاریخ الیعقوبی: چون مسلم وارد کوفه شد،مردم در نزد او گرد آمدند و با او بیعت کردند و عهد و پیمان بستند و وی را از یاری دادن،پیروی و وفاداری،مطمئن ساختند. ⁽¹⁾

لَمّا قَدِمَ مُسلِمٌ الکوفَةَ اجتَمَعوا إلَیهِ،فَبایَعوهُ وعاهَدوهُ وعاقَدوهُ،وأعطَوهُ المَواثیقَ عَلَی النُّصرَةِ وَالمُشایَعَةِ وَالوَفاءِ 115 (تاریخ الیعقوبی:ج 2 ص 242). [1]

سخنی در باره محلّ اقامت مسلم در کوفه

طبق دستور العمل امام حسین علیه السلام-که در برخی گزارش‌های تاریخی آمده-،مسلم می‌بایست خانه هانی را به عنوان محلّ اقامت و مرکز مدیریت و فرماندهی نهضت،انتخاب می‌کرد؛امّا غالب گزارش‌ها حاکی از آن است که مسلم،وارد خانه مختار ثقفی شد.نیز گفته شده که در خانه مسلم بن عَوسَجه،اقامت گُزید.گزارشی هم بر وارد شدن او به خانه شَریک بن اعوَر،دلالت دارد.

به نظر می‌رسد حکمت ورود مسلم به خانه‌هایی غیر از خانه‌ای که امام علیه السلام معیّن کرده بود،این باشد که جایگاه اصلیِ اقامتش پنهان بمانَد و به اصطلاح،به دشمن،«ضدّ تعقیب»بزند و در نهایت،مرکز فرماندهی خود را،جایی که امام علیه السلام معیّن کرده بود (یعنی خانه هانی)،قرار دهد.همین اقدام،سبب شد که پس از تسلّط نسبی ابن زیاد بر کوفه،محلّ اختفای مسلم،مشخّص نباشد.لذا ابن زیاد،تنها از طریق نفوذ دادنِ شخصی به نام مَعقِل به تشکیلات مخفی مسلم،توانست محلّ اقامت وی را کشف نماید.

امّا ورود مسلم به خانه شریک بن اعوَر-که در گزارشی به آن اشاره شده است-،بعید به نظر می‌رسد؛زیرا بر پایه بسیاری از گزارش‌ها،او همراه ابن زیاد،از بصره به کوفه آمد.بنا بر این،هنگام ورود مسلم به کوفه،وی در کوفه نبوده است.همچنین،بسیاری از منابع،گزارش کرده‌اند که شریک،پس از بیماری،در خانه هانی بستری شد که حاکی از آن است که خانه وی در کوفه نبوده است.

سخنی در باره تعداد بیعت کنندگان با مسلم

در اسناد تاریخی،تعداد بیعت کنندگان با مسلم،متفاوتْ گزارش شده است:دوازده هزار،هجده هزار،بیست و چند هزار،بیست و پنج هزار،و بیش از سی هزار نفر.

گفتنی است که بیشتر گزارش‌ها،تعداد هجده هزار نفر را تأیید می‌کنند.این تعداد در بیش از ده منبع کهن،گزارش شده و کتاب‌هایی چون:الأخبار الطوال،الإرشاد،تاریخ الطبری،الثقات ابن حبّان و الطبقات الکبری،این رقم را آورده‌اند. ⁽¹⁾

ر.ک:دانش‌نامه امام حسین علیه السلام:ج 4 ص 149.

به نظر می‌رسد نقل‌هایی که از دوازده هزار نفر یاد کرده‌اند،مربوط به ابتدای بیعت باشند که با گذشت زمان،تعداد،افزایش یافته است.

نقل‌هایی هم که عددهای دیگر را ثبت کرده‌اند،با توجّه به این که منابع آنها اندک است،احتمالاً گزارش تقریبی و تخمینی هستند.

گفتنی است که در شماری از منابع،آمده است که اهل کوفه،ضمن نگارش نامه‌ای جهت دعوت امام حسین علیه السلام برای آمدن به کوفه،اظهار داشتند که در کوفه،یکصد هزار جنگجو با ایشان،همراهی خواهند داشت.شیخ مفید،این مطلب را چنین آورده است:

مردم کوفه به امام علیه السلام نوشتند:«این جا برایت یکصد هزار شمشیر [برای نبرد در رکابت] آماده است.معطّل نکن» ⁽²⁾.

بدیهی است که این سخن،بر این که پس از ورود مسلم به کوفه،یکصد هزار نفر با وی بیعت کردند،دلالت ندارد؛بلکه ممکن است به جنگجویان حاضر در کوفه،اشاره داشته باشد و یا به جهت تشویق امام علیه السلام بر آمدن به کوفه،در بیان تعداد علاقه‌مندان به ایشان،مبالغه شده باشد.

3/4 سخنرانی نعمان بن بشیر و ترساندن مردم

3/4 سخنرانی نعمان بن بشیر و ترساندن مردم ⁽¹⁾

نعمان،شاعر و طرفدار عثمان بود و از امیر مؤمنان،امام علی علیه السلام،جدا شد.در جنگ صفّین،همراه معاویه بود و از انصار،جز او کسی در صفّین با معاویه نبود.معاویه او را نخست،والی حِمْص کرد و سپس به ولایت کوفه گمارد.یزید نیز او را بر حکومت کوفه ابقا کرد.او از فرماندهان یزید بود و سپس در خلافت مروان بن حکم،در زمره پیروان ابن زبیر قرار گرفت.وی مردم حِمْص را به پیشواییِ خودش طلبید؛ولی آنان پاسخی به وی ندادند.او نیز از حمص فرار کرد؛امّا او را دنبال کردند و بر او دست یافتند و او را کشتند و سرش را از تن جدا کردند.این در سال 64 یا 65 هجری اتّفاق افتاد.

115.تاریخ الطبری -به نقل از ابو ودّاک-:نعمان بن بشیر،نزد ما (مردم) آمد و بر منبر رفت.حمد خدا کرد و او را سپاس گزارد و گفت:امّا بعد،-بندگان خدا-از خدا پروا کنید و در تفرقه و فتنه و آشوب،شتاب مکنید؛چرا که در فتنه و تفرقه است که مردان،هلاک می‌شوند و خون‌ها ریخته می‌شود و اموال به غارت می‌رود.نعمان،مردی بردبار،اهل عبادت و آرامش‌طلب بود.

آن گاه گفت:من با کسی که با من نجنگد،نمی‌جنگم و بر کسی که به من هجوم نیاورده،هجوم نمی‌برم و به شما دشنام نمی‌دهم،متعرّض کسی نمی‌شوم،و به صِرف اتّهام و گمان،کسی را نمی‌گیرم؛لیکن اگر شما از نیّات خود،پرده برداشتید و بیعت خود را شکستید و با پیشوای خود به مخالفت برخاستید،سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست،با همین شمشیر،تا در دست من است،با شما خواهم جنگید،گرچه از میان شما،کسی یاری‌ام نکند؛لیکن امیدوارم در میان شما،آن که حقیقت را می‌شناسد،بیشتر باشد از کسی که باطل،او را گم‌راه کرده است.

آن گاه عبد اللَّه بن مسلم،پسر سعید حضرمی و هم‌پیمان بنی امیّه،برخاست و گفت:این وضعیت را جز ستمگری،اصلاح نمی‌کند.این رویّه‌ای که تو با دشمنت در

پیش گرفته‌ای،شیوه ناتوان‌هاست!

نعمان گفت:اگر من جزو ناتوان‌ها،ولی در مسیر اطاعت خدا باشم،برایم دوست‌داشتنی‌تر است از این که جزو عزیزها،ولی در مسیر نافرمانی خدا باشم.

آن گاه از منبر،فرود آمد. ⁽¹⁾

خَرَجَ إلَینَا النُّعمانُ بنُ بَشیرٍ فَصَعِدَ المِنبَرَ،فَحَمِدَ اللَّهَ وأثنی عَلَیهِ،ثُمَّ قالَ:أمّا بَعدُ،فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبادَ اللَّهِ،ولا تُسارِعوا إلَی الفِتنَةِ وَالفُرقَةِ؛فَإِنَّ فیهِما یَهلِکُ الرِّجالُ،وتُسفَکُ الدِّماءُ،وتُغصَبُ الأَموالُ-وکانَ حَلیماً ناسِکاً یُحِبُّ العافِیَةَ-[ثُمَ] قالَ:إنّی لَم اقاتِل مَن لَم یُقاتِلنی،ولا أثِبُ عَلی مَن لا یَثِبُ عَلَیَّ،ولا اشاتِمُکُم ولا أتَحَرَّشُ بِکُم،ولا آخُذُ بِالقَرَفِ،ولَا الظِّنَّةِ،ولَا التُّهَمَةِ،ولکِنَّکُم إن أبَدیتُم صَفحَتَکُم لی،ونَکَثتُم بَیعَتَکُم،وخالَفتُم إمامَکُم،فَوَاللَّهِ الَّذی لا إلهَ غَیرُهُ،لَأَضرِبَنَّکُم بِسَیفی ما ثَبَتَ قائِمُهُ فی یَدی،ولَو لَم یَکُن لی مِنکُم ناصِرٌ،أما إنّی أرجو أن یَکونَ مَن یَعرِفُ الحَقَّ مِنکُم،أکثَرَ مِمَّن یُردیهِ الباطِلُ.

قالَ:فَقامَ إلَیهِ عَبدُ اللَّهِ بنُ مُسلِمِ بنِ سَعیدٍ الحَضرَمِیُّ حَلیفُ بَنی امَیَّةَ،فَقالَ:إنَّهُ لا یُصلِحُ ما تَری إلَّا الغَشمُ،إنَّ هذَا الَّذی أنتَ عَلَیهِ فیما بَینَکَ وبَینَ عَدُوِّکَ رَأیُ المُستَضعَفینَ.

فَقالَ:أن أکونَ مِنَ المُستَضعَفینَ فی طاعَةِ اللَّهِ،أحَبُّ إلَیَّ مِن أن أکونَ مِنَ الأَعَزّینَ فی مَعصِیَةِ اللَّهِ.ثُمَّ نَزَلَ 116 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 355؛ [1]الإرشاد:ج 2 ص 41). [2]

116.البدایة و النهایة -در گزارش مسلم و بیعت کنندگان با وی-:خبر مسلم و شیعیان،در کوفه منتشر شد و به امیر کوفه،نعمان بن بشیر،رسید.مردی این خبر را به وی داد.نعمان از کنار این قضایا می‌گذشت و بِدان اعتنایی نمی‌کرد؛لیکن بر منبر رفت و برای مردم خطابه خواند و آنان را از اختلاف و فتنه بر حذر داشت و آنان را به هم‌بستگی و پایبندی به سنّت فرا خواند و گفت:به راستی که من نمی‌جنگم،مگر با کسی که با من بجنگد و هجوم نمی‌برم،مگر بر کسی که بر من هجوم آورد.بر پایه گمان،کسی را دستگیر [و مؤاخذه ]نمی‌کنم؛ولی به خدایی که جز او خدایی نیست،اگر از پیشوای خود جدا شوید و بیعت بشکنید،با شما خواهم جنگید،تا وقتی که این شمشیر در دست من است. ⁽²⁾

وقالَ:إنّی لا اقاتِلُ مَن لا یُقاتِلُنی،ولا أثِبُ عَلی مَن لا یَثِبُ عَلَیَّ،ولا آخُذُکُم بِالظِّنَّةِ،ولکِن وَاللَّهِ الَّذی لا إلهَ إلّا هُوَ،لَئِن فارَقتُم إمامَکُم،ونَکَثتُم بَیعَتَهُ،لَاُقاتِلَنَّکُم ما دامَ فی یَدی مِن سَیفی قائِمَتُهُ 117 (البدایة والنهایة:ج 8 ص 152). [3]

4/4 رسیدن خبر بیعت مردم با مسلم و ناتوانی نعمان بن بشیر،به یزید

117.تاریخ الطبری -به نقل از ابو ودّاک-:عبد اللَّه بن مسلم [از مجلس نعمان] بیرون آمد و برای یزید بن معاویه نامه‌ای نوشت:«امّا بعد،به راستی که مسلم بن عقیل،وارد کوفه شده است و پیروان حسین بن علی،با او بیعت کرده‌اند.اگر کوفه را می‌خواهی،مردی نیرومند به کوفه بفرست که بتواند دستورات تو را اجرا کند و با دشمنت،مانند تو رفتار کند.به راستی که نعمان بن بشیر،مردی ناتوان است و یا خود را به ناتوانی می‌زند».

او نخستین کسی بود که برای یزید،نامه نوشت.سپس عُمارة بن عُقبه مانند این را نوشت و پس از آنها عمر بن سعد بن ابی وقّاص،چنین نامه‌ای نوشت. ⁽¹⁾

خَرَجَ عَبدُ اللَّهِ بنُ مُسلِمٍ،وکَتَب إلی یَزیدَ بنِ مُعاوِیَةَ:

أمّا بَعدُ،فَإِنَّ مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ قَد قَدِمَ الکوفَةَ،فَبایَعَتهُ الشّیعَةُ لِلحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ،فَإِن کانَ لَکَ بِالکوفَةِ حاجَةٌ،فَابعَث إلَیها رَجُلاً قَوِیّاً یُنَفِّذُ أمرَکَ،ویَعمَلُ مِثلَ عَمَلِکَ فی عَدُوِّکَ؛فَإِنَّ النُّعمانَ بنَ بَشیرٍ رَجُلٌ ضَعیفٌ،أو هُوَ یَتَضَعَّفُ.

فَکانَ أوَّلَ مَن کَتَبَ إلَیهِ.ثُمَّ کَتَبَ إلَیهِ عُمارَةُ بنُ عُقبَةَ بِنَحوٍ مِن کِتابِهِ،ثُمَّ کَتَبَ إلَیهِ عُمَرُ بنُ سَعدِ بنِ أبی وَقّاصٍ بِمِثلِ ذلِکَ 118 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 356؛ [1]الإرشاد:ج 2 ص 42). [2]

118.الملهوف: عبد اللَّه بن مسلم باهِلی،عُمارة بن ولید و عمر بن سعد،برای یزید،نامه نوشتند و آمدن مسلم را به اطّلاع وی رساندند و به وی پیشنهاد عزل نعمان بن بشیر و حکمرانی دیگری را دادند. ⁽²⁾

5/4 رایزنی یزید برای انتخاب حکمران کوفه

119.تاریخ الطبری -به نقل از عوانه-:چون نامه‌های بسیاری در فاصله دو روز به دست یزید رسید،وی سِرجون، ⁽¹⁾

سِرجون بن منصور رومی-و گفته شده سرحون-،نامش تعریب شده سرژیوس است و پدرش منصور،کارگزار اموال بود.سرجون،غلام معاویه و کاتب او و پسرش یزید و عبد الملک بود.او مسیحی بود و به وی سرحه گفته می‌شد.او کلیسایی در بیرون«باب فرادیس»داشت که پس از فتح [دمشق ]برایش ساخته شده بود.او اسلام آورد؛ولی کلیسا باقی ماند.وی همدم یزید در می‌گساری بود و او بود که وقتی خبر مسلم بن عقیل به یزید رسید،به یزید توصیه کرد ابن زیاد را بر کوفه بگمارد.سرجون،کاتب بنی امیّه تا زمان عبد الملک بن مروان بود.عبد الملک،او را سرپرست تمام دیوان‌های عرب و عجم قرار داد و چون از دنیا رفت،منصب«کتابت»،به عرب‌های مسلمان رسید.

البتّه یزید،همیشه عبید اللَّه بن زیاد را سرزنش می‌کرد.

سِرجون گفت:اگر معاویه اینک زنده شود،آیا به نظر او تَن می‌دهی؟

یزید گفت:آری.

سرجون،نامه معاویه در باره حکومت عبید اللَّه بر کوفه را بیرون آورد و گفت:این،نظر معاویه است.او از دنیا رفت و دستور داد این نامه نوشته شود.

یزید،این رأی را پذیرفت و بصره و کوفه را به عبید اللَّه واگذار کرد و حکم زمامداری کوفه را برایش فرستاد. ⁽²⁾

فَقالَ سَرجونُ:أرَأَیتَ مُعاوِیَةَ لَو نُشِرَ لَکَ،أکُنتَ آخِذاً بِرَأیِهِ؟قالَ:نَعمَ.فَأَخرَجَ عَهدَ عُبَیدِ اللَّهِ عَلَی الکوفَةِ،فَقالَ:هذا رَأیُ مُعاوِیَةَ،وماتَ وقَد أمَرَ بِهذَا الکِتابِ.

فَأَخَذَ بِرَأیِهِ،وضَمَّ المِصرَینِ إلی عُبَیدِ اللَّهِ،وبَعَثَ إلَیهِ بِعَهدِهِ عَلَی الکوفَةِ 120 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 356؛ [1]الإرشاد:ج 2 ص 42). [2]

120.الفتوح: چون نامه‌ها نزد یزید بن معاویه بسیار شدند،غلام پدرش-که نامش سِرجون بود-را خواست و به وی گفت:ای سرجون ! در باره کوفه چه نظر داری؟مسلم بن عقیل،وارد کوفه شده و شیعیان با حسین بن علی،بیعت کرده‌اند.

سرجون به یزید گفت:اگر نظر بدهم،می‌پذیری؟

یزید گفت:بگو تا بشنوم.

سرجون گفت:به نظرم نامه‌ای برای عبید اللَّه بن زیاد-که امیر بصره است-بنویس و کوفه را نیز در قلمرو حکومت او قرار ده تا او وارد کوفه شود و عهده‌دار حلّ مشکل گردد.

یزید گفت:به جانم سوگند که این،درست است. ⁽¹⁾

لَمَّا اجتَمَعَتِ الکُتُبُ عِندَ یَزیدَ بنِ مُعاوِیَةَ،دَعا بِغُلامِ أبیهِ-وکانَ اسمُهُ سَرجونَ-فَقالَ:یا سَرجونُ،مَا الَّذی عِندَکَ فی أهلِ الکوفَةِ،فَقَد قَدِمَ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ،وقَد بایَعَهُ التُّرابِیَّةُ لِلحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ؟

فَقالَ لَهُ سَرجونُ:أتَقبَلُ مِنّی ما اشیرُ بِهِ عَلَیکَ؟فَقالَ یَزیدُ:قُل حَتّی أسمَعَ،فَقالَ:اُشیرُ عَلَیکَ أن تَکتُبَ إلی عُبَیدِ اللَّهِ بنِ زِیادٍ؛فَإِنَّهُ أمیرُ البَصرَةِ،فَتَجعَلَ لَهُ الکوفَةَ زِیادَةً فی عَمَلِهِ،حَتّی یَکونَ هُوَ الَّذی یَقدَمُ الکوفَةَ فَیَکفیکَ أمرَهُم.فَقالَ یَزیدُ:هذا لَعَمری هُوَ الرَّأیُ ! 121 (الفتوح:ج 5 ص 36). [1]

6/4 انتصاب عبید اللَّه بن زیاد به حکومت کوفه

121.الکامل فی التاریخ: یزید،رأی سِرجون را پذیرفت و حکومت کوفه و بصره را به عبیداللَّه سپرد و حکمش را نوشت و آن را به همراه مسلم بن عمرو باهلی،پدر قُتَیبه،فرستاد و به عبید اللَّه دستور داد در جستجوی مسلم بن عقیل باشد و [وقتی بر او دست یافت،] او را بکشد یا تبعید نماید.

وقتی نامه به عبید اللَّه رسید،دستور داد وسایل سفر را مهیّا کنند تا فردا حرکت کند. ⁽¹⁾

أَخَذَ [یَزیدُ] بِرَأیِهِ [أی بِرَأیِ سَرجونَ]،وجَمَعَ الکوفَةَ وَالبَصرَةَ لِعُبَیدِ اللَّهِ،وکَتَبَ إلَیهِ بِعَهدِهِ،وسَیَّرَهُ إلَیهِ مَعَ مُسلِمِ بنِ عَمرٍو الباهِلِیِّ والدِ قُتَیبَةَ،فَأَمَرَهُ بِطَلَبِ مُسلِمِ بنِ عَقیلٍ،وبِقَتلِهِ،أو نَفیِهِ.فَلَمّا وَصَلَ کِتابُهُ إلی عُبَیدِ اللَّهِ،أمَرَ بِالتَّجَهُّزِ لِیَبرُزَ مِنَ الغَدِ 122 (الکامل فی التاریخ:ج 2 ص 535، [1]الأخبار الطوال:ص 231). [2]

122.مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی: یزید نوشت:«از بنده خدا یزید،امیر مؤمنان،به عبید اللَّه بن زیاد.درود بر تو ! امّا بعد،هر ستوده‌ای،روزی نکوهیده می‌شود و هر نکوهیده‌ای،روزی ستوده.گذشته‌ها گذشته و تو رشد کرده‌ای و به منصب‌هایی ارتقا یافتی،چنان که شاعر قدیمی گفت:

بالا رفتی تا از ابرها بالاتر شدی.

اکنون جایی جز نشیمنگاه خورشید نداری.

از میان همه زمان‌ها این زمان،و از میان همه شهرها شهر تو،به حسین،دچار شده و از میان همه کارگزاران،تو به او دچار گشته‌ای و در این آزمون،یا آزاده خواهی بود و یا بنده‌ای که مانند بردگان،بندگی می‌کند.

طرفدارانم از کوفیان،به من خبر داده‌اند که مسلم بن عقیل در کوفه نیرو جمع می‌کند و می‌خواهد میان مسلمانان،اختلاف بیفکند و جمع بسیاری از شیعیان ابو تراب (علی)،دور او گرد آمده‌اند.هر وقت نامه‌ام به دستت رسید و آن را خواندی،حرکت کن تا به کوفه وارد شوی و خاطرم را از آن ناحیه جمع کنی؛چرا که آن جا را به تو سپرده و ضمیمه حکمرانی‌ات کرده‌ام. ⁽²⁾آن گاه مانند مردی خشمگین که به دنبال کسی می‌گردد که او را به خشم آورده است،در جستجوی مسلم بن عقیل باش و وقتی بر او دست یافتی،از او بیعت بگیر و اگر بیعت نکرد،او را بکُش و بدان که در اجرای آنچه به تو فرمان دادم،هیچ عذری پذیرفته نیست.شتاب،شتاب ! سرعت،سرعت ! والسلام!».

آن گاه نامه را به مسلم بن عمرو باهِلی سپرد و دستور داد که به سرعت،آن را به عبید اللَّه برساند.چون نامه به عبید اللَّه رسید و آن را خواند،دستور داد وسایل سفر برای رفتن به کوفه فراهم شود و خود نیز آماده حرکت شد. ⁽¹⁾

وکَتَبَ [یَزیدُ]:مِن عَبدِ اللَّهِ یَزیدَ أمیرِ المُؤمِنینَ،إلی عُبَیدِ اللَّهِ بنِ زِیادٍ،سَلامٌ عَلَیکَ؛أمّا بَعدُ،فَإِنَّ المَمدوحَ مَسبوبٌ یَوماً،وإنَّ المَسبوبَ مَمدوحٌ یَوماً؛ولَکَ ما لَکَ وعَلَیکَ ما عَلَیکَ؛وقَدِ انتَمَیتَ ونُمیتَ إلی کُلِّ مَنصِبٍ،کَما قالَ الأَوَّلُ:

رُفِعتَ فَما زِلتَ السَّحابَ تَفوقُهُ فَما لَکَ إلّا مَقعَدَ الشَّمسِ مَقعَدُ

وقَدِ ابتُلِیَ بِالحُسَینِ زَمانُکَ مِن بَینِ الأَزمانِ،وَابتُلِیَ بِهِ بَلَدُکَ مِن بَینِ البُلدانِ،وَابتُلیتَ بِهِ بَینَ العُمّالِ،وفی هذِهِ تُعتَقُ أو تَکونُ عَبداً،تَعبُدُ کَما تَعبُدُ العَبیدُ.

وقَد أخَبَرَتنی شیعَتی مِن أهلِ الکوفَةِ،أنّ مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ بِالکوفَةِ یَجمَعُ الجُموعَ،ویَشُقُّ عَصَا المُسلِمینَ،وقَدِ اجتَمَعَ إلَیهِ خَلقٌ کَثیرٌ مِن شیعَةِ أبی تُرابٍ،فَإِذا أتاکَ کِتابی هذا فَسِر حینَ تَقرَؤُهُ،حَتّی تَقدَمَ الکوفَةَ فَتَکفِیَنی أمرَها فَقَد ضَمَمتُها إلَیکَ،وجَعَلتُها زِیادَةً فی عَمَلِکَ-وکانَ عُبَیدُ اللَّهِ أمیرَ البَصرَةِ-،وَانظُر أن تَطلُبَ مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ کَطَلَبِ الحَرِدِ،فَإِذا ظَفِرتَ بِهِ فَخُذ بَیعَتَهُ،أوِ اقتُلهُ إن لَم یُبایِع،وَاعلَم أنَّهُ لا عُذرَ لَکَ عِندی وما أمَرتُکَ بِهِ،فَالعَجَلَ العَجَلَ،وَالوَحاءَ الوَحاءَ،وَالسَّلامُ.

ثُمَّ دَفَعَ یَزیدُ کِتابَهُ إلی مُسلِمِ بنِ عَمرٍو الباهِلِیِّ،وأمَرَهُ أن یُسرِعَ السَّیرَ إلی عُبَیدِ اللَّهِ.فَلَمّا وَرَدَ الکِتابُ إلی عُبَیدِ اللَّهِ وقَرَأَهُ،أمَرَ بِالجَهازِ،وتَهَیَّأَ لِلمَسیرِ إلَی الکوفَةِ 123 (مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 198). [1]

7/4 آمدن ابن زیاد به کوفه

7/4 آمدن ابن زیاد به کوفه ⁽²⁾2

123.تاریخ الطبری -به نقل از ابو عثمان نهدی-:عبید اللَّه بن زیاد از بصره بیرون رفت و برادرش عثمان بن زیاد را جانشین خود کرد.او به طرف کوفه حرکت کرد و مسلم بن عمرو باهلی،شریک بن اعوَر حارثی و خدمتکاران و خانواده‌اش همراه او بودند،تا این‌که وارد کوفه شد و بر سرش عمامه‌ای سیاه گذاشته و صورت خود را پوشانده بود.

به مردم،خبر رسیده بود که حسین علیه السلام به سمت آنان در حرکت است.از این رو،انتظارِ آمدن او را داشتند.وقتی عبید اللَّه وارد شد،گمان بردند که حسین علیه السلام است.از این رو از کنار هیچ کس نگذشت،مگر این که بر او سلام دادند و می‌گفتند:خوش

آمدی،ای پسر پیامبر خدا! خوش آمدی!

عبید اللَّه از این همه خوش‌حالی و بشارت دادن به حسین علیه السلام،ناراحت شد.

مسلم بن عمرو وقتی دید این سخنان (خوشامدگویی‌ها) زیاد شد،گفت:کنار بروید.این،امیر عبید اللَّه بن زیاد است.پس از آن،وقتی به پشت سرش نگاه کرد،جز چند مرد ندید.

وقتی او وارد قصر شد و مردم دانستند که وی عبید اللَّه بن زیاد است،غم و اندوه فراوان بر دل‌هایشان نشست.عبید اللَّه نیز از آنچه شنیده بود،به غیظ آمده بود و گفت:هان ! آنان را همان گونه که فکر می‌کردم،می‌بینم. ⁽¹⁾

خَرَجَ [عُبَیدُ اللَّهِ بنُ زِیادٍ] مِنَ البَصرَةِ،وَاستَخلَفَ أخاهُ عُثمانَ بنَ زِیادٍ،وأقبَلَ إلَی الکوفَةِ ومَعَهُ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو الباهِلِیُّ،وشَریکُ بنُ الأَعوَرِ الحارِثِیُّ،وحَشَمُهُ وأهلُ بَیتِهِ،حَتّی دَخَلَ الکوفَةَ وعَلَیهِ عِمامَةٌ سَوداءُ وهُوَ مُتَلَثِّمٌ،وَالنّاسُ قَد بَلَغَهُم إقبالُ حُسَینٍ علیه السلام إلَیهِم،فَهُم یَنتَظِرونَ قُدومَهُ،فَظَنّوا حینَ قَدِمَ عُبَیدُ اللَّهِ أنَّهُ الحُسَینُ علیه السلام،فَأَخَذَ لا یَمُرُّ عَلی جَماعَةٍ مِنَ النّاسِ إلّا سَلَّموا عَلَیهِ،وقالوا:مَرحَباً بِکَ یَا بنَ رَسولِ اللَّهِ،قَدِمتَ خَیرَ مَقدَمٍ،فَرَأی مِن تَباشیرِهِم بِالحُسَینِ علیه السلام ما ساءَهُ.

فَقالَ مُسلِمُ بنُ عَمرٍو لَمّا أکثَروا:تَأَخَّروا،هذَا الأَمیرُ عُبَیدُ اللَّهِ بنُ زِیادٍ.فَأَخَذَ حینَ أقبَلَ عَلَی الظَّهرِ،وإنَّما مَعَهُ بِضعَةَ عَشَرَ رَجُلاً.

فَلَمّا دَخَلَ القَصرَ،وعَلِمَ النّاسُ أنَّهُ عُبَیدُ اللَّهِ بنُ زِیادٍ،دَخَلَهُم مِن ذلِکَ کَآبَةٌ وحُزنٌ شَدیدٌ،وغاظَ عُبیدَ اللَّهِ ما سَمِعَ مِنهُم،وقالَ:ألا أری هؤُلاءِ کَما أری 124 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 358). [1]

124.الملهوف: چون صبح شد،ابن زیاد،برادرش عثمان بن زیاد را جانشین خود [در بصره] کرد و به سرعت به سمت کوفه حرکت نمود و چون نزدیک کوفه رسید،فرود آمد تا شب شود.آن گاه شب وارد شد.مردم،گمان می‌کردند که او حسین علیه السلام است و به خاطر آمدنش،به همدیگر بشارت می‌دادند و به او نزدیک می‌شدند؛ولی چون دانستند او پسر زیاد است،از اطرافش پراکنده شدند.

عبید اللَّه وارد قصر حکومتی شد و شب را سپری کرد.صبح از قصر بیرون آمد و بر منبر رفت و سخنرانی کرد و آنان را بر نافرمانی از سلطان،وعده کیفر داد و بر فرمان‌برداری،وعده احسان. ⁽²⁾

فَدَخَلَ قَصرَ الإِمارَةِ،وباتَ لَیلَتَهُ إلَی الغَداةِ،ثُمَّ خَرَجَ وصَعِدَ المِنبَرَ وخَطَبَهُم،وتَوَعَّدَهُم عَلی مَعصِیَةِ السُّلطانِ،ووَعَدَهُم مَعَ الطّاعَةِ بِالإِحسانِ 125 (الملهوف:ص 114).

8/4 سخنرانی ابن زیاد در مسجد کوفه و ترساندن مردم از مخالفت با خویش

125.الأخبار الطوال: ابن زیاد از تهنیت گفتن‌های مردم به حسین علیه السلام ناراحت شد و آمد تا به مسجد جامع وارد شد.مردم را برای اجتماع،خبر کردند.عبید اللَّه بر منبر رفت و حمد و ثنای خدا را به جا آورد و گفت:ای کوفیان! به راستی که امیر مؤمنان،مرا بر شهر شما گمارده و ثروت‌هایتان را میانتان تقسیم کرده و مرا به رعایت انصاف با ستم‌دیدگان شما و نیکی به افراد مطیع و حرف‌شنو و سختگیری بر سرکشان و اهل تردیدتان،دستور داده است.

من،فرمان او را اجرا می‌کنم و برای افراد مطیع،پدری مهربان و برای مخالفان،زهرِ کشنده‌ام.هر یک از شما،مراقب خود باشد و خود را نگه دارد.

آن گاه از منبر،فرود آمد و به سمت قصر،راه افتاد و وارد قصر شد.نعمان هم به سوی وطن خود،شام،حرکت کرد. ⁽¹⁾

نَظَرَ ابنُ زِیادٍ مِن تَباشیرِهِم بِالحُسَینِ علیه السلام إلی ما ساءَهُ،وأقبَلَ حَتّی دَخَلَ المَسجِدَ الأَعظَمَ،ونودِیَ فِی النّاسِ فَاجتَمَعوا،وصَعِدَ المِنبَرَ،فَحَمِدَ اللَّهَ وأثنی عَلَیهِ،ثُمَّ قالَ:

یا أهلَ الکوفَةِ،إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ قَد وَلّانی مِصرَکُم،وقَسَّمَ فَیأَکُم فیکُم،وأمَرَنی بِإِنصافِ مَظلومِکُم،وَالإِحسانِ إلی سامِعِکُم ومُطیعِکُم،وَالشِّدَّةِ عَلی عاصیکُم ومُریبِکُم،وأنَا مُنتَهٍ فی ذلِکَ إلی أمرِهِ،وأنَا لِمُطیعِکُم کَالوالِدِ الشَّفیقِ،ولِمُخالِفِکُم کَالسَّمِّ النَّقیعِ،فَلا یُبقِیَنَّ أحَدٌ مِنکُم إلّا عَلی نَفسِهِ.

ثُمَّ نَزَلَ،فَأَتی القَصرَ فَنَزَلَهُ،وَارتَحَلَ النُّعمانُ بنُ بَشیرٍ نَحوَ وَطَنِهِ بِالشّامِ 126 (الأخبار الطوال:ص 232). [1]

126.مثیر الأحزان: چون صبح شد،ابن زیاد برای سخنرانی به پا خاست،در حالی که مردم را سرزنش می‌کرد و رؤسای قبایل را توبیخ می‌نمود و اهل تفرقه و سرکشی را [از کیفر ]می‌ترساند.آنان را به نیکی در صورت پیروی،و بدی و بیرون شدن از حوزه

حکومت،در صورت نافرمانی،وعده داد.

آن گاه گفت:ای کوفیان! به راستی که امیر مؤمنان،یزید،مرا والی شهر شما قرار داده و به عنوان کارگزار حکومت بر این شهر،انتخاب کرده است.او به من دستور داده ثروت‌های عمومی را میان شما تقسیم کنم،انصاف [و عدالت] را برای ستم‌دیده در برابر ظالم رعایت نمایم،حقوق ناتوانان را از قدرتمندان بگیرم،به حرف‌شنو و مطیع،نیکی کنم و بر تفرقه‌افکن،سخت بگیرم.سخنم را به این مرد هاشمی برسانید تا از خشم من پروا کند.

آن گاه از منبر،پایین آمد.منظور او از هاشمی،مسلم بن عقیل بود. ⁽¹⁾

لَمّا أصبَحَ [ابنُ زِیادٍ] قامَ خاطِباً،وعَلَیهِم عاتِباً،ولِرُؤَسائِهِم مُؤَنِّباً ولِأَهلِ الشِّقاقِ مُعاتِباً،ووَعَدَهُم بِالإِحسانِ عَلی لُزومِ طاعَتِهِ،وبِالإِساءَةِ عَلی مَعصِیَتِهِ وَالخُروجِ عَن حَوزَتِهِ.

ثُمَّ قالَ:یا أهلَ الکوفَةِ ! إنَّ أمیرَ المُؤمِنینَ یَزیدُ وَلّانی بَلَدَکُم،وَاستَعمَلَنی عَلی مِصرِکُم،وأمَرَنی بِقِسمَةِ فَیئِکُم بَینَکُم،وإنصافِ مَظلومِکُم مِن ظالِمِکُم،وأخذِ الحَقِّ لِضَعیفِکُم مِن قَوِیِّکُم،وَالإِحسانِ إلَی السّامِعِ المُطیعِ،وَالتَّشدیدِ عَلَی المُریبِ،فَأَبلِغوا هذَا الرَّجُلَ الهاشِمِیَّ مَقالَتی،لِیَتَّقِیَ غَضَبی.ونَزَلَ.

یَعنی بِالهاشِمِیِّ:مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ 127 (مثیر الأحزان:ص 30،بحار الأنوار:ج 44 ص 340). [1]

9/4 سیاست ابن زیاد برای تسلّط بر کوفه

127.تاریخ الطبری -به نقل از ابو ودّاک-:ابن زیاد بر سران قبیله‌ها و مردم،بسیار سخت گرفت و گفت:نام افراد غریبه و کسانی که امیر مؤمنان به دنبال آنان است و پیروان خوارج و افراد تفرقه‌افکن را که عقیده به مخالفت و جدایی دارند،برایم بنویسید.هر کس نام این افراد را بنویسد،چیزی بر عهده‌اش نیست؛ولی اگر ننویسد،باید تضمین کند که در محدوده قبیله او،کسی با ما مخالفت نمی‌ورزد و بر ضدّ حکومت،سرکشی نخواهد داشت و اگر چنین نکند،حکومت،نسبت به او تعهّدی نخواهد داشت و مال و خونش برای ما حلال است.هر سردسته قبیله که در محدوده او،یکی از کسانی یافت شود که مورد پیگرد امیر مؤمنان است و او را به ما معرّفی نکرده باشد،بر درِ

خانه‌اش به چارمیخْ کشیده می‌شود و حقّ نقابت وی،مُلغا می‌گردد و به جنگلی در عُمان،تبعید می‌شود. ⁽¹⁾

أَخَذَ [ابنُ زِیادٍ] العُرَفاءَ وَالنّاسَ أخذاً شَدیداً،فَقالَ:

اکتُبوا إلَیَّ الغُرَباءَ،ومَن فیکُم مِن طِلبَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ،ومَن فیکُم مِنَ الحَرورِیَّةِ وأهلِ الرَّیبِ،الَّذینَ رَأیُهُمُ الخِلافُ وَالشِّقاقُ،فَمَن کَتَبَهُم لَنا فَبَریءٌ،ومَن لَم یَکتُب لَنا أحَداً فَیَضمَنُ لَنا ما فی عَرافَتِهِ ألّا یُخالِفَنا مِنهُم مُخالِفٌ،ولا یَبغی عَلَینا مِنهُم باغٍ،فَمَن لَم یَفعَل بَرِئَت مِنهُ الذِّمَّةُ،وحَلالٌ لَنا مالُهُ وسَفکُ دَمِهِ.

وأیُّما عَریفٍ وُجِدَ فی عَرافَتِهِ مِن بُغیَةِ أمیرِ المُؤمِنینَ أحَدٌ لَم یَرفَعهُ إلَینا،صُلِبَ عَلی بابِ دارِهِ،واُلقِیَت تِلکَ العَرافَةُ مِنَ العَطاءِ،وسُیِّرَ إلی مَوضِعٍ بِعُمانَ الزّارَةِ 128 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 359؛ [1]الإرشاد:ج 2 ص 44). [2]

128.الفصول المهمّة: ابن زیاد،وارد قصر شد و شب را سپری کرد و چون صبح شد،مردم را جمع کرد و بسیار با ابّهت و کوبندگی،جولان داد،و سخن گفت و پُرگویی کرد،و تهدید کرد و ترساند،و گروهی از کوفیان را گرفت و بدون درنگ کشت.آن گاه نیرنگ‌ها به کار گرفت تا بر مسلم،دست یافت و او را دستگیر کرد و کشت. 2

129.الفتوح: قیس [بن مُسهِر صَیداوی] وارد کوفه شد،در حالی که عبید اللَّه،نگهبان‌ها و چراغ‌هایی را بر راه‌ها گذارده بود و کسی نمی‌توانست بدون بازرسی،عبور کند. ⁽²⁾

10/4 رفتن مسلم به خانه هانی بن عُروه

130.تاریخ الطبری -به نقل از ابو ودّاک-:مسلم بن عقیل،خبر آمدن عبید اللَّه و سخنرانی او را شنید و از سختگیری‌هایش بر مردم و سران قبایل،باخبر گشت.او از خانه مختار-که لو رفته بود-بیرون آمد و به منزل هانی بن عروه مرادی رسید.بر آستان در ایستاد و

کسی را در پی او فرستاد که بیرون بیاید.هانی بیرون آمد و از بودن مسلم در آن جا،ناراحت شد.

مسلم به وی گفت:نزد تو آمده‌ام تا مرا پناه دهی و میزبانی کنی.

هانی گفت:خدا،تو را رحمت کند ! مرا به بیش از ظرفیت و طاقتم تکلیف می‌کنی.اگر نبود که بر درِ خانه‌ام آمده‌ای و به من اعتماد کرده‌ای،دوست می‌داشتم و از تو درخواست می‌کردم از این جا بروی؛لیکن حرمتْ داشتن تو نمی‌گذارد و سزاوار نیست کسی مانند من،کسی مانند تو را برگرداند.داخل شو.

هانی،او را پناه داد و شیعیان در خانه هانی بن عروه با مسلم،رفت و آمد داشتند. ⁽¹⁾

سَمِعَ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ بِمَجیءِ عُبَیدِ اللَّهِ ومَقالَتِهِ الَّتی قالَها،وما أخَذَ بِهِ العُرَفاءَ وَالنّاسَ،فَخَرَجَ مِن دارِ المُختارِ-وقَد عُلِمَ بِهِ-حَتَّی انتَهی إلی دارِ هانِئِ بنِ عُروَةَ المُرادِیِّ،فَدَخَلَ بابَهُ،وأرسَلَ إلَیهِ أنِ اخرُج،فَخَرَجَ إلَیهِ هانِئٌ،فَکَرِهَ هانِئٌ مَکانَهُ حینَ رَآهُ.

فَقالَ لَهُ مُسلِمٌ:أتَیتُکَ لِتُجیرَنی وتُضَیِّفَنی،فَقالَ:رَحِمَکَ اللَّهُ،لَقَد کَلَّفتَنی شَطَطاً،ولَولا دُخولُکُ داری وثِقَتُکَ،لَأَحبَبتُ ولَسَأَلتُکَ أن تَخرُجَ عَنّی،غَیرَ أنَّهُ یَأخُذُنی مِن ذلِکَ ذِمامٌ،ولَیسَ مَردودٌ مِثلی عَلی مِثلِکَ عَن جَهلٍ،اُدخُل.

فَآواهُ،وأخَذَتِ الشّیعَةُ تَختَلِفُ إلَیهِ فی دارِ هانِئِ بنِ عُروَةَ 131 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 361، [1]أنساب الأشراف:ج 2 ص 336). [2]

131.المناقب،ابن شهرآشوب: مسلم از خانه سالم،شبانه به خانه هانی بن عروه مَذحِجی رفت و در امان او قرار گرفت.مردم با وی بیعت می‌کردند،تا این که 25 هزار مرد،بیعت کردند.مسلم،تصمیم به قیام گرفت؛ولی هانی گفت:شتاب مکن! ⁽²⁾

132.تاریخ الطبری -به نقل از عمّار دُهنی،از امام باقر علیه السلام-:مسلم پس از آمدن عبید اللَّه بن زیاد،از خانه‌ای که در آن اقامت داشت،به خانه هانی بن عروه مرادی منتقل شد. ⁽³⁾

11/4 نامه مسلم به امام علیه السلام برای آمدن به کوفه

133.تاریخ الطبری -به نقل از محمّد بن قیس-:مسلم بن عقیل،بیست و هفت روز پیش از آن که کشته شود،برای حسین علیه السلام نوشته بود:«امّا بعد،راه‌نما،به کسان خود،دروغ نمی‌گوید.جماعت مردم کوفه،با شمایند.هنگامی که نامه مرا خواندی،حرکت کن.درود بر تو باد!». ⁽¹⁾

کانَ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ قَد کانَ کَتَبَ إلَی الحُسَینِ علیه السلام قَبلَ أن یُقتَلَ لِسَبعٍ وعِشرینَ لَیلَةً:أمّا بَعدُ،فَإنَّ الرّائِدَ لا یَکذِبُ أهلَهُ،إنَّ جَمعَ أهلِ الکوفَةِ مَعَکَ،فَأقبِل حینَ تَقرَأُ کِتابی،وَالسَّلامُ عَلَیکَ 134 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 395). [1]

134.تاریخ الطبری -به نقل از جعفر بن حذیفه طایی-:مسلم بن عقیل-وقتی به خانه هانی بن عروه نقل مکان کرد و هجده هزار نفر با او بیعت کردند-نامه‌ای را به همراه عابس بن ابی شَبیبِ شاکری برای حسین علیه السلام فرستاد:«امّا بعد،به راستی که رائد،به بستگانش دروغ نمی‌گوید. ⁽²⁾از کوفیان،هجده هزار نفر با من بیعت کرده‌اند.چون نامه‌ام به شما رسید،در آمدن،شتاب کنید.حقیقتاً تمام مردم با شمایند.آنان نسبت به خاندان معاویه هیچ گونه میل و نظری ندارند.والسلام!». ⁽³⁾

أمّا بَعدُ،فَإِنَّ الرّائِدَ لا یَکذِبُ أهلَهُ،وقَد بایَعَنی مِن أهلِ الکوفَةِ ثَمانِیَةَ عَشَرَ ألفاً،فَعَجِّلِ الإِقبالَ حینَ یَأتیکَ کِتابی؛فَإِنَّ النّاسَ کُلَّهُم مَعَکَ،لَیسَ لَهُم فی آلِ مُعاوِیَةَ رَأیٌ ولا هَویً،وَالسَّلامُ 135 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 375؛ [3]مثیر الأحزان:ص 32).

135.الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة): مسلم به حسین بن علی علیه السلام چنین نوشت:

«من،وارد کوفه شدم و تا زمان نوشتن نامه،هجده هزار نفر بیعت کرده‌اند.در آمدن،شتاب کنید که برای آمدن،هیچ مانعی نیست». ⁽¹⁾

کَتَبَ [مُسلِمٌ] إلَی الحُسَینِ بنِ عَلِیٍّ علیه السلام:إنّی قَدِمتُ الکوفَةَ،فَبایَعَنی مِنهُم إلی أن کَتَبتُ إلَیکَ ثَمانِیَةَ عَشَرَ ألفاً،فَعَجِّلِ القُدومَ؛فَإِنَّهُ لَیسَ دونَها مانِعٌ 136 (الطبقات الکبری/الطبقة الخامسة من الصحابة:ج 1 ص 458).

12/4 برخی گزارش های مربوط به نقشه کشتن ابن زیاد

اشاره

136.الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابة): شریک بن اعوَر حارثی،به همراه عبید اللَّه از بصره وارد کوفه شد.او از شیعیان علی علیه السلام بود.شریک نیز مانند مسلم،به خانه هانی بن عروه فرود آمد.شریک در آن جا بیمار شد.عبید اللَّه برای عیادت شریک،به خانه هانی آمد و نمی‌دانست که مسلم بن عقیل در آن جاست.آنان سی مرد را آماده کرده بودند که وقتی عبید اللَّه داخل شد،او را بکشند.عبید اللَّه نزد شریک آمد و از احوال او می‌پرسید و شریک این شعر را می‌خواند:

چرا سلمی را در انتظار می‌گذارید که او را تحیّت بگویید؟

مرا سیراب کنید،اگر چه جانم از دست برود.

عبید اللَّه گفت:چه می‌گوید؟

گفتند:هذیان می‌گوید.

مردان آماده حمله،به جنب و جوش افتادند.عبید اللَّه از این وضعیت،تعجّب کرد و از جا جَست و بیرون رفت.سپس غلام هانی بن عروه را که جزو شُرطه‌ها بود،فرا خواند.جریان را از او پرسید.او هم داستان را به وی گزارش داد.عبید اللَّه گفت:عجب! آن گاه رفت و داخل قصر شد. ⁽²⁾

وأقبَلَ عُبَیدُ اللَّهِ فَدَخَلَ عَلی شَریکٍ یَسأَلُ بِهِ.فَجَعَلَ شَریکٌ یَقولُ:«ما تَنظُرونَ بِسَلمی أن تُحَیّوها».اِسقونی ولَو کانَت فیها نَفسی.

فَقالَ عُبَیدُ اللَّهِ:ما یَقولُ؟قالوا:یَهجُرُ،وتَحَشحَشَ القَومُ فِی البَیتِ،فَأَنکَرَ عُبَیدُ اللَّهِ ما رَأی مِنهُم،فَوَثَبَ فَخَرَجَ،ودَعا مَولیً لِهانِئِ بنِ عُروَةَ-کانَ فِی الشُّرطَةِ-فَسَأَلَهُ،فَأَخبَرَهُ الخَبَرَ.

فَقالَ:أو لا.ثُمَّ مَضی حَتّی دَخَلَ القَصرَ 137 (الطبقات الکبری/الطبقة الخامسة من الصحابة:ج 1 ص 460).

137.سیر أعلام النبلاء: شَریک بن اعوَر-که شیعی بود-،به همراه عبید اللَّه،وارد کوفه شد و در منزل هانی بن عروه منزل کرد.وی در آن جا بیمار شد.عبید اللَّه می‌خواست در آن جا از وی عیادت کند.آنان سی مرد را آماده کردند تا عبید اللَّه را غافلگیرانه بکشند؛ولی این کار به انجام نرسید و عبید اللَّه از مسئله باخبر شد و برخاست و بیرون رفت. ⁽¹⁾

قَدِمَ مَعَ عُبَیدِ اللَّهِ شَریکُ بنُ الأَعوَرِ-شیعِیٌّ-فَنَزَلَ عَلی هانِئِ بنِ عُروَةَ،فَمَرِضَ،فَکانَ عُبَیدُ اللَّهِ یَعودُهُ،فَهَیَّؤوا لِعُبَیدِ اللَّهِ ثَلاثینَ رَجُلاً لِیَغتالوهُ،فَلَم یَتِمَّ ذلِکَ،وفَهِمَ عُبَیدُ اللَّهِ فَوَثَبَ وخَرَجَ 138 (سیر أعلام النبلاء:ج 3 ص 299).

تأمّلی در گزارش طرح ترور ابن زیاد

یکی از مسائل قابل تأمّل در حوادث شهر کوفه قبل از شهادت مسلم،گزارشی در موضوع طرح ترور ابن زیاد است.بر پایه آن چه در منابع تاریخی آمده،این طرح،توسّط شَریک بن اعوَر یا هانی بن عُروه یا عُمارة بن عبید،به مسلم،پیشنهاد گردید.او نیز آن را پذیرفت و قرار شد هنگامی که ابن زیاد به عیادت هانی یا شریک بن اعوَر آمد،مسلم،همراه با سی مرد مسلّح،طبق نقشه قبلی،ابن زیاد را ترور نماید.

ابن زیاد،به عیادت شریک بن اعوَر و یا هانی آمد و زمینه برای اجرای نقشه ترور،آماده شد؛امّا مسلم،در آخرین لحظات از اجرای آن،امتناع ورزید.

در پاسخ به این پرسش که:«چرا طرح ترور ابن زیاد اجرا،نشد؟»،گزارش‌های متفاوتی وجود دارد.شماری از گزارش‌ها،حاکی از آن‌اند که ابن زیاد،از قرائن موجود،متوجّه طرح ترور خود شد و صحنه را فوراً ترک کرد.

برخی از گزارش‌ها،تصریح می‌کنند که زنی در خانه هانی،مانع اقدام مسلم گردید.

در شماری از گزارش‌ها نیز پاسخ خودِ مسلم،به این که چرا اقدام به ترور ابن زیاد نکرد،آمده است که دو چیز،مانع اقدام او شد:یکی این که هانی،مایل نبوده است که این اقدام،در خانه او انجام شود؛و دیگر،به خاطرْ آوردنِ حدیثی از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله که فرمود:

إنَّ الإیمانَ قَیَّدَ الفَتْکَ،وَ لا یَفْتِکُ مُؤمِنٌ ⁽¹⁾

گفتنی است:این حدیث،در الکامل (ج 2 ص 538) [1] به صورت«هیچ مسلمانی مسلمان دیگر را غافلگیرانه نمی‌کشد»آمده است.

اسلام،غافلگیرانه کشتن را در بند کشیده است و هیچ مسلمانی،غافلگیرانه نمی‌کُشد.

همچنین در برخی از گزارش‌ها،مسلم،علّت امتناع خود را فقط حدیث مورد اشاره،ذکر کرده است.

در گزارشی دیگر،مسلم،علّت امتناع خود را تنها مایل نبودن هانی به انجام گرفتن این کار در خانه او می‌داند.

و در نقلی دیگر،مسلم برای توجیه کار خود،به دو عامل اشاره می‌کند:یکی،حدیث«فَتک (ترور)»؛و دیگر،این که مایل نبوده است این اقدام در خانه شَریک بن اعوَر انجام شود.

با تأمّل در این گزارش‌های متناقض،نخستین نکته‌ای که به ذهن می‌رسد،ساختگی بودنِ همه آنهاست؛زیرا:

اوّلاً،حضور یافتن ابن زیاد در خانه علاقه‌مندان به مسلم،به معنای قرار دادن خود در کانون خطر است که با در نظر گرفتن زیرکی سیاسی ابن زیاد و اوضاع بحرانی کوفه،انجام گرفتن این اقدام ضدّ امنیتی به وسیله او،باور نکردنی است،بویژه این که از طریق مأمور نفوذی خود،اطّلاع یافته بود که مسلم در خانه هانی،مخفی شده است.

ثانیاً،ضرورترین لازمه اجرای نقشه ترور،مخفیکاری است و این،با در جریان کار قرار گرفتن سی نفر-که همراهی آنها برای ترور یک نفر،ضرورتی ندارد-،منافات دارد.

ثالثاً،اگر نقشه اعدام ابن زیاد،واقعیت داشت،مقتضای در نظر گرفتن تدابیر

سیاسی و امنیتی برای این عملیات،این بود که اجرای آن به فردی غیر از مسلم-که رهبری نهضت کوفه را به عهده داشت-،واگذار می‌شد.

بر این اساس،می‌توان گفت که ماجرای ترور ابن زیاد،احتمالاً ساخته و پرداخته خود او و دستیارانش و برای موجّه جلوه دادن اقدام خویش بر ضدّ مسلم و سران قبایل هوادار ایشان بوده است.

اگر این تحلیل،پذیرفته نشود و نقشه یاد شده را واقعی بدانیم،گزارش دوم که حاکی از متوجّه شدن ابن زیاد از طریق قرائن موجود است و یا گزارش سوم که تصریح می‌کند زنی در خانه هانی،مانع اجرای آن شد،به صحّت،نزدیک‌ترند.

امّا درستی گزارش‌های دیگری که می‌گویند مسلم،با یادآوری حدیث نبوی«فتک»،از تصمیم خود منصرف شد،بسیار بعید می‌نماید؛بلکه می‌توان گفت که اهانت به مسلم است.آیا می‌توان پذیرفت که نماینده امام علیه السلام،هنگام طرح نقشه یاد شده،حکم آن را نمی‌دانسته و موقع اجرا،با یادآوری آن،از تصمیم خود،منصرف شده است؟!

سایر آنچه در گزارش‌های یاد شده،برای بیان علّت امتناع مسلم از اجرای طرح ترور آمده،آن قدر سست است که ارزش نقد ندارد.

13/4 فرستادن مال و جاسوس برای شناسایی محلّ مسلم

138.تاریخ الطبری -به نقل از ابو ودّاک-:ابن زیاد،غلامش را که مَعقِل نام داشت،فرا خواند و به وی گفت:سه هزار درهم بگیر و مسلم و یارانش را پیدا کن و این سه هزار درهم را به آنان بده و بگو:با این پول با دشمنانتان بجنگید و خود را یکی از آنان نشان بده.اگر این پول را به آنان بدهی،به تو اعتماد و اطمینان خواهند کرد و کارهای سرّی‌شان را از تو پنهان نمی‌کنند.صبح و شام با آنان رفت و آمد کن.

مَعقِل،پول را گرفت و نزد مسلم بن عَوسَجه اسدی (از قبیله بنی سعد بن ثَعلَبه) در مسجد اعظم آمد،که نماز می‌خواند.از مردم شنید که می‌گفتند:او برای حسین،بیعت می‌گیرد.نزد او آمد و نشست تا از نماز،فارغ شد.

آن گاه گفت:ای بنده خدا ! من مردی شامی هستم و هم‌پیمان قبیله ذو کِلاع.خداوند به من،محبّت اهل بیت و دوستانشان را عنایت فرموده است.این،سه هزار درهم است و می‌خواهم با مردی از اهل بیت که شنیده‌ام به کوفه آمده و برای پسر دختر پیامبر خدا،بیعت می‌گیرد،دیدار کنم.من به دنبال دیدار او هستم؛ولی کسی را نیافتم که مرا به سوی او راه‌نمایی کند و کسی محلّ او را نمی‌شناسد.اینک در مسجد نشسته بودم که از مردم شنیدم که می‌گفتند:این مرد با خاندان پیامبر،آشناست.به نزد تو آمدم تا این پول را بگیری و مرا نزد آقای خود ببری تا با او بیعت کنم.اگر خواستی،پیش از دیدار او،از من بیعت بگیر.

مسلم بن عوسجه گفت:خداوند را سپاس‌گزار باش که مرا دیدی.من هم خوش‌حالم که تو به آنچه دوست داری،می‌رسی.امید است خداوند به وسیله تو،خاندان پیامبر را یاری کند.البتّه از این که مرا پیش از استواری کار،شناختی،ناراحتم،از ترس این طاغوت و قدرت او.

آن گاه پیش از رفتن،از او بیعت گرفت و از او پیمان‌های سخت گرفت که خیرخواه و روراست باشد و امور را پنهان کند.معقل نیز ضمانت داد.آن گاه به وی

گفت:روزها به منزل من،رفت و آمد کن تا برای تو اجازه ملاقات با مسلم را بگیرم.مَعقِل به همراه مردم،رفت و آمد می‌کرد تا برایش اذن بگیرد....

مَعقِل-همان غلام ابن زیاد که ابن زیاد،وی را با پول،به سوی مسلم و یارانش فرستاده بود-،روزهایی را به خانه مسلم بن عوسجه،رفت و آمد کرد تا او را نزد مسلم بن عقیل ببرد،تا این که پس از مرگ شَریک بن اعوَر،او را نزد مسلم برد و تمام اخبار را به وی داد و مسلم از او بیعت گرفت و به ابو ثُمامه صاعدی دستور داد اموالی را که آورده بود،بگیرد.

ابو ثمامه کسی بود که اموال را تحویل می‌گرفت و کمک‌ها را جمع‌آوری می‌کرد.او سلاح می‌خرید؛چون خُبره این کار بود و از جنگجویان عرب و سرشناسان شیعه بود.

این مرد (مَعقِل)،یکسره نزد آنان رفت و آمد می‌کرد.او نخستین کسی بود که می‌آمد و آخرین کسی بود که می‌رفت.اخبار را می‌شنید و از اسرار،باخبر می‌شد و سپس می‌رفت و همه را در گوش ابن زیاد می‌گفت. ⁽¹⁾

دَعا ابنُ زِیادٍ مَولیً یُقالُ لَهُ مَعقِلٌ،فَقالَ لَهُ:خُذ ثَلاثَةَ آلافِ دِرهَمٍ،ثُمَّ اطلُب مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ، [1]وَاطلُب لَنا أصحابَهُ،ثُمَّ أعطِهِم هذِهِ الثَّلاثَةَ آلافٍ،فَقُل لَهُم:اِستَعینوا بِها عَلی حَربِ عَدُوِّکُم،وأعلِمهُم أنَّکَ مِنهُم؛فَإِنَّکَ لَو قَد أعطَیتَها إیّاهُمُ اطمَأَنّوا إلَیکَ،ووَثِقوا بِکَ،ولَم یَکتُموک شَیئاً مِن أخبارِهِم،ثُمَّ اغدُ عَلَیهِم ورُح.

فَفَعَلَ ذلِکَ،فَجاءَ حَتّی أتی إلی مُسلِمِ بنِ عَوسَجَةَ الأَسَدِیِّ-مِن بَنی سَعدِ بنِ ثَعلَبَةَ-فِی المَسجِدِ الأَعظَمِ وهُوَ یُصَلّی،وسَمِعَ النّاسَ یَقولونَ:إنَّ هذا یُبایِعُ لِلحُسَینِ علیه السلام،فَجاءَ فَجَلَسَ حَتّی فَرَغَ مِن صَلاتِهِ.

ثُمَّ قالَ:یا عَبدَ اللَّهِ،إنِّی امرُؤٌ مِن أهلِ الشّامِ،مَولی لِذِی الکِلاعِ،أنعَمَ اللَّهُ عَلَیَّ بِحُبِّ أهلِ هذَا البَیتِ،وحُبِّ مَن أحَبَّهُم،فَهذِهِ ثَلاثَةُ آلافِ دِرهَمٍ،أرَدتُ بِها لِقاءَ رَجُلٍ مِنهُم بَلَغَنی أنَّهُ قَدِمَ الکوفَةَ،یُبایِعُ لِابنِ بِنتِ رَسولِ اللَّهِ صلی اللَّه علیه و آله،وکُنتُ اریدُ لِقاءَهُ فَلَم أجِد أحَداً یَدُلُّنی عَلَیهِ،ولا یَعرِفُ مَکانَهُ،فَإِنّی لَجالِسٌ آنِفاً فِی المَسجِدِ؛إذ سَمِعتُ نَفَراً مِنَ المُسلِمینَ یَقولونَ:هذا رَجُلٌ لَهُ عِلمٌ بِأَهلِ هذَا البَیتِ،وإنّی أتَیتُکَ لِتَقبِضَ هذَا المالَ،وتُدخِلَنی عَلی صاحِبِکَ فَاُبایِعَهُ،وإن شِئتَ أخَذتَ بَیعَتی لَهُ قَبلَ لِقائِهِ.

فَقالَ:اِحمَدِ اللَّهَ عَلی لِقائِکَ إیّایَ،فَقَد سَرَّنی ذلِکَ لِتَنالَ ما تُحِبُّ،ولِینصُرَ اللَّهُ بِکَ أهلَ بَیتِ نَبِیِّهِ،ولَقَد-

14/4 گرفتار شدن هانی و ماجراهای او

139.تاریخ الطبری -به نقل از عمّار دُهْنی-:امام باقر علیه السلام فرمود:«عبید اللَّه به چهره‌های سرشناس کوفه گفت:چرا هانی به همراه دیگران،نزد من نمی‌آید؟

محمّد بن اشعث به همراه جمعی،نزد هانی رفتند و او را بر آستانه خانه‌اش دیدند.گفتند:امیر،تو را یاد کرد و گفت که:چرا نزد ما نمی‌آید.حرکت کن و نزد او برو.

آن قدر اصرار کردند تا به همراه آنان سوار شد و نزد عبید اللَّه آمد،در حالی که شُرَیح قاضی،آن جا بود.

عبید اللَّه چون به هانی نظر افکند،رو به شُرَیح کرد و گفت:مرد نادان،با پاهای خود آمده است !

چون هانی به عبید اللَّه سلام کرد،عبید اللَّه گفت:ای هانی! مسلم کجاست؟

هانی گفت:نمی‌دانم.

عبید اللَّه دستور داد آن غلامی که درهم‌ها را بُرده بود،بیاید.چون هانی آن مرد را دید،[از سخن گفتن در ماند و پس از مدّتی] گفت:خداوند،کارهای امیر را سامان

بخشد! به خدا سوگند،من او را به خانه‌ام دعوت نکرده‌ام.او خود آمد و خود را بر من تحمیل کرد.

عبید اللَّه گفت:او (مسلم) را نزد من بیاور.

هانی گفت:به خدا سوگند،اگر زیر پاهایم باشد،پا از روی او بر نخواهم داشت.

عبید اللَّه گفت:او را نزد من بیاورید.

هانی را نزدیک بردند.عبید اللَّه بر پیشانی او زد و او خون‌آلود شد.هانی به سمت یک نگهبان حمله بُرد تا شمشیرش را بگیرد؛ولی او را گرفتند.عبید اللَّه گفت:خداوند،خونت را مباح کرد.و دستور داد [او را حبس کنند] و در گوشه‌ای از قصر،زندانی شد».

غیر از ابو جعفر باقر علیه السلام،چنین روایت کرده‌اند:کسی که هانی بن عروه را نزد عبید اللَّه بن زیاد آورد،عمرو بن حَجّاج زُبیدی بود....

امام باقر علیه السلام فرمود:«در این اوضاع و احوال،خبر به قبیله مَذحِج رسید و در این هنگام،بیرون قصر،سر و صدایی بلند شد و عبید اللَّه آن را شنید.پرسید:این سر و صداها چیست؟

گفتند:قبیله مَذحِج اند.

عبید اللَّه به شُرَیح گفت:نزد آنان برو و به آنان خبر بده که هانی را زندانی کرده‌ام تا از او پرسش‌هایی بپرسم.و جاسوسی را در پی شُرَیح فرستاد تا ببیند چه می‌گوید.شریح از کنار هانی بن عروه گذشت.هانی به وی گفت:ای شریح ! از خدا بترس.او قاتل من است!

شریح از قصر بیرون رفت و بر آستانه قصر ایستاد و گفت:مشکلی نیست.امیر،هانی را زندانی کرده تا از او مطالبی را بپرسد.

آنان [به همدیگر] گفتند:راست می‌گوید.خطری متوجّه رئیس شما نیست.و متفرّق شدند. ⁽¹⁾

قالَ عُبَیدُ اللَّهِ لِوُجوهِ أهلِ الکوفَةِ:ما لی أری هانِئَ بنَ عُروَةَ لَم یَأتِنی فیمَن أتانی؟-

140.أنساب الأشراف: ابن زیاد،محمّد بن اشعث کِنْدی و اسماء بن خارجة بن حُصَین فَزاری را نزد هانی بن عروه فرستاد و آن دو با وی ملایمت کردند،تا این که او را نزد ابن زیاد آوردند.عبید اللَّه،او را به خاطر پناه دادن به مسلم بن عقیل،سرزنش کرد و به وی گفت:مردم،متّحد و هم‌سخن اند.چرا در جهت تفرقه و جدایی آنان،به مردی که برای تفرقه‌افکنی آمده،کمک می‌کنی؟

هانی به خاطر پناه دادن به مسلم،عذرخواهی کرد و گفت:خداوند،کارهای امیر را سامان بخشد ! او بدون اطّلاع و آمادگی من،وارد خانه‌ام شد و از من خواست که به او پناه دهم.از این جهت،دَیْنی بر گردنم احساس کردم.

عبید اللَّه گفت:پس او را نزد من بیاور تا تلافی اشتباهاتت گردد.

هانی،امتناع ورزید.عبید اللَّه گفت:به خدا سوگند،اگر او را نیاوری،گردنت را خواهم زد.

هانی گفت:به خدا سوگند،اگر گردنم را بزنی،شمشیرها بر گِرد خانه‌ات بسیار می‌شوند.

عبید اللَّه دستور داد او را نزدیک آوردند و او را با چوبی یا عصایی کج که همراه داشت،چنان زد که بینی‌اش شکست و پیشانی‌اش شکاف برداشت.آن گاه دستور داد او را در یکی از اتاق‌های قصر،زندانی کنند. ⁽¹⁾

وَجَّهَ [ابنُ زِیادٍ] مُحَمَّدَ بنَ الأَشعَثِ الکِندِیَّ،وأسماءَ بنَ خارِجَةَ بنِ حُصَینٍ الفَزارِیَّ،إلی هانِئِ بنِ عُروَةَ،فَرَفَقا بِهِ حَتّی أتَی ابنَ زِیادٍ،فَأَنَّبَهُ عَلی إیوائِهِ مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ،وقالَ لَهُ:إنَّ أمرَ النّاسِ مُجتَمِعٌ،وکَلِمَتَهُم مُتَّفِقَةٌ،أفَتُعینُ عَلی تَشتیتِ أمرِهِم-بِتَفریقِ کَلِمَتِهِم وَاُلفَتِهِم-رَجُلاً قَدِمَ لِذلِکَ؟فَاعتَذَرَ إلَیهِ مِن إیوائِهِ،وقالَ:أصلَحَ اللَّهُ الأَمیرَ ! دَخَلَ داری عَن غَیرِ مُواطَأَةٍ مِنّی لَهُ،وسَأَلَنی أن اجیرَهُ،فَأَخَذَتنی لِذلِکَ ذِمامَةٌ.

قالَ:فَائتِنی بِهِ لِتَتَلافَی الَّذی فَرَطَ مِن سوءِ رَأیِکَ،فَأَبی،فَقالَ:وَاللَّهِ لَئِن لَم تَأتِنی بِهِ لَأَضرِبَنَّ عُنُقَکَ.

قالَ:وَاللَّهِ لَئِن ضَرَبتَ عُنُقی،لَتَکثُرَنَّ البارِقَةُ حَولَ دارِکَ.فَأَمَرَ بِهِ فَاُدنِیَ مِنهُ فَضَرَبَ وجهَهُ بِقَضیبٍ أو مِحجَنٍ کانَ مَعَهُ،فَکَسَرَ أنفَهُ وشَقَّ حاجِبَهُ،ثُمَّ أمَرَ بِهِ،فَحُبِسَ فی بَعضِ بُیوتِ الدّارِ 141 (أنساب الأشراف:ج 2 ص 337 و 343. [1]نیز،ر.ک:العقد الفرید:ج 3 ص 364).

15/4 سخنرانی ابن زیاد،پس از در بند کشیدن هانی

141.تاریخ الطبری -به نقل از محمّد بن بشیر همْدانی-:عبید اللَّه چون هانی را کتک زد و زندانی نمود،ترسید که مردم به خاطر او شورش کنند.از این رو،از قصر (دار الحکومه) بیرون آمد و بر منبر رفت و به همراه او بزرگان کوفه،نگهبانان و خدمتکارانش بودند.او حمد و ثنای خدا را به جا آورد و آن گاه گفت:امّا بعد،-ای مردم-به اطاعت خداوند و پیشوایانتان چنگ زنید و از اختلاف و تفرقه بپرهیزید تا مبادا نابود و خوار گردید و کشته شوید و مورد ستم و محرومیت قرار گیرید.برادرت کسی است که با تو یک‌رنگ باشد و آن که ترسانْد،معذور است.

او خواست از منبر پایین بیاید که دیده‌بانان از سمت بازار خرمافروشان،دوان دوان،داخل مسجد شدند و می‌گفتند:پسر عقیل آمد! پسر عقیل آمد !

عبید اللَّه به سرعت،وارد قصر شد و درها را بست. ⁽¹⁾

لَمّا ضَرَبَ عُبَیدُ اللَّهِ هانِئاً وحَبَسَهُ،خَشِیَ أن یَثِبَ النّاسُ بِهِ،فَخَرَجَ فَصَعِدَ المِنبَرَ،ومَعَهُ أشرافُ النّاسِ،وشُرَطُهُ وحَشَمُهُ،فَحَمِدَ اللَّهَ وأثنی عَلَیهِ،ثُمَّ قالَ:أمّا بَعدُ،أیُّهَا النّاسُ ! فَاعتَصِموا بِطاعَةِ اللَّهِ وطاعَةِ أئِمَّتِکُم،ولا تَختَلِفوا ولا تَفَرَّقوا،فَتَهلِکَوا وتُذَلّوا،وتُقتَلوا وتُجفَوا وتُحرَموا،إنَّ أخاکَ مَن صَدَقَکَ،وقَد أعذَرَ مَن أنذَرَ.

قالَ:ثُمَّ ذَهَبَ لِیَنزِلَ،فَما نَزَلَ عَنِ المِنبَرِ حَتّی دَخَلَتِ النَّظّارَةُ المَسجِدَ مِن قِبَلِ التَّمّارینَ یَشتَدّونَ ویَقولونَ:قَد جاءَ ابنُ عَقیلٍ،قَد جاءَ ابنُ عَقیلٍ،فَدَخَلَ عُبَیدُ اللَّهِ القَصرَ مُسرِعاً،وأغلَقَ أبوابَهُ 142 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 368؛ [1]الإرشاد:ج 2 ص 51). [2]

16/4 دعوت مسلم از نیروهایش و حرکت به سوی قصر

142.الإرشاد -به نقل از عبد اللَّه بن حازم-:به خدا سوگند،من فرستاده مسلم پسر عقیل به قصر بودم تا ببینم هانی چه می‌کند.چون او کتک خورد و زندانی شد،بر اسبم سوار شدم و نخستین فردی بودم که برای مسلم بن عقیل خبر آوردم.در این هنگام،زنان در خانه هانی جمع شده بودند و فریاد می‌زدند:ای غم ! ای مصیبت !

من بر مسلم بن عقیل وارد شدم و به وی خبر دادم.به من دستور داد در میان اصحاب و یارانش-که خانه‌های اطراف را پُر کرده بودند و چهار هزار مرد بودند-[شعاری را ]فریاد کنم.من فریاد زدم:«یا منصور ! أَمِتْ»و مردم کوفه نیز شعار دادند و اجتماع کردند.

آن گاه مسلم،فرمانده قبایل کِنده،مَذحِج،اَسَد،تَمیم و هَمْدان را تعیین کرد و مردم،همدیگر را فرا خواندند و اجتماع کردند.زمانی نگذشت که مسجد و بازار،از جمعیت،پُر شدند و تا شب،جمعیت،یکسر اضافه می‌شد.عرصه بر عبید اللَّه تنگ شد و تنها کاری که توانست انجام دهد،این بود که درِ قصر را ببندد.همراهان او در قصر،تنها سی نگهبان و بیست تَن از اشراف کوفه و خانواده و نزدیکانش بودند. ⁽²⁾

فَعَقَدَ مُسلِمٌ لِرُؤوسِ الأَرباعِ عَلَی القَبائِلِ کِندَةَ ومَذحِجٍ وأسَدٍ وتَمیمٍ وهَمدانَ،وتَداعَی النّاسُ وَاجتَمَعوا،فَما لَبِثنا إلّا قَلیلاً حَتَّی امتَلَأَ المَسجِدُ مِنَ النّاسِ وَالسّوقِ،وما زالوا یَتَوَثَّبونَ حَتَّی المَساءِ،فَضاقَ بِعُبَیدِ اللَّهِ أمرُهُ،وکانَ أکثَرُ عَمَلِهِ أن یُمسِکَ بابَ القَصرِ،ولَیسَ مَعَهُ فِی القَصرِ إلّا ثَلاثونَ رَجُلاً مِنَ الشُّرَطِ،وعِشرونَ رَجُلاً مِن أشرافِ النّاسِ،وأهلُ بَیتِهِ وخاصَّتُهُ 143 (الإرشاد:ج 2 ص 51، [3]بحار الأنوار:ج 44 ص 348). [4]

143.تاریخ الطبری -به نقل از عمّار دُهْنی،از امام باقر علیه السلام-:چون خبر زندانی شدن هانی به مسلم رسید،وی شعارش را فریاد زد.چهار هزار کوفی جمع شدند.نیروها را آرایش نظامی داد و خود در قلب جمعیت قرار گرفت و به سمت عبید اللَّه حرکت کردند. ⁽¹⁾

فَأَتی مُسلِماً الخَبَرُ [خَبَرُ حَبسِ هانِئٍ]،فَنادی بِشِعارِهِ،فَاجتَمَعَ إلَیهِ أربَعَةُ آلافٍ مِن أهلِ الکوفَةِ،فَقَدَّمَ مُقَدِّمَتَهُ،وعَبّی مَیمَنَتَهُ ومَیسَرَتَهُ،وسارَ فِی القَلبِ إلی عُبَیدِ اللَّهِ 144 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 350، [1]تهذیب الکمال:ج 6 ص 426).

17/4 محاصره قصر ابن زیاد به وسیله مسلم و یارانش

144.مروج الذهب: چون خبر رفتار ابن زیاد با هانی به مسلم رسید،دستور داد منادی فریاد کند:«یا منصور!»و این،شعارشان بود.مردم کوفه،این شعار را فریاد کردند و در آنِ واحد،هجده هزار نفر،نزد مسلم جمع شدند.جمعیت به سمت ابن زیاد،حرکت و او را در قصر محاصره کردند. ⁽²⁾

18/4 نبرد میان مسلم و نیروهای ابن زیاد و زخمی شدن مسلم

145.تاریخ الطبری -به نقل از هلال بن یساف-:آن شب در راه،مسلم و یارانش را نزدیک

مسجد انصار دیدم.از هر کوچه که می‌گذشتند،گروهی سی یا چهل نفره باز می‌گشتند.وقتی به بازار رسیدند-که شبی تاریک بود-و وارد مسجد شدند،به ابن زیاد گفته شد:جمعیت زیادی نمی‌بینیم و سر و صدای بسیاری نمی‌شنویم.

عبید اللَّه دستور داد سقف را برداشتند و قندیل‌ها را روشن کردند.دیدند که جمعیت آنان،حدود پنجاه مرد است.

مسلم،وارد مسجد شد و بر منبر رفت و به مردم گفت:مردم هر ناحیه و قبیله،با هم جمع شوند.

مردم،چنین کردند و گروهی به نبرد با مسلم و یارانش به پا خاستند.مسلم،جراحتی سنگین برداشت و گروهی از یارانش کشته شدند و فرار کردند.مسلم از مسجد،خارج و وارد خانه‌ای از خانه‌های قبیله کِنده شد. ⁽¹⁾

لَقیتُهُم [أی مُسلِماً وأصحابَهُ] تِلکَ اللَّیلَةَ فِی الطَّریقِ عِندَ مَسجِدِ الأَنصارِ،فَلَم یَکونوا یَمُرّونَ فی طَریقٍ یَمیناً ولا شِمالاً،إلّا وذَهَبَت مِنهُم طائِفَةٌ،الثَّلاثونَ وَالأَربَعونَ ونَحوُ ذلِکَ.

قالَ:فَلَمّا بَلَغَ السّوقَ-وهِیَ لَیلَةٌ مُظلِمَةٌ-ودَخَلُوا المَسجِدَ،قیلَ لِابنِ زِیادٍ:وَاللَّهِ ما نَری کَثیرَ أحَدٍ،ولا نَسمَعُ أصواتَ کَثیرِ أحَدٍ،فَأَمَرَ بِسَقفِ المَسجِدِ فَقُلِعَ،ثُمَّ أمَرَ بِحَرادِیَّ فیهَا النّیرانُ،فَجَعَلوا یَنظُرونَ فَإِذا قَریبُ خَمسینَ رَجُلاً.

قالَ:فَنَزَلَ فَصَعِدَ المِنبَرَ،وقالَ لِلنّاسِ:تَمَیَّزوا أرباعاً أرباعاً،فَانطَلَقَ کُلُّ قَومٍ إلی رَأسِ رُبعِهِم،فَنَهَضَ إلَیهِم قَومٌ یُقاتِلونَهُم،فَجُرِحَ مُسلِمٌ جِراحَةً ثَقیلَةً،وقُتِلَ ناسٌ مِن أصحابِهِ وَانهَزَموا.

فَخَرَجَ مُسلِمٌ فَدَخَلَ داراً مِن دورِ کِندَةَ 146 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 391. [1]نیز،ر.ک:الفتوح:ج 5 ص 50).

146.تاریخ الطبری -به نقل از عیسی بن یزید-:مختار بن ابی عُبَید و عبد اللَّه بن حارث بن نوفل،به همراه مسلم،حرکت کردند.مختار،با بیرقی سبز و عبد اللَّه با بیرقی سرخ و لباس‌های سرخ،حرکت می‌کردند.مختار،بیرقش را بر درِ خانه عمرو بن حُرَیث کوبید و گفت:من آمده‌ام که جلوی عمرو را بگیرم.

پسر اشعث و قَعقاع بن شَور و شَبَث بن رِبعی-در شبی که مسلم به طرف قصر ابن زیاد حرکت کرد-با مسلم و یارانش نبردی سخت کردند.شَبَث گفت:منتظر شب باشید.آنان پراکنده خواهند شد.و قَعقاع به وی گفت:تو جلوی راه مردم را گرفته‌ای !

راه را باز کن تا پراکنده شوند. ⁽¹⁾

إنَّ المُختارَ بنَ أبی عُبَیدٍ،وعَبدَ اللَّهِ بنَ الحارِثِ بنِ نَوفَلٍ،کانا خَرَجا مَعَ مُسلِمٍ،خَرَجَ المُختارُ بِرایَةٍ خَضراءَ،وخَرَجَ عَبدُ اللَّهِ بِرایَةٍ حَمراءَ،وعَلَیهِ ثِیابٌ حُمرٌ،وجاءَ المُختارُ بِرایَتِهِ فَرَکَزَها عَلی بابِ عَمرِو بنِ حُرَیثٍ،وقالَ:إنَّما خَرَجتُ لِأَمنَعَ عَمراً.

وإنَّ ابنَ الأَشعَثِ وَالقَعقاعَ بنَ شَورٍ وشَبَثَ بنَ رِبعِیٍّ،قاتَلوا مُسلِماً وأصحابَهُ-عَشِیَّةَ سارَ مُسلِمٌ إلی قَصرِ ابنِ زِیادٍ-قِتالاً شَدیداً،وإنَّ شَبَثاً جَعَلَ یَقولُ:اِنتَظِروا بِهِمُ اللَّیلَ یَتَفَرَّقوا،فَقالَ لَهُ القَعقاعُ:إنَّکَ قَد سَدَدتَ عَلَی النّاسِ وَجهَ مَصیرِهِم،فَاخرُج لَهُم یَنسَرِبوا 147 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 381). [1]

147.الکامل فی التاریخ: در میان کسانی که با مسلم جنگیدند،محمّد بن اشعث،شَبَث بن رِبعی تمیمی و قَعقاع بن شَور،حضور داشتند.شَبَث،یکسره می‌گفت:بگذارید شب شود.مردم،پراکنده می‌شوند.

قَعقاع به وی گفت:تو راه فرار را بر آنان بسته‌ای.راه را بگشا تا پراکنده شوند. ⁽²⁾

19/4 نقشه ابن زیاد برای پراکنده کردن مردم از اطراف مسلم

148.الکامل فی التاریخ: بزرگان کوفه از طرف دری که رو به روی خانه رومی‌ها بود،نزد ابن زیاد می‌رفتند.در این حال،مردم به ابن زیاد و پدرش دشنام می‌دادند.ابن زیاد،کثیر بن شهاب حارثی را خواست و به وی دستور داد به همراه فرمانبرانش از قبیله مَذحِج حرکت کند و [ در کوفه ] بگردد و مردم را از اطراف پسر عقیل،پراکنده سازد و آنان را بترساند.

او به محمّد بن اشعث نیز دستور داد به همراه فرمانبرانش از قبیله کِنده و حَضْرَموت بیرون رود و پرچم امان را برای کسانی که به سمت او می‌آیند،برافرازد و همین دستور را به قَعقاع بن شَور ذُهْلی،شَبَث بن رِبْعی تمیمی،حَجّار بن ابجَر عِجلی و شمر بن ذی الجوشن ضِبابی داد و سایر سران را به خاطر انس گرفتن با آنان و نیز به

خاطر کمیِ همراهان و نیروهایش،نزد خود نگه داشت.

آن گروه،برای پراکنده ساختن مردم،بیرون رفتند.عبید اللَّه به بزرگان و سرانی که نزد او بودند،دستور داد از بالای قصر،بر مردم،اشراف یابند و به فرمانبران،وعده نیکی دهند و اهل سرکشی را بترسانند و آنان چنین کردند. ⁽¹⁾

أقبَلَ أشرافُ النّاسِ یَأتونَ ابنَ زِیادٍ مِن قِبَلِ البابِ الَّذی یَلی دارَ الرُّومِیّینَ،وَالنّاسُ یَسُبّونَ ابنَ زِیادٍ وأباهُ،فَدَعَا ابنُ زِیادٍ کَثیرَ بنَ شِهابٍ الحارِثِیَّ،وأمَرَهُ أن یَخرُجَ فیمَن أطاعَهُ مِن مَذحِجٍ،فَیَسیرَ ویُخَذِّلَ النّاسَ عَنِ ابنِ عَقیلٍ ویُخَوِّفَهُم،وأمَرَ مُحَمَّدَ بنَ الأَشعَثِ أن یَخرُجَ فیمَن أطاعَهُ مِن کِندَةَ وحَضرَمَوتَ،فَیَرفَعَ رایَةَ أمانٍ لِمَن جاءَهُ مِنَ النّاسِ،وقالَ مِثلَ ذلِکَ لِلقَعقاعِ بنِ شَورٍ الذُهلِیِّ،وشَبَثِ بنِ رِبعِیٍّ التَّمیمِیِّ،وحَجّارِ بنِ أبجَرٍ العِجلِیِّ،وشِمرِ بنِ ذِی الجَوشَنِ الضَّبابِیِّ،وتَرَکَ وُجوهَ النّاسِ عِندَهُ استِئناساً بِهِم لِقِلّةِ مَن مَعَهُ.

وخَرَجَ اولئِکَ النَّفَرُ یُخَذِّلونَ النّاسَ،وأمَرَ عُبَیدُ اللَّهِ مَن عِندَهُ مِنَ الأَشرافِ أن یُشرِفوا عَلَی النّاسِ مِنَ القَصرِ فَیُمَنّوا أهلَ الطّاعَةِ ویُخَوِّفوا أهلَ المَعصِیَةِ،فَفَعَلوا 149 (الکامل فی التاریخ:ج 2 ص 541). [1]

149.الأخبار الطوال: عبید اللَّه بن زیاد به بزرگان کوفه که نزد او بودند،گفت:هر یک از شما در یک جهت از برج‌های قصر بروید و از بالای قصر،به مردم رو کنید و آنان را بترسانید.

کثیر بن شهاب،محمّد بن اشعث،قَعْقاع بن شَور،شَبَث بن رِبعی،حَجّار بن ابجَر و شمر بن ذی الجوشن،هر یک [از جانبی] بر مردم اشراف یافت و فریاد زد:ای کوفیان ! از خداوند،پروا کنید و در فتنه [و بحران ]شتاب مکنید و اتّحاد امّت را بر هم مزنید و لشکر شام را به سمت خود مکشانید،که شما [پیش از این،آمدنِ] آنان را چشیده و صولت آنها را تجربه کرده‌اید! ⁽²⁾

فَأَشرَفَ کَثیرُ بنُ شِهابٍ،ومُحَمَّدُ بنُ الأَشعَثِ،وَالقَعقاعُ بنُ شَورٍ،وشَبَثُ بنُ رِبعِیٍّ،وحَجّارُ بنُ أبجَرٍ،وشِمرُ بنُ ذِی الجَوشَنِ،فَتَنادَوا:یا أهلَ الکوفَةِ،اِتَّقوا اللَّهَ ولا تَستَعجِلُوا الفِتنَةَ،ولا تَشُقّوا عَصا هذِهِ الاُمَّةِ،ولا تورِدوا عَلی أنفُسِکُم خُیولَ الشّامِ،فَقَد ذُقتُموهُم،وجَرَّبتُم شَوکَتَهُم 150 (الأخبار الطوال:ص 239). [2]

150.تذکرة الخواصّ: سران کوفیان،نزد ابن زیاد بودند،که به آنان گفت:برخیزید و

عشیره‌های خود را از اطراف مسلم،پراکنده سازید،وگرنه گردن‌های شما را می‌زنم.

آنان بالای قصر رفتند و با مردم،سخن گفتند.پس از آن،کسانی که با مسلم بودند،پراکنده و از او جدا شدند. ⁽¹⁾

کانَ عِندَ ابنِ زِیادٍ وُجوهُ أهلِ الکوفَةِ،فَقالَ لَهُم:قوموا فَفَرِّقوا عَشائِرَکُم عَن مُسلِمٍ،وإلّا ضَرَبتُ أعناقَکُم.

فَصَعِدوا عَلَی القَصرِ وجَعَلوا یُکَلِّمونَهُم،فَتَفَرَّقَ مَن کانَ مَعَ مُسلِمٍ،وتَسَلَّلوا عَنهُ 151 (تذکرة الخواصّ:ص 242). [1]

20/4 پراکنده شدن مردم از پیرامون پسر عقیل

151.أنساب الأشراف: ابن زیاد،محمّد بن اشعث بن قیس و کثیر بن شهاب حارثی و گروهی دیگر از سران را فرستاد تا مردم را از مسلم بن عقیل و حسین بن علی علیه السلام جدا کنند و آنان را از یزید بن معاویه و لشکر شام و قطع بخشش‌های حکومتی و کیفر شدن بی‌گناه به خاطر گنهکار و حاضر به خاطر غایب،بترسانند.

یاران مسلم بن عقیل،از اطراف او پراکنده شدند و شب‌هنگام،جز سی مرد،کسی همراهش نبود.مسلم،وقتی اوضاع را چنین دید،[ از داخل مسجد کوفه ] به سمت درهای کِنده [که به خانه‌های قبیله کِنده باز می‌شدند]،حرکت کرد؛ولی باقی‌مانده همراهانش نیز پراکنده شدند و خودش تنها ماند و در کوچه‌های کوفه به این طرف و آن طرف می‌رفت،در حالی که کسی همراه او نبود. ⁽²⁾

فَتَفَرَّقَ أصحابُ ابنِ عَقیلٍ عَنهُ،حَتّی أمسی وما مَعَهُ إلّا نَحوٌ مِن ثَلاثینَ رَجُلاً،فَلَمّا رَأی ذلِکَ خَرَجَ مُتَوَجِّهاً نَحوَ أبوابِ کِندَةَ،وتَفَرَّقَ عِنهُ الباقونَ حَتّی بَقِیَ وَحدَهُ،یَتَلَدَّدُ فی أزِقَّةِ الکوفَةِ لَیسَ مَعَهُ أحَدٌ 152 (أنساب الأشراف:ج 2 ص 338). [2]

152.تاریخ الطبری -به نقل از عمّار دُهْنی،از امام باقر علیه السلام-:عبید اللَّه به دنبال سران کوفه فرستاد و آنان را در قصر،نزد خود جمع کرد.چون مسلم به نزدیک قصر رسید،سران

کوفه [از بالای قصر] بر افراد قبیله‌های خود،اشراف پیدا کرده،برایشان سخن می‌گفتند و آنان را باز می‌گرداندند.پس پیوسته یاران مسلم،کم می‌شدند تا این که شب‌هنگام،پانصد نفر باقی ماندند و چون هوا تاریک شد،آنان هم رفتند. ⁽¹⁾

بَعَثَ عُبَیدُ اللَّهِ إلی وُجوهِ أهلِ الکوفَةِ فَجَمَعَهُم عِندَهُ فِی القَصرِ،فَلَمّا سارَ إلَیهِ مُسلِمٌ فَانتَهی إلی بابِ القَصرِ،أشرَفوا عَلی عَشائِرِهِم فَجَعَلوا یُکَلِّمونَهُم ویَرُدّونَهُم،فَجَعَلَ أصحابُ مُسلِمٍ یَتَسَلَّلونَ حَتّی أمسی فی خَمسِمِئَةٍ،فَلَمَّا اختَلَطَ الظَّلامُ ذَهَبَ اولئِکَ أیضاً 153 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 350، [1]تهذیب الکمال:ج 6 ص 426).

153.الأخبار الطوال: یاران مسلم،وقتی سخن سران کوفه را شنیدند،سُست شدند.مرد کوفی به سراغ پسر و برادر و پسرعمویش می‌آمد و می‌گفت:«باز گرد.دیگران هستند»و زن به سراغ پسر و شوهر و برادرش می‌آمد و او را می‌گرفت تا برگردد.وقتی مسلم،نماز عشا را در مسجد خواند،جز حدود سی مرد با او نبودند. ⁽²⁾

وکانَ الرَّجُلُ مِن أهلِ الکوفَةِ یَأتِی ابنَهُ وأخاهُ وابنَ عَمِّهِ فَیقولُ:اِنصَرِف؛فَإِنَّ النّاسَ یَکفونَکَ،وتَجیءُ المَرأَةُ إلَی ابنِها وزَوجِها وأخیها فَتَتَعَلَّقُ بِهِ حَتّی یَرجِعَ.فَصَلّی مُسلِمٌ العِشاءَ فِی المَسجِدِ،وما مَعَهُ إلّا زُهاءُ ثَلاثینَ رَجُلاً 154 (الأخبار الطوال:ص 239). [2]

154.مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی: مردم چون سخن بزرگان کوفه را شنیدند،از اطراف مسلم پراکنده شدند و او را تنها گذاشتند و یکی به دیگری می‌گفت:چرا در فتنه شتاب کنیم،در حالی که فردا لشکر شام می‌رسد؟! سزاوار است در خانه بنشینیم و آنان را رها کنیم تا خداوند،میان آنان،صلح برقرار کند.

زن به سراغ برادر،پدر،شوهر و فرزندانش می‌آمد و آنها را بر می‌گرداند.همان گونه که روز به پایان می‌رسید،جمعیت نیز کم می‌شدند و وقتی خورشید غروب کرد،مسلم با ده نفر باقی ماند.

هوا تاریک شد و مسلم،داخل مسجد اعظم شد تا نماز مغرب بگزارد.همان ده نفر نیز پراکنده شدند. ⁽³⁾

قالَ:وکانَتِ المَرأَةُ تَأتی أخاها وأباها أو زَوجَها أو بَنیها فَتُشَرِّدُهُ،ثُمَّ جَعَلَ القَومُ یَتَسَلَّلونَ وَالنَّهارُ یَمضی،فَما غابَتِ الشَّمسُ حَتّی بَقِیَ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ فی عَشَرَةٍ مِن أصحابِهِ،وَاختَلَطَ الظَّلامُ فَدَخَلَ مُسلِمٌ المَسجِدَ الأَعظَمَ لِیُصَلِّیَ المَغرِبَ،فَتَفَرَّقَ عَنهُ العَشَرَةُ 155 (مقتل الحسین علیه السلام،خوارزمی:ج 1 ص 207، [3]الفتوح:ج 5 ص 50). [4]

21/4 پناه بردن مسلم به خانه طَوعه

21/4 پناه بردن مسلم به خانه طَوعه ⁽¹⁾

155.تاریخ الطبری -به نقل از مجالد بن سعید-:مسلم،چون دید شب شده و جز سی نفر با او کسی نمانده،به سمت درهای کِنده به راه افتاد و وقتی به آن درها رسید،ده نفر باقی مانده بودند و از مسجد که خارج شد،دیگر کسی با او نبود.توجّه کرد.دید کسی نیست تا به او راه را نشان دهد و او را به خانه‌ای ببرد و اگر دشمن بر او حمله کرد،با او همدردی نماید و از او دفاع کند.

همان گونه سرگردان در کوچه‌های کوفه می‌گشت و نمی‌دانست کجا می‌رود،تا به خانه‌های بنی جَبَله (از قبیله کِنْده) رسید.رفت تا به درِ خانه زنی رسید که نامش طَوعه بود.آن زن،کنیز اشعث بن قیس بود و چون از او بچّه‌دار شده بود،او را آزاد کرده بود.آن گاه اسَیدِ حضرمی،با او ازدواج کرد و فرزندی به نام بلال از او داشت.بلال به همراه مردم،بیرون رفته بود و مادرش بر در ایستاده بود و انتظارش را می‌کشید.پسر عقیل بر زن،سلام کرد و زن،جواب داد.

مسلم به زن گفت:بنده خدا ! به من،قدری آب بده.

زن رفت و برایش آب آورد.مسلم،همان جا نشست.زن،ظرف آب را بُرد و باز گشت و گفت:مگر آب نخوردی؟

مسلم گفت:چرا.

زن گفت:پس نزد خانواده‌ات باز گرد.

مسلم،سکوت کرد.زن،دو مرتبه حرف‌هایش را تکرار کرد.باز مسلم،سکوت کرد.آن گاه زن گفت:به خاطر خدا باز گرد،سبحان اللَّه! ای بنده خدا ! خدا،سلامتت بدارد ! نزد خانواده‌ات باز گرد.شایسته نیست بر درِ خانه من بنشینی و من،این کار را روا نمی‌دارم.

مسلم برخاست و گفت:ای بنده خدا ! من در این شهر،خانه و خانواده‌ای ندارم.آیا می‌خواهی پاداشی ببری و کار نیکی انجام دهی؟شاید در آینده بتوانم جبران کنم.

زن گفت:ای بنده خدا ! جریان چیست؟

گفت:من،مسلم بن عقیل هستم.این مردم به من دروغ گفتند و مرا فریفتند.

زن گفت:تو مسلم هستی؟

گفت:آری.

زن گفت:داخل خانه شو.و او را داخل اتاقی غیر از اتاق نشیمن خود کرد و فرشی برایش انداخت و برایش شام برد؛ولی او شام نخورد.

زمانی نگذشت که پسر آن زن،باز گشت.پسر دید که مادرش به آن اتاق،زیاد رفت و آمد می‌کند.پس گفت:رفت و آمدِ بسیارت به آن اتاق در این شب،مرا به شک انداخته است.در آن جا کاری داری؟

زن گفت:از این بگذر.

پسر گفت:به خدا سوگند باید مرا در جریان بگذاری.

زن گفت:به کارت برس و از من،چیزی مپرس.

پسر اصرار کرد.زن گفت:فرزندم ! در آنچه می‌گویم،با هیچ کس از مردم سخن مگو.و از او پیمان گرفت و پسر،سوگند یاد کرد.زن،جریان را به وی گفت.پسر،دراز کشید و سکوت کرد.برخی گمان کرده‌اند که مردم،آن پسر را از خود رانده بودند

و برخی گفته‌اند که با دوستان نزدیکش می‌گساری می‌کرد. ⁽¹⁾

لَمّا رَأی [مُسلِمٌ] أَنَّهُ قَد أمسی ولَیسَ مَعَهُ إلّا اولئِکَ النَّفَرُ [ثَلاثونَ نَفَراً]،خَرَجَ مُتَوَجِّهاً نَحوَ أبوابِ کِندَةَ،وبَلَغَ الأَبوابَ وَمَعهُ مِنهُم عَشَرَةٌ،ثُمَّ خَرَجَ مِنَ البابِ وإذا لَیسَ مَعَهُ إنسانٌ،وَالتَفَتَ فَإِذا هُوَ لا یُحِسُّ أحَداً یَدُلُّهُ عَلَی الطَّریقِ،ولا یَدُلُّهُ عَلی مَنزِلٍ،ولا یُواسیهِ بِنَفسِهِ إن عَرَضَ لَهُ عَدُوٌّ.

فَمَضی عَلی وَجهِهِ یَتَلَدَّدُ فی أزِقَّةِ الکوفَةِ،لا یَدری أینَ یَذهَبُ،حَتّی خَرَجَ إلی دورِ بَنی جَبَلَةَ مِن کِندَةَ،فَمَشی حَتّی انتَهی إلی بابِ امرَأَةٍ یُقالُ لَها:طَوعَةُ،اُمُّ وَلَدٍ کانَت لِلأَشعَثِ بنِ قَیسٍ فَأَعتَقَها،فَتَزَوَّجَها اسَیدٌ الحَضرَمِیُّ،فَوَلَدَت لَهُ بِلالاً،وکانَ بِلالٌ قَد خَرَجَ مَعَ النّاسِ واُمُّهُ قائِمَةٌ تَنتَظِرُهُ،فَسَلَّمَ عَلَیهَا ابنُ عَقیلٍ،فَرَدَّت عَلَیهِ.

فَقالَ لَها:یا أمَةَ اللَّهِ اسقینی ماءً،فَدَخَلَت فَسَقَتهُ،فَجَلَسَ،وأدخَلَتِ الإِناءَ ثُمَّ خَرَجَت فَقالَت:یا عَبدَ اللَّهِ،ألَم تَشرَب؟قالَ:بَلی،قالَت:فَاذهَب إلی أهلِکَ ! فَسَکَتَ.ثُمَّ عادَت فَقالَت مِثلَ ذلِکَ،فَسَکَتَ.

ثُمَّ قالَت لَهُ:فِئ للَّهِ‌ِ،سُبحانَ اللَّهِ یا عَبدَ اللَّهِ،فَمُرَّ إلی أهلِکَ عافاکَ اللَّهُ ! فَإِنَّهُ لا یَصلُحُ لَکَ الجُلوسُ عَلی بابی،ولا احِلُّهُ لَکَ.فَقامَ فَقالَ:یا أمَةَ اللَّهِ،ما لی فی هذَا المِصرِ مَنزِلٌ ولا عَشیرَةٌ،فَهَل لَکِ إلی أجرٍ ومَعروفٍ،ولَعَلّی مُکافِئُکِ بِهِ بَعدَ الیَومِ؟فَقالَت:یا عَبدَ اللَّهِ وما ذاکَ؟قالَ:أنَا مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ،کَذَبَنی هؤُلاءِ القَومُ وغَرّونی.

قالَت:أنتَ مُسلِمٌ؟! قالَ:نَعَم.

قالَت:اُدخُل،فَأَدخَلَتهُ بَیتاً فی دارِها غَیرَ البَیتِ الَّذی تَکونُ فیهِ،وفَرَشَت لَهُ،وعَرَضَت عَلَیهِ العَشاءَ فَلَم یَتَعَشَّ،ولَم یَکُن بِأَسرَعَ مِن أن جاءَ ابنُها،فَرَآها تُکِثرُ الدُّخولَ فِی البَیتِ وَالخُروجَ مِنهُ،فَقالَ:وَاللَّهِ إنَّهُ لَیُریبُنی کَثرَةُ دُخولِکِ هذَا البَیتَ مُنذُ اللَّیلَةِ وخُروجِکِ مِنهُ،إنَّ لَکِ لَشَأناً !

قالَت:یا بُنَیَّ الهَ عَن هذا.قالَ لَها:وَاللَّهِ لَتُخبِرِنّی.قالَت:أقبِل عَلی شَأنِکَ ولا تَسَأَلنی عَن شَیءٍ،فَأَلَحَّ عَلَیها،فَقالَت:یا بُنَیَّ لا تُحَدِّثَنَّ أحَداً مِنَ النّاسِ بِما اخبِرُکَ بِهِ،وأخَذَت عَلَیهِ الأَیمانَ،فَحَلَفَ لَها،فَأَخبَرَتهُ،فَاضطَجَعَ وسَکَتَ،وزَعَموا أنَّهُ قَد کانَ شَریداً مِنَ النّاسِ،وقالَ بَعضُهُم:کانَ یَشرَبُ مَعَ أصحابٍ لَهُ 156 (تاریخ الطبری:ج 5 ص 371؛ [1]الإرشاد:ج 2 ص 54). [2]

156.الفتوح: مسلم بن عقیل،وارد مسجد جامع شد تا نماز مغرب بخواند.ده نفرِ باقی‌مانده هم از گرد او پراکنده شدند.او وقتی اوضاع را چنین دید،بر اسبش سوار شد و در کوچه‌های کوفه می‌گشت و از زخم‌هایی که بر تَن داشت،ناتوان شده بود،تا این که به درِ خانه زنی به نام طوعه رسید.

...زن بر درِ خانه ایستاده بود.مسلم بن عقیل به وی سلام کرد و او هم پاسخ داد و پرسید:چه می‌خواهی؟

مسلم گفت:قدری آب به من بده که عطشم شدّت یافته است.

زن برایش آب آورد تا سیراب شد.او سپس همان جا نشست.زن گفت:بنده خدا ! چرا نشسته‌ای؟مگر آب نیاشامیدی؟

مسلم گفت:چرا-به خدا-؛ولی من در کوفه خانه‌ای ندارم.من غریبم و افراد مورد اعتمادم،مرا تنها گذاشتند.آیا می‌خواهی در کار خیری شریک شوی؟من،مردی از خانواده‌ای شریف و بخشنده هستم و کسی مانند من،حتماً خوبی را جبران می‌کند.

زن گفت:جریان چیست و تو کیستی؟

مسلم-که خداوند،رحمتش کند-گفت:این سخن را وا بگذار و مرا وارد خانه‌ات کن.امید است خداوند در بهشت،پاداشت دهد.

زن گفت:بنده خدا ! اسمت را به من بگو و چیزی را پنهان مکن.من خوش ندارم قبل از دانستن شرح حالت،وارد منزل من شوی.فتنه برپاست و عبید اللَّه بن زیاد در کوفه است.

مسلم بن عقیل به زن گفت:اگر مرا درست بشناسی،به خانه‌ات را هم خواهی داد.من،مسلم پسر عقیل بن ابی طالب هستم.

زن گفت:برخیز و داخل شو.خداوند،تو را رحمت کند !

آن گاه وی را وارد خانه کرد و برایش چراغ روشن نمود و غذا آورد؛ولی مسلم،غذا نخورد.

چیزی نگذشت که پسر آن زن آمد.وقتی به خانه رسید،دید مادرش به اتاق دیگر،زیاد رفت و آمد می‌کند و گریان است.گفت:مادرم ! رفتار تو و گریه‌ات و رفت و آمدت به آن اتاق،مرا به شک انداخته است.داستان چیست؟

زن گفت:پسرم ! چیزی را برایت می‌گویم؛ولی آن را افشا مکن.

پسر گفت:آنچه دوست داری،بگو.

زن گفت:فرزندم! مسلم بن عقیل،در آن اتاق است و قصّه‌اش چنین است.جوان،ساکت شد و چیزی نگفت و بسترش را پهن کرد و خوابید. ⁽¹⁾

دَخَلَ مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ المَسجِدَ الأَعظَمَ لِیُصَلِّیَ المَغرِبَ،وتَفَرَّقَ عَنهُ العَشَرَةُ،فَلَمّا رَأی ذلِکَ استوی عَلی فَرَسِهِ ومَضی فی بَعضِ أزِقَّةِ الکوفَةِ،وقَد اثخِنَ بِالجِراحاتِ،حَتّی صارَ إلی دارِ امرَأَةٍ یُقالُ لَها:طَوعَةُ.

...وکانَتِ المَرأَةُ واقِفَةً عَلی بابِ دارِها،فَسَلَّمَ عَلَیها مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ،فَرَدَّت عَلَیهِ السَّلامَ،ثُمَّ قالَت:ما حاجَتُکَ؟قالَ:اِسقینی شُربَةً مِنَ الماءِ،فَقَد بَلَغَ مِنِّی العَطَشُ.

قالَ:فَسَقَتهُ حَتّی رَوِیَ،فَجَلَسَ عَلی بابِها.

فَقالَت:یا عَبدَ اللَّهِ،ما لَکَ جالِسٌ؟أما شَرِبتَ؟فَقالَ:بَلی وَاللَّهِ،ولکِنّی ما لی بِالکوفَةِ مَنزِلٌ،وإنّی غَریبٌ قَد خَذَلنی مَن کُنتُ أثِقُ بِهِ،فَهَل لَکِ فی مَعروفٍ تَصطَنِعیهِ إلَیَّ،فَإِنّی رَجُلٌ مِن أهلِ بَیتِ شَرَفٍ وکَرَمٍ،ومِثلی مَن یُکافِئُ بِالإِحسانِ.

فَقالَت:وکَیفَ ذلِکَ،ومَن أنتَ؟فَقالَ مُسلِمٌ رَحِمَهُ اللَّهُ:خَلّی هذَا الکَلامَ وأدخِلینی مَنزِلَکِ،عَسَی اللَّهُ أن یُکافِئَکِ غَداً بِالجَنَّةِ.

فَقالَت:یا عَبدَ اللَّهِ،خَبِّرنِی اسمَکَ ولا تَکتُمنی شَیئاً مِن أمرِکَ؛فَإِنّی أکرَهُ أن یُدخَلَ مَنزلی مِن قَبلِ مَعرِفَةِ خَبَرِکَ،وهذِهِ الفِتنَةٌ قائِمَةٌ،وهذا عُبَیدُ اللَّهِ بنُ زِیادٍ بِالکوفَةِ.

فَقالَ لَها مُسلِمُ بنُ عَقیلٍ:إنَّکِ لَو عَرَفتِنی حَقَّ المَعرِفَةِ لَأَدخَلتِنی دارَکِ،أَنا مُسلِمُ بنُ عَقیلِ بنِ أبی طالِبٍ،فَقالَتِ المَرأَةُ:قُم فَادخُل رَحِمَکَ اللَّهُ ! فَأَدخَلَتهُ مَنزِلَها،وجاءَتهُ بِالمِصباحِ وبِالطَّعامِ،فَأَبی أن یَأکُلَ.

فَلَم یَکُن بِأَسرَعَ مِن أن جاءَ ابنُها،فَلَمّا أتی وَجَدَ امَّهُ تُکِثرُ دُخولَها وخُروجَها إلی بَیتٍ هُناکَ،وهِیَ باکِیَةٌ،فَقالَ لَها:یا امّاهُ،إنَّ أمرَکِ یُریبُنی لِدُخولِکِ هذَا البَیتَ وخُروجِکِ مِنهُ باکِیَةً،ما قِصَّتُکِ؟

فَقالَت:یا وَلَداه،إنّی مُخبِرَتُکَ بِشَیءٍ لا تُفشِهِ لِأَحَدٍ،فَقالَ لَها:قولی ما أحبَبتِ،فَقالَت لَهُ:یا بُنَیَّ،إنَّ مُسلِمَ بنَ عَقیلٍ فی ذلِکَ البَیتِ،وقَد کانَ مِن قِصَّتِهِ کَذا وکَذا.