حکمت های نهج البلاغه همراه با 25 ترجمه و شرح

درود خدا بر او، فرمود: در فتنه‌ها، چونان شتر دو ساله باش، نه پشتی دارد که سواری دهد، و نه پستانی تا او را بدوشند .

هنگام فتنه چون شتر دو ساله باش نه پشتی تا سوارش شوند و نه پستانی تا شیرش دوشند- چنان زی که در تو طمع نبندند-.

باش در فتنه زمان همچو بچه شتر که در آمده باشد در سه سالگی هیچ پشتی نیست او را تا سوار شوند و نه پستانی که ازو شیر دوشند

باب گزیده سخنان حکمت آمیز و اندرزهای امیر المؤمنین علیه السلام و در این گزیده است پاسخ پرسشهایی که از آن حضرت شده و نیز سخنان کوتاه او در باره مطالبی که منظور نظرش بوده است.

علی (علیه السلام) فرمود: به هنگام بروز فتنه چون اشتر دو ساله باش که نه پشتی استوار دارد که بر آن سوار توان شد و نه پستانی شیرده، که از آن شیر توان دوشید.

آن حضرت فرمود:در فتنه همچون شتر بچه باش،او را نه پشتی است که سوارش شوند، و نه پستانی که شیرش دوشند .

قوله علیه‌السلام کن فی الفتنه اعلم ان ایام الفتنه دخلت بعد رسول الله صلی الله علیه و آله، و هی کذلک ای ان یعود الامر (بمره) الی اهل بیته علیهم‌السلام. و ابن اللبون: ولد الناقه اذا استکمل السنتین و دخل فی الثالثه، و الانثی ابنه لبون، لان امه (ولدت ای) وضعت ولدا غیره علی الاغلب فصار لهالبن. و هو نکره یعرف بالالف و اللام. و الضرع: انما یقال لکل ذات خف او ظلف بمنزله الثدی للنساء. وصی علیه‌السلام کل واحد من شیعته ان لا یجعل نفسه من اعوان الظلمه، بل یکون فی ایام دولتهم ضعیفا مستضعا غیر جامع للمال الکثیر حتی تکون مکفیا من قبلهم کل شر، فلا یتقوون بقوتک و لا یطمعون فی مالک، فقال: اجعل نفسک فی هذه الایام بمنزله الحوار. الذی اتی علیه سنتان، فلا له ظهر فیطمع فی رکوبه و لا له ضرع فیرغب فی طلب لبنه. و قوله لاظهر مبتدا و خبره محذوف، ای لا له ظهر، و کذا تقدیر و لا ضرع. و قوله فیرکب منصوب لانه جواب الامر، التقدیر ان کنت کذلک ترکب، فلما دخل الفاء التی للجزاء نصب الفعل بان المضمره مع الفاء و قیل: الفاء جواب النفی، و انما نصب لذلک.

ابن اللبون ولد الناقه اذا استکمل السنه الثانیه، و دخل فی الثالثه، لان امه وضعت غیره، فلها ابن و هو نکره و یعرف بالالف و اللام قال الشاعر: ابن اللبون اذا ما لز فی قرن لم یستطع صوله البزل القناعیس یعنی کن فی الفتنه، بحیث لا مطمع فیک لاحد من طریق القوه (و من طریق) المال، یعنی لا تهیج الفتنه بنفسک و ما لک. عبر عن القوه بالظهر و عن المال باللبن، و قیل یعنی لا تکن فی الفتنه منقادا لصاحبها، بحیث یرکبک ای یحملک وزره، و یستمد منک کما یستمد الحالب من اللبن. و المراد بالقولین لا تکن سلس القیاد فی الفتنه و الشر، و قیل انه فی الحقیقه نهی عن جمع المال و اظهار القوه من النفس فی زمن الفتنه کیلا یطمع اصحاب الفتن فی ماله و قوته و لا یتقووا به، و بالجمله فالمراد لا یکونن لک تاثیر فی الفتنه و لا علقه بها و لا ظهر مبتدا محذوف الخبر ای لا ظهر له. قوله فیرکب جواب النفی و انتصابه بان مضمره.

(در هنگام فتنه و آشوب هم چون کره‌شتر نر دوساله که مادرش کره‌ی دیگری را شیر می‌دهد باش، که نه پشتی دارد تا بر او سوار شوند، و نه پستانی تا از او شیر بدوشند). ابن‌اللبون، کره شتری است که دو سالش تمام و وارد سال سوم شده است، مادر چنین کره شتری غالبا کره دیگری می‌زاید که شیرخواره است. امام (علیه السلام) یاران خود را امر کرده است تا در هنگام فتنه و آشوب همچون، ابن‌اللبون باشند و با عبارت: لا ظهر … به وجه شبه اشاره کرده، و مقصود آن است که در زمان فتنه، گمنام، ناتوان و کم‌ثروت باشند تا برای کمک به ستمگران به جان و به مال شایستگی نداشته باشند و از آنان در فته و آشوب استفاده نکند، همانطوری که بچه شتر دوساله نه با گرده‌اش فایده می‌رساند و نه با شیرش. کلمه‌ی: ظهر مبتدا است و خبر آن محذوف و تقدیر، له می‌باشد، و جمله‌ی یرکب، عطف بر جمله قبل است، و بعضی (یرکب) به نصب روایت کرده‌اند، و همچنین جمله‌ی فیحلب، که منصوب به ان مقدر در جواب نفی می‌باشند.

ابن اللبون ولد الناقة الذکر إذا استکمل السنة الثانیة و دخل فی الثالثة و یقال للأنثی ابنة اللبون و ذلک لأن أمهما فی الأغلب ترضع غیرهما فتکون ذات لبن و اللبون من الإبل و الشاة ذات اللبن غزیرة کانت أو بکیئة (البکیئة:قلیلة اللبن.) فإذا أرادوا الغزیرة قالوا لبنة و یقال ابن لبون و ابن اللبون منکرا أو معرفا قال الشاعر و ابن اللبون إذا ما لز فی قرن لم یستطع صولة البزل القناعیس ( لجریر،دیوانه 323.القرن:الحبل.و القناعیس:الشداد. ) .

و ابن اللبون لا یکون قد کمل و قوی ظهره علی أن یرکب و لیس بأنثی ذات ضرع فیحلب و هو مطرح لا ینتفع به.

و أیام الفتنة هی أیام الخصومة و الحرب بین رئیسین ضالین یدعوان کلاهما إلی ضلالة کفتنة عبد الملک و ابن الزبیر و فتنة مروان و الضحاک و فتنة الحجاج و ابن الأشعث و نحو ذلک فأما إذا کان أحدهما صاحب حق فلیست أیام فتنة کالجمل و صفین و نحوهما بل یجب الجهاد مع صاحب الحق و سل السیف و النهی عن المنکر و بذل النفس فی إعزاز الدین و إظهار الحق.

قال علیه السلام أخمل نفسک أیام الفتنة و کن ضعیفا مغمورا بین الناس لا تصلح لهم بنفسک و لا بمالک و لا تنصر هؤلاء و هؤلاء.

و قوله فیرکب فیحلب منصوبان لأنهما جواب النفی و فی الکلام محذوف تقدیره له و هو یستحق الرفع لأنه خبر المبتدإ مثل قولک لا إله إلا الله تقدیره لنا أو فی الوجود

(کن فی الفتنه کابن اللبون) باش در زمان فتنه همچو شتر بچه‌ای که درآمده باشد در سه سالگی (لا ظهر فیرکب) نه پشتی است است او را که به سواری آن کوشند (و لا ضرع فیحلب) و نه پستانی که از آن شیر دوشند وجه شبه عدم انتفاع ظالمان است. یعنی به حیثیتی باش در آن زمان که کسی طمع نکند در تو، نه از طریق قوت و نه از رهگذر مال همچو ابن لبون که از رکب و ضرع آن منتفع نمی‌توان شد، این نهی است از جمع مال و از اظهار قوت نفس در زمان فتنه، تا اصحاب فتن طمع نکنند در مال و قوت تو.

باش در فتنه و آشوب زمانه همچو (شتر بچه نر) نه پشتی است او را که برنشینند و نه پستانی که بدوشند وصیت میفرماید که در زمان فتنه و هرج و مرج درزی فقراء و مجردین و گم‌نامان و مساکین درآید تا از شر اشرار و دست‌انداز فجار ایمن ماند، و کس را طمع در مال و احوال و حرمات او نباشد

و قال علیه‌السلام: «کن فی الفتنه کابن اللبون، لاظهر فیرکب و لا ضرع فیحلب.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که باش در زمان فتنه یعنی در زمان خلفای جور، مانند بچه‌ی شتر دو ساله‌ی یائسه که نیست از برای او پشتی و قوتی تا اینکه سوار کرده شود و نه پستانی تا اینکه دوشیده شود. یعنی به حسب نفس و مال تقویت و اعانت ارباب جور و ستم مکن.

اللغه: منقوله من صحاح الجوهری: (الفتنه) الامتحان و الاختبار- الی ان قال- و قال الخلیل: الفتن الاحراق. (ابن اللبون) وصف سنی للبعیر- و فی الصحاح: و ابن اللبون ولد الناقه اذا استکمل السنته الثانیه و دخل فی الثالثه، و الانثی بنت لبون لان امه وضعت غیره فصار لها لبن و هو نکره و یعرف بالالف و اللام (الظهر) خلاف البطن و (الضرع) لکل ذات ظلف او خف. الاعراب: فی الفتنه ظرف مستقر حال عن الضمیر المستتر فی کلمه کن، و کابن اللبون ظرف مستقر ایضا، خبر لامر کن، و کلمه (لا) مشبهه بلیس، و ظهر اسمها و خبرها محذوف و هو (له) و قیل: موجودا، و الفاء للتفریع، و یرکب علی صیغه المبنی للمفعول مرفوع علی الاصل، و قال ابن ابی‌الحدید: منصوب فی جواب النفی و هو ضعیف و کذا الکلام فی: و لا ضرع فیحلب، بعینه و الجمله حالیه لابن اللبون، فیتعین ان یکون الخبر المخذوف (له) لیربطها به. المعنی: فسر الشراح کلمه الفتنه علی مفهومهاالعرفی، و هو الاضطراب الواقع بین جماعه او امه لغرض، و الاکثران یکون سیاسه او وسیله لکسب الامره و القوه و حیازه مقام الامامه، و فسروا الدستور بتکلف الانزواء و العزله و الخمول و عدم التدخل فی الامور، و خصصها ابن ابی الحدید بالخصومه بین رئیسین ضالین یدعوان کلاهما الی ضلاله کفتنه عبدالملک و ابن‌الزبیر، و فتنه مروان و الضحاک، و فتنه الحجاج و ابن‌الاشعث و نحو ذلک، قال: و اما اذا کان احدهما صاحب حق فلیست ایام فتنه، کالجمل و صفین و نحوهما، بل یجب الجهاد مع صاحب الحق. اقول: المقصود من الفتنه اعم و المراد من الدستور امر اتم، و لیس غرضه (علیه السلام) الامر بالانزواء و العزله و الاستراحه الی الخمول و التقافل و الغفله بل المقصود الحذر عن التعاون مع دعاه الفتنه و شد ازرهم فی مقاصدهم الفاسده و محق الحق، سواء کان الفتنه لغرض سیاسی کما مثل، او لغیره کما فی فتنه خلق القرآن فی ایام المامون، و سواء کانت لتخاصم بین ضالین کما ذکر، او تخاصم الحق و الباطل کفتنه السقیفه و الجمل و الصفین. فالمقصود الحذر من اعانه المفتنین، و تایید اغراض المبطلین و امر (علیه السلام) بالتمسک بالحق فی کل حین علی المسلمین، و لا عزله فی الاسلام و لا خمول للمسلم، بل یجب علیه القیام، کما قال عز من قائل (46: السباء) قل انما اعظکم بواحده ان تقوموا لله مثنی و فرادی، و لا مندوحه عن الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، بل یجب الکفاح عن الحق بما تیسر فی کل زمان و مکان.

الترجمه: در هنگام فتنه و آشوب چون شتر دو ساله بااش که نه بار کشد، و نه شیر دهد.

در فتنه چنان باش که بارت ننهند*** وز دست و زبانت استعانت نبرند

زین آتش تند در حذر باش و بهوش***تا مدعیان رند جانت نخرند

اللبون من الابل و الشاء هی ذات اللبن قل او کثر. و ابن اللبون فصیل الناقه قبل ان یقوی ظهره للرکوب، او یصلح ضرعها للحلیب، و ظهر بالرفع اسم (لا) العامله عمل لیس علی مذهب الحجازیین، و خبرها محذوف، و التقدیر لا ظهر صالحا للرکوب، و لا ضرع صالحا للحلیب، و الفعل المضارع هنا منصوب بان مضمره بعد الفاء لوقوعها بعد بالنفی المحض مثل ما اعرف دارک فازورک ای کی ازورک. و المراد بالفتنه هنا الباطل، و المعنی اذا رایت باطلا فلا تدخل فیه، و احذر من اهله ان یخدعوک و یستغلوک فی اغراضهم و ماربهم.. و سکت الامام فی حکمته هذه عن الحق و اهله، و لیس معنی سکوته عنه و عنهم انه ینهی عن الدخول فی شان المحقین و مناصرتهم، و انه یساوی بینهم و بین المبطلین.. کلا، و الف کلا، لان مثل هذا الکلام یقتصر فیه علی دلاله المنطوق دون المفهوم.. هذا، الی ان کلمات الامام و وصایاه بنصره الحق و اهله تجاوزت حد الاحصاء، من ذلک قوله لولدیه الحسن و الحسین: (کونا للظالم خصما، و للمظلوم عونا). کما جاء فی الرساله 46، و ذمه للذین لم یحاربوا معه الناکثین بانهم لم ینصروا الحق، و لم یخذلوا الباطل. و خفی المعنی المراد من هذه الحکمه علی کثیر من الشارحین، و خبطوا فیه، و فهموا منه ان الامام امرنا بان نسکت ایام الفتنه، و نعتزل اذا راینا باطلا یتبعه قوم و یعارضه آخرون، حتی ان بعض الشارحین قال: (اراد الامام ان یکون الانسان ایام الفتنه ضعیفا غیر مستکثر من المال)!. و لا اعرف السبب الموجب لحشر المال هنا! و حاشا لله و للامام الذی اوقف نفسه للحق، و ضحی بها فی سبیله ان یامر بالفرار من جهاد الباطل و الفساد. و بعد، فکلنا نحن- ابناه الهیئه العلمیه الدینیه- نحفظ هذه الحکمه عن ظهر قلب تماما کما نحفظ سوره الاخلاص، و نرویها و نوصی بها، و لکن ما لها فی اعمالنا او اعمال معظمنا من نصیب.. فهذا یوید زعیما طاغیه و یقول: ارید ان اعیش، و ذاک یوق عریضه مسمومه ملغومه ارضاه لشهوه رئیس او متزعم، و آخر یزیف و یحرف بوحی الشرکات و مکاتب الاستخبارات، و رابع امعه یستجیب لکل ناعق و شاهق.. و هنا یکمن السر فی اننا نسیر من ضعف الی ضعف، و یکثر فینا اهل الجهل و الدجل.

فی الفتنه کابن اللبون: ابن اللبون بفتح اللام و ضم الباء ابن الناقه اذا استکمل سنتین لا له ظهر قوی فیرکبونه و لا له ضرع فیحلبونه یرید تجنب الظالمین فی الفتنه لا ینتفعوا بک

امام علیه‌السلام (درباره رفتار با فتنه‌جویان) فرموده است: در زمان فتنه و تباهکاری مانند ابن اللبون (بچه شتر نر که دو سالش تمام شده و مادرش بچه‌ای را که پس از آن زائیده شیر می‌دهد) باش که نه پشت (توانائی) دارد تا بر آن سوار شوند، و نه پستانی که از آن شیر دوشند (هنگام فتنه و تباهکاری طوری رفتار کن که فتنه‌جویان در جان و مال تو طمع نکنند ولی این وقتی است که جنگ و زد و خورد بین دو رئیس و پیشوای گمراه و گمراه کننده باشد مانند فتنه عبدالملک و ابن زبیر و فتنه حجاج ابن اشعث، و اما هنگامی که یکی از آنها بر حق و دیگری بر باطل بود فتنه نیست مانند جنگ جمل و صفین که واجب است همراهی صاحب حق و بذل جان و مال در راه او).

ابن ابی‌الحدید در توضیح مطلب بالا می‌نویسد: (آشوب، جنگی است که میان دو ریاستمدار واقع شود، هر دو گمراه‌اند ومردم را بسوی گمراهی می‌کشانند مانند آشوب عبدالملک و ابن‌زبیر آشوب مروان و ضحاک، آشوب ابن اشعث و حجاج اما آنگاه که یکی از دو ریاستمدار ذیحق باشد و اختلافشان بالا گیرد، مانند جنگ جمل و صفین (که یک طرف امام علی (علیه السلام) بود و طرف دیگر معاویه) آشوب نیست، بلکه واجب است در کنار طرفدار حق ایستاد و برای پیروزی حق و سربلندی دین جانفشانی کرد.) به مطلب ابن ابی‌الحدید باید این موضوع را اضافه کرد که تا آنجا که انسان می‌تواند لازم است اختلاف دو رئیس را حل کند ولی آنگاه که نتوانست اختلاف را بر طرف گرداند باید از حق طرفداری نماید.

قال علیه‌السلام: (کن من الفتنه ابن‌اللبون) هو ابن‌الناقه اذ استکمل سنتین، و لبون کفعول وصف لامه (لا ظهر) له قوی یتحمل (فیرکب) فیکون قابلا لرکوب الناس (و لا) له (ضرع) و لبن (فیحلب) ای یحلبونه الناس، و المراد تجنب الفتنه، حتی لا ینتفع اهل الفتنه به، لا بنفسه، و لا بماله و ما یتعلق به.

اللغه: الفتنه: اختلاف الناس فی الاراء و ما یقع بینهم من القتال بحیث لا یعرف وجه الحق. ابن‌اللبون: ولد الناقه اذا استکمل اسنه الثانیه و دخل فی الثالثه. الظهر: خلاف البطن، الرکاب التی تحمل الاثقال. الضرع: کالثدی للانسان و هو لکل ذات ظلف او خف. الشرح: الفتنه هی النزاع و القتال بین فئیتن ضل الحق بینهما و لم یعرف این مستقره فالانسان فی مثل ذلک یجتنب کلا الطائفتین المتنازعتین و لا یخوض مع واحده منهما لان طریق الحق لم یعرف مع ایهما فربما ساعد بنفسه او بموقفه او بماله من لا یستحق المساعده فیقع فی معصیه تاتی علی حسناته و من هنا نبه الامام و حذر و جعل المسلم کابن اللبون و هو ولد الناقه الذی لا یستفاد من ظهره فلا یرکب و لا یصلح للحمل کما انه لیس بذات لبن کی یستفاد من حلیبه. اما اذا کان الحق واضح المعالم فلابد من الوقوف الی جانبه و القتال معه ضد الباطل فان ذلک من مقتضی الایمان و ضروریات الاسلام.

امام علیه السلام در این حکمت پرمعنا می‌فرماید:«در فتنه‌ها همچون شتر کم سن و سال باش؛نه پشت او قوی شده که سوارش شوند نه پستانی دارد که بدوشند»؛ (قَالَ علیه السلام:کُنْ فِی الْفِتْنَةِ کَابْنِ اللَّبُونِ،لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ،وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ) .

برای روشن شدن محتوای این کلام بسیار پرمعنا لازم است قبلاً دو واژه «فتنه»و«ابن لبون»تفسیر شود:

فتنه،از ماده«فتن»(بر وزن متن) در اصل به معنای قرار دادن طلا در کوره است تا خالص از ناخالص جدا شود سپس به معنای هرگونه آزمایش و امتحان و بلا و عذاب و حتی شرک و بت‌پرستی و آشوب‌های اجتماعی آمده است و در اینجا منظور همان آشوب‌های اجتماعی است.

لبون،به شتری گفته می‌شود که به جهت زائیدن مکرر پیوسته در پستانش شیر است (لبون به معنای شیر دار است از ماده لبن) و ابن لبون به بچه چنین شتری گفته می‌شود که دو سال آن تمام شده و وارد سال سوم شده است؛نه قوت و قدرت چندانی دارد که بتوان بر پشت او سوار شد و نه پستان پر شیری (زیرا هم کم سن و سال است و هم نر) و به این ترتیب هیچ گونه استفاده‌ای از آن در آن سن و سال نمی‌توان کرد.

از اینجا روشن می‌شود که هدف امام این است که انسان به هنگام شورش‌های اهل باطل و فتنه‌های ناشی از خصومت آنها با یکدیگر نباید آلت دست این و آن شود؛باید خود را دور نگه دارد و به هیچ یک از دو طرف که هر دو اهل باطل‌اند کمک نکند.

در این گونه موارد معمولاً هر کدام از طرفین به سراغ افراد بانفوذ و باشخصیت می‌آیند تا از نفوذ و قدرت آنها برای کوبیدن حریف استفاده کنند.

در این هنگام باید این افراد بلکه تمام افراد،خواه ضعیف باشند یا قوی نهایت مراقبت را به خرج دهند که در دام فتنه‌گران و غوغاسالاران نیفتند مبادا دین و یا دنیای آنها آسیب ببیند و همان گونه که در بالا آمد در بعضی از روایات جمله

«و لا وَبَر فَیُسْلَب» نیز به آن افزوده شده است یعنی شتر دو ساله پشمی هم ندارد که آن را بچینند و از آن استفاده کنند.

نمونه این فتنه‌ها در صدر اسلام و قرون نخستین فراوان بود که امامان اهل‌بیت و یارانشان همواره از آن کناره‌گیری می‌کردند حتی داستان قیام ابو مسلم بر ضد بنی‌امیه گرچه در ظاهر برای کوبیدن باطلی بود ولی در باطن برای تبدیل باطلی به باطل دیگر و حکومت بنی عباس به جای بنی‌امیه بود.به همین دلیل هنگامی که ابو مسلم به وسیله نامه‌ای پیشنهاد حکومت و خلافت را به امام صادق علیه السلام کرد امام آن را نپذیرفت زیرا می‌دانست در پشت پرده این قیام چه اشخاصی کمین کرده‌اند و به تعبیر دیگر امام می‌دانست این یک فتنه است که دو گروه باطل به جان هم افتاده‌اند و نباید به هیچ کدام امتیازی داد.

روایاتی که از ائمه هدی علیهم السلام درباره فضیلت عزلت و گوشه‌گیری به ما رسیده است غالباً ناظر به این‌گونه شرایط است.

از جمله امام امیرالمؤمنین علیه السلام طبق آنچه در غررالحکم آمده می‌فرماید:

«الْعُزْلَةُ أَفْضَلُ شِیَمِ الْأَکْیَاسِ؛ گوشه‌گیری برترین خصلت افراد باهوش و زیرک است». ( .غررالحکم،ص 318،ح 7350.)و در حدیث دیگری از آن حضرت می‌خوانیم:

«سَلَامَةُ الدِّینِ فِی إعْتِزَالِ‌النَاسِ؛ سلامت دین انسان درکناره‌گیری از مردم است». ( .همان،ص 319،ح 7365.)

در حدیث گویا و روشنی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم هنگامی از آن حضرت سؤال کردند:چرا گوشه‌گیری را انتخاب کرده‌اید؟ فرمود:

«فَسَدَ الزَّمَانُ وَتَغَیَّرَ الْإِخْوَانُ فَرَأَیْتُ الاِنْفِرَادَ أَسْکَنَ لِلْفُؤَاد؛ زمانه فاسد شده و برادران تغییر روش داده‌اند به همین دلیل،آرامش دل را در تنهایی یافتم». ( .میزان الحکمه،ج 8،ماده عزلت،ح 12911.)

قرآن مجید نیز اشاراتی به این معنا دارد از جمله درباره حضرت ابراهیم می‌خوانیم که او گروه بت‌پرستان را مخاطب قرار داد و گفت: «وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی»؛ از شما و آنچه غیر از خدا می‌خوانید و می‌پرستید کناره‌گیری می‌کنم و (تنها) پروردگارم را می‌خوانم». ( .مریم،آیه 48.)

در داستان اصحاب کهف نیز در آیه 16 سوره«کهف»اشاره به گوشه‌گیری آنها از گروه فاسد و مفسد شده است.

از آنچه گفته شد به خوبی روشن می‌شود که هرگز منظور امام علیه السلام این نبوده است که اگر گروهی باطل بر ضد مؤمنان و طرفداران حق برخیزند نباید به حمایت مؤمنان حق‌جو برخاست؛این سخن بر خلاف صریح قرآن است که می‌فرماید: ««فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَی الْأُخْری فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ»؛ اگر گروهی از مسلمانان بر گروه دیگری ظلم و ستم روا داشتند (و اصلاح در میان آن دو از طریق مسالمت‌آمیز امکان‌پذیر نشد) با جمعیت ستمگر پیکار کنید تا به سوی حق باز گردند». ( .حجرات،آیه 9.)

ممکن است تفاوت بین جمله «لا ظَهْرٌ فَیُرْکَبُ» و جمله «وَ لا ضَرْعٌ فَیُحْلَبُ» در این باشد که نه کمک‌های مستقیم به فتنه‌جویان کن (مانند سواری دادن مرکب) که خودش وارد معرکه شود و نه کمک‌های غیر مستقیم مانند کمک‌های مادی به این گروه‌ها کردن رواست شبیه شیر دادن برای تغذیه افراد.

همان‌گونه که در سند این حکمت اشاره شد این کلام امیرمؤمنان علی علیه السلام بخشی از وصیت طولانی است که امام امیر مؤمنان علی علیه السلام به فرزند گرامی‌اش امام حسن مجتبی علیه السلام فرموده است که قسمتی از آغاز آن را برای مزید فایده در اینجا می‌آوریم.فرمود:

«کَیْفَ وَ أَنِّی بِکَ یَا بُنَیَّ إِذَا صِرْتَ فِی قَوْمٍ صَبِیُّهُمْ غَاوٍ وَ شَابُّهُمْ فَاتِکٌ وَ شَیْخُهُمْ لَا یَأْمُرُ بِمَعْرُوفٍ وَ لَا یَنْهَی عَنْ مُنْکَرٍ وَ عَالِمُهُمْ خَبٌّ مَوَّاهٌ مُسْتَحْوِذٌ عَلَیْهِ هَوَاهُ مُتَمَسِّکٌ بِعَاجِلِ دُنْیَاهُ أَشَدُّهُمْ عَلَیْکَ إِقْبَالًا یَرْصُدُکَ بِالْغَوَائِلِ وَ یَطْلُبُ الْحِیلَةَ بِالتَّمَنِّی وَ یَطْلُبُ الدُّنْیَا بِالْاِجْتِهَادِ خَوْفُهُمْ آجِلٌ وَ رَجَاؤُهُمْ عَاجِلٌ لَا یَهَابُونَ إِلَّا مَنْ یَخَافُونَ لِسَانَهُ وَ لَا یُکْرِمُونَ إِلَّا مَنْ یَرْجُونَ نَوَالَهُ دِینُهُمُ الرِّبَا کُلُّ حَقٍّ عِنْدَهُمْ مَهْجُورٌ یُحِبُّونَ مَنْ غَشَّهُمْ وَ یَمَلُّونَ مَنْ دَاهَنَهُمْ قُلُوبُهُمْ خَاوِیَةٌ لَا یَسْمَعُونَ دُعَاءً وَ لَا یُجِیبُونَ سَائِلاً قَدِ اسْتَوْلَتْ عَلَیْهِمْ سَکْرَةُ الْغَفْلَةِ إِنْ تَرَکْتَهُمْ لَمْ یَتْرُکُوکَ وَ إِنْ تَابَعْتَهُمْ اغْتَالُوکَ إِخْوَانُ الظَّاهِرِ وَ أَعْدَاءُ السَّرَائِرِ یَتَصَاحَبُونَ عَلَی غَیْرِ تَقْوَی فَإِذَا افْتَرَقُوا ذَمَّ بَعْضُهُمْ بَعْضاً تَمُوتُ فِیهِمُ السُّنَنُ وَ تَحْیَا فِیهِمُ الْبِدَعُ فَأَحْمَقُ النَّاسِ مَنْ أَسِفَ عَلَی فَقْدِهِمْ أَوْ سُرَّ بِکَثْرَتِهِمْ فَکُنْ عِنْدَ ذَلِکَ یَا بُنَیَّ کَابْنِ اللَّبُونِ لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ وَ لَا وَبَرٌ فَیُسْلَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَب؛ فرزندم چگونه خواهی بود هنگامی که در میان قومی گرفتار شوی که کودک آنها گمراه و جوانشان هواپرست و پیرانشان امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند،عالم آنها حیله‌گر فریبکاری است که هوای نفس بر او چیره شده و به دنیای زودگذر چسبیده و از همه بیشتر (ظاهرا) به تو روی می‌آورد و در انتظار حوادث دردناکی برای توست و با آرزوها چاره‌جویی می‌کند و دنیا را با تمام قدرت می‌طلبد.

(مردم آن زمان) ترسشان از نظر دور و امیدشان نزدیک است (به عذاب‌های آخرت بی‌اعتنا و به مواهب دنیا شدیداً علاقه‌مند هستند) تنها از کسی حساب می‌برند که از زبانش می‌ترسند و اکرام نمی‌کنند مگر کسی را که امید بخششی از او دارند.دینشان ربا و هر حقی نزد آنها به فراموشی سپرده شده،افراد فریبکار را دوست دارند و سراغ کسانی می‌روند که از همه بیشتر چاپلوسی کنند.

دل‌های آنها خالی (از یاد خدا) است،سخن حقی را نمی‌شنوند و به درخواست سائلی پاسخ نمی‌گویند،مستی غفلت بر آنها غالب شده،اگر آنها را رها کنی دست از تو بر نمی‌دارند و اگر از آنها پیروی کنی فریبت می‌دهند،در ظاهر برادرند و در باطن دشمن،رفاقت آنها با یکدیگر بر اساس بی‌تقوایی است و هنگامی که از هم جدا شوند یکدیگر را نکوهش می‌کنند،سنت‌های الهی در میان آنها می‌میرد و بدعت‌ها زنده می‌شود نادان‌ترین مردان کسی است که از فقدان آنها متاثر شود یا از کثرت آنها خوشحال.فرزندم در چنین شرایطی که (آتش فتنه‌ها شعله‌ور است) همچون شتر کم سن و سال باش نه پشتی دارد که سوار شوند و نه پشمی که بچینند و نه پستانی که بدوشند.... (.بحار الانوار،ج 74،ص 234،ح 3.)

Imam Ali ibn Abū Tālib said the following: “During sedition (civil disturbance), be like an adolescent camel that has neither a back strong enough to ride nor udders to milk.”

“Labūn” [which exists in the original Arabic text] means a “milch camel” and “ibnul-labūn” means its two-year old young. In this age, the young is neither suitable for riding nor does it have udders which can be milked. It is called “ibnullabūn” because during this two years period, its mother bears other young ones, and it begins yielding milk again.

The idea is that during a civil disturbance or trouble, a man should behave in such a manner that he may be regarded of no consequence and is thus ignored. No need should be felt for his participation in either contending party. This is so because during mischief making, only dissociation can save one from being targeted. Of course, when the clash is between right and wrong, it is not permissible to keep aloof, nor can it be called civil disturbance. But on such occasions, it is obligatory to rise up to support what is right and suppress what is wrong. For example, during the battles of Jamal and Siffin, it was obligatory to support what is right and to fight against wrongdoing.

و درود خدا بر او، فرمود: آن که جان را با طمع ورزی بپوشاند خود را پست کرده ، و آن که راز سختی‌های خود را آشکار سازد خود را خوار کرده ، و آن که زبان را بر خود حاکم کند خود را بی‌ارزش کرده است .

آن که طمع را شعار خود گرداند خود را خرد نمایاند ، و آن که راز سختی خویش بر هر کس گشود، خویشتن را خوار نمود. و آن که زبانش را بر خود فرمانروا ساخت خود را از بها بینداخت.

حقیر داشت نفس خود را کسی که شعار خود ساخت طمع را و راضی شد به خواری کسی که پرده برداشت از بدی حال خود یعنی پریشانی خود را بمردمان ظاهر ساخت و خوار شد برو نفس او کسی که امیر ساخت بر خود زبان خود را چه زبان زبان مرد است.

و فرمود (علیه السلام): آنکه طمع را شعار خود سازد، خود را خوار ساخته و هر که پریشانحالی خویش با دیگران در میان نهد، تن به ذلت داده است و کسی که زبانش بر او فرمان راند، بی ارج شود.

و آن حضرت فرمود:آن که طمع را شعار خود نمود نفسش را خوار ساخت ، و کسی که سختی خود را فاش کرد راضی به پستی شد ،و آدمی که زبانش را بر خود امارت داد بی‌مقدار گشت .

ثم قال: من بالغ فی کونه طامعا تهاون بنفسه. و استشعر الطمع: ای جعله شاملا لقلبه و صدره بمکان الشعار من الثیاب بالجسد، یقال: استشعر فلان خوفا ای اضمره، و یقال: ازریت به اذا قصرت به. و الازراء: التهاون بالشی‌ء. و الضر: سوء الحال و الهزال و الضر ضد النفع.

ای من جعل الطمع شاملا له بمنزله الشعار، فقد حقر نفسه و قد قیل العبد حر ما قنع، و الحر عبد ما طمع. و رضی بالذل من کشف عن ضره. الضر سوء الحال، و الفقر، و الفقیر حقیر فی اعین ابناء الدنیا. قوله و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه. ذلک، لان الطبع یمیل الی التکلم بما یتاذی به الناس فمن انقاد للسانه قد تعرض لهوانه لانه یطرق علی نفسه بسفاهه سفاهه غیره، ثم ان کثره الکلام یذهب بمهابه المرء، و فی الخبر من کثر کلامه کثر سقطه، و فی الصمت حکم و قلیل فاعله و قد قال الشاعر: الصمت زین و السکوت سلامه فاذا نطقت فلا تکن مکثارا ما ان ندمت علی سکوت مره و لقد ندمت علی الکلام مرارا ثم الصمت و ان کان محمودا فانه یحسن (موضعه، و السکوت) حیث یجب الکلام، کالکلام حیث یجب السکوت فحری بالعاقل ان یکون لسانه منقادا له، و لا یکون هو منقادا للسان فیعد لکل مقام مقالا و لکل داء دواء.

بیست و یک سخن از سخنان مربوط به ادب و ترغیب بر مکارم اخلاق به شرح زیر: (خود را خوار کرد آن که طمع را پیشه ساخت. تن به ذلت داد، هر که گرفتاری خود را ابراز کرد. در نزد خود بی‌ارزش است آن که زبانش را فرمانروای خود ساخته است. اول- خود را خوار کرد، آن که طمع را پیشه ساخت. این سخن جهت برحذر ساختن از طمع است که مخالف فضیلت قناعت می‌باشد، با یادآوری پیامدهای طمع، از قبیل خوار ساختن و پست کردن خود. توضیح آن که چشم طمع داشتن به مال دیگران، باعث نیازمندی بدیشان و کرنش در برابر آنهاست، و این خود انگیزه‌ی پستی در نظر آنان، و افتادن از چشم آنهاست. صفت استشعار را استعاره برای پیوستگی و مباشرت طمع، نسبت به قلب آدمی همانند لباس زیر که مباشر و پیوسته به جسم است. دوم- تن به ذلت داد، آن که گرفتاری خود را ابراز کرد. و این سخن نیز، به منظور برحذر داشتن انسان از شکایت بردن از تهی‌دستی و گرفتاری‌اش به نزد مردم است، به وسیله‌ی یادآوری تن در دادن به ذلت و خواری که در پی دارد. سوم- در نزد خود بی‌ارزش است، آن که زبانش را فرمانروای خود ساخته است. این سخن دورکننده‌ی انسان از پرحرفی بدون فکر و مراجعه به عقل است، چون این عمل دلیل بر پستی و بی‌ارزشی انسان در نزد خویشتن است، اما در دنیا پرحرفی گاهی باعث نابودی می‌شود، و به همین اشاره دارد سخن شاعر که می‌گوید: احفظ لسانک ایها الانسان لا یلدغنک انه ثعبان کم فی المقایر من قتیل لسانه کانت تهاب لقاءه الاقران و اما در آخرت، به دلیل حدیث نبوی: (آیا چیزی جز محصول زبان مردم، باعث به رو درافتادن آنان در آتش دوزخ است). و هیچ ذلتی برای انسان بالاتر از هلاکت وی نیست. واژه‌ی تامیر (فرمانروا ساختن)، را استعاره آورده است برای مسلط کردن زبان آدمی، بر آنچه باعث آزار روح است، بدون توجه به آنها، چنان که گویی مجبور به گفتن آنها شده است.

وَ قَالَ علیه السلام أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ .

هذه ثلاثة فصول الفصل الأول فی الطمع قوله علیه السلام أزری بنفسه أی قصر بها من استشعر الطمع أی جعله شعاره أی لازمه.

و فی الحدیث المرفوع أن الصفا الزلزال الذی لا تثبت علیه أقدام العلماء الطمع.

و فی الحدیث أنه قال للأنصار إنکم لتکثرون عند الفزع و تقلون عند الطمع. أی عند طمع الرزق.

و کان یقال أکثر مصارع الألباب تحت ظلال الطمع.

و قال بعضهم العبید ثلاثة عبد رق و عبد شهوة و عبد طمع.

و سئل رسول الله صلی الله علیه و آله عن الغنی فقال الیأس عما فی أیدی الناس و من مشی منکم إلی طمع الدنیا فلیمش رویدا .

و قال أبو الأسود البس عدوک فی رفق و فی دعة

قال عمر ما الخمر صرفا بأذهب لعقول الرجال من الطمع

و فی الحدیث المرفوع الطمع الفقر الحاضر.

قال الشاعر رأیت مخیلة فطمعت فیها و فی الطمع المذلة للرقاب .

الفصل الثانی فی الشکوی قال علیه السلام من کشف للناس ضره أی شکا إلیهم بؤسه و فقره فقد رضی بالذل .

کان یقال لا تشکون إلی أحد فإنه إن کان عدوا سره و إن کان صدیقا ساءه و لیست مسرة العدو و لا مساءة الصدیق بمحمودة.

سمع الأحنف رجلا یقول لم أنم اللیلة من وجع ضرسی فجعل یکثر فقال یا هذا لم تکثر فو الله لقد ذهبت عینی منذ ثلاثین سنة فما شکوت ذلک إلی أحد و لا أعلمت بها أحدا .

الفصل الثالث فی حفظ اللسان قد تقدم لنا قول شاف فی ذلک و کان یقال حفظ اللسان راحة الإنسان و کان یقال رب کلمة سفکت دما و أورثت ندما.

و فی الأمثال العامیة قال اللسان للرأس کیف أنت قال بخیر لو ترکتنی.

و فی وصیة المهلب لولده یا بنی تباذلوا تحابوا فإن بنی الأعیان یختلفون فکیف ببنی العلات إن البر ینسأ فی الأجل و یزید فی العدد و إن القطیعة تورث القلة و تعقب النار بعد الذلة اتقوا زلة اللسان فإن الرجل تزل رجله فینتعش و یزل لسانه فیهلک و علیکم فی الحرب بالمکیدة فإنها أبلغ من النجدة و إن القتال إذا وقع وقع القضاء فإن ظفر الرجل ذو الکید و الحزم سعد و إن ظفر به لم یقولوا فرط.

و قال الشاعر فی هذا المعنی یموت الفتی من عثرة بلسانه و لیس یموت المرء من عثرة الرجل

و فرموده است آن عالی‌حضرت بیست و یک کلمه را در بیان آداب مردم بر مکارم اخلاق. کلمه اولی این است که: (ازری بنفسه من استشعر الطمع) حقیر داشت و پست گردانید نفس خود را کسی که شعار خود ساخت طمع را یعنی آن را ملاصق و ملازم نفس خود گردانید همچو شعار که جامعه‌ای است که ملاصق و مماس بدن است. و جای دیگر می‌فرماید که: الطامع فی وثاق الذل و نعم ما قیل العبد حر ما منع و الحر عبد ما طمع شعر: مرد طامع دارد اندر خانه خواری مقام از طمع خیزد مذلت و از قناعت احترام کلمه دوم: (و رضی بالذل من کشف عن ضره) راضی شد به مذلت و خواری کسی که برداشت پرده را از بدی حال خود یعنی ظاهر ساخت به مردمان پریشانی و تنگی معیشت خود را پس باید که فقیر، ننماید خود را در نظر مردمان، حقیر کلمه سوم: (و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه) ذلیل و خوار شد بر او نفس او کسی که امیر ساخت بر نفس خود زبان خود را یعنی کسی که زبان خود را محافظت ننمود و قادر نشد بر ضبط آن به مرتبه‌ای که بی تامل و تفکر آنچه مشتهی طبع او بود بر زبان راند و قدر و منزلت او نزد مردمان باقی نماند و بسا که از جانب ایشان ایذاء به او برسد همچنانکه از جانب او ایذاء به ایشان رسید. پس معلوم شد که در اکثر زمان، زبان زیان مرد است در هر دو جهان و گاه است که موجب قتل او می‌شود در زمان زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد خموش باش که سر در سر زبان نکنی و کلمه (راحه الانسان فی حفظ اللسان) اشاره بدین معنی است. و ما احسن ما قال: ناصر زیان تو همگی از زبان بود یکی نقطه بر زبان چو فزائی زیان بود.

خوار و حقیر ساخت نفس خود را و معیوب نمود هر که طمع را شعار خویش کرد و شعار جامه‌ایست که ملاصق تن آدمی است و راضی شد به مذلت و هوان هر که پرده برداشت از روی ضرر و سختی خویش (و قیل فی حکمه‌الشعر) گر ترا از زمانه رنج رسد مکن آن رنج پیش هر کس یاد کان شکایت ترا نگیرد دست دوست غمگین کنی و دشمن شاد و خوار و بی‌مقدار گشت بر او نفس او آنکس که امیر ساخت بر نفس خود زبان خود را. یعنی چون کسی زبان را بر خود امیر گرداند، و بند تحفظ از او بردارد او را در دین و دنیا هلاک گرداند پس چه خوار باشد آن نفس پیش صاحبش که او را در کار زبان فدای سخن کند. گهی که مرکب تقریر تازیانه کنی سخن بصرفه کن ای دوست تا زیان نکنی زبان سرخ سر سبز می‌دهد بر باد بهوش باش که شر در سر زبان نکنی (و قیل: راحه الانسان فی حفظ اللسان) گفته‌اند زیان زبان از همه اعضا بیشتر باشد، و همین بس است در اثبات این مدعی که به یک کلمه شخص مرتد و کافر گردد.

و قال علیه‌السلام: «ازری بنفسه من استشعر الطمع» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که خوار ساخت نفس خود را کسی که شعار و لازم خود ساخت طمع کردن را.

«و رضی بالذل من کشف عن ضره» یعنی و راضی شد به مذلت و خواری، کسی که آشکار کرد در نزد کسی احتیاج و فقر خود را.

«و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه» یعنی خفت داد بر او نفس او کسی که امیر گرداند و مسلط ساخت بر نفس خود زبان خود را.

اللغه: فی الصحاح یقال (ارزیت به) اذا قصرت به و ازریته ای حقرته و (استشعر) فلان خوفا ای اضمره (طمع) فیه طمعا و طماعیه مخفف فهو طمع (الضر) بالضم الهزال و سوء الحال و الاعراب: ازری بنفسه الباء للتعدیه یتضمین ازری معنی قصر کما فسره فی الصحاح. المعنی: (الطمع) توقع ما لا یستحق او ما لیس بحق فقد یکون مباحا کطمع الجائزه من الامراء و الهبه من الاغنیا، و قد یکون امرا محرما کالطمع فیما لا یحل له من مال او جمال، و هو مذموم و ممنوع اخلاقا و هو من الصفات العامه قلما یخلو عنه انسان الا من ارتاض نفسه و ازال اصل هذه الصفه الذمیمه عن نفسه، فانه من لهبات الشهوه الکامنه فی الطبائع الانسانیه. و قد اشتهر اشعب احد التابعین بهذه الصفه و نسب الیه مطامع عجیبه الی حد السخف و السفه. فمنها: انه اجتمع علیه الصبیان یوذونه فاراد تفریقهم و طردهم، فاشار الیهم الی بیت انه یقسم فیه الحلوی، فشرعوا یرکضون نحوه، و رکض معهم فقیل له فی ذلک فاجاب انه ربما یکون صادقا. و منها: انه اذا مشی تحت السماء یبسط طرف ردائه، فسئل عن ذلک فقال: عسی ان یبیض طائر الهواء فیقع بیضته فی طرفی. فالطمع بما فی ایدی الناس یستلزم الخضوع لهم و یجر الهوان و سقوط المنزله عندهم و عند الله، و قد ورد فی ذم الطمع اخبار و احادیث کثیره. ورد فی الشرح المعتزلی: (و فی الحدیث المرفوع ان الصفا الزلزال الذی لا تثبت علیه اقدام العلماء الطمع) و قد اشتهر انه عز قنع و ذل من طمع و فی الکافی عن ابی‌جعفر (علیه السلام): بئس العبد عبد له طمع یقوده، و بئس العبد عبد له رغبه تذله (کشف الضر) للناس شکوی من الله الی عباده و هو خلاف رسم العبودیه و هتک ستر الربوبیه، و قد ورد فیه ذم کثیر. سمع الاحنف رجلا یقول: لم انم اللیله من وجع ضرسی، فجعل یکثر فقال: یا هذا لم تکثر فو الله ذهبت عینی منذ ثلاث سنین فما شکوت ذلک الی احد و لا اعلمت بها احدا، و هو مع ذلک یوجب تنفیر الناس و مذله عندهم. و اما حفظ اللسان و التسلط علیه فمما حث علیه فی غیر واحد من الاخبار و کان یقال: رب کلمه سفکت دما و اورثت ندما، و فی الحدیث ان لسان ابن آدم یشرف صبیحه کل یوم علی اعضائه و یقول لهم: کیف انتم؟ فقالوا: بخیر ان ترکتنا و فی شرح ابن‌میثم:

احفظ لسانک ایها الانسان ***لا یلد غنک انه ثعبان

کم فی المقابر من قتیل لسانه ***کانت تهاب لقاءه الاقران.

الترجمه: هر که طمع در دل آرد خود را پست دارد- و هر که پرده از سختی و تنگدستی خویش برگیرد خود را بخواری بسپارد- و هر که بگستاخی زبان خود سر نهد خویش را بزبونی دهد-

(الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) اقول: قال (علیه السلام) هذا الکلام مع زیادات، للاشتر. ففی (تحف العقول لابن ابی‌شعبه الحلبی) قال (علیه السلام) للاشتر: یا مالک احفظ عنی هذا الکلام وعه، یا مالک بخس مروته من ضعف یقینه، و ازری بنفسه من استشعر الطمع. و رضی الذل من کشف ضره، و هانت علیه نفسه من اطلع علی سره، و اهلکها من امر علیه لسانه. (ازری بنفسه) ای: تهاون بها. (من استشعر الطمع) ای: جعله شعارا له. (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) فی (الکافی) عن ابی‌جعفر (علیه السلام): بئس العبد عبد له طمع یقوده، و بئس العبد عبد له رغبه تذله. و عن السجاد (علیه السلام): رایت الخیر کله قد اجتمع فی قطع الطمع عما فی ایدی الناس. و فی (الاغانی): لما و لی خالد بن عتاب الریاحی اصبهان خرج الیه اعشی همدان- و کان صدیقه بالکوفه- فلم یجد عنده ما یحب، فقال یهجوه: و ما کنت ممن الجاته خصاصه الیک و لا ممن تغر المواعد و لکنها الاطماع و هی مذله دنت بی و انت النازح المتباعد فی (الحلیه): مر فتح الموصلی بصبیین مع احدهما کسره علیها عسل و مع الاخر کسره علیها کامخ، فقال للذی علی خبزه العسل: اطعمنی من خبزک. قال: ان کنت کلبا لی. قال: نعم. فاطعمه و جعل فی فمه خیطا و جعل یقوده، فقال فتح: لو رضیت بخبزک ما کنت کلبا. لهذا قال الشاعر: کلفنی حبی للدراهم و قله البقوی علی المغارم خدمه من لست له بخادم و لبعضهم: ان الجدیدین فی طول اختلافهما لا یفسدان و لکن یفسد الناس لا یطمعا طمعا یدنی الی طبع ان المطامع فقر و الغنی الیاس للناس مال و لی مالان ما لهما اذا تحارس اهل المال حراس مالی الرضا بالذی اصبحت املکه و مالی الیاس مما یملک الناس (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) (و رضی بالذل من کشف عن ضره) قال ابن ابی‌الحدید: سمع الاحنف رجلا یقول: لم انم اللیله من وجع ضرسی- و جعل یکثر- فقال: یا هذا لم تکثر؟ فو الله لقد ذهبت عینی منذ ثلاثین سنه فما شکوت ذلک الی احد و لا اعلمت بها احدا. (و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه) فی (الاغانی): مر مروان بن ابی‌حفصه برجل من تیم اللات بن ثعلبه یعرف بالجنی، فقال له مروان: زعموا انک تقول الشعر. فقال له: ان شئت عرفتک ذلک. فقال له مروان: ما انت و الشعر؟! ما اری من طریقک و لا مذهبک و لا تقوله. فقال له الجنی: اجلس و اسمع. فجلس، فقال له الجنی یهجوه: ثوی اللوم فی العجلان یوما و لیله و فی دار مروان ثوی آخر الدهر غدا اللوم یبغی مطرحا لرحاله فنقب فی بر البلاد و فی البحر فلما اتی مروان خیم عنده و قال رضینا بالمقام الی الحشر و لیس لمروان علی العرس غیره و لکن مروانا یغار علی القدر فقال له مروان: ناشدتک الله الا کففت، فانت اشعر الناس. فحلف الجنی بالطلاق ثلاثا انه لا یکف حتی یصیر الیه بنفر من روساء اهل الیمامه ثم یقول بحضرتهم: (قاق فی استی بیضه)، فجلبهم الیه مروان و فعل ذلک بحضرتهم، فانصرفوا و هم یضحکون من فعله. و قال بعضهم: اللسان اجرح جوارح الانسان.

الطمع ضد القناعه، و لکن کثر استعماله ضد المروئه و الورع حتی صار حقیقه فیه، اما حکمه فیقاس بآثاره و نتائجه، ان خیرا فخیر، و ان شرا فشر. و قول الامام من استعشر الطمع معناه من اتخذه دنیا له و دیدنا بحث لا یلتزم بشی‌ء الا علی اساس منفعته الخاصه. و من کان کذالک فقد حقر نفسه بنفسه، لان الانسان یقاس باهدافه و امانیه. و من کانت همته بطنه کانت قیمته ما یخرج منها کما قال الامام. و قد یبتلی الانسان بمرض او فقر او غیرهما من الافات. و ما من شک ان المرض بلاء، و الفقر مصیبه، و لکن الکشف و الاعلان عنهما و عن آیه آفه فضیحه. و قدیما قیل: الشکوی لغیر الله ذل.. و ایه جدوی من الشکوی الی الناس ما دامت لا تدفع ضرا، و لا تجلب نفعا، و تسوء المحب، و تسر المبغض؟ و ایضا لا جدوی من امر المبتلی وحثه علی الصبر و کتمان العله الا اذ کان ذا عقل رزین، لان الصبر علی قدر العقل. و الشکوی من مقوله الکلام و صفاته، و لذا عقبها الامام بالاشاره الی اللسان، و مر الحدیث عنه فی شرح الخطبه 94 فقره (السکوت) و غیرها. و قال مجرب حکیم: یتنازع لسانک عقلک و هواک، فان غلب الاول فهو لک، و ان غلب الثانی فهو علیک، فلا تطلق لسانک حتی تعلم ان کلامه لک لا علیک

من استشعر الطمع: ازری بها حقرها و استشعره تبطنه و تخلق به و من کشف ضره للناس دعاهم للتهاون به فقد رضی بالذل و امر لسانه جعله امیرا

امام علیه‌السلام (در نکوهش طمع و آز و اظهار گرفتاری و تنگدستی و بی‌اندیشه سخن گفتن) فرموده است: کوچک گردانید خود را کسی که طمع و آز (به آنچه در دست مردم است) را روش خویش قرار داد (زیرا لازمه طمع نیازمندی و فروتنی است، و لازمه نیازمندی و فروتنی پستی و کوچکی) و به ذلت و خواری تن داده کسی که گرفتاری و پریشانی خود را (نزد دیگری) آشکار نماید (زیرا لازمه اظهار گرفتاری و پریشانی حقارت و زیردستی است) و نزد خویش خوار است کسی که زبانش را حکمران خود گرداند (بی‌تامل و اندیشه هر چه به زبانش آید بگوید که بسا موجب هلاک و تباهی او گردد، و چنین کس مقام و منزلتی برای خود در نظر نگرفته است).

چهار کلمه بالا به مذمت از مال دنیا و ارزش آن منتهی می‌گردد. این مطلب روشن است که خواستن مال برای آبرو و خدمت به جامعه خوب بلکه لازم است و اینجا فرمایش امام حسن (علیه السلام) زنده می‌شود که فرمود: هر کس بگوید: مال را دوست ندارم دروغ می‌گوید اگر یقین کنم که راست می‌گوید احمق است. اما هرگاه علاقه به مال دنیا فقط برای نگاهداری باشد و هدف دنیوی که هیچ نتیجه اخروی نداشته باشد اشتباه است و خدا عذاب دردناک به آنان وعده داده. ابن ابی‌الحدید در توضیح جمله‌های بالا می‌نویسد: آماده نبودن برای قیامت دلیل بر عجز شدید است. گفته شده: العجز المفرط ترک التاهب للمعاد: واماندگی شدید، آماده نبودن برای قیامت است. و گفته شده: (الصبر مر لا یتجرعه الاحر) صبر و استقامت در برابر ناملایمات و رسیدن به هدف، کار تلخی است که فقط آزادگان این تلخی را جرعه جرعه می‌نوشند. گفته شده روزگار خوش و ناپسند سرنوشت معینی دارند همانند روزگار و عمر مردم، در روزگاری که ناراحتی وجود دارد صبر کنید تا مدتش به پایان برسد. زهد و پارسائی این است که آنچه انسان را از توجه بخدا باز می‌دارد کنار بگذاریم. گفته شده وقتی عالم، پارسا نباشد بلای زمان خود خواهد بود زیرا که مردم می‌گویند اگر علم او زهد را تایید کرده بود پرهیزکاری می‌بود لذا مردم در ناپرهیزکاری از او پیروی می‌کنند و هم چنین در اشراف گیری! پرهیز از گناه مهمترین پناهگاه است زیرا پرهیز از گناه انسان را از آلودگی به گناه نجات می‌بخشد و عبادت خدا از گرفتار دشمن شدن. کسی که پرهیزکاری را پیشه خود سازد خدا راه فرار برای او بوجود می‌آورد.

و قال علیه‌السلام: (ازری بنفسه) ای حقرها (من استشعر الطمع) ای اخفی الطمع فی باطنه و تخلن به اذ الناس یذلون الطامع (و رضی بالذل) ای بالذله و المهانه لدی الناس (من کشف عن ضره) بان بین للناس ضره وفاقته (و هانت علیه نفسه من امر علیها) ای علی نفسه (لسانه) بان جعله امیرا، یقول بلا رویه، فیقع فی المشکله مما یوجب اتعاب جسده لتنفیذ ما وعد و الخلاص مما تکلم، و هذا کنایه عن لزوم سجن اللسان حتی لا یتکلم بما یوقع الانسان فی المشکه.

اللغه: ازری: قصر به و حقره. استشعر الشی‌ء: تخلق به من الشعار و هو ما یلی البدن من الثیاب. الطمع: ضد القناعه. الذل: ضد العز، الهوان و الضعه. الضر: کل ما کان من سوء حال و فقر او شده فی بدنه. هان: ذل و صغر. امر لسانه: جعله امیرا. الشرح: هذه امور یقراها الامام فی نفوس الناس و فی وجوههم و یرید منهم ان یترفعوا عنها و یعیشوا الاباء و العزه و الکرامه. (ازری بنفسه من استشعر الطمع) الذی یعیش الطمع بما فی ایدی الناس و یخضع لهم و یعطیهم من نفسه و یسایرهم فی کثیر من الامور یعیش الاهانه فی نفسه و الاحتقار عندهم. ام عندهم فلعلمهم بحاله و بما یتنازل عنه و اما عند نفسه فلانه یشعر بعمقه بالمساومه علی کثیر من مبادئه و قیمه فتهون علیه نفسه و فی الحدیث عن ابی‌جعفر (علیه السلام): بئس العبد عبد له طمع یقوده و بئس العبد عبد له رغبه تذله … (و رضی بالذل من کشف عن ضره) من کشف للناس ما به من بوس و سوء حال فقد تعری امامهم و هان علیهم و عاده الناس جاریه انهم یحترمون الاشخاص بصفاتهم و ما یسمعون عنهم و متی عرفوا حقیقتهم و انهم لیسوا کذلک سقطوا من اعینهم و فی المثل صیت الغنی و لا صیت الفقر لان الناس تحترم الاغنیاء و تزدری الفقراء فحف

ظ المقام بحفظ صیت الغنی … (و هانت علیه نفسه من امر علیها لسانه) من جعل لسانه امیر نفسه فقد صغرها و حقرها لان اللسان اذا تولی الامر و اخذ یتکلم کما یشاء فان سقطاته تکثر و اغلاطه تزداد و عثراته قد لا تقال فاجعل اللسان فی خدمه العقل و لا تنطق الا بعد ان تفکر فی کل کلمه تخرج من فمک و تعرف آثارها و ما تخلفه من الاحداث و المشاکل او تزرعه من الخیرات و الهدایه و هذه الحکمه دعوه الی ضبط اللسان الذی یحفظ کرامه الانسان …

در شرح این سخن احادیثی آمده است که برای نمونه به ترجمه برخی از آنها قناعت می شود. در حدیث مرفوع آمده است که «سنگ صاف لغزنده ای که گام دانشمندان هم بر آن پایدار نیست آز است.»، و گفته شده است: بیشترین کشته شدن خردها زیر سایه های طمع است. از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم در باره توانگری پرسیدند، فرمود: «نا امیدی از آنچه در دست مردم است، و هر یک از شما آهنگ طمع دنیا می دارد، آهسته حرکت می کند.»

امام علیه السلام فرمود:

هر کس طمع را پیشه کند خود را حقیر کرده و کسی که ناراحتی‌هایش را (نزد این و آن بدون هیچ فایده) فاش کند به ذلت خویش راضی شده و آن‌کس که زبانش را بر خود امیر کند شخصیتش حقیر خواهد شد. ( . سند گفتار حکیمانه: این جمله به اضافه چهار جمله بعد از آن که خواهد آمد همگی در وصیتی که امام علیه السلام به مالک اشتر فرموده دیده می‌شود و مرحوم صاحب کتاب تحف‌العقول که قبل از سیّد رضی می‌زیسته در شرح کلمات قصار علی علیه السلام تمام آن را با تفاوت‌هایی آورده است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 9) و این نشان می‌دهد که بخشی از آنچه در بحث کلمات قصار نهج‌البلاغه آمده جمله‌های به هم پیوسته‌ای بوده است که مرحوم سیّد رضی به سبب معانی مستقلی که داشته‌اند آنها را از هم جدا کرده است. )

امام علیه السلام در این کلام نورانی‌اش به پیامدها و آثار سوء سه رذیله اخلاقی در عباراتی کوتاه و فشرده اشاره فرموده است.

نخست می‌فرماید:«هر کس طمع را پیشه کند خود را حقیر ساخته است».

(أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ) .

واژه«طمع»به معنای بیش از حق خود طالب بودن و گرفتن مواهب زندگی از دست دیگران است و تعبیر به«استشعر»که به معنای پوشیدن لباس زیرین است اشاره به این است که طمع را به خود چسبانده و از آن جدا نمی‌شود؛بدیهی است که افراد طماع برای رسیدن به مقصود خود باید تن به هر ذلتی بدهند و دست سؤال به سوی هرکس دراز کنند و شخصیت خود را برای نیل به اهداف طمعکارانه خود بشکنند.

در سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«بِئْسَ الْعَبْدُ عَبْدٌ لَهُ طَمَعٌ یَقُودُهُ إِلَی طَبَعٍ؛ در حدیث دیگری از رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره خطر این صفت مذموم مخصوصاً برای علما وارد شده است که فرمود:

«إن الصّفاة الزّلال الذی لا تَثْبُتُ عَلَیْهِ أقْدامُ و عجیب این‌که هنگامی که طمع فزونی یابد کارهایی از انسان سر می‌زند که کاملاً احمقانه است؛شبیه آنچه درباره طماع معروف عرب به نام«اشعب»نقل شده که بسیاری از اوقات هنگامی که راه می‌رفت دامن خود را به دست می‌گرفت و آن را در برابر آسمان باز نگه می‌داشت و می‌گفت:شنیده‌ام بعضی از پرندگان در حال پرواز تخم می‌گذارند شاید تخم آن پرنده در دامن من بیفتد.و یا نقل می‌کنند هنگامی که گروهی از کودکان او را در کوچه و بازار آزار می‌دادند برای پراکنده ساختن آنها گفت:شنیده‌ام در فلان خانه حلوا پخش می‌کنند بچه‌ها به سوی آن خانه دویدند ناگهان دیدند خود اشعب نیز به سوی آن خانه می‌دود گفتند:تو چرا؟ گفت:شاید حرف من درست باشد.

این داستان‌ها خواه واقعیت داشته باشد یا نه اشاره به کارهای ننگ‌آوری است که انسان به جهت طمع انجام می‌دهد.

نقطه مقابل طمع قناعت است که سبب عزت آدمی می‌شود همان‌گونه که امیرمؤمنان فرمود:

«عَزَّ مَنْ قَنَعَ؛ آن‌کس که قناعت پیشه کند عزیز خواهد بود». ( .غررالحکم،ص 392،ح 9018.در بعضی از عبارات این جمله به این صورت نقل شده است:«عَزَّ مَنْ قَنَعَ وَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ»(شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 19،ص 50).)

و به گفته شاعر: آز بگذار و پادشاهی کن گردن بی طمع بلند بود!

در دومین نکته می‌فرماید:«کسی که سفره دل خویش را (نزد این و آن بدون هیچ فایده) باز کند (و مشکلات خود را فاش سازد) رضایت به ذلت خود داده است»؛ (وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ) .

روشن است هر گاه انسان نزد طبیب درد خود را بگوید و از وی راه درمان بطلبد یا پیش قاضی ظلمی را که بر او رفته بیان سازد و از او احقاق حق بخواهد یا نزد دوستش از گرفتاری خود برای گرفتن وام سخن بگوید کار خلافی نکرده و به دنبال مشکل‌گشایی بوده؛اما طرح مشکلات نزد کسانی که هیچ‌گونه توانایی بر حل آن ندارند اثری جز ذلت و سرافکندگی انسان نخواهد داشت.در این‌گونه موارد باید خویشتن‌دار بود و لب به شکایت نگشود.

آن‌گاه امام علیه السلام در جمله سوم می‌فرماید:«کسی که زبانش را بر خود امیر سازد شخصیت او تحقیر می‌شود»؛ (وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ) .

منظور از امیر شدن زبان آن است که از تحت کنترل عقل و فکر خارج شود و هرچه بر زبانش آمد بگوید.بدیهی است سخنانی که از فکر و عقل و تقوا سرچشمه نمی‌گیرد در بسیاری از موارد خطرهایی ایجاد می‌کند که انسان قادر بر جبران آن نیست و گاه اسباب رنجش افراد آبرومند و سبب ایجاد اختلاف در میان مردم و کینه و دشمنی نسبت به گوینده و دیگران می‌شود و چه زیبا می‌گوید شاعر عرب:

اِحْفَظْ لِسانَکَ ایُّهَا الْإنْسانُ لا یَلْدَغَنَّکَ إنَّهُ ثُعْبانٌ

کَمْ فِی الْمَقابِرِ مِنْ قَتیلِ لِسانِهِ کانَتْ تُهابُ لِقاءُهُ الاْقْرانُ

ای انسان زبان خود را حفظ کن-مراقب باش تو را نگزد که اژدهایی است.

چه بسیارند کسانی که در گورستان‌ها خفته‌اند و کشته زبان خویشند-همان کسانی که همطرازان آنها از ملاقات با آنها وحشت داشتند.

در حدیث دیگری در سلسله همین کلمات قصار می‌خوانیم:

«مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ؛ کسی که زیاد سخن گوید اشتباهات زیادی خواهد کرد». ( .نهج‌البلاغه،حکمت 349.)و این خطای بسیار باعت تحقیر و بی‌ارزش شدن او در نظرها می‌شود.

کوتاه سخن این‌که انسان عاقل باید زبانش را در اختیار عقلش قرار دهد نه این‌که عقلش را در اختیار زبان که اولی مایه سعادت است و دومی اسباب حقارت.

شایان توجه است صفات سه‌گانه نکوهیده‌ای را که امام در این بیان کوتاه ذکر کرده (طمع،فاش کردن ناراحتی‌ها نزد هرکس و امیر ساختن زبان بر خود) هرسه در این جهت مشترکند که سبب ذلت و خواری می‌شوند و این هماهنگی در اثر سبب شده است که امام علیه السلام هر سه را کنار هم قرار دهد.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Whoever adopts greed as a habit demeans himself; whoever discloses his hardship agrees to be humiliated, and whoever allows his tongue to overpower his soul delittles the soul.”

بخل ننگ است و ترس نقصان ، و درویشی کند کننده زبان- زیرک در برهان ، و تنگدست بیگانه در دیار خود بر همگان.

و درود خدا بر او، فرمود: بخل ننگ و ترس نقصان است . و تهیدستی مرد زیرک را در برهان کند می‌سازد ، و انسان تهیدست در شهر خویش نیز بیگانه است .

و فرمود بخیلی سرزنش مرد است و بد دلی محل نقصانست و کم هستی و درویشی گنگ می‌سازد زیرکی را از حجت او و اندک مال غریب است در شهر خود

و فرمود (علیه السلام): بخل، ننگ است و ترس، نقص است و تنگدستی، زبان زیرک را از بیان حجتش بر بندد و بینوا در شهر خود غریب است.

و آن حضرت فرمود:بخل عار است ،و ترس نقصان ،تنگدستی زیرک را از برهانش لال کند ،انسان تهیدست در دیارش غریب است .

و المقل: الفقیر.

و الفقر یخرس الفطن عن حجته: لانه یخاف من ضعه قدره عند الناس ان یرد علیه و یستخف به فیوثر السکوت. المقل: الفقیر.

تنگ نظری ننگ، و ترسو بودن کاستی است. تنگدستی شخص زیرک را از بیان دلیل و برهانش لال می‌کند. تهی‌دست در دیار خود غریب است. بردباری و استقامت، دلاوری و پارسایی سرمایه و دارایی است. پرهیزکاری به منزله‌ی سپر است. چهارم- تنگ نظری ننگ است توضیح آن که این صفت پست، دوری گزیدن از فضیلت بزرگواری و بخشندگی است، به هر اندازه که انسان برای بخشندگی و بزرگواری قابل ستایش است، به همان اندازه به خاطر خوی پست تنگ نظری سزاوار نکوهش است. پنجم- ترسو بودن، کاستی است، زیرا ترس، همان مرحله تفریط از فضیلت دلاوری است که ریشه‌ی کمالات نفسانی می‌باشد، بنابراین نوعی کاستی و فرومایگی است. ششم- تنگدستی شخص زیرک را از بیان برهانش لال می‌سازد. از آن رو که تنگدستی باعث احساس شدید ذلت، گرفتگی، سستی و خجلت از دیگران در نفس انسانی می‌شود. و ریشه‌ی تمام اینها، تصور ناتوانی و اندیشه‌ی کمبود- به دلیل نداشتن ثروت- در برابر دشمنان است در نتیجه- هر چند که تنگدست، زیرک و هوشیار باشد- حالت ترس و عجز از سخن گفتن در او به وجود می‌آید. با ملاحظه‌ی شباهت چنین کسی با گنگ و لال، صفت گنگی را استعاره برای او آورده است. هفتم- تهیدست در شهر خود غریب است. کلمه‌ی: غریب را از نظر بی‌توجهی مردم به او و کمی یاران و دوستان- به دلیل تهیدستی‌اش- استعاره آورده است، چه تهیدست بسان غریبی است که کسی او را نمی‌شناسد.

وَ قَالَ علیه السلام الْبُخْلُ عَارٌ وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ [حَاجَتِهِ] حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ .

هذه ثلاثة فصول الفصل الأول فی البخل و قد تقدم لنا کلام مقنع فی ذلک.

و من کلام بعض الحکماء فی ذلک ما أقل من یحمده الطالب و تستقل به العشائر و یرضی عنه السائل و ما زالت أم الکرم نزورا و أم اللؤم ذلولا و أکثر الواجدین من لا یجود و أکثر الأجواد من لا یجد.

و ما أحسن قول القائل کفی حزنا أن الجواد مقتر علیه و لا معروف عند بخیل.

و کان یقال البخل مهانة و الجود مهابة.

و من أحسن ما نقل من جود عبد الله المأمون أن عمر بن مسعدة کاتبه مات فی سنة سبع عشرة و مائتین و خلف ترکة جلیلة فبعث أخاه أبا إسحاق المعتصم و جماعة معه من الکتاب لیحصروا مبلغها فجاء المعتصم إلیه و هو فی مجلس الخلافة و معه الکتاب فقال ما رأیتم فقال المعتصم معظما لما رآه وجدنا عینا و صامتا و ضیاعا قیمة ذلک أجمع ثمانیة آلاف ألف دینار و مد صوته فقال المأمون إنا لله و الله ما کنت أرضاها لتابع من أتباعه لیوفر هذا علی مخلفیه فخجل المعتصم حتی ظهر خجله للحاضرین الفصل الثانی فی الجبن و قد تقدم قولنا فی فضل الشجاعة.

و قال هشام بن عبد الملک لمسلمة أخیه یا أبا سعید هل دخلک ذعر فی حرب قط شهدتها قال ما سلمت فی ذلک عن ذعر ینبه علی حیلة و لا غشینی ذعر سلبنی رأیی فقال له هشام هذه و الله البسالة قال أبو دلامة و کان جبانا إنی أعوذ بروح أن یقدمنی

قال المنصور لأبی دلامة فی حرب إبراهیم تقدم ویلک قال یا أمیر المؤمنین شهدت مع مروان بن محمد أربعة عساکر کلها انهزمت و کسرت و إنی أعیذک بالله أن یکون عسکرک الخامس .

الفصل الثالث فی الفقر و قد تقدم القول فیه أیضا.

و مثل قوله الفقر یخرس الفطن عن حاجته قول الشاعر سأعمل نص العیس حتی یکفنی

و مثل قوله علیه السلام و المقل غریب فی بلدته قول خلف الأحمر لا تظنی أن الغریب هو النائی و لکنما الغریب المقل.

و کان یقال مالک نورک فإن أردت أن تنکسف ففرقه و أتلفه.

قیل للإسکندر لم حفظت الفلاسفة المال مع حکمتها و معرفتها بالدنیا قال لئلا تحوجهم الدنیا إلی أن یقوموا مقاما لا یستحقونه.

و قال بعض الزهاد ابدأ برغیفیک فاحرزهما ثم تعبد.

کلمه چهارم: (البخل عار) بخیلی نمودن، سرزنش مردمان است در روزگار بلکه سبب درآمدن است در نار. چنانکه در جای دیگر اشاره به این فرموده که: البخیل یکسب العار و یدخل النار هیچ ممسک ننگرد روی بهشت بلکه با او کم رسد بوی بهشت باش از بخل و بخیلی برحذر تا نسوزد مر تو را نار سقر کلمه پنجم: (و الجبن منقصه) و ترسناکی و بددلی محل نقصان است و کمی زیرا که کسب غنایم در دنیا و حصول درجه علیا و مرتبه عظمی در عقبی، متفرع است بر شجاعت نه به خیانت، پس همچنانکه شجاعت، اصل کمالات است در انسان، جبانت اصل نقصان است در ایشان کلمه ششم: (الفقر یخرس الفطن عن حجته) درویشی گنگ می‌سازد زیرک را از حجت او یعنی منقبض می‌سازد نفس او را و سست می‌گرداند زبان او را از حجت آوردن و اقامه برهان نمودن. چه فقیر می‌ترسد که به واسطه بی‌اعتباری او نزد مردمان رو نکنند بر او به سخنان، پس سکوت اختیار می‌کند و اقدام نمی‌نماید به مقاومت خصمان کلمه هفتم این است: (المقل غریب فی بلدته) اندک مال، غریب است در شهر خود به جهت عدم التفات مردمان به او

و جائی دیگر فرموده: (البخل یکسب العار و یدخل النار) صاحب (غررالحکم) از کلمات حضرت این کلمه را آورده است (کافر سخی ارجی الی الجنه من مسلم شحیح) بد دلی نقصان بزرگ است آدمی را چنانچه شجاعت کمال عظیم است او را، و تنگدستی گنگ و لال می‌گرداند زیرک را از حجت خود، چنانچه توانگری گویا میگرداند ابکم غبی را بحجت، مرد بی‌مال و درویش غریب است در شهر خویش

و قال علیه‌السلام: «البخل عار و الجبن منقصه» یعنی بخل کردن عیب است و ترسناک بودن نقص است.

«و الفقر یخرس الفطن عن حجته» یعنی احتیاج گنگ می‌گرداند مرد زیرک را از اظهار کردن حجت و دلیل خود در مطالب.

«و المقل غریب فی بلدته» یعنی فقیر غریب است در شهر خود، یعنی مانند غریبان کسی از اهل شهر او با او انس نمی‌گیرد.

(الخرس) بالتحریک مصدر الاخرس و قد خرس و اخرسه الله و (المقل) الفقیر الذی لا مال له (و البخل) حبس ما یقدر علی انفاقه من مال او معاونه بید و لسان، فقد یصل الی حد منع اداء الحقوق الواجبه کمنع النفقه علی الاهل و الاقرباء الواجبه النفقه، او منع حق الزکاه للفقراء و سائر مصارفه، او الخمس عن اربابه فیوجب العقاب و المواخذه، و قد یکون سببا لمنع ذوی الحقوق العامه فیبلغ الی حد الوبال و النکال، و فی الحدیث انه لا یومن بالله و الیوم الاخر من بات شبعانا و جاره جائع، فلذا قال (علیه السلام): انه (عار). (و الجبن منقصه) لمضادته مع الشجاعه التی هی رکن من ارکان الایمان و حیله لنفس الانسان، فالجنون لا یقوم بالدفاع عن عرضه و دینه، و یخاف فی کل موطن علی نفسه. (و اما الفقر) قد ورد فیه الاخبار و کلمات الاخیار بالمدح تاره و الذم اخری، فقد ورد فی کلمات فی باب الکفر و الایمان (ج 3 صلی الله علیه و آله 452) من المطبوع مع الشرح و الترجمه الفارسیه بطهران عن بن ابراهیم عن ابیه عن النوفلی عن السکونی عن ابی‌عبدالله (علیه السلام) قال: قال رسول‌الله (صلی الله علیه و آله): کاد الفقر ان یکون کفرا، و کاد الحسد ان یغلب القدر. و قد وصف علی (علیه السلام) الفقر فی هذه العباره بطبعه الموثر فی الفقیر بالنظر الی الاجتماع فان الناس عبید الدینار و لا ینظرون الی الفقیر الا بعین الاحتقار و لا یتوجهون الی کلامه و حجته و ان کان حقا و یوثر هذا الامر فی الفقیر فلا نشاط له فی اظهار حجته عند المخاصمه حتی کانه اخرس، و نعم ما قیل:

فصاحه سحبان و خط ابن‌مقله ***و حکمه لقمان و زهد ابن‌ادهم

لو اجتمعت فی المرء و المرء مفلس*** فلیس له قدر بمقدار درهم

و قد بین (علیه السلام) سو اثر الفقر بابلغ بیان فی الفقره التالیه و هی قوله (علیه السلام): (و المقل غریب فی بلدته) و ان یمکن التفریق بین الفقیر و المقل حیث ان الفقیر من اظهر حاجته للناس، و المقل ربما یظهر الغناء و الاستغناء و لکن الناس لا یفرقون بینهما، فانهم غالبا کالذباب یدورون حول الحلوی، فاذا کان الانسان مقلا لا یقدر علی جلبهم ببذل المال یعرضون عنه و لا یتقربون الیه و لا یسالون عن حاله و لا یتوجهون الیه، و بهذا النظر یصیر غریبا و ان کان فی بلدته و بین عشیرته، فان الغریب من لا یتوجه الیه و و لا یسال عن حاله و نعم ما قال:

لا تظن ان الغریب هو النائی*** و لکن الغریب المقل

الترجمه: بخل ننگ است- و ترس کاستی مرد است بینوائی هوشمند را از دلیل حق خود گنگ سازد- تنگ سرمایه در وطنش آواره است-

اقول: نقله (التحف) کالاول جزء وصیته للاشتر مع زیادات، و فیه بدل قوله (و الزهد ثروه): (و الشکر ثروه). ثم ان ابن ابی‌الحدید جعل هذا عنوانین، الاول الی قوله (فی بلدته) و بالعکس جعل ابن میثم سته من عناوین المتن من الثانی الی السابع عنوانا واحدا، و هو الاصح حیث ان نسخه ابن میثم بخط المصنف، و لان الجمیع وصیته (علیه السلام) للاشتر کما یفهم من (التحف). (البخل عار) قال الرضا (علیه السلام): البخیل بعید من الله بعید من الجنه قریب من النار. کان محمد بن یحیی البرمکی بخیلا بخلاف باقی بیته، و قال ابوه لاحد خواصه سوءه له: انت خاص به و ثوبک مخرق؟ قال: و الله ما اقدر علی ابره (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) اخیطه بها، و لو ملک محمد بیتا من بغداد الی النوبه مملوا ابراثم جاءه جبرئیل و میکائیل و معهما یعقوب النبی یضمنان له عنه ابره و یسالانه اعارته ایاها لیخیط بها قمیص یوسف الذی قد من دبره، ما فعل. قال: فصف مائدته. قال: هی فتر فی فتر، و صحافه منقوره من حب الخشخاش و بین ندیمه و بین الرغیف نقده جوزه. قال: فمن یحضره؟ قال: الکرام الکاتبون. قال: فمن یاکل معه؟ قال: الذباب. و فی (العیون): کان عمر بن یزید الاسدی علی شرطه الحجاج فاصابه قولنج فحقنه الطبیب بدهن کثیر فانحل بطنه فی الطست، فقال الغلام: ما تصنع به؟ قال: اصبه. قال: لا، و لکن میز منه الدهن، و استصبح به. و قیل: لو لم یکن فی ذمه الاقوله تعالی: (و لا یحسبن الذین یبخلون بما آتاهم الله من فضله هو خیر الهم بل هو شر لهم سیطوقون ما بخلوا به یوم القیامه … ) لکفی. و قالوا: ابخل الناس بماله اجودهم بعرضه. و قال عبدالملک لمصعب: لا یسود اخوک لثلاث: لبخله و عجبه و استبداده. و قال الشاعر: لا یسود امرو بخیل و لو مس بیافوخه عنان السماء و فی (بخلاء الجاحط) بعد ذکر حب الناس للجواد و مدحهم له و افراطهم فیه: ثم وجدنا هولاء بانعاتهم للبخیل علی ضد هذه الصفه و علی خلاف هذا (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) المذهب، وجدناهم یبغضونه مره، و یحقرونه مره، و یبغضون بفضل بغضه ولده، و یحتقرون بفضل احتقارهم له رهطه و یضیفون الیه من نوادر اللوم ما لم یبلغه، و من غرائب البخل مالم یفعله، و حتی ضاعفوا علیه من سوء الثناء بقدر ما ضاعفوا للجواد من حسن الثناء. و فی (تاریخ بغداد) عن اسحاق الموصلی: دخلت علی الرشید یوما فقال: انشدنی من شعرک، فانشدته: و آمره بالبخل قلت لها اقصری فذلک شی‌ء ما الیه سبیل اری الناس خلان الجواد و لا اری بخیلا له فی العالمین خلیل و من خیر حالات الفتی لو علمته اذا نال خیرا ان یکون ینیل عطائی عطاء المکثرین تکرما و مالی کما قد تعلمین قلیل و انی رایت البخل یزری باهله و یحقر یوما ان یقال بخیل الی ان قال: فقال الرشید: یا فضل، اعطه مائه الف درهم لله در ابیات ناتینا بها، ما احسن فصولها و اثبت اصولها! فقلت: کلامک اجود من شعری. قال: احسنت یا فضل، اعطه مائه الف اخری. هذا، و کان عباس بن محمد عم ابی‌الرشید مکینا عنده، و کان اراد ان یخطب الیه ابنته، فجاءه یوما و قال له: هجانی ربیعه الرقی، فغضب و امر باحضاره و قال له: اتهجو عمی؟ فقال: قد مدحته بقصیده ما قیل مثلها فی احد من الخلفاء، فان رایت ان تامره باحضارها، فامره فتلکا فعزم علیه فعلم انه اخطا، فاحضرت فنظر الرشید فیها فقال: صدق ربیعه. ثم قال للعباس: بم اثبته؟ فسکت و تغیر لونه. قال ربیعه: بدینارین. فظن الرشید انه قال ذلک موجده. قال له: بحیاتی کم اثابک؟ قال: و حیاتک بدینارین. فغضب الرشید (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و قال للعباس: فضحت آباءک و فضحتنی و نفسک. فنکس راسه، فامر الرشید باعطائه ثلاثین الف درهم وخلعه و حمله علی بغله، و قال له: بحیاتی لا تذکره فی شعرک تصریحا او تلویحا. و فتر عما کان هم به من التزوج الیه و اطرحه بعد. و لا یزال ربیعه بعده یعبث به فی حضره الرشید، فجاء العباس یوما الی الرشید ببرنیه غالیه و قال: هذه غالیه صنعتها لک بیدی اختیر عنبرها من بحر عمان و مسکها من مفاوز التبت و بانها من ثغر تهامه، فالفضائل کلها مجموعه فیها، و النعت یقصر عنها. فاعترضه ربیعه فقال: ما رایت اعجب منک، ان تعظیمک هذا عند من تجبی الیه خزائن الارض و تذل له جبابره الملوک وتتحفه ببدائع ممالکها حتی کانک قد فقت به ما عنده، او ابدعت له ما لا یعرفه، لا تخلو فیه من ضعف عقل او قصر همه، انشدتک ایها الخلیفه الاجعلت حظی من کل جائزه سنتی هذه الغالیه حتی اوفیها حقها. فقال: ادفعوها الیه. فدفعت الیه فادخل یده فیها و اخرج ملئها و حل سراویله و ادخل یده فلطخ بها استه و اخذ حفنه اخری فطلی بها ذکره و انثبیه و اخرج حفنتین فطلی بها ابطیه، ثم قال للرشید: تامر غلامی یدخل الی؟ فادخل فدفع الیه البرنیه غیر مختومه و قال له: اذهب بها الی جاریتی فلانه و قل لها: طیبی بها حرک و استک حتی اجی‌ء الساعه و انیکک، فاخذها الغلام و مضی، فضحک الرشید حتی غشی علیه،

و کاد العباس یموت غیظا. (و الجبن منقصه) فی (الظرائف): یقال: الشجاع محبب حتی الی عدوه، و الجبان مبغض حتی الی الله، و قال الشاعر: (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) یفر الجبان من ابیه و امه و یحمی شجاع القوم من لا یناسبه و لما قال المتنبی: یری الجبناءان الجبن عقل و تلک خدیعه الطبع اللئیم و کل شجاعه فی المرء تغنی و لا مثل الشجاعه فی الحکیم قیل له انی یکون الشجاع حکیما و هما علی طرفی النقیض؟ قال: هذا علی ابن ابی‌طالب شجاع و حکیم. (و الفقر یخرس الفطن عن حجته). فی (کامل المبرد) قال اعرابی من باهله: ساعمل نص العیص حتی یکفنی غنی المال یوما او غنی الحدثان فللموت خیر من حیاه یری لها علی الحر بالاقلال و سم هوان متی یتکلم یلغ حکم کلامه و ان لم یقل قالوا عدیم بیان کان الغنی عن اهله بورک الغنا بغیر لسان ناطق بلسان و قیل: اذا قل مال المرء قل حیاوه و ضاقت علیه ارضه و سماوه و اصبح لا یدری و ان کان حازما اقدامه خیر له ام و راوه و قال صالح بن عبدالقدوس: (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) بلوت امور الناس سبعین حجه و جربت صرف الدهر فی العسر و الیسر فلم ار بعد الدین خیرا من الغنی و لم ار بعد الکفر شرا من الفقر و فی (کامل المبرد): لما ولی عبیدالله بن زیاد حارثه بن بدر رامهرمز، و سرق، قال له انس بن ابی‌انیس: احار بن بدر قد و لیت اماره فکن جرزا فیهاتخون و تسرق و لا تحقرن یا حار شیئا وجدته فحطک من ملک العراقین سرق و باه تمیما بالغنی ان للغنی لسانا به المرء الهیوبه ینطق و فی (بیان الجاحظ): قال عروه بن الورد: ذرینی للغنی اسعی فانی رایت الناس شرهم الفقیر و اهونهم و احقرهم لدیهم و ان امسی له نسب و خیر و یقصی فی الندی او یزدریه حلیلته و ینهره الصغیر و یلفی ذوالغنی و له جلال یکاد فواد صاحبه یطیر قلیل ذنبه و الذنب جم و لکن للغنی رب غفور و فی (عیون القتیبی): قال النمر بن تولب: فالمال فیه تجله و مهابه و الفقر فیه مذله و قبوح و لاخر: رزقت لبا و لم ارزق مروته و ما المروه الا کثره المال اذا اردت مساماه یقعدنی عما ینوه باسمی رقه الحال (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و لاخر: یغطی عیوب المرء کثره ماله یصدق فیم اقال و هو کذوب و یزری بعقل المرء قله ماله یحمقه الاقوام و هو لبیب و قال حسان: رب حلم اضاعه عدم المال و جهل غطی علیه النعیم (و المقل غریب فی بلدته) قال ابن ابی‌الحدید: یقال: مالک نورک، فان اردت ان تنکسف ففرقه و اتلفه. و قال خلف الاحمر: لا تظنی ان الغریب هو النائی، و لکنما الغریب المقل. قلت: و قال الشاعر: الم تربیت الفقر یهجر اهله و بیت الغنی یهدی له و یزار و قال ایضا: اذا ما قل مالک کنت فردا و ای الناس زوار المقل و قال ایضا: و من یکن له نشب یحبب و من یفتقر یعش عیش ضر و یجنب سر النجی و لکن اخا المال محضر کل سر و قال ایضا: (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و لم ار مثل الفقر اوضع للفتی و لم ار مثل المال ارفع للرذل و لابن فارس. قد قال فیما مضی حکیم ما المعرء الا باصغریه فقلت قول امری لبیب ما المرء الا بدر همیه من لم یکن معه درهماه لم تلنفت عرسه الیه و کان من ذله حقیرا تبول سنوره علیه و لاخر: فلو کنت ذا مال لقرب مجلسی و قیل اذا اخطات انت رشید رایت الغنی قد صار فی الناس سوددا و کان الفتی بالمکرمات یسود و ان قلت لم یسمع مقالی و اننی لمبدی حق بینهم و معید

البخل یخطط لصاحبه منهجا یسیر علیه فی تفکیره و سلوکه، و لا یحید بحال، و هذا المنهج یرفض بطبعه التعاون علی الخیر و مصلحه الفرد و الجماعه، و یهدی الی القسوه و عدم الاکثرات بالناس و مشاکلهم.. و من لا یهتم بهموم الناس فلیس منهم و لا من الانسانیه فی شی‌ء. و نعطف علی ذلک ما جاء فی الاثار من ان البخیل یعیش فی الدنیا عیش الفقراء، و یحاسب فی الاخره حساب الاغنیاء، و انه کالخنزیر لا نیتفع به الا بعد موته حیث تنهشه الکلاب، و ان البخل یفسد الرای، و یمنع صاحبه عن رویه الحقیقه، لانه ینظر الی الاشیاء من خلال ذاته الشحیحه الشاحبه. و اذا ان الامساک رذیله فالبذل و التضحیه فضیله فی کل زمان و مکان، و لکن اطعام الطعام قد بلغ الغایه و النهایه من التقدیس عند القدامی، و یخاصه العرب الذین اعتبروه سببا رئیسیا من اسباب السیاده و القیاده، و ملاوا الدنیا فی المدیح و الثناء نظما و نثرا علی صاحب الخوان، و کنوا عنه بجبان الکلب و کثیر الرماد و النیران.. و وضع الجاحظ کتابا فی البخلاء، و افرد الکثیر من المولفین بابا طویلا فی کتبهم لذم البخل و البخلاء، و مدح الجود و الاجود. و السر العسر و المعیشه الضنکی فی ذاک العصر حیث الجائعون من کل بلد بالالاف او بالمئات.. هذا، الی ان المسافرین کانوا یسیرون ایاما او اشهرا علی الاقدام او علی الحیوان، و لا مطاعم و فنادق، فلا بدع اذا کان لاطعام الطعام شانه و وزنه، و من هنا ساوی رسول الله (صلی الله علیه و آله) بینه و بین السلام فی قوله: (افضل الاعمال افشاء السلام، و اطعام الطعام). حتی الماء کان لباذله اجر و فضل علی قدر عطش الظمان و لهفته، لتعذر الوصول الی مجری الماء و مصدره.. اما الان، و قد غیر العلم الارض و من علیها و خطا بالبشریه خطوات یسرت لها العسیر، و قربت لها البعید، و حققت الکثیر من مطالبها، اما الان فلم یعد لاطعام الطعام و نحوه ذاک الوزن الاثر الذی کان له من قبل.. و لیس معنی هذا ان الکرم قد تحول عن طبیعته و نزل عن مرتبته، و انما یعنی ان مظاهر الکرم قد تغیرت و انتقلت من التعاون الفردی الی التعاون الاجتماعی، من اطعام الرغیف الی بناء دار للایتام، و مستشفی للمعوزین، و مدارس للمتعلمین، و من سقی الظمان الی ری الاراضی، و تحویل الصحراء الجرداء الی جنات و عیون، و معنی هذا ان معنی الکرم قد عم و اتسع بعد ان کان ضیقا و محدودا، و ان اسم الکریم قد تطور الی اسم المصلح و المنقذ. (و الجبن منقصه) لان الجبان یری المنکر فیتعامی عنه،

و یسمع دعوه الجهاد فی سبیل الله و الحق فیصد عنها، و اذا شکا الیه مظلوم ادار له ظهره، و اذا اراد ان یتکلم خاف من النقد.. و هکذا یسلبه الخوف ما یملک من طاقات، و یعیش حبیسا بین جدران الهواجس و الاوهام بلا شخصیه و اراده، و لا زهره او ثمره الا الهدیر و الثرثره.. و هل علمت او سمعت ان للجبان شانا او تاریخا؟. (و الفقر یخرس الفطن عن حجته) لان الفقر یضغط علی العقل، و یسد امامه منفل الرویه.. اللهم الا اذا کان للفقیر هدف اعلی یضحی بحیته من اجله، و ینسی معه نفسه و بوسه، کطلب العلم او الحریه لوطنه، کما حدث لکثیر من القفراء المناضلین الاحرار. و تقدم الکلام عن الفقر مرات و یاتی ایضا. (و المقل غریب فی بلدته) و مثله قول الامام: (الغنی فی الغربه وطن، و الفقر فی الوطن غربه) لان من شان الوطن ان یسهل لک العسیر، و یستجیب لحاجتک و امنیتک، و المال قاضی الحاجات، و الفقر اصل الویلات، و من هنا کان الفقر غربه فی الوطن، و الغنی وطنا فی الغربه.

المقل غریب فی بلدته: المقل بضم فکسر الفقیر و الجنه بالضم الوقایه

امام علیه‌السلام (در نکوهش بخل و ترس و تنگدستی و بینوائی و واماندگی و ستایش شکیبائی و پارسائی و دوری از گناهان) فرموده است: بخل و تنگ چشمی ننگ است (چون مردم بخیل را بر اثر دلبستگی او به کالای دنیا سرزنش می‌نمایند) و ترسو بودن نقص و کاستی است (زیرا رسیدن به مقام فرع بر شجاعت و دلاوری است) و تنگدستی زیرک را از (بیان) حجت و دلیلش گنگ و لال می‌گرداند (همانطوری که توانگری پست و نادانی را گویا می‌سازد) و بینوا و بی‌چیز در شهر خود غریب است (کسی با او آمد و شد نمی‌کند) و عجز و واماندگی آفت و بیچارگی است (که شخص را از پا در می‌آورد) و شکیبائی دلاوری است، و پارسائی دارائی است (زیرا پارسا مانند مالدار که به کسی نیازمند نیست به دنیا و کالای آن نیازمند نمی‌باشد) و دوری از گناهان سپر است (از عذاب الهی، همانطور که سپر شخص را از شمشیر محافظت می‌نماید پرهیزکاری او را از سختیهای دنیا و آخرت رهائی می‌دهد).

چهار کلمه بالا به مذمت از مال دنیا و ارزش آن منتهی می‌گردد. این مطلب روشن است که خواستن مال برای آبرو و خدمت به جامعه خوب بلکه لازم است و اینجا فرمایش امام حسن (علیه السلام) زنده می‌شود که فرمود: هر کس بگوید: مال را دوست ندارم دروغ می‌گوید اگر یقین کنم که راست می‌گوید احمق است. اما هرگاه علاقه به مال دنیا فقط برای نگاهداری باشد و هدف دنیوی که هیچ نتیجه اخروی نداشته باشد اشتباه است و خدا عذاب دردناک به آنان وعده داده. ابن ابی‌الحدید در توضیح جمله‌های بالا می‌نویسد: آماده نبودن برای قیامت دلیل بر عجز شدید است.

و قال علیه‌السلام: (البخل عار) علی الانسان یعیر به (و الجن منقصه) ای نقص فی الرجوله (و الفقر یخرس الفطن عن حجته) فلا یقدر ان یتکلم، لانه یعلم ان الناس لا یصغون الی کلامه (و المقل) ای قلیل المال (غریب فی بلدته) اذ یعامل معه معامله الغرباء، فلا یعرفه الناس و لا یعرف الناس و لا یسمع له کلام و لا یتمتع بلذائذ الحیاه، کالانسان الغریب فی غیر بلده

اللغه: البخل: الشح. العار: ما یعاب علیه الانسان و یخجل منه. الجبن: الخوف یصیب القلب فلا یقدر علی المواجهه لای امر. المنقصه: المذمه و العیب. یخرس: یسکت و یلجم و الخرس مرض یصیب اللسان یمنعه من الکلام. الفطن: اللبیب، صاحب الحجه. الحجه: البرهان، الدلیل. المقل: الفقیر الذی لا مال له. العجز: عدم القدره. آفه: جمع آفات العاهه، ما یفسد. الثروه: کثره المال. الجنه: بالضم الوقایه. الشرح: (البخل عار) البخل ضد الکرم و بمقدار ما یمدح الکرم و الکرام یذم البخل و البخلاء و للجاحظ کتاب سماه (البخلاء) یذکر اقوالهم و افعالهم و یذمهم بابلغ بیان و احسن لسان. و البخل هو الشح و عدم العطاء و البذل و هو صفه ذمیمه و قبیحه یخجل الانسان منها و یعاب علیه ان تکون فیه و لذا هی عار تلحق البخیل فی حیاته فتخجله و تسیر فی اعقابه فتکون و صمه عار یخجلون منها و یستحون من ذکرها. (و الجبن منقصه) و الجبن هو الخوف و الفزع و الهلع و هو ضد الشجاعه الممدوحه، و الجبان لا یدفع ضیما و لا یرفع حیفا و لا ینصر مظلوما و لا یقمع ظالما و لیس للجبناء حظ فی معالی الامور و کرائمها و کفی بذلک منقصه. (و الفقر یخرس الفطن عن حجته) الفقر قله ذات الید و عدم المال عند الشخص و هو فی الغالب یشغل الفکر و یذهب بالتوجه الصحیح فان الحجه السلیمه التی ینتصر بها الانسان تتوقف علی الذکاء و علی الانتباه التام و التوجه و عدم شغل الفکر فی امر آخر و اما اذا اشتغل الفکر فی کیفیه تحصیل القوت و سد الحاجات الاولیه لا یتوجه بشکل جید الی الحوار و الانتصار و یغفل عما لدیه من حجج نافذه و براهین شافیه … (و المقل غریب فی بلدته) و المقل هو من لا مال له و لا ثروه عنده و کونه غریب فی بلدته لان الناس تتعامل مع الاغنیاء و حاجتهم عندهم، یتوجهون الیهم و یترددون علیهم و یقصدونهم و لا تخلو بیوتهم منهم اما الفقراء فلا احد ینتبه الیهم فیصبحوا غرباء و ان کانوا فی بلدهم لعدم التعامل معهم و الاختلاط بهم و التردد علیهم و زیارتهم و هذا ما نشاهده و نراه فی زماننا و ایام حیاتنا.

ضمن شرح این سخن چنین آمده است: از بهترین مواردی که از جود عبد الله مأمون نقل شده این است که دبیر او عمر بن مسعده به سال دویست و هفده درگذشت و میراثی گران بر جای گذاشت. مأمون، برادر خود ابو اسحاق معتصم و گروهی از دبیران را برای تقویم میراث او گسیل داشت. معتصم در حالی که مأمون در مجلس خلافت نشسته بود، همراه دبیران بازگشت. مأمون پرسید چه دیدید؟ معتصم در حالی که آنچه را دیده بود بزرگتر از واقع نشان می داد، گفت: بسیاری زرینه و چهار پا و زمین و ملک یافتیم که ارزش آنها به هشت میلیون دینار می رسد و در این هنگام صدای خود را بلندتر و کشیده تر کرد. مأمون انا لله و انا الیه راجعون بر زبان آورد و گفت: به خدا سوگند این مقدار اندوخته و میراث را برای یکی از پیروان پیروان او بسیار نمی دانم. معتصم چندان شرمسار شد که نشان شرمندگی او برای حاضران آشکار گردید.

ابن ابی الحدید سپس سخنانی در باره اهمیت مال برای حفظ آبرو نقل کرده است و می گوید: گفته شده است مال تو پرتو و نور توست، اگر می خواهی منکسف و تاریک شوی همه آن را پراکنده و تباه ساز. به اسکندر گفته شد: به چه سبب فلاسفه با همه حکمت خود و شناختی که از دنیا دارند مال خود را حفظ می کنند گفت: برای اینکه دنیا ایشان را نیازمند نکند که کاری را که سزاوار ایشان نیست، انجام دهند. یکی از پارسایان گفته است: نخست دو گرده نان خود را فراهم ساز و سپس به عبادت پرداز.

امام حسن علیه السّلام فرموده است: هر کس مدعی شود و گمان برد که مال را دوست ندارد، در نظر من دروغگوست و اگر بدانم راست می گوید، در نظرم احمق است.

امام علیه السلام فرمود:

بخل ننگ است و ترس مایه نقصان،فقر شخص زیرک را از بیان دلیلش گنگ می‌سازد و آن‌کس که فقیر و تنگدست است حتی در شهر خود غریب است. ( .سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت. )

شرح و تفسیر

چهار نقطه ضعف

امام علیه السلام در این حکمت والا به چهار نقطه ضعف اخلاقی و اجتماعی انسان اشاره می‌کند و آثار سوء هر یک را بر می‌شمرد تا همگان از آنها فاصله بگیرند.

نخست می‌فرماید:«بخل ننگ است»؛ (الْبُخْلُ عَارٌ) .

بخل آن است که انسان حاضر نباشد چیزی از مواهب خداداد را در اختیار دیگران بگذارد،هرچند امکانات او بسیار بیش از نیازهای او باشد و نقطه مقابل آن سخاوت و کرم است که گاه سبب می‌شود انسان حتی وسائل مورد نیاز خود را به دیگران ببخشد و خود به کمترین مواهب حیات قناعت کند.

عار بودن بخل و افتخار بودن کرم و سخاوت بر کسی پوشیده نیست،زیرا اولاً بخل سبب نفرت مردم از بخیل می‌شود و افراد نزدیک و دور از او فاصله می‌گیرند و ثانیا بخل سبب سنگدلی و قساوت است،زیرا بخیل ناله مستمندان را می‌شنود و چهره رقت‌بار آنها را می‌بیند و در عین حال به آنها کمکی نمی‌کند و این مایه قساوت است.ثالثا بخل سبب می‌شود که بسیاری از منابع اقتصادی از گردش تجاری سالم خارج شود و به صورت کنز و اندوخته در آید در حالی که گروه‌هایی در جامعه ممکن است به آن نیاز داشته باشند.رابعاً افراد بخیل گاه به زن و فرزند خود نیز تنگ و سخت می‌گیرند به اندازه‌ای که مرگ او را آرزو می‌کنند و این عار و ننگ دیگری است.خامسا افراد بخیل به سبب دلبستگی فوق‌العاده غیر منطقی به مال و ثروتشان از نظر تفکر اجتماعی بسیار ضعیف و ناتوانند و این هم ننگ و عار دیگری است،لذا امام علیه السلام در عهدنامه معروف مالک اشتر به او توصیه می‌کند که هرگز بخیل را در مشورت خود دخالت ندهد که او را به ترک حق دعوت می‌کند و از ته‌دستی و فقر می‌ترساند؛

(لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلاً یَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ وَ یَعِدُکَ الْفَقْر) .

داستان‌هایی که از بخیلان و سخاوتمندان در تاریخ مانده دلیل روشنی بر گفتار امام علیه السلام است،هرچند گاهی این داستان‌ها مبالغه آمیز است؛از جمله درباره «محمد بن یحیی»که بر خلاف باقی برامکه فوق العاده بخیل بود نوشته‌اند که پدرش به یکی از خواص او گفت:تو چگونه از دوستان نزدیک«محمد بن یحیی»هستی در حالی که لباست پاره شده؟ گفت:سوزنی که پارگی لباس را با آن بدوزم ندارم و اگر«محمد بن یحیی»خانه‌ای داشته باشد به وسعت فاصله میان بغداد و نوبه (.منطقه‌ای است در جنوب مصر و نزدیک حبشه. ) مملو از سوزن سپس جبرئیل و میکائیل نزد او آیند و یعقوب نبی را به عنوان ضامن حاضر کنند و از او بخواهند سوزنی به عنوان عاریت دهد تا پیراهن پاره شده یوسف را بدوزند او هرگز چنین کاری نخواهد کرد. (.شرح نهج‌البلاغه علّامه شوشتری،ج 13،ص 307.)

امام علیه السلام در یکی دیگر از این کلمات قصار (حکمت 378) سخن بسیار جامعی درباره بخل فرمود آنجا که می‌فرماید:

«الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُیُوبِ وَهُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوءٍ؛ بخل تمام عیوب را در بر دارد و انسان را به سوی هر بدی و زشتی می‌کشاند».

در حدیث دیگری از امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می‌خوانیم:

«الْبُخْلُ یُمَزِّقُ الْعِرْض؛ بخل آبروی انسان را بر باد می‌دهد». ( .بحارالانوار،ج 75،ص 357. )

به همین دلیل در کلام بعضی از بزرگان آمده است:

«أبْخَلُ النّاسِ بِمالِهِ أجْوَدُهُمْ بِعِرْضِهِ؛ بخیل‌ترین مردم در مورد مال خود سخاوتمندترین آنها در مورد آبروی خویش است». ( .شرح نهج‌البلاغه علامه شوشتری،ج 13،ص 308.)

آنگاه امام به رذیله دوم اخلاقی اشاره کرده می‌فرماید:«ترس مایه نقصان می‌شود»؛ (وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ) .

افراد ترسو هرگز نمی‌توانند از قابلیت‌ها،شایستگی‌ها و استعدادهای خود استفاده کنند و نتیجه آن عقب‌ماندگی در زندگی است.به علاوه هنگامی که دین و جان و ناموس و کشور آنها به خطر بیفتد از جهاد ابا دارند و به جای این‌که در صف مجاهدان باشند در صف قاعدان و بیماران و از کار افتادگان و کودکان قرار می‌گیرند.هرگز هیچ آدم ترسویی به مقامی نرسیده؛نه کشف مهمی کرده نه پیروزی چشمگیری به دست آورده و نه به قله‌های کمال رسیده است.

از این رو در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

«لَا یُؤْمَنُ رَجُلٌ فِیهِ الشُّحُّ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِیصاً وَ لَا شَحِیحاً؛ هیچ یک از کسانی که دارای بخل و حسد و جبن باشند به حقیقت ایمان نمی‌رسند و مؤمن ترسو و بخیل و حریص نخواهد بود». ( .بحارالانوار،ج 64،ص 364،ح 68.)حتی امیر مؤمنان علی علیه السلام به مالک اشتر توصیه می‌کند«که هرگز افراد ترسو را به حوزه مشاوران خود راه مده»؛

(وَ لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشوَرَتِکَ بَخِیلاً...وَ لَا جَبَاناً) و همان‌گونه که امام علیه السلام در نامه مالک اشتر اشاره فرموده سرچشمه جبن و ترس سوء ظن به ذات پاک پروردگار است، زیرا می‌دانیم خداوند به افراد با ایمان وعده داده که من شما را تنها نمی‌گذارم به جنگ مشکلات بروید و از من یاری بطلبید. آن گاه امام در سومین جمله اشاره به آثار فقر در زندگی انسان‌ها می‌کند و می‌فرماید:«فقر شخص زیرک را از بیان دلیلش گنگ می‌سازد»؛ (وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ) .

اشاره به این‌که از یک سو افراد فقیر در خود احساس حقارت می‌کنند و هر اندازه فَطِن و باهوش باشند بر اثر این احساس حقارت از گفتن حرف حساب خود و دفاع از حقوق خویشتن باز می‌مانند و از سوی دیگر چون می‌دانند بسیاری از مردم برای سخنان آنها بهایی قائل نمی‌شوند چون غالباً دنیاپرستند و برای افراد ثروتمند شخصیت قائلند همین احساس سبب می‌شود که فقیران نتوانند حرف حق خود را بیان کنند.

درباره آثار سوء فقر و تنگدستی روایات زیادی از معصومین علیهم السلام وارد شده که حتی فقر را در سرحد کفر معرفی کرده‌اند و این به سبب آن است که پیروان خود را برای مبارزه با فقر تشجیع کنند.در دنیای امروز نیز در مقیاسه‌ای عظیم این حقیقت به چشم می‌خورد که دولت‌های ثروتمند و زورگو با شجاعت سخنان باطل خود را همه جا مطرح می‌کنند در حالی که دولت‌های فقیر از رساندن حرف حساب خود به گوش جهانیان عاجزند.

البته این اصل استثنائاتی نیز دارد؛افراد فقیری را می‌شناسیم که همچون ابوذر شجاعانه به مبارزه با طاغوت‌های زمان برخاستند و حجت خود را بر آنها تمام کردند هرچند این قیام‌ها گاه به قیمت جان آنها تمام شد؛ولی این افتخار را در تاریخ برای خود ثبت کردند که در صف اول از صفوف مبارزان راه حق بودند.

اگر در بعضی از روایات مدحی از فقر شده و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آن را فخر خویش شمرده یا اشاره به فقر الی الله است که قرآن مجید بیان کرده: «یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ» 1 و یا اشاره به ساده‌زیستی و قناعت است که در ظاهر شباهت با فقر دارد.

حضرت در چهارمین و آخرین جمله که در واقع تکمیل کننده جمله سوم است می‌افزاید:«آن‌کس که فقیر و تنگدست است حتی در شهر خود غریب است»؛ (وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ) .

زیرا غریب کسی است که دوست و آشنایی ندارد و احساس تنهایی می‌کند و می‌دانیم دنیاپرستان از افراد فقیر و تنگدست فاصله می‌گیرند و آنها را در شهر خود غریب می‌گذارند و به عکس ثروتمندان حتی در بلاد دوردست از وطنشان غریب نیستند همان گونه که شاعر می‌گوید:

منعم به کوه و دشت و بیابان غریب نیست هر جا که رفت خیمه زد و بارگاه ساخت

دیگری می‌گوید:

آن را که بر مراد جهان نیست دسترس در زاد و بوم خویش غریب است و ناشناس

بعضی میان فقیر و مُقِلّ این فرق را گذاشتند که فقیر به کسی می‌گویند که در عین فقر،فقر خویش را نیز اظهار می‌کند و مقل کسی است که فقیر است و خویشتن‌دار.

ممکن است این تفاوت را از حدیثی که از معصومین علیهم السلام نقل شده است گرفته باشند،زیرا در حدیثی از امام صادق علیه السلام یا امام باقر علیه السلام می‌خوانیم که در پاسخ این سؤال که کدام صدقه افضل است فرمود:

«جُهْدُ الْمُقِلِّ؛ صدقه کسی که کم درآمد باشد (و در عین تنگدستی انفاق کند)»سپس به این آیه تمسک فرمود:

««وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ»؛ دیگران را بر خود مقدم می‌دارند هرچند در تنگدستی باشند». (.کافی،ج 4،ص 18،ح 3.)

ریشه«مُقِلّ»که از ماده«قِلّت»گرفته شده،نشان می‌دهد که با فقیر متفاوت است.

Imam Ali ibn Abū Tālib said the following: “Miserliness is a shame; cowardice is a defect; poverty disables an intelligent man from arguing his case, and a destitute person is a stranger in his own home town.'

و درود خدا بر او، فرمود: ناتوانی، آفت و شکیبایی، شجاعت و زهد ثروت و پرهیزکاری سپر نگه دارنده است : و چه همنشین خوبی است راضی بودن و خرسندی .

ناتوانی آفت است ، و شکیبایی شجاعت و ناخواستن- دنیا- ثروت و پرهیزگاری سپری- نگه دار- و رضا نیکو همنشین- و یار-.

و عاجز بودن از کسب آفتست و صبر کردن در طاعت و از معصیت دلیری است و زهد از دنیا توانگریست و اختیار از محرّمات سپریست از عذاب و نیکو همنشینی است خوشنودی و خورسندی

و فرمود (علیه السلام): و ناتوانی، آفت است و شکیبایی، دلیری است و زهد، توانگری است و پارسایی، چونان سپر است. بهترین همنشین خشنودی است از خواست خداوند.

ناتوانی آفت ،پایداری شجاعت ،زهد در دنیا ثروت،و پاکدامنی سپر از بلاست .و رضا به قضا همنشینی نیکوست .

و الثروه: الغنی. و الجنه فی الاصل: الترس لانه یستتر به.

العجز: آفه: ای من عجز عن تهذیب اخلاقه و امساک نفسه عند اقتحام الشهوات، فقد ادرکته الافه، و ان حمل علی العموم کان وجها. و الزهد ثروه، ای غنی من قول النبی صلی الله علیه و آله: القناعه مال لا ینفد، و الزهد ان یختار المرء الباقی علی الفانی، و یحقر الدنیا فی عینه و یتنزه عن اکثر المباحات مع القدره علیها، و لا یدخر الدنیا، و الزاهد المطلق هو الذی لا یضیع عمره فی اکتساب اللذات الدنیا الدنیه و یقبل علی اکتساب اللذات الموعوده. فی العقبی و هذا بیع یستعقب ربحا عظیما، قال الله تعالی: فاستبشروا ببیعکم الذی بایعتم به و الزاهد من باع الفانی و اشتری الباقی و ذلک هو الثروه. قال بعض العارفین: ان بیع الدنیا بالاخره زهد ضعیف، لان مطلب العارف هو النسبه الشریفه التی بین العبد و المعبود، و هو الرضوان الاکبر، و العارف الحقیقی ان یاخذ الاموال و یتصرف فیها و یضعها فی مواضعها کما فعل امیرالمومنین علی علیه‌السلام، و کان العارف مع اموال الدنیا فی یده زاهدا و ربما کان الفقیر الذی لا یقدر علی درهم واحد غیر زاهد لان قلبه معلق بالدنیا، و العارف منقطع عن الدنیا غیر ملتفت الیها و لا یشتغل بطلب الدنیا و لا یترکها. لا تشغله الدنیا من طریق الطلب و من طریق الانقطاع، و الهرب عنها و بینه، و بین الدنیا لا وصال و لا انقطاع. مثال ذلک انک تری انسانا فی مدینه او سفر و لا صداقه بینک، و بینه، و لا عداوه لان العداوه ایضا نوع من الاشتغال، و هذا لا یتیسر لکل احد بل النادر فی کل زمان، و قیل لعبد الله بن المبارک یا زاهد، فقال: الزاهد هو عمر بن عبدالعزیز، فانه متصرف فی اموال الدنیا، و هو مع ذلک زاهد فیها. فاما انا فلا اقدر علی درهم، فکیف اکون زاهدا، و قیل من الزهد ترک الطلب ایضا، لان من لا یقدر علی الدنیا و یطلبها سرا و علانیه. فلیس بزاهد، بل هو ممن خسر الدنیا و الاخره، ذلک هو الخسران المبین. و الورع: الذی یتنزه عن المعاصی.

هشتم: ناتوانی بلا است. کلمه‌ی العجز لفظ مهملی است که احتمال دارد منظور ناتوانی جسمی باشد یعنی ناتوانی بر دخل و تصرفات بدنی از کارهایی که باید توان انجام آنها را داشته باشد، و ممکن است مقصود ناتوانی روحی، یعنی ناتوانی در برابر هوای نفس و جلوگیری از آن باشد. نوع اول، بلای جسمانی و کمبود در آن است، و دومی، بلا و نقصی در عقل و هوش است. نهم- بردباری دلاوری است، بردباری فضیلتی از شاخه‌های پاکدامنی و تعریف آن چنین است ایستادگی در برابر هوای نفس تا انسان را به سمت لذتهای ناروا سوق ندهد. یعنی مبارزه با نفس‌اماره که لازمه‌اش داشتن فضیلت شجاعت است، از این رو حمل کلمه‌ی: الشجاعه بر کلمه‌ی الصبر حمل لازم بر ملزوم به شمار می‌آید. دهم- پارسایی سرمایه و دارایی است، پارسایی فضیلتی وابسته به پاکدامنی است. در تعریف آن گفته‌اند: خودداری نفس از متاع و خوشیهای دنیاست و چون مالداری در عرف مردم عبارت است از بی‌نیازی و فزونی ثروت، به خاطر شباهت پارسایی به بی‌نیازی حاصل از ثروت، کلمه‌ی ثروت را استعاره برای پارسایی آورده است از آن رو که هر دو باعث بی‌نیازی می‌باشند. یازدهم- پرهیزکاری سپر است، حقیقت پرهیزکاری عبارت است از پایبندی به کارهای خوب و از این رو لفظ الجنه را استعاره آورده است که پارسایی نیز همانند سپر انسان را از عذاب خدا در آخرت و از بزرگترین گرفتاریها در دنیا نگه می‌دارد، چنان که با سپر و دیگر سلاحها نگهداری می‌شود.دوازدهم- خوشنودی به قضای الهی همدمی نیکوست. قبلا روشن شد که خوشنودی به قضای الهی، و آنچه مقدر باشد، خود دری بزرگ از درهای بهشت، و از جمله نتایج صفات پسندیده است. بدیهی است که چنین چیزی در دنیا و آخرت همدمی نیکوست.خوشنودی به قضای الهی، همدمی نیکوست.

وَ قَالَ علیه السلام الْعَجْزُ آفَةٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ وَ نِعْمَ الْقَرِینُ [اَلرِّضَا] اَلرِّضَی .

فهذه فصول خمسة الفصل الأول قوله علیه السلام العجز آفة و هذا حق لأن الآفة هی النقص أو ما أوجب النقص و العجز کذلک.

و کان یقال العجز المفرط ترک التأهب للمعاد.

و قالوا العجز عجزان أحدهما عجز التقصیر و قد أمکن الأمر و الثانی الجد فی طلبه و قد فات.

و قالوا العجز نائم و الحزم یقظان .

الفصل الثانی فی الصبر و الشجاعة قد تقدم قولنا فی الصبر.

و کان یقال الصبر مر لا یتجرعه إلا حر.

و کان یقال إن للأزمان المحمودة و المذمومة أعمارا و آجالا کأعمار الناس و آجالهم فاصبروا لزمان السوء حتی یفنی عمره و یأتی أجله.

و کان یقال إذا تضیفتک نازلة فاقرها الصبر علیها و أکرم مثواها لدیک بالتوکل و الاحتساب لترحل عنک و قد أبقت علیک أکثر مما سلبت منک و لا تنسها عند رخائک فإن تذکرک لها أوقات الرخاء یبعد السوء عن فعلک و ینفی القساوة عن قلبک و یوزعک حمد الله و تقواه .

الفصل الثالث قوله و الزهد ثروة و هذا حق لأن الثروة ما استغنی به الإنسان عن الناس و لا غناء عنهم کالزهد فی دنیاهم فالزهد علی الحقیقة هو الغنی الأکبر.

و روی أن علیا علیه السلام قال لعمر بن الخطاب أول ما ولی الخلافة إن سرک أن تلحق بصاحبیک فقصر الأمل و کل دون الشبع و ارقع القمیص و اخصف النعل و استغن عن الناس بفقرک تلحق بهما.

وقف ملک علی سقراط و هو فی المشرفة قد أسند ظهره إلی جب کان یأوی إلیه فقال له سل حاجتک فقال حاجتی أن تتنحی عنی فقد منعنی ظلک المرفق بالشمس فسأله عن الجب قال آوی إلیه قال فإن انکسر الجب لم ینکسر المکان.

و کان یقال الزهد فی الدنیا هو الزهد فی المحمدة و الرئاسة لا فی المطعم و المشرب و عند العارفین الزهد ترک کل شیء یشغلک عن الله.

و کان یقال العالم إذا لم یکن زاهدا لکان عقوبة لأهل زمانه لأنهم یقولون لو لا أن علمه لم یصوب عنده الزهد لزهد فهم یقتدون بزهده فی الزهد .

الفصل الرابع قوله و الورع جنة کان یقال لا عصمة کعصمة الورع و العبادة أما الورع فیعصمک من المعاصی و أما العبادة فتعصمک من خصمک فإن عدوک لو رآک قائما تصلی و قد دخل لیقتلک لصد عنک و هابک.

و قال رجل من بنی هلال لبنیه یا بنی أظهروا النسک فإن الناس إن رأوا من أحد منکم بخلا قالوا مقتصد لا یحب الإسراف و إن رأوا عیا قالوا متوق یکره الکلام و إن رأوا جبنا قالوا متحرج یکره الإقدام علی الشبهات .

الفصل الخامس قوله و نعم القرین الرضا قد سبق منا قول مقنع فی الرضا.

و قال أبو عمرو بن العلاء دفعت إلی أرض مجدبة بها نفر من الأعراب فقلت لبعضهم ما أرضکم هذه قال کما تری لا زرع و لا ضرع قلت فکیف تعیشون قالوا نحترش ( فی اللسان:«حرش الضب یحرشه حرشا،و احترشه و تحرش و تحر عربه:أتی قفا جحره فقعقع بعصاه علیه و أتلج طرفها فی جحره فإذا سمع الصوت حسبه دابة ترید أن تدخل علیه فجاء یزحل علی رجلیه و عجزه مقاتلا و یضرب بذنبه فناهزه الرجل فأخذ بذنبه فضبب علیه-أی شد القبض-فلم یقدر أن یفیصه -أی یفلت منه». ) الضباب و نصید الدواب قلت فکیف صبرکم علی ذلک قالوا یا هذا سل خالق الخلق هل سویت فقال بل رضیت.

و کان یقال من سخط القضاء طاح و من رضی به استراح.

و کان یقال علیک بالرضا و لو قلبت علی جمر الغضا.

و فی الخبر المرفوع أنه صلی الله علیه و آله قال عن الله تعالی من لم یرض بقضائی فلیتخذ ربا سوائی.

کلمه هشتم: (العجز آفه) عاجز بودن مرد از کسب مال، آفت او است یعنی نقص مرتبت او است نزد عالمیان یا آنکه عجز از محافظت نفس و منع آن از اتباع شهوات و لذات دنیا موجب آفت است در آن جهان. کلمه نهم: (و الصبر شجاعه) و شکیبایی در طاعت و معصیت، دلیری است به اعتبار آنکه صبر، مقاومت نمودن است با نفس اماره تا منقاد نشود به قبایح لذات و آن مستلزم شجاعت است کلمه دهم: (الزهد ثروه) زهد توانگری است. زیرا که آن اعراض است از متاع دنیا و آن قناع نفس است و کلمه (القناعه کنز لا یفنی) موید این است شعر: قناعت توانگر کند مرد را خبر ده حریص جهانگرد را کلمه یازدهم: (الورع جنه) ورع- که اجتناب است از سیئات و ملازمت نفس بر حسنات- سپری است برای بازداشتن عذاب در روز حساب کلمه دوازدهم این است که: (نعم القرین الرضا) نیکو همنشینی است رضا دادن به قضا و در جمیع احوال خشنود شدن از خدای تعالی و آن وقتی متحقق شود که محبت الهی در طبیعت چنان راسخ باشد که احوال مختلفه مثل صحت و مرض و غنی و فقر و حیات و ممات، یکسان باشد نزد بنده و حضرت رسالت پناهی (صلی الله علیه و آله) فرموده (الرضا بالقضا باب الله الاعظم) شعر: قائد مرد به جنات صفا است فاتح گنج کرامات رضا است بی رضا روضه رضوان مطلب فیض سرچشمه حیوان مطلب

و عجز و بی‌طاقتی آفت است آدمی را در دین و دنیا بی‌التباس، و صبر و شکیبایی شجاعت است بی‌خلاف، و زهد یعنی اعراض از نعیم دنیا که زائل و فانی است ثروت و توانگری است، و ورع یعنی پرهیزکاری و اجتناب از مناهی سپر است پیش روی آدمی او را حمایت کند از مکاره دو جهان. و بدانکه زهد از دنیا بر دو وجه است: زهد ظاهری و آن آن باشد که شخص رغبت به دنیا هیچ از خود ظاهر نگرداند هر چند در نفس او باشد، و عقلای جهان و ارباب شرف و مروت از مردمان غالبا به این زهد خود را متصف گردانند، چون زمانه با ایشان مساعدت ننماید، و ابواب حاجات بر روی ایشان نگشاید، در پناه زهد گریزند تا در نظرها خوار و بی‌اعتبار نگردند و مذلت و اهانت نه بینند. و زهد باطنی و او آن بود که شخص از وفور آگاهی و بصیرت و علو نفس و همت بدل از دنیا معرض و محترز بود و او را ساخط و مبغض از آن روی که مبغوض حضرت حق تعالی است، و رغبت در آن مانع وصول بر غایب دار عقبی و رضوان حضرت مولی است، یا از جهت آنکه در معرض زوال و فنا است یا از جهت آنکه هر محبوبی در جهان متضمن انواع مکروه و اقسام اندوه است و هر راحتی مقرون به صد محنت مصیبت، و هر که از راه دین در امر دنیا تامل کرده باشد از جهت همه این جهات دنیا را دشمن دارد، و باشد که قومی بدین متدین نباشند، دنیا را به اعتبار جهت دویم و سیم دشمن دارند، و به هر تقدیر زهد دلیل علو همت و وفور بصیرت و نشان مروت و از اسباب ثروت آدمی باشد. خوب همنشینی است رضا به ما قسم الله و تسلیم بما قضی الله. و از حضرت رسالت پناه صلی الله علیه و آله و سلم مروی است (الرضاء بالقضاء باب الله الاعظم)

«والعجز آفه» یعنی واماندن از تحصیل و تکسب، مانند مرض است. یعنی چنانکه مرض منجر می‌شود به هلاکت، عجز از تحصیل نیز منجر شود به هلاکت.

«و الصبر شجاعه» یعنی و صبر و شکیبایی کردن در مصائب و بلایا، دلیری کردن است، یعنی چنانکه دلیر غالب و قاهر است صابر و شکیبا نیز غالب است بر مصائب و اذیت نمی‌کشد از مصائب.

«و الزهد ثروه» یعنی بی‌رغبت بودن به دنیا مال داشتن است، چنانکه مالدار مستغنی است و احتیاج به کسی ندارد، زاهد نیز مستغنی است و احتیاجی به دنیا ندارد.

«و الورع جنه» یعنی پرهیزگاری سپر است، یعنی چنانکه سپر محافظت می‌کند شخص را از تیغ خصم، پرهیزگاری نیز محافظت می‌کند متورع را از عذاب جهنم.

«و نعم القرین الرضا» یعنی خوب هم نشینی است راضی بودن به قضای خدا، یعنی چنانکه از همنشین خوب عقل و دین می‌افزاید، از راضی بودن به قضای خدا نیز عقل و دین می‌افزاید.

(و العجز آفه)فان العجز فی الانسان نوع من الفقر و الاقلال لانه عوز ما یحتاج الیه فی العمل و انفاد الامور الدنیویه او الدینیه، فکما ان الفقر و عدم المال نوع المال من العجز حیث ان الفقیر لا یقدر علی انفاد الامر المحتاجه الی بذل المال، فهو عاجز عن کثیر من الاعمال ای عاجز، فکذا العاجز الجسمی مثل الاعمی و الزمنی و الاشل، و العاجز النفسانی کالسفیه و الکسلان لا یقدر علی کثیر من الاعمال، فهو کمن عراه مرض او عاهه منعته عن العمل. (الشجاعه) هی المقاومه تجاه العدو المهاجم و دفع هجومه بما تیسر، او الهجوم علی العدو اللدود لدفعه، و کلما لا یلائم عدو کالبلاء و هجران الاصدقاء و مفارقه الاقرباء و ترک التمتع بما اشتهاه الانسان (و الصبر) هو المقاومه تجاه عدو المکاره و البلایا، فحقیقه الشجاعه هو الصبر، و هو من الصفات الممدوحه التی ورد فی الحث علیها آیات الکتاب و مستفیض السنه بغیر حساب. (و الثروه) المال و المتاع و المصروفان فی انجاز الحوائج، و الزاهد هو الذی ترک الحوائج العادیه و رغب عنها و کرهها، فیتحصل بالزهد للزاهد ما یحصله غیره بصرف الثروه مضافا الی ان الزاهد فی راحه عن تحصیل الحاجه و عواقبها، فمن صرف الدینار و الدرهم فی تحصیل غذاء لذیذ تعب نفسه بتحصیله و تحمل الم ما یعقبه من البطنه و الکسل و الدفع، و ربما بعض الامراض، و لکن الزاهد فی راحه عن ذلک کله، فالزهد ثروه بلا تعب. (و الورع) هو التحرز عما یضر عاجلا او آجلا فهو (جنه) دون ای بلیه و عاهه فی الدنیا و دون ای عذاب و عقوبه فی الاخره.

(و الرضا) هو حسن الاستقبال عما یعرض للانسان فی کل حال من حیث لا یقدر علی تغییره بتدبیره، فمن تلبس بالرضا تجاه ما قدر و قضی فقد قرن بما حسن حاله فی کل حین، و جعل لنفسه من نفسه رفیقا یفیض السرور فی قلبه.

و ناتوانی خود آفتی است جانی- و شکیبائی دلیریست- و زهد توانگری- و پارسائی سپریست محکم-

(و فی العجز آفه) فی (عیون القتیبی) قال ابوالمعافی: و ان التوانی انکح العجز بنته و ساق الیها حین زوجها مهرا فراشا و طیئا ثم قال لها اتکی قصارا هما لا بد ان یلدا الفقرا و قال الاصمعی: دخلت علی هارون الرشید و بین یدیه بدره، فقال: ان حدثتنی بحدیث فی العجز فاضحکتنی، و هبتک هذه البدره. فقلت: نعم، بینا انا فی صحاری الاعراب فی یوم شدید البرد و الریح و اذا باعرابی قاعد علی اجمه و هو عریان قد احتملت الریح کساءه فالقته علی الاجمه، فقلت: یا اعرابی ما (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) اجلسک ههنا علی هذه الحاله؟ فقال: جاریه وعدتها یقال لها سلمی انا منتظر لها. فقلت: و ما یمنعک من اخذ کسائک؟ فقال: العجز یوقفنی عن اخذه. فقلت له: فهل قلت فی سلمی شیئا؟ فقال: نعم. فقلت: اسمعنی- لله ابوک- فقال: لا اسمعک حتی تاخذ کسائی و تلقیه علی. فاخذته و القیته علیه فانشا یقول: لعل الله ان یاتی بسلمی فیبطحها و یلقینی علیها و یاتی بعد ذاک سحاب مزن تطهرنا و لا نسعی الیها فضحک الرشید حتی استلقی علی ظهره و قال: اعطوه البدره. و فی (دیوان معانی العسکری): و اکسل بیت سمعناه عن یحیی بن سعید الاموی لبعضهم: سالت الله ان یاتی بسلمی و کان الله یفعل ما یشاء فیاخذها و یطرحها بجنبی و یرقدها و قد کشف الغطاء و یاخذنی و یطرحنی علیها و یرقدها و قد قضی القضاء و یرسل دیمه سحبا علینا فیغسلنا و لا یلقی عناء (و الصبر شجاعه) لانه من قوه القلب، قال الشاعر: تصبر و لا تبد التضعضع للعدی و لو قطعت فی الجسم منک البواتر سرور الاعادی ان تراک بذله و لکنها تغتم اذ انت صابر و فی (مقاتل الطالبیین): اخذ عمرو بن شداد- من اصحاب ابراهیم بن عبدالله ابن الحسن- بعد قتله، فاتی به ابن دعلح- من قبل المنصور- فامر بقطع یده، فمدها فقطعت، ثم مد الیسری فقطعت، ثم رجله الیمنی فقطعت، ثم (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) مد الیسری فقطعت و ما یقربه احد و لا یمسه. ثم قال له: مد عنقک. فمدها فضربه ضارب بسیف کلیل فلم یصنع شیئا، فقال: اطلبوا سیفا صارما. فعجل الضارب فنبا فلم یصنع شیئا فقال عمر: و سیف اصرع من هذا. فسل ابن دعلج سیفا کان علیه فدفعه الی رجل فضربه، و قال ابن دعلج لعمرو بن شداد: انت والله الصارم. و فی (الطبری): قال ابن اسحاق: لما انهزم المشرکون فی حنین ادرک رجل من المسلمین درید بن الصمه فاخذ بخطام جمله و هو یظن انه امراه و ذلک انه کان فی شجار له، فاناخ به و اذا هو شیخ کبیر فقال له: ماذا ترید بی؟ قال: اقتلک. قال: و من انت؟ قال: ربیعه بن رفیع السلمی. ثم ضربه بسیفه فلم یغن شیئا. فقال: بئسما سلحتک امک، خذ سیفی هذا من موخر الرحل فی الشجار ثم اضرب به و ارفع عن العظام و اخفض عن الدماغ فانی کذلک کنت اقتل الرجال، ثم اذا اتیت امک فاخبرها انک قتلت دریدا فرب یوم و الله قد منعت نساءک. فزعمت بنو سلیم ان ربیعه قال: لما ضربته فوقع تکشف الثوب عنه فاذا عجانه و بطون فخذیه مثل القرطاس عن رکوب الخیل اعراء، فلما رجع الی امه اخبرها بقتله فقالت: و الله لقد اعتق امهات لک ثلاثا. (و الزهد ثروه) قال تعالی: (لکیلا تاسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما آتاکم … ) قالوا: جمع تعالی فی هاتین الکلمتین، و قال الشاعر: اذا ما شئت ان تحیا حیاه حلوه المحیا فلا تحسد و لا تحقد و لا تاسف علی الدنیا (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) (و الورع جنه): (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا ثم ننجی الذین اتقوا و نذر الظالمین فیها جثیا). و فی الخبر: (الصوم جنه من النار) و وجهه ان الصوم عله للورع و التقوی قال تعالی: ( … کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلهم لعلکم تتقون. و الورع جنه و سبب السبب سبب.

(و العجز آفه) و کلمه العجز تعم و تشمل و باء الفقر و المرض و الجهل، و هذه الاوباء الثلاثه آفه الانسانیه بکاملها، و منها تنبع القبائح و الرذائل، و بخاصه الفقر فانه السبب القریب و البعید لاکثر الافات

و المشکلات. (و الصبر شجاعه) و جهاد. و حین یتحدث الامام عن الصبر و فوائده فانه یتحدث عن علم و تجربه، فلقد رای و شاهد صبر رسول الله (صلی الله علیه و آله) و الصحابه علی الاذی و التنکیل فی سبیل الاسلام، و ثباتهم علیه مستهینین بکل شی‌ء، و هذا الصبر هو الاصل و الاساس لحیاه الاسلام و انتشاره، و علی صخرته تخطم الکفر و الشرک، و لولا هذا الصبر و الثبات ما کانت الهجره و لا بدر و احد و الاحزاب، و بالتالی ما کان للاسلام عین و لا اثر. (و الزهد ثروه، و الورع جنه) المراد بالزهد التورع عن الحرام، و بالورع الکف عنه، و علیه یکون العطف للبیان و التفسیر، و المعنی ان العفیف النزیه فی غنی عن الناس، و امان من شرهم، لانه بعفته و نزاهته یرضی و یقنع بالمیسور، و یکف اذاه عن الاخرین، و القناعه کنز، و کف الاذی حصن و صیانه. و تقدم الکلام عن ذلک مرارا و تکرارا مفصلا و مجملا. انظر شرح الخطبه 189 فقره و (التقوی).

(نعم القرین الرضی) علیک ان تسعی جهدک للرزق، و لا تتکل علی القدر، و اذا سعیت و نلت من الحلال دون ما املت فارض بما تیسر و لا ترفضه و تتبرم به. و قدیما قیل لا یترک المیسور بالمعسور، کیف و الحرمان اقل منه، و بعض الشر اهون من بعض؟ خذ ما تیسر، و انتظر الفرصه الی ما هو افضل، و لا تتعجل الشی‌ء قبل اوانه، فان الامور مرهونه باوقاتها.. و لا اظن مخلوقا حقق کل ما ینشد من سعاده الا من روض نفسه علی التسلیم و الرضا بما لا سبیل الی سواه، و لا یقول لشی‌ء لم یکن: لیته کان، او لما کان: لیته لم یکن. و الرضا بمنطق الواقع هو الذی عناه الامام، و اثنی علیه بقوله: (نعم القرین الرضا) لانه یحرر صاحبه من الحیره و القلق، و التبرم و السخط بلا جدوی. و بالاختصار ان تعاسه الانسان قد تاتی من داخله لا من خارجه، و من صنع یده لا من صنع القدر، لانه یرفض الانسجام مع ظروفه الخاصه التی تمسه فی الصمیم، و توثر علیه و علی شوونه، و لا یجنی من معاندتها الا الاهات و الحسرات.. و رایت من الشباب الجامعی من یانف و یحتقر بعض الاعمال، لانها- بزعمه- عیب یمس بکرامته، و یطمح الی وظائف الاغوات و ابناء الذوات، فیبحث و یلهث وراء کل متزعم حتی اذا یئس عاد الی ما استنکف عنه من قبل، و طلبه بلهفه.. و لکن بد فوات الفرصه التی لا سبیل الی مردها.. فقعد کسیحا خاسرا، لانه اراد القفز اکثر مما تستطیع عضلاته. و هکذا قضت حکمه الخالق جلا و علا ان یعاقب بالحرمان من استنکف عن رزقه المکتوب. و ایضا ریات کثیرا من الشباب الجامعی یستسلمون لمنطق الواقع، و لا یانفون من وظیفه کاتب بسیط، و بعضهم من حمله الدکتوراه، و مع الصبر و الایام صار احدهم مدیرا عاما، و آخر استاذا جامعیا، او رئیسا لمصلحه، او قاضیا مرموقا.. و لا سر- فیما اعتقد- الا الرضا و الصبر الذی هو من مظاهر الحمد و الشکر، فانجز لهم سبحانه قوله و وعده: (لئن شکرتم لازیدنکم- 7 ابراهیم). حمدا لله و شکرا.

و الجنه بالضم الوقایه

و عجز و واماندگی آفت و بیچارگی است (که شخص را از پا در می‌آورد) و شکیبائی دلاوری است، و پارسائی دارائی است (زیرا پارسا مانند مالدار که به کسی نیازمند نیست به دنیا و کالای آن نیازمند نمی‌باشد) و دوری از گناهان سپر است (از عذاب الهی، همانطور که سپر شخص را از شمشیر محافظت می‌نماید پرهیزکاری او را از سختیهای دنیا و آخرت رهائی می‌دهد). رضاء و خشنودی بودن به قضاء نیکو همنشینی است (همانطور که همنشین شخص را در رفاه و آسایش دارد، خشنود به آن چه خداوند خواسته در رفاه و آسایش میباشد)

گفته شده: العجز المفرط ترک التاهب للمعاد: واماندگی شدید، آماده نبودن برای قیامت است. و گفته شده: (الصبر مر لا یتجرعه الاحر) صبر و استقامت در برابر ناملایمات و رسیدن به هدف، کار تلخی است که فقط آزادگان این تلخی را جرعه جرعه می‌نوشند. گفته شده روزگار خوش و ناپسند سرنوشت معینی دارند همانند روزگار و عمر مردم، در روزگاری که ناراحتی وجود دارد صبر کنید تا مدتش به پایان برسد. زهد و پارسائی این است که آنچه انسان را از توجه بخدا باز می‌دارد کنار بگذاریم. گفته شده وقتی عالم، پارسا نباشد بلای زمان خود خواهد بود زیرا که مردم می‌گویند اگر علم او زهد را تایید کرده بود پرهیزکاری می‌بود لذا مردم در ناپرهیزکاری از او پیروی می‌کنند و هم چنین در اشراف گیری! پرهیز از گناه مهمترین پناهگاه است زیرا پرهیز از گناه انسان را از آلودگی به گناه نجات می‌بخشد و عبادت خدا از گرفتار دشمن شدن. کسی که پرهیزکاری را پیشه خود سازد خدا راه فرار برای او بوجود می‌آورد.

(و العجز) ای التعاجز عن اداء الحقوق (آفه) ای بلاء علی الانسان (و الصبر شجاعه) للنفس اذ تتحمل المکاره کالشجعان الذین یتحملون شدائد الحرب و نحوها (و الزهد ثروه) اذ الزاهد کالمثری لا یحتاج الی احد، لنفرته عن الدنیا فلا یحتاج الیها (و الورع) عن محارم الله (جنه) ای وقایه للانسان عن مکاره الدنیا و الاخره.(نعم القرین) ای المقارن للانسان (الرضا) فان الانسان الراضی بقسمته فی فرح دائم

(العجز آفه) العجز یعنی عدم القدره او عدم التمکن من القیام بما یطمح الیه الانسان او العجز عما یطلب منه، فمن لم یکن عالما لم یتمکن من نشر العلم و بثه و من لم یکن غنیا لم یستطیع البذل و العطاء فالعجز اذا عاهه و مرض یقعد الانسان عن نیل مراده … (الصبر شجاعه) الصبر یعنی ضبط النفس و عدم اضطرابها عند الاحداث العظیمه حینما تعصف بهذا الانسان فهو ذو شجاعه یواجه بها مصاعب الحیاه و مشاکلها فلا ینهزم امامها او ینسحق تحت ضرباتها و الشجاعه صمود و رباطه جاش و اطمئنان و اقدام و قوه قلب و الصابر انسان متزن یحافظ علی سلامه فکره و استمراریه حل ما یعترض سبیله من قضایا معقده و مشاکل مستعصیه … (و الزهد ثروه) الزهد هو التعفف عن الدنیا و الاستغناء عما فیها و عمن هی فی ایدیهم فهو ثروه مال یستغنی به الانسان عن الناس و عما فی ایدیهم. و الزهد حاجته مقضیه بل لا حاجه له فهو اغنی ممن یملک الثروه و المال و یقضی حاجته بها مع فارق ان الزاهد لم یحتج الی الثوره لیقضی حاجته لعدم الحاجه بینما الثانی یحتاج الیها لیقضی بها حاجته … (و الورع جنه) الورع حاله نفسیه تستدعی من الانسان ان یبتعد عن المحرمات بل عن المشتبهات و بذلک یقی نفسه من النار و یدفع عنها عذاب الملک الجبار فکما ان الترس یحمی من ضربات سیوف الاعداء کذلک الورع یحمی الانسان من النار …و نعم القرین الرضی) ان ترضی بما انت فیه و ما انت علیه و تفکر بهدوء بما تحب ان تصیر الیه فهذا من احسن الامور و افضلها اما اذا لم ترض و سخطت فانک ستبتلی بازمه حاده تفقد فیها اعصابک و تعکر مزاجک و تعیش حیاه قلقه باستمرار.

روایت است که علی علیه السّلام هنگامی که عمر بن خطاب به خلافت رسید، به او گفت: اگر می خواهی به مقام دو سالار خود - پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و ابو بکر- برسی و شاد شوی، بر تو باد که آرزویت را کوتاه کنی و کمتر از حد سیری بخوری و پیراهن خویش را رقعه زنی و کفش خود را پاره دوزی و با فقر - و قناعت به آن- از مردم بی نیاز شوی، در آن صورت به آن دو ملحق خواهی شد.

سقراط در آفتاب نشسته و پشت به خاکهای چاهی که در آن می آرمید، داده بود. پادشاهی کنار او ایستاد و گفت: نیاز خود را بخواه. گفت: نیاز من این است که از کنار من دور شوی که سایه ات مانع استفاده من از آفتاب شده است.

و گفته شده است زهد در دنیا عبارت از زهد در ریاست و در دوست داشتن ستایش است نه در خوراک و آشامیدنی، و در نظر عارفان زهد، ترک هر چیزی است که تو را از خداوند باز دارد.

در مورد رضا خبری مرفوع از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم آورده است که فرموده است: خداوند متعال می فرماید «هر کس به قضای من راضی نیست، پروردگار دیگری جز من برای خود برگزیند.»

امام علیه السلام فرمود:

عجز و ناتوانی آفت است و صبر،شجاعت و زهد،ثروت و تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس) و رضایت و خشنودی (از تقدیرات الهی) بهترین همنشین است. ( .سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت. )

شرح و تفسیر

قویّ و صبور باش

امام در چهارمین کلمه از کلمات قصارش به پنج وصف از اوصاف انسانی اشاره می‌کند که یکی منفی و چهار وصف از آن مثبت است و آثار هر کدام را در جمله بسیار کوتاهی بر می‌شمارد.

نخست می‌فرماید:«عجز و ناتوانی آفت است»؛ (الْعَجْزُ آفَةٌ) .

عجز مفهوم وسیعی دارد که هرگونه ناتوانی علمی،جسمی،اقتصادی و فکری را شامل می‌شود و به یقین اینها بزرگ‌ترین آفات زندگی انسان است؛ انسان عاجز،ذلیل و خوار عقب مانده و شکست خورده و بی‌ارزش و بی‌مقدار است به همین دلیل اسلام می‌گوید:بکوشید و هرگونه عجز را از خود دور سازید و با قدرت و قوت به اهداف مالی و معنوی خود برسید.البته گاه می‌شود که عجز و ناتوانی بدون اختیار دامان انسان را می‌گیرد،ولی غالباً چنین نیست، بلکه نتیجه کوتاهی‌ها و بی‌برنامگی‌هاست.همان‌گونه که در حدیث جالبی که کلینی در کافی از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرد می‌خوانیم:

«إِنَّ الْأَشْیَاءَ لَمَّا ازْدَوَجَتْ ازْدَوَجَ الْکَسَلُ وَالْعَجْزُ فَنُتِجَا بَیْنَهُمَا الْفَقْرَ؛ هنگامی که اشیاء با یکدیگر ازدواج کردند تنبلی و ناتوانی نیز به هم پیوستند و فرزند آنها فقر بود». (.کافی،ج 5،ص 86،ح 8. )

سپس در دومین نکته اشاره به آثار مثبت صبر و شکیبایی کرده می‌فرماید:

«صبر شجاعت است»؛ (وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ) .

بدیهی است صبر چه در مقابل عوامل معصیت باشد،چه در مسیر اطاعت پروردگار چه در برابر مصائب روزگار انجام گیرد،نوعی شجاعت محسوب می‌شود و تنها شجاعانند که از عهده شکیبایی در این مراحل سه‌گانه بر می‌آیند.

نمونه کامل این سخن همان چیزی است که امیر مؤمنان علی علیه السلام در صدر اسلام از پیغمبر و یاران باوفایش تجربه کرده بود که در برابر انواع مشکلاتی که از سوی دشمنان اسلام هر روز به شکلی انجام می‌شد صبر و استقامت کرده بودند و با شجاعت تمام آنها را پشت سر گذاشتند و اگر این شکیبایی شجاعانه مسلمانان صدر اول در دوران محاصره شعب ابی‌طالب و هجرت به حبشه و سپس هجرت به سوی مدینه و بعد از آن حضور در میدان‌های جنگ بدر، خیبر،خندق و حنین نبود امروز آیینی به نام اسلام بر بخش عظیمی از جهان سایه نیفکنده بود.

در واقع مسلمانان هم در برابر خواسته‌های دل استقامت و صبر نشان دادند، هم در مسیر اطاعت پروردگار و هم در مقابل مصائب و مشکلات پی در پی.

همان گونه که در حدیثی در جلد دوم کافی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است که می‌فرماید:

«الصَّبْرُ ثَلَاثَةٌ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیَة» . (.کافی،ج 2،ص 91،ح 15. )

در کلمات بزرگان نیز تعبیرات جالبی درباره صبر آمده است از جمله این‌که گفته‌اند:

«الصَّبْرُ مُرٌّ لا یَتَجَرَّعُهُ إلاّ حُرٌّ؛ صبر تلخ است ولی جز آزادگان این شربت ناگوار را نمی‌نوشند».

نیز گفته‌اند

«إنَّ لِلْأزْمانِ الْمَحْمُودَةِ وَ الْمَذْمُومَةِ أعْماراً وَ آجالاً کَأَعْمارِ النّاسِ وَ آجالِهِمْ فَاصْبِرُوا لِزَمانِ السُّوءِ حَتّی یَفْنی عُمْرُهُ وَ یَأتی أجَلُهُ؛ دوران‌های خوب

و بد عمر و اجلی دارند مانند عمر و اجل انسان‌ها؛به هنگامی که دوران سختی پیش آید صبر کنید تا عمرش پایان گیرد و اجلش فرا رسد».

نیز گفته‌اند:

«إذا تَضَیَّفَتْکَ نازِلَةٌ فَأقْرِهَا الصَّبْرُ عَلَیْها وَ أکْرِمْ مَثْواها لَدَیْکَ بِالتَّوَکُّلِ وَ الْإحْتِسابِ لِتُرِحِّلَ عَنْکَ وَ قَدْ أبْقَتْ عَلَیْکَ أکْثَرَ مِمّا سَلَبَتْ مِنْکَ؛ هنگامی که حادثه سختی به میهمانی تو آمد با صبر و شکیبایی از آن پذیرایی کن و جایگاه آن را با توکل بر خدا و حساب عند الله گرامی بدار تا زمانی که این میهمان از نزد تو برود در حالی که بیش از آنچه از تو گرفته است برای تو باقی خواهد گذارد». (.شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 18،ص 90.)

آن‌گاه در سومین جمله می‌فرماید:«زهد ثروت است»؛ (وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ) .

اشاره به اینکه انسان از ثروت آیا چیزی جز بی‌نیازی می‌خواهد و آدم زاهدِ قانع،از همه خلق بی‌نیاز است و چه بسا ثروتمندانی که جزء نیازمندان هستند.

زهد همان بی‌اعتنایی به زرق و برق دنیا و مال و منال و شهرت و آوازه است.

زاهد کسی نیست که فاقد این امور باشد بلکه زاهد کسی است که دلبسته و وابسته به این امور نباشد؛خواه آن را داشته باشد یا نه! بلکه می‌توان گفت:

زاهدان از ثروتمندان غنی‌ترند،چرا که ثروتمندان از یک سو باید پیوسته ثروت خود را حساب و کتاب کنند و از سوی دیگر مراقب باشند سارق و دشمنی آن را از دست آنها نگیرد در حالی که زاهدان از همه اینها بی‌نیازند.در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم که خطاب به علی علیه السلام فرمود:

«یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ زَیَّنَکَ بِزِینَةٍ لَمْ یُزَیِّنِ الْعِبَادَ بِزِینَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْهَا؛زَیَّنَکَ بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا؛ ای علی خداوند تو را به زینتی آراسته که هیچ بنده‌ای به زینتی بهتر از آن نزد خداوند آراسته نشده است تو را به زهد در دنیا آراسته است». ( .بحارالانوار،ج 39،ص 297،ح 103. )و در حقیقت چنین است چون آراستگی به زهد انسان را به بسیاری از صفات دیگر از فضایل اخلاقی می‌آراید.

به همین دلیل در حدیث دیگری از امام صادق صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«جُعِلَ الْخَیْرُ کُلُّهُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا...حَرَامٌ عَلَی قُلُوبِکُمْ أَنْ تَعْرِفَ حَلَاوَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدَ فِی الدُّنْیَا؛ تمام نیکی‌ها در خانه‌ای قرار داده شده و کلید آن زهد در دنیاست...سپس فرمود:حلاوت ایمان بر دل و جان شما حرام است تا زمانی که دل‌هایتان زهد در دنیا پیشه کند». ( .کافی،ج 2،ص 128،ح 2. )

آن‌گاه در چهارمین جمله می‌فرماید:«تقوا و پرهیزگاری سپری است (در برابر گناهان و خطرات شیطان و هوای نفس)»؛ (وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ) .

ورع به معنای تقوا یا حد اعلای تقواست به گونه‌ای که انسان حتی از شبهات پرهیز کند.این فضیلت انسانی از حالت خداترسی باطنی سرچشمه می‌گیرد که چون در برابر او گناهی ظاهر شود سدی در میان او و گناه ایجاد کند.

تعبیر به«جنة»تعبیر جالبی است،زیرا سپر وسیله‌ای دفاعی در مقابل آماج تیرهای دشمن یا شمشیرها و نیزه‌هاست گویا هوای نفس و شیطان پیوسته قلب انسان را هدف تیرهای خود قرار می‌دهد و انسان با ورع به وسیله این سپر می‌تواند از آزار آنها در امان بماند.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«لِکُلِّ شَیْءٍ أُسٌّ وَ أُسُّ الْإیمانِ الْوَرَعُ؛ هر چیز اساس و شالوده‌ای دارد و شالوده ایمان ورع است». (.کنزالعمال،ح 7284. )

در حدیثی که از امیر مؤمنان علی علیه السلام در غرر الحکم نقل شده می‌خوانیم:

«عَلَیْکَ بِالْوَرَعِ فَإنَّهُ عَوْنُ الدّینِ وَ شَیْمَةُ الْمُخْلِصینَ؛ بر تو باد به پیشه کردن ورع، زیرا (بهترین) یاور دین و روش مخلصان است». ( .غررالحکم،ح 5915.)

سپس در پنجمین و آخرین جمله می‌فرماید:«رضایت و خشنودی (از تقدیرات الهی) بهترین همنشین است»؛ (وَ نِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَی) .

همنشین خوب کسی است که به انسان آرامش بخشد و او را از بی‌تابی در برابر مشکلات باز دارد و در او روح امید بدمد و تمام این آثار در راضی بودن به قضای الهی است.

آنکس که مقدرات را از سوی خداوند حکیم و مهربان می‌داند هرگز از مصائبی که به هر حال در دنیا روی می‌دهد و مشکلاتی که گریبان انسان را ناخواسته می‌گیرد ناراحت نمی‌شود و بی‌تابی نمی‌کند و اعصاب خود را در هم نمی‌کوبد.

البته این بدان معنا نیست که انسان در برابر هر حادثه‌ای تسلیم شود،بلکه به این معناست که تمام کوشش خود را برای پیروزی بر مشکلات به کار گیرد؛ولی اگر حوادثی خارج از حیطه قدرت او رخ دهد در برابر آن راضی باشد و زبان به ناشکری نگشاید و جزع و بی‌تابی نکند.

در روایتی آمده است که موسی بن عمران علیه السلام به پیشگاه خداوند عرضه داشت:مرا به عملی راهنمایی کن که اگر آن را انجام دهم رضای تو را به دست آورده باشم.خداوند به او وحی فرستاد که رضای من (گاه) در ناخوشنودی توست و طاقت آن را نداری...موسی بر زمین به سجده افتاد عرض کرد خداوندا افتخار سخن گفتنت با من را به من بخشیده‌ای و پیش از من به کس دیگری نداده‌ای و هنوز مرا به عملی راهنمایی نکرده‌ای که با آن رضا و خوشنودی‌ات را به دست آورم

«فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ أَنَّ رِضَایَ فِی رِضَاکَ بِقَضَائِی؛ خداوند به او وحی فرستاد که رضای من در این است که تو راضی به قضای من باشی». ( .بحارالانوار،ج 79،ص 134.)

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Incapability is a catastrophe; endurance is bravery; abstinence is wealth; self-restraint is a shield (against sinning), and the best company is submission (to Allāh's will).”

و درود خدا بر او، فرمود: دانش، میراثی گرانبها ، و آداب، زیورهای همیشه تازه ، و اندیشه، آیینه‌ای شفّاف است .

دانش میراثی است گزین و آداب، زیورهای نوین- جان و تن- و اندیشه آینه روشن.

و علم میراث یافتنی است بس سودمند و ادبها حلّه‌هائیست تازه و فکر آیینه صافیست و سینه عاقل صندوق سرّ اوست و گشاده‌روئی دام دوستیست و برداشتن سختیها گور عیبها و پوشاننده عارهاست و روایت کرده‌اند که آن حضرت فرمود در بیان کردن از همین معنی نیز که مصالحه کردن نهان کردن عیبهاست و هر که خوشنود باشند از نفس خود بجهة اعتقاد کمال و رفعت قدر خود بسیار باشد ناخشنود شده بر او و صدقه دادن و دوائیست حاجت برآرنده و عملهای مردمان در دنیای خودشان در پیش چشمهای آنهاست در آخرت خود

و فرمود (علیه السلام): و دانش، میراثی است گرانمایه و آداب، زیورهایی نو به نو و اندیشه، آینه ای صافی است.

و آن حضرت فرمود:دانش میراثی گرانبها ،آداب پسندیده زیورهای تازه ،و اندیشه آیینه‌ای صاف است .

و الاداب حلل مجدده: ای لا یبلی بل یزداد بکثره التجارب و الممارسه کل وقت جده و عنی بالاداب هنا آداب الشرع التی هی مکارم الاخلاق. (الفکر مراه صافیه). بالفکر ینتقش صور المعلومات فی العقل و ما لا یعلم بدیهه لابد من طلبه و لا یمکن طلبه الا بمعروفین یولف بینهما فتعرف من تالفهما المطلوب المجهول، و هما کاصلین له بمنزله راس المال و العلم بالتجاره للربح، فمن و جد راس المال، و لم یعرف التجاره ضیع راس ماله، و من عرف التجاره، فلا مال فلا فائده و من جاز کلی الامرین، فقد فاز بالربح العظیم. مثاله من اراد ان یعرف ان العقبی خیر من الدنیا لا یمکنه ذلک الا بمعرفه اصلین. احدهما: ان الباقی خیر من الفانی و الاخره ان العقبی باقیه، و الدنیا فانیه و هذان العلمان کالزند و المقدحه و التفکر، کحرکه ید القابس، و العلم المطلوب کالنار التی یخلقها الله بسبب الزند و المقدحه و الفکر و الحرکه درجتان اولاهما ان یتفکر فی نفسه، و اعماله المکروهه و رذایله الخبیثه لیخلص نفسه منها و الرذایل الظاهره کالمعاصی، و الباطنه کالحرص و الحسد و البخل و نحوها. و ثانیهما: التفکر فی افعال الله تعالی، و لذلک قال النبی صلی الله علیه و آله تفکروا فی المخلوق و لا تفکروا فی الخالق.

دانش میراثی ارزشمند است. آداب پسندیده، زیورهایی تازه و کهنگی‌ناپذیرند. اندیشه‌ی آدمی، آیینه‌ای صاف است. دوازدهم- خوشنودی به قضای الهی همدمی نیکوست. قبلا روشن شد که خوشنودی به قضای الهی، و آنچه مقدر باشد، خود دری بزرگ از درهای بهشت، و از جمله نتایج صفات پسندیده است. بدیهی است که چنین چیزی در دنیا و آخرت همدمی نیکوست. سیزدهم- دانش میراثی ارزشمند است، علم و آگاهی فضیلت نفس عاقله و بالاترین کمالی است که مورد توجه است، و به همین جهت میراث ارزشمند دانشمندان بلکه ارزشمندترین میراث و دستاورد است. مقصود امام (علیه السلام) وراثت معنوی است چنان که در قرآن آمده است: فهب لی من لدنک ولیا یرثنی و یرث من آل یعقوب، یعنی دانش و حکمت. چهاردهم- آداب پسندیده، زیورهای تازه و کهنگی‌ناپذیرند. مقصود امام (علیه السلام) آداب شرعی و اخلاقی پسندیده است، کلمه‌ی الحلل و المجدده را استعاره آورده است به اعتبار زینت دائمی انسان به وسیله‌ی آداب، و تازگی شوکت و زیبایی رضای روحش در طول زمان، با رعایت آنها و بروز آثار نیک، آداب نیک، مانند زیورهایی که پیوسته صاحب زیور را تازه و باطراوات نشان می‌دهد. پانزدهم-

اندیشه‌ی آدمی آینه‌ای صاف است، گاهی مقصود از فکر، همان نیروی اندیشه و گاهی- بطور مطلق- حرکت نیروی فکری، به هر صورتی که باشد، و گاهی هم معنای دیگری مورد نظر است. اما در این جا منظور همان نیروی فکری است. کلمه‌ی: المرآه یعنی آینه، را استعاره آورده است از آن جهت که نیروی اندیشه وقتی که در پی مطالب تصوری و یا تصدیقی برمی‌آید و آنها را درمی‌یابد و عکس برداری می‌کند، چنان است که در آینه صورت اشیایی که برابر آنها قرار می‌گیرد، می‌افتد.

وَ قَالَ علیه السلام الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ وَ الآْدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ .

إنما قال العلم وراثة لأن کل عالم من البشر إنما یکتسب علمه من أستاذ یهذبه و موقف یعلمه فکأنه ورث العلم عنه کما یرث الابن المال عن أبیه و قد سبق منا کلام شاف فی العلم و الأدب.

و کان یقال عطیة العالم شبیهة بمواهب الله عز و جل لأنها لا تنفد عند الجود بها و تبقی بکمالها عند مفیدها.

و کان یقال الفضائل العلمیة تشبه النخل بطیء الثمرة بعید الفساد.

و کان یقال ینبغی للعالم ألا یترفع علی الجاهل و أن یتطامن له بمقدار ما رفعه الله علیه و ینقله من الشک إلی الیقین و من الحیرة إلی التبیین لأن مکافحته قسوة و الصبر علیه و إرشاده سیاسة.

و مثاله قول بعض الحکماء الخیر من العلماء من یری الجاهل بمنزلة الطفل الذی هو بالرحمة أحق منه بالغلظة و یعذره بنقصه فیما فرط منه و لا یعذر نفسه فی التأخر عن هدایته.

و کان یقال العلم فی الأرض بمنزلة الشمس فی الفلک لو لا الشمس لأظلم الجو و لو لا العلم لأظلم أهل الأرض .

و کان یقال لا حلة أجمل من حلة الأدب لأن حلل الثیاب تبلی و حلل الأدب تبقی و حلل الثیاب قد یغتصبها الغاصب و یسرقها السارق و حلل الآداب باقیة مع جوهر النفس .

و کان یقال الفکرة الصحیحة أصطرلاب روحانی.

و قال أوس بن حجر یرثی إن الذی جمع السماحة و النجدة

و من کلام الحکماء النار لا ینقصها ما أخذ منها و لکن یخمدها ألا تجد حطبا و کذلک العلم لا یفنیه الاقتباس و لکن فقد الحاملین له سبب عدمه.

قیل لبعضهم أی العلوم أفضل قال ما العامة فیه أزهد.

و قال أفلاطون من جهل الشیء و لم یسأل عنه جمع علی نفسه فضیحتین.

و کان یقال ثلاثة لا تجربة معهن أدب یزین و مجانبة الریبة و کف الأذی.

و کان یقال علیکم بالأدب فإنه صاحب فی السفر و مؤنس فی الوحدة و جمال فی المحفل و سبب إلی طلب الحاجة.

و کان عبد الملک أدیبا فاضلا و لا یجالس إلا أدیبا.

و روی الهیثم بن عدی عن مسعر بن کدام قال حدثنی سعید بن خالد الجدلی

قال لما قدم عبد الملک الکوفة بعد قتل مصعب دعا الناس یعرضهم علی فرائضهم فحضرنا بین یدیه فقال من القوم قلنا جدیلة فقال جدیلة عدوان قلنا نعم فأنشده عذیر الحی من عدوان

ثم أقبل علی رجل منا وسیم جسیم قدمناه أمامنا فقال أیکم یقول هذا الشعر قال لا أدری فقلت أنا من خلفه یقوله ذو الإصبع فترکنی و أقبل علی ذلک الرجل الجسیم فقال ما کان اسم ذی الإصبع قال لا أدری فقلت أنا من خلفه اسمه حرثان فترکنی و أقبل علیه فقال له و لم سمی ذا الإصبع قال لا أدری فقلت أنا من خلفه نهشته حیة فی إصبعه فأقبل علیه و ترکنی فقال من أیکم کان فقال لا أدری فقلت أنا من خلفه من بنی تاج الذین یقول الشاعر فیهم فأما بنو تاج فلا تذکرنهم و لا تتبعن عیناک من کان هالکا.

فأقبل علی الجسیم فقال کم عطاؤک قال سبعمائة درهم فأقبل علی و قال و کم عطاؤک أنت قلت أربعمائة فقال یا أبا الزعیزعة حط من عطاء هذا ثلاثمائة و زدها فی عطاء هذا فرحت و عطائی سبعمائة و عطاؤه أربعمائة ( یقال للرجل الصعب المنیع:حیة الأرض. ) .

و أنشد منشد بحضرة الواثق هارون بن المعتصم

أ ظلوم إن مصابکم رجلا

أهدی السلام تحیة ظلم ( نسبه ابن خلّکان و الحریری فی درة الغواص 43 إلی العرجی،و نسبه البغدادیّ فی الخزانة 1:317 إلی الحارث بن خالد المخزومی. ) .

فقال شخص رجل هو خبر إن و وافقه علی ذلک قوم و خالفه آخرون فقال الواثق من بقی من علماء النحویین قالوا أبو عثمان المازنی بالبصرة فأمر بإشخاصه إلی سر من رأی بعد إزاحة علته قال أبو عثمان فأشخصت فلما أدخلت علیه قال ممن الرجل قلت من مازن قال من مازن تمیم أم من مازن ربیعة أم مازن قیس أم مازن الیمین قلت من مازن ربیعة قال باسمک بالباء یرید ما اسمک لأن لغة مازن ربیعة هکذا یبدلون المیم باء و الباء میما فقلت مکر أی بکر فضحک و قال اجلس و اطمئن فجلست فسألنی عن البیت فأنشدته منصوبا فقال فأین خبر إن فقلت ظلم قال کیف هذا قلت یا أمیر المؤمنین ألا تری أن البیت إن لم یجعل ظلم خبر إن یکون مقطوع المعنی معدوم الفائدة فلما کررت القول علیه فهم و قال قبح الله من لا أدب له ثم قال أ لک ولد قلت بنیة قال فما قالت لک حین ودعتها قلت ما قالت بنت الأعشی تقول ابنتی حین جد الرحیل

قال فما قلت لها قال قلت أنشدتها بیت جریر ثقی بالله لیس له شریک و من عند الخلیفة بالنجاح ( دیوانه 33. ).

فقال ثق بالنجاح إن شاء الله تعالی ثم أمر لی بألف دینار و کسوة و ردنی إلی البصرة (دیوانه 36. )

کلمه سیزدهم این است که: (العلم وراثه کریمه) دانا شدن به احکام شریعت نبوی میراث یافتنی است سودمند و گرامی یعنی که میراث او از جانب پدر علم باشد و میراثی که به پسر رساند نیز علم باشد پس آن میراثی است بس گرامی و بسیار نفع، به خلاف میراث یافتن به مال و میراث گذاشتن به متاع سریع‌الزوال شعر: علم دادند به ادریس و به قارون زر و مال شد یکی فوق سما و دیگری تحت سمک و قال عز اسمه: (و الذین اوتوا العلم درجات) (و من یوت الحکمه فقد اوتی خیرا کثیرا) و قال صلی الله علیه و آله (العلماء ورثه الانبیاء). شعر: هر که را علم نیست گمراه است دست او زان سرای کوتاه است مرد را علم رهدهد به نعیم مرد را جهل درکشد به جحیم کلمه چهاردهم: (و الاداب حلل مجدده) و آداب شریعت مصطفویه و مکارم اخلاق حمیده حلهایی است تازه و نو که هرگز کهنه نشود و مندرس نمی‌گردد استعاره فرموده لفظ (حلل مجدده) را از برای آداب به اعتبار دوام دینی که متلبس است به آن. چه به واسطه ممارست و مداومت بر آن آداب زیاده می‌شود و متجدد می‌گردد. کلمه پانزدهم: (و الفکر مرات صافیه) فکر که- آلت ارتسام صور معلومات است در عقل آینه است صافی برای رسیدن به یقین لفظ (مرات) از برای قوه مفکره به اعتبار انتقاش آن است به صور اشیاء همچنانکه مرات که در او صور، محسوس می‌شود

و علم وراثتی کریم است آری علم میراث انبیاء و اولیای خدا است (قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم العلما ورثه الانبیاء) هر که این میراث یافت کلید سعادت و خزاین کرامت در چنگ او درآمد (و قال تعالی،.. و من یوت الحکمه فقد اوتی خیرا کثیرا.. و قال تعالی: و الذین اوتوا العلم درجات.) و آداب پسندیده و اخلاق حمیده حلها است همیشه نو و تازه هرگز کهنه و مندرس نگردد و پیوسته آدمی را به آن زینت و شرف باشد و فکر و تامل صواب آینه صافیه است حقایق اشیاء، و اسباب سعادات دین و دنیا آنجا پیدا باشد.

«و العلم وراثه کریمه» یعنی علم علما، مال موروث نفیسی است، یعنی چنانکه صاحبان اموال نفیسه بعضی از بعضی مال نفیس ارث می‌برند، علما نیز بعضی از بعضی علم نفیس می‌برند.

«و الاداب حلل مجدده» یعنی ادبها زیورهای نو پیدا شده است. یعنی آداب دادن همیشه آراسته است به زیورهای عزت تازه.

«و الفکر مرآه صافیه» یعنی فکر کردن در کارها آئینه‌ی صاف است. یعنی چنانکه آئینه‌ی صاف صورت را خوب می‌نماید، به فکر کردن کارها بر وفق دلخواه صورت می‌بندد.

(و العلم) فطری و هو موهبه الهیه الهم علی قلب العالم بعنایه الله، او اکتسابی اوحی الیه بعد تحصیل مقدماته المفضیه الیه، و التعبیر عنه بانه (وراثه) تشیر الی ان العلم و هو النور الساطع من باطن العالم ینکشف به الاشیاء المجهوله لدیه، موهبه من الله و ان تکلف تحصیل مقدماته فی العلوم الاکتسابیه، فهو کالرزق للابدان بذله الله لکل من یستحقه مومنا کان او غیره، الا ما کان من العلوم الالهیه و المعارف القدسیه التی تختص بالمومن و من یرد الله ان یهدیه. و الارث ما یتحصل للوارث بلا عوض، و بهذا الاعتبار عبر عنه بالوراثه و لیس المقصود ان العلم میراث من العلماء و الاساتذه، کما فی الشرحین لابن‌میثم و ابن ابی‌الحدید، فان العلم اعم، و المقصود اتم. (و الاداب حلل مجدده) الادب لفظه یشعر بالنظم و التربیت، و منه مادبه لسفره الغذاء، لانه یراعی فیه النظم و الادب رعاعیه القوانین المقرره فی الشرع و تنظیم الوظائف الدینیه و رعایه القوانین المقرره فی المعاشره و المعامله مع الناس فرعایه الادب التحلی باعمال و اقوال تجاه الخالق او الخلق. و حیث ان الانسان دائما مسئول من فعله و قوله امام الخالق و المخلوق و لابد له من رعایه وظائفه حینا بعد حین فکانه برعایه الاداب یجدد حلیه جماله المعنوی، و یلبس حللا و یبدلها باخری، و هذا من احسن التعبیرات و الاستعمارات. و قد ذکر صاحب الشرح فی ذیل هذه الجمله قصه لنا علیها نکته و تعلیق نذکرها بنصها بهذه النکته و نعلق علیها و هذا نصها (فی صلی الله علیه و آله 96 ج 18 ط مصر عیسی البابی الحلبی) و انشد منشد بحضره الواثق هارون بن المعتصم: اظللوم ان مصابکم رجلا اهدی السلام تحیه ظلم فقال شخص: رجل هو خبر (ان) و وافقه علی ذلک قوم و خالفه آخرون فقال الواثق: من بقی من علماء النحویین؟ قالوا: ابوعثمان المازنی بالبصره فامر باشخاصه الی سر من رای بعد ازاحه علته، قال ابوعثمان فاشخصت، فلما ادخلت علیه قال: ممن الرجل؟ قلت: من مازن، قال: من مازن تمیم، ام من مازن ربیعه، ام من مازن قیس، ام مازن الیمن؟ قلت: من مازن ربیعه، قال: باسمک؟- بالباء- یرید (ما اسمک؟) لان لغه مازن ربیعه هکذا یبدلون المیم باء و الباء میما، فقلت: مکر ای (بکر) فضحک و قال: اجلس واطمئن، فجلست فسالنی عن البیت فانشدته منصوبا، فقال: فاین خبر (ان)؟ فقلت (ظلم) قال: کیف هذا؟ قلت: یا امیرالمومنین الا تری ان البیت ان لم یجعل (ظلم) خبر (ان) یکون مقطوع المعنی معدوم الفائده، فلما کررت القول علیه فهم، و قال: قبح الله من لا ادب له ثم قال: الک ولد؟ قلت: بنیه، قال: فما قالت لک حین ودعتها؟ قلت: ما قالت بنت الاعشی: تقول ابنتی حین الرحیل ارانا سواء و من قدیتم ابانا فلا رمت من عندنا فانا بخیر اذا لم ترم ابانا اذا اضمرتک البلاد نخفی و تقطع منا الرحم قال: فما قلت لها؟ قال: قلت: انشدتها بیت جریر: ثقی بالله لیس له شریک و من عند الخلیفه بالنجاح فقال: ثق بالنجاح ان شاء الله تعالی ثم امر لی بالف دینار و کسوه، و ردنی الی البصره انتهی. اقول: فیها نکتتان:

1- صاحب الشرح حمل لفظه الاداب الوارده فی کلام مولانا (علیه السلام) علی المعنی الاصطلاحی المحدث، و هو علم العربیه و ما یلحق بها و ما یسمونه بعلوم الادب، و الادبیات، و مفهوم العلوم الادبیه لیس بواضح من وجهین: الاول: ما هی العلوم الادبیه؟ الثانی: لماذا سمیت تلک العلوم بالادبیه و ادبیات؟ اما جواب سوال الاول فلیس بمحرر من حبث ان علم اللغه و الصرف و النحو و البلاغه و الشعر ادبیات و لکن هل تشتمل اللفظه علم التاریخ و المنطق؟ و نوضح اولا جواب سوال الثانی فتقول: ان لفظه ادب کما ذکر یشعر بالنظم و الترتیب، و علوم اللغه و الصرف و النحو ینظم الکلام فیقال لها: علوم الادب او الادب العربی قال فی (المنجد) آدب ایدابا السلطان البلاد ملاها قسطا و عدلا- و العدل هو استقرار النظم الاجتماعی الصحیح- الی ان قال: الاداب تطلق علی العلوم و المعارف عموما، او علی المستظرف منها فقط و یطلقونها علی ما یلیق بالشی او الشخص فیقال: آداب الدرس و آداب القاضی- الخ، و علم الادب هو علم یحترز به عن الخلل فی کلام العرب لفظا و کتابه انتهی. و علی کل حال حمل لفظه الاداب فی کلام مولانا (علیه السلام) علی هذا الاصطلاح، کما یشعر به کلام الشارح المعتزلی بعید جدا، فان هذا الاصطلاح غیر موجود فی هذا العصر و لیس بمقصود فی المقام، کما اوضحناه.

2- یظهر من هذه القصه انحطاط بلاط الخلاقه فی العلم و الادب الی حیث لا یفهم المعتصم هذا البیت العربی الصریح حتی فهمه المازنی و اوضح له المراد مع انه قریب العصر بالمامون العباسی الشهیر بالفضل و التوجه الی اهله. و اما تعلیقنا علی هذه القصه فقد نفلت نظر القراء الکرام الی وضع هذه الشخصیه الفذه و هو ابوعثمان المازنی احد اعیان العلوم الادبیه و واضح علم الصرف و قد کان من اعیان الشعیه الامامیه فی عصره الرهیب. قال فی تنقیح المقال ج 1 صلی الله علیه و آله 180: بکر بن محمد بن حبیب بن بقیه ابوعثمان المازنی- الی ان قال: قال النجاشی: بکر بن محمد بن حبیب بن بقیه ابوعثمان المازن مازن بنی‌شیبان کان سید اهل العلم بالنحو و الغریب و اللغه بالبصره و مقدمته مشهوره بذلک- الی ان قال: و لا اشکال فی کون الرجل امامیا، و قد سمع من النجاشی انه من علماء الامامیه الخ. اقول: و یشعر بعض مضامین القصه المنقوله انه من الامامیه حیث ان دعوته الی سر من رای بامر الخلیفه کانت رهیبه و معرض خطر، و بهذه المناسبه ساله المعتصم عن اولاده و عما قالت له ابنته حین سفره و اعطاه الامان بقوله: اجلس، و اطمئن، فیظهر منها انه کان معروفا بالتشیع و مبتلی بالضغط و ضیق المعاش، فطمع فیه ذمی و اعطاه مائتی دینار لیعلمه کتاب سیبویه، و کما نقل عن المبرد امتنع عن ذلک بان فی الکتاب ثلاثمائه و کذا کذا آیه من کتاب الله عز و جل، و لست اری ان امکن ذمیا منها، غیره و حمیه للاسلام، و یکشف ذلک عن غایه ورعه و تقواه. و ذکر العلامه الاوحد الاقا رضا الاصبهانی قدس سره احد اساتیدی و شیخ اجازتی ان حفظ حرمه کتاب الله صار سببا لحدوث المناقشه بحضره المعتصم و ادی الی احضاره و اکرامه و بذل المال و الکسوه و تعریفه بحضره الخلیفه استاذا منحصرا للادب و اللغه فی عصره، فنال تاییدا منه بمنه تعالی و صار سببا لشهرته و رفع الضیق عنه ببرکه حرمه القرآن الشریف، و من هنا یتوجه هذا السئوال: هل یجوز تعلیم القرآن بغیر المسلم ام لا؟ ربما یستفاد من ظاهر الایه الشریفه (لا یمسه الا المطهرون 79- سوره الواقعه) عدم الجواز، لان اظهر افراد مس القرآن درک صورته العلمیه و حفظه فی القلب، و یسنفاد من هذه الایه النهی عن مس غیر المطهر، و الکافر غیر مطهر. کما ان خباب بن ارت امتنع عن تسلیم جز من القرآن کان یعلمه فاطمه اخت عمر المسلمه حین طلبه عمر لیقرئه و قال او قالت (لا یسمه الا المطهرون). و یشعر امتناع المازنی احد شیوخ الامامیه عن تعلیم کتاب سیبویه المتضمن لایات القرآن الذمی الغیر المسلم بذلک، و لعله یتفرع علی ذلک حرمه بیع المصحف بغیر المسلم کما ذکره الفقهاء فی مسائل المکاسب المحرمه. و لکن یضعف ذلک کله ان القرآن الشریف اوحی الی النبی (صلی الله علیه و آله) لیقراها علی المشرکین فیفهمونه و یصیر سببا لاسلامهم، و کان تعلیم القرآن لغیر المسلم سیره ثابته للنبی (صلی الله علیه و آله). (و الفکر مراه صافیه) الفکر اشعاع عقلی ینور القلب و ینکشف به الحقائق و هی حرکه روحیه من المبادی الی المقاصد و من المقاصد الی المبادی و عرفه الشیخ البهائی قدس سره فی المبادی المنطقیه لزبده الاصول بانه تامل معقول لکسب مجهول. و وصفها (علیه السلام) بانها مرآه صافیه ینعکس فیها الحقائق فیجب علی کل استعمالها فی شتی اموره و یخلصها من شوب الوهم و التخیل لیری الاشیاء فیها کما هی. و رضا به پیشامد چه خوب رفیقی است خوشامد- و دانش بهره‌ایست ارجمند- رعایت آداب جامه‌ایست زیبا و تازه- و اندیشه آئینه‌ایست زلال-

و العلم وراثه کریمه فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام): فضل العالم علی العابد کفضل القمر علی سائر النجوم لیله البدر، و ان العلماء ورثه الانبیاء، ان الانبیاء لم یورثوا دینارا و لا درهما، و لکن ورثوا العلم، فمن اخذ منه اخذ بحظ وافر. و فی (المعجم) فی حدیث سعید بن العاص قال النبی (صلی الله علیه و آله): ما نحل والد ولده افضل من ادب حسن. و یکفی العلم وراثه کریمه قوله تعالی: (شهد الله انه لا اله الا هو و الملائکه و اولو العلم قائما بالقسط) فقرن صاحب العلم بذاته تعالی و بملائکته. (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و فی (طرائف المقدسی) قال علی (علیه السلام): کفی بالعلم شرفا انه یدعیه من لا یحسنه، و یفرح اذا نسب الیه. و یقال: العلماء فی الارض کالنجوم فی السماء، و لو لا العلم لکان الناس کالبهائم. و قال بعض الحکماء: العلم حیاه القلوب و مصباح الابصار. و فی (تاریخ بغداد): جلس ابن معروف یوما للحکم فی جامع الرصافه، فاستدعی اصحاب القصص الیه، فتتبعها و وقع علی اکثرها، ثم نظر فی بعضها، فاذا فیها ذکر له بالقبیح و وضاعته و سقوط اصله، فقلب الرقعه و کتب علی ظهرها: العالم العاقل ابن نفسه اغناه جنس علمه عن جنسه کن ابن من شئت و کن کیسا فانما المرء بفضل کیسه کم بین من تکرمه لغیره و بین من تکرمه لنفسه من انما حیاته لغیره فیومه اولی به من امسه و عن ابی‌الاسود: العلم زین و تشریف لصاحبه فاطلب هدیت فنون العلم و الادبا کم سید بطل آباوه نجب کانوا فاضحی بعدهم ذنبا و مقرف خامل الاباء ذی ادب نال المعالی بالاداب و الرتبا و لاخر: یعد رفیع القوم من کان عالما و ان لم یکن فی قومه بحسیب و ان حل ارضاعا عاش فیها بعلمه و ما عالم فی بلده بغریب و لابن جنی: فان اصبح بلا نسب فعلمی فی الوری نسبی (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و فی (المروج): سئل انوشیروان ما اعظم الکنوز قدرا، و انفعها عند الاحتیاج الیها؟ فقال: معروف اودعته الاحرار، و علم تورثه الاعقاب. و قبل له: من اطول الناس عمرا؟ ققال: من کثر علمه فتادب به من بعده. و الاداب حلل مجدده قال (علیه السلام) اولا: العلم وراثه کریمه، و ثانیا و الاداب حلل مجدده، و بین العلم و الادب عموم و خصوص. و فی (المعجم) قالوا: الفرق بین الادیب و العالم ان الادیب من یاخذ من کل شی‌ء احسنه فیولفه، و العالم من یقصد بفن من العلم فیتعلمه، و لذا قال علی (علیه السلام): العلم اکثر من ان یحصی، فخذوا من کل شی‌ء احسنه، و قال عبدالله بن المبارک: تعلموا العلم شهرا و الادب شهرین. و فی تاریخ بغداد فی ابی‌تمام عنه: او یفترق نسب یولف بیننا ادب اقمناه مقام الوالد و روی الزبیر بن بکار عن النضر بن شمیل قال: دخلت علی المامون بمرو و علی اطمار، فقال: یا نضر تدخل علی فی مثل هذه الثیاب، قلت: ان حر مرو شدید لا یدفع الا بمثل هذه الاخلاق. قال: بل انت رجل متقشف. ثم تجارینا الحدیث، فاجری ذکر النساء، فقال: حدثنی هشبم عن مجالد عن الشعبی عن ابن عباس ان النبی (صلی الله علیه و آله) قال اذا تزوج الرجل المراه لدینها و جمالها کان فیه سداد- و فتح السین- من عوز فقلت: صدقوک، و حدثنی عوف الاعرابی عن الحسن عن علی (علیه السلام) عن النبی اذا تزوج المراه لدینها و جمالها کان فیه سداد-و کسرت السین- من عوز، و کان المامون متکئا، فاستوی جالسا و قال: سداد لحن عندک؟ قلت: نعم هاهنا. قال: او تلحننی؟ (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) قلت: انما لحن هشیم، و تبعت لفظه. فقال: ما الفرق بینهما؟ قلت: السداد- ای: بالفتح- القصد فی الدین و الطریقه و الامر، و السداد- ای: بالکسر- البلغه، و کل ما سددت به شیئا فهو سداد، قال العرجی: اضاعونی و ای فتی اضاعوا لیوم کریهه و سداد ثغر فاطرق ملیا، ثم قال: قبح الله من لا ادب له، ثم اخذ قرطاسا، و انا لا ادری ما یکتب، و کتب فیه شیئا، ثم قال: کیف تقول اذا امرت من یترب الکتاب. قلت: اتربه. قال: فهو ماذا؟ قلت: فهو مترب. قال: فمن الطین؟ قلت: طنه. قال: فهو ماذا؟ قلت: فهو مطین. قال: هذه احسن من الاولی. ثم قال: یا غلام اتربه وطنه و ابلغ معه الی الفضل بن سهل، فلما قرا الفضل الکتاب قال: امر لک بخمسین الف درهم، فما کان السبب، فاخبرته فقال: لحنته؟ قلت: کلا، انما لحن هشیم- و کان لحانا- فتبع لفظه، فامر لی الفضل بثلاثین الف درهم، فاخذت ثمانین الف درهم بحرف استفید منی. و فی (المعجم) عن الشعبی قال: حلی الرجال العربیه و حلی النساء الشحم. و قال الاصمعی: کنت عند الرشید اذ دخل رجل و معه جاریه للبیع، فتاملها، ثم قال له: خذ جاریتک، فلو لا کلف فی وجهها، و خنس فی انفها لا شتریتها. فانطلق بها، فلما بلغت الستر قالت لهارون: ارددنی الیک انشدک بیتین حضرانی، فردها، فانشات تقول: ما سلم الظبی علی حسنه کلا و لا البدر الذی یوصف (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) الظبی فیه خنس بین و البدر فیه کلف یعرف فاعجبته بلاغتها، فاشتراها و قرب منزلتها، و کانت احظی جواریه. و فیه: قیل لما عرضت الخیزران علی المهدی قال: و الله یا جاریه، انک لعلی غایه المنی، غیر انک حمشه الساقین. فقالت: انک احوج ما تکون الیهما لا تراهما. فقال: اشتروها، فحظیت عنده، فاولدها موسی و هارون. و فی (المعجم): قال ابراهیم الصابی: کنت فی مجلس الوزیر المهلبی فی بعض ایام الحداثه جالسا فی مجلس انسه، و بین یدیه ابوالفضل بن الحسین، و ابواحمد بن عبدالرحمن، وابوعلی الانباری، وابوالفرج بن ابی‌هشام، و غیرهم من کتابه، و قد اخذ الشراب منهم، و زاد بهم علی حد النشوه، اذ حضر رسول معزالدوله یذکر ان معه امرا مهما، فقال الوزیر فلیدخل، فدخل و قال: الامیر یقول تکتب عنی الساعه الی محمد بن الیاس صاحب کرمان تخطب فیه ابنته لبختیار. فقال الوزیر: هذا کتاب یحتاج فیه الی تثبت، و ما فی الکتاب مع السکر من فیه فضل، ثعا التفت الی ابی‌علی الانباری و قال له: تتمکن من کتابته؟ قال: اما اللیله فلا، ورآنی الوزیر مصغیا فقال: تکتبه یا ابراهیم؟ قلت:

نعم. قال: افعل فقمت الی صفه یشاهدنی فیها، و استدعیت دواتی، و کتبت کتابا اقتضبته بغیر رویه، و لا نسخه، و الوزیر و الحاضرون یلاحظوننی، و یعجبون من اقدامی، ثم اقتضابی و اطالتی، فلما فرغت منه و حملته الیه، وقف علیه و وجهه متهلل، ثم قال للجماعه: هذا کتاب حسن دال علی الکفایه المبرزه، و لو کتبه صاحیا مرویا لکان عجبا، فکیف اذ یکتبه منتشیا مقتضیا، قم یا ابااسحاق و اجلس حیث اجلستک الکفایه- او ما الی جانب ابنه ابی‌الغنائم. و فی (الاغانی) عن ابی‌هفان: کان العتابی ذات یوم جالسا ینظر فی (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) کتاب، فمر به بعض جیرانه فقال: ایش ینفع العلم و الادب من لا مال له. فقال العتابی: یا قاتل الله اقواما اذا نقموا ذا اللب ینظر فی الادب و الحکم قالوا و لیس بهم الا نفاسته انافع ذا من الاقتار و العدم و لیس یدرون ان الحظ ما حرموا لحاهم الله من علم و من فهم و قال ابن ابی‌الحدید: روی الهیثم عن سعید الجدلی قال: لما قدم عبدالملک الکوفه بعد قتل مصعب، دعا الناس یحرضهم علی فرائضهم، فحضرنا بین یدیه فقال: من القوم؟ قلنا: جدیله. فقال: جدیله عدوان؟ قلنا: نعم، فانشد: عذیر الحی من عدوا ن کانوا حیه الارض بغی بعضهم بعضا فلم یرعوا علی بعض و منهم کانت السادا ت و الموفون بالقرض و منهم حکم یقضی فلا ینقض ما یقضی و منهم من یجیز النا س بالسنه و الفرض ثم اقبل علی رجل منا و سیم جسیم قد مناه امامنا، فقال: ایکم یقول هذا الشعر؟ قال: لا ادری. فقلت انا من خلفه: یقول ذو الاصبع- فترکنی و اقبل علی ذلک الرجل الجسیم، فقال: ما کان اسم ذی الاصبع. قال: لا ادری. فقلت من خلفه اسمه حرثان- فترکنی و اقبل علیه، فقال له: و لم سمی ذا الاصبع؟ قال: لاادری، فقلت انا من خلفه نهشته حیه فی اصبعه- فاقبل علیه و ترکنی، فقال: من ایکم کان ذو الاصبع؟ قال: لاادری، فقلت انا من خلفه من بنی‌ناج الذین قیل فیهم: فاما بنوناج فلا تذکرنهم و لا تتبعن عیناک من کان هالکا فاقبل علی الجسیم فقال: کم عطاوک؟ قال: سبعمائه درهم. ثم اقبل علی (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و قال: کم عطاوک؟ قلت: اربعمائه. فقال، یا اباالزعیزعه، حط من عطاء هذا ثلاثمائه، و زدها فی عطاء هذا، فرحت و عطائی سبعمائه و عطاوه اربعمائه. و انشد منشد بحضره الواثق: اظلوم ان مصابکم رجلا اهدی السلام تحیه ظلم فقال رجل هو خبر ان و وافقه علی ذلک قوم و

خالفه قوم، فقال الواثق من بقی من علماء النحویین؟ قالوا: المازنی، فامر باشخاصه، فلما دخل علیه قال: ممن الرجل؟ قال: من مازن. قال: مازن ربیعه او قیس او الیمن؟ قال: بل ربیعه. قال: با اسمک- یرید ما اسمک، لان مازن ربیعه یبدلون المیم باء و الباء میما، فقال مکر- ای: بکر- فضحک الواثق و قال: اجلس، فساله عن البیت فانشده منصوبا، فقال: این خبر ان؟ فقال ظلم. قال: کیف؟ قال: الا تری ان لم یجعل ظلم الخبر یکون الکلام معدوم الفائده. فقال: قبح الله من لا ادب له. ثم قال: الک ولد؟ قال: بنیه. قال: فما قلت حین ودعتها؟ قال: ما قالت بنت الاعشی حیث یقول:

تقول ابنتی حین جد الرحیل*** ارانا سواء و من قدیتم

ابانا فلا رمت من عندنا*** فانا بخیر اذا لم ترم

ابانا اذا اضمرتک البلا د ***نجفی و تقطع منا الرحم

قال: فما قلت لها؟ قال: انشدتها بیت جریر:

ثقی بالله لیس له شریک ***و من عند الخلیفه بالنجاح

فقال: ثق بالنجاح، ثم امر له بالف دینار و کسوه، ورده الی البصره. و الفکر مرآه صافیه فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام): کان امیرالمومنین (علیه السلام) یقول: نبه بالتفکر قلبک، و جاف عن اللیل جنبک، و اتق الله ربک. (الفصل الثامن عشر- فی العلوم مذمومها و ممدوحها) و عنه (علیه السلام): سئل عما یروی الناس ان تفکر ساعه خیر من قیام لیله کیف یتفکر؟ فقال: یمر بالخربه او بالدار ققال: این ساکنوک، این بانوک، مالک لا تتکلمین. و عن الرضا (علیه السلام): لیس العباده کثره الصلاه و الصوم، انما العباده التفکر فی امر الله تعالی. و قال ابن ابی‌الحدید: کان یقال، الفکره الصحیحه اسطرلاب روحانی. و قال اوس بن حجر: ان الذی جمع السماحه و الن جد و الحزم و النهی جمعا الا لمعی الذی یظن بک ال ظن کان قد رای و قد سمعا

(و العلم وراثه کریمه) قال ابن ابی‌الحدید فی شرحه: (کل عالم یاخذ العلم من استاذه فکانه ورث العلم عنه) و تبعه میثم فی هذا التفسیر و قال: (العلم وراثه عن العلماء) و قال شارح ثالث: (اخطا الاثنان، و الحق فی التفسیر ان العلم یوخذ بلا عرض تماما کالارث).. و لو تنبه هولاء الشارحون لقول الامام فی الحکمه رقم 147 لاراحوا و استراحوا من هذا التکلیف و التعسف. قال الامام فی هذه الحکمه من جمله ما قال: (العلم یکسب الانسان جمیل الاحدوثه بعد وفاته) و هذا بالذات هو مراد الامام بقوله: (و العلم وراثه کریمه) فان کلام الامام یفسر بعضه بعضا، لان مصدره واحد.. و کلنا یعلم ان الناس یذکرون الانسان بعد وفاته بافعاله و صفاته، و ان العلم من الصفات الجلی. (و الاداب حلل مجدده). الحلل المجدده کنایه عن البهجه و الزینه الدائمه، و المراد بالاداب هنا الصفات الحمید عند العقل و العقلاء، کالبلاغه و الذکاء و حسن السلوک، و ما الی ذلک من الفضائل الشخصیه و الاجتماعیه.. نقول هذا مع العلم ان تحدیدت المفاهیم و معانی الالفاظ من ادق الاشیاء و اصعبها.. و لکن هذا ما فهمناه من سیاق الکلام، او منطق الواقع، فان کان هذا ما اراده الامام من کلامه هنا فذاک، و الا فان الامام لا یرفض المعنی الذی فهمناه لانه حق فی نفسه و من حیث هو. (و الفکر مرآه صافیه) المراد بالفکر هنا القوه المدرکه العاقله التی اذا اعملها الانسان بعیدا عن الهوی و المحاکاه دلت علی الحق و الصواب، و کنی الامام عن هذه الدلاله الصادقه بالمرآه الصافیه التی تعکس الشی‌ء کما هو فی واقعه. و اخذنا هذا التفسیر من قول الامام فی الرساله 30: (من تفکر ابصر) و قوله فی الحکمه 113 (لا لم کالتفکیر) ای ان العلم بلا تفکیر اکثر خطوره من التفکیر الذی لا یدعمه علم، کما قال کونفوشیوس.

و دانائی میراثی است شریف و گرامی (که به هر که چنین ارثی برسد کلید سعادت و نیکبختی را دریافته) و خوهای پسندیده زیورهائی است تازه و نو (که کهنه نمی‌شود) و اندیشه (در هر کاری مانند) آیینه صاف و پاک است (که اندیشه کننده به سود و زیان کار بر می‌خورد).

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد: از این نظر که انسانی که علم می‌آموزد تحت نظر دانشمندی پرهیزکار قرار می‌گیرد، همانند فرزند که ثروت را به ارث می‌برد، او هم اخلاق و علم را به ارث می‌برد این وظیفه مردم است که علم بیاموزند. یکی از حکماء گفته است: آتشی که روشن شد با استفاده از آن کم نمی‌گردد و خاموش نمی‌شود بلکه وقتی خاموش می‌شود که هیزم نباشد. علم هم با استفاده از عالم نابود نمی‌شود بلکه وقتی شاگرد نباشد از بین می‌رود. به همین جهت خدا مقام دانشمند را تا آنجا بالا برده که در ردیف فرشتگانش قرار داده و زکریا از خدا فرزندی می‌خواهد که علوم وی را درک کند.

(و العلم وراثه کریمه) فکما ان الارث یوجب غنی الورثه، کذلک العلم یوجب غنی الانسان، او المراد ان من ورث علما فقد ورث شیئا کریما، لانه یوجب حسن ثناء الناس له (و الاداب حلل مجدده) حلل جمع حله، و هی: الثوب الجدید فکما ان من لبس الحلل یعظم عند الناس، کذلک ذو الادب، و کلما تادب الانسان، کان کلابس حله جدیده (و الفکر) فی الامور (مراه صافیه) غیر کدره، فکما تری المرات وجه الانسان و المواضع التی لا تصل الیها عینه، من سائر جسده کذلک الفکر، یری الانسان ما خفی علیه ابتداء.

(العلم وراثه کریمه) العلم نور یکشف الامور و به تتضح القضایا و هو نعم ما یخلفه الانسان لنفسه فانه یذکر به بین العلماء و ارباب الفکر و الادب و نجد مصداق ذلک بما خلفه العلماء ورائهم من آراء و نظریات یذکرون بها و یمدحون علیها و یذکرهم اهل المعرفه بکل خیر. (الاداب حلل مجدده) الاداب الشرعیه و السلوکیه و الاجتماعیه من معاشره الناس بالحسنی و الاختلاط معهم بالادب و الاحترام و ما هو مفترض فی الدین کل ذلک حلل یتزین بها الانسان و تتجدد فی کل وقت فلا تبقی کما هی و لا تبلی کما تبلی الحلل و الثیاب و تتجدد من وقت آخر و آداب العلماء لها اسلوب و طریق یختلف مع الاول و الاداب بین الاباء و الابناء لها نمط ثالث و آداب الناس لها نمط رابع و هکذا … (الفکر مراه صافیه) الفکر الصافی الخالی من الهوی و المیول و الموثرات الوراثیه و المصالح و المنافع یصل من الامور الی حقیقتها و یدرک واقعها و کما هی فهو یعکس الاشیاء کما هی کما تعکس المراه الصافیه الصوره کما هی و تنقلها صحیحه سلیمه. و هذه منه دعوه الی التجرد العقلی و تحریر العقل من الضغوط علیه عندما یتوجه للحکم علی الامور او یرید ان یحلل القضایا و یتبنی النظریات.

ابن ابی الحدید ضمن شرح این سخن داستان زیر را آورده است: عبد الملک مروان، ادیبی فاضل بود و جز با ادیبان همنشینی نمی کرد. هیثم بن عدی، از مسعر بن کدام، از سعید بن خالد جدلی نقل می کند که می گفته است: عبد الملک پس از کشته شدن مصعب به کوفه آمد و مردم را به حضور فرا خواند و مقرری آنان را مقرر می داشت. ما هم به حضورش رفتیم، پرسید: از کدام قبیله اید گفتیم: از جدیله. گفت: یعنی جدیله عدوان؟ گفتیم: آری، این ابیات را خواند: «چه کسی از سوی قبیله عدوان که سخت دلیر و همچون مار زمین اند، پوزش خواه من است، همان گروهی که بر یکدیگر ستم روا داشتند و رعایت حال یکدیگر را نکردند...» آن گاه به مردی از ما که تنومند و زیبارو بود و او را بر خود مقدم داشته بودیم، رو کرد و گفت: این شعر را که خواندم کدام یک از شما سروده است گفت: نمی دانم. من گفتم: می دانم، این شعر را ذو الاصبع سروده است. عبد الملک مرا رها کرد و دوباره روی به همان مرد کرد و پرسید: می دانی نام ذو الاصبع چه بوده است گفت: نمی دانم، من گفتم: می دانم نام او حرثان بوده است. عبد الملک همچنان مرا رها کرد و از همان مرد پرسید: چرا معروف به ذو الاصبع شده است گفت: نمی دانم. من گفتم: می دانم، انگشت او را مار گزید و از آن سبب به ذو الاصبع معروف شد. عبد الملک همچنان مرا رها کرد و از او پرسید: ذو الاصبع از کدام خاندان شما بوده است گفت: نمی دانم. گفتم: می دانم، از خاندان بنی تاج است که شاعر در باره ایشان چنین سروده است: «بنی تاج را فرایاد میاور و چشم از پی کسی که نابود است، مدار.» عبد الملک به آن مرد تنومند روی کرد و پرسید مقرری تو چه قدر است گفت: هفتصد درهم. روی به من کرد و پرسید: مقرری تو چند است گفتم: چهار صد درهم. عبد الملک گفت: ای ابا الزعیزعة - دبیر و گنجور او بوده است- سیصد درهم از مقرری این مرد تنومند بکاه و بر مقرری این مرد بیفزای. سخت شاد شدم که مقرری من هفتصد درهم شد و مقرری او به چهار صد درهم کاسته شد. سپس داستانی دیگر که بیشتر جنبه تسلط بر صرف و نحو عربی را دارد آورده است که در بارگاه واثق عباسی صورت گرفته است و بیرون از بحث تاریخی است.

و قال علیه السلام الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ،وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ،وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ .

امام علیه السلام فرمود:

علم و دانش میراث گرانبهایی است،آداب (انسانی) لباس زیبا و کهنگی‌ناپذیر است و فکر آئینه صافی است. ( .سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت. )

شرح و تفسیر

علم و ادب و تفکر

امام در این بخش از کلمات قصار اشاره به سه نکته مهم می‌کند نخست می‌فرماید:«علم و دانش میراث گرانبهایی است»؛ (الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ) .

اشاره به این‌که گرانبهاترین میراثی که انسان از خود به یادگار می‌گذارد علم و دانش است و به ارث گذاشتن مواهب مادی افتخاری است.این سخن شبیه روایتی است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که می‌فرماید:

«إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ إِنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُوَرِّثُوا دِینَاراً وَلَا دِرْهَماً وَ لَکِنْ وَرَّثُوا الْعِلْمَ فَمَنْ أَخَذَ مِنْهُ أَخَذَ بِحَظٍّ وَافِرٍ؛ دانشمندان وارثان انبیا هستند چرا که انبیا دینار و درهمی از خود به یادگار نگذاشتند،بلکه علم و دانش به ارث گذاشتند پس هر کس از آن بهره‌ای بگیرد بهره فراوانی برده است». ( .کافی،ج 1،ص 34،ح 1. )

نیز شبیه آن چیزی است که در حکمت 147 خواهد آمد.

بعضی از شارحان ارث را در اینجا طور دیگری تفسیر کرده‌اند و گفته‌اند:

ارث درآمدی است که بی زحمت حاصل می‌آید دانشی را نیز که انسان از استاد فرا می‌گیرد شبیه ارث است؛ولی تفسیر اول مناسب‌تر به نظر می‌رسد.

در دومین جمله می‌فرماید:«آداب (انسانی)،لباس زیبا و کهنگی‌ناپذیر است»؛ (وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ) .

منظور از«آداب»فضایل اخلاقی مخصوصاً چیزهایی است که مربوط به روابط اجتماعی است مانند:تواضع،امانت،صداقت،محبت،خوشرفتاری، فصاحت و بلاغت در بیان.

«حُلَل» جمع«حُلَّه» به معنای لباس زینتی است.

«مُجَدَّدَة» به معنای چیزی است که پیوسته تجدید و نو می‌شود و هرگز کهنه نخواهد شد.

بر این پایه،مفهوم کلام امام علیه السلام چنین است که این صفات برجسته انسانی همچون لباس‌های زیبایی است که آدمی در تن می‌کند و هرگز فرسوده نمی‌شود بر خلاف لباس‌های ظاهری که هم کهنه می‌شود و هم ممکن است دست سارقان به آن دراز شود و هم جنبه ظاهری دارد و در اعماق وجود انسان تأثیر گذار است.

در روایات اسلامی برای«أدب»تفسیرهای گوناگونی ذکر شده که در واقع هر کدام اشاره به مصداقی از آن است:

در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«کَفاکَ أدَباً لِنَفْسِکَ اجْتِنابُ ما تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِک؛ برای این‌که ادب داشته باشی همین بس که از آنچه برای دیگران نمی‌پسندی دوری کنی». (.نهج البلاغه،حکمت 412.)

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود:

«أدّبْنی أبی علیه السلام بِثَلاثٍ...؛ پدرم من را به سه چیز ادب کرد»فرمود:

«مَنْ یَصْحَب صاحِبَ السُوء لا یَسْلَم ومَن لا یُقَیَّد الفاظَه یَنْدَم،ومَن یَدْخُل مَداخل السُّوء یُتَّهَم؛ فرزندم کسی که با رفیق بد همنشین شود از آفات در امان نخواهد بود و کسی که سخنان خود را مهار نکند پشیمان می‌شود و کسی که در محل‌های آلوده وارد گردد متهم و بدنام خواهد شد». (.بحارالانوار،ج 75،ص 261. )

امام صادق علیه السلام به یکی از دوستان خود سفارش کرد که پیام او را به همه شیعیان و علاقه‌مندانش برساند و فرمود:من شما را به تقوای الهی و ورع و تلاش برای خدا و راستگویی و ادای امانت...و خوشرفتاری با سایر مسلمانان دعوت می‌کنم و هرگاه کسی از شما در دینش ورع داشته باشد،راست بگوید، ادای امانت کند و با مردم خوش‌اخلاق باشد می‌گویند:

«هذا جَعْفَریٌّ فَیَسُرُّنی...» و نیز می‌گویند:

«هذا أَدَبُ جَعْفَرٍ؛ این جعفری است و این سبب سرور و خوشحالی من می‌شود کار اینها ادب جعفر بن محمد است». ( .کافی،ج 2،ص 636 (با تلخیص)،ح 5. )

در حدیث کوتاه دیگری از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم:

«الْأدَبُ یُغْنی عَنِ الْحَسَبِ؛ ادب انسان را از شرافت خانوادگی و فامیلی بی‌نیاز می‌کند». ( .بحارالانوار،ج 72،ص 68،ح 8.)

همان‌گونه که در بالا گفتیم،ادب و آداب مفهوم وسیعی دارد که همه فضایل اخلاقی مخصوصا آنچه را مربوط به اخلاق اجتماعی است در بر می‌گیرد که بزرگترین افتخار آدمی و مایه آبرومندی او در اجتماع است.

سپس امام در سومین جمله می‌فرماید:«فکر آئینه صافی است»؛ (وَ الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ) .

منظور از فکر همان اندیشیدن پیرامون مسائل مختلفی است که بر انسان وارد می‌شود و به تعبیر فلاسفه حرکتی ذهنی است به سوی مقدمات و از مقدمات به سوی نتیجه‌ها.هرگاه این اندیشه از هوا و هوس و حجاب‌های معرفت دور بماند،آئینه شفافی خواهد بود که چهره حقایق را به انسان نشان می‌دهد و راه صحیح را در پرتو آن می‌یابد،دوست را از دشمن و صواب را از خطا و حق را از باطل خواهد شناخت.

به همین دلیل برترین عبادت در روایات اسلامی تفکر شمرده شده است:

در حدیثی که در امالی شیخ طوسی آمده است می‌خوانیم:

«لَا عِبَادَةَ کَالتَّفَکُّرِ فِی صَنْعَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل؛ هیچ عبادتی برتر از اندیشیدن در مخلوقات خداوند متعال نیست». ( .امالی صدوق،ص 146. )

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است:

«تَفَکُّرُ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَة؛ یک ساعت اندیشیدن بهتر است از عبادت یک سال». ( .بحارالانوار،ج 68،ص 327،ح 22.)

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«کَانَ أَکْثَرُ عِبَادَةِ أَبِی ذَرٍّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَیْهِ التَّفَکُّرَ وَ الْاِعْتِبَارَ؛ بیشترین عبادت ابوذر اندیشیدن و عبرت گرفتن بود». ( .همان،ص 323،ح 6.)

در واقع همه اینها برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید: ««قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنی وَ فُرادی ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا»؛ من فقط شما را به یک چیز اندرز می‌دهم و دعوت می‌کنم و آن این‌که دسته‌جمعی یا به صورت فردی برای خدا برخیزید و فکر خود را به کار گیرید». ( .سبأ،آیه 46.)

دلیل آن هم روشن است،زیرا ریشه تمام نیکی‌ها و پیشرفت‌ها و موفقیت‌ها در تفکر و اندیشه صحیح است.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Knowledge is a venerable inheritance; good manners are ever-new outfits, and an intellect is a clear mirror.”

و درود خدا بر او، فرمود: سینه خردمند صندوق راز اوست ، و خوشرویی وسیله دوست یابی ، و شکیبایی، گورستان پوشاننده عیب‌هاست. و یا فرمود : پرسش کردن وسیله پوشاندن عیب‌هاست ، و انسان از خود راضی، دشمنان او فراوانند .

سینه خردمند صندوق راز اوست و گشاده‌رویی دام دوستی و بردباری گور زشتیهاست. [یا که فرمود:] آشتی کردن، نهان جای زشتیهاست و آن که از خود خشنود بود ناخشنودان او بسیار شود.

سینه عاقل صندوق سرّ اوست و گشاده‌روئی دام دوستیست و برداشتن سختیها گور عیبها و پوشاننده عارهاست و روایت کرده‌اند که آن حضرت فرمود در بیان کردن از همین معنی نیز که مصالحه کردن نهان کردن عیبهاست و هر که خوشنود باشند از نفس خود بجهة اعتقاد کمال و رفعت قدر خود بسیار باشد ناخشنود شده بر او

و فرمود (علیه السلام): سینه عاقل صندوقچه راز اوست و خوشرویی دام دوستی است و برد باری، گورگاه زشتیها. و نیز روایت شده که آن حضرت در بیان این معنی فرموده است که آشتی جویی، سرپوش عیبهاست. هر که از خود خشنود بود، خشم گیرندگانش بسیارند.

و آن حضرت فرمود:سینه عاقل مخزن راز اوست ،گشاده رویی دام محبت ،و تحمل آزار دیگران پوشاننده عیوب انسان است.

و روایت شده از آن حضرت که در زمینه فقره اخیر چنین فرموده :

صلح و مسالمت پوشش عیبهاست .و خشمگین بر آدم از خود راضی بسیار است .

و البشاشه: طلاقه الوجه. و الحباله: الاله التی یصاد بها. و الاحتمال: هو ان یتکلف الشی‌ء علی مشقه. و خبثت الشی‌ء خباء ای سترته. و المسالمه: المصالحه، ای الصلح بین الناس ستر علی عیب کل واحد منهم.

ای لا یفشی سره و کتمان السر خلق محمود من الفضائل، و هو من باب الامانه و روی له علیه‌السلام بیتان فی هذا المعنی اوردتهما فی انوار العقول و هما. لا تودع السر الا عند ذی کرم و السر عند کرام الناس مکتوم و السر عندی فی بیت له غلق قد ضاع مفتاحه و الباب مختوم (و البشاشه حباله الموده). ای صاحب طلاقه الوجه یصطاد القلوب بها فتحبه، و یحصل بالبشر و حسن المعاشره من الاصدقاء و المعارف ما لا یحصل بالمال و الجاه. (الاحتمال قبر العیوب). ای من لم یغضب و اختار الاناه عند سفاهه السفهاء استترت عیوبه ای لا یذکر، و المخاصمه تثیر نقع العیوب، فان الخصم مضطر الی اظهار معائب خصمه لیحقره فی اعین الناس و یفوز بالانتقام منه. و المسالمه، المصالحه و الخب الستر. و من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه: لانه انما یرضی عن نفسه اذا اعتقد الکمال له، و اذا اعتقد الکمال له اعتقد النقصان لغیره، فنظر الی غیره بعین الازدراء و التحقیر، فکثر الساخط علیه و ایضا فانه اذا رضی عن نفسه رفعها فوق قدرها، و من رفع نفسه فوق قدرها قد ردها الناس الی قدرها فکثر الساخط علیه و ایضا فمن رضی عن نفسه لم یجتهد فی طلب کماله، و بقی فی مهاوی النقصان و تصور نقصانه کمال و العقلاء یتصورون نقصانه نقصانا فکثر الساخط علیه.

سینه‌ی عاقل گنجینه‌ی راز اوست. گشاده‌رویی دام دوستی است. تحمل ناملایمات پوشنده‌ی عیبهاست (صلح و سازش، باعث نهان ساختن عیبهاست) شانزدهم- سینه‌ی عاقل گنجینه‌ی راز اوست. عبارت صندوق السر، را استعاره از سینه آورده است، از آن رو که سینه هم چون صندوق، محتوای خود را نگهداری می‌کند. و این عبارت در حقیقت، دستوری برای انسان است، تا راز خود را پنهان دارد، و با آوردن کلمه‌ی عاقل او را وادار و تشویق کرده است. گویا فرموده است: خردمند کسی است که سینه‌ی خود را گنجینه‌ی راز و نگهبان آن قرار دهد. هفدهم- گشاده‌رویی دام دوستی است. کلمه الحباله یعنی دام را استعاره از گشاده‌رویی آورده است از آن رو که انسان بدان وسیله مردم را جلب کرده و دلشان را برای دوستی و محبت خود به دست می‌آورد، مانند، دام شکارچی که پرنده را با آن صید می‌کند. هیجدهم- تحمل ناملایمات، پوشنده‌ی عیبهاست، مقصود امام (علیه السلام) تحمل سختی و اذیت از طرف دوستان و سایر مردم است که خود فضیلت بزرگی از شاخه‌های شجاعت می‌باشد. عبارت: قبر العیوب را به اعتبار این که عیبهای شخصی را در نزد مردم می‌پوشاند، استعاره آورده است، همانطوری که قبر لاشه‌ی مرده را که در داخل آن قرار گیرد، می‌پوشاند. سید- رحمت خدا بر او باد- فرموده است: بعضی گفته‌اند، امام (علیه السلام) در تعبیر از این مطلب این چنین نیز فرموده است: المسالمه خباء العیوب، یعنی صلح و آشتی پنهان ساختن عیبهاست. جوهری می‌گوید: خباء مفرد است و جمع آن اخبیه خانه‌ای است از کرک و یا پشم نه از مو که بر دو، یا سه عمود و یا بیشتر استوار می‌باشد. صلح و مسالمت فضیلتی از شاخه‌های پاکدامنی است، خباء را استعاره از مسالمت آورده است از آن رو که این فضیلت باعث جلب محبت و همچون خانه پوششی برای عیبهاست، و مستلزم آن است که زبان مردم از عیبجویی بسته و خاموش باشد. این مطلب که صلح و مسالمت لازمه‌اش عیب پوشی است، در صورتی ثابت می‌شود که می‌بینیم، نقیض آن یعنی، ستیزه‌جویی و سازش نکردن- با طغیان طبیعت افراد بر عیبجویی، و اظهار معایب، به منظور توهین و سرزنش همراه است.

وَ قَالَ علیه السلام [وَ] صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ وَ الاِحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی أَیْضاً [اَلْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُیُوبِ]

اَلْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ .

هذه فصول ثلاثة الفصل الأول قوله صدر العاقل صندوق سره قد ذکرنا فیما تقدم طرفا صالحا فی کتمان السر.

و کان یقال لا تنکح خاطب سرک.

قال معاویة للنجار العذری ابغ لی محدثا قال معی یا أمیر المؤمنین قال نعم أستریح منک إلیه و منه إلیک و أجعله کتوما فإن الرجل إذا اتخذ جلیسا ألقی إلیه عجره و بجره.

و قال بعض الأعراب لا تضع سرک عند من لا سر له عندک.

و قالوا إذا کان سر الملک عند اثنین دخلت علی الملک الشبهة و اتسعت علی الرجلین المعاذیر فإن عاقبهما عند شیاعه عاقب اثنین بذنب واحد و إن اتهمهما اتهم بریئا

بجنایة مجرم و إن عفا عنهما کان العفو عن أحدهما و لا ذنب له و عن الآخر و لا حجة علیه .

الفصل الثانی قوله البشاشة حبالة المودة قد قلنا فی البشر و البشاشة فیما سبق قولا مقنعا.

و کان یقال البشر دال علی السخاء من ممدوحک و علی الود من صدیقک دلالة النور علی الثمر ( فی د:«دلالة النور علی القمر»: ).

و کان یقال ثلاث تبین لک الود فی صدر أخیک تلقاه ببشرک و تبدؤه بالسلام و توسع له فی المجلس.

و قال الشاعر لا تدخلنک ضجرة من سائل

و قال البحتری لو أن کفک لم تجد لمؤمل

الفصل الثالث قوله الاحتمال قبر العیوب أی إذا احتملت صاحبک و حلمت

عنه ستر هذا الخلق الحسن منک عیوبک کما یستر القبر المیت و هذا مثل قولهم فی الجود کل عیب فالکرم یغطیه .

فأما الخبء فمصدر خبأته أخبؤه و المعنی فی الروایتین واحد و قد ذکرنا فی فضل الاحتمال و المسالمة فیما تقدم أشیاء صالحة.

و من کلامه علیه السلام وجدت الاحتمال أنصر لی من الرجال.

و من کلامه من سالم الناس سلم منهم و من حارب الناس حاربوه فإن العثرة للکاثر.

و کان یقال العاقل خادم الأحمق أبدا إن کان فوقه لم یجد من مداراته و التقرب إلیه بدا و إن کان دونه لم یجد من احتماله و استکفاف شره بدا.

و أسمع رجل یزید بن عمر بن هبیرة فأعرض عنه فقال الرجل إیاک أعنی قال و عنک أعرض.

و قال الشاعر إذا نطق السفیه فلا تجبه

کلمه شانزدهم: (و صدر العاقل صندوق سره) سینه خردمند، صندوق سر او و مخزن سخن پوشیده او است که نگه می‌دارد از اغیار کلمه هفدهم این است: (البشاشه حباله الموده) گشاده‌رویی در روی مردمان و خوشخویی با ایشان، دام دوستی است یعنی همچنان که حبال سبب اخذ صید است بشاشت نیز علت ادخال مردمان است در دام مودت شعر: به شیرین‌زبانی و لطف خوشی توانی که پیلی به مویی کشی کلمه هجدهم این است که: (الاحتمال قبر العیوب) برداشتن شداید و مکاره، گور عیبها و پوشاننده عارها است یعنی همچنانکه قبر، ستر جیفه می‌کند همچنین محتمل شداید شدن و ثبات ورزیدن در مکاره، عیوب را مستور می‌سازد. زیرا که مردمان به واسطه آن صفت پسندیده، عیب او را مذکور نمی‌سازند بلکه دایم به مدح او لب می‌گشاید و نیز هرگاه مردمان، کظم غیظ را شعار خود ساخته متحمل شداید و مکاره شوند که از ممر غیر به ایشان رسیده باشد صلح و صفا در میان هم پیدا شود و هیچکدام به عیب یکدیگر مشغول نشوند. کما قال السید: (و روی عنه انه علیه‌السلام قال) و روایت کرده‌اند که امیرالمومنین صلوات الله علیه فرموده (فی العباره عن هذا المعنی ایضا) در بیان کردن از همین معنی. یعنی این کلمه را که (المسالمه خبث العیوب) مصالحه کردن، نهان کردن عیبها است. یعنی هرگاه که واقع شود مصالحه میان مردمان، عیب های ایشان مستور می‌ماند و هیچ کس به عیب ایشان نمی‌پردازد.کلمه نوزدهم: (من رضی عن نفسه کثر الساقط علیه) کسی که خشنود باشد از نفس خود به جهت اعتقاد کمال و رفعت مقدار، بسیار باشد خشم کننده و ناخشنود شده بر او یعنی هر که بردارد نفس خود را زیاده بر قدر آن و اعتقاد نماید کمال خود را و حال آنکه نزد مردمان، کمتر از آن باشد بسیار شود انکار ایشان در حق او و ناخشنود و دشمن شوند بر او به واسطه این صفت رذیله

سینه خردمند صندوق سر او و مخزن راز او است، متاع سخن خویش به مخزن سینه می‌سپارد و مهر زبان بر سر آن میگذارد و گشاده‌روئی و خوش‌خوئی دام دوستی است، عقلا به آن دام دلهای مردمان صید و مودات ایشان قید می‌کنند، و تحمل جفا و بردباری از مردم قبر عیبها است از آدمی، آری چون شخص بردبار و حمول باشد، مردم از او خشنود باشند، پس چشم از عیوب او بپوشند، و در اخفای نقایض او بکوشند، بلکه او را همه وقت ستایند، و به مدح و ثنای او لب گشایند، یا گوئیم چون شخص بردباری نماید، و از سفاهت تیزی اعراض نماید عیوب او ظاهر نگردد، و نقایص عقل او فاش نشود. و روایت کردنده‌اند که آن حضرت در تعبیر از این مطلب فرمود: مصالحه و اتفاق نهان کردن عیبها است یا خیمه‌ایست بر سر عیبها، چون میان دو کس نزاع و مخالفت باشد درصدد افشای عیوب هم درآیند، و چون صلح و اتفاق نمایند، لب به عیب هم نگشایند. بلکه در وقت صلح عیبهای نفوس به خود پنهان بماند، و چون خصومت و عداوت در میان آید عیبها بعیان آید. و در بعضی نسخ خباء ممدود همچو کساء یعنی خیمه، و هر که از خود خشنود گردد بسیار گردد خشم گرفته بر او،

و قال علیه‌السلام: «صدر العاقل صندوق سره» یعنی دل عاقل صندوق راز اوست، چنانکه جوهری جواهر را پنهان می‌کند در صندوق، مرد دانا نیز جواهر رازهای خود را پنهان می‌سازد در دل خود.

«و البشاشه حباله الموده» یعنی بشاش و خوش‌رو بودن دام دوستی است، یعنی چنانکه با دام شکار مرغان شود، با بشاشت و خوشرویی شکار دل دوستان شود.

«و الاحتمال قبر العیوب» یعنی متحمل شدن مشقت‌های مردم، قبر عیبها است، یعنی چنانکه قبر پنهان‌کننده‌ی بوی بد مرده است، متحمل شدن مشقتهای مردم پنهان‌کننده‌ی بوی بد عیبها است و مردم بروز نخواهند داد عیب آن شخص را.

«و روی انه علیه‌السلام قال فی العباره عن هذا المعنی ایضا: المسالمه خباء العیوب» یعنی روایت شده است که آن حضرت علیه‌السلام گفت در بیان کردن از این معنی نیز که: مصالحه کردن با مردم خیمه‌ی عیبهاست. یعنی چنانکه خیمه مانع است از آشکار شدن شخص، صلح و سازش با مردم نیز مانع است از آشکار گردیدن عیبهای آن کس.

و قال علیه‌السلام: «و من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه» یعنی کسی که راضی شد از نفس خود بسیار است خشم دارندگان او، زیرا که کسی که از خود راضی شد قبایح خود را ترجیح دهد بر فضایل دیگران و این باعث غضب و خشم بسیاری مردم شود نسبت به او.

اللغة: (الحباله) التی یصادبها.

المعنی:

(و صدر العاقل صندوق سره) کتمان الاسرار داب العقلا الاخیار، و قد امر فی غیر واحد من الاخبار بکتمان السر، و صدر الوصایه به عن غیر واحد من الحکما و ذوی البصیره سواء کان سر نفسه او السر المودع عنده من غیره. و قد کان سر الشیعه فی دوله الخلفاء الجائره ما افاده الیهم ائمه الحق من الاحکام و الاداب الخاصه و امروهم بحفظه و صیانته عن الاعداء، و وردت اخبار کثیره فی ذم یذیع هذه الاسرار عند الاغیار. (و البشاشه حباله الموده) البشر و حسن الخلق مما یجلب به و یحفظ موده الناس، و کما یصاد بالحباله الطیور النافره یصاد بالبشاشه و حسن الخلق القلوب الوحشیه، و قد وصی (علیه السلام) ابنه الحسن فی حدیث المعاشره بقوله: و بشرک للعامه یعنی ان حسن الخلق ادب مع کل الناس. (و الاحتمال قبر العیوب) الاحتمال نوع من الحلم تجاه ما یکره من قول او فعل یصدر عن المعاشر من صدیق او عدو، فاذا تحمله الانسان و لم یظهر الضجر یصیر سببا لدفن العیوب من وجهین:

1- ان کثیرا من العیوب یتولد من عدم الاحتمال نفسه، فکم من شخص غاظ من قول مکروه او فعل غیر ملائم فارتکب الجرائم و المعاصی و الذمائم و الماثم.

2- انه اذا لم یتحمل تلک المکاره و قام فی وجه المرتکب بالانتقام و السفه یبدون معائبه المکنونه و یفضحونه بما یعلمون من سرائر حاله، فتحمل المکاره موجب لستر العیوب. و قال فی شرح ابن‌المیثم: و روی انه (علیه السلام) قال فی العباره عن هذا المعنی ایضا: (المسالمه خباء العیوب) قال الجوهری: الخباء: واحد الاخبیه بیت من وبر او صوف و لا یکون من شعر و یکون علی عمودین او ثلاثه، و ما فوق ذلک فهو بیت و المسالمه فضیله تحت العفه انتهی. و الانسب ان یجعل المسالمه من فروع الشجاعه الادبیه فان مرجعها الی المقاومه فی قبال هجوم الغضب و الطمانینه فی موفع الاستفزاز. و فی الشرح:

اذا نطق السفیه فلا تجبه*** فخیر من اجابته السکوت

سکت عن السفیه فظن انی***عیبت عن الجواب و ما عیبت

سینه‌ی خردمند صندوق هر رازیست- خوشخوئی دام مهر و دوستی است و حلم‌ورزی گورستان عیبها است- (سازش سر پوش عیبها است)-(من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه) الرضا عن النفس من شعب العجب الذی عد فی غیر واحد من الاخبار من المهلکات، ففی الحدیث: ثلاث من المهلکات: شح مطاع، و هوی متبع، و اعجاب المرء بنفسه. واثر هذه الخصله توقع الاحترام عن الناس و تحمیل الوظائف المربوطه به علیهم، فعند اللقاء یتوقع منهم الابتداء بالسلام و التحیه، و فی الورود علی المحافل و المجالس یتوقع منهم التعظیم و القیام، و عند البحث و ابداء الرای یتوقع منهم قبول قوله و هکذا، و هذه التوقعات ثقیله علی الناس فیحصل الناقم علیه و الساخط و المنتقد.

صدر العاقل صندوق سره فی (ادب کاتب الصولی): کان رجل من الکتاب یهوی مغنیه و یکاتبها، فکانت تخرق کتبه و تامر بتخریق کتبها، فکتب الیها: انی احتفظ بکتبک و تتهاونین بکتبی فتخرقینها، فکتبت الیه: یا ذا الذی لام فی تخریق قرطاس کم مر محلک فی الدنیا علی راسی الحزم تخریقه ان کنت ذا نظر و انما الحزم سوء الظن بالناس اذا اتاک و قد ادی امانته فاجعل کرامته دفنا بارماس وشق قرطاس من تهوی و کن حذرا یا رب ذی ضیعه من حفظ قرطاس فکتب الیها: الصواب رایک، و خرق رقاعها. و فی (کامل المبرد): احسن ما سمع فی صیانه السر ما یعزی الی علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام فقائل یقول هو له و قائل یقول قاله متمثلا و لم یختلف فی انه کان یکثر انشاده: فلا تفش سرک الا الیک فان لکل نصیح نصیحا و انی رایت غواه الرجا ل لایترکون ادیما صحیحا و قال امرو القیس: اذا المرء لم یخزن علیه لسانه فلیس علی شی‌ء سواه بخازن و قال آخر: (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) ساکتمه سری و احفظ سره و ما غرنی انی علیه کریم حلیم فینسی او جهول یضیعه و ما الناس الا جاهل و حلیم ایضا: اذا ضاق صدر المرء عن سر نفسه فصدر الذی یستودع السر اضیق و البشاشه حباله الموده عنه علیه‌السلام انکم لن تسعوا الناس باموالکم فسعوهم بطلاقه الوجه و حسن اللقاء. و عن علی بن محمد التنوخی: الق العدو بوجه لا قطوب به یکاد یقطر من ماء البشاشات فاحزم الناس من یلقی اعادیه فی جسم حقد وثوب من مودات و عن اکثم بن صیفی: الانقباض من الناس مکسبه للعداوه، و افراط الانس مکسبه لقرناء السوء. و الاحتمال قبر العیوب قال ابن ابی‌الحدید و من کلامه علیه‌السلام وجدت الاحتمال انصر لی من الرجال. و من کلامه علیه‌السلام: من سالم الناس سلم منهم، و من حاربهم حاربوه، فان العثره للکاثر. و کان یقال: العاقل خادم الاحمق ابدا، ان کان فوقه لایجد بدا من مداراته و ان کان دونه لم یجد من احتماله و استکفاف شره بدا. (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) او- و المسالمه خباء العیوب هکذا فی (الطبعه المصریه)، ولکن فی (ابن ابی‌الحدید و ابن میثم): و (روی انه علیه‌السلام قال فی العباره عن هذا المعنی ایضا: المسالمه خباء العیوب. و صرح الثانی بانه کلام الرضی) و هو الصحیح، و خباء العیوب خفاوها و استتارها. و فی معنی قوله هذا الاحتمال- او المسالمه- قبر العیوب او خباء العیوب و قوله علیه‌السلام البشاشه حباله الموده و قوله علیه‌السلام لیجتمع فی قلبک الافتقار الی الناس و الاستغناء عنهم، یکون افتقارک الیهم فی لین کلامک و حسن سیرک، و یکون استغناوک عنهم فی نزاهه عرضک و بقاء عزک. و من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه لانه یعجب بنفسه، و من اعجب بنفسه یتنفر الناس عنه و یکثرون السخط علیه. و قال ابن ابی‌الحدید مثله قول الشاعر: اذا کنت تقضی ان عقلک کامل و ان بنی‌حواء غیرک جاهل و ان مفیض العلم صدرک کله فمن ذا الذی یدری بانک عاقل … لکنه کما تری معنی آخر.

(صدر العاقل صندوق سره) بعض الحاجات لا یستقیم قضاوها الا بالکتمام، و من الجهل و الحمق افشاوها و اذاعتها.. و کان النبی (صلی الله علیه و آله) اذا اراد عزوا وری. و من ضاق بسره فلا یلومن من افشاه. و الحق خاص بصاحبه، و علی کل انسان ان یحترم هذا الحق و یقدسه، و یحرم التجسس علیه.. و لکن الغرب قد انتهک هذا الحق، و اخترع للتجسس علی الشعوب و البیوت و الافراد آلات مذهله شدیده الدقه، و قد هددت حریه الانسان و اصبحت حیاته و اسراره مشاعا للذین یملکون هذه الالات، و یبیعونها کالسلعه لمن یدفع الثمن، و فتحوا بنوکا و حوانیت لبیعها علانیه و علی علم من السلطه التی تصون الامن الحریات. و هکذا حولوا العلم من العمل لصالح الانسان و خدمته الی الاضرار به و الاعتداء علیه و القضاء علی حریته، و فرضوا علیه لونا جدیدا من الضغط لا نظیر له حتی فی عصور الجهل و التخلف. (و البشاشه حباله الموده) اذا خرجت الابتسامه من القلب دخلت فی القلب تماما ککلمه الصدق و الاخلاص، اما ابتسامه المکر فهی و کلمه النفاق سواء، تخرج من الحناجر و لا تتجاوز الاذان. (و الاحتمال قبر العیوب) المراد بالاحتمال، هنا الصبر علی کلمه تافهه او حرکه نابیه من زوجه او ولد او جار او ای سفیه، و المراد بقبر العیوب ان هذا الصبر فضیله تشفع فی بعض العیوب، او تسترها- علی الاقل- و ایه جدوی من اظهار الغیظ و الغضب الا البغضاء و الشحناء.

(و من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه). کثره الادعاء تدل علی کثره العیوب، و من استطال علی الناس بما فیه او بزور یدعیه فقد فتح علیه ابواب الذم و الطعن و السخریه و الاستهزاء و المقت و الکراهیه.. و العالم حقا یتواضع و یتوقع الخطا من نفسه، و الدعی اللصیق باهل العلم یری نفسه مصدر الحق و الصواب.. و لا حظت من تتبعی لاقوال العلماء و آرائهم ان العالم بحق یعرض رایه بحذر، اما الضعیف فی معرفته فیوکد اقواله جازما بانها الحق الذی لا ریب فیه، و ان غیرها هراء و هباء. و السر ان القوی بعلمه یعتمد علی العقل، و الضعیف یثق بعاطفته، و یقول یوحی منها، و یظن انه یقول باملاء العقل و الوجدان، و هذا هو الجهل المرکب.

… العاقل صندوق سره: لا یفتح الصندوق فیطلع الغیر علی ما فیه و الحباله بالضم شبکه الصید و البشوش یصید مودات القلوب و الاحتمال تحمل الاذی و من تحمل الاذی خفیت عیوبه کانما دفنت فی قبر

امام علیه‌السلام (در ستایش رازداری و گشاده‌روئی و بردباری از سختیها) فرموده است: سینه خردمند مخزن راز او است (خردمند بیگانه را از راز خود آگاه نمی‌سازد) و گشاده‌روئی و خوش‌خوئی دام دوستی است (با خوشخوئی و گشاده‌روئی می‌توان دلهای مردم را به دست آورد) و تحمل و بردباری از سختیها پوشنده بدیها است (چون شخص در برابر سختیها بردبار بود بود مردم از او خشنود بوده از عیوب و بدیهایش چشم می‌پوشند، یا آنکه به واسطه خودداری عیوب او آشکار نگشته نادانیهایش فاش نشود. سیدرضی علیه‌الرحمه می‌فرماید:) و روایت شده است که آن حضرت علیه‌السلام در تعبیر این مطلب نیز فرموده است: صلح و آشتی پنهان کردن عیبها است (اگر به جای زد و خورد بین دو کس صلح و آشتی برقرار گردد مردم به بدیهای آنان آگاه نشوند. و در بعضی از نسخ نهج‌البلاغه چنین ضبط شده: المسالمه خباء العیوب یعنی صلح و آشتی خرگاه و روپوش عیبها است، زیرا دو کس در زد و خورد عیوب یکدیگر را آشکار می‌سازند و اگر صلح و آشتی نمودند لب به عیب هم نگشایند).هر که خودبین باشد خشم کننده بر او بسیار شود (زیرا خودبین مردم را خوار پندارد و به این جهت همه بر او خشمگین گردند)

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد: یکی از اعراب گفته است: اسرار خود را پیش کسی که هر چه دارد برای تو می‌گوید نگذار! درباره تحمل می‌نویسد (علیه السلام) فرمود: وجدت الاحتمال انصر بی من الرجال من تحمل حرفهای دیگران و حمل بر صحیح کردن را بهترین یاور از میان مردان یافتم. در صورتی که راه احتمال باز است مومن از کارهای دیگران جستجو نمی‌کند و کنجکاوی نمی‌نماید.

و قال علیه‌السلام: (صدر العاقل صندوق سره) فلا یفتح الصندوق لیطلع الناس علی ما فیه، کما لا یفتح الغنی صندوق ماله، حذرا من اطلاع الناس (و البشاشه) ای ملاقات الناس بوجه طلق (حباله الموده) ای مما توجب حب الناس للبشوش، کما تاتی الحباله- و هی الشبکه- بالصید (و الاحتمال) للمکاره (قبر العیوب) فان الانسان اذا لم یظهر المکروه الذی وصل الیه، خفی عیبه عند الناس، کالقبر الذی یستر البدن، اما اذا ظهر المکروه عرف الناس عیبه مثلا لو لم یتحمل الفقر و اضهره، ظهر للناس انه فقره و الفقر عیب، و هکذا … (و المسالمه) مع الناس بعدم اغضابهم بقول او عمل (خباء العیوب) فان الشخص لا یظهر عیب من سالمه، و انما یظهر عیب من عاداه، فالعیب موجود لکن علیه خباء و غطاء من المسالمه (و من رضی عن نفسه) فاظهر للناس فضله، و لذا (کثر الساخط علیه) لانهم لا یرونه اهلا کما یظن هو، و لذا یسخطونه حین یرون کبره و ریائه و ترفیع نفسه.

اللغه: الصندوق: و عاء تحفظ فیه الثیاب و الاشیاء الثمینه. السر: ما یکتمه الانسان فی نفسه. البشاشه: طلاقه الوجه و انشراحه. الحباله: شبکه الصیاد. الموده: المحبه. الاحتمال: تحمل الاذی. الشرح: (صدر العاقل صندوق سره) اذا اردت ان یبقی سرک محفوظا فلا تتحدث به امام احد و کما تحفظ اموالک فی صندوقک (خزنتک) و لا تکشف ما فیه و کم فیه و لا یعرف ذلک احد غیرک اجعل کذلک سرک فی صدرک و لا تکشفه الی احد. (البشاشه حباله الموده) شبه طلاقه الوجه و انشراحه فی جلب المحبه و الموده بشبکه الصیاد التی بها یصطاد الطیور فهذه للطیور و تلک للقلوب فان بشاشه الوجه تغرس المحبه فی القلوب و تجعلها تمیل الیها و تنطلق معها و تحبها و تحب اللقاء معها و لذا کان حسن اللقاء احسن القری. (الاحتمال قبر العیوب) و روی انه قال فی العباره عن هذا المعنی ایضا: المسالمه خباء العیوب و من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه. الصبر علی اذی الغیر و کظم الغیظ عما یصدر منهم یستر عیوب الانسان من جهه ان المواجهه بالمثل عیب بنفسه فاذا تحمل الاذی و لم یظهره فقد ستره و من جهه اخری ان الصبر علی الاذی یستدعی من الناس ان لا یکشفوا ما یعرفون عنه من عیوب و بذلک تموت. و ا

ما اذا کانت العباره خباء فالمعنی نفسه لا یخلتف عنه. (و من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه) لانه برضاه عن نفسه لا یقف علی عیوبه فیصبح کل ما یمارسه مع الناس من اخطاء و اسائات لا یلتفت الیها و کل اسائه تربی له عدوا و تخلق ساخطا علیه و غاضبا علی تصرفاته.

«سینه خردمند گنجینه راز اوست و گشاده رویی دام دوستی است و بردباری گور عیبهاست.» و روایت شده است که در همین باره این چنین هم فرموده است: با یکدیگر آشتی کردن مایه پوشیده ماندن زشتیهاست.

و قال علیه السلام

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ،وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ،

وَ الْاِحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ .

امام علیه السلام فرمود:

سینه عاقل گنجینه اسرار اوست،خوشرویی و بشاشت،دام محبت است و تحمل ناراحتی‌ها گور عیب‌هاست. (.سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت.)

مرحوم سیّد رضی به دنبال این سه جمله حکمت‌آمیز اضافه می‌کند که در روایت دیگری از امام تعبیر دیگری در این باره دیده می‌شود که فرمود:

«مسالمت‌جویی وسیله پوشاندن عیب‌هاست و آن‌کس که از خود راضی باشد افراد خشمگین بر او بسیار خواهند بود»؛ (وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی أَیْضاً:الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ،وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ) .

حفظ اسرار و حُسن رفتار

امام علیه السلام در این عبارات نورانی و آنچه در ذیل آن آمده بر چهار مطلب تأکید می‌کند:نخست می‌فرماید:«سینه عاقل گنجینه اسرار اوست»؛ (صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ) .

یعنی همان‌گونه که صاحبان ثروت اشیاء قیمتی را در صندوق‌های محکم نگاه‌داری می‌کنند،انسان عاقل نیز باید اسرارش را در دل خود پنهان دارد،چرا که اسرار او اگر به دست دوست بیفتد گاه سبب ناراحتی اوست و اگر به دست دشمن بیفتد ممکن است سبب آبروریزی او شود.به علاوه بعضی از اسرار ممکن است با سرنوشت ملتی ارتباط داشته باشد که اگر بی‌موقع فاش شود سبب خسارت عظیمی برای جامعه گردد.به همین دلیل در حالات پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است:هنگامی که تصمیم بر غزوه و پیکاری با دشمن می‌گرفت کاملاً آن را پنهان می‌داشت.به عنوان نمونه مسئله فتح مکه بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله حد اکثر پنهان‌کاری را در آن به خرج داد که اگر این کار را نمی‌کرد و خبر به اهل مکه می‌رسید آنها بسیج می‌شدند و خون‌های زیادی در حرم امن خدا ریخته می‌شد؛ولی پرده‌پوشی پیغمبر صلی الله علیه و آله بر این سرّ سبب شد که مکه بدون هیچ‌گونه مقاومت و خون‌ریزی تسخیر شود و فصل تازه‌ای در پیشرفت اسلام و بازگشت مخالفان به سوی حق گشوده گردد.

مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود به اینجا که می‌رسد نکوهش شدیدی از وضع دنیای امروز می‌کند که انواع اسباب و وسایل برای تجسس و کشف اسرار افراد اختراع شده و به طرز وحشتناکی اسرار همگان فاش می‌گردد.

زمانی مرحوم مغنیه چنین سخنی را گفت که هنوز مسائل امروزی اختراع نشده بود.شرایط امروز چنان است که از طریق شنودها،ماهواره‌ها،دوربین‌ها و وسایلی که مخفیانه در همه جا ممکن است به کار گذاشته شود تقریبا همه اسرار مردم را می‌توان فاش کرد و این ناامنی عجیبی است برای دنیای امروز و برخلاف آنچه شعار داده می‌شود آزادی انسان‌ها را سخت تهدید می‌کند.

در حدیثی که در غرر الحکم از امام علیه السلام نقل شده می‌خوانیم:

«سِرُّکَ أسیرُکَ وَ إنْ أفْشَیْتَهُ صِرْتَ أسیرَهُ؛ سرّ تو اسیر توست و هنگامی که آن را افشا کنی تو اسیر آن خواهی شد». (.غررالحکم،ص 320،ح 7415.)

در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

«إِظْهَارُ الشَّیْءِ قَبْلَ أَنْ یُسْتَحْکَمَ مَفْسَدَةٌ لَهُ؛ آشکار کردن چیزی پیش از استوار شدن آن سبب تباهی آن می‌گردد». ( .بحارالانوار،ج 88،ص 254.)

بعضی افراد هستند که می‌گویند ما سرّ خود را فقط به دوستان صمیمی می‌گوییم غافل از این‌که آن دوستان صمیمی نیز دوستان صمیمی دیگری دارند و به گفته سعدی:رازی که نهان خواهی با کس در میان منه؛گرچه دوست مخلص باشد که مر آن دوست را نیز دوستان مخلص باشند همچنین مسلسل: خامشی به که ضمیر دل خویش

سپس امام در دومین جمله می‌فرماید:«خوشرویی و بشاشت،دام محبت است»؛ (وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ) .

بدون شک افراد خوشرو و خوش‌برخورد که با چهره گشاده و لب‌های پرتبسم با دیگران برخورد می‌کنند،دوستان زیادی خواهند داشت و به عکس، افرادی که با قیافه در هم کشیده و عبوس و خشم‌آلود با دیگران روبه‌رو می‌شوند مردم از آنها متنفر می‌گردند.

از آنجا که جلب محبت باعث اتحاد صفوف و وحدت کلمه می‌شود،در روایات اسلامی ثواب‌های زیادی برای خوشرویی و بشاشت نقل شده است؛از جمله در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام در بحارالانوار می‌خوانیم که فرمود:

«إِذَا لَقِیتُمْ إِخْوَانَکُمْ فَتَصَافَحُوا وَ أَظْهِرُوا لَهُمُ الْبَشَاشَةَ وَ الْبِشْرَ تَفَرَّقُوا وَ مَا عَلَیْکُمْ مِنَ الْأَوْزَارِ قَدْ ذَهَبَ؛ هنگامی که برادران دینی‌خود را ملاقات می‌کنید با هم مصافحه کنید و بشاشت و مسرت را در برابر آنها اظهار کنید و در نتیجه هنگامی که از هم جدا می‌شوید گناهان شما بخشوده خواهد شد». ( .بحارالانوار،ج 73،ص 20،ح 3.)

در روایت معروفی از پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود:

«یَا بَنِی عَبْدِالْمُطَّلِبِ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ الْبِشْرِ؛ شما نمی‌توانید همه مردم را با اموال خود راضی کنید (چرا که نیازها بسیار زیاد و اموال کم است) بنابراین آنها را با چهره گشاده و خوشرویی ملاقات کنید (که سرمایه‌ای فنا ناپذیر و مایه خوشنودی مردم است)». ( .کافی،ج 2،ص 103،ح 1. )

تعبیر به«حبالة»(دام) اشاره به این است که حتی افرادی که از انسان گریزانند با اظهار محبت و خوشرویی به سوی وی می‌آیند و کینه‌ها از سینه‌ها شسته می‌شود.

در بعضی از کلمات حکما آمده است که سه چیز است که محبت را در دل برادران دینی آشکار می‌سازد:با چهره گشاده با آنها روبه‌رو شدن و پیش‌دستی در سلام و جای مناسب را در مجالس برای آنها مهیا ساختن. ( .شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 18 صلی الله علیه و آله 98. )

در سومین جمله می‌فرماید:«تحمل ناراحتی‌ها گور عیب‌هاست»؛ (وَ الْاِحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ) .

اشاره به این‌که بسیار می‌شود انسان از رفتار بعضی از دوستان و آشنایان و یا حتی افراد عادی ناراحت می‌گردد و یا مشکلات و مسائلی در زندگی پیش می‌آید که انسان را نگران می‌سازد.کسانی که این‌گونه ناملایمات را تحمل کنند به فضیلت بزرگی دست یافته‌اند که عیوب انسان را می‌پوشاند و به عکس،افراد ناصبور و بی‌حوصله داد و فریاد بر می‌آورند و به سخنان یا کارهایی آلوده می‌شوند که سر تا پا عیب است.

این احتمال در تفسیر این جمله نیز هست که بسیاری از بی‌تابی‌های انسان بر اثر شکست‌هایی است که در زندگی برای او پیش آمده که اگر بی‌تابی نکند دیگران از این شکست‌ها که بر اثر ندانم‌کاری‌ها به وجود آمده باخبر نمی‌شوند و به این ترتیب عیوب او پوشانیده خواهد شد.در غیر این صورت همه از نقطه‌های ضعف او باخبر می‌گردند.

مرحوم سیّد رضی به دنبال این سه جمله حکمت‌آمیز اضافه می‌کند که در روایتی از امام علیه السلام تعبیر دیگری در این باره دیده می‌شود که فرمود:

«مسالمت‌جویی وسیله پوشاندن عیب‌هاست»؛ (وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی أَیْضاً:«الْمُسالِمَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ»( .در اکثر نسخه‌های نهج‌البلاغه«المسالمة»آمده است هرچند در نسخه صبحی صالح«المسئلة»ذکر شده که به نظر می‌رسد خطای چاپی باشد،زیرا معنای مناسبی ندارد.)

«خباء»به معنای خیمه است و محلی که چیزی را در آن می‌توان پیدا کرد.

گر چه تعبیر به«مسالمت»با«احتمال»تفاوت زیادی ندارد ولی«احتمال» اشاره به خویشتن‌داری و«مسالمت»اشاره به خوش‌رفتاری با مردم است.در واقع«احتمال»مفهومی در رابطه با خویشتن دارد و«مسالمت»در رابطه با دیگران.

سپس امام علیه السلام در چهارمین و آخرین نکته می‌فرماید:«آن‌کس که از خود راضی باشد افراد خشمگین بر او بسیار خواهند بود»؛ (وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ) .

دلیل آن روشن است،زیرا فرد از خود راضی انتظار دارد دیگران برای او احترام فراوان قائل شوند،همه به او سلام کنند،در مجالس،صدر مجلس را به او اختصاص دهند،روی حرف او سخنی نگویند و پیوسته زبان به مدح و ثنایش بگشایند.هنگامی که این‌گونه احترامات را نمی‌بیند و مردم او را در جایگاه اصلی‌اش می‌شناسند نه آنچه خودش ادعا دارد نسبت به مردم بدبین می‌شود و زبان به بدگویی می‌گشاید و بی‌اعتنایی پیشه می‌کند و همین امر مردم را به او خشمگین می‌سازد.به دیگر سخن،این صفت زشت هم او را نسبت به مردم خشمگین می‌سازد که به گمانش حق او را ادا نمی‌کنند و قدر او را نمی‌شناسند و هم مردم را نسبت به او.

به عکس،کسانی که خود را در جایگاه نقد و انتقاد قرار می‌دهند متواضعانه با مردم برخورد می‌کنند،هرگز خود را طلبکار نمی‌دانند و پیوسته برای دیگران احترام قائلند و این امر دوستان فراوانی برای آنها جلب می‌کند.

در نامه مالک اشتر خواندیم که فرمود:

«إِیَّاکَ وَالْإِعْجَابَ بِنَفْسِکَ وَالثِّقَةَ بِمَا یُعْجِبُکَ مِنْهَا وَحُبَّ الْإِطْرَاءِ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیْطَانِ فِی نَفْسِهِ لِیَمْحَقَ ( .«یمحق»به معنای نقصان و کم شدن تدریجی و سرانجام نابود شدن است.)مَا یَکُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِینَ؛ از خودپسندی و تکیه بر نقاط قوت خویش و علاقه به مبالغه در ستایش (ستایش‌گویان) شدیداً بپرهیز،زیرا این صفات از مطمئن‌ترین فرصت‌های شیطان است تا کارهای نیک نیکوکاران را محو و نابود کند».

در غرر الحکم نیز از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده که فرمود:

«ثَمَرَةُ الْعُجْبِ الْبَغْضاءُ؛ میوه درخت خودپسندی عداوت و دشمنی است». ( .غررالحکم،ح 7106. )

ابن ابی‌الحدید از بعضی از دانشمندان نقل می‌کند که کسی نزد او آمد و از کتابی که نوشته بود بسیار راضی بود.آن عالم به او گفت:مردم چنین ارزشی برای کتاب تو قائل نیستند.گفت:مردم هم جاهلند.او در پاسخ گفت:آیا تو بر ضد آنها هستی؟ گفت:آری.گفت:بنابراین تو به اجماع مردم جاهلی و مردم تنها به قول تو جاهلند (کدام یک اقرب به صواب است). ( .شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 18،ص 100. )

زیان‌های خودپسندی بسیار است که شرح آن در این مختصر نمی‌گنجد و این سخن را با حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله پایان می‌دهیم فرمود:هنگامی که موسی علیه السلام نشسته بود شیطان نزد او آمد در حالی که جبّه زیبای رنگارنگی بر تن کرده بود.از او پرسید:این لباس را برای چه پوشیده‌ای؟ گفت:برای این‌که قلوب بنی‌آدم را بربایم.موسی گفت:

«فَأَخْبِرْنِی بِالذَّنْبِ الَّذِی إِذَا أَذْنَبَهُ ابْنُ آدَمَ اسْتَحْوَذْتَ عَلَیْهِ؛ به من بگو گدام گناه است که اگر انسان مرتکب آن بشود به یقین بر او مسلط خواهی شد؟ شیطان گفت:

«إِذَا أَعْجَبَتْهُ نَفْسُهُ وَ اسْتَکْثَرَ عَمَلَهُ وَ صَغُرَ فِی عَیْنِهِ ذَنْبُهُ؛ هنگامی که از خود راضی باشد و عمل نیک خویش را بسیار بشمرد و گناهش در نظرش کوچک شود». ( .کافی،ج 2،ص 314،ح 8.)

Imam Ali ibn Abu Talib said the following : “ The wise man ' s bosom is his secrets' safe; cheerfulness is the bond of friendship, and forbearance is the graveyard of shortcomings.”

It is narrated that Imām Ali ibn Abū Tālib said the following in order to explain the same thought: “A plea is the hiding place of shortcomings; whoever admires his own self increases the numer of those who condemn him.”{In the last phrase, Imām Ali ibn Abū Tālidescribes the consequences and effects that result from self-admiration, conceit, arrogance, etc.: It brings about others' hatred and contempt. Thus, the man who demonstrates his “greatness” through every pretext, in order to make himself conspicuous, is never regarded with esteem. People despise him because of his seeking self-elevation. They are not prepared to accord him the esteem which he claims to have. They regard him much less than what he regards himself.}

و درود خدا بر او، فرمود: صدقه دادن دارویی ثمر بخش است ، و کردار بندگان در دنیا، فردا در پیش روی آنان جلوه‌گر است .

صدقه دارویی است درمانبخش و کردار بندگان در دنیای آنان پیش دیده‌هاشان بود در آخرت ایشان- هرچه را در این جهان کنند، در آن جهان بینند-.

و صدقه دادن و دوائیست حاجت برآرنده و عملهای مردمان در دنیای خودشان در پیش چشمهای آنهاست در آخرت خود

و فرمود (علیه السلام): و صدقه دارویی است شفا بخش و اعمال بندگان در این جهان، مقابل چشم آنهاست در آن جهان.

و آن حضرت فرمود:صدقه دارویی است سودمند ،و کردار بندگان در این جهان پیش روی چشم آنان در آن جهان است .

و انجح: ای صار ذا نجح، ای ظفر فهو منجح. و النصب مصدر نصبت الشی‌ء اذا اقمته، و لذلک قیل للوثن: نصب لانهم رفعوه للعباده.

(الصدقه دواء منجح). ای یوصل الی النجح و هو الظفر بالمرام قال النبی صلی الله علیه و آله: داووا مرضاکم بالصدقه و قال بقراط: من الامراض امراض علاجه القرابین و الصدقات، و اذا کان الشافی فی الحقیقه هو الله فطلب الشفاء منه بالصدقات اولی، و الدواء و الطب الالهی لا شک انه ینفع و دواء الطبیب ربما ینفع و ربما لا ینفع بل ربما یضر. (اعمال العباد فی عاجلهم، نصب اعینهم فی آجالهم). ای ما عملوه فی الدنیا عاینوه فی الاخره، و النصب فی قولهم نصبت الشی‌ء نصبا ای اقمته و انتصابه هنا علی المصدر، و الفعل مقدر ای تنصب نصبا لاعینهم، و الفعل المقدر خبر المبتدا الذی هو اعمال فلما حذف الفعل سد مصدره المنصوب مسد الخبر.

هر که از خود راضی باشد، خشم‌گیرنده‌ی بر او بسیار است. صدقه دارویی مفید و شفابخش است. کردار بندگان خدا، در آخرت مقابل چشمانشان قرار می‌گیرد). نوزدهم- هر که از خود راضی باشد، خشم‌گیرنده بر او بسیار است و این مطلب به دو جهت است: یکی آن که شخص از خودراضی، معتقد است که از دیگران کاملتر است و به دیگران با چشم کاستی می‌نگرد، و حقوق دیگران را ادا نمی‌کند، در نتیجه افراد زیادی نسبت به او خشم می‌گیرند. دوم این که: با اعتقاد بر برتری خود نسبت به دیگران خود را بیش از اندازه تصور می‌کند در صورتی که دیگران او را در حد و مقدار خودش می‌بینند، به این ترتیب خرده‌گیران و خشمگینان بر او، روزافزون می‌گردند. بیستم: صدقه دارویی مفید و شفابخش است. عنوان داروی مفید و شفابخش را استعاره برای صدقه آورده است، از آن رو که صدقه همانند دارو است، اما در دنیا به دلیل حدیث نبوی (صلی الله علیه و آله): (بیمارانتان را با صدقه به درمان برسانید) و راز مطلب آن است که صدقه باعث جلب همتها و همسویی دلها بر محبت صدقه‌دهنده و گرایش به خداوند پاک در برطرف ساختن ناراحتیها از وی به منظور بقای اوست، بنابراین صدقه در این جهت همچون دارویی شفابخش است. و اما در آخرت از آن رو که صدقه وسیله‌ای، برای رفع گرفتاریهای اخروی است، همانطوری که قبلا توضیح داده شد. بیست و یکم- اعمال بندگان خدا در آخرت جلو چشمانشان قرار می‌گیرد یعنی آشکارا در برابر چشمانشان قرار می‌گیرد، و راز مطلب همان است که قبلا روشن شد، نفوس مردم تا وقتی که در دنیاست، هم نقض خوبی و هم بدی دارد، لکن در پوششهایی از اشکال جسمانی و موانعی که از درک واقعیتها وجود دارد، اما وقتی که این پوششها با جدایی از دنیا به یک طرف روند، تمام امور روشن می‌شود، و در نتیجه، هر کار خوبی را که انجام داده و زمیه‌ی هر کار بدی را که داشته است، درمی‌یابد، همانطوری که خداوند متعال فرموده است: فکشفنا عنک عطاءک فبصرک الیوم حدید و همینطور آیه‌ی یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا

مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی [آجِلِهِمْ]

آجَالِهِمْ .

هذه فصول ثلاثة الفصل الأول قوله من رضی عن نفسه کثر الساخط علیه قال بعض الفضلاء لرجل کان یرضی عن نفسه و یدعی التمیز علی الناس بالعلم علیک بقوم تروقهم بزبرجک و تروعهم بزخرفک فإنک لا تعدم عزا و لا تفقد غمرا لا یبلغ مسبارهما غورک و لا تستغرق أقدارهما طورک.

و قال الشاعر أری کل إنسان یری عیب غیره

و قال بعضهم دخلت علی ابن منارة و بین یدیه کتاب قد صنفه فقلت ما هذا قال کتاب عملته مدخلا إلی التوریة فقلت إن الناس ینکرون هذا فلو قطعت الوقت بغیره ( فی د:«بغیر هذا») قال الناس جهال قلت و أنت ضدهم قال نعم قلت فینبغی أن یکون ضدهم جاهلا عندهم قال کذاک هو قلت فقد بقیت أنت جاهلا بإجماع الناس و الناس جهال بقولک وحدک و مثل هذا المعنی قول الشاعر إذا کنت تقضی أن عقلک کامل

الفصل الثانی الصدقة دواء منجح قد جاء فی الصدقة فضل کثیر و ذکرنا بعض ذلک فیما تقدم

و فی الحدیث المرفوع تاجروا الله بالصدقة تربحوا.

و قیل الصدقة صداق الجنة .

و قیل للشبلی ما یجب فی مائتی درهم فقال أما من جهة الشرع فخمسة دراهم و أما من جهة الإخلاص فالکل.

14- و روی أبو هریرة عن النبی صلی الله علیه و آله أنه سئل فقیل أی الصدقة أفضل فقال أن تعطی و أنت صحیح شحیح تأمل البقاء و تخشی الفقر و لا تمهل حتی إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قلت لفلان کذا و لفلان کذا .

و مثل قوله علیه السلام الصدقة دواء منجح

قول النبی صلی الله علیه و آله داووا مرضاکم بالصدقة .

الفصل الثالث قوله أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم هذا من قوله تعالی یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ

لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً ( سورة آل عمران 30. ) و قال تعالی فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ ( سورة الزلزلة 7،8. ) .

و من کلام بعضهم إنما تقدم علی ما قدمت و لست تقدم علی ما ترکت فآثر ما تلقاه غدا علی ما لا تراه أبدا.

و من حکمة أفلاطون اکتم حسن صنیعک عن أعین البشر فإن له ممن بیده ملکوت السماء أعینا ترمقه فتجازی علیه

کلمه بیستم: (الصدقه دواء منجح) صدقه دادن دوایی است حاجت برآورنده یعنی بردارنده امراض نفسانی و الم‌های جسمانی استعاره لفظ (دواء) از برای صدقه به اعتبار آن است که صدقه، حسنه‌ای است که می‌برد سیئه را که داء نفسانی است. و دیگر آنکه صدقه، مستجلب همم و ادعیه صالحه است به سوی دفع امراض بدنیه همچنانکه حضرت رسالت پناه (صلی الله علیه و آله) فرموده که (داوو امراضکم بالصدقه) کلمه بیست و یکم: (اعمال العباد فی عاجلهم نصب اعینهم فی اجلهم) و عملهای مردمان که واقع می‌شود رد عاجل ایشان، که این جهان است در می‌ایستد ایستادنی در پیش چشم‌های ایشان در آجل ایشان که در آن جهان است. و بر تقدیر رفع (نصب) مصدر است به معنی مفعول و معنی چنین است که ایشان آنچه که در این جهان می‌کنند بر پای کرده شده است در پیش چشم‌های ایشان در آن جهان، چه مقرر است که در (یوم تبلی السرائر) آشکارا گردد هر آشکارا و نهانی و این به واسطه آن است که نفوس، منتقش می‌شوند در دنیا به ملکات خیر و شر لکن چونکه در اغطیه ابدانند از ادراک آن محجوبند پس در وقتی که زایل شود آن حجب به واسطه موت، مشاهده کنند و به نصب‌العین ببینند آنچه کردند. کما قال الله سبحانه (فکشفنا عنک غطائک فبصرک الیوم حدید) پس معلوم شد که در آن روز، ظاهر شود جمیع اعمال عباد تا طیب آن از خبیث ممیز گرد و بسی رسوایی که بر افعال قبیحه مترتب شود شعر: گر پرده ز روی کار ما بر دارند آن کیست که رسوای دو عالم نشود

از این روی که چون از خود خشنود باشد خودبین و معجب بود، پس مردم را خوار انگارد و حرمت ایشان پاس ندارد، پس مردم او را ساخط گردند. و ایضا اصلاح عیوب خود نکند و اخلاق فاسد به صلاح باز نیارد، پس از نظرها بیفتد، یا جزای خود بین آن است که حق تعالی او را در نظرها خوار سازد و در دلها بی‌اعتبار. صدقه دوائی است حاجت برآرنده یا یافته، هر ضرر و مکروه که آدمی را رسد چون صدقه دهد آن بلا بگردد، و آن ضرر برخیزد. از حضرت رسالت پناه مروی است (داوو امرضاکم بالصدقه) و اعمال بندگان در این جهان نصب کرده شود پیش چشم ایشان در آن جهان. یعنی جزای آنچه می‌کنند از نیک و بد و بی‌تفاوت در آن جهان می‌بینند و پیش چشم ایشان می‌ایستد.

«و الصدقه دواء منجح» یعنی صدقه دادن دوایی است نافع، زیرا که دفع می‌کند بلیات و امراض دنیا را و عقوبات آخرت را.

«و اعمال العباد فی عاجلهم نصب اعینهم فی آجالهم» یعنی عملهای بندگان در امروز دنیای ایشان حاضر و ظاهر است در پیش چشمهای ایشان در فردای آخرت ایشان، زیرا که آخرت سرای شهود است نه غفلت.

(و الصدقه دواء منجح) الصدقه تملیک مال للمستحق مجانا قربه الی الله تعالی و هی واجبه کالزکاه المقرر المقرر فی الشرع، و مندوبه و هی مقدره المتصدق و سخائه و کل منهما دواء منجح للالام الاجتماعیه و الفردیه. فان من مصارف الزکاه الواجبه اداء الدیون و تحریر الرقاب و الاعانه للفقراء و المساکین و الصرف فی الامور العامه من تسبیل السبل و تامین الصحه و ایجاد البیمارستانات و المساجد و الاعانه علی الجهاد و کل هذه الامور معالجه باته نافعه لالام محسوسه و موجعه للجمع و الفرد، و یوثر ذلک فی رفع آلام المتصدق و ینتفع به کغیره. کما ان الصدقه المندوبه دواء منجح فی معالجه الم الجوع و الحاجه للمستحق فتوجه بقلبه علی المتصدق و المنفق فیدفع آلامه و یقضی حوائجه باذن الله و قال (علیه السلام): داووا مرضاکم بالصدقه. و فی زکاه الجواهر: و یکفیک فیما ورد فی فضل الصدقه الشامله لها من ان الله یربیها لصاحبها کما یربی الرجل فصیله فیاتی بها یوم القیامه مثل احد، و انها تدفع میته السوء و تفک من سبعمائه شیطان، و لا شی‌ء اثقل علی الشیطان منها و صدقه اللیل تطفی‌ء غضب الرب و تمحق الذنب العظیم و تهون الحساب، و صدقه المال تنمی المال و تزید فی العمر. (و اعمال العباد فی عاجلهم نصب اعینهم فی آجلهم) هذه الجمله تدل علی تجسم الاعمال و یستفاد منها ان کل عمل یتجسم بصوره یناسبها من خیر او شر، و حسن او قبح، و یراها العامل بعینه فی آجله و هو حین حلول الموت الذی یرفع الحجاب و یکشف الغطاء الی القبر و البرزخ و القیامه. و یویدها ظاهر قوله تعالی (فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره و من یعمل مثقال ذره شرا یره) فان ظاهر الرویه بمفعول واحد هی الرویه بالبصر. الترجمه: هر که از خودراضی است دشمنش فراوانست- صدقه درمانی است موثر- و کارهای بندگان خدا در دیگر سرا برابر چشمان آنهااست.

هر آنکس که چشم طمع باز کرد*** بخود خواری و پستی آغاز کرد

زبونی پسندد بخود هر کسی*** شکایت ز سختی کند با کسی

زبان هر که فرمانده خویش کرد ***ز خواری دل خویش را ریش کرد

بود بخل ننگ و، بود ترس نقص*** چه درویشی از حجت خود مرقص

نداران غریبند اندر وطن*** بدان عجز را آفت خویشتن

شکیبا دلیر است و، زاهد غنی*** بود پارسائی دژ پر فنی

رضا خوش قرین است از کف مده*** چه دانش بری ارث ارجش بنه

ادب جامه‌ی فاخری نو به نو ***ز اندیشه پاک آینه کن درو

خردمند را سینه صندوق راز ***ز خوشخوئیت دام مهری بساز

تحمل کن و عیب را خاک کن*** بسازش ز خود عیب را پاک کن

ز خودراضیان راست دشمن بسی*** ز صدقه بدرمان دردت رسی

بود بندگانرا بدیگر سرای ***همه کار در پیش چشم دوتای

اقول: و جعله ابن میثم و الخطیه جزء العنوان الثانی و لا یاباه ابن ابی‌الحدید. (الصدقه دواء منجح) قال ابن ابی‌الحدید هو مثل قول النبی (صلی الله علیه و آله) داووا مرضاکم بالصدقه. (الفصل الثانی و الاربعون- فی ما بینه (علیه السلام) من العبادات و … ) (و اعمال العباد فی عاجلهم نصب اعینهم فی آجلهم) قال: هو من قوله تعالی (یوم تجد کل نفس ماعملت من خیر محضرا و ماعملت من سوء … ) (فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره و من یعمل مثقال ذره شرا یره)- و من بعضهم انما تقدم علی ما قدمت، و لست تقدم علی ما. ترکت فاثر ما تلقاه غدا علی ما لا تراه ابدا.

المراد بالصدقه هنا کل معونه تسد حاجه من حاجات الحیاه خاصه کانت کاغاثه الملهوف، ام عامه کبناء میثم یاوی المشردین، ام مصنعا ینتج الغذاء و الکساء و الدواء للمحتاجین. و ای دواء اکثر نفعا من خدمه الانسان و سد حاجاته؟ و لیست هذه الصدقه او المعونه تجیب دعوه المضطر و کفی، بل هی ایضا دواء و خلاص من عذاب الحریق لمن ضحی و اعان یوم الحساب و الجزاء. و یاتی قریبا قول الامام: (من کفاره الذنوب العظام اغاثه الملهوف، و التنفیس عن المکروب). هذا اذا کان الملهوف و المکروب واحدا، فکیف باغاثه الاجیال و الالوف؟ (و اعماله العباد فی عاجلهم الخ).. من عمل فی دنیاه لمنفعه الاخرین- یجد ثواب عمله مجسما نصب عینیه فی آخرته.

صدقه داروئی است سودمند و شفاءدهنده (زیرا صدقه دل را متوجه دهنده آن می‌نماید و آن سبب شود که خدایتعالی درد را از او رفع فرماید، و از این رو پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده است: داوو امرضاکم بالصدقه یعنی بیمارانتان را به صدقه دادن معالجه و درمان نمائید) و کردار بندگان در دنیاشان در آخرت جلو چشمهاشان است (زیرا آخرت سرای شهود است که هر نهانی آشکار و دیده شود، چنانکه خداوند متعال در قرآن کریم س 3 ی 30 می‌فرماید: یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بینها و بینه امدا بعیدا یعنی روزی که هر کسی کار نیکوئی کرده پیش روی خویش آشکار بیند، و بدی که کرده آرزو نماید که ایکاش بین او و کار بدش مسافتی جدائی بود )ای کاش آن کار را به جا نیاورده بود(.

در راه خدا صدقه دادن سبب می‌شود که صدقه گیرنده دعا کند و خدا مرض را شفا دهد و از سوی دیگر باید به پزشک هم مراجعه کرد تا خدا شفا را در داوئی که می‌دهد قرار دهد. زیرا تشخیص مرض از لطف خدا صحیح خواهد بود. روز قیامت گواهان اعمال خودنمائی می‌کنند و هر فردی هر عملی در دنیا انجام داده در مقابل چشم خود می‌بیند و می‌گوید: ای کاش میان من و اعمال من فرسنگها فاصله بود.

و قال علیه‌السلام: (الصدقه دواء منجح) ای یوجب نجاح الانسان فی مهامه (و اعمال العباد فی عاجلهم) ای فی الدنیا التی هی عاجله (نصب اعینهم) ای امام عینهم (فی اجلهم) ای فی الاخره، فمن عمل خیرا رآه، و من عمل شرا رآه.

اللغه: الدواء: العلاج. العاجل: ضد الاجل، و العاجله هی الدنیا. نصب اعینهم: امامها. آجالهم: جمع اجل و هو الوقت المضروب، یوم القیامه. الشرح: (الصدقه دواء منجح) الصدقه عباره عن العطاء المجانی یقصد به وجه الله و قد جعلها علاجا ناجحا یشفی من الامراض و ذلک لان الفقیر یاخذها و یدعو للمعطی و هذا الدعاء و هو الدواء الناجح لانه توجه الی الله و الذی یمرض و هو الذی یشفی و قد ورد عن النبی قوله: داووا مرضاکم بالصدقه. (و اعمال العباد فی عاجلهم نصب اعینهم فی آجالهم) کل ما یعمله الانسان فی دنیاه یجده فی آخرته قال تعالی: (من یعمل مثقال ذره خیرا یره و من یعمل مثقال ذره شرا یره) و قال تعالی: (یوم تجد کل نفس ما عملت من خیر محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بینها و بینه امدا بعیدا) و من هذه الایات و ما اشبهها و ما کان مثل هذه الکلمه استفاد بعضهم بتجسیم الاعمال فی الاخره …

«هر کس از خود خشنود بود ناخشنودان بر او بسیار شود، صدقه دارویی درمان بخش است، کردارهای بندگان در دنیای ایشان، در رستاخیزشان برابر دیدگان آنان است.»

و قال علیه السلام

الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ،وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ،

نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی آجَالِهِمْ .

امام علیه السلام فرمود:

صدقه (کمک به نیازمندان) داروی شفابخشی است و اعمال بندگان در این جهانِ زودگذر در برابر چشمان آنها در آن جهان (پایدار) است. ( .سند این حکمت در ذیل حکمت دوم گذشت. )

امام علیه السلام در این حکمت (حکمت هفتم) به دو موضوع که در زندگی مادی و معنوی او تأثیر فراوان دارد اشاره کرده نخست می‌فرماید:«صدقه (کمک به نیازمندان) داروی شفابخشی است»؛ (الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ) .

در قرآن مجید و در روایات اسلامی اهمّیّت و تأثیر انفاق در راه خدا و صدقه بر نیازمندان به طور گسترده وارد شده است و یکی از مهم‌ترین و مؤثرترین حسنات شمرده شده است.

تعبیر به«دواء»(دارو) و«منجح»(مؤثر و شفابخش) به طور مطلق نشان می‌دهد که این کار هم درمان کننده بیماری‌های فردی و هم بیماری‌های اجتماعی است.

صدقه به هرگونه بخشش گفته نمی‌شود،بلکه بخشش‌هایی است که قصد قربت در آن باشد؛خواه واجب باشند مانند زکات یا مستحب مانند انفاق فی سبیل الله و خواه جنبه شخصی داشته باشد مانند کمک به یتیم یا محروم یا بیماری یا جنبه عام داشته باشد مانند بنای بیمارستان و دارالایتام که از آن تعبیر به صدقات جاریه نیز می‌شود.

اما چگونه این صدقات داروی شفابخشی است،بخشی از آن جنبه حسی دارد که با چشم خود می‌بینیم؛بیماران محروم از این طریق درمان می‌شوند،ایتام

سرپرستی می‌گردند و بر آلام مستمندان مرهم نهاده می‌شود و بخشی از آن جنبه معنوی دارد همان‌گونه که در حدیث معروف نبوی صلی الله علیه و آله آمده است:

«دَاوُوا مَرْضَاکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ رُدُّوا أَبْوَابَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاءِ؛ بیماران خود را با صدقه درمان کنید و درهای بلا را با دعا ببندید». ( .مستدرک الوسائل،ج 7،ص 7،ح 1.)

تجربه نیز نشان داده است که پرداختن صدقه برای درمان بیماران بسیار مؤثر است.

این سخن را با حدیثی از امام کاظم علیه السلام پایان می‌دهیم:شخصی خدمت آن حضرت آمد و عرض کرد:فرزندان و همسر من ده نفرند که همه بیمارند.فرمود:

«داوِهِمْ بِالصَّدَقَةِ فَلَیْسَ شَیْءٌ أَسْرَعَ إِجَابَةً مِنَ الصَّدَقَةِ وَ لَا أَجْدَی مَنْفَعَةً عَلَی الْمَرِیضِ مِنَ الصَّدَقَة؛ آنها را با صدقه درمان کن،زیرا چیزی سریع الاجابه‌تر و چیزی مفیدتر برای درمان بیماران از صدقه نیست». ( .وسائل الشیعه،ج 2 صلی الله علیه و آله 648،ح 4.)

سپس در دومین نکته می‌فرماید:«اعمال بندگان در این جهانِ زودگذر در برابر چشمان آنها در آن جهان (پایدار) است»؛ (وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ،نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی آجَالِهِمْ) .

همان‌گونه که بعضی از شارحان نهج‌البلاغه تصریح کرده‌اند،این کلام امام اشاره روشنی به تجسم اعمال در قیامت دارد.

منظور از تجسم اعمال این است که اعمال نیک و بد هر یک در روز قیامت به صورت مناسب حسی درمی‌آید.مثلا نماز در قیافه یک انسان زیبا و صالح و ظلم و ستم به صورت دودی سیاه و خفقان‌آور مجسم می‌شود و انسان‌ها در کنار اعمال مجسم خود خواهند بود و بخشی از پاداش و کیفر آنها از این طریق صورت می‌گیرد.

در قرآن مجید نیز آیات فراوانی وجود دارد که ظاهر آن تجسم اعمال است مانند آنچه در آخر سوره«زلزال»آمده است: ««فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ * وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ»؛ هر کس به اندازه سنگینی ذره‌ای کار نیک کند آن را می‌بیند و هرکس به قدر ذره‌ای کار بد کند نیز آن را خواهد دید». ( .زلزال،آیه 7 و 8.)

برای احاطه بیشتر در مورد آیات فراوانی که در قرآن در مورد تجسم اعمال و تفسیر آنها وارد شده به کتاب«پیام قرآن»جلد ششم،بحث تجسم اعمال مراجعه فرمایید.

نکته قابل توجه این‌که تعبیر به (آجالهم) که در نسخه صبحی صالح آمده ظاهرا تعبیر نادرستی است و صحیح آن (آجلهم) است و تقریبا تمام نسخ نهج‌البلاغه به همین صورت (آجلهم) نوشته شده و قرینه مقابله با (عاجلهم) دلیل روشنی بر این معناست،زیرا (عاجل) به معنای شیء موجود (دنیا) است و (آجل) به معنای شیء مدت‌دار (در اینجا مراد آخرت) است و (آجال) که جمع اجل به معنای سررسید عمر است در اینجا مفهومی ندارد.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Charity is an effective cure; people's actions in their present life will stand before their eyes in the next.”

This saying incorporates two phrases:

The first sentence relates to charity. Imām Ali ibn Abū Tālib describes it as an effective cure, medicine, balsam. This is so because when a man helps the poor and the destitute with his wealth by way of charity, they pray for his health from the depths of their hearts; therefore, their prayer is granted by the Almighty, so it brings him a cure from whatever ails him. In this regard, there is this saying of the Holy Prophet : “Cure your sick with charity.“

The second sentence relates to the disclosure of actions on the Day of Judgment: Good and bad actions which a person performs in this world cannot be perceived by human senses because of the veil of material elements. But on the Day of Judgment, when the curtains will be lifted, they will appear before one's eyes, in forms, in shapes, in sizes, etc., so much so that there will be no possibility of any denial. Allāh has said the following:

«یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِیُرَوْا أَعْمَالَهُمْ

«فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ

«وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ

On that Day, people shall come out (of their graves) in (scattered) groups in order to be shown their own actions: Whoever has done an atom's weight of goodness shall see it, and whoever has done an atom's weight of evil shall see it (too) (Qur'ān, 99:6-8).

و درود خدا بر او، فرمود: از ویژگی‌های انسان در شگفتی مانید، که: با پاره‌ای «پی» می‌نگرد، و با «گوشت» سخن می‌گوید، و با «استخوان» می‌شنود، و از «شکافی» نفس می‌کشد !!

از این آدمی شگفتی گیرید: با پیه می‌نگرد و با گوشت سخن می‌گوید: و با استخوان می‌شنود، و از شکافی دم بر می‌آورد.

تعجب کنید مر این آدمیرا که نظر میکند بر پیه چشم و سخن میکند بگوشت پاره زبان و باستخوان گوش می‌شنود و نفس می‌زند از شکاف بینی

و فرمود (علیه السلام): از این انسان در شگفت شوید، به قطعه ای پیه می بیند و به پاره گوشتی سخن می گوید و به تکه استخوانی می شنود و از شکافی نفس می کشد.

و آن حضرت فرمود:از این انسان شگفت زده شوید که با پیهی می‌بیند،با گوشتی می‌گوید،با استخوانی می‌شنود،و از حفره‌ای تنفس می‌کند .

و الخرم: ثقب الانف، و اصل الخرم: القطع: و المخرم: منقطع انف الجبل. و قرا الصادق علیه‌السلام قوله تعالی و خلق الانسان ضعیفا فقال: و کیف لا یکون ضعیفا من ینظر بشحم و یسمع بعظم و ینطق بلحم؟.

و یتنفس من خرم: و الخرم ثقب الانف و اصل الخرم: القطع و المخرم منقطع انف الجبل.

(در مورد این انسان در شگفت باشید که به وسیله‌ی پیهی (چشم) می‌بیند و با گوشتی (زبان) سخن می‌گوید، و به وسیله‌ی استخوانی (گوش) می‌شنود، و از شکافی نفس می‌کشد). امام (علیه السلام) به ظرافت آفرینش انسان، نسبت به برخی از رازهای حکمت خدا درباره‌ی آن توجه داده است، و هدف نهایی آن حضرت استدلال در حکمت آفریدگار و هستی‌بخش انسان بوده است و چهار مورد از موارد توجه و بیداری را یادآوری کرده است که عبارتند از ابزار دیدن، سخن گفتن، شنیدن، و نفس کشیدن، و این موارد را به خصوص یادآوری کرده است، از آن رو که اینها با همه‌ی ناچیزیشان در هستی انسان با تمام بزرگی و مقام بلندی که در میان مخلوقات دارد، ضرورت دارند، و هستی انسان وابسته به آنهاست، تا این که جای تعجب و هوشیاری نسبت به آفریدگار دانا باشد، و مقصود امام (علیه السلام) همان چیزی است که به وسیله آن دیدن انجام می‌گیرد، همان ماده‌ی نرمی که در اصطلاح پزشکان تخم، نامیده می‌شود، و یا همان زجاجیه چشم است، زیرا چشم از هفت پرده و سه نوع ماده‌ی نرم تشکیل شده و هر کدام نام مخصوصی دارند. و مقصود امام (علیه السلام) از گوشت، زبان است زیرا زبان گوشت سفید نرمی آمیخته به مویرگهای کوچک فراوانی است که خون در

آنها جریان دارد و از این رو به رنگ سرخ می‌نماید و زیر زبان مویرگها و عصبهای زیادی موجود است و در زیر دو دهانه وجود دارد که آب دهان از آنها جاری می‌شود که این دو دهانه به گوشت غده‌ای نرمی می‌رسد که در بن آن قرار گرفته به نام مولد لعاب و به وسیله‌ی همین دو دهانه است که زبان و پیرامون آن بطور طبیعی تر و تازه است. و مقصود امام (علیه السلام) از استخوانی که به وسیله‌ی آن صداها را می‌شنود، همان استخوانی است که به آن، حجری می‌گویند، استخوانی سخت که در مجرای گوش با پیچ و خمهای زیادی قرار گرفته و همانطور ادامه می‌یابد تا می‌رسد به عصبی که از دماغ خارج می‌شود و جایی که مرکز جریان روحی حامل قوه‌ی شنوایی است، و مقصود امام (علیه السلام) از خرم (شکاف) سوراخ بینی است. در تمام این موارد و نظایر اینها چه در بدن انسان و چه در سایر حیوانات، عبرتی است برای کسی که درصدد عبرت گرفتن است، و کمال گواهی به وجود آفریدگار حکیم آنهاست. و هر کسی که در اجزای بدن انسان دقت کند، دلایلی از حکمت خداوندی را مشاهده می‌کند که اندیشه‌ی انسان مات و مبهوت، و عقل حیران و سرگردان می‌شود. امام صادق (علیه السلام) آیه‌ی مبارکه: و خلق الانسان ضعیفا را قرائت فرمود، آنگاه گفت: چگونه ناتوان و ضعیف نباشد که به وسیله‌ی یک پیه می‌بیند، و با استخوانی می‌شنود و توسط گوشتی سخن می‌گوید؟ در چهار مورد امام (علیه السلام) رعایت سجع متوازی را نیز کرده است.

وَ قَالَ علیه السلام اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمٍ وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ وَ یَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ .

هذا کلام محمول بعضه علی ظاهره لما تدعو إلیه الضرورة من مخاطبة العامة بما یفهمونه و العدول عما لا تقبله عقولهم و لا تعیه قلوبهم.

أما الإبصار فقد اختلف فیه فقیل إنه بخروج شعاع من العین یتصل بالمرئی و قیل إن القوة المبصرة التی فی العین تلاقی بذاتها المرئیات فتبصرها و قال قوم بل بتکیف الهواء بالشعاع البصری من غیر خروج فیصیر الهواء باعتبار تکیفه بالشعاع به آلة العین فی الإدراک.

و قال المحققون من الحکماء إن الإدراک البصری هو بانطباع أشباح المرئیات فی الرطوبة الجلدیة من العین عند توسط الهواء الشفاف المضیء کما تنطبع الصورة فی المرآة قالوا و لو کانت المرآة ذات قوة مبصرة لأدرکت الصور المنطبعة فیها و علی جمیع الأقوال فلا بد من إثبات القوة المبصرة فی الرطوبة الجلدیة و إلی الرطوبة الجلدیة وقعت إشارته علیه السلام بقوله ینظر بشحم .

و أما الکلام فمحله اللسان عند قوم و قال قوم لیس اللسان آلة ضروریة فی الکلام لأن من یقطع لسانه من أصله یتکلم و أما إذا قطع رأسه لم یتکلم قالوا و إنما الکلام باللهوات و علی کلا القولین فلا بد أن تکون آلة الکلام لحما و إلیه وقعت إشارة أمیر المؤمنین علیه السلام و لیس هذه البنیة المخصوصة شرطا فی الکلام علی الإطلاق لجواز وجوده فی الشجر و الجماد عند أصحابنا و إنما هی شرط فی کلام الإنسان و لذا قال أمیر المؤمنین اعجبوا لهذا الإنسان .

فأما السمع للصوت فلیس بعظم عند التحقیق و إنما هو بالقوة المودعة فی العصب المفروش فی الصماخ کالغشاء فإذا حمل الهواء الصوت و دخل فی ثقب الأذن المنتهی إلی الصماخ بعد تعویجات فیه جعلت لتجری مجری الیراعة المصوتة و أفضی ذلک الصوت إلی ذلک العصب الحامل للقوة السامعة حصل الإدراک و بالجملة فلا بد من عظم لأن الحامل اللحم و العصب إنما هو العظم.

و أما التنفس فلا ریب أنه من خرم لأنه من الأنف و إن کان قد یمکن لو سد الأنف أن یتنفس الإنسان من الفم و هو خرم أیضا و الحاجة إلی التنفس إخراج الهواء الحار عن القلب و إدخال النسیم البارد إلیه فجعلت الرئة کالمروحة تنبسط و تنقبض فیدخل الهواء بها و یخرج من قصبتها النافذة إلی المنخرین

(و قال علیه‌السلام) و فرموده است آن قدوه ابرار (اعجبوا لهذا الانسان) تعجب کنید مر این انسان را و تفکر نمایید در آن تا به واسطه آن راه برید به صانع عالمیان (ینظر بشحم) که می‌بیند به پیه چشم (و یتکلم بلحم) و می‌گوید به گوشت پاره زبان (و تسمع بعظم) و می‌شنود به استخوان گوش (و یتنفس من خرم) و نفس می‌زند از شکاف بینی روایت است از امام جعفر صادق علیه‌السلام که روزی قرائت نمود این آیه را که (خلق الانسان ضعیفا) فرمود که: چگونه انسان ضعیف نباشد و حال آنکه نظر می‌کند به شحم و می‌شنود به عظم و گویا می‌شود به لحم. آورده‌اند که مردی در زیر درختی خفته بود و در درخت می‌نگریست. ناگاه برگی از درخت افتاد آن را برداشته بر زبانش جاری شد که (من ذا الذی انبت الورق علی الشجر) یعنی کیست آنکه رویانید برگ را بر درخت. در این حالت برگی از او بیفتاد بر وی نوشته (الذی انبت الورق علی الشجر هوالذی شق علی الوجه البصر و اسمع عظما فی راسک و انطق لحما فی فمک) یعنی آن کس برگ درخت رویانید که چشم را بر صفحه رو شکافته و استخوان در سر تو شنوا ساخته و گوشت پاره را در دهان تو گویا کرده.

تعجب کنید آدمی را نگاه می‌کند به قطعه‌ای از پیه که چشم او است و سخن می‌گوید به پاره گوشتی که زبان او است و می‌شنود به استخوانی یعنی غضروف گوش او، و نفس می‌کشد از شکافی یعنی بینی.

و قال علیه‌السلام: «اعجبوا لهذا الانسان! ینظر بشحم و یتکلم بلحم و یسمع بعظم و یتنفس من خرم.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که تعجب کنید از برای این انسان که نگاه می‌کند به پیه چشم و سخن می‌گوید به گوشت زبان و می‌شنود به استخوان گوش و نفس می‌کشد از سوراخ بینی!

اللغه: (عجب) عجبا من الامر اخذه العجب منه الی ان قال: العجب جمع اعجاب انفعال نفسانی یعتری الانسان عند استعظامه او استظراه او انکاره ما یرد علیه- المنجد. (الحشم) القطعه منه شحمه جمع شحوم ما ابیض و خف من لحم الحیوان کالذی یغشی الکرش و الامعاء و نحوهما- المنجد. (الخرم) جمع خروم انف الجبل- المنجد و الصحاح. المعنی: من العلوم الهامه للبشر و خصوصا فی هذه القرون المعاصره علم فوائد الاعضاء، و البحث عن حقائق الحواس و مالها من خواص، و لم یکن تلک العلوم معروفه فی عصره (علیه السلام) و سیما للعرب العوام، و قد استلفت (علیه السلام) نظر ابناء الاسلام الی هذین العلمین باستفزاز العجب الذی منشاه، کما ذکر المنجد: انفعال النفس عن استعظام الامر او استظرافه. و هذه الحواس و الخصائص الانسانیه عظیمه و ظریفه جدا الی غیر النهایه و لکن لا یتوجه الی دقائقها افکار اولئک الاعراب فی هذا العصر، و لا یستعدون لدرک ما اودع فی هذه الحواس من دقائق الصنع و لطائف الخلقه التی ما زالت العلماء و البحاثه یتدارسونها و یبحثون عنها طیله القرون الماضیه و الحاضره و یعترفون بعدم الوصول الی غورها. فمسئله الابصار من مسائل الحکمه الطبیعه من عهد فلاسفه یونان، و توجه العلماء الیها الی الان، و اکتشفوا الطبقات السبعه للعین و ما فیها من المواد و النسوج و الاورده و الجلود، و لکن یتحیرون فی کیفیه ادراک النفس للصوره المنطبقه فی عدسه العین. کما ان تاثر عظلات اللسان من اراده المتکلم بسهوله و مران لا یتوجه الیه المتکلم سر لم ینکشف للعلماء الباحثین. و هکذا نقل اثر الارتجاجات القارعه علی الصماخ فی النفس الانسانیه امر مجهول للعلماء الباحثین. و هذا الثقب الخیشومی الذی وسیله لدخول الهوا دائما الی الریه من عجائب صنع الله. وقد استلفت علی (علیه السلام) نظر مستمعیه الی ظاهره هذه الحواس و الخواص و اختلاف مناحیها و آلاتها المودعه فیها، فالنظر بظاهره ینبعث من الشحم المودع فی العین، و التکلم یخرج من اللسان و الشفتین، و السمع یقع من عظمی الصماخین کما ان التنفش یتحقق من ثقب … الذی هو داخل الخرم. و من ناحیه اخری ینبه الانسان علی ضعفه فی اصول حیاته لینزله من مرکب غروره و هناته، و یشیر الی ان اعظم ارکان وجوده قائم علی امور خفیفه و مبان ضعیفه. فمبدا نظره الذی هو نور وجوده و ضیاء دیجوره الذی لو سلب عنه اظلمت علیه الدنیا و ما فیها، قطعه صغیره من الحشم الذی لو عرض علی احد لا یشتریه بفلس و کلامه الذی هو قوام انسانیته و مبدا فخره علی سائر ابناء جلدته الحیوانیه قائم علی قطعه صغیره من اللحم الذی لو بقی یوما لتعفن و فسد، و یتنفر عنه کل احد. و سمعه الذی یربطه بکل العالم و ینشد له بما شاء و یترنم قائم علی قطعه من العظم الفاقد للقیمه و البائد عند شروق الشمس و نفوذ البرد یوما بعد امس. و تتفسه الذی به یحیی کل ان یخرج من خرم بلا بنیان. الترجمه: در شگفت باشید از این بشر که بقطعه‌ی پیهی بینا است، و بپاره گوشتی سخنور و بتیکه استخوانی شنوا، و از سوراخ بینی دم برآرد.

شگفت آرید بر انسان که از پیهی بود بینا ***سخن گوید بلحمی، بشنود با استخوانی نغمه‌ی دنیا

برآرد دم ز یک سوراخ مبهم بر سر بینی ***که گر بندد برآید جان شیرینش ز سر تا پا

اقول: و کذا یجب ان یتعجب من محالها، و من طعوم فیها: اما الاول، ففی (توحید المفضل): انظر الان یا مفضل الی هذه الحواس التی خص بها الانسان فی خلقه، و شرف بها علی غیره، کیف جعلت العینان فی الراس کالمصابیح فوق المناره، لیتمکن من مطالعه الاشیاء، و لم تجعل فی الاعضاء التی تحتهن کالیدین و الرجلین فتعترضها الافات و یصیبها من مباشره العمل و الحرکه ما یعللها و یوثر فیها و ینقص منها، و لا فی الاعضاء التی وسط البدن کالبطن و الظهر فیعسر تقلبها و اطلاعها نحو الاشیاء، فلما لم یکن لها فی شی‌ء من هذه الاعضاء موضع کان الراس اسنی المواضع للحواس، و هو بمنزله الصومعه لها، فجعل الحواس خمسا تلقی خمسا، لکیلا یفوتها شی‌ء من المحسوسات، فخلق البصر لیدرک الالوان، فلو کانت الالون و لم یکن بصر یدرکها لم تکن فیها منفعه، و خلق السمع لیدرک الاصوات، فلو کانت الاصوات و لم یکن سمع یدرکها لم یکن فیها ارب، و کذلک سائر الحواس. و اما الثانی فروی ابونعیم فی (حلیته) عن عمرو بن جمیع قال: دخلت (الفصل الاول- فی التوحید) علی جعفر بن محمد انا و ابن ابی‌لیلی و ابوحنیفه. فقال لابن ابی‌لیلی: من هذا معک؟ قال: هذا رجل له بصر و نفاذ فی امر الدین.

قال: لعله یقیس الدین برایه. قال: نعم. فقال جعفر لابی‌حنیفه: ما اسمک؟ قال: نعمان. قال: یا نعمان! هل قست راسک بعد؟ قال: کیف اقیس راسی؟ قال: ما اراک تحسن شیئا، هل علمت ما الملوحه فی العینین، و المراره فی الاذنین، و الحراره فی المنخرین، و العذوبه فی الشفتین؟ قال: لا. قال: ما اراک تحسن شیئا، قال: فهل علمت کلمه اولها کفر و آخرها ایمان؟ فقال ابن ابی‌لیلی: یابن رسول الله! اخبرنا بهذه الاشیاء التی سالته عنها. فقال: اخبرنی ابی عن جدی ان النبی (صلی الله علیه و آله) قال: ان الله تعالی بمنه و فضله جعل لابن آدم الملوحه فی العینین لانهما شحمتان، و لولا ذلک لذابتا، و ان الله تعالی بمنه و فضله و رحمته علی ابن آدم جعل المراره فی الاذنین حجابا من الدواب، فان دخلت الراس دابه و التمست الی الدماغ فاذا ذاقت المراره التمست الخروج، و ان الله تعالی بمنه و فضله و رحمته علی ابن آدم جعل الحراره فی المنخرین یستنشق بهما الریح، و لولا ذلک لانتن الدماغ، و ان الله تعالی بمنه و کرمه و رحمته لابن آدم جعل العذوبه فی الشفتین یجد بها استطعام کل شی‌ء. (اعجبوا لهذا الانسان) قال ابن میثم: نبه (علیه السلام) علی لطف خلق الانسان ببعض اسرار حکمه الله تعالی فیه و غایته من ذلک الاستدلال علی حکمه صانعه و مبدعه، و ذکر اربعه من محال النظر و الاعتبار، و هی: آله البصر (الفصل الاول- فی التوحید) و الکلام و السمع و التنفس، و خصها بالذکر لکونها مع ضعفها ضروریه فی وجود الانسان علی شرفه و علو رتبته فی المخلوقات، و لا یقوم الا بها لیکون ذلک محل التعجب و اعتبار لطف الصانع الحکیم. (ینظر بشحم) قال ابن میثم: اراد بالشحم الذی ینظر به الرطوبه المسماه فی عرف الاطباء بالبیضه او الرطوبه الجلیدیه، فان العین مرکبه من سبع طبقات و ثلاث رطوبات، کل منها یختص فی عرفهم باسم. و قال ابن ابی‌الحدید: قیل: اما الابصار فقد اختلف فیه، فقیل: انه بخروج شعاع من العین یتصل بالمرئی، و قیل: ان القوه المبصره التی فی العین تلاقی بذاتها المرئیات فتبصرها، و قال قوم: بل یتکیف الهواء بالشعاع البصری من غیر خروج، فیصیر الهواء باعتبار تکیفه بالشعاع به آله للعین فی الادراک، و قال المحققون من الحکماء: ان الادراک البصری هو بانطباع اشباح المرئیات فی الرطوبه الجلیدیه من العین عند توسط الهواء الشفاف المضی‌ء کما تنطبع الصوره فی المرآه. قلت: و یصدق الاخیر اخبارهم (علیه السلام)، فورد ان الدیصانی قال لهشام بن الحکم: ایقدر ربک- اذا کان قادرا- ان یدخل الدنیا کلها فی البیضه، لا یکبر البیضه و لا یصغر الدنیا؟ فراجع هشام فی ذلک الصادق (علیه السلام)، فقال (علیه السلام) له: کم حواسک؟ قال: خمس. قال: ایها اصغر؟ قال: الناظر. قال: و کم قدر الناظر؟ قال: مثل العدسه او اقل. فقال له: انظر امامک و فوقک و اخبرنی بما تری. فقال: اری سماء و ارضا و دورا و قصورا و جبالا و انهارا. فقال (علیه السلام): ان الذی قدر ان (الفصل الاول- فی التوحید) یدخل الذی تراه العدس او اقل قادر علی ان یدخل الدنیا کلها فی البیضه، لا یصغر الدنیا و لا یکبر البیضه. (و یتکلم بلحم) قال ابن میثم: و عنی (علیه السلام) باللحم اللسان، فانه لحم ابیض رخو تلتف به عروق صغار کثیره فیها دم، و لذلک یتبین احمر و تحته عروق و شریانات و اعصاب کثیره، و تحته فوهتان یسیل منهما اللعاب ینتهیان الی لحم غددی رخو موضوع فی اصله یسمی مولد اللعاب، و بهاتین الفوهتین یبقی للسان و ما حوله النداوه الطبیعیه. قلت: و فی (توحید المفضل): اطل الفکر یا مفضل فی الصوت و الکلام و تهیئه آلاته فی الانسان، فالحنجره کالانبوبه لخروج الصوت، و اللسان و الشفتان و الاسنان لصیاغه الحروف و النغم، الا تری ان من سقطت اسنانه لم یقم السین، و من سقطت شفته لم یصحح الفاء، و من ثقل لسانه لم یفصح الراء، و

اشبه شی‌ء بذلک المزمار الاعظم، فالحنجره تشبه قصبه المزمار، و الرئه تشبه الزق الذی ینفخ فیه لتدخل الریح، و العضلات التی تقبض علی الرئه لیخرج الصوت کالاصابع التی تقبض علی الزق حتی تجری الریح فی المزامیر، و الشفتان و الاسنان التی تصوغ الصوت حروفا و نغما کالاصابع التی تختلف فی فم المزمار، فتصوغ صفیره الحانا، غیر انه و ان کان مخرج الصوت یشبه المزمار بالاله و التعریف، فان الزمار فی الحقیقه هو المشبه بمخرج الصوت- الی ان قال- تامل یا مفضل ما انعم الله به علی الانسان من هذا المنطق الذی یعبر به عما فی ضمیره و ما یخطر بقلبه و ینتجه فکره، و به (الفصل الاول- فی التوحید) یفهم عن غیره ما فی نفسه، و لولا ذلک کان بمنزله البهائم المهمله التی لا تخبر عن نفسها بشی‌ء، و لا تفهم عن مخبر شیئا. قلت: و لکون نعمه اللسان بتلک المثابه فی تمییز الانسان من الحیوان، قال الرحمن- جل و علا- فی مقام الامتنان: (خلق الانسان علمه البیان). (و یسمع بعظم) قال ابن میثم: و اراد بالعظم الذی یسمع به العظم المسمی الحجری، و هو عظم صلب فیه مجری الاذن، کثیر التعاریج و العطفات، یمر کذلک الی ان یلقی العصبه النابته من الدماغ، التی هی مجری الروح الحامل للقوه

السامعه … قلت: و فی (توحید المفضل): و کذلک من عدم السمع یختل فی امور کثیره، فانه یفقد روح المخاطبه و المحاوره، و یعدم لذه الاصوات و اللحون المشجیه المطربه، و تعظم الموونه علی الناس فی محاورته حتی یتبرموا به، و لا یسمع شیئا من اخبار الناس و احادیثهم حتی یکون کالغائب و هو شاهد، و کالمیت و هو حی. و فی اذکار السجدتین (سجد وجهی للذی خلقه و شق سمعه و بصره) (و یتنفس فی خرم) بالضم، و هو ثقب الانف، قال ابن میثم: و فی هذه و امثالها من بدن الانسان و سائر الحیوان عبره لمن اعتبر، و کمال شهاده (الفصل الاول- فی التوحید) بوجود الصانع الحکیم لها، و من نظر فی تشریح بدن الانسان حضرته شواهد من الحکم الالهیه یحار فیها لبه و یدهش فیها عقله. و قرا الصادق (علیه السلام) قوله تعالی: ( … و خلق الانسان ضعیفا) ثم قال: کیف لا یکون ضعیفا و هو ینظر بشحم، و یسمع بعظم، و ینطق بلحم.

المراد بالشحم هنا غیر اللحم کالجلد الشفاف الذی یغطی شبکه العین و نحوه، اما العظم فالمراد به الغضروب، و هو عظم طری. اشار الامام الی اربعه اعضاء: البصر و اللسان و السمع و الانف. و للعین مهمتان الاولی انها نافذه الی القلب تتسرب الیه منها ما تراه فی الخارج. المهمه الثانیه انها مرآه تعکس فی کثیر من الاحیان ما هو مودع فی القلب من حب و بغض، و فطنه و بلاده، و خیر و شر، و معنی هذا ان العین تعطی القلب و تاخذ منه، توثر فیه، و یوثر فیها. و ایضا معنی هذا ان کل ما فی العین لابد ان یکون رقیقا شفافا یحکی عما ورائه، و نقیا صافیا ینعکس فیه ما تقع علیه العین، و من البداهه ان فی اللحم غلظه و کثافه، و ان کان اللحم اقل کثافه من العظم، و الشحم اخف و ارق من اللحم، و هو اشبه ب (النیلون). ام اللسان فهو اکثر الاعضاء حرکه و قبضا و بسطا.. تجری حرکته بسرعه بلا تعب و کلال عند الکلام و الشراب و الطعام، و عند ابتلاع الریق او قذفه، بل یتحرک عند السکوت و ترک الطعام و الشراب.. فاستدعی ذلک ان یکون لحما رطبا بلا عظم و عصب، و ان یکون فی الفم بمنزله الصدر للقلب صونا له من العوارض الخارجیه. و اما الاذن فهی الاداه اللاقطه للصوت، و الصوت یحمله الهواء، و لا یدخل الی الاذن الا بعد انکسار حدته، فجعلها سبحانه عضوا لینا لا لحما مسترخیا، و لا عظما صلبا بل عظما طریا متماسکا. اما التنفس فی الانسان فیقول اهل الاختصاص ان له عضلات کثیره، و اهمها الانف، و به یستغنی عن الفم لاستنشاق الهواء، و قد جعل سبحانه تجویفه بقدر الحاجه، و لو کان اوسع مما علیه لدخل الی الجوف من الهواء اکثر من المطلوب، او اضیق لدخل دون القدر اللازم، و ایضا جعل التجویف مستطیلا لینحصر فیه الهواء و تنکسر حدته قبل ان یصل الی الدماغ، و الا صدمه بقوته و اوقفه عن الحرکه. فسبحان الذی خلق فسوی، و قدر فهدی.

… بشحم و یتکلم بلحم: الشحم شحم الحدقه و اللحم اللسان و العظم عظام فی الاذن یضربها الهواء فتقرع عصب الصماخ فیکون السماع

امام علیه‌السلام (در شگفتی آفرینش انسان) فرموده است: برای (آفرینش) این انسان به شگفت آئید (اندیشه نمائید تا به قدرت و توانائی آفریدگارش پی برید که او را طوری آفریده) که با پیهی (چشم) می‌بیند، و با گوشتی (زبان) سخن می‌گوید، و با استخوانی (گوش) می‌شنود، و از شکافی (بینی) نفس می‌کشد!!

در مورد دیدن اختلاف است که چگونه واقع می‌شود؟ بعضی می‌گویند: 1- شعاعی از چشم خارج می‌شود و به جسم می‌رسد و زمینه دیدن فراهم می‌گردد و بعضی می‌گویند: 2- نیروی بینائی مستقیما با جسم ارتباط پیدا می‌کند و انسان می‌بیند و بعضی دیگر معتقدند: 3- هوای مجاور چشم تحت تاثیر قرار می‌گیرد و چشم را تحت تاثیر قرار می‌دهد و آن را آماده دیدن می‌کند. بعضی دیگر می‌گویند: 4- عکس اجسام در چشم چاپ می‌شود که چشم می‌تواند آن را ببیند. امام علی (علیه السلام) در برابر اینگونه نظرها صریحا می‌فرماید خود پیه می‌بیند! در مورد شنوائی، لاله گوش که به جاری را دار است صدا را می‌گیرد و داخل گوش می‌فرستد، صدا به پرده گوش می‌رسد، پشت پرده کوبنده روی استخوانی می‌کوبد و صدا را منعکس می‌سازد و به مغز خبر می‌دهد! در هر حال خدا بشر را ضعیف خلق کرده است و در عین حال آنقدر ریزه کاری در نهاد بشر وجود دارد که درک آن برای دانشمندان طب هنوز مشکل است.

و قال علیه‌السلام: (اعجبوا) ای تعجبوا (لهذ الانسان) المراد نوع البشر (ینظر بشحم) فان العین خلقت من الشحم (و یتلکم بلحم) ای بواسطه لحم اللسان (و یسمع بعظم) ای عظم الاذن یضربه موج الهواء فیقرع عصب الصماخ، و یکون السماع من ذلک (و یتنفس من خرم) ای من شق الانف و الفم.

اللغه: الشحم: ما ابیض و خف من لحم الحیوان و شحمه العین مقلتها. الخرم: الثقب و خرم الابره ثقبها التی یدخل منه الخیط. الشرح: الانسان عجیب التکوین و کل عضو فیه معجزه الهیه تحکی دقه الصنع و حکمه الخالق و عظمه المبدع القدیر و الامام یذکر عظمه الباری فی هذه الاعضاء الاربعه فینبه الانسان لیعتبر و یتعظ و یلتفت الی الله فیعبده و یتوجه الیه فهذه العین تترای‌ء و کانها شحمه و بها یری الانسان مع ان فی البدن یوجد امثالها و کذلک یتکلم بلحم و هو اللسان و فی البدن اضعاف مضاعفه مثله فلماذا لا یکون الکلام الا به و لا یودی و ظیفته شی‌ء آخر فی بدن الانسان و کذلک السمع یتم بواسطه الاذن و هی عظیمات مجتمعه و مولفه بشکل تتم بواسطتها نقل الاصوات و الاستماع مع ان فی البدن عظام اکبر منها و اصلب و کذلک من ثقب الانف یتم التنفس او من ثقب الفم مع ان فی البدن غیره فلماذا یکون التنفس منه سبحان من خلق فابدع و علی الانسان ان ینظر و یعتبر و یفکر و یتعظ و یرجع الی الله العلیم الخبیر …

«از این آدمی شگفتی گیرید، با پیه می نگرد و با پاره گوشتی سخن می گوید و با استخوانی می شنود و از شکافی نفس می کشد.»

و قال علیه السلام

اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمٍ،وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ، وَ یَسْمَعُ بِعَظْمٍ،وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ.

امام علیه السلام فرمود:

از این انسان تعجب کنید که با یک قطعه پیه می‌بیند،با قطعه گوشتی سخن می‌گوید با استخوانی می‌شنود و از شکافی تنفس می‌کند! ( . سند گفتار حکیمانه: نویسنده مصادر نهج‌البلاغه از ابن سمعون که واعظ معروفی بود (وفات او سنه 387 بود) و 13 سال قبل از تألیف نهج‌البلاغه چشم از دنیا پوشید،نقل می‌کند در یکی از سخنان خود می‌گوید:«سُبْحانَ مَنْ أنْطَقَ بِاللَّحِْم وَبَصَّرَ بِالشَّحْمِ وَأبْصَرَ بِالْخَرْمِ؛منزه است آن خدایی که با یک قطعه گوشت انسان را به نطق درآورد و با یک قطعه پیه بینایی و با قطعه‌ای استخوان شنوایی را»به او بخشید.نویسنده مصادر چنین نتیجه‌گیری می‌کند که«ابن سمعون»این سخن را از کلام مولی اقتباس کرده و بنابراین از منبع دیگری غیر از نهج‌البلاغه گرفته است سپس می‌افزاید:تنها«ابن سمعون بغدادی»نبود که از خطبه‌های امیرمؤمنان علیه السلام اقتباس می‌کرد پیش از او«حسن بصری»،«عبد الحمید بن کاتب»و«عبداللّه مقفع»و غیر آنها،بلکه هر خطیب توانایی از سرچشمه کلام آن حضرت سیراب شدند.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 11).)

شگفتی‌های انسان

امام علیه السلام در این بخش از سخنان حکمت‌آمیز خود اشارات لطیفی به عظمت آفرینش انسان و تدبیر عظیم خالق بشر می‌کند و مخصوصاً بر این معنا تکیه دارد که یکی از ویژگی‌های خلقت خداوند قادر توانا این بوده که با وسایل کوچکی مسائل مهمی را ایجاد کرده و می‌کند.

در اینجا به چهار قسمت از این شگفتی‌های آفرینش اشاره می‌کند،نخست می‌فرماید:«از این انسان تعجب کنید که با یک قطعه پیه می‌بیند»؛ (اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمٍ) .

می‌دانیم بافت‌های بدن انسان عمدتا از گوشت تشکیل شده؛گوشتی که استخوان‌ها آن را برپا می‌دارد؛ولی چشم در واقع یک قطعه پیه شفاف است که ساختمان بسیار عجیب و دقیقی دارد؛از هفت طبقه که روی هم قرار گرفته‌اند و سه ماده سیال و شفّاف که در میان آنها قرار دارند تشکیل شده و یک دنیا نظم و حساب بر آن حاکم است.دقیق‌ترین وسایل فیلم‌برداری هرگز قدرت چشم را ندارد،زیرا بدون این‌که نیاز به این داشته باشد که فیلمی در آن بنهند گاه هفتاد یا هشتاد سال کار فیلم‌برداری خود را انجام می‌دهد و تمام فیلم‌های او سه بعدی است و در آن واحد می‌تواند خود را بر دور و نزدیک منطبق کند و در جهات چهارگانه با سرعت حرکت می‌کند بی‌آنکه نیاز به تنظیم کردن داشته باشد.

از عجایب چشم این‌که به طور خودکار خود را برای عکس‌برداری از صحنه‌های مختلف آماده می‌کند؛در جایی که نور زیاد باشد مردمک چشم به سرعت تنگ می‌شود تا نور کمتری وارد شود نه چشم آسیب ببیند و نه عکس‌برداری خراب شود و در جایی که کم باشد مردمک چشم بسیار فراخ می‌شود تا نور بیشتری را وارد چشم کند.

به هنگام عکس‌برداری از صحنه‌های دور و نزدیک عدسی چشم به وسیله عضلات بسیار ظریفی که در اطراف آن قرار دارد گاه کشیده می‌شود تا صحنه‌های دور را کاملاً تصویربرداری کند و گاه رها می‌شود تا عدسی قطور گشته برای صحنه‌های نزدیک آماده باشد.

بسیار شده است که ناگهان در شب تاریک چراغ‌ها خاموش می‌شود،وقتی به اطراف نگاه می‌کنیم هیچ چیز را نمی‌بینیم؛ولی پس از چند لحظه چشم خود را بر آن تطبیق می‌کند و کم کم اشیای اطراف خود را می‌بینیم و راه رفت و آمد خود را پیدا می‌کنیم.

از شگفتی‌های دیگر این‌که همه ذرات چشم موجود زنده‌ای هستند و باید تغذیه شوند و تغذیه از طریق خون صورت می‌گیرد و اگر خون به همان شکلی که وارد اعضا می شود وارد چشم بشود همه جا در نظر ما تاریک می‌گردد ولی آفریدگار جهان پیش از آنکه خون وارد یاخته‌های چشم شود آن را چنان تصفیه و زلال می‌سازد که کمترین رنگی از خود نشان نمی‌دهد.

از دیگر عجایب چشم این است که دائماً به وسیله چشمه‌های بسیار کوچک اشک و حرکت پلک‌ها نرم و مرطوب نگهداری می‌شود که اگر نباشد چشم می‌خشکد و کارآیی خود را از دست می‌دهد چشمه‌های اشک این آب زلال را تدریجاً روی چشم می‌فرستد و از مجرای دیگری که به منزله فاضلاب است عبور می‌کند و به داخل حلق می‌ریزد و به هنگام گریه فعالیت این چشمه‌ها به صورت خودکار فزونی می‌یابد.اشک چشم از بیش از بیست ماده ترکیب شده که برای تغذیه چشم و شست و شو و ضد عفونی کردن آن کاملاً مؤثر است و اگر بشر بتواند ماده‌ای مانند اشک چشم بسازد به گفته بعضی یک غذای کامل مقوی خواهد بود و اشک‌های مصنوعی که امروز ساخته‌اند هیچ کدام به پای اشک چشم نمی‌رسند.

شگفتی‌های ساختمان چشم بیش از آن است که در یک کتاب بگنجد و از اینجا به عظمت کلام مولی می‌توان پی برد که می‌فرماید:«انسان با یک قطعه چربی کوچک می‌تواند این همه صحنه‌ها را ببیند».

قرآن مجید نیز به آفرینش چشم‌ها در مسئله خداشناسی اشاره کرده و می‌فرماید: ««أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ»؛ آیا برای انسان دو چشم نیافریدیم؟». ( .بلد،آیه 8.)

این نکته نیز شایان توجه است که در مورد چگونگی بینایی فلاسفه قدیم معتقد بودند که شعاعی از درون چشم انسان بیرون می‌آید و با جسم برخورد می‌کند و انسان آن را می‌بیند در حالی که امروز عکس آن مسلم است درست همان‌گونه که نور از بیرون به دستگاه‌های عکس‌برداری می‌تابد تا عکس اشیاء را منتقل کند چشم انسان نیز از نور بیرونی برای عکس‌برداری بهره می‌گیرد.

مرحوم مغنیه در شرح نهج‌البلاغه خود به نکته قابل ملاحظه‌ای در اینجا اشاره کرده که با ذکر آن سخن را درباره چشم پایان می‌دهیم او می‌گوید:چشم دو کار مهم می‌کند نخست این‌که صحنه‌های خارج را به درون دل منتقل می‌سازد و انسان را از آنچه در اطرافش می‌گذرد آگاه می‌کند و دیگر این‌که آنچه در درون قلب است از محبت و عداوت و هوشیاری و بلاهت و خیر و شر به چشم منتقل می‌سازد و چشم می‌تواند آیینه اسرار درون انسان باشد.

آن‌گاه امام دومین شگفتی وجود انسان را بیان می‌فرماید که:«و (تعجب کنیدکه انسان) با قطعه گوشتی سخن می‌گوید»؛ (وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ) .

با این‌که سخن گفتن برای ما کار بسیار ساده‌ای به نظر می‌رسد که حتی از کودکی با آن آشنا بوده‌ایم ولی اگر درست بیندیشیم کار بسیار پیچیده‌ای است.به هنگام ادای یک جمله زبان باید با سرعت روی مخارج متعدد حروف بچرخد و مخرج لازم را مثلا برای حرف«ز»انتخاب کند و بلافاصله به سراغ حرف«ب» برود و آنگاه آرام بگیرد و اجازه دهد حرف«الف»از فضای دهان پخش شود بلافاصله روی مخرج«نون»قرار گیرد تا واژه زبان تلفظ شود.حال فکر کنید ورای خواندن یک مقاله یا بیان سخنرانی این زبان چه جوالانی باید در درون دهان داشته باشد که مسلسل‌وار جای خود را تغییر دهد که اگر دیر بجنبد کلمه غلطی بر زبان جاری می‌شود و جالب این است که چنان این جابجایی عادت انسان می‌شود که گویی به صورت خودکار در آمده است و انسان می‌تواند همه حوادث عالم هستی را با همین قطعه گوشت بسیار ساده ادا کند و این نکته نیز قابل توجه است که صدها یا هزاران زبان برای تکلم در دنیا وجود دارد و همگی با حرکات زبانشان می‌توانند مقاصد خود را بیان کنند.

از آنجا که اگر این زبان دائماً تر و تازه نباشد نمی‌تواند چنین حرکات سریعی از خود نشان بدهد خداوند چشمه‌هایی جوشان در زیر زبان و دهان انسان قرار داده است که مرتباً بزاق از آن تراوش می‌کند و زبان را نرم و فعال نگه می‌دارد و دیده‌ایم به هنگام تشنگی شدید و کم شدن آب دهان انسان بسیار به زحمت سخن می‌گوید.

نکته مهم در مسئله سخن گفتن این است که مطالبی را که انسان می‌خواهد برای دیگران بیان کند نخست به صورت کلی در روح و مغزش حاضر می‌شود و بعد کلمات را برای ادای آن انتخاب می‌کند سپس به زبان فرمان می‌دهد که با استفاده از مخارج حروف،کلمات را تنظیم کند و سپس جمله‌ها را آماده سازد تا دیگران از مقاصد دورنی او آگاه شوند.حال فکر کنید یک کودک پنج ساله شیرین زبان هنگامی که می‌خواهد سخن بگوید تمام این مراحل پیچیده و بسیار حساس را طی می کند تا مقصود خود را به دیگران برساند.بزرگ است خدایی که چنین قدرتی به انسان و مخصوصاً به یک قطعه گوشت ساده در دهان او داده است.

آن‌گاه امام در سومین جمله از حس شنوایی انسان سخن می‌گوید و می‌فرماید:

«(این مایه تعجب است که) انسان با استخوانی می‌شنود»؛ (وَ یَسْمَعُ بِعَظْمٍ) .

در تفسیر«عظم»(استخوان) بسیاری از شارحان نهج‌البلاغه به واسطه عدم آشنایی با تشریح بدن انسان و یا عدم پیشرفت این علم در زمان آنها گرفتار مشکلات زیادی شده‌اند در حالی که امروز که این علم پیشرفته است ما به خوبی می‌فهمیم که منظور امام علیه السلام چیست.امواج صوتی از مجاری گوش وارد می‌شود و در آن پیچ و خم تعدیل می‌یابد سپس به پرده گوش می‌رسد.در پشت این پرده دو استخوان ظریف به نام استخوان‌های چکشی و سندانی وجود دارد که بی شباهت به چکش و سندان نیست.دسته استخوان چکشی به پرده صماخ متکی است و از ارتعاش آن به حرکت در می‌آید.(دانشمندان می‌گویند:علاوه بر دو استخوان چکشی و سندانی،استخوان دیگری به نام استخوان رکابی نیز هست که آن نیز نقش مؤثری در شنوایی دارد.) این دو استخوان به حرکت درمی‌آیند و عصبی که در پشت آنهاست از این حرکت متأثر شده پیام را به مغز منتقل می‌کند و انسان کلمات و حروفی را که دریافته با آنچه قبلاً آموخته است تطبیق می‌دهد و مفاهیم سخنان را درمی‌یابد و گاه زیر و بم ارتعاش صوتی و شدت و ضعف آن پیام‌های خاصی با خود همراه دارد که آن را نیز درک می‌کند مثلاً پیامی که یک ناله ممتد و یا یک فریاد بلند یا نفس‌های سریع و پی در پی با خود دارد همه از طریق این مجرا و این استخوان به درون روح و جان انسان منتقل می‌شود.

این نکته نیز حائز اهمّیّت است که بخش مهمی از تعادل بدن به هنگام ایستادن و راه رفتن به وسیله گوش تأمین می‌شود،لذا بعضی از بیماری‌های گوش سبب می شود که انسان حالت سرگیجه به خود بگیرد و قدرت بر حفظ تعادل خویش نداشته باشد.

سپس امام علیه السلام در پایان این گفتار حکمت‌آمیز که ناظر به عظمت آفرینش انسان است و قدرت آفریدگار را نشان می‌دهد که با ابزار ساده‌ای آثار مهمی را آفریده،می‌فرماید:«و (عجیب این‌که) انسان از شکافی تنفس می‌کند»؛ (وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ) .

منظور از شکاف همان شکاف دوگانه بینی است که نفس کشیدن انسان غالباً در بیداری و خواب به وسیله آن انجام می‌شود،هرچند گاه به وسیله دهان نیز تنفس می‌کند؛ولی دهان مسلماً مجرای اصلی نیست و تنفس از طریق آن گاه آثار نامطلوبی دارد؛مخصوصاً در هوای سرد ممکن است به ریه‌ها آسیب برساند در حالی که از طریق بینی هوای سرد تدریجاً گرم می‌شود و به داخل ریه‌ها می‌رسد.

شایان توجه این‌که این شکاف دارای موهایی است که گرد و غبار را می‌گیرد و در مایه لزجی که از بالا ترشح می‌شود،به صورت آب بینی در آورده تا انسان بتواند آن را به خارج منتقل کند.

خداوند در این شکاف ساده یکی از مهم‌ترین حواس انسان یعنی حس بویایی را آفریده که به وسیله آن می‌تواند خود را از خطراتی حفظ کند یا مطلوب خود را به دست آورد همان‌گونه که در زبان حس ذائقه و چشیدن را قرار داده که بازرس و مراقب بسیار خوبی جهت تشخیص غذاهای سالم از ناسالم است.

خدای متعال وسعت این شکاف را دقیقاً به اندازه نیاز برای تنفس قرار داده است؛اگر تنگ‌تر بود انسان به تنگی نفس دچار می‌شد و اگر گشادتر بود ممکن بود فزونی هوا به ریه آسیب برساند «فَتَبارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ».

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “I wonder about this human being: He speaks with a piece of) fat, talks with a piece of flesh, hears with a bone and breathes through a hole!”

و درود خدا بر او، فرمود: چون دنیا به کسی روی آورد، نیکی‌های دیگران را به او عاریت دهد، و چون از او روی برگرداند خوبی‌های او را نیز برباید .

چون دنیا به کسی روی آرد، نیکوییهای دیگران را بدو به عاریت سپارد، و چون بدو پشت نماید، خوبیهای او را برباید.

هر گاه رو آورد دنیا بر گروهی بعاریت بدهد ایشان را نیکوئیهای غیر ایشان را و هر گاه پشت کند از ایشان برباید نیکوئیهای نفسهای ایشان را

و فرمود (علیه السلام): وقتی که دنیا به قومی روی آورد، خوبیهای دیگران را به آنها عاریت دهد و چون پشت کند، خوبیهایشان را از ایشان بستاند.

و آن حضرت فرمود:چون دنیا به ملّتی روی کند خوبیهای دیگران را به آنان عاریت دهد،و چون پشت کند خوبیهایشان را از آنان سلب نماید .

و قوله اذا اقبلت الدنیا علی قوم ای اذا کان قوم فی غنی و کل فعل حسن یحصل من غیرهم یمدحون به، و کذلک علی عکس ذلک اذا کانوا فقراء و تکون لهم مکارم و افعال حسنه فغیرهم من الاغنیاء فی جوارهم یمدحون به.

یعنی من وافقته الدوله اعتقد الناس فیه الکمال، و المحاسن، و الفضائل فینسبون محاسن غیره الیه، و اذا ادبرت الدوله عنه اعتقدوا فیه المثالب فربما اتی بمحمده ینسب الی غیره و لایظن به الا الادبار فی انوار العقول. لامیرالمومنین علیه السلام: کثیر المال لیس له عوار و لا فی کل ما یاتیه عار لان المال یستر کل عیب و فی الفقر المذله و الصغار کذالک الفقر بالاحرار یزری کما ازرت بشاربه العقار و مما ینسب الیه فیه: مساکن اهل الفقر حتی قبورهم علیه تراب الذل بین المقابر و قیل فی قوله اعارته محاسن غیره، یعنی ان العقلاء، و العلماء یتقربون الیه بتنبیهه علی عقائل الکلام، و محاسن الاعمال فکان الدوله اعارته محاسن غیره.

(هرگاه دنیا به کسی رو آورد نیکیهای دیگران را به او عاریه می‌دهد و هرگاه از وی روی برگرداند نیکیهای خودش را نیز از او می‌ستاند). مقصود امام (علیه السلام) آن است که هرگاه دنیا برای فراهم آوردن وسایل خوشبختی دنیوی، با جاه و مال بر گروهی روآور شود، مردم به آنها توجه پیدا می‌کنند و به خاطر علاقه و دلبستگی به دنیا، با هر وسیله‌ی ممکن به ایشان نزدیک می‌شوند، و اینان در نظر مردم خوب جلوه می‌کنند، در نتیجه اوصاف خوبی را که در دیگران است- هر چند که در حقیقت آنطور نیستند- برای آنها به عاریه می‌گیرند، بطوری که نادان را به داشتن علم، و اسرافکار را به داشتن سخاوت، و بی‌باک را به دلاوری، می‌ستایند، و همچنین، آدم پررو و بی‌حیا را به داشتن ظرفیت و خوشخویی معرفی می‌کنند. و چه بسا که روآوردن دنیا به ایشان نیز باعث آمادگی آنها برای کسب کمالات نفسانی و ملکات برجسته‌ای می‌گردد که- هر چند که آنان قبلا شایستگی برای هیچ یک از اینها را نداشتند- این کمالات صفات خوبی برای افراد پیش از آنها بوده است. و احتمال دارد که مقصود از این نیکوییها، خوبیهای دنیوی از قبیل مرکب سواری، لباس، شکوه و حسن سیاست و تدبیر باشد، و این مطلب روشنی است. عاریه بودن اینها نیز به اعتبار ناپداری اینهاست. و همچنین وقتی که دنیا- برحسب فراهم آمدن وسایل بدبختی- بر گروهی پشت کند، در برابر چشم مردم بد جلوه کنند، بطوری که اگر فردی از آنها دارای فضیلتی هم باشد، مردم آن فضیلت را انکار و او را برخلاف آن معرفی کنند، اگر در دنیا پارسا باشد، او را به ریا و سمعه نسبت دهند، و اگر خوشخوی باشد به سبکی و بی‌حیایی معرفی کنند، و اگر شجاع و دلیر باشد او را به بی‌باکی و دیوانگی نسبت دهند. و این برگشت دنیاست که در حقیقت خوبیهای خود را از آنان سلب کرده است، چه بسا که بدین وسیله شخص دارای فضیلتی آماده‌ی رها کردن و یک سو نهادن فضیلت شود و متخلق به خوبی مخالف آن گردد، به حدی که بطور کلی فضیلت از او رخت بربندد.

وَ قَالَ علیه السلام إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی [قَوْمٍ أَعَارَتْهُمْ مَحَاسِنَ غَیْرِهِمْ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُمْ سَلَبَتْهُمْ مَحَاسِنَ أَنْفُسِهِمْ]

أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ .

کان الرشید أیام کان حسن الرأی فی جعفر بن یحیی یحلف بالله أن جعفرا أفصح من قس بن ساعدة و أشجع من عامر بن الطفیل و أکتب من عبد الحمید بن یحیی و أسوس من عمر بن الخطاب و أحسن من مصعب بن الزبیر و کان جعفر لیس بحسن الصورة و کان طویل الوجه جدا و أنصح له من الحجاج لعبد الملک و أسمح من عبد الله بن جعفر و أعف من یوسف بن یعقوب فلما تغیر رأیه فیه أنکر محاسنه الحقیقیة التی لا یختلف اثنان أنها فیه نحو کیاسته و سماحته و لم یکن أحد یجسر أن یرد علی جعفر قولا و لا رأیا فیقال إن أول ما ظهر من تغیر الرشید له أنه کلم الفضل بن الربیع بشیء فرده علیه الفضل و لم تجر عادته من قبل أن یفتح فاه فی وجهه فأنکر سلیمان بن أبی جعفر ذلک علی الفضل فغضب الرشید لإنکار سلیمان و قال ما دخولک بین أخی و مولای کالراضی بما کان من الفضل ثم تکلم جعفر بشیء قاله للفضل فقال الفضل اشهد علیه یا أمیر المؤمنین فقال جعفر فض الله فاک یا جاهل إذا کان أمیر المؤمنین الشاهد فمن الحاکم المشهود عنده فضحک الرشید و قال یا فضل لا تمار جعفرا فإنک لا تقع منه موقعا.

و اعلم أنا قد وجدنا تصدیق ما قاله علیه السلام فی العلوم و الفضائل و الخصائص النفسانیة دع حدیث الدنیا و السلطان و الرئاسة فإن المحظوظ من علم أو من فضیلة تضاف إلیه شوارد تلک الفضیلة و شوارد ذلک الفن مثاله حظ علی علیه السلام من الشجاعة و من الأمثال الحکمیة قل أن تری مثلا شاردا أو کلمة حکمیة إلا و تضیفها الناس إلیه و کذلک ما یدعی العامة له من الشجاعة و قتل الأبطال حتی یقال إنه حمل علی سبعین ألفا فهزمهم و قتل الجن فی البئر و فتل الطوق الحدید فی عنق خالد بن الولید و کذلک حظ عنترة بن شداد فی الشجاعة یذکر له من الأخبار ما لم یکن و کذلک ما اشتهر به أبو نواس فی وصف الخمر یضاف إلیه من الشعر فی هذا الفن ما لم یکن قاله و کذلک جود حاتم و عبد الله بن جعفر و نحو ذلک و بالعکس من لا حظ له ینفی عنه ما هو حقیقة له فقد رأینا کثیرا من الشعر الجید ینفی عن قائله استحقارا له لأنه خامل الذکر و ینسب إلی غیره بل رأینا کتبا مصنفة فی فنون من العلوم خمل ذکر مصنفیها و نسبت إلی غیرهم من ذوی النباهة و الصیت و کل ذلک منسوب إلی الجد و الإقبال

(و قال علیه‌السلام: اذا اقبلت الدنیا علی قوم) چون رو نهاد دنیا بر گروهی و متاع خود را به ایشان اعطا نمود. (اعارتهم محاسن غیرهم) عاریت داد به ایشان نیکویی‌های دیگر آن را استعاره لفظ عاریه از برای این کمالات به اعتبار عدم دوام است (و اذا ادبرت عنهم) و چون پشت گردانید از ایشان (سلبتهم محاسن انفسهم) ربود از ایشان نیکوییهای نفسهای ایشان را یعنی کسی که موافقت کرد او را دولت، موافق او شد جمیع اسباب خیر و اعتقاد مردمان در شان او چنان می‌شود که او مجمع فضایل است. و بسا هست که نسبت می‌دهند به وی محاسن غیر او را. و چون پشت کرد دولت و رسید زمان نکبت، اعتقاد می‌کنند در شان او نقصان و بسیار هست که می‌ربایند از او، محاسن را و نسبت می‌دهند آن را به دیگران. و چه زیبا گفته‌اند: شعر: دوستند آنکه را زمانه نواخت دشمنند آنکه را زمانه فکند

هرگاه روی آورد دنیا بر قومی عاریت میدهد ایشان را نیکوئیهای دیگر آن را، و چون پشت گردانید از ایشان بر می‌کند از ایشان نیکوئیهای خودشان را. غرض آنکه در نظر ابناء دنیا بلکه ارباب علم و نهی مال و نعمت را قدری عظیم باشد، و توانگر عزیز و کریم نماید، نه خوار و لئیم چون کسی نعمتی یافت وصفهای حسنه که دیگران را است بر او بندند، و چون فقیر و تنگدست گردد آن کمالات که او را باشد هم از او سلب کنند و هر که دنیا به او روی آورد ابنای دنیا به او روی آورند و او را دوستدار گردند، و کمالات و محاسن درباره او افتراء کنند و بر هر که پشت کرد بر او پشت بگردانند و او را دشمن دارند، و کمالاتش پنهان سازند، و انکار کنند (و قد قیل) دوستند آنکه را زمانه نواخت دشمنند آنکه را زمانه فکند و دوست عیب موجود نبیند، و دشمن عیب معدوم ببیند.

و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که در هر وقتی که روآورد دنیا بر کسی به عاریت دهد دنیا به او نیکوئیهای غیر او را، یعنی در نظر مردم نیکوئی‌هایی که در او نیست و در غیر او هست در او می‌نماید، مثلا اگر جاهل باشد او را در نظرها عالم مانند علماء می‌نماید و چنانچه بخیل باشد سخی مانند اسخیاء می‌نماید و هکذا و در هر وقتی که روگردانید دنیا از کسی، سلب می‌کند دنیا از آن کس نیکوئی‌های نفس او را، یعنی اگر عالم باشد در نظرها جاهل می‌نماید و چنانچه سخی باشد بخیل جلوه می‌دهد و هم چنین.

نظم نعمت خان عالی احد ابطال الحکمه و الشعر من اهالی ایران فی الهند فی مثنویه قصه فی معارضه الحظ و العقل ایهما انفع للانسان، فقال الحظ للعقل: نجرب ذلک نختار اسوء الناس حالا فاقارنه و اویده و تفارقه مره، و تقارنه و تویده و افارقه مره اخری لیتبین الحق. فوجدا یتیما عاریا بلامال و لا ماوی یعمل لاحد الزارعین مشغول بحرس الارض مع الثیران فقال الحظ: انا له الان فلا تقربه، فاقبل علیه و صادف محراسه ثقبه کنز مملوء من الجواهرات الکریمه فاستخرجها و لا یعقل ما یعمل معها، فالقی مقدارا منها فی معلف الثیران، و صنع منها قلائد و علقها علی عنقها و اذنابها و قرونها، فشرعت تتلالا فی الصحراء کانها کوکب دری، و خرج ملک البلاد للصید و مر علی هذه الناحیه فاستجلبه بهاء هذه الجواهر و تلالوها، فعکف عنانه نحوها فرای الیتیم وراء الثیران و اعجب به حسنا و کیاسه و قال لاصحابه: ما رایت غلاما احسن و لا اکیس منه قط، فاحملوه مع هذه الجواهر الی القصر الملوکی، فحملوه و صار الملک لا یفکر الا فیه فوقع فی روعه انه لا ولد له یرث ملکه و یحفظه و انما له بنت واحده فقال: ازوجه بنتی و اجعله وارث ملکی فلا اجد الیق منه، فزوجه بنته و اقام الحفلات و المادب و صار یفتحر به عند الا باعدو الاقارب حتی زف مع بنت الملک و نام معها فی فراشها. فقال الحظ للعقل: هذا عملی رفعت یتیما عاریا من وراء الثور الی فراش بنت الملک و الان افارقه و اسلمه الیک بما لک من التدبیر و الازدهار. فلما فارق حظه و رجع الیه عقله ذهب النوم من راسه و جعل یفکر فی عاقبه امره فقال لنفسه: انت ما تعلم فلو سالک الملک بالبارحه عن ابیک و اسرتک ما تقول له، و لو علم بلوم نسبک و حسبک لقتلک فی الساعه، فمن حکم العقل الهرب من هذا الضرر المهلک و دبر العلاج فی الهرب عاریا فی ظلمه هذه اللیله، فخلع لباسه الملوکی و القی بنفسه من جدار القصر و راح یهرول فی البادیه هاربا، فتوجه الحظ الی العقل و قال: هذا من عملک. و قد سمع فی حدیث انه (علیه السلام) یدعو بهذا الدعاء: اللهم ارزقنی حظا یخدمنی به ذوو العقول، و لا ترزقنی عقلا اخدم به ذوی الحظوظ. الترجمه: چون دنیا بکسی رو آرد خوبیهای دیگران را بوی بخشد، و چون بکسی پشت دهد زیبائیهای او را بغارت برد.

چون دنیا رو کند با کس دهد خوبیش ازهر کس*** چه برگردد برد زیبائی و سازد و را چون خس

(الفصل الثانی و الخمسون - فی الاقبال و الادبار) قال علیه‌السلام: اقول: الاصل فیه کما فی (مروج المسعودی): نقل ضرار بن ضمره ذلک الکلام عنه علیه‌السلام فی جمله کلمات اخری عنه علیه‌السلام لمعاویه. و روی سبط ابن الجوزی فی (تذکرته) نقلا من (کتاب) سر العالمین للغزالی) ابیاتا له علیه‌السلام قریبه من العنوان، و هی: المرء فی زمن الاقبال کالشجره و حولها الناس ما دامت لها الثمره حتی اذ ما عرت من حملها انصرفوا عنها عقوقا و قد کانوا لها برره و حاولوا قطعها من بعد ما شفقوا دهرا علیها من الاریاح و الغبره (الفصل الثانی و الخمسون - فی الاقبال و الادبار) قلت مروات اهل الارض کلهم الا الاقل فلیس العشر من عشره لاتحمدن امرا حتی تجربه فربما لایوافی خبره خبره و من شواهد کلامه علیه‌السلام ما فی (وزراء الجهشیاری) عن جبرئیل الطبیب- و کان صنیع البرامکه- قال: دخلت علی الرشید یوما و هو جالس علی بساط علی مشرعه باب خراسان فی ما بین الخلد و الفرات و ام جعفر من وراء ستر، فقال الرشید: قد وجدت شیئا فاشر علیها بما تعمل به. قال: فبینا انا انظر فی ذلک ارتفعت صیحه عظیمه، فسال عنها فقیل له: یحیی بن خالد ینظر فی امور المتظلمین. فقال: بارک الله علیه و احسن جزاءه فقد خفف عنی و حمل الثقل- و ذکره بجمیل. ففعلت ام جعفر مثل ذلک و لم تدع شیئا یذکره احد من جمیل الا ذکرته به. قال: فامتلات بذلک سرورا و قلت فی ذلک بما امکننی و خرجت مبادرا الی یحیی فخبرته بذلک فسر به. و مضت مده ثم جاءنی یوما رسول الرشید، فصرت الیه فوجدته جالسا فی ذلک المجلس بعینه و ام جعفر من وراء الستر ایضا و الفضل بن الربیع بین یدیه، و قد وجدت ام جعفر شیئا فامرنی بتامل علتها، و انی لفی ذلک اذ ارتفعت ضبحه شدیده، فقال الرشید: ما هذا؟ فقیل: یحیی ینظر فی امور المتظلمین. فقال: فعل الله به و فعل- و اقبل یذمه و یسبه- و قال: استبد بالامور دونی و امضاها علی غیر رایی و عمل بما احبه دون محبتی، و تکلمت ام جعفر بنحو من کلامه و ثلبته اکثر مما یثلب به احد، فورد علی من ذلک ما اقام و اقعد، ثم اقبل علی الرشید فقال لی: یا جبرئیل انه لم یسمع کلامی غیرک و غیر الفضل، و لیس الفضل ممن یحکی شیئا عنی و علی لئن تجاوزک لاتلفن نفسک. قال: فتبرات عنده من ذکره و اکبرت الاقدام علی حکایه شی‌ء منه و انصرفت، (الفصل الثانی و الخمسون - فی الاقبال و الادبار) فلم اصبر و قلت: و الله ان تلفت نفسی

فی الوفاء لم ابال. و صرت الی یحیی فعرفته ما جری، فقال لی: اتذکر و قد جئتنی فی یوم کذا من شهر کذا و انا فی هذا الموضع فحکیت عن الرشید الا حماد و الثناء و عن ام جعفر مثل ذلک؟ فقلت: نعم- و عجبت من حفظه الوقت- فقال: انه لم یکن منی فی هذه الحال التی ذمنی فیها شی‌ء لم یکن منی فی ذلک الوقت الذی احمدنی فیه، ولکن المده اذا آذنت بالانقضاء جعلت المحاسن مساوی و من اراد ان یتجنی قدر. و فی السیر: قیل لیحیی البر مکی: اخبرنا باحسن ما رایت فی ایام سعادتک. فقال: رکبت یوما فی سفینه ارید التنزه، فلما اردت الخروج اتکات علی لوح من الواحها و کان باصبعی خاتم، فطار فصه من یدی و کان یاقوتا احمر قیمته الف مثقال من الذهب، فتطیرت من ذلک ثم عدت الی منزلی و اذا بالطباخ قد اتی بذلک الفص بعینه و قال: ایها الوزیر لقیت هذا الفص فی بطن حوت من حیتان اشتریتها للمطبخ. فقلت: هذا لایصلح الا للوزیر. فقلت: الحمد لله هذا بلوغ الغایه. و قیل له: اخبرنا ببعض ما لقیت من المحن. قال: اشتهیت لحما فی قدر و انا فی السجن، فغرمت الف دینار فی شهوتی حتی اتیت بقدر و لحم مقطع و اتیت بنار فاوقدت تحت القدر و نفخت- و لحیتی فی الارض حتی کادت روحی تخرج- فلما نضجت ترکتها تفور و تغلی و فتتت الخبز و عمدت لانزلها، فانفلتت من یدی و انکسر القدر علی الارض فبقیت التقط اللحم و امسح منه التراب و آکله و ذهب المرق الذی کنت اشتهیه. و فی (وزراء الجهشیاری): ذکر الکرمانی ان الفضل بن یحیی نقل من محبس کان فیه الی محبس آخر، فوقف له بعض العامه فدعا علیه، فاضطرب (الفصل الثانی و الخمسون - فی الاقبال و الادبار) الفضل من ذلک اضطرابا لم یر منه مثل قبله فی شی‌ء من حوادث النکبه، فقال لبعض من کان معه: احب ان تلقی هذا الرجل و تساله عما دعاه الی ما کان هل لحقه من بعض اسبابنا علی غیر علم منا ظلم فنتلا فیه، فصار الرسول الیه فساله هل لحقه منه ما یوجب ذلک؟ قال: لا و الله ولکن قیل لی ان هولاء کلهم زنادقه. فلما عاد الرسول الیه بذلک قال: و الله سریت عنی و فرجت عنی. ثم انشد: غیر ما طالبین ذحلا ولکن مال دهر علی اناس فمالوا و قال ابن ابی‌الحدید: کان الرشید ایام کان حسن الرای فی جعفر البر مکی یحلف بالله ان جعفرا افصح من قس بن ساعده و اشجع من عامر بن الطفیل و اکتب من عبدالحمید بن یحیی و اسوس من ابن الخطاب و احسن من مصعب بن الزبیر- و لم یکن جعفر حسن الصوره کان طویل الوجه جدا- و انصح له من الحجاج لعبد الملک و اسمح من عبدالله بن جعفر و اعف من یوسف بن یعقوب. فلما تغیر رایه فیه انکر محاسنه الحقیقیه التی لایختلف اثنان انها فیه نحو کیاسته و سماحته، و کان جعفر لم یجسر احد ان یرد علیه قولا و لا رایا، فیقال: ان اول ما ظهر من تغیر الرشید له انه کلم الفضل بن الربیع بشی‌ء فرده علیه الفضل و لم تجر عادته من قبل ان یفتح فاه فی وجهه. فانکر سلیمان بن ابی‌جعفر ذلک علی الفضل، فغضب الرشید لانکار سلیمان و قال له: ما دخولک بین اخی و مولای- کالراضی بما کان من الفضل- ثم تکلم جعفربشی‌ء قاله للفضل فقال الفضل للرشید: اشهد علیه. فقال له جعفر: فض الله فاک یا جاهل اذا کان الخلیفه الشاهد فمن الحاکم المشهود عنده. فضحک (الفصل الثانی و الخمسون - فی الاقبال و الادبار) الرشید و قال: یا فضل لا تمار جعفرا فانک لاتقع عنه موقعا. و فی صله (تاریخ الطبری): غضب المقتدر فی سنه (299) علی وزیره علی ابن محمد بن فرات و کانت له ایاد جلیله و فضائل کثیره، فلم یمسک الناس عن انتقاصه و هجوه مع حسن آثاره. و فی (کامل المبرد): دخل یزید بن ابی‌مسلم کاتب الحجاج علی سلیمان بن عبدالملک و کان یزید دمیما، فلما رآه قال: قبح الله رجلا اجرک سنه و اشرکک فی امانته. فقال له یزید:

رایتنی و الامر لک و هو عنی مدبر، و لو رایتنی و الامر علی مقبل لاستکبرت منی ما استصغرت و استعظمت منی ما استحقرت. فقال له سلیمان: اتری الحجاج استقر فی قعر جهنم بعد. فقال: لا تقل ذلک، فان الحجاج و طالکم المنابر و اذل لکم الجبابر و هو یجی‌ء یوم القیامه عن یمین ابیک و یسار اخیک فحیث کانا کان. و فی (کامل ابن الاثیر): توفی المعز لدین الله العلوی بمصر سنه (365) و کان سبب موته ان ملک الروم بالقسطنطنیه ارسل الیه رسولا کان یتردد الیه بافریقیه، فخلا به بعض الایام فقال له المعز: اتذکر اذ اتیتنی رسولا و انا بالمهدیه فقلت لک لتدخلن علی و انا بمصر مالکا لها؟ قال: نعم. قال: و انا اقول لک لتدخلن علی بغداد و انا خلیفه. فقال له الرسول: ان آمنتنی علی نفسی و لم تغضب قلت لک ما عندی. فقال له المعز: قل و انت آمن. قال الرسول: بعثنی الیک الملک ذلک العام فرایت من عظمتک فی عینی و کثره اصحابک ما کدت اموت منه، و وصلت الی قصرک فرایت علیه نورا عظیما غطی بصری، ثم (الفصل الثانی و الخمسون - فی الاقبال و الادبار) دخلت علیک فرایتک علی سریرک فظننتک خالقا، فلو قلت لی انک لتعرج الی السماء لتحققت ذلک، ثم جئت الیک الان فما رایت من ذلک شیئا اشرفت علی مدینتک فکانت فی عینی سوداء مظلمه، ثم دخلت علیک فما وجدت لک من المهابه ما وجدته ذلک العام، فقلت: ان ذلک کان امرا مقبلا و انه الان بضد ما کان علیه. فاطرق المعز و خرج الرسول من عنده و اخذت المعز الحمی لشده ما وجد حتی مات.

المراد باقبال الدنیا علی الانسان ان ینال منها ما یغبط علیه او یحسد، و المراد باعارته محاسن غیره ان یرفع فوق منزلته، کمن ساد، و ما هو باهل للسیاده. و لیس من الضروری ان تنسب الیه فضائل الاخرین، کما توهم الشارحون، بل قد یکون ذلک، و قد لا یکون، و المعیار ان یقدر باکثر من ثمنه. و المراد بسلبته محاسن نفسه ان تبخس اشیاوه، و یبهظ حقه و مقامه. و الامثله علی ذلک لا تحصی کثره، منها ان یولف شهیر کتابا، فیقبل علیه الناس و یشتروه باغلی الاثمان، و یکیلوا له المدیح بلا حساب، و یستشهدوا بکلماته کدلیل علی الحق!. و لو نسب هذا الکتاب بالذات الی مغمور مجهول لاعرضوا عنه.. و ربما سخروا منه. و فی الخطبه 107 اوضح الامام السبب الموجب و بینه بقوله: (فهو عبد لها- ای الدنیا- و لمن فی یده شی‌ء منها حیثما زالت زال الیها، و حیثما اقبلت اقبل علیها). انه یقبل و یدبر بوحی من دنیاه و مصلحته، و هو یظن انه ما فعل و ما ترک الا باملاء الحق و العدل.

امام علیه‌السلام (در نکوهش دنیا) فرموده است: هر گاه دنیا به گروهی رو آورد نیکوئیهای دیگران را به ایشان به عاریه (نسبت) دهد، و هر گاه از آنها پشت گرداند نیکوئیهاشان را از آنان می‌گیرد (چون کسی توانگر شود و به جائی برسد دنیاپرستان نیکوئیها به او بندند، و اگر ناتوان و بینوا گردد کمالاتش را هم از یاد می‌برند).

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد: رشید موقعی که به جعفر ابن یحیی (برمکی) علاقه داشت سوگند خورد که جعفر از قس بن ساعده فصیح‌تر است، از عامر بن طفیل شجاع‌تر است، از عبدالحمید ابن یحیی بهتر خط می‌نویسد، سیاستش از عمر بن خطاب زیادتر است از مصعب بن زبیر خوش قیافه‌تر است (با اینکه جعفر بد قیافه بود). برای من اندرز گوتر از حجاج نسبت به عبدالملک است. از عبدالله بن جعفر سخی‌تر است، از یوسف عفیف تر است اما آنگاه که نظرش درباره جعفر برگشت حتی زیرکی و سخاوتش را هم منکر شد!! و این به خاطر کفران نعمت خدا بود که آفریدگار جهان برای آن وعده عذاب داده است.

و قال علیه‌السلام: (اذا اقبلت الدنیا علی احد) بان ارتفع حظه، و قدر له العلو و المنزله (اعارته) ای اعطته بالعاریه (محاسن غیره) فالدیار التی بناها الغیر، و الاموال التی ادخرها الغیر. و الجاه الذی کافح لاجله الغیر، تعطی له (و اذا ادبرت) الدنیا (عنه) و قدر له الا نحطاط (سلبته محاسن نفسه) حتی انه یسلب ماله الذی جمعه، و یوخذ منه المنصب الذی کد و تعب لاجله، و هکذا.

اللغه: اقبلت الدنیا: اتت بخیراتها و ما فیها. العاریه: العطیه للشی‌ء للانتفاع به علی ان یرده او مثله. المحاسن: جمع حسن و هو الجمال و المحاسن هنا افضل الاشیاء. ادبر عنه: تولی عنه و اعطاه دبر ذاهبا. سلب الشی‌ء: انتزعه. الشرح: هذا هو حال الدنیا و هذه طریقتها مع بعض الناس، انها اذا اقبلت علیهم و توجهت نحوهم اخذت محاسن غیرهم فاعطتهم ایاها … اذا اصبح انسان غنیا و اعطی درهما حولت الدنیا هذا العطاء القلیل الی عطاء کثیر تتحدث به الناس و تنقله الرکبان و نحن قد قرانا لبعض من عاصرنا کتبا ضعیفه و مع ذلک تری و سائل الاعلام تحکی فیها و تتحدث عنها و تری الصحافه و رجالاتها تثنی علی مولفها و ذلک لانه شخصیه اجتماعیه مرموقه و لها و زنها علی الساحه السیاسیه و اما اذا ادبرت الدنیا و حاربت بعض الناس فانک تجد ما فیه من محاسن و کمالات تنقل عنه و تسلب منه …

ابن ابی الحدید ضمن شرح این سخن چنین آورده است: به روزگاری که رشید نسبت به جعفر بن یحیی برمکی خوش نظر بود، سوگند به خدا می خورد که جعفر از قس بن ساعده سخنورتر و از عامر بن طفیل دلیرتر و از عبد الحمید بن یحیی خوش قلم تر و از عمر بن خطاب سیاستمدارتر و از مصعب بن زبیر زیباتر است- و حال آنکه جعفر به هیچ روی زیبا نبود و صورتی به راستی کشیده و بد ترکیب داشت. رشید همچنان می گفت: جعفر برای او خیر خواه تر از حجاج برای عبد الملک است و از عبد الله بن جعفر بخشنده تر و از یوسف علیه السّلام پاکدامن تر است. چون نظرش در باره جعفر دگرگون شد، صفات پسندیده واقعی او را هم که هیچ کس در آن شک نداشت نظیر زیرکی و بخشندگی منکر شد، و حال آنکه پیش از آن هیچ کس را یارای آن نبود که سخن جعفر را رد کند و خلاف اندیشه او چیزی بگوید. گفته می شود: نخستین موردی که موجب دگرگونی نظر رشید به جعفر شد، این بود که جعفر به فضل بن ربیع چیزی گفت و فضل آن را پاسخ داد و رد کرد و پیش از آن هرگز در حضور جعفر دهان نمی گشود و چیزی نمی گفت. سلیمان بن ابی جعفر این کار را بر فضل خرده گرفت. رشید از خرده گرفتن سلیمان خشمگین شد و گفت: تو را چه کار به دخالت میان برادرم و دوستم و با این کار رضایت خود را از اعتراض فضل اظهار داشت. سپس جعفر سخنی به فضل گفت. فضل گفت: ای امیر المؤمنین گواه باش. جعفر گفت: ای نادان خدا دهانت را بشکند اگر امیر المؤمنین گواه باشد، چه کسی باید حاکم باشد و حکم کند. رشید خندید و به فضل گفت: با جعفر ستیز مکن که نمی توانی با او در افتی.

و قال علیه السلام

إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ،

وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ.

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که دنیا به کسی روی آورد نیکی‌های دیگران را به او عاریت می‌دهد و هنگامی که دنیا به کسی پشت کند نیکی‌های خودش را نیز از او می‌گیرد. (. سند گفتار حکیمانه: صاحب کتاب مصادر نهج‌البلاغه از«مسعودی»نقل می‌کند که«ضرار بن ضمرة»که از یاران نزدیک علی علیه السلام بود روزی بر معاویه وارد شد.معاویه از او خواست تا اوصاف علی علیه السلام را برایش شرح دهد او نیز اوصافی از آن حضرت را بر شمرد (همان چیزی که در حکمت 77 خواهد آمد) آن‌گاه معاویه گفت:بیشتر بگو.او نیز جمله‌های دیگری درباره آن حضرت نقل کرد از جمله گفت:«وَسَمِعْتُهُ یَقُولُ ذاتَ یَوْمٍ إنَّ هذِهِ الدُّنْیا إذا أقْبَلَتْ...»(مسعودی قبل از سیّد رضی می‌زیسته است) بعد از سیّد رضی نیز قاضی قضاعی در کتاب دستور معالم الحکم و آمُدی در غررالحکم و نویسنده الآداب در کتاب خود این جمله را با تفاوت‌هایی نقل کرده‌اند (که نشان می‌دهد از منبع دیگری گرفته‌اند).(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 11 و 12).این جمله نورانی در تحف العقول که قبل از نهج‌البلاغه تألیف شده است نیز با تفاوتی در ضمن کلمات قصار علی علیه السلام آمده است (تحف العقول،ص 382).)

اقبال و ادبار دنیا

امام در این کلام عبرت‌آموز به دگرگونی حال مردم در برابر کسانی که دنیا به آنها روی می‌کند یا پشت می‌نماید اشاره کرده می‌فرماید:«هنگامی که دنیا به کسی روی آورد نیکی‌های دیگران را به او عاریت می‌دهد و هنگامی که دنیا به کسی پشت کند نیکی‌های خودش را نیز از او سلب می‌نماید»؛ (إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ،وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ) .

این یک واقعیت است که شواهد فراوان تاریخی دارد؛هنگامی که انسان‌هایی چه در امر حکومت و سیاست و چه در امور اجتماعی و اقتصادی و چه در علوم و دانش‌ها مشهور و معروف می‌شدند بسیاری از کارهای خوبی را که دیگران انجام داده بودند به آنها نسبت می‌دادند.

ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه خود می‌گوید:بسیاری از اشعار خوب را دیده‌ایم که چون گوینده‌اش ناشناخته بود از او نفی می‌کردند و به افراد مشهور در شعر نسبت می‌دادند،بلکه کتاب‌هایی در فنون و علوم از اشخاص غیر مشهور وجود داشته که آن را به صاحبان نبوغ و شهرت نسبت داده‌اند.

نیز اشاره به داستان«جعفر برمکی»می‌کند که در آن زمان که مورد قبول «هارون الرشید»بود و اسم و شهرتش در همه جا پیچید،هارون او را در کیاست، سخاوت،فصاحت و مانند آن از برترین‌های روزگار می‌شمرد؛در فصاحت برتر از«قُسّ بن ساعده»،در سیاست بالاتر از«عمر بن خطاب»و در زیبایی زیباتر از «مصعب بن زبیر»و در عفت پاکدامن‌تر از یوسف و...(در حالی که واقعاً چنین نبود.) ولی هنگامی که نظر هارون درباره او تغییر کرد صفاتی را هم که داشت مورد انکار قرار داد. ( .شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 18،ص 18. )

چرا چنین است؟ دلیل آن چند چیز است:

نخست این‌که متملقان و مداحان برای نزدیک شدن به این افراد دروغ‌های زیادی به هم می‌بافند و به آنها نسبت می‌دهند و زبان به زبان نقل می‌شود،کم‌کم اشخاص باور می‌کنند که واقعیتی در کار است و به عکس،کسانی که نسبت به افرادی حسادت دارند و به هنگام قدرت آنها نمی‌توانند چیزی درباره آنها بگویند وقتی قدرتشان از دست رفت هر نسبت ناروایی را به آنان می‌دهند و تمام فضایل‌شان را نیز زیر سؤال می‌برند.

علت دیگر این است که یکی از صفاتی که در بسیاری از افراد به‌طور طبیعی دیده می‌شود قهرمان سازی است؛سعی دارند کسانی را به عنوان قهرمان در فنون و علوم و مسائل مختلف به جهان عرضه کنند و همین امر سبب می‌شود که محاسن دیگران را به حساب آنان بگذارند و در مقابل،عده‌ای به اصطلاح حس ضعیف‌کشی دارند که اگر کسی در جامعه ضعیف و ناتوان شد،هر بلایی بتوانند به سرش می‌آورند.

به یقین یک جمعیت مؤمن و سالم و با انصاف از این امر برکنارند.اقبال و ادبار دنیا نسبت به افراد در نظر آنها تأثیرگذار نیست همیشه حق را می‌گویند و از حق طرفداری می‌کنند.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “When this world advances towards anyone (with its riches), it attributes to him the good of others, and when it turns away from him, it deprives him of his own good.”{'The meaning is that when a man's fortune helps him and the world is favorable to him, people will describe his performances with exaggeration and give credit to him for others' actions. But if a man loses the favor of the world and the clouds of ill-luck and misfortune engulf him, people ignore his virtues and do not at all tolerate even to recall his name. }

They are friends of him whom the world favors, and they are foes of him whom the world hits.

و درود خدا بر او، فرمود: با مردم آنگونه معاشرت کنید، که اگر مردید بر شما اشک ریزند، و اگر زنده ماندید، با اشتیاق سوی شما آیند .

با مردم چنان بیامیزید که اگر مردید بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید به شما مهربانی ورزند.

اختلاط کنید با مردمان اختلاطی که اگر بمیرید با آن مخالطه گریه کنند بر شما و اگر زنده باشید میل کننده بسوی شما

و فرمود (علیه السلام): با مردم به گونه ای بیامیزید، که اگر بمیرید، بر شما بگریند و اگر بمانید با شما دوستی کنند.

و آن حضرت فرمود:با مردم آنچنان معاشرت کنید که چون از دنیا رفتید بر شما بگریند،و اگر زنده ماندید به شما میل نمایند .

(با مردم چنان رفتار کنید که اگر در آن حال مردید، بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید، علاقمند به معاشرت با شما باشند). امام (علیه السلام) بدین وسیله بر خوشرفتاری و معاشرت با اخلاق پسندیده با مردم سفارش کرده است، و عبارت: ان متم … کنایه از همان است، زیرا از لوازم خوشرفتاری آدم اهل معاشرت دلسوزی دیگران به او در زندگی و به هنگام نیازمندی او و گریه آنان پس از مرگ اوست. جمله‌ی شرطیه در محل نصب صفت مخالطه است.

وَ قَالَ علیه السلام خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ .

و قد روی خنوا بالخاء المعجمة من الخنین و هو صوت یخرج من الأنف عند البکاء و إلی تتعلق بمحذوف أی حنوا شوقا إلیکم.

و قد ورد فی الأمر بإحسان العشرة مع الناس الکثیر الواسع و قد ذکرنا طرفا من ذلک فیما تقدم.

وفی الخبر المرفوع إذا وسعتم الناس ببسط الوجوه و حسن الخلق و حسن الجوار فکأنما وسعتموهم بالمال.

و قال أبو الدرداء إنا لنهش فی وجوه أقوام و إن قلوبنا لتقلیهم.

و قال محمد بن الفضل الهاشمی لأبیه لم تجلس إلی فلان و قد عرفت عداوته قال أخبئ نارا و أقدح عن ود.

و قال المهاجر بن عبد الله و إنی لأقصی المرء من غیر بغضة

و قال عقال بن شبة التمیمی کنت ردف أبی فلقیه جریر بن الخطفی علی بغلة

فحیاه أبی و ألطفه فلما مضی قلت له أ بعد أن قال لنا ما قال قال یا بنی أ فأوسع جرحی.

و قال محمد بن الحنفیة علیه السلام قد یدفع باحتمال المکروه ما هو أعظم منه

و قال الحسن علیه السلام حسن السؤال نصف العلم و مداراة الناس نصف العقل و القصد فی المعیشة نصف المئونة.

و مدح ابن شهاب شاعرا فأعطاه و قال إن من ابتغاء الخیر اتقاء الشر.

و قال الشاعر و أنزلنی طول النوی دار غربة

و فی الحدیث المرفوع للمسلم علی المسلم ست یسلم علیه إذا لقیه و یجیبه إذا دعاه و یشمته إذا عطس و یعوده إذا مرض و یحب له ما یحب لنفسه و یشیع جنازته إذا مات.

و وقف صلی الله علیه و آله علی عجوز فجعل یسألها و یتحفاها و قال إن حسن العهد من الإیمان إنها کانت تأتینا أیام خدیجة .

(و قال علیه‌السلام: خالطوا الناس مخالطه) اختلاط کنید با مردمان اختلاط کردنی بر وجه احسن، به حیثیتی که (ان متم معها) که اگر بمیرید به آن مخالطه (بکوا علیکم) بگریند بر شما به جهت مکارم اخلاق و حسن ارتباط با شما (و ان عشتم) و اگر زنده باشید (حنوا الیکم) آرزومند شوند و میل کنند به سوی شما به فرح و انبساط

اختلاط نمائید با مردمان مخالطتی چنان که اگر بمیرید با آن حالت بگریند بر شما از غایت حسرت و اگر زنده باشید ناله کنند بسوی شما از غایب محبت.

یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام معاشرت کنید با مردمان معاشرت کردنی که اگر مردید با آن حال معاشرت، گریه کنند مردمان بر مفارقت شما و اگر تعیش و زندگی کردید، شوق کنند به سوی معاشرت شما.

اللغه: (خالطه) مخالطه و خلاطا: عاشره (حن) حنینا الیه: اشتاق- المنجد. المعنی: هذا بیان جامع لادب المعاشره و الخلطه مع الناس، و المقصود ان تکون المخالطه ودیه و علی قصد الاعانه للناس و جلب قلوبهم و التفانی فی مصالحهم بحیث یحسوا من فقده فقد محب و معین فیبکوا من فقده و فراقه، و اذا کان حیا یشتاقون الی لقائه. الترجمه: با مردم چنان دوستانه معاشرت کنید که اگر مردید بر شما بگریند، و اگر زنده باشید بملاقاتتان مشتاق باشند.

بمردم درآمیز با مهر و یاری ***که بر مرده‌ات گریه آرند و زاری

و گر زنده مانی چه پروانه گردت*** برآیند و سوزند از شرمساری

(الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) اقول: فی (تذکره سبط بن الجوزی): قال ابوحمزه الثمالی: حدثنا ابراهیم بن سعید عن الشعبی عن ضرار بن ضمره قال: اوصی امیرالمومنین (علیه السلام) بنیه فقال: یا بنی‌عاشروا الناس بالمعروف معاشره ان عشتم حنوا الیکم و ان متم بکوا علیکم ثم قال: یرید بذاکم ان یهشوا لطاعتی و ان یکثروا بعدی الدعاء علی قبری و ان یمنحونی فی المجالس ودهم و ان کنت عنهم غائبا احسنوا ذکری (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) ومثله عن (مناقب ابن الجوزی). و فی (امالی الشیخ) عن ابی‌المفضل مسندا عن الباقر (علیه السلام): لما احتضر امیرالمومنین (علیه السلام) جمع بنیه حسنا و حسینا و ابن الحنفیه و الاصاغر من ولده، فوصاهم و کان فی آخر وصیته (عاشروا الناس عشره ان غبتم حنوا الیکم و ان فقدتم بکوا علیکم، یا بنی ان القلوب جنود مجنده تتلاحظ بالموده و تتناجی بها و کذلک هی فی البغض، فاذا احببتم الرجل من غیر خیر سبق منه الیکم فارجوه، و اذا ابغضتم الرجل من غیر سوء سبق منه الیکم فاحذروه). (خالطوا الناس مخالطه) قد عرفت ان فی روایه اخری: (عاشروا الناس بالمعروف معاشره). فی (قرب الاسناد): عن الصادق (علیه السلام) ان علیا (علیه السلام) صاحب ذمیا فقال له الذمی: این ترید؟ قال (علیه السلام): الکوفه. فلما عدل الطریق بالذمی عدل معه علی (علیه السلام)، فقال له الذمی: الست زعمت انک ترید الکوفه فقد ترکت الطریق. فقال له: قد علمت. فقال: و لم عدلت معی؟ قال (علیه السلام) من تمام الصحبه ان یشیع الرجل صاحبه اذا فارقه، کذلک امرنا نبینا. فقال: لا جرم انما تبعه من تبعه لافعاله الکریمه، اشهدک انی علی دینک. فرجع الذمی معه (علیه السلام)، فلما عرفه اسلم. و قال بعضهم: انما الناس احادیث، فان استطعت ان تکون احسنهم حدیثا فافعل. (ان متم معها بکوا علیکم) فی (تاریخ بغداد): کان ابن ابی‌دواد مولفا لاهل (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) الادب من ای بلد کانوا، و قد کان ضم الیه جماعه یعولهم و یمونهم، فلما مات اجتمع ببابه جماعه منهم فقالوا: ایدفن من کان علی ساقه الکرم و تاریخ الادب و لا یتکلم فیه ان هذا لوهن و تقصیر. فلما طلع سریره قام ثلاثه منهم فقال احدهم: الیوم مات نطام الفهم و اللسن و مات من کان یستدعی علی الزمن و اظلمت سبل الاداب اذ حجبت شمس المعارف فی غیم من الکفن و تقدم الثانی فقال: ترک المنابر و السریر تواضعا و له منابر لو یشا و سریر و لغیره یجبی الخراج و انما یجبی الیه محامد و اجور و قام الثالث فقال: و لیس نسیم المسک ریح حنوطه و لکنه ذاک الثناء المخلف و لیس صریر النعش ما یسمعونه و لکنها اصلاب قوم تقصف و فی (الاغانی): عن مسرور خادم الرشید: لما امرنی بقتل جعفر دخلت علیه و عنده ابو زکار الاعمی و هو یغنیه بصوت لم اسمع بمثله: فلا تبعد فکل فتی سیاتی علیه الموت یطرق او یغادی و کل ذخیره لابد یوما و ان بقیت تصیرالی نفاد و لو یفدی من الحدثان شی‌ء فدیتک بالطریف و بالتلاد فقلت له: فی هذا و الله اتیتک، فاخذت بیده فاقمته و امرت بضرب عنقه. فقال لی ابو زکار: نشدتک الله الا الحقتنی به. فقلت له: و ما رغبتک فی ذلک؟ قال: انه اغنانی عمن سواه باحسانه فما احب ان ابقی بعده … (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) و فیه: کان الفضل الرقاشی منقطعا الی آل برمک مستغنیا بهم عمن سواهم و کانوا یصولون به علی الشعراء و یروون اولادهم شعره و یدونونها القلیل منها و الکثیر تعصبا له و حفظا لخدمته و تنویها باسمه و تحریکا لنشاطه، فحفظ ذلک لهم، فلما نکبوا صار الیهم فی حبسهم فاقام معهم مده ایامهم ینشدهم حتی ماتوا، ثم رثاهم فاکثر من رثائهم، و کان فنی فی حبهم حتی خیف علیه، فمن قوله فی جعفر: کم هاتف بک من باک و باکیه یاطیب للضیف اذ تدعی و للجار ان یعدم القطر کنت المزن بارقه لمع الدنانیر لا ما خیل الساری و منه قوله: فلا یبعدنک الله عنی جعفرا بروحی و لو دارت علی الدوائر فالیت لا انفک ابکیک ما دعت علی فنن و رقاء او طار طائر و قال المدائنی: لما دارت الدوائر علی آل برمک و امر بقتل جعفر بن یحیی و صلب اجتاز به الرقاشی، فوقف یبکی احر بکاء ثم انشا یقول: اما و الله لو لا خوف و اش و عین للخلیفه لا تنام لطفناحول جذعک و استلمنا کماللناس بالحجر استلام فما ابصرت قبلک یابن یحیی حساما حتفه السیف الحسام علی اللذات و الدنیا جمیعا و دوله آل برمک السلام فکتب اصحاب الاخبار بذلک الی الرشید فاحضره، فقال له: ما حملک علی ما قلت؟ فقال: کان الی محسنا فلما رایته علی الحال التی هو علیها (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) حرکنی احسانه فما ملکت نفسی حتی قلت الذی قلته. قال: و کم کان یجری علیک؟ قال: الف دینار فی کل سنه. قال: قد اضعفناها لک. و فی کتاب (اخبار بنی‌العباس) عن خادم المامون قال: طلبنی الخلیفه لیلا- و قد مضی من اللیل ثلثه- فقال: بلغنی ان شیخا یحضر لیلا الی آثار دور البرامکه و ینشد

شعرا و یذکرهم و یندبهم و یبکی علیهم، فاذهب مسرعا الی ذاک الموضع و استتر خلف بعض الجدر، فاذا رایت الشیخ قد جاء و بکی و ندبه و انشد ابیاتا فائتنی به. فاتیته فاذا بغلام قد اتی و معه بساط و کرسی حدید و اذا شیخ قد جاء و له جمال و علیه مهابه، فجلس علی الکرسی و جعل یبکی و ینتحب و یقول: و لما رایت السیف جندل جعفرا و نادی مناد للخلیفه فی یحیی بکیت علی الدنیا و زاد تاسفی علیهم و قلت الان لا تنفع الدنیا مع ابیات. فلما فرغ قبضنا علیه و قلنا اجب الخلیفه، ففزع و قال: دعنی اوصی. فاخذ من بعض الدکاکین ورقه و کتب وصیته و سلمها الی غلامه فادخلته علی الخلیفه فقال له: بما استوجب البرامکه معک ما تفعله فی خرائب دورهم. قال: کنت من اولاد الملوک و کنت فی دمشق فزالت الدوله عنی و رکبنی الدین حتی احتجت الی بیع بیتی، فاشاروا علی بالخروج الی البرامکه، فخرجت مع نیف و ثلاثین امراه و صبیا و صبیه حتی دخلنا بغداد و نزلنا فی بعض المساجد فدعوت ببعض ثیاب کنت اعددتها فلبستها و خرجت و ترکتهم جیاعا، فاذا انا بمسجد مزخرف و فی جانبه شیخ باحسن زی و علی الباب خادمان و فی الجامع جماعه جلوس، فطمعت فی القوم و دخلت و انا اقدم رجلا و اوخر اخری و العرق یسیل منی، و اذا بخادم قد اقبل (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) و دعاهم فقاموا فدخلوا دار یحیی بن خالد فدخلت معهم و اذا یحیی جالس علی دکه له وسط بستان، فسلمنا و هو یعدنا مائه و واحدا و بین یدیه عشره من ولده، و اذا بامرد نبت العذار فی خدیه قد اقبل من بعض المقاصیر و بین یدیه مائه خادم متمنطقون فی وسط کل منهم منطقه من ذهب یقرب و زنها من الف مثقال، و مع کل منهم مجمره من ذهب فی کل مجمره قطعه من العود و العنبر السلطانی، فوضعوه بین یدی الغلام و جلس الی جنب یحیی، فقال یحیی للقاضی: تکلم و زوج ابنتی فلانه من ابن اخی هذا. فخطب خطبه النکاح و زوجه و شهد اولئک الجماعه و اقبلوا علینا بالنثار ببنادق المسک و العنبر فالتقطت مل‌ء کمی و نظرت فاذا نحن بین یحیی و ولده و الغلام مائه و اثنا عشر نفرا و اذا بمائه و اثنا عشر خادما قد اقبلوا و مع کل خادم صینیه من فضه علی کل صینیه الف دینار، فوضعوا بین یدی کل رجل منا صینیه، فرایت القاضی و المشائخ یضعون الدنانیر فی اکمامهم و یجعلون الصوانی تحت آباطهم و قاموا و بقیت لا اجسر علی اخذ الصینیه، فغمزنی الخادم فاخذتها و جعلت اتلفت الی و رائی مخافه ان امنع من الذهاب و یحیی یلاحظنی فقال: ما لی اراک تتلقت یمینا و شمالا؟ فقصصت علیه قصتی فقال للخادم: ایتنی بولدی موسی. و قال له: یا بنی هذا رجل غریب فخذه الیک و احفظه بنعمتک. فاخذ یدی و ادخلنی داره و اقمت عنده یومی و لیلتی فی الذ عیش، فلما اصبح دعا باخیه العباس و قال له: امرنی الوزیر بالعطف علی هذا الفتی و قد علمت اشتغالی فی بیت الخلیفه فاقبضه الیک و اکرمه. ففعل ثم تسلمنی فی الغد اخوه احمد، ثم تداولوا بی فی عشره ایام و لا اعرف خبر عیالی و صبیانی. فلما کان الیوم الحادی عشر جاءنی خادم و قال: اخرج الی عیالک (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) بسلام. فقلت: انا لله و انا الیه راجعون سلبت الصینیه و الدنانیر، فرفع الخادم سترا ثم آخر ثم آخر الی خمسه، فلما رفع الاخیر رایت حجره کالشمس حسنا و نورا و استقبلنی منها رائحه العود و نفحات المسک، و اذا بعیالی و صبیانی یتقلبون فی الحریر و الدیباج، و حمل الی مائه الف درهم و عشره آلاف دینار و منشور لضیعتین و تلک الصینیه التی کنت اخذتها بما فیها من الدنانیر و البنادق، و اقمت مع البرامکه فی دورهم ثلاث عشره سنه لا یعلم الناس انا من البرامکه ام غریب، فلما جاءتهم البلیه اجحفنی عمرو بن مسعده و الزمنی فی هاتین

الضیعتین من الخراج ما لا یفی دخلهما به، فلما تحامل علی الدهر کنت اقصد فی آخر اللیل خرابات دورهم فاندبهم و اذکر حسن صنیعهم و ابکی علیهم. فقال الخلیفه: علی بعمرو بن مسعده، فاتی به فقال له: تعرف هذا؟ قال: بعض صنائع البرامکه. قال: کم الزمته فی ضیعته؟ قال: کذا و کذا. فقال له: رد الیه کل ما اخذته منه و افرغهما له لیکونا له و لعقبه من بعده. فعلا نحیب الرجل، فلما رای الخلیفه کثره بکائه قال له: یا هذا قد احسنا الیک فما یبکیک؟ قال: و هذا ایضا من صنیع البرامکه لو لم آت خراباتهم فابکیهم و اندبهم حتی اتصل خبری بالخلیفه من این کنت اصل الی الخلیفه، فدمعت عینا الخلیفه و قال: لعمری هذا ایضا من البرامکه فابکهم و اشکرهم. و فی (العیون): کان سعید بن عمرو مواخیا لیزید بن المهلب، فلما حبس عمر ابن عبدالعزیز، یزید و منع من الدخول علیه، اتاه سعید فقال له: لی علی یزید خمسون الف درهم و قد حلت بینی و بینه فان رایت ان تاذن لی فاقتضیه. فاذن لی فدخل علیه فسر به یزید و قال له: کیف و صلت الی. فقال: بهذا التدبیر. (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) فقال یزید: و الله لا تخرج الا و هی معک. فامتنع سعید فحلف یزید لیقبضها. فقال ابن الرقاع: لم ار محبوسا من الناس واحدا حبا زائرا فی السجن غیر یزید سعید بن عمرو اذ اتاه اجازه بخمسین الف عجلت لسعید (و ان عشتم حنوا الیکم) من (حنا) ای: عطف و مال. فی (مستجاد التنوخی): مرض قیس بن سعد بن عباده فاستبطا اخوانه فقیل: انهم یستحیون مما لک علیهم من الدین. فقال: اخزی الله مالا یمنع الاخوان من الزیاره. ثم امر منادیا فنادی: من کان لقیس علیه حق فهو منه فی حل. فکسرت درجته بالعشی لکثره من عاده. و فی (الجهشیاری): ذکر مخلد بن ابان قال: کنت اکتب لمنصور بن زیاد، فشخص منصور مع الرشید الی خراسان- و کان ابنه محمد بن منصور سخیا سریا و کان الرشید یسمیه فنی العسکر- فامرنی بحفظ الاموال و المقام معه علی السواد بحضره محمد الامین ببغداد، فکنت مع محمد بن منصور و عمل علی تزویج ابنه زیاد بن محمد بن منصور، فسال محمد الامین ان یزوره فی اصحابه و قواده و کتابه من غیر ان یقدم فی هذا قولا الی، فاجابه الامین ثم دعانی فخبرنی الخبر فقلت له: هذا امر علینا فیه غلظه و نحتاج الی مال جلیل. فقال: قد وقع هذا و لا حیله فی ابطاله- و کان موضع بابه یضیق عن عشر دواب- فقلت له: فان لم تنظر فی المال و النفقه فمن این لنا رحبه تقوم فیها دواب الناس. فقال: لا و الله ما ادری و التدبیر و الامر الیک. ففکرت فی احسانهم الی جیرانهم، فخرجت الی مسجد علی بابه فجمعتهم (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) و اعلمتهم ما عزم علیه محمد ابن منصور من امر ابنه و استزارته الامین و انه لا رحبه له، و سالتهم تفریغ منازلهم و اعارتنا ایاها جمعه او عشره ایام حتی نهدمها ثم نبنیها اذا استغنینا عنها احسن بناء. قلت لهم هذا القول و انا خائف الا یجیبونی. فقالوا جمیعا بلسان واحد: نعم کرامه و مسره، غدا نفرغها. فشکرت ذلک لهم و قاموا من حضرتی و اخذوا فی تفریغها- و کان اکثرها باللبن و الاخصاص- فهدمناها و جعلنا مکانها رحبه و اتانا الامین و انفقنا اموالا جلیله، و کانت الغوالی فی تغارات فضه و اکثر الشمع من عنبر فی طساس ذهب، ثم انقضی العرس فبنیت للجیران منازلهم بالجص و الاجر. و فی (کامل المبرد): کان القعقاع بن شور اذا جالسه احد و رفه بالقصد الیه جعل له نصیبا فی ماله و اعانه علی عدوه له فی حاجته و غدا الیه بعد المجالسه شاکرا له حتی شهر بذلک، و فیه یقول القائل: و کنت جلیس قعقاع بن شور و لا یشقی بقعقاع جلیس ضحوک السن ان امروا بخیر و عند السوء مطراق عبوس و جالس رجل قوما من مخزوم، فاساووا عشرته و سعوا به الی معاویه، فقال: شقیت بکم و کنت لکم جلیسا فلست جلیس قعقاع بن ثور و من جهل ابوجهل اخوکم غزا بدرا بمجمره و تور و فی (تاریخ بغداد) عن عون بن محمد الکندی قال: لعهدی بالکرخ ببغداد و ان رجلا لو قال ابن ابی‌دواد مسلم لقتل فی مکانه، ثم وقع الحریق فی الکرخ- و هو الذی ما کان مثله قط، کان الرجل یقوم فی صینیه شارع الکرخ (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) فیری السفن فی دجله- فکلم ابن ابی‌دواد المعتصم فی الناس و قال له: رعیتک فی بلد آبائک و دار ملکهم نزل بهم هذا الامر فاعطف علیهم بشی‌ء یفرق فیهم یمسک ارماقهم و یبنون به ما انهدم علیهم و یصلحون به احوالهم. فلم یزل ینازله حتی اطلق لهم خمسه آلاف الف درهم. فقال له: ان فرقها علیهم غیری خفت الا یقسم بینهم بالسویه فائذن لی فی تولی امرها لیکون الاجر اوفر و الثناء اکثر. قال: ذلک الیک. فقسمها علی مقادیر الناس و ما ذهب منهم بنهایه ما یقدر علیه من الاحتیاط و احتاج الی زیاده، فازدادها من المعتصم و غرم من ماله فی ذلک غرما کثیرا. فکانت هذه من فضائله التی لم یکن لاحد مثلها. فلعهدی بالکرخ لو ان انسانا قال (زر ابن ابی‌دواد و سخ) لقتل. فیه ایضا: اعتل ابن ابی‌دواد فعاده المعتصم و قال له: انی نذرت ان عافاک الله ان اتصدق بعشره آلاف دینار. فقال له: اجعلها لاهل الحرمین فقد لقوا من غلاء الاسعار عنفا. فقال: نویت ان اتصدق بها ههنا و انا اطلق لاهل الحرمین مثلها. فقیل للمعتصم فی ذلک- لانه عاده و لیس یعود اخوته و اجلاء اهله- فقال: و کیف لا اعود رجلا ما وقعت عینی علیه قط الا ساق الی اجرا او احب لی شکرا او افادنی فائده تنفعنی فی دنیای و دینی، و ما سالنی حاجه لنفسه قط. و بالعکس من اساء معاشره الناس یجتنبه الناس فی حیاته و یشمتون بموته بعد وفاته، قالوا: لما مات ابوعبیده معمر بن المثنی- مع کثره تالیفه فی الفنون المختلفه حتی قیل فیه ان علم الجاهلیه و الاسلام کان عنده- لم یحضر جنازته احد لانه لا یسلم منه شریف و لا غیره. و فی (تاریخ بغداد): و لی معاذ بن معاذ- و کان له منزله من الرشید- (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) قضاء البصره، فلم یحمدوا امره و کثر الکارهون له و الرقائع علیه، فلما صرف عن القضاء اظهر اهل البصره السرور به و نحروا الجزور و تصدقوا بلحمها و استتر فی بیته خوف الوثوب علیه ثم شخص مختفیا. و قالوا: لما نکب المعتصم الفضل بن مروان شمت به الناس لرداءه افعاله و اخلاقه، فقیل فیه: لتبک علی الفضل بن مروان نفسه فلیس له باک من الناس یعرف لقد صحب الدنیا منوعا بخیرها و فارقها و هو الظلوم المعنف الی النار فلیذهب و من کان مثله علی ای شی‌ء فاتنامنه ناسف و فی (الیعقوبی): سخط المتوکل بعد اربعین یوما من خلافته علی محمد بن عبدالملک الزیات و استصفی امواله و عذبه حتی مات، کان شدید القسوه قلیل الرحمه کثیر الاستخفاف بهم لا یعرف له احسان الی احد و لا معروف عنده و کان یقول: الحیاء و الرحمه ضعف، و السخاء حمق. فلما نکب لم یر الا شامت به و فرح بنکبته. و فی (الطبری): قیل فی الامین بعد قتله: لم نبکیک لماذا للطرب یا اباموسی و ترویح اللعب و لترک الخمس فی اوقاتها حرصا منک علی ماء العنب و شنیف انا لا ابکی له و علی کوثر لا اخشی العطب لم تکن تعرف ما حد الرضا لا و لا ما حد الغضب و فی (انساب البلاذری): کان عمرو بن الزبیر عظیم الکبر شدید العجب، (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) و له یقال: (عمرو لا یکلم، من یکلمه یندم).

فرق بعید بین النفاق و حسن المعاشره، فالنفاق ان تضمر البغض و تظهر الحب، اما حسن المعاشره فهی ان تحسن و لا تسی‌ء، و تحب و لا تکره، و تعین و لا تخذل.. و بهذا تکون محبوبا عند الناس یبکون علیک ان مت، و یحنون علیک ان غبت. قال سبحانه: (و قولوا للناس حسنا- 83 البقره). و قدیما قیل: احبب لغیرک ما تحب لنفسک.. و لا خیر فیمن لا یالف و لا یولف، و من اقوال الامام: اسوا الناس حالا من لم یثق باحد لسوء ظنه، و لم یثق به احد لسوء فعله. و قال: القریب من قربته الاخلاق، و الغریب من لم یکن له حبیب. و تقدم ذلک فی الرساله 30.

امام علیه‌السلام (در سود خوشرفتاری با مردم) فرموده است: با مردم چنان آمیزش و رفتار نمائید که اگر در آن حال مردید (در مفارقت و جدائی) بر شما بگریند، و اگر زنده ماندید خواهان معاشرت با شما باشند.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بهترین نمونه این فرمایش است. دوست و دشمن برای آن حضرت احترام قائل بودند، زیرا آن حضرت با همه مردم خوشرفتاری داشت تا آنجا که ابن ابی‌الحدید می‌نویسد: (دیدند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) کنار پیر زنی در راه ایستاد، از او احوال پرسی کرد، با صدای بلند با هم سخن گفتند: سپس حضرت فرمود: رعایت سابقه دوستی از علامت ایمان است این پیر زن در زمان خدیجه به دیدن ما می‌آمد. این یکی از امتیازات آن حضرت بود که رحم دل و به آن مامور بود.)

و قال علیه‌السلام: (خالطوا الناس) ای عاشروهم (مخالطه) ای بنحو من المعاشره (ان متم معها) ای مع تلک المخالطه (بکوا علیکم) لحبهم لکم (و ان عشیتم) و بقیتم فی الحیاه (حنوا) ای مالوا و عطفوا (الیکم) لانکم عاشرتموهم معاشره حسنه.

اللغه: المخالطه: المعاشره. حنوا الیکم: اشتاقوا الیکم. الشرح: دعا الاسلام الی حسن العشره و ان یسیر الانسان مع الناس طیبه بان یلقاهم بالبشر و یتکلم معهم بالرقه و العطف و یشعرهم انه معهم فی سرائهم و ضرائهم و ما یصیبهم من شده و عناء و هذا بطبیعه الحال له نتائج و آثار و من آثاره و نتائجه انه اذا غاب عنهم افتقدوه و بحثوا عنه و حنوا الیه و اشتاقوا الی رویته و اما اذا مات فانهم یبکون علیه و یحزنون لانهم یشعرون بخسارتهم لفقده و هکذا ینبغی ان یکون المسلم ان غاب اشتاقوا الیه و ان مات بکوا علیه.

ابن ابی الحدید ضمن شرح این کلام حدیثی نقل کرده است که مضمون آن چنین است: مسلمان را بر مسلمان شش حق است، چون او را ببیند بر او سلام دهد و چون او را فرا خواند پاسخش دهد و چون عطسه کند سلامت باد گویدش و هر گاه بیمار شود به دیدارش رود و آنچه را برای خود دوست می دارد برای او دوست دارد و اگر بمیرد به تشییع پیکرش برود.

و قال علیه‌السلام

خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ،وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ .

امام علیه السلام فرمود:

آن‌گونه با مردم معاشرت کنید که اگر بمیرید بر مرگ شما اشک بریزند و اگر زنده بمانید به شما عشق ورزند. ( . سند گفتار حکیمانه: مرحوم صدوق پیش از سیّد رضی این حکمت را ضمن وصیتی که امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام به فرزندش«محمد بن حنفیه»کرده است آورده و«سبط بن جوزی»که بعد از سیّد رضی می‌زیسته آن را در کتاب تذکره خود با سند متصلی به«ابو حمزه ثمالی»ذکر کرده که نشان می‌دهد آن را از جای دیگر گرفته،زیرا سیّد رضی اشاره‌ای به سند این حدیث ننموده است همچنین شیخ طوسی در کتاب امالی از امام باقر علیه السلام آن را نقل نموده و می‌نویسد هنگامی که امام امیر مؤمنان علیه السلام در حال احتضار بود فرزندانش حسن و حسین و محمد بن حنفیه و فرزندان خردسال خود را نیز دعوت کرد و وصیت‌هایی به آنها کرد و در آخرش جمله‌ای فرمود که شباهت با حکمت مورد بحث دارد و از آن نیز استفاده می‌شود که شیخ طوسی آن را از منبع دیگری به دست آورده است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 12). )

روش معاشرت با مردم

می‌دانیم اسلام دینی اجتماعی است و آیات قرآن و روایات اسلامی به‌طور گسترده از معاشرت خوب با مردم سخن گفته است و روایات متواتری در این باره در منابع حدیث وارد شده.کلام امام علیه السلام در اینجا نیز ناظر به همین معناست می‌فرماید:«آن‌گونه با مردم معاشرت کنید که اگر بمیرید بر مرگ شما اشک ریزند و اگر زنده مانید به شما عشق ورزند»؛ (خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ،وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُمْ) .

اشاره به این‌که پیوند محبت و دوستی را از طریق برخورد خوب و نیکی و خدمت کردن به مردم آنچنان محکم کنید که شما را به منزله نزدیک‌ترین عزیزان خود بدانند؛هرگاه از دست بروید جای شما در میان آنها خالی باشد؛ ولی در دل همواره از شما یاد کنند و بر عواطف و محبت‌هایی که نسبت به آنها داشتید اشک بریزند و در حال حیات پروانه‌وار گرد شما بگردند و از معاشرت با شما لذت ببرند.

در واقع امام علیه السلام در اینجا مسئله محبت و نیکی کردن به مردم را با دلالت التزامی و ذکر لوازم بیان فرموده است،زیرا اشک ریختن بعد از مرگ و عشق ورزیدن در حال حیات از لوازم قطعی محبت با مردم است.

در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله حسن معاشرت با مردم،نشانه اسلام شمرده شده می‌فرماید:

«أَحْسِنْ مُصَاحَبَةَ مَنْ صَاحَبَکَ تَکُنْ مُسْلِماً؛ با کسی که همنشین توست خوش‌رفتاری کن تا مسلمان باشی». ( .بحارالانوار،ج 66،ص 368،ح 4. )

در حدیث دیگری از امام امیر مؤمنان علیه السلام می‌خوانیم:

«صاحِبِ الْإخْوانَ بِالْإحْسانِ وَ تَغَمَّدْ ذُنُوبَهُمْ بِالْغُفْرانِ؛ با برادران نیکی کن و گناهانشان را ببخش». ( .غررالحکم،ص 415،ح 9486.)

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«إِنَّهُ لَیْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ یُحْسِنْ صُحْبَةَ مَنْ صَحِبَهُ وَ مُرَافَقَةَ مَنْ رَافَقَه؛ آن‌کس که با دوستانش خوشرفتاری نکند و با رفیقش رفاقت نداشته باشد از ما نیست». ( .بحارالانوار،ج 71،ص 161،ح 21.)

این دستورات که نمونه‌های فراوان دیگری نیز در روایات دارد بر خلاف چیزی است که در دنیای مادی امروز معمول است؛نه در زندگی با دوستان خود عشق می‌ورزند و نه بعد از مرگشان بر آنها اشک می‌ریزند،زیرا در دنیای مادی عواطف را درک نمی‌کنند و همواره دنبال منافع مادی خویشند.

در تاریخ اسلام نمونه‌های زیادی برای آنچه در بالا آمد دیده می‌شود که بعد از مرگ افراد نیکوکار شهر آنها یکپارچه عزا شد و در حیاتشان دوستان پروانه‌وار گرد آنها بودند. ( .مرحوم علامه شوشتری و ابن ابی‌الحدید نمونه‌هایی را در اینجا آورده‌اند که برای پرهیز از طولانی شدن بحث از ذکر آنها خودداری شد.)

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Deal with people in such a manner that if you die, they weep over you, and if you live they long for (miss) you.“{To the person who behaves with others with benignity and good manners, people extend their hand of cooperation. They honor and respect him and shed tears when he dies. Therefore, a person should lead such an agreeable life that no one should have any complaint against him, nor should he cause anyone harm so that during his life-time, he will attract others, and after his death, too, he will be well remembered.}

و درود خدا بر او، فرمود: اگر بر دشمنت دست یافتی، بخشیدن او را شکرانه پیروزی قرار ده .

اگر بر دشمنت دست یافتی بخشیدن او را سپاس دست یافتن بر وی ساز.

گامی که قادر شدی بر ضرر رسانیدن بدشمن خود پس بگردان عفو خود را از او و درگذشتن شکرانه مر قدرت یافتن تو بر او

و فرمود (علیه السلام): چون بر دشمن ظفر یافتی، عفو و گذشت را شکرانه پیروزیت قرار ده.

و آن حضرت فرمود:وقتی بر دشمن غلبه کردی،گذشت از او را شکرانه پیروزی بر وی قرار ده .

(هرگاه بر دشمنت مسلط شدی، عفو و گذشت از او را، شکر و سپاس نعمت قدرتی بدان که نسبت به او یافته‌ای). این عبارت توجه دادن به فضیلت گذشت است، و امام (علیه السلام) با این بیان که گذشت، سپاسگزاری به خاطر توانمندی می‌باشد. یعنی لازمه‌ی شکر نعمت قدرت، گذشت و بخشش است، بر این فضیلت دعوت کرده است، توضیح آن که دست یافتن بر دشمن، نعمتی از طرف خداست که سپاس بر آن، و ایمان و خضوع در برابر خدا را می‌طلبد. و لازمه‌ی سپاس و ایمان نرم‌دلی و فرونشاندن آتش خشم است و به دنبال آن عفو و گذشت. به این ترتیب گذشت را جای سپاس قرار داده است از آنجا که این دو لازم و ملزومند. و چون شکر واجب است، عفو و گذشت نیز لازم است.

وَ قَالَ علیه السلام إِذَا قَدَرْتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ .

قد أخذت أنا هذا المعنی فقلت فی قطعة لی إن الأمانی أکساب الجهول فلا

و قد تقدم لنا کلام طویل فی الحلم و الصفح و العفو.

و نحن نذکر هاهنا زیادة علی ذلک شجر بین أبی مسلم و بین صاحب مرو کلام أربی فیه صاحب مرو علیه و أغلظ له فی القول فاحتمله أبو مسلم و ندم صاحب مرو و قام بین یدی أبی مسلم معتذرا و کان قال له فی جملة ما قال یا لقیط فقال أبو مسلم مه لسان سبق و وهم أخطأ و الغضب شیطان و أنا جرأتک علی باحتمالک قدیما فإن کنت للذنب معتذرا فقد شارکتک فیه و إن کنت مغلوبا فالعفو یسعک فقال صاحب مرو أیها الأمیر إن عظم ذنبی یمنعنی من الهدوء فقال أبو مسلم یا عجبا أقابلک بإحسان و أنت مسیء ثم أقابلک بإساءة و أنت محسن فقال الآن وثقت بعفوک.

و أذنب بعض کتاب المأمون ذنبا و تقدم إلیه لیحتج لنفسه فقال یا هذا قف مکانک فإنما هو عذر أو یمین فقد وهبتهما لک و قد تکرر منک ذلک فلا تزال تسیء و نحسن و تذنب و نغفر حتی یکون العفو هو الذی یصلحک.

و کان یقال أحسن أفعال القادر العفو و أقبحها الانتقام.

و کان یقال ظفر الکریم عفو و عفو ( من د:«و ظفر». ) اللئیم عقوبة.

و کان یقال رب ذنب مقدار العقوبة علیه إعلام المذنب به و لا یجاوز به حد الارتفاع إلی الإیقاع.

و کان یقال ما عفا عن الذنب من قرع به.

و من الحلم الذی یتضمن کبرا مستحسنا ما روی أن مصعب بن الزبیر لما ولی العراق عرض الناس لیدفع إلیهم أرزاقهم فنادی منادیه أین عمرو بن جرموز فقیل له أیها الأمیر إنه أبعد فی الأرض قال أ و ظن الأحمق أنی أقتله بأبی عبد الله قولوا له فلیظهر آمنا و لیأخذ عطاءه مسلما.

و أکثر رجل من سب الأحنف و هو لا یجیبه فقال الرجل ویلی علیه و الله ما منعه من جوابی إلا هوانی عنده.

و قال لقیط بن زرارة فقل لبنی سعد و ما لی و ما لکم و قال المأمون لإبراهیم بن المهدی لما ظفر به إنی قد شاورت فی أمرک فأشیر علی بقتلک إلا أنی وجدت قدرک فوق ذنبک فکرهت قتلک للازم حرمتک فقال إبراهیم یا أمیر المؤمنین إن المشیر أشار بما تقتضیه السیاسة و توجیه العادة إلا أنک أبیت أن تطلب النصر إلا من حیث عودته من العفو فإن قتلت فلک نظراء و إن عفوت فلا نظیر لک قال قد عفوت فاذهب آمنا.

ضل الأعشی فی طریقه فأصبح بأبیات علقمة بن علاثة فقال قائده و قد نظر إلی قباب الأدم وا سوء صباحاه یا أبا بصیر هذه و الله أبیات علقمة فخرج فتیان الحی فقبضوا علی الأعشی فأتوا به علقمة فمثل بین یدیه فقال الحمد لله الذی أظفرنی بک من غیر ذمة و لا عقد قال الأعشی أ و تدری لم ذلک جعلت فداک قال نعم لانتقم الیوم منک بتقوالک علی الباطل مع إحسانی إلیک قال لا و الله و لکن أظفرک الله بی لیبلو قدر حلمک فی فأطرق علقمة فاندفع الأعشی فقال أ علقم قد صیرتنی الأمور

فقال قد فعلت أما و الله لو قلت فی بعض ما قلته فی عامر بن عمر لأغنیتک طول حیاتک و لو قلت فی عامر بعض ما قلته فی ما أذاقک برد الحیاة.

قال معاویة لخالد بن معمر السدوسی علی ما ذا أحببت علیا قال علی ثلاث حلمه إذا غضب و صدقه إذا قال و وفاؤه إذا وعد

(و قال علیه اسلام: اذا قدرت علی عدوک) چون قادر شوی بر عدو به ضرر رسانیدن (فاجعل العفو عنه) پس بگردان عفو خود را از او در گذشتن از گناه او (شکرا للقدره علیه) بشکرانه قدرت یافتن بر اخذ او و اطلاق لفظ (شکر) بر عفو، بر سبیل مجاز است و از قبیل اطلاق اسم لازم است بر ملزوم. چه در گذشتن از انتقام دشمن، مستلزم اعتراف است به نعمت قدرت و اعتراف به نعمت قدرت، شکر است. پس عفو، مستلزم شکر باشد. شعر: فلا تترکن العفو عن کل زله فما العفو مذموم و ان عزم الجرم

هرگاه دست یابی بر دشمن خود و قادر گردی بر انتقام پس بگردان عفو از او را شکر قدرت بر آن، آری اول واجب در شکر این نعمت عفو از گناه دشمن باشد.

یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که هر وقتی که توانا شدی تو بر انتقام دشمن تو، پس بگردان گذشت تو را از او شکر از برای نعمت توانائی بر انتقام او.

اللغه: (قدر) قدرا … علی الشی‌ء: قوی علیه (العداوه) الخصومه و المباعده و العدو جمع الاعداء. المعنی: القدره من افضل النعم و امجد الکرم الذی من الله به علی الکائنات، فالقدره هی النشاط و الحرکه التی بها یستکمل کل موجود سیره و یصعد علی درجات الکمال و بها تتصور الماده علی انواع شتی الکائنات، فالقدره حرکه فی ذاتها و دفاع عن مضاداتها و کل عائق عن الحرکه عدو لدود لابد من دفعه و المضی فی سبیل الرقی و الکمال. و افضل الدفاع عن العدو تسخیره و تحویله الی رفیق مساعد کما یشاهد فی استکمال القوی الحیویه فانها تعمل فی مضاداتها و تجعل منها آلاتها و معداتها فاذا ظهر تجاه الانسان عدو یضاده و یعانده و انعم الله علی عبده بالقدره علی عدوه فلیحذر سل سیف الانتقام، بل یعفو عنه شکرا علی هذه النعمه، و یجعله بمنه من اصدقائه و معاونیه، فالشکر من موجبات مزید النعم و وفور الکرم، و العفو عن المسی‌ء یوجب ذلک بتحول العدو صدیقا، و الساخط محبا رفیقا. و سیر الانبیاء و الاکابر ملی‌ء بالعفو عند القدره کیف؟ و العفو من صفات الله تعالی اقدر القادرین، و القاهر فوق المذنبین کل حین. و نقل فی السیرانه لما دخل کورش الاکبر معبد بابل کمن له ارتب علی شجره فی طریقه لیرمیه بسهم قاتل، و لما رمی بسهمه کبا فرس کورش و هبط الی الارض فاخطا السهم فاخذ ارتب و مثل بین یدی کورش و لا یظن احد انه ینجو من القتل و لا طمع هو فیه، و لکن کورش عفا عنه فصار من اخلص اصدقائه و اوفی خدمه و جنده، و حضر معه کافه المعارک حتی اذا اصیب کورش بجرح و مات قتل ارتب نفسه فوق جنازته، و لم یحب الحیاه دونه بعده و هذا من اغرب آثار العفو عن العدو المذنب بعد القدره علیه. الترجمه: چون دشمنت در چنبر افتد، با گذشت از او شکر این نعمت ادا کن.

چه قدرت بدشمن تو را داده شد*** به بخشش تو را شکرش آماده شد.

((مجلد 12، صفحه 289، الفصل التاسع و الثلاثون- فی ما قاله (علیه السلام) فی ما یجب علی العبد لربه)) فی (العیون): امر عبدالملک بقتل رجل فقال له الرجل: انک اعز ما تکون احوج ما تکون الی الله فاعف له فانک به تعان و الیه تعود، فخلی سبیله. و امر عمر بن عبدالعزیز بعقوبه رجل قد کان نذر ان امکنه الله لیفعلن به ولیفعلن فقال له رجاء بن حیاه: قد فعل الله ما تحب من الظفر فافعل ما یحب الله من العفو. و اتی الحجاج باساری فامر بضرب اعناقهم فقال له رجل منهم لما ارادوا ضرب عنقه: و الله لئن کنا اسانا فی الذنب فما احسنت فی المکافاه فقال ((مجلد 12، صفحه 290، الفصل التاسع و الثلاثون- فی ما قاله (علیه السلام) فی ما یجب علی العبد لربه)) الحجاج: اف لهذا الجیف ما کان فیهم احد یحسن مثل هذا. و کف عن القتل. و اتی الهادی برجل کان فی حبسه فجعل یقرعه بذنوبه، فقال الرجل اعتذاری مما تقر عنی به رد علیک، و اقراری بما تعتده علی یلزمنی ذنبا لم اجنه ولکنی اقول: فان کنت ترجو فی العقوبه راحه فلا تزهدن عند المعافاه فی الاجر و فی (العقد): قال مبارک بن فضاله کنت عند المنصور اذ امر برجل ان یقتل فقلت له: قال النبی (صلی الله علیه و آله): اذا کان یوم القیامه نادی مناد بین یدی الله الا من کانت له عند الله ید فلیتقدم، فلا یتقدم الا من عفی عن مذنب، فامر باطلاقه. و قال: قد ضل الاعشی فی طریقه فاصبح بابیات علقمه بن علاثه فقال: قائده و قد نظر الی قباب الادم، و اسوء صباحاه! یا ابابصیر، هذه و الله ابیات علقمه فخرج فتیان الحی فقبضوا علی الاعشی فاتوا به علقمه فمثل بین یدیه. فقال: الحمد لله الذی اظفرنی بک من غیر ذمه و لاعقد، قال الاعشی: افتدری لم ذلک؟ قال: نعم لانتقم الیوم منک بتقوالک الباطل علی مع احسانی الیک، قال: لا و الله ولکن اظفرک الله بی لیبلو قدر حلمک فی … فاطرق علقمه فاندفع الاعشی فقال: اعلقم قد صیرتنی الامور الیک و ما کان بی منکص کساکم علاثه اثوابه وورثکم مجده الا حوص فهب لی ذنوبی فدتک النفوس فلازلت تنمی و لاتنقص فقال: قد فعلت اما و الله لو قلت فی ما قلت فی عامر لاغنیتک طول حیاتک و لو قلت فی عامر بعض ما قلت فی ما اذاقک برد الحیاه. (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) اقول: قال ابن ابی‌الحدید ضل الاعشی فی طریقه فاصبح بابیات علقمه بن علاثه فقال قائده- و نظر الی قباب الادم- و اسوء صباحاه یا ابابصیر هذه و الله ابیات علقمه فخرح فتیان الحی فقبضوا علی الاعشی فاتوا به علقمه فمثل بین یدیه، فقال: الحمد لله الذی اظفرنی بک من غیر ذمه و لا عقد علیک قال الاعشی او تدری لم ذلک؟ قال نعم لانتقم منک الیوم بتقوا لک علی الباطل مع احسانی قال: (لا و الله و لکن اظفرک الله بی لیبلو قدر حلمک فی) فاطرق علقمه، فاندفع الاعشی فقال: اعلقم قد صیرتنی الامور الیک و ما کان بی منکص کساکم علاثه اثوابه و ورثکم حلمه الاحوص فهب لی نفسی فدتک النفوس فلا تزال تنمی و لا تنقص فقال قد فعلت، اما و الله لو قلت فی بعض ما قلته فی (عامر) لا غنیتک طول حیاتک و لو کنت قلت فی (عامر) بعض ما قلته فی ما اذاقک برد الحیاه، و قال المامون لابراهیم بن المهدی لما ظفر به انی قد شاورت فی امرک فاشیر علی بقتلک الا انی وجدت قدرک فوق ذنبک فکرهت قتلک للازم حرمتک فقال ابراهیم (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) ان المشیر اشار بما تقتضیه السیاسه و توجبه العاده الا انک ابیت ان تطلب النصر الا من حیث عودته من العفو فان قتلت فلک نظراء و ان عفوت فلا نظیر لک، قال قد عفوت فاذهب آمنا. و روی ان مصعبا لما ولی العراق عرض الناس لیدفع الیهم ارزاقهم، فنادی منادیه این عمرو بن جرموز؟ فقیل له: انه ابعد فی الارض، قال اوظن الاحمق

انی اقتله بابی قولوا له فلیظهر آمنا و لیاخذ عطاءه مسلما قلت فی مستجاد التنوخی فی 21 من عناوینه لما افضت الخلافه الی بنی‌العباس استخفی رجال من بنی‌امیه و منهم ابراهیم بن سلیمان بن عبدالملک حتی اخذ له داود بن العباس امانا- و کان ابراهیم عالما حدثا فخص بالسفاح فقال له حدثنی بما مر بک فی اختفائک قال: کنت مختفیا بالحیره فی منزل شارف علی الصحراء فبینا انا علی ظهر بیت اذ نظرت الی اعلام سود قد خرجت من الکوفه ترید الحیره فوقع فی روعی انها تریدنی فخرجت من الدار متنکرا حتی اتیت الکوفه و لا اعرف بها احدا اختفی عنده فبقیت متلددا فاذا انا بباب کبیر و رحبه واسعه فدخلت فیها و اذا رجل و سیم حسن الهیئه علی فرس قد دخل الرحبه و معه جماعه من غلمانه و اتباعه. فقال لی من انت؟ و ما حاجتک؟ قلت: رجل مستخف یخاف علی دمه استجار بمنزلک فادخلنی منزله. ثم صیرنی فی حجره تلی حرمه فکنت عنده فی کل ما احب من مطعم و مشرب و ملبس و لا یسالنی عن شی‌ء من حالی الا انه یرکب فی کل یوم رکبه فقلت له یوما اراک تدمن الرکوب ففیم ذلک؟ فقال: ان ابراهیم بن سلیمان قتل ابی‌صبراو قد بلغنی انه مستخف و انا اطلبه لادرک منه ثاری فکثر و الله تعجبی من ادبارنا اذ ساقنی القدر الی حتفی (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) فی منزل من یطلب دمی و کرهت الحیاه فسالت الرجل عن اسمه و اسم ابیه فاخبرنی فعرفت ان الخبر صحیح و انا کنت قتلت اباه صبرا. فقلت یا هذا قد وجب علی حقک و من حقک علی ان ادلک علی خصمک و اقرب علیک الخطوه قال و ما ذاک قلت انا ابراهیم بن سلیمان قاتل ابیک فخذ بثارک فقال انی لاحسبک رجلا قد امضک الاختفاء فاحببت الموت قلت بل الحق ما قلت لک انا قتلته یوم کذا و کذا بسبب کذا و کذا. فلما عرف صدقی اربد وجهه واحمرت عیناه و اطرق ملیا ثم قال اما انت فستلقی ابی فیاخذ بثاره منک و اما انا فغیر مخفر ذمتی فاخرج عنی فلست آمن نفسی علیک و اعطانی الف دینار فلم آخذها و خرجت من عنده فهذا اکرم رجل رایته بعد امیرالمومنین (علیه السلام). و فی (الاغانی) لما قال عبدالله بن طاهر قصیدته التی یفخر فیها بماثر ابیه و اهله و یفخر بقتله المخلوع عارضه محمد بن یزید الاموی الحصنی - و کان رجلا من ولد مسلمه بن عبدالملک- فافرط فی السب و تجاوز الحد فی قبح الرد و توسط بین القوم و بین بنی‌هاشم فاربی فی التوسط فکان فی ما قاله فیه (من حسین من ابوک من مصعب غالتکم غول) فلما ولی عبدالله بن طاهر الشام علم الحصنی انه لایفلت منه ان هرب، فثبت فی موضعه و احرز حرمه و ترک امواله و دوابه و کل ما کان یملکه فی موضعه و فتح باب حصنه و جلس علیه، قال محمد بن الفضل الخراسانی- و هو من وجوه قواد عبدالله- و نحن نتوقع من عبدالله ان یوقع به فلما شارفنا بلده و کنا علی ان نصبحه دعانی عبدالله بن طاهر فی اللیل. فقال لی بت عندی اللیله و لیکن فرسک معدا عندک، ففعلت فلما کان فی (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) السحر صبح الحصنی فرای بابه مفتوحا ورآه جالسا مسترسلا فقصده و سلم علیه و نزل عنده و قال له ما اجلسک ههنا؟ و حملک علی ان فتحت بابک و لم تتحصن من هذا الجیش المقبل و لم تتنح عن عبدالله بن طاهر مع ما فی نفسه علیک و ما بلغه عنک؟ فقال (ان ما قلت لم یذهب علی و لکنی تاملت امری و علمت انی اخطات خطیئه حملنی علیها نزق الشباب و غره الحداثه، و انی ان هربت منه لم افته فباعدت البنات و الحرم و استسلمت بنفسی و کل ما املک فانا اهل بیت قد اسرع القتل فینا ولی بمن مضی اسوه فانی اثق بان الرجل اذا قتلنی و اخذ مالی شفی غیظه و لم یتجاوز ذلک الی الحرم و لا له فیهن ارب و لا یوجب جرمی اکثر مما بذلته). فو الله ما لقاه عبدالله الا بدموعه تجری علی لحیته. ثم قال

له اتعرفنی؟ قال لا و الله، قال (انا عبدالله بن طاهر و قد امن الله روعتک و حقن دمک و صان حرمک و حرس نعمتک، و عفا عن ذنبک و ما تعجلت الیک و حدی الا لتامن من قبل هجوم الجیش، و لئلا یخالط عفوی روعه تلحقک) فبکی الحصنی و قام فقبل راسه، فضمه عبدالله بن طاهر وادناه. ثم قال اما فلا بد یا اخی من عتاب جعلنی الله فداک قلت شعرافی قومی افخر بهم و لم اطعن فیه علی حسبک و لا ادعیت فضلا علیک، و فخرت بقتل رجل هو و ان کان من قومک الا انه من القوم الذین ثارک عندهم فکان یسعک السکوت او ان لم تسکت لا تعرق و لا تسرف فقال (ایها الامیر قد عفوت فاجعله العفو الذی لا یخالطه تثریب و لا یکدر صفوه تانیب) قال قد فعلت، ثم دعا بدواه فکتب له بتسویغه خراجه ثلاث سنین و قال له ان نشطت لنا فالحق بنا و الا فاقم بمکانک، فقال فانا اتجهز و الحق بالامیر، ففعل و لحق به بمصر و لم یزل معه حتی رحل عبدالله الی العراق فودعه و قام ببلده). (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و فی کامل الجزری لما ظفر عماد الدوله علی بن بابویه علی یاقوت و ملک شیراز وجد فی ما غنم برانس لبود علیها اذناب الثعالب، و وجدوا قیودا و اغلالا فسال اصحاب یاقوت عنها فقالوا ان هذه اعدت لکم لتجعل علیکم و یطاف بکم فی البلاد فاشار اصحاب ابن بویه ان یفعل بهم مثل ذلک فابی و قال انه بغی و لوم و ظفرت و لقد لقی یاقوت بغیه- ثم احسن الی الاساری و اطلقهم و قال هذه نعمه و الشکر علیها واجب یقتضی المزید و خیر الاساری بین المقام عنده و اللحوق بیاقوت فاختاروا المقام عنده فخلع علیهم. و فی السیر ضرب الحجاح اعناق اسری ثم قدم رجلا لیضرب عنقه، ققال و الله لئن کنا اسانا فی الذنب فما احسنت فی العفو فقال الحجاج اف لهذه الجیف اما کان فیها یحسن مثل هذا و امسک عن القتل و قال ابوتمام: اذاسیفه اضحی علی الهام حاکما غدا العفو منه و هو فی السیف حاکم

علمتنی التجربه و تکرارها اشیاء، منها ان من فر الی الله و قرع بابه مخلصا اغاثه و شمله بعنایته، و منها ان من شکر القلیل من فضله تعالی زاده اضعافا، و من رفضه و تبرم به طلبا للکثیر عاقبه بالحرمان، و ان من ابی الا القصاص بیده ممن اساء الیه ترکه سبحانه و شانه یشفی غیظه من عدوه ان استطاع، و ان من عفا عن حقه الخاص لوجه الله کان له ناصرا، و عوض علیه اضعافا مضاعفه. و یاتی قول الامام: اولی الناس بالعفو اقدرهم علی العقوبه. و قوله: اول عوض الحلیم من حلمه ان الناس انصاره علی الجاهل.

امام علیه‌السلام (در عفو و گذشت از دشمن) فرموده است: هر گاه بر دشمنت دست یافتی پس بخشش و گذشت از او را شکر و سپاس (نعمت) توانائی بر او قرار ده (از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده: روز قیامت نداءکننده‌ای فریاد می‌کند هر که را بر خدا اجر و پاداشی است بایستد، و نمی‌ایستند مگر گذشت کنندگان، آیا نشنیدید فرمایش خدایتعالی را فمن عفا و اصلح فاجره علی الله س 42 ی 40 یعنی پس کسی که از دشمن بگذرد و بین خود و او اصلاح نماید بر خدا است که اجر و پاداش او را عطا فرماید).

صرف نظر نمودن از دشمن، وقتی سودمند است که آزادی‌اش به صلاح جامعه باشد همان راهی که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در جنگهای گوناگون نسبت به مردم تعقیب کرد خدا هم نسبت به محمد (صلی الله علیه و آله).

و قال علیه‌السلام: (اذا قدرت علی عدوکم) الذی عاداک و اذاک (فاجعل العفو عنه شکرا للقدره علیه) فان القدره من نعم الله سبحانه، و کل نعمه تحتاج الی الشکر، و العفو عن العدو شکر، لانه مما ندب الیه سبحانه، فهو اطاعه له.

اللغه: قدر علیه: قوی علیه. العفو: الصفح. الشرح: لکل نعمه شکرها المناسب لها، و القدره علی العدو نعمه کبری تستحق الشکر، فاذا اعطاک الله القدره البدنیه او العسکریه او العقلیه و انتصرت بذلک علی عدوک فاجعل شکر هذا النصر و القدره علی العدو ان تعفو عنه و تصفح. و فی التاریخ امثله عظیمه فی العفو و الصفح و کم حول هذا الاسلوب من التعامل الد الاعداء الی اصدقاء او فیاء هذا اذا کان المعفو عنه کریما شهما یعرف منابت العز فی رووس الرجال …

ابن ابی الحدید ضمن شرح این سخن می گوید: من این سخن را در قطعه ای تضمین کرده و چنین سروده ام که «اگر بر دشمن چیره شدی و خواستی انتقام بگیری، با بخشیدن دشمنانت سپاس پیروزی را به جای آور.» سپس می گوید: با آنکه سخنان بسیاری در باره بردباری و گذشت و بخشیدن آورده ایم، این جا مطالب دیگری می آوریم. میان ابو مسلم خراسانی و سالار مرو بگو و مگویی شد و سالار مرو در سخن تندی کرد. ابو مسلم او را تحمل کرد، سالار مرو پشیمان شد و برای پوزش خواهی در برابر ابو مسلم ایستاد. او ضمن سخنان خود به ابو مسلم گفته بود: ای بچه سر راهی. ابو مسلم به او گفت: آرام باش، سخنی گفته شد و گمانی به خطا رفت و خشم خود دیو است و من از قدیم با تحمل تو، تو را نسبت به خود گستاخ کرده ام. اینک اگر از گناه پوزش خواهی، من هم با تو در آن شریک ام و اگر مغلوب هستی عفو من تو را فرا می گیرد. سالار مرو گفت: ای امیر، بزرگی گناه من

آرامش را از من باز گرفته است. ابو مسلم گفت: شگفتا، در حالی که بدی کردی با نیکی مقابله کردم و پس از آن در حالی که نیکوکار بودی با بدی مقابله کردم. سالار مرو گفت: اینک به عفو تو اعتماد کردم.

یکی از دبیران مأمون گناهی کرد و پیش او رفت تا حجتی برای گناه خویش آورد. مأمون گفت: ای فلان بر جای باش که یا می خواهی پوزشی آوری یا سوگندی خوری که من هر دو را به خودت بخشیدم. و این کار از سوی تو مکرر شده است که همواره بدی می کنی و ما خوبی می کنیم و گناه می کنی و ما می بخشیم، شاید عفو چیزی باشد که تو را اصلاح کند.

و گفته شده است بهترین کار کسی که قدرت یافته است، عفو است و زشت ترین کار او، انتقام کشیدن است.

و از جمله بردباریها و گذشتی که با آنکه همراه با افتخار و کبر باشد، پسندیده است. کاری است که مصعب بن زبیر انجام داده است و چنان بود که چون والی عراق شد، مردم را به حضور پذیرفت تا مقرری ایشان را پرداخت کند. منادی او ندا داد عمرو بن جرموز -قاتل زبیر- کجاست؟ به مصعب گفته شد: او گریخته و به جایگاه بسیار دوری رفته است. گفت: آن احمق پنداشته است که من او را در قبال خون زبیر خواهم کشت، به او بگویید ظاهر شود و در کمال امان و سلامت مقرری خود را بگیرد.

مردی به احنف فراوان دشنام داد و احنف پاسخی نداد. آن مرد گفت: ای وای چیزی او را از پاسخ دادن به من باز نمی دارد، جز آنکه در نظرش خوار هستم.

مأمون چون بر ابراهیم بن مهدی پیروز شد به او گفت: در کار تو رایزنی کردم و به من به کشتن تو اشاره شد ولی من منزلت تو را فراتر از گناه تو دیدم و به سبب لزوم حرمت تو، کشتنت را خوش نمی دارم. ابراهیم گفت: ای امیر المؤمنین آن کس که با او مشورت کرده ای به مقتضای سیاست و عادت نظر داده است ولی تو می خواهی پیروزی را در پناه عفوی که به آن عادت کرده ای، به دست آوری، اگر بکشی تو را نظیر بسیار است و اگر عفو کنی نظیری نخواهی داشت. گفت: تو را بخشیدم، در کمال امان برو و به حال خود باش.

اعشی در راه خود گم شد و چون صبح فرا رسید کنار خیمه های علقمة بن علاثه بود- که دشمن سرسخت او بود. عصا کش اعشی گفت: ای ابو بصیر، وای از این بامداد نافرخنده و به خدا سوگند که این چادرهای چرمی خانه های علقمه است. در این هنگام

جلوه تاریخ درشرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 7، ص236

جوانان قبیله بیرون آمدند و اعشی را گرفتند و او را پیش علقمه بردند. همین که اعشی مقابل او قرار گرفت، علقمه گفت: خدای را سپاس که مرا بدون هیچ عهد و پیمانی بر تو پیروزی داد. اعشی گفت: فدایت گردم، می دانی این کار به چه منظور صورت گرفته است گفت: آری برای اینکه در قبال سخنان یاوه ای که در حق من گفته ای آن هم با نیکیهای من نسبت به تو، اینک از تو انتقام بگیرم. اعشی گفت: نه به خدا سوگند این چنین نیست، بلکه خداوند تو را بر من پیروزی داد تا اندازه بردباری تو را در مورد من بیازماید. علقمه خاموش شد و اعشی این ابیات را خواند: «ای علقمه کارها مرا به سوی تو آورد و بد گمان نبوده و نیستم، علاثه جامه های شرف خود را بر شما پوشانده و بردباری پوشیده خود را میراث شما قرار داد، اینک جانها فدای تو باد، جان مرا به من ببخش که همواره فزونی یابی و کاستی پیدا نکنی.» علقمه گفت: چنین کردم و حال آنکه به خدا سوگند اگر اندکی از آنچه در ستایش عامر بن عمر سروده ای در باره من می سرودی تو را برای تمام مدت زندگانی بی نیاز می کردم و اگر اندکی از نکوهشهایی که مرا سروده ای برای عامر گفته بودی، تو را زنده نمی گذاشت.

معاویه به خالد بن معمر سدوسی گفت: به چه سبب علی را این همه دوست می داشتی؟ گفت: برای سه چیز، بردباریش چون خشم می گرفت و راستی او هر گاه که سخن می گفت و وفای او به هر وعده ای که می داد.

و قال علیه‌السلام

إِذَا قَدَرْتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ .

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که بر دشمنت پیروز شدی عفو را شکرانه این پیروزی قرار ده. (. سند گفتار حکیمانه: از کسانی که پیش از سیّد رضی این سخن حکمت آمیز را نقل کرده‌اند ابوعثمان جاحظ است که یکصد جمله از کلمات امام گردآوری کرده و این سخن را یکی از آنها قرار داده است و راغب اصفهانی در کتاب محاضرات آن را با تفاوتی که نشان می‌دهد از منبع دیگری اخذ کرده آورده است و گروه دیگری نیز بعد از سیّد رضی آن را در کتاب‌های خود آورده‌اند،گاه با تفاوت‌هایی که دلیل بر تعدد منبع است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 13 با تلخیص) و از آنچه در کتاب تمام نهج‌البلاغه آمده چنین استفاده می‌شود که این جمله حکمت‌آمیز بخشی از نامه‌ای است که امام علیه السلام برای فرزندش امام حسن مجتبی علیه السلام نوشت و در بخش نامه‌ها در نامه 31 در نهج‌البلاغه آمده است،هرچند مرحوم سیّد رضی این جمله و بعضی از جمله‌های دیگر را در آن نامه نیاوره است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 976). )

شکر قدرت

می‌دانیم هر نعمتی شکری دارد که اگر انجام گیرد موجب بقای نعمت و افزایش آن است و اگر انجام نگیرد نعمت به مخاطره خواهد افتاد؛ممکن است کم یا نابود شود.

نیز روشن است که شکر تنها شکر زبانی نیست،بلکه باید با عمل مناسبی نعمت را شکر گفت؛آن‌کس که خدا اموال و ثروت فراوانی به او داده شکرش آن است که دیگران را نیز در آن سهیم سازد و آن‌کس که خدا مقامی به او بخشیده شکرش آن است که به وسیله آن مشکلات نیازمندان را حل کند.

در مورد پیروزی بر دشمن،بهترین شکر آن عفو و گذشت است همان‌گونه که امام در اینجا می‌فرماید:«هنگامی که بر دشمنت پیروز شدی عفو را شکرانه این پیروزی قرار ده»؛ (إِذَا قَدَرْتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ) .

آری عفو و گذشت سیره کریمان است و انتقام روش لئیمان.

در تاریخ زندگی پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان اهل‌بیت علیهم السلام جلوه‌های فراوانی از این مطلب دیده می‌شود.در جریان فتح مکه هنگامی که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بر دشمنانی که یک عمر خون به دل او کرده بودند و یارانش را کشته و مثله کرده بودند پیروز شد جمله تاریخی

«اذْهَبُوا فَأَنْتُمُ الطُّلَقَاءُ» ( .کافی،ج 3،ص 512،ح 2. )را فرمود و همه جنایتکاران را مورد عفو قرار داد و شعار

«الْیَوْمُ یَوْمُ الْمَرْحَمَةِ؛ امروز روز بخشش است»در مکه طنین‌انداز شد.

توصیه‌های امام امیرالمؤمنین علیه السلام درباره قاتلش«عبد الرحمان بن ملجم مرادی»نشانی از گذشت کریمانه آن حضرت است و همچنین در جریان جنگ صفین بعد از آن که یارانش بر شریعه فرات مسلط شدند اجازه نداد به عنوان انتقام آب را به روی آنها ببندند،بلکه آب را برای همه آزاد ساخت.همچنین در مورد فرزندان آن حضرت و امامان معصوم.

اضافه بر این،تبدیل انتقام به عفو اثر مهم اجتماعی دارد و آن این است که انتقام به صورت تصاعدی پیش می‌رود و دائما قتل و کشتار و ناامنی می‌آفریند و هرگز اجازه نمی‌دهد صلح و صفا و آرامشی در جامعه پدید آید در حالی که عفو و گذشت به خشونت‌ها پایان می‌دهد و سبب آرامش جامعه است.بنابراین افزون بر این‌که عفو فضیلتی اخلاقی و مهم است،تدبیر پر ارزش اجتماعی است.

لذا در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«أَلَا أُخْبِرُکُمْ بِخَیْرِ خَلَائِقِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ؟ الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَکَ وَ تَصِلُ مَنْ قَطَعَکَ وَ الْإِحْسَانُ إِلَی مَنْ أَسَاءَ إِلَیْکَ وَ إِعْطَاءُ مَنْ حَرَمَکَ؛ آیا شما را از بهترین اخلاق دنیا و آخرت خبر ندهم؛عفو و گذشت از کسی که به تو ستم کرده و پیوند محبت با کسی که از تو بریده و نیکی به کسی که با تو بدی کرده و بخشیدن کسی که تو را محروم کرده است (اینها باارزش‌ترین اخلاق است)». ( .کافی،ج 2،ص 107،ح 1. )

و در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام در غررالحکم آمده است:

«الْعَفْوُ تاجُ الْمَکارِمِ؛ عفو تاج اخلاق والای انسانی است». ( .غررالحکم،ص 245،ح 5001.)

در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«تَعافُوا تَسْقُطُ الضَّغائِنُ بَیْنَکُمْ؛ یکدیگر را عفو کنید تا کینه‌ها برچیده شود».( .کنز العمال،ج 3،ص 373،ح 7004. )

قرآن مجید نیز خطاب به مؤمنان می‌فرماید: «وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ وَ اللّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ». 2

از آثار و برکات مهم عفو از دشمنان و خطاکاران آن است که در بسیاری از موارد ناگهان منقلب می‌شوند و عداوت آنها تبدیل به دوستی صمیمانه‌ای می‌شود که تاریخ نمونه‌های فراوانی از آن به یاد دارد.

البته این دستور یک استثنای مهم دارد و آن اینکه در آنجا که دشمن عفو را نشانه ضعف ببیند یا سبب جسارت و ادامه خصومت او شود،عفو کردن غلط و شبیه ترحم بر پلنگ تیزدندان است.در این‌گونه موارد هیچ کس عفو را فضیلت نمی‌شمرد،بلکه نوعی بی‌تدبیری و رضایت به ادامه خشونت محسوب می‌شود.

به همین دلیل در اجرای حدود اسلامی در جایی به قاضی اجازه عفو داده شده است که آثار توبه و صلاح در شخص جانی آشکار گردد.

Imām Ali ibn Abū Talib said the following: “When you gain the upper hand over your adversary, pardon him as your way of expressing thanks (to Allāh] for being able to overpower him.”{The occasion for pardoning and forgiving is when there is the ability to avenge. But when there is no such ability, pardon is just the result of helplessness for which there is no credit. However, to practice pardon despite having power and ability to avenge is the essence of human distinction and an expression of thanks to Allāh for bestowing such power. The feeling of gratefulness necessitates it. It is then that man should bow down to Allāh in humbleness and humility by which the delicate feeling of pity and kindness will rise in his heart. The rising flames of rage and anger will cool down. Thereafter, there will be no urge to take revenge under the effect of which one will use his strength and ability to satisfy his anger instead of using it properly.}

و درود خدا بر او، فرمود: ناتوان‌ترین مردم کسی است که در دوست یابی ناتوان است، و از او ناتوان‌تر آن که دوستان خود را از دست بدهد .

ناتوانترین مردم کسی است که نیروی به دست آوردن دوستان ندارد، و ناتوانتر از او کسی بود که دوستی به دست آرد و او را ضایع گذارد.

عاجزترین مردمان کسیست که عاجز باشد از دل بدست آوردن برادران و عاجزتر ازو کسیست که ضایع کرد و فرو گذاشت کسی را که فیروزی یافت باو از برادران

و فرمود (علیه السلام): ناتوانترین مردم، کسی است که در یافتن دوست ناتوان باشد و ناتوانتر از او، کسی است که دوستی فرا چنگ آرد و ضایعش گذارد.

و آن حضرت فرمود:ضعیف‌ترین مردم کسی است که از یافتن دوستان ناتوان است، و ناتوان‌تر از او کسی است که دوستان به دست آورده را از دست بدهد .

(ناتوانترین مردم کسی است که از یافتن دوستان، ناتوان باشد، و ناتوانتر از او کسی است که یاران به دست آورده را از دست بدهد). اخوان، جمع اخو است مانند خربان که جمع خرب است، مقصود دوستان صمیمی است. و در عبارت ترغیبی بر اخلاق پسندیدهاست، زیرا دوستان جز با اخلاق کریمه فراهم نیایند. و امام (علیه السلام) فرد ناتوان از دوستیابی را از آن رو ناتوانترین مردم، دانسته است که دوستیابی، نه به صرف نیروی بدنی نیاز دارد و نه به اعمال نیروی عقلی، بلکه تنها به اخلاق خوب و حسن رفتار و برخورد با گشاده‌رویی و چهره‌ی باز، نیازمند است. و این امور هم در بیشتر مردم، طبیعی و آسانترین کار برای آنهاست، بنابراین کسی که از اینها ناتوان باشد، ناتوانترین فرد بر انجام کارهاست. و اینکه امام (علیه السلام) آن کسی را که دوستی داشته و بعد از دست داده، ناتوانترین شخص شمرده است از آن روست که دوستیابی ناگزیر زحمتی برای شخص دارد، اما کسی که دوستی، فراهم آورده است، دیگر نیازی به این مقدار زحمت نیز ندارد، بنابراین، نگهداری دوستان آسانتر است از دوستیابی، پس کسی که دوستان را از دست می‌دهد، به خاطر ناتوانی در نگهداری از چیزی که آسانترین کارهاست، از کسی که در دوستیابی ناتوان است، ناتوانتر می‌باشد. اگر کسی اشکال کند که امام فرمود: کسی که دوستان را از دست بدهد، ناتوانتر از ناتوانترین مردم است، بنابراین مردم (به دلیل وجود ناتوان‌تر از خود) ناتوانترین مردم نمی‌شود، این خلف است در پاسخ می‌گوییم: لفظ الناس مطلق است، در صورتی خلف لازم می‌آمد که افاده‌ی عموم می‌کرد.

وَ قَالَ علیه السلام أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ .

قد ذکرنا قطعة صالحة من الإخوانیات فیما تقدم

و فی الحدیث المرفوع أن النبی صلی الله علیه و آله بکی لما قتل جعفر بمؤتة و قال المرء کثیر بأخیه .

و قال جعفر بن محمد علیه السلام لکل شیء حلیة و حلیة الرجل أوداؤه.

و أنشد ابن الأعرابی لعمرک ما مال الفتی بذخیرة و لکن إخوان الصفاء الذخائر.

و کان أبو أیوب السختیانی ( ب:«السجستانیّ»،و الصواب ما أثبته من ا. ) یقول إذا بلغنی موت أخ کان لی فکأنما سقط عضو منی.

و کان یقال الإخوان ثلاث طبقات طبقة کالغذاء لا یستغنی عنه و طبقة کالدواء یحتاج إلیه عند المرض و طبقة کالداء لا یحتاج إلیه أبدا.

و کان یقال صاحبک کرقعة فی قمیصک فانظر بما ترقع قمیصک.

و کان یونس بن عبید یقول اثنان ما فی الأرض أقل منهما و لا یزدادان إلا قلة درهم یوضع فی حق و أخ یسکن إلیه فی الله.

و قال الشاعر أخاک أخاک إن من لا أخا له

و قال آخر و لن تنفک تحسد أو تعادی

و أوصی بعضهم ابنه فقال یا بنی إذا نازعتک نفسک إلی مصاحبة الرجال فاصحب من إذا صحبته زانک و إذا خدمته صانک و إذا عرضت لک مؤنة أعانک و إن قلت صدق قولک و إن صلت شد صولک و إن مددت یدک لأمر مدها و إن بدت لک ( فی د«و بغضاء التقی»و هو وجه أیضا. ) عورة سدها و إن رأی منک حسنة عدها و إن سألته أعطاک و إن سکت ابتدأک و إن نزلت بک ملمة واساک من لا تأتیک منه البوائق و لا تحتار ( ا:«عنک». ) علیک منه الطرائق و لا یخذلک عند الحقائق.

من الشعر المنسوب إلی علی علیه السلام

إن أخاک الحق من کان معک

و من الشعر المنسوب إلیه علیه السلام أیضا

أخوک الذی إن أجرضتک ملمة

و قال بعض الحکماء ینبغی للإنسان أن یوکل بنفسه کالئین أحدهما یکلؤه من أمامه و الآخر یکلؤه من ورائه و هما عقله الصحیح و أخوه النصیح فإن عقله و إن صح فلن یبصره من عیبه إلا بمقدار ما یری الرجل من وجهه فی المرآة و یخفی علیه ما خلفه و أما أخوه النصیح فیبصره ما خلفه و ما أمامه أیضا.

و کتب ظریف إلی صدیق له أنی غیر محمود علی الانقیاد إلیک لأنی صادقتک من جوهر نفسی و النفس یتبع بعضها بعضا.

وفی الحدیث المرفوع إذا أحب أحدکم أخاه فلیعلمه.

و قال الأحنف خیر الإخوان من إذا استغنیت عنه لم یزدک ودا و إن احتجت إلیه لم ینقصک.

و قال أعشی باهلة یرثی المنتشر بن وهب إما سلکت سبیلا کنت سالکها

و قال آخر یرثی صدیقا له أخ طالما سرنی ذکره

رأی بعض الحکماء مصطحبین لا یفترقان فسأل عنهما فقیل صدیقان قال فما بال أحدهما غنیا و الآخر فقیرا

(و قال علیه‌السلام: اعجزالناس من عجز عن اکتساب الاخوان) عاجزترین مردمان، کسی است که عاجز باشد از دل بدست آوردن برادران و حسن معاشرت با ایشان و مدارا نمودن و مواسات کار فرمودن با خویشان و بیگانگان، زیرا که اکتساب اخوان، مفتقر است به کرم اخلاق و حسن سیرت با ایشان و آن از امور طبیعیه است که آسان است بر ایشان، پس عاجز از آن اکتساب، اعجز مردمان باشد (و اعجز منه) و عاجزتر از این کس (من ضیع من ظفر به منهم) شخصی است که ضایع کرد و فرو گذاشت کسی را که فیروزی یافت به او و او را مصاحب خود گرفت از برادران زیرا که نگه‌داشتن یاران، آسان‌تر است از کلفت تحصیل ایشان. پس سبب حفظ ایشان که آن ظفر است به ایشان اسهل باشد، و مضیع ایشان اعجز

عاجزترین مردمان آن کس است که عاجز باشد از اکتساب دوستان باوفا و عاجزتر از آنکس آنکس باشد که ضایع سازد دوستی را که به دست آورده است او را (سنائی) گوید: بد کسی دان که دوست کم دارد زو بتر آنکه داشت بگذارد و از آن حضرت در (دیوان) منقول است: علیک باخوان الصفاء فانهم عماد اذا استنجدتهم و ظهور فما بکثیر الف خل و صاحب و ان عدوا واحدا لکثیر مضمون این شعر آخری را در فارسی نیکو گفته‌اند: دوستی با هزار شخص کم است دشمنی با یکی بود بسیار

و قال علیه‌السلام: «اعجز الناس من عجز عن اکتساب الاخوان و اعجز منه من ضیع من ظفر به منهم.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که عاجزترین مردمان کسی است که عاجز باشد از تحصیل برادران یعنی دوستان در دین و عاجزتر از او کسی است که ضایع گرداند کسی را که ظفر یافت به آن کس در حالتی که از جمله‌ی برادران باشد. یعنی ضایع گرداند برادری کسی را که ظفر بر برادری او یافته است و عاجزتر بودن آن به سبب آسان‌تر بودن حفظ برادری است از تحصیل برادری.

اللغه: (الاخوان) جمع الاخ قال فی (المنجد): و الاخ و الاخ و الاخو و الاخو … من جمعک و ایاه صلب او بطن- الی ان قال: و یقال: هولا اخوه فلان، الصاحب و الصدیق و قیل: الاخوان جمع اخ من الصداقه یقال: هولاء اخوان الصفا، یستعار لکل مشارک لغیره فی القبیله او فی الدنیا او فی الصنعه او فی غیر ذلک من المناسبات. اقول: و الیق المناسبات فی لسان القرآن و الاخبار المشارکه فی الاسلام کما قال عز من قائل: (103- آل عمران- و اذکروا نعمه الله علیکم اذ کنتم اعدائا فالف بین قلوبکم فاصبحتم بنعمته اخوانا). الاعراب: اعجز مضافا متبدا، و جمله من عجز- الخ- موصوله خبره، و الرابط العموم المستفاد من الموصول. المعنی: یشیر الحدیث الی ان الانسان کما یتوجه الی المال و یصرف عمره فی تحصیله فلابد من توجهه الی امر آخر و هو صرف الوقت فی تحصیل الاخوان و الاصدقا و کما ان الوصول الی الاموال عاده لا یکون علی وجه الصدفه و الاختیار و لا یعتمد الناس فی تحصیل المال علیها، کذلک الاصدقاء و الاخوان لا یجتمعون حول الانسان علی وجهه التصادف، فلابد من صرف الهمه و بذل الثروه فی تحصیلهم فانه اهون من تحصیل الاموال، حیث ان حسن المعاشره و بذل المعاونه مما یکتسب به الاصدقاء و لا مونه فیه، و ربما یحصل الصدیق بمسابقه السلام و التحیه و بالزیاه و العیاده و سائر الروابط الحسنه الاجتماعیه المعموله بین الناس، فمن ترک کل ذلک فی سبیل تحصیل الاصدقاء و الاخوان فهو من اعجر الناس، و کما ان المال بعد تحصیله محتاج الی الحفظ و التنمیه حتی یبقی، کذلک الصداقه و الاخوه تحتاج الی التودد و حفظ الروابط حتی تبقی، فمن اکتسب صدیقا ثم ترکه وضیعه کان اعجز من الاعجز. الترجمه: ناتوانتر مردم آنکه برادرانی بدست نیارد، و ناتوانتر از وی آنکه برادران را از خود براند.

ناتوانتر ز جمله‌ی مردم ***آنکه تحصیل دوست نتواند

ناتوانتر از او کسی که ز دوست*** رشته‌ی دوستی ببراند

(الفصل السادس و الاربعون- فی الاصدقاء) (اعجز الناس من عجز عن اکتساب الاخوان) نظیره ما فی (العلل)، قال الاصبغ: کان امیرالمومنین (علیه السلام) اذا اراد ان یوبخ الرجل یقول له: (و الله لانت اعجز من تارک الغسل یوم الجمعه، فانه لا یزال فی هم الی الجمعه الاخری). و کذا ما عنه (علیه السلام): اسوا الناس حالا من لم یثق باحد لسوء ظنه و لم یثق به احد لسوء فعله. و فی (الظرائف و اللطائف): (الفصل السادس و الاربعون- فی الاصدقاء) تکثر من الاخوان ما استطعت انهم عماد اذا ما استنجدتهم و ظهیر و ما یکثر الف خل و صاحب و ان عدوا واحدا لکثیر الصدیق عمده الصدیق وعدته، و نصرته و عقدته، و ربیعه و زهرته، و مشتریه و زهرته، و لقاء الصدیق روح الحیاه، و فراقه اسم الممات، و الحاجه الی الاخ المعین کالحاجه الی الماء المعین. و قال ابن ابی‌الحدید قال الشاعر: اخاک اخاک ان من لا اخا له کساع الی الهیجا بغیر سلاح و ان ابن عم المرء- فاعلم- جناحه و هل ینهض البازی بغیر جناح لعمرک ما مال الفتی بذخیره و لکن اخوان الصفاء الذخائر و کان ایوب السختیانی اذا بلغه موت اخ له یقول: کانما سقط عضو منی. و قال جعفر بن محمد علیهماالسلام: لکل شی‌ء

حلیه و حلیه الرجل او داوه. و فی الخبر: لما قتل بموته جعفر بکی النبی (صلی الله علیه و آله) و قال: المرء کثیر باخیه. (و اعجز منه من ضیع من طفر به منهم) نظیره ما فی (تاریخ بغداد) ان شعیب بن حرب اراد ان یتزوج بامراه فقال لها: انی سیی‌ء الخلق. قالت: و اسوا خلقا منک من احوجک الی ان تکون سیی‌ء الخلق. فقال: انت (الفصل السادس و الاربعون- فی الاصدقاء) اذن امراتی.

قالوا فی تعریف الصدق و صفاته و اکثروا. و الوصف الداخل فی ماهیته او اللازم لها هو ان الصدیق حقا و واقعا یرفض الشائعات عن صدیقه حتی و لو کان علی جهل بمصدرها. و هذا الصدیق ثروه وعده فی الدین و الدنیا، قال تعالی حکایه عن اهل النار: (فما لنا من شافعین و لا صدیق حمیم- 101 الشعراء). و قیل لحکیم قدیم: ما افضل ما یقتنیه الانسان؟ فقال: (الصدیق المخلص). و اذا کان الاخوان افضل قوه و ثروه یقتنیها الانسان فمن العجز ان یعیش بلا اصدقاء، و ان ضیعت واحدا منهم بعد الظفر به فانت اخسر الفاشلین، کما قال الامام. و قال بعض الشارحین: للصدقه طرق و اسباب، وعد منها (الملاقاه بالبشر و الطلاقه). و الحق ان السبب الوحید للصداقه هو التوافق فی الطباع حتی الطیور علی اشکالها تقع. و اشتهر عن نبی الرحمه (صلی الله علیه و آله): الارواح جنود مجنده ما تعارف منها ائتلف، و ما تناکر منها اختلف. و تقدم الکلام عن الصداقه فی الرساله 30 و فیها یقول الامام: و لا تضیعن حق اخیک اتکالا علی ما بینک و بینه. و بعد، فلا متعه اعذب و اطیب من حدیث تنفض به عن قلبک غبار الامام و الاشجان امام صدیق یصغی الیک بروح زاکیه تطمئن الیها، و عاطفه دافئه تلجا الیها.. و من فقد متعه الاحساس بالصداقه فقد حرمه الله اجمل ما فی الحیاه، و ان کان بیته مترفا و مزخرفا.

امام علیه‌السلام (در نکوهش نداشتن و از دست دادن دوست) فرموده است: ناتوانترین مردم کسی است که از دوستیابی ناتوان باشد، و ناتوانتر او کسی است که از دست بدهد دوستی از یاران را که به دست آورده (زیرا دوست یافتن آسان‌تر است از نگاهداشتن او).

انسان در جامعه نیازمند دوست است. گفته‌اند دسته‌ای از دوستان مانند غذا هستند که انسان به آنها محتاج است و دسته‌ای دیگر مانند دوا هستند که گاه و بیگاه به آن نیازمند است و دسته سوم مرض‌اند که باید از آنها پرهیز کرد. و باز گفته شده رفیق مانند وصله‌ای است که به پیراهن می‌زنند باید مناسبت و ارزش آن را به دست آورد. امام ششم (علیه السلام) فرمود: لکل شی‌ء حلیه و حلیه الرجال او داوه هر چیزی زیوری دارد و زیور مرد دوستانش می‌باشند. شاعر می‌گوید: اخاک اخاک ان من لا اخاله کساع الی الهیجا بغیر سلاح و ان ابن عم المرء فاعلم جناحه و هل ینهض البازی بغیر جناح دوستت، دوستت! کسی که دوست نداشته باشد مانند جنگجوئی است که بدون اسلحه به جنگ می‌رود. بدانکه پسر عموی انسان بال انسان است. آیا باز شکاری بدون پر، پرواز می‌کند؟ اسلام همه هم کیشان را برادر خوانده و صریحا می‌گوید: (مومنین برادر یکدیگرند)

و قال علیه‌السلام (اعجز الناس من عجز عن اکتساب الاخوان) لان اکتساب الاصدقاء لا یحتاج الی ازید من معاشره حسنه، و هی لیست بمال و لا فیها تعب فاذا عجز عنها المرء فهو اعجز الناس (و اعجز منه) ای من هذا الاعجز (من ضیع من ظفر به فهم) بان نسلک سلوکا تنفر منه صدیقه.

اللغه: اکتسب: ربح. ضیع الشی‌ء: فقده. ظفر به: فاز به. الشرح: دعوه الی اکتساب الاخوان و عدم تنفیر و تهجیر من هم اصدقاء بالفعل بل یحافظ علی اصدقائه و یحاول ان یکتسب غیرهم. اعجز الناس من عجز عن اکتساب الاصدقاء لان اکتسابهم لا یحتاج الا الی بعض اللیاقه و الصدق و حسن اللقاء و الکلمه الطیبه و السوال عنهم و مد ید العون الیهم قدر الطاقه و من لم یقدر علی ذلک فهو من اعجز الناس عن اکتساب ما یحتاج الی جهد و کلفه و مشقه عالیه … و لکن اعجز من هذا من ضیع من ظفر به منهم ان یکون لک اصدقاء فتاتی باعمال تبعدهم عنک و تجعلهم یتخلون عن صداقتک فهذا اشد عجزا من اصل اکتسابهم لان هروب العصفور من الید اشد حسره و اکثر الما من تحصیل عصفور بعید لم یقع تحت یدک … و من عجز عن الاحتفاظ بما فی یده کان اعجز من ان یکتسب ما لم یقع فی یده.

ابن ابی الحدید ضمن شرح این سخن شواهدی از روایات و اخبار و اشعار آورده است که برای نمونه به ترجمه یکی دو مورد بسنده می شود:

در حدیث مرفوع آمده است که پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم پس از کشته شدن جعفر در جنگ موته گریست و فرمود: مرد با برادرش فزون است.

جعفر بن محمد علیه السّلام فرموده است: هر چیز را زیوری است و زیور مرد دوستان صمیمی اویند.

ابن الاعرابی چنین سروده است «سوگند به جان خودت که ثروت جوانمرد، اندوخته پسندیده نیست، بلکه برادران باصفا، اندوخته های پسندیده ترند.»

ابو ایوب سختیانی می گفته است: هر گاه خبر مرگ یکی از دوستانم - برادرانم- به من می رسد، چنان است که گویی اندامی از اندامهای من فرو می افتد.

گفته شده است، دوست تو همچون رقعه پیراهن توست، بنگر پیراهن خود را با چه چیزی وصله می زنی.

و قال علیه‌السلام

أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ،وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ .

امام علیه السلام فرمود:

عاجزترین مردم کسی است که از به دست آوردن دوستان عاجز باشد و از او عاجزتر کسی است که دوستانی را که به‌دست آورده از دست بدهد. ( . سند گفتار حکیمانه: از جمله کسانی که پیش از سیّد رضی رحمه الله این کلمه حکمت آمیز را از علی علیه السلام نقل کرده‌اند،ابوعلی قالی در ذیل الامالی است که جمله بالا را بدون هیچ‌گونه تغییری از آن حضرت نقل کرده است و ابن ابی‌الحدید آن را با تفاوتی در الحکم المنثوره نقل می‌کند که نشان می‌دهد از منبع دیگری گرفته است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 14). در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله حکمت‌آمیز را در لابه‌لای نامه 31 که امام امیرالمؤمنین علیه السلام برای فرزندش امام مجتبی علیه السلام نوشته نقل کرده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 956). )

ناتوان‌ترین مردم

شک نیست که یکی از مهم‌ترین سرمایه انسان در زندگی دوستان صمیمی است؛این سرمایه نه تنها برای یاری کردن انسان در برابر مشکلات،بلکه برای انس گرفتن و از تجربه‌ها و نظرات آنها بهره‌گیری کردن ضروری است و جالب این‌که به دست آوردن دوستان خوب کار آسانی است؛نه همچون به دست آوردن مال است که احتیاج به تلاش و کوشش فراون و گاه نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان دارد و نه همچون مقام است که به دست آوردنش نیاز به روابط اجتماعی قوی دارد،بلکه با سرمایه‌ای که در اختیار هر کس هست به دست می‌آید و آن سرمایه گشاده‌رویی،ادب و حسن معاشرت است.بر همین اساس امام علیه السلام می‌فرماید:«عاجزترین مردم کسی است که از به دست آوردن دوست عاجز باشد»؛ (أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ) .

حدیث معروفی است از امیر مؤمنان علی علیه السلام که خطاب به مردم فرمود:

«إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ اللِّقَاءِ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَقُولُ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِأَخْلَاقِکُمْ؛ (ای مردم) شما نمی‌توانید مردم را با اموال خود راضی نگه دارید،از این رو ایشان را با خوشرویی و رفتار خوب راضی نگه دارید،زیرا من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می‌فرمود:شما نمی‌توانید خشنودی مردم را با اموال (محدودتان) به دست آورید بنابراین با اخلاق نیکتان خشنودی آنها را به دست آورید». ( .بحارالانوار،ج 68،ص 384،ح 22.)

آنگاه امام می‌افزاید:«و از او عاجزتر کسی است که دوستانی را که به دست آورده از دست بدهد»؛ (وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ) .

زیرا ممکن است به دست آوردن چیزی مقداری زحمت داشته باشد؛ولی نگه‌داشتن آن آسان‌تر است،بنابراین کسی که دوستان خود را با بی‌مهری یا بی‌اعتنایی از دست دهد عاجزتر از کسی است که نتوانسته دوستی به دست آورد.

در اینجا سؤالی مطرح است که اگر امام در جمله اول می‌فرماید:«از همه مردم عاجزتر کسی است که...»چگونه بعد از آن می‌فرماید:«و از او عاجزتر کسی است که دوستانش را از دست دهد»اگر جمله اول عمومیّت دارد،با جمله دوم سازگار نیست.

ولی پاسخ این سؤال روشن است و آن اینکه جمله اول عمومیّت نسبی دارد و عمومیّت نسبی با وجود بعضی از استثناها منافات ندارد و شبیه این تعبیر در کلمات روزانه مردم نیز زیاد است؛مثلا مردم می‌گویند:بدبخت‌ترین مردم کسی است که آبروی خود را از دست دهد و از او بدبخت‌تر کسی است که ایمان خود را از دست دهد و هیچ گاه در عرف مردم تناقضی در میان این دو دیده نمی‌شود.

در حدیثی از امام امیر مؤمنان علیه السلام در غررالحکم می‌خوانیم:

«مَنْ لا صَدیقَ لَهُ لا ذُخْرَ لَهُ؛ کسی که دوست ندارد ذخیره‌ای ندارد». (.غررالحکم،ح 9460. )

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«لَقَدْ عَظُمَتْ مَنْزِلَةُ الصَّدِیقِ حَتَّی إِنَّ أَهْلَ النَّارِ یَسْتَغِیثُونَ بِهِ وَ یَدْعُونَ بِهِ فِی النَّارِ قَبْلَ الْقَرِیبِ الْحَمِیمِ قَالَ اللَّهُ مُخْبِراً عَنْهُمْ (فَما لَنا مِنْ شافِعِینَ وَ لَا صَدِیقٍ حَمِیمٍ)؛ مقام دوست بسیار برجسته است تا آنجا که

دوزخیان نیز با فریاد خود از او-پیش از آنکه از نزدیکان کمک بخواهد-سخن می‌گویند همان‌گونه که خداوند در قرآن از آنها چنین خبر داده که می‌گویند:

امروز نه شفاعت‌کننده‌ای داریم نه دوست گرم و پر محبتی». ( .بحارالانوار،ج 71،ص 176،ح 11. )

اصولاً دوستان خوب بهترین زینت انسانند همان‌طور که امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«لِکُلِّ شَیْءٍ حِلْیَةٌ وَ حِلْیَةُ الرَّجُلِ أوِدّائُهُ؛ هرچیزی زینتی دارد و زینت انسان دوستان اوست». ( .شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 18،ص 112.)

در اهمّیّت دوستان همین بس که از بعضی از بزرگان سؤال شد:آیا برادر بهتر است یا دوست خوب.گفت:برادری خوب است که دوست انسان باشد.

Imām Ali ibn Abū Tālib said: “The most helpless of all men is one who cannot find a few brothers during his lifetime, but still more helpless is whoever finds such a brother but loses him.”{It is not difficult to attract others with good manners and cheerfulness and to befriend them by sweet talk because no physical exertion or mental worry is required for this. Having made friends, it is still easier to maintain the friendship and good relationship. For making real friends, some effort is needed, while for maintaining friendship, no difficulty is unsurmountable. Therefore, no one can be more wretched than one who cannot even retain a thing which could be retained just by keeping away from frowning. The idea here is that a man should meet everyone with good manners and cheerfulness so that people may like to associate with him and extend a hand of friendship to him.}

و درود خدا بر او، فرمود: چون نشانه‌های نعمت پروردگار آشکار شد، با ناسپاسی نعمت‌ها را از خود دور نسازید .

چون طلیعه نعمتها به شما رسید، با ناسپاسی دنباله آن را مبرید.

هر گاه برسد بشما جوانب نعمتها پس مربانید پایان آنرا بکمی شکرگزاری

و فرمود (علیه السلام): چون سرآغاز نعمت به شما رسد با کم سپاسی دنباله آن را نبرید.

و آن حضرت فرمود:زمانی که مقدمات نعمتها به شما رسید، نهایت آن را با کمی شکر از خود مرانید .

و اطراف النعم: ابعاضها التی هی ادناها و اقصاها، ای ابعدها. و هذا ایماء الی ان من شکر نعم الله التی عنده و ان کانت صغیره فهو تعالی یعطی اجز لها.

اذا وصلت الیکم اطراف النعم فلا تنفروا اقصاها بقله الشکر کفران النعم کالسبب لزوالها، و انقطاعها کما ان شکرها سبب لدوامها و زیادتها قال تعالی (لان شکرتم لازیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید).

(هرگاه نعمتهای تازه‌ای نصیب شما شد، زیادی آن نعمتها را با کم‌سپاسی از خود دور نسازید). امام (علیه السلام) در این گفتار توجه داده است، بر این که به منظور دوام و بقای نعمت باید شکر نعمت را به جای آورد، و از کم‌سپاسی- به دلیل پیامد ناگوار آن- برحذر داشته است بنابراین، زنهار به خاطر پیامد کم‌سپاسی است. لفظ تنفیر (حذر داشتن) را به ملاحظه‌ی شباهت نعمت، به یک گروه پرنده استعاره آورده است، پرندگان به هم پیوسته که اگر اول آن گروه فرود آید، آخر آن نیز فرود خواهد آمد. و در این عبارت اشارتی است بر این که دوام شکر و سپاس باعث دوام و زیادت نعمت است، همانطوری که خداوند متعال فرموده است: و لئن شکرتم لا زیدنکم

وَ قَالَ علیه السلام إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلاَ تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ .

قد سبق القول فی الشکر و نحن نذکر هاهنا زیادة علی ذلک.

قال بعضهم ما شیبتنی السنون بل شکری من أحتاج أن أشکره.

و قالوا العفاف زینة الفقر و الشکر زینة الغنی.

و قالوا من سعادة المرء أن یضع معروفه عند من یشکره.

و من جید ما قیل فی الشکر قول أبی نواس قد قلت للعباس معتذرا

و قال البحتری فإن أنا لم أشکر لنعماک جاهدا فلا نلت نعمی بعدها توجب الشکرا ( دیوانه 71. ) .

و قال أیضا سأجهد فی شکری لنعماک إننی أری الکفر للنعماء ضربا من الکفر.

و قال ابن أبی طاهر شکرت علیا بره و بلاءه

و قال أبو الفتح البستی لا تظنن بی و برک حی

و قال أیضا و خر لما أولیت شکری ساجدا و مثل الذی أولیت یعبده الشکر.

البحتری

أراک بعین المکتسی ورق الغنی

آخر بدأت بمعروف و ثنیت بالرضا

(و قال علیه‌السلام فی‌الذین اعتزلوا القتال معه:) فرموده است آن حضرت علیه‌السلام در شان کسانی که گوشه گرفتند از کارزار نمودن به مصاحبت و موافقت او (خذلوا الحق) فرو گذاشتند راه حق را و تکاسل ورزیدند در آن (و لم ینصروا الباطل) و یاری ندادند کار باطل و ناحق را چون محمد بن سلمه و اسامه بن زید و سعد بن ابی وقاص و عبدالله بن عمر و ابوموسی اشعری و احنف بن قیس که رخصت حاصل کردند از آن زبده اشخاص که با آن حضرت به کارزار مشغول نشوند و مقرر است که اگر نصرت حق می‌کردند چون مالک اشتر و دیگران، فیروز می‌بودند در هر دو جهان. این کلام اشارت است به توسط ایشان در ضلالت، گوییا آن حضرت در حق ایشان فرموده که ایشان اگرچه فرو گذاشتند حق را و مدد ما ندادند در آن اما یاری ندادند امر باطل را و مدد خصمان ما ندادند در آن

هرگاه برسد به سوی شما اوائل نعمتها و شروع درآمدن کند نفرت مدهید و مرمانید آخر آن را به کمی شکر، چون شکر موجب مزید نعمت می‌گردد و ترک آن موجب انقطاع، پس چون فوجی از نعمت بر او داخل شوند، و او شکر آن نکند و پاس آن ندارد، آن فوجهای آخرین از آن صید که در راهند و از عقب وارد می‌شوند برمند و باز گردند.

و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام در وقتی که رسید به شما کناره‌ها و اوایل نعمتها، پس رم مدهید منتهای آن را به سبب کمی شکر کردن. یعنی به اندک نعمتی که رسیدید بسیار شکر کنید تا برسید به منتهای نعمت، زیرا که شکر، نعمت افزون کند.

اللغه: (الاطراف) جمع طریف و هو المکتسب من المال حدیثا کما فی- المنجد- او جمع طرف و هو الشی‌ء و منتهی کل شی‌ء کما فی- المنجد- و الاول انسب بالمقام. (النعمه) جمع نعم و انعم الحاله التی یستلذها الانسان، و فلان واسع النعمه ای کثیر المال- المنجد-. (نفر) ینفر نفورا الدابه: جزعت و تباعدت، و نفر ینفر الظبی: شرد و ابعد- المنجد-. المعنی: نال المسلمون فی عصره نعما لم یسبقوها و لم یکونوا یطمعوا فیها من السیاده و العزه و الاموال الکثیره التی مادتها غنائم الجهاد السریع الناجح و الفتوحات الواسعه التی ارسلت الی المدینه سیلا من طرائف الغنائم من ناحیه الفارس و الروم و قلما یصل البائس و الفقیر الی نعمه وافره الا بطر و طغی، و البطر و الطغیان کفران النعمه، و قد شاهد (علیه السلام) کیف اثر هذه الوضعیه فی روحیه المسلمین و شرعت تفسدهم و تغررهم حتی کبار الصحابه امثال طلحه و زبیر و عمرو بن العاص، فخاف علیهم عواقب هذه الغره و الطغیان الموجب للکفران و زوال النعم، فقد کان (علیه السلام) یتوقع للاسلام نفوذا عاما یشمل البشریه باجمعها و یجعلها تخضع لحکومه واحده عادله ملوها الاخلاق الفاضله و التوحید و العدل و السلام و الاسلام، و هی النعمه القصوی التی ینظر الیها بعینه النافذه، و حذر المسلمون من تنفیرها و لکن هیهات هیهات و یا اسفا اسفا من هذه الخلافات التی نفرت هذه النعم و ابعدتها الی ظهور الحجه عجل الله فرجه. الترجمه: چون نعمتهای نورستان در رسند، کم‌سپاسی نکنید تا دنبالهایشان برمند.

سر نعمت چه درآید ز درت ***میرسد از پس آن بیشترت

ناسپاسی مکن رم ندهش ***بر رگ خویش مزن نیشترت

(الفصل التاسع و الثلاثون- فی ما قاله (علیه السلام) فی ما یجب علی العبد لربه) اقول: ذکره (ابن ابی‌الحدید) بعد (17) ولکن فی (ابن‌میثم) کما هنا. و کیف کان فروی المصنف فی (مجازاته النبویه) قریبا منه عن النبی (صلی الله علیه و آله) و لاغرو فهو. منه کالصنو من الصنو و الذراع من العضد فقال: و من ذلک قوله (صلی الله علیه و آله) لبعض ازواجه احسنی جوار نعم الله فانها قلما نفرت عن قوم فکادت ترجع الیهم، ثم قال: و هذه استعاره لانه (صلی الله علیه و آله) جعل النعم المتفاضله علی الانسان بمنزله الضیف النازل و الجار المجاور الذی یجب ان یعد قراه و یکرم مثواه و تصفی مشاربه و تومن مساربه فان اخیف سربه ورنق شربه و ضیعت قواصیه و اعتمیت مقاربه کان خلیقا بان ینتقل و جدیرا بان یستبدل فکذلک النعم اذا لم یجعل الشکر قری نازلها و الحمد مهاد منزلها کانت و شیکه بالانتقال و خلیقه بالزیال. و فی روایه اخری (احسنوا جوار نعم الدنیا فانها و حشیه) و باقی الخبر علی لفظه، فعلی هذه الروایه کانه (صلی الله علیه و آله) شبه النعم باوابد الوحش التی تقیم مع الایناس و تنفر مع الایحاش و یصعب رجوع شاردها اذا شرد ودنو نافرها اذا بعد. قلت: بل الظاهر اراده المعنی الاخیر علی الروایه الاولی ایضا فکما ان (الفصل التاسع و الثلاثون-

فی ما قاله (علیه السلام) فی ما یجب علی العبد لربه) الوحشیه قرینه لتشبیه النعم بالاواید کذلک قوله (لاتنفروا). قال تعالی (کانهم حمر مستنفره فرت من قسوره). و قال الشاعر: ازجر حمارک انه مستنفر فی اثراحمره عمدن لغرب و فی المثل: کل ازب نفور. قال الجوهری: ینبت علی حاجب البعیر شعیرات فاذا ضربته الریح نفر. قال الکمیت (او یتناسی الازب النفورا). و مما یشهد لما قلنا من التشبیه ما رواه محمد بن یعقوب عن الرضا (علیه السلام) انه قال لمحمد بن عرفه ان النعم کالابل المعتقله فی عطنها علی القوم ما احسنوا جوارها فاذا اساوا معاملتها و ابالتها نفرت عنهم. و کیف کان، فقال تعالی (ان الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم)، (لئن شکرتم لازیدنکم و لئن کفرتم ان عذابی لشدید). و عن ابی عبدالله (علیه السلام) مکتوب فی التوراه: (اشکر من انعم علیک و انعم علی من شکرک فانه لا زوال للنعماء اذا شکرت و لا بقاء لها اذا کفرت الشکر زیاده للنعم و امان من الغیر). و عنه (علیه السلام) فی قوله تعالی (لقد کان لسبا فی مساکنهم آیه جنتان عن یمین (الفصل التاسع و الثلاثون- فی ما قاله (علیه السلام) فی ما یجب علی العبد لربه) و شمال کلوا من رزق ربکم و اشکروا له بلده طیبه و رب غفور فاعرضوا فارسلنا علیهم سیل العرم و بدلناهم بجنتیهم جنتین ذواتی اکل خمط و اثل و شی‌ء من سدر قلیل ذلک جزیناهم بما کفروا و هل نجازی الا الکفور و جعلنا بینهم و بین القری التی بارکنا فیها قری ظاهره و قدرنا فیها السیر سیروا فیها لیالی و ایاما آمنین فقالوا ربنا باعد بین اسفارنا و ظلموا انفسهم فجعلناهم احادیث و مزقناهم کل ممزق ان فی ذلک لایالت لکل صبار شکور): هولاء قوم کانت لهم قری متصله ینظر بعضهم الی بعض و انهار جاریه و اموال ظاهره فکفروا نعم الله و غیروا ما بانفسهم من عافیه الله فغیر الله ما بهم من نعمه فارسل علیهم سیل العرم ففرق قراهم و خرب دیارهم و ذهب باموالهم و ابدلهم مکان جناتهم جنتین ذواتی اکل خمط و اثل و شی‌ء من سدر قلیل.

المراد باطراف النعم اوائلها او القلیل منها، و باقصاها نموها و زیادتها، و المعنی ان الله سبحانه اذا احدث لک نعمه فاحفظها و عظمها بالشکر و التدبیر، من ای نوع کانت و تکون، و ان حقرتها و قصرت فی حفظها و شکرها سلبها الله منک، و حرمک من غیرها، و تقدم فی الرساله 68 قول الامام: (و استصلح کل نعمه انعمها الله علیک، و لا تضیعن نعمه من نعم الله عندک). و قد من سبحانه علی المسلمین بدوله کریمه فلم یشکروها بالجهاد و الاخلاص و اضاعوها بالخلافات و اتباع الشهوات، فسیموا الخسف جزاء وفاقا.

… اقصاها بقله الشکر: اطراف النعم اوائلها فاذا بطرتم و لم تشکروها باداء الحقوق منها نفرت عنکم اقاصیها ای اواخرها فحرمتموها

امام علیه‌السلام (در ترغیب به سپاسگزاری از نعمتهای خداوند) فرموده است: هر گاه نمونه‌های نعمتها به شمار رسید پس بازمانده آن را با کمی شکر و سپاس دور نسازید (به اندک نعمتی که رسیدید سپاسگزاری کنید تا به بسیاری از آن برسید، خداوند در قرآن کریم س 14 ی 7 می‌فرماید: لئن شکرتم لازیدتکم، و لئن کفرتم ان عذابی لشدید یعنی اگر شکر نعمت به جا آورید نعمت را برای شما می‌افزایم، و اگر ناسپاسی کنید هر آینه عذاب من سخت است )که گرفتار آن خواهید شد(.

به هنگام نعمت باید قدردانی و شکرگزاری کرد تا نعمت بماند و افزایش یابد. کفران نعمت، سبب می‌شود که نعمت از انسان روی گردان شود. شکر نعمتهای الهی اخلاقی است که خدا به همه کس نمی‌دهد. خدای عزیز در قرآن مجید می‌فرماید: (ما به لقمان حکیم حکمت دادیم. حکمت این بود که شکر خدای را انجام دهد معلوم می‌شود عاقلان و حکماء هستند که قدر نعمتهای خدا را دارند.

و قال علیه‌السلام: (اذا وصلت الیکم اطراف النعم) ای اوائلها فکان النعم اشیاء ممتده طویله، یصل الی الانسان اولا اطرافها، کاول العلم و اول المال و اول الجاه و ما اشبه (فلا تنفروا) ای لا تبعدوا و تشردوا (اقصاها) ای اواخر النعم (بقله الشکر) فمن شکر النعمه (زیدفیها) و من کفر افلتت من یده، کما قال سبحانه: (لئن شکرتم لازیدنکم، و لئن کفرتم ان عذابی لشدید).

و قال علیه‌السلام: (اذا وصلت الیکم اطراف النعم) ای اوائلها فکان النعم اشیاء ممتده طویله، یصل الی الانسان اولا اطرافها، کاول العلم و اول المال و اول الجاه و ما اشبه (فلا تنفروا) ای لا تبعدوا و تشردوا (اقصاها) ای اواخر النعم (بقله الشکر) فمن شکر النعمه (زیدفیها) و من کفر افلتت من یده، کما قال سبحانه: (لئن شکرتم لازیدنکم، و لئن کفرتم ان عذابی لشدید).

«هر گاه طلیعه نعمتها به شما رسید، دنباله آن را با کمی سپاس مرانید.»

و قال علیه‌السلام

إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ .

امام علیه السلام فرمود:

هنگامی که مقدمات نعمت‌ها به شما روی آورد ادامه آن را به واسطه کمی شکرگذاری از خود دور نسازید. ( . سند گفتار حکیمانه: پیش از مرحوم سیّد رضی ابوعثمان جاحظ عین همین عبارت را در کلمات خود آورده و بعید نیست که سیّد رضی از او روایت کرده باشد و از کسانی که بعد از مرحوم سیّد رضی بوده‌اند جماعتی آن را در کتاب‌های خود آورده‌اند از جمله قاضی قضاعی در دستور معالم الحکم و آمدی در غررالحکم و زمخشری در ربیع الابرار.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 15). در کتاب تمام نهج‌البلاغه این سخن حکمت‌آمیز در لا به لای دستوری که امام علیه السلام به یارانش درباره آداب دین و دنیا تعلیم داده آمده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 719). )

راه تداوم نعمت‌ها

امام علیه السلام در این سخن حکمت‌آمیز به نکته دیگری درباره آثار شکر نعمت و آثار کفران بیان می‌کند و می‌فرماید:«هنگامی که مقدمات نعمت‌ها به شما روی می‌آورد دنباله آن را به واسطه کمی شکرگزاری از خود دور نسازید»؛ (إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ ( .«أطراف»جمع«طَرَف»در اینجا به معنای آغاز هر چیزی است به قرینه«اقْصاها»که در جمله بعد آمده،و به معنای انتهای چیزی است. )النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ) .

نعمت‌ها غالباً به‌صورت تدریجی بر انسان وارد می‌شود و وظیفه انسان هوشیار این است که به استقبال نعمت برود و استقبال از آن راهی جز شکرگزاری ندارد.هر گاه با آغاز روی آوردن نعمت به شکر قلبی و زبانی و عملی بپردازد ادامه خواهد یافت و تا پایان آن نصیب انسان می‌شود و به تعبیر دیگر به گفته بعضی از شارحان نهج‌البلاغه،نعمت‌ها مانند گروه‌های پرندگان است که وقتی تعدادی از آنها بر شاخه درختی نشستند بقیه تدریجا به دنبال آنها می‌آیند و شاخه‌ها را پر می‌کنند؛ولی اگر گروه اول صدای ناهنجار و حرکت ناموزونی بشنوند یا ببینند فرار می‌کنند و بقیه هم به دنبال آنها می‌روند و صحنه از وجودشان خالی می‌شود.

همچنین بسیاری از نعمت‌ها به صورت تدریجی زوال می‌پذیرند؛هر گاه انسان در آغاز زوالش هوشیار باشد و به شکر قلبی و زبانی و عملی بپردازد مانع بازگشت و زوال تدریجی آن می‌شود.

این سخن در اصل برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید: ««وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ»؛ به خاطر بیاورید زمانی که پروردگارتان اعلام داشت اگر شکرگزاری کنید (نعمت‌خویش را) بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی مجازاتم شدید است». ( .ابراهیم،آیه 7.)

قرآن مجید سرگذشت بسیار عبرت‌آموزی از قوم سبأ نقل می‌کند که خداوند نعمت بسیار وافری به آنها داد و فرمود: ««کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَ اشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ»؛ ازروزی پروردگارتان بخورید و شکر او را به جا آورید؛ شهری پاک و پاکیزه در اختیار شماست و پروردگاری آمرزنده». ( .سبأ،آیه 15.)ولی آنها به کفران پرداختند و سد عظیمی که سبب آبادی کشور آنها شده بود بر اثر سیلاب و عوامل دیگر در هم شکست و تمام آبادی و باغ‌ها و مزارع ویران شد به‌گونه‌ای که نتوانستند در آنجا بمانند و ناچار در اطراف متفرق شدند.

قرآن در اینجا می‌افزاید: ««ذلِکَ جَزَیْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَ هَلْ نُجازِی إِلاَّ الْکَفُورَ»؛ این کیفر را بر اثر کفرانشان به آنها دادیم و آیا جز کفران کننده را کیفر می‌دهیم». ( .سبأ،آیه 17.)

روایات فراوانی درباره اهمیت شکر از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام به دست ما رسیده که اهمیت این فضیلت انسانی را آشکار می‌سازد.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَنْعَمَ عَلَی قَوْمٍ بِالْمَوَاهِبِ فَلَمْ یَشْکُرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ وَبَالاً وَ ابْتَلَی قَوْماً بِالْمَصَائِبِ فَصَبَرُوا فَصَارَتْ عَلَیْهِمْ نِعْمَةً؛ خداوند متعال به گروهی از مردم نعمت داد،اما آنها شکرش را به جا نیاوردند در نتیجه آن متاع مایه وبالشان شد و گروهی از مردم را به مصائبی گرفتار کرد لکن آنها صبر کردند و (شکرگزار بودند) در نتیجه مصیبت‌ها به نعمت‌ها تبدیل شد». ( .بحارالانوار،ج 68،ص 41،ح 31.)

در اینجا دو سؤال باقی می‌ماند:

نخست این‌که حقیقت شکر چیست؟

شکر سه مرحله دارد:مرحله قلبی که انسان از نعمت‌های خدا خشنود و راضی و سپاسگزار باشد و مرحله زبانی که آنچه را درون قلب اوست بر زبان جاری سازد؛ولی از همه مهم‌تر مرحله عملی شکر است و آن به طور شفاف این است که از نعمت‌های الهی درست بهره‌برداری کند و اهداف این مواهب را در نظر گیرد و به سوی آن اهداف حرکت کند؛اگر خدا عقلی برای درک نیک و بد به او داده از این عقل در مسیر شیطنت استفاده نکند و اگر او را مشمول موهبت آزادی کرده از این آزادی برای پیشرفت و تکامل بهره گیرد نه در مسیر بی‌بند و باری و گناه و فساد همچنین در مورد اعضای بدن که هر کدام موهبتی عظیم است و در مورد مال و ثروت و فرزند و همسر.بسیارند کسانی که شکر قلبی و زبانی دارند؛ولی در مرحله شکر عملی مقصرند.

اگر در مفهوم شکر به آن‌گونه که در بالا گفته شد دقت کنیم فلسفه آن نیز روشن می‌شود،زیرا این مواهب مال ما نیست از سوی دیگری است و آن را برای اهداف خاصی آفریده و اگر در غیر آن اهداف به کار گرفته شود خیانت در آن نعمت است.

از اینجا پاسخ سؤال دیگری نیز روشن می‌شود که خدا چه نیازی به تشکر و سپاسگزاری ما دارد.ممکن است انسان‌ها با سپاسگزاری تشویق شوند و آرامش روحی پیدا کنند.خدا که نیازی به اینها ندارد.

ولی از آنچه در بالا گفته شد فهمیدیم که سخن از نیاز خدا در میان نیست؛ سخن از نیاز من است که اگر نعمت‌ها و مواهب الهی را که برای اهداف خاصی است در غیر آن به کار گیرم طبیعی است که از آن محروم خواهم شد،زیرا خداوند حکیم است و حکیم این مواهب را به افراد لایق و وظیفه‌شناس می‌دهد.

اضافه بر این کسانی که نعمت‌های الهی را ضایع می‌کنند و در غیر اهداف آن مصرف می‌نمایند در واقع اهانتی به ساحت قدس پروردگار کرده‌اند و از این جهت درخور عقوبتی هستند.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “When you get (only) small blessings, do not push their greatest away by being ungrateful.”

و درود خدا بر او، فرمود: کسی را که نزدیکانش واگذارند، بیگانه او را پذیرا می‌گردد .

آن را که نزدیک واگذارد، یاری دور را به دست آرد.

کسی که ضایع سازد او را نزدیکتر از اهل و اقوام تقدیر کرده می‌شود برای معونت او

و فرمود (علیه السلام): کسی را که نزدیکانش واگذارند، بیگانگانش دست گیرند.

و آن حضرت فرمود:آن را که نزدیک واگذارد،یاری بیگانه بسیار دور را دریابد .

و ابیح: ای قدر.

(اتیح: ای قدر).

(کسی که خویشاوندان نزدیک ترکش کنند، کسان بسیار دور، به او خواهند رسید. یعنی، خداوند مقرر کرده و اراده‌اش بر این تعلق گرفته است که برای هر چیزی علت و سببی قرار دهد تا بدان وسیله و با وجود آن سبب، آن چیز ضرورت پیدا کند. چون اکثر وقتها نزدیکترین افراد خاندان و فامیل انسان برای منافع و کارهای لازم او اقدام می‌کنند، در حکمت خداوندی مقرر نشده است که جز از طریق آن سودی عاید انسان شود، بناچار اگر آنها وی را ترک گویند و رها سازند، باید خداوند کسانی را از افراد بسیار دور و بیگانه مقدر و معین کند تا مصالح و کمک و یاری او را عهده‌دار شوند.

إن الإنسان قد ینصره من لا یرجو نصره و إن أهمله أقربوه و خذلوه فقد تقوم به الأجانب من الناس و قد وجدنا ذلک فی حق رسول الله صلی الله علیه و آله ضیعه أهله و رهطه من قریش و خذلوه و تمالئوا علیه فقام بنصره الأوس و الخزرج و هم أبعد الناس نسبا منه لأنه من عدنان و هم من قحطان و کل واحد من الفریقین لا یحب الآخر حتی تحب الأرض الدم و قامت ربیعة بنصر علی علیه السلام فی صفین و هم أعداء مضر الذین هم أهله و رهطه و قامت الیمن بنصر معاویة فی صفین و هم أعداء مضر و قامت الخراسانیة و هم عجم بنصر الدولة العباسیة و هی دولة العرب -و إذا تأملت السیر وجدت هذا کثیرا شائعا

(و قال علیه‌السلام: من ضیع الاقرب) کسی که ضایع سازد نزدیکترین خود را و منفعت و موونت نرساند به او (اتیح له الابعد) تقدیر کرده شود برای معونت و منفعت او، دورتر، به جهت عنایت ملک علام

هر که ضایع گذارد او را نزدیکتر به او از قریب و خویش و آشنا، مقدر گرداند خدای برای او دورتری را تا اسعاد و اعانت او نماید (صدق ولی الله) و این علم را در تجارب زمان بسیار مشاهده نموده‌ایم

و قال علیه‌السلام: «من ضیعه الاقرب اتیح له الابعد.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که کسی که ضایع ساخت او را کسانی که نزدیک‌ترند مقدر می‌شود از برای اعانت او کسانی که دورترند

اللغه: (ضیع) الشی‌ء: اهمله اهلکه فقده، (تاح) توحا له الشی‌ء: تهیا- المنجد-. الاعراب: اتیح مبنی للمفعول من اتاح یتیح، و الابعد نائب الفاعل مرفوع. المعنی: کل موجود له اثر و یترتب علیه غرض فی نظام التکوین، فالموجودات کلها کلمات الله و لیس فی کلماته مهمله من الذره الی الدره، و کل فرد من افراد الانسان عضو فی عالم الکون و جزء موثر فی الاجتماع البشری ایا من کان من عامل و زارع و تاجر و عالم و وصی و نبی، فنظام الخلقه یقتضی ظهور ماله من الاثر بما له من الاستعداد و الثمر، و ینبغی ان یثمر کل موجود فی محیط وجوده و کل انسان فی عشیره و اقربائه، و لکن یشترط ان یکون المحیط مستقبلا لذلک و الاقرباء مستعدون للاستفاده من هذا الفرد، فان رفضوه و طردوه یهیا له مناخا یثمر فیه و یوثر اثره. و فی هذه الجمله اشاره و عتاب الی قریش فی مکه حین ضیعوا النبی (صلی الله علیه و آله) و طردوه و لم یستفیدوا من مقام نبوته و لم ینصروه فی بث دعوته، فاتیح له من قبائل اوس و الخزرج الابعداء ان ینصروه و یازروه حتی بث دعوته و استکمل رسالته. و الی قریش و اتباعهم فی المدینه حیث رفضوا ولایته و امامته بعد وفاه النبی صلی الله علیه و آله و ترکوه فاتیح له انصار من الموالی و سائر العرب حتی بث دعوته و اظهر امامته فی الجمل و صفین، و بث تعالیمه العالیه فی الکوفه بین اظهر سائر الملل. الترجمه: هرکه را نزدیکانش بدور اندازند، بیگانگانش سر رسند و بنوازند.

هر که خویشان را ز دست دهند ***بر سر دست، دیگران ببرند

(الفصل الاول- فی التوحید) اقول: هو ایضا احدی آیات الله تعالی، فمن ضیعه الاقرب لو لم یقدر له الابعد لهلک، و نری ان کثیرا من المومنین الذین یتبرا منهم اقاربهم، و یدعونهم یقدر الله لهم من یخدمهم من الاباعد، کما ان موسی (علیه السلام) لما القته امه فی الیم اخذه عدوه و رباه.

لا تیاس اذا اصابک شر من الاقارب و الارحام فابواب الخیر و النجاح عند الله لا یبلغها الاحصاء، فان اغلق دونک باب منها فتح الله علیک ما هو خیر و اجدی.. و من توکل علیه کفاه حتی و لو کاد له اهل السموات و الارض و من بینهن.

… الاقرب اتیح له الابعد: اتیح له قدر له و کم من شخص اضاعه اقاربه فقدر الله له من الاباعد من یحفظه و یساعده

امام علیه‌السلام (در اینکه خداوند بی‌یاران را کمک کنید) فرموده است: کسی را که خویشان بسیار نزدیک (مانند برادر و عمو و دائی) رها کنند بیگانه بسیار دور برای (یاری و کمک) او خواهد رسید (خداوند کسانی را می‌گمارد که او را تنها نگذارند).

نمونه‌های عالی برای این فرمایش آغاز رسالت محمد (صلی الله علیه و آله) است. مردم مکه که عده‌ای از آنان خویشاوند آن حضرت بودند دست از یاری وی کشیدند اما مردم مدینه که هیچ ارتباطی با حضرتش نداشته او را یاری کردند. صرف نظر از لطف خدا استقامت پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم شرط اول این پیروی بود.

و قال علیه‌السلام: (من ضیعه الاقرب) الیه من قرابه نسب و سبب، بان ترکه و لم یابه به (اتیح) ای قدر (له الابعد) فیاتی الابعدون لیتولوا امره و یحفظوه و یساعدوه.

اللغه: ضیع الشی‌ء: فقده. اتیح له: قدر له و هیی‌ء له. الشرح: من لم یتنبه له الاهل و الاقارب و لم یهتموا بشوونه و یقفوا الی جنبه هیا الله له من هو ابعد منهم الیه یقومون بنفس دورهم و قد یکون اتم و اکمل و قد کان فی سیره رسول‌الله و دعوته اعظم العبر حیث ان قریشا فی مکه تخلت عنه و عن مساندته بل حاربته و لم تهتد و لم تتعاون معه فی دعوته فکانت الهجره الی المدینه و هیا الله له من الاوس و الخزرج ما کان به الفتح و النصر و قاموا مقام عشیرته و اقرب الناس الیه.

گاهی آدمی را کسانی یاری می دهند که امیدی به یاری دادن آنان ندارد، و اگر خویشاوندان نزدیکش او را یاری ندهند و رها سازند، گروهی از مردم بیگانه در مورد کار او قیام می کنند. این موضوع را در مورد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به وضوح می بینیم که نزدیکان و خویشاوندانش از قریش، او را یاری ندادند بلکه بر ضد او دست به دست دادند ولی افراد قبایل اوس و خزرج که از لحاظ نسبت از همه مردم از او دورتر بودند که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عدنانی است و ایشان قحطانی، به یاری او قیام کردند. هیچ یک از آن دو گروه یعنی انصار و قریش یکدیگر را دوست نمی داشتند تا سر انجام خونها ریخته شد. قبیله ربیعه هم در جنگ صفین به نصرت علی علیه السّلام قیام کرد و حال آنکه دشمنان مضر بودند که خویشاوندان و عشیره علی بودند. یمانیها نیز در صفین به نصرت معاویه برخاستند و آنان هم دشمنان مضر بودند. خراسانیها که عجم بودند به یاری بنی عباس که دولتی عرب بود، قیام کردند و اگر به سیره و تاریخ تأمل کنی نظیر این موضوع را فراوان و به صورتی شایع خواهی دید.

و قال علیه‌السلام

مَنْ ضَیَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَدُ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که نزدیکانش او را رها سازند آنها که دورند برای (حمایت از او و یاری‌اش) آماده می‌شوند. (. سند گفتار حکیمانه: صاحب کتاب نهایة الارب این جمله را در ضمن چند جمله دیگر به عنوان کلام علی علیه السلام نقل کرده است که نشان می‌دهد به صورت مجموعی از منبعی غیر از نهج‌البلاغه گرفته است.میدانی نیز در مجمع الامثال آن را در کتاب خود آورده است.درست است که نویسنده نهایة الارب بعد از سیّد رضی می‌زیسته ولی نقل آن با جمله‌های دیگر نشان می‌دهد منبعی غیر از نهج‌البلاغه داشته است همچنین میدانی هر چند بعد از مرحوم شریف رضی بوده ولی در آغاز کتاب خود منابع کتاب را ذکر کرده و نهج‌البلاغه جزء منابع آن نیست.(مصادر نهج البلاغه،ج 4،ص 15). در کتاب تمام نهج‌البلاغه نیز این جمله ضمن بیان مشروحی که امام علیه السلام برای مالک اشتر بیان کرده است آمده و این بیان مشروح در نهج‌البلاغه نیامده و در آن کتاب منابع دیگری برای آن ذکر شده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 740). )

نتیجه بی‌مِهری بستگان

امام علیه السلام در این جمله به کسانی که بستگان نزدیکش نسبت به او بی‌مهری می‌کنند و رهایش می‌سازند دلداری و امیدواری می‌دهد که نباید از این جریان مایوس گردند؛خداوند راه دیگری به روی او می‌گشاید و می‌فرماید:«کسی که نزدیکانش او را رها سازند آنها که دورند برای (حمایت از او و یاری‌اش) آماده می‌شوند»؛ (مَنْ ضَیَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَدُ) .

در واقع این حکمت و رحمت الهی است که انسان‌ها به وسیله بستگان و دوستان نزدیک حمایت شوند؛ولی اگر آنها به وظیفه خود عمل نکردند و به صله رحم و مسئولیت‌های دوستی پشت‌پا زدند این مسئولیت را بر عهده دیگران می‌گذارد تا بنده‌اش در میان توفان حوادث تنها نماند.

مثلا پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله طائفه قریش که نزدیک‌ترین نزدیکان او بودند نه تنها حمایتش نکردند بلکه به دشمنی او برخاستند؛اما خداوند دورافتاده‌ترین قبائل را از قبیله قریش یعنی اوس و خزرج را به حمایت او برانگیخت که از جان و دل او را حمایت کردند و آئین او را پیش بردند و جالب این‌که اوس و خزرج با هم عداوت و دشمنی دیرینه‌ای داشتند ولی در حمایت از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله متحد و متفق بودند و امثال این موضوع در طول تاریخ بسیار دیده شده است.

در حدیث پرمعنایی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که برای دلداری و تسلی خاطر می‌فرماید:

«کُنْ لِمَا لَا تَرْجُو أَرْجَی مِنْکَ لِمَا تَرْجُو؛ نسبت به آنچه امیدی به آن نداری از آنچه امید به آن داری امیدوارتر باش»و جالب این‌که در ذیل این حدیث اشاره به داستان موسی علیه السلام شده و می‌فرماید:«موسی برای به دست آوردن شعله آتشی به دنبال نوری که از درخت برمی‌خواست روان شد ولی در آنجا پیام نبوت را دریافت داشت». ( .کافی،ج 5،ص 83،ح 2.)

احتمال دیگری که در تفسیر این کلمه حکمت‌آمیز وجود دارد این است که امام می‌خواهد بفرماید:در صورتی که نزدیکان و بستگان از نیروهای یکدیگر استفاده نکنند و نسبت به هم بی‌اعتنا باشند ای بسا دورافتادگان آنها را می‌ربایند و از وجود آنان بهره می‌گیرند.

نمونه این مطلب مسئله‌ای است که در این ایام کشور ما و بسیاری از کشورها با آن روبرو هستند که به نام فرار مغزها معروف است؛هنگامی که ما از مغزهای لایق و آماده و افکار بلند و استعدادهای سرشار جوانانمان استفاده نکنیم آنها از میان ما فرار کرده و دورافتادگان از نیروهای آنها استفاده می‌کنند که این ضایعه‌ای است بزرگ و غیر قابل جبران.

در واقع تفسیر اول دلداری و تسلی خاطری است به تضییع شدگان و تفسیر دوم سرزنشی است نسبت به تضییع کنندگان.

البته تفسیر اول مناسب‌تر به نظر می‌رسد،هرچند جمع میان دو تفسیر نیز امکان‌پذیر است.

«أُتیحَ»از ماده«تَیح»(بر وزن شَیء) در اصل برای مهیا شدن برای انجام کاری است و هنگامی که به باب افعال می‌رود به معنای مهیا کردن است و گاه به معنای مقدر ساختن نیز آمده که آن هم نوعی مهیا کردن است.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Whoever is abandoned by near ones is dear to distant ones.”

و درود خدا بر او، فرمود: هر فریب خورده‌ای را نمی‌شود سرزنش کرد .

هر فریب خورده را سرزنش نتوان کرد .

نیست هر فتنه افکنده شده بمعصیت که فائده

و فرمود (علیه السلام): هر فریب خورده ای درخور عتاب نیست.

و آن حضرت فرمود:نه هر گرفتاری باید در معرض سرزنش قرار گیرد .

ما کل مفتون یعاتب: من وقع فی شده من شدائد الدنیا نظر فیه فان کان بسوء اختیاره او بسبب راجع الیه من شهوه او معصیه، فانه یلام علیه و یعاتب، و ان کان من فعل لله او من فعل غیره فانه یلام علیه و هو فی کلا الحالین، مفتون.

(هر گرفتار بلا را نباید سرزنش کرد). گرفتاری گاهی دینی و گاهی دنیوی و گاهی در هر دو مورد است، و به هر تقدیر، گاهی سبب گرفتاری از جانب خود انسان است مانند جهل بسیط و یا جهل مرکب و گاهی به سبب دیگری است که مقدر شده و معلوم و یا نامعلوم می‌باشد. افرادی به خاطر گرفتاریشان قابل سرزنشند که وسایل گرفتاری یا مقداری از آن، از جانب خودشان باشد، مانند گرفتاری به علت دوستی با بدکاران و نظایر آن. این در صورتی است که ما لفظ را به همان معنای ظاهری‌اش حمل کنیم، و احتمال دارد مقصود امام (علیه السلام) این باشد: سرزنش با هر گرفتاری، سودمند نیست.

وَ قَالَ علیه السلام مَا کُلُّ مَفْتُونٍ یُعَاتَبُ .

هذه الکلمة قالها علی علیه السلام لسعد بن أبی وقاص و محمد بن مسلمة و عبد الله بن عمر لما امتنعوا من الخروج معه لحرب أصحاب الجمل و نظیرها أو قریب منها قول أبی الطیب فما کل فعال یجازی بفعله

نیست هر فتنه‌ای افکنده شده به معصیت که فایده دهد او را عتاب و سرزنش مردم روزگار بلکه بسا هست که عتاب مردمان، موجب اصرار او می‌شود در عصیان و سبب لجوجب او در طغیان

نه هر مفتونی را عتاب توان نمود بلکه بسا مفتون که عتاب کردن او محض خطا باشد که او را عذرها باشد، و جز عاقلان دوراندیش و اصحاب درد و انصاف آن درنیابند، و جاهل بیدرد و کوته‌اندیش آن راه بی‌انصافی و اعتساف هیچ عذر او نپذیرد، پس زخم جگر آن مبتلا را به خار عتاب و انکار بخراشد، و نمک ملامت و سرزنش بر ریش دل او بپاشد، و بسیار باشد که عتاب هیچ سود ندهد که شخص نه چنان گرفتار باشد که خلاصی تواند مثلا به عشق شاهدی یا معاشرت فاجری یا به منافرت بعضی از قوم خویش مبتلا شده است و فی‌الجمله طریقه مومن و متدین و شیوه عاقل مستبصر آن باشد که چون کسی را در معصیتی و فتنتی افتاده بیند، بر او رحمت آرد و از برای او دعا کند، و از مثل آن به خدای پناه برد، نه آنکه همچو بیدردان ناآزموده نادان تیغ زبان به ملامت و توبیخ او بلند کند، و زخم او را ریش و ریش او را ناسورتر گرداند، و از روی خودبینی او را تحقیر و تسفیه نماید که چنین شخص از وقوع در مثل آن حال ایمن نباشد

نیست هر مبتلای به بلائی معاقب، یعنی نیست هر بلیه‌ای که باشد عقوبت گناهی، بلکه شاید باشد به تقریب مزید اجری.

اللغه: (فتن) یفتن فتنه و مفتونا فلانا: اضله، و فتنا فلانا عن رایه: صده، فتن فی دینه: مال عنه- المنجد. (عاتب) عتابا و معاتبه علی کذا: لامه- المنجد. المعنی: قال فی الشرح: هذه الکلمه قالها علی (علیه السلام) لسعد بن ابی‌وقاص و محمد بن مسلمه و عبدالله بن عمر لما امتنعوا من الخروج معه لحرب اصحاب الجمل- الخ. اقول: المفتون فی لسان القرآن و مصطلح هذا الزمان هو الذی مال عن عقیدته و رجع الی الضلاله و الکفر بعد ایمانه و اسلامه و یقال له: المرتد الملی و حکمه ان یعاتب و یستتاب فان تاب قبل توبته، و العتاب و الملامه یوجه الی من یحتمل ان یوثر فیه العتاب و یرجع عن غیه، و لکن امثال هولاء الاکابر الذین رجعوا عن ولایته و فتنوا عن نصرته ممن لا یوثر فیهم عتاب و لا خطاب، فهو (علیه السلام) آیس منهم، و جعلهم ممن ختم الله علی سمعه و بصره. الترجمه: هر گمراهی را، سرزنش براه نیاورد.

اقول: قد عرفت فی العنوان التاسع من روایه ابی‌مخنف التی نقلها (جمل المفید): انه (علیه السلام) قال- لسعد و ابن‌عمر و اسامه و محمد بن مسلمه لما اعتذروا عن تخلفهم عنه-: (ما کل مفتون یعاتب الستم علی بیعتی؟) قالوا: بلی. قال: (فانصرفوا فسیغنی الله عنکم). و قلنا ثمه ان تبدیل ابی‌الحسین المعتزلی ذیل الخبر: (فانصرفوا فسیغنی الله عنکم) بقوله: (فاذا بایعتم فقد قاتلتم)، من تصرفاته فی الخبر دفعا للطعن عن سعد و ابن‌عمر، مع انک قد عرفت ان عدم بیعتهم متواتره، و ان الخبر شاذ و لو لم نطرحه لابد من تاویله بکون المراد بکونهم علی بیعته (علیه السلام) عدم اخلالهم بخلافته (علیه السلام). ثم ان المراد بقوله (علیه السلام): (ما کل مفتون یعاتب)، ان المفتون انما یعاتب (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) اذا کانت الفتنه عن التباس الامر علیه، فیعاتب و یقال له: و یحک الامر حقیقته کذا و کذا، و اما اذا کانت عن تلبیس علی نفسه لمرض فی قلبه، فلا یعاتب لان العتاب لا یفیده و مثلهم المغیره فیاتی انه (علیه السلام) قال: (المغیره عمدا لبس علی نفسه لیجعل الشبهات عاذرا لسقطاته). و مر انه (علیه السلام) قال لعمار- لما ذهب الی ابن‌عمر و ابن‌مسلمه و سعد و حاجهم و افحمهم و انصرف الیه (علیه السلام)-: دع هولاء الرهط، ام

ا ابن‌عمر فضعیف، و اما سعد فحسود، و ذنبی الی محمد بن مسلمه انی قتلت اخاه یوم حیبر. و مر فی الحادی عشر: ان سعدا لما ذکر لمعاویه ان النبی (صلی الله علیه و آله) قال فیه (علیه السلام) یوم خیبر: (لاعطین الرایه غدا رجلا یحب الله و رسوله و یحبه الله و رسوله). و یوم تبوک: (انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی) قال له معاویه: ما کنت قط عندی الام منک الان لعدم بیعتک معه مع ذلک. و فی (خلفاء ابن‌قتیبه): ان معاویه لما کتب الی سعد: (قد نصر عثمان طلحه و الزبیر و هما شریکاک فی الامر و الشوری) کتب الیه سعد: ان اهل الشوری لیس منهم احد احق بها من صاحبه، غیر ان علیا کان له من السابقه ما لم یکن فینا، و شارکنا فی محاسننا ولم نشارکه فی محاسنه، و کان احقنا کلنا بالخلافه، ولکن مقادیر الله التی صرفتها عنه حیث شاء لعلمه و قدره، و قد علمنا انه احق بها منا ولکن لم یکن بد من الکلام فی ذلک و التشاجر … هکذا یقول سعد فی حقه و لا یبایعه، فای عتاب یفیده. (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) و اما قوله: (ولکن مقادیر الله التی صرفتها عنه) فیقال له: کل شی‌ء یقع فی الدنیا بمقادیر الله، ولکن الذی صرفتها عنه (علیه السلام) تدابیر المنافقین لا مقادیر الله.

المراد بالمفتون هنا من فعل ما لا ینبغی فعله، و المعنی اذا رایت شذوذا من انسان فلا تبادر الی لومه و عتابه قبل ان تعرف السبب الموجب، فابحث و انظر، فان کان السبب مشروعا کمن اکل من المیته او سرق رغیفا لسد الجوعه فهو معذور اذا انحصر سبب الحیاه بذلک، او کان جاهلا بلا تقصر، و ان کان لمجرد الهوی و اللامبالاه بالدین و القیم فهو مازور، و علیک ان ترشده بالحسنی.. اللهم الا مع الیاس من صلاحه و اصلاحه کابن عمر و ابن وقاص و ابن مسیلمه حیث احجموا عن بیعه الامام، و لم ینصروا حقا، و یخذلوا باطلا.

… کل مفتون یعاتب: ای لا یتوجه العتاب و اللوم علی کل داخل فی فتنه فقد یدخل فیها من لا محیص له عنها لامر اضطره فلا لوم علیه

امام علیه‌السلام (درباره گرفتاران) فرموده است: هر گرفتار فتنه و بلائی را نباید سرزنش نمود (زیرا بسا شخص از روی اضطرار و ناچاری گرفتار شده پس سرزنش نمودن او روا نبود چون سودی ندارد، بلکه بایستی او را کمک و یاری نمود یا درباره‌اش دعا کرد تا از آن رهائی یابد).

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد: آنگاه که امام علی (علیه السلام) قصد داشت با اصحاب جمل جنگ کند، عبدالله بن عمر سعد بن وقاص و امثالشان آن حضرت را یاری نکردند و از حرکت با وی صرف نظر کردند. حضرت جمله بالا را فرمود، کنایه از اینکه شما که به سلامتی، تن پروری و خوش گذرانی (که در حقیقت بلاست) آلوده شده‌اید سرزنش نخواهید شد بروید من نیازی به شما ندارم! انسان بلا دیده‌ای که کنترل خود را از دست داد هیچ کجا ارزش ندارد، اما مومن در بلا استوار خواهد بود.

و قال علیه‌السلام (ما کل مفتون) ای داخل فی الفتنه (یعاتب) ای یوجه الیه اللوم، لانه قد یدخل الانسان فی الفتن اضطرارا لا باختیار.

اللغه: المفتون: الواقع فی الفتنه. العتاب: اللوم. الشرح: نهی علیه‌السلام عن اللوم للانسان لمجرد ان تجده یمارس امرا غیر مشروع اذ ربما کان له عذر فی اقدامه علی ذلک العمل فمن وجدته فی مکان لا یلیق به فلا تسارع فی لومه اذ ربما کان لوجوده فی ذلک المکان ما یسوغه. و ربما اراد علیه‌السلام: لا تلم من لا توثر الملامه فیه او لا تنفع و یوید ذلک انهم قالوا: ان هذا الکلام منه علیه‌السلام کان لسعد بن ابی و قاص و محمد بن مسلمه و عبدالله بن عمر لما امتنعوا من الخروج معه لحرب اصحاب الجمل فان هولاء لا یوثر فیهم العتاب و اللوم لانهم یعرفون الحقیقه و ینحرفون عنها فلا ینفعهم اللوم …

این سخن را علی علیه السّلام به سعد بن ابی وقاص و محمد بن مسلمه و عبد الله بن عمر فرموده است و این به هنگامی بوده که آنان از بیرون رفتن با او به جنگ جمل خود داری کردند، ابو الطیب متنبی هم شعری نظیر و نزدیک به این معنی دارد و گفته است: «هر کسی را به کاری که کرده است، مکافات نمی کنند و به نظر من هر گوینده را نباید پاسخ داد چه سخنان بسیار که از کنار گوش من می گذرد، همچنان که مگس در نیمروز وزوز می کند.»

و قال علیه‌السلام

مَا کُلُّ مَفْتُونٍ یُعَاتَبُ .

امام علیه السلام فرمود:

هر شخص گرفتاری را نمی‌توان سرزنش کرد (چه بسا بی‌تقصیر باشد). ( . سند گفتار حکیمانه: ابن ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه خود می‌گوید:امام این سخن را به«سعد بن ابی وقاص»،«محمد بن مسلمه»،«اسامة بن زید»و«عبداللّه بن عمر»فرمود در آن زمان که آنها از همراهی امام برای جنگ با شورشیان جمل امتناع کردند.(و این نشان می‌دهد که ابن ابی‌الحدید آن را از جای دیگری گرفته است).اضافه بر این مرحوم شیخ مفید در کتاب خود به نام الجَمل از کتاب جمل ابی مخنف (متوفای 175) داستان مفصلی نقل می‌کند که چون علی علیه السلام می‌خواست به سوی بصره برای خاموش کردن آتش فتنه طلحه و زبیر حرکت کند باخبر شد که سه نفر فوق با این‌که با امام بیعت کرده بودند حاضر به همراهی امام در این مسیر نشدند.(ولی در بعضی از روایات آمده است که هیچ یک از این سه نفر با امام بیعت نکردند) امام علیه السلام فرمود:من شما را مجبور نمی‌کنم که با من بیایید ولی مگر با من بیعت نکرده‌اید؟ گفتند:بیعت کرده‌ایم.فرمود:پس چرا همراه من نمی‌آیید؟ هر کدام از آنها عذری برای خود بیان کردند (عذرهایی ناموجه) امام در اینجا فرمود:«لَیْسَ کُلُّ مَفْتُونٍ یُعاتَبُ؛هر شخص گرفتاری را نباید سرزنش کرد».سپس فرمود:برگردید خداوند مرا از شما بی‌نیاز خواهد ساخت.جمع دیگری نیز این جمله حکمت آمیز را در کتاب‌های خود از امام علیه السلام نقل کرده‌اند.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 16 با تلخیص).)

سرزنش گرفتاران چرا؟

امام علیه السلام در این کلام نورانی‌اش می‌فرماید:«هر شخص گرفتاری را نمی‌توان سرزنش کرد (چه بسا بی‌تقصیر باشد)»؛ (مَا کُلُّ مَفْتُونٍ یُعَاتَبُ) .

سرچشمه گرفتاری‌ها و مشکلات و مصائبی که دامن‌گیر انسان می‌شود کاملاً مختلف است؛گاه نتیجه مستقیم اعمال انسان است که بر اثر ندانم‌کاری‌ها، سستی‌ها،تنبلی‌ها و استفاده نکردن به موقع از فرصت‌ها دامان او را گرفته است.

به یقین چنین شخصی درخور سرزنش است؛ولی گاه می‌شود که این مشکلات کفاره گناهان انسان است و خداوند می‌خواهد او را به این وسیله در دنیا پاک کند.

چنین کسی گرچه به سبب گناهش درخور سرزنش است ولی چون مشمول لطف الهی شده سزاوار ملامت نیست و گاه سرچشمه آن آزمایش‌های الهی است که خدا می‌خواهد با آن مشکل و گرفتاری بنده خود را پرورش دهد که همچون فولاد آبدیده در کوره حوادث مقاوم سازد و یا همچون طلای ناخالصی را که به کوره می‌برند تا خالص گردد او را خالص سازد در اینجا نیز جای سرزنش نیست،بنابراین همه گرفتاران و بلا دیدگان را نمی‌توان سرزنش کرد و حتی در آنجایی که انسان خود سرچشمه آن گرفتاری باشد باز گاهی جاهل قاصر است و گاه مقصر؛تنها اگر مقصر باشد در خور سرزنش است.

این سخن تفسیر دیگری نیز دارد و آن این‌که«مفتون»از ماده«فتن»و«فتنه» در اصل به معنای آزمایش کردن است؛مثلا هنگامی که می‌خواهند طلا را آزمایش کنند آن را به کوره می‌برند تا وضع آن روشن شود و به همین جهت هر نوع فشار و گرفتاری و مشکلات و گمراهی به عنوان فتنه از آن یاد می‌شود و مفتون در عبارت بالا به معنای فریب‌خورده باشد؛همان‌گونه که درباره شخص گرفتار اشاره شد این حالت گاهی بر اثر تقصیر و گاه بر اثر قصور و گاه بدون اختیار دامان انسان را می‌گیرد به همین منظور امام می‌فرماید:تمام کسانی که مفتون هستند سزاوار سرزنش نیستند.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Not everyone who suffers from sedition is to be reproved.”{Imām Ali ibn Abū Tālib u uttered this sentence when Sa'd ibn Abū Waqqās, Muhammed ibn Maslamah and Abdullāh ibn 'Omar refused to support him against the people of the Jamal. He means to say that these people are so much against him that neither his words nor any evidence suffices to reproof, rebuke or correct them.}

و درود خدا بر او، فرمود: کارها چنان در سیطره تقدیر است که چاره اندیشی به مرگ می‌انجامد .

کارها چنان رام تقدیر است که گاه مرگ در تدبیر است .

ذلیل و رامند کارها برای مقدارها چه امور تابع قضا و قدرند تا آنکه میباشد مرگ در آنچه گمان می‌برد آدمی تدبیر صلاح بیمار از دوا

و فرمود (علیه السلام): کارها دستخوش تقدیرند، آنسان، که گاه تدبیر سبب مرگ شود.

و آن حضرت فرمود:امور رام مقدّرات است،تا بدان جا که گاهی مرگ آدمی به تدبیر خود اوست .

و الحتف: الهلاک.

یعنی من قدر الله هلاکه، تدبیره تدمیره، قوله علیه‌السلام: فی حدیث الخضاب انما قال ذلک و الدین قل، فاما الان فقد اتسع نطافه. (ضرب بجرانه، فامرو و ما اختار).

(کارها تابع مقدراتند، به حدی که تدبیر و مال‌اندیشی باعث نابودی و هلاکت می‌گردد). به خاطر پیروی کارها از تقدیر الهی و جریان امور بر طبق قضای الهی، کلمه‌ی ذل یعنی خواری، را استعاره آورده است، از آن رو که انسان از قدر ناآگاه است. امکان دارد از نتایج پیروی امور از مقدرات این باشد که آنچه را شخص ناآگاه مصلحت پنداشته و به تصور سود داشتن انجام می‌دهد همان باعث هلاکت و نابودی وی گردد. در این عبارت اشارتی است بر ضرورت استناد کارها به خدا و تکیه نداشتن بر تدبیر و دوراندیشی، و بریدن از ماسوا و توجه تنها به او.

وَ قَالَ علیه السلام تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ حَتَّی یَکُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ .

إذا تأملت أحوال العالم وجدت صدق هذه الکلمة ظاهرا و لو شئنا أن نذکر الکثیر من ذلک لذکرنا ما یحتاج فی تقییده بالکتابة إلی مثل حجم کتابنا هذا و لکنا نذکر لمحا و نکتا و أطرافا و دررا من القول.

فرش مروان بن محمد و قد لقی عبد الله بن علی أنطاعا و بسط علیها المال و قال من جاءنی برأس فله مائة درهم فعجزت الحفظة و الحراس عن حمایته و اشتغلت طائفة من الجند بنهبه و تهافت الجیش علیه لینتهبوه فغشیهم عبد الله بن علی بعساکره فقتل منهم ما لا یحصی و هزم الباقون.

و کسر إبراهیم بن عبد الله بن الحسن بن الحسن جیش أبی جعفر المنصور بباخمری و أمر أصحابه باتباعهم فحال بینهم و بین أصحاب أبی جعفر ماء ضحضاح فکره إبراهیم و جیشه خوض ذلک الماء و کان واسعا فأمر صاحب لوائه أن یتعرج باللواء علی مسناة ( المسناة:ضفیرة تبنی للسیل لترد الماء. ) کانت علی ذلک الماء یابسة فسلکها صاحب اللواء و هی تفضی بانعراج و انعکاس إلی الأرض الیبس فلما رأی عسکر أبی جعفر أن لواء القوم قد تراجع القهقری ظنوهم منهزمین فعطفوا علیهم فقتلوا منهم مقتلة عظیمة و جاء سهم غرب ( سهم غرب:لا یدری رامیه. )فأصاب إبراهیم فقتله.

و قد دبرت من قبل قریش فی حمایة العیر بأن نفرت علی الصعب و الذلول لتدفع رسول الله صلی الله علیه و آله عن اللطیمة ( اللطیمة:قافلة تحمل العطور. ) -فکان هلاکها فی تدبیرها.

و کسرت الأنصار یوم أحد بأن أخرجت النبی صلی الله علیه و آله عن المدینة ظنا منها أن الظفر و النصرة کانت بذلک و کان سبب عطبها و ظفر قریش بها و لو أقامت بین جدران المدینة لم تظفر قریش منها بشیء.

و دبر أبو مسلم الدولة الهاشمیة و قام بها حتی کان حتفه فی تدبیره.

و کذلک جری لأبی عبد الله المحتسب مع عبد الله المهدی بالمغرب .

و دبر أبو القاسم بن المسلمة رئیس الرؤساء فی إخراج البساسیری عن العراق حتی کان هلاکه علی یده و کذلک أیضا انعکس علیه تدبیره فی إزالة الدولة البویهیة من الدولة السلجوقیة ظنا منه أنه یدفع الشر بغیر الشر فدفع الشر بما هو شر منه.

و أمثال هذا و نظائره أکثر من أن تحصی

(و قال علیه‌السلام: تذل الامور للمقادیر) ذلیل و رام‌اند کارها برای مقدارها یعنی مطاوعند و فرمانبردار قدر، نه به حسب قضای آفریدگار و خالق قضا و قدر (حتی یکون الحتف فی‌التدبیر) تا آنکه می‌باشد موت و هلاک، مقتضی مقدر در آنچه گمان می‌برد آن را آدمی تدبیر صالح به سبب جهل او به سر قدر پس تدبیر او محض تدمیر او باشد. فنعم ما قیل: شعر: از قضا سرکنگبین صفرا فزود روغن بادام خشکی می‌نمود

یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که منقاد و رام باشند کارها از برای احکام قضا و قدر تا اینکه حاصل می‌شود هلاکت و مرگ در تدبیر به جهت باقی ماندن.

اللغه: (ذل) ذلا و ذلا البعیر: سهل انقیاده (المقدار) جمع مقادیر (الحتف) جمع حتوف: الموت- المنجد. المعنی: الانسان مختار فی اعماله و افعاله، فصار مکلفا یثاب و یعاقب، و موظفا یستحسن و یعاتب، و لکن احاط به امور کثیره لا یقدر علی تغییرها و لا یمکن من تغیر مسیرها، و هو مع ذلک لا یحیط علما و خبرا بما یترتب علی اعماله من نتائج. لا یتیسر له تدبیر کل الحوائج، فربما یهرب من عدو و یقع فی الحباله، و ربما یتداوی بدواء فیزیده داء فهو بما له من القدره و المنعه کالعوبه فی ید المقادیر و کباحث حتفه بظلفه و ان کان حاذقا فی التدبیر. الترجمه: بشر در برابر قضا و قدر چنان منقاد است، که تدبیر خود انسان باعث مرگ او می‌شود.

قضا و قدر بر امورند حاکم*** که تدبیر با مرگ گردد ملازم

(الفصل الاول- فی التوحید) و قد مضی هذا المعنی فی ما تقدم بروایه تخالف بعض هذه الالفاظ. اقول: و حکاه الجهشیاری فی (وزرائه) بلفظ آخر فقال: دخل یحیی البرمکی علی الرشید لما ابتدات حاله فی الفساد و هو خال فرجع فعرف خبره. فقال لبعض الخدم: الحق یحیی و قل له: خنتنی فاتهمتنی، فابلغه الرسول فقال له: قل للرشید: اذا انقضت المده کان الحتف فی الحیله. و الله ما انصرفت عن خلوتک الا تخفیفا عنک. قال و هذا کلام لعلی بن ابی‌طالب کرم الله مثواه: (اذا انقضت المده کان الهلاک فی العده) قال: و سرق هذا المعنی ابن الرومی فقال: غلط الطبیب علی غلطه مورد عجزت محالته عن الاصدار و الناس یلحون الطبیب و انما غلط الطبیب اصابه المقدار و رواه (ارشاد المفید) مع الاصل فیه، و ان اصل المعنی لیزدجرد آخر ملوک فارس، فقال: سال امیرالمومنین (علیه السلام) شاهزنان بنت کسری حین اسرت: ما حفظت عن ابیک بعد وقعه الفیل؟ قالت: حفظت عنه انه کان یقول: (اذا غلب الله علی امر ذلت المطامع دونه، و اذا انقضت المده کان الحتف فی الحیله). فقال (علیه السلام): ما احسن ما قال ابوک! تذل الامور للمقادیر حتی یکون الحتف فی التدبیر. (الفصل الاول- فی التوحید) و مما یشهد للمعنی ما فی (عیون القتیبی): ان ابامسلم لما قدم المدائن فی الیوم الذی قتل فیه جعل یضرب بالسوط معرفه برذونه و یقول بالفارسیه کلاما معناه: ما تغنی المعرفه اذا لم تقدر علی دفع المحتوم. ثم قال: (جاره ذیلها تدعو یا ویلها بدجله او حولها، کانا بعد ساعه قد صرنا فی دجله). و ما فی (تاریخ الطبری): قال ابومسلم لنیزک: انی و الله ما رایت طویلا اعقل منک، فما تری فی اتیانی المنصور، فقد جاءت هذه الکتب، و قد قال القوم ما قالوا؟ قال: لا اری ان تاتیه، و اری ان تاتی الری فتقیم بها، فیصیر ما بین خراسان و الری لک، و هم جندک، ما یخالفک احد- الی ان نقل قول ابی‌مسلم- رایت ان اوجه ابااسحاق الی المنصور، فیاتینی برایه فانه ممن اثق به، فوجهه، فلما قدم تلقاه بنو هاشم بکل ما یحب، و قال له المنصور: اصرفه عن وجهه و لک ولایه خراسان، و اجازه فرجع ابواسحاق الی ابی‌مسلم، فقال له: ما انکرت شیئا رایتهم معظمین لحقک- الی ان قال- فقال له: نیزک: قد اجمعت علی الرجوع؟ قال: نعم، و تمثل: ما للرجال مع القضاء محاله ذهب القضاء بحیله الاقوام و یشهد له ما فی (المروج): ذکر المدائنی و العتبی و غیرهما ان مروان حین نزل علی الزاب جرد من رجاله من اختاره من سائر جیشه من اهل الشام و الجزیره و غیرهم مائه الف فارس علی مائه الف قارح، فلما کان یوم الوقعه و اشرف عبدالله بن علی فی المسوده، و فی اوائلهم البنود السود یحملها الرجال علی الجمال البخت، و قد جعلت اقتابها من خشب الصفصاف و الغرب، قال مروان لمن قرب منه: اما ترون رماحهم کانهم النخل غلظا، اما ترون الی (الفصل الاول- فی التوحید) اعلامهم فوق هذه الابل کانها قطع من الغمام سود، فبینا هو کذلک اذ طار من افرجه هنالک قطعه من الغرابیب سود فاجتمعت علی اول رایات عبدالله بن علی و اتصل سوادها بسواد تلک الرایات و البنود، و مروان ینظر فتطیر من ذلک، فقال: اما ترون السواد قد اتصل بالسواد، و کان الغرابیب کالسحب سوادا، ثم نظر الی اصحابه المحاربین، و قد استشعروا الجزع و الفزع و الفشل فقال: انها لعده و ما تنفع العده اذا انقضت المده. و ما فی (تاریخ الطبری): کان مروان لما لقیه اهل خراسان لا یدبر شیئا الا کان فیه الخلل و الفساد، کان یوم انهزم واقفا و الناس یقتتلون اذ امر بالاموال فاخرجت فقال للناس: اصبروا و قاتلوا فهذه الاموال لکم، فجعل ناس یصیبون من ذلک المال، فارسلوا الیه ان الناس قد مالوا علی هذا المال و لا نامنهم ان یذهبوا به، فارسل الی ابنه

عبدالله ان سر فی اصحابک الی موخر عسکرک، فاقتل من اخذ من ذلک المال و امنعهم، فمال عبدالله برایته و اصحابه فقال الناس الهزیمه فانهزموا. و فی (اذکیاء ابن الجوزی)- باب فی من احتال فانعکس علیه مقصوده- و نقل امورا، و منها: عن علی بن المحسن عن ابیه قال: حدثنا جماعه من اهل جند سابور- و فیهم کتاب و تجار و غیر ذلک- انه کان عندهم فی سنه نیف و اربعین و ثلاثمائه شاب من کتاب النصاری و هو ابن ابی‌الطیب القلانسی، فخرج الی بعض شانه فی الرستاق، فاخذته الاکراد و عذبوه و طالبوه ان یشتری نفسه منهم، و کتب الی اهله انفذوا الی اربعه دراهم افیون و اعلموا انی اشربها فتلحقنی سکته، فلا تشک الاکراد انی مت فیحملونی الیکم، فاذا (الفصل الاول- فی التوحید) حصلت عندکم فادخلونی الحمام و اضربونی لیحمی بدنی و سوکونی بالایارج، فانی افیق، و کان سمع ان من شرب افیونا اسکت، فاذا ادخل الحمام و ضرب و سوک بالایارج برا، فلم یعلم مقدارا لشربه، فشرب اربعه دراهم، فلم یشک الاکراد فی موته، فلفوه فی شی‌ء و انفذوه الی اهله، فلما حصل عندهم ادخلوه الحمام و ضربوه و سوکوه، فما تحرک و اقام فی الحمام ایاما، و رآه اهل الطب فقالوا: قد تلف کم شرب؟ قالوا: اربعه دراهم.

فقالوا: هذا الوشوی فی جهنم ما عاش. انما یجوز ان یفعل هذا بمن شرب اربعه دوانیق او وزن درهم او حوالیه. فاما هذا فقد مات. فلم یقبل اهله ذلک، فترکوه فی الحمام حتی اراح و تغیر فدفنوه، و انعکست الحیله علیه. و منها: روی ان بلال بن ابی‌برده بن ابی‌موسی الاشعری کان فی حبس الحجاج و کان یعذبه، و کان کل من مات فی الحبس رفع خبره الی الحجاح، فیامر باخراجه و تسلیمه الی اهله. فقال بلال للسجان: خذ منی عشره آلاف درهم و اخرج اسمی الی الحجاج فی الموتی، فاذا امرک بتسلیمی الی اهلی هربت فی الارض، فلم یعرف الحجاج خبری، و ان شئت ان تهرب معی فعلت و علی غناک ابدا. فاخذ السجان المال و رفع اسمه فی الموتی، فقال الحجاج مثل هذا لا یجوز ان یخرج الی اهله حتی اراه، هاته. فعاد الی بلال، فقال: اعهد. قال: و ما الخبر؟ قال: ان الحجاج قال کیت و کیت، فان لم احضرک الیه میتا قتلنی و علم انی اردت الحیله علیه، و لابد ان اقتلک خنقا، فبکی بلال و ساله ان لا یفعل، فلم یکن الی ذلک طریق، فاوصی، فاخذه السجان و خنقه و اخرجه الی الحجاج، فلما رآه میتا قال: سلمه الی اهله، فاخذوه، و قد اشتری القتل لنفسه بعشره آلاف درهم و جعلت الحیله علیه. (الفصل الاول- فی التوحید)

ثم معلوم بعد جمعنا بین العنوانین ان قول المصنف فی الثانی (و قد مضی هذا المعنی) اشاره الی ذکره فی الاول باختلاف فی بعض الفاظه.

یحذر الامام بهذا من المخبات و المفاجات التی لا تراها العیون، و لا تومی‌ء الیها القرائن من قریب او بعید، یحذر کل انسان من ذلک کی یحتاط و یحترس.. علی ان الوقایه من الهلاک قد تکون هی السبب الموجب له، کالطبیب یصف نوعا من الدواء لمریضه بقصد الشفاء، فیقضی علیه، او یتحصن الجیش من عدوه فی مکان ملغوم، او یفر من الجهاد طلبا للسلامه فیقع فیما هو ادهی و امر.

… الحتف فی التدبیر: الحتف بفتح فسکون الهلاک

امام علیه‌السلام (در اعتماد نداشتن به تدبیر و پایان‌بینی) فرموده است: کارها رام و پیرو احکام قضاء و قدر است به طوری که (گاهی) تباهی در تدبیر و پایان‌بینی می‌باشد (چون انسان به مصالح و مفاسد و اسرار و رازهای قضاء و قدر آگاه نیست نبایستی به تدبیر و اندیشه خود دلبستگی داشته باشد چه بسا تدبیر و اندیشه سبب تباهی می‌گردد).

هیچ کس نمی‌تواند با اعتماد به فکر و سیاست خود در هیچ کاری پیروز گردد، بلکه چه بسا نقشه کشیدن، وسیله‌ای می‌شود که انسان در دام قرار گیرد. مسلمانان در جنگ احد (بر خلاف جنگ خندق) از مدینه بیرون آمدند تا طبق طرح و نقشه‌های جنگی جنگ کنند، اما شکست خوردند چون به اتکای نقشه خود کار کردند. باید نقشه کشید و از خدا کمک خواست و به او توکل نمود که بهترین تکیه‌گاه است.

و قال علیه‌السلام: (تذل الامور للمقادیر) ای ان الامور التی یاتی بها الانسان، انما هی مطیعه للتقدیر، فمثلا یتروج الانسان بتلک المرئه لانه قدر ان یتزوج بها، و التقدیر معناه علم الله سبحانه بما یکون فی الکون، لا ان القدر یجبر الانسان، او ان علمه عله للمعلوم (حتی یکون الحتف) ای هلاک الانسان (فی التدبیر) ای فی الامر الذی یدبره بظن المنفعه جاهلا بانه سبب هلاکه، کان یشرب الدواء بظن انه مفید له، و فی الدواء هلاکه.

اللغه: ذل البعیر: سهل انقیاده. المقادیر: جمع المقدار، القدره. الحتف: الموت. الشرح: قد تصبح الامور بین یدیک تصرفها کیف تشاء و تنجح فی تذلیل الصعاب فتری فی قبضه یدک کل شی‌ء جاهزا و لکن قد یکون فی طیات ذلک موتک و القضاء علیک، فربما تسعی فی تقویه دوله و تعزیزها ثم یاتی اربابها علی نفسک و ینهون حیاتک کما وقع ذلک لابی‌مسلم الخراسانی فالتوکل علی الله و تفویض الامر الیه هو خیر معین …

هر گاه در احوال عالم تأمل کنی، درستی این کلمه را آشکار می بینی و اگر بخواهیم شواهد بسیاری در این مورد ارائه دهیم، می توانیم معادل همه این کتاب شاهد بیاوریم ولی ما فقط به نکته ها و لطایف و پاره ای از سخنان گزیده و اشاراتی بسنده می کنیم. هنگامی که مروان با محمد بن عبد الله بن علی - سالار بنی عباس- رویاروی شد چنان به پیروزی خویش مطمئن بود که سفره هایی گسترد و سکه ها را بر آنها ریخت و گفت هر کس برای من یک سر دشمن بیاورد، صد درهم جایزه اش خواهد بود، ولی پاسداران و نگهبانان از حمایت او ناتوان شدند و گروهی از سپاهیان سرگرم غارت آن پولها شدند و بقیه لشکر هم برای تاراج آن سفره ها هجوم آوردند، در نتیجه عبد الله بن علی با همه لشکرهای خود آنان را فرو گرفت و بیش از حد شمار از ایشان کشت و کسانی هم که باقی ماندند، گریختند.

ابراهیم بن عبد الله بن حسن بن حسن در منطقه با خمری، لشکر ابو جعفر منصور را شکست داد و به یاران خود دستور تعقیب ایشان را صادر کرد. سیلاب گسترده ای میان آنان و لشکر منصور قرار داشت که ابراهیم و یارانش خوش نداشتند از آن عبور کنند، ابراهیم به پرچمدار خود دستور داد پرچم را به سوی باریکه ای از خشکی ببرد تا از آنجا بگذرند و او چنان کرد و پرچم را به سوی آن خشکی برد. لشکر ابو جعفر منصور که چنان دیدند، پنداشتند که ایشان روی به گریز نهاده اند، بر آنان حمله آوردند و کشتاری بزرگ انجام دادند و در همین حال تیر ناشناخته ای به ابراهیم اصابت کرد و او را کشت.

قریش هم در جنگ بدر برای حمایت از کاروان خود سوار بر مرکوبهای رام و سرکش شدند و شتاب کردند که به پندار خویش پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم را از تصرف کاروان باز دارند، و حال آنکه با این تدبیر همگی نابود شدند.

در جنگ احد، انصار می پنداشتند برای پیروزی و فتح باید پیامبر را برای جنگ از مدینه بیرون ببرند و همین کار موجب پیروز شدن قریش بر ایشان شد و حال آنکه اگر در مدینه باقی می ماندند، قریش بر ایشان پیروز نمی شد.

ابو مسلم خراسانی با تدبیر بسیار دولت هاشمی - بنی عباس- را بر پا ساخت و با این تدبیر زمینه مرگ خود را فراهم ساخت. در مغرب هم در مورد ابو عبد الله محتسب و عبد الله مهدی همین کار صورت گرفت.

ابو القاسم بن مسلمه که معروف به رئیس الروساء است برای بیرون راندن بسا سیری از عراق چاره اندیشی کرد ولی نابودی خود او به دست بساسیری صورت گرفت، همچنان که چاره اندیشی او در مورد نابودی دولت بویهی از سلجوقیان با این پندار که شر را از میان بردارد، نتیجه معکوس بار آورد و گرفتار شر بزرگتری شد، و نظایر این امور برون از حد شمار است.

و قال علیه‌السلام

تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ،حَتَّی یَکُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ .

امام علیه السلام فرمود:

حوادث و امور،تسلیم تقدیرهاست تا آنجا که گاه مرگ انسان در تدبیر (و هوشیاری او) است. ( . سند گفتار حکیمانه: از کسانی که این سخن حکمت‌آمیز را پیش از مرحوم سیّد رضی در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند مرحوم شیخ مفید در ارشاد و ابن شعبه (متوفای 332) در کتاب تحف العقول و جاحظ (متوفای 255) در کتاب المائة است که با تفاوتی آن را نقل کرده‌اند.و در حکمت 459 عبارتی نزدیک به آن خواهد آمد و بعد از سیّد رضی هم بسیارند که آن را به همین عبارت یا شبیه آن نقل کرده‌اند.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 17). )

پیشی گرفتن تقدیر و تدبیر

امام علیه السلام در اینجا به نکته مهمی اشاره می‌فرماید و آن این‌که چنان نیست که همیشه انسان‌های مدیر و مدبر پیروز گردند؛گاه تقدیرات همه تدبیرات آنها را برهم می‌زند.می‌فرماید:«حوادث و امور،تسلیم تقدیرهاست تا آنجا که گاه مرگ انسان در تدبیر (و هوشیاری او) است»؛ (تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ،حَتَّی یَکُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ) .

هدف از بیان این نکته آن است که گرچه انسان باید در همه امور هوشیارانه و مدبرانه عمل کند؛اما چنین نیست که از لطف خدا بی‌نیاز باشد.خداوند برای بیدار ساختن انسان و شکستن غرور و غفلت او گهگاه اموری مقدر می‌کند که بر خلاف تمام تدبیرها و پیش‌بینی‌ها و مقدمه‌چینی‌های انسان است تا به او بفهماند در پشت این دستگاه،دست نیرومندی است که هیچ‌کس بی‌نیاز از لطف و محبت او نیست.

در طول تاریخ گذشته و در زندگی خود بسیاری از این صحنه‌ها را دیده‌ایم که گاه افراد بسیار هوشیار و قوی و صاحب تدبیر ضربه‌هایی از تدبیر و هوشیاری خود خورده‌اند و دست تقدیر مسیری جز آنچه آنها می‌خواستند برایشان فراهم ساخته است.

تنها مطلبی که در اینجا تذکر آن لازم است این است که هرگز مفهوم این سخن آن نیست که انسان دست از تدبیر و دقت و بررسی لازم در کارها بردارد و همه چیز را به گمان خود به دست تقدیر بسپارد،بلکه شعار ««وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاّ ما سَعی»؛ بهره انسان تنها با سعی و تلاش او ارتباط دارد» ( .نجم،آیه 39.)را نباید هرگز فراموش کند و به تعبیر دیگر انسان نباید از اراده و تقدیرات الهی و این‌که همه چیز به دست اوست غافل شود و نیز نباید دست از تلاش و کوشش بردارد.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “All matters are subject to destiny, so much so that sometimes death results from effort.“

و درود خدا بر او، فرمود: (از امام پرسیدند که رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: موها را رنگ کنید، و خود را شبیه یهود نسازید یعنی چه؟

فرمود) پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم این سخن را در روزگاری فرمود که پیروان اسلام اندک بودند، امّا امروز که اسلام گسترش یافته، و نظام اسلامی استوار شده، هر کس آنچه را دوست دارد انجام دهد .

[و آن حضرت را از فرموده رسول (صلی الله علیه و آله) پرسیدند «پیری را با خضاب بپوشانید و خود را همانند یهود مگردانید» گفت:] او که درود خدا بر وی باد چنین فرمود:- و شمار مرد- دین اندک بود. اما اکنون که میدان اسلام فراخ گردیده و دعوت آن به همه جا رسیده، هر کس آن کند که خواهد.

و پرسیدند از آن حضرت از گفتار پیغمبر خدا تغییر دهید پیری را بخضاب و مانند مشوید بجهودان در ترک خضاب پس فرمود پیغمبر این را در وقتی که اصحاب دین اندک بودند پس اما اکنون که وسیعست لباس دین و زده است سینه خود را بر زمین پس مرد مقرون است با چیزی که اختیار نماید اگر خواهد بکند بکند و اگر خواهد نکند

از آن حضرت در باره این سخن پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسیدند که فرموده بود: رنگ سفید موی را تغییر دهید و خود را همانند یهودان مسازید و او فرمود:

این سخن را رسول اللّه (صلی الله علیه و آله) زمانی فرمود که مسلمانان اندک بودند، اما اکنون که دایره اسلام فراخ گردیده و دین استقرار یافته، هرکس به اختیار خود است.

و سؤال کردند از آن حضرت از مفهوم گفته رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم:

«موی سپید را تغییر دهید و خود را شبیه یهود ننمایید»پرسیدند،آن حضرت فرمود :

پیامبر این سخن را وقتی فرمود که شمار اهل دین اندک بود، اما امروز که سفره اسلام گسترده شده،و استوار و پابرجا گشته،مرد است و اختیارش .

و معنی غیروا الشیب ای اخضبوا شعور رووسکم و محاسنکم، و تحقیقه غیروا الشیب بالخضاب. و انما کان الخضاب فی اول الاسلام مستحبا و ندبا لان المسلمین کانوا مشتغلین بالغزو و القتال اولا، و اذا کان الکفار یرون المقاتله من المومنین مسوده الشعور یرونهم شبانا فیخافونهم، فاما الان فلا یکون بیننا و بین المشرکین حرب و قد کثر المسلمون فلا استحباب فی الخضاب. و القل: و القلیل. و النطاق: شقه طویله عریضه ینجر علی الارض. و هذا استعاره من بروک البعیر اذا انیخ و ضرب بصدره علی الارض. و قوله فامرو و ما اختار کقولهم کل رجل و ضیعته. و روی الاویده بید الله.

کان المجاهدون فی بدو الاسلام ندبوا الی الخضاب لئلا ینظر الیهم الاقران بعین الازدراء بسبب الشیخوخه، فکان الشیوخ یخضبون بالسواد تشبها بالشبان، و قیل: کانوا یخضبون بالحناء. و النطاق: شقه طویله عریضه ینجر علی الارض اذا البست و جران البعیر ما یلی الصدر من العنق، و هما کنایتان عن انتظام امور الدین، و کماله و استقامته و استقراره، و ذکر بعض الرواه ان الخضاب نوع من الریاء، و اذا کان الشیب نور الله، فستر نور الله امر خارج عن الاعتدال. و قوله فامرء: مبتدا، و ما اختار: عطف علیه و الخبر محذوف ای فامری و ما اختاره مقرونان کقوله کل رجل و وضیعته.

نطاق: لباسی که هنگام پوشیدن به دلیل درازی و پهنا روی زمین کشیده می‌شود. جران البعیر: سینه شتر. (این سخن را پیامبر (صلی الله علیه و آله) هنگامی فرمود که مسلمانان اندک بودند، اما اکنون که اسلام گسترش یافته و پابرجا شده، هر مردی اختیار خودش را دارد). پیامبر (صلی الله علیه و آله) در آغاز اسلام، به پیرمردان مسلمان دستور می‌داد و آنان را وادار می‌کرد که پیری خود را تغییر دهند، و از ترک آن برحذر می‌داشت، به دلیل این که پیری شباهت به یهود دارد، زیرا یهودیها این کار را نمی‌کردند، این بود که به رنگ سیاه خضاب می‌کردند، و بعضی گفته‌اند: با حنا خضاب می‌کردند. هدف این بود که کفار آنها را با چشم توانمندی و جوانی بنگرند، و از آنها بترسند و طمع بر آنها نکنند. از امام (علیه السلام) در زمان خلافتش راجع به آن (خضاب کردن) پرسیدند، امام (علیه السلام) آن را مباح قرار داد نه مستحب، و بر این مطلب اشاره فرمود که آن سنت هنگامی مقرر شد که مسلمانان اندک بودند، اما اکنون که زیادند و کافران ناتوان شده‌اند، خضاب کردن مباح است، و عبارت: هر مردی اختیار دارد کنایه از همین است. و لفظ: النطاق را برای عظمت و گستردگی اسلام، استعاره آورده است و کلمه‌ی (ضرب بالجران) استعاره برای پابرجایی و پایداری دین به لحاظ شباهت آن به شتری است که روی زانویش نشسته است. کلمه‌ی امرو مبتدا و ما اختار عطف بر اوست ما مصدریه، و خبر مبتدا محذوف، و در تقدیر مقرونان است مانند این سخن عربها (کل امرء و ضیعته) توفیق از خداست.

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اَلرَّسُولِ صلی الله علیه و آله غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لاَ تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ فَقَالَ علیه السلام إِنَّمَا قَالَ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ فَأَمَّا الآْنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ .

الیهود لا تخضب و کان النبی صلی الله علیه و آله أمر أصحابه بالخضاب لیکونوا فی مرأی العین شبابا فیجبن المشرکون عنهم حال الحرب فإن الشیخ مظنة الضعف.

قال علی علیه السلام کان ذلک و الإسلام قل أی قلیل و أما الآن و قد اتسع نطاقه و ضرب بجرانه فقد سقط ذلک الأمر و صار الخضاب مباحا غیر مندوب.

و النطاق ثوب تلبسه المرأة لبسة مخصوصة لیس بصدرة و لا سراویل

و سمیت أسماء بنت أبی بکر ذات النطاقین لأنها قطعت من ثوبها ذلک قطعة شدت بها سفرة لها حملها أبو بکر معه حین خرج من مکة مع النبی صلی الله علیه و آله یوم الهجرة فقال النبی صلی الله علیه و آله لقد أبدلها الله بها نطاقین فی الجنة .

و کان نفر الشام ینادون عبد الله ابنها حین حصره الحجاج بمکة یشتمونه کما زعموا یا ابن ذات النطاقین فیضحک عبد الله منهم و قال لابن أبی عتیق أ لا تسمع یظنونه ذما ثم یقول

و تلک شکاة ظاهر عنک عارها ( لأبی ذؤیب الهذلی،و صدره: و عیّرها الواشون أنّی أحبّها. ).

و استعار أمیر المؤمنین علیه السلام هذه اللفظة لسعة رقعة الإسلام و کذلک استعار قوله و ضرب بجرانه أی أقام و ثبت و ذلک لأن البعیر إذا ضرب بجرانه الأرض و جرانه مقدم عنقه فقد استناخ و برک.

و امرؤ مبتدأ و إن کان نکرة کقولهم شر أهر ذا ناب ( دیوان الهذلیین 1:21. ) لحصول الفائدة و الواو بمعنی مع و هی و ما بعدها الخبر و ما مصدریة أی امرؤ مع اختیاره

فأما القول فی الخضاب فقد

روی قوم أن رسول الله صلی الله علیه و آله بدا شیب یسیر فی لحیته فغیره بالخضاب خضب بالحناء و الکتم .

و قال قوم لم یشب أصلا.

و روی أن عائشة قالت ما کان الله لیشینه بالشیب فقیل أ و شین هو یا أم المؤمنین قالت کلکم یکرهه.

و أما أبو بکر فصح الخبر عنه بذلک و کذلک أمیر المؤمنین و قیل إنه لم یخضب و قتل الحسین علیه السلام یوم الطف و هو مخضوب

و فی الحدیث المرفوع رواه عقبة بن عامر علیکم بالحناء فإنه خضاب الإسلام إنه یصفی البصر و یذهب بالصداع و یزید فی الباه و إیاکم و السواد فإنه من سود سود الله وجهه یوم القیامة .

و عنه صلی الله علیه و آله علیکم بالخضاب فإنه أهیب لعدوکم و أعجب إلی نسائکم.

و یقال فی أبواب الکنایة للمختضب هو یسود وجه النذیر لأن النذیر الشیب قیل فی قوله تعالی وَ جاءَکُمُ النَّذِیرُ (سورة فاطر 35. ) إنه الشیب.

و کان عبد الرحمن بن الأسود أبیض الرأس و اللحیة فأصبح ذات یوم و قد حمرهما و قال إن عائشة أرسلت إلی البارحة جاریتها فأقسمت علی لأغیرن و قالت إن أبا بکر کان یصبغ.

و روی قیس بن أبی حازم قال کان أبو بکر یخرج إلینا و کان لحیته ضرام عرفج.

و عن أبی عامر الأنصاری رأیت أبا بکر یغیر بالحناء و الکتم و رأیت عمر لا یغیر شیئا من شیبه و قال إنی سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقول من شاب شیبة فی الإسلام کانت له نورا یوم القیامة و لا أحب أن أغیر نوری.

و کان أنس بن مالک یخضب و ینشد نسود أعلاها و تأبی أصولها و لیس إلی رد الشباب سبیل.

و روی أن عبد المطلب وفد علی سیف بن ذی یزن فقال له لو خضبت فلما عاد إلی مکة خضب فقالت له امرأته نثیلة أم العباس و ضرار ما أحسن هذا الخضاب لو دام فقال فلو دام لی هذا الخضاب حمدته

قال یعنی إنه صار شیخا فصار حکما بین الناس من قوله لا تغبط المرء أن یقال له أضحی فلان لسنه حکما.

و قال أسماء بن خارجة لجاریته اخضبینی فقالت حتی متی أرقعک فقال عیرتنی خلقا أبلیت جدته و هل رأیت جدیدا لم یعد خلقا.

و أما من یروی أن علیا علیه السلام ما خضب.

فیحتج بقوله و قد قیل له لو غیرت شیبک یا أمیر المؤمنین فقال الخضاب زینة و نحن فی مصیبة . یعنی برسول الله صلی الله علیه و آله .

و سئل الحسن علیه السلام عن الخضاب فقال هو جزع قبیح .

و قال محمود الوراق یا خاضب الشیب الذی و قد روی قوم عن النبی صلی الله علیه و آله کراهیة الخضاب و أنه قال لو استقبلتم الشیب بالتواضع لکان خیرا لکم.

قال الشاعر و صبغت ما صبغ الزمان فلم یدم صبغی و دامت صبغة الأیام.

و قال آخر یا أیها الرجل المغیر شیبه

و یقولون فی دیوان عرض الجیش ببغداد لمن یخضب إذا ذکروا حلیته مستعار و هی کنایة لطیفة و أنا أستحسن قول البحتری خضبت بالمقراض کنایة عن قص الشعر الأبیض فجعل ذلک خضابه عوضا عن الصبغ و الأبیات هذه لابس من شبیبة أم ناض و ملیح من شیبة أم راض ( دیوانه 2:72،من قصید یمدح فیها ابن الفیاض. )

و إذا ما امتعضت من ولع الشیب

(و سئل علیه اسلام عن قول النبی صلی الله علیه واله) و پرسیده شد آن حضرت از قول پیغمبر صلی‌الله علیه و آله که (غیروا الشیب و لا تشبهوا بالیهود) تغییر دهید پیری را به خضاب و مانند مشوید به جهودان در ترک خضاب تا کافران در میدان محاربه ببینند شما را در سن قوت و شباب (فقال انما قال صلی الله علیه و آله ذلک) پس آن حضرت فرمود در جواب به تحقیق که پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود این کلمه طیبه را (والدین قل) که اصحاب دین اندک بودند از روی عدد و اصلا قوت نبود در اسلام (فاما الان و قد اتسع نطاقه) پس اما در این زمان که وسیع است و منبسط لباس دین (و ضرب بجرانه) و زده است سینه خود را به زمین در ثبات و تمکین (فامرء و ما اختار) پس مرد مقرون است با چیزی که اختیار نماید آن را بعد از مبالغه در ندبیت آن، یعنی اگر خواهد خضاب کند و اگر خواهد به ترک آن گراید. و اگرچه مندوب است در این زمان نیز اما تاکید آن به مرتبه اول نیست. استعاره فرموده لفظ (نطاق) را که آن شقه طویل است که کشیده شود بر زمین در حین لبس از برای اسلام به اعتبار عموم و انبساط آن و (جران) را که آن صدر بعیر است از برای دین، به اعتبار تمکن و ثبات و استقرار و استقامت آن

و سئل علیه‌السلام عن قول النبی صلی الله علیه و آله: «غیروا الشیب و لا تشبهوا بالیهود» فقال علیه‌السلام: «انما قال، صلی الله علیه و آله، ذلک و الدین قل، فاما الان و قد اتسع نطاقه و ضرب بجرانه، فامرو و ما اختار.»

و سوال شد از حضرت علیه‌السلام از معنی قول پیغمبر صلی الله علیه و آله، که «تغییر دهید علامت پیری را که سفیدی ریش باشد، یعنی به خضاب کردن و مشوید مانند یهود»، پس گفت حضرت علیه‌السلام که نگفت پیغمبر، صلی الله علیه و آله، آن قول را مگر در حالتی که اهل دین اسلام اندک بودند و اما در این وقت و حال آنکه وسیع شده است کمربند دین اسلام و زده است سینه‌ی خود را به زمین و قائم و ثابت شده است، پس باشد هر مردی با اختیار و اراده‌ی خود. یعنی چون در ابتدای دین اسلام اهل اسلام اندک بودند و پیران را رغبتی نبود در جهاد کردن با جوانان کفار، امر شد به خضاب کردن پیران از برای نفع بخشیدن جهاد با کفار و اما در این زمان که اسلام قوت گرفته است و جوانان مسلمانان بسیار شده‌اند، واجب نیست تغییر سفیدی ریش به خضاب کردن، بلکه مختارند به خضاب کردن و خضاب نکردن.

اللغه: (الشیب) بیاض الشعر، (القل) و القله مثل الذل و الذله- صحاح. (النطاق) شقه تلبسها المراه و تشد وسطها ثم ترسل الاعلی علی الاسفل الی الرکبه و الاسفل ینجر الی الارض و (جران) البعیر مقدم عنقه من مذبحه الی منحره- صحاح. الاعراب: الشیب مفعول، و لا تشبهوا امر من التشبه من باب التفعل، و الدین قل جمله مبتداء و خبر فی محل الحال، و الان متعلق باختار، و جمله و قد اتسع نطاقه، فی محل الحال من الدین، امرو، مبتداء نکره لعمومه ای کل امرء و لفظه ما، موصوله اختار جمله الصله و العائد محذوف و هی عطف علی امرء. و الخبر محذوف و هو مقرونان او ما یرادفه کقولهم: کل امر وضیعته. المعنی: امره صلی الله علیه و آله و سلم: بتغییر الشیب بالسواد او الحناء، ظاهره الوجوب لحکمه ذکره (علیه السلام) فقوله: فامرو و ما اختار، اعلام لنسخه فانه قد ینسخ السنه کما ینسخ القرآن، و الظاهر انه علی وجه الاستجاب فقوله: فامرء و ما اختار، ترخیص لترکه فان الاستجاب مرکب من الامر و ترخیص الترک و لا ینافی بقاء الحکم الاستحبابی زوال الحکمه التشریعیه کما فی وجوب او استحباب غسل الجمعه المشرعه لازاله عفونه الابط من الاعراب، و یشمل البریئون منها، فقول ابن‌میثم فی الشرح: انه (علیه السلام) جعله من المباح، مورد تامل فان الاخبار الوارده فی فضل الخظاب و استحبابه مطلقا غیر قابله للرد و الانکار. الترجمه: از آن حضرت مقصود از قول رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را پرسیدند که فرموده (سپیدی موی پیری را بگردانید و خود را مانند یهود نسازید) فرمود: پیغمبر این دستور را فرمود در حالی که مسلمانان اندک و انگشت شمار بودند ولی اکنون که دائره‌ی اسلام وسعت یافته و دین پابرجا شده است هر کسی اجتیار خود را دارد.

(الفصل السادس- فی النبوه الخاصه) قول المصنف (و سئل عن قول الرسول (صلی الله علیه و آله)) هکذا فی (المصریه)، و الصواب: (و سئل عن قول النبی (صلی الله علیه و آله)) کما فی (ابن ابی‌الحدید و ابن میثم و الخطیه). (غیروا الشیب و لا تشبهوا بالیهود) فی (معارف ابن قتیبه): جاووا بابی‌قحافه (ابی ابی‌بکر) یوم فتح مکه الی النبی (صلی الله علیه و آله) و هو شیخ کبیر، راسه کالثغامه البیضاء، فاسلم، فقال النبی (صلی الله علیه و آله): غیروا شیبته. و فی (الاساس): کان راسه ثغامه، و هی شجره بیضاء الزهر و الثمر کان جماعتها هامه شیخ. (فقال (علیه السلام): انما قال ذلک و الدین قل) قل بالضم و الکسر القله، یقال: الحمد لله علی القل و الکثر. و القل و الکثر، و قال الشاعر: و قد یقصر القل الفتی دون همه و قد کان لو لا القل طلاع انجد و نظیره ما فی الخبر عن الباقر و الصادق (علیه السلام): سئلا عن رمل النبی (صلی الله علیه و آله) فی الطواف، فقالا: انه فعل ذلک فی غزوه الحدیبیه لیری قریش تجلده، و تجلد اصحابه. قال الباقر (علیه السلام): و من اجل ذلک یرمل الناس- ای العامه- غفله عن ان فعله (صلی الله علیه و آله) کان موقتا. قال (علیه السلام): و انی لامشی مشیا، و کان ابی‌یمشی مشیا. و کذا فی (الروضه) ما عن النبی (صلی الله علیه و آله) الفرق بین المسلمین و المشرکین (الفصل السادس- فی النبوه الخاصه) التلحی بالعمائم، انما قال ذلک فی اول الاسلام. و روی ان الباقر (علیه السلام) سئل عن اکل لحم الحمر الاهلیه، فقال: انما نهی النبی (صلی الله علیه و آله) عنها و عن اکلها یوم خیبر، و انما نهی عن اکلها فی ذلک الوقت لانها کانت حموله الناس، و انما الحرام ما حرم الله فی القرآن. (فاما الان و قد اتسع نطاقه) النطاق: ما یشد علی الوسط. (و ضرب بجرانه) قال الجوهری: جران البعیر: مقدم عنقه من مذبحه الی منحره. و اتساع نطاق الدین و الاسلام کنایه عن فسحته. و ضرب الجران: کنایه عن استقراره و عدم تزلزله. (فامرو و ما اختار) من تغییر الشیب و عدمه، قال ابن ابی‌الحدید: فصار الخضاب مباحا غیر مندوب. قلت: غایه ما یدل علیه کلامه (علیه السلام): رفع الایجاب، و اما عدم الاستحباب فلا. و عن الصادق (علیه السلام): نفقه درهم فی الخضاب افضل من نفقه درهم فی سبیل الله. ان فیه اربع‌عشره خصله: یطرد الریح من الاذنین، و یجلو الغشاء من البصر، و یلین الخیاشیم، و یطیب النکهه، و یشد اللثه، و یذهب بالغشیان، و یقل وسوسه الشیطان، و تفرح به الملائکه، و یستبشر به المومن، و یغیظ به (الفصل السادس- فی النبوه الخاصه) الکافر، و هو زینه، و هو طیب، و براءه فی قبره، و یستحیی منه منکر و نکیر. و یمکن الاستدلال لبقاء استحبابه بما روی ان قوما دخلوا علی الحسین (علیه السلام) قراوه مختضبا بالسواد، فسالوه عن ذلک، فمد یده الی لحیته ثم قال: امر النبی (صلی الله علیه و آله) فی غزاه غزاها ان یختضبوا بالسواد، لیقووا به علی المشرکین. هذا، و قالوا: اول من اختضب بالسواد من اهل مکه عبدالمطلب بن هاشم، کان رجل من حمیر خصه بذلک من الیمن و زوده بالوسمه.

الدین قل ای لم ینتشر بین الناس و یکثر اتباعه. و النطاق: الحزام. و الجران مقدم البعیر یضرب به الارض اذا استراح، و کان النبی (صلی الله علیه و آله) قد امر الشیوخ من اصحابه ان یستروا الشیب عن العدو بالخصاب لیظهروا امامه فی هیئه الاقویاء. فقال الامام: ذاک حیث کان الاسلام ضعیفا بقله اتباعه، اما الیوم و قد ظهر علی الدین کله فلم یبق لهذا الحکم من موضوع، فمن شاء فلیترک الخضاب، و من شاء فلیخضب، و بهذا القصد الغی عمر سهم المولفه قلوبهم. و تسال: الا یتنافی هذا مع الحدیث المشهور عن رسول الله (صلی الله علیه و آله): حلال محمد حلال الی یوم القیامه، و حرامه حرام الی یوم القیامه؟. الجواب: ان الاحکام الشرعیه الاسلامیه علی نوعین: الاول منهما یرتبط بطبیعه الانسان و فطرته من حیث هو انسان، و هذا النوع من الاحکام لا یتغیر و لا یتبدل تماما کنظام الکون و الافلاک فی حرکاتها الدائبه، و لو اختل شی‌ء منه لانهار الکون بما فیه. و هذا النوع هو المقصود بالحدیث المشهور. و النوع الثانی یرتبط بالحیاه الاجتماعیه، و هذا تتغیر احکامه تبعا لتغیر المجتمع من حال الی حال حیث یتغیر موضوع الحکم و سببه الموجب، و خضاب الشیب او عدم خضابه من هذا النوع و تقدم الکلام عن ذلک فی شرح الخطبه 174 فقره (التحلل و التحریم بین الاسلام و المسیحیه).

… غیروا الشیب: غیروا الشیب بالخضاب لیراکم الاعداء کهولا اقویاء ذلک و الدین قل بضم القاف ای قلیل اهله و النطاق ککتاب الحزام العریض و اتساعه کنایه عن العظم و الانتشار و الجران علی وزن النطاق مقدم عنق البعیر یضرب به علی الارض اذا استراح و تمکن ای بعد قوه الاسلام الانسان مع اختیاره ان شاء خضب و ان شاء ترک

از امام علیه‌السلام (در زمان خلافتش سبب خضاب نکردن را به این طریق) پرسیدند که معنی فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله- که فرموده تغییر دهید پیری را (ریش را رنگین نمائید) و خود را بیهود مانند نسازید، چیست؟ آن بزرگوار فرمود: این سخن را پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود هنگامی که (اهل) دین اندک بود پس (مسلمانان را امر نمود خضاب نمایند و به یهود نمانند چون آنها خضاب نمی‌کردند، ولی) در این زمان که کمربند دین گشاده شده (اسلام در همه جا منتشر گردیده) و سینه خود را بر زمین نهاده (مستقر و پا برجا گشته) هر مردی به اختیار و اراده خود می‌باشد (می‌خواهد خضاب نماید و می‌خواهد ننماید، خلاصه امری است مباح یعنی جائز و روا، نه واجب و مستحب، بله خضاب یک نوع زینت و آرایشی است، چنانکه در فرمایش چهارصد و شصت و پنج بیاید که به این نکته اشاره فرموده است).

با توجه به نکته فوق روشن می‌شود روایاتی که درباره استفاده از حنا و خضاب نمودن وجود دارد برای صدر اسلام بیشتر مورد توجه بوده و صادر شده است و در عصر ما آزادی است و هر کس در اعمال خود دنبال علاقه ذاتی می‌رود. خدا می‌فرماید: (سرزمین پاک به اذن پروردگارش گیاهش می‌روید ولی سرزمین ناپاک فقط خار و خاشاک می‌دهد.)

و سئل علیه‌السلام: عن قول الرسول (صلی الله علیه و آله): (غیروا الشیب) ای الشعر الابیض فی اللحیه، و تغیره بالحناء و نحوه (و لا تشبهوا بالیهود) الذین یترکون لحاهم بیضا، ما معنی هذا الکلام؟، فقال علیه‌السلام فی الجواب: (انما قال (صلی الله علیه و آله) ذلک والدین قل) ای قلیل بقله انصاره (فاما الان و قد اتسع نطاقه) النطاق الحزام العریض، و اتساعه کنایه عن انتشاره و کثره المسلمین، کما ان الانسان یتسع نطاقه اذا سمن (و ضرب بجرانه) جران البعیر مقدم عنقه، یضرب به علی الارض اذا نام و استراح، و هذا کنایه عن قوه الاسلام الباعثه لاطمینانه و عدم خوف اهله من الاعداء (ف) کل (امرء و ما اختاره) الخضاب او الترک، و هذا لا ینافی کون الافضل الخضاب، کما فی الاحادیث.

اللغه: غیروا: بدلوا. الشیب: بیاض الشعر. تشبه به: قلده و حاکاه. قل: بضم القاف الی قلیل اهله. النطاق: الحزام. الجران: مقدم عنق البعیر. الشرح: دعا رسول‌الله اصحابه من اهل الشیب ان یغیروا شیبهم بالخضاب بالحناء و السواد او غیرها من الاصباغ و لا یتشبهوا بالیهود الذین لا یصبغون شیبهم و امره علیه‌السلام انما کان لاجل ان یظهروا فی فتوه و شباب فیها بهم الاعداء و انما قال ذلک یوم کان المسلمون قله و اما بعد ان اکثر المسلمون و انتشر الاسلام و توطدت ارکانه و ثبتت دعائمه فکل مسلم و ما اختار فمن احب ان یخضب فهو مباح له و من اراد ترکه فله الحریه الکامله …

و سئل علیه السّلام عن قول الرسول صلّی اللّه علیه و آله: غیّروا الشیب، و لا تشبّهوا بالیهود، فقال علیه السّلام: انّما قال صلّی اللّه علیه و آله ذلک و الدین قل، فامّا الآن و قد اتّسع نطاقه، و ضرب بجرانه، فامرؤ و ما اختار. «از علی علیه السّلام در باره این سخن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم که فرموده است: موهای سپید را خضاب کنید و خود را همانند یهود مگردانید پرسیدند، گفت: این سخن را پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم هنگامی فرموده است که شمار متدینان اندک بوده است ولی اینک که دامنه اش گسترده و همه جا کشیده شده است هر کس هر گونه که می خواهد رفتار کند.»

ابن ابی الحدید در شرح این سخن چنین گفته است: یهودیان خضاب نمی بستند و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم به یاران خود فرمان داده بود خضاب ببندند تا در نظر مردم جوان دیده شوند و مشرکان در حال جنگ از ایشان بترسند زیرا داشتن موهای سپید موجب گمان ناتوانی است. شارح سپس در باره لغات و کنایات آن توضیح داده است و پس از آن سخنانی را در مورد موی سپید و خضاب کردن آورده است که به ترجمه یکی دو مورد بسنده می شود.

گروهی روایت کرده اند که چند تار موی سپید در ریش پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ظاهر شد و آن حضرت آن را با خضاب تغییر داد و با حنا و کتم - دانه های رنگی- رنگ کرد.

گروهی هم گفته اند که هرگز خضاب نبسته است، و روایت شده است که عایشه می گفته است: خداوند پیامبر خود را با موی سپید معیوب نفرمود. گفتند: ای ام المؤمنین مگر موی سپید عیب است گفت: آری که همه تان آن را خوش نمی دارید. اما در مورد ابو بکر اخبار صحیح رسیده است که خضاب می کرده است. همچنین در مورد امیر المؤمنین علیه السّلام، هر چند که در باره ایشان گفته شده است که خضاب نبسته است.

امام حسین علیه السّلام روز عاشورا در حالی که موهایش را خضاب فرموده بود، کشته شد. و در حدیث مرفوعی که آن را عقبة بن عامر روایت کرده چنین آمده است: «بر شما باد به حنا که خضاب اسلام است، چشم را پر نور می کند، درد سر را از میان می برد، بر نیروی جنسی می افزاید و از رنگ سیاه بر حذر باشید که هر کس موهای خود را سیاه کند خداوند چهره اش را روز رستاخیز سیاه می کند.»

گروهی هم در مورد کراهت خضاب بستن از پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم روایت می کنند که فرموده است: اگر با فروتنی پذیرای موهای سپید باشید، برای شما بهتر است.

و از امام حسن علیه السّلام در مورد خضاب پرسیدند، فرمود: بی تابی زشتی است.

کسانی که معتقدند علی علیه السّلام خضاب نبسته است، چنین استناد می کنند که به آن حضرت گفته شد چه می شود که موهای سپید خود را خضاب ببندی، فرمود: خضاب زینت است و ما سوگواریم یعنی سوگوار رحلت رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم.

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله:«غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ»

فقال علیه‌السلام

إِنَّمَا قَالَ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ،فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ،

وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ،فَامْرُؤٌ وَمَا اخْتَارَ .

از امام علیه السلام درباره این گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد که فرموده است:«موهای سفید خود را تغییر دهید (و آن را رنگ و خضاب کنید) و خود را شبیه یهود نسازید».

امام علیه السلام در پاسخ فرمود:

این سخن را پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی فرمود که پیروان اسلام کم بودند اما امروز که اسلام گسترش یافته و آرامش و امنیت برقرار گشته (و دین استقرار یافته است) هر کسی مختار است (که رنگ و خضاب بکند یا نه). ( . سند گفتار حکیمانه: در مصادر نهج‌البلاغه آمده است که این جمله حکمت‌آمیز را ابوبکر باقلانی (متوفای 372) که قبل از مرحوم سیّد رضی می‌زیسته است در کتاب اعجاز القرآن آورده است و همچنین عبداللّه بن معتزّ نیز در کتاب بدیع آن را ذکر کرده و بعد از سیّد رضی،زمخشری در ربیع الابرار و بسیاری از نویسندگان کتاب مسانید صدر آن را در احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آورده‌اند.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 19). )

تغییر حکم یا تغییر شرایط

این سخن حکمت‌آمیز در واقع پاسخی است به سؤالی که بعضی از یاران امام درباره تفسیر یکی از سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کرده‌اند به این ترتیب که:«از امام درباره این گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد که فرموده است:موهای سفید خود را تغییر دهید (رنگ و خضاب کنید) و خود را شبیه یهود نسازید»؛ (وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ صلی الله علیه و آله:غَیِّرُوا الشَّیْبَ،وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ) .

امام علیه السلام فرمود:«این سخن را پیامبر صلی الله علیه و آله زمانی فرمود که پیروان اسلام کم بودند اما امروز که اسلام گسترش یافته و آرامش و امنیت برقرار گشته (و اسلام استقرار یافته است) هر کسی مختار است (که رنگ و خضاب بکند یا نه)»؛ (فَقَالَ علیه السلام:إِنَّمَا قَالَ صلی الله علیه و آله ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ،فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ،وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ،فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ) .

«نطاق»در اصل به معنای کمربند و یا کمربندهای خاصی است که زنان به کمر می‌بستند؛ولی در اینجا به معنای محدوده و قلمرو است،بنابراین جمله «اتَّسَعَ نِطاقُهُ» یعنی قلمرو اسلام گسترش یافته است.

«جِران»به معنای قسمت پایین گردن شتر است که به هنگام استراحت آن را به زمین می‌نهد و تعبیر به«ضَرَبَ بِجِرانِهِ»کنایه از حاکمیت امنیت بر محیط اسلام است.

در آغاز اسلام که عدد مسلمانان کم بود و در میان آنها گروهی از پیران نیز وجود داشتند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اصرار داشت که پیران چهره جوان به خود بگیرند تا مایه ترس و وحشت دشمن شوند و نشانی از ضعف در آنها دیده نشود به همین دلیل دستور خضاب و رنگ کردن صادر شد.منتها برای این‌که دشمنان اعم از یهود و مشرکان،از نکته این کار باخبر نشوند و دوستان نیز احساس ضعف نکنند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله این دستور را مستند به عدم شباهت با یهود کرد که این کار را به خود اجازه نمی‌دادند.

امام علیه السلام به این نکته دقیق اشاره می‌کند که هر حکمی تابع موضوع خود است؛ اگر موضوع تغییر یابد آن حکم نیز عوض می‌شود،همان‌گونه که اگر شراب سرکه شود و یا کافر مسلمان گردد حکم آن تغییر پیدا می‌کند.

امام علیه السلام می‌فرماید:موضوع این حکم رعب افکندن در دل دشمنان از طریق جوان نمایی پیران بوده و این مربوط به زمانی است که عدد مسلمانان کم بود اما در عصر امام که اسلام سراسر منطقه را فرا گرفته بود و حکومت اسلامی تثبیت یافته بود نه ترسی از مشرکان وجود داشت و نه خوفی از یهود،دیگر موضوعی برای رعب افکندن در دل دشمن از طریق رنگ کرد موهای سفید باقی نمانده بود.

در اینجا دو سؤال پیش می‌آید:

سؤال اول این‌که ما معتقدیم:

«حَلَالُ مُحَمَّدٍ حَلَالٌ أَبَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ أَبَداً إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة؛ حلال و حرام اسلام تا دامنه قیامت تغییر ناپذیر است». ( .کافی،ج 1،ص 58،ح 19. )و این اصل با آنچه در این حدیث آمده چگونه سازگار است؟

مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود پاسخ خوبی به این سؤال داده است که با توضیحی آن را می‌آوریم:احکام شرع دو گونه است:احکامی که بر اساس موضوعات ثابت و فطری تشریع شده مانند نماز و روزه و حج و...که تغییرپذیر نیست،همچون قوانین ثابتی که در جهان آفرینش حکمفرماست و احکامی که بر اساس موضوعات متغیر وارد شده است که با تغییر موضوع،حکم عوض می‌شود؛مثلا ما می‌دانیم خرید و فروش خون و اعضای بدن انسان در سابق جزء محرمات بود،زیرا هیچ فایده مباحی نداشت ولی امروز که برای نجات جان مصدومان یا پیوند اعضا آثار حیات‌بخش دارد کاملاً قابل خرید و فروش به قیمت‌های بالاست.امثال این احکام در میان احکام اسلامی کم نیست.

مسئله رنگ‌آمیزی موهای سفید که در این کلام نورانی به آن اشاره شده است نیز از همین قبیل بوده،زیرا پغمبر اکرم در زمانی که یارانش کم و در میان این عده کم جمعی از ریش‌سفیدان بودند این دستور را صادر کرد تا چهره پیرمردان جوان شود و سبب ترس دشمن گردد.(علاوه بر این‌که در روحیه خود آنها نیز اثر می‌گذارد و روح جوانی در آنها جوانه می‌زند.) ولی هنگامی که شرایط عوض شد و جمعیت مسلمانان آن اندازه فزونی یافت که وجود پیرمردان محاسن سفید در میان آنها تأثیری در قوت و قدرت مسلمانان نداشت،طبعاً حکم هم عوض می‌شود. ( .منظور از تغییر موضوع این نیست که خون یا اعضا عوض می‌شود و یا این‌که خضاب تبدیل به چیز دیگری می‌شود،بلکه مقصود آن است که شرایط و ملاک و فلسفه حکم تغییر می‌یابد؛فلسفه‌ای که به منزله قید موضوع است.مثلاً خون بی‌فایده و مفید دو موضوع است و خضاب زمان ضعف مسلمانان و خضاب زمان قوت دو موضوع محسوب می‌شود. )

واضح است که حدیث«حَلالُ مُحَمَّد»اشاره به بخش اول است.شبیه این موضوع چیزی است که در بعضی از روایات آمده است که از امام باقر علیه السلام سؤال شد که ما شنیده‌ایم پیغمبر (و یارانش) در طواف با سرعت و شبیه دویدن حرکت می‌کردند آیا ما هم این‌گونه عمل کنیم و یا به طور معمولی راه برویم؟ آن بزرگوار پاسخ دقیقی به این سؤال دادند،فرمودند:پیغمبر اکرم این دستور را در ماجرای حدیبیه داد تا قریش چابکی آن حضرت و یارانش را ببینند (و بترسند) ولی جمعی از عامه به سبب غفلت از این موضوع که این یک حکم موقت و در شرایط خاصی بوده است هنوز این کار را ادامه می‌دهند ولی من و پدرم در طواف راه می‌رویم». ( .وسائل الشیعه،ج 9 باب 29 از ابواب طواف ح 2.(با کمی تلخیص و اقتباس)؛فی ظلال نهج‌البلاغه،ج 4،ص 226. )

سؤال دوم این‌که می‌دانیم خضاب یکی از مستحبات است چگونه امام می‌فرماید:امروز هر کس مخیر است بین خضاب و ترک آن؟

پاسخ این سؤال این است که در آن زمان پیغمبر اکرم به یاران مسن خود الزام کرده بود که خضاب کنند و امام علیه السلام می‌فرماید:آن الزام اکنون بر طرف شده و هرکس آزاد است و این امر منافاتی با استحباب خضاب ندارد،زیرا آثار دیگری در روحیه خود انسان و همسر و فرزندان و اطرافیان او ممکن است داشته باشد. ( .بهج الصباغه،ج 2 صلی الله علیه و آله 483.)

Imām Ali ibn Abū Tālib was asked once to explain this saying of the Messenger of Allāh: “Change your gray hair (with dye) and do not acquire resemblance to the Jews.” Imām Ali ibn Abū Tālib replied: “The Prophetarung said this at a time when the religion was confined to only a few, but now since its expanse has widened and it is firmly settled, everyone is free to choose.”{The idea here is that since in the dawn of Islam the number of Muslims was limited, it was necessary to keep them distinct from the Jews in order to maintain their collective entity. The Prophet therefore, ordered the use of hair-dye which was not in use among the Jews. Besides, it was also the aim that when facing the enemy, people should not look old and weak.}

و درود خدا بر او، فرمود: (در باره آنان که از جنگ کناره گرفتند) حق را خوار کرده، باطل را نیز یاری نکردند .

[و در باره کسانی که از جنگ در کنار او کناره جستند، فرمود:] حق را خوار کردند و باطل را یار نشدند.

و فرمود در حق کسانی که گوشه گرفتید این کارزار کردنست آن حضرت فرو گذاشتند حق را و یاری ندادند باطل را

در باره کسانی که از پیکار در کنار او، کناره گرفته بودند، چنین فرمود: حق را واگذاشتند و باطل را یاری نکردند.

و آن حضرت در باره کسانی که از جهاد در کنار او دوری جستند فرمود:حق را فرو گذاشتند، و به یاری باطل بر نخاستند .

(حق را خوار کردند و به باطل هم کمکی نکردند) عبدالله بن عمر و گروهی از قاریان، و دیگران مانند ابوموسی اشعری، و احنف بن قیس در جنگ صفین از آن جمله بودند. و ممکن است که این گفتار امام (علیه السلام) اشاره به بینابین بودن درجه‌ی گمراهی آنان و به منزله‌ی بهانه‌ای برای آنها باشد. گویا فرموده باشد: براستی آنها هر چند که حق را در همراهی ما خوار گذاشتند، باطل را نیز با همراهی دشمنان یاری نکردند.

وَ قَالَ علیه السلام فِی الَّذِینَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ .

قد سبق ذکر هؤلاء فیما تقدم و هم عبد الله بن عمر بن الخطاب و سعد بن أبی وقاص و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل و أسامة بن زید و محمد بن مسلمة و أنس بن مالک و جماعة غیرهم.

و قد ذکر شیخنا أبو الحسین فی الغرر أن أمیر المؤمنین علیه السلام لما دعاهم إلی القتال معه و اعتذروا بما اعتذروا به قال لهم أ تنکرون هذه البیعة قالوا لا لکنا لا نقاتل فقال إذا بایعتم فقد قاتلتم قال فسلموا بذلک من الذم لأن إمامهم رضی عنهم .

و معنی قوله خذلوا الحق و لم ینصروا الباطل أی خذلونی و لم یحاربوا معی معاویة و بعض أصحابنا البغدادیین یتوقف فی هؤلاء و إلی هذا القول یمیل شیخنا أبو جعفر الإسکافی

(و قال علیه‌السلام فی‌الذین اعتزلوا القتال معه:) فرموده است آن حضرت علیه‌السلام در شان کسانی که گوشه گرفتند از کارزار نمودن به مصاحبت و موافقت او (خذلوا الحق) فرو گذاشتند راه حق را و تکاسل ورزیدند در آن (و لم ینصروا الباطل) و یاری ندادند کار باطل و ناحق را چون محمد بن سلمه و اسامه بن زید و سعد بن ابی وقاص و عبدالله بن عمر و ابوموسی اشعری و احنف بن قیس که رخصت حاصل کردند از آن زبده اشخاص که با آن حضرت به کارزار مشغول نشوند و مقرر است که اگر نصرت حق می‌کردند چون مالک اشتر و دیگران، فیروز می‌بودند در هر دو جهان. این کلام اشارت است به توسط ایشان در ضلالت، گوییا آن حضرت در حق ایشان فرموده که ایشان اگرچه فرو گذاشتند حق را و مدد ما ندادند در آن اما یاری ندادند امر باطل را و مدد خصمان ما ندادند در آن

و درباره جمعی که کناری گرفته بودند از قتال با او یعنی در جنگها نه با آن حضرت شدند و نه با مخالفان گفت: فرو گذاشتند حق را و نصرت نکردند باطل را، این کلام را در تقبیح حال ایشان میفرماید، گویا قومی دیگر از اشرار که نصرت باطل نمودند به عذر نزدیکترند از این معتزلین، چه نصرت باطل کانه مانعی است نصرت حق را، نوع عذری است برای خذلان حق، و معتزلین را این شایبه‌ای از عذر نباشد و هم اشارت است بلغو بودن وجود ایشان و عدم صدور اثری از حق و باطل از ایشان و شارح (کاشی) گوید: غرض تعیین امر ایشان است در وسط، نه در حد کمال شقاوت همچو ناصران باطل از امثال (عمرو بن العاص) و غیرهم، و نه کمال سعادت همچو ناصران آن حضرت

یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام درباره‌ی کسانی که دوری کردند از جهاد کردن به اتفاق او را که: واگذاشتند حق را و یاری نکردند باطل را، یعنی در نزد حق و باطل بر باطل باشند.

اللغه: (خذله) خذلانا اذا ترک عونه و نصرته قال الاصمعی: اذا تخلف الظبی عن القطیع قیل: خذل- صحاح الاعراب: جمله و لم ینصروا الباطل، فی محل الحال من فاعل خذلوا. المعنی: فی الشرح المعتزلی قد سبق ذکر هولاء فیما تقدم، و هم: عبدالله بن عمر ابن الخطاب و سعد بن ابی‌وقاص و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل و اسامه بن زید، و محمد بن مسلمه، و انس بن مالک، و جماعه غیرهم، و نقل عن شیخه ان امیرالمومنین (علیه السلام) لما دعاهم الی القتال معه و اعتذروا بما اعتذروا قال لهم: اتنکرون هذه البیعه؟ قالوا: لا لکنا لا نقاتل، فقال: اذا بایعتم قاتلتم قال: فسلموا بذلک من الذم لان امامهم رضی عنهم انتهی. و غر بذلک ابن‌میثم فقال: و یشبه ان یکون هذا اشاره الی توسط درجتهم فی الضلال، و یجری مجری العذر لهم- الخ اقول: هذه الجمله ابلغ تعبیر فی تعییرهم و تقبیحهم و حط درجتهم و مرجعها الی ان هولاء ممن لا مبدا لهم فی الحیاه و لم یوفقوا لاتخاذ عقیده یجاهدون لها، فان الحیاه المعنویه للانسان- عقبیده و جهاد- فمن لا عقیده له بحق او باطل کان مهملا و ملحقا بالکائنات غیر ذات الشعور، فمن اعتقد و جاهد دونه و ان کان خطا افضل من لا عقیده له اصلا. فظهور الفتن و نشوب الحروب بین المسلمین ناش عن اعتزال هولاء الخاذلین، حیث انهم لو نصروا علیا (علیه السلام) یغلب علی الباطل فیدمغه و لا یتجرء امثال معاویه علی القیام فی وجهه و الایذان بحربه، و لو نصروا الباطل ربما صار عذرا لعلی (علیه السلام) فتخلی عن تصدی الزعامه التی اکرهوه علیها کما فی ایام ابی‌بکر و عمر، فانه لم یتصد للزعامه الا بعد ضغط شدید من العامه. فاعتزال هولاء منقصه روحیه و فقدان عقیده و ایمان معنویه لا عیب فوقه و سبب لبروز الحرب و نشوب القتال بین فئتی الحق و الباطل، فاعتقد ان تحت هذه الجمله لهیبا حراقا فی قلبه اللطیف الربانی وجهه علی هولاء بهذه الجمله الموجزه. الترجمه: درباره‌ی آنان که از جهاد باوی کناره گرفتند فرمود: حق را وا گزاردند و بباطل هم یاری ندادند.

نه دنبال حق و، نه جویای باطل*** تو انسان نه‌ای، پیکری هستی از گل

قول المصنف: (و قال (علیه السلام) فی الذین اعتزلوا القنال معه) قال ابن ابی‌الحدید: هم ابن‌عمر و سعد بن ابی و قاص و سعید بن زید و اسامه بن زید و محمد بن مسلمه و انس بن مالک و جمع آخر، و قال ابوالحسین من شیوخ المعتزله فی کتاب (غرره): انه (علیه السلام) لما دعاهم الی القتال معه، و اعتذروا بما اعتذروا به قال لهم: اتنکرون هذه البیعه؟ قالوا: لا، لکنا لا نقاتل فقال: (اذا بایعتم فقد قاتلتم) قال: فسلموامن الذم. قلت: مع ان اصل بیعتهم غیر معلومه و الروایات فیها مختلفه، روایته (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) روایه باطله فکیف یعقل ان یقول (علیه السلام) لهم: (اذا بایعتم فقد قاتلتم)؟ بدون عذر صحیح و هم الذین ذکر الله تعالی عذرهم فی الجهاد فی قوله: (لیس علی الضعفاء و لا علی المرضی و لا علی الذین لا یجدون ما ینفقون حرج اذا نصحوا لله و رسوله ما علی المحسنین من سبیل و الله غفور رحیم و لا علی الذین اذا ما اتوک لتحملهم قلت لا اجد ما احملکم علیه تولوا و اعینهم تفیض من الدمع حزنا الا یجدوا ما ینفقون)، و اولئک کان لهم معاذیر کاذبه فهم مصادیق قوله تعالی: (و جاء المعذرون من الاعراب لیوذن لهم و قعد الذین کذبوا الله و رسوله سیصیب الذین کفروا منهم عذاب الیم). و کیف یصح ما روی؟ و من بایعه (علیه السلام) کان الواجب علیه اطاعته، حتی عند العامه فی جمیع اموره و اوامره، و کیف سلموا من الذم و قد خذلوا الحق؟ و یکفیهم ذلک خزیا. و قلنا: ان الروایات فی اصل بیعتهم مختلفه، و الاصح روایات العدم لکثرتها و شهرتها، بل لیس بالبیعه الا خبر واحد قابل للتاویل. فروی الطبری: انهم جاووا بسعد فقال علی (علیه السلام): بایع، قال: لا ابایع حتی یبایع الناس و الله ما علیک منی باس، قال: خلوا سبیله، و جاووا بابن عمر فقال: بایع، قال: لا ابایع حتی یبایع الناس، قال: اننی بحمیل. قال: لا اری حمیلا، قال الاشتر: خل عنی اضرب عنقه. قال علی (علیه السلام): دعوه انا حمیله انه ما علمت لسیی الخلق صغیرا و کبیرا. و روی ابومخنف فی (جمله) فی خبر: ان المسلمین بایعوا علیا (علیه السلام) الا محمد بن مسلمه و عبدالله بن عمر و اسامه بن زید و سعد و کعب بن مالک (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) و حسان بن ثابت و عبدالله بن سلام، فامر باحضار ابن‌عمر فقال له: بایع، فقال: لا ابایع حتی یبایع جمیع الناس- الی ان قال-: فلما انصرف قال (علیه السلام): لقد کان صغیرا و هو سیی الخلق و هو فی کبره اسوا خلقا، ثم اتی بسعد فقال له: بایع، فقال له: خلنی فاذا لم یبق غیری بایعتک، فو الله لا یاتیک من قبلی امر تکرهه ابدا، فقال: صدق خلوا سبیله. ثم بعث الی محمد بن مسلمه فلما اتاه قال له: بایع، قال: ان النبی امرنی اذا اختلف الناس و صاروا هکذا- و شبک بین اصابعه- ان اضرب بسیفی فاضرب به عرض (احد) فاذا انقطع اتیت منزلی لا ابرحه. فقال (علیه السلام) له: فانطلق اذن فکن کما امرت. ثم بعث الی اسامه فلما جاء قال له: بایع، فقال: انی مولاک و لا خلاف منی علیک و ستاتیک بیعتی اذا سکن الناس. فامره (علیه السلام) بالانصراف و لم یبعث الی احد غیرهم، فقیل له الا تبعث الی حسان بن ثابت و کعب بن مالک و عبدالله بن سلام فقال (علیه السلام): لا حاجه لنا فی من لا حاجه له فینا. و روی ایضا انه (علیه السلام) لما تکلم ابن‌عمر فی البیعه فامتنع علیه، اتاه فی الیوم الثانی فقال له: انی لک ناصح ان بیعتک لم یرض بها کلهم فلو نظرت لدینک و رددت الامر شوری بین المسلمین. فقال (علیه السلام): و یحک و هل کان ما کان عن طلب منی، الم یبلغک صنیعهم بی، قم عنی یا احمق ما انت و هذا الکلام … و روی (الارشاد) عن الشعبی قال: لما اعتزل سعد و من معه و توقفوا عن بیعته (علیه السلام) قال (علیه السلام) فی جمله کلام له: (و هذه بیعه عامه من رغب عنها رغب عن دین الاسلام، و اتبع غیر سبیل اهله- الی ان قال-: و قد بلغنی عن سعد و ابن‌مسلمه و اسامه و عبدالله و حسان امور (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) کرهتها و الحق بینی و بینهم). و روی المسعودی فی (مروجه): ان سعدا و اسامه و ابن‌عمر و محمد بن مسلمه ممن قعد عن علی (علیه السلام)، و ابوا ان یبایعوه هم و غیرهم ممن ذکرنا من القعاد عن بیعته و ذلک انهم قالوا: انها فتنه، و منهم من قال لعلی (علیه السلام): اعطنا سیوفا نقاتل بها معک فاذا ضربنا بها المومنین لم تعمل فیهم و نبت عن اجسامهم، فاذا ضربنا بها الکافرین سرت فی ابدانهم. فاعرض عنهم علی (علیه السلام) و قال: (و لو علم الله فیهم خیرا لاسمعهم و لو اسمعهم لتولوا و هم معرضو ن). و فی (خلفاء ابن‌قتییه): ذکروا ان عمار اقام الی علی (علیه السلام) فقال: ایذن لنا آت ابن‌عمر لعله یخف معنا فی هذا الامر. فقال (علیه السلام): نعم. فاتاه و قال له: قد بایع علیا المهاجرون و الانصار و من ان فضلناه علیک لم یسخطک، و ان فضلناک علیه لم یرضک، و قد انکرت السیف فی اهل الصلاه، و قد علمت ان علی القاتل القتل و علی المحصن الرجم. فقال له ابن‌عمر: ان ابی جمع اهل الشوری فکان احقهم بها علی، غیر انه جاء امر فیه السیف و لا اعرفه، لکن ما احب ان لی الدنیا و ما علیها و انی اضمرت عداوه علی. فانصرف عنه و اخبر علیا (علیه السلام) بقوله، فقال له: لو اتیت محمد بن مسلمه. فاتاه فقال له محمد بن مسلمه: لو لا ما فی یدی من النبی لبایعت علیا، ولکن کان منه امر ذهب فیه الرای فقال له عمار: کیف؟ قال: قال النبی اذا رایت المسلمین یقتتلون- او اذا رایت اهل الصلاه- فقال عمار: فان کان قال لک (اذا رایت المسلمین) فو الله لا تری مسلمین یقتتلان بسیفهما ابدا، و ان کان قال (اهل الصلاه)، فمن سمع هذا معک انما انت احد الشاهدین، (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) افترید من النبی (صلی الله علیه و آله) قولا بعد یوم حجه الوداع: (دماوکم و اموالکم علیکم حرام الا بحدث)؟ فنقول انت یا محمد بن مسلمه لا تقاتل المحدثین. فقال له: حسبک. ثم اتی سعدا فکلمه فاظهر الکلام القبیح. فانصرف الیه (علیه السلام) فقال له علی (علیه السلام): دع هولاء الرهط، اما ابن‌عمر فضعیف، و اما سعد فحسود، و اما محمد بن مسلمه فذنبی الیه انی قتلت اخاه یوم خیبر. و فی (اخبار الطوال) للدینوری- بعد ذکر بیعه الناس له-: ثم ان علیا (علیه السلام) نادی فی الناس بالتاهب للمسیر الی العراق، فدخل علیه سعد و ابن‌عمر و محمد بن مسلمه فقال لهم: قد بلغنی عنکم هنات کرهتها لکم. فقال سعد: قد کان ما بلغک فاعطنی سیفا یعرف المسلم من الکافر- الی ان قال-: فقال الاشتر له (علیه السلام): انا و ان لم نکن من المهاجرین و الانصار فانا من التابعین باحسان، و ان القوم و ان کانوا اولی بما سبقونا الیه فلیسوا باولی مما شرکناهم فیه و هذه بیعه عامه، الخارج منها طاعن مستعتب، فعط هولاء الذین یریدون التخلف عنک باللسان فان ابوا فادبهم بالحبس. فقال علی (علیه السلام): بل ادعهم و رایهم الذی هم علیه. و فی (الاستیعاب): قیل لنافع: ما بال ابن‌عمر بایع معاویه ولم یبایع علیا؟ فقال: کان ابن‌عمر لا یعطی یدا فی فرقه و لا یمنعها من جماعه، ولم یبایع معاویه حتی اجتمعوا علیه. قلت: قبح الله دینا یستلزم کون عدو النبی (صلی الله علیه و آله) اولی بالولایه من (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) ولی النبی (صلی الله علیه و آله) بل نفسه. و فی (نقض عثمانیه) الاسکافی: لم یمیز ابن‌عمر بین امام الرشد و امام الغی، فانه امتنع من بیعه علی (علیه السلام)، و طرق علی الحجاج بابه لیلا لیبایع لعبد الملک کیلا یبیت تلک اللیله بلا امام، زعم لانه روی عن النبی (صلی الله علیه و آله) انه قال: (من مات و لا امام له مات میته جاهلیه) و حتی بلغ من احتقار الحجاج له و استرذاله حاله ان اخرج رجله من الفراش و قال: اصفق بیدک علیها. فهذه روایات تسع داله صریحه علی عدم بیعتهم. و روی ابومخنف کما فی (جمل المفید)- انه (علیه السلام) لما هم بالمسیرالی البصره، بلغه عن سعد و ابن مسلمه و اسامه و ابن‌عمر تثاقلهم عنه، فبعث الیهم فلما حضروا قال لهم: قد بلغنی عنکم هنات کرهتها لکم، و انا لا اکرمکم علی المسیر معی. الستم علی بیعتی؟ قالوا: بلی، قال: فما الذی یقعدکم عن صحبتی؟ فقال له سعد: انی اکره الخروج فی هذه الحرب فاصیب مومنا، فان اعطیتنی سیفا یعرف المومن من الکافر قاتلت معک. و قال له اسامه: انت اعز الخلق علی و لکنی عاهدت الله الا اقاتل اهل (لا اله الا الله) و ذکر فی قتله رجلا شهد بالوحدانیه وظن انه قالها تعوذا فی عهد النبی (صلی الله علیه و آله) و انکار النبی (صلی الله علیه و آله) علیه ذلک- و قال عبدالله بن عمر: لست اعرف فی هذه الحرب بشی‌ء اسالک الاتحملنی علی ما لا اعرف. فقال (علیه السلام) لهم: لیس کل مفتون یعاتب. الستم علی بیعتی؟ قالوا: بلی، قال: فانصرفوا فسیغنی الله. ولم نقف فی بیعتهم علی غیر هذا الخبر، مع ان ابامخنف الذی رواه روی ضده، مع. انه یمکن حمل قوله: (الستم علی بیعتی)، علی ان المراد عدم (الفصل الثلاثون- فی بیعته (علیه السلام)) الاخلال فی بیعتی، فانهم و ان قعدوا عن مشاهده، الا انهم لم یخلوا فی خلافته کطلحه و الزبیر و مروان و سعید بن العاص و الولید بن عقبه. و اما روایه ابی‌الحسن المعتزلی فی (غرره) المرفوعه، فهی عین هذا الخبر بدلیل ان ابن ابی‌الحدید نقلها عنه فی شرح قوله (علیه السلام): (فتداکوا علی)، هکذا قال علی (علیه السلام) لهم: ما کل مفتون یعاتب، اعندکم شک فی بیعتی؟ قالوا: لا، قال فاذ بایعتم فقد قاتلتم. الا انه لما اراد تنزیه سعد احد عشرتهم المبشره، واحد سته شوراهم و ابن فاروقهم، نقل کلامه (علیه السلام) عند نفسه بالمعنی فبدل قوله (علیه السلام): (انصرفوا فسیغنی الله عنکم) بقوله: (فاذا بایعتم فقد قاتلتم)، لکنه کما تری و هل یصلح العظار ما افسد الدهر؟! قوله (علیه السلام) (خذلوا الحق ولم ینصروا الباطل) فی (الطبری): قال عبد خیر الخیوانی لابی موسی: هل کان هذا الرجلان- یعنی طلحه و الزبیر- ممن بایع علیا؟ قال: نعم، قال: هل احدث حدثا یحل به نقض بیعته؟ قال: لا ادری، قال: لا دریت فانا تارکوک حتی تدری، هل تعلم یا اباموسی احدا خارجا من هذه التی تزعم انها فتنه؟ انما بقی اربع قرون علی (علیه السلام) بطهر الکوفه، و طلحه و الزبیر بالبصره، و معاویه بالشام و فرقه اخری بالحجاز، لا یجبی بها فی‌ء و لا یقاتل بها عدو. فقال له ابوموسی: اولئک خیر الناس و هی فتنه، فقال له عبد خیر: یا اباموسی غلب علیک غشک.

امام علیه‌السلام درباره کسانی (عبدالله ابن عمر ابن خطاب و سعد ابن ابی‌وقاص و سعید ابن عمرو ابن نفیل و اسامه ابن زید و محمد ابن مسلمه و انس ابن مالک و ابوموسی اشعری و احنف ابن قیس و مانند ان ایشان) که از جنگیدن به همراهی آن حضرت (با دشمنان) کناره‌گیری کردند فرموده است: با حق (امام علیه‌السلام) همراهی ننمودند و باطل (معاویه) را کمک نکردند (اشاره به اینکه آنان که باطل را یاری نمودند بهانه‌ای دارند و آنان که بی‌طرفی اختیار نمودند عذری ندارند، و یا اشاره است به بیهوده بودن وجود کسانی که اثری از حق و نشانه‌ای از باطل در آنها نیست، و یا اشاره به آنست که ایشان در شقاوت و گمراهی به عمرو ابن عاص و دیگران که باطل را یاری نمودند نرسیده بودند).

ابن ابی‌الحدید می‌نویسد: آنگاه که امام علی (علیه السلام) قصد داشت با اصحاب جمل جنگ کند، عبدالله بن عمر سعد بن وقاص و امثالشان آن حضرت را یاری نکردند و از حرکت با وی صرف نظر کردند. حضرت جمله بالا را فرمود، کنایه از اینکه شما که به سلامتی، تن پروری و خوش گذرانی (که در حقیقت بلاست) آلوده شده‌اید سرزنش نخواهید شد بروید من نیازی به شما ندارم! انسان بلا دیده‌ای که کنترل خود را از دست داد هیچ کجا ارزش ندارد، اما مومن در بلا استوار خواهد بود.

و قال علیه‌السلام- فی الذین اعتزلوا القتال معه-: (خذلوا الحق) فلم ینصروه (و لم ینصروا الباطل) اذ لم یلتفوا حوله، بل ابتعدوا عن الطرفین.

اللغه: اعتزل الشی‌ء: تنحی عنه و ترکه. خذل الحق: ترک نصرته و معونه اربابه. الشرح: بعض الناس فی عهد الامام اعتزلوا القتال فلم یقاتلوا معه و لا ضده منهم عبدالله بن عمر و سعد ابی و قاص و ابی‌موسی الاشعری و غیرهم فقال لهم الامام: انهم خذلوا الحق بالقعود عن القتال دونه و لم ینصروا الباطل بالقتال معه، فهم لم ینصروا الباطل لکنهم خذلوا الحق و هذه الکلمه منه لهم کلمه ذم بلیغه اصابتهم اصابه موجعه لان المومن لا یکون الا ناصرا للحق مدافعا عنه خاذلا للباطل مقاتلا له.

ابن ابی الحدید ضمن شرح این سخن می گوید: نامهای این گروه را در مباحث پیشین آوردیم که عبد الله بن عمر بن خطاب و سعد بن ابی وقاص و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل و اسامة بن زید و محمد بن مسلمه و انس بن مالک و جماعتی دیگر بودند.

شیخ ما ابو الحسین در کتاب الغرر آورده است که امیر المؤمنین علیه السّلام هنگامی که آنان را برای شرکت در جنگ فراخواند و آنان بهانه آوردند، به آنان فرمود: آیا منکر این بیعت هستید؟ گفتند: نه، ولی جنگ هم نمی کنیم. فرمود: اینک که بیعت کرده اید، چنان است که در جنگ هم شرکت کرده اید و بدین گونه آنان از نکوهش به سلامت ماندند که امام ایشان از آنان خشنود بوده است. معنی سخن علی علیه السّلام هم این است که مرا یاری ندادند و همراه من با معاویه جنگ نکردند. گروهی از یاران بغدادی ما در باره این قوم متوقف هستند و اظهار نظر نمی کنند، از جمله شیخ ما ابو جعفر اسکافی هم به همین عقیده مایل است.

و قال علیه‌السلام

فِی الَّذِینَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ: خَذَلُوا الْحَقَّ،وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ .

امام علیه السلام در مورد کسانی که از جنگ در رکاب حضرت کناره‌گیری کردند فرمود:حق را تنها گذاشتند و باطل را یاری نکردند! ( . سند گفتار حکیمانه: مرحوم شیخ طوسی (متوفای 460) در کتاب امالی خود این جمله حکمت‌آمیز را با تفاوتی و در ضمن حدیث مشروح‌تری آورده است که ابوبکر هذلی می‌گوید:حارث بن حوط لیثی به امیرمؤمنان علی علیه السلام عرض کرد:ای امیرمؤمنان من فکر می‌کنم طلحه و زبیر و عایشه بر حق بودند (به ملاحظه سوابق آنها) امام علیه السلام فرمود:ای حارث! تو پایین پای خود را نگاه کردی و بالای سرت را ندیدی (اشاره به اینکه تنها به بعضی از حوادث گذشته قناعت کردی و حوادثی که بعد از آن و امروز رخ داده است را نمی‌بینی) سپس امام افزود:حق و باطل را به وسیله اشخاص نمی‌توان شناخت،باید نخست حق را بشناسی و سپس پیروان آن را و باطل را بشناسی،آن‌گاه کسانی را که از آن پرهیز کردند.حارث گفت:چه مانعی دارد که من مانند«عبداللّه بن عمر»و«سعد بن مالک»باشم (که نه با تو در جنگ جمل همراه شدند و نه مخالفت کردند)؟ امیر مؤمنان فرمود:«إنَّ عَبْدَاللّهِ بْنِ عُمَرَ وَ سَعْداً خَذلا الْحَقَّ وَ لَمْ یَنْصُرا الْباطِلَ مَتی کانا إمامَیْنِ فَیُتَّبعانِ؛عبداللّه بن عمر و سعد بن مالک (سعد بن ابی وقاص) دست از یاری حق برداشتند و باطل را نیز یاری کردند.آنها کی پیشوا بوده‌اند که از آنها پیروی شود».نویسنده مصادر نهج‌البلاغه بعد از ذکر این داستان می‌گوید:جماعتی از دانشمندان مانند جاحظ،یعقوبی و ابن جوزی بخش‌هایی از این ماجرا را در کتاب‌های خود آوردند.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 19).در کتاب تمام نهج‌البلاغه نیز داستانی قریب به همین مضمون با ذکر کلام مشروحی از امام آمده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 426). )

بی‌طرف‌های منفی

همان گونه که در سند این حکمت آمد،این سخن حکیمانه امام مربوط به بعضی افراد سرشناس از مسلمانان مانند«سعد بن ابی‌وقاص»و«عبداللّه بن عمر» است که در جنگ جمل وصفین با امام همراهی نکردند وبه دشمنان او نیز نپیوستند، بلکه بی‌طرف ماندند وبه عذرهای واهی متوسل شدند.امام درباره آنها می‌فرماید:

«حق را تنها گذشتند و باطل را یاری نکردند»؛ (خَذَلُوا الْحَقَّ،وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ) .

اشاره به این‌که گرچه آنها به یاری باطل نشتافتند و در صف مقابل ما قرار نگرفتند؛ولی چون به یاری حق برنخاستند و به پیام قرآن که می‌گوید: ««فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ»؛ به آن گروه ظالمی که بر ضد پیروان حق (و امام مسلمین) برخاسته بجنگید تا به فرمان گردن نهند» ( .حجرات،آیه 9.)عمل نکردند درخور هر گونه سرزنش و ملامتند.

در این‌که آیا این گروه با علی علیه السلام بیعت کرده بودند ولی در مسئله مبارزه با اصحاب جمل و جنایتکاران شام کوتاه آمده بودند یا از ابتدا زیر بار بیعت نرفته بودند،در میان مورخان اختلاف نظر است.در بعضی از نقل‌ها آمده که اینها بیعت را پذیرفتند ولی به فرمان امام در مبارزه با اهل باطل عمل نکردند و مطابق برخی دیگر از نقل‌ها از ابتدا زیر بار بیعت با آن حضرت نرفتند و جزء اقلیت ناچیزی بودند که بر خلاف جمهور مسلمین از بیعت با امام سر باز زدند.

مرحوم علامه شوشتری معتقد است که اکثر روایات حاکی از آن است که این گروه بیعت نکردند. ( .شرح نهج البلاغه مرحوم تستری،ج 9،ص 577. )

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که اگر آنها بیعت نکردند چگونه امام انتظار داشت که به لشکر او بپوندند و با باطل مبارزه کنند.

پاسخ این سؤال روشن است،زیرا اوّلاً جمهور مسلمانان و اکثریت قاطع مهاجران و انصار بیعت کرده بودند و این حجت برای همه مردم بود و ترک بیعت گناه بزرگی بود که از آنها سر زد.ثانیاً به فرض که آنها بیعت نکرده باشند ولی وظایف یک مسلمان را باید انجام دهند و به آیات قرآن باید عمل کنند یعنی همان‌گونه که نماز و روزه و حج را باید انجام دهند،به آیه شریفه «فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللّهِ» نیز باید گردن نهند.این یک وظیفه اسلامی است که به بیعت ربطی ندارد.

به خصوص این‌که در حدیثی نیز از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود:

«السّاکِتُ عَنِ الْحَقِّ شَیْطانٌ أَخْرَسٌ؛ کسی که نسبت به حق بی‌طرف و بی‌تفاوت بماند و سکوت اختیار کند شیطان گنگی است». ( .شرح نهج‌البلاغه مغنیه،ج 4،ص 227.)به ویژه این‌که کناره‌گیری این‌گونه افراد که به عنوان شخصیت‌های معروف جامعه اسلامی شناخته می‌شدند ضربات شدیدتری بر پیکر حق وارد می‌کرد.

قابل توجه این‌که ابن عبد البر در کتاب استیعاب در شرح حالات«عبد الله بن عمر»می‌نویسد که به هنگام وفات می‌گفت:هیچ چیزی ناراحت کننده‌ای در دلم از امر دنیا نیست جز این‌که که من با آن گروه ستمگر همراه علی بن ابی‌طالب پیکار نکردم». ( .مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 17.)

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following about those who avoided fighting on his side: “They abandoned righteousness but did not support wrong.“{This saying is about those who claimed to be neutral, such as Abdullāh ibn 'Omar, Sa'd ibn Abū Waqqās, Abū Mūsa al-Ash'ari, al-Ahnaf ibn Qays, Muhammed ibn Maslamah, Usamah ibn Zaid and Anas ibn Mālik. Undoubtedly, these people did not openly support wrong but did not support right, either. Such a conduct is also a kind of support for wrong. Therefore, they will be counted among the opponents of what is right.}

و درود خدا بر او، فرمود: آن کس که در پی آرزوی خویش تازد، مرگ او را از پای در آورد .

هر که همراه آرزوی خویش تازد، مرگش به سر در اندازد.

هر که رود در عنان آرزوی خود و بدست گیرد لجام آنرا بسر در آید باجل خود

و فرمود (علیه السلام): هر که عنان مرکب آرزو را رها کند و در پی آن بشتابد مرگش بلغزاند و بر زمین زند.

و آن حضرت فرمود:آن که در پی آرزویش بشتابد به اجل خویش به سر درآید .

(هر کس در پی آرزوی خود شتافت، و عنان مرکب آرمانش را رها ساخت اجل او را لرزاند). امام (علیه السلام) با یادآوری از هم گسستن آرزوها به وسیله‌ی مرگ، از زیاده‌روی در آرزو داشتن برحذر داشته، و کلمه‌ی عنان را به ملاحظه‌ی شباهت آرزو به اسب سواری و لفظ جری را برای شتافتن در راستای طول آرزو، و کلمه‌ی عثار را برای خودداری از سرعت، استعاره آورده است، به دلیل فرا رسیدن مرگ و موانع شتاب از قبیل لغزش دونده در اثر برخورد با مانعی همچون سنگ و غیره.

وَ قَالَ علیه السلام مَنْ جَرَی فِی عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجلِهِ .

قد تقدم لنا قول کثیر فی الأمل و نذکر هاهنا زیادة علی ذلک.

قال الحسن علیه السلام لو رأیت الأجل و مسیره لنسیت الأمل و غروره و یقدر المقدرون و القضاء یضحک.

و روی أبو سعید الخدری أن أسامة بن زید اشتری ولیدة بمائة دینار إلی شهر فقال رسول الله صلی الله علیه و آله أ لا تعجبون من أسامة یشتری إلی شهر إن أسامة لطویل الأمل.

أبو عثمان النهدی قد بلغت نحوا من ثلاثین و مائة سنة فما من شیء إلا قد عرفت فیه النقص إلا أملی فإنه کما کان.

قال الشاعر أراک تزیدک الأیام حرصا

و قال آخر من تمنی المنی فأغرق فیها

یعنی هر که رود در عنان آرزوی خود و به دست گیرد لجام آن را، ناگاه به سر درآید به اجل خود پس روان شدن در پی امل نشاید و غافل گشتن از اجل نباید شعر: چند در بند امیدی بگذر از فکر جهان کین کمین گاه است اجل بر سر بتازد ناگهان استعاره فرموده لفظ (جری) را از برای سرعت خوض در امل و لفظ (عثار) را از برای فجاه اجل به اعتبار غافل بودن از آن.

هر که برود رفتن به شتاب در عنان امید و طول امل خویش، ناگاه به سر درآید به اجل خویش، شیفته آرزوها و حریص به دنیا توسن امید خود در میدان طول امل می‌تازد، و آنگاه خبردار می‌گردد که لشکر مرگ از کمین آفات بر او می‌تازد، و توسن سخت او در میدان امتحان به سر درمی‌آید، هان بیشتر از آنکه این توسن به سر درآید عنان او بکشید، و ملاحظه راه و چاه نمائید

یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که کسی که رها کرد لجام مرکب آرزوی خود را به سر در افتد در مرگ خود.

اللغه: (الامل) الرجاء، امل یامل املا و امل تامیلا: رجاه- المنجد. المعنی: فسر اللغویون الامل بالرجاء، و لکن الاخبار مملوءه بذم الامل و مدح الرجاء، فیظهر انه بینهما فرق بین من ناحیه الاخلاق، و قد ذم (علیه السلام) فی هذه الجمله الامل مطلقا و لم یقیده بطول الامل کما فی بعض الاخبار، فالامل توقع ما لا ینبغی و لم یحسن مابه و لم یتهیا اسبابه، بخلاف الرجاء فانه توقع ما ینبغی و یتیسر، و شبه (علیه السلام) الامل بفرس شموس لابد من ضبط عنانه و صده عن الجری الی حیث یشاء، فمن القی عنانه و ارسله و جری معه فحاله کحال من رکب فرسا شموسا فارسل عنانه یرکض حیث شاء، فلم یلبث ان یعثر او یقع فی بئر و یهلک راکبه. الترجمه: هر که با آرزو همعنان رود، بمرگ و نابودی رسد.

هر که با آرزو رود سرکش ***مرگ گویدش ای فلان درکش

العثره: الزله یقال: (عثربه فسقط)، شبه علیه‌السلام من یستغرق فی لذاته بمن رکب فرسا و اغرق فی جریه بتخلیه عنانه، فیعثر به، فیسقطه و یهلکه. و المصداق الکامل لکلامه علیه‌السلام ظاهرا و باطنا، یزید بن معاویه. و فی (انساب البلاذری): یزید کان اول من اظهر شرب الشراب، و الاستهتار بالغناء و الصید، و اتخاذ القیان و الغلمان، و التفکه بما یضحک منه المترفون، من القرود و المعاقره بالکلاب و الدیکه ثم جری علی یده قتل الحسین علیه‌السلام و قتل اهل الحره و رمی البیت و احراقه. و فیه: کان ینادم علی الشراب سرجون مولی معاویه. قلت: و هو الذی اشار علیه بتولیه عبیدالله بن زیاد علی الکوفه لقتل الحسین علیه‌السلام، و ینادم علی الشرب مسلم بن عمرو الباهلی اباقتیبه ایضا و یغنیه مسلم ایضا. قلت: و هو الذی ارسله یزید الی عبیدالله بعهده علی الکوفه وجاء معه من البصره الی الکوفه، و قال لمسلم بن عقیل لما استسقی لا تسقی الا من الحمیم. و فیه: کان لیزید قرد یجعله بین یدیه و یکنیه، و یقول: هذا شیخ من بنی (الفصل السادس و الثلاثون- فی الموت) اسرائیل اصاب خطیئه فمسخ. قلت: استهزاء بالقرآن فی حکمه بمسخ قوم من بنی‌اسرائیل باعتدائهم. قال: و کان یسقیه النبیذ و یضحک مما یصنع و کان یحمله علی اتان وحشیه و یرسلها مع الخیل فیسبقها، فحمله علیه یوما و جعل یقول: تمسک اباقیس بفضل عنانها فلیس علیها ان هلکت ضمان فقد سبقت خیل الجماعه کلها و خیل امیرالمومنین اتان قال: و ذکر لی شیخ من اهل الشام ان سبب وفاه یزید انه حمل قرده علی الاتان و هو سکران ثم رکض خلفها فسقط، فاندقت عنقه او انقطع فی جوفه شی‌ء. و روی عن ابن عیاش قال: خرح یزید یتصید بحوارین، و هو سکران، فرکب و بین یدیه اتان وحشیه قد حمل علیها قردا و جعل یرکض الاتان و یقول: اباخلف احتل لنفسک حیله فلیس علیها ان هلکت ضمان فسقط فاندقت عنقه. و فیه: قال ابن عراده السعدی فی موت یزید: طرقت منیته و عند و ساده کوب وزق راعف مرثوم و مرنه تبکی علی نشوانه بالصنج تقعد ساعه و تقوم و فیه: کان یزید هم باتیان الیمن فقال رجل من تنوخ: یزید صدیق القرد مل جوارنا فحن الی ارض القرود یزید (الفصل السادس و الثلاثون- فی الموت) فتبا لمن امسی علینا خلیفه صحابته الادنون منه قرود

کل الاعمال بالامال، و لو لا الامل لبطل العمل. و المذموم هو ان تطلق العنان لاملک فی الدنیا و حطامها، و تزاحم الاخرین، و تعلن الحرب من اجلها غیر مکترث بواجب او حرام، و لا بدین و شریعه. و من کان هذا شانه نسی الموت و ما بعده، و اختطفه علی حین غره، و ذهب به الی خالقه بلا زاد و استعداد.

… امله عثر باجله: ای من کان جریه الی سعادته بعنان الامل یمنی نفسه بلوغ مطلبه بلا عمل سقط فی اجله بالموت قبل ان یبلغ شیئا مما یرید و العنان ککتاب سیر اللجام تمسک به الدابه

امام علیه‌السلام (در نکوهش آرزوی دراز) فرموده است: هر که دنبال آرزوی خود بشتابد و مهارش را رها کند مرگ او را می‌لغزاند (به آرزویش نرسیده می‌میرد، پس در پی آرزوهای دراز نروید و از مرگ غافل نباشید).

آرزوهای دور و دراز، انسان را از مسیر حق منحرف می‌گرداند آرزوی دراز تا آنجا مورد نفرت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بود که وقتی شنید اسامه بن زید کنیزی خریده است یک ماهه به یکصد دینار فرمود: از اسامه تعجب نمی‌کنید که کنیز را به یک ماهه می‌خرد او آرزوئی طولانی دارد! خدای مهربان آرزوی صحیح را در کار خیر و بنیاد نیک می‌داند.

و قال علیه‌السلام: (من جری فی عنان امله) بان سار فی آماله، یتمن المستقبل المشرق بدون ان یعمل له (عثر باجله) ای سقط فی اجله بالموت قبل ان یبلغ شیئا مما یرید، و عنان سیر اللجام تمسک به الدابه، و المراد ترک العنان، و لم یاخذه لئلا یسیر امله.

اللغه: جری: سار. العنان: وزن کتاب سیر اللجام تمسک به الدابه. عثر: سقط و وقع. الاجل: الوقت المضروب، الموت. الشرح: الامال کثیره و کلما تحقق من آمالک شی‌ء تجددت آمال و هکذا … فاذا استرسلت وراء تحقیقها و بقیت تسعی دون رافه او رحمه و دون نظر الی حلال او حرام او جائز و ممنوع و مارست فی سبیلها کل السبل و شتی الطرق یاتیک الموت فجاه فیقطع آمالک و یقضی علیها و تنتقل الی ربک فی حاله تمرد و عصیان … فکلامه علیه‌السلام تنبیه لهذا الانسان ان یسترسل وراء الامل دون التفات الی الله و دون حساب للموت …

ابن ابی الحدید در شرح این سخن می گوید: در مباحث گذشته سخنان بسیاری در مورد آرزو گفته ایم و اینک برخی دیگر می گوییم. امام حسن علیه السّلام فرموده است: اگر در باره مرگ و مسیر آن بیندیشی، آرزو و فریب آن را فراموش می کنی، تقدیر کنندگان برای خود پندارها دارند و سرنوشت می خندد.

ابو سعید خدری روایت می کند که اسامة بن زید کنیزکی را به صد دینار خرید که پس از یک ماه آن را بپردازد. پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: آیا از اسامه شگفت نمی کنید که چیزی را یک ماهه خریداری می کند همانا که اسامه دراز آرزوست.

ابو عثمان نهدی گوید: به حدود یکصد و سی سالگی رسیده ام، هیچ چیز نیست که در آن کاستی نیافته باشم مگر آرزویم که همچنان بر حال خود است.

شاعری چنین سروده است: «می بینمت که روزگار، حرص تو را بر دنیا می افزاید، گویی که نمی میری، آیا حد و نهایتی داری که اگر روزی بر آن برسی، بگویی مرا بس است و خشنود شدم». دیگری گفته است «هر کس آرزوها را آرزو کند و در آن غرقه شود پیش از رسیدن به آرزویش می میرد...».

و قال علیه‌السلام

مَنْ جَرَی فِی عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که در مسیر آرزوهایش گام بردارد در (دام) مرگ خواهد افتاد! (. سند گفتار حکیمانه: این جمله حکمت آمیز در کتاب المائة ابو عثمان جاحظ که قبل از سیّد رضی می‌زیسته آمده است و در کتاب طراز به صورت فصیح‌تری:«مَنْ أرْخی عِنانَ أملِهِ»دیده می‌شود و از عبارت فتال نیشابوری در کتاب روضة الواعظین استفاده می‌شود که امیر مؤمنان این جمله را در لابه‌لای چندین جمله حکمت‌آمیز دیگر بیان فرموده.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 20) و در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله را در لابه‌لای خطبه سی و پنجم نهج‌البلاغه آورده در حالی که مرحوم سیّد رضی آن را در این خطبه نیاورده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 476). )

نتیجه تسلیم در برابر آرزوها

امام علیه السلام در این گفتار کوتاه و حکمت‌آمیز خود به مسئله طول آرزوها و سرنوشتی که دامان انسان را می‌گیرد اشاره کرده می‌فرماید:«کسی که در مسیر آرزوها گام بردارد در (دام) مرگ خواهد افتاد»؛ (مَنْ جَرَی فِی عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ ( .«با»در«بِأجَلِهِ»همان‌گونه که جمعی از محققان گفته‌اند به معنای«فی»است؛یعنی چنین شخصی که اختیار خود را به دست آرزوها سپرده در مرگش سقوط می‌کند در حالی که عمل مثبتی انجام نداده است. ) .

أمل به معنای هر نوع آرزو است؛خواه آرزوی معقول باشد یا نامعقول،از این رو این واژه در مورد معصومان و اشخاص برجسته نیز به کار رفته آنها را کعبه آمال می‌نامند و حتی خداوند به عنوان«منته الأمل»شمرده شده که همان آخرین نقطه آرزو است.در مناجات مفتقرین از مناجات پانزده‌گانه امام سجاد علیه السلام می‌خوانیم:

«یا مُنْتَهی أَمَلِ الْآمِلینَ» و در حدیث نیز از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«الْأَمَلُ رَحْمَةٌ لِأُمَّتِی وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ مَا رَضَعَتْ وَالِدَةٌ وَلَدَهَا وَ لَا غَرَسَ غَارِسٌ شَجَراً؛ آرزو مایه رحمت برای امت من است و اگر آرزو نبود هیچ مادری فرزندش را شیر نمی‌داد و هیچ باغبانی درختی نمی‌کاشت». ( .بحارالانوار،ج 74،ص 175.)زیرا آرزوهاست که انسان را به تلاش و کوشش برای رسیدن به اهداف برتر و بالاتر وا می‌دارد.

ولی همین آرزو هر گاه به صورت نامعقول درآید و تبدیل به آرزوهای دور و دراز و دست‌نیافتنی شود انسان را چنان به خود مشغول می‌دارد که از همه چیز حتی خداوند و مرگ و معاد غافل می‌شود و چنان سرگرم می‌گردد که ناگهان مرگش فرا می‌رسد در حالی که دستش از همه چیز ته است.

تعبیر به«مَنْ جَری...»(مطابق برخی نقل‌ها)«مَنْ أَرْخی عِنانَ أَمَلِهِ»(کسی که لجام آرزو را سست و رها کند.) اشاره به همین آرزوهاست و به تعبیر دیگر، آرزو تشبیه به مرکب سرکشی شده که اگر عنان و زمام او را رها کنند طغیان می‌کند و انسان را در پرتگاه می‌افکند.

درباره طول امل و درازی آرزوها و پیامدهای سوء آن بحث گسترده‌ای در روایات معصومان آمده است که به چند نمونه آن اشاره می‌شود.

از جمله در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم:

«الأَمَلُ یُفْسِدُ الْعَمَلَ وَیَفْنِی الْأَجَلَ؛ آرزوهای دراز اعمال انسان را تباه می‌کند و مرگ را به فراموشی می‌افکند». ( .غررالحکم،ح 7252. )

در حدیث دیگری از همان حضرت می‌خوانیم:

«الأَمَلُ سُلْطانُ الشَّیاطینِ عَلَی قُلُوبِ الْغافِلینَ؛ آرزوی دور و دراز مایه سلطه شیاطین بر دل‌های غافلان است». ( .همان،ح 7206. )

باز در حدیثی از همان حضرت آمده است:

«الأَمَلُ کَالسَّرابِ یُغِرُّ مَنْ رَآهُ وَ یَخْلِفُ مَنْ رَجاهُ؛ آرزوهای دور و دراز همچون سراب است بیننده را می‌فریبد و آن کس را که بر آن دل ببندد مأیوس می‌سازد».( .همان،ح 7207. )

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Whoever gallops with a loose rein stumbles on death.“

و درود خدا بر او، فرمود: از لغزش جوانمردان درگذرید، زیرا جوانمردی نمی‌لغزد جز آن که دست خدا او را بلند مرتبه می‌سازد .

از لغزش جوانمردان در گذرید که کسی از آنان نلغزید، جز که دست خدایش برفرازید.

درگذرید از خداوندان مروت‌ها از سر در آمدنهای ایشان پس نمی‌لغزد از ایشان لغزنده بجز بتوفیق و عنایت خدا بدست اوست بر می‌دارد او را از آن نجات می‌دهد

و فرمود (علیه السلام): از لغزشهای جوانمردان درگذرید، که هیچیک از آنان نلغزد، مگر آنکه دست او در دست خدا باشد و برداردش.

و آن حضرت فرمود:از لغزش جوانمردان بگذرید،چه اینکه کسی از آنها نیست که بلغزد جز آنکه خدایش دست گیرد و بلندش سازد .

یهدی الله صاحب المروه فی عواقب اموره الی ما یحب و یرضی و ید الله عباره عن توفیقه و تسدیده.

(از لغزشهای افراد جوانمرد، چشم‌پوشی کنید، که کسی از ایشان نمی‌لغزد مگر آن که دست خدا به دست اوست و او را بلند می‌کند). امام (علیه السلام) با یادآوری این مطلب که دست خدا به دست جوانمردان است و آنان را بلند می‌کند، در مورد، گذشت از لغزشهای جوانمردان، که به ندرت لغزش از آنها سر می‌زند، تشویق کرده است مانند داد و ستد آنان که ممکن است پشیمان شوند. کلمه‌ی: (عثرات) را برای خطایی که از روی بی‌توجهی از آنان سرزند، و لفظ (ید) را برای عنایت و قدرت خداوندی، استعاره آورده است. و اینکه دست خدا به دست آنهاست و آنان را بلند می‌کند، کنایه از وابستگیهای آنان به خدا و جبران حال ایشان است، توضیح آن که جوانمردی، فضیلت بزرگی است که باعث جلب توجه مردم و میل قلبی و کمک آنان می‌گردد، بدین ترتیب، خطاکار جوانمرد، برای عنایت خدا، و همچنین به پا خواستن و جبران لغزش خود، آمادگی پیدا می‌کند.

وَ قَالَ علیه السلام أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ فَمَا یَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلاَّ وَ [یَدُهُ بِیَدِ اللَّهِ]

یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ .

قد رویت هذه الکلمة مرفوعة ذکر ذلک ابن قتیبة فی عیون الأخبار و أحسن ما قیل فی المروءة قولهم اللذة ترک المروءة و المروءة ترک اللذة.

و فی الحدیث أن رجلا قام إلی رسول الله صلی الله علیه و آله فقال یا رسول الله أ لست أفضل قومی فقال إن کان لک عقل فلک فضل و إن کان لک خلق فلک مروءة و إن کان لک مال فلک حسب و إن کان لک تقی فلک دین .

و سئل الحسن عن المروءة فقال جاء فی الحدیث المرفوع أن الله تعالی یحب معالی الأمور و یکره سفسافها.

و کان یقال من مروءة الرجل جلوسه بباب داره.

و قال الحسن لا دین إلا بمروءة

و قیل لابن هبیرة ما المروءة فقال إصلاح المال و الرزانة فی المجلس و الغداء و العشاء بالفناء.

و جاء أیضا فی الحدیث المرفوع حسب الرجل ماله و کرمه دینه و مروءته خلقه.

و کان یقال لیس من المروءة کثرة الالتفات فی الطریق.

و یقال سرعة المشی تذهب بمروءة الرجل.

و قال معاویة لعمرو ما ألذ الأشیاء قال مر فتیان قریش أن یقوموا فلما قاموا قال إسقاط المروءة.

و کان عروة بن الزبیر یقول لبنیه یا بنی العبوا فإن المروءة لا تکون إلا بعد اللعب و قیل للأحنف ما المروءة قال العفة و الحرفة تعف عما حرم الله و تحترف فیما أحل الله.

و قال محمد بن عمران التیمی لا أشد من المروءة و هی ألا تعمل فی السر شیئا تستحیی منه فی العلانیة و سئل النظام عن المروءة فأنشد بیت زهیر الستر دون الفاحشات و لا یلقاک دون الخیر من ستر ( دیوانه 95. ) .

و قال عمر تعلموا العربیة فإنها تزید فی المروءة و تعلموا النسب فرب رحم مجهولة قد وصلت به.

و قال میمون بن مهران أول المروءة طلاقة الوجه و الثانی التودد إلی الناس و الثالث قضاء الحوائج.

و قال مسلمة بن عبد الملک مروءتان ظاهرتان الریاش و الفصاحة.

و کان یقال تعرف مروءة الرجل بکثرة دیونه.

و کان یقال العقل یأمرک بالأنفع و المروءة تأمرک بالأجمل.

لام معاویة یزید ابنه علی سماع الغناء و حب القیان و قال له أسقطت مروءتک فقال یزید أتکلم بلسانی کلمة قال نعم و بلسان أبی سفیان بن حرب و هند بنت عتبة مع لسانک قال و الله لقد حدثنی عمرو بن العاص و استشهد علی ذلک ابنه عبد الله بصدقه أن أبا سفیان کان یخلع علی المغنی الفاضل و المضاعف من ثیابه و لقد حدثنی أن جاریتی عبد الله بن جدعان غنتاه یوما فأطربتاه فجعل یخلع علیهما أثوابه ثوبا ثوبا حتی تجرد تجرد العیر و لقد کان هو و عفان بن أبی العاص ربما حملا جاریة العاص بن وائل علی أعناقهما فمرا بها علی الأبطح و جلة قریش ینظرون إلیهما مرة علی ظهر أبیک و مرة علی ظهر عفان فما الذی تنکر منی فقال معاویة اسکت لحاک الله و الله ما أحد ألحق بأبیک هذا إلا لیغرک و یفضحک و إن کان أبو سفیان ما علمت لثقیل الحلم یقظان الرأی عازب الهوی طویل الأناة بعید القعر و ما سودته قریش إلا لفضله

(و قال علیه‌السلام: اقیلوا ذوی المروات عثراتهم) عفو کنید و در گذرید از خداوندان مروتها زلت و سر آمدن‌های ایشان را در ارتکاب گناهها (فما یعثر منهم عاثر) پس نمی‌لغزد از ایشان لغزنده‌ای و برو در آمده‌ای (الا و ید الله بیده) مگر که ید توفیق و عنایت خدای تعالی به دست او است (یرفعه) بر می‌دارد او را و از آن ورطه نجات می‌دهد زیرا که صاحب مروت، تنزیه نفس خود می‌نماید از اشیایی که لایق به حال او نباشد. پس او سبحانه موفق می‌سازد او را بر آن و اگر احیانا زلت صادر می‌شود از او، حق تعالی او را از این مرتبه وضیع به درجه رفیع می‌رساند. و از این کلام مستفاد می‌شود که هرگاه بنده‌ای نوعی سلوک نماید که موجب رضای آفریدگار باشد، او سبحانه نزد زلت قدم او حافظ او باشد. و نعم ما قیل شعر: دلا معاش چنان کن که گر بلغزد پای فرشته‌ات به دو دست دعا نگه دارد

و در بعضی نسخ چنین است (الا و یده بید الله یرفعه) یعنی در گذرید از خداوندان مروتها از خطا و زلالت ایشان که نمی‌لغزد از ایشان لغزنده‌ای و به سر درنمی‌آید از ایشان به سر درآینده‌ای، مگر دست خدای به دست او است او را برمی‌دارد از آن لغزیدن، زهی سعادت صاحب این منزلت، آری مروت منزلی شریف است و صاحب آن شایسته است که دستش را گاه افتادن خداوند جهان بگیرد او را افتاده نگذارد و مروت از (مرء) ماخوذ است یعنی مردی و جوانمردی آن از کرامت نفس و شرف ذات برمی‌خیزد و صاحب این صفت حمید اگر خطائی کند چون ذات او بر نیکی و سماحت و فتوت مشتمل است، حق سبحانه تعالی او را توفیق قیام و اصلاح آن و تدارک مافات دهد، و در (باب خطب) گذشت که خدای بنده را دوست میدارد و عملش را دشمن می‌دارد. مثلا آدم علی نبینا و علیه‌السلام چون از ارباب مروات بود چون بلغزید دست او در دست خدای بود او را از خاک مذلت برداشت به خطاب اصطفاء برافراشت (ابلیس) پر تلبیس که نه از ارباب مروات بود چون بلغزید، قدمش هیچ جا تا هاویه‌بند نگردید آدم اگر بلغزد هدایت الهی چراغ در راهش داشت تا راستی و تواضع پیش آورد، و به خطای خویش مستبصر و معترف گشت و ابلیس بلغزید خذلان را شایسته بود فضل الهی تدارک آن لغزش ننمود، پس دعوی و استکبار در گرفت، و بر گناه خویش اصرار نمود. و نگوئی که لغزش صاحب مروت بزرگتر است از بیمروت که صاحب مروت باز براه آید و به آن خطا بینا شود، و بی‌مروت بینا نشود که از اصل کور و بی‌بصر باشد اگر ابلیس لغزید دو چشم روشن داشت پس به راه بینا شد، و از گمراهی باز به راه آمد، کور را لغزیدن عادت باشد پیوسته بلغزد و بینا را به عمرها لغزیدنی افتد بخ حکم (اذا جاء القدر عمی البصر) مولوی گوید: آدما تو نیستی کور از نظر لیک اذا جاء القضا عمی البصر عمرها باید بنا در گاه گاه تا که بینا از قضا افتد بچاه کور را خود این قضا همراه اوست که مر او را اوفتادن طبع و خواست در حدث افتد نداند بوی چیست از من است این بوی یا آلودگی است ور کسی بر وی کند مشکی نثار هم ز خود داند نه از احسان یار پس دو چشم روشن ای صاحب نظر بهتر از صد مادر است و صد پدر خاصه چشم دل که آن هفتاد تو است پیش چشم حس که خوشه‌چین او است

و قال علیه‌السلام: «اقیلوا ذوی المروءات عثراتهم، فما یعثر منهم عاثر الا و ید الله بیده یرفعه.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که عفو کنید و درگذرید از صاحبان مروت و عفت لغزیدنها و از پیش در رفتن پاهای ایشان را، یعنی عفو کنید اگر قرض دار شما بشوند، زیرا که نمی‌لغزد از ایشان لغزنده‌ای مگر اینکه دست توانایی خدا با دست ناتوانایی ایشان است. بلند می‌گرداند او را یعنی از اوفتادگی فقر به رفعت غنی می‌رساند او را.

اللغه: (اقلته) البیع اقاله و هو فسخه- صحاح- اقال اقاله الله عثرتک: انهضک من سقوطک، و منه الاقاله فی البیع- المنجد. (المروءه) کمال الرجولیه- المنجد- (العثره) جمع عثرات: السقطه- المنجد. الاعراب: عثراتهم مفعول ثان لاقیلوا، عاثر فاعل یعثر و تنکیره لافاقده العموم و ید الله بیده جمله مبتداء و خبر یفسره قوله: یرفعه. المعنی: اصحاب المروءه محبوبون عند الله و الناس لان المروءه خلق حسن و سماح و عفه و خدمه و اعانه للناس. قیل للاحنف: ما المروءه؟ قال: العفه و الحرفه، تعف عما حرم الله و تحترف فیما احل الله، و فی حدیث عن رسول‌الله (صلی الله علیه و آله): ان کان لک خلق فلک مروءه. الترجمه: از لغزش مردان بزرگ در گذرید، هر کدام بلغزند خدا دست در دست آنانرا برفرازد.

چشم از لغزش مردان تو بپوشان که خدا ***دست بر دست برآرد همه را تا به سها

اقول: و روی المصنف فی مجازاته النبویه قریبا منه عن النبی (صلی الله علیه و آله) فقال ثمه (و من ذلک قوله (صلی الله علیه و آله) (اقیلوا ذوی الهیئات عثراتهم فان احدهم لیعثر و یده بید الله یرفعها) و قال هذا القول منه (صلی الله علیه و آله) مجاز و المراد بذکر ید الله ههنا معونه الله تعالی و نصرته فکانه (صلی الله علیه و آله) اراد ان احدهم لیعثر و ان معونه الله لمن و راءه تنهضه من سقطته و تقیله من عثرته، الا انه (صلی الله علیه و آله) لما جاء بلفظ العثار اخرج الکلام بعده علی عرف العادات لان العاده جاریه ان یکون المنهض (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) للعاثر و المقیم للواقع انما یستنهضه بیده، و یستعین علیه بجلده، و المراد بذی الهیئات هنا ذوو الادیان لا ذوو و الملابس الحسنه، کما یظن من لا علم له لان هیئه الدین و ظاهره احسن الهیئات و الظواهر و افخم المعارض و الملابس، بل الظاهر کون اصلهما واحدا و مثل ذاک الاختلاف الیسیر یقع فی الروایات لکلام واحد قطعی کما لایخفی الا ان المصنف لم یتفطن ثمه، و هنا لذلک حتی یشیر الیه کما اشار غیر مره الی مثله ثمه و هنا. و رواه زکاه (الکافی) مسندا عن الصادق (علیه السلام) هکذا (اقیلوا لاهل المعروف عثراتهم، و اغفروها لهم فان کف الله عز و جل علیهم هکذا- قال سیف بن عمیره و اوما (علیه السلام) بیده کانه یظل بها شیئا-) و علم الائمه علیهم السلام من امیرالمومنین (علیه السلام) و علمه من النبی (صلی الله علیه و آله) و علمه من الله تعالی لم التعبیر (بالمروءات) کما هنا احسن من التعبیر (بالهیئات) کما فی المخابرات. (اقیلوا ذوی المروءات عثراتهم) الاصل فی الاقاله اقاله البیع، و المراد الغض عما صدر من اهل المروءه کان لم یکن و فی الخصال ست من المروءات ثلاث منها فی الحضر و ثلاث منها فی السفر، فاما التی فی الحضر: فتلاوه کتاب الله تعالی، و عماره مساجد الله و اتخاذ الاخوان فی الله تعالی، و اما التی فی السفر: فبذل الزاد، و حسن الخلق، و المزاح فی غیر معاصی الله. وقال ابن ابی‌الحدید (لام معاویه ابنه یزید علی سماع الغناء وحب القیان و قال له اسقطت مروءتک، فقال یزید: اتکلم بلسانی کله؟ قال نعم، و بلسان ابی‌سفیان بن حرب و هند بنت عتبه مع لسانک، قال: و الله لقد حدثنی عمرو بن العاص و استشهد- علی ذلک ابنه عبدالله بن عمرو بن العاص فصدقه- ان اباسفیان کان یخلع علی المغنی الفاضل المضاعف من ثیابه: و لقد حدثنی ان جاریتی عبدالله بن جدعان غنتاه یوما فاطربتاه فجعل یخلع (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) علیهما اثوابه ثوبا ثوبا حتی تجرد تجرد العیر، و لقد کان هو و عفان بن ابی‌العاص ربما حملا جاریه العاص بن وائل فمرا بها علی الابطح، و جله قریش ینظرون الیهما مره علی طهر ابیک و مره علی ظهر عفان، فما تنکر منی فقال معاویه اسکت لحاک الله ما احد الحق بابیک. هذا، الا لیفزک و یفضحک و ان کان ابوسفیان ما علمت لثقیل الحکم یقطان الرای، عازب الهوی، طویل الاناءه، بعید القعر، و ما سودته قریش الا لفضله) قلت فعلی نقل عمرو بن العاص کان یزید بن عبدالملک و ابنه الولید بن یزید اقتدیا فی طربهما المعروف اولا بشیخیهما ابی‌سفیان والد معاویه و عفان والد عثمان و ثانیا بیزید بن معاویه جدهما لامهما و انکار معاویه فی ابیه دفعا للعار عنه غیر مسموع بعد البینه و یاتی فی (8) ماله ربط. (فما یعثر منهم عاثر) العثره الزله. (الا و ید الله بیده) هکذا فی (المصریه): (الا و یده بید الله) کما فی غیرها. (یرفعه) و قد عرفت من مجازات المصنف المراد من ذلک، و فی (الخصال) مسندا عن السجاد (علیه السلام) قال: خرح النبی (صلی الله علیه و آله) ذات یوم وصلی الفجر ثم قال: معاشر الناس ایکم ینهض الی ثلاثه نفر قد حلفوا باللات و العزی لیقتلونی. و قد کذبوا و رب الکعبه؟ فاحجم الناس و ما تکلم احد فقال النبی (صلی الله علیه و آله) ما احسب ان علی بن ابی‌طالب فیکم، فقام الیه عامر بن قتاده فقال انه وعک فی هذه اللیله و لم یخرج یصلی معک فتاذن لی ان اخبره، فقال النبی (صلی الله علیه و آله) شانک فمضی فاخبره فخرح امیرالمومنین (علیه السلام) و کانه نشط من عقال و علیه ازار قد عقد طرفیه علی رقبته فقال یا رسول الله ما الخبر؟ فقال هذا رسول ربی یخبرنی عن ثلاثه نفر قد نهضوا الی لیقتلونی و قد کذبوا و رب الکعبه فقال (علیه السلام): انا لهم سریه و حدی هذا البس علی ثیابی فقال النبی (صلی الله علیه و آله) بل (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) هذه ثیابی و هذا درعی و هذا سیفی فالبسه و درعه و عممه و قلده و ارکبه فرسه، و خرج (علیه السلام) فمکث ثلاثه ایام لایاتیه جبرئیل بخبر السماء و لا خبر من الارض، فاقبلت فاطمه علیهماالسلام بالحسن و الحسین (علیه السلام) تصحبهما و تقول اوشک ان یوتم هذان الغلامان فاسبل النبی (صلی الله علیه و آله) عینه یبکی ثم قال معاشر الناس من یاتینی بخبر علی ابشره بالجنه، و افترق الناس فی الطلب لعظیم ما راوا بالنبی (صلی الله علیه و آله) و اقبل عامر بن قتاده یبشر به (علیه السلام)، و دخل (علیه السلام) و معه اسیران و راس و ثلاثه ابعره، و ثلاثه افراس، و هبط جبرئیل (علیه السلام) فخبر النبی (صلی الله علیه و آله) بماکان. فقال له (علیه السلام) تحب ان اخبرک بما کنت فیه؟ فقال: المنافقون هو منذ الساعه قد اخذه المخاض و هو الساعه یرید

ان یحدثه، فقال النبی (صلی الله علیه و آله): بل تحدث انت یا اباالحسن لتکون شهیدا علی القوم؟ فقال نعم، لما صرت فی الوادی رایت هولاء رکبانا علی الاباعر فنادونی من انت فقلت انا علی بن ابی‌طالب ابن عم رسول الله، فقالوا ما نعرف لله من رسول، سواء علینا وقعنا علیک او علی محمد و شد علی هذا المقتول و دار بینی و بینه ضربات و هبت ریح حمراء و سمعت صوتک فیها و انت تقول قد قطعت لک جربان درعه فاضرب حبل عاتقه فضربته ثم هبت ریح سوداء سمعت صوتک فیها و انت تقول: (قد قلبت لک الدرع عن فخذه فاضرب فخذه) فضربته فقطعته و وکزته و قطعت راسه و رمیت به، و قال لی هذان الرجلان بلغنا ان محمدا رفیق شفیق و احملنا الیه و لا تعجل علینا و صاحبنا کان یعد بالف فارس فقال النبی (صلی الله علیه و آله) اما الصوت الاول الذی صک مسامعک فصوت جبرئیل، و اما الصوت الاخر فصوت میکائیل قدم الی حد الرجلین فقدم فقال: قل لا اله الا الله و انی رسوله فقال: لنقل جبیل ابی‌قبیس احب الی من ان اقول هذه الکلمه، فقال: اخره (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) و اضرب عنقه ثم قال: قدم الاخر فقدم فقال، قل لا اله الا الله و انی رسوله فقال الحقنی بصاحبی قال: اخره یا اباالحسن و اضرب عنقه فاخره و قام (علیه السلام) لی

ضرب عنقه فهبط جبرئیل (علیه السلام) فقال یا محمد ان ربک یقرئک السلام و یقول لک: لا تقتله فانه حسن الخلق سخی فی قومه، فقال الرجل- و هو تحت السیف- هذا رسول ربک یخبرک؟ قال: نعم، فقال و الله ما ملکت درهما مع اخ لی و لا قطبت وجهی فی حرب و انا اشهد ان لا اله الا الله و انک رسوله، فقال النبی (صلی الله علیه و آله): هذا ممن جره حسن خلقه و سخاوه الی جنات النعیم.

المراد بذوی المروئات کل من یانف من القبیح، و ینزه نفسه عما یشین، و یتغافل عن زلل الاخوان، و قال بعض السلف: رایت المعاصی مذله، فترکتها مروئه. اما العثرات فالمراد بها بعض الهفوات و السقطات التی لا یخلو منها الا من عصم ربک، و المعنی تجاهلوا هفوه من کریم.. و ای الرجال المهذب؟. و لا یقیم الحد من کان لله علیه حد، کما قال الامام امیرالمومنین، و قال السید المسیح: من کان منکم بریئا فلیرمها بحجر. یرتد الزانیه (و ید الله بیده یرفعه) ای انه تعالی یتدارکه برحمته، و ذلک بان یهی‌ء له اسباب التکفیر عن هفوته و عثرته بالتوبه او بایه فضیله عن الفضائل: (ان الحسنات یذهبن السیئات- 114 هود).

… ذوی المروئات عثراتهم: العثره السقطه و اقاله عثرته رفعه من سقطته و المروئه بضم المیم صفه للنفس تحملها علی فعل الخیر لانه خیر و قوله یرفعه جمله حالیه من لفظ الجلاله و ان کان مضافا الیه لوجود شرطه

امام علیه‌السلام (درباره جوانمردان) فرموده است: از خطاء و لغزشهای جوانمردان بگذرید که از آنان کسی نمی‌لغزد مگر آنکه دست (لطف) خدا به دست او است که او را (از آن لغزش) بلند می‌نماید (موفق می‌سازد تا از آن خطاء و زشتی باز گردد، خلاصه خداوند نیکوکاران را توفیق عطاء فرماید تا بر اصلاح خطای خود بکوشند).

جوانمردی تنها به کمک به بیچارگان و از درماندگان حمایت کردن نیست، بلکه حقوق الهی را رعایت کردن و خدا را ناظر اعمال خویش دانستن دلیل اول جوانمردی است شاعر می‌گوید: الستردون الفاحشات و لا یلقاک دون الخیر من ستر با کارهای ناشایسته فاصله گرفتن و میان کار خیر فاصله نینداختن علامت جوانمردی است. آن جوانمردانی که این مشخصات را داشته باشند هرگاه لغزیدند نباید آنها را مواخذه کرد و خدا او را نجات می‌بخشد و لغزشش را جبران می‌کند و پشیمانی برای کسی است که غیبت کرده، تهمت زده و ناراحتی ایجاد کرده است.

و قال علیه‌السلام: (اقیلوا ذوی المرات عثراتهم) العثره السقطه، و اقالتها اغماض العین عینها، فاذا عمل ذو مره عملا غیر لائق فاغمضوا عنه العین و لا تفضحوه (فما یعثر منهم عاثر) ای لا یسقط منهم ساقط فی امر قبیح- صدفه- (الا و ید الله فی یده) کنایه عن کونه سبحانه معه- جزائا لمروته السابقه- (یرفعه) حتی لا یبقی فی السقطه.

اللغه: الاقاله فی البیع: فسخه و هنا یراد بها الاغضاء و العفو و الستر. المروئه: فعل الاکمل و الاجمل و ترک القبیح و ما یغض من شیمه الشخص. العثرات: جمع عثره السقطه و الهفوه. الشرح: من کان صاحب مروئه یانف من القبیح و یترفع عن السفائف و الصغار اذا وقعت منه زله او هفوه فاصفح عنه و لا تواخذه علیها او تعاتبه بها … دعوه الی الصفح عن اصحاب الشیم الکریمه و علل ذلک بان الله بقوته یرفعهم منها و یسددهم للنهوض من هذه الکبوه و ذلک لکثره افعالهم الطیبه التی تستر هذه الزله و تغطیها.

ابن ابی الحدید می گوید: این سخن را به صورت مرفوع هم روایت کرده اند و ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبار آن را آورده است و بهترین سخنی که در باره مروت گفته شده این سخن است که لذت در ترک مروت است و مروت در ترک لذت.

و در حدیث آمده است که مردی برخاست و به پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم گفت: ای رسول خدا آیا من فاضل ترین قوم خود نیستم فرمود: اگر تو را خردی باشد، فضلی خواهد بود، و اگر اخلاقی پسندیده باشد مروتی خواهد بود، و اگر تو را مالی باشد شرفی خواهد بود، و اگر تو را تقوایی باشد تو را دینی خواهد بود.

از حسن بصری در مورد مروت پرسیده شد، گفت: در حدیث مرفوع آمده است که خداوند متعال کارهای برتر و پسندیده را دوست می دارد و کارهای پست و فرو مایه را خوش نمی دارد. و همو گفته است دین جز با جوانمردی وجود نخواهد داشت. و گفته شده است از مروت مرد این است که بر در خانه خویش نشیند.

ابن ابی الحدید سپس داستان زیر را آورده است که بی ارتباط به تاریخ و اوضاع اجتماعی نیست: معاویه پسر خود یزید را به سبب گوش دادن به موسیقی و دوست داشتن کنیزکان سرزنش کرد و به او گفت: مروت خود را تباه کرده و بر باد داده ای. یزید گفت: آیا حق دارم یک کلمه از زبان خودم بگویم گفت: آری و می توانی از زبان ابو سفیان بن حرب و هند دختر عتبه هم بگویی. یزید گفت: به خدا سوگند، عمرو بن عاص برای من این سخن را نقل کرد و پسرش عبد الله را هم به راستی گفتار خویش گواه گرفت که ابو سفیان در قبال آواز خوش مغنی، جامه های اضافی خویش را از تن بیرون می آورده است، و نیز برای من نقل کرد که روزی دو کنیز آوازه خوان عبد الله بن جدعان برای او ترانه خواندند و او را چنان به طرب آوردند که جامه های خود را یکی یکی بیرون آورد تا آنجا که همچون گورخر برهنه شد. او و عفان بن ابی العاص گاهگاه کنیز آوازه خوان عاص بن وائل را بر دوش خود می نهادند و همان گونه او را به ناحیه ابطح می بردند و تمام بزرگان قریش بر آن دو می نگریستند و آن کنیزک گاه بر دوش پدر تو - ابو سفیان- و گاه بر دوش عفان سوار بود. اینک ای پدر چه چیز را بر من خرده می گیری؟ معاویه گفت: خاموش باش که خدایت زشت روی کناد، به خدا سوگند هیچ کس چنین سخنی را به پدر بزرگ تو نسبت نمی دهد مگر برای اینکه تو را فریب دهد و رسوا سازد، تا آنجا که من می دانم ابو سفیان خردمند و روشن بین و بر کنار از هوس و پر تحمل و ژرف اندیش بود و قریش او را فقط به سبب فضل و برتری، سیادت داده بود.

و قال علیه‌السلام

أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ،فَمَا یَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ

إِلَّا وَ یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ .

امام علیه السلام فرمود:

از لغزش‌های افراد با شخصیت (و جوانمرد) چشم‌پوشی کنید،چرا که هیچ کس از آنها گرفتار لغزش نمی‌شود مگر این‌که دست خدا به دست اوست

و او را بلند می‌کند. ( . سند گفتار حکیمانه: مرحوم کلینی در کتاب کافی این حدیث را از امام صادق علیه السلام با تفاوتی نقل کرده است (که قاعدتاً از اجدادش از امیرمؤمنان علی علیه السلام دریافت داشت) و ابن قتیبه در عیون الاخبار آن را آورده است و ابن ابی‌الحدید نیز در شرح نهج البلاغه خود آن را با سند خود نقل کرده است و آمدی نیز در غررالحکم آن را با تفاوتی ذکر کرده است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 21).در کتاب تمام نهج‌البلاغه در ضمن یکی از وصایای مشروح امیر مؤمنان ذکر شده است (تمام نهج‌البلاغه،ص 714).)

چشم‌پوشی از لغزش جوانمردان

امام علیه السلام در این کلمه حکمت‌آمیز به لغزش‌هایی اشاره دارد که گاه از اشخاص با شخصیت سر می‌زند و همگان را توصیه می‌کند از آن چشم بپوشند.

می‌فرماید:«از لغزش‌های افراد با شخصیت (و) جوانمرد چشم‌پوشی کنید،چرا که هیچ کس از آنها گرفتار لغزش نمی‌شود مگر این‌که دست خدا به دست اوست و او را بلند می‌کند»؛ (أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ،فَمَا یَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ) .

«اقیلوا»از ماده«اقاله»در اصل به معنای باز پس گرفتن معامله در جایی است که خریدار،پشیمان می‌شود،سپس به هر نوع چشم‌پوشی اطلاق شده است.

«مروءات»جمع«مروءه»به معنای شخصیت و جوانمردی است.

«عثرات»جمع«عثره»به معنای لغزش و خطاست.

روشن است که هر انسانی-به جز معصومان علیهم السلام-در زندگی خود گرفتار لغزش یا لغزش‌هایی می‌شوند.اگر آنها افراد با شخصیت و نیکوکاری باشند باید به موجب حسن اعمال و رفتارشان از این لغزش‌ها چشم‌پوشی کرد؛هر گونه نقل آن برای دیگران یا سرزنش یا بزرگ‌نمایی کاری است خطا و بر خلاف انصاف و جوانمردی،زیرا خدا هم مدافع این‌گونه افراد است.امام می‌فرماید:

هرگاه یکی از این افراد نیکوکار و با شخصیت به زمین بخورند خداوند فورا وی را از زمین بلند می‌کند و اجازه نمی‌دهد آبروی او برود.

از این جمله حکمت‌آمیز دو نتیجه می‌توان گرفت:نتیجه اول که در متن جمله آمده این است که لغزش‌های نیکوکاران و افراد پاک و با تقوا را باید نادیده گرفت و حسن ظنِ به آنها را نباید با این لغزش‌ها به سوء ظن مبدل کرد.این همان چیزی است که در روایت معروف که به صورت ضرب المثل در آمده می‌خوانیم:

«الْجَوادُ قَدْ یَکْبُو» یا «قَدْ یَکْبُو الْجَوادُ» (اسب ارزشمند و کارآمد گاه ممکن است گرفتار لغزشی شود) و در بعضی از عبارات این جمله به آن افزوده شده که

«الصّارِمُ قَدْ یَنْبُو؛ شمشیر برنده نیز گاهی کارگر نمی‌شود».

نتیجه دومی که می‌توانیم از آن بگیریم این است که اگر راه تقوا و نیکوکاری و جوانمردی را پیش گیریم خداوند به هنگام لغزش‌ها ما را تنها نمی‌گذارد و دست ما را می‌گیرد و از زمین بلند می‌کند و آبروی ما را حفظ می‌نماید.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Forgive the shortcomings of people of esteem because when they fall into error, Allāh lifts them.”

و درود خدا بر او، فرمود: ترس با ناامیدی، و شرم با محرومیّت همراه است ، و فرصت‌ها چون ابرها می‌گذرند، پس فرصت‌های نیک را غنیمت شمارید .

ترس با نومیدی همراه است، و آزرم با بی بهرگی همعنان ، و فرصت چون ابر گذران. پس فرصتهای نیک را غنیمت بشمارید.

پیوسته شده است بترسکاری نومیدی و شرمندگی بمحرومی فرصت طاعت می‌گذرد همچون گذشتن ابر در سرعت پس مبادرت نمائید بفرصتهای خیرات

و فرمود (علیه السلام): ترس قرین نومیدی است و شرم، موجب محرومی است و فرصت می گذرد، چونان که ابرها می گذرند. فرصتهای نیکو را غنیمت شمرید.

و آن حضرت فرمود:ترس قرین یأس،و کم رویی همراه با محرومیت است .

فرصت به مانند ابر گذرا می‌گذرد،پس فرصت‌های نیک را غنیمت دانید .

و معنی قرنت الهیبه بالخییه: ان الناس مما فی ایدی الناس من کان ذاک خلیقته و یکون مهیبا فی النفوس، و قیل معناه: ان هاب عدوه خاب من الظفر به). و انتهزوا: ای استلبوا.

قوله علیه‌السلام: (قرنت الهیبه بالخیبه). من عظم صغار الامور فی نفسه او کبر صغیر الناس فی وهمه، و هابه ربما کان ذلک سبب حرماته، مما قدر له فی الرزق او حسن الذکر.

(ترس قرین زیان، و شرم همراه نومیدی است، و فرصت هم چون ابر گذرا می‌گذرد، پس فرصتهای خوب را غنیمت شمرید). مقصود امام (علیه السلام) از هیبت، ترس از طرف مقابل است. بدیهی است که ترس مانع برآورده شدن حاجت و رسیدن به هدف است، چون با روی باز سخن گفته نمی‌شود، و معنای نزدیکی ترس با زیان هم همین است و همچنین، شرم با ناامیدی به دلیل همراهی شرم با فروگذاردن خواسته و ابراز نکردن آن، این سخن برای برحذر داشتن از ترس و شرم که هر دو نکوهیده‌اند، می‌باشد. آنگاه به غنیمت شمردن فرصتهای خوب فرمان داده، یعنی در موقع به دست آمدن فرصت، هر چه زودتر کار را باید انجام داد. و به وسیله‌ی قیاس مضمری ما را بدین کار واداشته است که صغرای آن عبارت (فرصت، همانند ابر گذرا می‌گذرد) است یعنی: براستی فرصت زودگذر است، و کبرای مقدر آن نیز چنین است: و هر کاری که آنطور باشد، باید به سوی آن شتافت و زمان امکان آن را غنیمت شمرد.

وَ قَالَ علیه السلام قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ وَ الْحَیَاءُ بِالْحِرْمَانِ وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ .

فی المثل من أقدم لم یندم و قال الشاعر لیس للحاجات إلا

و کان یقال الفرصة ما إذا حاولته فأخطأک نفعه لم یصل إلیک ضره.

و من کلام ابن المقفع انتهز الفرصة فی إحراز المآثر و اغتنم الإمکان باصطناع الخیر و لا تنتظر ما تعامل فتجازی عنه بمثله فإنک إن عوملت بمکروه و اشتغلت برصد المکافأة عنه قصر العمر بک عن اکتساب فائدة و اقتناء منقبة و تصرمت أیامک بین تعد علیک و انتظار للظفر بإدراک الثأر من خصمک و لا عیشة فی الحیاة أکثر من ذلک.

کانت العرب إذا أوفدت وافدا قالت له إیاک و الهیبة فإنها خیبة و لا تبت عند ذنب الأمر و بت عند رأسه

(و قال علیه‌السلام: قرنت الهیبه بالخیبه) و نیز می‌فرماید که مقرون شده است و پیوسته گشته، ترسکاری به نومیدی (والحیاء بالحرمان) و ملازم است شرمندگی به محرومی یعنی هرکه خوف داشته باشد از شان کسی، نومید خواهد بود از مکرمت او، و هرکه حیاء داشته باشد از شخصی محروم خواهد بود از عطیه او و مصدوقه (الحیاء یمنع الرزق) موید این است. و غرض از ایراد این کلام تنفیر مردمان است از هیبت و حیا که مذموم است در نظر عقلاء (و الفرصه تمر مر السحاب) و فرصت طاعت و عبادت می‌گذرد چون گذشتن ابر در سرعت (فانتهزوا فرص الخیر) پس مبارت نمایید به فرصتهای خیرات و مبرات تا فوت نشود آن اوقات و کلمه (للتاخیر افات) مقوی این است شعر: کار امروز به فردا نگذاری زنهار که به فردا برسی وعده کار دگر است

مقرون گشته است هیبت. یعنی ترسناکی با خیبت، یعنی نومیدی و خسران. آری گوی سعادت در میدان دنیا و آخرت آنکس برد که دل قوی دارد و هول بخود راه ندهد، و سپر پیش هر عارضه نیفکند، پس در کار مردانه بکوشد، و سعی و مجاهدت نماید و خواهد آمد در ذکر شک که بر چهار شعبه است یکی از آن هول است و فرمود (و من هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه) هر که بترسد از کاری که پیش روی او آید برگردد بر دو پاشنه خود قهقری (قوله: و الحیاء) و مقرون گشته است حیاء بحرمان. یعنی بنومیدی چنانچه آمده است (الحیاء یمنع الرزق) و حیاء هر چند صفتی به غایت محمود است ولیکن ناکامی بار آورد، و تعجب نکنی که از ایمان و تقوی بهتر خصلتی در دنیا و آخرت نیست، و آن نیز جفا و عنا و حرمان دنیا بار آورد، و ایضا باشد که حیاء از حد درگذرد و البته موجب محرومی گردد (و الفرصه الخ) و فرصت میگذرد همچو گذشتن ابر عاقل آن باشد که از روی عزم به کار بشتابد و عنان عزیمت به دست تهاون نسپارد که وقت کار همچو ابر بهاری تا چشم به هم زدی گذشته باشد و انده و حسرت از فوت وقت در دل مانده، پس بشتابید به فرصتهای کار خیر، و وقت آن دریابید پیش از آن که بگوئید: ای دریغا نیست از کس یار

یم عمر ضایع گشت در بی‌کاریم تا توانستم ندانستم چه سود چون بدانستم توانستم نبود

و قال علیه‌السلام: «و قرنت الهیبه بالخیبه و الحیاء بالحرمان و الفرصه تمر مر السحاب، فانتهزوا فرص الخیر.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که مقرون است خوف و ترس از سلطان با خسران و زیان رعیت، زیرا که خوف مانع است از عرض حاجت و مقرون است حیا و شرم محتاج با محروم شدن از عطا، زیرا که شرم مانع است از سوال و فرصت می‌گذرد مثل گذشتن ابر، پس پیشی گیرید اوقات فرصت عمل خیر را.

اللغه: (الهیبه) المخافه ضد الانس خاب خیبه: لم یظفر بما طلب (الحیاء) الحشمه، انقباض النف‌س ترکه خوفا من اللوم- المنجد. الاعراب: الهیبه نائب مناب الفاعل، و بالخیبه ظرف متعلق بقرنت، و الفرصه مبتداء و جمله تمر خبرها مر السحاب مفعول مطلق للنوع. المعنی: الهیبه و الحیاء صفتان عامتان ممدوحتان فی محلهما و من اهلهما و مذمومتان فی غیر موقعها، و کلامه (علیه السلام) هذا بیان للمذموم منهما، و ذلک انه فی الغالب تتولد الهیبه من العجب فکثیر من الناس یهابون دخول امور تعد من وظائفهم و توجب اکتساب المنافع لهم بسبب العجب فلم تقض حوائجهم و لا یصلون الی ماربهم و لو کانت حقا، کما ان الحیاء فی الشباب ناش عن نوع من الخمول و الانکماش یحول دونهم و دون فوائدهم و حقوقهم و ربما اداء ما یجب علیهم من امور الدین و السئوال عن واجباتهم، و کلتا الصفتین موجبتان لفوت الفرص التی ربما لا یمکن تدارکها، فنبه (علیه السلام) الی معالجتهما و حفظ الفرص التی لو فاتت لا یمکن تدارکها بسهوله و ربما یتعذر. الترجمه: هیبت قرین نومیدی و خیبت است، و حیاء توام با حرمان و بی‌نصیبی، فرصت بشتاب ابر از دست میرود پس فرصتهای خوب را مغتنم شمارید.

هیبت نومیدی آرد، شرم زاید بی‌نصیبی*** فرصت از دستت رود چون ابر، فرصت را بپا.

و قال علیه‌السلام: (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) اقول: و روی الشیخ فی (امالیه) مسندا عن الرضا علیه‌السلام قال: قال امیر المومنین علیه‌السلام: الهیبه خیبه و الفرصه خلصه و الحکمه ضاله المومن فاطلبوها و لو عند المشرک تکونوا احق بها و اهلها. و فی (الاغانی): قال دعبل: ما حسدت احدا قط علی شعر کما حسدت العتابی علی قوله: هیبه الاخوان قاطعه لاخی الحاجات عن طلبه فاذا ما هبت ذا امل مات ما املت من سببه قال ابن مهرویه: هذا سرقه العتابی من قول علی بن ابی‌طالب: الهیبه مقرونه بالخیبه، و الحیاء مقرون بالحرمان، و الفرصه تمر مر السحاب. حدثنی محمد بن داود عن محمد بن ابی‌الازهر عن عیسی بن الحسن بن داود الجعفری عن اخیه عن علی بن ابی‌طالب بذلک. قرنت الهیبه بالخیبه قال (ابن ابی‌الحدید): کانت العرب اذا اوفدت وافدا قالت له: ایاک و الهیبه فانها خیبه، و لا تبت عند ذنب الامر و بت عند راسه … و قال الشاعر: من راقب الناس مات غما و فاز باللذه الجسور و الحیاء بالحرمان فی (المعجم) قال البلاذری: کانت بینی و بین عبید الله بن یحیی بن خاقان حرمه منذ ایام المتوکل، و ما کنت اکلفه حاجه (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) لاستغنائی عنه، فنالتنی فی ایام المعتمد اضاقه، فدخلت علیه و هو جالس للمظالم فشکوت الیه تاخر رزقی و ثقل دینی و قلت: ان عیبا علی الوزیر حاجه مثلی فی ایامه و غض طرفه عنی. فوقع لی بعض ما اردت و قال: ان حیاءک المانع لک من الشکوی عن الاستبطاء. فقلت له: غرس البلوی یثمر الشکوی. و انصرفت و کتبت الیه: لحانی الوزیر المرتضی فی شکایتی زمانا احلت للجدوب محارمه و قال لقد جاهرتنی بملامه و من لی بدهر کنت فیه اکاتمه فقلت: حیاء المرء ذی الدین و التقی یقل اذا قلت لدیه دراهمه و قال (ابن ابی‌الحدید): قال الشاعر: لیس للحاجات الا من له وجه وقاح و لسان طرمذی من له وجه وقاح فعلیه السعی فیها و علی الله النجاح و الفرصه تمر مر السحاب قال (ابن ابی‌الحدید): قال ابن المقفع: انتهز الفرصه فی احراز الماثر، و اغتنم الامکان باصطناع الخیر، و لا تنتظر ما تعامل فتجازی عنه بمثله، فانک ان عوملت بمکروه و اشتغلت ترصد المکافاه عنه قصر العمر بک عن اکتساب فائده و اقتناء منقبه … فانتهزوا فرص الخیر ای: اغتنموها و لاتدعوها تفوت فتندموا.

الخوف من الله حتم، و هو مقام الربانیین، و الخوف من القول و الفعل بلا علم حسن و جمیل، و هو من صفات العلماء و المتقین، و کل خوف ما عدا هذین فهو حین و خور. فاقدم علی ما یطمئن الیه قلبک، و ان قال الناس و قالوا.. و ان احجمت خوفا من قیلهم و قالهم عشت حیاتک سلبیا فاشلا.. علی انک لا تسلم من السنه الناس و ان حذرت منها و منهم.. و احمد الله سبحانه الذی عافانی من هذا الداء، و لو شاء الفعل. و تقدم الکلام عن ذلک فی الحکمه رقم 2 عند شرح قوله: (الجبن منقصه). (و الحیاء بالحرمان). الحیاء من فعل ما لا یقره عقل و لا دین، و تاباه الکرامه و المروئه هو من الدین فی الصمیم، و سنه من سنن الانبیاء و المرسلین، و خلق من خلق الاباه و السراه، اما الحیاء من الحلال، و بخاصه ما ینفع الناس فهو عجز و خوف، و خنوع و استکانه، و خلق من خلق الضعفاء و الجبناء. هذا النوع من الخوف هو مراد الامام، و من اقواله: (تکلموا تعرفوا) و من الامثال العامه: (لا ینجب اولادا من یستحی من زوجته). و بهذه المنسبه نشیر الی ما قیل فی تفسیر هذا الحدیث: (مما ادرک الناس من کلام النبوه: اذا لم تستح فافعل ما شئت). قیل فی تفسیره: اذا لم تستح من الله و الناس فافعل

ما بدا لک من حلال و حرام، و حسن و قبیح. و هذا المعنی معروف بین الناس. و قیل: معناه اذا لم یکن فی الفعل ما تستحی منه فافعله، و لا باس علیک. و کل من المعنیین صحیح یتحمله لفظ الحدیث. اما فرض الخیر فانها تمر من السحاب، کما قال الامام، و اغتنامها سعاده و کرامه، و فواتها حسره و ندامه. و لا اری مثیلا لمن اضاع الفرصه الا منکر الجمیل. هذا اخذ و لم یشکر، و ذاک رفض ما یستوجب الشکر، و کل مقصر. و تقدم الکلام عن ذلک فی الرساله 30.

… قرنت الهیبه بالخیبه: ای من تهیب امرا خاب من ادراکه و من افرط به الخجل من طلب شی‌ء حرم منه و الافراط فی الحیاء مذموم کطرح الحیاء و المحمود الوسط

امام علیه‌السلام (در نکوهش ترس و شرمندگی بیجا و از دست دادن فرصت) فرموده است: ترس همراه زیان و شرمندگی پیوسته نومیدی است (رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: الحیاء حیاء ان حیاء عقل و حیاء حمق، فحیاء العقل هو العلم و حیاء الحمق هو الجهل مجلسی )رحمه‌الله( در مجلد پانزدهم کتاب بحارالانوار پس از نقل این روایت از کتاب کافی می‌نویسد: فرمایش پیغمبر صلی الله علیه و آله دلالت می‌کند بر اینکه حیاء بر دو قسم است یکی ممدوح و آن حیائی است که ناشی از عقل و خردمندی است به اینکه شخص از چیزی شرمنده باشد که عقل صحیح یا شرع به زشتی آن حکم کند مانند شرمندگی از گناهان و ناشایسته‌ها، و دیگری مذموم و آن حیائی است که ناشی از حمق و بی‌خردی است به اینکه شخص شرمنده شود از کاری که عوام مردم آن را زشت پندارند و در واقع زشت نیست و عقل صحیح و شرع به آن حکم می‌نماید مانند شرمندگی از پرسش مسائل علمیه یا بجا آوردن عبادات شرعیه) و فرصت (وقت مناسب) مانند ابر گذرنده می‌گذرد، پس فرصتهای نیکو را از دست ندهید.

بهره‌برداری از لحظه‌ها و فرصتها یک وظیفه الی و مخصوص بندگان شایسته خداست. فرصت با سرعتی سرسام‌آور از دست می‌رود و بازگشتش نزدیک به محال است و هرگاه انسان فرصت طلب نباشد، ترسو و خجالتی هم باشد روی جریان طبیعی همیشه در زندگی عقب می‌ماند. امام (علیه السلام) سرعت حرکت فرصت را به سرعت حرکت ابر تشبیه کرده است. ابر از نظر قرآن کریم حرکت دارد.

و قال علیه‌السلام (قرنت الهیبه بالخیبه) فمن تهیب امرا خاب من ادارکه (و الحیاء بالحرمان) فمن افرط من الخجل فی شی‌ء لم ینله (و الفرصه) ای التوافق بین الاسباب التی توجب وصول الانسان الی سعاده (تمر مرالسحاب) ای کما یمر السحاب فی السرعه، فان الاسباب لا تهیی‌ء الا نادرا (فانتهزوا) ای ادرکوا (فرص الخیر) فاذا و انت الفرصه، اعملوا لاجل البلوغ الی السعاده.

اللغه: الهیبه: المخافه. الخیبه: عدم الظفر بالمطلوب. الحیاء: الحشمه و الخجل. الحرمان: عدم توافر الشی‌ء. الفرصه: الوقت السانح و المناسب. السحاب: الغیوم. انتهزوا: استغلوا الفرصه. الشرح: (قرنت الهیبه بالخیبه) اذا خفت من امر لم تقدم علیه و لم تجرو علی الطلب به فهذا یفوت علیک المطلوب و هو اسلوب قبیح و طریقه غیر صحیحه بل اذا اردت امرا فاقتحم ابوابه و لا تاخذک هیبه الرجال و قوتهم فیضیع مطلوبک … (و الحیاء بالحرمان) و هذا الحیاء و هو الخجل الذی یمنع الانسان من الطلب بمراده فمن خجل و استحی ان یطلب حقه منع منه و لم یعطی و هذه دعوه الی رفض الحیاء اذا کان یوجب حرمان الناس من حقوقهم و منعهم منها … (و الفرصه تمر مر السحاب فانتهزوا فرص الخیر) الفرصه فسحه من الوقت تستطیع ان تحقق مطلوبک خلالها و هی قد لا تعود الیک و قد لا تراها مره اخری فلذا یجب علی الانسان ان یبادر الی الاستفاده من فرص الخیر و یترقب حلولها لیستفید منها و لا یقولن بعد فواتها (لیتنی) و خصوصا اذا کانت الفرصه لعمل الخیر کمن آتته الفرصه لخدمه محتاج فینبغی علیه ان یبادر الی قضائها و لا یتاخر اذ ربما قضاها غیره او فات محلها او عجز بعد ذلک فیقع فی خساره الاجر و الثواب …

«بیم با نا امیدی و آزرم با بی بهرگی همراه است، فرصت همچون گذر ابر می گذرد، فرصتهای پسندیده را دریابید.»

و قال علیه‌السلام

قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ وَ الْحَیَاءُ،بِالْحِرْمَانِ،وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ .

امام علیه السلام فرمود:

ترس (نابجا) با ناامیدی مقرون است و کم‌رویی با محرومیت همراه،فرصت‌ها همچون ابر در گذرند؛ازاین‌رو،فرصت‌های نیک را غنیمت بشمارید

(و پیش از آنکه از دست برود،از آن استفاده کنید). ( . سند گفتار حکیمانه: جمعی از دانشمندان اسلامی این حدیث را پیش از سیّد رضی در کتاب‌های خود آورده‌اند از جمله ابن عبد ربه (متوفای 328) در عقد الفرید و ابن قتیبه (متوفای 276) در عیون الاخبار و ابن شعبه (متوفای 332) در تحف العقول البته با تفاوتی.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 21). در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله‌های حکمت‌آمیز را در ضمن خطبه‌ای معروف به خطبة الوسیلة با تفاوت‌هایی نقل کرده است که با این جمله شروع می‌شود«الْحَمْدُ للّهِ الَّذی مَنَعَ الأَوْهَامَ أَنْ تَنَالَ وُجُودَه».(تمام نهج‌البلاغه،ص 154). )

نتیجه ترس و کم‌رویی

امام علیه السلام در این سخن پرمعنای خود به سه نکته مهم اشاره می‌کند.

نخست می‌فرماید:«ترس (نابجا) با ناامیدی مقرون است»؛ (قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ) .

بدون شک ترس از عوامل و اشیای خطرناک،حالتی است که خداوند در انسان برای حفظ او آفریده است.هنگامی که حادثه خطرناکی رخ می‌دهد یا موجود خطرناکی به انسان حمله می‌کند و خود را قادر بر دفاع نمی‌بیند ترس بر او غالب می‌شود و خود را به سرعت از صحنه دور می‌سازد این‌گونه ترس منطقی و موهبت الهی برای حفظ انسان از خطرات است.هر گاه سیلاب عظیمی حرکت کند و انسان خود را در مسیر آن ببیند و بترسد و با سرعت خود را کنار بکشد چه کسی می‌گوید این صفت مذموم است؟ ترس بجا سپری است در برابر این‌گونه حوادث.

ولی ترس نابجا که ناشی از توهم یا ضعف نفس یا عدم مقاومت در مقابل مشکلات باشد به یقین مذموم و نکوهیده است و این‌گونه ترس‌هاست که انسان را از رسیدن به مقاصد عالیه باز می‌دارد.به همین دلیل از قدیم گفته‌اند:شجاعان اند که به موفقیت‌های بزرگ دست می‌یابند.

شاعر می‌گوید: مَنْ راقَبَ النّاسَ ماتَ هَمّاً وَ نالَ بِاللَّذةِ الْجَسُورُ

«کسی که ملاحظه سخنان این و آن کند (و از آن بترسد) از غصه می‌میرد؛ولی افراد جسور و شجاع به لذات و کامیابی‌ها می‌رسند».

واژه«هیبه»گاه به معنای شکوه و جلال آمده که موجب خوف دیگران می‌شود و گاه به معنای ترس است و در جمله بالا معنای دوم اراده شده است آن هم ترس بیجا،و واژه«خیبة»به معنای خسران و شکست و ناکامی و محرومیت است و این دو همواره با هم قرین اند و به این ترتیب امام می‌خواهد پیروان خود را به شجاعت در تمام امور دعوت کند.

در جمله کوتاه و پرمعنای دوم می‌فرماید:«کم‌رویی با محرومیت همراه است»؛ (وَ الْحَیَاءُ بِالْحِرْمَانِ) .

حیاء مانند هیبت دو معنای باارزش و ضد ارزش دارد؛حیای ارزشمند آن است که انسان از هر کار زشت و گناه و آنچه مخالف عقل و شرع است بپرهیزد و حیای ضد ارزش آن است که انسان از فراگرفتن علوم و دانش‌ها و یا سؤال کردن از چیزهایی که نمی‌داند یا احقاق حق در نزد قاضی و جز او اجتناب کند، همان چیزی که در عرف،از آن به کم‌روییِ ناشی از ضعف نفس تعبیر می‌شود.

منظور امام علیه السلام در گفتار بالا همان معنای دوم است که انسان را گرفتار محرومیت‌ها می‌سازد.

در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«الْحَیَاءُ حَیَاءَانِ حَیَاءُ عَقْلٍ وَ حَیَاءُ حُمْقٍ فَحَیَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَیَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ؛ شرم و حیا دو گونه است حیای عاقلانه و حیای احمقانه؛حیای عاقلانه از علم سرچشمه می‌گیرد و حیای احمقانه از جهل». ( .کافی،ج 2،ص 106،ح 6. )

در حدیثی نیز از امام صادق آمده است که فرمود:

«الْحَیَاءُ عَلَی وَجْهَیْنِ فَمِنْهُ ضَعْفٌ وَ مِنْهُ قُوَّةٌ وَ إِسْلَامٌ وَ إِیمَانٌ؛ حیا بر دو گونه است قسمی از آن ضعف

و ناتوانی و قسمی دیگر،قوت و اسلام و ایمان است». ( .بحارالانوار،ج 75،ص 242. )

در حدیث دیگری در غرر الحکم از علی علیه السلام آمده است:

«مَنِ اسْتَحیی مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ فَهُوَ أَحْمَقٌ؛ کسی از گفتن حق شرم کند احمق است». ( .غررالحکم،ح 988.)

بعضی از علما در تعریف حیا چنین گفته‌اند:«حیا ملکه‌ای نفسانی است که سبب انقباض و خودداری نفس از انجام کارهای قبیح و انزجار از اعمال خلاف آداب به سبب ترس از ملامت می‌شود».البته این همان حیای ممدوح و باارزش است.

در تفسیر حیای مذموم گفته‌اند:«همان انقباض نفس و خودداری از انجام کارهایی است که قبیح نیست،بلکه لازم است انسان بر اثر کم‌رویی آن را ترک می‌کند». ( .سفینة البحار،ماده حیاء. )

در حدیثی از امام صادق علیه السلام در این باره می‌خوانیم:

«مَنْ رَقَّ وَجْهُهُ رَقَّ عِلْمُهُ؛ افراد کم‌رو کم دانش‌اند». ( .کافی،ج 2،ص 106،ح 3. )

آن‌گاه امام در سومین جمله حکمت‌آمیز به اهمّیّت استفاده از فرصت‌ها پرداخته می‌فرماید:«فرصت‌ها همچون ابر در گذرند،ازاین‌رو فرصت‌های نیک را غنیمت بشمارید (و پیش از آن که از دست برود از آنها استفاده کنید»؛ (وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ (.«السحاب»به گفته لسان العرب جمع«سحابة»به معنای ابر است و جمع الجمع آن«سُحُب»بر وزن«کُتُب»است. )،فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ) .

منظور از فرصت،آماده شدن کامل اسباب کار خوب است مثل این‌که تمام مقدمات جهت تحصیل علم برای کسی فراهم گردد؛هم تن سالم دارد،هم هوش و استعداد،هم استاد لایقی آماده تدریس او و هم فضای آموزشی خوبی در اختیار اوست که در عرف نام آن را فرصت می‌گذارند و از آنجایی که فرصت‌ها ترکیبی از عوامل متعددی است و هر کدام از این عوامل ممکن است بر اثر تغییراتی زایل شود از این رو فرصت‌ها زودگذرند.

لذا در حدیث دیگری از همان امام علیه السلام می‌خوانیم:

«الْفُرْصَةُ سَرِیعَةُ الْفَوْتِ بَطِیئَةُ الْعَوْدِ؛ فرصت با سرعت از دست می‌رود و به زحمت به دست می‌آید». ( .بحارالانوار،ج 75،ص 113.)

به همین دلیل روایات فراوانی در باب«اغتنام فرصت»آمده است و به ما دستور داده‌اند فرصت‌ها را غنیمت بشمریم،چرا که ترک آن اندوه‌بار است.

امیرمؤمنان علی علیه السلام در نامه 31 نهج‌البلاغه در ضمن وصایایی که به فرزند دلبندش امام مجتبی علیه السلام می‌کند می‌فرماید:

«بَادِرِ الْفُرْصَةَ قَبْلَ أَنْ تَکُونَ غُصَّةً؛ به سراغ استفاده از فرصت برو (پیش از آنکه از دست برود و) مایه اندوه گردد».

به هر حال تمام مواهب الهی که در دنیا نصیب انسان می‌شود فرصت‌های زودگذرند؛جوانی،تندرستی،امنیت،آمادگی روح و فکر،بلکه عمر و حیات انسان همگی فرصت‌های زودگذری هستند که اگر آنها را غنیمت نشمریم و بهره کافی نگیریم نتیجه‌ای اندوهبار خواهد داشت.

ای دل به کوی عشق گذاری نمی‌کنی

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “The consequence of fear is disappointment and of bashfulness is frustration. Opportunity passes away like a cloud; therefore, make use of good opportunities.”{However bad a thing may be regarded among people, and however it may be looked down on, if it is not really bad, then to feel bashful about it is quite foolish because it will often cause deprivation from things which are the source of success and achievements in this as well as in the next world. For example, if a man fears lest people should regard him as being ignorant, he feels bashful in asking about an important and a necessary issue, then this misplaced bashfulness will result in his being deprived of knowledge. Hence, no sane person should feel bashful about making enquiries. Thus, an old man who was learning despite his old age was asked once whether he did not feel ashamed of learning in his old age. He replied in the following words: “I do not feel any shame for being ignorant in my old age. How can I feel shame for learning in old age? Of course, to feel shame in doing things which are really bad and mischievous is the essence of humanity and nobility. For instance, there are immoral deeds which are bad according to religion, intelligence and ethics. In any case, the first kind of bashfulness is bad and the second is good.” In this regard, the Holy Prophet's saying is this: “Bashfulness is of two kinds: bashfulness of intelligence and bashfulness of foolishness. The bashfulness of intelligence is knowledge, whereas the bashfulness of foolishness is ignorance.”}

و درود خدا بر او، فرمود: ما را حقّی است اگر به ما داده شود، و گر نه بر پشت شتران سوار شویم و برای گرفتن آن برانیم هر چند شب روی به طول انجامد .

(این از سخنان لطیف و فصیح است، یعنی اگر حق ما را ندادند، خوار خواهیم شد و باید بر ترک شتر سوار چون بنده بنشینیم)

ما را حقی است اگر دادند- بستانیم- و گرنه ترک شتران سوار شویم و برانیم هر چند شبروی به درازا کشد. [و این از سخنان لطیف و فصیح است و معنی آن این است که اگر حق ما را ندادند ما خوار خواهیم بود چنانکه ردیف شتر سوار بر سرین شتر نشیند، چون بنده و اسیر و مانند آن.]

و فرمود که ما راست حقی که آن خلافتست اگر داده شدیم بآن فبها و اگر ندادند سواره می‌شویم بر کفلهای شتران و اگر چه دراز باشد بشب رفتن سید می‌فرماید که این که خوشنود باد خدا ازو و این گفتار از کلام لطیف و فصیح حضرتست و معنی اینست که اگر داده نشدیم بحق خود باشیم خوار و بی‌مقدار و این بجهة آنست که سواره در عقب شخصی سوار می‌شود بر کفل شتر مانند بنده و اسیر شده و آنچه جاری باشد در مجرای ایشان چون مردمان حقیر

و فرمود (علیه السلام): ما را حقی است که اگر آن را به ما دادند، بگیریم و اگر ندادند، بر ترک شتر سوار می شویم، هر چند، سیر در شب باشد و به دراز کشد.

[سید رضی گوید: این سخن، سخنی لطیف و فصیح است. یعنی اگر حق ما را ندهند، ما در زمره خوارشدگان باشیم زیرا بنده و اسیر و امثال آنها را بر سرین شتر می نشانند یعنی پشت سر آنکه شتر را می راند].

و آن حضرت فرمود:ما را حقّی است اگر به ما داده شود(چه بهتر)،ور نه بر ترک شتران سوار شویم هر چند این شبروی طولانی شود .

این از سخنان لطیف و فصیح امام است.مفهومش این است که اگر حقّ ما داده نشود به مانند افراد از چشم افتاده خواهیم بود.و این به خاطر این است که آن که پشت سر راکب سوار می‌شود مانند برده و اسیر و کسی است که در مرتبه اینان است .

و فسر السید قوله لنا حق فان اعطیناه و الارکبنا اعجاز الابل علی سبیل الاجمال، و قد رایت فی تهذیب اللغه تفصیلا لذلک حسنا. قال الازهری: قال القتبی: اعجاز الابل ماخیرها جمع عجز و هو مرکب شاق، قال: و معناه ان منعنا حقنا رکبنا مرکب المشقه و صبرنا علیه و ان طال و لم نضجر منه مخلین بحقنا. ثم قال الازهری: لم یرد علی علیه‌السلام رکوب المشقه، ولکنه ضرب اعجاز الابل مثلا لتقدم غیره علیه فی حقه و تاخیره ایاه عن الامامه و التقدم فیه، فاراد: انا ان منعنا حقنا منها و اخرنا عن ذلک صبرنا علی الاثره علیها و ان طالت الایام. و السری: سیر اللیل خاصه.

من منع حقه مع حاجته الیه، و لم یقدر علی استیفائه، فقد ظلم، و المظلوم یلحقه مذله. و فی تهذیب الازهری: قال القتیبی: اعجاز الابل ماخیرها جمع عجز و هو مرکب شاق، قال: و معناه ان منعنا حقنا رکبنا مرکب المشقه و صبرنا علیه، و ان طال و لم نضجر منه مخلین بحقنا. ثم قال الازهری: لم یرد علی علیه‌السلام رکوب المشقه، و لکنه ضرب اعجاز الابل مثلا لتقدم غیره علیه فی حقه و تاخیره ایاه عن الامامه و التقدم فیه، فاراد ان منعنا حقنا منها، و اضربنا عن ذلک صبرنا علی الاثره علیها و ان طالت الایام و السری سیر اللیل.

(ما حقی داریم، اگر آن را به ما دادند، خواهیم گرفت، و اگر ندادند، بر شتر مشقت، سوار می‌شویم، اگر چه شبروی دراز باشد). سیدرضی می‌گوید: این سخن از سخنان لطیف و فصیح امام (علیه السلام) است، و معنای آن چنین است، که اگر حق ما را ندهند، گرفتار سختی شده و خوار خواهیم بود، توضیح آن که کلمه‌ی ردیف یعنی کسی که بر پشت سر دیگری سوار شود، مانند برده، اسیر و کسانی که همانند آنهاست. ازهری، در تهذیب اللغه از قول قتیبی می‌گوید: اعجاز الابل: آخرهای شتر جمع عجز، یعنی مرکب ناهموار و سخت، گفته است: معنای سخن امام (علیه السلام) چنین است: اگر ما را از حق خود بازداشتند، به مرکب مشقت سوار می‌شویم و هر چند طول بکشد، بر آن شکیبا خواهیم بود، و از کسانی که حق ما را حلال شمرده‌اند، نخواهیم گذشت. آنگاه ازهری می‌گوید: مقصود علی (علیه السلام) سواری بر مرکب سخت نبوده، بلکه اعجاز شتر را مثل برای عقب ماندن او از حق امامتش و جلو افتادن دیگران از او، آورده است بنابراین هدف امام (علیه السلام) این است که اگر ما را از حق امامتمان بازداشتند، و از این حق عقب نگهداشته شدیم، در دنبال آن ایستادگی و پایداری می‌کنیم، هر چند که روزگار درازی باشد. السری: حرکت در شب. به نظر من، آن کسی که هر سه احتمال را نقل کرده نظرش صحیح‌تر و به حقیقت نزدیکتر است زیرا سوار شدن بر پشت سر، محتمل است. خواری، سختی و عقب افتادن مقام و منزلت باشد و احتمال می‌رود تمام اینها مورد نظر امام (علیه السلام) باشد. ازهری بین مثل و کنایه تفاوت نگذاشته است، زیرا سواری بر پشت سر، کنایه از امور یاد شده است، و همچنین طولانی بودن حرکت در شب کنایه از مشقت زیاد است، زیرا این جای تصور و لازمه‌ی سیر طولانی در شب است، و احتمال دارد که عبارت امام (علیه السلام)، کنایه باشد، به صورت یک ضرب‌المثل.

وَ قَالَ علیه السلام لَنَا حَقٌّ فَإِنْ أُعْطِیْنَاهُ وَ إِلاَّ رَکِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ وَ إِنْ طَالَ السُّرَی.

[قال الرضی رحمه الله تعالی و هذا القول من لطیف الکلام و فصیحه و معناه أنا إن لم نعط حقنا کنا أذلاء و ذلک أن الردیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الأسیر و من یجری مجراهما ]

هذا الفصل قد ذکره أبو عبید الهروی فی الجمع بین الغریبین و صورته أن لنا حقا إن نعطه نأخذه و إن نمنعه نرکب أعجاز الإبل و إن طال السری.

قال قد فسروه علی وجهین أحدهما أن راکب عجز البعیر یلحقه مشقة و ضرر فأراد أنا إذا منعنا حقنا صبرنا علی المشقة و المضرة کما یصبر راکب عجز البعیر و هذا التفسیر قریب مما فسره الرضی و الوجه الثانی أن راکب عجز البعیر إنما یکون إذا کان غیره قد رکب علی ظهر البعیر و راکب ظهر البعیر متقدم علی راکب عجز البعیر فأراد أنا إذا منعنا حقنا تأخرنا و تقدم غیرنا علینا فکنا کالراکب ردیفا لغیره و أکد المعنی علی کلا التفسیرین ( فی د:«التقدیرین». ) بقوله و إن طال السری لأنه إذا طال السری کانت المشقة

علی راکب عجز البعیر أعظم و کان الصبر علی تأخر راکب عجز البعیر عن الراکب علی ظهره أشد و أصعب.

و هذا الکلام تزعم الإمامیة أنه قاله یوم السقیفة أو فی تلک الأیام و یذهب أصحابنا إلی أنه قاله یوم الشوری بعد وفاة عمر و اجتماع الجماعة لاختیار واحد من الستة و أکثر أرباب السیر ینقلونه علی هذا الوجه

(و قال علیه‌السلام: لنا حق) می‌فرماید آن حضرت که ما را حقی است لازم و متحتم که آن امر خلافت است (فان اعطیناه) پس اگر داده شدیم به آن حق (فبها و الا رکبنا) و اگر ندادند حق ما را سوار می‌شویم (اعجاز الابل) بر کفل‌های شتران (رکوب بر اعجاز ابل) مستعار است از برای مشقت شدیده و صبر بر بلیه، یعنی اگر حق ما به ما نمی‌رسد متحمل مشقت شدیده می‌شویم و صبر می‌کنیم بر مذلت تا وقتی که آن حق به ما عاید شود (و ان طال السری) و اگرچه دراز باشد به شب رفتن و سید - قدس سره- می‌فرماید که (و هذا القول من لطیف الکلام) این کلام از کلام بلیغ آن عالی حضرت است (و فصیحه) و سخن فصیح آن عالی جناب (و معناه) و معنی این کلام شریف آن است که (انا ان لم نعط حقنا) به درستی که ما اگر داده نشویم به حق خود (کنا اذلاء) باشیم خوار و بی‌مقدار و پریشان و سوگوار (و ذلک ان الردیف یرکب عجز البعیر) خروج این معنی از آن کلمه بهیه از آن جهت است که سواره در عقب شخصی سوار می‌باشد بر کفل شتر (کالعبد الاسیر) مانند بنده و اسیر کرده (و من یجری مجریهما) و مانند کسی که جاری شده باشد در مکان و مرتبه ایشان از مردم حقیر فقیر

ما را حقی است لازم. یعنی خلافت و امامت اگر ما را دهند و اگر نه سوار شویم بر کفلهای شتران و می‌رویم، و دست یکباره برنمی‌داریم، و عنان شتر به غاصب نمی‌سپاریم، هر چند دراز باشد این سیر و شبروی، و از آنچه ما بیان کردیم حاجت به ترجمه بیان سید نماند، بلکه بیان سید در این مدعی چنان تمام نیست.

و قال علیه‌السلام: «لنا حق، فان اعطیناه و الا رکبنا اعجاز الابل و ان طال السری.»

و هذا من لطیف الکلام و فصیحه و معناه: انا ان لم نعط حقنا، کنا اذلاء و ذلک ان الردیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الاسیر و من یجری مجراهما.

یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام از برای ما حقی است در اموال مسلمانان، پس اگر عطا کرده شود آن حق به ما پس ما عزیز باشیم و اگر منع کرده شود حق ما را از ما، پس سوار شدیم ما عقب شتر را. یعنی مشقت و زحمت را و اگر چه دراز باشد سیر کردن در شب.

سید رحمه‌الله، می‌گوید که این کلام از لطائف کلام و فصیح کلام است و معنای آن این است که اگر عطا نشود حق ما به ما، باشیم ما ذلیل و خوار. و سر آن این است که ردیف سوار می‌شود عقب شتر را، مثل بنده و اسیر و کسی که جاری مجرای این دو کس است.

اللغه: (العجز) جمع اعجاز موخر الشی‌ء او الجسم یقال: رکب اعجاز الابل ای رکب الذل و المشقه (السری) سیر اللیل- المنجد. الاعراب: لنا جار و مجرور متعلق بفعل مقدر خبر مقدم لقول حق و هو مبتدا نکره جوزه تقدیم الخبر ظرفا، و الا ترکیبیه ای ان نعطاه شرط حذف منه فعله، و جمله رکبنا- الخ- جزاوه. المعنی: قال فی الشرح: هذا الفصل قر ذکره ابی‌عبید الهروی فی الجمع بین الغریبین و صورته: ان لنا ان نعطاه ناخذه، و ان نمنعه نرکب اعجاز الابل و ان طال السری- الی ان قال: و هذا الکلام تزعم الامامیه انه قاله یوم السقیفه او فی تلک الایام و یذهب اصحابنا الی انه قاله یوم الشوری بعد وفاه عمر و اجتماع الجماعه لاختیار واحد من السته، و اکثر ارباب السیر ینقلونه علی هذا الوجه. اقول: شان ورود هذه الجمله کما ذکره یدل علی ان مراده (علیه السلام) من هذه الجمله هو تحمل المشقه و الصبر الطائل الی اوان ظهور الدوله الحقه و الحکومه الاسلامیه المحقه، و فیها اشاره و بشاره الی ظهور الحجه عجل الله فرجه، و فی جمله (و ان طال السری) اشاره الی ان دوران حکومه حکام الجور مظلم، و العالم فی ایام سلطتهم کاللیل لا یهتدی فیها عموم البشر و لا یتنور البصائر بنور الحق و العداله. الترجمه: برای ما- خاندان پیغمبر- حقی است (حق است) اگر بما بدهندش چه بسیار خوب است، و اگر نه، باید سختی بکشیم و صبر کنیم و بدنبال آن برویم تا آنرا بدست آریم اگر چه این شبروی به درازا کشد.

حقی است برای ما بر امت*** گر ز آنکه ادا شود برافت

ور آنکه دریغ آید از آن*** رنجی است برای ما فراوان

سختی بکشیم بردباریم*** تا حق ز عدو بدست آریم

(الفصل السابع- فی الامامه العامه) اقول: روی الطبری: انه (علیه السلام) تکلم بذلک یوم الشوری مع زیاده هکذا: (الحمد لله الذی بعث محمدا (صلی الله علیه و آله) منا نبیا، و بعثه الینا رسولا، فنحن بیت النبوه، و معدن الحکمه، و امان اهل الارض، و نجاه لمن طلب، لنا حق ان نعطه ناخذه، و ان نمنعه نرکب اعجاز الابل، و لو طال السری، لو عهد الی رسول الله (صلی الله علیه و آله) عهدا لانفذنا عهده، و لو قال لنا قولا لجادلنا علیه حتی نموت. لن یسرع احد قبلی الی دعوه حق و صله رحم، و لا حول و لا قوه الا بالله. اسمعوا کلامی، و عوا منطقی عسی ان تروا هذا الامر من بعد هذا المجمع، تنتضی فیه السیوف و تخان فیه العهود). و رواه (غریب) ابن قتیبه الی قوله: (و صله رحم). و بعده: (و الامر الیک یابن عوف علی صدق الیقین و جهد النصح. استغفر الله لی و لکم). قال ابن ابی‌الحدید: هذا الکلام تزعم الامامیه انه قاله یوم السقیفه او فی تلک الایام، و یذهب اصحابنا الی انه قاله یوم الشوری. (الفصل السابع- فی الامامه العامه) قلت: کون ذاک الکلام قاله (علیه السلام) یوم السقیفه او یوم الشوری لیس بمذهب، حتی یفصل بین اصحابه و الامامیه، و انما فی مثله یرجع الی مستنده، و فی مستنده صرح بوروده یوم الشوری کما عرفته من الطبری، و نقله هو عن ابی‌عبید فی الجمع بین غریبیه، و نقله ابن میثم عن القتیبی فی (غریبه)، و الازهری فی (تهذیبه)، و لعله رای ذلک فی کلام الراوندی قاله حدسا، فنسبه الی الامامیه، و هذا ابن شهر آشوب احد علماء الامامیه صرح بانه (علیه السلام) قال هذا الکلام لابن عوف یوم الشوری. ثم کونه یوم الشوری لا یثبت له امضاءه (علیه السلام) یوم السقیفه. فقد قال (علیه السلام) ذلک الیوم اقوالا اشد من هذا، کما تقف علیه فی محله. (لنا حق فان اعطیناه) روی الطبری فی (ذیله) عن المنهال بن عمرو قال: دخلت علی علی بن الحسین (علیه السلام) فقلت: کیف اصبحت اصلحک الله؟ قال: ما کنت اری ان شیخا من اهل المصر مثلک لا یدری کیف اصبحنا؟ فاما اذا لم تدرا، فساخبرک: اصبحنا فی قومنا بمنزله بنی‌اسرائیل فی آل فرعون اذ کانوا یذبحون ابناءهم و یستحیون نساءهم، و اصبح شیخنا و سیدنا یتقرب الی عدونا بشتمه و سبه علی المنابر- الی ان قال- فلئن کانت العرب صدقت ان لها فضلا علی العجم، و صدقت قریش ان لها الفضل علی العرب، لان محمدا منها، فلقد فاصبحوا یاخذون بحقنا و لا یعرفون لنا حقا، فهکذا اصبحنا اذا لم (الفصل السابع- فی الامامه العامه) تعلم کیف اصبحنا؟ قال: فظننت انه اراد ان یسمع من فی البیت. و فی (تاریخ بغداد): توفی محمد بن جعفر الصادق بخراسان فرکب المامون لشهوده، فلما نظر الی السریر نزل فترجل، و رفع عن تراقیه، ثم دخل بین العمودین فلم یزل بینهما حتی وضع، و تقدم فصلی علیه، ثم حمله حتی بلغ به القبر، ثم دخل قبره، فلم یزل فیه حتی بنی علیه، ثم خرج فقام علی القبر و هو یدق، فقال له عبدالله بن الحسن: انک قد تعبت فلو رکبت. فقال له المامون: ان هذه رحم قطعت من مائتی سنه. قال الحسن بن محمد بن یحیی: قال جدی: … و روی فی هذا الحدیث انه قال: هذا حق ضیع من مائتی سنه. قلت: ای من یوم وفاه النبی (صلی الله علیه و آله). (و الا رکبنا اعجاز الابل و ان طال السری) قد عرفت المراد منه من بیان الرضی رضوان الله علیه. هذا، و فی السیر: دخل ابوبجیله الشاعر علی السفاح، فقال له: افتاذن لی فی انشادک؟ فقال له: لعنک الله الست القائل فی مسلمه بن عبدالملک: امسلم انی یابن کل خلیفه و یا فارس الهیجا و یا جبل الارض شکرتک ان الشکر حبل من التقی و ما کل من اولیته نعمه یقضی و احییت لی ذکری و ما کان خاملا ولکن بعض الذکر انبه من بعض قال: فانا الذی اقول: لما راینا استمسکت یداکا کنا اناسا نرهب الملاکا و نرکب الاعجاز و الاوراکا من کل شی‌ء ما خلا الاشراکا و کل ما قلته فی سواکا زور و قد کفر هذا ذاکا (الفصل السابع- فی الامامه العامه) فرضی عنه و اجازه. و قال الشاعر: و ما عن رضی کان الحمار مطیتی ولکن من یمشی سیرضی بما رکب و فی الامثال: رکب فی الطلب اعجاز الابل. هذا، و عبر (علیه السلام) یوم الشوری عن حاله بعد اخذ حقه استعاره بما مر، و اوضح المراد فی اول انتقال الامر الیه (علیه السلام)، فروی المدائنی عن عبدالله بن جناده: انه (علیه السلام) خطب یومئذ. فقال: اما بعد، فانه لما قبض الله نبیه (صلی الله علیه و آله) قلنا: نحن اهله و ورثته و عترته و اولیاوه دون الناس، لا ینازعنا سلطانه احد، و لا یطمع فی حقنا طامع، اذ انبری لنا قومنا، فغصبونا سلطان نبینا. فصارت الامره لغیرنا، و صرنا سوقه یطمع فینا الضعیف و یتعزز علینا الذلیل، فبکت الاعین منا لذلک، و خشنت الصدور، و جزعت النفوس، و ایم الله لو لا مخافه الفرقه بین المسلمین، و ان یعود الکفر، و یبور الدین لکنا علی غیر ما کنا لهم …

الراکب اعجاز الابل هو الردیف ای الراکب خلف الراکب، و السری: سیر اللیل، و المراد به هنا طول الامد. و لا خلاف بین احد فی ان الامام کان یری انه احق بالخلافه من جمیع الصحابه دون استثناء، و انه احتج لحقه هذا بالحسنی، و اقواله فی النهج و غیر النهج صریحه فی ذلک. و قال هنا: ان اعطی هذا الحق عن رضا و طیب نفس فذاک، و ان زاحمه علیه مزاحم صبر و لا یثیر حربا حتی و لو جاء ردیفا، بل و رابعا، و طال الامد سنوات و سنوات.. لا لشی‌ء الا حرصا علی مصلحه الاسلام و المسلمین، و خوفا من الفتنه و انشقاق الکلمه. و هذا ما حدث بالفعل. و قیل: یجوز ان یکون مراد الامام انه اذا لم یحصل علی حقه فی الخلافه رکب الصعاب من اجله. و هذا المعنی قرب من دلاله اللفظ، و بعید عن الواقع، لان الامام ما زاد شیئا عن النقاش و الجدال بالتی هی احسن، اما تفسیر الشریف الرضی بالذل فابعد من بعید، لان الله و رسولله یابی الذله لاهل البیت.

… حقنا کنا اذلاء: و قد یکون المعنی ان لم نعط حقنا تحملنا المشقه فی طلبه و ان طالت الشقه و رکوب موخرات الابل مما یشق احتماله و الصبر علیه

امام علیه‌السلام (درباره غصب خلافتش) فرموده است: برای ما حقی (خلافت) است (که پیغمبر اکرم تعیین نموده) پس اگر آن را به ما بدهند خواهیم گرفت و اگر ندادند بر کفل شترها سوار می‌شویم هر چند این سیر و شبروی دراز باشد (سختی را بر خود هموار نموده شکیبائی از دست نمی‌دهیم هر چند بطول انجامد. سیدرضی )رحمه‌الله( فرماید:) این فرمایش از فرمایشهائی است که با دقت و تامل فهمیده می‌شود و رسا است، و معنی آن این است که اگر حق ما را ندهند در سختی بوده و خواریم، و این برای آن است که ردیف یعنی آنکه پشت سر سوار می‌شود مانند بنده و اسیر و کسی که در مرتبه ایشان است بر کفل شتر سوار می‌شود (خلاصه مراد از اینکه امام علیه‌السلام فرموده است اگر حق ما را ندهند بر کفل شترها سوار می‌شویم آن است که مانند ردیف در رنج و سختی می‌مانیم، و ممکن است فرایش امام علیه‌السلام را این طور ترجمه نمود که از بیان سید )علیه‌الرحمه( درست تر یا رساتر باشد: خلافت بهره ما است اگر آن را به ما دادند خواهیم گرفت و اگر ندادند بر کفل شترها سوار شده هرگز دست بر نداشته مهار شتر را یکباره به دست غصب کنندگان نمی‌سپاریم هر چند به طول انجامد، و دور نیست امام علیه‌السلام این سخن را در روز سقیفه یا در آن ایام فرموده باشد(.

احقاق حق و زیر بار ظلم نرفتن یکی از اخلاق شایسته است تا آنجا که زیر بار ظلم رفتن یکی از گناهان بزرگ است علی (علیه السلام) می‌فرماید: تا آنجا که قدرت دارم از حق خود دفاع می‌کنم و اگر بحق خود نرسیدم استقامت می‌کنم تا خواسته خود را بدست آورم و این مظلوم است که هرگاه هیچ کس یاورش نباشد خدا یاور اوست.

و قال علیه‌السلام: (لنا حق) فی الخلافه و الاماره (فان اعطیناه) فهو (والا) لفظ (رکبنا اعجاز الابل) ای تحملنا المشاق فی سبیل الوصول الیه فان رکوب موخر الابل مما یصعب علی الانسان (و ان طال السری) ای السیر مما یوجب اکثریه المشقه،؟ هذا ما یظهر من هذا الحکمه، لکن الشریف فشره هکذا (قال الرضی) (ره): و هذا من لطیف الکلام و فصیحه و معناه: انما ان لم نعط حقنا کنا اذلا، و ذلک ان الردیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الاسیر و من یجری مجرا هما) و الله العالم بمراد اولیائه.

قال الرضی: و هذا من لطیف الکلام و فصیحه، و معناه: انا ان لم نعط حقنا کنا اذلاء. و ذلک ان الردیف یرکب عجز البعیر، کالعبد و الاسیر و من یجری مجراهما. اللغه اعجاز الابل: ما خیرها جمع عجز و هو مرکب شاق. الابل: الاباعر، الجمال. السری: سیر اللیل. الشرح فهم الرضی ما فهمه من کلام … علیه‌السلام ان الخلافه من حقوقنا و هی لنا فان اعطینا حقنا فهو المطلوب و ان منعنا منه صبرنا و احتسبنا و لم نترکه مهما طالت الایام و امتدت السنون … و قال بعضهم: ان مراده انه ان لم یحصل علی حقه رکب الصعاب من اجله …

«ما را حقی است اگر بدهندمان- می ستانیم- و گرنه بر ترک شتران سوار می شویم، هر چند شبروی به درازا کشد.» سید رضی که خدایش رحمت کناد می گوید: این از سخنان لطیف و فصیح است و معنای آن چنین است که اگر حق ما داده نشود، زبون خواهیم بود و این بدان جهت است که کسی که پشت سر سوار بر شتر می نشیند همچون برده و اسیر و نظیر آنان خواهد بود.

ابن ابی الحدید می گوید: این سخن را ابو عبید هروی در کتاب الجمع بین الغریبین به این صورت آورده است «ما را حقی است اگر آن را به ما بدهند، می گیریم و اگر ندهند بر ترک شتران سوار می شویم، هر چند شبروی به درازا کشد. ابو عبید می گوید: این سخن را به دو گونه تفسیر کرده اند، یکی این است که سوار بر ترک شتر را سختی و دشواری بسیاری است و علی علیه السّلام خواسته است بگوید هر گاه حق ما را ندهند، بر سختی و دشواری شکیبا خواهیم بود، همان گونه که سوار بر ترک شتر آن سختی را تحمل می کند و این تفسیر نزدیک به همان تفسیری است که سید رضی از این سخن کرده است. معنی دوم این است که آن کس که سوار بر پشت شتر است به هر حال مقدم بر کسی است که بر ترک شتر سوار است و مقصود این است که هر گاه حق ما را ندهند، ما عقب می افتیم و دیگران بر ما پیشی می گیرند و به هر حال پشت سر دیگری واقع می شویم، و به هر صورت سخن خود را تأکید می فرماید که اگر شبروی به درازا کشد، باز هم شکیبا خواهیم بود و بدیهی است در آن صورت مشقت شبروی بر آن کس که بر ترک شتر سوار است بیشتر و دشوارتر است و شکیبایی او هم از آن کس که بر پشت شتر و جلوتر نشسته است، بیشتر و دشوارتر است.

امامیه چنین می پندارند که علی علیه السّلام این سخن را به روز سقیفه یا همان روزها فرموده است، ولی یاران معتزلی ما بر این عقیده اند که این سخن را پس از مرگ عمر و به روز شوری و هنگامی که آن گروه شش نفره برای انتخاب یک تن از میان خود اجتماع کرده بودند، گفته است. و بیشتر مورخان و سیره نویسان هم آن را همین گونه نقل کرده اند.

و قال علیه‌السلام

لَنَا حَقٌّ،فَإِنْ أُعْطِینَاهُ،وَ إِلَّا رَکِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ،وَ إِنْ طَالَ السُّرَی .

امام علیه السلام فرمود:

ما را حقی است که اگر به ما داده شود (آزادیم) و الّا (همچون اسیران و بردگانی خواهیم بود که) در عقب شتر سوار خواهیم شد،

هرچند زمانی طولانی این سیر در تاریکی بگذرد. ( . سند گفتار حکیمانه: طبری (متوفای 310) در تاریخ خود در حوادث سنه 23 آن را ضمن خطبه‌ای از امام نقل کرده است و ازهری در کتاب تهذیب اللغة نیز آن را آورده است.مورخان نوشته‌اند این سخن جزء خطبه 74 بوده است که امام در روز شوری بعد از مرگ عمر و اجتماع شش نفر برای انتخاب خلیفه فرموده است (مصادر نهج‌البلاغه،ج 18،ص 133). در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله را ضمن خطبه 38 (طبق شمارش همان کتاب) نقل می‌کند.(تمام نهج‌البلاغه،ص 397).در بعضی از نقل‌ها آمده است که امیر مؤمنان علی علیه السلام این سخن را درباره ماجرای سقیفه فرمود.(شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 4،ص 252). )

سید رضی در ادامه این سخن می‌گوید:«این کلام از سخنان لطیف و فصیح امام است و معنای آن این است که اگر حق ما به ما داده نشود همچون افراد خوار و بی‌مقدار خواهیم بود و این بدان سبب است که کسی که پشت سر دیگری سوار بر مرکب می‌شود در قسمت عقب مرکب خواهد بود،همچون برده و اسیر و مانند آنها»؛

(قالَ الرَّضیُ وَهذا مِنْ لَطیفِ الْکَلامِ وَفَصیحِهِ وَمَعْناهُ أنّا إنْ لَمْ نُعْطَ حَقَّنا کُنّا أذِلاّءُ وَذلِکَ أنَّ الرَّدیفَ یَرْکَبُ عَجُزَ الْبَعیرِ کَالْعَبْدِ وَالْأسیرِ وَمَنْ یَجْری مَجْراهُما) .

اگر حق ما را بگیرند...

این جمله حکمت‌آمیز خواه مقارن ایام سقیفه گفته شده باشد یا در شورای شش نفره عمر برای انتخاب خلیفه پس از او،اشاره به مسئله خلافت دارد که حق مسلّم اهل‌بیت و امیر مؤمنان علی علیه السلام بود.می‌فرماید:«ما را حقی است که اگر به ما داده شود (آزادیم) وگرنه (همچون اسیران و بردگانی خواهیم بود که) در عقب شتر سوار خواهیم شد،هرچند زمانی طولانی این سیر در تاریکی بگذرد»؛ (وَ قَالَ علیه السلام:لَنَا حَقٌّ،فَإِنْ أُعْطِینَاهُ،وَ إِلَّا رَکِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ،وَ إِنْ طَالَ السُّرَی) .

با توجه به این‌که«اعجاز»جمع«عَجُز»به معنای پشت و«سُری»به معنای سیر شبانه است مفسران در این‌که منظور از این تشبیه چیست،احتمالاتی داده‌اند:مرحوم سیّد رضی می‌گوید:«این کلام از سخنان لطیف و فصیح امام است و معنای آن این است که اگر حق ما به ما داده نشود همچون افراد خوار و بی‌مقدار خواهیم بود و این بدان سبب است که کسی که پشت سر دیگری سوار بر مرکب می‌شود در قسمت عقب مرکب خواهد بود،همچون برده و اسیر و مانند آنها»؛ (قالَ الرَّضیُ وَ هذا مِنْ لَطیفِ الْکَلامِ وَ فَصیحِهِ وَ مَعْناهُ أنّا إنْ لَمْ نُعْطَ حَقَّنا کُنّا أذِلّاءُ وَ ذلِکَ أنَّ الرَّدیفَ یَرْکَبُ عَجُزَ الْبَعیرِ کَالْعَبْدِ وَ الْأسیرِ وَ مَنْ یَجْری مَجْراهُما) .

تفسیر دیگر اینکه منظور این است اگر حق ما را به ما ندهند به زحمت و مشقت فراوان خواهیم افتاد همان‌گونه که شخص ردیف دوم به هنگام سوار شدن بر شتر چنین حالی را خواهد داشت.

تفسیر سوم این‌که اگر ما به حقمان نرسیم مخالفان ما برای مدتی طولانی ما را به عقب خواهند انداخت و ما هم طبق فرموده پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله صبر می‌کنیم و برای گرفتن حق خویش دست به شمشیر نخواهیم برد.

این احتمال نیز بعید نیست که هر سه تفسیر در مفهوم کلام امام جمع باشد به این معنا که اگر ما را از حق خود محروم سازند هم ما را به خواری می‌کشانند و هم به زحمت و مشقت می‌افکنند و هم مدت طولانی ما را از حقمان محروم می‌دارند و به فرمان پیغمبر اکرم ناچاریم صبر کنیم.

هر یک از این تفسیرهای سه گانه را انتخاب کنیم اشاره به این نکته است که مخالفان ما افراد بی‌رحمی هستند که تنها به غصب حق ما قناعت نمی‌کنند،بلکه اصرار دارند ما را به ذلت و زحمت بیفکنند و هرچه بیشتر رسیدن ما را به حقمان تأخیر بیندازند،همان‌گونه که تاریخ این واقعیت را نشان داد که دشمنان امام هفتاد سال بر فراز تمام منابر در سراسر جهان اسلام آن حضرت را لعن می‌کردند و فرزندانش را در کربلا به خاک و خون کشیدند و خاندان او را به اسارت کشاندند و آنچه از دستشان بر می‌آمد از ظلم و ستم بود روا داشتند ولی آنها صبر کردند،تا این شب تاریک و سیاه و ظلمانی برطرف شود و البته باور ما این است که پایان این شب سیاه و ظلمانی همان ظهور مهدی موعود خواهد بود که در آن زمان حق به صاحب حق می‌رسد و جهان دگرگون می‌شود و عالم دیگری جای این عالم ظلمانی را خواهد گرفت.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “We have a right.

If it is granted to us, that is good; otherwise, we will ride on the hind of the camel even though the night journey may be long.”

Sayyid ar-Radi says the following: “This is a very fine and eloquent expression. It means that if we are not allowed to enjoy our right, we will be regarded as weak. This meaning comes out of this expression because on the rear part of the camel only servants, prisoners or other people of this type used to ride.“{The interpretation written by Sayyid ar-Radi is that Imām Ali ibn Abū Tālib intends to say that if our right, it lies with others in our status, as with the Imām whom it is obligatory to obey, is acknowledged and we are given the chance of worldly rule, it is well and good; otherwise, we will have to bear all sorts of hardships and ignominies, and we shall be compelled to live the life of ignominy and humiliation for some come. Some commentators have adopted a different meaning than this, namely that: “If our status is belittled and put aside while others are awarded precedence over us, we shall bear it patiently and agree to remain behind, and this is what is meant by riding on the hind part of the camel because the person who rides on the hind part is on the rear while the person who sits on its back is in the fore.” Some people take it to mean:If we are allowed our right, we will accept it, but if it is not given to us, we shall not behave like the rider who gives over the rein of his animal to someone else who is free to take him wherever he likes, but we shall stick to our right even though a long time may elapse, rather than surrender to the usurpers.}

و درود خدا بر او، فرمود: کسی که کردارش او را به جایی نرساند، افتخارات خاندانش او را به جایی نخواهد رسانید .

آن که کرده وی او را بجایی نرساند نسب او وی را پیش نراند .

هر که کاهل سازد او را کردار او که موجب رفع مرتبه او باشد تیزرو نگرداند او را نیکوئیهای او

و فرمود (علیه السلام): هر که در کارها درنگ کند، شرف نسب، سبب سرعت در کارش نشود.

و آن حضرت فرمود:آن که کردارش او را به کندی حرکت دهد،نسبش وی را سرعت ندهد .

و قوله من ابطا به عمله ای من لم یکن له افعال حسنه فلا ینفعه شرف آبائه الکرام.

ای من کان عاریا عن صفات الکمال، لم ینفعه کمال اسلافه، بل کان ذلک اشد تاثیرا فی اظهار معایبه، و قد قلت فیمن یفتخر بفضل ابیه و لیس هو الفاضل النبیه). اغرکم یوما ان یقال ابن‌فاضل و انت بحمد الله اجهل جاهل فان زانک الفضل الذی فیه قد بدا فقد شانه ان لست تحظی بطائل وان لم یکن ذاالجهل عنک بزائل الیه فذاک الفضل لیس بزائل و من عجائب هذا الزمن من یتفوق بفضل ابیه علی من هو بدرجات فی الفضل فوق ابیه.

(هر کس را که عملش کند سازد، تبارش او را تند نگرداند). یعنی: هر کس که عمل شایسته‌ی خوب نداشته باشد و بدان جهت از مراتب بلند دنیوی و اخروی عقب بماند، بزرگی و شرافت خانوادگی- هر چند که دارای شرافتی باشد- او را تند نگرداند. کندی عمل، کنایه از نرسیدن او به نیکی است، به دلیل نداشتن چیزی از اعمال پاکیزه که او را به نیکی برساند. امام (علیه السلام) اسراع (تند گرداندن) را در برابر بطو (کند ساختن) قرار داده است.

وَ قَالَ علیه السلام مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ [حَسَبُهُ]

نَسَبُهُ .

هذا الکلام حث و حض و تحریض علی العبادة و قد تقدم أمثاله ( فی د«مثله». ) و سیأتی له نظائر کثیرة و هو مثل قول النبی صلی الله علیه و آله یا فاطمة بنت محمد إنی لا أغنی عنک من الله شیئا یا عباس بن عبد المطلب إنی لا أغنی عنک من الله شیئا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ ( سورة الحجرات 13.)

(و قال علیه‌السلام: من ابطاء به عمله) هرکه کامل سازد او را عمل او (لم یسرع به حسبه) تیز رو نگرداند او را نیکویی‌های او که معدود باشد او در مقام افتخار مراد از عدم اسراع، تاخر او است، یعنی هرکه نباشد او را عمل نیکویی که رفع مرتبه او کند و نصب درجه او، پس متاخر شود به سبب این از محاسن و ماثری که تعداد می‌نماید او را در موضع مفاخرت. و در روایتی (نسبه) واقع شده. یعنی تند نسازد او را بلکه در عقب اندزاد او را نسب آبا و اجداد بزرگوار او

هر که کند سیر دهد او را عمل او نخواهد شتافت به او حسب او. یعنی تا کس نشتابد به کار و ماثر ابرار داخل ارباب شرف و مروت و قدر و منزلت نگردد، و در روایتی به جای حسبه نسبه واقع شده و این ظاهر است، یعنی تا کار نکند و به خود تمام نگردد نسب او را به مقامی از دنیا و آخرت نرساند.

و قال علیه‌السلام: «من ابطا به عمله، لم یسرع به حسبه.» و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که کسی که کند گرداند او را عمل صالح او، یعنی کند باشد در عمل صالح و کردار نیک، تندی نمی‌کند بزرگی او، یعنی حسب و بزرگی او وامی‌ماند از رسیدن به او و او به بزرگی نخواهد رسید.

اللغه: و (ابطا) ضد اسرع (النسب) مصدر جمع انساب: القرابه- المنجد. الاعراب: الباء فی به للتعدیه مثل ذهب به، لان ابطا بنفسه لا یتعدی. المعنی: الانسان کمسافر رحل من عالم الطبیعه الی عالم القدس و الحقیقه، و من اسفل درکات الخسیسه الحیوانیه الی اعلی درجات الکمالات النفسانیه، و مرکبه فی هذا السیر العلوی و المعراج الروحی لیس الا عمله، سواء کان نفسانیا کتحصیل المعارف الحقه المعروفه بالحکمه العلمیه، او تحصیل ملکات اخلاقیه فاضله و هی المعروفه بالحکمه العملیه، و یعبر عنهما بجناحی العلم و العمل، فان قصر الانسان فی هذین النوعین من العمل فقد ابطا فی سیره الی الکمال و وقف فی طریقه حتی یرجع قهقری الی درکات الحیوانیه و یسقط فی اسفل ظلمات الطبیعه و لا یعاونه فی هذا السیر العلوی الحسب و المال، و لا النسب و الجمال. الترجمه: هر کس که کردارش او را از رفتار باز دارد، نسبش بشتاب وا ندارد.

هر که در کار و عمل، کند بود*** نسبش تند و شتابان نبرد.

(الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) و قال علیه‌السلام: اقول: نسبه المصنف فی (مجازاته) الی النبی (صلی الله علیه و آله)، و من العجب انه لم یومی ثمه و لا هنا الی اختلاف روایه، کما ان ابن ابی‌الحدید تفرد بنقله فی (389) من الباب و زاد: و فی روایه اخری من فاته حسب نفسه لم ینفعه حسب آبائه و اما نقل (المصریه) له نسبه بدل حسبه فغلط. ثم الظاهر فی معناه ما قاله المصنف فی (مجازاته)، فانه قال فی شرحه له: و هذه استعاره، و المراد ان من تاخر بسوء عمله عن غایات الفضل و مواقف الفخر لم یتقدم الیها بشرف نسبه و کریم حسبه، فجعل (صلی الله علیه و آله) الابطاء و الاسراع مکان التاخر و التقدم، لان المبطی متاخر و المسرع متقدم، و اضافهما الی العمل و النسب و هما فی الحقیقه لصاحبهما لا لهما، ولکن العمل و النسب لما کانا سبب الابطاء و الاسراع، حسن ان یضاف ذلک الیهما علی طریق المجاز و الاتساع. لا ما قاله ابن ابی‌الحدید من ان کلامه علیه‌السلام ذاک حث علی العباده مثل قول النبی (صلی الله علیه و آله) یا فاطمه بنت محمد انی لا اغنی عنک من الله شیئا، یا عباس (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) بن عبدالمطلب انی لا اغنی عنک من الله شیئا، ان اکرمکم عند الله اتقاکم …، فانه عنه بعید. کان بحر ولد الاحنف- و به کان الاحنف یکنی- مضعوفا، قیل له: ما یمنعک ان تجری فی بعض اخلاق ابیک؟ فقال: الکسل. و کان لا یری جاریه الا قال لها یا فاعله، فتقول لو کنت کما تقول، اتیت اباک بمثلک. و کما لا یوجب الحسب الشبع و الکسوه کذلک لا یوجب رفع الدرجه، فمن ادعی لنفسه درجه بحسبه کان کالوحیدی الذی یختال فی مشیته فی ازار فی یوم قر، فقیل له: من انت یا مقرور؟ قال: انا ابن الوحید امشی الخیزلی، و یدفئنی حسبی و نسبی.

لیست الفضیله بالمال و الانساب، بل بالعلم و العمل. و لا فرق بین اعمی بصر یعتمد علی عصا، و اعمی بصیره یعتمد علی عظام المقابر. و صدق الله العظیم: (ان اکرمکم عند الله اتقاکم- 13 الحجرات).

امام علیه‌السلام (در ترغیب بکردار نیکو) فرموده است: هر که کردارش او را کند گرداند (عبادت و بندگی نکرده کار نیکو انجام ندهد) مقام و منزلتش او را تند نمی‌گرداند (حسب و بزرگی ظاهری مقام دنیا و آخرتی به او نمی‌دهد چون مقام و منزلت عارضی است و اثر کردار نیکو ذاتی است و از بین نمی‌رود).

در قیامت هر کس پاداش عمل خویش را می‌گیرد مقام، خویشاوندی و امثال آن بکار نیاید گرامی‌ترین مردم در نزد خدا پرهیزکارترین مردم است.

و قال علیه‌السلام: (من ابطاء به عمله) بان لم یعمل عملا موصلاله الی الخیر و السعاده (لم یسرع به نسبه) فان نسبه الرفیع لا یلحقه بصفوف العاملین.

اللغه: ابطا: تاخر. النسب: القرابه. الشرح: المقرب من الله و من الناس هو عمل المرء و سلوکه و بمقدار جهادک و تضحیاتک ترتفع منزلتک عند الله و ترتفع اسهمک عند الخلق و هذا هو المیزان الصحیح و اما النسب و القرابه من الصالحین و العظماء و اصحاب الجاه فلیس بنافع ان لم یشفع بالعمل الصالح و اذا اجتمع الحسب و العمل و التقی طیب العنصر مع طیب العمل کان الکمال و التوفیق و الفوز … و هذه دعوه الی عدم الاتکال علی الحسب و النسب فیرید ان یرکب اعناق الناس بحجه انه یتحدر من آباء اصحاب خدمات و امجاد و هذا غیر صحیح و لیس له حق …

«هر کس را کردارش از پیشرفت باز دارد، نسب و حسب او، او را جلو نخواهد برد.»

این سخن تشویق بر عبادت و بندگی است و نظیر آن در مباحث گذشته بسیار آمده است. و نظیر این گفتار رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله و سلّم است که فرموده است: «ای فاطمه دختر محمد از من برای تو در قبال خداوند متعال کاری ساخته نیست، ای عباس بن عبد المطلب از من برای تو در قبال خداوند متعال کاری ساخته نیست.»، «همانا گرامی ترین شما در پیشگاه خداوند پرهیزگارترین شماست.»

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که عملش او را (از پیمودن مدارج کمال) کُند سازد

نَسَبش به او سرعت نخواهد بخشید. ( . سند گفتار حکیمانه: ابن اثیر در کتاب نهایه همین کلام حکمت‌آمیز را با تفاوتی نقل کرده که نشان می‌دهد آن را از جای دیگری گرفته است و نیز ابن عبد ربه (متوفای 328) در عقد الفرید و آمدی در غررالحکم آن را از علی علیه السلام نقل کرده‌اند در حالی که فخر رازی در تفسیر خود آن را (ذیل آیه 81 سوره بقره) از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نموده (و این دو منافاتی با هم ندارد،زیرا امیر مؤمنان باب مدینه علم النبی است و علوم زیادی را از پیامبر فرا گرفته است).(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 24).قابل توجه این‌که مرحوم سیّد رضی در حکمت 389 عین این جمله را آورده و نسخه دیگری با کمی تفاوت برای آن ذکر کرده است. در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله‌های حکمت‌آمیز را نیز در ضمن خطبه‌ای معروف به«خطبة الوسیلة»آورده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 159).)

مرد عمل باش!

امام علیه السلام در این سخن پربار و حکمت‌آمیز به اهمیت عمل صالح و نیک در سرنوشت انسان اشاره دارد و تلویحاً کسانی را که بر نسب خود تکیه می‌کنند در خطا می‌شمرد و می‌فرماید:«کسی که عملش او را (از پیمودن مدارج کمال) کُند سازد نَسَبش به او سرعت نخواهد بخشید»؛ (مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ) .

قرآن مجید و روایات اسلامی در جای جای خود بر فرهنگ عمل تکیه کرده است و آن را مقدم بر هر چیز می‌شمرد و این آیه شریفه قرآنی که به صورت شعار برای مسلمانان در آمده شاهد این گفتار است: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ». 1

درست است که نسب عالی یکی از مزایای اجتماعی افراد محسوب می‌شود ولی در واقع جنبه تشریفاتی دارد؛آنچه به حقیقت و واقعیت مقرون است اعمال خود انسان است و بسیار دیده‌ایم افرادی که از خانواده‌های پایین بودند به سبب جد و جهد و تلاش و کوشش به مقامات عالی رسیده‌اند در حالی که افراد دیگری با نسب‌های عالی بر اثر سستی و تنبلی خوار و بی‌مقدار شدند.

از آنچه گفتیم روشن می‌شود که عمل در اینجا-بر خلاف آنچه ابن ابی‌الحدید نگاشته-به معنای عبادت نیست بلکه هرگونه عمل مثبت معنوی و مادی را شامل می‌شود.

در حدیث معروف و مشروحی این حقیقت در لباس دیگری از امام سجاد نقل شده است و خلاصه حدیث چنین است که«اصمعی»می‌گوید:شبی در مکه بودم که شبی مهتابی بود هنگامی که اطراف خانه خدا طواف می‌کردم صدای زیبا و غم‌انگیزی گوش مرا نوازش داد.به دنبال صاحب صدا می‌گشتم که چشمم به جوان زیبا و خوش‌قامتی افتاد که آثار نیکی از او نمایان بود.دست در پرده خانه کعبه افکنده و با جمله‌های پرمعنا و تکان دهنده‌ای با خدا مناجات می‌کند.

مناجات او مرا سخت تحت تأثیر قرار داد.آن قدر ادامه داد و گفت و گفت که مدهوش شد و به روی زمین افتاد.نزدیک رفتم و سرش را به دامان گرفتم و به صورتش خیره شدم دیدم امام زین العابدین علی بن الحسین علیهما السلام است.سخت به حال او گریستم.قطره اشکم بر صورتش افتاد و به هوش آمد و فرمود:

«مَنِ الَّذِی أَشْغَلَنِی عَنِ ذِکْرِ مولای؛ کیست که مرا از یاد مولایم به خود مشغول داشته» عرض کردم:«اصمعی»هستم ای سید و مولای من این چه گریه و چه زاری است؟ تو از خاندان نبوت و معدن رسالتی.مگر خدا در مورد شما نفرمود: «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» 1 امام برخاست و نشست و فرمود:

«هَیْهاتَ هَیْهاتَ خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَهُ وَ أَحْسَنَ وَ لَوْ کَانَ عَبْداً حَبَشِیّاً وَ خَلَقَ النَّارَ لِمَنْ عَصَاهُ وَ لَوْ کَانَ وَلَداً قُرَشِیّاً؛ هیهات هیهات خداوند بهشت را برای مطیعان و نیکوکاران آفریده،هرچند غلام حبشی باشد و دوزخ را برای عاصیان خلق کرده،هرچند فرد بزرگی از قریش باشد مگر این سخن خدا را نشنیده‌ای که می‌فرماید:هنگامی که در صور دمیده شود و قیامت برپا گردد نسب‌ها به درد نمی‌خورد و کسی از آن سؤال نمی‌کند».( .بحر المحبة غزالی،ص 41-44 (با تلخیص).علاقه‌مندان می‌توانند برای شرح بیشتر به تفسیر نمونه،ج 14،ذیل آیه 101 سوره«مؤمنون»مراجعه کنند. )

شبیه همین داستان در بحار الانوار،جلد 46،صفحه 81،از طاووس یمانی نقل شده است.

تنها مسئله معاد و نجات یوم‌القیامة نیست که نسب‌ها در آن تأثیری ندارد بلکه در گرو اعمال آدمی است،در دنیا نیز افرادی را می‌شناسیم که از نسب‌های برجسته‌ای برخوردار بودند؛اما بر اثر سستی و تنبلی عقب ماندند و راه به جایی نبردند و افرادی را سراغ داریم که از نظر نسب از یک خانواده به ظاهر پایین اجتماعی بودند؛ولی لیاقت و کاردانی و تلاش و کوشش آنها را به مقامات بالا رساند.

سعدی حال این دو گروه را در شعر خود به خوبی سروده است و می‌گوید:

وقتی افتاد فتنه‌ای در شام

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که ما در روایات اسلامی درباره فضیلت سادات و فرزندان پیامبر مطالب زیادی داریم و در نامه مالک اشتر،علی علیه السلام به او توصیه می‌کند که فرماندهان لشکرش را از خانواده‌های اصیل برگزیند

(ثُمَّ الْصِقْ بِذَوِی الْأحْسابِ ...) و در دستورات مربوط به انتخاب همسر نیز آمده است که همسران خود را از خانواده‌های اصیل برگزینید و اینها نشان می‌دهد که نسب و اصالت خانوادگی نیز مؤثر است.

پاسخ این سؤال با توجه به یک نکته روشن می‌شود و آن این‌که منظور امام از نسب،نسب‌های تشریفاتی دنیوی است که فلان کس شاهزاده است یا پدرانش از مالکان بزرگ و ثروتمندان معروف شهر بوده‌اند؛و اما نسب‌های معنوی که بر اساس ارزش‌های والای اخلاقی و انسانی بنا شده به یقین مؤثر و در عین حال باز هم اصالت با عمل است و این‌گونه نسب‌ها نیز در درجات بعد قرار دارد.

به همین دلیل افرادی از خانواده‌های اصیل بوده‌اند،همچون فرزند نوح و جعفر کذاب که بر اثر سوء عمل به اشقیا پیوستند و برعکس افرادی از خانواده‌های فاسد بودند که بر اثر حسن عمل در صف سعدا جای گرفتند.

در حدیثی در حالات«سعد بن عبد الملک»که از خاندان بنی‌امیه بود آمده است که نزد امام باقر علیه السلام آمد و همچون زنان مصیبت‌زده گریه و ناله می‌کرد.

امام علیه السلام فرمود:چرا گریه می‌کنی؟ عرض کرد:چگونه نگریم در حالی که من از همان طایفه‌ای هستم که به عنوان شجره ملعونه در قرآن از آنها نام برده شده! امام علیه السلام فرمود:تو از آنها نیستی؛گرچه از بنی‌امیه‌ای؛ولی از ما اهل بیتی.آیا این آیه را نشنیدی که خداوند از زبان ابراهیم در قرآن فرموده: ««فَمَنْ تَبِعَنِی فَإِنَّهُ مِنِّی»؛ آن کس که از من پیروی کند او از من (و از خانواده من) است».(از این رو سعد را به موجب اعمال نیکش سعد الخیر می‌نامیدند). ( .بحارالانوار،ج 46،ص 337،ح 25.)

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “If the actions of someone accord (him) a back status, he cannot be given a front status simply on account of his lineage.”

و درود خدا بر او، فرمود: از کفّاره گناهان بزرگ، به فریاد مردم رسیدن، و آرام کردن مصیبت دیدگان است .

از کفاره گناهان بزرگ، فریاد خواه را به فریاد رسیدن است، و غمگین را آسایش بخشیدن.

از کفارات گناهانست که بزرگ باشد بفریاد رسیدن بیچاره مظلوم و غم و ابرون از اندوهگین مغموم

و فرمود (علیه السلام): از کفاره های گناهان بزرگ، به فریاد رسیدن ستمدیدگان است و شاد کردن غمگینان.

و آن حضرت فرمود:از کفّاره‌های گناهان بزرگ به داد دادخواه رسیدن،و اندوه اندوهگین را برطرف کردن است .

و استغاثنی فاغثته اغاثه. و الملهوف: المظلوم یستغیث. و الکرب. الغم الذی یاخذ بالنفس و کربه الغم اذا اشتد علیه فهو مکروب.

لان الاغاثه طاعه متعدیه، و فیه فوائد منها زجر الظالم، و نجاه المظلوم، و توطین النفس، علی قهر القوه الغضبیه و اکتساب مودات القلوب، و اذا کانت الطاعه عظیمه، کانت کفاره للمعصیه العظیمه، و قیل ان کفاره المعصیه الظاهره الطاعه الظاهره المتعدیه، و لا طاعه فی الظهور مثل اغاثه الملهوف، و اعانه العقل عند استیلاء الهوی علیه من باب اغاثه الملهوف.

ملهو: ستمدیده‌ای که یاور بطلبد تنفیس: رهایی از غمی که او را فراگرفته بود. (از کفاره‌های گناهان، به داد ستمدیده رسیدن، و غمگین را شاد گرداندن است). امام (علیه السلام) این اعمال را از کفاره‌های گناهان بزرگ قرار داده از آن رو که آنها فضیلت بزرگی هستند که فضیلتهایی همچون شفقت، عدالت، سخاوت، مروت و نظایر آنها را در پی دارند و بدیهی است که وجود این خصلتها در آدمی باعث پوشش و محو گناهان و از بین رفتن خصلتهای بدی می‌گردند که از آنها به بدیها و گناهان تعبیر می‌شود، چنان که قبلا به این مطلب اشاره شد.

وَ قَالَ علیه السلام مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ .

قد جاء فی هذا المعنی آثار کثیرة و أخبار جمیلة کان العتابی قد أملق فجاء فوقف بباب المأمون یسترزق الله علی یدیه فوافی یحیی بن أکثم فعرض له العتابی فقال له إن رأیت أیها القاضی أن تعلم أمیر المؤمنین مکانی فافعل فقال لست بحاجب قال قد علمت و لکنک ذو فضل و ذو الفضل معوان فقال سلکت بی غیر طریقی قال إن الله أتحفک منه بجاه و نعمة و هو مقبل علیک بالزیادة إن شکرت و بالتغییر إن کفرت و أنا لک الیوم خیر منک لنفسک لأنی أدعوک إلی ما فیه ازدیاد نعمتک و أنت تأبی علی و لکل شیء زکاة و زکاة الجاه رفد المستعین فدخل یحیی فأخبر المأمون به فأحضره و حادثه و لاطفه و وصله

(و قال علیه‌السلام: من کفارات الذنوب العظام) از کفارتهای گناهان عظیم است و پوشاننده‌های خطایای بزرگ (اغاثه الملهوف) فریاد رسی بیچاره مظلوم (و التنفیس عن الکروب) و غم را بردن از اندوهگین مغموم چه اعانت طاعتی است متعدی به غیر و مندرج است در تحت فواید بسیار از آن جمله زجر ظالم است و نجات مظلوم و توطین نفس بر قهر قوت غضبیه. و هر چند که طاعت کسی عظیم باشد مدخلیت او در کفاره معصیت او اکثر خواهد بود.

از کفارتهای گناهان بزرگ دادرسی مظلوم و غمگین و برداشتن اندوه از شخص اندوهگین است، مناسبت این امر به کفارت شاید به این نکته باشد چون شخص به ارتکاب معصیت خاطر اولیای خدا را بلکه فرشتگان ملااعلی را غمین کرده است هم‌مناسب است که در کفارت و عوض آن خاطرهای اندوهگین را شاد کند، و دلهای خراب را آباد سازد.

یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که از کفاره‌های گناه بزرگ است به فریاد رسیدن درماندگان و خوشحال گردانیدن غمناکان.

اللغه: (الکفاره) مونث الکفار: ما یکفر به ای یعظی به الاثم، ما کفر به من صدقه او صوم او غیرهما (الملهوف) الحزین ذهب له مال او فجع بحمیم المظلوم ینادی و یستغیث (نفس) عنه الکربه: لطفها و فرجها- المنجد. الاعراب: من کفارات الذنوب- الخ- جار و مجرور متعلق بفعل مقدر، و الجمله خبر مقدم، و اغاثه الملهوف مبتداء موخر. المعنی: هذه الحکمه تدل علی ان الذنوب قابله للتکفیر و التدارک و ان کانت کبارا و عظاما، فاذا ارتکب الانسان ذنبا لا یتعلق بحق الناس ثم عمل خیرا کمن یغیث ملهوفا او یفرج عن مکروب، یزول ذنبه و یغفر له. الترجمه: یکی از کفارات گناهان بزرگ، دادرسی از بیچاره و کارگشائی از گرفتار بلا است.

کفاره‌ی گناه بزرگ تو، می‌شود*** گر درد مستمند و حزین را دوا کنی

اقول: فی الخبر (کفاره عمل السلطان قضاء حوائج الاخوان) و فی المعجم فی کتاب هلال بن المحسن ان رجلا اتصلت عطلته فزور کتابا عن الوزیر ابی‌الحسن بن الفرات الی ابی‌زنبور المادرانی عامل مصر یتضمن الوصایه به و التاکید فی الاقبال علیه و الاحسان الیه، و خرج الی مصر فلقیه به فارتاب ابوزنبور فی امره لتغیر الخطاب علی ما جرت به العاده و کون الدعاء اکثر مما یقتضیه محله فراعاه مراعاه قریبه و وصله بصله قلیله، و احتبسه عنده علی وعد وعده به. و کتب الی ابی‌الحسن بن الفرات یذکر الکتاب الوارد علیه و انفذه بعینه الیه و استثبته فیه، فوقف ابن الفرات علی الکتاب المزور فوجد فیه ذکر الرجل و انه من ذوی الحرمات و الحقوق الواجبه علیه فعرض الکتاب علی کتابه و عرفهم الصوره فیه و عجب الیهم منها و مما اقدم علیه الرجل و قال لهم ما (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) الرای فی امر الرجل؟ فقال بعضهم بتادیبه او حبسه، و قال آخر اقطع ابهامه لئلا یعاود مثل هذا و لئلا یقتدی به غیره و قال احسنهم محضرا یکتب الی ابی‌زنبور بطرده و حرمانه، فقال ابن الفراد ما ابعدکم عن الحریه رجل توسل بنا المشقه الی مصر فی تامیل الصلاح بجاهنا و یکون احسن احواله عند احسنکم محضراتکذیب ظنه لا کان هذا ابدا، ثم انه اخذ القلم من دواته و وقع علی الکتاب المزور. (هذا کتابی و لست اعلم لم انکرت امره و اعترضتک فیه شبهه و لیس کل من خدمنا تعرفه و هذا رجل خدمنی فی ایام نکبتی فاحسن تفقده و وفر رفده) و رد الکتاب الی ابی‌زنبور، فلما مضت مده دخل یوما علی ابن الفرات رجل ذو هیئه مقبوله و اقبل یدعو له و یبکی و یقبل الارض فقال ابن الفرات من انت بارک الله فیک و هذه- کانت کلمته- قال انا صاحب الکتاب المزور الی عامل مصر الذی صححه کرم الوزیر و تفضله، فضحک ابن الفرات و قال له کم وصل الیک منه؟ قال: وصل الی من ماله و تقسیط قسطه علی عماله عشرون الف دینار، فقال ابن الفرات الحمد لله الزمنا فانا نعرضک لما یزداد به صلاح حالک ثم اختبره فوجده کاتبا سدیدا الخ. و فی (الخصال) عن الباقر (علیه السلام) (ثلاث منجیات: خوف الله فی السر و العلن، و القصد فی الغنی و الفقر، و کلمه العدل فی الرضا و السخط. و ثلاث موبقات: شح مطاع، و هوی متبع، و اعجاب المرء بنفسه. و ثلاث درجات: افشاء السلام، و اطعام الطعام، و الصلاه و الناس نیام. و ثلاث کفارات: اسباغ الوضوء فی السبرات، و المشی باللیل و النهار الی الصلوات، و المحافظه علی الجماعات). (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) (و فی (ثواب الاعمال) عن الصادق (علیه السلام) من اغاث اخاه المومن اللهفان عند جهده فنفس کربته و اعانه علی نجاح حاجته کانت له بذلک عند الله اثنان و سبعون رحمه من الله یعجل له منها واحده تصلح بها معیشته، و یدخر له احدی و سبعین رحمه لافزاع یوم القیامه و اهوالها) و عنه (علیه السلام) من نفس عن مومن کربه نفس الله عنه کرب الاخره و خرج من قبره و هو ثلج الفواد و من اطعمه من جوع اطعمه الله ثمار الجنه، و من سقاه شربه سقاه الله من الرحیق المختوم.

التنفیس عن المکروب عطف تفسیر علی اغاثه الملهوف. و الصدقه عامه و خاصه کما اشرنا فی شرح الحکمه 6 و کلام الامام هنا عن الخاصه، و من امثله الملهوف مریض لا یملک اجره الطبیب و ثمن الدواء، و ذو عیال و اطفال یعجز عن قوتهم و نفقتهم، و مدین لا سبیل له الی الوفاء، و مظلوم لا یجد المعین علی ظالمه الا الله. و لکل واحد من هولاء و من الیه- کبد حری لا هفه تائهه لا تدری ما الحیله و الوسیله؟ فمن رد لهفتها، و رحم حیرتها صفح الله تعالی العظیمات من سیئاته و کان فی عونه دنیا و آخره. و فی الحدیث: من لا یرحم لا یرحم. و قال الامام: کما تدین تدان، و کما تزرع تحصد.

امام علیه‌السلام (در سفارش ستمدیدگان و افسردگان) فرموده است: از کفارات (سبب‌های آمرزش) گناهان بزرگ دادرسی ستمدیده و شاد نمودن غمگین است (چون گناهکار بر اثر گناه خاطرها را اندوهگین نموده جا دارد که دلهای افسرده را شاد نماید تا خدا از او درگذرد).

هر قدر شخصیت انسان بالاتر برود مسئولیتش زیادتر می‌گردد. راه کم کردن مسئولیت این است که به فریاد ستمدیدگان و بیچارگان برسیم. معصومین (علیه السلام) همیشه بیاد بیچارگان و درماندگان بودند و به آنها کمک می‌کردند، زیرا هر مسلمانی مامور است در کار خیر کمک کند.

و قال علیه‌السلام: (من کفارات الذنوب العظام) ای من الاشیاء التی تکفرها و توجب محو تلک الذنوب (اغاثه الملهوف) ای المظلوم، و اغاثته رفع الظلم عنه (و التنفیس) ای التفریج (عن المکروب) الذی وصل الیه کرب وغم، بان یزیل الانسان غمه.

الکفارات: جمع کفاره فدیه او عمل یغطی بها الاثم و یمحی الذنب. الذنوب: المعاصی. اغاثه: اعانه. الملهوف: الحزین، المفجوع فی امر ما. نفس عنه: فرج عنه. الکرب: الاحزان و المشقات. الشرح: هناک ذنوب کبیره یفعلها الانسان یستطیع فی حیاته ان یکفر عنها و یمحو اثرها و ذلک بالتوبه الصادقه و کذلک ربما تکون بعض الاعمال النافعه للناس مکفره عن هذه الذنوب العظام کما هو الحال فی اغاثه الملهوف فمن کان بحاجه الی لقمه یسد بها رمقه او قطعه یستر بها عورته او ترد ظالما او تقضی حاجته فان کل ذلک یکفر عنک سیئائک الکبیره و یمحوها من دفتر السیئات و کذلک التنفیس عن المکروب ان تخرج انسانا وقع فی شده او تنقذ انسانا من ازمه حاقت به فهذه موجبه لمحو الذنوب الکبیره.

«از کفاره های گناهان بزرگ، یاری دادن اندوه رسیده و زدودن اندوه از اندوهگین است.»

در این مورد اخبار و روایات فراوان رسیده است و سخنان پسندیده بسیاری گفته شده است. عتّابی تنگدست شده بود. بر در بارگاه مأمون آمد و ایستاد تا خداوند به دست مأمون او را گشایشی ارزانی فرماید. در این هنگام یحیی بن اکثم رسید، عتابی به او گفت: ای قاضی اگر مصلحت می بینی که به امیر المؤمنین بگویی من این جا هستم، بگو. یحیی گفت: من پرده دار نیستم. گفت: این را می دانم ولی شخصی با فضیلت هستی و انسان با فضیلت یاری دهنده است. یحیی گفت: می خواهی مرا به راهی غیر از راه خودم ببری. گفت: خداوند به تو جاه و نعمت ارزانی فرموده است اگر سپاسگزاری کنی، نعمت را بر تو افزون می فرماید و اگر کفران ورزی، آن را دگرگون می سازد، و امروز من برای تو از خودت بهتر و سودمندترم که تو را به انجام دادن کاری فرا می خوانم که در آن افزونی نعمت تو خواهد بود ولی تو پیشنهاد مرا نمی پذیری، وانگهی هر چیزی را زکاتی است و زکات جاه و مقام، یاری کردن یاری خواه است. یحیی پیش مأمون رفت و او را از بودن عتابی بر در خانه آگاه کرد. مأمون عتابی را احضار کرد و با او سخن گفت و مهربانی کرد و جایزه اش داد.

و قال علیه‌السلام

مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ،وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ .

امام علیه السلام فرمود:

از جمله کفاره‌های گناهان بزرگ،به فریاد بیچاره و مظلوم رسیدن

و تسلّی دادن به افراد غمگین است. ( . سند گفتار حکیمانه: نویسنده کتاب مصادر نهج‌البلاغه می‌گوید:این سخن حکمت‌آمیز را أبو حیان توحیدی که پیش از سیّد رضی می‌زیسته در البصائر و الذخائر و بعد از سیّد رضی،قاضی قضاعی در دستور معالم الحکم،سبط ابن جوزی در تذکرة الخواص آورده است.با توجه به اینکه ابن جوزی در کتاب خود تصریح می‌کند این کلمات را که با سندهای معتبری نزد من ثابت شده در کتاب خود آورده‌ام،نشان می‌دهد آن را از منبع دیگری گرفته است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 24). در کتاب تمام نهج‌البلاغه نیز این جمله‌های حکمت‌آمیز در ضمن خطبه‌ای معروف به«خطبة الوسیلة»آمده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 158). )

کفّاره گناهان بزرگ

امام علیه السلام در این سخن نورانی‌اش اشاره به بعضی از کفارات گناهان بزرگ می‌کند؛کفاره‌ای که می‌تواند آن گناه را جبران نماید.می‌فرماید:«از جمله کفاره‌های گناهان بزرگ،به فریاد بیچاره و مظلوم رسیدن و تسلّی دادن به افراد غمگین است»؛ (مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ،وَ التَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ) .

«ملهوف»معنای وسیعی دارد که هر فرد مظلوم و بیچاره‌ای را شامل می‌شود؛ خواه بیمار باشد یا گرفتار طلبکار و یا فقیر نادار و یا زندانی بی‌گناه.کسی که به کمک این‌گونه افراد بشتابد می‌تواند عفو الهی را در برابر گناهانی که انجام داده به خود متوجه سازد.

«مکروب»به هر شخص غمگین گفته می‌شود؛خواه غم او در مصیبت عزیزش باشد یا غم بیماری یا فقر یا شکست در امر تجارت و یا هر غم دیگر.

«تنفیس»همان زدودن غم است.در جایی که ممکن است عامل غم برطرف شود زدودنش از این طریق خواهد بود؛مانند زدودن فقر از طریق کمک مالی و آنجا که نمی‌توان عامل آن را برطرف کرد می‌توان از طریق تسلی دادن،غم و اندوه را سبک نمود مانند کسی که عزیزش را از دست داده با تسلیت گفتن و دلداری دادن به وسیله دوستان،غم و اندوهش کاهش می‌یابد یا برطرف می‌شود.اینها همه مصداق تنفیس است.

در یک جمله کمک‌های مردمی در اسلام به هر شکل و به هر صورت اهمیت فوق العاده‌ای دارد؛هم موجب برکت در زندگی و هم سبب برطرف شدن بلاها و هم کفاره گناهان است.

در کتاب تمام نهج‌البلاغه این سخن حکمت‌آمیز با اضافاتی آمده است.

می‌فرماید:

«مِنْ کَفّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ إِغَاثَهُ الْمَلْهُوفِ،وَ مِنْ أَفْضَلِ الْمَکَارِمِ التَّنْفیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ،إِقْرَاءُ الضُّیُوفِ،وَ مِنْ أَفْضَلِ الْفَضَائِلِ اصْطِنَاعُ الصَّنَائِعِ، وَ بَثُّ الْمَعْرُوفِ؛ از جمله کفارات گناهان بزرگ کمک به مظلوم و از برترین فضایل اخلاقی برطرف ساختن غم اندوهگین و پذیرایی از مهمانان و از افضل فضایل،نیکی کردن و نشر کارهای پسندیده است». ( .تمام نهج البلاغه،ص 158.)

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کند:

«مَنْ أَعَانَ مُؤْمِناً نَفَّسَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَنْهُ ثَلَاثاً وَ سَبْعِینَ کُرْبَةً وَاحِدَةً فِی الدُّنْیَا وَ ثِنْتَیْنِ وَ سَبْعِینَ کُرْبَةً عِنْدَ کُرَبِهِ الْعُظْمَی قَالَ حَیْثُ یَتَشَاغَلُ النَّاسُ بِأَنْفُسِهِمْ؛ کسی که انسان باایمانی را یاری دهد خداوند متعال هفتاد و سه اندوه را از او زایل می‌کند؛یکی در دنیا و هفتاد و دو اندوه به هنگام اندوه بزرگ (در قیامت) در آنجا که همه مردم مشغول به خویشند». ( .کافی،ج 2،ص 199،ح 2. )

کفاره-چنان‌که از نامش پیداست-چیزی است که امر دیگری را می‌پوشاند.

در روایات اسلامی امور زیادی به عنوان کفاره گناه ذکر شده است؛از جمله:فقر، بیماری،ترس از حاکم ظالم،خسارات مالی،غم و اندوه،ترس و وحشت، سجده‌های طولانی،انجام حج و عمره،زیارت قبور معصومان علیهم السلام مخصوصاً زیارت امام حسین علیه السلام و صلوات بر محمد و آل محمد. ( .برای آگاهی از روایات مربوط به این موضوع می‌توانید به میزان الحکمه،ح 6661-6699 (باب مکفرات الذنوب) مراجعه نمائید. )

این سخن را با کلامی از امام علی بن موسی الرضا علیهما السلام پایان می‌دهیم که می‌فرماید:

«مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَا یُکَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ فَلْیُکْثِرْ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْما؛ کسی که توانایی ندارد کفاره‌ای برای گناهان خود فراهم سازد فراوان بر محمد و آل محمد صلوات بفرستد که گناهان را نابود می‌کند». ( .بحارالانوار،ج 91،ص 47،ح 2.)

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “To render relief to the grief-stricken and to provide comfort in hardship is the atonement of great sins.”

و درود خدا بر او، فرمود: ای فرزند آدم! زمانی که خدا را می‌بینی که انواع نعمت‌ها را به تو می‌رساند تو در حالی که معصیت کاری، بترس .

پسر آدم؟ چون دیدی پروردگارت پی در پی نعمت‌های خود به تو می‌رساند و تو او را نافرمانی می‌کنی از او بترس.

ای فرزند آدم هر گاه که دیدی که پروردگار تو پیوسته می‌فرستد بر تو نعمتهای خود را با وجود معصیت تو بترس از آنکه آن مظنه استدراج است یعنی کفران نعمت موجب انتقام است

و فرمود (علیه السلام): ای پسر آدم، اگر دیدی که خدای سبحان، نعمتش را پی درپی به تو ارزانی می دارد و تو نافرمانیش می کنی، از کیفر او بترس.

و آن حضرت فرمود:ای پسر آدم،چون ببینی خداوند سبحان نعمت‌هایش را پی در پی به سوی تو می‌فرستد در حالی که او را نافرمانی می‌کنی از وی برحذر باش .

ای احذر ان تقع فی معاصیه، بما انعم علیک به علی التواتر من صحه البدن و کثره المال و الاولاد، و استقامه الاحوال، فیکون استحقاقک للعاقب آکد، و روی ان الله تعالی یقول: یابن آدم خیری علیک نازل و شرک الی صاعد، اتحبب الیک بالنعم و تتمقت الی بالمعاصی.

(فرزند آدم! هرگاه دیدی پروردگار سبحان نعمتهایش را در پی هم به تو ارزانی می‌دارد در حالی که تو نافرمانی او را می‌کنی، پس برحذر باش و از او بترس). آدمی را از نافرمانی خدا، در حالی که نعمتهای الهی پیاپی به او می‌رسد، به وسیله‌ی ترس از خدا برحذر داشته است، توضیح آن که چون سپاس دائمی زمینه‌ساز فزونی نعمت است، ناسپاسی در برابر نعمت، و نافرمانی خداوند که مستلزم ناسپاسی است، موجب فزونی نیافتن نعمت بلکه زمینه برای کاستی نعمت و نزول بلاست، چنان که خدای تعالی فرموده است: و لئن کفرتم ان عذابی لشدید و همین است جای ترس از خدا. واو، در سخن امام: و انت واو حالیه است.

وَ قَالَ علیه السلام یَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ .

هذا الکلام تخویف و تحذیر من الاستدراج قال سبحانه سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ ( سورة الأعراف 182. )و ذلک لأن العبد بغروره یعتقد أن موالاة النعم علیه و هو عاص من باب الرضا عنه و لا یعلم أنه استدراج له و نقمة علیه.

فإن قلت کیف یصح القول بالاستدراج علی أصولکم فی العدل أ لیس معنی الاستدراج إیهام العبد أنه سبحانه غیر ساخط فعله و معصیته فهل هذا الاستدراج إلا مفسدة و سبب إلی الإصرار علی القبیح.

قلت إذا کان المکلف عالما بقبح القبیح أو متمکنا من العلم بقبحه ثم رأی النعم تتوالی علیه و هو مصر علی المعصیة کان ترادف تلک النعم کالمنبه له علی وجوب الحذر مثال ذلک من هو فی خدمة ملک و هو عون ذلک الملک فی دولته و یعلم أن الملک قد عرف حاله ثم یری نعم الملک مترادفة إلیه فإنه یجب بمقتضی الاحتیاط أن یشتد حذره لأنه یقول لیست حالی مع الملک حال من یستحق هذه النعم و ما هذه إلا مکیدة و تحتها غائلة فیجب إذن علیه أن یحذر

(و قال علیه‌السلام یابن آدم) ای فرزند آدم (اذا رایت ربک سبحانه) هرگاه ببینی که پروردگار تو که پاک است (ینابع علیک نعمه) دما دم می‌دهد بر تو نعمتهای خود را بی تشویش (و انت تعصیه) و تو عصیان می‌ورزی با او و نافرمانی می‌کنی در اوامر او (فاحذره) پس بترس از او و دور شو از گناه که تتابع نعمت با وجود معصیت استدراج است از اله تا داخل نشوی در کریمه (سنستدرجهم من حیث لا یعلمون)

یعنی ای ابن آدم هرگاه دیدی که خدای سبحانه تو را پی‌درپی نعمت می‌دهد و تو او را معصیت میکنی پس بترس که وقت حلول عقاب و نزول عذاب است. لطف حق با تو مداراها کند چونکه از حد بگذرد رسوا کند

و قال علیه‌السلام: «یابن آدم، اذا رایت ربک، سبحانه، یتابع علیک نعمه فاحذره.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که ای پسر آدم، هرگاه دیدی که پروردگار تو پی در پی فرستاد نعمت خود را بر تو، پس بترس از او زیرا که مظنه‌ی کفران و موجب انتقام است.

اللغه: (آدم) ابو البشر و اصله بهمزتین لانه افعل الا انهم لینوا الثانیه، و اذا احتجت الی تحریکها جعلتها واوا و قلت: اوادم فی الجمع (التتابع) الولاء صحاح. الاعراب: یا ابن آدم، منادی مضاف، و لفظه آدم غیر منصرف، سبحانه مصدر منصوب بفعل مقدر وجوبا، ای سبحته سبحانه. المعنی: یتوقع الانسان تعجیل عقوبه العصیان و قطع نعمه الله عنه، فاذا تاخر ذلک اجترء و غر، و ربما جحد و کفر، و قد حکی الله ذلک عن اهل النفاق فی (8- سوره المجادله) الم تر الی الذین نهوا عن النجوی و یتناجون بالاثم و العدوان و معصیت الرسول و اذا جاوک حیوک بما لم یحیک به الله و یقولون فی انفسهم لولا یعذبنا الله بما نقول. و هو غافل من ان اشد عقوبه علی العاصی المجتری‌ء الاستدراج، و هو انه یعصی الله فیزید فی نعمه لیزداد طغیانا و اثما، و هو (علیه السلام) فی هذا الکلام حذر الانسان من هذه الورطه و الهلکه، و قال: ایها العاصی لا یغرک تتابع النعم فاحذر من الله ان یکون ذلک مزیدا فی هلاکک. الترجمه: ای آدمیزاده چون دیدی پروردگارت سبحانه نعمت پیاپی دهد و تو گناه پیاپی کنی، باید از خدا در حذر باشی.

چه اندر گناهی و نعمت پیاپی ***ز حق بر تو وارد شود کن حذر

خداوند از بهر اتمام حجت ***بعاصی دهد نعمت بیشتر

فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام): ان الله تعالی اذا اراد بعبد خیرا فاذنب ذنبا اتبعه بنقمه و یذکره الاستغفار و اذا اراد بعبد شرا فاذنب ذنبا اتبعه بنعمه لینسیه الاستغفار و یتمادی بها. و هو قوله تعالی ( … سنستدرجهم من حیث لایعلمون) ای بالنعم عند المعاصی. و قال عزوجل (فلما نسوا ما ذکروا به فتحنا علیهم ابواب کل شی‌ء حتی اذا فرحوا بما اوتوا اخذناهم بغنه فاذا هم مبلسون).

تکرر هذا المعنی فی کلام الامام باسالیب شتی، و ایضا یاتی قوله: (کم من مستدرج بالاحسان الیه، و مغرور بالستتر علیه). و القصد الاول و الاخیر التحذیر من معصیه الله و الرکون الی الدنیا و زینتها. و تسال: لقد راینا الکثیر یزدادون طغیانا کلما ازدادوا مالا و جاها، و مع هذا یمضون بلا مواخذه.. و لا یتفق هذا مع التخویف من العقوبه؟. الجواب: المراد هنا التحذیر من عذاب الاخره، و هی اشد و اخزی من آلام الدنیا و ضرباتها. قال سبحانه: (انما یوخرهم لیوم تشخص فیه الابصار 42- ابراهیم). و بکلمه: ان الله یمهل و لا یهمل.

امام علیه‌السلام (درباره ناسپاسان) فرموده است: ای پسر آدم هر گاه دیدی پروردگار منزهت نعمتهایش را پی در پی به تو عطا می‌فرماید در حالی که تو او را معصیت و نافرمانی می‌نمائی پس از (عذاب) او بر حذر باش (چون کفران و ناسپاسی موجب انتقام و کیفر است).

خدای عزیز نه تنها از اعمال بشر آگاه است بلکه از نیتهای آنان هم آگاه است و هرگاه در برابر نافرمانیهایش عذاب نمی‌کند، نباید فکر کنیم که از ما غافل است، به بیان دیگر تاخیر در کیفر دلیل بر این نیست که کیفر وجود ندارند. البته کیفر مخصوص کسانی است که امیدی به اصلاح آنان باشد اما کسانی که قابل اصلاح نیستند در این دنیا بصورت ظاهر آزادند خدا به پیامبرش درباره اینگونه افراد سفارش می‌کند آنها را رها کن، بخورند، بهره ببرند، آرزو آنها را به بازیچه بگیرد بزودی می‌فهمند.

و قال علیه‌السلام: (یابن آدم اذا رایت) ای ادرکت (ربک سبحانه یتابع علیک نعمه) ای یتفضل علیک بنعمه اثر نعمه (و انت تعصیه) فی اوامره و نواهیه (فاحذره) ای خف منه ان یکون التتابع لاجل ان تزید اثما، اذ عدم الشکر موجب لانقطاع النعمه، فاذا کان عدم الشکر و لم یکن انقطاع دل علی اراده الشر، کما قال سبحانه: (انما نملی لهم لیزدا و اثما).

اللغه: احذره: خف منه و اخشاه. الشرح: تحذیر لهذا الانسان من ان الله اذا تابع علیه العطاء و النعم و هو مع ذلک مستمر علی المعصیه ان یکون ذلک من باب الاستدراج کی یضاعف علیه العقوبه فتکون النعمه نقمه و تتحول هذه العطایا الی و سائل للعذاب و العقاب و هذا ماخوذ من قوله تعالی: (ایحسبون انما نمدهم به من مال و بنین نسارع لهم فی الخیرات بل لا یشعرون).

«ای پسر آدم هر گاه دیدی پروردگار سبحان، نعمتهای خود را پیاپی به تو ارزانی می دارد و تو او را نافرمانی می کنی از او بترس.»

و قال علیه‌السلام

یَا بْنَ آدَمَ،إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ

وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ .

امام علیه السلام فرمود:

ای فرزند آدم! هنگامی که می‌بینی پروردگارت نعمت‌هایش را پی‌درپی بر تو می‌فرستد در حالی که تو معصیت او را می‌کنی از او بترس

(مبادا مجازات سنگینش در انتظار تو باشد). ( . سند گفتار حکیمانه: این سخن حکمت‌آمیز را آمدی در غررالحکم با تفاوتی آورده که نشان می‌دهد از منبع دیگری گرفته است و همچنین ابن جوزی در تذکرة الخواص.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 25). در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله حکمت‌آمیز ضمن کلام مبسوطی که امیر مؤمنان علی علیه السلام به شخص نیازمندی فرمود آمده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 556). )

از مهلت الهی بترس

امام علیه السلام در این سخن حکمت‌آمیزش به گنهکاران مغرور هشدار می‌دهد و می‌فرماید:«ای فرزند آدم! هنگامی که می‌بینی پروردگارت نعمت‌هایش را پی در پی بر تو می‌فرستد در حالی که تو معصیت او را می‌کنی از او بترس (مبادا مجازات سنگینش در انتظار تو باشد)»؛ (یَا بْنَ آدَمَ،إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ فَاحْذَرْهُ) .

گنهکاران سه دسته‌اند:گروهی آلودگی کمی دارند و یا اعمال نیک بسیار توأم با صفای دل.خداوند این گروه را در همین جهان گرفتار مجازات‌هایی می‌کند تا پاک شوند و پاک از جهان بروند.

گروه دیگری گناهان سنگین‌تر و مجازات بیشتری دارند که خداوند به آنها فرمان توبه داده و اگر توبه نکنند در آخرت گرفتارند.

گروه سومی هستند که طغیان و سرکشی را به حد اعلی رسانده‌اند خداوند آنها را در همین دنیا گرفتار عذاب استدراج می‌کند.منظور از عذاب استدراجی این است که لطف و رحمت خود را از آنها می‌گیرد و توفیق را از آنها سلب می‌کند،میدان را برای آنها باز می‌گذارد،بلکه هر روز نعمت بیشتری به آنها می‌دهد تا پشت آنها از بار گناه سنگین گردد.ناگهان مجازات سنگین و دردناکی به سراغشان می‌آید و آنها را در هم می‌کوبد و به یقین مجازات در این حالت که در ناز و نعمت به سر می‌برند بسیار دردناک‌تر است.این درست به آن می‌ماند که شخصی ساعت به ساعت از شاخه‌های درختی بالا برود و هنگامی که به انتهای آن برسد ناگهان تعادل خود را از دست بدهد و فرو افتد و تمام استخوان‌هایش در هم بشکند.

قرآن مجید بارها به عذاب استدراجی اشاره می‌فرماید؛درباره گروهی از امت‌های پیشین می‌گوید:ما آنها را گرفتار رنج و ناراحتی ساختیم شاید بیدار شوند و تسلیم گردند... ««فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ»؛ هنگامی که آنچه را به آنها تذکر داده شده بود به فراموشی سپردند درهای همه چیز (از نعمت‌ها) را به روی آنها گشودیم تا (کاملاً) خوشحال شدند (و به آن دل بستند) ناگهان آنها را گرفتیم (و سخت مجازات کردیم) و در این هنگام همگی مأیوس شدند». ( .انعام،آیه 44.)

در سوره اعراف آیه 182 و 183 نیز می‌خوانیم: ««وَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ* وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتِینٌ»؛ و آنها که آیات ما را تکذیب کردند به تدریج از جایی که نمی‌دانند گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد* و به آنها مهلت می‌دهیم (تا مجازاتشان دردناک‌تر باشد) زیرا تدبیر من قوی (و حساب‌شده) است».

در کتاب شریف کافی از امام صادق علیه السلام چنین نقل شده:

«إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ خَیْراً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنَقِمَةٍ وَ یُذَکِّرُهُ الْاِسْتِغْفَارَ وَ إِذَا أَرَادَ بِعَبْدٍ شَرّاً فَأَذْنَبَ ذَنْباً أَتْبَعَهُ بِنِعْمَةٍ لِیُنْسِیَهُ الْاِسْتِغْفَارَ وَ یَتَمَادَی بِهَا؛ هنگامی که خداوند نیکی بندگی را بخواهد، به هنگامی که گناهی انجام می‌دهد او را گوشمالی می‌دهد تا به یاد توبه بیفتد و هنگامی که بدی برای بنده‌ای (بر اثر اعمالش بخواهد) هنگامی که گناهی می‌کند نعمتی به او می‌بخشد تا استغفار را فراموش کند و به کار خود ادامه دهد و این همان چیزی است که خداوند متعال می‌فرماید: ««سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ» بالنعم عند المعاصی؛ما آنها را تدریجا از آنجا که نمی‌دانند (به سوی عذاب) می‌بریم با بخشیدن نعمت به هنگام گناه». ( .کافی،ج 2،ص 452،ح 1. )

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که کار خداوند هدایت و بیدار ساختن است نه غافل کردن و گرفتار نمودن.در پاسخ به این سؤال باید به این نکته توجه داشت که توفیقات الهی بر اثر لیاقت‌هاست؛گاه افرادی چنان مست و مغرور و سرکش می‌شوند که هر گونه شایستگی هدایت را از دست می‌دهند و در واقع اعمال آنهاست که آنها را آن‌قدر از خدا دور کرده که حتی لیاقت هشدار ندارند، بلکه به عکس مستحق مجازات‌های سنگین‌اند.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “O son of Adam!

When you see that your Lord, the Glorified One, bestows His favors on you while you are disobeying Him, you should fear Him.”<a href=

و درود خدا بر او، فرمود: کسی چیزی را در دل پنهان نکرد جز آن که در لغزش‌های زبان و رنگ رخسارش، آشکار خواهد گشت .

هیچ کس چیزی را در دل نهان نکرد، جز که در سخنان بی اندیشه‌اش آشکار گشت و در صفحه رخسارش پدیدار.

در دل نگرفت هیچکس چیزی را بجز آنکه ظاهر شد از آن در گفتارهای زبان او که بی اندیشه ازو صادر شد و در صفحه‌های رخسار او

و فرمود (علیه السلام): هیچکس چیزی را در دل نهان ننمود، مگر آنکه، در سخن نابجایی که از دهانش می پرد، یا در صفحات چهره اش، هویدا شود.

و آن حضرت فرمود:کسی چیزی را در درونش پنهان نمی‌کند مگر اینکه از سخنان بی‌تأمّلش و از صفحات رخسارش آشکار می‌گردد .

و فلتات اللسان: سقطاته و الکلام یقع من غیر تفکر، یقال: کان ذلک فلته ای فجاه اذا لم یکم عن تدبر و لا تفکر و لا تردد. و صفحات الوجه: بشرانه، و صفحه الوجه: بشره جلده، و صفحه کل شی‌ء جانبه.

الاعتقاد الذی فی صمیم الفواد کالرطوبه التی فی اعراق الشجره و اصولها، فلا شک انه یظهر آثارها بالاوراق و الازهار، علی اغصانها، و فلتات اللسان سقطاته و ما یقع منه من غیر تفکر و صحفه الوجه بشره جلده.

فلته: کاری که بدون اندیشه سر بزند صفحه الوجه: ظاهر چهره (کسی چیزی را دل پنهان نمی‌کند مگر این که در بین سخنان نیندیشیده از رنگ رخساره‌اش آشکار می‌گردد). چون انسان مطلب مهمی از قبیل دشمنی، کینه و یا دوستی و نظایر اینها را در دل پنهان می‌دارد و پدیده‌های زبانی عبارت از نوعی وجود نفسانی و وسیله‌ی اظهار آن است، برای شخص ممکن نیست بطور کامل آنچه در دل دارد مخفی نگه دارد، زیرا رعایت این پنهانکاری تنها برای عقل میسر است تا بر طبق مصلحتی که می‌بیند که آن را پنهان دارد، اما عقل گاهی به یک کار مهم دیگری سرگرم و از مراقبت بر پنهان داشتن غفلت می‌ورزد، در نتیجه خیال، آن را از دست عقل می‌رباید و در ضمن سخنان بی‌اندیشه بر زبان می‌آورد، و همینطور، چون تصورات و امور نفسانی ریشه‌ی آثار ظاهری انسان مانند زردی ترس و سرخی شرم می‌باشند، بعضی از امور پنهانی را نمی‌شود از آثار ظاهری در رنگ چشم و صورت جدا کرد، گواه بر این مطلب تجربه است.

وَ قَالَ علیه السلام مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ .

قال زهیر بن أبی سلمی و مهما تکن عند امرئ من خلیقة و إن خالها تخفی علی الناس تعلم ( دیوانه:257. ) .

و قال آخر تخبرنی العینان ما القلب کاتم و ما جن بالبغضاء و النظر الشزر.

و قال آخر و فی عینیک ترجمة أراها و کان یقال العین و الوجه و اللسان أصحاب أخبار علی القلب و قالوا القلوب کالمرایا المتقابلة إذا ارتسمت فی إحداهن صورة ظهرت فی الأخری

(و قال علیه‌السلام ما اضمر احد شیئا) در دل نگرفت هیچ کس چیزی را (الا ظهر فی فلتات لسانه) مگر که ظاهر شود در گفتارهای زبان که بی‌اندیشه و تفکر از او صادر شود و آن در وقت غلفت او است از آن و اشتغال او به مهمی غیر از آن (و صفحات وجه) در صفحه‌های رخسار او چه وجود لسانی و وجهی، مظهر وجود ذهنی است، پس تصورات نفسانی، مبادی آثار ظاهره است چون ظهور آثار خشم و عدوات در وجه و مانند زردی روی وجل و سرخی خجل شعر: گر نهان دارد کسی سری توان دریافتن در کنار روی آن کس یا در اثنای زبان

هیچ کس پنهان نکرد در ضمیر خود چیزی را از مثل حالات رضا و سخط و حزن و سرور و خوف و خجالت مگر ظاهر شد از فلتات زبان او، یعنی بر زبان او کلمه بی‌تامل سر بزند که از حالت ضمیر او نشان دهد، و پیدا گشت از صفحات رخسار او مثل زردی روی که از خوف نشان دهد، و سرخی از خجالت بیان کند، و امثال آن.

و قال علیه‌السلام: «ما اضمر احد شیئا الا ظهر فی فلتات لسانه و صفحات وجهه.» یعنی و گفت امیرالمومنین علیه‌السلام که در دل نگرفت کسی چیزی را از محبت و عداوت، مگر اینکه ظاهر شد در غفلتهای زبان او و از صفحه‌های روی او. یعنی آشکار شد از روی غفلت در مکالمات و گفتگوی او و جنات احوال او.

اللغه: (الفلته) الامر یقع من غیر ترو، حدث الامر فلته ای فجاه من غیر تدبر (الصفحه) من الشی جمع صفحات: جانبه و وجهه- المنجد-. الاعراب: الا ظهر فی فلتات لسانه، فی حکم الاستثناء المنقطع. المعنی: القلب محفظه للحقائق و محزون للاسرار، و لکل شی‌ء ثقل بحسبه یبحث عنه العلم الطبیعی، و من مهمات هذا العلم العمیق الدقیق تشخیص الاوزان الخاصه بکل جسم او غاز، و ینظمون لها فهارس مفصله تبین دستورا لکل منها و للاسرار و الحقائق ثقل یقع عبئها علی القلوب، و کلما کان السر استر کان علی القلب اثقل، فیضیق و یضغط حتی یختل روحیه الانسان و یعرض له الاختلال و من اهم مسائل علم النفس الحدیث معالجه المبتلی به، و احد طرقه المفیده جلب اطمینان المبتلی بحیث یطمئن ان یحدث بکل ما اضمر فی قلبه من سره، و لعل الامر بالاعتراف علی الخطایا و المعاصی فی حال المناجاه مع الله و فی اماکن مقدسه کما عند الکعبه او عرفات نوع من هذه المعالجه لضائقی القلوب بما اسروا فیها من سیئات یتهموا علی سترها عن کل احد، و اذا ضاق القلب بالسر یترشح من اللسان و ان کرهه الانسان، و هو الذی عبر عنه بالفلته، کما انه یظهر علی صفحه الوجه الوجدان الباطنی الذی هو اثر الاسرار الکامنه فی القلب. الترجمه: هیچکس رازی در درون نگیرد، جز آنکه از زبانش برآورد، و از رخساره‌اش هویدا گردد.

راز درون هر چه بود گاه گاه ***تیغ زبانش بدر آرد ز چاه

صفحه‌ی رخسار چه یک آینه*** فاش کند راز دل از دود آه

و قال علیه‌السلام: اقول: قد اکثروا من المعنی فی الشعر، قال ابن داود الاصبهانی: لا خیر فی عاشق یبدی صبابته بالقول و الشوق فی زفراته بادی یخفی هواه و ما یخفی علی احد حتی علی العیس و الرکبان و الحادی و قال ابن المعتز: تفقد مساقط لحظ المریب فان العیون وجوه القلوب و طالع بوادره فی الکلام فانک تجنی ثمار العیوب (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) و قال البحتری: نمت علی مافی ضمیری ادمعی و تتابع الصعداء من انفاسی و قال سوید: تحدثنی العینان ما القلب کاتم و ما جن بالبغضاء و النظر الشزر ای لاخفاء و لاستر بهما، و قال آخر: و مراقبین تکاتما بهواهما جعلا القلوب لما تجن قبورا یتلاحظان تلاحظا فکانما یتناسخان من الجفون سطورا ایضا: ان کاتمونا القلی نمت عیونهم و العین تظهر ما فی القلب او تصف ایضا: اذا قلوب اظهرت غیر ما تضمره انبتک عنها العیون ابو العتاهیه: و للقلب علی القلب دلیل حین یلقاه و للناس من الناس مقاییس و اشباه یقاس المرء بالمرء اذا ما هو ماشاه و فی العین غنی ان تنطق افواه اعرابیه: (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) و مودع یوم الفراق بلحظه شرق من العبرات ما یتکلم اعرابی: و ما خاطبتها مقلتای بنظره فتفهم نجوانا العیون النواظر ولکن جعلت الوهم بینی و بینها رسولا فادی ما تجن الضمائر زهیر: و ما یک فی عدو او صدیق تخبرک العیون عن القلوب درید: و ما تخفی الضغینه حیث کانت و لا النظر الصحیح من السقیم آخر: کتمت الهوی حتی اذا نطقت به بوادر من دمع تسیل علی الخد و شاع الذی اضمرت من غیر منطق کان ضمیر القلب یرشح من جلدی آخر: العین تبدی الذی فی نفس صاحبها من المحبه او بغض اذا کانا و العین تنطق و الافواه صامته حتی تری من ضمیر القلب تبیانا آخر: و عین الفتی تبدی الذی فی ضمیره و تعرف تری من ضمیر القلب تبیانا آخر: عین الفتی تبدی الذی فی ضمیره و تعرف بالنجوی الحدیث المغمما (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) و قالوا: رب طرف افصح من لسان و فی المثل کاد المریب یقول خذونی. و فی (العقد) عن بعضهم: انی لاعرف فی العین اذا عرفت و اذا انکرت، و اذا لم تعرف و لم تنکر. اما اذا عرفت فتخوص و اذا انکرت فتجحظ و اذا لم تعرف و لم تنکر فتشجو. و فی (موفقیات الزبیر بن بکار)- فی خبر-: قال المامون للاصمعی: هات بیتا انظر فی معناه، فقال: فلا غرو الا جارتی و سوالها الاهل لنا اهل سئلت کذلکا فجعل یفکر فیه، و هم ان یقول فقال له الاصمعی: اعد نظرا. فقال: و کیف علمت. قلت: رایت ناظریک یجولان و قد استقرتا کان اوضح لاصابتک. فضحک حتی انثنی ثم قال فاصاب، فقلت: اصبت و الله و احسنت. و فی (الاغانی): ادرک النمر بن تولب العکلی النبی (صلی الله علیه و آله) فاسلم و حسن اسلامه و عمر فطال عمره، و کان جوادا واسع القری کثیر الاضیاف وهابا لماله، فلما کبر خرف و اهتر فکان هجیراه اصبحوا الراکب، اغبقوا الراکب، اقروا انحروا للضیف، اعطوا السائل، تحملوا لهذا فی حمالته کذا و کذا لعادته بذلک فی ایام استقامته، فلم یزل مده خرفه یهذی بهذه حتی مات. و خرفت امراه من حی کرام عظیم خطرها فیهم، فکان هجیرها زوجونی قولوا لزوجی یدخل، مهدوا لی الی جانب زوجی، فبلغ خبرها عمر (الفصل الستون- فی موضوعات مختلفه) فقال: ما لهج به اخو عکل فی خرفه اجمل مما لهجت به صاحبتهم. هذا و فی (البیان) دخل رجل علی آخر یاکل اترجه بعسل، فاراد ان یقول السلام علیکم فقال عسلیکم. و دخلت جاریه رومیه علی راشد البستی لتبلغه عن مولاتها، فبصرت بحمار قد ادلی فی الدار فقالت: قالت مولاتی کیف ایر حمارکم؟ و من امثالهم لحظ اصدق من لفظ یعنی اثر الحب و البغض یظهر فی العین فیفهم ان اللفظ الذی علی خلافه کذب و مین.

للتعبیر عما فی النفس العدید من الوسائل، منها اللفظ و الکتابه و الاشاره، و منها الرقص و الرسم و الالحان، و منها نظرات العین، و ابتسام الفم و صفحات الوجه و العبوس و الدموع، حتی المینی جوب و شعر الخنافس بل و الصمت ایضا بعض الاحیان من وسائل التعبیر.. و بالاولی فلتات اللسان. و قال ادیب شهیر: یستحیل اخفاء الحقیقه، لان قانون الفعل یقابله قانون رد الفعل، و ان هذا القانون یطبق فی المجال النفسی کما یطبق فی المجال المیکانیکی، و علیه فان فعل الاخفاء یصطدم برد فعله، و هو الاظهار باسلوب او باخر، و بالتالی من وضع ستارا علی الواقع هتکه رد فعله لا محاله.

امام علیه‌السلام (درباره پنهان نماندن راز) فرموده است: کسی چیزی را در دل پنهان نمی‌کند مگر آنکه در سخنان بی‌اندیشه و رنگ رخسارش هویدا می‌گردد (مانند زردی رو که علامت ترس و سرخی آن که نشانه شرمندگی است).

زندگانی انسان دارای اسراری است که باید آنها را آشکار نسازیم و به کسی نگوئیم. توجه و فکر درباره آن اسرار سبب می‌شود که گاه و بیگاه در میان کلماتمان از آنها ذکری به میان بیاوریم و یا به هنگامی که بحث از موضوع اسرار ما به میان آمد خود را ببازیم و از نظر قیافه عکس‌العمل نشان دهیم. افراد پخته و با تجربه در هر حال مراقب خود هستند و خویشتن را نمی‌بازند اما این راه در برابر خدا بی‌ارزش است، زیرا خدا از نیتها هم آگاه است.

و قال علیه‌السلام: (البخل عار) علی الانسان یعیر به (و الجن منقصه) ای نقص فی الرجوله (و الفقر یخرس الفطن عن حجته) فلا یقدر ان یتکلم، لانه یعلم ان الناس لا یصغون الی کلامه (و المقل) ای قلیل المال (غریب فی بلدته) اذ یعامل معه معامله الغرباء، فلا یعرفه الناس و لا یعرف الناس و لا یسمع له کلام و لا یتمتع بلذائذ الحیاه، کالانسان الغریب فی غیر بلده (و العجز) ای التعاجز عن اداء الحقوق (آفه) ای بلاء علی الانسان (و الصبر شجاعه) للنفس اذ تتحمل المکاره کالشجعان الذین یتحملون شدائد الحرب و نحوها (و الزهد ثروه) اذ الزاهد کالمثری لا یحتاج الی احد، لنفرته عن الدنیا فلا یحتاج الیها (و الورع) عن محارم الله (جنه) ای وقایه للانسان عن مکاره الدنیا و الاخره.

اللغه: اضمر: اسر و اخفی. الفلتات: جمع الفلته و هو الامر الذی یقع عن غیر رویه. صفحات الوجه: بشرته، جهاته. الشرح: مهما تکن قادرا علی اخفاء ما فی نفسک فلن تستطیع ان تقضی علی ذلک بالکلیه او تمحو اثره بل لا بد و ان تند منک کلمه تظهر فی ساعات اللهو و الاسترخاء او ساعات الهرج و المرج او ساعات التحدی و الجد و قد یظهر آثار ذلک علی وجهک فاذا کنت لا تحب شخصا و جری الطعن فیه بادرت الی الطعن فیه مع الطاعنین و لو سهوا او ظهر استبشار علی وجهک او برزت بعض علامات الرضا و قال بعضهم فی تقریب هذا: ان الاعتقاد الذی فی صمیم الفواد کالرطوبه التی فی اعماق الشجره و اصولها فلا شک انه تظهر آثارها بالاوراق و الازهار علی اغصانها.

«کسی چیزی را در اندیشه نهان نمی دارد مگر اینکه در سخنان بی اندیشه و صفحه رخسارش آشکار می شود.»

و قال علیه‌السلام

مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ،وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ .

امام علیه السلام فرمود:

هیچ کس چیزی را در دل پنهان نمی‌کند مگر این‌که در سخنان بی‌اندیشه‌ای که از او صادر می‌شود و در صفحه صورتش، آشکار می‌گردد. (. سند گفتار حکیمانه: این کلام نورانی و پر معنا را ابوعثمان جاحظ در کتاب المائة المختارة من کلامه علیه السلام پیش از سیّد رضی آورده است و بعد از سیّد رضی نیز قاضی قضاعی در کتاب دستور معالم الحکم و همچنین گروه دیگری نیز در کتاب‌های خود آن را آورده‌اند.منصور دوانیقی (خلیفه عباسی) از این کلمه حکمت‌آمیز در یکی از خطبه‌های خود به نفع خویش بهره‌برداری کرده است آنجا که می‌گوید:«مَعْشَرَ النّاسِ لا تُضْمِرُوا غَشَّ الْأئِمَّةَ فَإنَّهُ مَنْ أضْمَرَ ذلِکَ أظْهَرَهُ اللّهُ عَلی سَقَطاتِ لِسانِهِ،وَفَلَتاتِ أقْوالِهِ،وَسَحْنَةِ وَجْهِهِ؛ای مردم خیانت نسبت به پیشوایانتان را در دل پنهان نکنید،زیرا هر کس نیتی در دل داشته باشد خداوند آن را در سخنانی که از او صادر می‌شود و اشتباهات لفظی و صفحه صورتش ظاهر خواهد ساخت».(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 25).در کتاب تمام نهج‌البلاغه نیز آن را لابه‌لای اندرزهای امام به فرزند گرامی‌اش امام حسن مجتبی علیه السلام آورده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 983).)

برای همیشه پنهان نمی‌ماند

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش به یکی از اصول مهم روان‌شناسی اشاره کرده می‌فرماید:«هیچ کس چیزی را در دل پنهان نمی‌کند مگر این‌که در سخنان بی‌اندیشه‌ای که از او صادر می‌شود و در صفحه صورتش،آشکار می‌گردد»؛ (مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ ( .«فَلَتات»جمع«فَلْتَة»به معنای کار یا سخنی است که بدون فکر از انسان صادر می‌شود.) لِسَانِهِ،وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ) .

این نکته مسلم است که اعمال انسان بازتاب نیات،خواسته‌ها و سجایای اوست که به صورت طبیعی ظاهر می‌گردد؛بخشی از آن اختیاری است مثل این‌که به هنگام ترسیدن از چیزی تصمیم به فرار می‌گیرد و بخش دیگری غیر اختیاری است که مثلا در پریدن رنگ از صورت او احساس می‌شود یا به هنگام غضب صورتش بی‌اختیار برافروخته می‌گردد و گاه اندامش می‌لرزد و نیز عکس العمل‌هایی در افعال و اعمال خود ظاهر می‌سازد.

اما گاه می‌شود انسان چیزی در درون دارد که نمی‌خواهد آن را آشکار کند در این صورت سعی می‌کند دوگانگی در میان سخن و کردار خود با آنچه در درون دارد ایجاد کند این دوگانگی در آنجا که انسان هشیار و مراقب باشد ممکن است ظاهر نشود،اما به هنگام غفلت و عدم توجه،آنچه در درون است خود را در عمل یا سخن‌های نیندیشیده ظاهر می‌کند.به علاوه پنهان کردن بخش غیر اختیاری مانند آثاری که در چهره انسان نمایان می‌شود کار آسانی نیست.

این پدیده قانونی در روان‌شناسی است که به وسیله آن بسیاری از مجرمان را به اعتراف وامی‌دارند و مطالبی را که اصرار بر اخفایش دارند آشکار می‌سازند.

امیر مؤمنان علی علیه السلام این قانون مهم را در عبارتی کوتاه و بسیار پرمعنا در بالا بیان فرموده است.

در قرآن مجید درباره منافقان می‌خوانیم: ««أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللّهُ أَضْغانَهُمْ* وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللّهُ یَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ»؛ آیا کسانی که در دل‌هایشان بیماری (نفاق) است گمان کردند خداوند کینه‌هایشان را آشکار نمی‌سازد*و اگر ما بخواهیم آنها را به تو نشان می‌دهیم تا آنان را با قیافه‌هایشان بشناسی،هرچند می‌توانی آنها را از طرز سخنانشان شناسایی کنی و خداوند اعمال شما را می‌داند». ( .محمد،آیه 29 و 30. )

همان گونه که منافقان و مجرمان را می‌توان از سخنان ناسنجیده و اشتباه‌آلود یا از رنگ رخساره آنها شناخت،نیکوکاران و مؤمنان راستین را هم می‌توان از این طریق شناسایی کرد،لذا قرآن درباره یاران صدیق پیامبر می‌فرماید: «سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ» 2 این اثر سجده لازم نیست که حتما به صورت پینه‌های پیشانی باشد،بلکه نورانیت درون سبب نورانیت برون می‌شود.

این اصل کلی نه تنها در کلمات حکما و اندیشمندان و روان‌شناسان آمده، بلکه در اشعار شعرا نیز بازتاب گسترده‌ای دارد.بسیاری از ادیبان عرب و عجم در این زمینه اشعاری سروده‌اند«ابن معتز»شاعر عرب می‌گوید: تَفَقَّدْ مَساقِطَ لَحْظِ الْمُریبِ

«از نگاه کردن مشکوک و خطرناک حال او را بشناس-زیرا چشم‌ها صورت دل‌ها است.

و به سخنان نسنجیده‌اش دقت کن،زیرا این سخنان میوه‌های عیوب را می‌چیند.(و در اختیار تو می‌گذارد)».

سعدی نیز در شعر معروفش می‌گوید:

گفتم به نیرنگ و فسون پنهان کنم ریش درون پنهان نمی‌ماند که خون از آستانم می‌رود

در جای دیگر می‌گوید: ما در این شهر غریبیم و در این ملک فقیر

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Whenever a person conceals a thing in his heart, it manifests itself through his unintentional words and (in the form of) expressions on his face.“{The things which a man wants to conceal from others do, indeed, come out on his tongue one time or another, and his effort at concealment is unsuccessful. This is so because although the far-sighted mind desires to keep them concealed, sometimes it gets entangled in some more important matters and becomes careless on this score when the concealed thing comes out in articulated words. When the mind becomes attentive, it is not possible to undo the matter just as an arrow cannot be recalled after being shot. Even if this is not the case and the mind is fully cautious and attentive, the thing cannot remain concealed because the lines of the face are indicative of mental feelings and reflect the heart's emotions; consequently, redness of the face can easily point out to the sense of shame.}

و درود خدا بر او، فرمود: با درد خود بساز، چندان که با تو سازگار است .

با درد خود بساز چندان که با تو بسازد.

ببر درد خود را ما دام که برد درد تو را یعنی بجلدی خود دفع بیماری خود کن

و فرمود (علیه السلام): تا درد همراه توست تو نیز با او همراهی کن.

و آن حضرت فرمود:با بیماریت راه برو تا جایی که با تو راه می‌رود .

ای امش فی صوره الاصحاء مع علتک و لا تضع جنبک علی الفراش و ذلک راجع الی اخفاء المرض (کما قال النبی صلی الله علیه و آله: من کنوز البر کتمان الصدقه، و المرض، و المصیبه و الفائده الطیبه فی ذلک ان اخفاء المرض) معاونه للطبیعه علی دفع المرض فانه نوع تجلد و التجلد یکون اعانه الطبیعه و تقویتها و من الامراض امراض تحلل الحرکات الجسمانیه و موادها.

(با دردی که داری به سر ببر، تا وقتی که درد با تو همراه است). در روایتی، ما حملک است، یعنی: تا وقتی که بیماری تو را از پا درنیاورده و ناتوان نساخته، تحت تاثیر بیماری قرار نگیر و از دست او ناتوان مشو، بلکه به صورت افراد تندرست باش. بعضی گفته‌اند در این سخن اشارتی است بر پوشیده داشتن بیماری، چنان که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده است: (پوشیده داشتن صدقه، بیماری و مصیبت از جمله گنجهای نیکوکاری است) و چه بسا فایده‌ی آن نوعی تحمل مشقت و ریاضت باشد، و ریاضیت و تحمل سختی کمک به طبیعت انسان است و او را در برابر بیماری مقاوم می‌سازد، و بعضی از بیماریها به وسیله‌ی حرکات بدن از بین می‌روند. صفت ماشی را برای بیماری به اعتبار این که او زمین و فرش لازم ندارد، استعاره آورده است، پس در حقیقت شخص بیماری را همراه داشته و او را می‌برد.

وَ قَالَ علیه السلام امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ .

یقول مهما وجدت سبیلا إلی الصبر علی أمر من الأمور التی قد دفعت إلیها و فیها مشقة علیک و ضرر لاحق بک فاصبر و لا تلتمس طریقا إلی تغییر ما دفعت إلیه أن تسلکها بالعنف و مراغمة الوقت و معاناة الأقضیة و الأقدار و مثال ذلک من یعرض له مرض ما یمکنه أن یحتمله و یدافع الوقت فإنه یجب علیه ألا یطرح جانبه إلی الأرض و یخلد إلی النوم علی الفراش لیعالج ذلک المرض قوة و قهرا فربما أفضی به مقاهرة ذلک المرض الصغیر بالأدویة إلی أن یصیر کبیرا معضلا

(و قال علیه‌السلام: امش بدائک ما مشی بک) ببر درد خود را مادام که برد درد تو را و در صدد بهوض تو نباشد یعنی باید که مرد مریض، یاری طبیعت خود کند بر جلدی نمودن در دفع بیماری به حرکات بدنی تا ماده روی به تحلیل آورد، و تقویت دادن آن به دواهای مقویه تا مقاومت نماید در دفع علت. و می‌تواند بود که معنی بر این نهج باشد که هرگاه مرض بر تو مستولی شد باید که در اخفای آن کوشی چنانکه در حدیث ورود یافته که: از کنوز بر است در کتمان صدقه و مرض و مصیبت کوشیدن و شربت الم نوشیدن و بر مردم پوشیدن

ببر به راه درد خود را چندانکه او تو را به راه میبرد و تو را از پای نینداخته است. و به عبارتی دیگر با درد به سر رو چندانکه او با تو به سر می‌رود. غرض آن است که شخص برای اندک مرضی خود را از پای نیفکند و صاحب فراش نشود، و هم زیاده در مقام معالجه و عداوت و کاویدن با تن در نیاید که بسیار باشد که شخص را اندک خللی یا بیشتر در مزاج رو دهد و تن از صحت کامله نگردد، و او در معالجه ناصواب مبالغه نماید و یکباره خود را بیمار کند بلکه هلاک سازد. و قول شارح (کاشی) اینجا مرضی نیست و مطابق این معنی روایت شده است (اجتنب الدواء ما احتمل بدنک الدآء)

و قال علیه‌السلام: «امش بدائک ما مشی بک.» یعنی و گفت علیه‌السلام که رفتار و مماشات کن با درد تو مادامی که درد می‌رود در تو. یعنی چاره‌ی درد تحمل و مماشات است.

اللغه: (الداء) جمع ادواء: المرض و العله- المنجد-. الاعراب: الباء فی بدائک، للتعدیه، و لفظه ما اسمیه زمانیه المعنی: یشیر (علیه السلام) فی هذه الجمله الی الحذر من التعجیل بمراجعه الطبیب عند ظهور الداء، لان المراجعه الی الاطباء بنفسه مرض و عله خصوصا فی تلک العصور و فی تلک البیئه التی کانت صنعه الطب ابتدائیه جدا و الاطباء الحذاق، قلیلون و المریض عندهم کاله اختبار یجرونه من دواء الی دواء و من معالجه الی الاخری حتی یبراء بمصادفه دواء ناجع او بکشف مرضه عن اصابه دواء مبرء، و ربما یموت و یهلک طیله اختبار الطبیب و ما له من نصیب، علی ان لبعض الاماض دوره و ثوره فی جسم الانسان تزول بالمزاوله و المماشاه معه، و لعل کثیرا من نتائج المعالجات و خصوصا فی العصور القدیمه التی کانت صنعه الطب علی اساس التجربه و الاستعلام من آثار المرض کاحوال النبض و الوان القاروره، یرجع الی ذلک، و کان اثر معالجه الطبیب تقویه نفس المریض و امراره علی هذه الدوره و الثوره برفق و هناء. الترجمه: تا دردت با تو بسازد و از پایت نیدازد، با او بساز.

تا که دردت ز پا نیندازد*** تو بهمراه او بساز و برو

و قال علیه‌السلام: اقول: روی (الخصال) عن الصادق علیه‌السلام قال: من ظهرت صحته علی سقمه فیعالج بشی‌ء فمات فانا الی الله منه بری‌ء.

اذا احسست بفتور ام الم فلا تسرع الی الطبیب، او تخلد الی الفراش، بل اصبر و تجلد ما استطعت وامض فی عملک. فربما کان الحادث طارثا لا یلبث ان یزول. و متی عجزت عن الحرکه فاخلد الی الراحه و خفف الطعام، و لا تلجا الی الطبیب الا عند الضروره.. و معنی هذا ان الامام لا یشیر باستعمال الدواء الا للمضطر الذی لا یجد وسیله الی الشفاء الا به، لان الدواء ان افاد من جهه اضر من جهه ثانیه. و تقدم قوله فی الرساله 30: (ربما کان الدواء داء). و فی مستدرک النهج. عن الامام انه قال: لا یتداوی المرء حتی یغلب مرضه صحته. و قرات عن المعمرین ان اکثرهم لا یعرف طبیبا و لا دواء. و قال بعض الشارحین: اوصی الامام فی حکمته هذه بالصبر علی کل مکروه مادام الصبر ممکنا! و الرضا بمنطق الواقع حسن، و لکن بعد الجهاد و افراغ الوسع.

… بدئک ما مشی بک: ای مادام الداء سهل الاحتمال یمکنک معه العمل فی شوونک فاعمل فان اعیاک فاسترح له

امام علیه‌السلام (درباره خودداری از بیماریها) فرموده است: درد خود را به سر ببر چندانکه او تو را راه می‌برد (از پا نینداخته یعنی برای اندک بیماری بستری مشو).

بسیاری هستند که از مرض می‌ترسند با دیدن علائم مرض فورا به دکتر مراجعه می‌کنند و یا بستری می‌گردند. امام علی (علیه السلام) سفارش می‌کند در برابر مرض، خود را نبازید تا استقامتتان در برابر ناملایمات افزایش و بتوانید در برابر حوادث بدنی دوام بیاورید.

و قال علیه‌السلام: (امشی بدائک) ای سایره و لا تطلب له دوائا (ما مشی بک) و لم یوقعک فی اذیه، و ذلک لان الادویه غالبا تسبب امراضا جدیده، و لذا نقل عنه علیه‌السلام انه قال: (ما من دواء الا و یهیج دئا) و قد اید ذلک الطب.

اللغه: الداء: المرض. الشرح: لا تتوقف عن عملک و تتمدد فی فراشک بمجرد ان تشعر بالمرض بل تابع عملک و لا تتوقف عنه الا اذا اقعدک عن الحرکه و لم تعد تحتمله. و هذا علاج نفسی یقوی العزیمه و یشد الهمه و یحفزک للوقوف امام المرض العارض الموقت.

«با درد و بیماری خود تا آنجا که با تو راه می آید، بساز.»

و قال علیه‌السلام

امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ .

امام علیه السلام فرمود:

با بیماری‌ات همراهی کن مادامی که با تو همراهی می‌کند. ( . سند گفتار حکیمانه: از جمله کسانی که این کلام حکمت‌آمیز را در کتاب خود نقل کرده‌اند مرحوم آمدی در غررالحکم است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 25). همچنین قطب الدین راوندی در کتاب الدعوات آن را ذکر کرده است و در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله با چند جمله مناسب آن در ضمن اندرزنامه امام به فرزندش امام حسن مجتبی علیه السلام آمده ولی این کتاب مدرکی برای آن ذکر نکرده است. )

مدارا کردن با بیماری

امام علیه السلام در این گفتار حکمت‌آمیز خود به یک اصل مهم بهداشتی و درمانی اشاره می‌کند می‌فرماید:«با بیماری‌ات بساز مادامی که با تو همراهی می‌کند»؛ (امْشِ بِدَائِکَ مَا مَشَی بِکَ) .

اشاره به این‌که تا زمانی که بیماری فشار شدید نیاورده بگذار بدنت بدون نیاز طبیبان و دارو آن را دفع کند.

این مسئله شاید در آن روز که امام این را می‌فرمود روشن نبود؛اما امروز روشن است که بدن خود دارای نیروی دفاعی است و هرگاه بیماری با استفاده از قدرت دفاعی بدن از بین برود هم زیان‌های دارو و درمان را ندارد و هم بدن را تقویت کرده و برای آینده بیمه می‌کند.البته هرگاه نیروی دفاعی بدن عاجز بماند باید با استفاده از طبیب و دارو به کمک او شتافت تا بیماری را دفع کند.

اضافه بر این بسیاری از بیماری‌ها دورانی دارد که با پایان دورانش خود به خود دفع می‌شود.از این گذشته انسان وقتی در مقابل بیماری تسلیم می‌شود و با مختصر ناراحتی در بستر می‌خوابد به خودش تلقین بیماری می‌کند،تلقین خود اثر تخریبی دارد.به عکس اگر برخیزد و کار روزانه خود را ادامه دهد عملا تلقین سلامت کرده و در روح او بسیار مؤثر است.

این نکته امروز بر همه روشن است که هر دارو هرچند اثر درمانی داشته باشد،زیانی نیز با خود همراه دارد.در حدیثی از امام کاظم علیه السلام نقل شده است که فرمود:

«لَیْسَ مِنْ دَوَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ یُهَیِّجُ دَاءً وَ لَیْسَ شَیْءٌ فِی الْبَدَنِ أَنْفَعَ مِنْ إِمْسَاکِ الْیَدِ إِلَّا عَمَّا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ؛ هیچ دارویی نیست مگر این‌که دردی را تحریک می‌کند و هیچ چیز در بدن سودمندتر از امساک جز نسبت به چیزی که به آن نیاز دارد نیست». ( .بحارالانوار،ج 59،ص 68،ح 18.)

در حدیث دیگری از همان امام علیه السلام می‌خوانیم:

«ادْفَعُوا مُعَالَجَةَ الْأَطِبَّاءِ مَا انْدَفَعَ الْمُدَاوَاةُ عَنْکُمْ؛ از معالجه طبیبان پرهیز کنید تا زمانی که بیماری به شما فشار نیاورده است». ( .همان،ص 63،ح 4.)

این سخن به بیان دیگری نیز از امیر مؤمنان علیه السلام نقل شده است که می‌فرماید:

«لَا تَضْطَجِعْ مَا اسْتَطَعْتَ الْقِیَامَ مَعَ الْعِلَّةِ؛ تا زمانی که می‌توانی با داشتن بیماری سرپا باشی در بستر نخواب». ( .همان،ج 78،ص 204،ح 7.)و نظیر این روایت روایات دیگری نیز هست.

تکرار می‌کنیم:مفهوم این سخنان این نیست که انسان با طبیب و دارو خود را معالجه نکند بلکه مفهومش آن است که در مراجعه به طبیب و استفاده از داروها - که معمولاً آثار زیان‌باری دارد-عجله ننماید.

بعضی از شارحان،برای این حدیث به جای این معنای طبی و درمانی مفهوم اخلاقی ذکر کرده‌اند و گفته‌اند:انسان باید در برابر حوادث و مشکلات و بیماری‌ها خویشتن‌دار باشد و تا می‌تواند با مشکلات بسازد و زبان به شکایت نگشاید که با روح رضا و تسلیم سازگار نیست.

ولی این معنا با ظاهر جمله و روایات مشابه که در این زمینه وارد شده چندان سازگار نیست.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “Keep walking in your sickness as long as it carries you.“{The idea here is that as long as sickness does not become serious, do not give it importance because by giving it importance, the feelings get affected and the illness intensifies. Therefore, continue your activity and regard yourself as being well. This will dispel your sickness and also prevent the power of resistance from getting weak. It keeps up its psychological power, while the psychological power curbs small ailments by itself, provided it is not forced to give up resistance by surrendering the imagination to the ailment.}

و درود خدا بر او، فرمود: برترین زهد، پنهان داشتن زهد است !

برترین پارسایی نهفتن پارسایی است.

فاضل‌ترین زهد که اعراض است از دنیا پنهان کردن زهد است

و فرمود (علیه السلام): برترین پارساییها آن است که در نهان باشد.

و آن حضرت فرمود:برترین زهد نهان داشتن زهد است .

من ابتهج باطلاع الخلق علی زهده، و عبادته فهو قارع باب الریاء الا ان یکون ابتهاجه بسبب انه اراد اخفاء طاعته، فاظهر الله حسن طاعته من غیر طلب منه، و اخفی معاصیه التی خباها و هذا لطف کامل، و فضل وافر، فابتهج بان لطف الله تعالی یظهر حسناته. و عفوه یستر سیئاته. محصل الکلام فی اظهار الزهد ان الطاعه، و ترک المعاصی مما یتقرب بهما الی رضاء الله فاذا اظهره للناس فلا یخلو من ان یکون الخلق فی قلبه اکرم و اعظم من الله، و من کان الله فی قلبه اکرم و اعظم فهو یخفی الطاعه و الزهد.

(بالاترین نوع پارسایی، پنهان داشتن آن است). پارسایی دو گونه است: پارسایی آشکارا و پارسایی پنهان که همین است پارسایی واقعی و سودمند، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده است: براستی که خداوند نه به چهرههای ظاهر شما می‌نگرد و نه به رفتار شما، بلکه به دلهای شما می‌نگرد و از همین جهت است که این بالاترین نوع پارسایی است. و مقصود امام (علیه السلام) هم پارسایی پنهان است. به این ترتیب صفت را به موصوف اضافه کرده و آن را مقدم داشته است چون پنهان داشتن، مهمتر از خود پارسایی است، و از طرفی پارسایی ظاهری شاید از ریا و سمعه غیر قابل انفکاک باشد بنابراین کم ارزش است.

وَ قَالَ علیه السلام أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ .

إنما کان کذلک لأن الجهر بالعبادة و الزهادة و الإعلان بذلک قل أن یسلم من مخالطة الریاء و قد تقدم لنا فی الریاء أقوال مقنعة.

رأی المنصور رجلا واقفا ببابه فقال مثل هذا الدرهم بین عینیک و أنت واقف ببابنا فقال الربیع نعم لأنه ضرب علی غیر السکة.

شاعر معشر أثبت الصلاة علیهم

(و قال علیه‌السلام: افضل الزهد اخفاء الزهد) فاضل‌ترین زهد- که اعراض است از متاع دنیا- نهان داشتن آن است از نظر برایا تا دور باشد از مخالطت سمعه و شایبه ریا و آن چیزی که پیوسته می‌شود به غنا

فاضلترین زاهدی پنهان داشتنن زهد خویش است تا از مخالطت ریا و اغراض فاسده دورتر باشد.

و قال علیه‌السلام: «افضل الزهد اخفاء الزهد.» یعنی و گفت علیه‌السلام که بهترین بی‌رغبتیهای به دنیا، پنهان داشتن آن است. یعنی با حصول دولت دنیا است، زیرا که مظنه‌ی میل در آن بیشتر است.

اللغه: (زهد) و زهد و زهد زهدا و زهاده فی الشی‌ء و عنه: رغب عنه و ترکه و منه الزهد فی الدنیا ای تخلی عنها للعباده فهو زاهد- المنجد-. المعنی: لکل شی‌ء آفه و آفه العبودیه الریاء، و سمی شرکا خفیا لانه قلما یخلو عنه الانسان، و الریاء التظاهر بعمل شرعی جلبا لقلوب الناس، و یدخل فی کل عباده ظاهره و خصوصا الزهد و التظاهر بترک الدنیا و لذاتها، فطال ما اتخذه المروان اکبر وسیله للنفوذ فی قلوب الناس و استمالتهم، و هو وسیله سهله لا تحتاج الی ریاضه علمیه و لا عملیه فقال (علیه السلام): افضل الزهد ترک التظاهر به عند الناس. الترجمه: بهترین اقسام زهد، نهان داشتن زهد است.

گر زهد نهان کنی ز مردم ***داری تو بزاهدان تقدم

اقول: فاذا اشاعه فهو دلیل حرصه علی الدنیا لازهده فیها فالزهد لیس ترک التنعم من نعمه تعالی بل ترک التعلق بالدنیا کما قال تعالی: (لکیلا تاسوا علی ما فاتکم و لا تفرحوا بما آتاکم … ) ((فقالوا علیهم السلام جمع الله تعالی الزهد فی هاتین الکلمتین، و فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) قال: بینا انا فی المطاف و اذا برجل یجدب ثوبی، و اذا هو عباد بن کثیر البصری. فقال یا جعفر بن محمد تلبس مثل هذه الثیاب!! و انت فی هذا الموضع مع المکان الذی انت فیه من علی فقلت ثوب قرقبی اشتریته بدینار و کان علی (علیه السلام) فی زمان یستقیم له مالبس و لو لبست مثل ذلک اللباس فی زماننا لقال الناس هذا مراء مثل عباد و روی ایضا اعتراض سفیان الثوری علیه (علیه السلام) فی لباسه، و قال له ما لبس النبی (صلی الله علیه و آله)) مثل ذلک فقال (علیه السلام): ان النبی (صلی الله علیه و آله) کان فی زمان قتر مقتر و ان الدنیا ارخت بعد ذلک عزالیها فاحق اهلها بها ابرارها (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) - ثم تلا (علیه السلام) (قل من حرم زینه الله التی اخرج لعباده و الطیبات من الرزق … )- و نحن احق من اخذ منها ما اعطاه الله غیر انی یا ثوری ما تری علی من لوب لبسته للناس- ثم اجتذب ید سفیان الیه و رفع الثوب الاعلی و اخرج ثوبا تحت ذلک علی جلده غلیظا- فقال هذا لبسته لنفسی و ما رایته للناس. - ثم جذب ثوبا علی سفیان اعلاه غلیظ جشن و داخل ذلک ثوب لین- فقال لبست انت هذا الاعلی للناس و لبست هذا لنفسک تسترها.

فی الخطبه 79 حدد الامام الزهد بقوله: (الزهاده قصر الامل، و الشکر عند النعم، و التورع عن المحارم). و فی الخطبه 32 قسم الناس الی اصناف، منهم من طلب الدنیا فنفرت منه، و بعد الیاس تحلی باسم القناعه، و تزین بلباس الزهاده. و اذا عطفنا قوله هنا: افضل الزهد اخفاء الزهد، عطفناه علی ما تقدم- نتج معنا ان الزاهد حقا و صدقا هو الذی ارادته الدنیا فاعرض عنها، و اذا اخفی ذلک عن الناس فقد اضاف فضلا الی فضل، و زاده الله اجرا علی اجر. اما طریق الاخفاء فهو ان یلبس للناس المالوف لامثاله، و لا یتحدث عن زهده، و ان حضر مائده فیها ما لذ وطاب، اکل کاحد الحاضرین دون ان یشعروا انه من الزاهدین.

امام علیه‌السلام (درباره زهد) فرموده است: نیکوترین پارسائی پنهان داشتن آن است (زیرا زهد آشکار از ریاء و خودنمائی جدا نیست، ابن میثم )علیه‌الرحمه( در اینجا از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل فرموده: ان الله لاینظر الی صورکم و لا الی اعمالکم ولکن ینظر الی قلوبکم یعنی خداوند به صورتها و کردارهای شما نگاه نمی‌کند بلکه به دلهای شما می‌نگرد).

آشکار ساختن عبادت و خدمت به مردم بسیاری از اوقات انسان را به ریاء وخودنمائی می‌اندازد، زیرا اخلاص کمتر یافت می‌شود. منصور داونیقی دید مردی با پیشانی بالا آمده (در اثر عبادت) به در خانه وی آمده و تقاضای کمک می‌کند. منصور به وی گفت: تو که این پول بر پیشانی داری چرا به در خانه من آمده‌ای؟ ربیع گفت: این برآمدگی (پول) مسکوک نیست. منظور ربیع این بود که چون عبادتش خالصانه نبوده، این برآمدگی قابل معامله در درگاه خدا نشده و نیازش به منصور افتاده است. ناگفته پیداست که مقام اخلاص مخصوص پیامبران و مردان خداست که پس از جانفشانی و خدمت به این مقام می‌رسند.

و قال علیه‌السلام: (افضل الزهد اخفاء الزهد) اذ الانسان کثیرا ما یظهر زهده، لیطلع الناس علی حسن عمله، و هذا مما یوجب بطلان الزهد لانه یکون ریائا و انما الزاهد الحقیقی من یعمل لله فقط، حتی اذا عرف الناس زهده، حزن و تاثر.

الشرح: الزهد مشوب بالریاء و السمعه و حب الظهور و قد یکون فی بعض الاحیان مشبعا لفضول الانسان و تطلعاته و مدح الناس له، و قد یکون بابا من ابواب الثناء المریح و من هنا کان اخفاوه عن الناس و عدم الظهور امامهم بمظهر الزهد هو الزهد الحقیقی و افضل الزهد لانه یبعد عن الریاء و اشباع فضول الانسان.

«برترین پارسایی پوشیده داشتن پارسایی است.»

و قال علیه‌السلام

أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ .

امام علیه السلام فرمود:

برترین نوع پارسایی مخفی داشتن پارسایی است. ( . سند گفتار حکیمانه: در کتاب مصادر نهج‌البلاغه آمده است که این جمله حکمت‌آمیز را قبل از سیّد رضی مرحوم کلینی در کتاب روضه کافی آورده است (البته ما آن را در روضه کافی نیافتیم) و سبط بن جوزی (متوفای 597) در کتاب تذکرة الخواص آن را با تفاوتی نقل کرده است به این صورت:«افضل الزهد اخفائه».(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 26). در کتاب مستدرک الوسائل،ج 12،ص 46،باب استحباب الزهد فی الدنیا،آن را با اضافه جمله‌های دیگری ذکر کرده و در بحارالانوار،ج 67،ص 316،ح 23 به نقل از روضة الواعظین این جمله حکمت‌آمیز،با جمله‌های دیگری ذکر شده که نشان می‌دهد از منبع دیگری گرفته‌اند. در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله حکمت‌آمیز را در ضمن خطبه‌ای معروف به«خطبة الوسیلة»نقل کرده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 148). )

برترین زهد

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه و گهربارش می‌فرماید:«برترین نوع پارسایی مخفی داشتن پارسایی است»؛ (أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ) .

این سخن اشاره به برنامه‌ای است که زاهدان ریایی در آن عصر و این عصر برای جلب قلوب مردم انتخاب می‌کردند؛لباس‌های ساده و مندرس و گاه از کرباس و خانه‌ای محقر و طعامی بسیار ساده برای خود برمی‌گزیدند تا مردم به آنها اقبال کنند و گاه آنها را مستجاب الدعوه پندارند و از این طریق مقامی در اجتماع پیدا کنند و یا اموالی را پنهانی گرد می‌آوردند.بسیار می‌شد که زندگانی درونی و بیرونی آنها با هم بسیار متفاوت بود و با توجه به این‌که ریاکاری نوعی شرک و خودپرستی است آنها گرچه ظاهرا زاهد ولی در باطن مشرک بودند و گاه سرچشمه خطراتی برای جامعه می‌شدند.

زاهد واقعی آن کس نیست که به سراغ دنیا رفته،ولی چون آن را به چنگ نیاورده ناچار لباس زهد به خود پوشیده است.زاهد واقعی کسی است که دنیا به سراغش آمده و او آن را نپذیرفته و زندگی زاهدانه را بر نعیم دنیا ترجیح داده است.همان گونه که امیر مؤمنان علی علیه السلام در خطبه 32 از خطب نهج البلاغه می‌فرماید:

«وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْکِ ضُئُولَةُ نَفْسِهِ وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَی حَالِهِ فَتَحَلَّی بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَیَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَیْسَ مِنْ ذَلِکَ فِی مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًی؛ بعضی از آنها کسانی هستند که ناتوانی‌اشان آنها را از رسیدن به جاه و مقام بازداشته و دستشان از همه جا کوتاه شده آنگاه خود را به زیور قناعت آراسته و به لباس زاهدان زینت بخشیده‌اند در حالی که در هیچ زمان نه در شب و نه در روز در سلک زاهدان راستین نبوده‌اند».

بسیاری از بنیان‌گذاران مذاهب باطله نیز در سلک همین زاهدان ریایی بودند.

به تعبیری دیگر:زاهد کسی است که وابسته به دنیا و اسیر آن نباشد نه آن‌کس که دستش از همه چیز ته است.همان‌گونه که امیر مؤمنان علی علیه السلام در تفسیر زهد از آیه شریفه «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ» استفاده کرده است و می‌فرماید:«تمام زهد در دو جمله از قرآن آمده است،خداوند سبحان می‌فرماید:بر گذشته تأسف نخورید و نسبت به آنچه به شما داده است دلبند و شاد نباشید». ( .نهج البلاغه،کلمات قصار،کلمه 439.)

امام علیه السلام در روایت دیگری که در غرر الحکم آمده تعبیر جالب دیگری دارد و می‌فرماید:

«الزُّهْدُ أَقَلُّ ما یُوجَدُ وَ أَجَلُّ ما یَعْهَدُ وَ یَمْدَحُهُ الْکُلُّ وَ یَتْرُکُهُ الْجُلُّ؛ زهد و پارسایی کمیاب‌ترین چیزها و ارزشمندترین آنهاست همگان آن را می‌ستایند ولی اکثر مردم به آن عمل نمی‌کنند».(.غررالحکم،ح 6054. )

درباره اهمیت زهد و پارسایی و مراتب و درجات آن بحث مشروحی ذیل خطبه 81 از همین کتاب آمده است.

این سخن را با ذکر دو نکته پایان می‌دهیم:نخست این‌که اگر سؤال شود چگونه می‌توان زاهد بود و زهد را پنهان کرد در پاسخ می‌گوییم:شخص زاهد باید در مجامع مانند دیگران رفتار کند؛مثلاً اگر سر سفره‌ای است که غذاهای مختلف در آن است مقداری از هر کدام تناول کند نه این‌که همه غذاها را کنار بزند مثلا به نان و پنیری قناعت نماید و از نظر لباس،لباس ساده معمولی بپوشد نه لباس غیر متعارف زاهدانه و به این ترتیب می‌تواند در باطن زاهد باشد و در ظاهر فردی معمولی.

نکته دیگر این‌که هر گاه زاهد به زهدش افتخار کند و آن را اظهار نماید در واقع زاهد نیست،چرا که دلبستگی به زهد و افتخار به آن و جلب نظر مردم از این طریق خود عین رغبت در دنیا و بر ضد زهد است.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “The best kind of asceticism is concealing it.”

و درود خدا بر او، فرمود: هنگامی که تو زندگی را پشت سر می‌گذاری و مرگ به تو روی می‌آورد، پس دیدار با مرگ چه زود خواهد بود .

اگر تو به زندگی پشت کرده‌ای و مرگ به تو روی آور است پس چه زود دیدار میسر است.

هر گاه باشی از مطلوب در پشت گردانیدن و بمقصود نرسیدن و مرگ بسوی تو در روی نهادن پس چه نیک شتابان است

و فرمود (علیه السلام): اگر تو روی به بازگشت نهاده باشی و مرگ روی در آمدن داشته باشد، چه زود به هم خواهید رسید.

و آن حضرت فرمود:زمانی که به دنیا پشت کرده‌ای و مرگ به تو روی نموده، به هم رسیدن تو و مرگ چه سریع است !

(وقتی که تو پشت به دنیا می‌کنی و مرگ رو به تو می‌آورد، پس چه زود با هم روبرو می‌شوید). این سخن در مورد دعوت به فرا رسیدن مرگ و آمادگی برای ملاقات با مرگ و دنیای پس از مرگ، به وسیله‌ی انجام اعمال شایسته می‌باشد. پشت کردن و رو آوردن، امور اعتباری‌اند، زیرا انسان به اعتبار لحظات مدت عمرش لحظه به لحظه در حال پشت کردن به دنیا است، و با این حساب، به همان نسبت که عمرش سپری می‌شود، مرگ به او نزدیک می‌شود و با در نظر گرفتن هر دو جهت، تلاقی به سرعت انجام می‌گیرد، و زود به هم می‌رسند. کلمه‌ی: ملتقی مصدر میمی است.

وَ قَالَ علیه السلام إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی .

هذا ظاهر لأنه إذا کان کلما جاء ففی إدبار و الموت کلما جاء ففی إقبال فیا سرعان ما یلتقیان و ذلک لأن إدباره هو توجهه إلی الموت و إقبال الموت هو توجه الموت إلی نحوه فقد حق إذن الالتقاء سریعا و مثال ذلک سفینتان بدجلة أو غیرها تصعد إحداهما و الأخری تنحدر نحوها فلا ریب إن الالتقاء یکون وشیکا

(و قال علیه‌السلام: اذا کنت فی ادبار) هرگاه که باشی تو از مطلوب در پشت گردانیدن و نرسیدن به مقصود (و الموت فی اقبال) و مرگ به سوی تو در رو نهادن (فما اسرع الملتقی) پس چه نیک شتابان است آن چیزی که به هم پیوسته می‌شود به فنا از قطع منازل عمر و طی مراحل آن

هرگاه تو باز پس میرفته باشی، و مرگ روی به تو می‌آمده باشد پس چه زود خواهد رسید وقت ملاقات. تمثیل فرموده است به شخصی که از راهی باز گردد، و دیگری روی به او می‌آمده باشد البته زود به هم رسند.

و قال علیه‌السلام: «اذا کنت فی ادبار و الموت فی اقبال، فما اسرع الملتقی!» یعنی و گفت علیه‌السلام که هرگاه باشی تو در پشت کردن به عمر تو و باشد مرگ در روی آوردن به تو، به هجوم و غموم و شدائد، پس چه بسیار زود باشد ملاقات تو با مرگ.

اللغه: (الادبار) نقیص الاقبال- صحاح. الاعراب: فی ادبار، جار و مجرور متعلق بمقدر، و الجمله خبر کنت، و الادبار و الاقبال اعتبرا ظرف لزمان الماضی و الاستقبال. المعنی: قد اشار (علیه السلام) فی هذا الموجز من الکلام الی سرعه مضی العمر و الخروج من هذه الدنیا العاریه، و افاد ان الانسان بین حرکتین سریعتین نحو الموت: 1- ادباره علی هذه الدنیا و سفره عن هذه الحیاه المادیه، فانه من یوم ولد من امه کمن تجهز راحلا عن هذه الدار، انفاسه اقدام تقع للمسیر، و ایامه منازل، و لیاله مراحل، فکل مسافر له استراحه ما طی سفره و لکن الانسان فی الادبار عن هذه الدار لا یستریح قید ساعه و یدیم سیره بکل تنفس. 2- ان الموت اقبل نحو الانسان یطلبه دائما، فانه عباره عن اختلال شرائط الصحه، و الحیاه اثر حادث یعرض للانسان کالتصادم او السقوط او الحرق او الغرق او غیر ذلک من الحوادث الموجبه للموت فجاه او باناه او بزوال القوه الغریزیه الکامنه فی الانسان تنقص رویدا الی ان یبید و یحل الموت الطبیعی و بکلا الوجهین کان الموت الی اقبال دائم و سریع نحو الانسان. الترجمه: چون تو را پشت بزندگی است و مرگ رو به تو، چه زود برخورد خواهد شد.

چون تو را پشت به دنیا باشد ***مرگ بهر تو مهیا باشد.

فی (الکافی) عن الصادق علیه‌السلام فی قوله تعالی: (قل ان الموت الذی تفرون منه فانه ملاقیکم ثم تردون الی عالم الغیب و الشهاده فینبئکم بما کنتم تعلمون) تعد السنون ثم تعد الشهور ثم تعد الایام ثم تعد الساعات ثم تعد (الفصل السادس و الثلاثون- فی الموت) النفس (فاذا جاء اجلهم لا یستاخرون ساعه و لا یستقدمون). و مثال لما قاله علیه‌السلام السیارات العصریه اذا کانتا متواجهتین فقد یکون بعد هما بحیث لاتری احداهما من الاخری الاشبحا فلا تمضی الا انات یسیره تلتقیان.

المراد بالادبار هنا مضی الامام من العمر، و باقبال الموت انه آت فی اجله لا یتقدم علیه، و لا یتاخر عنه، و المعنی انت مسرع الی الموت فاستعد له. و فی الرساله 30 (من کانت مطیته اللیل و النهار یسار به و ان کان واقفا، و یقطع المسافه و ان کان مقیما).

… و الموت فی اقبال: یطلبک الموت من خلفک لیلحقک و انت مدبر الیه تقرب علیه المسافه

امام علیه‌السلام (درباره یاد مرگ بودن) فرموده است: هنگامی که تو پشت (به دنیا) می‌کنی و مرگ (به تو) رو می‌آورد پس چه زود ملاقات و به هم رسیدن (بین تو و مرگ) پیش خواهد آمد.

پایان زندگی هر فردی مرگ است. از آن لحظه‌ای که انسان چشم به دنیا می‌گشاید، گام به گام بسوی قبر نزدیک می‌گردد، از سوی دیگر مرگ هم آغوش باز کرده و برای پایان دادن به زندگی انسان به سویش می‌شتابد و سرانجام یکدیگر را ملاقات می‌کنند، همان طوری که این ملاقات برای نیرومندان، پیامبران و امامان (علیه السلام) همه و همه پیش آمده برای زندگان هم پیش خواهد آمد. خدا می‌فرماید: (هر جانداری مرگ را می‌چشد … )

و قال علیه‌السلام: (اذا کنت فی ادبار) من عمرک، لان فی کل یوم یبتعد الانسان عن الدنیا بقدر یوم (و الموت فی اقبال) بان اخذ یقبل الیک، لان الموت فی کل یوم یتقدم الی الانسان بمقدار یوم (فما اسرع الملتقی) بینک و بین الموت.

الشرح: اذا کان عمرک فی ادبار یقصر شیئا فشیئا- و اکبر ما تکون عند ولادتک- فانت تمشی نحو الاخره و الموت فی المقابل یمشی نحوک فما اسرع ما تلتقی و ایاه فیاخذک معه فاذا کان شخصان متقابلان و یسیران معا نحو هدف فی منتصف الطریق فانهما سیلتقیان بسرعه … و هذه دعوه الی الاستعداد للاخره و العمل لها و ان یکون الانسان باستمرار متاهبا للرحیل فی ای وقت یاتیه الاجل …

«هر گاه تو در حال پشت کردن و مرگ در حال روی آوردن است، دیدار چه شتابان خواهد بود.»

و قال علیه‌السلام

إذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ،وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ،فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی .

امام علیه السلام فرمود:

در حالی که تو به زندگی پشت می‌کنی و مرگ به تو روی می‌آورد ملاقات

(با یکدیگر) چه سریع خواهد بود. (. سند گفتار حکیمانه: این سخن حکمت‌آمیز را جمعی از دانشمندان در کتاب‌های خود آورده‌اند از جمله آمدی در غررالحکم،قاضی قضاعی در کتاب الدستور و ابن جوزی در تذکره.شایان توجه این‌که فتال نیشابوری در کتاب روضة الواعظین این جمله را با آنچه در حکمت هجدهم آمده (نوزدهم طبق نوشته ما) با هم ذکر کرده و همه را جزء خطبه 38 می‌داند.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 20 و 26).در کتاب تمام نهج‌البلاغه،این جمله را مانند بسیاری از جملات دیگر جزء مجموعه نصایح علی علیه السلام به امام مجتبی آورده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 962).)

ملاقات سریع!

امام علیه السلام در این جمله حکمت‌آمیز در مورد سرعت گذشت عمر و فرارسیدن لحظات مرگ به همگان هشدار می‌دهد می‌فرماید:«در حالی که تو به زندگی پشت می‌کنی و مرگ به تو روی می‌آورد ملاقات (با یکدیگر) چه سریع خواهد بود!»؛ (إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارٍ،وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالٍ،فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی) .

نکته مهمی در این سخن پرمحتوای امام علیه السلام است که نخست همه انسان‌ها را در حال حرکت به سوی پایان عمر معرفی می‌کند و این یک واقعیت است.از لحظه‌ای که انسان متولد می‌شود و هر ساعتی که بر او می‌گذرد بخشی از سرمایه عمر او کاسته و هر نفسی که می‌زند یک گام به پایان زندگی نزدیک می‌گردد، زیرا عمر انسان به هر حال محدود است و اگر هیچ مشکلی هم برای او پیش نیاید روزی پایان می‌پذیرد.درست مانند چراغی که ماده اشتعال‌زایش تدریجاً کم می‌شود و روزی تمام و سرانجام خاموش خواهد شد.این حرکت سریع بدون یک لحظه توقف ادامه دارد و به این ترتیب،از این‌سو همه انسان‌ها شتابان به سوی مرگ حرکت می‌کنند.

از سوی دیگر،پیوسته عوامل مرگ به سوی انسان در حرکت اند خواه این عوامل از طریق حوادث ناگهانی،زلزله‌ها،طوفان و سیلاب،تصادف‌ها و مانند آن باشد یا به صورت بیماری‌هایی که با گذشت عمر و ضعف و ناتوانی اعضا خواه ناخواه دامان انسان را می‌گیرد و بدین ترتیب دو حرکت از دو سو رو به روی یکدیگر دائماً در حال انجامند از یک‌سو،انسان به‌سوی نقطه پایان زندگی و از آن‌سو،حوادث به‌سوی انسان در حرکت است و در چنین شرایطی ملاقات با یکدیگر سریع خواهد بود؛مانند دو وسیله نقلیه‌ای که از دو طرف روبروی یکدیگر با سرعت در حرکت‌اند و چیزی نمی‌گذرد که به هم می‌رسند.

قرآن مجید خطاب به قوم یهود می‌فرماید: ««قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»؛ بگو آن مرگی که (به پندار خود) از آن فرار می‌کنید به یقین با شما ملاقات خواهد کرد سپس به سوی کسی باز می‌گردید که از پنهان و آشکار باخبر است و شما را از آنچه انجام می‌دادید باخبر می‌سازد». ( .جمعه،آیه 8.)

در این زمینه روایات فراوانی از معصومین علیهم السلام نقل شده است از جمله در همین کلمات قصار،امام علیه السلام (در کلمه 74) فرموده است:

«نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَی أَجَلِهِ؛ نَفَس‌های انسان گام‌های او به سوی مرگ اوست».

در نامه 27 از بخش نامه‌های امام علیه السلام خواندیم که می‌فرماید:

«وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَکُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَکَکُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَکُمْ مِنْ ظِلِّکُمْ،الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِیکُمْ وَ الدُّنْیَا تُطْوَی مِنْ خَلْفِکُم؛ شما رانده شدگان و تعقیب‌شدگان مرگ هستید (و صید شدگان به وسیله آن) اگر بایستید شما را دستگیر خواهد کرد و اگر فرار کنید به شما خواهد رسید و مرگ از سایه شما به شما همراه‌تر است و با موی پیشانی شما گره خورده و دنیا در پشت سر شما به سرعت در هم پیچیده می‌شود (و پایان عمر دور نیست)».

هدف از تمام این هشدارها این است که زندگی دنیا غفلت‌زاست و هنگامی که انسان به آن سرگرم شود گاه همه چیز را فراموش می‌کند و چنان گام برمی‌دارد که گویی زندگی دنیا ابدی است نه خبری از آخرت نه توشه‌ای برای آن سفر و نه اندوخته‌ای برای آن دیار تهیه می‌کند این هشدارها برای این است که انسان را تکانی دهد و از این خواب غفلت بیدار کند و پیش از آنکه فرصت‌ها از دست برود او را به تهیه زاد و توشه وا دارد.

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “When you are running away from the world and death is approaching you, there is no question of delay in the encounter.

“Endurance, again, has four aspects: eagerness, apprehension, abstention (from the allurements of the world) and anticipation (of death). So, whoever is eager for Paradise will ignore his passions; whoever fears the Fire (of Hell) will refrain from committing prohibited actions; whoever abstains from the world takes hardships lightly, and whoever anticipates death will hasten towards good deeds.

و درود خدا بر او، فرمود: هشدار! هشدار! به خدا سوگند، چنان پرده‌پوشی کرده که پنداری تو را بخشیده است !

بترسید! بترسید! که خدا چنان پرده- بر بنده- گستریده که گویی او را آمرزیده.

قطع منزل و فرمود در کلامیکه مر او را بود یعنی در اثنای آن بترس و حذر کن از معاصی پس بخدا سوگند که هر آینه پوشانید خدا در نظر تو عقوبت معصیت تا آنکه گویا آمرزیده است

و فرمود (علیه السلام): بترسید، بترسید، به خدا سوگند، که گاه چنان گناه را می پوشاند که پنداری آن را بخشیده است.

و آن حضرت فرمود:حذر،حذر!به خدا قسم هر آینه بر گناه پرده پوشیده،تا جایی که گویا آمرزیده است .

و قوله: الحذر الحذر ای الزم الحذر من اقوالک الفاحشه و افعالک القبیحه.

الحذر الحذر: ای الزمه من المعاصی.

(زنهار، به خدا سوگند، آن چنان پنهان داشته که گویی آمرزیده است). امام (علیه السلام) بدین وسیله انسان را از خشم الهی به سبب نافرمانی از او برحذر داشته است، به خاطر سهل‌انگاری و پوشیده داشتن گناه خود تا بدانجا که گویی آمرزیده است. عبارت: فوالله … مقدمه‌ی صغرا برای قیاس مضمری است که کبرای مقدر آن چنین است: هر کس تا بدان حد گناه بنده‌اش را پوشیده دارد، لازم است که بنده از خشم او برحذر بوده و از نافرمانی‌اش بپرهیزد و رو به اطاعت او آورد که هدف از لطف او نسبت به پوشیده داشتن گناه همین است که بنده برگردد.

وَ قَالَ علیه السلام الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ حَتَّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ .

قد تقدم هذا المعنی و هو الاستدراج الذی ذکرناه آنفا

(و قال علیه‌السلام فی کلام له الحذر الحذر) حذر کن همچنانکه حق حذر است از معاصی و اجتناب نمای از ملاهی (فو الله لقد ستر) پس قسم به ذات خدای که هر آینه مستور ساخت او سبحانه و پوشانیده در نظر تو عقوبت معصیت را (حتی کانه قد غفر) تا آنکه گویا آمرزیده پس برحذر باش از گرفتن او تو را فجاه

یعنی بپرهیزید پس به خدای که پوشیده است بر گناهان عباد پرده عفو و اغماض حتی گویا به تحقیق آمرزیده است و البته بخشنده است.

و قال علیه‌السلام: «الحذر الحذر! فو الله لقد ستر، حتی کانه غفر.» یعنی و گفت علیه‌السلام که بترس از خدا، بترس از خدا! پس سوگند به خدا که هر آینه به تحقیق که پوشید خدا گناهان را، تا به آن حدی که گویا در گذشته است از عقوبت. یعنی بترس از غضب حلیم بردبار که اگر حلمش شدید است عقوبتش اشد است.

اللغه: (الحذر) حذر حذرا الرجل: تحرز منه (ستر) سترا الشی‌ء: غطاه- المنجد. الاعراب: الحذر مفعول مطلق لفعل محذوف وجوبا ای احذر الحذر. المعنی: هذه الجمله اشاره الی المنع من الاغترار بامهال الله تعالی لعبده فی ارتکاب الخطایا و المعاصی، فانه تعالی بلطفه و عنایته یحفظ عبده عند ارتکاب الخطاء من ان یفضحه بین الناس فیغظی معاصی و یصون عرضه، و بهذه المناسبه شدد فی تحریم الغیبه و جعله اشد من الزنا، فان العصیان مادام مستورا یحفظ المرتکب عن التجری، و یعده للتوبه و الانابه، و قد اهتم الله بستر المعصیه کانه غفرها و عفا عنها، و لکن هذا الستر لیس غفرانا و عفوا، فعلی العبد ان یتدارک خطایاه بالتوبه و الندم. الترجمه: در حذر باش حذر، سوگند بخداوند که پرده‌پوشی کند تا آنجا که گویا آمرزیده باشد.

در حذر باش ز ستاری حق*** توبه آور ز گناه اسبق

پرده‌پوش است خداوند کریم*** تا بری ظن گذشت مطلق

(الفصل التاسع و الثلاثون- فی ما قاله (علیه السلام) فی ما یجب علی العبد لربه) اما ستره تعالی ففی الخبر: لو لاستره لما دفنوا اکثر الناس لسوء اعمالهم و قبح افعالهم. و اما وجوب الحذر من ذلک فعنه (علیه السلام): لاتبدین عن واضحه و قد علمت الاعمال الفاضحه و لاتامنن البیات و قد عملت السیئات. و عن الصادق (علیه السلام) تعوذوا بالله من سطوات الله باللیل و النهار، قیل: له و ما سطوات الله؟ قال: الاخذ علی المعاصی. و عن ابی‌الحسن (علیه السلام): ان لله تعالی فی کل یوم و لیله منادیا ینادی مهلا مهلا! عباد الله عن معاصی الله فلو لا بهائم رتع، و صبیه رضع، و شیوخ رکع، لصب علیکم العذاب صبا ترضون به رضا.

الی متی تتمادی فی غیک- ایها العاصی- اتظن انک مهمل و مغفول عنک، او مغفور لک؟ کلا، انه تعالی یمهل و لا یهمل، و ما سکت عنک الا امتحانا لک، و رحمه بک عسی ان تثوب الی رشدک و عقلک. و تقدم مثله مرارا، و آخرها فی الحکمه 24.

… حتی کانه قد غفر: الضمیر لله ستر مخازی عباده حتی ظن انه غفرها لهم و یوشک ان یاخذهم بمکره

امام علیه‌السلام (در ترغیب به دوری از گناه) فرموده است: (از نافرمانی) دوری کنید دوری کنید به خدا سوگند هر آینه (گناهان را چنان) پنهان نموده که گویا (آنها را) آمرزیده و بخشیده است (پس اکنون که مهلت داده و گناهان را پنهان نموده ترس و دوری از خشم او واجب است، و باید معصیت نکرده از گذشته پشیمان بوده توبه نمائید، زیرا همان طور که حلم و بردباریش بسیار است عقاب و کیفرش سخت می‌باشد).

از لطف خدا نسبت به بندگانش این است که فرشتگانی که اعمال را می‌نویسد آنقدر فراوان هستند که فرشته امروز، دیگر نوبت ضبط اعمال را نمی‌یابد و فقط از اعمال یک روز آگاه است، اما هرگاه انسان اقرار به گناه کرد فرشته‌ای که اقرار را شنیده آگاه می‌گردد. بدین … اگر انسان اقرار به گناه نکند فقط خدا و دو ملک از گناه آگاه هستند، اما این مخفی داشتن گناهان و لطف خدا دلیل بر این نیست که از اعمال ما غافل است و عقاب نمی‌کند. امام (علیه السلام) اعلام خطر می‌کند که صورت ظاهر را که خبری نیست ننگرید، بلکه بفکر توبه هم باشید اما توبه‌ای که بار دیگر نشکنید.

و قال علیه‌السلام: احذر (الحذر الحذر) من المعاصی، و التکرار للتاکید (فو الله لقد ستر) الله المعاصی (حتی کانه قد غفر) و الحال انه لم یغفر، و انما ستر و عن قریب یواخذ بالسیئات حیث لا مفر و لا رجوع، و هذا تحذیر عن العصیان.

الشرح: احذر سطوات الله و نقماته فانه یستر علیک العیوب و لا یکشفها لیفضحک به و لکنه قد یوخرها لیوم شدید یاخذک فیه. فاذا اذنبت فتدارک ذنبک بالتوبه و ارجع الیه تعالی بالاستغفار و الانابه.

«پرهیز کنید پرهیز کنید به خدا سوگند که چنان پرده پوشی کرده که گویی آمرزیده است.»

و قال علیه‌السلام

الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ،حَتّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ .

امام علیه السلام می‌فرماید:

(از مجازات الهی) برحذر باش،برحذر باش،به خدا سوگند آن قدر پرده‌پوشی کرده،که گویی آمرزیده است. ( . سند گفتار حکیمانه: از کسانی که پیش از مرحوم سیّد رضی این سخن حکمت‌آمیز را از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرده‌اند جاحظ در کتاب مائة المختارة است و قبلا در ذیل حکمت شماره نوزده از فتال نیشابوری در کتاب روضة الواعظین آوردیم که او این جمله و چند جمله دیگر را یکجا از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل کرده است که نشان می‌دهد از منبعی غیر از نهج‌البلاغه گرفته است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 27). اضافه بر آنچه گفته شد در کتاب غررالحکم،آمدی با بعضی از اضافات و در مناقب خوارزمی نیز ذکر شده است. در کتاب تمام نهج‌البلاغه این کلام حکمت آمیز را جزو خطبه‌ای نقل کرده که در زمانی که امیر مؤمنان علی علیه السلام وارد کوفه شد آن را ایراد فرمود.(تمام نهج‌البلاغه،ص 362). )

از پرده‌پوشی خداوند مغرور مباش

امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه‌اش به همه معصیت‌کاران هشدار می‌دهد که از صبر الهی در مقابل معاصی‌شان مغرور نشوند.می‌فرماید:«(از مجازات الهی) برحذر باش برحذر باش،به خدا سوگند آن‌قدر پرده‌پوشی کرده که گویی آمرزیده است»؛ (الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ،حَتّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ) .

اشاره به این‌که یکی از صفات پروردگار،ستار العیوب بودن است.با رحمت واسعه‌اش گناهان پنهانی بندگان را افشا نمی‌کند تا آبروی آنها در نزد دوست و دشمن ریخته نشود شاید بیدار شوند به سوی خدا باز گردند و از گناهان خویش توبه کنند و دست بردارند.اما بسیار می‌شود که افراد از این لطف و رحمت الهی سوء استفاده می‌کنند و گمان دارند گناهی نکرده‌اند یا اگر گناهی مرتکب شده‌اند خداوند بدون توبه آنها را مشمول عفو خود قرار داده است.

امام علیه السلام در اینجا هشدار می‌دهد که از این لطف و عنایت الهی مغرور نشوید به خصوص این‌که ممکن است این از قبیل نعمت‌های استدراجی باشد یعنی خداوند گروهی از گنهکاران را لایق عفو و بخشش نمی‌بیند؛آنها را به حال خود رها می‌کند تا مجازاتشان را به تأخیر بیندازد تا پشتشان از بار گناه سنگین شود و آنگاه به شدت آنها را گرفته و مجازات می‌کند.

در ضمن این سخن درسی است برای بندگان که آنها هم ستار العیوب باشند و به محض اطلاع از گناهان پنهانی کسی،به افشاگری برنخیزند و آبرویش را نریزند و به او مجال اصلاح خویشتن و توبه دهند.

اضافه بر این کمتر کسی است که عیب و خطایی در پنهان نداشته باشد اگر باب افشاگری گشوده شود،همگان نسبت به یکدیگر بی‌اعتماد می‌شوند و سرمایه اصلی جامعه که اعتماد است از دست می‌رود.

و درود خدا بر او، فرمود: (از ایمان پرسیدند، جواب داد)

ایمان بر چهار پایه استوار است: صبر، یقین، عدل و جهاد . صبر نیز بر چهار پایه قرار دارد. شوق، هراس، زهد و انتظار . آن کس که اشتیاق بهشت دارد، شهوت‌هایش کاستی گیرد، و آن کس که از آتش جهنّم می‌ترسد، از حرام دوری می‌گزیند، و آن کس که در دنیا زهد می‌ورزد، مصیبت‌ها را ساده پندارد، و آن کس که مرگ را انتظار می‌کشد در نیکی‌ها شتاب می‌کند . یقین نیز بر چهار پایه استوار است: بینش زیرکانه، دریافت حکیمانه واقعیّت‌ها، پند گرفتن از حوادث روزگار، و پیمودن راه درست پیشینیان . پس آن کس که هوشمندانه به واقعیّت‌ها نگریست، حکمت را آشکارا بیند، و آن که حکمت را آشکارا دید، عبرت آموزی را شناسد، و آن که عبرت آموزی شناخت گویا چنان است که با گذشتگان می‌زیسته است . و عدل نیز بر چهار پایه بر قرار است: فکری ژرف اندیش، دانشی عمیق و به حقیقت رسیده، نیکو داوری کردن و استوار بودن در شکیبایی. پس کسی که درست اندیشید به ژرفای دانش رسید و آن کس که به حقیقت دانش رسید، از چشمه زلال شریعت نوشید، و کسی که شکیبا شد در کارش زیاده روی نکرده با نیکنامی در میان مردم زندگی خواهد کرد . و جهاد نیز بر چهار پایه استوار است:

امر به معروف، و نهی از منکر، راستگویی در هر حال، و دشمنی با فاسقان . پس هر کس به معروف امر کرد، پشتوانه نیرومند مؤمنان است، و آن کس که از زشتی‌ها نهی کرد، بینی منافقان را به خاک مالید، و آن کس که در میدان نبرد صادقانه پایداری کند حقّی را که بر گردن او بوده ادا کرده است، و کسی که با فاسقان دشمنی کند و برای خدا خشم گیرد، خدا هم برای او خشم آورد، و روز قیامت او را خشنود سازد .

و کفر بر چهار ستون پایدار است: کنجکاوی دروغین، «1» ستیزه‌جویی و جدل، انحراف از حق، و دشمنی کردن ، پس آن کس که دنبال توهّم و کنجکاوی دروغین رفت به حق نرسید. «2» و آن کس که به ستیزه‌جویی و نزاع پرداخت از دیدن حق نا بینا شد، و آن کس که از راه حق منحرف گردید، نیکویی را زشت، و زشتی را نیکویی پنداشت و سر مست گمراهی‌ها گشت، و آن کس که دشمنی ورزید پیمودن راه حق بر او دشوار و کارش سخت، و نجات او از مشکلات دشوار است . و شک چهار بخش دارد: جدال در گفتار، ترسیدن، دو دل بودن، و تسلیم حوادث روزگار شدن . پس آن کس که جدال و نزاع را عادت خود قرار داد از تاریکی شبهات بیرون نخواهد آمد، و آن کس که از هر چیزی ترسید همواره در حال عقب نشینی است، و آن کس که در تردید و دو دلی باشد زیر پای شیطان کوبیده خواهد شد، و آن کس که تسلیم حوادث گردد و به تباهی دنیا و آخرت گردن نهد، و هر دو جهان را از کف خواهد داد .

(سخن امام طولانی است چون در این فصل، حکمت‌های کوتاه را جمع آوری می‌کنم از آوردن دنباله سخن خودداری کردم)

[و او را از ایمان پرسیدند، فرمود:] ایمان بر چهار پایه استوار است، بر شکیبایی، و یقین و داد و جهاد. و شکیبایی را چهار شاخه است: آرزومند بودن، و ترسیدن، و پارسایی و چشم امید داشتن. پس آن که مشتاق بهشت بود، شهوتها را از دل زدود، و آن که از دوزخ ترسید، از آنچه حرام است دوری گزید، و آن که ناخواهان دنیا بود، مصیبتها بر وی آسان نمود، و آن که مرگ را چشم داشت، در کارهای نیک پای پیش گذاشت. و یقین بر چهار شعبه است: بر بینایی زیرکانه، و دریافت عالمانه و پند گرفتن از گذشت زمان و رفتن به روش پیشینیان. پس آن که زیرکانه دید حکمت بر وی آشکار گردید، و آن را که حکمت آشکار گردید عبرت آموخت، و آن که عبرت آموخت چنان است که با پیشینیان زندگی را در نوردید. و عدل بر چهار شعبه است: بر فهمی ژرف نگرنده، و دانشی پی به حقیقت برنده، و نیکو داوری فرمودن، و در بردباری استوار بودن. پس آن که فهمید به ژرفای دانش رسید و آنکه به ژرفای دانش رسید از آبشخور شریعت سیراب گردید، و آن که بردبار بود، تقصیر نکرد و میان مردم با نیکنامی زندگی نمود. و جهاد بر چهار شعبه است: به کار نیک وادار نمودن، و از کار زشت منع فرمودن. و پایداری در پیکار با دشمنان، و دشمنی با فاسقان. پس آن که به کار نیک واداشت، پشت مؤمنان را استوار داشت، و آن که از کار زشت منع فرمود بینی منافقان را به خاک سود، و آن که در پیکار با دشمنان پایدار بود، حقی را که بر گردن دارد ادا نمود، و آن که با فاسقان دشمن بود و برای خدا به خشم آید، خدا به خاطر او خشم آورد و روز رستاخیز وی را خشنود نماید. و کفر بر چهار ستون پایدار است: پی وهم رفتن و خصومت کردن و از راه حق به دیگر سو گردیدن و دشمنی ورزیدن. پس آن که پی وهم گرفت به حق بازنگشت، و آن که از نادانی فراوان، خصومت ورزید، از دیدن حق کور گشت، و آن که از راه حق به دیگر سو شد، نیکویی را زشت و زشتی را نیکویی دید و مست گمراهی گردید، و آن که دشمنی ورزید راهها برایش دشوار شد و کارش سخت و برون شو کار ناپایدار.

و شک بر چهار شعبه است: در گفتار جدال نمودن و ترسیدن و دو دل بودن، و تسلیم حادثه‌های روزگار گردیدن. پس آن که جدال را عادت خود کرد، خویش را از تاریکی شبهت برون نیاورد، و آن که از هر چیز که پیش رویش آمد ترسید، پیوسته واپس خزید، و آن که دو دل بود پی شیطان او را بسود، و آن که به تباهی دنیا و آخرت گردن نهاد هر دو جهانش را به باد داد. [و پس از این سخن گفتاری بود که از بیم درازی و برون شدن از روش کاری که در این کتاب مقصود است نیاوردیم.]

و پرسیدند آن حضرترا از تفسیر ایمان پس فرمود که ایمان بر چهار اصل و ستونست بر صبر و یقین و عدل و جهاد پس صبر از آن چهار صفت بر چهار شعبه است بر آرزومندی بجنت و ترسیدن از دوزخ و ترک دنیا و چشم مرگ که شکننده لذاتست پس هر که مشتاقست ببهشت زایل شد ازو آرزوهای نفس و هر که ترسید از آتش دور شد از حرامها و هر که بی رغبت شد در دنیا خوار شمرد مصیبتها تا در زمان بلیات و هر که چشم داشت مرگ را شتاب نمود در نیکوئیها و یقین از آن چهار صفت بر چهار شعبه است بر بینا گردانیدن زیرکی و بر تفسیر قرآن و استخراج حقایق آن و بر پند گرفتن از عبرت مردمان و بر طریقه و روش پیشینیان پس هر که بینا شده در فتنه و زیرکی خود روشن شد مر او را حکمت عملی و علمی و هر که هویدا شد مر او را حکمت شناسا شد بعبرت گرفتن از حال دیگران و هر که بشناخت عبرت گرفتن را بود در میان پیشینیان و عدل از آن بر چهار شعبه است بر فهم غوص کننده در قعر؟؟؟

دانست فرو رفتن در دانش خود و هر که بر طراوت و تازگی حکمتهای صادره از عدالت و بردباری و استواری آن پس هر که فهم کرد دانست بنهایت دانستن خود را باز گردید از مواضع آبخور حکم و حکمت و هر که بردبار باشد تقصیر نکرد در امور سهل و شدید خود و زیست کرد در مردمان ستوده شده و جهاد از آن بر چهار شعبه است بر فرمودن بنیکوئی و بازداشتن از کار بد و راستی در مواضع آن و دشمنی با فاسقان پس هر که امر کرد بنیکوئی سخت ساخت پشتهای مؤمنان را و هر که نهی کرد از منکر در خاک مذلت مالید بینیهای منافقانرا و هر که راست بود در جایهای گذارد آنچه بر او بود و هر که دشمن داشت فاسقان را و غضب کرد برای رضای خدا غضب کرد خدا برای او بر اعدای او و خوشنود گردانید او را در روز سختر اگر خواهد خدا و کفر نیز بر چهار ستون برپاست بر دور شدن و افراط ورزیدن در طلب حق و بر نزاع کردن بر یکدیگر و بر کج شدن که رذیله تفریط است و بر خلاف ورزیدن پس هر که تعمق ورزید بازگشت بحق و هر که بسیار کرد نزاع بمردمان بنادانی دائم شد کوری او از اصل مطلب هر حق و هر که کج رفت بد نمود نزد او نیکی و نیکو نمود نزد او بدی و مست شد مستی گمراهی و هر که خلاف ورزید دشوار شد بر او راههای امور بینش او و سخت شد بر او کار او و تنگ شد جای بیرون آمدن او و شک بر چهار شعبه است بر جدال کردن بر آنچه حقست و بر خوف بر اقدام نمودن بر امور و متردد گشتن و بر گردن نهادن برای تباهی پس هر که گردانید جدال را عادت خود صبح نکرد شب ظلمانی او و هر که ترسانید او را آنچه در پیش اوست از امور هائله بازگشت بر پاشنه‌های خود و هر که تردّد کرد در شک کردن بکثرت پایمال کرد او را سمهای دیوان و هر که گردن نهاد هلاکت دنیا را و آخرت را هلاک گشت هم در دنیا و هم در آخرت سید رضی می‌فرماید و پس ازین کلامی طویلست ترک کردیم یاد کردن آنرا بجهة ترس دراز کشیدن سخن و بیرون رفتن از غرضی که مقصود است در این کتاب و آن اختصار الفاظ است

از امیر المؤمنین معنی ایمان را پرسیدند، فرمود: ایمان را چهار پایه است: شکیبایی و یقین و عدل و جهاد.

شکیبایی را نیز چهار شعبه است: شوق و ترس و پارسایی و انتظار.

پس، هر که در او شوق بهشت باشد، باید که از شهوات دوری جوید و هر که از آتش دوزخ ترسد، باید که از محرمات اجتناب کند، و هر که در دنیا پارسایی گزیند، تحمل مصیبتها بر وی آسان شود و هر که در انتظار مرگ باشد، به کارهای نیک شتاب کند.

و یقین را چهار شعبه است: بینایی هوشمندانه و دریافت از روی حکمت و پند گرفتن از چیزهای عبرت آمیز و رفتن به روش پیشینیان.

هر که از روی هوشمندی نگرد، حکمت بر وی آشکار شود و هر که از حکمت بر وی آشکار شود، آموخته است که چگونه از حوادث عبرت گیرد و هر که عبرت گرفتن را آموزد، گویی با گذشتگان در گذشته، زیسته است.

و عدالت را چهار شعبه است: فهمی که به عمق چیزها رسد و علمی که حقایق را دریابد و داوری کردنی نیکو و راسخ بودن در بردباری. آنکه نیکو فهم کند به عمق دانایی رسد و هر که به عمق دانایی رسد، از آبشخور احکام دین سیراب بیرون آید و هر که بردباری را شعار خود سازد، در کارها تقصیر ننماید و در میان مردم، ستوده زیست کند.

جهاد را نیز چهار شعبه است: امر به معروف و نهی از منکر و پیکار در راه دین و دشمنی با فاسقان.

پس، هر که امر به معروف کند، مؤمنان را پشتیبانی نیکوست و هر که نهی از منکر نماید، بینی منافقان را بر خاک مالیده و هر که در راه خدا پیکار کند، آنچه را بر عهده داشته به جای آورده و هر که با فاسقان دشمنی کند و برای خدا خشمگین شود، خدا را در روز جزا خشنود ساخته است.

کفر را چهار پایه است: کنجکاوی بیهوده و خصومت کردن و انحراف از حق و دشمنی ورزیدن.

کسی که در کارها بیهوده کنجکاوی کند، به حق نرسد. هر که به سبب نادانی به خصومت پردازد، همواره دیده اش از دیدن حق نابینا باشد و هر که از حق منحرف گردد، نیکی را بدی انگارد و بدی را نیکی پندارد و به باده گمراهی مست شود و هر که دشمنی ورزد، راههایش ناهموار و پر وحشت گردد و کارش دشوار شود و راه بیرون شدن بر او بسته ماند.

شک را نیز چهار شعبه است: جدال بیهوده و هول و هراس و دودلی و تسلیم.

هر که جدال را عادت خود سازد شبش به روز بدل نگردد و هر که از کارهایی که در پیش دارد بترسد، واپس ماند و به مقصود نرسد و هر که به تردید و دودلی گرفتار آید، پس سپر سمهای شیاطین شود و هر که به تباهی دنیا و آخرت تن در دهد، هم در دنیا هلاک شود و هم در آخرت.

سید رضی گوید: پس از این کلامی است، که ما از ذکر آن خودداری کردیم از بیم به درازکشیدن سخن و خارج بودنش از موضوع ما.

از حضرتش در رابطه با ایمان سؤال شد،پاسخ داد:ایمان استوار بر چهار پایه است:

شکیبایی،باور،عدالت،جهاد .

شکیبایی را چهار شعبه است:اشتیاق،ترس، زهد،انتظار .آن که مشتاق بهشت است دل از شهوات گرداند.آن که در ترس از آتش است از محرمات دوری کرد.آن که بی‌رغبت به دنیاست مصائب را آسان شمرد.و آن که در انتظار مرگ است به سوی خیرات شتافت .

باور را چهار شعبه است:بینایی زیرکانه، دریافت حکیمانه،پندگیری از دیگران،و اقتدا به روش پاکان .آن که در زیرکی بینایی یافت حکمت برایش روشن شد.و هر که را حکمت روشن شد پندگیری را دانست.و هر که پندگیری را دانست چنان ماند که در میان گذشتگان بوده .

عدالت را چهار شعبه است:فهم درست،غواصی دانش،داوری روشن،استواری در بردباری.آن که درست فهمید اعماق دانش را دریافت.کسی که اعماق دانش را دریافت از آبشخور احکام شریعت سیراب بازگشت.

و هر که بردباری ورزید در کارش کوتاهی نکرد،و در میان مردم به ستودگی و نیکی زندگی نمود .

جهاد را چهار شعبه است:امر به معروف، نهی از منکر،صداقت در مواضع حق،دشمنی با بدکاران .آن که به امر به معروف برخاست مردم مؤمن را توانا نمود.

و هر که نهی از منکر کرد بینی منافقان را به خاک ذلت رساند.و آن که صدق در مواضع حق را رعایت نمود به وظیفه‌اش عمل کرد.و هر کس با بدکاران دشمنی کرد و برای خدا خشم گرفت خداوند به خاطر او خشم گیرد و او را در قیامت خشنود سازد .

کفر استوار بر چهار پایه است:کنجکاوی ناصواب،زد و خورد با مردم،انحراف از حق، و دشمنی .آن که کنجکاوی ناصواب کرد به حق باز نگشت.و آن که از پی جهالت به زد و خورد با مردم برخاست پیوسته از دیدن حق کور شد.و آن که از حق منحرف گشت خوبی را بدی و بدی را خوبی دیده و دچار مستی گمراهی شد.

و آن که دشمنی نمود راههایش دشوار،و کارش سخت،و راه نجاتش تنگ گشت .

شک بر چهار پایه است:جدال،ترس،دو دلی، و خود باختن .آن که جدال را شیوه خود کرد شب گمراهیش صبح هدایت نشد.

و هر که را ترساند آنچه پیش رو داشت عقب گرد نمود.و هر کس ملازم دو دلی گشت گامهای شیطان پایمالش کرد.و آن که به هلاکت دنیا و آخرت تن داد

در هر دو جهان نابود شد .

پس از این سخن گفتاری بود که آن را از ترس طولانی شدن و بیرون رفتن از روشی که قصد ما در این کتاب است واگذاشتیم .

ساله علیه‌السلام عن لباس الایمان السائل، لان حقیقه الایمان هو تصدیق بالقلب فقط بمیع ما اوجبه الله و اتی به رسوله صلی الله علیه و آله و رواه حججه علیه‌السلام، ممن یقول بتوحید الله و عدله. و ان اوامره تعالی و نواهیه کلها حق. فاجاب علیه‌السلام ان هذا الایمان لا یحصل الا بالصبر فی تحصیله، و لا یثبت الا بالیقین لکونه حقا، و لا یتم شرائطه الا بعد العلم بعدل الله، و بعد ان یعدل و ینصف بینه و بین الخالق و الخلق، و لا یستقر الا بمجاهده النفس فی دفع الکفر الذی هو ضده، و الشک الذی هو یجری مجری الضد و مجاهده الشیطان و کل عدو. فمبنی الایمان علی هذه الاربع الدعائم کما تری و ان الایمان تصدیقا مخصوصا کما قدمناه. ثم قال: ان فروع الخصال التی هی لباس الایمان و زینته هی ست عشره خصله، و ذکرها علی مرتبتین لفرض صحیح، فقال: دعائمه اربع. ثم ذکر تفصیل هذه الجمله ان لکل واحده منها اربع شعب، فالاصول اربعه و جمیعها عشرون خصله. و الدعائم: عماد بیوت العرب التی هی الخیام تعتمد علیها، و الدعامتان: خشبتا البکره، و الجمع دعائم. و الشعبه بالضم واحده الشعب، و هی الاغصان، و کلاهما ههنا استعاره. و لیس کل صبر من الایمان، لان الصبر عن المباح لیس بشرط فیه. و کذلک القول فی الیقین، لان علم الیقین بکثیر من الاشیاء لا یکون من الایمان، و لذلک ذکر من اقسام الصبر و الیقین و العدل و الجهاد ما هو من الایمان. و الشفق: الخوف، و اشفق: خاف. و الترقب: الانتظار. وسلا عن الشهوات: ای طیب نفسه عن جمیع ما یشتهیه. و الفطنه کالفهم، یقول: فطنت الشی‌ء بالفتح و قد فطن بالکسر فطنه. و التبصر: التامل و التعرف. و الحکمه: العلم الذی تدفع الانسان عن فعل القبیح، مستعار من حکمه اللجام، و هی ما احاط بحنک الدابه یمنعها من الخروج علی مرادها. و التاویل و التاویل بمعنی، و هو تفسیر ما یول الیه الشی‌ء، یقال: اولته تاولته ای فسرته. و العبره: الاسم من الاعتبار، فقوله فمن تبصر فی الفطنه ای من نظر و تفکر فی العلوم تحققت و ظهرت له حکمه الدین قبله، و اذا کان کذلک اعتبر بذلک، و من قرا احوال الماضین و کانت له عبرا و کانه کان معهم. و غایص الفهم اضافه الصفه الی الموصوف للتاکید، مستعار من الغوص الذی هو النزول تحت الماء، و قد غاص فی الماء. و الفهم الغائص: الذی یهجم علی الشی‌ء فیطلع علی ما هو علیه کالذی یغوص علی اللولو. و غور کل شی‌ء: قعره، یقال فلان بعید الغور. و الزهره: النور. و زهره الحکم: حسن الحکمه و غضارتها. و الرساخه: الثبوت. و الشنان: البغض، یقال شنی‌ء فلان فلانا ای ابغضه.

و انما ذکر الکفر و الشک و قد سئل عن الایمان لانهما ضدان له و بضدها تتبین الاشیاء. و التعمق فی الکلام: التقعر و التباعد فیه، بان یتعسف الانسان فی ذلک و یترک ظاهره (المحمود) الذی یوافق دلیل العقل (حسنا). و التنازع: التخاصم. و الزیغ: المیل. و الشقاق: المشاقه، و هی المعاداه و المخاصمه الشدیده. و لم ینب: ای لم یرجع. و زال عن الطریق: مال عنه. و زاغ البصر: کل. و النزاع مصدر نازعته اذا جاذبته فی الخصومه. و یقال: شاق فلان فلانا: ای کان هذا فی شق و ذاک فی شق ای جانب لتباعد قلوبهما بغضا و عداوه. و وعر الطریق: ای صعب، و وعرت من طرقه صارت وعره: ای صعبه. و اعضل امره: ای اشتد. و الشک فی اصول الدین نوع من الکفر. و التماری: التخاصم، و تماری فی کذا شک فیه، و التماری اعظم الشک. و هاله الشی‌ء هولا: افزعه، و الهول: الخوف. و الاستسلام: الانقیاد. و المراء مصدر ماریت الرجل اذا جادلته. و الدیدن: العاده. و نکص علی عقبیه: ای رجع و ارتد. و الریب: الشک. و السنابک: جمع سنبک، و هو معرب، ای من کان شاکا و یتردد فی الشک غلب علیه الشیطان و استولی علیه جنود ابلیس. و معانی هذا الفصل عجیبه یستخرجها اقل امتحان و تدبیر، و اکثار التفکر فیه مثمر للعلوم الجمه.

عنی بالایمان ما اراد الله تعالی فی قوله: ما کنت تدری ما الکتاب و لا الایمان، یعنی معالم الایمان و توابعه و فروعه و حلیته، و ما ینبغی ان یکون المومن علیه من الاقوال و الاحوال و الاعمال لما ثبت من الدلیل فی مظانه ان الایمان هو التصدیق القلبی بجمیع ما یجب التصدیق به، و قدم علیه فیما عده من معالم الایمان الصبر لانه اشد الاعمال، و لا یستغنی المومن عنه لان المومن اما فی النعمه، و اما فی المحنه. فاذا کان فی النعمه، فلو لم یصبر و لم یملک نفسه حصل له البطر و الطغیان کما قال تعالی: (کلا ان الانسان لیطغی ان راه استغنی) و الصبر فی العافیه و النعمه من علامات الصدیقین، و قال تعالی فی حق ثعلبه حین لم یصبر علی النعمه و العافیه، فلما اتاهم من فضله بخلوا به و تولوا و هم معرضون، و الصبر علی النعمه ان لا یسکن الیها و لا یطمئن بها و یعرف انها عاریه، و اما فی المحنه فلا غنی عن الصبر فی الاحوال التی لا یلائم الانسان من القیام بالطاعات و الاجتناب عن المعاصی و موت الاعزه و نقص الاموال و الامراض. قال تعالی: فاصبر لحکم ربک فانک باعیننا و لم، یرد بالیقین ما یتعلق باصل الایمان بل اراد حصول العلم بما هو فرع علیه علی ما فسره بعد و العدل ما عدل الیک و اما الی غیرک فالعدل الیک الاحتزاز من الخسران و الطغیان فی ضعف القوه الشهوانیه، و الغضبیه و تسلطهما فیکن الغضبیه بالشهوانیه و الشهوانیه بالغضبیه و هذا هو المیزان الحقیقی. قال تعالی: و اقیموا الوزن بالقسط و لا تخسروا المیزان، و عنی بالشوق الاشتیاق الی ثواب الله کما فسره بعد، و قد یکون الشوق عند قوم محبه لقاء الله تعالی و من احسن واحد فهو محبوبه کما قال النبی صلی الله علیه و آله: جبلت القلوب علی حب من احسن الیها، و بغض من اساء الیها، و اذا کان العاقل یحب نفسه و یحب بقاء نفسه، و یحب کمال نفسه فکذلک یحب من اوجد نفسه و ابقاه و اکمله. روی عن النبی صلی الله علیه و آله انه قال فی الدعاء: اسالک الشوق الی لقائک، و الشوق فی الشاهد یکون الی ما هو شاهد، من وجه غائب من وجه کالمعشوق، فانه غائب من جهه شخصه حاضر فی الخیال و الشوق تقاضی الطبع حتی یکون محسوسا مشاهدا فاذا اعتبرنا حال القلب و ما ارتسم فیه من معرفه الله فذلک هو الانس، و اذا اعتبرنا حال القلب، و ما لم یحصل للانسان من تفاضیل معرفه الله تعالی، ذلک و طلب المرء تحصیله فهذا هو الشوق، و هذا تمام المطلوب، و هو الذی قال تعالی فی ذلک: ربنا اتمم لنا نورنا. اما الزهد فقد مضی ذکره قبل هذا، و الترقب و المراقبه معنی قول الله تعالی: و لتنظر نفس ما قدمت لغد، و فی الخبر حاسبوا انفسکم قبل ان تحاسبوا، و مراقبه الصدیق ان یکون قلبه مستغرقا فی ذکر الله و لا یلتفت الی غیر الله کما قال النبی صلی الله علیه و آله: من اصبح و همه هم واحد کفاه الله هم الدنیا و الاخره و مراقبه الصلحاء و اصحاب الیمین معرفتهم بان الله تعالی مطلع علیهم و لم یساعدهم الاستغراق فی سبیل الله. بل لهم التفات الی انفسهم و احوالهم و حقیقه الترقب ان ینظر الی افکاره و خواطره مما کان منها موافقا لرضی الله اقبل علیه بالاتمام و ما کان منها مخالفا لرضا الله استحی من الله و امتنع منه و اما الفطنه فذکاء العقل و تبصرته هو اکتساب العلوم فان العقل و العلم الاولی اذا لم یقترن به العلم المکتسب یسمی اعمی و انما یخرج عن العمی اذا توصل به الی العلوم المکتسبه. قوله علیه‌السلام: (و تاول الحکمه). هو العلم بمراد الحکماء فیما قالوا و اولی الحکمه بان یعلم قول الله و رسوله قال تعالی: و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه. (و موعظه العبره). هو الاعتبار و التفکر فیما یری مما یحدثه الله فی خلفه من الزیاده و النقصان، و تصریف الاحوال، فیستدل بها علی صانع حکیم، و علی فناء الدنیا و زوالها، و ان البقاء ورائها. (و سنه الاولین). هو الاحتذاء علی سیره الانبیاء فی الاستقامه و استدامه التقوی سرا و جهرا، و قولا و عقیده. قوله صدر عن شرائع الحکم: لان العالم بمعانی کلام الله و رسوله، یکون فاصلا بین الناس بالحکومه العادله، و السیره الفاضله من جعل المرء دیدنا لم یصبح لیله ای من صار المماراه و اللجاج عادته، فلیس للیله حیرته صباح، و لا بمغلاق جهالته انفتاح، و لا لظالمه ضیاء و لا لحواره و کلامه بهجه و رواء و فی المثل اصبح لیل یضرب فیمن یتوقع النجاه من البلاء و لا ینجو قالته امراه امرئالقیس و کانت لا یطیق معه البیتوته و کان امرائالقیس فروکا. اما الفاظه قالد عامه: العماد، و الشعبه: الغصن و کلاهما هاهنا مجاز. و الحکمه: العلم الذی یدفع الانسان عن فعل القبیح مستعار من حکمه اللجام. تبصره: ای نظر و تفکر و صار ذابصیره. و غائص الفهم: اضافه الصفه الی الموصوف للتاکید، و الفهم الغائص ما یهجم علی الشی‌ء، فیطلع علی ما هو علیه، کمن یغوص علی الدرر و اللولو. و غور کل شی‌ء: قعره و الشریعه: المورد، و الزهره، النور، و الرساخه: الثبوت، و الشنان: البغض، و انما ذکر الکفر و الشک، و قد سئل عن الایمان لانهما ضدان له و بالضد یتبین الاشیاء. و التعمق: فی الکلام: التقعر و التباعد فیه. و الشقاق: المعاداه، و المخاصمه الشدیده. و الانابه: الرجوع و اعضل الامر: اشتد. ونکص علی عقبیه: ای ارتد.

دعائم: ستونهای خانه شعبه: شاخه تبصر: بینش، آگاهی تاویل: تفسیر، بیان کردن زهره: روشنایی شنئان: کینه، دشمنی (ایمان بر چهار پایه استوار است: بردباری، باور داشتن، دادگری و جهاد. اما بردباری چهارگونه است: دلبستگی، ترس، پارسایی و انتظار، بنابراین هر کس دلبسته و علاقمند به بهشت باشد خواهشهای نفسانی را فراموش می‌کند و از آنها چشم می‌پوشد، و هر کس از آتش دوزخ بیمناک باشد، از آنچه حرام و ناروا است می‌پرهیزد، و هر کس در دنیا پارسا است غمهای دنیا را سبک می‌شمارد، و هر کس انتظار مرگ را دارد، به کارهای نیک می‌شتابد. اما یقین نیز، چهار قسم است: بینا بودن در عین زیرکی، توجه و رسیدن به حقیقت، پندگیری از راه عبرت و روش پیشینیان، پس هر که در عین زیرکی بینا بود، سخنان دلاویز برای او روشن باشد، و هر که سخن حکمت‌آمیز بر او روشن باشد، با عبرت گیری از دیگران آشنا می‌شود، و هر کس با عبرت گرفتن آشنا شد، گویا با پیشینیان زندگی می‌کرده است و با آنها بوده است. اما عدل و داد نیز چهار نوع است: توجه عمیق، رسیدن به حقیقت دانش، داوری صحیح و بردباری ثابت، به این ترتیب، هر کس دریافت و دقت کرد، به حقیقت دانش رسید و هر که به ح

قیقت دانش رسید، از روی اساس و اصول، داوری صحیح کرد، و آن که بردبار بود، در کارها کوتاهی نمی‌ورزد و در میان مردم به خوشنامی زندگی می‌کند. اما جهاد نیز بر چهار گونه است: امر به معروف، نهی از منکر، راستگویی در همه جا، و دشمنی با تبهکاران، بنابراین هر کس امر به معروف کند، پشت مومنان را محکم و آنها را نیرومند ساخته، و هر که نهی از منکر کند، دماغ مناقان را به خاک مالیده، و آن که در همه جا راستگو باشد، وظیفه‌اش را انجام داده، و هر کس با بدکاران دشمنی کند، و برای خدا خشمگین شود، خداوند به خاطر او خشم گیرد، و او را روز قیامت خوشنود گرداند). سیدرضی می‌گوید: و پس از این عبارت سخنی است که ما آن را از ترس به درازا کشیدن مطلب، و انحراف از هدف مورد نظر در این کتاب، بیان نکردیم. بدان که این سخن از زیباترین سخنان دلاویز است، محور سخن بر شرح اصول ایمان و اشاره به فروع آن و پس از آن به نتایج آن فروع است. و چون کفر نقطه‌ی مقابل ایمان است و شک نیز با ایمان تقابلی از نوع تقابل عدم و ملکه دارد، به ارکان و اصول کفر و فروع و شاخه‌های شک اشاره فرموده است تا ایمان را بدان وسیله واضح و روشن سازد. زیرا هر چیزی به ضد خود بیان می‌شود اما ایمان، مقصود امام (علیه السلام) ایمان کامل است که دارای یک اصل و چند کمال است که به وسیله‌ی آن کمالات ایمان به تمام و کمال می‌رسد. بنابراین اصل ایمان، عبارت است از تصدیق و باور داشتن وجود آفریدگار بزرگ، با همه‌ی صفات کمال و اوصاف جلال و بدانچه کتابهای الهی نازل گشته، و ابلاع گردیده است. و کمالاتی که ایمان به وسیله‌ی آنها کامل می‌گردد، عبارتند از سخنان مطابق با واقع و راست و اخلاق پسندیده و عبادات، بنابراین اصل ایمان و شاخه‌های تکمیل کننده‌ی آن، همان کمال نفس آدمی است، زیرا نفس آدمی دارای دو نوع قوه‌ی علمی و عملی است و کمال آن نیز به کمال این دو بستگی دارد. پس اصل ایمان کمال قوه‌ی عملی است و متممهای آن، یعنی اخلاق پسندیده و عبادات، کمال قوه‌ی عملی است. اکنون با توجه به مقدمه‌ی بالا: چون اصول و پایه‌های فضایل اخلاقی که باعث کمال ایمانند چهارتا یعنی حکمت، عفت، شجاعت و عدالت است، امام (علیه السلام) بدانها اشاره کرده و کلمه‌ی (دعائم) را از آن رو که وجود ایمان کامل- مانند پایه‌های خانه- بدانها وابسته است، از آنها استعاره آورده است، و از حکمت تعبیر به یقین فرموده است. حکمت دارای دو بخش است. حکمت علمی، که همان کامل ساختن قوه‌ی نظری و فک

ری به وسیله‌ی تصور امور، و تصدیق به حقایق نظری و عملی است به قدری که در توان آدمی می‌باشد، و این بخش از حکمت را در صورتی حکمت می‌گویند که این کمال با یقین برهانی برای نفس حاصل شده باشد. و حکمت عملی، عبارت از رسیدن نفس به کمال مطلوب است به وسیله‌ی ملکه‌ی دانش و آگاهی به فضایل اخلاقی و کیفیت به دست آوردن آنها و همچنین آگاهی به جهات مختلف ناپسندیهای اخلاقی و چگونگی دوری جستن از آنها، و بدیهی است علمی که به صورت ملکه درآید، همان یقین خواهد بود. امام (علیه السلام) از عفت تعبیر به صبر فرموده است، و عفت همان خودداری از حرص در انواع شهوتهای محسوس و اطاعت نکردن از قوه‌ی شهوت و سرکوب ساختن آن و تغییر جهت هوای نفس است، بر طبق اندیشه‌ی صحیح و حکمتی که در بالا بدان اشاره شد. و اما جهت این که امام (علیه السلام) از آن، تعبیر به صبر کرده آنست که عفت یکی از لوازم صبر است، زیرا تعریف صبر، عبارت است از کنترل نفس و سرکوب کردن آن از راه اجرا نکردن فرمانش در مورد لذات ناروا. بعضی گفته‌اند: صبر، عبارت از مواظفت نفس است از این که، مبادا رنج ناگواری او را سرکوب کند در حالی که عقل تحمل آن رنج را لازم شمرد، و با مبادا علاقه‌ی به آنچه مورد کشش نفس است آدمی را به طرف خود جذب کند و نفس را مغلوب سازد، در صورتی که اجتناب از آن به حکم عقل ضرورت داشته است، مگر این که از راه مشروع بدان نائل گردد، و روشن است که صبر با این تعریف لازمه‌ی عفت است. و همچنین امام (علیه السلام) از شجاعت به جهاد تعبیر کرده به دلیل این که لازمه‌ی جهاد داشتن شجاعت است، و این تعبیر از باب اطلاق اسم ملزوم بر لازم است، و شجاعت عبارت است از ملکه‌ی اقدام لازم بر اموری که انسان باید خود را بدان وسیله برای تحمل ناگواریها و رنجهایی که به او متوجه می‌شود، آماده می‌سازد. اما عدل عبارت است از ملکه‌ی برجسته‌ای که از سه فضیلت مشهور، ریشه گرفته و همواره با آنهاست و قبلا روشن شد که هر کدام از این فضایل محدود به دو رذیلت یعنی دو طرف افراط و تفریط و در مقابل خوی ناپسندی است که ضد و مخالف آن است. اما شاخه‌های این پایه‌های اصلی از این قرار است: امام (علیه السلام) برای هر پایه از چهار پایه اصلی، چهار شاخه از فضایل را تعیین کرده که از همان اصول ریشه می‌گیرند و هم چون فروع و شاخه‌هایی از آنها جدا می‌شوند: اما شاخه‌های صبر که خود عبارت از ملکه عفت است: 1- علاقه به بهشت و دوست داشتن خیراتی است که باقی می‌ماند. 2- ترس، یعنی خوف از آتش جهنم و آنچه به آتش می‌انجامد. 3- پارسایی در دنیا، یعنی دل نبستن به کالا و خوشیهای دنیا. 4- انتظار مرگ. این چهار چیز فضیلتهای نشات گرفته از ملکه عفتند، زیرا هر کدام از اینها با عفت همراه است. اما شاخه‌های یقین عبارتند از: 1- بینش در عین هوشیاری و به کار بستن آن، هوشیاری همان سرعت یورش نفس بر حقایقی است که از راه حواس بر نفس وارد می‌شود. 2- توجه به حقیقت و تفسیر آن و کسب حقایق به وسیله‌ی دلایل و براهین، و استخراج فضیلتهای گوناگون و اخلاق پسندیده از موارد ممکن، مانند سخن مفید و عبرت گرفتن از کارهای عبرت‌انگیز. 3- پند گرفتن از طریق عبرت، یعنی حصول عبرت از راه پندپذیری و کراهت (از پیامد اعمال زشت). 4- مورد توجه قرار دادن روش پیشینیان، بطوری که گویا با آنان زندگی می‌کرده است. و این چهار، فضیلتهایی تحت فضیلت کلی حکمت، مانند شاخه‌های آنند، و بعضی به منزله‌ی شاخه‌های بعضی دیگر می‌باشند. اما اقسام عدالت: 1- درک عمیق، امام (علیه السلام) صفت را به موصوف اضافه کرده و آن را به دلیل اهمیت بیشتر، مقدم داشته است، و در تعریف این فضیلت فرموده است، قوه‌ی درک معناست که به وسیله‌ی لفظ یا نوشتار و یا اشاره و امثال آن، به آن معنی اشاره شده باشد. 2- رسیدن به حقیقت و ژرفای دانش، یعنی دانستن حقیقت و کنه هر چیز. 3- نورانیت حکم، یعنی احکام صادره‌ی از جانب او، درخشان و روشن باشد، خطا و اشتباه در آن وجود نداشته باشد. 4- ملکه‌ی شکیبایی، و امام (علیه السلام) از آن تعبیر به رسوخ و نفوذ کرده است، زیرا از ویژگیهای ملکه بودن، رسوخ و نفوذ است، شکیبایی عبارت است از اقدام نکردن به داوری مطابق خواست قوه‌ی خشم، در مورد کسی که مرتکب جنایت نسبت به او شده است که ناخوشایندی‌اش عاید او می‌گردد. باید توجه داشت که دو فضیلت بینش دقیق و دانش عمیق داخل در فضیلت حکمتند، و همینطور، فضیل حلم و بردباری وارد در ملکه‌ی شجاعت است جز این که به دلیل وجود فضیلت عدالت در هر سه اصل مزبور، در حقیقت تمام آن فضایل و فروعشان، شاخه‌هایی از عدالتند. توضیح آن که تمام این فضائل، ملکاتی میان دو طرف افراط و تفریطند، و همین در میانه و وسط دو طرف بودن، معنای عدل است. بنابراین تمام اینها شاخه‌هایی برای عدل و جزئیاتی زیر پوشش آنند. و اما شاخه‌های شجاعت که از آن تعبیر به جهاد شده است: 1- امر به معروف 2- نهی از منکر 3- راستگویی در جاهای ناگوار. البته وجود شجاعت در این سه مورد روشن است. 4- دشمنی با بدکاران، بدیهی است که در مواردی لازمه‌ی دشمنی با آنان، دشمنی برای خدا و طغیان قوه‌ی غضبیه در راه خدا برای جهاد با آنان است، که خود مستلزم شجاعت است. و اما به نتایج این فضایل، به خاطر تشویق به داشتن خود این فضایل به شرح زیر اشاره کرده است: نتایج شاخه‌های عفت و پاکدامنی چهارتا است: 1- نتیجه‌ی علاقه و اشتیاق به بهشت، عبارت از فراموش کردن شهوات است، و روشن است که این حالت نتیجه‌ی اشتیاق به بهشت است. زیرا سالک به جانب قرب خدا، تا وقتیکه بدانچه خداوند به پرهیزگاران وعده فرموده است دلبستگی پیدا نکند، انگیزه‌ای ندارد تا او را از خواسته‌های نفسانی حاضر و آماده- با وجود انگیزه‌های فراوان- باز دارد، بنابراین از خواسته‌های نفسانی چشم نمی‌پوشد. 2- نتیجه‌ی ترس از آتش دوزخ، که همان پرهیز از محرمات است. 3- نتیجه‌ی پارسایی، که عبارت از سبک شمردن ناگواریهاست، زیرا بیشتر ناملایمات بلکه همه‌ی آنها به دلیل از دست دادن چیزی از امور دنیایی است که مورد علاقه‌ی انسان می‌باشد، بنابراین هر که از دنیا روی دلش را برگرداند، ناگواریهای دنیا برای او سهل و آسان می‌گردد. 4- نتیجه‌ی انتظار مرگ که شتافتن به سوی کارهای نیک و انجام امور برای مرگ و عالم پس از مرگ است. اما نتایج یقین، بعضی از اقسام آن نتیجه‌ی بعضی دیگر است، زیرا فرا رسیدن و فراگرفتن نتایجی برای به کار بستن هوش و اندیشه، شناخت موارد عبرت و عبرت‌انگیزی از پیشینیان بوده و استدلال کردن از روی اینها به وجود آفریدگار دانا ثمره‌ای است برای روشن شدن جنبه‌های مختلف حکمت و کیفیت پند و عبرت گرفتن. اما نتایج عدالت نیز بعضی نتیجه بعضی اقسام دیگر آن است، توضیح آن که، درک عمیق و رسیدن به حقیقت دانش، مستلزم آگاهی از ژرفا و حقیقت دانش است، و آگاهی از حقیقت دانش مستلزم آگاهی بر راه و روش گوناگون داوری به عدل و اجرای آنها میان مردم از روی قضاوت درست است. اما نتیجه‌ی بردباری، نیفتادن شخص بردبار در سمت کمبود و کاستی از این فضیلت یعنی صفت ناپسند ترس بوده، و در بین مردم، با فضیلت پسندیده‌ی بردباری زندگی کردن است. اما نتایج جهاد: 1- نتیجه‌ی امر به معروف، محکم کردن پشت مومنان و کمک به آنها در راه انجام این فضیلت است. 2- نتیجه نهی از منکر، دماغ منافقان را به خاک مالیدن و خوار ساختن آنهاست از طریق ممانعت و جلوگیری از انجام کارهای ناپسند و تظاهر برخلاف شرع و قانون. 3- نتیجه‌ی راستگویی در موارد ناگوار، همان انجام دستور واجب الهی در دفع دشمنان خدا، و دفاع از حریم الهی است. 4- نتیجه‌ی دشمنی با بدکاران و خشم برای خدا عبارت از خشم خداست به آن کسانی که او خشم گرفته و خوشنود سازی وی در روز رستاخیز و در بهشت برین.

تعمق: انحراف در معنای سخن اعضل: سخت شد تماری: سخن ناروا گفتن به دیگری هول: ترس دیدن: عادت سنابک، جمع سنبک: زیر سم اسب و باز امام (علیه السلام) فرمود: کفر بر چهار پایه استوار است: کنجکاوی، ستیزه‌جویی، روگرداندن از حق، و دشمنی با حق، بنابراین کسی که کنجکاو (وسواسی) باشد، در راه راست قدم ننهاده، و کسی که از روی نادانی ستیزه‌جویی کند، نابینایی وی نسبت به حق همیشگی باشد، و کسی که پشت به حق کند، خوبی نزد او بد، و بدی پیش او خوب جلوه کند، و به مستی گمراهی مبتلا شود. و کسی که با حق دشمنی نماید، راههای حق بر او دشوار و کار بر او سخت شود و راه نجات بر او تنگ گردد. و شک نیز چهار گونه است: گفتگوی ناروا، ترسویی، سرگردانی و دودلی و بی‌تفاوتی: پس کسی که به گفتگوی نابجا عادت کند هیچگاه شب تارش به روز روشن نرسد، و آن که از پیشامد بترسد، عقبگرد می‌کند، و کسی که دو دل و سرگردان است، زیر سم شیاطین پایمال می‌گردد، و کسی که در برابر هلاکت دنیا و آخرت تسلیم و بی‌تفاوت باشد، هم در دنیا و هم در آخرت هلاک می‌شود. اما تعریف کفر، عبارت است از انکار آفریدگار و با یکی از پیامبران خدا، و یا یکی از ضروریاتی که پیامبران آورده‌اند.

کفر، اصولی دارد که ما قبلا گفتیم، و کمالات و متممهایی نیز دارد که عبارتند از چهار صفت ناپسندی که امام (علیه السلام) آنها را پایه‌های کفر شمرده است و آنها صفات ناپسند و رذائلی در مقابل اصول چهارگانه‌ی فضیلتهای اخلاقی به شرح زیر است: 1- کنجکاوی، یعنی زیاده‌روی در جستجوی حق، و انحراف از حق به دلیل نادانی و رفتن به سمت افراط که همان صفت ناپسند ستمکاری در برابر فضیلت دادگری است، و چنین کسی به تصور جستجوی حق به جهل و نادانی خود متکی است. امام (علیه السلام) از این صفت ناپسند با بیان پیامد آن که عبارت از بازنگشتن به جانب حق است- به دلیل ملکه شدن این خوی ناپسند- بر حذر داشته است. 2- ستیزه‌جویی که عبارت از صفت ناپسند افراط و انحراف از فضیلت دانش است که انسان، نام او را جربزه می‌گذارد در صورتی که گرفتار جهل مرکب است، از این رو، امام (علیه السلام)، به خاطر پیامد آن که عبارت از نابینایی و ناآگاهی مداوم نسبت به حق است- آنگاه که فزونی گیرد و به صورت ملکه درآید- از این صفت ناپسند برحذر داشته است. 3- روگردانی از حق، گویی همان صفت ناپسند انحراف از فضیل عفت می‌باشد، یعنی انحراف از حد وسط آن به سمت خوی ناپسند تبهکاری، از روی نادانی از این رو کسی که بدین صفت آلوده است همواره، خوب را بد، و بد را خوب می‌شمرد، و مست گمراهی است. امام (علیه السلام) کلمه‌ی سکر را استعاره از غفلت و نادانی آورده است از آن رو که افراد گرفتار به هر دوی اینها برخورد نادرست دارند، هیچ چیزی را به جای خود به کار نمی‌برند. و ممکن است اشاره به خوی ناپسند کاستی از فضیلت حکمت به نام کودنی و بی‌خبری داشته باشد. 4- دشمنی با حق که خود صفت پست زیاده‌روی و انحراف از فضیلت شجاعت است با نام بی‌باکی و یا آنچه لازمه‌ی بی‌باکی است. و لازمه‌ی داشتن این صفت، دشواری راهها و با همه‌ی سختی از عهده‌ی کارها برآمده است، زیرا اساس سهولت کارها و گشایش و سادگی آغاز و انجام امور، رفتار خوش با مردم، و چشم‌پوشی از خطای مردم، و بردباری و تحمل ناگواریها می‌باشد. اما شک عبارت از دو دلی در باور داشتن یکی از دو طرفی است که نقیض یکدیگر و مقابل همند، و این صفت چنان که قبلا گفته شد در برابر یقین است. امام (علیه السلام) برای این صفت چهار شاخه نام برده است: 1- گفتگوی ناروا، بدیهی است که اساس سخن ناروا، شک و دو دلی است: و امام (علیه السلام) هر که را که این صفت را ملکه و عادت خود قرار دهد با این بیان برحذر داشته است که شبش را به روز نرساند، کنایه از روشن نشدن حق از تاریکی شب تیره‌ی شک و نادانی است. 2- ترس و دلهره، زیرا شک در امور باعث ناآگاهی از مصلحت و فساد آنها می‌گردد، و این خود باعث دلهره و ترس از اقدام به آن امور می‌شود. و نتیجه‌اش سرافکندگی و عقبگرد است. 3- دو دلی در همان شک و تردید، یعنی تحول از حالتی به حالتی و از شک به حالت شک دیگر، بدون اطمینان به چیزی، و این خود نوعی از ابتلای به شک و دو دلی در کارهاست. امام (علیه السلام) با بیان پیامد این صفت که به صورت کنایه فرموده زیر سمهای شیاطین قرار می‌گیرد، از آن برحذر داشته است، زیرا چنین کسی که در زمین قلبش تخم وهم و خیال پاشیده و قدرت عقل را که می‌تواند تصمیم‌گیری کند از خود سلب کرده است. 4- تسلیم شدن و بی‌تفاوت بودن در برابر نابودی دنیا و آخرت، که از پیامدهای شک است، زیرا شخص دو دل در کارهای دنیا و آخرت خود مبتلا به دو دلی است و هیچ کاری را انجام نمی‌دهد، و به فکر وسایل کار نیست به همین جهت در برابر پیشامدها تسلیم و بی‌تفاوت است و این که به دلیل بی‌تقاوتی در دنیا و آخرت نتیجه‌ی چنین حالتی هلاکت و نابودی است روشن و واضح است. توفیق از آن خداست.

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی اَلْجَنَّةِ سَلاَ عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ اَلنَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِی] إِلَی الْخَیْرَاتِ وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ [اَلْحِلْمِ]

اَلْحُکْمِ وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْمُنَافِقِینَ وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ الْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَی التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَ الزَّیْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ سَکِرَ سُکْرَ الضَّلاَلَةِ وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَیْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ وَ الشَّکُّ عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَی التَّمَارِی وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الاِسْتِسْلاَمِ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَناً لَمْ یُصْبِحْ لَیْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ اَلشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الآْخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا.

[قال الرضی رحمه الله تعالی و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الإطالة و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب ]

من هذا الفصل أخذت الصوفیة و أصحاب الطریقة و الحقیقة کثیرا من فنونهم فی علومهم و من تأمل کلام سهل بن عبد الله التستری و کلام الجنید و السری و غیرهم رأی هذه الکلمات فی فرش کلامهم تلوح کالکواکب الزاهرة و کل المقامات و الأحوال المذکورة فی هذا الفصل قد تقدم قولنا فیها

و نذکر هاهنا الصدق فی المواطن و بین یدی الملوک و من یغضب لله و ینهی عن المنکر و یقوم بالحق و لا یبالی بالسلطان و لا یراقبه.

دخل عمر بن عبد العزیز علی سلیمان بن عبد الملک و عنده أیوب ابنه و هو یومئذ ولی عهده قد عقد له من بعده فجاء إنسان یطلب میراثا من بعض نساء الخلفاء فقال سلیمان ما إخال النساء یرثن فی العقار شیئا فقال عمر بن عبد العزیز سبحان الله و أین کتاب الله فقال سلیمان یا غلام اذهب فأتنی بسجل عبد الملک الذی کتب فی ذلک فقال له عمر لکأنک أرسلت إلی المصحف فقال أیوب بن سلیمان و الله لیوشکن الرجل یتکلم بمثل هذا عند أمیر المؤمنین فلا یشعر حتی یفارقه رأسه فقال عمر إذا أفضی الأمر إلیک و إلی أمثالک کان ما یدخل علی الإسلام أشد مما یخشی علیکم من هذا القول ثم قام فخرج.

و روی إبراهیم بن هشام بن یحیی قال حدثنی أبی عن جدی قال کان عمر بن عبد العزیز ینهی سلیمان بن عبد الملک عن قتل الحروریة و یقول ضمنهم الحبوس حتی یحدثوا توبة فأتی سلیمان بحروری مستقتل و عنده عمر بن عبد العزیز فقال سلیمان للحروری ما ذا تقول قال ما أقول یا فاسق یا ابن الفاسق فقال سلیمان لعمر ما تری یا أبا حفص فسکت فقال أقسمت علیک لتخبرنی ما ذا تری علیه فقال أری أن تشتمه کما شتمک و تشتم أباه کما شتم أباک فقال سلیمان لیس إلا قال لیس إلا فلم یرجع سلیمان إلی قوله و أمر بضرب عنق الحروری.

و روی ابن قتیبة فی کتاب عیون الأخبار قال بینما المنصور یطوف لیلا بالبیت سمع قائلا یقول اللهم إلیک أشکو ظهور البغی و الفساد و ما یحول بین الحق و أهله من الطمع فخرج المنصور فجلس ناحیة من المسجد و أرسل إلی الرجل یدعوه فصلی رکعتین و استلم الرکن و أقبل علی المنصور فسلم علیه بالخلافة فقال المنصور ما الذی سمعتک تقوله من ظهور البغی و الفساد فی الأرض و ما یحول بین الحق و أهله من الطمع فو الله لقد حشوت مسامعی ما أرمضنی ( ب:«أ مرضی»؛و الصواب ما أثبته من ا،د و عیون الأخبار. ) فقال یا أمیر المؤمنین إن أمنتنی علی نفسی أنبأتک بالأمور من أصولها و إلا احتجزت منک و اقتصرت علی نفسی فلی فیها شاغل قال أنت آمن علی نفسک فقل فقال إن الذی دخله الطمع حتی حال بینه و بین إصلاح ما ظهر من البغی و الفساد لأنت قال ویحک و کیف یدخلنی الطمع و الصفراء و البیضاء فی قبضتی و الحلو و الحامض عندی قال و هل دخل أحد من الطمع ما دخلک إن الله عز و جل استرعاک المسلمین و أموالهم فأغفلت أمورهم و اهتممت بجمع أموالهم و جعلت بینک و بینهم حجبا من الجص و الآجر و أبوابا من الحدید و حجبة معهم السلاح ثم سجنت نفسک فیها منهم و بعثت عمالک فی جبایة الأموال و جمعها فقویتهم بالسلاح و الرجال و الکراع و أمرت بألا یدخل علیک إلا فلان و فلان نفر سمیتهم و لم تأمر بإیصال المظلوم و الملهوف و لا الجائع و الفقیر و لا الضعیف و العاری و لا أحد ممن له فی هذا المال حق فما زال هؤلاء النفر الذین استخلصتهم لنفسک و آثرتهم علی رعیتک و أمرت ألا یحجبوا عنک یجبون الأموال و یجمعونها و یحجبونها و قالوا هذا رجل قد خان الله فما لنا لا نخونه و قد سخرنا فائتمروا علی ألا یصل إلیک من أخبار الناس شیء إلا ما أرادوا و لا یخرج لک عامل فیخالف أمرهم إلا بغضوه ( عیون الأخبار:«قصبوه»أی عابوه. ) عندک و بغوه الغوائل حتی تسقط منزلته و یصغر قدره فلما انتشر ذلک عنک و عنهم أعظمهم الناس و هابوهم و کان أول من صانعهم عمالک بالهدایا و الأموال لیقووا بها علی ظلم رعیتک ثم فعل ذلک ذوو القدرة و الثروة من رعیتک لینالوا به ظلم من دونهم فامتلأت بلاد الله بالطمع بغیا و فسادا و صار هؤلاء القوم شرکاءک فی سلطنتک و أنت غافل فإن جاء متظلم حیل بینه و بین دخول دارک و إن أراد رفع قصته إلیک عند ظهورک وجدک و قد نهیت عن ذلک و وقفت للناس رجلا ینظر فی مظالمهم فإن جاء المتظلم إلیه أرسلوا إلی صاحب المظالم ألا یرفع إلیک قصته و لا یکشف لک حاله فیجیبهم خوفا منک فلا یزال المظلوم یختلف نحوه و یلوذ به و یستغیث إلیه و هو یدفعه و یعتل علیه و إذا أجهد و أحرج و ظهرت أنت لبعض شأنک صرخ بین یدیک فیضرب ضربا مبرحا لیکون نکالا لغیره و أنت تنظر و لا تنکر فما بقاء الإسلام علی هذا.

و لقد کنت أیام شبیبتی أسافر إلی الصین فقدمتها مرة و قد أصیب ملکها بسمعه فبکی بکاء شدیدا فحداه ( عیون الأخبار:«فحثه». ) جلساؤه علی الصبر فقال أما إنی لست أبکی للبلیة النازلة و لکن أبکی للمظلوم بالباب یصرخ فلا أسمع صوته ثم قال أما إذ ذهب سمعی فإن بصری لم یذهب نادوا فی الناس ألا یلبس ثوبا أحمر إلا مظلوم ( د:«متظلم». ) ثم کان یرکب الفیل طرفی نهاره ینظر هل یری مظلوما فهذا مشرک بالله غلبت رأفته بالمشرکین علی شح نفسه و أنت مؤمن بالله من أهل بیت نبیه لا تغلبک رأفتک بالمسلمین علی شح نفسک فإن کنت إنما تجمع المال لولدک فقد أراک الله تعالی عبرا فی الطفل یسقط من بطن أمه ما له علی الأرض مال و ما من مال یومئذ إلا و دونه ید شحیحة تحویه فلا یزال الله یلطف بذلک الطفل حتی تعظم رغبة الناس إلیه و لست بالذی تعطی و لکن الله یعطی من یشاء ما یشاء و إن قلت إنما أجمع المال لتشیید السلطان فقد أراک الله عبرا فی بنی أمیة ما أغنی عنهم ما جمعوا من الذهب و الفضة و أعدوا من الرجال و السلاح و الکراع حین أراد الله بهم ما أراد و إن قلت أجمع المال لطلب غایة هی أجسم من الغایة التی أنا فیها فو الله ما فوق ما أنت فیه إلا منزلة لا تدرک إلا بخلاف ما أنت علیه انظر هل تعاقب من عصاک بأشد من القتل قال لا قال فإن الملک الذی خولک ما خولک لا یعاقب من عصاه بالقتل بالخلود فی العذاب الألیم و قد رأی ما قد عقدت علیه قلبک و عملته جوارحک و نظر إلیه بصرک و اجترحته یداک و مشت إلیه رجلاک و انظر هل یغنی عنک ما شححت علیه من أمر الدنیا إذا انتزعه من یدک و دعاک إلی الحساب علی ما منحک.

فبکی المنصور و قال لیتنی لم أخلق ویحک فکیف أحتال لنفسی قال إن للناس أعلاما یفزعون إلیهم فی دینهم و یرضون بقولهم فاجعلهم بطانتک یرشدوک و شاورهم فی أمرک یسددوک قال قد بعثت إلیهم فهربوا منی قال نعم خافوا أن تحملهم علی طریقک و لکن افتح بابک و سهل حجابک و انظر المظلوم و اقمع الظالم و خذ الفیء و الصدقات مما حل و طاب و اقسمه بالحق و العدل علی أهله و أنا الضامن عنهم أن یأتوک و یسعدوک علی صلاح الأمة.

و جاء المؤذنون فسلموا علیه و نادوا بالصلاة فقام و صلی و عاد إلی مجلسه فطلب الرجل فلم یوجد ( عیون الأخبار 2:333-337. ) .

و روی ابن قتیبة أیضا فی الکتاب المذکور أن عمرو بن عبید قال للمنصور إن الله أعطاک الدنیا بأسرها فاشتر نفسک منه ببعضها و اذکر لیلة تتمخض لک صبیحتها عن یوم القیامة قال یعنی لیلة موته فوجم المنصور فقال الربیع حسبک فقد عممت أمیر المؤمنین فقال عمرو بن عبید إن هذا صحبک عشرین سنة لم یر علیه أن ینصحک یوما واحدا و لم یعمل وراء بابک بشیء مما فی کتاب الله و لا فی سنة نبیه قال أبو جعفر فما أصنع قد قلت لک خاتمی فی یدک فهلم أنت و أصحابک فاکفنی فقال عمرو دعنا بعدلک نسخ بأنفسنا بعونک و ببابک مظالم کثیرة ( عیون الأخبار:«ألف مظلمة».) فارددها نعلم أنک صادق ( عیون الأخبار:«ألف مظلمة». ) .

و قال ابن قتیبة فی الکتاب المذکور و قد قام أعرابی بین یدی سلیمان بن عبد الملک بنحو هذا قال له إنی مکلمک یا أمیر المؤمنین بکلام [فیه بعض الغلظة]

( زیادة من عیون الأخبار.) فاحتمله إن کرهته فإن وراءه ما تحب قال قل قال إنی سأطلق لسانی بما خرست عنه الألسن من عظتک تأدیة لحق الله إنک قد تکنفک رجال أساءوا الاختیار لأنفسهم فابتاعوا دنیاهم بدینهم فهم حرب الآخرة سلم الدنیا فلا تأمنهم علی ما ائتمنک الله علیه فإنهم لم یألوا الأمانة تضییعا و الأمة خسفا و أنت مسئول عما اجترحوا و لیسوا مسئولین عما اجترحت فلا تصلح دنیاهم بفساد آخرتک فإن أعظم الناس غبنا من باع آخرته بدنیا غیره قال فقال سلیمان أما أنت یا أعرابی فإنک قد سللت علینا عاجلا لسانک و هو أقطع سیفیک فقال أجل لقد سللته و لکن لک لا علیک ( عیون الأخبار:237،238. )

(و من کلام له علیه‌السلام) و از کلام معجز نظام آن امام همام است (و قد سئل عن الایمان) در وقتی که سوال کرده شد از ماهیت ایمان و علامات فروع آن از احوال و افعال و اقوال (فقال) پس فرمود که (الایمان علی اربع دعائم) ایمان کامل، قائم است بر چهار ستون که فقد یکی از آنها موجب نقص ایمان است. و مخفی نیست که اصل ایمان استکمال قویه نظریه به تصور امور و تصدیق به حقایق نظریه و عملیه به قدر طاقت بشریه و کمالات آن منجلی شدن است به ملکات فاضله و مکارم اخلاق که متفرع می‌شود بر چهار ستون: (علی الصبر) اول بر شکیبایی نمودن که آن از لوزام عفت است (والیقین) و دوم بر یقینی که آن حکمت است و علم به حقایق نظری و عملی که کمال معرفت است. چه این کمال، تا ملکه و یقین نشود مسمی نگردد به حکمت (والعدل) و سوم بر عدل که ناشی است از فضیلت حکمت و عفت و شجاعت (والجهاد) و چهارم بر جهاد که آن ملکه‌ای است از برای اقدام نمودن بر اموری که مقاومت و مدافعه آن واجب است و لازم آن شجاعت است. و آن حضرت صفت صبر را مقدم داشت بر دیگر صفات. زیرا که او اشد اعمال است از جمیع جهات و مومن از او خالی نیست به هیچ حالی از حالات به جهت آنکه صبر در نعمت می‌باشد و هم در محنت، در نعمت آن است که خود را تسکین ندهد در نعمت فانی این جهان و مطمئن نشود به آن و بداند که آن امری است عاریت و چیزی است گذاشتنی پس اگر صبر نکرد در آن و عنان آرزوی خود را کشیده نداشت از آن عارض می‌شود او را بطر و کبر و طغیان و به واسطه آن می‌رسد به حجیم و نیران. و صبر بر محنت و شکیبایی است از چیزی که منافر طبیعت است از موت اعزه و فوت اموال و اعراض و حدوث آلام و امراض و قیام به طاعات و اجتناب از معاصی و منهیات تا محروم نگردد از اجور و حسنات (فالصبر منها اربع شعب) پس شکیبایی که یکی از آن چهار صفت است بر چهار شعبه است که هریک از آنها لازم عفت است: (علی الشوق) اول صبر بر آرزومندی است به جنت و نعیم (والشفق) و دوم صبر بر ترسیدن است از جحیم (والزهد) و سوم صبر بر ترک دنیا و شهوات است (والترقب) و چهارم صبر بر چشم داشتن مرگ که شکننده لذات است (فمن اشتاق الی الجنه) پس هر که مشتاق شد به بهشت (سلا عن الشهوات) زایل شد از آرزوها و بیرون رفت از لذتها (و من اشفق من النار) و هر که ترسید از آتش دوزخ (اجتنب من المحرمات) دوری گزید از چیزهای محرمه (و من زهد فی الدنیا) و هرکه زهد ورزید و رغبت نکرد به متاع دنیا (استهان بالمصیبات) سبک یافت مصیبتها را در زمان بلیات (و من ارتقب الموت) و هرکه چشم داشت مرگ را و انتظار آن کشید (سارع فی الخیرات) شتاب نمود در خیرات و مبرات (والیقین منها علی اربع شعب) و یقین که از جمله آن چهار دعائم است بر چهار اغصان است: (علی تبصره الفطنه) بر بینا گردانیدن زیرکی و کار فرمودن آن در مسائل علمی (و تاول الحکمه) و بر تفسیر قرآن و استخراج کلام ملک علام و سید انام و ائمه کرام علیهم السلام (و موعظه العبره) و بر پند گرفتن عبرت از ارباب خیرات و شرور (و سنه الاولین) و بر ملاحظه نمودن طریقت و روش پیشینیان و سرگذشت اهل قرون و دهور (فمن تبصر فی‌الفطنه) پس هرکه بینا گردید در فطنت و زیرکی خود (تبینت له الحکمه) متبین و هویدا شد برای او حکمت علمی و عملی (و من تبینت له الحکمه) و هرکه هویدا گشت او را حکمت و خبرت (عرف العبره) شناسا شد به عبرت گرفتن از حال دیگران (و من عرف العبره) و هرکه بشناخت عبرت گرفتن را از قرون ماضیه (فکانما کان فی الاولین) پس گویا که بوده است در میان پیشینیان (والعدل منها علی اربع شعب) و عدل که از اوصاف اربعه مذکوره است مشتمل است بر چهار غصن (علی غائص الفهم) بر فهم غوص کننده در بحر دقایق تا برسد به درر معانی (و غور العلم) و فرو رفتن در ته دریای بی‌پایان دانش و حقایق (و زهره الحکم) و بر طراوت و تازگی حکمتهای صادره از عدالت و نورانیت و وضوح آن (و رساخه الحلم) و بر استواری و بردباری که نقیض سفاهت است و سبکباری و بدانکه فضیلت جودت فهم و غور علم اگرچه داخلند در تحت حکمت، و فضیلت حلم داخل در تحت شجاعت لکن چون عدل، فضیلتی است موجوده در اصول ثلاثه پس فی‌الحقیقه آن اصول با فروغ خودش، شعب عدل باشند (فمن فهم) پس هرکه فهم کرد و به طور زیرکی رسید (علم غور العلم) و هرکه دانا شد به فرو رفتن در قعر بحر علم (صدر عن شرایع الحکم) باز گردید از مواضع آبخور حکم و حکمت زیرا که عالم به معانی کلام یزدانی و کلام نبوی، فصل کننده است میان مردمان به حکومت عادله و سیرت فاضله (و من حلم) و هرکه حلم ورزید و بردباری نمود (لم یفرط فی امره) تقصیر نکرد در امور سهل و شدید خود (و عاش فی‌الناس حمیدا) و زیست در میان مردمان در حالتی که ستوده شده است بر مردمان (والجهاد منها علی اربع شعب) و جهاد که یکی از آن ستون است بر چهار اغصان است (علی الامر بالمعروف) بر فرمودن به نیکویی (والنهی عن‌المنکر) و باز داشتن از فعل زشت و قول ناشایست (و شنئان الفاسقین) و دشمنی با فاسقان و فاجران (فمن امر بالمعروف) پس هرکه امر نمود به معروف و نیکویی (شد ظهور المومنین) سخت خواست پشتهای مومنان را و ظهیر ایشان شد (و من نهی عن المنکر) و هرکه بازداشت فعل منکر و ناشایست را (ارغم انوف المنافقین) در خاک مذلت مالید بینی‌های منافقان را و ایشان را به خاک برابر کرد (و من صدق فی المواطن) و هرکه راست بود در جایها (قضی ما علیه) گذارد آنچه بر او واجب بود از ظاهر و باطن (و من شنی‌ء الفاسقین) و هر که دشمن داشت فاسقان را (و غضب لله) و غضب کرد بر ایشان از برای رضای رحمان (غضب الله له) خشم کند حق جلا و علا بر ایشان از برای او (و ارضاه یوم القیمه) و راضی و خشنود ساخت حق سبحانه او را در روز قیامت.

و اگرچه آن حضرت علیه‌السلام مسئول شده از ایمان، نه از کفر و گمان اما چونکه اشیاء به اضدادها معلوم می‌شود از این جهت بعد از این تبیین می‌نماید دعایم کفر و شکر را که اضداد دعایم ایمانند. بر این وجه (والکفر علی اربع دعائم) و کفر نیز قائم است بر چهار دعائم و اصل آن جهل است به صانع عالم یا دانستن خالق نه بر وجه لایق و انکار نمودن بعضی از پیعمبران یا چیزی از ضروریات دین یا شک در یکی از آن و متممات کفر رذایل است که موصول است به عذاب هایل و اینها متفرع می‌شوند بر این دعایم اربعه: (علی التعمق) بر دور شدن و افراط ورزیدن در طلب حق و بی‌راه رفتن در او به عنف و آن رذیله جور است و لازم آن عدم انابت است به حق (و التنازع) و بر نزاع کردن با یکدیگر و مکابره نمودن و آن رذیله افراط است از فضیلت علم که مسمی به جزبره می‌باشد و منشا این اعتماد است بر جهل مرکب و لازم آن دوام عمی است در راه حق (و الزیغ) و بر کج شدن که آن رذیله تفریط است از فضیلت علم و این مسمی است به غباوت و جهل بسیط که لازم او است قبح حسن و حسن قبح (والشقاق) و بر خلاف ورزیدن و طریقه اعتساف مرعی داشتن و آن رذیله افراط است از فضیلت شجاعت و این مسمی است به تهور و لازم آن، عسر مسالک است بر صاحب آن و ضیق مخرج او از امور سانحه چنانچه می‌فرماید: (فمن تعمق) پس کسی که تعمق ورزید به جور (لم یتب الی الحق) بازنگشت به حق و نشد به اهل حق ملحق (و من کثر نزاعه) و کسی که بسیار شد نزاع و خصومت او (بالجهل) به سبب جهالت و نادانی (دام عماه عن الحق) دائم شد کوری او از اصل هر مطلب حق (و من زاغ) و هرکه میل کرد از راه راست الهی (سائت عنده الحسنه) بد نمود نزد او نیکی و خیرخواهی (و حسنت عنده السیئه) و نیک نمود نزد او بدی و تباهی (و سکر سکر الضلاله) و مست شد مستی گمراهی (و من شاق) و کسی که خلاف ورزید به اصحاب حق و دانش (و عرت علیه طرقه) دشوار شد بر او راههای امور پیش او به سبب فساد تدبر و کثرت تجبر (و اعضل علیه امره) و سخت شد و دشوار گردید بر او کار او به واسطه سفاهت و بد کرداری (و ضاق علیه مخرجه) و تنگ شد بر او جای بیرون رفتن او از امور به جهت عدم حلم و بردباری (والشک علی اربع شب) و شک که تردد ذهن است در احد طرفی نقیض نیز متشعب است بر چهار شعبه (علی التماری) بر جدال کردن بر آنچه حق است و صواب (والهول) و خوف بر اقدام نمودن بر امور، چه شک در امور مستلزم خوف است در اقدام به آن (والتردد) و متردد گشتن و منتقل شدن از بعضی از جزئیات شک به بعضی دیگر و این داب کسی است که ریب و شک ملکه او شده باشد (و الاستسلام) و برگردن نهادن برای تباهی و بزهکاری و هلاکت دنیوی و اخروی (فمن جعل المراء دیدنا) پس کسی که گردانید جدال را عادت خود در اقوال و افعال (لم یصبح لیله) صبح نکرد شب ظلمانی او و این کنایت است از عدم وضوح حق او از شب دیجور شک و جهل و ترسیدن او به روز نورانی حق در هیچ محل (و من هاله) و کسی که ترسانید او را (ما بین یدیه) آنچه در پیش او است از اهوال (نکص علی عقبیه) بازگشت بر پاشنه‌های پای خود به استعجال (و من تردد فی الریب) و هرکه تردد کرد در شک کردن به کثرت انتقال در آنچه او را سانح شد از انبوهی احتمال (و طئته سنابک الشیاطین) پامال کردند و بیازردند او را سم‌های دیوان سرکش در بیابان‌های حیرت و ضلال (و من استسلم) و کسی که منقاد شد و گردن نهاد (لهلکه الدنیا و الاخره) مر تباهی دنیا و آخرت را (هلک فیهما جمیعا) هلاک شد در دنیا به انواع شدت و در آخرت به اصناف عقوبت (و قال السید الرضی رضی الله عنه) و سید رضی‌الدین (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید که: (و بعد هذا کلام ترکنا ذکره) بعد از این مقال، کلامی است که ترک کردیم آن را. (خوف الاطاله) از جهت ترس دراز کشیدن اقوال در آن باب (و الخروج عن الفرض المقصود فی هذا الکتاب) و بیرون رفتن از غرضی که مقصود است در این کتاب و آن اختصار الفاظ است و اقتصار ابواب.

مردی از حضرت امیر پرسید ایمان چیست؟ فرمود چون فردا شود بیا پیش من تا خبر دهم تو را در حضور اسماع مردم تا اگر تو فراموش کنی سخن مرا دیگری برای تو نگه دارد چه به تحقیق سخن همچو وحشیئی است رمنده یکی درمی‌یابد آن را و از دیگری می‌جهد و چون فردا بیامد در جواب آن سوال فرمود: ایمان بر چهار دعامه یعنی ستون نهاده شده: بر صبر و یقین و عدل و جهاد. و صبر از آنها بر چهار شعبه است: شوق و شفق و آن خوف است، و زهد یعنی اعراض بدل از دنیا و ترقب یعنی پاس داشتن و منتظر بودن نه اغفال و اهمال به کار داشتن هر بنده‌ای که مشتاق جنت و نعیم عقبی گردد دل از شهوات دنیا بگرداند و چشم از زهدات او بپوشد و چون از آتش خایف باشد از محرمات اجتناب نماید و هر که زاهد گردد در دنیا و دل از آن بگرداند خوار گیرد مصیبات دنیا را، و هر که منتظر و مترقب مرگ باشد و به حقیقت آن امر بشناسد، سوی خیرات و طاعات بشتابد. و بنای صبر بر این چهار شعبه نزد تامل ظاهر می‌گردد، چه هر که شوق نعیم و خوف جحیم بر او غالب باشد و زهد از دنیا و انتظار مرگ او را حاصل، البته بر مرارت طاعات و از حلاوت معاصی صبر نماید و در مصیبات جزع نکند و در کار دین کاهلی و سستی ننماید و از این چهار شعبه شعبه اول نظر سوداگرانه است که برای متاع نفس رغبت از متاع خسیس بگرداند و برای نفع جلیل دل از نفع حقیر بکند، و شعبه دوم یعنی خوف نظر غلامانه است از ترس عذاب ترک محرمات بگوید، و شعبه سیم نظر حکیمانه جهان و کاملان و عالی‌همتان است، چون تامل در دنیا و فنا و زوال و عنا و جفا و تلون و تبدل و غدر و مکر آن نمایند هم مصیبتی در دنیا بر دل ایشان آسان گردد و بر هیچ نعمت آن منافست ننمایند، پس زبان حال ایشان پیوسته به این بیت مترنم باشد: چیست دنیا و چیست مکر و فنش به خدا کرکری کند سخنش و بسرور دنیا هیچ مسرور نگردند، چنانچه از مصیبت آن جزع ننمایند از آن نظر که (متنبی) گفت: اشد الغم عندی فی سرور تیقن عنه صاحبه انتقالا و دنیا در چشم بینا و عقل هشیار ایشان صورت خیال و حکم پرده لعبت باز را داشته. و اما شعبه چهارم یعنی ترقب مرگ نظر حازمان متیقظ و مجرمان مستحفظ باشد، و سالکان آگاه که از راهزن و دشمن غافل و از وقت فرصت کار ذاهل نگردند. اما یقین آن بر چهار شعبه است: بر بینائی فطنت. یعنی زیرکی و هشیاری و تاول حکمت. یعنی مبین شدن طریق صواب و سداد در علم و عمل پیش نظر عقل و موعظه عبرت. یعنی پند و اعتبار گرفتن از حالات ناجین و هالکین. و سنت اولیان یعنی وقایع و حالات امم ماضیه و آنچه ایشان را پیش آمد از مکافات اعمال و عذاب و نکال و اغرار به دنیای غدار. و بیان این مقال آنکه هر که متبصر و بینا گردد در فطنت مبین و آشکار میگردد از برای او حکمت و هر که مبین شود برای او حکمت عارف شود به مواضع عبرت و هر که عارف شود به عبرت گرفتن از حال دیگران گویا بوده است در اولیان و به رای‌العین مشاهده کرده است سرگذشت ایشان را و تجربه نموده است آثار و اطوار هر قوم را، و نتایج هر حال را از طاعت و عصیان، پس از کار مبداء و معاد بر یقین باشد نه غرت و جهالت، و بر نظر دور بین باشد نه رعونت و غفلت و اما دعامه سیم از دعایم ایمان عدل بود، و آن در ظاهر و به علم اقناعی وضع شی‌ء در موضع خود باشد، و پیش علم غایر و فهم غایص اولی الابصار حکم زاهره و حلم راسخ این باشد که حضرت میفرماید. هم بر چهار شعبه باشد: بر غایص فهم. یعنی فهم ارباب بصیرت که غواصی دریای حقیقت نموده باشند. و غور علم. یعنی دانش اصحاب غور تعمیق که به تدقیق نظر دقایق حکمت دریابند. و زهرت حکم. یعنی حکمت زاهره که همچو کوکب دری از سماء هدایت الهی می‌تابیده باشد تا سالک به آن روشنائی راه به سرچشمه حیات عدل برد، و در ظلمات شبهات و جهل سرگردان نماند. و رساخت حلم. یعنی حلم و عقل راسخ که در رزانت و استحکام با جبال راسخ البنیان مسامات نماید و خیل دشمن و سبکساری راه حصن حصین او نیابد. پس هر که فهم عمیق کرد به تحقیق دریافت و به غور علم رسید و هر که به غور علم رسید بازگشت از آبشخورهای حکمت و معرفت حقه سیراب از آب حیات علم و حلم، و هر که حلم ورزید و بردباری و ثبات پیشه کرد تفریط نکند در امر خود، و زندگانی کند میان مردمان پسندیده و محمود. آری هر که فهم عمیق و علم دقیق مسلوک دارد و در راه حق قدم صبر بفشارد و به فضیلت عدل و علم متحلی، و از رذیلت جهل و ظلم متخلی گردد، پس همه کار او بر طبق صواب و نهج حق و راستی باشد، و در میان خلق بر حکمت عادله عمل نماید حق سبحانه و تعالی فرمود (اعدلوا هو اقرب للتقوی.) پس عدل او را به طریق تقوی و پرهیزکاری و متابعت او امرو احکام باری کشاند. و اما دعامه چهارم از دعایم ایمان جهاد است. یعنی سعی کردن در طریق دین و کوشش نمودن در نصرت حق و ازاله باطل. و آن نیز مبتنی بر چهار شعبه است: اول امر به معروف. دوم نهی از منکر، سوم صدق در مواطن. یعنی راستی و وفا در مواضع حق. چهارم شنان فاسقین. یعنی دشمن داشتن خارجان از طاعت و متابعت باری و داخلین در اثم و بزه‌کاری. پس هر که امر به معروف کند و پشتی حق نماید پشتهای مومنان را سخت کند، و امر ایشان قوی گرداند، و هر که نهی از منکر کند و مناهی خوار گرداند بینیهای منافقان را بر خاک مذلت مالد و گردنهای گردنکشان بشکند و هر که در مواطن رستگاری صادق و راستکار باشد بر نفس خود حکم کند، و آنچه بر ذمت او لازم باشد از حقوق حق بگذارد، و انصاف از خود بدهد، و امری نفرماید تا خود اول به جای بیارد و هر که دشمن دارد فاسقین را و در خشم شود از ایشان باری رضای حضرت رحمن، در خشم شود خدای دیان برای او، و خشنود گرداند او را از خود روز قیامت و وقت مجازات احسان. این است تعریف ایمان پیش نظر حکیمان خورده‌دان و عالمان قدسی‌نشان که از مشکاه نور انبیاء، و علم اوصیاء اقتباس نماید و اما تعریف متکلمان ایمان را یکبار به اقرار لسان و اذعان جنان، و یکبار باضم عمل و ارکان به جان حقیقت شناسان که هیچ از حق و تحقیق معنی نیست، این قدر علم کودکان را در شناخت (مویز) و (گردگان) کافی نباشد، چه جای اسلام و ایمان و السلام.

و اگر چه سائل از ایمان سوال کرده بود آن حضرت کفر و شک را نیز بیان نمود، تا حقیقت ایمان خوبتر واضح شود که (الاشیاء تعرف باضدادها) پس میفرماید: و کفر هم بر چهار دعامه مبتنی باشد، تعمق ناصواب که به وسوسه‌های باطل کشد و از حق دور گرداند و از اندازه عقل بیرون باشد. و تنازع، یعنی راه نزاع سپردن و مکابره نمودن و این رذیله در حد افراط است از فضیلت علم و مناسب است با جهل مرکب. و زیغ، یعنی میل از حق و صواب و این رذیله در حد تفریط است و اقرب به جهل بسیط. و شقاق، یعنی طریق نزاع و خلاف. و مسلک جور و اعتساف سپردن. پس هر که تعمق کند و عنان توسن اندیشه در مهالک رها کند بازگشت به حق نکند و هر که بسیار باشد کوشش او بر وجه جهل پیوسته گردد عمای او از حق، و هر که مایل گردد از نظر صواب بد نماید نزد او حسنه و نیکو نماید نزد او سیئه، و مست گردد مستی ارباب ضلالت، و هر که مجادله و خلاف پیشه کند و از اهتدای به هدایت اصحاب حق یکسو شود دشوار شود بر او راههای او، مشکل و سخت شود بر او امر او و تنگ گردد راه بیرون شدن او. و شک نیز بر چهار شعبه مبتنی است. بر تماری. یعنی مراء جدال نمودن به باطل و هول. یعنی ترسیدن و بد دلی نمودن در اقدام بخ حق و عزیمت در طلب صواب. و تردد. تردد یعنی سرگردان بودن و آمد و شد از روی حیرت نمودن. و استسلام یعنی سپر انداختن و تسلیم داعی ضلالت شدن و گردن به عجز نهادن و دست از مجاهده باز داشتن. (قوله، فمن جعل) پس هر که گردانید مراء و خصومت را عادت خود در همه حال صبح نکند هرگز شب جهالت او، و منکشف نگردد پرده ضلالت او، و هر که بترساند او را آنچه پیش دو دست او است یعنی جهاد در راه حق، باز گردد بر دو عقب خود ترسان، و هر که آمد و شد کند در شک و ملازم گردد بدگمانی را، و خود را به مامن یقین نرساند بسپرد او را در زیر گام سمهای شیاطین، و هر که مستسلم شود و گردن نهد هلاک و فساد دنیا و آخرت را و سعی نکند در اصلاح آن هالک گردد هم در دنیا و هم در آخرت. قال السید رضی الله عنه: و بعد هذا کلام ترکنا ذکره الاطاله و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب و (سید رضی الله عنه می‌گوید: و بعد از این کلمات کلام طویلی است ترک دادیم ما ذکر آن را از ترس تطویل و خارج شدن از غرضی که مقصود اصلی است در این کتاب.

و سئل علیه‌السلام عن الایمان، فقال: «الایمان علی اربع دعائم: علی الصبر و الیقین و العدل و الجهاد، فالصبر منها علی اربع شعب: علی الشوق و الشفق و الزهد و الترقب، فمن اشتاق الی الجنه سلا عن الشهوات و من اشفق من النار اجتنب المحرمات و من زهد فی الدنیا استهان بالمصیبات و من ارتقب الموت سارع الی الخیرات.» یعنی و پرسیده شد علیه‌السلام از اوصاف ایمان، پس گفت که ایمان قائم است بر چهار ستون: بر صبر کردن و یقین داشتن و عادل بودن و جهاد کردن، پس ستون صبر از آن چهار ستون بر چهار شعبه است: بر شوق است و بر خوف است و بر بی‌رغبتی است و بر انتظار کشیدن است، پس کسی که مشتاق شد به سوی بهشت فراموش کرد خواهشها و لذتها را و کسی که ترسید از آتش دوری کند از محرمات و کسی که بی‌رغبت شد از دنیا آسان می‌دارد مصیبتها را و کسی که انتظار می‌کشد مرگ را می‌شتابد به سوی خیرات و کار نیک کردن.

«و الیقین منها علی اربع شعب: علی تبصره الفطنه و تاول الحکمه و موعظه العبره و سنه الاولین، فمن تبصر فی الفطنه تبینت له الحکمه و من تبینت له الحکمه. عرف العبره و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین.» یعنی و یقین داشتن از آن چهار ستون بر چهار شعبه است بر بینا شدن به زیرکی و تفسیر کردن حکمت است و پند گرفتن به آزمایش است و طریقه‌ی پیشینیان است، پس کسی که بینا شد از زیرکی ظاهر می‌شود از برای او حکمت که کامل شد به علم و عمل باشد و کسی که ظاهر شد از برای او حکمت، شناخت آزمودن خود را، پس گویا که بوده است در حزب انبیای پیشین.

«و العدل علی اربع شعب: علی غائص الفهم و غور العلم و زهره الحکم و رساخه الحلم، فمن فهم علم غور العلم و من علم غور العلم صدر عن شرایع الحکم و من حلم لم یفرط فی امره و عاش فی الناس حمیدا.» یعنی و عدل کردن از آن چهار ستون بر چهار شعبه است: بر غوص کردن به فهم است و فرورفتن به علم است و روشن کردن حکم است و ثابت گردانیدن حلم و بردباری است، پس کسی که فهمید غرض از کلام را دانست فرورفتن در علم را و کسی که دانست فرورفتن در علم را برگشته است از آبگاههای حکم کردن و کسی که حلیم و بردبار شد تقصیری نمی‌کند در کار خود و زندگی می‌کند در میان مردمان در حالتی که ستوده شده است.

و الجهاد منها علی اربع شعب: علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر و الصدق فی المواطن و شنان الفاسقین، فمن امر بالمعروف شد ظهور المومنین و من نهی عن المنکر ارغم انوف المنافقین و من صدق فی المواطن قضی ما علیه و من شنی‌ء الفاسقین و غضب لله، غضب الله له و ارضاه یوم القیامه.» یعنی و جهاد کردن از آن چهار ستون بر چهار شعبه است: بر امر کردن مردم است به آنچه خدا امر کرده است و بازداشتن مردم است از آنچه خدا نهی کرده است و راست گفتن در موقع راستی و بغض و دشمن داشتن فاسقان است، پس کسی که امر کرد مردم را به اوامر خدا قوت داد پشت مومنان را و کسی که منع کرد مردم را از منهیات خدا به خاک مالید بینی‌های منافقان را و کسی که راست گفت در مواقعش ادا کرد و بجا آورد آنچه را که واجب است بر او و کسی که دشمن دارد فاسقان را و خشم کند از برای خشنودی خدا خشم کند خدا از برای او بر دشمنان او و خشنود گرداند او را در روز قیامت.

«و الکفر علی اربع قوائم: علی التعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق، فمن تعمق لم ینب الی الحق و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحق و من زاغ ساءت عنده الحسنه و حسنت عنده السیئه و سکر سکر الضلاله و من شاق وعرت علیه طرقه و اعضل علیه امره و ضاق مخرجه.» یعنی و کفر ثابت است بر چهار ستون: بر ستون تعمق و کنجکاوی کردن در کارهای خدا و منازعه و مجادله کردن و منحرف گشتن از حق و مخالفت کردن از حق، پس کسی که تعمق و کنجکاوی کند در کارهای خدایی، رجوع نکند به سوی حق، بلکه می‌رسد به ضلالت و گمراهی و کسی که بسیار باشد منازعه و مجادله‌ی او به جهل و نادانی، همیشه باشد کوری او از حق، زیرا که هر که ملکه شود از برای او جهل و کسی که منحرف گردد از حق، بد آینده شود در نظر او کارهای نیک و خوش آینده شود در نظر او کارهای بد و مست گردد به مستی گمراهی و کسی که مخالفت حق کند دشوار شود بر او راههای رفتار او و مشکل گردد بر او کار او و تنگ گردد جای بیرون شدن از دشوار او.

«و الشک علی اربع شعب: علی التماری و الهول و التردد و الاستسلام، فمن جعل المراء دیدنا، لم یصبح لیله و من هاله ما بین یدیه، نکص علی عقبیه و من تردد فی الریب و طئته سنابک الشیاطین و من استسلم لهلکه الدنیا و الاخره هلک فیهما.» یعنی و تشکیک در ایمان بر چهار شعبه است: مجادله کردن است و ترسیدن است و تردد داشتن است و گردن نهادن و تن در دادن است، پس کسی که گردانید مجادله کردن را عادت خود، به صبح شادی نمی‌رسد شب اندوه او و کسی که بترساند او را چیزهای پیش روی او، برگردد در کارهای خود بر پاشنه‌ی پای خود، یعنی باز پس رود از کارهای ضروریه‌ی خود و کسی که متردد خاطر باشد به سبب شبهه کردن، گام زند و پامال گرداند او را سمهای شیاطین و کسی که گردن نهاد و تن در داد امر هلاکت دنیا و آخرت را، هلاک شود در دنیا و آخرت.

اللغه: (الدعامه) جمع دعائم: عماد البیت، (شفق) شفقا من الامر: خاف (ترقب) انتظره، (سلا) عن الشی‌ء: ذهل عن ذکره و هجره (الشعبه) الطائفه من الشی‌ء (الفطنه) فطن فی الامر و به و الیه: ادرکه، فهمه و حذق فیه (اول) الکلام: فسره و قدره (غاص) علی المعانی: بلغ غایته القصوی، (غار) غورا: دقق النظر فیه (رسخ) رسوخا: ثبت فی موضعه (فرط) فی الشی‌ء قصر و اظهر العجز فیه (شنی‌ء) شنئانا: ابغضه مع عدواه و سوء خلق- المنجد. الاعراب: علی اربع دعائم، جار و مجرور متعلق بفعل مقدر خبر لقوله: الایمان علی الصبر بدل الجزء من الکل لاربع دعائم، فمن اشتاق الی الجنه شرطیه، و جمله سلاعن الشهوات جزاوها، الاضافه فی الموعظه العبره بیانیه، الاضافه فی غائص الفهم من اضافه الصفه الی الموصوف، و فی غور العلم من اضافه المصدر الی المفعول و فی رساخه الحلم من اضافه المصدر الی الفاعل، و فی شنئان الفاسقین من اضافه المصدر الی المفعول، لفظه ما، فی قضی ما علیه موصوله، و جمله الظرف صلتها. المعنی: روی هذا الحدیث فی الاصول من الکافی باب صفه الایمان بالاسناد الاول عن ابن‌محبوب، عن یعقوب السراج، عن جابر، عن ابی‌جعفر (علیه السلام)- و الاسناد الاول هو علی بن ابراهیم، عن ابیه، و محمد بن یحیی، عن احمد بن محمد بن عیسی و عده من اصحابنا عن احمد بن محمد بن خالد عن الحسن بن محبوب- الخ. قال المجلسی رحمه الله فی شرحه: و هو صحیح و هو من تتمه الخبر السابق، و هو مروی فی الکتب الثلاثه بتغییر نشیر الی بعضه، قال فی النهج: سئل علی (علیه السلام) عن الایمان، فقال: الایمان علی اربع دعائم. قال ابن‌المیثم: اما الایمان فاعلم انه اراد الایمان الکامل، و ذلک له اصل و له کمالات بها یتم اصله، فاصله لهو التصدیق بوجود الصانع تعالی و ما له من صفات الکمال و نعوت الجلال- الخ. اقول: الاسلام حقیقه مرکبه قولا و فعلا، اما بالنظر الی القول فهو مرکب من الشهادتین: التوحید و النبوه کلمتی اشهد ان لا اله الا الله، و اشهد ان محمد رسول‌الله، و اما فعلا فهو فروع الدین المقرره فله سبعه اسهم کما فی الحدیث. ام الایمان فهو حقیقه بسیطه و عقیده جازمه قلبیه و نور یتشعشع من باطن الانسان و ینبسط علی مشاعره و اعضائه، فله قوه و ضعف و یعتبر له بهذا النظر درجات اشیر الی انها عشر درجات فی بعض الاخبار. ففی الکافی عن عبدالعزیز القراطیسی قال: قال لی ابوعبدالله (علیه السلام): یا عبدالعزیز الایمان عشر درجات بمنزله السلم یصعد منه مرقاه بعد مرقاه فلا یقولن صاحب الواحده لصاحب الاثنین: لست علی شی‌ء حتی ینتهی الی العاشره فلا تسقط من هو دونک فیسقطک من هو فوقک و اذا رایت من هو اسفل منک بدرجه فارفعه الیک برفق و لا تحملن علیه ما لا یطیق فتکسره فان من کسر مومنا فعلیه جبره. و ما ذکره (علیه السلام) فی هذا الحدیث من الدعائم و الشعب فهی باعتبار مبادیه و آثاره و بسطه علی المشاعر الانسانیه و وجدان الانسان و اخلاقه، و بتعبیر آخر فسر علیه‌السلام فی هذا الکلام الایمان من وجهته الاخلاقیه و العلمیه و وصفه توصیفا بلیغا. و الظاهر ان السئوال لیس ما هو الایمان؟ او علی ما هو الایمان؟ فاجاب (علیه السلام) بان الایمان علی اربع دعائم، و ظاهره ان اقامه هذه الدعائم الاربعه شرط وجود الایمان، و لا یمکن اقامته علی ثلاثه منها او اثنین منها، و قوه الایمان و ضعفه یقاس بقوه هذه الدعائم و ضعفها، لا بتمامها و نقصانها. فاول الدعائم الصبر، و هو المقاومه تجاه المکاره و تحمل المشاق لنیل المقاصد و بیدا من الاشتیاق نحو المقصد الاعلی، و الاشتیاق یتمن فراق المحبوب و یستلزم تحمل الم وجده ربما یصل الی مقام العشق و الوله، فلابد من الصبر دون ذلک و اما الخوف و الزهد و الترقب الذی فسره بانتظار الموت و التهیا له فالام کلها. و فسر الصبر فی الاشتاق بان الشوق الی الجنه و هو المقصد المتعارف لاهل الایمان ملازم لمفارقه کل الشهوات المادیه و الطبیعیه و مزاوله الریاضات، فیحتاج الی صبر ثابت و اکید فهو اشد الما من الخوف و الاشفاق الذی یلازم اجتناب المحرمات فحسب، لانه لیس کل محرم من الشهوات، کما ان کل الشهوات لیست من المحرمات. فالصبر هو ما یعبر عنه فی لسان ارباب الحکمه بالعفه و اعتبروها احد الارکان الاربعه لاستکمال النفس و هی: الحکمه، و العفه، و الشجاعه، و العداله و فسروا العداله بانها الامساک عن الشره فی فنون الشهوات المحسوسه و عدم الانقیاد للشهوه و قهرها و تصریفها بحسب الرای الصحیح و مقتضی الحکمه المذکوره، فالعفه عند الحکماء صوره حاصله للنفس الانسانیه بتعدیل القوه الشهویه و تقییدها بما حکم به العقل الصحیح و قرره الشرع الصریح، و لکن الصبر علی ما فسره (علیه السلام) بین شعبه اعم و اتم مما ذکره الحکماء فی هذا المقام. و اما الیقین الذی هو الحکمه المتعالیه النظریه عند الفلاسفه، فیحتاج الی فطنه بصیره و نظر ثاقب فی العواقب یخرق حجاب الماده و ینفذ الی ماوراء العالم المحسوس المحدود، و وجدان تیقظ یتاثر من الامور و دراسه لاحوال الامم السالفه الناجیه منها و الهالکه، وهذه کلها دروس القیت فی ضمن آیات القرآن الکریمه. و قد رتب (علیه السلام) هذه الامور و جعلها درجات متتالیه یصعد السالک فیها من درجه الی درجه علیا، فمهما لم یتحصل للانسان فطنه بصیره و قاده لا یتبین له الحکمه و لا یقدر ان یقدر الموازین الصحیحه للحقائق و الدلاله علی حصول هذه الدرجه هو العبره و التاثر عن احوال الماضین، فقوه الایمان و عفه یدور مدار قوه العقل و ضعفه، فقد ورد فی باب العقل و الجهل اخبار کثیره فی ذلک نذکر شطرا منها:

1- سیف بن عمیره عن اسحاق بن عمار قال: قال ابوعبدالله (علیه السلام): من کان عاقلا کان له دین و من کان له دین دخل الجنه.

2- عن محمد بن سلیمان الدیلمی عن ابیه قال: قلت لابی‌عبدالله (علیه السلام): فلان من عبادته و دینه و فضله کذا، فقال: کیف عقله؟ قلت: لا ادری، فقال: ان الثواب علی قدر العقل، ان رجلا من بنی‌اسرائیل کان یعبد الله فی جزیره من جزائر البحر خضراء نضره کثیره الشجر ظاهره الماء، و ان ملکا من الملائکه مر به فقال: یا رب ارنی ثواب عبدک هذا، فاراه الله ذلک فاستقله الملک، فاوحی الله الیه ان اصحبه، فاتاه الملک فی صوره انسی فقال له: من انت؟ قال: انا رجل عابد بلغنی مکانک و عبادتک فی هذا المکان فاتیتک لاعبد الله معک، فکان معه یومه ذلک فلما اصبح قال له الملک: ان مکانک لنزه و ما یصلح الا للعباده فقال له العابد: لمکاننا هذا عیب فقال له: و ما هو؟ قال: لیس لربنا بهیمه فلو کان له حمار لرعیناه فی هذا الموضع فان هذا الحشیش یضیع، فقال له الملک: لیس لربک حمار، فقال: لو کان له حمار ما کان یضیع مثل هذا الحشیش، فاوحی الله الی الملک انما اثیبه علی قدر عقله. کما ان العدل یحتاج الی فهم القوانین الصحیحه و الاحاطه بحقائقها مقرونا بحسن اجرائها و الدقه فی تطبیقها علی مواردها، فلابد من فهم غواص و علم غوار للحقائق و احکام قضائیه زاهره صریحه، و حلم ثابت فی مقام اجرائها بین الخلیفه، و قد اشار (علیه السلام) الی شخصیه قاض عادل و حاکم ربانی بانه لا یقصر فی اموره و یعیش بین الناس محمود الخصائل و الفضائل و نذکر هنا اخبارا فی القاضی و القضاء:

1- روی فی الکافی فی کتاب القضاء فی باب ان الحکومه انما هی للامام عن سلیمان بن خالد، عن ابی‌عبدالله (علیه السلام) قال: اتقوا الحکومه فان الحکومه انما هی للامام العالم بالقضاء العادل فی المسلمین لنبی او وصی نبی.

2- عن ابی‌عبدالله (علیه السلام) قال: قال امیرالمومنین (علیه السلام) لشریح: یا شریح قد جلست مجلسا لا یجلسه الا نبی او وصی نبی او شقی.

3- عن سعید بن ابی‌خضیب البجلی قال: کنت مع ابن ابی‌لیلی مزامله حتی جئنا الی المدینه فبینا نحن فی مسجد الرسول (صلی الله علیه و آله) اذ دخل جعفر بن محمد فقلت لابن ابی‌لیلی: تقوم بنا الیه، قال: و ما نصنع عنده؟ فقلت: نسائله و نحدثه، فقال: قم، فقمنا الیه فسائلنی عن نفسی و اهلی ثم قال: من هذا معک؟ فقلت: ابن ابی‌لیلی: قاضی المسلمین فقال: انت ابن ابی‌لیلی قاضی المسلمین؟ فقال: نعم قال: تاخذ مال هذا فتعطیه هذا و تقتل و تفرق بین المرء و زوجه لا تخاف فی ذلک احدا؟ قال: نعم قال: (علیه السلام) فبای شی تقضی؟ قال: بما بلغنی عن رسول‌الله صلی الله علیه و آله و عن علی و عن ابی‌بکر و عمر قال: فبلغک من رسول‌الله انه قال ان علیا اقضاکم؟ قال: نعم قال: فکیف تقضی بغیر قضاء علی و قد بلغک هذا؟!- الخ. و الرکن الرابع للایمان الجهاد، فلابد للمومن ان یکون دائما مشمر الذیل یجاهد فی سبیل الحق و یکافح الجاهلین و المعاندین یامر بالمعروف و ینهی عن المنکر و یصدق فی المعارک و میادین النضال و المبارزه القائمه بین فئتی الحق و الباطل فی کل حال، و یحتاج المبارزه و النضال الی وجدان حقانی یبیغض المنافق و الفاسق فیقدر المومن ان یکافحه و یقوم فی وجهه و یقاتله و یستاصله، فمن لم یبغض الباطل و یشنئه لا یقدر علی دفعه بما یقتضیه الحال، فالامر بالمعروف یقوی جامعه اهل الایمان، کما ان النهی عن المنکر یهزم فئه الاعداء المنافقین الذین هم اشد نکایه علی اهل الایمان من الکفار المحاربین علنا فی المیدان. و نذکر هنا قصه من صور الصدق فی المواطن و المقاومه علی وجه الباطل من الشرح لابن ابی‌الحدید و نترجمها فی ذیل الترجمه: فانها مفیده جدا، قال الشارح المعتزلی فی الجزء (18 صلی الله علیه و آله 144): و روی ابن‌قتیبه فی کتاب (عیون‌الاخبار) قال: بینما المنصور یطوف لیلا بالبیت سمع قائلا یقول: اللهم الیک اشکو ظهور البغی و الفساد و ما یحول بین الحق و اهله من الطمع، فخرج المنصور فجلس ناحیه من المسجد، و ارسل الی الرجل رسولا یدعوه، فصلی رکعتین، و استلم الرکن، و اقبل علی المنصور و سلم علیه بالخلافه، فقال المنصور: ما الذی سمعتک تقوله من ظهور البغی و الفساد فی الارض و ما یحول بین الحق و اهله من الطمع؟ فو الله لقد حشوت مسامعی ما ارمضنی، فقال یا امیرالمومنین ان امنتنی علی نفسی انباتک بالامور من اصولها، و الا احتجزت منک، و اقتصرت علی نفسی فلی فیها مشاغل، قال: انت آمن علی نفسک فقل فقال: ان الذی دخله الطمع حتی حال بینه و بین اصلاح ما ظهر من البغی و الفساد لانت، قال: ویحک و کیف یدخلنی الطمع و الصفراء و البیضاء فی قبضتی و الحلو و الحامض عندی، قال: و دخل احد من الطمع ما دخلک اذ الله عز و جل استرعاک المسلمین و اموالهم، فاغفلت امورهم، و اهتممت بجمع اموالهم، و جعلت بینک و بینهم حجبا من الجص و الاجر، و ابوابا من الحدید، و حجبه مع السلاح، ثم سجنت نفسک فیها منهم، و بعثت عمالک فی جبایه الاموال و جمعها، و قویتهم بالسلاح و الرجال و الکراع، و امرت بان لا یدخل علیک الا فلان و فلان، نفر سمیتهم، و لم تامر بایصال المظلوم و المهلوف، و لا الجائع و الفقیر، و لا الضعیف و العاری، و لا احد ممن له فی هذا المال حق، فما زال هولاء النفر الذین استخلصتهم لنفسک و آثرتهم علی رعیتک و امرت ان لا یحجبوا عنک یحبون الاموال و یجمعونها و یحجبونها و قالوا: هذا رجل قد خان الله، فما لنا لا نخونه، و قد سخرنا فائتمروا علی ان لا یصل الیک من اخبار الناس شی‌ء الا ما ارادوا، و لا یخرج لک عامل فیخالف امرهم الا بغضوه عندک و بغوه الغوائل، حتی تسقط منزلته و یصغر قدره، فلما انتشر ذلک عنک و عنهم اعظمهم الناس و هابوهم و کان اول من صانعهم عما لک بالهدایا و الاموال لیقووا بها علی ظلم رعیتک، ثم فعل ذلک ذوو القدره و الثروه من رعیتک لینالوا ظلم من دونهم، فامتلات بلاد الله بالطمع بغیا و فسادا و صار هولاء القوم شرکاوک فی سلطنتک و انت غافل، فان جاء متظلم حیل بینه و بین دخول دارک و ان اراد رفع قصه الیک عند ظهورک و جدک و قد نهیت عن ذلک، و وقفت للناس رجلا ینظر فی مظالمهم، فان جاءک المتظلم الیه ارسلوا الی صاحب المظالم ان لا یرفع الیک قصته، و لا یکشف لک حاله، فیجیبهم خوفا منک، فلا یزال المظلوم یختلف نحوه و یلوذبه، و یستغیث الیه و هو یدفعه، و یعتل علیه، و اذا اجهد و احرج و ظهرت انت لبعض شانک صرخ بین یدیک، فیضرب ضربا مبرحا لیکون نکالا لغیره و انت تنظر و لا تنکر فما بقاء الاسلام علی هذا. فقد کنت ایام شبیبتی اسافر الی الصین، فقدمتها مره و قد اصیب ملکها بسمعه، فبکی بکاء شدیدا، فحداه جلساوه علی الصبر، فقال: اما انی لست ابکی علی البلیه النازله و لکن ابکی للمظلوم بالباب یصرخ فلا اسمع صوته، ثم قال: اما اذ ذهب سمعی فان بصری لم یذهب، نادوا فی الناس ان لا یلبس ثوبا احمر الا مظلوم، ثم کان یرکب الفیل طرفی نهاره ینظر هل یری مظلوما. فهذا مشرک بالله غلبت رافته بالمشرکین علی شح نفسه، و انت مومن بالله من اهل بیت نبیه لا تغلبک رافتک بالمسلمن علی شح نفسک، فان کنت انما تجمع المال لولدک فقد اراک الله تعالی عبرا فی الطفل یسقط من بطن امه ما له علی الارض مال، و ما من مال یومئذ الا و دونه ید شحیحه تحویه، فلا یزال الله یلطف بذلک الطفل حتی تعظم رغبه الناس الیه، لست بالذی تعطی و لکن الله یعطی من یشاء ما یشاء. و اذ قلت: انما اجمع المال لتشیید السلطان، فقد اراک الله عبرا فی بنی‌امیه ما اغنی عنهم ما جمعوا من الذهب و الفضه و اعدوا من الرجال و السلاح و الکراع حن اراد الله بهم ما اراد. و ان قلت: اجمع المال لطلب غایه هی اجسم من الغایه التی انافیها، فو الله ما فوق ما انت فیه الا منزله لا تدرک الا بخلاف ما انت علیه، انظر هل تعاقب من عصاک باشد من القتل؟ قال: لا، قال: فان الملک الذی خولک ما خولک لا یعاقب من عصاه بالقتل، بل بالخلود فی العذاب الالیم، و قد رای ما قد عقدت علیه قلبک و عملته جوارحک، و نظر الیه بصرک، و اجترحته یداک، و مشت الیه رجلاک، و انظر هل یغنی عنک ما شححت علیه من امر الدنیا اذا انتزعه من یدک و دعاک الی الحساب علی ما منحک. فبکی المنصور و قال: لیتنی لم اخلق، ویحک! فکیف احتال لنفسی؟ فقال: ان للناس اعلاما یفزعون الیهم فی دینهم، و یرضون بقولهم، فاجعلهم بطانتک یرشدونک، و شاورهم فی امرک یسددوک قال: قد بعثت الیهم فهربوا، قال: نعم خافوا ان تحملهم علی طریقک، و لکن افتح بابک، و سهل حجابک، و انظر المظلوم و اقمع الظالم، خذ الفی‌ء و الصدقات مما حل و طاب، و اقسمه بالحق و العدل علی اهله، و انا الضامن عنهم ان یاتوک و یسعدوک علی صلاح الامه. و جاء الموذنون فسلموا علیه و نادوا بالصلاه، فقام و صلی و عاد الی مجلسه فطلب الرجل فلم یوجد.

الترجمه: سئوال شد علی (علیه السلام) از ایمان، در پاسخ فرمود: ایمان بر چهار پایه استوار است: بر صبر و یقین و عدالت و جهاد. و از آنجمله صبر بر چهار شعبه است: بر اشتیاق، و بیم، و زهد، و مراقبت هر کس مشتاق بهشت است از همه شهوات بدور است، و هر کس از دوزخ بهراسد از همه محرمات بر کنار است، و هر کس در دنیا زهد ورزد از هیچ مصیبت نلرزد وهر کس مراقب مرگ است به هر کار خیری بشتابد. و از آنجمله یقین بر چهار شعبه است: بر بینائی هوش، و عاقبت سنجی درست و پندآموزی از عبرت، و توجه به روش گذشتگان، هر که هوش بینا دارد عاقبت سنجی او روشن است و هر کس بدرستی عاقبت را سنجیده عبرت آموخته، و هر که عبرت آموخته گویا با گذشتگان بوده و تجربه آندوخته. عدالت از آنجمله بر چهار شعبه است: فهم رسا، و دانش موشکاف و عمیق و حکم شکوفان و درست، و حلم ثابت و پا برجا، هر که فهم دارد دانش موشکاف بدست آرد، و هر که دانش موشکاف بدست آرد از سرچشمه‌ی احکام درست سرشار باشد و هر کس حلم ورزد در کار خود کوتاهی نکند، در میان مردم ستوده زندگی کند. جهاد را چهار شعبه است: امر بمعروف نهی از منکر، صدق و وفا در میدانهای مبارزه و نبرد، و بد داشتن مردمان فاسق و فاسد، هر که امر بمعروف کند پشت مومنان را نیرومند ساخته، و هر کس بنهی از منکر بپردازد بینی منافقان را بخاک مالیده، و هر کس در میدان مبارزه به راه صدق و وفا رود هر چه بر عهده‌ی او است انجام داده، و هر کس فاسقان را بد دارد و برای خدا خشم آرد خدا برای او خشم آرد و روز قیامت او را خوشنود سازد.

از علی شد سئوال از ایمان*** گفت بر چار پایه باشد آن

صبر باشد یقین و عدل و جهاد*** صبر را چار شعبه گشت عماد

شوق و اشفاق و زهد و خودپائی*** که بیارد بمرد بینائی

هر که شوق بهشتش اندر سر*** باید از شهوتش برید نظر

هر که از نار بیم جان دارد ***دست از هر حرام بردارد

هر که را زهد میشود پیشه ***از مصائب ندارد اندیشه

هر که در انتظار مرگ بود*** او شتابان بکار خیر رود

شد یقین را چهار شعبه ستون*** هوشمندی و حکمتی موزون

پند عبرت مدار و رسم کهن*** که بیاموزدش هزاران فن

هر که باهوش و تیزبین گردد*** حکمت روشنش قرین گردد

هر که عبرت گرفت و پند گزید*** وضع پیشینیان بخوبی دید

عدل بر چهار شعبه شد ستوار*** فهم غواص و دانش غوار

گل احکام و حلم پا برجا ***که معطر شود از آن دلها

هر که فهمد بغور علم رسد ***وز تک علم حکم شرع برد

شخص باحلم کی کند تقصیر*** بین مردم بزندگی است بصیر

چار شعبه جهاد را پایه است*** امر معروف و نهی ناشایست

مردی اندر برابر دشمن*** کینه‌جوئی ز فاسقان زمن

هر که را شیوه امر بمعروف ***پشت مومن قوی کند بوقوف

هر که را نهی منکر است شعار ***هر منافق ازو بخاک دمار

هر که مردی کند بگاه نبرد*** هر چه بر عهده دارد ایفاء کرد

هر که با فاسقان بود دشمن*** خشم کرد است در ره ذوالمن

خشم گیرد خدا به دشمن او ***در قیامت از او شود دلجو

ترجمه القصه: و ابن‌قتیبه در کتاب عیون‌الاخبارش چنین آورده گوید: منصور شبی در طواف خانه کعبه بود گوینده‌ای را شنید که چنین می‌نالید: بار خدایا به درگاه تو شکایت آرم از ظهور ستم و تباهی و از طمعی که میان مردم و حق سایه افکنده، منصور از طوافگاه به در آمد و در گوشه‌ای از مسجد بنشست و بدنبال آن مرد فرستاد و او را بار داد، آن مرد دوگانه بپرداخت و پس از استلام حجر نزد وی شتافت و سلام خلافت را تسلیم کرد. ممنصور بدو گفت: این فریاد که از ظهور ستم و بیدادت از تو بگوشم رسید چه بود؟ و مقصودت از طمع‌کار حائل میان مردم و حق که بود؟ بخدا هر چه گوش دادم از درد و الم بیاگندی، گفت: یا امیرالمومنین اگر بر جانم امان بخشی از ریشه هر کارت آگاه سازم وگرنه از اظهار حقیقت دریغ نمایم و خود را نگه دارم که با خود کارها دارم، منصور گفت: جان تو در امان است هر چه داری بگو، در پاسخ گفت: آنکه طمعش میان مردم و حق حائل است و از اصلاح ستم و تباهی مانع، خودت هستی، منصور گفت: وای بر تو چگونه طمع بهمن درآید که همه سیم و زر جهان در دست دارم و هر ترش و شیرینم فراهم است؟ در پاسخ گفت: هیچ کس را چون تو طمع در نگرفته، خداوند عزوجل تو را سرپرست جان و مال مسلمانان ساخته، و تو از کارهای آنان به غفلت اندری، و به چپاول اموالشان چیره و خودسر، در این میان پرده‌ها از گچ و آجر برآوردی، و درهای آهنین بر آنها نهادی، و دربانان مسلح برگماشتی و خویش را در درون آن زندانی ساختی و کارمندانت را به گرد آوردن اموال و انباشتن آن گسیل نمودی، و با اسلحه و دژبانان وسائل نقلیه نیرومندشان ساختی، و دستور دادی جز فلان و فلان که نامبرده‌ای به حضورت نرسند و از پذیرش ستمدیده و درمانده و گرسنه و درویش و ضعیف و برهنه دریغ داری، و اینان که حق در بیت‌المال دارند دور نگهداشتی. همیشه آن چند نفر مخصوصانت که از همه رعیت برگزیده داشتی و حجاب از پیش آنان برداشتی، اموال را بگیرند و گرد کنند و انباشته و پس‌انداز خویش سازند. گویند: این مرد خود به خدا خائن است چرا ما بدو خیانت نکنیم با اینکه مسخر او شدیم، اینان میان خود سازش کردند نگزارند وضع مردم و احوال آنان بتو گوشزد شود مگر آنچه را بخواهند و به سود خود دانند، و هر کارگزاری از درت برآید و با آنان مخالفت آغازد او را پیش تو مبغوض سازند و از در برانند و برای او پرونده بسازند تا از نظر بیفتد و خوار گردد، چون این وضع میان تو و آنان گوشزد همگان شده مردم آنان را بزرگ شمارند و از آنها بهراسند و نخستین دسته‌ای که که سازش با آنها بشتابند کارگزاران تو باشند که بدانها هدیه برند و رشوه دهند تا دست ستمشان بر سر رعایا باز باشد، و سپس مردم بانفوذ و ثروتمند از طبقه رعیت با آنها سازش کنند تا بر دیگران ستم نمایند و سراسر بلاد خدا پر از طمع و ستم و تباهی شود این چند نفر با تو شریک سلطنت شده و تو در غفلت اندری، اگر دادخواهی به درگاه آید نگذارند بر تو درآید، اگر خواهد هنگام خروج از خانه‌ات به تو شکایت برد مانع گماشتی ببهانه‌ای که برای مردم بازرس مظالم مقرر داشتی، و چون متظلمی آید هم آنان ببازرسی مظالم فرستند که به شکایت او گوش ندهد و عرض حالش را به تو نرساند و بازرس از بیم آنان و ترس تو بپذیرد و پیوسته مظلوم و بیچاره نزد او رفت و آمد کند و بدو پناه برد و استغاثه نماید و او امروز و فردا کند و بهانه بتراشد و چون بجان آید و تو بیرون آئی برابرت فریاد کشد و ناله سر دهد دربانانت او را بسختی بزنند و برانند تا عبرت دیگران شود، و تو به چشم بنگری و مانع نشوی با این وضع چگونه مسلمانی بیاید. داستانی در داستانی: من در روزگار جوانی به چین مسافرت میکردم، در یک سفری پادشاهشان به کری دچار شده بود و سخت میگریست، ندیمانش او را دلداری میدادند و به شکیبائی میکشانیدند گفت: من از درد خود گریه ندارم ولی بر مظلومان دربارم گریه میکنم که مینالند و آواز ناله‌شان را نمیشنوم، سپس گفت: اگر گوشم رفته چشمم بر جا است میان مردم جار بزنید که جز مظلوم جامه سرخ نپوشد، و هماره بامداد و پسین بر فیل سوار میشد و گردش میکرد تا مظلومی را به چشم خود بیند و دادخواهی کند. این مردیست مشرک بخدا که با مشرکان چنین مهربانست و از خود دریغمند و نگران، تو مردی هستی خداپرست و از خاندان نبوت، مهر تو بر مسلمانان جلو خودخواهیت را نباید بگیرد؟ اگر برای فرزندانت مال جمع میکنی خدا به تو نموده است که کودکی از شکم مادر در افتد در روی زمین پشیزی ندارد و بر هر مالی دست بخیلی گذاشته است که نگهش دارد، ولی خدا پیوسته لطف خود را شامل حال کودک سازد تا مردم را بدو راغب کند، تو نیستی که عطا میکنی ولی خدا است که هر چه به هر که خواهد عطا میکند، و اگر بگوئی جمع مال برای تقویت سلطنت تو است خدا برای تو وسیله عبرت از بنی‌امیه فراهم کرده که جمع زر و سیم و آماده کردن ساز و برگ و لشکر و اسب و استر و شتر در برابر اراده الهی به زوال ملکشان فائده نداشت، و اگر بگوئی جمع مال برای یک هدف عالی‌تر از مقامی است که داری بخدا بالاتر از مقام تو مقامی هست ولی ادراک آن میسر نیست مگر از راهی که مخالف راه تو است (یعنی زهد و قطع طمع از مال دنیا). تو نگاه کن آیا مخالف خود را به بدتر از کشتن مجازات توانی کرد؟ گفت: نه، در پاسخ گفت: آن پادشاهی که بتو عطا کرده آنچه عطا کرده، گنه‌کار را بکشتن شکنجه ندهد، بلکه با عذابی دردناک و مخلد، او بخوبی میداند چه در دل داری و در چه کاری چشمت به کجا است و دستت چه کار میکند و پایت به چه سوی میرود بنگر که هر آنچه از دنیا را خاص خود کردی چون از دستت گرفت چه فائده‌ای برایت دارد در موقعی که تو را پای حساب کشید. منصور گریست و گفت: کاش آفریده نبودم، وای بر تو، چگونه چاره‌ی کار خود کنم؟ گفت: همه مردم را رهبرانیست که در دیانت خود بدانها پناهند و به گفتارشان رضا دهند، تو آنان را محرمان خود ساز تا راه به تو بنمایند و در کارهایت با آنها مشورت کن، منصور گفت: من به دنبال آنان فرستادم از من گریختند، گفت: آری، ترسیدند آنها را به راه خودت ببری، ولی در خانه‌ات را باز گزار و حجاب را بردار و هموارساز مظلوم را باش و ظالم را از بن برانداز و فی‌ء و صدقات از راه حلال و پاک بگیر و به حق و عدالت بر مستحقانش پخش کن، در این صورت من ضامنم که رهبران حق و مخلص نزد تو آیند و در اصلاح کار امت بر معاونت دهند. موذنان سر رسیدند و سلامش دادند و اعلام به نماز کردند، برخاست نماز گزارد و بجای خود برگشت و هر چه آن مرد را جستند نیافتند- پایان ترجمه قصه-. از تامل در این داستان مطالبی درک میشود که برای این زمان هم بی‌نتیجه نیست.

اللغه: (التعمق) تعمق فی الامر: بالغ فیه و تشدد طالبا اقصی غایاته و فی کلامه تنطع- ای تفصح فیه- (التنازع) تنازع القوم: اختلفوا (الزیغ) المیل عن الحق الشک (الشقاق) شاق شقاقا و مشاقه: خالفه و عاداه (الوعر) المکان المخیف الوحش (اعضل الامر) اشتد و استغلق (التماری) ماری مراء و مماراه: جادل و نازع و لاج- المنجد-. (الدیدن) الداب و العاده (النکوص) الاحجام عن الشی‌ء یقال: نکص علی عقبیه ای رجع- صحاح- (السنبک) جمع: سنابک طرف الحافر- المنجد. الاعراب: سکر سکر الضلاله مصدر نوعی منصوب علی انه مفعول مطلق، طرقه فاعل و عرت و هو فعل لازم، دیدنا مفعول ثان لقوله جعل، عقبیه تثنیه عقب مجرور بحذف النون. المعنی: الایمان نور یتشعشع فی قلب الانسان و یضی‌ء علی جمیع حواسه و اعضائه فیلمع من کل منهاما یقتضیه، فالعقل یتنور به و یفهم الحقائق الالهیه و المسائل الکونیه، و الوهم و الخیال ینکمشان من الصور الزائغه و الاباطیل، و اعضاء البدن تشتغل بالاعمال الخیریه التی تشع علی الجامعه الانسانیه بالفوائد و السرور و الراحه و الازدهار و یتجلی الانسان فی ضوئه ملکا روحانیا سماویا و ان کان جثمانا ارضیا مادیا و بین (علیه السلام) سعه افقه و مد اضوائه الی ماوراء الحس و الماده و ماوراء اشعه فوق بنفش. فالکفر یقابله من جمیع نواحیه لان الکفر فی الحقیقه فقدان هذا النور الساطع و ظلمات بعضها فوق بعض و لا امتیاز فی الظلمه و العدم الا باعتبار درک ما یقابله من النور، فالکفر بجمیع دعائمه و شعبه اعدام ملکات یدرک من ناحیه عدم النور اللائق فی محله کما یعین علی فهم النور الذی یقابله، فلو لم یکن فی العالم ظلمه اصلا کان فهم الضوء و النور صعبا جدا لو لم یکن متعذرا راسا. فتدعیم الکفر علی هذا الدعائم و تشعبه بهذه الشعب عرضی باعتبار الملکات النوریه الایمانیه، فالتعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق، تقابل الصبر و الیقین و العدل و الجهاد التی هی دعائم الایمان بوجه ما، فیقال: المراد من التعمق هنا عدم الثبات و الاستقامه علی ما هو مقتضی الفطره من الاعتقاد بالصانع و الانقیاد له بالعبودیه و الطاعه الذی علیه مدار دعوه الرسل فالمتعمقون هم المعاندون لدعوه الرسل و المقترحون علیهم ما لا ینبغی، کما ان المشرکون یواجهون النبی (صلی الله علیه و آله) بقولهم (لولا انزل علینا الملائکه او نری ربنا 21- الفرقان) او بقولهم: (لن نومن لک- او تسقط السماء کما زعمت علینا کسفا او تاتی بالله و الملئکه قبیلا) و کما ان عامه المنکرین للمعاد و ما یعرض للعباد بعدالموت یقولون: لم نرمیتا قام من مرقده معذبا، و حکی عن نجز احد کبار الالمان المنکر للمبدا بانه لو کان وجود لاله حی قادر کما اعتقده الالهیون اعلن نفسه بتعلیق لوح مکتوب معلق بین السماء و الارض. کما ان التنازع ناش عن فقدان الیقین الموجب للاطمینان و الاعتماد علی الحقیقه، فمن یومن بالله یهدء قلبه و لکن لفاقد للایمان قلب مظلم متزلزل دائما بین صدره و حنجرته کما فی الحدیث، فیفور و یثور بالتنازع فی الحق مع اهله. و الزیغ یقابل العدل کملا، لان العدل استقامه فی الفکر و التعقل و العمل لا میل فیه و لا انحراف، و لکن الفاقد للعدل فی تعقله و تفکیره یمیل قلبه المتزلزل الی الباطل، و ینحرف الی الاباطیل. و الشقاق فت عضد الاجتماع بالضوضاء و الجدل لاغراض شخصیه او قبیله باطله، فیقابل الجهاد الذی هو الاستقامه و النضال لاجل الحق و صیانه المله و الامه. فالمتعمق المعاند لا ینیب الی الحق و لا یهتدی الی سبیل الرشد کرجال القریش المعاندین للنبی (صلی الله علیه و آله) و القرآن. و الجاهل المتنازع یتخبط فی عماه حتی یدرک منیه قبل درک مناه. و القلب الزائع عن الحق متعاکس و منکوس یدرک الحسنه سیئه فیجتنب منها و السیئه حسنه فیرغب الیها، و لایلمس الحقیقه کالسکران. و من شاق الله فقد فارق جماع الشعب و الامه فهو کالتائه فی طریق و عر اینما یتوجه یقابله عقبه صعبه کاداء و عقده معقده لا یهتدی لحلها فضاق علیه المخرج و یقع دائما فی حرج. و الشاک یماری الحق و یحس بهول و مخافه و یتردد فی طی طریق السعاده فیرجع قهقری الی اسفل درکات الطبیعه، و یفقد شخصیه و یستلسم لجیوش الباطل فیقع تحت اقدام الشیاطین، و یصیر من الخاسرین الهالکین. قوله: (و بعد هذا کلام ترکناه) و رد فی الکافی فی باب دعائم الکفر و شعبه حدیثا طویلا یظهر انه تتمه الحدیث الذی ارسله المصنف رحمه الله و اشار الی بقیته، و قطعه صاحب الکافی و قسمه علی باب صفه الایمان و باب دعائم الکفر و باب صفه النفاق و المنافق، و لکن المری فی باب دعائم الکفر یخالف مع ما روی فی باب صفه الایمان سندا و مع ذکره الرضی رحمه الله متنا، فقد رواه هنا عن علی بن ابراهیم، عن ابیه عن حماد بن عیسی، عن ابراهیم بن عمر الیمانی، عن عمر بن اذنیه، عن ابان بن ابی‌عیاش، عن سلیمان بن قیس الهلالی، عن امیرالمومنین (علیه السلام) و عد المجلسی فی شرحه السند فختلفا فیه من حیث الصحه و الضعف. قال (علیه السلام): بنی الکفر علی اربع دعائم: الفسق و الغلو، و الشک، و الشبهه. والفسق علی اربع شعب: علی الجفاء، و العماء، و الغفله، و العتو، فمن جفا احتقر الخلق و مقت الفقهاء و اصر علی الحنث العظیم، و من عمی عن الحق نسی الذکر و اتبع الظن و بارز خالقه و الح علیه الشیطان و طلب المغفره بلا توبه و لا اسکانه و لا غفله، و من غفل جنی علی نفسه و انقلب علی ظهره و حسب غیه رشدا و غرته الامانی و اخذته الحسره و الندامه اذا قضی الامر و انکشف عنه الغطاء و بدا له ما لم یکن یحتسب، و من عتا عن امر الله شک و من شک تعالی الله علیه فاذله بسلطان و صغره بجلاله کما اغتر بربه الکریم و فرط فی امره. و الغو علی اربع شعب: علی التعمق بالرای، و التنازع فیه، و الزیع و الشقاق، فمن تعمق لم ینب الی الحق و لم یزدد الا غرقا فی الغمرات و لم تنحسر عنه فتنه الا غشیته اخری و انخرق دینه فهو امر مریج، و من نازع فی الرای و خاصم شهر بالعثل من طول اللجاج، و من زاغ قبحت عنده الحسنه و حسنت عنده السیئه و من شاق اعورت علیه طرقه و اعترض علیه امره فضاق مخرجه اذ لم ینبع سبیل المومنین. و الشک علی اربع شعب: علی المریه، و الهوی، و التردد، و الاستسلام و هو قول الله (فبای آلاء ربک تتماری) و فی روایه اخری: علی المریه، و الهول من الحق، و التردد، و الاستسلام للجهل و اهله، فمن هله مابین یدیه نکص علی عقبیه و من امتری فی الدین تردد فی الریب و سبقه الاولون من المومنین و ادرکه الاخرون و وطئته سنابک الشیطان، و من استسلم لهلکه الدنیا و الاخره هلک فیما بینهما، و من نجا من ذلک فمن فضل الیقین و لم یخلق الله خلقا اقل من الیقین. و الشبهه علی اربع شهب: اعجاب بالزینه، و تسویل النفس، و تاول العوج و لبس الحق بالباطل، و ذلک بان الزینه تصدف عن البینه، و ان تسویل النفس یقحم علی الشهوه، و ان العوج یمیل بصاحبه میلا عظیما، و ان اللبس ظلمات بعضها فوق بعض، فذلک الکفر و دعائمه و شعبه. اقول: قد شرحنا و ترجمنا هذا الحدیث فی شرح اصول الکافی و ترجمته (ج 3) فمن اراد مزید الاطلاع فیلرجع هنا لک. الترجمه: در دنباله توصیف دعائم ایمان فرمود (علیه السلام): کفر بر چهار ستون استوار است: بر تعمق و تنازع و کج‌دلی و تفرقه‌اندازی هر که راه تعمق پیش گیرد بسوی حق باز نگردد، و هر که از روی نادانی ستیزه‌جوئی را پیشه کند چشم دلش همیشه از دیدار حق نابینا بماند، و هر کس دلی کج دارد نیکی رابد شمارد و بدکرداری را نیک پندارد و در مستی گمراهی بسر برد، و هر کس تفرقه اندازد و تک روی پیشه سازد به راههای سخت و ناشناخته و هراسناک افتد و کارها بر او پیچیده و غیر قابل حل گردد، و در تنگنائی افتد که نتواند از آن بیرون آید. شک بر چهار شعبه تقسیم شود: بر خودنمائی در بحث و بر هراس و دودلی و خودباختگی، هر کس مراء را شیوه خود ساخت شب تارش به روز روشن مبدل نشود، و هر کس از آنچه در پیش دارد به هراس باشد بعقب برگردد و از پیشروی باز ماند، و هر کس درباره حقیقت دودلی دارد و حس تشخیص ندارد زیر سم شیاطین پایمال شود.

کفر بر چار پایه شد ستوار*** بر تعمق، تنازع دشوار

کج‌دلی و شقاق در دنبال*** بهر کفرند پایه در هر حال

هر که دارد تعمق اندر حق*** نگراید بسوی حق مطلق

هر که از جهل پر نزاع بود*** دائما کور دل بسر ببرد

دل کج نیک را بدی بیند*** ور بدی بهر نیک می‌چیند

مست گمراهی است و لایعقل*** نیست او را شعوری اندر دل

هر که تک رو شود جدا ز خدا*** راه سختی به پیش دارد،ها

کار او مشکل است و پیچیده*** و اندرین تنگنا است رنجیده

شک، بر چار شعبه قائم شد ***بر مراء و هراس و شد و نشد

چارمش را شمار استسلام*** که نه امید ماند و نه مرام

هر که را شیوه شد مراء و جدال ***شب او را نه پی نه صبح زوال

بهراسد از آنچه در پیش است*** در عقب گردد پر ز تشویش است

ور بتردید و ریب تمکین است*** پایمال سم شیاطین است

(الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) اقول رواه (الکافی) و (الامالیان)، و (التحف) ایضا بالسند المذکور فی سابقه، ففی (الکافی) بعدما مر (باب صفه الایمان) بالاسناد الاول عن ابن محبوب، عن یعقوب السراج عن جابر عن ابی‌جعفر (علیه السلام) قال سئل امیرالمومنین (علیه السلام) عن الایمان مثله مع تغییر یسیر و فیه، (والاشفاق) بدل (و الشفق) و فیه (و معرفه العبره) بد ل قوله (و موعظه العبره) و فیه (و من عرف العبره عرف السنه، و من عرف السنه فکانما کان مع الاولین و اهتدی للتی هی اقوم، و نظر الی من نجا بما نجا، و الی من هلک بما هلک. و انما اهلک الله من اهلک بمعصیته، و انجا من انجا بطاعته) بدل قوله، (و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین)- و فی (الامالی) (و من عرف العبره عرف السنه و من عرف السنه فکانما کان فی الاولین)- و مثله (التحف) لکن فیه (فکانما عاش فی الاولین). (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و کیف کان فزاد هذا علی سابقه بروایه (الخصال) له، (عن ابیه عن سعد عن محمد بن الحسین بن ابی‌الخطاب و احمد بن فضال عن ابن‌اسباط، عن الحسن ابن‌زید عن محمد بن سالم عن سعد بن طریف عن الاصبغ عنه (علیه السلام)- ورواه (تنبیه) البکری عن ابن‌درید عن محمد بن عثمان عن منجاب بن الحارث عن بشر بن عثمان عن محمد بن سوقه قال: سال رجل علیا(علیه السلام) عن الایمان مع اختلاف یسیر فی آخره فقام الرجل فقبل راسه. الایمان علی اربع دعائم جمع دعامه عماد البیت. علی الصبر جعل الصبر الدعامه الاولی من الایمان لانه بمنزله الراس من الجسد. و الیقین فعیل. فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) ان العمل الدائم القلیل علی الیقین، افضل عند الله من العمل الکثیر علی غیر یقین. و عنه (علیه السلام) کان امیرالمومنین (علیه السلام) یقول لایجد عبد طعم الایمان، حتی یعلم ان ما اصابه لم یکن لیخطیه، و ان ما اخطاه لم یکن لیصیبه، و ان الضار النافع هو الله تعالی. و العدل قال تعالی: ( … و اوفوا الکیل و المیزان بالقسط لانکلف نفسا الا وسعها و اذا قلتم فاعدلوا و لو کان ذا قربی و بعهد الله اوفوا ذلکم وصاکم به لعلکم تذکرون و ان هذا صراطی مستقیما فاتبعوه و لاتتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله ذلکم وصاکم به لعلکم تتقون). اعدلوا هو اقرب للتقوی- ( … فانکحوا ما طاب لکم من النساء مثنی (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و ثلاث و رباع فان خفتم الا تعدلوا فواحده … ) (ان الذین قالوا ربنا الله ثم استقاموا تتنزل علیهم الملئکه الا تخافوا و لاتحزنوا و ابشروا بالجنه التی کنتم توعدون). و الجهاد (و جاهدوا فی الله حق جهاده … ). فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) ان الله تعالی بعث رسوله بالاسلام الی الناس عشر سنین فابوا ان یقبلوا حتی امره بالقتال فالخیر فی السیف، و تحت السیف، و الامر یعود کما بدا. و فی (الاسد) عن عمرو بن و اثله، ضحک النبی (صلی الله علیه و آله) حتی استغرب فقال: الا تسالونی مم ضحکت؟ فقالوا الله و رسوله اعلم قال عجبت من قوم یقادون الجنه بالسلاسل و هم یتقاعسون عنها،- قالوا و کیف؟ قال اقوام من العجم سباهم المهاجرون یدخلونهم فی الاسلام و هم کارهون. و الصبر منها علی اربع شعب جمع شعبه قال الجوهری الشعب الاغصان. علی الشوق قال الجوهری الشوق و الاشتیاق نزاع النفس الی الشی‌ء. و الشفق قال الجوهری الشفقه و الشفق الاسم من الاشفاق قال تهوی حیاتی و اهوی موتها شفقا. و الزهد فی (الکافی) عن النبی (صلی الله علیه و آله) لایجد الرجل حلاوه الایمان فی قلبه، حتی لایبالی من اکل الدنیا- ثم قال (علیه السلام) حرام علی قلوبکم ان تعرف حلاوه الایمان حتی تزهد فی الدنیا. (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و الترقب قال الجوهری الترقب النتظار. فمن اشتاق الی الجنه

سلا عن الشهوات (و یوم یعرض الذین کفروا علی النار اذهبتم طیباتکم فی حیاتکم الدنیا و استمتعتم بها فالیوم تجزون عذاب الهون بما کنتم تستکبرون فی الارض بغیر الحق و بما کنتم تفسقون). و من اشفق من النار اجتنب المحرمات (و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنه هی الماوی) و قال النبی (صلی الله علیه و آله) حفت الجنه بالمکاره و حفت النار بالشهوات. و من زهد فی الدنیا استهان بالمصیبات فی (الکافی) عن ابی‌بصیر شکوت ابی عبدالله (علیه السلام) الوسواس فقال یا ابامحمد اذکر تقطع او صالک فی قبرک و رجوع احبائک عنک، اذا دفنوک فی حفرتک و خروج بنات الماء من منخریک، و اکل الدود لحمک فان ذلک یسلی عنک،- قال فو الله ما ذکرته الا سلا عنی. و من ارتقب الموت سارع الی کذا فی (المصریه) و الصواب: (فی) کمافی (ابن ابی‌الحدید و ابن‌میثم و الخطیه). الخیرات (ان الذین هم من خشیه ربهم مشفقون و الذین هم بایات ربهم یومنون و الذین هم بربهم لایشرکون و الذین یوتون ما اتوا و قلوبهم و جله انهم الی ربهم راجعون اولئک یسارعون فی (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) الخیران و هم لها سابقون). و الیقین منها ای: من دعائم الایمان الاربع. علی اربع شعب فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) قال لابی بصیر لیس شی‌ء الا و له حد، فقال ابوبصیر: فما حد التوکل؟ قال (علیه السلام) الیقین، قال فما حد الیقین؟ قال الا تخاف مع الله شیئا. علی تبصره الفطنه الاضافه فی التبصره بمعنی (فی) کما یشهد له قوله بعد (فمن تبصر فی الفطنه). قال تعالی: (ان فی ذلک لذکری لمن کان له قلب او القی السمع و هو شهید). و تاول الحکمه ای: فهم مالها، قال الشاعر: علی انها کانت توول حبها تاول ربعی السقاب فاصحبا فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) من صحه یقین المرء المسلم، الا یرضی الناس بسخط الله، و لایلومهم علی ما لم یوته الله، فان الرزق لایسوقه حرص حریص، و لایرده کراهیه کاره، و لو ان احدکم فر من رزقه کما یفر من الموت لادرکه رزقه، کما یدرکه الموت. و موعظه العبره الاضافه فی (الموعظه) بمعنی (من) او (فی). (لقد کان فی قصصهم عبره لاولی الالباب … )- ( … فاتاهم الله من حیث لم یحتسبوا و قذف فی قلوبهم الرعب یخربون بیوتهم بایدیهم و ایدی المومنین فاعتبروا یا اولی الابصار). (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) (قد کان لکم آیه فی فئتین التقتا فئه تقاتل فی سبیل الله و اخری کافره یرونهم مثلیهم رای العین و الله یوید بنصره من یشاء ان فی ذلک لعبره لاولی الابصار). (یقلب الله اللیل و النهار ان فی ذلک لعبره لاولی الابصار)- (فاخذه الله نکال الاخره و الاولی ان فی ذلک لعبره لمن یخشی) (و ان لکم فی الانعام لعبره نسقیکم مما فی بطونها ولکم فیها منافع کثیره و منها تاکلون)- (و ان لکم فی الانعام لعبره نسقیکم مما فی بطونه من بین فرث و دم لبنا خالصا سائغا للشاربین). و سنه الاولین (قد خلت من قبلکم سنن فسیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبه المکذبین)- (یرید الله لیبین لکم و یهدیکم سنن الذین من قبلکم و یتوب علیکم و الله علیم حکیم). ( … و لایحیق المکر السیی‌ء الا باهله فهل ینظرون الا سنت الاولین فلن تجد لسنت الله تبدیلا و لن تجد نسلکه الله تحویلا). (فلم یک ینفعهم ایمانهم لما راوا باسنا سنت الله التی قد خلت فی عباده و خسر هنالک الکافرون). (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) ( … ان ینتهوا یغفر لهم ما قد سلف و ان یعودوا فقد مضت سنت الاولین).- (کذلک نسلکه فی قلوب المجرمین لایومنون به و قد خلت سنه الاولین). (و ما منع الناس ان یومنوا اذ جائهم الهدی و یستغفروا ربهم الا ان تاتیهم سنه الاولین او یاتیهم العذاب قبلا). فمن تبصر ای: صار ذا بصیره. فی الفطنه تبینت له الحکمه قالوا: الحکمه العلم الذی یدفع الانسان عن فعل القبیح مستعار من حکمه اللجام. و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین قد عرفت ان (الکافی) نقله و من عرف العبره عرف السنه و من عرف السنه فکانما کان فی الاولین- الخ- کما مر. و العدل منها ای: من تلک الدعائم. علی اربع شعب الاولی. علی غائص الفهم ای: فهم یغوص علی الحقائق کمن یغوص علی الدر، و اللولو- و عرفت ان فی (الکافی) و (الامالی) (علی غامض الفهم). و غور العلم ای: قعره. و زهره الحکم ای: بهجه الفقه و القضاء. و رساخه ای: ثبو ت. الحلم. (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و فی (الخصال) و (الامالی) و (التحف) و (الکافی): (و روضه الحلم) و هو الانسب بسابقه، (و زهره الحکم). فمن فهم علم غور العلم لان شرط العلم الفهم. و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحکم و الصدور عن شرائع الحکم کنایه عن الاصابه فی الحکم، لان الشرائع موارد استقاء الناس، و الصدور عنها: الرجوع عنها. و من حلم لم یفرط من الافراط تجاوز الحد لاالتفریط- کما فی المرآه- لعدم مناسبته مع الحلم. فی امره و عاش فی الناس حمیدا فی الخبر: اذا وقعت منازعه بین رجلین نزل ملکان فیقولان للسفیه منهما: قلت و قلت و انت اهل لما قلت و ستجزی بما قلت. و یقولان للحلیم: صبرت و حلمت سیغفر الله لک ان اتممت ذلک. و الجهاد منها علی اربع شعب، علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فی (الکافی): کان ابو عبدالله (علیه السلام) اذا مر بجماعه یختصمون لایجوزهم حتی یقول ثلاثا: اتقوا الله. (یرفع بها صوته). و عن النبی (صلی الله علیه و آله): ان الله تعالی لیبغض المومن الضعیف الذی لا دین له. قیل من هو؟ قال: الذی لاینهی عن المنکر. و عن الصادق (علیه السلام): الامر بالمعروف و النهی عن المنکر خلقان من خلق، الله فمن نصر هما اعزه الله و من خذلهما خذله الله. و الصدق فی المواطن قولا و عملا، خوفا و امنا، (لیس البر ان تولوا وجوهکم قبل المشرق و المغرب ولکن البر من آمن بالله و الیوم الاخر و الملائکه و الکتاب و النبیین و آتی المال علی حبه ذوی القربی و الیتامی و المساکین و ابن‌السبیل و السائلین و فی الرقاب و اقام الصلاه و آتی الزکاه (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) و الموفون بعهدهم اذا عاهدوا و الصابرین فی الباساء و الضراء و حین الباس اولئک الذین صدقوا و اولئک هم المتقون). و فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام): لما نزلت (ان الله اشتری من المومنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنه) قام رجل و قال للنبی (صلی الله علیه و آله): الرجل یاخذ سیفه فیقاتل حتی یقتل الا انه یقترف من هذه المحارف اشهید هو؟ فانزل تعالی: (التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعون الساجدون الامرون بالمعروف و الناهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله و بشر المومنین) فبشر النبی (صلی الله علیه و آله) المجاهدین من المومنین الذین هذه صفتهم و حلیتهم بالشهاده و الجنه و قال: التائبون من الذنوب، العابدون الذین لایعبدون الا الله و لایشرکون به شیئا، الحامدون الذین یحمدون الله علی کل حال فی الشده و الرخائ، السائحون و هم الصائمون، و الراکعون الساجدون الذین یواظبون علی الصلوات الخمس، الحافظون لها و المحافظون علیها برکوعها و سجودها و فی الخشوع فیها، و فی اوقاتها، الامرون بالمعروف بعد ذلک و العاملون به، الناهون عن المنکر و المنتهون عنه. فبشر من قتل و هو قائم بهذه الشروط بالشهاده و الجنه. و شنان ای: بغض. الفاسقین فی (الکافی) عن الباقر(صلی الله علیه و آله) اوحی تعالی الی شعیب (علیه السلام) انی معذب من قومک مائه الف، اربعین الفا من شرارهم، و ستین الفا من خیارهم، فقال فما بال الاخیار قال: داهنوا اهل المعاصی (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان والنفاق) و لم یغضبوا لغضبی. فمن امر بالمعروف شد ای: احکم. ظهور المومنین قال تعالی: (و ان طائفتان من المومنین اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت احداهما علی الاخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفی الی امر الله … ). و من نهی عن المنکر ارغم ای: الصق بالرغام، و هو التراب. انوف الکافرین هکذا فی المصریه و الصواب: (المنافقین) کما فی ابن ابی‌الحدید و ابن‌میثم و الخطیه. (محمد رسول‌الله و الذین معه اشداء علی الکفار رحماء بینهم … ) و قال (علیه السلام) امرنا النبی (صلی الله علیه و آله) ان نلقی اهل المعاصی بوجوه مکفهره. و من صدق فی المواطن قضی ما علیه من التکلیف و الوظائف الالهیه. (و ما ادریک ما العقبه فک رقبه او اطعام فی یوم ذی مسغبه یتیما ذا مقربه او مسکینا ذا متربه ثم کان من الذین آمنوا و تواصوا بالصبر و تواصوا بالمرحمه اولئک اصحاب المیمنه). (فاما من اعطی و اتقی و صدق بالحسنی فسنیسره للیسری). و من شنی‌ء الفاسقین و غضب لله غضب الله له، و ارضاه یوم القیامه فی (الکافی) عن الصادق (علیه السلام) ان الله عزوجل بعث ملکین الی اهل مدینه لیقلباها علی اهلها، فوجدا رجلا یدعو الله و یتضرع، فقال: احدهما للاخر اما تری هذا؟ فقال بلی ولکن امضی لما امر به ربی و قال الاخر لکنی اراجع ربی، فعاد، فقال (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) یا رب انی انتهیت الی المدینه. فوجدت عبدک فلانا یدعوک، و یتضرع الیک، فقال له تعالی: امض لما امرت فان ذا رجل لم یتمعر وجهه غیظا لله قط. هذا و کما فصل (علیه السلام) فی هذا الکلام دعائم الایمان و شعب کل دعامه فصل (علیه السلام) ارواح الایمان فی کلام آخر. ففی (الکافی) عن الاصبغ جاء رجل الیه (علیه السلام) فقال ان ناسا زعموا ان العبد یزنی و هو مومن و لایسرق و هو مومن و لایشرب الخمر و هو مومن، و لایاکل الربا و هو مومن، و لایسفک الدم الحرام و هو مومن، و قد ثقل هذا علی، و حرج منه صدری حین ازعم ان هذا العبد یصلی صلاتی، و یدعو دعائی و یناکحنی و اناکحه، و یوارثنی و اوارثه، و قد خرج من الایمان من اجل ذنب یسیر اصابه- فقال (علیه السلام) صدقت، سمعت النبی (صلی الله علیه و آله) یقول: - و الدلیل علیه کتاب الله- خلق الله الناس علی ثلاث طبقات، و انزلهم ثلاث منازل و ذلک قوله تعالی: فی الکتاب اصحاب المیمنه، و اصحاب المشامه، و السابقون، فاما ما ذکره من امر السابقین، فانهم انبیاء مرسلون و غیر مرسلین، جعل الله فیهم خمسه ارواح، روح القد س، و روح الایمان، و روح القوه، و روح الشهوه، و روح البدن، فبروح القدس بعثوا انبیاء مرسلین و غیر مرسلین و بها علموا اشیاء و بروح الایمان عبدواالله و لم یشرکوا به شیئا، و بروح القوه جاهدوا عدوهم و عالجوا معاشهم، و بروح الشهوه اصابوا لذیذ الطعام، و نکحوا الحلال من شباب النسائ، و بروح البدن، دبوا و درجوا، قال تعالی: (تلک الرسل فضلنا بعضهم علی بعض منهم من کلم الله، و رفع بعضهم درجات، و آتینا عیسی بن مریم البینات، و ایدناه بروح القدس … )- ثم قال فی جماعتهم ( … و ایدهم (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) بروح منه … ) یقول اکرمهم بها ففضلهم علی من سواهم فهولاء مغفور لهم مصفوح عن ذنوبهم ثم ذکر اصحاب المیمنه و هم المومنون حقا باعیانهم، جعل تعالی فیهم اربعه ارواح روح الایمان و روح القوه، و روح الشهوه، و روح البدن، فلا یزال العبد یستکمل هذه الارواح الاربعه حتی تاتی علیه حالات،- فقال الرجل ما هذه الحالات؟- قال اما اولاهن فهو کما قال تعالی: ( … و منکم من یرد الی ارذل العمر لکی لایعلم بعد علم شیئا … ) فهذا ینتقص منه جمیع الارواح، و لیس بالذی یخرج من دین الله لان الفاعل به رده، الی ارذل العمر فهو لایعرف للصلاه وقتا و لایستطیع التهجد باللیل و لا بالنهار، و لا القیام فی الصف مع الناس فهذا نقصان من روح الایمان و لیس یضره شیئا و فیهم من ینتقص منه روح الشهوه فلو مرت به اصبح بنات آدم لم یحن الیها و تبقی روح البدن فیه، فهو یدب. و یدرج حتی یاتیه ملک الموت، فهذا بحال خیر لان الله تعالی هو الفاعل به، و قد تاتی علیه حالات فی قوته و شبابه فیهم بالخطیئه فتشجعه روح القوه و تزین له روح الشهوه، و تقوده روح البدن حتی توقعه فی الخطیئه فاذا لامسها نقص من الایمان و تقضی عنه، و لیس یعود فیه حتی یتوب فاذا تاب تاب الله علیه و ان عاد ادخله الله نار جهنم فاما اصحاب المشامه، فهم الیهود و النصاری. یقول الله تعالی: (الذین آتیناهم الکتاب یعرفونه کما یعرفون ابنائهم … ) یعرفون محمدا (صلی الله علیه و آله) و الو لایه فی التوراه، و الانجیل، کما یعرفون ابنائهم فی منازلهم و ان فریقا منهم لیکتمون الحق و هم یعلمون- (الفصل الاربعون- فی الاسلام والکفر و الایمان و النفاق) انک الرسول الیهم- فلا تکونن من الممترین فلما جحدوا ما عرفوا ابتلاهم بذلک فسلبهم روح الایمان، و اسکن ابدانهم ثلاثه ارواح، روح القوه، و روح الشهوه و روح البدن، ثم اضافهم الی الانعام فقال ان هم الا کالانعام، لان الدابه انما تحمل بروح القوه، و تعتلف بروح الشهوه، و تسیر بروح البدن، فقال السائل احییت قلبی باذن الله. هذا و فی 266 باب الحکم ساله رجل ان یعرفه ما الایمان فقال (علیه السلام): اذا کان الغد، فاتنی حتی اخبرک علی اسماع الناس، فان نسیت مقالتی حفظها علیک غیرک فان الکلام کالشارده یثقفها هذا و یخطئها هذا- و قد ذکرنا ما اجابه (علیه السلام) به فی ما تقدم من هذا الباب و هو قوله (علیه السلام) الایمان علی اربع شعب و قد شرحناه فی فصل اجوبته التمثیلیه و ادب السوال.

کل من قال: اشهد ان لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله یسمی مسلما، و تجری علیه احکام الاسلام، کالارث و الزواج و الدیه سواء انطق بهذه الشهاده عن علم او جهل، و عن صدق ام نفاق.. و فی صدر الاسلام کانت کلمتا: المومن و المسلم مترادفین او متقاربتین فی المعنی، و قد اطلق القرآن کلمه المومنین علی المسلمین، و خاطب الجمیع بیا ایها الذین آمنوا فی العدید من آیاته. و هناک آیه تشترط فی المومن الحق معرفه القلب، و خشوعه لذکر الله، و خوفه منه، و توکله علیه مع اقامه الصلاه و ایتاء الزکاه، و هی قوله تعالی: (انما المومنون الذین اذا ذکر الله وجلت قلوبهم و اذا تلیت علیهم آیاته زادتهم ایمانا و علی ربهم یتوکلون الذین یقیمون الصلاه و مما رزقناهم ینفقون اولئک هم المومنون حقا لهم درجات عند ربهم و مغفره و رزق کریم- 4 الانفال). و فی معنی هذه الایه او قریب منه قول الامام: الایمان معرفه بالقلب، و اقرار باللسان، و عمل بالارکان. و وجه الجمع بین هذه الایه و غیرها من الایات التی اطلقت کلمه المومن علی کل من نطق بالشهادتین هو ان هذا الناطق یعامل فی الدنیا معامله المسلم لمجرد النطق و کفی، و فی الاخره یعامل علی اساس القول و العمل معا.

و لا یکتفی منه بمجرد النطق. و مهما یکن فان الامام هنا لا یتکلم عن الایمان من حیث هو و علی وجه العموم و الشمول، بل عن ایمان خاص یاتی بعد العصمه من غیر فاصل بدلیل انه جعل العدل من دعائمه، و لیس من شک ان الایمان اعم، و العدل اخص. و هذا الایمان الذی یتکلم عنه الامام یقوم علی اربع دعائهم، و هی: 1- الصبر، و له اربع علامات: الاولی الشوق الی رحمه الله و جنته. و من البداهه ان من تطلعت نفسه الی نعیم الاخره انصرف بجیمع کیانه عن الدنیا و زینتها. الثانیه الشفق ای الخوف من عذاب النار، و من خاف من شی‌ء ابتعد عما یودی الیه. العلامه الثالثه اللامبالاه بالدنیا و اشیائها، اقبلت ام ادبرت، سالمت ام حاربت. الرابعه العده و التاهب للموت بالتقوی و العمل الصالح. 2- الیقین الصادق الثابت، و ایضا له اربع علامات: الاولی الثقه بکل ما یصدر عنه، کما قال الامام فی الرساله 61: (انی لعلی بصیره من نفسی و یقین من ربی). و فی الخطبه 4: (ما شککت فی الحق مذ اریته. الثانیه معرفته الحقائق علی وجهها، کتنزیه الباری عن الماده و الزمان و المکان و التشبیه و التعطیل و الجهل و الظلم، و کالعلم بالشریعه و اسرارها و بالبدع و آثارها. العلامه الثالثه الاتعاظ بالعبر و الانتفاع بالنذر. الرابعه العمل بسنه السلف الصالح. 3- العدل، و علاماته اربع: الاولی (غور العلم) ای اسراره و دقائقه. الثانیه (غائص الفهم) ای تطبیق العلم علی موارده، و لا یکفی مجرد الحفظ و الاطلاع، و القدره علی الجدل و استخدام البراهین. العلامه الثالثه (زهره الحکم) و هی وضوحه لکل الناس فی الفصل بین الحق و الباطل. الرابعه (رساخه الحلم) بحیث اذا غضب العادل فلا یخرجه الغضب من الحق و لا یدخله فی الباطل. 4- الجهاد، و له اربع علامات: الامر بالمعروف، و النهی عن المنکر، و الصبر و الثبات فی میدان القتال، و کراهیه الظلم و الفساد. و کل هذه الدعائم التی ذکرها الامام، و العلامات لکل دعامه- تدل دلاله قاطعه علی انه یتحدث عن الایمان الکامل المتاخم للعصمه، کما اشرنا.

للکافر عند المسلمین اصناف، منها ان یجحد الخالق من الاساس، او یومن به و ینکر الیوم الاخر، او یومن بهما معا و ینکر نبوه محمد (صلی الله علیه و آله). و منها ان یجعل مع الله الها آخر، او ینسب الیه صاحبه و ولدا، و منها ان یغالی فی مخلوق و ینعته بصفه من صفات الخالق، او ینصب العداء لاهل بیت الرسول (صلی الله علیه و آله)، و منها ان ینکر ضروره دینیه ثبتت باجماع المسلمین، کوجوب الصوم و الصلاه، و تحریم القتل و السلب و النهب. و اشار الامام الی اصناف الکافر بقوله: (الفکر علی اربع دعائهم) و هی. 1- التعمق، و المراد به اقتحام السدود المضروبه دون الغیب کالبحث عن ذات الله سبحانه و کنهه، و تقدم ذلک فی شرح الخطبه 89، و جاء فیها: (ان الراسخین فی العلم هم الذین اغناهم عن اقتحام السدود المضربه دون الغیوب الاقرار بجمله ما جهلوا تفسیره من الغیب المحجوب، فمدح الله اعترافهم بالعجز عن تناول ما لم یحیطوا به علما، و سمی ترکهم التعمق فیما لم یکلفهم البحث عن کنهه رسوخا). 2- التنازع، ای الجدال فی الله بغیر علم و لا هدی و لا کتاب منیر، کما فی الایه 8 من سوره الحج. 3- الزیغ، و هو الانحراف عن الحق الذی یشمل الجحود بالله و النصب و المغالاه. 4- الشقاق، ای انکار الحق عنادا و مکابره، و یصدق هذا فیما یصدق علی منکر الضروره. (فمن تعمق لم ینب الی الحق) المراد بلم ینب لم یرجع، و المعنی من بحث عن ذات الله و کنهه یبقی حائرا مدی عمره، و لا یرجع الی رشده اطلاقا، لان المحدود لا یدرک غیر المحدود (و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحق) لا شی‌ء وراء الجدال و النقاش بالجهل الا الحیره و الضلال، اما الجدال مع العلم بالحق و اخفائه فهو نفاق و کذب متعمد (و من زاغ الخ).. عن طریق الهدی رای الخیر شرا، و الشر خیرا (و من شاق الخ).. ای تمرد علی الحق فقد رکب الصغب و سلک مسالک التهلکه، و لن یجد فرجا و لا مخرجا. (و الشک علی اربع شعب). الاولی التماری، و معناه الجدال بلا تعمق، و المراد به هنا السفسطه و اللعب بالالفاظ البراقه التی تریک المستحیل ممکنا، و الممکن مستحیلا. الثانیه الهول، ای الخوف من الوقوع فی الخطا، و الخائف ینفر من خیاله، و یحسبه عدوا جاء لا غتیاله. الثالثه التردد فی العزم و النیه، و من کان هذا حاله لا یاتی بخیر. الرابعه الاستسلام لکل راکب و قائد الی الهلاک و الدمار.

… علی الشوق و الشفق: الشفق بالتحریک الخوف … الفطنه و تاول الحکمه: تاول الحکمه الوصول الی دقائقها و العبره الاعتبار و الاتعاظ باحوال الاولین و مارزئوا به عن الغفله و ما حظوا به عند الانتباه … العلم و زهره الحکم: غور العلم سره و باطنه و زهره الحکم بضم الزای ای حسنه … عن شرائع الحکم: الشرائع جمع شریعه و هی الظاهر المستقیم من المذاهب و مورد الشاربه و صدر عنها ای رجع عنها بعد ما اغترف لیفیض علی الناس مما اغترف فیحسن حکمه … و الصدق فی المواطن: مواطن القتال فی سبیل الحق و الشنان بالتحریک البغض… علی التعمق و التنازع و الزیغ: التعمق الذهاب خلف الاوهام علی زعم طلب الاسرار و الزیغ الحیدان عن مذاهب الحق و المیل مع الهوی الحیوانی و الشقاق العناد … لم ینب الی الحق: لم بنب ای لم یرجع اناب ینیب رجع … و اعضل علیه امره: و عر الطریق ککرم و وعد و ولع خشن و لم یسهل السیر فیه و اعضل اشتد و اعجزت صعوبته … و التردد و الاستسلام: التماری التجادل لاظهار قوه الجدل لا لاحقاق الحق و الهول بفتح فسکون مخافتک من الامر لا تدری ما هجم علیک منه فتندهش و التردد انتقاض العزیمه و انفساخها ثم عودها ثم انفساخها و الاستسلام القاء النفس فی تیار الحادثات ای ما اوتی علیها یاتی و المراء بکسر المیم الجدل و الدیدن العاده و قوله لم یصبح لیله ای لم یخرج من ظلام الشک الی نهار الیقین … وطئته سنابک الشیاطین: الریب الظن ای الذی یتردد فی ظنه و لا یعقد العزیمه فی امره تطوه سنابک الشیاطین جمع سنبک بالضم طرف الحافر ای تستزله شیاطین الهوی فتطرحه فی الهلکه

از امام علیه‌السلام از ایمان پرسیدند، پس آن حضرت (درباره علامات و نشانه‌های ایمان و ضد آن کفر و شک) فرموده است: ایمان بر روی چهار ستون استوار است: صبر و شکیبائی، یقین و باور، عدل و داد، جهاد و کوشش (در راه دین) و صبر از آنها بر چهار گونه است: علاقمندی، ترس، پارسائی، انتظار داشتن، پس هر که به بهشت علاقه داشت خواهشهای نفس را فراموش می‌کند و از آنها چشم می‌پوشد، و هر که از آتش ترسید از آنچه حرام و نارواست دوری می‌گزیند، و هر که در دنیا پارسا شد اندوهها را سبک می‌شمارد، و هر که منتظر مرگ باشد به نیکوکاریها شتاب می‌نماید. و یقین از آنها بر چهار گونه است: بینا شدن در زیرکی، رسیدن به حقائق، عبرت گرفتن از دیگران، روش پیشینیان، پس هر که در زیرکی بینا شد راه راست (در علم و عمل) برای او هویدا گشت، و هر که حکمت و راه راست برای او آشکار گردید به پند گرفتن از احوال آشنا شد، و هر که به پند گرفتن از احوال آشنا شد به آن ماند که در پیشینیان بوده (و حال آنها را دیده و نتائج کردارشان را آزموده پس در مبدا و معاد بر یقین و باور) است. و عدل از آنها بر چهار گونه است: دقت در فهمیدن درست، رسیدن به حقیقت دانائی، حکم نیک

و، استوار داشتن بردباری، پس هر که دقت کرد و درست بفهمید حقیقت دانائی را دریافت و هر که حقیقت دانائی را یافت از روی قواعد دین حکم نیکو صادر کرد، و هر که بردبار بود در کار خود کوتاهی نکرده است و در بین مردم خوشنام زندگی کند. و جهاد از آنها بر چهارگونه است: امر به معروف، نهی از منکر، راستی در گفتار، دشمنی با بدکاران، پس هر که امر به معروف (کار شایسته) کند مومنین را همراهی کرده و ایشان را توانا گرداند، و هر که نهی از منکر (ناپسندیده) نماید بینی منافقین و دوروها را به خاک مالیده، و هر که در گفتار راستگو باشد آنچه بر او بوده بجا آورده، و هر که با بدکاران دشمنی نمود و برای خدا خشمناک گردید خدا برای او (بر آنها) بخشم آید و در روز رستخیز او را خشنود (از رحمتش بهره‌مند) می‌گرداند.

و کفر بر چهار ستون استوار است: کنجکاوی (بیجا که از وسوسه نادرست و از اندازه عقل و خرد بیرون باشد) مکابره و زد و خورد نمودن (که آن در حد افراط یعنی تجاوز از حق است) دست کشیدن از حق (که آن در حد تفریط یعنی کوتاهی از حق است) دشمنی و زیر بار حق نرفتن، پس کسی که کنجکاوی (بیجا) کند در راه راست قدم ننهاده، و کسی که بر اثر نادانی بسیار مکابره و زد و خورد نماید کوری و نابینائی او از حق همیشگی است، و کسی که از حق دست بکشد شایستگی نزد او زشت و زشتی و ناپسندی نیکو گردد، و به مستی گمراهی مست شود، و کسی که دشمنی نموده زیر بار حق نرود راههایش دشوار و کارش سخت و طریق بیرون آمدنش (از ضلالت و گمراهی) تنگ باشد. و شک (دو دلی) بر چهار گونه است: گفت و شنود (به باطل و نادرستی) ترسیدن (از اقدام به حق) سرگردانی، تن دادن (به گمراهی و کوشش نمودن در راه رستگاری) پس کسی که جدال و گفت و شنود را عادت و شیوه خویش گردانید شب او بامداد نگشته (از تاریکی شک و دودلی به روشنائی یقین و باور نرسیده) و کسی را که آنچه پیش دارد (جهاد و کوشش در راه حق) بترساند به عقب برمی‌گردد (در کارهای خود به جائی نرسد) و کسی که در دو دلی حیران و سرگردان باشد (و خود را به جایگاه امن و آسوده یقین و باور نرساند) سمهای شیاطین او را پایمال نماید (شیاطین بر او دست یافته هلاکش سازند) و کسی که تباه کردن دنیا و آخرت تن دهد در دنیا و آخرت تباه گردد. (سیدرضی رحمه‌الله فرماید:)

ایمان و کفر دو نیروی متضاد هستند که در سرنوشت انسان و زندگی وی نقش مهمی دارند. کسی که می‌خواهد مومن باشد باید شرائط آنرا احراز کند تا در دنیا و آخرت سربلند باشد. به همان مقدار که از شرایط ایمان کسر گردید به شرائط کفر اضافه می‌گردد و به تدریج انسان سقوط می‌کند.

ایمان و کفر دو نیروی متضاد هستند که در سرنوشت انسان و زندگی وی نقش مهمی دارند. کسی که می‌خواهد مومن باشد باید شرائط آنرا احراز کند تا در دنیا و آخرت سربلند باشد. به همان مقدار که از شرایط ایمان کسر گردید به شرائط کفر اضافه می‌گردد و به تدریج انسان سقوط می‌کند.

و سئل علیه‌السلام عن الایمان، فقال: (الایمان علی اربع دعائم) جمع دعامه بمعنی العمود، فکما یبنی سقف البیت علی العمود، کذلک بنی الایمان علی الاعمده (علی الصبر) علی الطاعه (و الیقین) بالمبدء و المعاد و ما اشبه (و العدل) فی الامور کلها (و الجهاد) فی سبیل الله سبحانه. (و الصبر منها علی اربع شعب) جمع شعبه، بمعنی: القسم: ای علی اربعه اقسام (علی الشوق) الی الجنه (و الشق) ای الخوف (و الزهد) فی الدنیا (و الترقب) ای الترصد للموت (فمن اشتاق الی الجنه) و یغمها (سلا) ای ابتعد (عن الشهوات) المحرمه الموجبه للنار (و من اشفق) و خاف (من النار اجتنب المحرمات) المسببه لدخول الانسان فی جهنم. (و من زهد فی الدنیا) فلم یرها مقره و محله و علم قصر مدتها (استهان بالمصیبات) ای عدها هینه لانه یعلم قصر مده المصیبه و انها موجبه للاجر و الثواب (و من ارتقب الموت) و انتظره (سارع الی الخیرات) لئلا تفوته الفرصه بالموت، و کل هذه الامور لا تکون الا بالصبر و التحمل. (و الیقین منها علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی تبصره الفطنه) الفطنه الذکاء، و تبصرتها ای التبصره الناشئه منها (و تاول الحکمه) ای الوصول الی الدقائق التی تئول و تنتهی الیها الحکمه، و الحکمه هی معرفه وضع الاشیاء مواضعه (و موعظه العبره) العبره ما یسبب اعتبار الانسان و درکه الضار من النافع- بسبب ما یری من الاحداث و التقلبات- و موعظتها هی الوعظ الذی یاخده الانسان بسببها، فان العبره تعظ الانسان و ترشده. (و سنه الاولین) ای معرفه طریقه الاولین من الانبیاء و الصالحین حتی یتبعها الانسان (فمن تبصر فی الفطنه) ای فی ذکائه و معرفته للامور (تبینت) ای ظهرت له (الحکمه) بان عرف مواضع الاشیاء (و من تبینت له الحکمه عرف العبره) اذ العارف بمواضع الاشیاء یتمکن ان یدرک مواضع الاعتبار منها (و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین) اذ هو باکتسابه منهم مواضع الخطاء و الصواب فکانه کان فیهم ورای ماذا عملوا، و ماذا نتج عملهم. (و العدل منها علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی غائض الفهم) ای الفهم الغائص فی الامور، فانه بدون الفهم لا یکون عدل، اذ الفاهم یتمکن من اقامه العدل (و غور العلم) ای العلم الذی یغور فی باطن الاشیاء (و زهره الحکم) ای حسن الحکم، بان یتمکن من ان یحکم علی الاشیاء بالحکم الحسن المطابق للواقع (و رساخه الحلم) ای ان یکون له حلم راسخ ثابت حتی اذ اعصی علیه الفهم او التطبیق حلم حتی یصل الی معرفه العدل فی الامر، و یتمکن من تطبیقه (فمن فهم) ای کان له فهم حاد (علم غور العلم) ای باطنه و سره، ای انه یدرک عمق الاشیاء. (و من علم غور العلم) و باطنه (صدر عن شرائع الحکم) شرائع: جمع شریعه، و هو المحل الذی علی الماء یرده الشارب، و صدر ای رجع ریانا بعد وروده، ای انهل شرب من منهل الحکم عن صدر عارفا بالاحکام (و من حلم لم یفرط فی امره) بالزیاده و النقصان بل اخذ العدل و الوسط (و عاش فی الناس حمیدا) لان العادل فی الامور، محمود لذی الناس. (و الجهاد منها علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر) لانها القاء النفس فی التعب، و الجهاد من الجهد بمعنی التعب فی الامر (و الصدق فی المواطن) بان یصدق الانسان فی کل موطن سواء ضره الصدق او نفعه (و شنان الفاسقین) ای بغضهم و عدواتهم (فمن امر بالمعروف شد) و قوی (ظهور المومنین) لانه کلما کثر العدد اشتد الامر و قوی (و من نهی عن المنکر ارغم انوف الکافرین) ای اذلهم لانهم هم اصل المنکرات، و اصله الارغام الایصال الی الرغام ای التراب (و من صدق فی المواطن) ای المواضع کلها (قضی ما علیه) ای ادی الشی‌ء الذی وجب علیه من صدق الحدیث و صدق العمل (و من شنی‌ء الفاسقین) ای عادتهم (و غضب لله) تعالی اذا رای محرما (غضب الله له) فاذا اراد احد ایذائه دفع الله عنه (و ارضاه یوم القیامه) بارساله الی الجنه التی وعدها الله المتقین.

و قال علیه‌السلام: (الکفر علی اربع دعائم) ای له اربعه اعمده. کما للسقف اعمده لا یقف الا بها (علی التعمق فی العقائد تعمقا غیر عقلائی، کالوسوسه (و التنازع) فی الحق (و الزیغ) ای المیل مع الهوی (و الشقاق) ای العناد فی الحق (فمن تعمق لم ینب) ای لم یرجع (الی حق) لانه دائما یذهب وراء التدقیقات الفلسفیه و الاوهام حتی یکون ذلک ملکه له، و من صار مثل ذلک ملکه له لا یرجع الی طرق العقلاء فی الفهم و الاستدلال (و من کثر نزاعه بالجهل) بان یکون کثیر المجادله یعینه و ما لا یعنیه (دام عماه عن الحق) فلا یبصره. (و من زاغ) ای مال مع الهوی (سائت عنده الحسنه) ای رآها سیئه (و حسنت عنده السیئه) بان رئاها حسنه، لانه زائغ مائل (و سکر سکر الضلاله) بان تملی من الباطل و اشتغل به فلا تستفیق الی الحق (و من شاق) ای عاند فی الحق (و عرت) ای صعبت (علیه طرقه) یقال طریق و عر، اذا صعب السیر فیه (و اعضل) ای اشکل (علیه امره) فلا یعرف وجه الحق (و ضاق علیه مخرجه) فلا یدری کیف یخرج من المشکلات لانه یعاند فی کلشی‌ء، فلا یعلم وجه الخروج. (و الشک علی اربع شعب) ای علی اربعه اقسام (علی التماری) ای التجادل، لاظهاره للناس قوه جدله، لا لاحقاق الحق (و الهول) بان یخاف الحق فلا یقبله (و التردد) فی الحق بان لا یدری ای الطرفین صحیحا (و الاستسلام) بان یستسلم الانسان لکل شی‌ء بدون دلیل و معرفه فانه یشک فی الحق لانه لم یاخذ الامر عن ذلیل (فمن جعل المراء دیدنا) ای جعل الجدال عاده (لم یصبح لیله) ای لا یخرج فی ضلام الشک الی نهار الیقین (و من هاله ما بین یدیه) من الحق (نکص علی عقبیه) ای رجع الی الجاهلیه، و عقب وراء الرجل، و هذا کنایه عن الارتداد الی الجاهلیه، کما یرتد الماشی بالقهقری (و من تردد فی الریب) ای الشک (وطئته سنابک الشیاطین) سنابک جمع سنبک، و هو طرف الحافر، ای ان الشیاطین یجمعلونه فرشا لهم یمرون علیه کیفما شائوا، و هذا کنایه عن انه لیس من الدین فی شی‌ء (و من استسلم لهلکه الدنیا و الاخره) بان لم ینظم امر نجاته بل سار غیر واع کیفما ساروا با (هلک فیهما) فلا دنیا مطمئنه له، و لا آخره حسنه. (قال الرضی (ره): و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الاطاله و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الباب) و هو ذکر الحکم و قصار الکلمات.

اللغه: الدعائم: اعمده البیت. شعب: جمع شعبه الفرقه الطائفه من الشی‌ء. الشفق: الخوف. الترقب: الانتظار. سلا: هجر و ترک. استهان: لم یعر المر اهتماما. المصیبات: جمع مصیبه و هی البلیه و الکارثه. ارتقب: انتظر. سارع: بادر. التبصر: التعرف. الفطنه: الفهم، و الحذق فی الامر. تبینت: ظهرت. العبره: العظه و الاعتبار. غاص فی البحر: دخل تحت الماء الی العمق. غور العلم: باطنه و عمقه. زهره الحکم: حسنه و نوره. رساخه الحلم: ثبوته و استقراره. صدر: رجع ضد ورد. یفرط: یقصر. حمیدا: محمودا ممدوحا. المواطن: المواقع. الشنان: البغض. شد الظهور: قواها. ارغم انفه: اجبره علی الرضوخ. الشرح: (و سئل عن الایمان فقال: الایمان علی اربع دعائم علی الصبر و الیقین و العدل و الجهاد) فی هذا الجواب عن الایمان یوضح الامام الایمان و یفصله علی حقیقته و یبین بعض خصوصیاته و جوانبه و جزئیاته فیقول: ان الایمان یقوم علی اربع قواعد اسیاسیه راسخه قویه علیها یقوم صرح الایمان و بها یکون و لو لاها لهوی و سقط. انها الصبر و الیقین و العدل و الجهاد ثم جاء الی کل واحده لیفصلها و یشرحها و علی ای شی‌ء تبنی و ما هی مقوماتها … (و الصبر منها علی اربع شعب: علی الشوق و الشفق و الزهد و الترقب فمن اشتاق الی الجنه سلا عن الشهوات و من اشفق من النار اجتنب المحرمات و من زهد فی الدنیا استهان بالمصیبات و من ارتقب الموت سارع الی الخیرات) هذا هو الرکن الاول من الرکان الایمان: انه الصبر و هو ایضا علی اربع شعب: ا- علی الشوق الی الجنه و من اشتاق الیها و رغب فیها و حن الیها هجر الشهوات المحرمه و ما ترغب فیه النفس من الامور الباطله. ب- و علی الشفق و هو الخوف من النار و من خاف من عذاب النار و المها ابتعد عن المحرمات و المعاصی و الاثام فلم یترک واجبا و لم یفعل محرما. ج- و علی الزهد فی الدنیا و الرغبه عنها و من زهد فی الدنیا و عزفت نفسه عنها اضحت عنده کل مصیبه و بلیه و محنه شیئا عابرا لا یعتنی بها و لا یهتم لانها الی زوال و انقضاء … د- و علی الترقب لحلول الموت و من انتظر الموت و ترقبه و عاینه و شعر بقربه بادر الی فعل الخیرات فاعان الضعفاء و اغاث الملهوفین و کف الاذی عن الناس و امر بالمعروف و نهی عن المنکر و هکذا سارع الی کل فعل طیب خیر … (و الیقین منها علی اربع شعب علی تبصره الفطنه و تاول الحکمه و موعظه العبره و سنه الاولین فمن تبصر فی الفطنه تبینت له الحکمه و من تبینت له الحکمه عرف العبره و من عرف العبره فکانما کان فی الاولین) هذا هو الرکن الثانی من ارکان الایمان: انه الیقین الذی یبنی علی اربع شعب و کل واحده مبتنیه علی الاخری و موسسه علیها: ا- بنی علی تبصره الفطنه ای یکون ذکیا حاذقا بصیرا فی الامور عمیقا فی حقائقها. ب- تاول الحکمه و هو تفسیرها و ادراک عمقها. ج- و من تبینت له الحکمه و ادرک عمق الامور عرف العبره و هی الموعظه النافعه التی تقربه من الله و تبعده عن الشیطان. د- و من عرف العبره و العظه فکانه کان فی الاولین من الانبیاء و الصالحین الذین سنوا طریق الحیاه السلیم و منهاجها القویم. (و العدل منها علی اربع شعب: علی غائص الفهم و غور العلم و زهره الحکم و رساخه الحلم فمن فهم علم غور العلم و من علم غور العلم صدر عن شرائع الحکم و من حلم لم یفرط فی امره و عاش فی الناس حمیدا) هذا هو الرکن الثالث مما بنی علیه الایمان انه العدل و هو ایضا علی اربع شعب: ا- علی غائص الفهم ای یقف علی عمق العلم و ابعاده و یفهمه کما هو. ب- علی غور العلم و هو الاحاطه بالعلم من جمیع جوانبه و الوصول الی کنهه و عمقه. ج- نور الحکم ای یصل الی الحکم بشکل واضح لا غبار علیه و لا شبهه فیه. د- الحلم و هو الملکه

التی یملک بها زمام غضبه و یسیطر بها علی اعصابه فلا یخرج عن الحلال الی الحرام و لا مما یجوز الی ما لا یجوز و بذلک لا یظلم و لا ینحرف فیعیش فی دنیاه محمودا یذکره الناس بجمیل الخصال و کریم الصفات. (و الجهاد منها علی اربع شعب علی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، و الصدق فی المواطن و شنان الفاسقین فمن امر بالمعروف شد ظهور المومنین و من نهی عن المنکر ارغم انوف الکافرین و من صدق فی المواطن قضی ما علیه و من شنی‌ء الفاسقین و غضب لله غضب الله له و ارضاه یوم القیامه) و هذا هو الرکن الرابع للایمان انه الجهاد و هو علی اربع شعب: ا- علی الامر بالمعروف الذی یعنی الامر بکل ما یحبه الله و یرضاه و یامر به و یریده و نتیجته و ثمرته ان یقوی المومنون و یصبحوا اصحاب قوه و شده و باس لانه متی قوی الایمان قوی المومنون. ب- و علی النهی عن المنکر: الذی هو ردع الناس عن کل قبیح و معصیه و ما لا یریده الله و فی ذلک اذلال للمنافقین و قهر لهم و قمع و ردع لهم عن ارتکاب المعاصی. ج- و علی الصدق فی المواطن: الذی یعنی الثبات و الصمود فی المعارک و الحروب و عدم الفرار منها و الهروب من حرابها و سیوفها و فی ذلک انتصار الله و رضی له و دفاع عن المقدس

ات و الحرمات. د- و علی شنان الفاسقین: ای بغض المنحرفین و کراهتهم لفسقهم و انحرافهم و ضلالهم ففی ذلک غضب منک لله و ارضاء له.

التعمق: الذهاب خلف الاوهام علی زعم طلب الاسرار. التنازع: الخصام. الزیغ: الانحراف عن الحق. الشقاق: العناد و الخلاف. ینب: یرجع و یعود. الطریق الوعر: الصعب السلوک لخشونته. اعضل الامر: اشتد و استغلق. التماری: المجادله بغیر الحق. الهول: الفزع. التردد: عدم الجزم بالشی‌ء بل یقطع بالشی‌ء ثم ینقضه و هکذا. الاستسلام: عدم المقاومه. المراء: بکسر المیم الجدال. الدیدن: العاده. نکص: رجع و احجم. هاله: افزعه. نکص علی عقبیه: رجع متقهقرا. الریب: الشک. و طاته: داسته. السنابک: جمع سنبک طرف الحافر. (و الکفر علی اربع دعائم: علی التعمق و التنازع و الزیغ و الشقاق: فمن تعمق لم ینب الی الحق و من کثر نزاعه بالجهل دام عماه عن الحق و من زاغ سائت عنده الحسنه و حسنت عنده السیئه و سکر سکر الضلاله، و من شاق و عرت علیه طرقه و اعضل علیه امره و ضاق علیه مخرجه) ذکر الکفر بعد الایمان لانه نقیضه و ضده و اراد ان یبین علی ای شی‌ء یبنی و ما هی قواعده و اسسه الباطله لیجتنب عنه و عنها من اراد الایمان فقال: انه یبنی علی اربع دعائم: ا- و بنی الکفر علی التعمق و هو الدخول فی بحث الامور المستعصیه التی لا یدرک قعرها و لا یصل فکر الانسان الیها ومن اصبحت هوایته التعسف و التفلسف فی بواطن الامور و اصبحت ملکه عنده لم یرجع الی الحق اذا اتضح له لان الشبهه لدیه قد اضحت حقیقه و ظن انه الوحید الذی ادرک الامور علی حقیقتها فلا یقنع بغیر ما وصل الیه و لو کان ما وصل الیه انحرافا و ضلالا … ب- و بنی الکفر علی التنازع و هو الجدال فی علم الله و صنعه و حکمه و الجدال ولید الجهل و عدم العلم فمن اصبح ملکه عنده استمر فی ضلاله و استغرق فی انحرافه و لم یعد الی حق و لم یرجع الی صواب. ج- و بنی الکفر علی الزیغ و هو الانحراف عن الحق و السیر وراء الباطل و من انحرف انعکست عنده الموازین فاصبح یری السیئه حسنه و الحسنه سیئه یری الحق باطلا و الباطل حقا و کذلک یصبح یسیی‌ء التصرف و لا یضع الامور مواضعها کحال السکران الذی لا یدرک تصرفه و لا یعرف ماذا یفعل … د- و بنی الکفر علی الشقاق: و هو معانده الحق و عداوته و محاربته و مثل هذا تصعب علیه الطرق الطیبه یصل الی خیر و لا یهتدی الی هدی و استعصی علیه واقعه و لم یقدر علی الخروج منه لشدته و ضیقه. (و الشک علی اربع شعب: علی التماری و الهول و التردد و الاستسلام فمن جعل المراء دیدنا لم یصبح لیله و من هاله ما بین یدیه نکص علی عقبیه و من تردد فی الریب و طیئته سنابک الشیاطین و من استستلم لهلکه الدنیا و الاخره هلک فیهما) و بین حکم الشک و وضع الشاک الذی لم یتخذ القرار الواضح و لم یقدر علی اتخاذه و بین انه علی اربع شعب. ا- بنی الشک علی التماری و هو الجدال لیظهر قوته لا لیثبت الحق و من اتخذ هذا الاسلوب عاده دائمه له و ملکه یبقی فی جهل دائم لا یصحو منه و لا یهتدی بعده. ب- و بنی الشک علی الهول و هو الخوف لان الشاک یدافع او یهاجم فهو لیس علی یقین مما یقول فیخاف من کل من یقول و من عاش الخوف من شکه رجع القهقری و لم یستطع التقدم ابدا لانه وجل یخشی الاقدام بل یخشی الثبات فی مواقعه. ج- و بنی الشک علی التردد و هو عدم الجزم فی الامور بل یبنی علی هذا تاره و علی خلافه اخری و یحتمل هذا مره و یحتمل غیره اخری و مثل هذا یقع فریسه الاهواء الباطله التی تتقاذفه من جهه الی اخری و لا یستطیع الصمود لضعفه و تردده و عدم تمکنه من الوقوف عما یثار فی وجهه و هذا الشاک لما استسلم لمن لهم بیان و لسان و کانوا علی باطل هلک فی الدنیا و الاخره لانه فی الدنیا یعیش الهوان و العذاب لانه لم تستقر نفسه و لم تهداء و اما فی الاخره فلعدم ایمانه بالله و الرسول و الکتب المنزله علی الانبیاء..

«از آن حضرت در باره ایمان پرسیدند، فرمود: ایمان بر چهار پایه استوار است. بر شکیبایی و یقین و دادگری و جهاد.»

در باره این گفتار علی علیه السّلام که در واقع خطبه ای است، ابن ابی الحدید چنین آورده است: سید رضی که خدایش رحمت کناد گفته است، این کلام را تتمه ای است که ما از ترس به درازا کشیدن مطلب و بیرون شدن از غرض و مقصود از آوردن آن خود داری می کنیم. سپس می گوید: صوفیان و یاران طریق حقیقت بسیاری از فنون و سخنان خود را از این فصل گرفته اند و هر کس به سخنان سهل بن عبد الله تستری و جنید و سری و دیگران با دقت بنگرد، این سخنان را در گستره سخنان ایشان می بیند که همچون ستارگان درخشان می درخشد، و البته در باره همه احوال و مقامات مذکور در این فصل در مباحث گذشته سخن و عقیده ما بیان شده است. ابن ابی الحدید سپس مبحث آموزنده و لطیف زیر را آورده است.

پاره ای از حکایات لطیف که در حضور پادشاهان صورت گرفته است:

ما اینک مواردی را در باره صدق گفتار در مواطن دشوار و حضور پادشاهان بیان می کنیم و اینکه چه کسانی به پاس خداوند خشم گرفته و نهی از منکر کرده اند و به حق قیام کرده اند و از پادشاه بیم نکرده و اعتنایی به او نداشته اند.

عمر بن عبد العزیز پیش سلیمان بن عبد الملک رفت، ایوب پسر سلیمان هم که در آن هنگام ولیعهد بود و برای خلافت او پس از پدرش بیعت گرفته شده بود، حضور داشت. در این هنگام کسی آمد و میراث یکی از زنان خلفا را مطالبه کرد. سلیمان گفت: تصور نمی کنم زنان از زمین و ملک چیزی به ارث برند. عمر بن عبد العزیز گفت: سبحان الله حکم کتاب خدا چه می شود؟ سلیمان به غلام خود گفت: برو و فرمانی را که عبد الملک در این مورد نوشته است بیاور. عمر بن عبد العزیز گفت: گویا خیال می کنی می خواهی قرآن را برای من بیاوری. ایوب پسر سلیمان گفت: به خدا سوگند هر کس چنین سخنی به امیر المؤمنین بگوید شایسته است بدون توجه او، سرش را ببرند. عمر بن عبد العزیز گفت: آری هنگامی که حکومت به تو و امثال تو برسد آنچه که بر سر اسلام آید سخت تر از این گفتار تو خواهد بود و برخاست و بیرون رفت.

ابراهیم بن هشام بن یحیی می گوید: پدرم، از قول پدر بزرگم برای من روایت کرد

که عمر بن عبد العزیز همواره سلیمان بن عبد الملک را از کشتن خوارج نهی می کرد و می گفت: آنان را به زندان افکن تا توبه کنند. روزی یکی از خوارج را که اعلان جنگ داده و پیکار کرده بود، پیش سلیمان آوردند، عمر بن عبد العزیز هم حاضر بود. سلیمان به آن مرد خارجی گفت: چه می گویی و حرف حساب تو چیست گفت: ای تبهکار پسر تبهکار چه بگویم. سلیمان به عمر بن عبد العزیز گفت: ای ابا حفص عقیده تو چیست، عمر سکوت کرد. سلیمان گفت: تو را سوگند می دهم که عقیده و حکم خود را در مورد او به من بگویی، عمر بن عبد العزیز گفت: چنین عقیده دارم که او و پدرش را دشنام دهی همان گونه که او تو و پدرت را دشنام داد. سلیمان به سخن او اعتنایی نکرد و فرمان به زدن گردن مرد خارجی داد.

ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبار نقل کرده است که شبی منصور در حال طواف شنید مردی می گوید: بار خدایا من از ظهور تباهی و ستم و طمعی که میان حق جویان و حق مانع می شود به پیشگاه تو شکوه می کنم. منصور از طواف بیرون شد و در گوشه ای از مسجد نشست و کسی را پیش آن مرد فرستاد و او را فرا خواند. آن مرد دو رکعت نماز طواف گزارد و حجر را استلام کرد و پیش منصور آمد و بر او به خلافت سلام داد. منصور گفت: این چه سخنی بود که از تو شنیدم که در باره ظهور تباهی و ستم در زمین و اینکه طمع میان حق جویان و حق مانع شده است می گفتی به خدا سوگند با این سخن سراپای گوش مرا آکنده از سوز و گداز کردی. آن مرد گفت: ای امیر المؤمنین اگر مرا بر جانم امان دهی، خرابی کارها را از بن و ریشه برای تو باز گو می کنم و گرنه از تو کناره می گیرم و به اندوه خویش می پردازم که گرفتار تن خویشتنم. منصور گفت: تو در امانی هر چه می خواهی بگو. گفت: آن کس که پایبند طمع شده است و طمع مانع میان او و اصلاح آنچه از تباهی و ستم ظاهر شده، گردیده است، بدون تردید تو هستی. منصور گفت: ای وای بر تو، چگونه ممکن است طمع در من نفوذ کند و حال آنکه سیمینه و زرینه در دست من و خوراک ترش و شیرین برای من حاضر است گفت: مگر طمع در کسی به اندازه تو نفوذ کرده است خدای عز و جل تو را به رعایت احوال مسلمانان و اموال ایشان گماشته است و تو از کارهای ایشان غفلت می ورزی و به جمع آوری اموال ایشان همت می گماری و میان خودت و ایشان پرده هایی از گچ و آجر کشیده ای و درهای آهنی نهاده ای و پرده داران مسلح گماشته ای و خود را از مسلمانان میان این موانع زندانی کرده ای، و کارگزاران خود را برای گرد آوری و انباشتن اموال گسیل

داشته ای و آنان را با مردان و ستوران و سلاح نیرو بخشیده ای و فرمان داده ای که جز فلان و بهمان و تنی چند که نام برده ای حق ورود پیش تو را نداشته باشند، و فرمان نداده ای که ستمدیده و اندوه رسیده و گرسنه و فقیر و ناتوان و برهنه بتوانند به حضورت آیند و نه هیچ کس که او را حقی در این اموال است. همان کسانی که ایشان را برای خود برگزیده ای و آنان را بر رعیت خود ترجیح نهاده ای و فرمان داده ای مانع از آمدن آنان به حضورت نشوند، اموال را می چینند و برای خود گرد می آورند و اندوخته می سازند، آنان می گویند: این منصور مردی است که نسبت به خدا خیانت می کند به چه سبب اینک که ما را تسخیر کرده است ما بر او خیانت نکنیم. آنان با یکدیگر رایزنی کردند که چیزی از اخبار مردم جز آنچه را که خود می خواهند به اطلاع تو نرسانند، هر کارگزاری از تو که با فرمان ایشان مخالفت کند چندان او را در نظرت دشمن جلوه گر می کنند و چندان برای او غائله بر می انگیزند تا منزلتش فرو افتد و ارج او کاسته شود، و چون این موضوع از جانب تو و ایشان میان مردم شایع شده است کارگزاران و مردم از آنان می ترسند و کار ایشان را بزرگ می شمرند. در نتیجه کارگزاران تو نخست با همان گروه زد و بند می کنند و هدیه های گران و اموال فراوان به آنان می دهند تا بدان وسیله برای ستم به رعیت نیرو یابند. دیگر توانگران و نیرومندان رعیت تو همچنین رفتار می کنند تا بتوانند به زیر دستان خود ستم کنند، بنابر این همه سرزمینهای خدا را به سبب طمع، تباهی و ستم انباشته است و آن قوم در سلطنت تو با تو شریک شده اند و تو غافلی. اگر متظلمی به درگاه تو آید، بین او و آمدن پیش تو مانع می شوند و هر گاه که آشکار می شوی اگر بخواهد داستان خود را به اطلاع تو برساند، می بیند که تو خود از این کار منع کرده ای هر چند به خیال خویش مردی را برای رسیدگی به دادخواهی ایشان گماشته ای، ولی اگر شخص دادخواه پیش او رود، همانها به او پیام می دهند که قصه او را به تو گزارش ندهد و حال او را برای تو آشکار نسازد و او هم از ترس تو سخن ایشان را می پذیرد، بدین گونه آن شخص مظلوم پیوسته پیش او می رود و به او پناه می برد و از او فریاد رسی می خواهد ولی او همچنان بهانه می آورد و او را سرگردان می دارد: و وقتی شخص مظلوم چنان درمانده شود که اگر تو برای کاری بیرون آمده باشی فریاد برآورد- که صدایش به گوش تو برسد- او را چنان می زنند که مایه عبرت دیگران گردد و تو می نگری و اعتراضی نمی کنی، چگونه بر این حال ممکن است اسلام باقی بماند. من به روزگار جوانی خویش به چین سفر می کردم، یک بار که وارد چین شدم، پادشاه آن سرزمین کر شده بود. او سخت گریست،

همنشینانش او را به شکیبایی فرا خواندند، گفت: من بر این بلا که بر من نازل شده است نمی گریم، بلکه از آن می گریم که ممکن است ستمدیده ای بر درگاه من فریاد بر آرد و من فریادش را نشنوم. سپس گفت: اینک اگر شنوایی من از میان رفته است، بینایی من بر جای است، میان مردم ندا دهید که هیچ کس جز ستمدیده فریاد خواه، جامه سرخ نپوشد. آن گاه همه روز صبح و عصر سوار بر فیل می شد و می نگریست که آیا مظلومی را می بیند یا نه. او مشرک به خدا بود ولی مهربانی او نسبت به مشرکان بر بخل او چیره شد، و تو مؤمن به خدا و از خاندان رسول خدایی در عین حال مهربانی تو نسبت به مؤمنان بر بخل تو چیره نمی شود. اگر تو برای فرزندانت مال اندوزی می کنی، خداوند متعال برای تو عبرتی در کودک نوزاد قرار داده است که چون از شکم مادر زاییده می شود هیچ مال و ثروتی بر روی زمین ندارد و هر مالی هم که داشته باشد دستی بخیل آن را تصرف می کند، در عین حال لطف خداوند همواره آن کودک را فرو می پوشد تا آنکه رغبت مردم به او فزون می شود و این تو نیستی که عطا می کنی بلکه خداوند هر چه بخواهد به هر کس که اراده فرماید، لطف و عطا می کند. و اگر می گویی برای استوار ساختن پایه های حکومت مال جمع می کنی، همانا خداوند متعال برای تو در بنی امیه عبرتی را نشان داد و دیدی آنچه سیم و زر و مردان و سلاح و مرکوب فراهم آوردند کاری برای ایشان فراهم نساخت و اراده خداوند در باره آنان صورت گرفت. و اگر می گویی مال را برای رسیدن به هدف و نهایتی بزرگتر از آنچه در آن هستی گرد می آوری، به خدا سوگند منزلت بزرگتر از آنچه در آن هستی منزلتی است که آن را درک نمی کنی مگر آنکه به خلاف آنچه اکنون هستی رفتار کنی- یعنی وصول به منزلت آخرت. وانگهی دقت کن مگر تو کسانی را که نسبت به تو عصیان کنند، عقوبتی دشوارتر از کشتن ایشان می کنی؟ منصور گفت: نه. آن مرد گفت: ولی آن پادشاهی که چنین مال و حکومتی به تو ارزانی داشته است کسی را که از فرمانش سر پیچی کند با کشتن عقوبت نمی کند بلکه او را جاودانه در شکنجه دردناک قرار می دهد، و آن پادشاه - خداوند- عقیده قلبی و اعمال تو و آنچه را چشم بر آن اندازی و دست بر آن یازی و به سویش گام برداری، می بیند و می داند. اینک بنگر هر گاه که خداوند این پادشاهی را از دست تو بیرون کشد و تو را برای حساب پس دادن نعمتهایی که به تو ارزانی داشته است، فرا خواند آیا این اموال که با بخل و امساک فراهم آورده ای، گرهی از کار تو می گشاید؟

منصور گریست و گفت: ایکاش آفریده نمی شدم، ای وای بر تو، من چگونه باید برای خویش چاره سازی کنم؟ گفت: برای مردم بزرگانی هستند که در کارهای دینی خود به ایشان مراجعه می کنند و به سخن ایشان راضی می شوند، آنان را نزدیکان خود گردان تا تو را هدایت کنند و در کار خود با آنان رایزنی کن تا تو را در کار خیر استوار بدارند. منصور گفت: به آنان پیام دادم که بیایند ولی از من گریختند. گفت: آری، بیم آن دارند که مبادا تو ایشان را به راه و روش خود کشانی. اینک در دربار خویش را بگشای و دسترسی به خودت را آسان گردان و بر ستمدیده با مهر بنگر و ستمگر را سرکوب کن، و غنایم و زکات و صدقات را از آنچه روا و پاکیزه است، بگیر و با حق و عدالت میان مستحقان تقسیم کن. من ضمانت می کنم که آن فرزانگان و بزرگان خود به حضورت آیند و برای صلاح کار امت تو را یاری دهند و سعادتمند کنند. در این هنگام مؤذنان آمدند و سلام دادند و بانگ نماز برداشتند. منصور برخاست و نماز گزارد و بر جای خود بازگشت و به جستجوی آن مرد بر آمدند، او را نیافتند.

ابن قتیبة همچنان در همان کتاب می افزاید که عمرو بن عبید به منصور گفت: خداوند تمام نعمت این جهانی را به تو ارزانی فرموده است و با پرداخت اندکی از آن خویشتن را خریداری کن و شبی را فرایاد آور که فردای آن روز رستاخیز را برای تو آشکار می سازد- یعنی شب مرگ. منصور خاموش ماند. ربیع به عمرو بن عبید گفت: کافی است که امیر مؤمنان را اندوهگین ساختی. عمرو بن عبید به منصور گفت: این شخص- ربیع وزیر- بیست سال با تو مصاحبت کرده است و وظیفه خود ندانسته است که یک روز برای تو خیر خواهی کند و اندرزت دهد، و در بیرون درگاه تو، به چیزی از احکام کتاب خدا و سنت پیامبرش رفتار نکرده است. منصور گفت: چه کنم همانا به تو گفته ام که این انگشتری من در دست تو باشد، تو و یارانت بیایید و مرا کفایت کنید. عمرو گفت: تو برای ما دادگری خود را ارزانی دار تا ما هم به یاری تو جانبازی کنیم، بر درگاه تو ستمهای بسیاری است، داد ستمدیدگان را بده تا بدانیم که راست گویی.

ابن قتیبه در همان کتاب می افزاید: عربی صحرا نشین برخاست و به سلیمان بن عبد الملک سخنی مانند سخن عمرو بن عبید گفت. گوید آن اعرابی گفت: ای امیر مؤمنان من با تو سخنی می گویم که اندکی درشت است اگر آن را ناخوش می داری تحمل کن که در پی آن چیزی است که آن را دوست می داری. سلیمان گفت: بگو. گفت: من برای

ادای حق خداوند زبان خود را در مورد پند دادن به تو می گشایم و چیزی می گویم که زبانها از گفتن آن فرو مانده است. همانا گروهی تو را زیر چتر حمایت خود گرفته اند که برای خویشتن هم بدی را برگزیده اند، بدین معنی که دین خود را به دنیای خود فروخته اند، آنان با آخرت در ستیزند و با دنیا در آشتی. تو در مورد آنچه خدایت در آن امین دانسته است از ایشان در امان مباش، آنان امانت را نابود می کنند و کار دین و امت را به تباهی می کشند. تو نسبت به آنچه ایشان انجام می دهند مسئولی و ایشان از آنچه تو می کنی باز پرسیده نمی شوند. دنیای ایشان را با تباهی آخرت خویش آباد مکن که مغبون تر مردم کسی است که آخرت خود را به دنیای دیگران بفروشد. سلیمان گفت: ای اعرابی تو شتابان زبان خود را که برنده تر از شمشیر توست بر ما کشیدی. گفت: آری چنان کردم ولی به سود تو نه به زیان تو.

فقال علیه السلام

وَ سُئِلَ عَنِ الْإِیمَانِ الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ:عَلَی الصَّبْرِ،وَ الْیَقِینِ،وَ الْعَدْلِ،وَ الْجِهَادِ.

وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الشَّوْقِ،وَ الشَّفَقِ،وَ الزُّهْدِ،وَ التَّرَقُّبِ:

فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ؛وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ؛وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ؛وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَی الْخَیْرَاتِ.وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ، وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ،وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ،وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ.فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ؛وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ؛وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ.وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ، وَ غَوْرِ الْعِلْمِ،وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ،وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ،فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ؛وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ؛وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً.وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ،وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ:فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ،وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْکَافِرِینَ؛وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ،وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ، غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.

ترجمه

از امام علیه السلام درباره ایمان سؤال شد فرمود:ایمان بر چهار پایه استوار است:بر «صبر»و«یقین»و«عدالت»و«جهاد».

صبر از میان آنها،بر چهار شعبه استوار است؛بر اشتیاق،ترس،زهد و انتظار.

آن‌کس که مشتاق بهشت باشد،شهوات و تمایلات سرکش را به فراموشی می‌سپارد و آن‌کس که از آتش جهنم بیمناک باشد از گناهان دوری می‌گزیند و کسی که زاهد و بی‌اعتنا به دنیا باشد مصیبت‌ها را ناچیز می‌شمرد و آن‌کس که انتظار مرگ را می‌کشد برای انجام اعمال نیک سرعت می‌گیرد.

یقین نیز بر چهار شاخه استوار است:بر بینش هوشمندانه و عمیق و پی بردن به دقایق حکمت و پند گرفتن از عبرت‌ها و اقتدا به روش پیشینیان (صالح).

کسی که بینایی هوشمندانه داشته باشد حکمت و دقایق امور برای او روشن می‌شود و کسی که دقایق امور برای او روشن شود عبرت فرا می‌گیرد و کسی که درس عبرت گیرد چنان است که گویا همیشه با گذشتگان بوده است.

عدالت نیز چهار شعبه دارد:فهم دقیق،علم و دانش عمیق،قضاوت صحیح و روشن و حلم و بردباری راسخ.کسی که درست بیندیشد به اعماق دانش آگاهی پیدا می‌کند و کسی که به عمق علم و دانش برسد از سرچشمه احکام، سیراب می‌گردد و آن کس که حلم و بردباری پیشه کند گرفتار تفریط و کوتاهی در امور خود نمی‌شود و در میان مردم با آبرومندی زندگی خواهد کرد.

جهاد (نیز) چهار شاخه دارد:امر به معروف،نهی از منکر،صدق و راستی در معرکه‌های نبرد،و دشمنی با فاسقان.آن کس که امر به معروف کند پشت مؤمنان را محکم ساخته و آن کس که نهی از منکر کند بینی کافران (و منافقان) را به خاک مالیده و کسی که صادقانه در میدان‌های نبرد با دشمن (و هرگونه مقابله با آنها) بایستد وظیفه خود را (در امر جهاد) انجام داده و کسی که فاسقان را دشمن دارد و برای خدا خشم گیرد خداوند به خاطر او خشم و غضب می‌کند (و او را در برابر دشمنان حفظ می‌نماید) و روز قیامت وی را خشنود می‌سازد. ( . سند گفتار حکیمانه: نویسنده مصادر نهج‌البلاغه،سند این گفتار مبسوط و حکیمانه امام علیه السلام را در ذیل کلمه حکمت‌آمیز 266 آورده است،زیرا آن کلمه در واقع مقدمه‌ای است برای این بیان و در این‌که سؤال کننده چه کسی بوده که امام این جواب را بیان فرمود طبق گفته غزالی در احیاء العلوم،«عمار یاسر»و طبق نوشته کلینی در کافی«ابن الکوّاء»بود.(احتمال اول نزدیک‌تر به نظر می‌رسد).سپس می‌افزاید:این سخن به طور متواتر از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل شده که بعضی آن را به صورت مسند و بعضی به صورت مرسل آورده‌اند،سپس نام عده کثیری را ذکر می‌کند که قبل از سیّد رضی آن را نقل کرده‌اند؛مانند:مرحوم کلینی در اصول کافی،ابن شعبه حرّانی در تحف العقول،صدوق در خصال و جمعی دیگر.آن‌گاه می‌افزاید:گروهی نیز بعد از سیّد رضی آن را با تفاوت روشنی آورده‌اند که نشان می‌دهد از منبع دیگری گرفته‌اند از جمله کتاب مناقب خوارزمی و کتاب دستور معالم الحکم را نام می‌برد.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 214). در کتاب تمام نهج‌البلاغه نیز این کلام مشروح حکمت‌آمیز را در لا به لای خطبه مشروح دیگری آورده است که با جمله«الْحَمْدُ للّهِ الَّذِی ابْتَدَأَ الأُمُورَ بِعِلْمِهِ فیهَا»آغاز می‌شود.(تمام نهج‌البلاغه،ص 180). )

ارکان ایمان

امام علیه السلام در این کلام جامع،تفسیری برای ایمان ذکر کرده که در هیچ منبع دیگری به این گستردگی و وضوح دیده نمی‌شود؛ایمان را فراتر از جنبه‌های عقیدتی،از جنبه‌های عملی و رفتاری نیز مورد توجه قرار داده است و تمام ریزه‌کاری‌ها و نکات دقیقی را که در تشکیل ایمان مؤثر است برشمرده است.

نخست ایمان را بر چهار پایه و هر یک از پایه‌ها را بر چهار پایه دیگر استوار دانسته که مجموعاً شانزده اصل از اصول ایمان (عقیدتی و عملی) را تشکیل می‌دهد و به یقین اگر کسی بتواند این اصول شانزده‌گانه را در خود زنده کند در اوج قله ایمان قرار خواهد گرفت و چنین ایمانی است که می‌تواند دنیا را به سوی امنیت و آرامش و عدل و داد رهبری کند و انسان را به مقام قرب پروردگار و اوج افتخار انسانی برساند.

همان‌گونه که در ذیل این حدیث شریف خواهد آمد،امام برای کفر هم چهار ستون قائل شده است و همچنین برای شک و از کلام مرحوم سیّد رضی استفاده می‌شود که این حدیث شریف دارای ذیل قابل ملاحظه‌ای بوده که سیّد رضی آن را از بیم طولانی شدن سخن حذف کرده و مطابق آنچه بعضی نقل کرده‌اند امام علیه السلام در ذیل،پایه‌های نفاق را نیز مشروحا بیان فرموده است.

همان‌گونه که در شرح مصدر این کلام حکمت‌آمیز آمد در این‌که سؤال کننده از امام علیه السلام درباره حقیقت ایمان چه کسی بوده اختلاف است؛بعضی آن را یکی از بهترین یاران آن حضرت یعنی«عمار یاسر»و بعضی آن را یکی از دشمنان سرسخت آن حضرت یعنی«ابن کواء»می‌دانند که احتمال اول به ذهن بسیار نزدیک‌تر است.ولی در هر حال در بعضی از روایات آمده که امام علیه السلام از دادن پاسخ شخصی به او امتناع ورزید و چون سؤال و جواب را بسیار مهم می‌دانست فرمود:برو فردا بیا تا در جمع اصحاب و یاران به تو پاسخ گویم،تا اگر تو فراموش کنی دیگری آن را حفظ کند،زیرا این‌گونه سخنان همچون مرکبی فراری است که یکی آن را نمی‌تواند بگیرد و دیگری آن را می‌گیرد. ( .تمام نهج‌البلاغه،ص 176.)

امام علیه السلام در آغاز،برای ایمان چهار ستون قائل می‌شود و در پاسخ سؤال پیش گفته می‌فرماید:«ایمان بر چهار پایه استوار است:بر صبر و یقین و عدالت و جهاد»؛ (وَ سُئِلَ عَنِ الْإِیمَانِ فَقَالَ علیه السلام:الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ:عَلَی الصَّبْرِ، وَ الْیَقِینِ،وَ الْعَدْلِ،وَ الْجِهَادِ) .

بعضی از شارحان نهج‌البلاغه معتقدند که این پایه‌های چهارگانه همان اصول چهارگانه اخلاق است که در مبانی اخلاق ارسطو آمده است،وی می‌گوید:

اصول علم اخلاق چهار چیز است:حکمت،عفت،شجاعت و عدالت.بسیاری از علمای اخلاق اسلامی نیز اخلاق اسلام را بر پایه آن تفسیر کرده‌اند.

آنها معتقدند که روح انسان دارای سه قوه است:قوه ادراک،جاذبه و دافعه؛ قوه ادراک حقایق را تشخیص می‌دهد و انسان را به تعالی علمی می‌رساند.قوه جاذبه،همان قوه جلب منافع است که از آن به قوه شهوت تعبیر می‌شود.البته نه فقط شهوت جنسی،بلکه هرگونه خواسته‌ای به معنای وسیع کلمه مراد است.

قوه دافعه همان است که از آن به غضب تعبیر می‌کنند و حافظ دفع زیان‌ها از انسان است.

آنها بر این عقیده‌اند که این سه قوه دارای حد وسط و حد افراط و تفریط است،حد وسط آنها فضایل اخلاقی را تشکیل می‌دهد و منظور از«عدل»همان بهره‌گیری از حد وسط است،بنابراین هرگاه نیروی شهوت و غضب در اختیار قوه ادراک قرار گیرد و عدالت حاصل شود،اخلاق آدمی به کمال رسیده است. ( .شرح بیشتر در این باره را در کتاب اخلاق در قرآن،ج 1،ص 99 به بعد مطالعه فرمائید.)

ولی تطبیق کلام امام بر تقسیم ارسطویی در اخلاق بعید به نظر می‌رسد،زیرا همان گونه که در شرح این چهار اصل خواهد آمد امام اموری را ذکر می‌کند که فراتر از آنهاست مثلا صبر بر مصیبت را به زحمت می‌توان در مسئله شجاعت یا عفت جای داد و امر به معروف و نهی از منکر را به سختی می‌توان در این دو موضوع وارد دانست و همچنین موارد دیگری از شاخه‌هایی که امام برای این چهار اصل شمرده است،بنابراین سزاوار است ما آن را تحلیل و ارزیابی کنیم و سخن مستقلی درباره تفسیر ایمان و فضایل انسانی بدانیم که از سرچشمه قرآن و علم امام علیه السلام جوشیده است.

از آنجا که هدف امام علیه السلام در این پاسخ به سؤال،شرح و بیان ایمان از نظر اعتقاد قلبی و آثار لسانی و جنبه‌های عملی به طور کامل است برای هر یک از این پایه‌های چهارگانه،چهار شاخه بیان فرموده که در عمق حقیقت ایمان پیش رفته است.

پایه اول ایمان: صبر

می‌فرماید:«صبر از میان آنها،بر چهار شعبه استوار است؛اشتیاق،ترس،زهد وانتظار»؛ (وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الشَّوْقِ،وَ الشَّفَقِ،وَ الزُّهْدِ،وَ التَّرَقُّبِ) .

«شوق»به معنای علاقه و اشتیاق به چیزی و«شفق»در اصل به معنای آمیخته شدن روشنایی روز به تاریکی شب است،سپس به ترس آمیخته با علاقه به کسی یا چیزی به کار رفته است و«زهد»عدم وابستگی به دنیا و زخارف دنیاست و«ترقب»به هرگونه انتظار گفته می‌شود.

سپس به ریشه‌های هر یک از این چهار شاخه که از آن منشعب می‌شود پرداخته می‌فرماید:«آن‌کس که مشتاق بهشت باشد،شهوات و تمایلات سرکش را به فراموشی می‌سپارد و آن‌کس که از آتش جهنم بیمناک شد از گناهان دوری می‌گزیند و کسی که زاهد و بی‌اعتنا به دنیا باشد مصیبت‌ها را ناچیز می‌شمرد و آنکس که انتظار مرگ را می‌کشد برای انجام اعمال نیک سرعت می‌گیرد»؛ (فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ؛وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ؛ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ؛وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَی الْخَیْرَاتِ) .

«سلا»به معنای فراموش کردن چیزی است.

در واقع صبر و شکیبایی گاه در مقابل شهوت و در مسیر اطاعت خداست و گاه در مقام پرهیز از گناهان و گاه در مقابل مصائب و درد و رنج‌های دنیوی است و گاه در مقابل پایان عمر و مرگ.

برای این‌که انسان بتواند مواضع خود را در مقابل این امور چهارگانه روشن سازد باید متکی به عقاید صحیح گردد؛عشق به بهشت و نعمت‌های بی‌پایانش او را از غلطیدن در شهوات سرکش دنیا حفظ می‌کند و این همان صبر بر طاعت است و ایمان به عذاب الهی در آخرت و خوف از دوزخ او را از گناهان باز می‌دارد،چرا که گویی آتش دوزخ را با چشم خود می‌بیند.

از آنجا که بی‌تابی در برابر مصائب به دلیل دلبستگی‌های دنیوی است آن‌کس که زاهد و بی‌اعتنا به دنیا باشد و از این دلبستگی‌ها وا رَهَد مصیبت در برابر او کوچک می‌شود و صبر در برابر آن آسان می‌گردد.

امام علیه السلام علاوه بر سه شاخه معروف صبر شاخه چهارمی هم در اینجا بیان فرموده و آن صبری است که از انتظار مرگ ناشی می‌شود کسی که در هر لحظه احتمال می‌دهد پرونده حیاتش بسته شود و پنجه مرگ گلویش را بفشارد،با سرعت به سوی کارهای خیر می‌دود تا در فرصت باقی‌مانده کفه عمل صالح خود را سنگین سازد و این نیاز به صبر و استقامت فراوان دارد.

از آنچه در بالا آمد روشن شد که امام تمام شاخه‌های چهارگانه صبر را مرتبط به اعتقادات قلبی می‌شمارد؛اعتقاد به بهشت،دوزخ،به بی‌اعتباری دنیا و مرگ.

توجه به این نکته نیز لازم است که چون ایمان دارای درجاتی است و مطابق بعضی از روایات،ده درجه دارد،صبر و شوق به بهشت و ترس از دوزخ و زهد در دنیا و انتظار مرگ نیز در افراد مختلف است؛بعضی در اعلا درجه ایمان قرار دارند و این شاخه‌ها به طور کامل در باغستان روح آنها نمایان است و بعضی در ادنا درجه ایمانند و از هر کدام از این امور بهره کمی دارند.

پایه دوم ایمان: یقین

سپس امام علیه السلام از شاخه‌های یقین سخن می‌گوید و می‌فرماید:«یقین بر چهار شاخه استوار است:بر بینش هوشمندانه و عمیق و پی بردن به دقایق حکمت و پند گرفتن از عبرت‌ها و اقتدا به روش پیشینیان (صالح)»؛ (وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ،وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ،وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ،وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ) .

ممکن است این چهار شاخه اشاره به چهار رشته از علوم انسانی باشد:

نخست علوم تجربی است که از«تبصرة الفطنة»سرچشمه می‌گیرد و دوم علوم نظری است که از«تأویل الحکمه»به دست می‌آید سوم علومی است که از تاریخ نصیب انسان می‌شود و مایه عبرت اوست و چهارم علوم نقلی است که از سنن پیشنیان به دست می‌آید.هنگامی که انسان این چهار رشته علمی را پیگیری کند و از آنها بهره کافی ببرد به مقام یقین می‌رسد.

مثلاً درباره خداشناسی نخست چشم باز کند و به خوبی آثار پروردگار را در جهان هستی ببیند سپس با اندیشه عمیق رابطه آن را با مبدأ آفرینش قادر و حکیم درک کند آن‌گاه از حوادث تاریخی عبرت بگیرد و خدا را از لابه‌لای آن بشناسد و پس از آن بر آنچه از پیشنیان صالح و عالم به دست آمده مرور کند و علوم آنها را به علم خود بیفزاید تا یک خداشناس کامل گردد.همچنین در مورد خودسازی و عوامل تقرب به پروردگار.

آن‌گاه امام علیه السلام میوه‌های هر یک از این شاخه‌های چهارگانه را بیان می‌کند و می‌فرماید:«کسی که بینایی هوشمندانه داشته باشد حکمت و دقایق امور برای او روشن می‌شود و کسی که دقایق امور برای او روشن شود عبرت فرا می‌گیرد و کسی که درس عبرت گیرد چنان است که گویا همیشه با گذشتگان بوده است»؛ (فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ؛وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ؛وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ) . ( .از بسیاری از نسخه‌های این حدیث شریف استفاده می‌شود که در کلام مرحوم سیّد رضی سقط و حذفی وارد شده و صحیح آن چنین بوده است:«وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ عَرَفَ السُّنَّةَ وَ مَنْ عَرَفَ السُّنَّةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ مَعَ الْأَوَّلِین»که ترجمه آن چنین می‌شود:آن کس که درس عبرت بیاموزد بر سنت‌ها آگاهی پیدا می‌کند و کسی که سنت‌های پیشینیان را فرا گیرد (و از تجربیات آنها استفاده کند) گویا همیشه در میان آنها و با آنها بوده است.(کافی،ج 2،ص 51،ح 1). از جمله اموری که گواهی می‌دهد عبارت مرحوم سیّد رضی سقط و حذفی دارد این است که مطابق نقل او یقین سه شاخه پیدا می‌کند در حالی که تمام پایه‌های چهارگانه ایمان هر کدام دارای چهار شاخه است. )

از آنچه گفته شد روشن می‌شود که یک پایه مهم ایمان،بر یقینِ حاصل از علم استوار است؛علومی که از مبدأهای متعدد سرچشمه می‌گیرد و روح را سیراب می‌کند و اعتقادِ انسان را به مبدأ و معاد محکم می‌سازد و آثارش در اخلاق و عمل ظاهر می‌گردد.

پایه سوم ایمان: عدل

سپس امام علیه السلام به سراغ شاخه های عدالت می‌رود و شاخه‌های این پایه مهم را چنین شرح می‌دهد:«عدالت نیز چهار شعبه دارد:فهم دقیق،علم و دانش عمیق، قضاوت صحیح و روشن و حلم و بردباری»؛ (وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلی غَائِصِ الْفَهْمِ،وَ غَوْرِ الْعِلْمِ،وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ،وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ) .

در واقع کسی که بخواهد حکم عادلانه‌ای کند نخست باید از قابلیت و استعداد شایسته‌ای در فهم موضوع برخوردار باشد تا هرگونه خطا در تشخیص موضوع موجب خطا در نتیجه حکم نشود.سپس آگاهی لازم را در ارتباط با حکم پیدا کند و آن را دقیقا منطبق بر موضوع نماید،آن‌گاه حکم نهایی را به طور واضح و روشن و خالی از هرگونه ابهام بیان کند و در این مسیر،موانع را با حلم و بردباری برطرف سازد.

گرچه فهم به معنای مطلق دانستن و پی بردن به حقیقت است و با علم چندان تفاوتی ندارد؛ولی چون در اینجا در مقابل علم قرار گرفته مناسب است که فهم ناظر به موضوع و علم ناظر به حکم باشد.

چه بسا ممکن است ارباب دعوا با سخنان خشن و حرکات ناموزون و اصرارهای بی‌جا،روح قاضی را آزرده سازند.حلم و بردباری راسخ او نباید اجازه دهد این گونه امور در روحش اثر بگذارد و کمترین تغییری در حکم ایجاد کند.

اینها اموری است که امام علیه السلام در عهدنامه مالک اشتر درباره قضاوت،با اضافاتی به آن اشاره کرده می‌فرماید:

«ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ مِمَّنْ لَا تَضِیقُ بِهِ الْأُمُورُ وَ لَا تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ وَ لَا یَتَمَادَی فِی الزَّلَّةِ وَ لَا یَحْصَرُ مِنَ الْفَیْءِ إِلَی الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ وَ لَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَی طَمَعٍ وَ لَا یَکْتَفِی بِأَدْنَی فَهْمٍ دُونَ أَقْصَاهُ وَ أَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ وَ آخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ وَ أَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ وَ أَصْبَرَهُمْ عَلَی تَکَشُّفِ الْأُمُورِ وَ أَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ مِمَّنْ لَا یَزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ وَ لَا یَسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ وَ أُولَئِکَ قَلِیلٌ؛ سپس از میان رعایای خود برترین فرد را در نزد خود برای قضاوت در میان مردم برگزین.کسی که امور مختلف آنها را در تنگنا قرار ندهد و برخورد مخالفان و خصوم با یکدیگر او را به خشم و لجاجت وا ندارد و در لغزش و اشتباهاتش پافشاری نکند و هنگامی که خطایش بر او روشن شود بازگشت به سوی حق بر او مشکل نباشد و نفس او به طمع تمایل نداشته باشد و در فهم مطالب به اندک تحقیق اکتفا نکند و تا پایان پیش رود و در شبهات از همه محتاطتر باشد و در تمسک به حجت و دلیل از همه بیشتر پافشاری کند و با مراجعه مکرر اطراف دعوا کمتر خسته شود و در کشف حقایق امور شکیباتر باشد و به هنگام آشکار شدن حق در انشای حکم از همه قاطع‌تر باشد.او باید از کسانی باشد که ستایش فراوان،او را مغرور نسازد (و فریب ندهد) و مدح و ثنای بسیار او را به ثنا خوان و مدح کننده متمایل نکند و البته این گونه افراد کم‌اند».

البته این تفسیر را درباره جمله‌های فوق نمی‌توان از نظر دور داشت که این جمله‌ها تنها مربوط به مقام قضاوت نیست،بلکه ناظر به تمام قضاوت‌های اجتماعی و زندگی مادی و معنوی است همه جا باید برای تشخیص موضوع دقت کرد؛همه جا باید دقیقا احکام را بر موضوعات منطبق نمود؛همه جا باید تصمیم قاطع و شفاف داشت و همه جا در برابر ناملایمات و خشونت نابخردان و نسبت‌های ناروای آنها حلم و بردباری نشان داد.

آن‌گاه امام علیه السلام در یک نتیجه‌گیری حکیمانه،آثار هر یک از این شاخه‌های چهارگانه عدالت را بیان می‌کند،می‌فرماید:«کسی که درست بیندیشد به اعماق دانش آگاهی پیدا می‌کند و کسی که به عمق علم و دانش برسد از سرچشمه احکام،سیراب باز می‌گردد و آن‌کس که حلم و بردباری پیشه کند گرفتار تفریط و کوتاهی در امور خود نمی‌شود و در میان مردم با آبرومندی زندگی خواهد کرد»؛ (فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ؛وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُکْمِ؛

وَ مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً) .( .با توجه به این‌که امام شاخه‌های عدالت را چهار امر شمرده و بعد آثار یک یک آنها را بیان فرموده روشن می‌شود که عبارت مرحوم شریف رضی نیز سقط و حذفی دارد،چرا که فقط اثر سه شاخه در آن بیان شده و از یک شاخه دیگر خبری نیست در کتاب تمام نهج‌البلاغه به نقل از امالی شیخ طوسی و تحف العقول این جمله محذوف ذکر شده است و بعد از شرایع الحکم چنین آمده«وَمَنْ عَرَفَ شَرَائِعَ الْحُکْمِ لَمْ یَضِلَّ»یعنی«کسی که از سرچشمه احکام سیراب گردد هرگز گمراه نمی‌شود».)

آری دقت در فهم،انسان را به ژرفای علم و دانش می‌رساند و آن‌کس که به ژرفای علم و دانش برسد احکام الهی را به خوبی درک می‌کند و هرکس احکام خدا را دقیقاً بداند هرگز گمراه نخواهد شد و کسانی که در مقابل نابخردان حلم و بردباری داشته باشند و به گفته قرآن: «لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلی أَلاّ تَعْدِلُوا»؛ عداوت نسبت به قومی شما را مانع از اجرای عدالت نشود» ( .مائده،آیه 8.) از حق و عدالت دور نخواهد شد و چنین انسانی قطعا محبوب القلوب مردم است.

در روایات اسلامی درباره اهمیت حلم و بردباری و نقش آن در پیروزی انسان در زندگی روایات فراوانی وارد شده است از جمله در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که فرمود:

«کَادَ الْحَلِیمُ أَنْ یَکُونَ نَبِیّاً؛ آدم بردبار نزدیک است به مقام نبوت برسد». ( .بحارالانوار،ج 43،ص 70،ح 61.)

امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌فرماید:

«تَعَلَّمُوا الْحِلْمَ فَإِنَّ الْحِلْمَ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِیرُه؛ حلم و بردباری را بیاموزید (و آن را تمرین کنید) زیرا دوست مؤمن و وزیر اوست». ( .همان،ج 75،ص 62،ح 140.)

امام صادق علیه السلام نیز در صفات مؤمن می‌فرماید:

«لَا یُرَی فِی حِلْمِهِ نَقْصٌ وَ لَا فِی رَأْیِهِ وَهْنٌ؛ نه در بردباری او کاستی است و نه در اندیشه‌اش سستی». ( .همان،ج 64،ص 295،ح 18.)

پایه چهارم ایمان: جهاد

سپس امام علیه السلام از چهارمین پایه ایمان یعنی جهاد دم می‌زند و برای آن مانند سه پایه گذشته چهار شاخه ذکر می‌کند و می‌فرماید:«جهاد (نیز) چهار شاخه دارد:امر به معروف،نهی از منکر،صدق و راستی در معرکه‌های نبرد،و دشمنی با فاسقان»؛ (وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ:عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ،وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ،وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ،وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ) .

در واقع امام جهاد را به معنای وسیع کلمه تفسیر فرموده نه تنها جهاد نظامی در میدان جنگ با دشمنان که نتیجه همه آنها عظمت اسلام و مسلمانان و دفع شر کافران و فاسقان و منافقان است و به تعبیر دیگر امام به هر چهار محور جهاد:

جهاد با قلب،با زبان،با عمل و با اسلحه در میدان نبرد اشاره می‌کند که جهادی است فراگیر و شامل تمام مصداق‌ها.

آن‌گاه آثار هر یک از این شاخه‌های چهارگانه را به روشنی برمی‌شمرد و می‌فرماید:«آن‌کس که امر به معروف کند پشت مؤمنان را محکم ساخته»؛ (فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ) .

«و آن‌کس که نهی از منکر کند بینی کافران (منافقان) را به خاک مالیده»؛ (وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْکَافِرِینَ) . (.در بسیاری از نسخ به جای«کافرین»،«منافقین»آمده است که با مسئله نهی از منکر تناسب بیشتری دارد.)

«و کسی که صادقه در میدان‌های نبرد با دشمن (و هرگونه مقابله با آنها) بایستد وظیفه خود را (در امر جهاد با دشمن) انجام داده است»؛ (وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ) .

«و کسی که فاسقان را دشمن دارد و برای خدا خشم گیرد خدا نیز به خاطر او خشم می‌کند (و او را در برابر دشمنان حفظ می‌نماید و روز قیامت وی را خشنود می‌سازد)»؛ (وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ غَضِبَ لِلَّهِ،غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ) .

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام که در غرر الحکم آمده می‌خوانیم:

«قِوامُ الشَّریعَةِ الْأمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ إقامَةُ الْحُدُودِ؛ اساس شریعت و دین امر به معروف و نهی از منکر و اجرای حدود الهی است». ( .غررالحکم،ح 7639.)

در حدیث دیگری از آن حضرت در همان کتاب آمده است:

«الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ أَفْضَلُ أَعْمَالِ الْخَلْقِ؛ امر به معروف برترین اعمال بندگان خداست». (.همان،ح 7632. )

در روایت دیگری آمده است:

«کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِذَا مَرَّ بِجَمَاعَةٍ یَخْتَصِمُونَ لَا یَجُوزُهُمْ حَتَّی یَقُولَ ثَلَاثاً اتَّقُوا اللَّهَ یَرْفَعُ بِهَا صَوْتَهُ؛ امام صادق علیه السلام هنگامی که از کنار گروهی عبور می‌کرد که با یکدیگر در حال پرخاش بودند می‌ایستاد و با صدای بلند فریاد می‌زد:از خدا بترسید،از خدا بترسید،از خدا بترسید (تا شرمنده شوند و دست از نزاع بردارند)». ( .کافی،ج 5،ص 59،ح 12.)

قرآن مجید صادقان را در سوره بقره آیه 177 چنین معرفی می‌کند: ««لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ.. .وَ الصّابِرِینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ»؛ نیکی (تنها) این نیست که (به هنگام نماز) روی خود را به سوی مشرق یا مغرب کنید (و تمام در فکر تغییر قبله باشید) بلکه نیکی (و نیکوکار) کسی است که به خدا ایمان داشته باشد...و در برابر مشکلات و بیماری‌ها و در میدان جنگ استقامت به خرج دهد.آنها کسانی هستند که راست می‌گویند و آنها پرهیزگارانند».

تعبیر به«مواطن»ممکن است اشاره به میدان‌های نبرد باشد،همان‌طور که در قرآن مجید آمده است: «لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللّهُ فِی مَواطِنَ کَثِیرَةٍ» 4 و ممکن است معنی گسترده‌ای داشته باشد که هرگونه مقابله با دشمنان را چه در میدان نبرد و چه درغیر آن شامل شود.

منظور از غضب برای خدا این است هنگامی که حدی از حدود الهی شکسته شود یا مظلومی گرفتار ظالمی گردد انسان خشمگین شود و به دفاع برخیزد.در حدیثی می‌خوانیم هنگامی که موسی علیه السلام از خداوند سؤال کرد:چه کسانی را روز قیامت که سایه‌ای جز سایه تو نیست در سایه عرشت قرار می‌دهی؟ خداوند به او وحی فرمود و گروهی را برشمرد از جمله فرمود:

«وَ الَّذِینَ یَغْضَبُونَ لِمَحَارِمِی إِذَا اسْتُحِلَّتْ مِثْلَ النَّمِرِ إِذَا حَرِدَ؛ کسانی که به سبب حلال شمردن محارم الهی خشمگین می‌شوند همچون پلنگی که مجروح شده است». ( .بحارالانوار،ج 13،ص 351،ح 42.)

در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است هنگامی که دو فرشته مأمور شدند شهری از معصیت‌کاران را زیر و رو کنند پیرمردی را دیدند که به دعا و تضرع در پیشگاه الهی مشغول است یکی از آن دو فرشته به دیگری گفت:مگر این پیرمرد دعا کننده را نمی‌بینی؟ بار دیگر از خدا کسب تکلیف کنیم خطاب آمد که بروید و دستور مرا انجام دهید و در بیان علت آن فرمود:

«فَإِنَّ ذَا رَجُلٌ لَمْ یَتَمَعَّرْ وَجْهُهُ غَیْظاً لِی قَطُّ؛ این مردی است که هرگز چهره‌اش به دلیل خشم بر معصیتِ معصیت‌کاران دگرگون (و سرخ) نمی‌شد». (.کافی،ج 5،ص 58،ح 8.)

منظور از جمله «غَضِبَ اللّهُ لَهُ وَ أرْضاهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ» این است که اگر ستمی به او برود و حقی از او ضایع شود خداوند به سبب آن خشمگین می‌شود و اگر در دنیا جبران نکند در قیامت او را خشنود خواهد ساخت.

نکته: اصول موفقیت در کارها

اصول موفقیّت در کارها

آنچه امام علیه السلام در این بخش از سخنان پرمعنایش درباره ارکان ایمان و شاخه‌های آن بیان فرموده،علاوه بر این‌که راه رسیدن به ایمان کامل را برای تمام رهپویان این راه نشان داده،در واقع اصول موفقیت و پیشرفت برای هر کار است؛خواه جنبه معنوی داشته باشد یا جنبه مادی.و آن اصول چنین است:

1.علم و آگاهی کافی برای انجام آن کار.

2.جهاد و تلاش و کوشش در راه رسیدن به مقصود.

3.صبر و شکیبایی در برابر موانع راه و هر گونه کارشکنی از سوی مخالفان.

4.غوطه‌ور نشدن در هوا و هوس‌ها و عدم وابستگی و ترک اسارت در چنگال آنها.

حال اگر بر این ارکان چهارگانه اصول شانزده‌گانه نیز افزوده شود و نتایج هر یک به دقت مورد بررسی قرار گیرد برنامه کاملی را تشکیل می‌دهد که صراط مستقیم برای رسیدن به پیروزی‌هاست.

Imam Ali ibn Abu Talib was asked once about faith . He said the following: “Faith stands on four pillars: endurance, conviction, justice and jihād.

“Conviction also has four aspects: prudent perception, intelligence and understanding, drawing lessons from instructive things and following the precedents of past people. So, whoever perceives with prudence, wise knowledge will be manifested to him. To whomsoever wise knowledge becomes manifest appreciates instructive objectives. Whoever appreciates instructive objectives is just like past people.

“Justice also has four aspects: keen understanding, deep knowledge, a good power of decision and firm forbearance. Therefore, whoever understands comes to acquire the depth of knowledge; whoever acquires the depth of knowledge drinks from the spring of judgment, and whoever exercises forbearance never commits evil actions in his affairs and leads a praiseworthy life among the people.

“Jihād, also, has four aspects: enjoining others to do good deeds, keeping others away from doing evil, fighting (in the way of Allāh) sincerely and firmly on all occasions and detesting anyone who is vicious. So, whoever commends others to do good deeds provides strength to the believers; whoever dissuades others from committing evil humiliates the unbelievers; whoever fights sincerely on all occasions carries out all his obligations, and whoever detests the vicious folks and becomes angry for the sake of Allāh, then Allāh will be angry in favor of him and will keep him pleased on the Day of Judgment.

“Unbelief stands on four pillars: hankering after whims, quarreling with others, deviating from the truth and dissenting. So, whoever hankers after whims does not incline towards righteousness; whoever quarrels much on account of ignorance remains permanently blinded from what is right; whoever deviates from the truth, for him good becomes evil and evil becomes good:He remains intoxicated with misguidance. Whoever makes a breach (with Allāh and His Messenger), his path becomes difficult, his affairs become complicated and his way of escape becomes narrow.

“Doubt has also four aspects: irrationality, fear, wavering and undue surrender to everything. So, whoever adopts irrationality as his way of life, for him there is no dawn after the night; whoever is afraid of what befalls him has to run on his heels; whoever wavers in doubt, the demons trample on him with their feet, and whoever surrenders to the destruction of all of this, his Hereafter succumbs to it.”

Sayyid ar-Radi adds the following: “We have left out the remaining portion of this statement for fear of being too lengthy and for being outside the scope of this chapter.”

و درود خدا بر او، فرمود: نیکوکار، از کار نیک بهتر و بدکار از کار بد بدتر است .

نیکوکار از کار نیک بهتر است، و بد کردار از کار بد بدتر.

و فرمود کننده نیکوئی بهتر است از نیکوئی و کننده بدی بدتر است از بدی زیرا علت اقوی از معلول است

و فرمود (علیه السلام): نیکوکار از کار نیکویش بهتر است و، بدکار از کار بدش بدتر.

و آن حضرت فرمود:از نیکی بهتر نیکوکار،و از بدی بدتر بدکار است .

الخیر و الخیر مخففا و مشددا: هو الفاضل من کل شی‌ء، قال الاخفش: الخیر لما وصف به فقیل فلان خیرا شبه الصفات، فادخلوا فیه الهاء للمونث و لم یریدوا به افعل، فان اردت معنی التفضیل قلت: فلانه خیر النساء و لم تقل اخیرهن و فلان خیر الناس و لم تقل: اخیرهم، لا یثنی و لا یجمع لانه فی معنی افعل. و الشر: نقیض الخیر، و یوصف بالشر ایضا و یکون للتفضیل کذلک.

(انجام‌دهنده‌ی کار نیک از نیکی بهتر، و کننده‌ی کار بد از بدی بدتر است). البته که چنین است زیرا علت قویتر از معلول، و در نتیجه از نظر نیک و بد بودن و اثر آنها نیز بالاتر از خیر و یا شری است که برخاسته از آن علت است.

وَ قَالَ علیه السلام فَاعِلُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنْهُ وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ .

قد نظمت أنا هذا اللفظ و المعنی فقلت فی جملة أبیات لی خیر البضائع للإنسان مکرمة

فإن قلت کیف یکون فاعل الخیر خیرا من الخیر و فاعل الشر شرا من الشر مع أن فاعل الخیر إنما کان ممدوحا لأجل الخیر و فاعل الشر إنما کان مذموما لأجل الشر فإذا کان الخیر و الشر هما سببا المدح و الذم و هما الأصل فی ذلک فکیف یکون فاعلاهما خیرا و شرا منهما.

قلت لأن الخیر و الشر لیسا عبارة عن ذات حیة قادرة و إنما هما فعلان أو فعل و عدم فعل أو عدمان فلو قطع النظر عن الذات الحیة القادرة التی یصدران عنها لما انتفع أحد بهما و لا استضر فالنفع و الضرر إنما حصلا من الحی الموصوف بهما لا منهما علی انفرادهما فلذلک کان فاعل الخیر خیرا من الخیر و فاعل الشر شرا من الشر

(و قال علیه‌السلام: فاعل الخیر خیر منه) و فرموده است حضرت ولایت پناه صلوات الله علیه- که کننده خیر و نیکویی بهتر است از آن نیکویی (و فاعل الشر شر منه) و کننده شر و بدی، بدتر است از بدی. زیرا که علت، افضل و اقوی است از معلول

فاعل خیر از خیر بهتر است و فاعل شر از شر بدتر است.

و قال علیه‌السلام: «فاعل الخیر خیر منه و فاعل الشر شر منه.» یعنی و گفت علیه‌السلام که فاعل منفعت و احسان بهتر است از آن منفعت و احسان و فاعل مضرت و نقصان بدتر است از آن مضرت و نقصان. یعنی فاعل احسان به کسی، بهتر و محبوب‌تر است در نزد آن کس از آن احسان و فاعل مضرت و نقصان، در نزد آن کس بدتر و مبغوض‌تر است از آن مضرت و نقصان.

اللغه: (فاعل) اسم فاعل مضاف الی مفعوله و ذی الاضافه اسمها لفظیه فلا یفید التعریف فان اعتبر متبداء کان من باب الابتداء بالنکره و لا یجوز الابتداء بالنکره الا لفائده، فتامل. المعنی: الفعل من الفاعل کالثمره من الشجره و التمره من النخله و الضوء من القمر فهو فرع علی اصله و کونه افضل، اوضح من ان یذکر و یفصل، و الظاهر ان غرضه علیه‌السلام التنبیه علی تقدیر عمال الخیر بذاتهم و تشویقهم لیکثروا، و المبارزه مع عمال الشر و محوهم لیبادوا، او تنبیه علی نحو من الاصول العلمیه و الوصول من المعلول الی العله. الترجمه: فاعل خیر بهتر از خیر است، فاعل شر ز شر بود بدتر.

هر که نیکی کند به از نیک است*** وانکه بد کرد بدتر است از بد

اقول و ورد (نیه المومن خیر من عمله و نیه الکافر شر من عمله) - و وجه الکلامین کلامه (علیه السلام) و کلام الخبر ان الخیر و الشر الخارجیین جزئیان منقطعان و فاعلهما کنیتی المومن و الکافر موجبان لصدور الخیر و الشر دائما. هذا، و فی (الخصال) عنه (علیه السلام) جمع الخیر کله فی ثلاث خصال: النظر (الفصل الثانی و الاربعون- فی ما بینه (علیه السلام) من العبادات و … ) و السکوت و الکلام فکل نظر لیس فیه اعتبار فهو سهو و کل سکوت لیس فیه فکره فهو غفله و کل کلام لیس فیه ذکر فهو لغو فطوبی بمن کان نظره عبرا و سکوته فکرا و کلامه ذکرا و بکی علی خطیئته و امن الناس شره.

کل ما فیه جهه صلاح للناس بلا ضرر علی احد فهو خیر، و کل ما فیه جهه فساد بلا نفع او کان ضره اکثر من نفعه فهو شر. و لیس من شک ان الفاعل عله للفعل، و العله اقوی و اکمل من المعلول، لان لها من الصفات الذاتیه ما لا یظهر و لا یمکن ان یظهر فی المعلول ای ان فی العله ما فی المعلول، و زیاده. و غیر بعید ان یکون مراد الامام مجرد الحث علی فعل الخیر و ترک الشر، و لیس من قصده التفاضل بین الفعل و فاعله.

امام علیه‌السلام (در برتری علت از معلول) فرموده است: کننده کار نیکو از نیکی بهتر و کننده کار بد از بدی بدتر است (زیرا کار بسته به کننده آن است پس کننده از کار برتر است).

امام علی (علیه السلام) عظمت و پستی افراد را به ذات آنان می‌داند که اعمال از آن سرچشمه می‌گیرد، نظری به خود کار انها ندارد و این همان مضمون روایت مشهور است: (نیت مومن بهتر از عمل اوست.)

و قال علیه‌السلام (فاعل الخیر خیر منه) لانه مبعث الخیر و علته، و عله الشی‌ء افضل منه بدیهه (و فاعل الشر شر منه) لانه مبعث الشر و علته، و من یاتی منه الشر الشر منه.

الشرح: هذا حث علی فعل الخیر و زجر عن فعل الشر و ترغیب فی الاول و نهی عن الثانی. و اما کون فاعل الخیر خیر من نفس الخیر فلانه العله الفاعله لوجود و لو لاه لما وجد موجوده فالخیر تابع للفاعل و نابع منه و صادر عن نفسه الطیبه و روحه الطاهره و نزاهته الکریمه فکان خیرا من الخیر و کذلک فاعل الشر شر من الشر لنفس السبب …

«انجام دهنده کار خیر از خود خیر بهتر است و انجام دهنده کار شر از خود شر بدتر است.» ابن ابی الحدید در شرح این سخن چنین می گوید: من این سخن و معنی آن را به نظم سروده ام و ضمن اشعاری چنین گفته ام: «بهترین کالاها برای انسان مکرمت است که هر گاه دیگر کالاهایش از میان برود، آن رشد و نمو می کند، خیر پسندیده است و بهتر از آن انجام دهنده آن است و شر ناپسند است و بدتر از آن انجام دهنده آن است.» اگر بگویی چگونه ممکن است انجام دهنده خیر از خیر بهتر و انجام دهنده شر از شر بدتر باشد و حال آنکه انجام دهنده خیر به سبب خیر پسندیده و انجام دهنده شر به سبب شر نکوهیده است و با این ترتیب خود خیر و شر سبب ستایش و نکوهش است پس چگونه ممکن است انجام دهنده خیر از خیر بهتر و انجام دهنده شر از شر بدتر باشد؟ می گویم خیر و شر به خودی خود دو چیز زنده نیستند بلکه عبارت از انجام دادن و انجام ندادن است و اگر منطبق بر ذات زنده و توانایی نباشد، سود و زیانی از آن دو به کسی نمی رسد و سود و زیان آنها وابسته به موجود زنده ای است که آن دو کار از او سر می زند نه از خیر و شر به تنهایی و بدین سبب انجام دهنده خیر از خیر بهتر است و انجام دهنده شر از شر بدتر.

و قال علیه‌السلام

فَاعِلُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنْهُ،وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ .

امام علیه السلام فرمود:

انجام دهنده کار نیک از کارنیکش بهتر است و انجام دهنده کار بد

از کار بدش بدتر. ( . سند گفتار حکیمانه: در مصادر نهج‌البلاغه آمده است:جمعی از دانشمندانی که بعد از مرحوم سیّد رضی می‌زیسته‌اند آن را در کتاب خود-گاه با تغییراتی-آورده‌اند از جمله زمخشری در ربیع الابرار در باب«الخیر و الصلاح»و آمدی در غررالحکم در حرف فاء و از کسانی که قبل از سیّد رضی می‌زیسته‌اند و آن را در کتاب خود نقل کرده‌اند ابوعلی قالی (متوفای 356) در کتاب خود به نام امالی ذکر کرده است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 30).در کتاب تمام نهج‌البلاغه نیز به عنوان جزیی از خطبه«الوسیله»ذکر شده که در نهج‌البلاغه نیامده آمده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 157).)

بهتر از خوب و بدتر از بد

امام علیه السلام در این جمله کوتاه و پرمعنا می‌فرماید:«انجام دهنده کار نیک از کارنیکش بهتر است و انجام دهنده کار بد از کار بدش بدتر»؛ (فَاعِلُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنْهُ،وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ) .

در اینکه چگونه فاعل خیر بهتر از فعل خود است و فاعل شر بدتر از فعل خود؛وجوهی به نظر می‌رسد:

نخست اینکه همواره فاعل از فعل قوی‌تر است به همین دلیل اگر کار نیک باشد آن فاعل از کارش قوی‌تر و اگر کار بد باشد از کارش بدتر است.

دیگر اینکه شخصی که کاری انجام می‌دهد غالبا دارای ملکه آن است و آن ملکه می‌تواند سرچشمه کارهای فراوانی بشود،بنابراین اگر کسی را ببینیم که مثلا یتیمی را نوازش می‌کند و دست افتاده‌ای را می‌گیرد می‌دانیم که او دارای صفتی است درونی که می‌تواند سرچشمه ده‌ها و گاه صدها و هزاران از این‌گونه کارها شود و به همین دلیل از کارش بهتر است.

سوم اینکه کسانی که کار نیکی انجام می‌دهند بسیار می‌شود که آرزو دارند بهتر از آن را انجام دهند ولی امکانات آن در اختیارشان نیست و به تعبیر دیگر همتشان از آنچه انجام می‌دهند بسیار بالاتر است و گاه به زبان جاری کرده می‌گویند:افسوس که بیش از آن توان نداریم و اگر می‌توانستیم چنین و چنان می‌کردیم.همین‌گونه،شروران بسیار می‌شود که دارای چنین باطنی هستند؛ یعنی اگر قدرت و توانی داشتند شرارت را به مرتبه بالاتری می‌رساندند.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

«نِیَّةُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّهُ یَنْوِی مِنَ الْخَیْرِ مَا لَا یُدْرِکُهُ وَ نِیَّةُ الْکَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ وَ ذَلِکَ لِأَنَّ الْکَافِرَ یَنْوِی الشَّرَّ وَ یَأْمُلُ مِنَ الشَّرِّ مَا لَا یُدْرِکُهُ؛ نیت مؤمن از عملش بهتر است،زیرا کارهای خیری در دل دارد که نمی‌تواند آنها را انجام دهد و نیت کافر بدتر از عمل اوست،زیرا کارهای بدی در سر دارد که توان آن را ندارد». ( .بحارالانوار،ج 67،ص 190.)

وجه چهارمی نیز بعضی برای این تفاوت ذکر کرده‌اند که هر کس کار خیری انجام می‌دهد معمولا عوامل بازدارنده‌ای از جمله هوا و هوس‌ها را در دل دارد و در برابر آنها مقاومت می‌کند و آن عوامل را به عقب می‌راند و کار خیر را انجام می‌دهد به همین دلیل از کارش با ارزش‌تر است و به عکس کسی که کار بدی انجام می‌دهد نیز عوامل بازدارنده از قبیل فطرت الهی،اوامر و نواهی آسمانی در برابر اوست ولی پشت پا به همه آنها می‌زند و به سراغ شر می‌رود.به همین دلیل از عملش بدتر است. ( .راه روشن،ج 1،ص 153.)

البته منافاتی میان این وجوه چهارگانه نیست و همه آن ممکن است در معنای حدیث جمع باشد.

Imām Ali ibn Abū Tālib said: “The doer of goodness is better than goodness itself, and the doer of evil is worse than evil itself.”

و درود خدا بر او، فرمود: بخشنده باش امّا زیاده روی نکن، در زندگی حسابگر باش امّا سخت گیر مباش .

بخشنده باش نه با تبذیر و اندازه نگه دار و بر خود سخت مگیر.

و فرمود باش جوانمرد در بخشندگی و نبوده باش اسراف کننده در بخشش و باش اندازه نگاه دارنده و مباش تقصیر کننده در انفاق

و فرمود (علیه السلام): بخشنده باش و اسرافکار مباش و میانه رو باش و سختگیر مباش.

و آن حضرت فرمود:بخشنده باش نه بیش از حدّ،اندازه نگاه دار نه در حدّ سختگیری .

و السمح: الجواد السهل، و المسامحه: المساهله. و المبذر اذی یفسد ماله، و تبذیر المال: تفریقه اسرافا. و المقتر: الذی یضیق النفقه علی عیاله، یقال: قتر علی عیاله و اقتر و قتر ای ضیق علیهم (فی) النفقه. و المقدر: الذی ینفق نفقه العیال بالتقدیر.

کن سمحا و لا تکن مبذرا السمح: الجواد السهل و المبذر: المفرق ما له اسرافا. و کن مقدرا و لا تکن مقترا المقدر: الذی ینفق علی عیاله بمقدار ما ینبغی و المقتر الذی یضیق علیه فی النفقه.

(بخشنده باش، اما اسرافکاری نکن و میانه‌رو باش، ولی سختگیر مباش). این سخن امام (علیه السلام) فرمانی است به کسب فضیلت بخشش و بزرگواری و خودداری از انحراف به سمت افراط و تفریط، طرف افراط، همان اسرافکاری و طرف تفریط سختگیری و تنگ نظری است.

وَ قَالَ علیه السلام کُنْ سَمَحاً وَ لاَ تَکُنْ مُبَذِّراً وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لاَ تَکُنْ مُقَتِّراً .

کل کلام جاء فی هذا فهو مأخوذ من قوله سبحانه وَلَا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَی عُنُقِکَ وَلَا تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا ( سورة الإسراء 29).

و نحو قوله إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا ( سورة الإسراء 27. )

(و قال علیه‌السلام: کن سمحا) و نیز فرمود آن حضرت که باش جوانمرد در بخشندگی (و لا تکن مبذرا) و مباش اسراف کننده که آن جانب افراط سماحت است (و کن مقدرا) و باش اندازه نگه دارنده و انفاق نماینده بر عیال به مقدار ما ینبغی. یعنی بر وجه اعتدال (فلا تکن مقترا) و مباش تقصیر کننده در انفاق به هیچ حال که آن طرف تفریط سماحت است و افراط و تفریط هر دو مذمومند بدان دلیل که: خیر الامور اوسطها.

باش جوانمرد و مباش مبذر. یعنی از حدگذراننده در انفاق (قال تعالی: ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین و کان الشیطان لربه کفورا) و باش اندازه نهنده در انفاق و مباش مقتر یعین تنگ گیرنده.

و قال علیه‌السلام: «کن سمحا و لا تکن مبذرا و کن مقدرا و لا تکن مقترا.» یعنی و گفت علیه‌السلام که باش بخشنده و مباش اسراف‌کننده و باش انفاق‌کننده به اندازه و مباش تنگ گیرنده‌ی بر خود و عیال.

اللغه: (سمح) صار من اهل الجود فهو سمح، (بذر) المال فرقه اسرافا و بدده (قتر) علی عیاله: ضیق علیهم فی النفقه- المنجد. المعنی: قد تعرض (علیه السلام) فی هذه الحکمه الی اهم مسائل تدبیر المنزل و تنظیم المعاش، و وصی بالسماحه و الجود، بما یسعه المال الموجود، و لکن منع التبذیر و لو فی العطاء و الانفاق علی ذوی الحاجه، فلو احتاج بنفسه او بعیاله الی ما فی یده فاعطاه لغیره فهو نوع من التبذیر کما انه لو صرف ماله فی ضیافه فکاهیه کان من التبذیر، و التقتیر ان یضیق علی نفسه او اهله فی المعیشه بما یضر حالهم او یخالف شانهم مع سعته و یسره، کما هو عاده بعض الاثریاء حبا لجمع المال و الادخار. الترجمه: بخشنده باش و ولخرج مباش، اندازه‌گیر باش ولی سخت گیر و تنگ نظر مباش.

بخشنده باش لیک ز تبذیر دور باش*** اندازه گیر خرج، ولی کم بده مباش

اقول: التبذیر و التقتیر مذمومان اما الاول فقال تعالی: ( … و لا تبذر تبذیرا ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین و کان الشیطان لربه کفورا). و اما الثانی فقال تعالی: (قل لو انتم تملکون خزائن رحمه ربی اذن لامسکتم خشیه الانفاق و کان الانسان قتورا) و انما الممدوح السمح المقدر فقال تعالی: (و الذین اذا انفقوا لم یسرفوا و لم یقتروا و کان بین ذلک قواما). و فی الخبر اخذ الصادق (علیه السلام) قبضه من حصی و قبضها بیده فقال هذا (الاقتار) الذی ذکره الله تعالی. (الفصل الثالث و الاربعون- فی مکارم الاخلاق) ثم اخذ قبضه اخری و ارخی کفه کلها ثم قال هذا (الاسراف) الذی ذکره تعالی ثم اخذ قبضه اخری فارخی بعضها و امسک بعضها و قال هذا (القوام) الذی ذکره تعالی. و فی (الکافی) جاء سائل الی الصادق (علیه السلام) فقام الی مکتل فیه تمر فملا یده فناوله ثم جاء آخر فساله فقام فاخذ بیده فناوله، ثم جاء آخر فساله فقام فاخذ فناوله بیده ثم جاء آخر فقال (علیه السلام): الله رازقنا و ایاک ثم قال ان النبی (صلی الله علیه و آله) کان لا یساله احد الا اعطاه فارسلت امراه ابنها الیه یساله و قالت له: فان قال لیس عندنا شی‌ء فقل اعطنی قمیصک، ففعل فاخذ (صلی الله علیه و آله) قمیصه فرمی به الیه فادبه الله تعالی علی القصد فقال: (و لا تجعل یدک مغلوله الی عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا) و روی ان الکاظم (علیه السلام) سئل عن النفقه علی العیال فقال بین المکروهین الاسراف و الاقتار.

المبذر: ینفق المال فیما لا ینبغی، و المقدر: یقدر العواقب، فینفق دون ما یکسب، و یدخر الفاضل لوقت الحاجه، و علی الاقل قدرا بقدر. و المقتر: یضیق فی النفقه علی نفسه و عیاله بلا ضروره، و السمح هو السهل اللین لا یقتر و لا یبذ، و یضع کل شی‌ء فی محله، و المعنی: کن بین بین، کما نطقت الایه 29 من سوره الاسراء: (و لا تجعل یدک مغلوله الی عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا.

… مقدرا و لا تکن مفترا: المقدر المقتصد کانه یقدر کل شی‌ء بقیمته فینفق علی قدره و المقتر المضیق فی النفقه کانه لا یعطی الا القتر ای الرمقه من العیش

امام علیه‌السلام (در نهی از افراط و تفریط) فرموده است: بخشنده باش ولی نه به حد اسراف و بیجا (که افراط و تجاوز از حد باشد) و میانه‌رو باش و سختگیر مباش (که آن تفریط و تقصیر در حد باشد).

میانه‌روی در مخارج یکی از روشهای پسندیده است که سفارشهای فراوانی درباره آن شده است و ولخرجی که در حد اسراف و تبذیر برسد تا آنجا که مورد نکوهش قرار گرفته که (مبذر برادر شیطان معرفی شده است.)

و قال علیه‌السلام: (کن سمحا) ای سخیا (و لا تکن مبذرا) ای مسرفا فی الاعطاء (و کن مقدرا) بان تنفق بقدر الصلاح و الحکمه (و لا تکن مقترا) ای مضیقا فی الانفاق.

اللغه: السمح: الجواد من غیر تقتیر و لا تبذیر. المبذر: الذی یضع المال فی غیر محله. المقدر: المقتصد. المقتر: المضیق علی نفسه فی النفقه. الشرح: امر علیه‌السلام ان یکون الانسان فی حاله الاعتدال فی تدبیر اموره و صرف امواله فلا یکون مبذرا یبدد امواله و یفرقها بدون فائده و لا یکون مقترا علی نفسه مضیقا علیها و علی من یعول من اهله حبا فی المال و رغبه فی جمعه و ادخاره بل یجب ان یکون سمحا یعطی بدون تبذیر و مقدرا یصرف بحسب قدرته و دون تقتیر و هذا ماخوذ من قوله تعالی: (و لا تجعل یدک مغلوله الی عنقک و لا تبسطها کل البسط فتقعد ملوما محسورا … ) و قوله تعالی: (ان المبذرین کانوا اخوان الشیاطین و کان الشیطان لربه کفورا … )

«بخشنده باش و اسراف کار مباش و اندازه نگهدار و سختگیر مباش.»

ابن ابی الحدید در شرح این کلمه می گوید: این سخنان همه مقتبس از آیات 27 و 29 سوره بنی اسرائیل است.

و قال علیه‌السلام

کُنْ سَمَحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً،وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً .

امام علیه السلام فرمود:

سخاوتمند باش و در این راه اسراف مکن و در زندگی حساب‌گر باش

و سخت‌گیر مباش. ( . سند گفتار حکیمانه: این کلام حکمت‌آمیز را آمدی در غررالحکم در حرف کاف آورده است و از روایت فتال نیشابوری (متوفای 508) در کتاب روضة الواعظین استفاده می‌شود که این جمله در ذیل حکمت شماره 2 بوده است و این نشان می‌دهد از مصدری غیر از نهج‌البلاغه گرفته است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 31).در کتاب تمام نهج‌البلاغه آن را در لابه‌لای وصیت‌نامه مشروح امام به فرزندش امام حسن مجتبی علیه السلام آورده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 967).)

افراط و تفریط ممنوع!

امام علیه السلام در این سخن کوتاه و پرمعنا دعوت به اعتدال در بذل و بخشش‌های مالی می‌کند و می‌فرماید:«سخاوتمند باش و در این راه اسراف مکن و در زندگی حساب‌گر باش و سخت‌گیر مباش»؛ (کُنْ سَمْحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً،وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً) .

می‌دانیم بسیاری از علمای اخلاق اسلامی،تمام فضایل اخلاقی را حد وسط در میان افراط و تفریط می‌دانند.این مسئله هرچند عمومیت ندارد؛ولی در مورد بسیاری از صفات از جمله فضیلت سخاوت صادق است که در میان دو صفت رذیله قرار گرفته:اسراف و تبذیر،و بخل و تقتیر.

مُبذّر از ماده«تبذیر»از ریشه«بذر»(بر وزن نذر) در اصل به معنای پاشیدن دانه است؛ولی چون این واژه در مورد اموال به کار رود به کار کسانی اطلاق می‌شود که اموال خود را به صورت نادرست مصرف کرده و آن را حیف و میل می‌کنند.معادل آن در فارسی امروز ریخت و پاش است و تفاوت آن با اسراف این است که اسراف مصرف بی‌رویه و تبذیر اتلاف بی‌رویه است.البته این در صورتی است که این دو واژه در مقابل هم قرار گیرند؛ولی هرگاه جداگانه استعمال شوند ممکن است مفهوم عامی داشته باشند.

«مُقتِّر»از ماده«تقتیر»در اصل به معنای تنگ گرفتن است و هنگامی که در مورد اموال به کار رود به معنای بخیل و خسیس بودن است.«مقدّر»از ماده تقدیر به معنای مدیریت صحیح اموال است که حد وسط در میان تبذیر و تقتیر است.

قرآن مجید درباره مبذّرین می‌فرماید: ««وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً* إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ»؛ حق خویشاوندان و مستمندان و واماندگان در راه را ادا کن و تبذیر مکن،چرا که تبذیر کنندگان برادران شیطانند». ( .اسراء،آیه 26 و 27.)

در جای دیگر درباره صفات والای بندگان برگزیده و عباد الرحمان می‌فرماید: ««وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً»؛ آنها کسانی هستند که هنگامی که انفاق می‌کنند نه اسراف می‌کنند و نه بخل و سخت‌گیری دارند و در میان این دو،حد اعتدال را رعایت می‌کنند». ( .فرقان،آیه 67.)

در روایتی از امام صادق علیه السلام با ذکر مثال روشن و جالبی این حد اعتدال بیان شده است.راوی می‌گوید:

«فَأَخَذَ قَبْضَةً مِنْ حَصیً وَ قَبَضَهَا بِیَدِهِ فَقَالَ هَذَا الْإِقْتَارُ الَّذِی ذَکَرَهُ اللَّهُ فِی کِتَابِهِ ثُمَّ قَبَضَ قَبْضَةً أُخْرَی فَأَرْخَی کَفَّهُ کُلَّهَا ثُمَّ قَالَ هَذَا الْإِسْرَافُ ثُمَّ أَخَذَ قَبْضَةً أُخْرَی فَأَرْخَی بَعْضَهَا وَ أَمْسَکَ بَعْضَهَا وَ قَالَ هَذَا الْقَوَامُ؛ امام مشتی از سنگریزه برداشت و محکم در دست خود گرفت سپس فرمود:بخل و اقتار که خداوند فرموده همین است.آن‌گاه مشت دیگری بر داشت و چنان دست خود را گشود که همه آن روی زمین ریخت و فرمود این اسراف است آن‌گاه مشت دیگری برداشت و آن را به طوری گشود که مقداری در کف دست باقی ماند و مقداری از لابه‌لای انگشتان فرو ریخت و فرمود این همان قوام است (که در قرآن مجید آمده است)». ( .کافی،ج 4،ص 54،ح 1. )

در شأن نزول آیه 29 سوره«اسراء»نیز آمده است که شخص سائلی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله تقاضای پیراهن کرد.پیامبر پیراهن خود را به او بخشید و همین امر سبب شد که آن روز نتواند برای نماز به مسجد برود.این جریان سبب شد که زبان منافقان باز گردد و بگویند محمد خواب مانده یا مشغول لهو و سرگرمی شده و نمازش را به فراموشی سپرده است.(ولی هنگامی که از جریان کار باخبر شدند شرمنده گشتند) آیه فوق نازل شد و به پیامبر چنین دستور داد: ««وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً»؛ دست خود را بر گردن خویش زنجیر مکن (و انفاق و بخشش را ترک منما) و بیش از حد (نیز) دست خود را مگشای که خانه‌نشین شوی و مورد سرزنش قرارگیری و از کار خود فرو مانی».

در اینجا این سؤال پیش می‌آید که تاکید در میانه‌روی در انفاق چگونه با ایثار (مقدم داشتن دیگران بر خویشتن) که در حالات بسیاری از پیشوایان آمده سازگار است مثل آنچه در شأن نزول سوره«دهر»و داستان مسکین و یتیم و اسیر آمده و به دنبال آن آیه شریفه «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً» نازل شد.

پاسخ این سؤال روشن است،مسئله اعتدال حکمی عام است و ایثار حکمی خاص که مربوط به موارد معینی است.به عبارت دیگر:اصل بر اعتدال در مسئله انفاق و ایثار یک استثناست.به علاوه،دستور به ایثار مربوط به جایی است که بخشش فراوان،نابسامانی فوق العاده‌ای در زندگی انسان ایجاد نکند و«ملوم» و«محسور»نگردد در غیر این صورت باید از دستور اعتدال پیروی کرد.

Imam Ali ibn Abu Talib said the following : “ Be generous but not extravagant; be thrifty but not stingy.”

و درود خدا بر او، فرمود: بهترین بی‌نیازی، ترک آرزوهاست .

شریف‌ترین بی‌نیازی، وانهادن آرزوهاست.

شریفترین توانگری ترک آرزوست

و فرمود (علیه السلام): برترین توانگری ترک آرزوهاست.

و آن حضرت فرمود:برترین بی‌نیازی واگذاردن آرزوهاست .

و المنی جمع منیه، و الامانی جمع امنیه، و کلاهما بمعنی من تمنیت الشی‌ء. و هو قریب من رجوت.

(بالاترین توانگری ترک آرزوهاست). منی جمیع منیه به معنی آرزو داشتن. از آنجا که این خوی ناپسند همراه با صفات پست دیگری مانند حرص و آز و امثال آنهاست، و کمترین حد آرزو سرگرمی به کارهای بی‌فایده است، امام (علیه السلام) در تشویق به ترک آن، تعبیر به برترین توانگری و بلکه عین آن فرموده است. بدیهی است که رها کردن آرزو مستلزم پیشه ساختن قناعت، و لازمه‌ی قناعت، توانگری معنوی و بی‌نیازی روحی است.

وَ قَالَ علیه السلام أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی .

قد سبق منا قول کثیر فی المنی و نذکر هاهنا ما لم نذکره هناک.

سئل عبید الله بن أبی بکر أی شیء أدوم متاعا فقال المنی.

و قال بلال بن أبی بردة ما یسرنی بنصیبی من المنی حمر النعم.

و کان یقال الأمانی للنفس کالرونق للبصر.

و من کلام بعض الحکماء الأمانی تعمی أعین البصائر و الحظ یأتی من لا یأتیه و ربما کان الطمع وعاء حشوه المتالف و سائقا یدعو إلی الندامة و أشقی الناس بالسلطان صاحبه کما أن أقرب الأشیاء إلی النار أسرعها إحراقا و لا یدرک الغنی بالسلطان إلا نفس خائفة و جسم تعب و دین منکتم و إن کان البحر کدر الماء فهو بعید الهواء

(و قال علیه‌السلام: اشرف الغنی ترک المنی) شریف ترین توانگری ترک آرزوها است زیرا که او لازم قناعت است و قناعت مستلزم غنی به دلیل: القناعه کنز لا یفنی

شریفترین توانگری ترک آرزوهاست چنانچه در وصیت (امام مجتبی حسن علیه‌السلام) فرموده (ایاک و الاتکال علی المنی فانها بضایع النوکی)

و قال علیه‌السلام: «اشرف الغنی ترک المنی.» یعنی و گفت علیه‌السلام که شریف‌ترین بی‌نیازی ترک آرزوست.

المعنی: (المنی:) جمع منیه و هی توقع ما لا یمکن وجوده او یتعذر تخصیله، و هی بنفسها حاجه شدیده و فقرمولم یتولد منها حاجات کثیره و شدائد مولمه غیر یسیره تمس بکرامه الانسان و شرفه، فالمنی الشهوانیه تجر الانسان الی الخضوع لربات الجمال و تحمل ما یکلفنه بالغنج و الدالال، و المنی فی الجاه و تحصیل الرتب العالیه تخضع الانسان تجاه الرجال الانذال، و منیه جمع المال و الادخار تکلف الانسان بتحمل مشاق صعبه ماسه بالشرف، فاشرف الغنی ترک الامنیات و ملازمه القناعه و الثبات. الترجمه: باشرفترین بی‌نیازی، ترک آرزو و آزمندی است.

بهترین بی‌نیازی، هر کس*** آنکه گوید به آرزو؛کن بس

و قال علیه‌السلام: اقول: نقله المصنف جزء عنوانه 3/211. فذکره هنا تکرار، و وجهه ما قاله فی الدیباجه من الاعتذار. و کیف کان فوجه ما قاله علیه‌السلام ان من ترک المنی استغنی عن کثیر من علائق الدنیا فیکون غناه اشرف غنی.

کل انسان یتمنی ان تکون له زوجه صالحه و ولد بار، و ان یکون عالما عاقلا، و سلیما معافی، و غنیا عن الناس. و هذا النوع من التمنی لا یوصف بخیر و لا بشر، لانه لازم قهری لطبیعه الانسان و فطرته، اما الذی یتمنی العفو و الرحمه من الله، و الخیر لکل الناس، و ان یمحق الله الظلم و اهله فهو من الطیبین الاخیار. و لیس من شک ان النبی و علیا و صالح المومنین تمتوا الهدایه الناس اجمعین. و علیه فالامام یتکلم عن التمنی الذی هو بالحمق اشبه، کالطمع فی غیر مقبل. و علی ایه حال فان التمنی لا یجلب نفعا، و لا یدفع ضرا. و قد یخدع الشهوات و یخدرها الی حین، کما قال المتنبی: منی ان تکن حقا تکن احسن المنی و الا فقد عشنا بها زمنا رغدا

… الغنی ترک المنی: المنی جمع منیه ما یتمناه الانسان لنفسه و فی ترکها غنی کامل لان من زهد شیئا استغنی عنه

امام علیه‌السلام (در دل نبستن به آرزوها) فرموده است: برترین توانگری و بی‌نیازی به دل راه ندادن آرزوها است (زیرا آرزو انسان را نیازمند می‌سازد).

توضیح آرزوهای دور و دراز آن هم در امور دنیوی، نه تنها انسان را نیازمند مردم می‌سازد، بلکه مسیر زندگی معنوی انسان را هم عوض می‌گرداند و چه بسا انسان را سقوط می‌دهد. شاهد زنده آرزوی حکومت ری بود که ابن‌سعد را به سوی کربلاء کشاند و سرانجام دستش بخون امام حسین آلوده شد به حکومت ری هم نرسید! روز قیامت هم تاسف می‌خورد که چرا با یزیدیان بیعت کرد.

و قال علیه‌السلام: (اشرف الغنی ترک المنی) جمع منیه، و هی ما یتمناه الانسان لنفسه، و فی ترک هذا غنی للانسان اذ من یتمنی الاشیاء، انما یتمناها لفقر کامن فیه، فاذا ترکها، کان غنی النفس، و غنی النفس اشرف اقسام الغنی بالمال و نحوه.

اللغه: المنی: جمع المنیه و هو التمنی، ما یتمناه الانسان لنفسه. الشرح: بتمنی الانسان کثیرا من الاشیاء و یعیش حیاته یطلب ما یتمنی و هذه الامنیات تلح علیه و کلما تاخر تحقیقها ازدادت تعاسته و هکذا یعیش فی سبیل تحقیقها یبذل من نفسه و کرامته و یتعرض للاهانه و فی ذلک من الذل ما فیه و من هنا کان اشرف الغنی و اعلاه ان یترک الامنیات و یهملها …

«شریف ترین توانگری رها کردن آرزوهاست.»

و قال علیه‌السلام

أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی .

امام علیه السلام فرمود:

برترین غنا و بی‌نیازی،ترک آرزوهاست. ( . سند گفتار حکیمانه: در کتاب مصادر نهج‌البلاغه می‌خوانیم:این گوهر گرانبها بخشی از خطبه‌ای است معروف به خطبه«وسیله»که بسیاری از علما قبل از سیّد رضی آن را نقل کرده‌اند (هرچند این خطبه در نهج‌البلاغه نیامده است) از جمله:صاحب کتاب تحف العقول این خطبه را در کتاب خود نقل کرده و جمله مورد بحث عیناً در آن است و نیز مرحوم کلینی پیش از سیّد رضی آن را در روضه کافی آورده است و اما بعد از سیّد رضی عده زیادی آن را نقل کرده‌اند که نیازی به ذکر نام آنها نمی‌بینم.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 31). اضافه بر این مرحوم شیخ صدوق نیز آن را در کتاب من لا یحضره الفقیه،ج 4،ص 389 به علاوه عین این جمله در ادامه کلمات قصار در لابه‌لای جمله 211 ذکر شده است. )

برترین غنا

امام علیه السلام در این سخن کوتاه و پربارش درس بزرگی به همه طالبان غنا و بی‌نیازی می‌دهد،می‌فرماید:«برترین غنا و بی‌نیازی،ترک آرزوهاست»؛ (أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی) .

«مُنی»جمع«أُمنیة»به معنای آرزو است و در این عبارت نورانی امام علیه السلام، منظور آرزوهای دور و دراز و دور از منطق عقل و شرع است.بدیهی است این‌گونه آرزوها غنا و بی‌نیازی را از انسان سلب می‌کند،زیرا از یک سو چون همه آنها به وسیله خود انسان دست نیافتنی است او را وادار به متوسل شدن به این و آن می‌کند و باید در مقابل هر انسانی خواه شریف باشد یا وضیع،باارزش باشد یا بی‌ارزش،دست حاجت دراز کند و این با غنا و بی‌نیازی هرگز سازگار نیست.

از سوی دیگر برای رسیدن به چنین آرزوهایی باید در مصرف کردن ثروت خود بخل ورزد و همه آن را ذخیره کند و عملاً زندگی فقیرانه‌ای داشته باشد.

از سوی سوم چنین کسی آرامش روح و فکر خود را باید برای رسیدن به این آرزوها هزینه کند.در روایتی در غررالحکم آمده است:

«أَنْفَعُ الْغِنَی تَرْکُ الْمُنَی؛ سودمندترین دارو (ی اضطراب و نگرانی) ترک آرزوهای دور و دراز است». ( .غررالحکم،ح 7213. )

تمام این وابستگی‌ها زاییده آرزوهای دور و دراز است؛هرگاه آن آرزوها از صفحه فکر انسان پاک شود،انسان به غنا و بی‌نیازی پرارزشی دست می‌یابد و به همین دلیل امام علیه السلام ترک این آرزوها را برترین و بهترین غنا شمرده است.

در تعبیر دیگری که در حکمت 371 آمده است امام علیه السلام می‌فرماید:

«لَا کَنْزَ أَغْنَی مِنَ الْقَنَاعَة؛ هیچ گنجی بی‌نیاز کننده تر از قناعت نیست (همان قناعتی که نقطه مقابل آرزوهای طولانی محسوب می‌شود)».

امام هادی علیه السلام طبق روایتی که علامه مجلسی آن را از درة الباهرة نقل کرده است،فرمود:

«الْغِنَی قِلَّةُ تَمَنِّیکَ وَ الرِّضَا بِمَا یَکْفِیکَ وَ الْفَقْرُ شِرَّةُ النَّفْسِ وَ شِدَّةُ الْقُنُوط؛ غنا و توانگری آن است که دامنه آرزو را کم کنی و به آنچه خدا به تو داده است خرسند باشی و فقر آن است که نفس آدمی سیری ناپذیر و شدیدا (از رسیدن به همه آرزوها) نومید باشد». ( .بحارالانوار،ج 75،ص 368،ح 3.)

Imām Ali ibn Abū Tālib said the following: “The best of riches is the abandonment of desires.“

و درود خدا بر او، فرمود: کسی در انجام کاری که مردم خوش ندارند، شتاب کند، در باره او چیزی خواهند گفت که از آن اطّلاعی ندارند .

هر که بی محابا به مردمان آن گوید که نخواهند، در باره‌اش آن گویند که ندانند.

و فرمود هر که شتاباند بسوی مردمان چیزی را که مکروه شمردند گویند در حق او آنچه ندانند بجهة غلبت قوت غضبه

و فرمود (علیه السلام): هر که به کاری بشتابد، که مردمش ناخوش دارند، در باره اش آن گویند که ندانند.

و آن حضرت فرمود:کسی که به کارهایی که مردم را خوشایند نیست بشتابد، مردم آنچه را نمی‌دانند در حق او می‌گویند .

(هر کس به عملی بشتابد که باعث رنجش مردم گردد، درباره‌ی او، چیزهایی بگویند که نمی‌دانند). از آنجا که طبع انسانی از آزار نفرت دارد، و نسبت به آزاردهنده‌ی کینه و دشمنی می‌ورزد، بیشتر مردم طبعا نام شخص موذی را به راست یا دروغ و یا به احتمال به زشتی می‌برند، تا شنوندگان را در رفع اذیت او، با خود موافق و هماهنگ سازند.

وَ قَالَ علیه السلام مَنْ أَسْرَعَ إِلَی النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ قَالُوا فِیهِ [مَا]

بِمَا لاَ یَعْلَمُونَ .

هذا المعنی کثیر واسع و لنقتصر هاهنا فیه علی حکایة ذکرها المبرد فی الکامل قال لما فتح قتیبة بن مسلم سمرقند أفضی ( أفضی؛أی اتسع و صار عریضا. )إلی أثاث لم یر مثله ( الکامل:«مثلها».) و إلی آلات لم یر مثلها فأراد أن یری الناس عظیم ما أنعم الله به علیه و یعرفهم أقدار القوم الذین ظهر علیهم فأمر بدار ففرشت و فی صحنها قدور یرتقی إلیها بالسلالم فإذا الحضین بن المنذر بن الحارث بن وعلة الرقاشی قد أقبل و الناس جلوس علی مراتبهم و الحضین شیخ کبیر فلما رآه عبد الله بن مسلم قال لأخیه قتیبة ائذن لی فی معاتبته قال لا ترده لأنه خبیث الجواب فأبی عبد الله إلا أن یأذن له و کان عبد الله یضعف و قد کان تسور حائطا إلی امرأة قبل ذلک فأقبل علی الحضین فقال أ من الباب دخلت یا أبا ساسان قال أجل أسن عمک عن تسور الحیطان قال أ رأیت هذه القدور قال هی أعظم من ألا تری قال ما أحسب بکر بن وائل رأی مثلها قال أجل و لا غیلان و لو کان رآها سمی شبعان و لم یسم غیلان قال له عبد الله یا أبا ساسان أ تعرف الذی یقول عزلنا و أمرنا و بکر بن وائل تجر خصاها تبتغی من تحالفه ( هو حارثة بن بدر-رغبة الآمل. ) .

قال أجل أعرفه و أعرف الذی یقول بأدنی العزم قاد بنی قشیر

یرید یا خیبة من یخیب قال أ فتعرف الذی یقول کأن فقاح الأزد حول ابن مسمع إذا عرقت أفواه بکر بن وائل .

قال نعم أعرفه و أعرف الذی یقول قوم قتیبة أمهم و أبوهم لو لا قتیبة أصبحوا فی مجهل.

قال أما الشعر فأراک ترویه فهل تقرأ من القرآن شیئا قال أقرأ منه الأکثر الأطیب هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً (سورة الإنسان 1. ) فأغضبه فقال و الله لقد بلغنی أن امرأة الحضین حملت إلیه و هی حبلی من غیره قال فما تحرک الشیخ عن هیئته الأولی ثم قال علی رسله و ما یکون تلد غلاما علی فراشی فیقال فلان بن الحضین کما یقال عبد الله بن مسلم فأقبل قتیبة علی عبد الله و قال لا یبعد الله غیرک.

قلت هو الحضین بالضاد المعجمة و لیس فی العرب من اسمه الحضین بالضاد المعجمة غیره ( الکامل 3:13،14؛قال أبو العباس:«الحضین بن المنذرین بن الحارث بن و علة.و کان الحضین بیده لواء علیّ بن أبی طالب رحمه اللّه علی ربیعة؛و له یقول القائل: لمن رایة سوداء یخفق ظلّها إذا قیل قدّمها حضین تقدّما. . )

(و قال علیه‌السلام: من اسرع الی الناس بما یکرهون) کسی که شتاباند به سوی مردمان چیزی را که مکروه شمرند و کاره آن باشند (قالوا فیه ما لا یعلمون) گویند در حق او چیزی را که ندانند به واسطه غالب شدن قوت غضبیت بر عقول ایشان نزد تصور مکروه

هر که بشتابد به مردمان به آنچه کارهند آن را گویند در حق او آنچه نمیدانند از معایب و نقائص

و قال علیه‌السلام: «من اسرع الی الناس بما یکرهون، قالوا فیه ما لایعلمون.» یعنی و گفت علیه‌السلام که کسی که بشتابد به سوی مردمان به کاری که راضی نباشند، گویند در شان او آنچه را که علم به وقوع آن ندارند، یعنی تهمت بر او نهند.

اللغه: (اسرع) الی الامر: بادر و عجل، و بالامر: بادر به- المنجد. الاعراب: الی، فی الی الناس رابطه بین المعمول و الفعل، و الباء فی بما یکرهون، للالصاق. المعنی: من اهم الامور ملاحظه حال السامع و المامور و المتعظ فی استعداده للتبلیغ و تحمل القوانین، و الاخبار الملقاه الیه و خصوصا اذا کان طرف الخطاب و الامر عامه الناس، فانه لابد لنفوذ الکلام فیهم و اجراء الاوامر بینهم، و ینبغی ان یکون ذلک الکلام او الدستور ملائما لطبعهم و موافقا لامیالهم بوجه ما، فلو کان مولما لهم مکروها فی نظر هم یوجهون سهام البهتان الی القائل و الامر و ان کان حقا کما هو المعروف من حال الناس تجاه الانبیاء و الهداه و الحکماء و الدعاه و کانه اشار الی ما لقیه من الناس تجاه اوامره و بیانه للحقائق و القوانین الالهیه. الترجمه: هر که عجولانه چیزی را بمردم اظهار کند که ناخواه آنها است، ندانسته هر سخنی درباره‌ی او بگویند.

هر که آرد بهر مردم چیز ناخواهی شتابان*** در پیش گویند نادانسته هر حرفی فراوان

(الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) و الصواب: (ما) کما فی غیرها- لا یعلمون. اقول: کان المغیره بن الاسود المعروف بالاقیشر یغضب اذا قیل له اقیشر. فمر یوما بقوم من بنی‌عبس فقال رجل منهم: یا اقیشر، فسکت ساعه ثم قال: اتدعونی الاقیشر ذاک اسمی و ادعوک ابن مطفئه السراج تناجی خدنها باللیل سرا و رب الناس یعلم ما تناجی فسمی الرجل (ابن مطفئه السراج) و ولده یسبون بذلک الی الیوم. و دس جریر رجلا الی الاقیشر و قال قل له: انی جئت لا هجو قومک و تهجو قومی، فصار الیه فقال له ذلک، فقال له: ممن انت؟ قال: من تمیم. فقال: فلا اسدا اسب و لا تمیما و کیف یحل سب الاکرمینا و لکن التقارض حل بینی و بینک یابن مضرطه العجینا فسمی الرجل (ابن مضرطه العجین). و قالوا: شهد اعرابی عند معاویه بشی‌ء کرهه، فقال له معاویه: کذبت. فقال له الاعرابی: الکاذب و الله متزمل فی ثیابک. فقال معاویه: هذا جزاء من عجل. (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) و قالوا: قل خیرا تسمع خیرا. قل خیرا تغنم. و من العجب ان ذلک موثر حتی فی العشاق، فقالوا: کان ذوالرمه المعروف بعشق میه قائلا فیها اشعارا کثیره، فمکثت میه زمانا طویلا لا تراه و تسمع شعره، فجعلت لله علیها ان تنحر بدنه ان راته، فلما راته رات رجلا اسود دمیما. فقالت: و اسواتاه- کانها لم ترضه- فقال ذوالرمه: علی وجه می‌مسحه من ملاحه و تحت الثیاب الشین لو کان بادیا الم تران الماء یخبث طعمه و ان کان لون الماء ابیض صافیا و قالوا: و فد ملاعب الاسنه مع اخوته و معهم لبید- و هو غلام- علی النعمان ابن المنذر، فوجدوا عنده الربیع بن زیاد العبسی- و کان ینادم النعمان و کانوا له اعداء، فکان اذ خلا الربیع بالنعمان طعن فیهم و ذکر معائبهم، ففعل ذلک بهم مرارا، فدخلوا علیه یوما فراوا منه تغیرا و جفاء و قد کان یکرمهم قبل ذلک- الی ان قال- غدوا بلبید معهم الی النعمان فوجدوه یتغدی و معه الربیع و هما یاکلان لیس معه غیره، فلما فرغ من الغداء دخلوا علیه فذکروا له حاجتهم فاعترض الربیع فی کلامهم فقام لبید یرتجز و یقول: یا رب هیجاهی خیر من دعه اکل یوم هامتی مقزعه نحن بنو ام البنین الاربعه و من خیار عامر بن صعصعه المطعمون الجفنه المذعذعه و الضاربون الهام تحت الخیضعه یا واهب الخیر الکثیر من سعه الیک جاوزنا بلادا مسبعه مخبر عن هذا خبیرا فاسمعه مهلا ابیت اللعن لا تاکل معه ان استه من برص ملمعه و انه یدخل فیها اصبعه (الفصل الخامس و الاربعون- فی آداب المعاشره) یدخلها حتی یواری اشجعه کانمایطلب شیئا اطمعه فالتفت النعمان الی الربیع شزرا یرمقه فقال: اکذا انت؟ قال: لا و الله لقد کذب علی و انصرف. فبعث الیه النعمان بضعف ما کان یحبوه به و امره بالانصراف الی اهله. فکتب الیه الربیع: انی قد تخوفت ان یکون قد وقر فی صدرک ما قال لبید و لست برائم حتی تبعث من یجردنی فیعلم من حضرک من الناس انی لست کما قال. فارسل الیه: انک لست صانعا بانتفانک مما قال لبید شیئا و لا قادرا علی ما زلت به الالسن فالحق باهلک.

من اساء الی الاخرین ذموه بالحق و بالباطل، و اتخذ منهم اعداء لنفسه، و البادی اظلم، بل من ادعی ما لیس فیه مقته الناس، و ذموه باکثر مما یستحق.

امام علیه‌السلام (در زیان رنجانیدن) فرموده است: هر که بشتابد به چیزی که مردم (از آن) می‌رنجند (بی‌اندیشه سخنی گوید یا کاری کند که برخلاف میل و خواسته آنها باشد) درباره او می‌گویند چیزی را که نمی‌دانند (زیرا انسان از کسی که رنجید طبعا باک ندارد که درباره او آنچه شنیده راست یا دروغ بیان نماید.

کسانی که می‌خواهند با افکار عمومی مبارزه کنند، باید هدفی روشن داشته باشند و در کار خویش استوار، تا راهی را که آغاز کرده‌اند به پایان برسانند. البته این روش برای موقعی است که افکار عمومی برخلاف اسلام و علیه انسان باشد، اما موقعی که افکار عمومی طبق دستورات الهی است انسان هیچ گاه حق مخالفت ندارد و در صورت مخالفت، نه تنها مردم بلکه خدا او را می‌کوبد، زیرا چنین فردی علیه‌السلام و جامعه قیام کرده است و حسابش روشن است.

و قال علیه‌السلام: (من اسرع الی الناس بما یکرهون) بان قال فیهم بالصفات التی لا یحبونها، کاظهار نقائصهم (قالوا فیه بما لا یعلمون) لانهم یریدون الانتقام منه بوصمه بعیوب کثیرا ما یکون بریئا منها، و لعل ما لا یعلمون، کنایه عما لا یکون فیه.

الاسائه الی الناس توجب الکراهه و البغض منهم له و هذا یوجب بنفسه بحسب طبایع الناس الی القول فی المسیی‌ء بما اساء و بما لم یس‌ء و ینسبون الیه امورا کثیره سیئه قد یکون بریئا منها تشفیا منه و انتقاما.

«هر کس شتابان نسبت به مردم آن کند و بگوید که خوش ندارند درباره اش چیزهایی را که نمی دانند می گویند.» این معنی گسترده و بسیار است و ما فقط به داستانی که آن را مبرد در کتاب الکامل آورده است قناعت می کنیم.

در مجلس قتیبة بن مسلم باهلی:

مبرّد می گوید: هنگامی که قتیبة بن مسلم سمرقند را گشود به ابزار و اثاثی دست یافت که نظیر آنها دیده نشده بود. قتیبه تصمیم گرفت نعمتهای بزرگی را که خداوند به او ارزانی فرموده بود به مردم نشان دهد تا قدر و منزلت کسانی را که بر ایشان چیره شده بود بدانند. بدین منظور دستور داد خانه ای را فرش کنند که در صحن آن چنان دیگهای بزرگی قرار داشت که برای دیدن درون آن بر نردبان بالا می رفتند، همچنان که مردم بر طبق منزلت خود بر جایگاه خویش نشسته بودند، حضین بن منذر بن حارث بن وعله رقاشی که پیری فرتوت بود آمد. عبد الله بن مسلم برادر قتیبه از قتیبه اجازه خواست تا با حضین گفتگوی عتاب آمیزی کند. قتیبه گفت: چنین مکن که او پاسخ نکوهیده می دهد و حاضر جواب است. عبد الله نپذیرفت و اصرار کرد که به او اجازه داده شود، عبد الله متهم به سستی و سبکی بود و پیش از این گفتگو از دیوار خانه زنی بالا رفته بود. عبد الله روی به حضین کرد و پرسید: ای ابو ساسان آیا از در خانه وارد شدی گفت: آری، مگر عموی تو سنت از دیوار بالا رفتن را نهاده است. عبد الله گفت: آیا این دیگها را دیدی گفت: آری بزرگتر از این است که دیده نشود. گفت: خیال نمی کنم قبیله بکر بن وائل نظیر این دیگها را دیده باشد. حضین گفت: آری، قبیله غیلان هم آن را ندیده است که اگر دیده بود شبعان - سیر و شکم پر- نام می داشت نه غیلان - مردم خوار- عبد الله گفت: ای ابو ساسان سراینده این بیت را می شناسی که گفته است: «ما حکومت کردیم و عزل شدیم در حالی که قبیله بکر بن وائل در حالی که خایه کشیده های خود را از پی می کشید در جستجوی کسی بود که با او هم سوگند شود.» گفت: آری، هم او را می شناسم و هم کسی را که این ابیات را سروده است: «با کمترین تصمیم، بنی قشیر و کسی را که اسیران بنی کلاب را در اختیار داشت زیر فرمان خود کشید.» عبد الله گفت: آیا سراینده این بیت را می شناسی که گفته است:

«گویی در آن هنگام که دهان قبیله بکر بن وائل عرق می کند، خوشه های خرماهای بنی ازد برگرد ابن مسمع است.» حضین گفت: آری، او را می شناسم، آن را هم که شعر زیر را سروده است می شناسم: «مردمی که قتیبه هم مادر ایشان است و هم پدرشان و اگر قتیبه نمی بود آنان ناشناخته باقی می ماندند.» عبد الله گفت: در مورد شعر می بینم که خوب می دانی، آیا چیزی از قرآن هم می خوانی گفت: آری بیشترین و بهترین آن را می خوانم و آیه نخست سوره دهر را خواند که «آیا آمد بر آدمی زمانی از روزگار که نبود چیزی یاد کرده شده»، بدین گونه عبد الله را به خشم آورد. عبد الله گفت: به خدا سوگند به من خبر رسیده است که همسر حضین را در حالی پیش او برده اند که از دیگری آبستن بوده است. گوید: پیرمرد بدون اینکه حرکت کند و تکانی بخورد و با همان وضع که نشسته بود گفت: چیز مهمی نیست، در آن صورت در خانه من پسری می آورد که به او فلان بن حضین می گفتند، همان گونه که عبد الله بن مسلم می گویند. قتیبه روی به عبد الله کرد و گفت: خداوند کسی جز تو را دور نگرداند.

می گویم، حضین با ضاد نقطه دار صحیح است و در عرب کس دیگری نیست که نامش «حضین» با ضاد باشد.

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَسْرَعَ إِلَی النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ،قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که در نسبت دادن کارهای بد به مردم شتاب کند،مردم (نیز) نسبت‌های ناروایی به او می‌دهند. (. سند گفتار حکیمانه: این جمله حکمت‌آمیز را آمدی در غررالحکم در حرف میم آورده است سپس می‌افزاید:رشید الدین وطواط (متوفای 573) در الغرر و العرر علاوه بر جمله‌ای که مرحوم سیّد رضی نقل کرده این جمله را نیز افزوده است:«وَمَنْ تَتَبَّعَ مَسَاوِئَ الْعِبَادِ فَقَدْ نَحَلَهُمْ عِرْضَهُ؛کسی که از بدی‌ها و زشتی‌های مردم جستجو کند آبروی خود را به آنها بخشیده»همین مضمون با تفاوتی در کلمات امام زین العابدین علیه السلام آمده است آنجا که فرمود:«مَنْ رَمَی النَّاسَ بِمَا فِیهِمْ رَمَوْهُ بِمَا لَیْسَ فِیهِ؛کسی که عیوبی را که در مردم است (برای تحقیر) به آنها نسبت دهد،اموری را به او نسبت می‌دهند که در او نیست».(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 32).در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله حکمت‌آمیز به اضافه جملات دیگری در ضمن خطبه«الوسیله»که از جمله خطب امیرالمؤمنین است که در نهج‌البلاغه نیامده ذکر شده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 150).)

اثر نسبت‌های ناروا

امام علیه السلام در این سخن پربار می‌فرماید:«کسی که در نسبت دادن اموری که مردم ناخوش دارند به آنها شتاب کند،مردم نسبت‌های ناروایی به او می‌دهند»؛ (مَنْ أَسْرَعَ إِلَی النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ،قَالُوا فِیهِ بِمَا لَا یَعْلَمُونَ) .

عیب‌جویی و ذکر عیوب مردم هرچند آشکار باشد کاری است بسیار ناپسند و اگر کسی نیت امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد نباید منکراتی را که از بعضی سر زده آشکارا و در ملأ عام بگوید،بلکه این‌گونه تذکرات باید خصوصی و مخفیانه باشد؛ولی به هر حال از آنجا که مردم از گفتن عیوب و کارهای زشتشان به صورت آشکارا ناراحت می‌شوند و در مقام دفاع از خود بر می‌آیند یکی از طرق دفاع این است که گوینده را متهم به اموری می‌کنند که چه بسا واقعیت هم نداشته باشد تا از این طریق ارزش سخنان او را بکاهند و بگویند:فرد آلوده حق ندارد دیگران را به آلوده بودن متهم کند.

بنابراین اگر انسان بخواهد مردم احترام او را حفظ کنند و نسبت‌های ناروا به او ندهند و حتی عیوب پنهانی او را آشکار نسازند باید از تعبیراتی که سبب ناراحتی مردم می‌شود بپرهیزد و در یک کلمه،باید احترام مردم را حفظ کرد تا آنها احترام انسان را حفظ کنند و لذا در ذیل این جمله در خطبه«وسیله»آمده است:

«وَ مَنْ تَتَبَّعَ مَسَاوِئَ الْعِبَادِ فَقَدْ نَحَلَهُمْ عِرْضَهُ.وَ مَنْ سَعی بِالنَّمیمَةِ حَذِرَهُ الْبَعیدُ وَمَقَتَهُ الْقَریبُ؛ کسی که در جستجوی عیوب مردم باشد آبروی خود را به آنها بخشیده و کسی که سخن‌چینی کند افراد دور از او اجتناب می‌کنند و نزدیکانش او را دشمن می‌دارند». ( .تمام نهج‌البلاغه،ص 150.)

مرحوم علامه مجلسی در جلد 72 بحار الانوار در باب«تَتَبَّعُ عُیُوبِ النّاسِ وَ إفْشاءِها»روایت جالبی از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند که فرمود:

«کَانَ بِالْمَدِینَةِ أَقْوَامٌ لَهُمْ عُیُوبٌ فَسَکَتُوا عَنْ عُیُوبِ النَّاسِ فَأَسْکَتَ اللَّهُ عَنْ عُیُوبِهِمُ النَّاسَ فَمَاتُوا وَ لَا عُیُوبَ لَهُمْ عِنْدَ النَّاسِ وَ کَانَ بِالْمَدِینَةِ أَقْوَامٌ لَا عُیُوبَ لَهُمْ فَتَکَلَّمُوا فِی عُیُوبِ النَّاسِ فَأَظْهَرَ اللَّهُ لَهُمْ عُیُوباً لَمْ یَزَالُوا یُعْرَفُونَ بِهَا إِلَی أَنْ مَاتُوا؛ در مدینه اقوامی دارای عیوبی بودند آنها از ذکر عیوب مردم سکوت کردند،خداوند هم مردم را از ذکر عیوب آنها ساکت کرد.آنها از دنیا رفتند در حالی که مردم آنها را از هرگونه عیب پاک می‌دانستند و (به عکس) در مدینه اقوام (دیگری) بودند که عیبی نداشتند ولی درباره عیوب مردم سخن گفتند خداوند برای آنها عیوبی آشکار ساخت که پیوسته به آن شناخته می‌شدند تا از دنیا رفتند». ( .بحارالانوار،ج 72،ص 213،ح 4. )

در تواریخ داستان‌های بسیاری در این زمینه ذکر شده که بعضی از افراد جسور در مجلسی ابتدا به ساکن با فرد دیگری شوخی اهانت‌آمیزی کردند و آنها پاسخ کوبنده‌ای دادند که آبروی او را برد و گاه نام زشتی از این رهگذر بر او ماند از جمله در تاریخ آمده است که«مغیرة بن اسود»(یکی از شعرای عرب) معروف به لقب«اقیشر»بود.او از این لقب سخت خشمگین می‌شد.(زیرا اقیشر به معنای کسی است که صورتش سرخ شده و پوست آن ریخته است) روزی یک نفر از قبیله«بنی‌عبس»او را صدا زد«یا اقیشر»او ناراحت شد و پس از چند لحظه سکوت،این شعر را درباره او انشا کرد:

أَ تَدْعُونی الأَقیشَر ذاکَ اسْمی وَ أدْعُوکَ ابْنَ مُطْفِئَةِ السِّراجِ

تُناجی خِدْنَها بِاللَّیْلِ سِرّاً وَ ربُّ النّاسِ یَعْلَمْ ما تُناجی

«تو به من اقیشر می‌گویی آری این اسم من است ولی من به تو می‌گویم:«ابْنِ مُطْفِئَةُ السِّراج»یعنی فرزند زنی که چراغ را نیمه شب خاموش کرد،زیرا با دوست فاسقش شبانه آهسته سخن می‌گفت و خدا می‌داند چه سخنانی می‌گفت». (.شرح نهج‌البلاغه علامه شوشتری،ج 13،ص 387.)

از آن به بعد این لقب زشت بر آن مرد و فرزندانش باقی ماند.

و نیز نقل شده مرد عربی نزد معاویه سخنی گفت که معاویه ناراحت شد.

معاویه گفت:دروغ گفتی.مرد اعرابی گفت:به خدا سوگند دروغ‌گو کسی است که در لباس‌های توست.معاویه گفت:این جزای کسی است که در قضاوتش عجله می‌کند.

ابن ابی‌الحدید از کامل مبرد نقل می‌کند:هنگامی که«قتیبة بن مسلم»سمرقند را فتح کرد اثاث و وسایلی در کاخ‌های آنجا دید که امثال آن دیده نشده بود تصمیم گرفت بار عام دهد و مردم بیایند و موفقیت‌هایی را که نصیب او شده ببینند.مردم از هر سو به آنجا آمدند و به ترتیب مقاماتشان در آن مجلس نشستند.

از جمله پیرمردی بود به نام«حُضَین».هنگامی که وارد شد برادر قتیبه گفت به من اجازه بده سخن درشتی به او بگویم.قتیبه گفت:این کار را نکن او جواب‌های تند و بدی می‌دهد.برادر قتیبه اصرار کرد و رو به حضین کرد و گفت:

ای ابو ساسان آیا از در وارد شدی یا از دیوار؟ حضین گفت:آری (من از در وارد شدم زیرا) عمویت (اشاره به خودش کرد) سنش بیش از آن است که بتواند از دیوار وارد شود (و این اشاره به عمل زشتی بود که برادر قتیبه قبلا انجام داده بود و از دیوار خانه زنی بالا رفته بود و به او تجاوز کرده بود). ( .شرح نهج‌البلاغه ابن ابی‌الحدید،ج 18،ص 152.)

امثال این داستان‌ها فراوان است و همه گواهی است بر آنچه امام علیه السلام بیان فرموده که هرگاه کسی به مردم چیزی بگوید که ناخوش دارند آنها نیز به او نسبت‌های ناروا می‌دهند (یا اعمال زشت مخفیانه آنها را آشکار می‌کنند).

Imam Ali ibn Abu Talib said the following : “ If someone is quick in saying about people what they dislike, they will speak about him that with which they have no knowledge.”

و درود خدا بر او، فرمود: کسی که آرزوهایش طولانی است کردارش نیز ناپسند است .

آن که آرزو را دراز کرد، کردار را نابساز کرد.

و فرمود هر که دراز گرداند امید و آرزوی خود را بد ساخت عمل خود را

و فرمود (علیه السلام): هر که دامنه آرزوهایش گسترده شود، کردارش ناروا گردد.

و آن حضرت فرمود:آن که آرزو را طولانی کند کارش را زشت سازد .

و الامل: الرجاء.

(هر کس آرزوهای دور و دراز در سر بپروراند، عمل و کردارش ناپسند گردد). از آن رو که آرزوی زیاد در دنیا باعث توجه به دنیا و کوشش بی‌اندازه در کار دنیا و غفلت از آخرت است، نسبت به کار اخروی عملی بد و ناپسندی است.

وَ قَالَ علیه السلام مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ .

قد تقدم منا کلام فی الأمل.

و قیل لبعض الصالحین أ لک حاجة إلی بغداد قال ما أحب أن أبسط أملی حتی تذهب إلی بغداد و تعود.

و قال أبو عثمان النهدی قد أتت علی ثلاثون و مائة سنة ما من شیء إلا و أجد فیه النقص إلا أملی فإنی وجدته کما هو أو یزید

(و قال علیه‌السلام: من اطال الامل) کسی که دراز گردانید آرزوی خود را و بسیار ساخت امید خود را (اساء العمل) بد ساخت عمل خود را زیرا که طول امل مستلزم غفلت است و تصیر در عمل

هر که دراز کند آرزو را بد گرداند عمل خود را آری هر که به طول امل مبتلا گردد به کار بد خویش بینا نگردد تتبع منی. یعنی آرزوهای دور دلیل حماقت و غرور باشد. و طول امل. یعنی امیدهای دراز پیش گرفتن موجب حرص و سوء عمل باشد، و اما رجای در دنیا و آخرت ستوده و صفت مومنان و حکیمان بوده باشد، و آن امید بر اندازه داشتن است.

و قال علیه‌السلام: «من اطال الامل اساء العمل.» یعنی و گفت علیه‌السلام: کسی که دراز گردانید آرزو را بد گردانید عمل را، یعنی طول امل موجب بدی عمل است.

المعنی: ان اخوف ما اخاف علیکم اثنان: اتباع الهوی و طول الامل، اما اتباع الهوی فیصد عن الحق، و اما طول الامل فینسی الاخره. الترجمه: هر که رشته‌ی آرزو را دراز کند، به کار بد آغاز کند.

هر کسی آرزو دراز کند ***شیوه‌ی کار زشت، ساز کند

اقول: رواه (الکافی) هکذا: (ما اطال عبد الامل الا اساء العمل) قال بعضهم: و منتظر للموت فی کل ساعه یشید بیتا دائما و یحصن له حین یتلوه حقیقه موقن و افعاله افعال من لیس یوقن عیان و انکار و کالجهل علمه بمذهبه فی کل ما یتیقن (الفصل السادس و الثلاثون- فی الموت) و قال خالد بن صفوان: بت لیلتی اتمنی کلها فکسیت البحر الاخضر بالذهب الاحمر فاذا الذی یکفینی رغیفان و کوزان و طمران.

الامل هو الطاقه المحرکه لحیاه الانسان، و القوه الدافعه له علی العمل. فالتاجر یفتح حانونه املا بالریح، و الفلاح یزرع املا بالحصاد، و الطالب یجد و یجتهد املا بالنجاح.. و هکذا، و من هنا قال الامام: طول الامل، و لم یقل الامل. و لیس من شک ان طوله ینسی الموت، و ان الانسان فی طریقه الی الرحیل، و من نسی هذا المصیر تحدی جمیع القیم، و تعالی علی الحق و العدل عنادا و استکبارا.

… الامل اساء العمل: طول الامل الثقه بحصول الامانی بدون عمل لها او استطاله العمر و التسویف باعمال الخیر

امام علیه‌السلام (در زیان آرزوی دراز) فرموده است: هر که آرزو را دراز گردانید کردار را بد نمود (زیرا آرزوی دراز سبب بی‌خبری از آخرت و واماندن از نیکبختی زندگی جاوید است، اما رجاء و امیدواری به اندازه ستوده می‌باشد).

و قال علیه‌السلام: (من اطال الامل) بان کان رجائه فی بقائه طویل (اساء العمل) اذ انه یعمل الاعمال السیئه معتمدا علی انه اذا قرب وقته ادرک و تدراک.

الشرح: اطاله الامل هی المکروهه- و لیس اصل الامل- فمن اطال امله سوف توبته و تراخی فی عمله بل اجله فتراه ینسی الاخره و یقبل علی الدنیا بکل و سیله و طریق و نری من یعتد بقوته و یحسب انه لن یموت عن قریب یسی‌ء العمل فیفعل ما لا یجوز اعتمادا علی انه سیتوب و یرجع الی الصلاح بعد ذلک …

«هر کس آرزو را دراز کرد، کار را بد کرد.»

و قال علیه‌السلام

مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ .

امام علیه السلام فرمود:

کسی که آرزویش را طولانی کند اعمال بد انجام می‌دهد. ( . سند گفتار حکیمانه: این سخن حکمت‌آمیز در منابع بسیاری آمده است از جمله در فروع کافی با مختصر تفاوتی و در تحف العقول و خصال شیخ صدوق و در المائة کلمه جاحظ اینها کسانی هستند که قبل از سیّد رضی این سخن حکمت‌آمیز را در کتاب‌های خود آورده‌اند و در کتاب‌های بعد از آن مانند تذکرة الخواص ابن جوزی و تنبیه الخاطر نوشته ورام بن ابی‌فراس آن را با تفاوت‌هایی ذکر کردند که نشان می‌دهد از منبع دیگری غیر از نهج‌البلاغه گرفته‌اند.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 32). در کتاب تمام نهج‌البلاغه این جمله حکمت‌آمیز در ضمن خطبه«الوسیله»که از جمله خطب امیرالمؤمنین است و در نهج‌البلاغه نیامده ذکر شده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 151). )

آرزوهای طولانی و سوء عمل

امام علیه السلام در این سخن کوتاه و حکمت‌آمیز می‌فرماید:«کسی که آرزویش را طولانی کند اعمال بد انجام می‌دهد»؛ (مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ) .

شک نیست که آرزوها انگیزه حرکت انسان برای هرگونه فعالیت است؛ جوانی که آرزو دارد به مقامات عالیه علمی برسد تلاش و کوشش را در فراگیری علم افزایش می‌دهد،کشاورزی که آرزو دارد مزارع پربار و باغ‌های سرشار از برکات مادی داشته باشد در امر کشاورزی فعالیت می‌کند و مادری که آرزو دارد جوان برومندی در سنین آخر عمر در کنار او باشد در حفظ و تربیت فرزندش می‌کوشد.

همین معنا در حدیث معروف پیغمبر اکرم آمده است که فرمود:

«الْأَمَلُ رَحْمَةٌ لِأُمَّتِی وَ لَوْ لَا الْأَمَلُ مَا رَضَعَتْ وَالِدَةٌ وَلَدَهَا وَ لَا غَرَسَ غَارِسٌ شَجَراً؛ آرزو برای امت من مایه رحمت است و اگر امید و آرزو نبود هیچ مادری کودک خود را شیر نمی‌داد و هیچ باغبانی نهالی نمی‌نشاند». ( .بحارالانوار،ج 74،ص 175.)

ولی هرگاه آرزو از حد اعتدال خارج شود و انسان به سراغ امور دست نیافتنی و یا غیر ضرروی و خارج از حد نیاز برود،طبیعی است که باید تمام تلاش و کوشش خود را برای رسیدن به آن بگذارد و همه چیز جز آن را فراموش کند و شب و روز به دنبال آن بدود.چنین کسی از یک سو آخرت را به کلی به دست فراموشی می‌سپارد و از سوی دیگر برای رسیدن به هدف خود هر وسیله‌ای را مباح می‌شمرد و از سوی سوم در مقابل هر کس خضوع ذلیلانه می‌کند و سرانجام گرفتار«سوء العمل»می‌شود که امام در جمله حکمت‌آمیز بالا به آن اشاره فرمود.

در حالی که اگر دامنه آرزو را کوتاه می‌کرد و به آنچه مورد نیازش بود قناعت می‌نمود،وقت کافی برای رسیدن به وظایف الهی و اندوختن ذخیره‌های آخرت پیدا می‌کرد و از آلوده شدن به حرام در امان می‌ماند و عزت و کرامت خود را بر باد نمی‌داد.

در حدیثی قدسی که در کتاب شریف کافی آمده می‌خوانیم:خداوند به موسی بن عمران فرمود:

«یَا مُوسَی لَا تُطَوِّلْ فِی الدُّنْیَا أَمَلَکَ فَیَقْسُوَ قَلْبُکَ وَ الْقَاسِی الْقَلْبِ مِنِّی بَعِیدٌ؛ آرزوهایت را در دنیا طولانی مکن که مایه قساوت قلب تو می‌شود و شخص قسیّ القلب سنگدل از من دور خواهد بود». ( .کافی،ج 2،ص 329،ح 1.)

روشن است،قساوت و سنگدلی ناشی از فراموش کردن ذکر خدا و یاد مرگ و قیامت است و افرادی که گرفتار آرزوهای دراز هستند هم خدا را فراموش می‌کنند و هم مرگ و قیامت را.

اولیای خدا به قدری آرزوهایشان کوتاه بود و آماده سفر آخرت بودند که هر لحظه احتمال می‌دادند فرمان رحیل و کوچ کردن از دنیا صادر شود.

در حدیث پرمعنایی از رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌خوانیم:

«وَ الَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ مَا طَرَفْتُ عَیْنَایَ إِلَّا ظَنَنْتُ أَنَّ شُفْرَیَّ لَا یَلْتَقِیَانِ حَتَّی یَقْبِضَ اللَّهُ رُوحِی؛ قسم به آن کسی که جان محمد به دست اوست هرگز پلک‌های چشم من به هم نخورد مگر این‌که گمان می‌بردم که پیش از آنکه پلک‌ها به روی هم بیایند قبض روح شوم». ( .بحارالانوار،ج 70،ص 166،ح 27.)

منظور از گمان داشتن همان آماده بودن است.

حدیث معروفی است که هم از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و هم از امیر مؤمنان علی علیه السلام نقل شده که فرمودند:خطرناک‌ترین چیزی که بر شما می‌ترسیم پیروی از هوای نفس و آرزوهای دراز است،زیرا پیروی از هوای نفس انسان را از حق باز می‌دارد و آرزوهای دراز موجب نسیان آخرت می‌شود؛

(أَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ) . ( .کافی،ج 2،ص 335،ح 3. )

قرآن مجید هم می‌گوید:یکی از دام‌های مهم شیطان همین طول امل است:

««وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِکَ نَصِیباً مَفْرُوضاً* وَ لَأُضِلَّنَّهُمْ وَ لَأُمَنِّیَنَّهُمْ وَ لَآمُرَنَّهُمْ ... یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَ ما یَعِدُهُمُ الشَّیْطانُ إِلاّ غُرُوراً»؛ شیطان چنین گفته که از بندگان خود سهم معینی خواهم گرفت؛آنها را گمراه می‌کنم و به آرزوها سرگرم می‌سازم و به آنها فرمان می‌دهم...شیطان به آنها وعده‌های دروغین می‌دهد و به آرزوها سرگرم می‌سازد و جز فریب و نیرنگ به آنها فرمان نمی‌دهد». ( .نساء،آیه 118-120. )

Imam Ali ibn Abu Talib said the following : “ Whoever prolongs his desire ruins his actions.

و درود خدا بر او، فرمود: (در سر راه صفّین دهقانان شهر انبار (شهر انبار یکی از شهرهای شام، در شصت کیلو متری بغداد قرار داشت که در سال دوازدهم هجری به دست مسلمانان افتاد.) تا امام را دیدند پیاده شده، و پیشاپیش آن حضرت می‌دویدند .

فرمود چرا چنین می‌کنید؟ گفتند عادتی است که پادشاهان خود را احترام می‌کردیم، فرمود) به خدا سوگند که امیران شما از این کار سودی نبردند، و شما در دنیا با آن خود را به زحمت می‌افکنید، و در آخرت دچار رنج و زحمت می‌گردید ، و چه زیانبار است رنجی که عذاب در پی آن باشد، و چه سودمند است آسایشی که با آن، امان از آتش جهنّم باشد .

[و چون دهقانان انبار هنگام رفتن امام به شام او را دیدند، برای وی پیاده شدند و پیشاپیش دویدند. فرمود:] این چه کار بود که کردید؟ [گفتند: عادتی است که داریم و بدان امیران خود را بزرگ می‌شماریم. فرمود:] به خدا که امیران شما از این کار سودی نبردند، و شما در دنیایتان خود را بدان به رنج می‌افکنید و در آخرتتان بدبخت می‌گردید. و چه زیانبار است رنجی که کیفر در پی آن است، و چه سودمند است آسایشی که با آن از آتش امان است.

و فرمود در وقتی که رسید باو نزد رفتن او بشام دهقاقین شهر انبار پس پیاده شدند برای تعظیم آن حضرت و دویدند بنده وار نزد رکاب او چیست این کار که می‌کنید پس گفتند این روش این روش و عادتیست از ما که تعظیم کنیم بآن امیران خود را پس فرمود که بخدا سوگند که نمی‌گیرند امیر آن شما باین بدرستی که شما مشقت می‌نهید بر نفسهای خود در دنیای خود و شقاوت حاصل می‌کنید بآن در آخرت خود و چه زیانکار است مشقتی و محنتی که باشد در پس آن عذاب و چه سودمند است آسایشی که باشد با آن ایمنی از آتش دوزخ

هنگامی که به شام می رفت، دهقانان شهر انبار به دیدارش آمدند. از اسبها پیاده شدند و پیشاپیش او دویدند. پرسید: این چه کار است که می کنید؟ گفتند که این عادت ماست در بزرگداشت فرمانروایانمان. امام (علیه السلام) فرمود: این کاری است که امیرانتان از آن سود نبردند و شما خود را در زندگی خود به مشقت می افکنید و در آخرت به بدبختی گرفتار می آیید. چه زیانبار است مشقتی که در پی آن عذاب باشد و چه سودمند است آسودگی همراه با ایمنی از عذاب خدا.

و آن حضرت در وقت رفتن به شام که کشاورزان شهر انبار با دیدن حضرت به نشانه احترام از اسبها پیاده شده و پیشاپیش آن بزرگوار دویدند ،فرمود:این چه عملی بود از شما سر زد؟! گفتند:برنامه‌ای است که با آن سران خود را بزرگ می‌شماریم.فرمود :

به خدا قسم زمامداران شما از این کار سود نمی‌برند،و شما با این عمل در دنیا به مشقت می‌افتید،و در آخرت دچار بدبختی می‌شوید .و چه خسارتبار است مشقتی که به دنبال آن کیفر الهی است،و چه سودمند است آسایشی که به همراه آن ایمنی از آتش جهنم است !

و الدهاقین جمع دهقان، و دهاقین الانبار ارباب تلک البلده، و هی علی الفرات من الجانب الشرقی، و هیت من الجانب الغربی بازاء الانبار. فترجلوا: ای کانوا رکبانا و فرسانا فنزلوا و صاروا راجلین. و اشتدوا: ای عدوا بین یدیه ای قدام امیرالمومنین علیه‌السلام، فمنعهم عن ذلک بهذا الکلام. و انکم لتشقون به علی انفسکم: ای تحملون تلک المشقه علیها و تکلفون ذلک العدو مع الترجل علیها، یقال: شق علی النفس شقا من المشقه، فتشقون: ای تصیرون اشقیاء، ورائها العقاب محله نصب علی الحال من المشقه. و لو قال و ما اخسر المشقه لکان ورائها العقاب صفاتها، فقال: ما ابین الخسران فی هذه المشقه کائنه عقوبه الله بعدها. و انما یکون باحتمال المشقه الثواب اذا کان ذلک مشروعا. و الداعه: الراحه، ای ما اریح تلک الراحه و معها الامان.

فترجلوا: ای نزلوا عن مراکبهم و صاروا رجاله. و اشتدوا: عدوا و یشقون: من المشقه و یشقون من الشقاء. ما اخسر المشقه ورائها العقاب قوله ورائها العقاب جمله من مبتدا و خبر منصوبه المحل صفه للمشقه لان المشقه و ان کانت فیها اداه التعریف فانها غیر موقت علی وتیره قول الشاعر. و لقد امر علی اللئیم یسبنی. و یجوز ان تکون الجمله فی حکم حال مقدره کقولهم: مررت برجل معه صقر صائدا به غدا ای مقدرا به الصید غدا فکان التقدیر هنا ما اخسر المشقه مقدرا بعدها العقاب و مترقبا.

دهقانان شهر انبار، امام (علیه السلام) را به هنگام رفتن به شام، ملاقات کردند و برای احترام از اسبها پیاده شدند و در پیشاپیش آن بزرگوار شروع به دویدن کردند، امام (علیه السلام) فرمود: (این چه کاری است؟ گفتند: این رسم ماست که فرمانروایان خود را بدین وسیله احترام می‌کنیم. آنگاه امام (علیه السلام) فرمود: به خدا قسم، فرمانروایان شما در این کار سودی نمی‌برند و شما خود را در دنیا به زحمت انداخته‌اید و در آخرت به عذاب و بدبختی دچار می‌کنید. و چه زیانبخش است رنجی که به دنبال آن کیفری باشد، و چه سودمند است آن آسایشی که ایمنی از عذاب دوزخ را به همراه داشته باشد). اشتدوا بین یدیه، یعنی پیشاپیش او دویدند، و بدبختی اخروی در همین است، زیرا این عمل تعظیم غیر خداست. حاصل سخن، برحذر داشتن مردم از عملی است که انجام دادند، به وسیله‌ی قیاس مضمری که صغرای آن عبارت: و الله … آخرتکم است. و به کبرای قیاس با این جمله اشاره فرموده است: و ما اخسر المشقه و رائها العقاب، که در حقیقت چنین است و هر چه برای انسان رنجی داشته باشد که به دنبال آن کیفری باشد، بدترین نوع خسارت است. و از طرفی به وسیله‌ی پیامد آسایش و راحتی در دنیا به همراه ایمنی از آتش دوزخ آنان را به ترک این عمل وادار نموده است، گویا فرموده است: سزاوار است که آنان این زحمت را قبول نکنند، زیرا ترک این عمل باعث آسایش و راحتی به همراه ایمنی از آتش است، و هر آنچه این چنین باشد، بالاترین سودها خواهد بود. و البته این عمل باعث بدبختی آنها در آخرت است، چون تعظیم غیر خداست به نحوی که جز برای خدا سزاوار نیست

وَ قَالَ علیه السلام وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَی اَلشَّامِ دَهَاقِینُ اَلْأَنْبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَیْنَ یَدَیْهِ فَقَالَ مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ وَ إِنَّکُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَی أَنْفُسِکُمْ فِی دُنْیَاکُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی [أُخْرَاکُمْ]

آخِرَتِکُمْ وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ اَلنَّارِ .

اشتدوا بین یدیه أسرعوا شیئا فنهاهم عن ذلک و قال إنکم تشقون به علی أنفسکم لما فیه من تعب الأبدان و تشقون به فی آخرتکم تخضعون للولاة کما زعمتم أنه خلق و عادة لکم خضوعا تطلبون به الدنیا و المنافع العاجلة فیها و کل خضوع و تذلل لغیر الله فهو معصیة .

ثم ذکر أن الخسران المبین مشقة عاجلة یتبعها عقاب الآخرة و الربح البین دعة عاجلة یتبعها الأمان من النار

(و قال علیه‌السلام و قد لقیمه) فرموده آن حضرت صلوات‌الله و سلامه علیه در حالتیکه رسیدند به او (عند مسیره الی الشام) نزد رفتن او به جانب شام (دهاقین الانبار) دهقانان بلده انبار که در حوالی شام است (فترجلوا له) پس پیاده شدند برای تعظیم و توقیر آن جناب (و اشتدوا بین یدیه) و دویدند بنده‌وار در پیش رکاب آن عالی انتساب (ما هذا الذی صنعمتموه) چیست این کاری که کردید شما آن را در این حال (فقالوا خلق منا) پس گفتند این خویی است و روشی از ما (نعظم به امرائنا) که تعظیم می‌کنیم به آن امیران و حاکمان خود را (فقال) پس فرمود آن حضرت علیه‌السلام (و الله ما ینتفع بهذا امرائکم) به خدا سوگند که فایده نمی‌گیرند به این کار، امیران شما (و انکم لتشقون به علی انفسکم) به درستی که شما هر آینه مشقت می‌نهید به این کار بر نفسهای خود یعنی خود را در ریاضیت و محنت می‌اندازید (و تشقون به فی اخرتکم) و شقاوت می‌کنید به این در آخرت خودتان به جهت تعظیم غیر خدا (و ما اخسر المشقه) و چه زیان کاری است مشقت و محنتی که باشد (ورائها العقاب) در پس آن، عقاب و عذاب (و اربح الدعه) و چه سودمند است آسایشی که باشد (معها الامان من النار) با آن ایمنی از آتش دوزخ در روز حساب

و گفت آن حضرت وقتی که به او برخورده بودند وقت رفتن به (شام) (دهقانان بلده انبار) یعنی بزرگان ارباب ملک و مال ایشان، پس پیاده شده بودند و میدویدند پیش روی آن حضرت، گفت این چه کار است که شما می‌کنید، گفتند: عادتی است از ما که به آن تعظیم امرای خود می‌کنیم، پس گفت آن حضرت: و الله که منتفع نمی‌گردند به این امر امرای شما، و شما مشقت مینهید به این کار بر نفوس خود در دنیای خودتان، و زیان‌کار می‌گردید به این سبب در کار آخرت خود، و چه زیان‌کاری بزرگ است مشتقتی که در عقب آن عقاب باشد، و چه سود جلیل است راحتی که با آن امان از عذاب نار باشد.

و قال علیه‌السلام: و قد لقیه عند مسیره الی الشام دهاقین الانبار، فترجلوا له و اشتدوا بین یدیه، فقال: «ما هذا الذی صنعتموه؟» فقالوا: خلق منا نعظم به امراءنا. فقال علیه‌السلام: و الله ما ینتفع بهذا امراوکم و انکم لتشقون به علی انفسکم و تشقون به فی آخرتکم. و ما اخسر المشقه ورائها العقاب و اربح الدعه معها الامان من النار!» یعنی و گفت علیه‌السلام و حال آنکه ملاقات کرده بودند او را در وقت حرکت به سوی شام، مردمان دهقان ولایت انبار، پس پیاده گردیدند از مرکبها از برای تعظیم او و دویدند پیش روی او، پس گفت علیه‌السلام که «چه چیز است این رفتاری که شما کردید؟» پس گفتند: خصلت و عادتی است از ما که تعظیم می‌کنیم ما به آن امیران و بزرگان ما را. پس گفت علیه‌السلام: سوگند به خدا که منتفع نمی‌شوند به این عمل امیران و بزرگان شما و به تحقیق که هر آینه مشقت و زحمت می‌دهید شما به آن، بر نفسهای شما و بدبخت می‌گردید به سبب آن در آخرت شما. پس چه بسیار زیان دارنده است مشقتی که در پشت سر آن باشد عذاب خدا و چه بسیار سودمند است آسایشی که باشد با آن ایمنی از آتش جهنم!

اللغه: (الدهقان) معرب ان جعلت النون اصلیه من قولهم تدهقن الرجل و له دهقنه موضع کذا صرفته لانه فعلان، و ان جعلته من الدهق لم تصرفه لانه فعلان و (انبار) اسم بلد- صحاح. (اشتدوا) عدوا بین یدیه، و (شق) علی الشی‌ء شقا و مشقه- صحاح. (الدعه) السکینه، اراحه و خفض العیش- المنجد. الاعراب: و قد لقیه عند مسیره، جمله حالیه برابطه قد و الواو، ما هذا الذی- الخ- لفظه ما اسمیه استفهامیه خبر مقدم لهذا الذی، ما اخسر المشقه، بصیغه التعجب- یفید الاستغطام و التحسر، و مثلها اربح الدعه المعطوفه علی اخسر. المعنی: نهض الاسلام و القرآن بالبشر نهضه دیمو قراطیه عمیقه مقرونه بالعلم و المعرفه، فرفع العرب من حضیض الجهاله فصارو امه عالمه دیمو قراطا بطبعهم المنزه عن تشریفات ملوکیه مصنوعه فی الفارس و الروم، و هذا هو سر تقدم المسلمین الجدد فی القرون الاولی الهجریه و نشر الاسلام فی بلاد کفارس و الروم. المکبله بقیود التشریفات منذ قرون، فکان من شان الاسلام تحریر الناس عن هذه القیود الثقیله، و کان الامام (علیه السلام) فی هذا المضیق من الفرصه و علی اهبه سفر مهیب شاغل الی مقصد هائل و هو معرکه صفین الدامیه الهدامه، یفتح مدرسه جدیده فی محیط الاسلام و یبدا تعلیمات عالیه انسانیه فی هذه الجمل القصار الوجیزه فی الاعداد التالیه: 1- التشریفات البلاطیه بهذه الصور مما لا ینتفع به الامراء نفعا عقلانیا للدنیا او الاخره، فهی من اللهو الباطل الممقوت. 2- تحمل هذه المشتقات مبغوض عند الاسلام و موجب لعذاب الاخره. 3- اخسر المشتقات ما یتبعها العقاب، و اربح الاستراحه الاشتغال بما فیه امان من النار. الترجمه: علی (علیه السلام) بسوی شام سفر کرد و چون بشهر انبار رسید- در کناره‌ی فرات- دهقانان انبار در برابر آنحضرت از مرکبهای خود پیاده شدند و در جلوی او دویدند- و به اصطلاح پاکوبی کردند- علی (علیه السلام) به آنها فرمود: این کار شما چه معنی دارد؟ در پاسخ گفتند: این رسمی است که ما بوسیله‌ی آن امراء خود را تعظیم می‌کنیم- اظهار احساسات- آنحضرت فرمود: بخدا این کار برای امراء شما سودی ندارد و براستی که شما خود را بدین کار در دنیا رنج می‌دهید و در دیگر سرای بدان بدبخت میشوید، وه چه بسیار زیانبار است رنجی که عذابش در دنبال، و چه بسیار سودمند است استراحتی که قرین امان از دوزخ و وبال است.

کار مولا چه به پیکار کشید*** در ره شام به انبار رسید

بر علی چشم دهاقین افتاد*** همه از شوق شعف در فریاد

میدویدند به پی شش چالاک*** پای کوبان همه اندر سر خاک

گفت مولا به دهاقین کاین چیست؟*** همه گفتند که یک رسم شهی است

ما به پیش امرا میتازیم*** نرد تعظیم چنین میبازیم

گفت: این کار ندارد سودی ***که تن خویش از آن فرسودی

خویش را رنجه بدنیا سازید*** با شقاوت سوی عقبا تازید

چه زیانبار بود آن سختی*** که به دنبال کشد بدبختی

چه خوش آن راحت بی‌درد و وبال*** که امان آورد از وزر و وبال

(الفصل العاشر- فی علمه(علیه السلام) و فی صفحه … ) اقول: رواه نصر بن مزاحم فی (صفینه) هکذا، فقال: و جاء علی (علیه السلام) حتی مر بالانبار فاستقبله بنوخشنوشک دهاقنتها. قال سلیمان (خش) طیب (نوشک) راض، یعنی (بنی‌الطیب الراضی) بالفارسیه، فلما استقبلوه نزلوا ثم جاوا یشتدون معه، قال: ما هذه الدواب التی معکم و ما اردتم بهذا الذی صنعتم؟ قالوا: اما هذا الذی صنعنا فهو خلق منا نعظم به الامرائ، و اما هذه البراذین فهدیه لک و قد صنعنا لک و للمسلمین طعاما و هیانا لدوابکم علفا کثیرا. فقال (علیه السلام): اما هذا الذی زعمتم انه منکم خلق تعظمون به الامراء فو الله ما ینفع هذا الامرائ، و انکم لتشقون به علی انفسکم و ابدانکم فلا تعودوا له، و اما دوابکم هذه فان احببتم ان ناخذها منکم فنحسبها من خراجکم اخذناها منکم، و اما طعامکم الذی صنعتم لنا فانا نکره ان ناکل من اموالکم شیئا الا بثمن. قالوا: نقومه ثم نقبل ثمنه. قال: اذن لا تقومونه قیمته، نحن نکتفی بما هو دونه. قالوا: یا امیرالمومنین فان لنا من العرب موالی و معارف فتمنعنا ان نهدی لهم و تمنعهم ان یقبلوا منا؟ قال: کل العرب لکم موال و لیس ینبغی لاحد من المسلمین ان یقبل هدیتکم، و ان غصبکم احد فاعلمونا، قالوا: یا امیرالمومنین انا نحب ان تقبل هدیتنا و کرامتنا. قال لهم: و یحکم، نحن اغنی منکم. فترکهم ثم سار. (الفصل العاشر- فی علمه(علیه السلام) و فی صفحه … ) قول المصنف: (و قال (علیه السلام) و قد لقیته عند مسیره) من الکوفه (الی الشام) فی طریقه (دهاقین الانبار) جمع دهقان. قال الجوهری: الدهقان، معرب، ان جعلت النون اصلیه من قولهم (تدهقن الرجل) صرفته لانه فعلال، و ان جعلته من الدهق لم تصرفه لانه فعلان. قلت: لا وجه لاحتمال کونه من الدهق، لان الکلمه معربه مرکبه من (ده) بمعنی القریه و (قان) مبدل (پان) مخفف (پاینده) بمعنی الحافظ. و فی (تاریخ الطبری): منوشهر اول من خندق الخنادق و جمع آله الحرب، و اول من وضع الدهقنه فجعل لکل قریه دهقانا و جعل اهلها له خولا و عبیدا و امرهم بطاعته. (فترجلوا له) ای: نزلوا من مراکبهم و قاموا علی ارجلهم (و اشتدوا) ای: عدوا. قال الشاعر: هذا اوان الشد فاشتدی زیم (بین یدیه) ای: قدامه (فقال (علیه السلام) هکذا فی (المصریه)، و الکلمه زائده فلیست فی (ابن ابی‌الحدید و ابن میثم و الخطیه)، و لانها تکرار لانه قال اولا (و قال (علیه السلام). (ما هذا الذی صنعتموه) من الاشتداد و العدو بین یدی (فقالوا (الفصل العاشر- فی علمه(علیه السلام) و فی صفحه...) خلق) بضمتین ای: عاده (منا نعظم به امرائنا. فقال (علیه السلام): و الله ما ینتفع بهذا امراوکم) بل یضر بهم لانه یحدث لهم خیلاء و کبرا (و انکم لتشقون) بالتشدید من المشقه (علی انفسکم) هکذا فی (المصریه) و الصواب: (به علی انفسکم) کما فی (ابن ابی‌الحدید و ابن میثم و الخطیه) (فی دنیاکم) متعلق بقوله (لتشقون) (و تشقون) بالتخفیف من الشقاء (به فی آخرتکم) لفعلکم العبث (و ما اخسر المشقه ورائها العقاب) فالمشقه ان لم یکن ورائها ثواب، کالمشقه لتحصیل دنیا او آخره خساره، فان کان ورائها عقاب فهی اخسر. (و اربح الدعه) ای: الاستراحه (معها الامان من النار) فالدعه ان لم یکن ورائها شی‌ئ، ربح، فان کان معها امان من النار، بان یکون ضدها موجبا للنار و ترکها الانسان لذلک فهی اربح. هذا، و مر فی فصل صفین ان حرب بن شرحبیل الشبامی اقبل یمشی معه (علیه السلام) و هو راکب، فقال (علیه السلام) له: ارجع، فان مشی مثلک مع مثلی فتنه للوالی و مذله للمومن. و فی (معجم بلدان الحموی): قال احمد بن یحیی بن جابر: مر علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) بالانبار فخرج الیه اهلها بالهدایا الی معسکره فقال: اجمعوا الهدایا و اجعلوها باجا واحدا. ففعلوا فسمی موضع معسکره بالانبار الباج الی الان.

قال الشریف الرضی: مر الامام فی طریقه الی حرب معاویه بمکان من بلاد العراق یسمی الانبار، و لما رآه زعماء الفلاحین نزلوا عن خیولهم و اسرعوا بین یدیه، فاستنکر ذلک و قال: ما هذا الذی صنعتموه؟ قالوا: خلق منا نعظم به امرائنا. فقال: و ایه جدوی لکم و لامرائکم بهذا التقلید البغیض؟ انه تعب و نصب علیکم فی الدنیا، و شقاء و ارزاء فی الاخره. (و ما اخسر المشقه ورائها عقاب). اخسر الناس صفقه من اتعب نفسه فی دنیاه، و شقی فی آخرته (و اربح الدعه معها الامان من النار). النعمه الکبری ان تعیش دنیاک فی هدوه و طمانینه، و ان تامن فی آخرتک من عذاب النار و غضب الجبار.. اللهم انا فی هذه النعمه راغبون، و انت الوسیله الیها وحدک لا شریک لک.

… الشام دهاقین الاثبار: جمع دهقان زعیم الفلاحین فی العجم و الانبار من بلاد العراق و ترجلوا ای نزلوا عن خیولهم مشاه و اشتدوا اسرعوا … انفسکم فی دنیاکم: تشقون بضم الشین و تشدید القاف من المشقه و تشقون الثانیه بسکون الشین من الشقاوه و الدعه بفتحات الراحه

امام علیه‌السلام هنگام رفتن به شام که خدایان و بزرگان انبار (شهری در عراق) به آن حضرت برخورده به تعظیم و احترامش از اسبها پیاده شده در پیش رکابش دویدند، فرمود: این چه کاری بود که کردید؟ گفتند: این خوی او است که سرداران و حکمرانان خود را به آن احترام می‌نمائیم، پس آن بزرگوار (در نکوهش فروتنی برای غیر خدا) فرمود: سوگند به خدا حکمرانان شما در این کار سود نمی‌برند و شما خود را در دنیاتان به رنج و در آخرتتان با این کار به بدبختی گرفتار می‌سازید (چون فروتنی برای غیر خدا گناه و مستلزم عذاب است) و چه بسیار زیان دارد رنجی (فروتنی برای غیر خدا) را که پی آن کیفر باشد، و چه بسیار سود دارد آسودگی (رنج نبردن برای خوش آمدن مخلوق) را که همراه آن ایمنی از آتش (دوزخ) باشد.

تواضع و احترام برای بشر هر چند امام و یا پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد وقتی گناه و در حد شرک است که نوع احترام برای خدا باشد: بخاک افتادن، تعظیم کردن، پیشانی گذاشتن همه و همه حرام است. اینکه می‌بینم در کنار قبر امامان (علیه السلام) بخاک می‌افتند سجده شکر بجا می‌آورند که موفق به زیارت شده‌اند اما اگر برای امام (علیه السلام) بخاک می‌افتند حرام و شرک است سجده مخصوص خداست که هر کس به نوعی آنرا اجراء می‌کند.

و قال علیه‌السلام- و قد لقیه عند مسیره الی الشام (لمحاربه معاویه) دهاقین الانبار (دهاقین) جمع دهقان و هو زعیم الفلاحین، معرب (ده بان) ای حافظ القریه، فترجلوا له و اشتدوا ما اشتروا بین یدیه (ای نزلوا عن خیولهم و اخذوا یرکضون) فقال علیه‌السلام: (ما هذا الذی صنعتموه)؟ من الترجل و الرکض (فقالوا خلق منا) ای عاده لنا (نعظم به امرائنا) و ذلک لدلاله هذه الحرکه علی انا حاضرون بخدمتکم راکضون فی امرکم. (فقال علیه‌السلام): (و الله ما ینتفع بهذا امرائکم و انکم لتشقون علی انفسکم فی دنیاکم) لما تلاقون من صعوبه المشی و الرکض (و تشقون) بالتخفیف من الشقاوه، و الاول بالتشدید من المشقه (به فی آخرتکم) اذا انه موجب لتکبر الکبراء، و اذ لال النفس، و ما اشبه من المحرمات الموجبه للعقاب (و ما اخسر المشقه ورائها العقاب)؟ ای انه اکبر اقسام المشقه خساره، لانها توجب ذهاب الدنیا و الاخره (ف) ما (اربح الدعه) ای الراحه (معها الامان من النار) لانه لم یفعل محرما یستحق به دخول النار.

اللغه: الدهاقین: جمع دهقان زعیم الفلاحین عند العجم. الانبار: بلد فی العراق. ترجلوا: نزلوا من خیولهم و مشوا. اشتدوا: اسرعوا. خلق: طبیعه و عاده. تشقون: من المشقه و هی التعب و ان یکلف النفس اکثر مما تطیق. تشقون: بسکون السین من الشقاوه و هی التعاسه و البوس. الدعه: الراحه. الشرح: هذه حاله یراها الامام فلا یرتضیها فینبه اهلها للکف عنها … یمر الامام بزعماء الفلاحین من العجم فی بلده الانبار و هو یقصد الشام فیخرج الیه هولاء ینزلون عن دوابهم و یسرعون الیه فیستفهم الامام عن ذلک فیقولون عاده نکرم بها امرائنا. فاجابهم الامام. اولا: ان امرائکم لا ینتفعون بذلک. و ثانیا: ان فیما تقومون به مشقه علی انفسکم فی الدنیا و هی مشقه غیر مطلوبه. و ثالثا: انکم بعملکم هذا تعذبون و علیه تعاقبون لانه امر لغیر الله و لم یشرع فی الدین و نفر عنه ان الانسان یحتمل المشقه و العذاب فی الدنیا و مع ذلک یعاقب فی الاخره فیجمع مشقه الدنیا و عذاب الاخره. و رغب فی ضده و هی الدعه و الراحه فی الدینا التی تکون بدون هذا العمل و مع ذلک ینجو الانسان من النار فیعیش الراحه فی الدنیا و الامان من العذاب فی الاخره …

«به هنگام رفتن امام علیه السّلام به شام دهقانان انبار او را دیدند، برای او پیاده شدند و پیشاپیش او دویدند. پرسید این چه کاری بود که کردید گفتند: خوی ماست که با آن امیران خود را بزرگ می داریم. فرمود: به خدا سوگند که امیران شما از این کار سودی نمی برند و شما در دنیای خود خویشتن را به رنج می افکنید و در آخرت بدبخت می شوید، چه زیان بار است رنجی که پس از آن کیفر است و چه سودمند است آسایشی که با آن زینهاری از آتش است».

و قال علیه السلام وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَی الشَّامِ دَهَاقِینُ الْأَنْبَارِ،فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَیْنَ یَدَیْهِ.

فقال علیه‌السلام

مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ؟ فَقَالُوا:خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا،فَقَالَ:وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ! وَ إِنَّکُمْ لَتَشُقُّونَ عَلی أَنْفُسِکُمْ فِی دُنْیَاکُمْ،

وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی آخِرَتِکُمْ.وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ،

وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ .

این سخن را امام علیه السلام زمانی بیان فرمود که در مسیر حرکتش به شام کشاورزان و دهبانان شهر«انبار»با او ملاقات کردند (و به عنوان احترام) از مرکب پیاده شده و با سرعت پیش روی او حرکت کردند (و این مراسمی را که نشانه خضوع فوق‌العاده در برابر امرای ستمگر بود انجام دادند).

امام علیه السلام فرمود:

«این چه کاری بود که کردید؟»عرض کردند:این رسوم و آدابی است که ما امیران خود را با آن بزرگ می‌داریم.امام علیه السلام فرمود:به خدا سوگند زمامداران شما از این عمل بهره‌ای نمی‌برند و شما با این کار در دنیا مشقت زیاد بر خود هموار می‌سازید و در قیامت بدبخت می‌شوید.چه زیان‌بار است مشقتی که به دنبال آن عقاب الهی باشد و چه پرسود است آرامشی که با آن امان از آتش دوزخ فراهم گردد. ( . سند گفتار حکیمانه: در کتاب مصادر نهج‌البلاغه آمده است که قبل از مرحوم سیّد رضی،نصر بن مزاحم (متوفای 202) در کتاب صفین آن را با تفاوت‌هایی (که بعداً اشاره خواهیم کرد) ذکر کرده است ولی مضمون هر دو یکی است.(مصادر نهج‌البلاغه،ج 4،ص 34). اضافه بر این ابن اعثم کوفی (متوفای 314) که قبل از سیّد رضی می‌زیسته نیز آن را در کتاب فتوح آورده است.(تمام نهج‌البلاغه،ص 651). )

تشریفات زشت و زیان‌آور

«این سخن را امام زمانی بیان فرمود که در مسیر حرکتش به شام کشاورزان و دهبانان شهر انبار با او ملاقات کردند (و به عنوان احترام به امام) از مرکب پیاده شده و با سرعت پیش روی او حرکت کردند (و این مراسم را که نشانه خضوع فوق العاده در برابر امرای ستمگر بود انجام دادند) امام علیه السلام فرمود:این چه کاری بود که کردید؟»؛ (وَ قَالَ علیه السلام:وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَی الشَّامِ دَهَاقِینُ الْأَنْبَارِ، فَتَرَجَّلُوا ( .«تَرَجَّلوا»به معنی پیاده شدن از مرکب است. )لَهُ وَ اشْتَدُّوا (.«اشتدّوا»به‌معنی دویدن و راه رفتن با سرعت است. )بَیْنَ یَدَیْهِ،فَقَالَ:مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ) .

«عرض کردند این رسوم و آدابی است که ما امیران خود را با آن بزرگ می‌داریم»؛ (فَقَالُوا:خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا) .

«امام علیه السلام فرمود:به خدا سوگند زمامداران شما از این عمل بهره‌ای نمی‌برند و شما با این کار در دنیا مشقت بر خود هموار می‌سازید و در قیامت بدبخت می‌شوید»؛ (فَقَالَ:وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ! وَ إِنَّکُمْ لَتَشُقُّونَ عَلی أَنْفُسِکُمْ فِی دُنْیَاکُمْ،وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی آخِرَتِکُمْ) .

سپس افزود:«چه زیان‌بار است مشقتی که به دنبال آن عقاب الهی باشد و چه پرسود است آرامشی که با آن امان از آتش دوزخ فراهم گردد»؛ (وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ،وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ) .

«تَشُقُّونَ»از ماده«شقاء»به معنای مشقت و«تَشْقَوْنَ»از ماده شقاوت به معنای بدبختی است و«دَعَة»همان آرامش است

در کتاب صفین بعد از این جمله چنین آمده که امام علیه السلام فرمود:«این کار را دیگر تکرار نکنید؛فَلا تَعُودُوا لَهُ».

در زمان‌های گذشته معمول بوده-و هم اکنون نیز در بعضی از نقاط جهان معمول است-که اهل یک کشور یا اهل یک شهر برای تعظیم امرا و سلاطین اعمالی انجام می‌دادند که نشانه نهایت ذلت بود.آنها نیز از این رفتار خشنود می‌شدند،چراکه علاقه داشتند همواره شهروندانشان خود راذلیل و خوار و بی‌مقدار در برابر آنها بدانند تا فکر قیام در مغزشان خطور نکند و سلطه آنان باقی بماند.

ولی اسلام که به انسان‌ها شخصیت داده و آدمی را مسجود فرشتگان و اشرف مخلوقات می‌داند و جهان را مسخر او می‌شمرد،اجازه نمی‌دهد افراد با ایمان برای بزرگداشت امرا تن به کارهای ذلیلانه بدهند.به یقین اگر به جای علی علیه السلام معاویه بود آنها را به این کار تشویق می‌کرد ولی امام به آنها هشدار داد و به سه دلیل آنان را بر حذر داشت.

نخست این که امرا هیچ گونه نفع عاقلانه‌ای از این کار نمی‌برند،بلکه ممکن است باعث غرور و کبر آنها شود و شخصیت خود را گم کنند.

دیگر این‌که زحمت فوق العاده‌ای بر دوش توده‌های مردم می‌افتد و گاه ممکن است در چنین شرایطی افرادی ضعیف زیر دست و پا بمانند.

سوم این‌که این عمل ناصالح مایه گرفتاری در آخرت می‌شود،زیرا نوعی شرک محسوب می‌شود.

به عکس،اگر آنها به احترامات معقول قناعت کنند و به جای این مشقت، آرامش را برای خود بپذیرند،آرامشی که امان از آتش دوزخ را نیز به همراه دارد، هم امرا گرفتار کبر و غرور نمی‌شوند و هم مردم مشقت توأم با ذلت را نمی‌بینند و هم در آخرت سربلند خواهند بود.

قابل توجه است که در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:روزی امیر مؤمنان به سراغ اصحابش آمد در حالی که بر مرکب سوار بود.گروهی پشت سر حضرت به راه افتادند.امام نگاهی به آنها کرد و فرمود:با من کاری دارید؟ عرض کردند:نه یا امیرالمؤمنین ولی دوست داریم همراه تو راه برویم.امام به آنها فرمود:

«انْصَرِفُوا فَإِنَّ مَشْیَ الْمَاشِی مَعَ الرَّاکِبِ مَفْسَدَةٌ لِلرَّاکِبِ وَ مَذَلَّةٌ لِلْمَاشِی؛ برگردید،زیرا راه رفتن پیاده در کنار سوار موجب مفسده (غرور و خودبرتربینی) برای شخص سوار و سبب ذلت برای پیاده است».

سپس امام صادق علیه السلام افزود:دفعه دیگری باز امام سوار بود و جمعی پشت سر او پیاده به راه افتادند.امام علیه السلام فرمود:

«انْصَرِفُوا فَإِنَّ خَفْقَ النِّعَالِ خَلْفَ أَعْقَابِ الرِّجَالِ مَفْسَدَةٌ لِقُلُوبِ النَّوْکَی؛ بازگردید،زیرا صدای کفش‌ها پشت سر انسان‌ها موجب فساد دل‌های احمقان می‌شود (نوکی جمع أنوَک بر وزن أحمق و به معنای احمق است». ( .بحارالانوار،ج 41،ص 55،ح 2.)

باید توجه داشت که هدف از این سخنان این نیست که مردم،بزرگان را احترام نکنند،بلکه منظور این است که احتراماتی که نسبت به شاهان و مانند آنها داشتند و نشانه ذلت و بدبختی احترام‌کنندگان بوده و مایه غرور و نخوت احترام شوندگان ترک شود.

روایت«نصر بن مزاحم»

از آنچه«نصر بن مزاحم»در کتاب صفین آورده استفاده می‌شود که دهقان‌های شهر انبار علاوه بر این کار اسب‌ها و غذاهای خوب برای امام و لشکریان و علف بسیار برای مرکب‌های آنها را به عنوان هدیه آورده بودند و امام افزون بر این‌که مراسم ذلت‌بار آنها را تخطئه کرد افزود:اما این چهارپایانی که آورده‌اید ما می‌پذیریم؛ولی به عنوان خراجتان قبول می‌کنیم و غذاهایی را هم که آورده‌اید در صورتی می‌پذیریم که قیمت آن را از ما بگیرید. ( .صفین،ص 144. )

البته پذیرفتن هدیه مسلمان نه تنها عیب نیست،بلکه سنتی است و حتی در روایات گفته شده که از پذیرش هدیه برادران مسلمان خودداری نکنید،ولی هدف امام این بوده که این سنت نادرست را بشکند که برای در امان ماندن از شر امرا برای آنان هدایایی می‌بردند و روشن سازد که حکومت اسلامی همچون حکومت سلاطین جبار نیست.

Once Imām Ali ibn Abū Tālib was proceeding to Syria when the Anbār{The vast Anbār area is now the largest western governorate in Iraq, about one third of the entire country with the exclusion of northern Iraq (Kurdistan), and its population-mostly tribal—is predominantly Sunni. Its metropolis is Ramadi City, 110 km west of Baghdad.} countrymen met him. Seeing him, they began to walk on foot then ran in front of him. He inquired why they were doing so. They replied that this was the way they expressed respect for their chiefs. He is said the following: “By Allāh, this does not benefit your chiefs. You are belaboring yourselves in this world and earning misery for the next by thus behaving. How harmful the labor in the wake of which there is punishment, and how profitable the case with which there is deliverance from the Fire (of Hell) is!”

به فرزندش امام حسن علیه السّلام فرمود:

پسرم! چهار چیز از من یاد گیر (در خوبی‌ها)، و چهار چیز به خاطر بسپار (هشدارها)، که تا به آنها عمل می‌کنی زیان نبینی:

خوبی ها: 1- همانا ارزشمندترین بی‌نیازی عقل است، 2- و بزرگ‌ترین فقر بی‌خردی است، 3- و ترسناک‌ترین تنهایی خودپسندی است. 4- و گرامی‌ترین ارزش خانوادگی، اخلاق نیکوست .

هشدارها: 1- پسرم! از دوستی با احمق بپرهیز، چرا که می‌خواهد به تو نفعی رساند امّا دچار زیانت می‌کند.

2- از دوستی با بخیل بپرهیز، زیرا آنچه را که سخت به آن نیاز داری از تو دریغ می‌دارد .

3- و از دوستی با بدکار بپرهیز، که با اندک بهایی تو را می‌فروشد .

4- و از دوستی با دروغگو بپرهیز، که او به سراب ماند: دور را به تو نزدیک، و نزدیک را دور می‌نمایاند .

[و به فرزند خود حسن (علیه السلام) فرمود:] پسرکم! چهار چیز از من بیاد دار، و چهار دیگر به خاطر سپار که چند که بدان کار کنی از کرده خود زیان نبری: گرانمایه‌ترین بی‌نیازی خرد است، و بزرگترین درویشی بیخردی است و ترسناکترین تنهایی خودپسندی است و گرامیترین حسب خوی نیکوست. پسرکم! از دوستی نادان بپرهیز، چه او خواهد که تو را سود رساند لیکن دچار زیانت گرداند، و از دوستی بخیل بپرهیز، چه او آنچه را سخت بدان نیازمندی از تو دریغ دارد ، و از دوستی تبهکار بپرهیز که به اندک بهایت بفروشد ، و از دوستی دروغگو بپرهیز که او سراب را ماند، دور را به تو نزدیک و نزدیک را به تو دور نمایاند.

و فرمود مر پسر خود را حسن که ای پسرک من نگاه دار از من چهار گفتار را در کسب فضایل و چهار را در باب رذایل که ضرر نرساند بتو آنچه کنی با آنها بدرستی که بهترین انواع توانگری عقل است و بزرگترین انواع درویشی کم خردیست و وحشتناک‌ترین وحشت خود بینی است و گرامی‌ترین حسب خوش‌خوئیست ای پسرک من بپرهیز از دوستی کردن با احمق بیخرد پس بدرستی که احمق می‌خواهد سود رساند بتو پس ضرر می‌رساند و بترس از مصاحبت بخیل پس بدرستی که بخیل می‌نشیند از دوستی تو در محتاج‌ترین چیزی که باشی محتاج آن و بترس از مصاحبت بدکار پس بدرستی که می‌فروشد او تو را بچیزی اندک و بترس از دوستی دروغگو پس بدرستی که او همچو سرابست در بیابان که نزدیک می‌گرداند بر تو دور را و دور می‌گرداند بر تو نزدیک را

به فرزند خود امام حسن (علیه السلام) فرمود: ای فرزند، از من چهار و چهار چیز را به خاطر بسپار که چون کارهایت را به آنها به انجام رسانی، هرگز زیانی به تو نرسد:

برترین بی نیازیها عقل است و بزرگترین بینواییها حماقت است و ترسناکترین ترسها خودپسندی است و گرامیترین حسب و نسب، خلق نیکوست.

ای فرزند، بپرهیز از دوستی با احمق، زیرا احمق خواهد که به تو سود رساند، ولی زیان می رساند و بپرهیز از دوستی با بخیل که او چیزی را که بسیار به آن نیازمند هستی از تو دریغ می دارد و بپرهیز از دوستی با تبهکار که تو را به اندک چیزی می فروشد. و بپرهیز از دوستی دروغگو، که او چون سراب است، دور را نزدیک نشان می دهد و نزدیک را دور می نمایاند.

به فرزندش حضرت حسن علیه السّلام فرمود:پسرم!دو چهار برنامه را از من حفظ کن که آنچه با آنها به جای آوری دچار زیانت نمی‌کند:برترین بی‌نیازی خرد است،بزرگترین ناداری بی‌خردی است،بالاترین وحشت خود بینی، و گرامی‌ترین حسب حسن خلق است .

پسرم،از دوستی با احمق برحذر باش،که می‌خواهد تو را سود دهد ولی زیان می‌رساند.از رفاقت با بخیل بپرهیز،چه اینکه آنجا که به شدت به او نیازمندی از تو دریغ خواهد کرد .و از دوستی با بدکار کناره بگیر،زیرا تو را به اندک چیزی می‌فروشد .و از رفاقت با دروغگو حذر کن،چرا که مانند سراب است،دور را در نظرت نزدیک،و نزدیک را دور می‌کند .

و انما قال احفظ عنی اربعا و اربعا و لم یقل: ثمانیا، لان اربع خصال منها علی الاثبات و اربع خصال منها علی النفی. و احوج ما تکون الیه ما مصدریه و نصبه علی الحال، و هذا احسن من کونه مرفوعا. و الفاجر: الفاسق المائل. و التافه: الیسیر الحقیر. و البخیل: من لا یعطی ما یجب علیه من الزکاه و الخمس و غیرهما. و الاحمق: من یسبق کلامه فکره، و هو من لا یتامل عند النطق هل ذلک الکلام صواب ام لا فیتکلم به من غفله. و السراب: الال الذی یری فی المفازه وقت الهاجره کالماء.