مختصر البصائر فارسی-عربی

مشخصات کتاب

سرشناسه:ح‍ل‍ی‌، ح‍س‍ن‌ب‍ن‌ س‍ل‍ی‍م‍ان‌،‏‫ ق‍رن‌ ۸ق‌.‬

‏عنوان قراردادی:مختصر البصائر . فارسی - عربی

بصایر‌الدرجات .برگزیده

‏عنوان و نام پدیدآور:‏‫متن کامل همراه با ترجمه مختصرالبصائر شامل احادیث: عالم رجعت، عالم ذر، قضا و قدر ، فضائل و مناقب اهل بیت علیهم‌السلام‬ [کتاب]/‏‫ عزالدین‌حسن‌بن‌سلیمان حلی‬ ؛ ‏‫ترجمه علیرضا زکی‌زاده‌رنانی.‬

‏مشخصات نشر:‏‫قم ‬: ‏‫آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر‬، ‏‫۱۳۹۱.‬

‏مشخصات ظاهری:‏‫۷۷۵ ص.‬‬‬

‏شابک:‏‫۲۰۰۰۰۰ ریال‬‬‬:‏‫‬‮‭978-964-180-241-9

‏وضعیت فهرست نویسی:فاپا

‏یادداشت:‏‫فارسی- عربی.‬

‏یادداشت:کتابنامه : ص. [۷۵۹] - ۷۷۵.

‏موضوع:احادیث شیعه -- قرن‏‫ ۸ق.‏‬

‏شناسه افزوده:زکی‌زاده رنانی، علیرضا،‏‫ ۱۳۵۴ - ‏، مترجم

‏شناسه افزوده:اش‍ع‍ری‌، س‍ع‍دب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌، - ۳۰۱ق‌ . بصایر‌الدرجات . برگزیده

‏شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

‏رده بندی کنگره:‏‫‬‮‭BP۱۲۹‏‫‭/‮الف‬۵ب۶۰۴۲۱۳ ۱۳۹۱

‏رده بندی دیویی:‏‫‬‮‭۲۹۷/۲۱۲

‏شماره کتابشناسی ملی:‏‫۲۹۶۷۲۲۵‬

اشاره

‏‫متن کامل همراه با ترجمه مختصرالبصائر شامل احادیث: عالم رجعت، عالم ذر، قضا و قدر ، فضائل و مناقب اهل بیت علیهم‌السلام

عزالدین‌حسن‌بن‌سلیمان حلی‬ ؛ ‏‫ترجمه علیرضا زکی‌زاده‌رنانی.‬

پیش گفتار

قُلْ‌ لا أَسْئَلُکُمْ‌ عَلَیْهِ‌ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ‌ فِی الْقُرْبی‌

«بگو: من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی‌کنم جز دوست‌داشتن نزدیکانم [اهل بیتم]». [شوری: 23]

یکی از مهم‌ترین خواسته‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مردم که از آن به پاداش رسالت نیز یاد می‌شود، دوستی و مودّت اهل‌بیت علیهم السلام است. دوستی و مودّتی که بنابر آیۀ شریفه بالا یکی از حقوق و وظایفی است که ادای آن بر تمام مسلمانان واجب است.

این دوستی جز با شناخت و آگاهی از شأن والای اهل بیت علیهم السلام حاصل نمی‌شود، و بهترین راه برای تحصیل این شناخت، تدّبر در آیات و روایاتی است که دربارۀ مقام اهل بیت علیهم السلام نقل شده است.

این نوشتار در راستای همین هدف توسط‍‌ یکی از محدّثان بزرگ شیعه در قرن سوّم هجری به نام سعد بن عبدالله اشعری قمی تألیف شده و فقیهی توانا و محدّثی بزرگ به نام شیخ حسن بن سلیمان حلّی (متوفای قرن 8) که یکی از برترین شاگردان شهید اوّل نیز بوده است، آن را به صورت اختصار و به صورت کنونی در آمده است.

کتاب حاضر برای نخستین بار با تلاش علمی و پژوهشی فاضل ارجمند جناب حجت الاسلام والمسلیمن آقای علیرضا زکی‌زاده رنانی که برای ایشان توفیق بیشتر

آرزو می‌کنیم، به صورت کنونی در آمده و ترجمه شده است، امید که مورد رضایت خداوند متعال و حضرات معصومین علیهم السلام قرار گیرد.

مدیریت پژوهشی آستان مقدس کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه علیها السلام در راستای ترویج و تبیین معارف والای قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام اقدام به چاپ این اثر ارزشمند نموده است.

در پایان لازم می‌دانم با سپاس به درگاه الهی از عنایت تولیت محترم آستان مقدس حضرت آیت الله سید محمد سعیدی دام عزّه العالی و نایب التولیه معزّز تشکر و از همه محققان، پژوهشگران و همکاران محترم در امور چاپ و طبع آثار قدردانی نمایم.

مدیریت پژوهشی

آستان مقدّس

فهرست مطالب

پیش‌گفتار 5

بخش اوّل: کلیات

فصل اوّل: شرح حال سعد بن عبدالله اشعری

1 - نام: 13

2 - ولادت 14

3 - اساتید 14

4 - شاگردان (و راویان از او) 17

5 - تألیفات 20

5/1 - در فقه 21

5/2 - در کلام 22

5/3 - در علوم قرآنی 23

5/4 - در سیره و مناقب 24

5/5 - رجال، تراجم و انساب 24

5/6 - در جغرافیا 24

5/7 - در اخلاق و دعا 24

6 - سخن بزرگان در مورد مؤلّف 25

تضعیف ابن داود حلی 26

دفاع 26

7 - ملاقات با امام حسن عسکری علیه السلام 27

الف) مخالفین این دیدار 28

ب) موافقین این دیدار 29

8 - وفات 30

فصل دوّم: شرح حال حسن بن سلیمان حلّی

1 - نام 31

2 - ولادت 31

3 - اساتید 31

3/1. محمد بن جمال الدین عاملی، مشهور به شهید اوّل 31

3/2. سید بهاء الدین، عبدالکریم نیلی نجفی 32

3/3. شیخ محمّد بن ابراهیم مطار آبادی 33

3/4. رضی الدین علی 33

4 - شاگردان 33

4/1. شیخ حسین بن محمّد بن حسن حمویانی 33

4/2. سید تاج الدین عبدالحمید بن احمد بن علی هاشمی زینی 33

5 - تألیفات 34

5/1 - إزاحة الریبة عن حکم صلاة الجمعة فی زمن الغیبة 34

5/2 - المحتضر فی إثبات حضور النبی و الأئمّه علیهم السلام عند المحتضر 34

5/3 - رسالة فی أفضلیة الأئمة علی الأنبیاء و الملائکة 34

5/4 - مختصر [یا منتخب] بصائر الدرجات 35

5/5 - کتاب الرجعة و الردّ علی أهل البدعة 35

5/6 - رسالة أحادیث الذرّ 35

6 - سخن بزرگان در مورد مؤلّف 35

7 - وفات 36

فصل سوّم: بیان کتاب

1 - انتساب کتاب 37

نظر مرحوم افندی دربارۀ بصائر سعد اشعری 39

پاسخ 39

جمع‌بندی 41

توهّم یک اصل و دو بصائر الدرجات 43

پاسخ 44

2 - عنوان کتاب 45

3 - موضوع 46

4 - نسخ خطی کتاب 46

خاتمه

1 - جهت استفادۀ بهتر کتاب 47

2 - تشکر و سپاسگزاری 48

بخش دوّم: متن کتاب

روایاتی در فضائل اهل بیت علیهم السلام 51

در رجعت و حالات آن و آنچه در مورد آن روایت شده 99

روایات رجعت از غیر طریق سعد اشعری 143

دربارۀ مردان اعراف 215

فضائل اهل‌بیت علیهم السلام وآنچه از قرآن‌کریم دربارۀ ایشان آمده است 229

آنچه در باب فرمانبرداری شیعیان از اهل‌بیت علیهم السلام بیان شده است 277

در احادیث گوناگون و نامۀ امام صادق علیه السلام به مفضّل بن عمر 299

در ویژگی‌های اهل بیت علیهم السلام و آنچه خداوند متعال ایشان را بدان خاطر برتری داده است 331

آنچه دربارۀ فرمانبرداری از اهل بیت علیهم السلام نقل شده و در مورد کسی که ایشان را رد نموده یا انکار نماید 337

رازداری سخنان اهل بیت علیهم السلام و انتشار آن 359

روایات رازداری سخنان اهل بیت علیهم السلام از غیر طریق سعد اشعری 385

در مورد این‌که روایات اهل بیت علیهم السلام بسیار دشوار است 437

روایات قضاء و قدَر 463

روایات باب اراده و این‌که اراده از صفات فعل الهی است 491

روایات عالم ذَر 521

تتمۀ آنچه از روایات رجعت بیان شد 599

تتمۀ آنچه از روایات عالم ذَر بیان شد 715

کتابنامه 759

بخش اوّل: کلیات

اشاره

در سه فصل و یک خاتمه:

1 - شرح حال سعد بن عبدالله اشعری

2 - شرح حال حسن بن سلیمان حلّی

3 - بیان کتاب

فصل اوّل: شرح حال سعد بن عبدالله اشعری

1 - نام:

ابوالقاسم سعد بن عبدالله بن ابی خلف اشعری قمی - که از خاندان بزرگ اشعری [خاندانی که نیای بزرگش به «مالک بن عامر»⁽¹⁾

وی در مدینه اسلام آورد و تا آنجا مقام پیدا کرد و خدماتش زیاد بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در حقّ‌ او و قومش دعا کرد و فرمود: «اللّهم اغفر للأشعرین صغیرهم و کبیرهم: خدایا اشعری‌ها، کوچک و بزرگ آن‌ها را مورد لطف و رحمت خود قرار بده». (البحار: 220/57)

2 - ولادت

تاریخ ولادت سعد بن عبدالله مشخّص نیست ولی دوران حیات وی به اواسط‍‌ قرن سوّم و نیمۀ دوّم آن مربوط‍‌ می‌شود. بنابراین او دوران امامت امام حسن عسکری علیه السلام و دوران غیبت صغری را درک کرده است.

3 - اساتید

سعد اشعری از محضر بسیاری از محدّثان و عالمان شیعی بهره برده و از ایشان نقل روایی داشته است. شمار محدّثانی که وی از آن‌ها نقل روایی داشته عبارتند از:⁽¹⁾

4 - شاگردان (و راویان از او)

برخی از دانشمندان شیعه نزد این شخصیت بزرگ درس فرا گرفته یا از او نقل روایت داشته‌اند. نام ایشان به ترتیب عبارتند از:

1 - ابراهیم بن مختار - ابراهیم بن محمّد بن عبّاس الختلی⁽¹⁾

معجم رجال الحدیث: 284/1، رقم 265.

2 - ابویعلی حمزة بن قاسم علوی عباسی⁽²⁾

کتاب «المنتخبات» سعد بن عبدالله اشعری را ابویعلی روایت کرده است.

3 - احمد بن محمّد بن یحیی العطّار⁽³⁾

وی از پدرش محمّد بن یحیی، سعد بن عبدالله اشعری و عبدالله بن جعفر حمیری نقل روایی دارد.

او استاد شیخ صدوق بود و دانشمندانی چون تَلَّعُکْبَری و غضائری از او حدیث نقل کرده‌اند.

در وسائل الشیعة، حدود 30 روایت از او از استادش سعد نقل شده است.⁽¹⁾

مانند: الوسائل: 69/1، ح 152 و 386/2، ح 2422 و 52/3، ح 3004 و.... (به نرم افزار درآیۀ النور مراجعه شود)

4 - احمد بن محمّد بن عیسی اشعری قمی

اگرچه وی جزو مشایخ سعد است ولی روایاتی را نیز از سعد نقل نموده است.⁽²⁾

5 - احمد بن مسرور⁽³⁾

6 - جعفر بن محمّد بن قولویه قمی⁽⁴⁾

استاد شیخ مفید و راوی موثق و در فقه و حدیث از بزرگان شیعه بود. درباره او گفته‌اند: «اگر مردم به فقاهت و علم توصیف شوند، او برتر از همۀ آن‌هاست». کامل الزیارات از جمله آثار اوست.

7 - حسین بن حسن بن بندار - حسین بن حسن قمی⁽⁵⁾

8 - علی بن الحسین بن بابویه قمی (پدر شیخ صدوق)

روایات او از سعد به بیش از 257 مورد می‌رسد.⁽⁶⁾

9 - علی بن عبدالله ورّاق رازی⁽⁷⁾

وی یکی از مشایخ صدوق نیز می‌باشد.

10 - علی بن محمّد بن قولویه

برادر جعفر بن محمّد بن قولویه، صاحب کامل الزیارات؛ در این کتاب، روایاتی را از طریق برادرش از سعد نقل نموده است.⁽¹⁾

مانند: الوسائل: 538/8، ح 11356 و 540/14، ح 19778.

11 - علی بن محمّد علّان کلینی

در الکافی، یک روایت از طریق او از سعد نقل شده است.⁽²⁾

یکی از مشایخ مهم و چهره‌های سرشناس در قم و استاد شیخ صدوق رحمه الله. ایشان در مجموع حدود 299 روایت از سعد نقل نموده است.

در التهذیب شیخ، چهار روایت از طریق او از سعد نقل شده است.⁽⁵⁾

پدر جعفر، صاحب کامل الزیارات.

یکی از مشایخ مهم مرحوم کلینی. وی حدود یازده روایت از سعد نقل کرده است.⁽¹⁾

مانند: الکافی: 107/1، ح 4 و ص 326، ح 8 و ص 445، ح 18 و ص 446، ح 21 و ص 448، ح 27 و....

5 - تألیفات

اشاره

مجموعه روایت‌های سعد در کتب چهارگانۀ مهم شیعی (الکافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب الأحکام و الإستبصار) به 1644 مورد می‌رسد⁽²⁾، افزون بر آن روایاتی که در زمینۀ تفسیر و کلام و... در کتب روایی ثبت شده است.

بنابر گفتۀ نجاشی در رجال، سعد کتب بسیاری تألیف کرده است، و آنگاه 36 اثر از آثار نفیس او را بر می‌شمرد. شیخ طوسی در الفهرست علاوه بر آن آثار نامبردۀ نجاشی، نام یک اثر دیگر از سعد را ذکر کرده که در مجموع نام 37 اثر وی مشخّص است.

کتاب‌های وی در موضوعات مختلف و متنوّع نگارش یافته‌اند که خود حاکی از علم و دانش فراگیر سعد است. کتب او عمدتاً در قلمرو فقه و کلام بوده است و دربارۀ فضائل و مناقب اهل بیت علیهم السلام، دعا، زیارت، اخلاقیات و رجال نیز کتاب‌هایی نگاشته است.

به جز دو کتاب سعد اشعری به نام‌های: المقالات و الفرق - که کتابی است در علم کلام و بیان فرقه‌های مختلف شیعی (از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تا زمان تألیف) همراه با

مختصری از ادله و دیدگاه‌های هر فرقه و گاهی نقد آن - و مختصر بصائر الدرجات (همین کتاب)، بقیۀ آثار وی در طول زمان از بین رفته و به دست ما نرسیده است. در مورد آثار فقهی سعد بن عبدالله، گرچه بسیاری از احادیث وی مورد روایت قرار گرفتند ولیکن می‌توان احتمال داد که شهرت و اعتبار کتاب الکافی در این زمینه بی‌تأثیر نبوده است، چه آن‌که گسترۀ روایات الکافی از قم گذشته و به بغداد رسیده و اکثر بلاد شیعه‌نشین را پوشش داد ولیکن در مورد سعد اشعری که محدّثی قمی بود، آثارش چنین گستره‌ای را نداشت و لذا در طول زمان از بین رفتند.

کتب سعد در موضوعات مختلف عبارتند از:⁽¹⁾

رجال النجاشی: 177، رقم 467؛ الفهرست الطوسی: 215، رقم 316؛ أعیان الشیعة: 225/7.

5/1 - در فقه

آن را فقط‍‌ حمزة بن قاسم روایت کرده است. شیخ طوسی گوید: این کتاب در هزار ورق بوده است. (ممکن است این کتاب در علم کلام نوشته شده باشد)

شیخ طوسی در طریق خویش به کتب سعد و این کتاب گوید: «اخبرنا بجمیع کتبه و روایاته عدة من أصحابنا عن محمّد بن علی بن الحسین بن بابویه إلّا کتاب المنتخبات فانی لم اروها عن محمّد بن الحسن الا اجزاء قرأتها علیه و اعلمت علی الأحادیث التی رواها محمّد بن موسی الهمدانی، و قد رویت عنه کلما فی کتاب المنتخبات مما اعرف طریقه من الرجال الثقات و اخبرنا الحسین بن عبید اللّه».

5/2 - در کلام

این کتاب طبق نقل شیخ طوسی، در چهار جزء تدوین شده بوده است، و متأسفانه این کتاب اکنون در دست نیست و در کتاب‌هایی همچون إثبات الهداة⁽³⁾، وسائل الشیعة⁽⁴⁾، مرآة العقول⁽⁵⁾، مدینة المعاجز⁽⁶⁾و تفسیر البرهان⁽⁷⁾از آن نقل حدیث شده است؛ در مورد این کتاب سخن خواهیم گفت.

این کتاب توسط‍‌ شیخ حسن بن سلیمان حلّی، شاگرد شهید اوّل، تلخیص و با نام «مختصر البصائر» چاپ شده است (همین کتاب حاضر).

در الفهرست الطوسی و معالم العلماء، نام این کتاب: «کتاب الضیاء فی الامامة» آمده است.

2) (2) در الفهرست الطوسی و معالم العلماء: نام این کتاب: «کتاب مقالات الإمامیة» آمده است. علامۀ مجلسی در مقدمۀ البحار: 7/1 و 13 از این کتاب با عنوان: «کتاب المقالات و الفرق و أسماؤها و صنوفها» یاد می‌کند.

3) (3) در الفهرست الطوسی: نام این کتاب: «کتاب فی فضل عبد اللّه و عبد المطلب و ابی طالب علیهم السلام» آمده است.

5/4 - در سیره و مناقب

5/5 - رجال، تراجم و انساب

نجاشی این کتاب را در ترجمه محمد بن یحیی المعینی، و هیثم بن عبد الله ابو کهمس ذکر می‌کند. (رجال النجاشی: 404، رقم 1071 و 436، رقم 1170 و الذریعة: 118/10)

2) (2) در رجال النجاشی نام این کتاب نیامده است.

3) (3) در الفهرست الطوسی نام این کتاب: «کتاب فی فضل قم و الکوفة» آمده است.

6 - سخن بزرگان در مورد مؤلّف

اشاره

بزرگان از علمای علم رجال و حدیث شیعه، وی را در کتب خود ستوده و دربارۀ وی کلماتی را به کار برده‌اند که نشان از عظمت و مقام رفیع سعد اشعری دارد:

نجاشی (متوفّای 450 ق) دربارۀ او گوید:

شیخ هذه الطائفة و فقیهها و وجهها. کان سمع من حدیث العامّة شیئاً کثیراً و سافر فی طلب الحدیث.⁽¹⁾

رجال النجاشی: 177، رقم 467.

او رئیس این طایفه، فقیه و چهرۀ سرشناس⁽²⁾آن بود. وی از عامّه (و اهل تسنّن) فراوان حدیث شنید و در جستجوی حدیث بسیار مسافرت کرد.

شیخ طوسی (متوفّای 460 ق) در الفهرست گوید:

جلیل القدر واسع الأخبار کثیر التصانیف ثقة.⁽³⁾

او محدّثی جلیل القدر، راوی اخبار و نویسندۀ چندین کتاب و مورد اعتماد است.

و در رجال خویش گوید:

عاصره و لم أعلم أنّه روی عنه.⁽⁴⁾

سعد اشعری از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام و معاصر آن حضرت بود، امّا این‌که از یاران امام علیه السلام (و این‌که مستقیم از امام روایت کند) را آگاهی ندارم.

شاید به همین دلیل نام سعد را در ردیف کسانی که از امامان معصوم علیهم السلام روایت نقل نکرده اند، آورده است.⁽¹⁾

همان، ص 427، رقم 6141.

سید بن طاوس در الإقبال، ادّعای اجماع و اتّفاق بر مورد اعتماد بودن و عدالت سعد را دارد و گوید:

اخبرنا جماعة باسنادهم إلی سعد بن عبد اللّه من کتاب فضل الدعاء المتّفق علی ثقته و فضله و عدالته.⁽²⁾

تضعیف ابن داود حلی

ابن داود حلّی، رجالی معروف شیعه در اوائل قرن هشتم قمری، نام سعد بن عبدالله را در دو جای مختلف کتاب خویش ذکر نموده است: یکی در بخش اوّل کتاب خویش که مربوط‍‌ به راویان مورد اعتماد [و ممدوحین] ‍است و دیگری در بخش دوّم کتاب که اختصاص به ضعفاء دارد.⁽³⁾وی با این کار به نوعی، سعد را از جمله راویان ضعیف معرّفی کرده است.

دفاع

برخی دانشمندان رجال با توجّه به شخصیت والای سعد اشعری و این‌که هیچ جای اشکالی در وثاقت او نیست، در مقام دفاع از سعد بر آمده و چنین گویند:

به راستی که ابن داود نام سعد بن عبدالله ابی خلف اشعری قمی را در دو جا ذکر نموده و این از آن چیزهایی است که هیچ وجه [محتملی] برای آن شناخته نمی‌شود، چرا که سعد بن عبدالله از کسانی است که هیچ کلام و اشکالی در وثاقتش نیست.⁽¹⁾

معجم رجال الحدیث: 76/8.

یا سبحان ما دعاه إلی عدّ الرجل فی الضعفاء مع أنّه لا خلاف و لا ریب بین أثبات هذا الفن فی وثاقة الرجل و عدالته و جلالته و غزارة علمه، و إن کان الحامل له علی ذلک تضعیف بعض الأصحاب لقائه بالإمام العسکری علیه السلام کما حکاه النجاشی فهو أعجب، ضرورة أنّ‌ عدم لقائه الإمام العسکری علیه السلام و هما فی بلدین متباعدین لا یقتضی جرحا فیه و لا طعناً.⁽²⁾

7 - ملاقات با امام حسن عسکری علیه السلام

اشاره

شیخ صدوق رحمه الله در کمال الدین روایتی را نقل نموده که در آن تصریح شده است که سعد اشعری همراه احمد بن اسحاق اشعری قمی [داناترین دانشمند قم] در سامرّا، به دیدار امام حسن عسکری علیه السلام مشرّف شده و موفّق به دیدار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف که در آن دوران طفلی بیش نبوده است، گردیده است. در آن مجلس پرسش‌هایی را از محضر امام علیه السلام پرسیده و پاسخ آن را دریافت می‌کند. او بعد از آن دیدار به همراه احمد بن

اسحاق اشعری به سمت قم بر می‌گردند که در سه فرسخی حلوان (سر پل ذهاب فعلی) احمد بن اسحاق از دنیا می‌رود.

اصل این دیدار و مسائل حاشیه‌ای آن، از سوی دانشمندان رجال و حدیث مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

الف) مخالفین این دیدار

دانشمندانی همچون نجاشی، علامۀ حلی، ابن داود حلی و آیت الله خویی، حدیث دیدار را رد کرده و برخی همگون آیت الله خویی به نقد آن پرداخته‌اند.⁽¹⁾

ر. ک: رجال النجاشی: 177، رقم 476؛ معجم رجال الحدیث: 77/8؛ رجال ابن داود: 168، رقم 671؛ خلاصة الأقوال: 78، رقم 3.

آیت الله خویی گوید: به دلایل زیر روایت ذکر شدۀ دیدار او با امام مورد نقد است و نمی‌توان به روایت اعتماد نمود:

1 - این روایت سندش ضعیف است و فردی به نام «محمّد بن بحر بن سهل شیبانی» در آن قرار دارد که این شخص نه تنها مورد اعتماد نیست بلکه متّهم به غلوّ و زیاده‌گویی است.

2 - این‌که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف همواره انگشتان پدر بزرگوارش را گرفته و مانع آن می‌شد که ایشان بر کاغذ چیزی بنویسند و امام عسکری علیه السلام فرزندشان را با اناری که رها

می‌کردند، فرزند خویش را سرگرم می‌کردند تا او را از نوشتن باز ندارد، این حکایت از بچۀ ممیز قبیح است چه رسد به کسی که دانای به نهان است و مسائل مشکل را پاسخ می‌دهد.

3 - حکایت وفات احمد بن اسحاق در زمان امام عسکری علیه السلام، در حالی که او تا بعد از امام عسکری علیه السلام زنده بود.

4 - [چه بسا نجاشی اشتباه کرده است چون] نجاشی در ترجمۀ سعد بن عبدالله می‌گوید که ابوالقاسم بن قولویه فقط‍‌ دو حدیث از حدیث شنیده است و در ترجمۀ جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه أبی القاسم می‌گوید: او فقط‍‌ چهار حدیث شنیده است و به نوعی تناقض در این نقل اوست.

5 - همین روایت را شیخ صدوق در الأمالی خویش، مجلس 63، حدیث 1 بدون واسطه از سعد نقل کرده و این امر ممکن نیست چون شیخ صدوق بعد از سعد به دنیا آمده است.

ب) موافقین این دیدار

دسته‌ای دیگر از دانشمندان همچون شیخ صدوق رحمه الله، علامۀ مجلسی رحمه الله و علامۀ مامقانی رحمه الله این روایت را پذیرفته و برخی همچون علامۀ مامقانی در صدد دفاع برآمده و موارد استبعاد روایت را توجیه کرده و پاسخ داده است.⁽¹⁾

ر. ک: تنقیح المقال: 79/2.

1 - راوی حدیث موثّق و مورد اعتماد تمام رجالیون است.

2 - متن حدیث حاوی استدلال‌های محکمی دربارۀ اصل ولایت که پاسخ‌های موجود در آن، برگرفته از علوم غیبی است.

3 - بازی کردن آن طفل در دامان پدر چیز بعیدی نیست.

4 - ممکن است رحلت احمد بن اسحاق را تحریف شده بدانیم ولی با توجّه به حیات سعد تا انتهای قرن سوّم، و قراین موجود بر حیات احمد بن اسحاق تا بخشی از دوران سفارت دوّمین نائب خاص امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، امکان دارد پس از این سفر، سعد و احمد سفر مشترک دیگری به سامراء داشته و در بازگشت از آن سفر، احمد بن اسحاق در سه فرسخی حلوان (سر پل ذهاب فعلی) رحلت کرده باشد.

به هر حال صحّت یا عدم صحّت این نقل، لطمه‌ای بر جایگاه و وثاقت سعد بن عبدالله اشعری وارد نمی‌سازد و عظمت وی مورد انکار هیچ کس نیست.

8 - وفات

در کتب رجال، سه تاریخ وفات برای سعد اشعری ذکر شده است. بنابر یک قول، او در سال 299 قمری، و بنابر قولی دیگر در روز چهارشنبه 27 شوّال سال 300 و بنابر قول سوّم در سال 301 رحلت کرده است.

برخی معتقدند که سعد اشعری به هنگام وفات در منطقه «رستم» یا «رستمدار»⁽¹⁾

خلاصة الأقوال: 78، رقم 3.

فصل دوّم: شرح حال حسن بن سلیمان حلّی

1 - نام

عزّالدین ابومحمّد حسن بن سلیمان بن محمد حلّی عاملی از عالمان و فقهای شیعۀ امامیه در قرن هشتم و اوائل قرن نهم هجری است.

2 - ولادت

زمان ولادت و وفات وی روشن نیست ولی اجازه‌نامه‌ای از او به تاریخ 802 قمری وجود دارد که دست کم نشان می‌دهد تا این زمان حیات داشته است.

3 - اساتید

اشاره

از مهم‌ترین اساتید شیخ حسن بن سلیمان عبارتند از:

3/1. محمد بن جمال الدین عاملی، مشهور به شهید اوّل

ایشان یکی از بزرگان علماء و فقهاء شیعه بوده، و نخستین عالمی است که به عنوان شهید معروف گردیده و در کتب فقهی و اصولی اطلاق شهید، اشاره به او می‌باشد. وی کتاب‌های بسیاری تألیف نمود که هنوز مورد توجّه فقهاء و دانشمندان است.

از جملۀ کتب او می‌توان به: لمعه دمشقیه⁽¹⁾

او آنقدر به مسائل فقهی احاطه داشت که این کتاب [لمعه] را در مدّت هفت روز در زندان بدون این‌که کتب فقهی در نزد او موجود باشد، نوشت. این کتاب که بعداً شهید ثانی آن را شرح داد، امروزه یکی از منابع درسی فقهی در حوزه‌های علمیه است. (ر. ک: شیرازی، سلطان الواعظین، شبهای پیشاور: 237؛ علامه طباطبایی، شیعه در اسلام: 61)

شیخ حسن اجازه‌ای از ایشان به تاریخ 12 شعبان 757 قمری دارد.

3/2. سید بهاء الدین، عبدالکریم نیلی نجفی

از علمای بزرگ قرن هشتم قمری. وی در رشته‌های بسیاری تخصّص داشت. علاوه بر آن‌که فقیه بود در اصول، تفسیر، کلام، رجال و حدیث نیز تبحّر خاصّی داشت. وی از جمله علمایی بود که در زمان خویش، مسئولیت تمامی سادات منطقۀ خود را به عهده داشته و مرجع حل اختلافات و پناهگاه مستمندان از آنان بوده است.

این منصب ارزش معنوی بالایی داشته و به بزرگترین فرد از خاندان سادات از حیث علم و تقوا و دیانت تعلق می‌گرفته است.

از جمله کتب او می‌توان به: منتخب الأنوار المضیئة، کتاب الرجال، الإنصاف فی الرد علی صاحب الکشاف، إیضاح المصباح لأهل الفلاح (شرح مصباح صغیر شیخ طوسی)، سرور أهل الإیمان فی علامات ظهور صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، الأنوار الإلهیة فی الحکمة الشرعیة اشاره نمود.⁽¹⁾

ر. ک: حسینی کوهکمری، عبداللطیف، مقدّمۀ منتخب الأنوار المضیئة: 15-21 و نرم افزار نور 3.5.

3/3. شیخ محمّد بن ابراهیم مطار آبادی

3/4. رضی الدین علی

4 - شاگردان

4/1. شیخ حسین بن محمّد بن حسن حمویانی

که اجازه نامه‌ای از استاد خویش در 23 محرم سال 802 قمری نیز دارد و صاحب روضات الجنّات آن را نقل نموده است.⁽²⁾

4/2. سید تاج الدین عبدالحمید بن احمد بن علی هاشمی زینی

او نیز اجازه نامه‌ای از شیخ حسن بن سلیمان دارد.⁽³⁾

5 - تألیفات

اشاره

از مهم‌ترین کتاب‌های شیخ حسن بن سلیمان، که امروزه به دست ما رسیده، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

5/1 - إزاحة الریبة عن حکم صلاة الجمعة فی زمن الغیبة

⁽¹⁾

این کتاب در نجف توسط‍‌ المطبعة الحیدریة در سال 1370 قمری به چاپ رسید.

5/2 - المحتضر فی إثبات حضور النبی و الأئمّه علیهم السلام عند المحتضر

این کتاب شامل روایاتی دربارۀ حضور معصومین علیهم السلام بر بالین محتضر است.

5/3 - رسالة فی أفضلیة الأئمة علی الأنبیاء و الملائکة

⁽²⁾ علامه سید محسن امین در اعیان الشیعه گوید:

در پشت نسخه‌ای از کتاب النهایه علامه، به خطّی شبیه خطّ‍‌ شیخ بهایی، چنین نوشته بود: من کتاب تفضیل محمد و آله علیهم السلام علی الأنبیاء و الملائکة منسوب إلی الشیخ حسن بن سلیمان قد جاء عن مولانا زین العابدین علیه السلام: «إیاک ان تتکلّم بما یسبق إلی القلوب إنکاره و ان کان عندک اعتذاره فلیس کل من تسمعه نکرا یمکنک ان توسعه عذرا و منه أیضا ما جاء عنهم علیهم السلام: «ما کل ما یعلم ما یقال و لا کل ما یقال حان وقته و لا کل ما حان وقته حضر اجله».⁽³⁾

این رساله همراه با المحتضر چاپ شده است.

5/4 - مختصر یا منتخب بصائر الدرجات

کتاب حاضر، که در فصل بعدی بیان آن آمده است.

5/5 - کتاب الرجعة و الردّ علی أهل البدعة

که مؤلّف مختصری از آن را در مختصر البصائر آورده است. علامه سید محسن امین در اعیان الشیعه گوید: نسخه‌ای از این کتاب را در کتابخانۀ شیخ عبدالحسین تهرانی در کربلا دیدم.⁽¹⁾

أعیان الشیعة: 107/5.

5/6 - رسالة أحادیث الذرّ

که در اوّل این رساله، طریق شیخ حسن بن سلیمان چنین نوشته شده است:

رویت عن الشیخ الفقیه الشهید السعید أبی عبد الله محمد بن مکّی، عن السید عبد المطلب بن الأعرج الحسینی، عن الحسن بن یوسف بن المطهر، عن أبیه، عن السید فخار بن معد الموسوی، عن شاذان بن جبرائیل، عن العماد الطبری، عن أبی علی ابن الشیخ أبی جعفر الطوسی، عن أبیه....⁽²⁾

6 - سخن بزرگان در مورد مؤلّف

بزرگانی از علمای شیعه، وی را در کتب خود ستوده و مدح این عالم بزرگ شیعی را بیان فرموده‌اند.

الشیخ عز الدین الحسن بن سلیمان بن محمد بن خالد الحلی من اجلّة تلامذة شیخنا الشهید و یروی عنه و عن السید بهاء الدین علی ابن السید عبد الکریم

بن عبد الحمید الحسینی و أمثالهما، و هو محدث جلیل و فقیه نبیه.

و قد وجدت بخط‍‌ الشیخ محمد بن علی بن حسن الجباعی تلمیذ ابن فهد أن الحسن بن راشد قال فی وصف هذا الشیخ الصالح العابد الزاهد عز الدین... ما صورته: الشیخ حسن بن سلیمان بن محمد بن خالد الحلی، فاضل فقیه کان من اجلّاء تلامیذ الشهید الأول و یروی عنه إجازة و معاصر لأحمد بن فهد الحلی و اجازه الشهید إجازة طویلة.⁽¹⁾

به نقل از: أعیان الشیعة: 106/5.

الحسن بن سلیمان بن خالد الحلّی فاضلٌ‌ فقیه.⁽²⁾

7 - وفات

تاریخ وفات این عالم بزرگ دینی مشخّص نیست ولی با توجّه به این‌که وی در سال 802 قمری اجازه‌ای برای فردی به نام «حمویانی» صادر کرده‌اند، لذا می‌بایست تا اوایل قرن نهم در قید حیات بوده باشد.⁽³⁾

فصل سوّم: بیان کتاب

1 - انتساب کتاب

اشاره

پیش از آن‌که در مورد مختصر بصائر الدّرجات بحث شود، لازم به ذکر است که بصائر الدرجات نامی مشترک بین چند کتاب است:

1 - بصائر الدرجات فی تنزیه النبوّات، که نویسندۀ آن مشخص نیست و شامل معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است، همچنانکه در مقدّمۀ عیون المعجزات آمده است:

و کان السبب فی تألیفه العیون أنّه وجد کتاب «بصائر الدّرجات فی تنزیه النبوّات» قد احتوی علی احادیث کثیرة فی الفضائل فعزم علی اختصاره، لیسهل تناوله علی قاریه و حیث أنّه خاص فی الأنبیاء أراد أن یلحق به معاجز النّبی و اهل بیته المعصومین علیهم السلام.⁽¹⁾

این عبارت در الذریعة: 123/3 چنین نقل شده است: «إنّی لمّا رأیت البصائر هذا أردت أن اختصره بحذف الأسانید و أسمّیه بعیون المعجزات المنتخب من بصائر الدرجات، لکن عدل عن هذا القصد وترک الإختصار».

2 - بصائر الدرجات محمّد بن حسن صفّار قمی (متوفای 290 قمری)⁽²⁾، که بحث آن در ادامه خواهد آمد.

3 - بصائر الدرجات که نویسندۀ آن سعد بن عبدالله ابی خلف اشعری قمی (متوفّای 299 ق) است. بنابر گفتۀ شیخ طوسی این کتاب در چهار جزء دربارۀ فضائل و مناقب ائمّۀ معصومین علیهم السلام نگاشته شده است.⁽¹⁾

. الفهرست للطوسی: 216، رقم 316؛ و الذریعة إلی تصانیف الشیعة: 124/3.

به جز تلخیصی از این کتاب با عنوان مختصر البصائر (کتاب حاضر) که به وسیله شیخ حسن بن سلیمان حلی، از علمای شیعی قرن هشتم قمری و شاگرد شهید اوّل، نوشته شده چیزی از این کتاب باقی نمانده است.⁽²⁾

البته بخشی از آنچه در مختصر البصائر آمده، افزوده های حسن بن سلیمان حلی است که وی نیز در ابتدای باب‌ها تذکّر داده است که آن‌ها را از طریق دیگری غیر از اشعری نقل کرده است، مانند احادیث باب رجعت که بعد از نقل صد روایت از طریق سعد می‌گوید:

یقول العبد الضعیف الفقیر إلی ربّه الغنی حسن بن سلیمان: إنّی قد رویت فی معنی الرجعة أحادیث من غیر طریق سعد بن عبد اللّه فأنا مثبتها فی هذه الأوراق، ثمّ‌ أرجع إلی ما رواه سعد بن عبد اللّه فی کتاب مختصر البصائر.

و آنگاه 45 حدیث را از طریق غیر سعد بن عبدالله ذکر می‌کند.⁽³⁾

یا بعد از اتمام بخش نخست کتاب⁽⁴⁾که مربوط‍‌ به نقل روایات بصائر الدرجات اشعری است و 312 روایت را در این بخش ذکر می‌کند، بعد از آن تا پایان کتاب،

حدود 268 روایت را از کتب دیگر نقل می‌نماید که از جملۀ آن کتب، بصائر الدرجات محمّد بن حسن صفّار است و خود حسن بن سلیمان بدین امر تصریح دارد و در ابتدای نقل روایات بصائر صفّار می‌گوید:

و من کتاب محمّد بن الحسن الصفّار الموسوم ب‍‌ - «بصائر الدرجات».⁽¹⁾

. مختصر البصائر: 331، ح 355 به بعد. والبته در موارد قبل از این نیز از صفّار فراوان نقل نموده است. مانند: أحادیث: 322-329، 336، 337 و....

مجموع روایاتی که در مختصر البصائر آمده 580 روایت است و سلسله اسناد همه روایات نیز ذکر شده است.

نظر مرحوم افندی دربارۀ بصائر سعد اشعری

میرزا عبدالله افندی در ریاض العلماء در ترجمۀ شیخ حسن بن سلیمان حلّی احتمال داده است که اصل بصائر الدرجات برای غیر سعد بن عبدالله اشعری است و سعد اشعری آن را تلخیص کرده و حسن بن سلیمان باری دیگر نیز آن را تلخیص کرده است.⁽²⁾

پاسخ

1 - علامه سید محسن امین گوید:

چنین نظریه‌ای اجتهاد در مقابل نص است، چرا که به نصّ‌ نجاشی و شیخ طوسی و دیگران، سعد بن عبد الله، بصائر الدرجات داشته است و مختصر آن

توسط‍‌ شیخ حسن بوده و برای صفّار هم بصائر دیگری بوده است.⁽¹⁾

أعیان الشیعة: 106/5-107.

و علامه آقابزرگ تهرانی علاوه بر سخن بالا گوید:

«منشأ اشتباه میرزا عبدالله افندی به کلام شیخ حسن بن سلیمان در آغاز إثبات الرجعه برمی‌گردد که گوید: «یقول العبد الضعیف الفقیر إلی ربّه الغنی حسن بن سلیمان: إنّی قد رویت فی معنی الرجعة أحادیث من غیر طریق سعد بن عبد اللّه فأنا مثبتها فی هذه الأوراق، ثمّ‌ أرجع إلی ما رواه سعد بن عبد اللّه فی کتاب مختصر البصائر».

ومرحوم افندی «أرجع» را به صیغۀ متکلّم خوانده که بنابر آن حسن بن سلیمان بعد از ذکر روایات غیر اشعری در این کتاب مختصر، دوباره باید روایات سعد را ذکر می‌کرد در حالی‌که چنین نیست و او هیچ روایت دیگری از سعد نقل نمی‌کند».⁽²⁾

ولیکن کلام آقابزرگ تهرانی قابل منقاشه است:

این‌که حسن بن سلیمان حلّی می‌گوید: «من در معنای رجعت احادیث دیگری از غیر طریق سعد اشعری در این نوشتار نقل می‌کنم و سپس به طریق سعد در مختصر البصائر بر می‌گردم» معنایش این است که من بعد از نقل احادیث از غیر طریق سعد اشعری در باب رجعت، دوباره به نقل روایی از سعد در ابواب دیگر می‌پردازم، نه این‌که هیچ روایتی دیگر از او نقل نمی‌کنم. همچنان که با مراجعه به کتاب این امر کاملاً قابل مشاهده است، او پس از نقل احادیث باب رجعت، هفت باب دیگر را برشمرده و حدود 207 روایت از سعد اشعری نقل می‌نماید.

2 - به نظر می‌رسد ابهام در دو مسأله وجود دارد:

یکی این‌که آیا مختصر البصائر شیخ حسن از مختصر البصائر سعد اشعری گرفته شده است. در این‌باره عقیده بسیاری بر همین است و در دو جای مختصر البصائر شیخ حسن نیز این مطلب ذکر شده است. یکی در مقدّمۀ کتاب که گوید: «نقلت من کتاب مختصر البصائر تألیف سعد بن عبد اللّه بن أبی خلف القمّی رحمه اللّه» و دیگری در صفحه 30 (از چاپ نجف).

و بحث دیگر (و عمده اشکال و ابهام و اصل حرف در همین است) که آیا سعد اشعری مختصر البصائر را از روی بصائر خودش نوشته یا از روی بصائر دیگری. و این مسأله‌ای است که نمی‌توان به سادگی آن را حل کرد.

جمع‌بندی

قرائنی وجود دارد که به نوعی احتمال میرزا عبدالله افندی، صاحب ریاض، را تقویت می‌کند و می‌توان احتمال داد که اصل کتاب بصائر همان کتاب محمّد بن حسن صفّار است که سعد بن عبدالله اشعری آن را مختصر، و شیخ حسن بن سلیمان نیز از آن مختصر، بخش‌هایی را انتخاب کرده است.

آن قرائن عبارتند از:

1 - در همۀ نسخه‌های خطّی موجود، کتاب مختصر البصائر (و نه بصائر)، به سعد بن عبدالله اشعری نسبت داده شده است.

«انتخبه الشیخ الفاضل الحسن بن سلیمان بن خالد، تلمیذ الشهید».⁽¹⁾

الوسائل: 155/30.

ما رواه الحسن بن سلیمان بن خالد القمی فی رسالته نقلاً من کتاب مختصر البصائر لسعد بن عبدالله.⁽²⁾

4 - با مقایسۀ آماری گرفته شده میان بصائر الدرجات صفّار و مختصر البصائر شیخ حسن، می‌توان احتمال داد که سعد اشعری مختصر البصائر را از بصائر صفّار گرفته است؛ چون بسیاری از احادیث مختصر البصائر در بصائر صفّار وجود دارد. ولی این در حدّ یک احتمال است و در حقیقت، ابهام همچنان در مورد این مسأله وجود دارد.

نمونه‌های آماری گرفته شده با استفاده از دو کتاب: بصائر الدرجات (چاپ کتابخانه آیت الله مرعشی در قم) و کتاب مختصر البصائر (چاپ مؤسسه نشر اسلامی قم) بدین شرح است:

نخست روایاتی که از طریق سعد اشعری نقل شده [احادیث 55 تا 100 کتاب] و دیگری روایات غیر از طریق سعد [احادیث 101 تا 146 کتاب]. در این باب فقط‍‌ یک

روایت آن [حدیث 100] در بصائر الدرجات آمده است.

توهّم یک اصل و دو بصائر الدرجات

اگر کسی بگوید که سعد اشعری و صفّار در یک روزگار بوده و از اتّفاق قمی و در یک طبقه‌اند، لذا هم اشعری و هم صفّار، بصائر الدرجات را از نسخه اصل دیگری گرفته‌اند و به همین دلیل مطالب و حتی اسناد آن دو به یکدیگر بسیار نزدیک و مشابه

است.⁽¹⁾

این احتمال توسط‍‌ آقای مظفّر در مقدّمه کتاب مختصر البصائر، ص 32 و همچنین لوح جامع الأحادیث مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور در بخش کتابشناسی مختصر البصائر ذکر شده است.

پاسخ

این نظریه احتمال خوبی است و لیکن قابل دقّت و بررسی است:

الف) نداشتن نظم و ترتیب و باب‌بندی مناسب؛ چون هدف مؤلّفان صرفاً حفظ‍‌ و نگه‌داری حدیث بود.

ب) حجم کم و اشتمال بر روایات اندک؛ به نحوی که طبق قرائه، محتوای این جزوات کوچک از چند صد حدیث تجاوز نمی‌کرد.

ج) از آنجا که به موضوع خاصّی اختصاص نداشته، اصول اغلب به نام صاحبان آن شهرت می‌یافتند؛ مانند اصل زید زَرّاد (شامل 34 حدیث در موضوعات مختلف) و اصل زید نَرسی (شامل 51 حدیث در موضوعات مختلف).

پس: الف) هم بصائر الدرجات صفّار و هم بصائر الدرجات اشعری دارای نظم و ترتیب و باب‌بندی مناسب است.

ب) به طور یقین وجود 1905 روایت موجود در بصائر صفّار نمی‌تواند گویای اصل باشد. مگر این‌که بگوئیم از چندین اصل گرفته شده است که این کلام می‌تواند مورد قبول باشد ولی مدّعای ذکر شده چیز دیگری است.

و اگر مراد از اصل، همان کتاب [و نسخۀ اصلی دیگر] باشد، این دو عالم دینی: یا می‌بایست نام کتاب را در نوشته‌های خود ذکر می‌کردند، همان‌گونه که دأب و روش تمام عالمان دینی شیعه چنین است؛ یا طریق خود به این کتاب را بیان می‌کردند، در حالی در کتب یاد شده هیچ‌یک از این موارد یافت نمی‌شود.

الفهرست للطوسی: 216، رقم 316.

3 - موضوع

این کتاب دارای ابواب مختلف و گوناگونی است که هر باب شامل احادیثی است که یک دوره «امام شناسی در مکتب اهل بیت علیهم السلام» را ارائه می‌کند. احادیث این کتاب حول محور فضائل و مناقب اهل بیت علیهم السلام است که در این بین اشاره به مباحث رجعت و بازگشت ائمّه علیهم السلام، عالم ذَر و قضاء و قدر نیز شده است.

4 - نسخ خطی کتاب

از این کتاب نسخه‌های متعدّد خطّی بر جای مانده است که عموماً این نسخه‌ها به قرن یازدهم برمی‌گردد که از جملۀ آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

خاتمه

1 - جهت استفادۀ بهتر کتاب

برای استفادۀ بهتر کتاب کارهای زیر صورت گرفته:

2 - تشکر و سپاسگزاری

در پایان لازم می‌دانم از تمام کسانی که به نوعی در این تحقیق مرهون راهنمایی و لطف ایشان بوده‌ام، تشکر و قدردانی نمایم، و به خصوص سپاسگزاری از همسر بزرگوارم که در طول این تحقیق سختی‌های زندگی را متحمّل شدند، و خداوند ثوابی از این تحقیق به روح پدرشان عنایت فرماید.

از آنجا که رسم نگارنده در تدوین کتب بر این بوده که هر کتابی را به معصومی هدیه نماید، این کتاب را به نخستین کسی که به دنیا برمی‌گردد و رجعت می‌نماید، یعنی حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام تقدیم می‌نمایم و امیدوارم که مورد لطف و عنایت خاصّۀ فرزند گرام ایشان، امام زمان ارواحنا له الفداه قرار گیرد.

والحمدلله ربّ‌ العالمین

علیرضا زکی‌زاده رنانی - بهار 1391 ش.

بخش دوّم: متن کتاب

اشاره

شامل:

1 - احادیثی از مناقب اهل بیت علیهم السلام

2 - احادیث رجعت از طریق سعد اشعری و غیر سعد

3 - احادیث عالم ذر، قضاء و قدر، رازداری شیعیان

و...

بِسْمِ‌ اللّهِ‌ الرَّحْمنِ‌ الرَّحِیمِ‌ * وَ الْحَمْدُ لِلّهِ‌ رَبِّ‌ الْعالَمِینَ‌

أَحَادِیثٌ‌ فِی فَضَائِلِ‌ أَهْلَ‌ الْبَیتِ‌ علیهم السلام⁽¹⁾

عنوان از مترجم است.

نَقَلْتُ‌ مِنْ‌ کِتَابِ‌ مُخْتَصَرُ الْبَصَائِرِ تَأْلِیفِ‌ سَعْدِ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ أَبِی خَلَفِ‌ الْقُمِّی رحمه الله.

[1] 1 - عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌ أَوْ غَیْرِهِ‌، عَنْ‌ بَشِیرٍ الدَّهَّانِ‌، عَنْ‌ حُمْرَانَ‌ بْنِ‌ أَعْیَنَ‌، عَنْ‌ جُعَیْدٍ الْهَمْدَانِیِ‌: - وَ کَانَ‌ جُعَیْدٌ مِمَّنْ‌ خَرَجَ‌ مَعَ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ علیهما السلام فَقُتِلَ‌ ⁽²⁾بِکَرْبَلَاءَ - قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِلْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ علیهما السلام: بِأَیِّ‌ حُکْمٍ‌ تَحْکُمُونَ‌؟ قَالَ‌: «یَا جُعَیْدُ بِحُکْمِ‌ آلِ‌ دَاوُدَ، فَإِذَا أَعْیَیْنَا عَنْ‌ شَیْ‌ءٍ تَلَقَّانَا بِهِ‌ رُوحُ‌ الْقُدُسِ‌».⁽³⁾

[2] 2 - مُوسَی بْنُ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ وَهْبٍ‌ الْبَغْدَادِیُّ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ الْوَشَّاءِ قَالَ‌: حَدَّثَنِی عَلِیُّ‌ بْنُ‌ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ‌ أَبِیهِ‌ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: إِنَّ‌ النَّاسَ‌ یَزْعُمُونَ‌ أَنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَجَّهَ‌ عَلِیّاً علیه السلام إِلَی الْیَمَنِ‌ لِیَقْضِیَ‌ بَیْنَهُمْ‌، فَقَالَ‌ عَلِیٌّ‌ علیه السلام: «فَمَا وَرَدَتْ‌ عَلَیَّ‌ قَضِیَّةٌ‌ إِلَّا حَکَمْتُ‌ فِیهَا بِحُکْمِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ وَ حُکْمِ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم» فَقَالَ‌: «صَدَقُوا».

فَقُلْتُ‌: وَ کَیْفَ‌ ذَاکَ‌ وَ لَمْ‌ یَکُنْ‌ أُنْزِلَ‌ الْقُرْآنُ‌ کُلُّهُ‌، وَ قَدْ کَانَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم غَائِباً عَنْهُ‌؟ فَقَالَ‌: «کَانَ‌ یَتَلَقَّاهُ‌ بِهِ‌ رُوحُ‌ الْقُدُسِ‌».⁽⁴⁾

به نام خدایی که رحمتش بی‌اندازه است و مهربانی‌اش همیشگی

و سپاس مخصوص اوست

روایاتی در فضائل اهل بیت علیهم السلام

از کتاب مختصر البصائر سعد بن عبدالله بن ابی خلف قمی نقل کرده‌ام.

[1] 1 - جُعَید همْدانی - که از جملۀ کسانی بود که همراه امام حسین علیه السلام خارج شد و در کربلا به شهادت رسید ⁽¹⁾

در هیچ کتابی تصریح نشده که جُعید همدانی در شمار شهداء کربلا است. (ر. ک: رجال البرقی: 7؛ رجال الطوسی: 67، رقم 2؛ خلاصة الأقوال: 310، رقم 1219؛ معجم رجال الحدیث: 111/5، رقم 2351)

[2] 2 - عبدالعزیز گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: (برخی از) مردم عقیده دارند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم علی علیه السلام را به یمن فرستاد تا بین مردم قضاوت کند و علی علیه السلام فرمود: موردی پیش نیامد مگر این‌که در بارۀ آن به حکم خدا و حکم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قضاوت نمودم. حضرت صادق علیه السلام فرمود: صحیح است».

گفتم: چگونه ممکن است با اینکه هنوز تمام قرآن نازل نشده بود و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز در آنجا حضور نداشت‌؟

فرمود: «روح القدس به او می‌رساند (و او را در جریان می‌گذاشت)».

[3] 3 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی وَ أَحْمَدُ بْنُ‌ إِسْحَاقَ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ الْعَبَّاسِ‌ بْنِ‌ حَرِیشٍ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ الثَّانِی علیه السلام، قَالَ‌: «قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ الْبَاقِرُ علیه السلام: إِنَّ‌ الْأَوْصِیَاءَ علیهم السلام مُحَدَّثُونَ‌ یُحَدِّثُهُمْ‌ رُوحُ‌ الْقُدُسِ‌ وَ لَا یَرَوْنَهُ‌، وَ کَانَ‌ عَلِیٌّ‌ علیه السلام یَعْرِضُ‌ عَلَی رُوحِ‌ الْقُدُسِ‌ مَا یُسْأَلُ‌ عَنْهُ‌، فَیُوجِسُ‌ فِی نَفْسِهِ‌ أَنْ‌ قَدْ أَصَبْتَ‌ الْجَوَابَ‌، فَیُخْبِرُ بِهِ‌ فَیَکُونُ‌ کَمَا قَالَ‌».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 453، ح 9؛ البحار: 57/25، ح 24.

[4] 4 - إِسْمَاعِیلُ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنِی أَبُو الْفَضْلِ‌ عَبْدُ اللهِ‌ بْنُ‌ إِدْرِیسَ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنِ‌ الْمُفَضَّلِ‌ بْنِ‌ عُمَرَ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنْ‌ عِلْمِ‌ الْإِمَامِ‌ بِمَا فِی أَقْطَارِ الْأَرْضِ‌ وَ هُوَ فِی بَیْتِهِ‌ مُرْخًی عَلَیْهِ‌ سِتْرُهُ‌؟ فَقَالَ‌: «یَا مُفَضَّلُ‌ إِنَّ‌ اللهَ‌ تَعَالَی جَعَلَ‌ فِی النَّبِیِّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم خَمْسَةَ‌ أَرْوَاحٍ‌: رُوحَ‌ الْحَیَاةِ‌ وَ بِهَا دَبَّ‌ وَ دَرَجَ‌، وَ رُوحَ‌ الْقُوَّةِ‌ فَبِهَا نَهَضَ‌ وَ جَاهَدَ عَدُوَّهُ‌، وَ رُوحَ‌ الشَّهْوَةِ‌ فَبِهَا أَکَلَ‌ وَ شَرِبَ‌ وَ أَتَی النِّسَاءَ مِنَ‌ الْحَلَالِ‌، وَ رُوحَ‌ الْإِیمَانِ‌ فَبِهَا آمَنَ‌⁽²⁾وَ عَدَلَ‌، وَ رُوحَ‌ الْقُدُسِ‌ فَبِهَا حَمَلَ‌ النُّبُوَّةَ‌. وَ لَمَّا قُبِضَ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم انْتَقَلَ‌ رُوحُ‌ الْقُدُسِ‌ فَصَارَ فِی الْإِمَامِ‌ علیه السلام، وَ رُوحُ‌ الْقُدُسِ‌ لَا یَنَامُ‌ وَ لَا یَغْفُلُ‌ وَ لَا یَلْهُو وَ لَا یَسْهُو، وَ الْأَرْبَعَةُ‌ الْأَرْوَاحِ‌ تَنَامُ‌ وَ تَلْهُووَ تَسْهُو، وَ بِرُوحِ‌ الْقُدُسِ‌ کَانَ‌ یَرَی مَا فِی شَرْقِ‌ الْأَرْضِ‌ وَ غَرْبِهَا وَ بَرِّهَا وَ بَحْرِهَا». قُلْتُ‌: جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌ یَتَنَاوَلُ‌ الْإِمَامُ‌ مَا بِبَغْدَادَ بِیَدِهِ‌؟ قَالَ‌: «نَعَمْ‌، وَ مَا دُونَ‌ الْعَرْشِ‌».⁽³⁾

[5] 5 - مُوسَی بْنُ‌ عُمَرَ بْنِ‌ یَزِیدَ الصَّیْقَلُ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنْ‌ عَمَّارِ بْنِ‌ مَرْوَانَ‌، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ خَلَقَ‌ الْأَنْبِیَاءَ وَ الْأَئِمَّةَ‌ علیهم السلام عَلَی خَمْسَةِ‌

[3] 3 - حسن بن عبّاس بن حریش به نقل از ابوجعفر ثانی [امام جواد علیه السلام] گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «اوصیاء محدَّث هستند و روح القدس با آن‌ها سخن می‌گوید ولی او را نمی‌بیند و حضرت علی علیه السلام آنچه از او می‌پرسیدند را بر روح القدس عرضه می‌داشت و در نفس خود احساس می‌کرد به جواب رسیده است و آن را بیان می‌فرمود و همان طور بود که فرموده بود».

[4] 4 - مفضّل بن عمر گوید: از امام صادق علیه السلام راجع به «علم امام» سؤال کرده و گفتم: با اینکه امام در خانه خود است و پرده‌ها انداخته شده چطور از آنچه در اطراف زمین اتفاق می‌افتد خبر دارد؟ فرمود: «ای مفضّل! خداوند متعال در پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پنج روح قرار داد: 1 - روح زندگی که با آن بجنبد و راه رود. 2 - روح قوّت که با آن برخاسته [و قیام] و مبارزه نماید. 3 - روح شهوت که با آن بخورد و بیاشامد و با زنان حلال خود نزدیکی کند. 4 - روح ایمان که با آن ایمان آورد و عدالت ورزد. 5 - روح القُدُس که با آن بار نبوّت کشد. و چون پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم وفات کند، روح القدس از او به امام علیه السلام منتقل شود و روح القدس خواب و غفلت و یاوه‌گری و سهو فراموشی ندارد و چهار روح دیگر خواب و یاوه‌گری و غفلت و فراموشی دارند و [امام] بوسیلۀ روح القدس آنچه را در شرق و غرب زمین و در دریا و بیابان آن وجود دارد می‌بیند». عرض کردم: امام می‌تواند آنچه را که در بغداد قرار دارد به دستش بگیرد؟ فرمود: «آری، و هرچه در زیر عرش است [از عرش تا فرش را می‌تواند به دست آورد]».

[5] 5 - جابر بن یزید گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «همانا خداوند پیامبران و اهل بیت علیهم السلام را بر پنج روح خلق نمود: روح ایمان، روح قوّت، روح شهوت، روح زندگی (حرکت) و روح القُدُس که روح القدس از جانب خداوند است و این چهار روح

أَرْوَاحٍ‌: رُوحِ‌ الْإِیمَانِ‌، وَ رُوحِ‌ الْقُوَّةِ‌ وَ رُوحِ‌ الشَّهْوَةِ‌، وَ رُوحِ‌ الْحَیَاةِ‌، وَ رُوحِ‌ الْقُدُسِ‌، فَرُوحُ‌ الْقُدُسِ‌ مِنَ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌، وَ سَائِرُ هَذِهِ‌ الْأَرْوَاحِ‌ یُصِیبُهَا الْحَدَثَانُ‌، وَ رُوحُ‌ الْقُدُسِ‌ لَا یَلْهُو وَ لَا یَتَغَیَّرُ وَ لَا یَلْعَبُ‌، فَبِرُوحِ‌ الْقُدُسِ‌ یَا جَابِرُ عَلِمْنَا مَا دُونَ‌ الْعَرْشِ‌ إِلَی مَا تَحْتَ‌ الثَّرَی».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 454، ح 12؛ البحار: 58/25، ح 26.

[6] 6 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنِ‌ النَّضْرِ بْنِ‌ سُوَیْدٍ، عَنْ‌ یَحْیَی بْنِ‌ عِمْرَانَ‌ الْحَلَبِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی الصَّبَّاحِ‌ الْکِنَانِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ کَذلِکَ‌ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ‌ رُوحاً مِنْ‌ أَمْرِنا ما کُنْتَ‌ تَدْرِی مَا الْکِتابُ‌ وَ لاَ الْإِیمانُ‌ ؟⁽²⁾

فَقَالَ‌: «خَلْقٌ‌ مِنْ‌ خَلْقِ‌ اللهِ‌، أَعْظَمُ‌ مِنْ‌ جَبْرَئِیلَ‌ وَ مِیکَائِیلَ‌، کَانَ‌ مَعَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یُخْبِرُهُ‌ وَ یُسَدِّدُهُ‌، وَ هُوَ مَعَ‌ الْأَئِمَّةِ‌ علیهم السلام مِنْ‌ بَعْدِهِ‌».⁽³⁾

[7] 7 - عَنْهُ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ بُکَیْرٍ، عَنْ‌ زُرَارَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ کَذلِکَ‌ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ‌ رُوحاً مِنْ‌ أَمْرِنا ما کُنْتَ‌ تَدْرِی مَا الْکِتابُ‌ وَ لاَ الْإِیمانُ‌ وَ لکِنْ‌ جَعَلْناهُ‌ نُوراً نَهْدِی بِهِ‌ مَنْ‌ نَشاءُ مِنْ‌ عِبادِنا قَالَ‌: «لَقَدْ أَنْزَلَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ ذَلِکَ‌ الرُّوحَ‌ عَلَی نَبِیِّهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ مَا صَعِدَ إِلَی السَّمَاءِ مُنْذُ أُنْزِلَ‌، وَ إِنَّهُ‌ لَفِینَا».⁽⁴⁾

اخیر را پیش آمد و آفت می‌رسد⁽¹⁾

مراد به آفت و پیش آمدی که به آن چهار روح می‌رسد اینست که: گاهی آن‌ها را مانعی عارض می‌شود که از تأثیر باز می‌مانند و بازی و یاوه‌گری می‌کنند، مانند روح شهوت و حرکت در زمان پیری و مرض و امّا روح القدس که مبدأ و سبب علم و فهم امامست، آفت و یاوه‌گری ندارد و همیشه حقایق را بدون زیاده و نقصان به آن‌ها می‌فهماند. (علامه مصطفوی)

[6] 6 - ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ تفسیر آیۀ: «همان گونه (که بر پیامبران پیشین وحی فرستادیم) بر تو نیز روحی را به فرمان خود وحی کردیم؛ تو پیش از این نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست (و از محتوای قرآن آگاه نبودی) - شوری: 52» پرسیدم، فرمود: «(روح) مخلوقی از مخلوقات خداست، بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل که پیوسته با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بود و به آن حضرت خبر می‌داد و رهبر [و محافظ‍‌ ایشان] بود، و آن روح بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در خدمت ائمّه علیهم السلام نیز هست».

[7] 7 - زراره گوید: امام باقر علیه السلام در تفسیر آیۀ: «همان گونه (که بر پیامبران پیشین وحی فرستادیم) بر تو نیز روحی را به فرمان خود وحی کردیم؛ تو پیش از این نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست (و از محتوای قرآن آگاه نبودی)؛ ولی ما آن را نوری قرار دادیم که بوسیله آن هر کس از بندگان خویش را بخواهیم هدایت می‌کنیم - شوری: 52» فرمود: «به راستی از زمانی که خداوند آن روح را بر محمّد صلی الله علیه و آله و سلم فرو فرستاده، به آسمان بالا نرفته است و آن روح در ما هست».

[8] 8 - عِمْرَانُ‌ بْنُ‌ مُوسَی، عَنْ‌ مُوسَی بْنِ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ وَهْبٍ‌ الْبَغْدَادِیِ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَسْبَاطٍ‍‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْفُضَیْلِ‌ الصَّیْرَفِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِّ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنِ‌ الْعِلْمِ‌ مَا هُوَ؟ أَ عِلْمٌ‌ یَتَعَلَّمُهُ‌ الْعَالِمُ‌ مِنْ‌ أَفْوَاهِ‌ الرِّجَالِ‌، أَوْ فِی کِتَابٍ‌ عِنْدَکُمْ‌ تَقْرَءُونَهُ‌ فَتَتَعَلَّمُونَ‌ مِنْهُ‌؟ فَقَالَ‌: «الْأَمْرُ أَعْظَمُ‌ مِنْ‌ ذَلِکَ‌ وَ أَوْجَبُ‌، أَ مَا سَمِعْتَ‌ قَوْلَ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ کَذلِکَ‌ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ‌ رُوحاً مِنْ‌ أَمْرِنا ما کُنْتَ‌ تَدْرِی مَا الْکِتابُ‌ وَ لاَ الْإِیمانُ‌ أَ کَانَ‌ فِی حَالٍ‌ لَا یَدْرِی مَا الْکِتَابُ‌ وَ لَا الْإِیمَانُ‌»؟ فَقُلْتُ‌: لَا أَدْرِی جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌ مَا تَقُولُونَ‌ فِی ذَلِکَ‌؟ قَالَ‌: «بَلَی قَدْ کَانَ‌ فِی حَالٍ‌ لَا یَدْرِی مَا الْکِتَابُ‌ وَ لَا الْإِیمَانُ‌ حَتَّی بَعَثَ‌ اللهُ‌ تِلْکَ‌ الرُّوحَ‌ الَّتِی ذَکَرَهَا فِی الْکِتَابِ‌، فَلَمَّا أَوْحَاهَا اللهُ‌ إِلَیْهِ‌ عَلِمَ‌ بِهَا الْعِلْمَ‌ وَ الْفَهْمَ‌، وَ هِیَ‌ الرُّوحُ‌ الَّتِی یُعْطِیهَا اللهُ‌ مَنْ‌ یَشَاءُ، فَإِذَا أَعْطَاهَا عَلَّمَهُ‌ الْفَهْمَ‌ وَ الْعِلْمَ‌».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 460، ح 5؛ الکافی: 273/1، ح 5، با اختلاف؛ البحار: 63/25، ح 42.

[9] 9 - حَدَّثَنَا یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ هِشَامِ‌ بْنِ‌ سَالِمٍ‌ قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: وَ یَسْئَلُونَکَ‌ عَنِ‌ الرُّوحِ‌ قُلِ‌ الرُّوحُ‌ مِنْ‌ أَمْرِ رَبِّی قَالَ‌: «خَلْقٌ‌ أَعْظَمُ‌ مِنْ‌ جَبْرَئِیلَ‌ وَ مِیکَائِیلَ‌، لَمْ‌ یَکُنْ‌ مَعَ‌ أَحَدٍ مِمَّنْ‌ مَضَی غَیْرَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم، هُوَ مَعَ‌ الْأَئِمَّةِ‌ علیهم السلام یُوَفِّقُهُمْ‌ وَ یُسَدِّدُهُمْ‌ وَ لَیْسَ‌ کُلُّ‌ مَا طُلِبَ‌ وُجِدَ».⁽²⁾

[10] 10 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ وَ مُوسَی بْنُ‌ عُمَرَ بْنِ‌ یَزِیدَ الصَّیْقَلُ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنِ‌ الْمُفَضَّلِ‌ بْنِ‌ عُمَرَ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: قَالَ‌: «مَثَلُ‌ رُوحِ‌ الْمُؤْمِنِ‌ وَ بَدَنِهِ‌ کَجَوْهَرَةٍ‌ فِی صُنْدُوقٍ‌ إِذَا أُخْرِجَتِ‌ الْجَوْهَرَةُ‌ مِنْهُ‌ اطُّرِحَ‌ [طُرِحَ‌] ‍الصُّنْدُوقُ‌ وَ لَمْ‌ یُعْبَأْ بِهِ‌».

[8] 8 - ابو حمزه ثمالی گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ علم امام پرسیدم، که [حقیقت] ‍آن چیست‌؟ آیا امام آن علم را از دهان مردان [علم] فرا می‌گیرد یا آنکه نزد شما کتابیست که آن را می‌خوانید و فرا می‌گیرید؟

فرمود: «این مطلب [از آنچه تو گفتی] بزرگ‌تر و استوارتر است، این سخن خداوند متعال را نشنیده‌ای که: «همان گونه (که بر پیامبران پیشین وحی فرستادیم) بر تو نیز روحی را به فرمان خود وحی کردیم؛ تو پیش از این نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست (و از محتوای قرآن آگاه نبودی) - شوری: 52»، [سپس فرمود: اصحاب شما در بارۀ این آیه چه می‌گویند؟] ‍آیا [اقرار دارند که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم] در حالی بود که کتاب و ایمان نمی‌دانست‌؟» عرض کردم: فدایت شوم، نمی‌دانم چه می‌گویند. فرمود: «آری، در حالی به سر می‌بُرد که نمی‌دانست کتاب و ایمان چیست، تا آنکه خداوند روحی را که در قرآن ذکر می‌کند مبعوث کرد، و چون آن را به سوی او وحی فرمود به سبب آن علم و فهم آموخت، و آن همان روحست که خداوند به هر که خواهد عطا کند، و چون آن را به بنده‌ای عطا فرماید، به او فهم و دانش آموزد».

[9] 9 - هشام بن سالم گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام [در تفسیر آیۀ]: «و از تو دربارۀ روح سؤال می‌کنند، بگو: روح از فرمان پروردگار من است - اسراء: 85» می‌فرمود: «(روح) مخلوقی است بزرگ‌تر از جبرئیل و میکائیل که همراه هیچ یک از پیامبران گذشته جز حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم نبوده است، و آن همراه ائمّه علیهم السلام می‌باشد و ایشان را توفیق داده و رهبری [و محافظت] می‌کند، چنان نیست که هر چه طلب شود، به دست آید (پس همراهی این روح با پیغمبر و امامان فضلی است از خداوند متعال که به هر کس خواهد عطا کند، و با طلب و کوشش بدست نیاید)».⁽¹⁾

در بارۀ روحی که در این آیه، مورد سؤال واقع شده اختلافست. یک قول اینست که یهود در کتاب تورات خود دیده بودند که از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در باره هر چه بپرسند جواب گوید، ولی در بارۀ روح که سؤال کنند، جواب نگوید، لذا آن‌ها به قریش گفتند: شما از محمّد صلی الله علیه و آله و سلم در بارۀ روح بپرسید، اگر جواب صریح داد، بدانید که او پیغمبر نیست و اگر به خدا واگذار کرد، او پیغمبر است. (علامۀ مصطفوی، ترجمه الکافی 19:2)

وَ قَالَ‌: «إِنَّ‌ الرُّوحَ‌ لَا تُمَازِجُ‌ الْبَدَنَ‌ وَ لَا تُوَاکِلُهُ‌، وَ إِنَّمَا هِیَ‌ کِلَلٌ‌ لِلْبَدَنِ‌ مُحِیطَةٌ‌ بِهِ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 463، ح 12، البحار: 40/61، ح 11.

[11] 11 - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ وَ مُوسَی بْنُ‌ عُمَرَ بْنِ‌ یَزِیدَ الصَّیْقَلُ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَسْبَاطٍ‍‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: یُنَزِّلُ‌ الْمَلائِکَةَ‌ بِالرُّوحِ‌ مِنْ‌ أَمْرِهِ‌ عَلی‌ مَنْ‌ یَشاءُ مِنْ‌ عِبادِهِ‌؟ ⁽²⁾فَقَالَ‌ علیه السلام: «جَبْرَئِیلُ‌ الَّذِی نَزَلَ‌ عَلَی الْأَنْبِیَاءِ، وَ الرُّوحُ‌ یَکُونُ‌ مَعَهُمْ‌ وَ مَعَ‌ الْأَوْصِیَاءِ لَا یُفَارِقُهُمْ‌، یُفَقِّهُهُمْ‌ وَ یُسَدِّدُهُمْ‌ مِنْ‌ عِنْدِ اللهِ‌، وَ أَنَّهُ‌ لَا إِلَهَ‌ إِلَّا اللهُ‌ مُحَمَّدٌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ بِهِمَا عُبِدَ اللهُ‌، وَ اسْتَعْبَدَ الْخَلْقَ‌ عَلَی هَذَا الْجِنَّ‌ وَ الْإِنْسَ‌ وَ الْمَلَائِکَةَ‌، وَ لَمْ‌ یَعْبُدِ اللهَ‌ مَلَکٌ‌ وَ لَا نَبِیٌّ‌ وَ لَا إِنْسٌ‌ وَ لَا جَانٌّ‌ إِلَّا بِشَهَادَةِ‌ أَنْ‌ لَا إِلَهَ‌ إِلَّا اللهُ‌ وَ أَنَّ‌ مُحَمَّداً رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ مَا خَلَقَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ خَلْقاً إِلَّا لِعِبَادَتِهِ‌».⁽³⁾

[12] 12 - أَحْمَدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌، عَنِ‌ الْمُخْتَارِ بْنِ‌ زِیَادٍ الْبَصْرِیِّ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سُلَیْمَانَ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، قَالَ‌: کُنْتُ‌ مَعَ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام فَذَکَرَ شَیْئاً مِنْ‌ أَمْرِ الْإِمَامِ‌ إِذَا وُلِدَ، فَقَالَ‌ علیه السلام: «اسْتَوْجَبَ‌ زِیَارَةَ‌ الرُّوحِ‌ فِی‌لَیْلَةِ‌ الْقَدْرِ» فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: جُعِلْتُ‌فِدَاکَ‌ أَلَیْسَ‌الرُّوحُ‌ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام‌؟

فَقَالَ‌: «جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام مِنَ‌ الْمَلَائِکَةِ‌، وَ الرُّوحُ‌ خَلْقٌ‌ أَعْظَمُ‌ مِنَ‌ الْمَلَائِکَةِ‌، أَ لَیْسَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ یَقُولُ‌: تَنَزَّلُ‌ الْمَلائِکَةُ‌ وَ الرُّوحُ‌ فِیها ⁽⁴⁾».⁽⁵⁾

[10] 10 - مفضّل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «روح و تن مؤمن به مانند گوهریست در صندوقی که چون گوهر از آن خارج شود صندوق را به دور اندازند و بدان اعتناء نشود. و فرمود: به راستی که روح، نه با بدن آمیخته و نه به آن تکیه دارد؛ بلکه چونان پشه‌بندی [و هاله‌ای] بدن را در میان گرفته است».⁽¹⁾

علامۀ مجلسی رحمه الله می‌فرماید: «این روایت را دلیلی بر تجرّد روح دانسته‌اند زیرا کسی نگفته جسم است و بیرون از تن؛ و ممکن است که بیان حال روح پس از مرگ باشد زیرا ظاهر آغاز خبر اینست که درون تن است».

[11] 11 - ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «ملائکه را با روح (الهی) به فرمانش بر هر کس از بندگانش بخواهد نازل می‌کند - نحل: 2» پرسیدم، فرمود: «جبرئیل بر پیامبران نازل می‌شود ولی روح با آن‌ها و اوصیاء هست وهرگز از آن‌ها جدا نمی‌شود، و از جانب خدا ایشان را توفیق داده و رهبری [و محافظت] می‌نماید و با دو جملۀ: «لا إِلهَ‌ إِلَّا اللهُ‌ و مُحَمَّدٌ رَسُولُ‌ اللهِ‌» خدا پرستش شد و از جن و انس و ملائکه همین پرستش را خواسته‌اند. هیچ فرشته و پیامبر و انسان و جنّی، خدا را جز به شهادت «لا إِلهَ‌ إِلَّا اللهُ‌ و مُحَمَّدٌ رَسُولُ‌ اللهِ‌» پرستش نکرده و هیچ موجودی را (نیز) خداوند جز برای عبادت نیافریده است».

[12] 12 - ابو بصیر گوید: در خدمت امام صادق علیه السلام بودم صحبت از امام هنگام تولّد نمود و فرمود: واجب است در شب قدر، [ملک] روح [او را] ملاقات کند. عرض کردم: فدایت شوم مگر روح همان جبرئیل نیست‌؟

حضرت فرمود: «جبرئیل از ملائکه است و روح موجودی بزرگ‌تر از ملائکه است، مگر خداوند نمی‌فرماید: «ملائکه و روح در آن شب (قدر) نازل می‌شوند - قدر: 4»؛ (و روح را به خصوص ذکر می‌نماید)».

[13] 13 - وَ عَنْهُ‌ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ بَزِیعٍ‌، عَنْ‌ مَنْصُورِ بْنِ‌ یُونُسَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: قُلْتُ‌ لَهُ‌: الْإِمَامُ‌ إِذَا مَاتَ‌ یَعْلَمُ‌ الَّذِی بَعْدَهُ‌ فِی تِلْکَ‌ السَّاعَةِ‌ عِلْمَهُ‌؟

فَقَالَ‌: «یُورَثُ‌ کُتُباً وَ یَزْدَادُ فِی کُلِّ‌ یَوْمٍ‌ وَ لَیْلَةٍ‌ وَ لَا یُوکَلُ‌ إِلَی نَفْسِهِ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 465، ح 2؛ البحار: 95/26، ح 29 با کمی اختلاف در سند.

[14] 14 - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ صَفْوَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی الْحَسَنِ‌ علیه السلام: أَخْبِرْنِی عَنِ‌ الْإِمَامِ‌ مَتَی یَعْلَمُ‌ أَنَّهُ‌ إِمَامٌ‌، أَ حِینَ‌ یَبْلُغُهُ‌ أَنَّ‌ صَاحِبَهُ‌ قَدْ مَضَی، أَوْ حِینَ‌ یَمْضِی‌؟ مِثْلَ‌ أَبِی الْحَسَنِ‌ علیه السلام قُبِضَ‌ بِبَغْدَادَ وَ أَنْتَ‌ هَاهُنَا، قَالَ‌: «یَعْلَمُ‌ ذَلِکَ‌ حِینَ‌ یَمْضِی صَاحِبُهُ‌» قُلْتُ‌: بِأَیِّ‌ شَیْ‌ءٍ؟ قَالَ‌: «یُلْهِمُهُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ ذَلِکَ‌».⁽²⁾

[15] 15 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ ابْنِ‌ الْفُضَیْلِ‌، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌: «لَمَّا قَضَی مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم نُبُوَّتَهُ‌ وَ اسْتَکْمَلَ‌ أَیَّامَهُ‌، أَوْحَی اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ إِلَیْهِ‌: یَا مُحَمَّدُ قَدْ قَضَیْتَ‌ نُبُوَّتَکَ‌ وَ اسْتَکْمَلْتَ‌ أَیَّامَکَ‌، فَاجْعَلِ‌ الْعِلْمَ‌ الَّذِی عِنْدَکَ‌، وَ الْإِیمَانَ‌، وَ الِاسْمَ‌ الْأَکْبَرَ، وَ مِیرَاثَ‌ الْعِلْمِ‌، وَ آثَارَ النُّبُوَّةِ‌ فِی أَهْلِ‌ بَیْتِکَ‌ عِنْدَ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام، فَإِنِّی لَنْ‌ أَقْطَعَ‌ الْعِلْمَ‌ وَ الْإِیمَانَ‌ وَ الِاسْمَ‌ الْأَکْبَرَ وَ مِیرَاثَ‌ الْعِلْمِ‌، وَ آثَارَ عِلْمِ‌ النُّبُوَّةِ‌ مِنَ‌ الْعَقِبِ‌ مِنْ‌ ذُرِّیَّتِکَ‌، کَمَا لَمْ‌ أَقْطَعْهَا مِنْ‌ بُیُوتَاتِ‌ الْأَنْبِیَاءِ علیهم السلام».⁽³⁾

[13] 13 - ابوبصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: وقتی امامی از دنیا برود علم او در آن شب که از دنیا می‌رود به امام بعد از او [به همان مقداری که امام گذشته می‌دانست] می‌رسد؟

حضرت فرمود: «[و آنچه خداوند بخواهد علم و] کتب آسمانی را به ارث به وی خواهد داد و (علم امام) در شبانه روز افزایش می‌یابد (و او را حفظ‍‌ کرده) و به خود وا نمی‌گذارد».

[14] 14 - صفوان بن یحیی گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: مرا آگاه کن از امام، چه زمانی می‌داند او امام است‌؟ آیا زمانی که به او خبر رسد صاحبش (امام قبلی) وفات کرده یا همان زمانی که وفات می‌کند، مثل این‌که امام کاظم علیه السلام در بغداد وفات کرد و شما اینجا (در مدینه) بودید؟

حضرت فرمود: «همان زمانی که صاحبش می‌میرد، آگاه می‌شود». عرض کردم: به چه چیز؟ فرمود: «خداوند به او الهام می‌کند».

[15] 15 - ابو حمزه ثمالی گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: «چون حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم وظیفه نبوت خود را انجام داد و عمرش به پایان رسید، خداوند عزّوجلّ‌ به او وحی کرد: ای محمّد! نبوّت تو به پایان رسیده و دورۀ عمرت به سر آمده است. پس، علمی را که نزد توست و ایمان و نام بزرگ و میراث دانش و آثار علم نبوّت را در میان اهل بیت خود قرار ده، نزد علی بن ابی طالب علیه السلام، که هیچ‌گاه من علم و ایمان و نام بزرگ و میراث دانش و آثار علم نبوت را از نسل و ذریۀ تو قطع نکنم، چنان که از خانه‌های پیامبران علیهم السلام قطع نکردم».

[16] 16 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ أَبِیهِ‌ وَ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌ وَ یَعْقُوبَ‌ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ بُرَیْدِ بْنِ‌ مُعَاوِیَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: إِنَّ‌ اللّهَ‌ یَأْمُرُکُمْ‌ أَنْ‌ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ‌ إِلی‌ أَهْلِها وَ إِذا حَکَمْتُمْ‌ بَیْنَ‌ النّاسِ‌ أَنْ‌ تَحْکُمُوا بِالْعَدْلِ‌ إِنَّ‌ اللّهَ‌ نِعِمّا یَعِظُکُمْ‌ بِهِ‌ ⁽¹⁾

النّساء (4):58.

[17] 17 - حَدَّثَنَا یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ عَبْدِ الْحَمِیدِ، عَنْ‌ مُوسَی بْنِ‌ أُکَیْلٍ‌ النُّمَیْرِیِّ‌، عَنِ‌ الْعَلَاءِ بْنِ‌ سَیَابَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: إِنَّ‌ هذَا الْقُرْآنَ‌ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ‌ أَقْوَمُ‌ ⁽³⁾قَالَ‌: «یَهْدِی إِلَی الْإِمَامِ‌ علیه السلام».⁽⁴⁾

[18] 18 - حَدَّثَنَا الْمُعَلَّی بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ جُمْهُورٍ الْعَمِّیُ‌، عَنْ‌ سُلَیْمَانَ‌ بْنِ‌ سَمَاعَةَ‌، عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌ الْحَضْرَمِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «إِنَّ‌ الْإِمَامَ‌ یَعْرِفُ‌ نُطْفَةَ‌ الْإِمَامِ‌ الَّتِی یَکُونُ‌ مِنْهَا إِمَامٌ‌ بَعْدَهُ‌».⁽⁵⁾

[19] 19 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَسْبَاطٍ‍‌، عَنِ‌ الْحَکَمِ‌ بْنِ‌ مِسْکِینٍ‌، عَنْ‌ عُبَیْدِ بْنِ‌ زُرَارَةَ‌ وَ جَمَاعَةٍ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِنَا قَالُوا: سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «یَعْرِفُ‌ الْإِمَامُ‌ الَّذِی بَعْدَ الْإِمَامِ‌ مَا عِنْدَ مَنْ‌ کَانَ‌ قَبْلَهُ‌ فِی آخِرِ دَقِیقَةٍ‌ تَبْقَی مِنَ‌ الْإِمَامِ‌».6

[16] 16 - برید بن معاویه گوید: امام باقر علیه السلام در تفسیر آیۀ: «خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانش بدهید و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید، خداوند، اندرزهای خوبی به شما می‌دهد - نساء: 58» فرمود: «مقصود ما خانواده هستیم که امام اوّل به امام بعد از خود کتب و سلاح را بدهد. و (منظور از): «و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید» (یعنی) وقتی حکومت ظاهری پیدا کردند به عدالتی که در اختیارشان هست عمل کنند».

[17] 17 - علاء بن سیابه گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «این قرآن، به راهی که استوارترین راه‌هاست، هدایت می‌کند - اسراء: 9» فرمود: «[یعنی] به سوی امام راهنمائی می‌کند».

[18] 18 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «امام می‌داند نطفۀ امامی که پس از او است».

[19] 19 - عبید بن زراره و گروهی از شیعیان گویند: شنیدیم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «جانشین امام، به علم امام پیش از خود، در آخرین دقیقه‌ای که از روح او باقی مانده، آگاه می‌شود».

[20] 20 - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌ عَنْ‌ صَفْوَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ ذَرِیحٍ‌ الْمُحَارِبِیِ‌ قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «إِنَّ‌ أَبِی وَ نِعْمَ‌ الْأَبُ‌ صَلَوَاتُ‌ اللهِ‌ عَلَیْهِ‌ کَانَ‌ یَقُولُ‌: لَوْ أَجِدُ ثَلَاثَةَ‌ رَهْطٍ‍‌ أَسْتَوْدِعُهُمُ‌ الْعِلْمَ‌ وَ هُمْ‌ أَهْلٌ‌ لِذَلِکَ‌ لَحَدَّثْتُ‌ بِمَا لَا یُحْتَاجُ‌ فِیهِ‌ إِلَی النَّظَرِ فِی الْحَلَالِ‌ وَ الْحَرَامِ‌ وَ مَا یَکُونُ‌ إِلَی أَنْ‌ تَقُومَ‌ الْقِیَامَةُ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 1/478، با زیادی در آخر حدیث؛ البحار: 212/2، ح 1 و ص 213، ح 3.

[21] 21 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنِ‌ النَّضْرِ بْنِ‌ سُوَیْدٍ، عَنْ‌ یَحْیَی بْنِ‌ عِمْرَانَ‌ الْحَلَبِیِّ‌، عَنْ‌ أَیُّوبَ‌ بْنِ‌ الْحُرِّ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام أَوْ عَمَّنْ‌ رَوَاهُ‌ عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: قُلْنَا لَهُ‌: الْأَئِمَّةُ‌ بَعْضُهُمْ‌ أَعْلَمُ‌ مِنْ‌ بَعْضٍ‌؟ فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌، وَ عِلْمُهُمْ‌ بِالْحَلَالِ‌ وَ الْحَرَامِ‌ وَ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ‌ وَاحِدٌ».⁽²⁾

[22] 22 - حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌ وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَسْبَاطٍ‍‌، عَنْ‌ بَعْضِ‌ رِجَالِهِ‌ رَفَعَهُ‌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام قَالَ‌: دَخَلَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام الْحَمَّامَ‌ فَسَمِعَ‌ کَلَامَ‌ الْحَسَنِ‌ وَ الْحُسَیْنِ‌ علیهما السلام قَدْ عَلَا، فَخَرَجَ‌ إِلَیْهِمَا فَقَالَ‌ لَهُمَا: «مَا لَکُمَا فِدَاکُمَا أَبِی وَ أُمِّی»؟ فَقَالا: «اتَّبَعَکَ‌ هَذَا الْفَاجِرُ - یَعْنُونَ‌ ابْنَ‌ مُلْجَمٍ‌ لَعَنَهُ‌ اللهُ‌ فَظَنَنَّا أَنَّهُ‌ یُرِیدُ أَنْ‌ یَقْتُلَکَ‌»، فَقَالَ‌: «دَعَاهُ‌ فَوَ اللهِ‌ مَا أَجَلِی إِلَّا لَهُ‌».⁽³⁾

[23] 23 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ أَبِی مَحْمُودٍ، عَنْ‌ بَعْضِ‌ أَصْحَابِنَا قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِلرِّضَا علیه السلام: الْإِمَامُ‌ یَعْلَمُ‌ إِذَا مَاتَ‌؟ فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌، حَتَّی یَتَقَدَّمَ‌ فِی الْأَمْرِ» قُلْتُ‌: عَلِمَ‌ أَبُو الْحَسَنِ‌ علیه السلام بِالرُّطَبِ‌ وَ الرَّیْحَانَ‌ الْمَسْمُومَیْنِ‌ اللَّذَیْنِ‌ بَعَثَ‌ بِهِمَا إِلَیْهِ‌ یَحْیَی بْنُ‌ خَالِدٍ؟ فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌» قُلْتُ‌: فَأَکَلَهُ‌ وَ هُوَ یَعْلَمُ‌؟ فَقَالَ‌: «أُنْسِیهِ‌ لِیَنْفُذَ فِیهِ‌ الْحُکْمُ‌».⁽⁴⁾

[20] 20 - ذَریح مُحاربی گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «همانا پدرم - بهترین پدر که رحمت الهی بر او باد - همیشه می‌فرمود: اگر من سه گروه [هر گروه سه تا ده نفر] می‌یافتم که شایستگی آن را داشتند تا دانش [خود] را به ایشان بسپارم، حتماً آن چیزی را می‌گفتم که با وجود آن هیچ نیازی نبود که به بررسی حلال و حرام و آنچه تا روز قیامت (مورد احتیاج مردم) است، پرداخته شود».

[21] 21 - ایوب بن حرّ گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردیم: آیا بعضی از ائمّه از بعضی دیگر داناترند؟ حضرت فرمود: «آری، ولی دانش ایشان به حلال و حرام و تفسیر قرآن یکی است».

[22] 22 - علی بن اسباط‍‌ در حالی که حدیث را به امیرالمؤمنین علیه السلام می‌رساند، گوید: امیر المؤمنین علیه السلام (جهت استحمام) داخل حمّام شد؛ صدای بلند حسن و حسین علیهما السلام را شنید، به سوی آن دو حرکت کرد و به ایشان فرمود: «(عزیزان من) پدرم و مادرم فدای شما، چه خبر است‌؟ عرض کردند: این نابکار - ابن ملجم ملعون - (پنهانی) از پی شما می‌آمد؛ گمان بردیم می‌خواهد شما را به قتل رساند. فرمود: رهایش کنید، به خدا قسم، مرگ من فقط‍‌ برای اوست (و اوست قاتل من)».

[23] 23 - یکی از اصحاب گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: (آیا) امام می‌داند چه زمانی می‌میرد؟ فرمود: «آری، خداوند به او اعلام می‌کند تا در کارهای مورد نیاز خود عجله کند». عرض کردم: حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام از خرمای زهرآلود و ریحان مسمومی که یحیی بن خالد فرستاده بود اطلاع داشت‌؟ فرمود: «آری». گفتم: پس چرا خورد با اینکه می‌دانست مسموم است‌؟ فرمود: «خداوند او را فراموشاند تا آنچه باید انجام شود».⁽¹⁾

علامۀ مجلسی رحمه الله در بیان این روایت شریف می‌فرماید: «آنچه در این خبر ذکر شده یکی از وجوهی است که می‌توان جمع کرد بین علم ائمّه به عاقبت کار خود و چیزهائی که موجب از بین بردن آن‌ها می‌شود و بین اینکه جایز نیست خود را به ورطه هلاک اندازد. با قطع نظر از این خبر می‌توان به وجه دیگری نیز توجیه کرد که پرهیز از ورطه هلاکت در مورد کسانی است که تمام مقدّرات حتمی را آگاه نیستند و گرنه موجب می‌شود که هیچ پیش‌آمد ناراحت‌کننده‌ای برای آن‌ها اتّفاق نیافتد و این نیز غیر ممکن است. احکام شرعی ائمه علیهم السلام مربوط‍‌ به علم ظاهری است نه به علم الهی همان طوری که احوال آن‌ها در تمام امور بر خلاف وضع ما است تکلیف آن‌ها نیز با تکلیف ما فرق دارد، با این‌که می‌توان گفت آن‌ها می‌دانستند اگر این نحو کشته شدن را نپذیرند ممکن است با وضعی بدتر کشته شوند پس راه ساده‌تری را انتخاب کردند همین که ما می‌دانیم آن‌ها معصوم هستند و در هر کار جز در راه رضای خدا و حق قدم بر نمی‌دارند، کافی است که بدانیم این کار نیز بنا بر حکمت و مصلحتی است».

[24] 24 - عَبْدُ اللهِ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ مَهْزِیَارَ، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُسَافِرٍ قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام فِی الْعَشِیَّةِ‌ الَّتِی اعْتَلَّ‌ فِیهَا مِنْ‌ لَیْلَتِهَا - وَ هِیَ‌ اللَّیْلَةُ‌ الَّتِی تُوُفِّیَ‌ فِیهَا -: «یَا عَبْدَ اللهِ‌ مَا أَرْسَلَ‌ اللهُ‌ نَبِیّاً مِنْ‌ أَنْبِیَائِهِ‌ إِلَی أَحَدٍ حَتَّی أَخَذَ عَلَیْهِ‌ ثَلَاثَةَ‌ أَشْیَاءَ»، قُلْتُ‌: أَیُّ‌ شَیْ‌ءٍ هِیَ‌ یَا سَیِّدِی‌؟ قَالَ‌: «الْإِقْرَارُ لَهُ‌ بِالْعُبُودِیَّةِ‌ وَ الْوَحْدَانِیَّةِ‌، وَ أَنَّ‌ اللهَ‌ یُقَدِّمُ‌ مَا یَشَاءُ وَ یُؤَخِّرُ مَا یَشَاءُ، وَ نَحْنُ‌ قَوْمٌ‌ أَوْ نَحْنُ‌ مَعْشَرٌ إِذَا لَمْ‌ یَرْضَ‌ اللهُ‌ لِأَحَدِنَا الدُّنْیَا نَقَلَنَا إِلَیْهِ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 481، ح 4؛ البحار: 113/4، ح 34 و 286/27، ح 3.

[25] 25 - أَیُّوبُ‌ بْنُ‌ نُوحٍ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌، عَنْ‌ حَمْزَةَ‌ بْنِ‌ حُمْرَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: ذَکَرْتُ‌ خُرُوجَ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام وَ تَخَلُّفَ‌ ابْنِ‌ الْحَنَفِیَّةِ‌ عَنْهُ‌، فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «یَا حَمْزَةُ‌ إِنِّی سَأُحَدِّثُکَ‌ فِی هَذَا الْحَدِیثَ‌ لَا تَسْأَلُ‌ عَنْهُ‌ بَعْدَ مَجْلِسِنَا هَذَا: إِنَّ‌ الْحُسَیْنَ‌ بْنَ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام لَمَّا فَصَلَ‌ مُتَوَجِّهاً دَعَا بِقِرْطَاسٍ‌ فَکَتَبَ‌ فِیهِ‌: بِسْمِ‌ اللّهِ‌ الرَّحْمنِ‌ الرَّحِیمِ‌ * مِنَ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ إِلَی بَنِی هَاشِمٍ‌ أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّهُ‌ مَنْ‌ لَحِقَ‌ بِی مِنْکُمُ‌ اسْتُشْهِدَ، وَ مَنْ‌ تَخَلَّفَ‌ لَمْ‌ یُدْرِکِ‌ الْفَتْحَ‌ وَ السَّلَامُ‌».⁽²⁾

[26] 26 - وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ بَزِیعٍ‌، عَنْ‌ سَعْدَانَ‌ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عِمْرَانَ‌، عَنْ‌ رَجُلٍ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِنَا عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «لَمَّا کَانَتِ‌ اللَّیْلَةُ‌ الَّتِی وُعِدَ بِهَا عَلِیُّ‌ بْنُ‌

[24] 24 - عبدالله بن مسافر گوید: امام جواد علیه السلام در عصر همان شبی که بیمار بود و از دنیا رفت، فرمود: «ای عبد الله! خداوند هیچ پیامبری را برای (هدایت) کسی نفرستاد مگر این‌که سه چیز را از او اقرار گرفت». عرض کردم: ای سرورم، آن‌ها چیست‌؟ فرمود: «1 - اقرار به بندگی خدا 2 - اقرار به یکتایی خدا 3 - (اقرار به این‌که) خدا هر چه را خواهد مقدّم دارد و یا تأخیر اندازد⁽¹⁾

و همین است معنی «بَداء» و از این روایت اهمیت موضوع «بداء» معلوم می‌شود، زیرا که در ردیف خداپرستی و توحید قرار گرفته است.

[25] 25 - حمزة بن حُمران گوید: [در حضور امام صادق علیه السلام] خروج امام حسین علیه السلام (از مدینه) و این‌که محمّد بن حنفیه تخلّف کرده (و با امام علیه السلام به کربلا نیامد) را یاد کردم.

حضرت فرمود: «ای حمزه! من در این باره مطلبی را برای تو می‌گویم که بعد از این مجلس این پرسش را ننمائی. هنگامی که امام حسین علیه السلام متوجّه سفر شد کاغذی خواست و در آن نوشت: بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، از طرف حسین بن علی به سوی بنی هاشم، امّا بعد، هر کسی از شما به من ملحق شود شهید خواهد شد، و کسی که تخلّف نماید به فتح و پیروزی نخواهد رسید و السّلام».

[26] 26 - مردی از اصحاب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «چون شب شهادت امام سجّاد علیه السلام رسید، به [فرزندش] محمّد علیه السلام فرمود: پسرم! برایم آب وضوئی بیاور، من برخاستم و آب وضوئی برایش آوردم فرمود: این را نمی‌خواهم، زیرا در آن چیز مُرده‌ایست.

الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام قَالَ‌ لِمُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ ابْنِهِ‌: یَا بُنَیَّ‌ ابْغِنِی وَضُوءً، قَالَ‌ أَبِی: فَقُمْتُ‌ فَجِئْتُهُ‌ بِوَضُوءٍ فَقَالَ‌: لَا نَبْغِ‌ هَذَا فَإِنَّ‌ فِیهِ‌ شَیْئاً مَیِّتاً، قَالَ‌: فَخَرَجْتُ‌ فَجِئْتُ‌ بِالْمِصْبَاحِ‌ فَإِذَا فِیهِ‌ فَأْرَةٌ‌ مَیْتَةٌ‌، فَجِئْتُهُ‌ بِوَضُوءٍ غَیْرِهِ‌، فَقَالَ‌: یَا بُنَیَّ‌ هَذِهِ‌ اللَّیْلَةُ‌ الَّتِی وُعِدْتُ‌ بِهَا، فَأَوْصَی بِنَاقَتِهِ‌ أَنْ‌ یُحْضَرَ لَهَا عِصَامٌ‌ وَ یُقَامُ‌ لَهَا عَلَفٌ‌ فَحَصَّلْتُ‌ لَهَا ذَلِکَ‌، فَتُوُفِّیَ‌ فِیهَا صَلَوَاتُ‌ اللهِ‌ عَلَیْهِ‌.

فَلَمَّا دُفِنَ‌ علیه السلام لَمْ‌ تَلْبَثْ‌ أَنْ‌ خَرَجَتْ‌ حَتَّی أَتَتِ‌ الْقَبْرَ، فَضَرَبَتْ‌ بِجِرَانِهَا الْقَبْرَ وَ رَغَتْ‌ وَ هَمَلَتْ‌ عَیْنَاهَا، فَأُتِیَ‌ مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام، فَقِیلَ‌ لَهُ‌: إِنَّ‌ النَّاقَةَ‌ قَدْ خَرَجَتْ‌ إِلَی الْقَبْرِ، فَأَتَاهَا فَقَالَ‌: مَهْ‌، قُومِی الْآنَ‌ بَارَکَ‌ اللهُ‌ فِیکِ‌، فَلَمْ‌ تَفْعَلْ‌، فَقَالَ‌: دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُوَدِّعَةٌ‌، فَلَمْ‌ تَلْبَثْ‌ إِلَّا ثَلَاثَةَ‌ أَیَّامٍ‌ حَتَّی نَفَقَتْ‌، وَ إِنَّهُ‌ کَانَ‌ لَیَخْرُجُ‌ عَلَیْهَا إِلَی مَکَّةَ‌ فَیُعَلِّقُ‌ السَّوْطَ‍‌ بِالرَّحْلِ‌، فَلَمْ‌ یَقْرَعْهَا قَرْعَةً‌ حَتَّی یَدْخُلَ‌ الْمَدِینَةَ‌». وَ رُوِیَ‌: «أَنَّهُ‌ حَجَّ‌ عَلَیْهَا أَرْبَعِینَ‌ حِجَّةً‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 483، ح 11؛ البحار: 148/46، ح 4.

[27] 27 - عَنْهُ‌ وَ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ هَاشِمٍ‌، عَنْ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ أَبِی مَحْمُودٍ، قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام: الْإِمَامُ‌ یَعْلَمُ‌ مَتَی یَمُوتُ‌؟ قَالَ‌: «نَعَمْ‌»، قُلْتُ‌: فَأَبُوکَ‌ حَیْثُ‌ بَعَثَ‌ إِلَیْهِ‌ یَحْیَی بْنُ‌ خَالِدٍ بِالرُّطَبِ‌ وَ الرَّیْحَانِ‌ الْمَسْمُومَیْنِ‌ عَلِمَ‌ بِهِ‌؟ قَالَ‌: «نَعَمْ‌»، قُلْتُ‌: فَأَکَلَهُ‌ وَ هُوَ یَعْلَمُ‌ فَیَکُونُ‌ مُعِیناً عَلَی نَفْسِهِ‌؟! فَقَالَ‌: «لَا، إِنَّهُ‌ یَعْلَمُ‌ قَبْلَ‌ ذَلِکَ‌ لِیَتَقَدَّمَ‌ فِیمَا یَحْتَاجُ‌ إِلَیْهِ‌، فَإِذَا جَاءَ الْوَقْتُ‌ أَلْقَی اللهُ‌ عَلَی قَلْبِهِ‌ النِّسْیَانَ‌ لِیُمْضِیَ‌ فِیهِ‌ الْحُکْمَ‌».⁽²⁾

من رفتم و چراغ آوردم، دیدم موش مرده‌ای در آن افتاده است، آب وضوی دیگری برایش آوردم، فرمود: پسرم! این همان شبی است که مرا وعده داده‌اند و سفارش کرد که برای شترش اصطبلی ساخته شود و علوفه‌اش آماده شود سپس خودم در آنجایش بردم، و در آن شب پدرم از دنیا رفت. چون به خاک سپرده شد چیزی نگذشت که شتر بیرون آمد و بر سر قبر رفت و گردن روی آن نهاد و ناله کرد و دیدگانش پر از اشک شد.

نزد امام باقر علیه السلام آمدند و گفتند: شتر از اصطبل خارج شده است، حضرت نزدش آمد و فرمود: اکنون [خاموش باش و] برخیز بارک اللّه به تو. شتر برنخاست. حضرت فرمود: او را رها کنید که وداع کننده است و تا سه روز درنگ نکرد مگر آن‌که مُرد و آن شتری بود که علی ابن الحسین علیهما السلام در سفر مکّه بر آن سوار می‌شد و تازیانه را بر پالانش می‌بست ولی او را نمی‌زد تا به مدینه می‌رسید.

و روایت شده: چهل مرتبه با آن شتر به حج رفتند».

[27] 27 - ابراهیم بن ابی محمود گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: آیا امام می‌داند چه وقت می‌میرد؟ فرمود: «آری». عرض کردم: حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام از خرمای زهرآلود و ریحان مسمومی که یحیی بن خالد فرستاده بود اطلاع داشت‌؟ فرمود: «آری». گفتم: پس چرا خورد و در قتل خود شرکت کرد با اینکه می‌دانست مسموم است‌؟ فرمود: «اینگونه نیست [قبل از خوردن نمی‌دانست ولی] جلوتر اطلاع دارد تا در کارهای مورد نیاز خود عجله نماید و چون وقت مردن فرا رسد خداوند فراموشی را بر قلب او القا کرده تا آنچه باید انجام شود».

[28] 28 - سَلَمَةُ‌ بْنُ‌ الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ سُلَیْمَانَ‌ بْنِ‌ سَمَاعَةَ‌ وَ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌، عَنِ‌ الْحَارِثِ‌ بْنِ‌ الْبَطَلِ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، أَوْ عَمَّنْ‌ رَوَاهُ‌ عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «أَیُّ‌ إِمَامٍ‌ لَا یَعْلَمُ‌ مَا یُصِیبُهُ‌، وَ لَا إِلَی مَا یَصِیرُ أَمْرُهُ‌ فَلَیْسَ‌ ذَلِکَ‌ بِحُجَّةِ‌ اللهِ‌ عَلَی خَلْقِهِ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 13/484؛ البحار: 286/27، ح 4.

[29] 29 - یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ وَ إِبْرَاهِیمُ‌ بْنُ‌ هَاشِمٍ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ هِشَامِ‌ بْنِ‌ سَالِمٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «مَرِضَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام مَرَضاً شَدِیداً فَخِفْتُ‌ عَلَیْهِ‌، فَقَالَ‌: لَیْسَ‌ عَلَیَّ‌ مِنْ‌ مَرَضِی هَذَا بَأْسٌ‌، قَالَ‌: ثُمَّ‌ مَکَثَ‌ مَا شَاءَ اللهُ‌ ثُمَ‌ اعْتَلَّ‌ عِلَّةً‌ خَفِیفَةً‌ فَجَعَلَ‌ یُوصِینَا، ثُمَّ‌ قَالَ‌: یَا بُنَیَّ‌ أَدْخِلْ‌ عَلَیَّ‌ نَفَراً مِنْ‌ أَهْلِ‌ الْمَدِینَةِ‌ حَتَّی أُشْهِدَهُمْ‌، فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: یَا أَبَتِ‌ لَیْسَ‌ عَلَیْکَ‌ بَأْسٌ‌، فَقَالَ‌: یَا بُنَیَّ‌ إِنَّ‌ الَّذِی جَاءَنِی فَأَخْبَرَنِی أَنِّی لَسْتُ‌ بِمَیِّتٍ‌ فِی مَرَضِی ذَلِکَ‌ هُوَ الَّذِی أَخْبَرَنِی أَنِّی مَیِّتٌ‌ فِی مَرَضِی هَذَا».⁽²⁾

[30] 30 - وَ عَنْهُمَا، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْفُضَیْلِ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «وَ اللهِ‌ مَا تَرَکَ‌ اللهُ‌ الْأَرْضَ‌ مُنْذُ قَبَضَ‌ اللهُ‌ آدَمَ‌ علیه السلام إِلَّا وَ فِیهَا إِمَامٌ‌ یُهْتَدَی بِهِ‌ إِلَی اللهِ‌، وَ هُوَ حُجَّةٌ‌ للهِ‌ عَلَی عِبَادِهِ‌، فَلَا تَبْقَی الْأَرْضُ‌ بِغَیْرِ إِمَامٍ‌ حُجَّةِ‌ اللهِ‌ عَلَی عِبَادِهِ‌».⁽³⁾

[31] 31 - وَ عَنْهُمْ‌ عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ یَعْقُوبَ‌ السَّرَّاجِ‌ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام تَخْلُو الْأَرْضُ‌ مِنْ‌ عَالِمٍ‌ مِنْکُمْ‌ حَیٍّ‌ ظَاهِرٍ، یَفْزَعُ‌ إِلَیْهِ‌ النَّاسُ‌ فِی حَلَالِهِمْ‌ وَ حَرَامِهِمْ‌؟ فَقَالَ‌: «لَا یَا أَبَا یُوسُفَ‌ وَ إِنَّ‌ ذَلِکَ‌ لَبَیِّنٌ‌ فِی کِتَابِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ وَ هُوَ قَوْلُهُ‌: یا أَیُّهَا الَّذِینَ‌ آمَنُوا

[28] 28 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «هر امامی اگر نداند چه بر سرش (از خیر و شر و بلا و عافیت) می‌آید و به سوی چه (از مرگ و شهادت) می‌رود او حجّت خدا بر خلقش نیست».

[29] 29 - هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «پدرم به سختی مریض شد به گونه‌ای که بر او ترسیدم، پس فرمود: این بیماری برای من طوری نیست (من از این بیماری نمی‌میرم). و بعد از آن به خواست خدا مدّتی مکث کرد [خوب شد و مدّتی زندگانی کرد]، سپس بیماری ناچیزی گرفتند و به ما (وصیت) و سفارش کرد، و فرمود: فرزندم، چند نفر از مردم مدینه را بیاور تا آن‌ها را شاهد بگیرم. عرض کردم: ای پدرم، (این بیماری) خطری برایت ندارد، فرمود: پسرم! به راستی کسی آمد و به من خبر داد و از آن بیماری (قبلی) نخواهم مُرد و همان [پیش من] ‍آمد و گفت که از این بیماری خواهم مُرد».

[30] 30 - علی بن ابو حمزۀ ثمالی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «به خدا قسم از زمان رحلت حضرت آدم علیه السلام خداوند زمین را وامگذارد مگر آن که روی آن امامی قرار داد که به واسطه‌اش مردم هدایت شوند، او حجّت خدا بر بندگانش است و هیچ گاه زمین بدون امام که حجّت خدا بر بندگانش است، باقی نخواهد بود».

[31] 31 - یعقوب سرّاج گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا زمین از عالمی (و امامی) زنده و آشکار از شما (آل محمّد علیهم السلام) خالی خواهد ماند، امامی که مردمان در حلال و حرام خود بتوانند به او پناه برند؟

فرمود: «ای ابا یوسف! نه؛ و این امر در کتاب خدا بیان گشته است: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، استقامت کنید و پایدار باشید و فرمان برید - آل عمران: 200»، یعنی

اِصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا ⁽¹⁾

آل عمران (3):200.

[32] 32 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنْ‌ حَمْزَةَ‌ بْنِ‌ حُمْرَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «لَوْ بَقِیَ‌ عَلَی الْأَرْضِ‌ اثْنَانِ‌ لَکَانَ‌ أَحَدُهُمَا حُجَّةً‌ عَلَی صَاحِبِهِ‌».⁽³⁾

[33] 33 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ قَالَ‌: کَتَبَ‌ أَبُو الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام إِلَی أَحْمَدَ بْنِ‌ عُمَرَ الْحَلَّالِ‌ فِی جَوَابِ‌ کِتَابِهِ‌: بِسْمِ‌ اللّهِ‌ الرَّحْمنِ‌ الرَّحِیمِ‌ * «عَافَانَا اللهُ‌ وَ إِیَّاکَ‌ بِأَحْسَنِ‌ عَافِیَةٍ‌، سَأَلْتَ‌ عَنِ‌ الْإِمَامِ‌ إِذَا مَاتَ‌ بِأَیِّ‌ شَیْ‌ءٍ یُعْرَفُ‌ الْإِمَامُ‌ الَّذِی بَعْدَهُ‌؟ الْإِمَامُ‌ لَهُ‌ عَلَامَاتٌ‌ مِنْهَا: أَنْ‌ یَکُونَ‌ أَکْبَرَ وُلْدِهِ‌، وَ یَکُونَ‌ فِیهِ‌ الْفَضْلُ‌، وَ إِذَا قَدِمَ‌ الرَّکْبُ‌ الْمَدِینَةَ‌ قَالُوا: إِلَی مَنْ‌ أَوْصَی فُلَانٌ‌؟ قَالُوا: إِلَی فُلَانِ‌ بْنِ‌ فُلَانٍ‌، وَ السِّلَاحُ‌ فِینَا بِمَنْزِلَةِ‌ التَّابُوتِ‌ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ‌، فَکُونُوا مَعَ‌ السِّلَاحِ‌ أَیْنَمَا کَانَ‌».⁽⁴⁾

[34] 34 - عَنْ‌ سُلَیْمَانَ‌ بْنِ‌ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِیِّ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ الرِّضَا علیه السلام فَقُلْتُ‌: تَخْلُو الْأَرْضُ‌ مِنْ‌ حُجَّةٍ‌؟ فَقَالَ‌: «لَوْ خَلَتِ‌ الْأَرْضُ‌ مِنْ‌ حُجَّةٍ‌ طَرْفَةَ‌ عَیْنٍ‌ لَسَاخَتْ‌ بِأَهْلِهَا».⁽⁵⁾

[35] 35 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ الْوَشَّاءِ، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ قَیْسٍ‌، قَالَ‌: لَمَّا قَدِمَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ أَقَامَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ مَوْلًی لَهُ‌ عَلَی رَأْسِهِ‌، وَ قَالَ‌ لَهُ‌: إِذَا دَخَلَ‌

بر دین خود «استقامت کنید»، و در برابر دشمنان و مخالفان خود «آماده باشید»، «و فرمان برید» یعنی از امام خود در بارۀ آنچه بر شما واجب کرده و فرمان داده است».

[32] 32 - حمزة بن حمران گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «اگر بر روی زمین دو نفر بماند حتماً یکی از آن دو بر رفیقش حجّت خواهد بود».

[33] 33 - احمد بن محمّد بن ابی نصر گوید: امام رضا علیه السلام در جواب نامۀ احمد بن عمر حلّال چنین نوشت:

«به نام خداوند بخشندۀ مهربان، خداوند به ما و شما صحّت و عافیت عنایت فرماید، دربارۀ این پرسیده بودی که چون امامی بمیرد، امام پس از او با چه علامتی شناخته می‌شود؟ امام نشانه‌هایی دارد: این‌که بزرگترین فرزند پدرش می‌باشد، و دارای فضیلت باشد، و هر گاه که کاروانی به مدینه آید، بپرسد که فلان (امام) چه کسی را وصی خود قرار داده، بگویند: فلانی را (یعنی جانشین امام میان مردم معروف باشد). و اسلحه (سلاح پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم) نزد ما مانند تابوت در میان بنی اسرائیل است که امام هر کجا باشد با اوست».

[34] 34 - سلیمان جعفری گوید: از امام رضا علیه السلام پرسیدم: زمین از حجّت خالی می‌ماند؟ فرمود: «اگر زمین به اندازۀ چشم برهم زدنی (یک لحظه) از حجّت خالی باشد، اهل خود را فرو می‌برد».

[35] 35 - علی بن قیس گوید: چون امام صادق علیه السلام بر أبو جعفر (منصور دوانیقی) وارد می‌شد، منصور یکی از غلامان خود را بالای سر خود نگهداشت و به او گفت: همین که (جعفر بن محمد علیه السلام) بر من وارد شد گردنش را بزن. حضرت علیه السلام هنگامی که

عَلَیَّ‌ فَاضْرِبْ‌ عُنُقَهُ‌، فَلَمَّا دَخَلَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ فَنَظَرَ علیه السلام إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ فَأَسَرَّ شَیْئاً فِیمَا بَیْنَهُ‌ وَ بَیْنَ‌ نَفْسِهِ‌ وَ لَمْ‌ نَدْرِ مَا هُوَ، ثُمَّ‌ أَظْهَرَ: «یَا مَنْ‌ یَکْفِی خَلْقَهُ‌ کُلَّهُ‌ وَ لَا یَکْفِیهِ‌ أَحَدٌ اکْفِنِی شَرَّ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌» فَصَارَ أَبُو جَعْفَرٍ لَا یُبْصِرُ مَوْلَاهُ‌ وَ صَارَ مَوْلَاهُ‌ لَا یُبْصِرُهُ‌، فَقَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ: یَا جَعْفَرَ بْنَ‌ مُحَمَّدٍ لَقَدْ عَنَّیْتُکَ‌ [أَتْعَبْتُکَ‌] فِی هَذَا الْحَرِّ فَانْصَرِفْ‌.

فَخَرَجَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام مِنْ‌ عِنْدِهِ‌، فَقَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ لِمَوْلَاهُ‌: مَا مَنَعَکَ‌ أَنْ‌ تَفْعَلَ‌ مَا أَمَرْتُکَ‌ بِهِ‌؟ فَقَالَ‌: لَا وَ اللهِ‌ مَا أَبْصَرْتُهُ‌، وَ لَقَدْ جَاءَ شَیْ‌ءٌ فَحَالَ‌ بَیْنِی وَ بَیْنَهُ‌، فَقَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ: وَ اللهِ‌ لَئِنْ‌ حَدَّثْتَ‌ بِهَذَا الْحَدِیثِ‌ أَحَداً لَأَقْتُلَنَّکَ‌.⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 1/494؛ البحار: 169/47، ح 11؛ الکافی: 559/2، ح 12.

[36] 36 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌ وَ الْهَیْثَمُ‌ بْنُ‌ أَبِی مَسْرُوقٍ‌ النَّهْدِیُّ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ مُعَاوِیَةَ‌ بْنِ‌ وَهْبٍ‌ قَالَ‌: کُنْتُ‌ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام بِالْمَدِینَةِ‌ وَ هُوَ رَاکِبٌ‌ حِمَارَهُ‌، فَنَزَلَ‌ وَ قَدْ کُنَّا صِرْنَا إِلَی السُّوقِ‌ أَوْ قَرِیباً مِنَ‌ السُّوقِ‌، قَالَ‌: فَنَزَلَ‌ وَ سَجَدَ وَ أَطَالَ‌ السُّجُودَ وَ أَنَا أَنْتَظِرُهُ‌، ثُمَّ‌ رَفَعَ‌ رَأْسَهُ‌، فَقُلْتُ‌: جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌ رَأَیْتُکَ‌ نَزَلْتَ‌ فَسَجَدْتَ‌؟! فَقَالَ‌: «إِنِّی ذَکَرْتُ‌ نِعْمَةَ‌ اللهِ‌ عَلَیَّ‌ فَسَجَدْتُ‌» قَالَ‌: قُلْتُ‌: قَرِیباً مِنَ‌ السُّوقِ‌ وَ النَّاسُ‌ یَجِیئُونَ‌ وَ یَذْهَبُونَ‌؟ فَقَالَ‌ علیه السلام: «إِنَّهُ‌ لَمْ‌ یَرَنِی أَحَدٌ».⁽²⁾

[37] 37 - عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ عِیسَی وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ الْخَزَّازِ، عَنْ‌ عَمْرِو بْنِ‌ شِمْرٍ، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «صَلَّی رَسُولُ‌

وارد شد و چشمش به منصور افتاد با خود ذکری گفت که کسی نفهمید و قسمت آخر را بلند خواند: «ای کسی که از همه خلق خود کفایت کنی و کسی کفایت از او نکند، شرّ عبد اللَّه بن علی (منصور دوانیقی) را از من دفع کن» منصور غلام خود را ندید و غلام نیز او را نمی‌دید، منصور گفت: ای جعفر بن محمّد! به راستی که من شما را در این هوای گرم به زحمت انداختم (به منزل) برگرد (و معذرت خواهی کرد).

امام از آنجا خارج شد. پس از آن منصور به غلامش گفت: چرا آنچه به تو دستور داده بودم انجام ندادی (و گردن جعفر بن محمد را نزدی‌؟) گفت: به خدا قسم، من او را ندیدم و چیزی آمد و میان من و او حائل شد. منصور به او گفت: به خدا سوگند، اگر این داستان را برای کسی بگویی حتماً تو را خواهم کشت.

[36] 36 - معاویة بن وهب گوید: همراه امام صادق علیه السلام در مدینه بودم آن حضرت سوار بر الاغ بود و به بازار رسیده بودیم یا نزدیک بازار بودیم که امام علیه السلام از الاغ خود پیاده شد و سجدۀ طولانی کرد من انتظار کشیدم تا از سجده سر برداشت. عرض کردم: فدایت شوم چرا سجده نمودی‌؟ فرمود: «به یاد نعمت خدا بر خود افتادم، پس سجده کردم». عرض کردم: (آقا) نزدیک بازار سجده می‌فرمائید با اینکه می‌آیند و می‌روند؟! فرمود: «به راستی که هیچ کس مرا نمی‌بیند».

[37] 37 - جابر بن یزید گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: شبی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سورۀ «تَبَّتْ‌ یدا أَبِی لَهَبٍ‌» را (در نماز) خواند. به امّ‌ جمیل زن ابو لهب (و خواهر ابو سفیان) گفتند دیشب محمّد صلی الله علیه و آله و سلم در نماز، تو و همسرت را را نفرین می‌کرد. پس امّ‌ جمیل بیرون آمد و دنبال پیامبر می‌گشت و مدام می‌گفت: اگر او را دیدم حتماً دشنامش می‌دهم، کیست محمّد را به من نشان دهد؟ تا این‌که به نزدیکی پیامبر رسید و ابوبکر کنار آن

اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم لَیْلَةً‌ فَقَرَأَ تَبَّتْ‌ یَدَا أَبِی لَهَبٍ‌⁽¹⁾

المسد (111):1.

[38] 38 - عَنِ‌ الْعَبَّاسِ‌ بْنِ‌ مَعْرُوفٍ‌، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ حَرِیزِ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌: «لَیْسَ‌ عِنْدَ أَحَدٍ شَیْ‌ءٌ مِنْ‌ حَقٍّ‌ وَ لَا صَوَابٍ‌⁽³⁾، وَ لَیْسَ‌ أَحَدٌ مِنَ‌ النَّاسِ‌ یَقْضِی بِحَقٍّ‌ وَ لَا بِعَدْلٍ‌ إِلَّا شَیْ‌ءٌ خَرَجَ‌ مِنَّا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌، وَ لَیْسَ‌ أَحَدٌ یَقْضِی بِقَضَاءٍ یُصِیبُ‌ فِیهِ‌ الْحَقَّ‌ إِلَّا مِفْتَاحُهُ‌ قَضَاءُ عَلِیٍّ‌ علیه السلام، فَإِذَا کَانَ‌ الْخَطَأُ فَمِنْ‌ قِبَلِهِمْ‌ وَ الصَّوَابُ‌ مِنْ‌ قِبَلِنَا، أَوْ کَمَا قَالَ‌».⁽⁴⁾

[39] 39 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ جَمِیعاً عَنْ‌ فَضَالَةَ‌ بْنِ‌ أَیُّوبَ‌، عَنِ‌ الْقَاسِمِ‌ بْنِ‌ بُرَیْدٍ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنْ‌ مِیرَاثِ‌ الْعِلْمِ‌ مَا مَبْلَغُهُ‌ أَ جَوَامِعُ‌ هُوَ مِنْ‌ هَذَا الْعِلْمِ‌ أَمْ‌ تَفْسِیرُ

حضرت در کنار دیواری نشسته بود، ابوبکر گفت: ای رسول خدا! خوب است به

کناری روید، که امّ‌ جمیل می‌آید و می‌ترسم آنچه ناخوش دارید بشنوید. پیامبر فرمود: او مرا نخواهد دید و هرگز مرا نمی‌بیند، پس امّ‌ جمیل آمد و مقابل آن دو ایستاد و گفت: ای ابوبکر! محمّد را دیده‌ای‌؟ ابو بکر گفت: نه، پس او به خانه‌اش برگشت.

امام باقر علیه السلام فرمود: خدا میان او و پیامبر پردۀ زردی قرار داد.

[38] 38 - محمّد بن مسلم گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: «نزد هیچ یک از مردم مطلب حق و درستی نیست و هیچ یک از مردم به حق قضاوت نکند، جز آنچه از خاندان ما بیرون آید و هیچ کسی نیست که قضاوتی کند که در آن به حق می‌رسد مگر آن‌که کلید قضاوتش [حکم و بیان آن از] ‍علی علیه السلام است و چون اشتباه [حکم] کنند از جانب خود آن‌هاست و درستی [قضاوت‌هایشان] ‍از جانب ماست یا همان‌گونه است که علی علیه السلام فرموده است».⁽¹⁾

یعنی وقتی گفتار و عقیدۀ مردم بر خلاف گفتار و عقیده علی علیه السلام باشد، همۀ آن‌ها بر باطل و علی علیه السلام بر حق است و پیداست که فرزندان معصوم علی علیه السلام هم مو به مو از پدر خود تبعیت کنند و این حکم در بارۀ آن‌ها هم جاریست. (علامه مصطفوی. ترجمه الکافی: / 2502)

[39] 39 - محمّد بن مسلم گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ اندازۀ میراث دانش پرسیدم که یک امور کلی است یا شرح هر آن چیزیست که ما در بارۀ آن سخن می‌گوییم‌؟ حضرت فرمود: «به راستی که برای خداوند دو شهر است یکی در شرق و

کُلِّ‌ شَیْ‌ءٍ مِنْ‌ هَذِهِ‌ الْأُمُورِ الَّتِی نَتَکَلَّمُ‌ فِیهَا؟ فَقَالَ‌: «إِنَّ‌ للهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ مَدِینَتَیْنِ‌: مَدِینَةً‌ بِالْمَشْرِقِ‌ وَ مَدِینَةً‌ بِالْمَغْرِبِ‌، فِیهِمَا قَوْمٌ‌ لَا یَعْرِفُونَ‌ إِبْلِیسَ‌، وَ لَا یَعْلَمُونَ‌ بِخَلْقِ‌ إِبْلِیسَ‌، نَلْقَاهُمْ‌ فِی کُلِّ‌ حِینٍ‌، فَیَسْأَلُونَّا عَمَّا یَحْتَاجُونَ‌ إِلَیْهِ‌، وَ یَسْأَلُونَّا عَنِ‌ الدُّعَاءِ فَنُعَلِّمُهُمْ‌، وَ یَسْأَلُونَّا عَنْ‌ قَائِمِنَا مَتَی یَظْهَرُ، وَ فِیهِمْ‌ عِبَادَةٌ‌ وَ اجْتِهَادٌ شَدِیدٌ.

وَ لِمَدِینَتِهِمْ‌ أَبْوَابٌ‌ مَا بَیْنَ‌ الْمِصْرَاعِ‌ إِلَی الْمِصْرَاعِ‌ مِائَةُ‌ فَرْسَخٍ‌، لَهُمْ‌ تَقْدِیسٌ‌ وَ تَمْجِیدٌ، وَ دُعَاءٌ وَ اجْتِهَادٌ شَدِیدٌ، لَوْ رَأَیْتُمُوهُمْ‌ لَاحْتَقَرْتُمْ‌ عَمَلَکُمْ‌، یُصَلِّی الرَّجُلُ‌ مِنْهُمْ‌ شَهْراً لَا یَرْفَعُ‌ رَأْسَهُ‌ مِنْ‌ سَجْدَتِهِ‌، طَعَامُهُمُ‌ التَّسْبِیحُ‌، وَ لِبَاسُهُمْ‌ الْوَرَعُ‌، وَ وُجُوهُهُمْ‌ مُشْرِقَةٌ‌ بِالنُّورِ، وَ إِذَا رَأَوْا مِنَّا وَاحِداً احْتَوَشُوهُ‌ وَ اجْتَمَعُوا إِلَیْهِ‌ وَ أَخَذُوا مِنْ‌ أَثَرِهِ‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ یَتَبَرَّکُونَ‌ بِهِ‌، لَهُمْ‌ دَوِیٌّ‌ إِذَا صَلَّوْا کَأَشَدَّ مِنْ‌ دَوِیِّ‌ الرِّیحِ‌ الْعَاصِفِ‌.

مِنْهُمْ‌ جَمَاعَةٌ‌ لَمْ‌ یَضَعُوا السِّلَاحَ‌ مُنْذُ کَانُوا یَنْتَظِرُونَ‌ قَائِمَنَا، یَدْعُونَ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ أَنْ‌ یُرِیَهُمْ‌ إِیَّاهُ‌، وَ عُمُرُ أَحَدِهِمْ‌ أَلْفُ‌ سَنَةٍ‌، إِذَا رَأَیْتَهُمْ‌ رَأَیْتَ‌ الْخُشُوعَ‌ وَ الِاسْتِکَانَةَ‌، وَ طَلَبَ‌ مَا یُقَرِّبُهُمْ‌ إِلَی اللهِ‌ جَلَّ‌ وَ عَزَّ، إِذَا احْتَبَسْنَا عَنْهُمْ‌ ظَنُّوا أَنَّ‌ ذَلِکَ‌ مِنْ‌ سَخَطٍ‍‌، یَتَعَاهَدُونَ‌ أَوْقَاتَنَا الَّتِی نَأْتِیهِمْ‌ فِیهَا، فَلا یَسْأَمُونَ‌ وَ لا یَفْتُرُونَ‌، یَتْلُونَ‌ کِتَابَ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ کَمَا عَلَّمْنَاهُمْ‌، وَ إِنَّ‌ فِیمَا نُعَلِّمُهُمْ‌ مَا لَوْ تُلِیَ‌ عَلَی النَّاسِ‌ لَکَفَرُوا بِهِ‌ وَ لَأَنْکَرُوهُ‌.

یَسْأَلُونَّا عَنِ‌ الشَّیْ‌ءِ إِذَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ‌ مِنَ‌ الْقُرْآنِ‌ لَا یَعْرِفُونَهُ‌، فَإِذَا أَخْبَرْنَاهُمْ‌ بِهِ‌ انْشَرَحَتْ‌ صُدُورُهُمْ‌ لِمَا یَسْتَمِعُونَ‌ مِنَّا، وَ سَأَلُوا لَنَا الْبَقَاءَ وَ أَنْ‌ لَا یَفْقِدُونَا، وَ یَعْلَمُونَ‌ أَنَّ‌ الْمِنَّةَ‌ مِنَ‌ اللهِ‌ تَعَالَی عَلَیْهِمْ‌ فِیمَا نُعَلِّمُهُمْ‌ عَظِیمَةٌ‌، وَ لَهُمْ‌ خَرْجَةٌ‌ مَعَ‌ الْإِمَامِ‌ إِذَا قَامَ‌، یَسْبِقُونَ‌ فِیهَا أَصْحَابَ‌ السِّلَاحِ‌، وَ یَدْعُونَ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ أَنْ‌ یَجْعَلَهُمْ‌ مِمَّنْ‌ یَنْتَصِرُ بِهِمْ‌ لِدِینِهِ‌، فَهُمْ‌ کُهُولٌ‌

یکی در غرب، در آنجا مردمی هستند که هرگز ابلیس را نشناسند و از آفرینش او خبر ندارند. ما آن‌ها را در هر حال ملاقات کنیم، از ما هر چه نیاز دارند بپرسند و از ما خواستار دعاء شوند، و به آن‌ها بیاموزیم و در مورد قائم ما عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌پرسند که چه زمان ظهور می‌کند، عبادت و تلاشی بسیار در خداپرستی دارند.

و شهرشان درهای بسیاری دارد که ما بین هر دروازه‌ای صد فرسخ است. تمجید و دعاء و کوشش سختی دارند. اگر شما به آن‌ها بنگرید کردار خود را ناچیز شمرید، یکی از آنان یک ماه سرش به سجده نمازش باشد.

خوراکشان تسبیح است، و جامه‌شان پرهیزکاری و چهره‌شان تابان، چون یکی از ما اهل بیت را بینند گِردش را بگیرند، و از خاک زیر پایش بردارند و بدان تبرّک جویند، چون نماز گزارند بانگی بلند کنند سخت‌تر از بانگ گردباد، گروهی از آن‌ها از آنگاه که انتظار ظهور قائم ما عجل الله تعالی فرجه الشریف را دارند اسلحه به زمین نگذاشته‌اند، در حال آماده باشند، و از خداوند خواستارند که وی را به آن‌ها بنماید.

عمر هر کدام هزار سال است، در چهرۀ آن‌ها خشوع و خدا ترسی و خداجوئی نمایانست. چون خود را از آن‌ها باز داریم پندارند، از خشم بر آن‌ها است. اوقاتی که نزد آن‌ها می‌رویم در نظر دارند، نه خسته شوند و نه سست گردند، قرآن را چنانچه به آن‌ها آموختیم قرائت کنند، و در تعلیم ما چیزها است که اگر بر مردم خوانده شود بدان کافر شوند و منکر آن باشند.

از مشکلات قرآن از ما می‌پرسند و چون بر ایشان شرح می‌دهیم خوشدل می‌شوند از آنچه از ما می‌شنوند، و برای ما عمر دراز می‌خواهند و این‌که ما را از دست ندهند، و می‌دانند در اینکه به آن‌ها می‌آموزیم نعمت بزرگی است از خدا که به آن‌ها عطا شده، آن‌ها با امام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف خروجی دارند. و اسلحه داران آن‌ها پیشتازند و خواستار نصرت امامند.

وَ شُبَّانٌ‌، إِذَا رَأَی شَابٌّ‌ مِنْهُمُ‌ الْکَهْلَ‌ جَلَسَ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌ جِلْسَةَ‌ الْعَبْدِ لَا یَقُومُ‌ حَتَّی یَأْمُرَهُ‌، لَهُمْ‌ طَرِیقٌ‌ هُمْ‌ أَعْلَمُ‌ بِهِ‌ مِنَ‌ الْخَلْقِ‌ إِلَی حَیْثُ‌ یُرِیدُ الْإِمَامُ‌ علیه السلام، فَإِذَا أَمَرَهُمُ‌ الْإِمَامُ‌ علیه السلام بِأَمْرٍ قَامُوا إِلَیْهِ‌ أَبَداً حَتَّی یَکُونَ‌ هُوَ الَّذِی یَأْمُرُهُمْ‌ بِغَیْرِهِ‌، لَوْ أَنَّهُمْ‌ وَرَدُوا عَلَی مَا بَیْنَ‌ الْمَشْرِقِ‌ وَ الْمَغْرِبِ‌ مِنَ‌ الْخَلْقِ‌ لَأَفْنَوْهُمْ‌ فِی سَاعَةٍ‌ وَاحِدَةٍ‌، لَا یَعْمَلُ‌ فِیهِمُ‌ الْحَدِیدُ.

لَهُمْ‌ سُیُوفٌ‌ مِنْ‌ حَدِیدٍ غَیْرِ هَذَا الْحَدِیدِ، لَوْ ضَرَبَ‌ أَحَدُهُمْ‌ بِسَیْفِهِ‌ جَبَلًا لَقَدَّهُ‌ حَتَّی یَفْصِلَهُ‌، وَ یَغْزُو بِهِمُ‌ الْإِمَامُ‌ علیه السلام الْهِنْدَ وَ الدَّیْلَمَ‌ وَ الْکُرْدَ وَ الرُّومَ‌ وَ بَرْبَرَ وَ فَارِسَ‌.

وَ مَا بَیْنَ‌ جَابَرْسَا إِلَی جَابَلْقَا - وَ هُمَا مَدِینَتَانِ‌ وَاحِدَةٌ‌ بِالْمَشْرِقِ‌ وَ وَاحِدَةٌ‌ بِالْمَغْرِبِ‌ لَا یَأْتُونَ‌ عَلَی أَهْلِ‌ دِینٍ‌ إِلَّا دَعَوْهُمْ‌ إِلَی اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌، وَ إِلَی الْإِسْلَامِ‌، وَ الْإِقْرَارِ بِمُحَمَّدٍ علیه السلام، وَ التَّوْحِیدِ، وَ وَلَایَتِنَا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌.

فَمَنْ‌ أَجَابَ‌ مِنْهُمْ‌ وَ دَخَلَ‌ فِی الْإِسْلَامِ‌ تَرَکُوهُ‌ وَ أَمَّرُوا عَلَیهِ‌ أَمِیراً مِنْهُمْ‌، وَ مَنْ‌ لَمْ‌ یجِبْ‌ وَ لَمْ‌ یقِرَّ بِمُحَمَّدٍ علیه السلام، وَ لَمْ‌ یقِرَّ بِالْإِسْلَامِ‌، وَ لَمْ‌ یسْلِمْ‌ قَتَلُوهُ‌، حَتَّی لَا یبْقَی بَینَ‌ الْمَشْرِقِ‌ وَ الْمَغْرِبِ‌ وَ مَا دُونَ‌ الْجَبَلِ‌ أَحَدٌ إِلَّا آمَنَ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 490، ح 4، از هشام الجوالیقی با کمی اختلاف؛ المحتضر: 103؛ البحار: 332/57، ح 17.

[40] 40 - حَدَّثَنَا سَلَمَةُ‌ بْنُ‌ الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ سُلَیْمَانَ‌ بْنِ‌ سَمَاعَةَ‌ وَ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌، عَنْ‌ سَمَاعَةَ‌ بْنِ‌ مِهْرَانَ‌ عَمَّنْ‌ حَدَّثَهُ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ حَیٍّ‌ وَ أَبِی الْجَارُودِ ذَکَرَاهُ‌ عَنْ‌ أَبِی سَعِیدٍ عَقِیصَا الْهَمْدَانِیِّ‌ قَالَ‌: قَالَ‌ الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام: «إِنَّ‌ للهِ‌ مَدِینَةً‌ بِالْمَشْرِقِ‌ وَ مَدِینَةً‌ بِالْمَغْرِبِ‌، عَلَی کُلِّ‌ وَاحِدَةٍ‌ مِنْهُمَا سُورٌ مِنْ‌ حَدِیدٍ فِی کُلِّ‌ سُورٍ سَبْعُونَ‌ أَلْفَ‌ مِصْرَاعٍ‌ ذَهَباً، یَدْخُلُ‌ فِی کُلِّ‌ مِصْرَاعٍ‌ سَبْعُونَ‌ أَلْفَ‌ أَلْفِ‌ آدَمِیٍّ‌، لَیْسَ‌ فِیهَا لُغَةٌ‌ إِلَّا وَ هِیَ‌ مُخَالِفَةٌ‌ لِلْأُخْرَی، وَمَا مِنْهَا لُغَةٌ‌ إِلَّا وَقَدْ عَلِمْنَاهَا، وَمَا فِیهِمَا وَمَا بَیْنَهُمَا ابْنُ‌ نَبِیٍّ‌ غَیْرِی وَغَیْرُ أَخِی

پیر دارند و جوان، چون جوانشان پیری بیند بنده‌وار برابر او نشیند و برنخیزد تا او فرمانش دهد. بهتر از همه می‌دانند امام چه دستوری دارد و تا به آن‌ها فرمانی دهد بر آن ایستادگی دارند تا فرمان دیگر صادر کند.

اگر به همۀ خلق میان مشرق و مغرب درآیند در یک ساعت همه را نابود کنند، آهن در آن‌ها اثر نکند، شمشیرهائی از آهن دارند جز آهن معمولی، اگر یکی از آن‌ها به کوهی شمشیر زند آن را دو نیم کند. امام با آن‌ها است که با هند و دیلم و کرک و ترک و روم و بربر و فارس نبرد کند.

و در میان جابرسا تا جابلقا که دو شهرند یکی در شرق و دیگری در مغرب اهل هر کیشی را به خداوند و اقرار به پیغمبری محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و توحید و ولایت ما خانواده دعوت کنند هر که پذیرد و مسلمان شود او را رها کنند و فرماندهی بر او گمارند از خود و هر که نپذیرد و مسلمان نشود او را بکشند تا در میان مشرق و مغرب و پائین کوهستان کسی جز مؤمن نماند».⁽¹⁾

بررسی این روایت و دیگر روایات مشابه آن در مقاله‌ای به نام: «بررسی دو شهر جابلقا و جابرسا در روایات مهدویت» اثر دیگر نگارنده، آمده است. توضیح اجمالی این روایت در پاورقی حدیث بعدی بیان شده است.

[40] 40 - ابو سعید همدانی گوید: امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «به راستی که برای خدا دو شهر است یکی در شرق و دیگری در مغرب، گِرد آن‌ها دیواری از آهن است و هر یک از آن‌ها هفتاد هزار در [و دروازۀ] یک‌لنگه از طلا دارد و و در هر دروازه‌ای هفتاد هزار هزار آدم است، در آنجا [تکلّم] هیچ لغتی نیست مگر این‌که بر خلاف لغت دیگر است و من همۀ آن لغات (و زبان‌ها) و آنچه در آن دو شهر و میان آن‌هاست می‌دانم و در میان آن‌ها پیامبرزاده‌ای جز من و برادرم نیست و منم حجّت بر همۀ آن‌ها».⁽²⁾

وَ أَنَا الْحُجَّةُ‌ عَلَیْهِمْ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 5/492؛ البحار: 44/27، ح 4.

[41] 41 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ عَبْدِ رَبِّهِ‌ الصَّیْرَفِیِّ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سُلَیْمَانَ‌، عَنْ‌ یَقْطِینٍ‌ الْجَوَالِیقِیِّ‌، عَنْ‌ فِلْفِلَةَ‌ ⁽²⁾، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ خَلَقَ‌ جَبَلًا مُحِیطاً بِالدُّنْیَا مِنْ‌ زَبَرْجَدَةٍ‌ خَضْرَاءَ، وَ إِنَّمَا خُضْرَةُ‌ السَّمَاءِ مِنْ‌ خُضْرَةِ‌ ذَلِکَ‌ الْجَبَلِ‌، وَ خَلَقَ‌ خَلْفَهُ‌ خَلْقاً لَمْ‌ یَفْتَرِضْ‌ عَلَیْهِمْ‌ شَیْئاً مِمَّا افْتَرَضَ‌ عَلَی خَلْقِهِ‌ مِنْ‌ صَلَاةٍ‌ وَ زَکَاةٍ‌، وَ کُلُّهُمْ‌ یَلْعَنُ‌ رَجُلَیْنِ‌ مِنْ‌ هَذِهِ‌ الْأُمَّةِ‌ - وَ سَمَّاهُمَا -».⁽³⁾

[42] 42 - أَحْمَدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الرَّیَّانِ‌، عَنْ‌ عُبَیْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ الدِّهْقَانِ‌، عَنْ‌ أَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌: «إِنَّ‌ للهِ‌ خَلْفَ‌ هَذَا النِّطَاقِ‌ زَبَرْجَدَةً‌ خَضْرَاءَ مِنْهَا اخْضَرَّتِ‌ السَّمَاءُ» قُلْتُ‌: وَ مَا النِّطَاقُ‌؟ قَالَ‌: «الْحِجَابُ‌، وَ للهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ وَرَاءَ ذَلِکَ‌ سَبْعُونَ‌ أَلْفَ‌ عَالَمٍ‌ أَکْثَرَ مِنْ‌ عَدَدِ الْجِنِّ‌ وَ الْإِنْسِ‌، وَ کُلُّهُمْ‌ یلْعَنُ‌ فُلَاناً وَ فُلَاناً».⁽⁴⁾

[43] 43 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ هَارُونَ‌ بْنِ‌ مُوسَی، عَنْ‌ أَبِی یَحْیَی سَهْلِ‌ بْنِ‌ زِیَادٍ الْوَاسِطِیِ‌، عَنْ‌ عَجْلَانَ‌ بْنِ‌ صَالِحٍ‌، قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنْ‌ قُبَّةِ‌ آدَمَ‌ علیه السلام، فَقُلْتُ‌: هَذِهِ‌ قُبَّةُ‌ آدَمَ‌ علیه السلام‌؟ فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌ وَ

[41] 41 - فلفله گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «خدا کوهی از زبرجد سبز اطراف دنیا آفریده، که سبزی آسمان از آن کوه است، و پشت آن کوه خلقی آفریده که مکلّف به واجباتی مانند نماز و زکات نیستند، و همۀ آن‌ها دو مرد از این امّت را لعن کنند، و نام آن‌ها را برد».

[42] 42 - عبید الله بن عبد الله دهقان گوید: شنیدم امام رضا علیه السلام می‌فرمود: «همانا برای خدا پشت این نِطاق آسمانی یک زبرجد سبزیست که سبزی آسمان از آن است».

عرض کردم: نِطاق چیست‌؟

فرمود: «پرده است، و برای خدا پشت آن پرده هفتاد هزار عالَم است بیش از تعداد آدمیان و اجنّه و انسان‌ها، و همه فلانی و فلانی را لعنت کنند».

[43] 43 - عجلان بن صالح گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: این گنبد آدم علیه السلام است‌؟ فرمود: «آری به خدا سوگند، و برای خداوند متعال گنبدهای بسیاری است. بدان که در پس این مغرب شما سی و نُه مغرب دیگر است، سرزمین‌های سپیدی که پر است از مخلوق خدا و همگی از نور آن استفاده کرده و چشم بر هم‌زدنی نافرمانی خدا را نکنند، و آن‌ها نمی‌دانند که حضرت آدم خلق شده یا نه (یعنی خبری از جهان ما ندارند) و از فلان و فلان (اوّلی و دوّمی) بیزاری جویند».

اللهِ‌، وَ للهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ قِبَابٌ‌ کَثِیرَةٌ‌، أَمَا إِنَّ‌ لَخَلْفَ‌ مَغْرِبِکُمْ‌ هَذَا تِسْعَةً‌ وَ ثَلَاثِینَ‌ مَغْرِباً، أَرْضاً بَیْضَاءَ مَمْلُوءَةً‌ خَلْقاً یَسْتَضِیئُونَ‌ بِنُورِهَا، لَمْ‌ یَعْصُوا اللهَ‌ طَرْفَةَ‌ عَیْنٍ‌، لَا یَدْرُونَ‌ أَ خَلَقَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ آدَمَ‌ علیه السلام أَمْ‌ لَمْ‌ یَخْلُقْهُ‌، یَبْرَءُونَ‌ مِنْ‌ فُلَانٍ‌ وَ فُلَانٍ‌».

قِیلَ‌ لَهُ‌: کَیْفَ‌ هَذَا وَ کَیْفَ‌ یَبْرَءُونَ‌ مِنْ‌ فُلَانٍ‌ وَ فُلَانٍ‌ وَ هُمْ‌ لَا یَدْرُونَ‌ أَنَّ‌ اللهَ‌ خَلَقَ‌ آدَمَ‌ أَمْ‌ لَمْ‌ یَخْلُقْهُ‌؟ فَقَالَ‌ لِلسَّائِلِ‌ عَنْ‌ ذَلِکَ‌: «أَ تَعْرِفُ‌ إِبْلِیسَ‌؟» فَقَالَ‌: لَا، إِلَّا بِالْخَبَرِ، قَالَ‌: «إِذاً أُمِرْتَ‌ بِلَعْنِهِ‌ وَ الْبَرَاءَةِ‌ مِنْهُ‌؟»، قَالَ‌: نَعَمْ‌، فَقَالَ‌: «فَکَذَلِکَ‌ أُمِرَ هَؤُلَاءِ».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 493، ح 8؛ الکافی: 231/8، ح 301، تا: «یبرأون من فلان و فلان»؛ البحار: 45/27، ح 5.

[44] 44 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنْ‌ یُونُسَ‌ بْنِ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ‌ بَشِیرٍ، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ مِنْ‌ وَرَاءِ شَمْسِکُمْ‌ هَذِهِ‌ أَرْبَعِینَ‌ عَیْنَ‌ شَمْسٍ‌، مَا بَیْنَ‌ عَیْنِ‌ شَمْسٍ‌ إِلَی عَیْنِ‌ شَمْسٍ‌ أَرْبَعُونَ‌ عَاماً، فِیهَا خَلْقٌ‌ کَثِیرٌ مَا یَعْلَمُونَ‌ أَنَّ‌ اللهَ‌ خَلَقَ‌ آدَمَ‌ أَمْ‌ لَمْ‌ یَخْلُقْهُ‌.

وَ إِنَّ‌ مِنْ‌ وَرَاءِ قَمَرِکُمْ‌ هَذَا أَرْبَعِینَ‌ قُرْصاً مِنَ‌ الْقَمَرِ، مَا بَیْنَ‌ الْقُرْصِ‌ إِلَی الْقُرْصِ‌ أَرْبَعُونَ‌ عَاماً، فِیهَا خَلْقٌ‌ کَثِیرٌ مَا یَعْلَمُونَ‌ أَنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ خَلَقَ‌ آدَمَ‌ أَمْ‌ لَمْ‌ یَخْلُقْهُ‌، قَدْ أُلْهِمُوا کَمَا أُلْهِمَتِ‌ النَّحْلَةُ‌ بِلَعْنِ‌ الْأَوَّلِ‌ وَ الثَّانِی فِی کُلِّ‌ الْأَوْقَاتِ‌، وَ قَدْ وُکِّلَ‌ بِهِمْ‌ مَلَائِکَةٌ‌ مَتَی لَمْ‌ یَلْعَنُوا عُذِّبُوا».⁽²⁾

[45] 45 - یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ رِجَالِهِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَرْفَعُهُ‌ إِلَی الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ للهِ‌ عَزَّوَجَلَّ‌ مَدِینَتَیْنِ‌: إِحْدَاهُمَا بِالْمَشْرِقِ‌ وَالْأُخْرَی بِالْمَغْرِبِ‌، عَلَیْهِمَا سُورٌ مِنْ‌ حَدِیدٍ، یَدُورُ عَلَی کُلِّ‌ وَاحِدَةٍ‌ مِنْهُمَا سَبْعُونَ‌ أَلْفَ‌ أَلْفِ‌ مِصْرَاعٍ‌ ذَهَباً، وَ

مردی گفت: چگونه از فلان و فلان بیزاری می‌جویند درحالی که نمی‌دانند خداوند آدم را خلق کرده یا نه‌؟ حضرت به پرسش‌گر فرمود: «آیا ابلیس را می‌شناسی‌؟» گفت: خیر، مگر به خبر (از او). فرمود: «در عین حال به لعن و بیزاری از او امر شده‌ای‌؟» گفت: آری. فرمود: «پس کار اینان نیز چنین است».

[44] 44 - جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «همانا پشت این خورشید شما چهل خورشید است که فاصلۀ میان هر خورشیدی چهل سال (راه) است که در آن‌ها خلق بسیاریست، نمی‌دانند خداوند آدم را خلق نموده یا نه.

و به راستی که پشت ماه شما چهل ماه است و فاصلۀ میان هر ماهی چهل روز راه است که در آن‌ها (نیز) خلق بسیاریست، نمی‌دانند خداوند آدمی آفریده یا نه، و به الهام همان‌گونه که زنبور الهام می‌شود، در هر زمانی اوّلی و دوّمی را لعن کنند و به تحقیق که خداوند ملائکه‌ای بر آن‌ها موکّل نموده هرگاه آن دو را لعن نکنند عذابشان نماید».

[45] 45 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «به راستی که خدا دو شهر دارد، یکی در مشرق و دیگری در مغربست، گرد آن‌ها دیواری از آهن است و هر یک از آن‌ها هفتاد هزار هزار در یک لنگه از طلا دارد و در آنجا هفتاد هزار

فِیهَا سَبْعُونَ‌ أَلْفَ‌ أَلْفِ‌ لُغَةٍ‌، یَتَکَلَّمُ‌ أَهْلُ‌ کُلِّ‌ لُغَةٍ‌ بِخِلَافِ‌ لُغَةِ‌ صَاحِبَتِهَا، وَ أَنَا أَعْرِفُ‌ جَمِیعَ‌ اللُّغَاتِ‌، وَ لَا فِیهِمَا وَ لَا بَیْنَهُمَا حُجَّةٌ‌ غَیْرِی وَ غَیْرُ الْحُسَیْنِ‌ أَخِی علیه السلام».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 493، ح 11؛ الکافی: 462/1، ح 5، با کمی اختلاف؛ البحار: 41/27، ح 2؛

[46] 46 - حَدَّثَنِی الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ عَبْدِ الصَّمَدِ، قَالَ‌: حَدَّثَنِی الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی عُثْمَانَ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنِی أَبُو الْهَیْثَمِ‌ خَالِدُ بْنُ‌ الْأَرْمَنِیِّ‌، عَنْ‌ هِشَامِ‌ بْنِ‌ سَالِمٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ للهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ بِالْمَشْرِقِ‌ مَدِینَةً‌ اسْمُهَا جَابَلْقَا، لَهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ‌ بَابٍ‌ مِنْ‌ ذَهَبٍ‌، بَیْنَ‌ کُلِّ‌ بَابٍ‌ إِلَی صَاحِبِهِ‌ مَسِیرَةُ‌ فَرْسَخٍ‌، عَلَی کُلِّ‌ بَابٍ‌ بُرْجٌ‌ فِیهِ‌ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ‌ مُقَاتِلٍ‌ یَهْلُبُونَ‌ الْخَیْلَ‌، وَ یَشْحَذُونَ‌ السُّیُوفَ‌ وَ السِّلَاحَ‌، یَنْتَظِرُونَ‌ قِیَامَ‌ قَائِمِنَا.

وَ إِنَّ‌ للهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ بِالْمَغْرِبِ‌ مَدِینَةً‌ یُقَالُ‌ لَهَا: جَابَرْسَا لَهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ‌ بَابٍ‌ مِنْ‌ ذَهَبٍ‌، بَیْنَ‌ کُلِّ‌ بَابٍ‌ إِلَی صَاحِبِهِ‌ مَسِیرَةُ‌ فَرْسَخٍ‌، عَلَی کُلِّ‌ بَابٍ‌ بُرْجٌ‌ فِیهِ‌ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ‌ مُقَاتِلٍ‌، یَهْلُبُونَ‌ الْخَیْلَ‌، وَ یَشْحَذُونَ‌ السِّلَاحَ‌، یَنْتَظِرُونَ‌ قَائِمَنَا، وَ أَنَا الْحُجَّةُ‌ عَلَیْهِمْ‌».⁽²⁾

[47] 47 - وَ عَنْهُ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی عُثْمَانَ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا الْعَبَّادُ بْنُ‌ عَبْدِ الْخَالِقِ‌، عَمَّنْ‌ حَدَّثَهُ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام. وَ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنِ‌ الْمُفَضَّلِ‌ بْنِ‌ عُمَرَ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ للهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ‌ عَالَمٍ‌، کُلُّ‌ عَالَمٍ‌ مِنْهُمْ‌ أَکْبَرُ مِنْ‌ سَبْعِ‌ سَمَاوَاتٍ‌ وَ سَبْعِ‌ أَرَضِینَ‌، مَا یَرَی کُلُّ‌ عَالَمٍ‌ مِنْهُمْ‌، أَنَّ‌ للهِ‌ عَالَماً غَیْرَهُمْ‌ وَ أَنَا الْحُجَّةُ‌ عَلَیْهِمْ‌».⁽³⁾

[48] 48 - حَدَّثَنَا مُعَاوِیَةُ‌ بْنُ‌ حُکَیْمٍ‌، عَنْ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ أَبِی سَمَّالٍ‌، قَالَ‌: کَتَبْتُ‌ إِلَی أَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام: إِنَّا قَدْ رُوِّینَا عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «أَنَّ‌ الْإِمَامَ‌ لَا یُغَسِّلُهُ‌ إِلَّا الْإِمَامُ‌» وَ قَدْ بَلَغَنَا هَذَا الْحَدِیثُ‌ فَمَا تَقُولُ‌ فِیهِ‌؟

هزار لغت است، تکلّم هر لغتی بر خلاف لغت دیگر است و من همۀ آن لغات (و زبان‌ها) را می‌دانم، و در میان آن‌ها امامی جز من و برادرم حسین علیه السلام نیست».

[46] 46 - هشام بن سالم گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «به راستی که برای خداوند شهریست در مشرق به نام «جابلقا» که دوازده هزار در طلا دارد، میان هر دری تا دیگری یک فرسخ (راه) است. بر هر دری برجی است که دوازده هزار جنگجو دارد که دم اسب‌ها را گره زده و تیغ و سلاح را تیز کرده و در انتظار ظهور قائم ما هستند.

و خداوند در مغرب شهری به نام «جابرسا» دارد با همین اوصاف، و منم امام بر آن‌ها».

[47] 47 - مفضّل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «به راستی که برای خداوند عزوجل دوازده هزار عالَم است که هر عالَمی از آن‌ها بزرگ‌تر از هفت آسمان و هفت زمین است، و هیچ عالَمی نمی‌داند که به غیر از آن‌ها جهان دیگری هم برای خدا هست و من حجّت بر همه آن‌ها هستم».

[48] 48 - ابراهیم بن ابی سمّال گوید: نامه‌ای به امام رضا علیه السلام نوشتم که: از امام صادق علیه السلام به ما روایت رسیده که فرمود: «همانا امام را جز امام غسل نمی‌دهد» در مورد آن چه می‌فرمائید؟

حضرت در پاسخ نوشت: «آنچه به تو رسیده [درست است و] حقیقت دارد». ابراهیم گوید: بعد از آن خدمت حضرت رسیدم و عرض کردم: چه کسی پدر شما را غسل داد؟ و جانشین او چه کسی است‌؟ حضرت رضا علیه السلام فرمود: «شاید کسانی که در (تشییع جنازه و موقع دفن) ایشان بودند برتر باشند از کسانی که از آن سر باز زدند (و نیامدند)»! گفتم: آن‌ها [که حاضر بوده و برتر می‌باشند] چه کسانی‌اند؟

فَکَتَبَ‌ إِلَیَّ‌: «أَنَّ‌ الَّذِی بَلَغَکَ‌ هُوَ الْحَقُّ‌» قَالَ‌: فَدَخَلْتُ‌ عَلَیْهِ‌ بَعْدَ ذَلِکَ‌، فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: أَبُوکَ‌ مَنْ‌ غَسَّلَهُ‌، وَ مَنْ‌ وَلِیَهُ‌؟ فَقَالَ‌: «لَعَلَّ‌ الَّذِینَ‌ حَضَرُوهُ‌ أَفْضَلُ‌ مِنَ‌ الَّذِینَ‌ تَخَلَّفُوا عَنْهُ‌» قُلْتُ‌: وَ مَنْ‌ هُمْ‌؟ قَالَ‌: «حَضَرَهُ‌ الَّذِینَ‌ حَضَرُوا یُوسُفَ‌ علیه السلام، مَلَائِکَةُ‌ اللهِ‌ وَ رَحْمَتُهُ‌».⁽¹⁾

البحار: 288/27، ح 1.

[49] 49 - أَبُو یُوسُفَ‌ یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌، عَنْ‌ أَبِی حَنِیفَةَ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ السَّلْمَانِیِّ‌، عَنْ‌ حُبَیْشِ‌ بْنِ‌ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام قَالَ‌: «دَعَانِی رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَوَجَّهَنِی إِلَی الْیَمَنِ‌ لِأُصْلِحَ‌ بَیْنَهُمْ‌، فَقُلْتُ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ إِنَّهُمْ‌ قَوْمٌ‌ کَثِیرٌ وَ لَهُمْ‌ سِنٌّ‌ وَ أَنَا شَابٌّ‌ حَدَثٌ‌، فَقَالَ‌: یَا عَلِیُّ‌ إِذَا صِرْتَ‌ بِأَعْلَی عَقَبَةِ‌ أَفِیقٍ‌ فَنَادِ بِأَعْلَی صَوْتِکَ‌: یَا شَجَرُ، یَا مَدَرُ، یَا ثَرَی، مُحَمَّدٌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یُقْرِئُکُمُ‌ السَّلَامَ‌.

قَالَ‌: فَذَهَبْتُ‌، فَلَمَّا صِرْتُ‌ بِأَعْلَی الْعَقَبَةِ‌ أَشْرَفْتُ‌ عَلَی أَهْلِ‌ الْیَمَنِ‌، فَإِذَا هُمْ‌ بِأَسْرِهِمْ‌ مُقْبِلُونَ‌ نَحْوِی، مُشْرِعُونَ‌ رِمَاحَهُمْ‌، مُسَوُّونَ‌ أَسِنَّتَهُمْ‌، مُتَنَکِّبُونَ‌ قِسِیَّهُمْ‌، شَاهِرُونَ‌ سِلَاحَهُمْ‌، فَنَادَیْتُ‌ بِأَعْلَی صَوْتِی: یَا شَجَرُ، یَا مَدَرُ، یَا ثَرَی، مُحَمَّدٌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یُقْرِئُکُمُ‌ السَّلَامَ‌، قَالَ‌: فَلَمْ‌ تَبْقَ‌ شَجَرَةٌ‌ وَ لَا مَدَرَةٌ‌ وَ لَا ثَرَی إِلَّا ارْتَجَّتْ‌ بِصَوْتٍ‌ وَاحِدٍ: وَ عَلَی مُحَمَّدٍ رَسُولِ‌ اللهِ‌ السَّلَامُ‌ وَ عَلَیْکَ‌ السَّلَامُ‌، فَاضْطَرَبَتْ‌ قَوَائِمُ‌ الْقَوْمِ‌، وَ ارْتَعَدَتْ‌ رُکَبُهُمْ‌، وَ وَقَعَ‌ السِّلَاحُ‌ مِنْ‌ أَیْدِیهِمْ‌، وَ أَقْبَلُوا إِلَیَّ‌ مُسْرِعِینَ‌، فَأَصْلَحْتُ‌ بَیْنَهُمْ‌ وَ انْصَرَفْتُ‌».⁽²⁾

[50] 50 - أَحْمَدُ وَ عَبْدُ اللهِ‌ ابْنَا مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ رِئَابٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عُبَیْدَةَ‌ الْحَذَّاءِ وَ زُرَارَةَ‌ بْنِ‌ أَعْیَنَ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «لَمَّا قُتِلَ‌ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام، أَرْسَلَ‌ مُحَمَّدُ ابْنُ‌ الْحَنَفِیَّةِ‌ إِلَی عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام فَخَلَا بِهِ‌» ثُمَّ‌ قَالَ‌: یَا ابْنَ‌ أَخِی قَدْ عَلِمْتَ‌

فرمود: «همان‌ها که نزد حضرت یوسف علیه السلام حاضر شدند، فرشتگان الهی و رحمت خدا».

[49] 49 - حُبیش بن معتمر گوید: علی بن ابی‌طالب علیه السلام فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مرا خواست و به طرف یمن فرستاد تا بین آنان اصلاح نمایم. به پیامبر گفتم: ای رسول خدا! آنان مردمی بسیار هستند و میانشان افراد کهنسال و سالمند وجود دارد ولی من جوان هستم. فرمود: ای علی! وقتی که به بالای بلندترین تپّه «گردنۀ افیق»⁽¹⁾

از این گردنه به سمت غور که همان اردن است، پایین می‌روند. (در کتب تاریخی دعا خواندن مؤذن فیق مشهور است. منخل مشجعی گوید: کسی در خواب به من گفت: اگر می‌خواهی به بهشت روی مانند مؤذن فیق دعا بخوان. من به فیق رفتم و اذان‌گو را یافته پرسیدم. وی چنین خواند: «لا اله إلاّ الله وحده لا شریک له، له الملک و له الحمد، یحیی و یمیت و هو حی لا یموت بیده الخیر و هو علی کلّ‌ شیء قدیر، أشهد بها مع الشاهدین، و أحملها عن المجاهدین، و أعدّها لیوم الدّین، و أشهد أن الرسول کما أرسل، و الکتاب کما أنزل، و أنّ‌ القضاء کما قدّر، و أن السّاعة آتیة لا ریب فیها، و أنّ‌ الله یبعث من فی القبور، و علیها أحیا و علیها أموت و علیها أبعث، إن شاء الله تعالی». (ر. ک: معجم البلدان: 233/1)

علی علیه السلام می‌فرماید: رفتم و هنگامی که به بالای بلندترین تپّه‌ای که مشرف بر اهل یمن بود، رسیدم، دیدم همۀ آن‌ها سلاح بسته و کمان به دوش افکنده و شمشیرهای برهنه، به سوی من می‌آیند. پس با صدای بلند گفتم: ای درختان! و ای خاک‌ها! و ای کلوخ‌ها! محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به شما سلام می‌رساند.

علی علیه السلام می‌فرماید: در این هنگام، هیچ درخت و خاک و کلوخی نماند مگر این‌که با یک صدا گفتند: «سلام بر محمّد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و بر تو». در این هنگام زانوهای مردم سست گردید و سوارانشان لرزیدند و اسلحه از دستشان افتاد و برای صلح، به سوی من آمدند و من هم با آنان صلح کردم و برگشتم».

أَنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم کَانَتِ‌ الْوَصِیَّةُ‌ مِنْهُ‌، وَ الْإِمَامَةُ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌ إِلَی عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام، ثُمَّ‌ إِلَی الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام، ثُمَّ‌ إِلَی الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام، وَ قَدْ قُتِلَ‌ أَبُوکَ‌ علیه السلام وَ لَمْ‌ یُوصِ‌، وَ أَنَا عَمُّکَ‌ وَ صِنْوُ أَبِیکَ‌، وَ وِلَادَتِی مِنْ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام فِی سِنِّی وَ قِدَمِی، وَ أَنَا أَحَقُّ‌ بِهَا مِنْکَ‌ فِی حَدَاثَتِکَ‌، لَا تُنَازِعْنِی الْوَصِیَّةَ‌ وَ الْإِمَامَةَ‌ وَ لَا تُجَانِبْنِی، فَقَالَ‌ لَهُ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام:

«یَا عَمِّ‌ اتَّقِ‌ اللهَ‌ وَ لَا تَدَّعِ‌ مَا لَیْسَ‌ لَکَ‌ بِحَقٍّ‌، إِنِّی أَعِظُکَ‌ أَنْ‌ تَکُونَ‌ مِنَ‌ الْجاهِلِینَ‌ ⁽¹⁾

هود (11):46.

إِنَّ‌ اللهَ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی - لَمَّا صَنَعَ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام مَا صَنَعَ‌ آلَی أَنْ‌ لَا یَجْعَلَ‌ الْوَصِیَّةَ‌ وَ الْإِمَامَةَ‌ إِلَّا فِی عَقِبِ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام، فَإِنْ‌ رَأَیْتَ‌ أَنْ‌ تَعْلَمَ‌ ذَلِکَ‌ فَانْطَلِقْ‌ بِنَا إِلَی الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ حَتَّی نَتَحَاکَمَ‌ إِلَیْهِ‌ وَ نَسْأَلَهُ‌ عَنْ‌ ذَلِکَ‌.

قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: وَ کَانَ‌ الْکَلَامُ‌ بَیْنَهُمَا بِمَکَّةَ‌، فَانْطَلَقَا حَتَّی أَتَیَا الْحَجَرَ، فَقَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام لِمُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ ائْتِهِ‌ یَا عَمِّ‌ وَ ابْتَهِلْ‌ إِلَی اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ أَنْ‌ یُنْطِقَ‌ لَکَ‌ الْحَجَرَ، ثُمَّ‌ سَلْهُ‌ عَمَّا ادَّعَیْتَ‌، فَابْتَهَلَ‌ فِی الدُّعَاءِ وَ سَأَلَ‌ اللهَ‌ ثُمَّ‌ دَعَا الْحَجَرَ فَلَمْ‌ یُجِبْهُ‌.

فَقَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام: أَمَا إِنَّکَ‌ یَا عَمِّ‌ لَوْ کُنْتَ‌ وَصِیّاً وَ إِمَاماً لَأَجَابَکَ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ مُحَمَّدٌ: فَادْعُ‌ أَنْتَ‌ یَا ابْنَ‌ أَخِی فَاسْأَلْهُ‌، فَدَعَا اللهَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام بِمَا أَرَادَ، ثُمَّ‌ قَالَ‌: أَسْأَلُکَ‌ بِالَّذِی جَعَلَ‌ فِیکَ‌ مِیثَاقَ‌ الْأَنْبِیَاءِ وَالْأَوْصِیَاءِ، وَمِیثَاقَ‌ النَّاسِ‌ أَجْمَعِینَ‌ لَمَّا أَخْبَرْتَنَا

[50] 50 - ابو عبیدۀ حذّاء و زراره گویند: امام باقر علیه السلام فرمود: «وقتی حسین بن علی علیهما السلام به شهادت رسید، محمّد بن حنفیه شخصی را به دنبال امام سجّاد علیه السلام فرستاده و با او خلوت نموده و گفت: ای پسر برادر! خود می‌دانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وصیت و امامت پس از خود را به علی بن ابی طالب علیه السلام سپرد، سپس به حسن علیه السلام، و بعد هم به حسین علیه السلام، حال پدرت علیه السلام به شهادت رسیده و بر کسی وصیت نکره، و من عموی تو و هم ریشه توأم، و من در این سنّ‌ و قدمت از تو در این سنّ‌ جوانی به آن مقام شایسته‌ترم، پس در مسأله وصیت و امامت با من منازعه و مخالفت مکن.

حضرت به او فرمود: ای عمو! رعایت تقوای الهی را نموده و ادّعای چیزی که حقّ‌ تو نیست را مکن، من تو را موعظه می‌کنم که از بی‌خبران نشوی.

ای عمو! همانا پدرم پیش از آنکه به سمت عراق رود به من وصیت نمود و ساعتی پیش از شهادت با من در این باره عهد بست، و این سلاح رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است که نزد من است، پس متعرّض آن مشو و گر نه می‌ترسم عمرت کوتاه شده و حالت دگرگون و پراکنده شود، و بی‌شکّ‌ خداوند تبارک و تعالی عهد فرموده که امامت و وصیت را فقط‍‌ در نسل حسین علیه السلام قرار دهد، اگر قبول نداری بیا برویم نزد حجر الأسود تا از آن طلب حکم کنیم.

امام باقر علیه السلام فرمود: کلام میان آن دو در مکّه بود تا اینکه نزد حجر الأسود رفتند، حضرت علیه السلام به محمّد بن حنفیه فرمود: ابتدا شما به درگاه خداوند ناله و ابتهال کرده و بخواه که حجر را برایت به نطق آورد سپس من درخواست می‌کنم.

محمّد ناله و ابتهال نموده و درخواست کرد ولی هیچ جوابی از حجر نشنید. حضرت فرمود: ای عمو! بی‌شکّ‌ اگر تو وصی و امام بودی حتماً جوابت می‌داد.

محمّد گفت: پسر برادرم! حال تو بخواه، پس آن حضرت دست به درگاه خداوند شد سپس خطاب به حجر گفت: تو را قسم به آن خدایی که در تو میثاق انبیا و اوصیا

مَنِ‌ الْإِمَامُ‌ وَ الْوَصِیُّ‌ بَعْدَ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام، فَتَحَرَّکَ‌ الْحَجَرُ حَتَّی کَادَ أَنْ‌ یَزُولَ‌ عَنْ‌ مَوْضِعِهِ‌، ثُمَّ‌ أَنْطَقَهُ‌ اللهُ‌ بِلِسانٍ‌ عَرَبِیٍّ‌ مُبِینٍ‌ ⁽¹⁾

الشعراء (26):195.

[51] 51 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَبْدِ الْجَبَّارِ قَالَ‌: حَدَّثَنِی جَعْفَرُ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْکُوفِیُّ‌، عَنْ‌ رَجُلٍ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِنَا، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «لَمَّا انْتَهَی رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَی الرُّکْنِ‌ الْغَرْبِیِّ‌ فَجَازَهُ‌، قَالَ‌ لَهُ‌ الرُّکْنُ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ أَ لَسْتُ‌ قَعِیدَاً مِنْ‌ قَوَاعِیدِ بَیْتِ‌ رَبِّکَ‌ فَمَا بَالِی لَا أُسْتَلَمُ‌؟ فَدَنَا مِنْهُ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَاسْتَلَمَهُ‌ وَ قَالَ‌: اسْکُنْ‌ عَلَیْکَ‌ السَّلَامُ‌ غَیْرَ مَهْجُورٍ».⁽³⁾

[52] 52 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنِ‌ الْقَاسِمِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ الْجَوْهَرِیِّ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «سُمَّ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یَوْمَ‌ خَیْبَرَ، فَتَکَلَّمَ‌ اللَّحْمُ‌ فَقَالَ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ صَلَّی اللهُ‌ عَلَیْکَ‌ وَ عَلَی آلِکَ‌ إِنِّی مَسْمُومٌ‌، فَقَالَ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم عِنْدَ مَوْتِهِ‌: الْیَوْمَ‌ قَطَعَتْ‌ مَطَایَایَ‌ الْأُکْلَةُ‌ الَّتِی أَکَلْتُهَا بِخَیْبَرَ، وَ مَا مِنْ‌ نَبِیٍّ‌ وَ لَا وَصِیٍّ‌ إِلَّا شَهِیدٌ».⁽⁴⁾

[53] 53 - أَحْمَدُ وَ عَبْدُ اللهِ‌ ابْنَا مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ رِئَابٍ‌، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «إِنِّی لَفِی عُمْرَةٍ‌ اعْتَمَرْتُهَا فِی الْحِجْرِ جَالِساً، إِذْ نَظَرْتُ‌ إِلَی جَانٍّ‌ قَدْ أَقْبَلَ‌ مِنْ‌ نَاحِیَةِ‌ الْمَسْعَی

و همۀ مردم را قرار داد که به ما بگویی وصی پس از حسین بن علی کیست‌؟ پس حجر آنچنان به جنبش آمد که نزدیک بود از جا کنده شود سپس خداوند آن را به زبان عربیّ‌ مبین گویا فرمود پس گفت: پروردگارا! به درستی وصیت و امامت پس از حسین بن علی بن أبی طالب به علی فرزند حسین پسر علی بن أبی طالب؛ و فرزند فاطمه زهرا دخت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌رسد.

پس محمّد ابن حنفیه بازگشته و پس از آن معتقد به ولایت آن حضرت شد».⁽¹⁾

اخبار وارده از جناب محمّد بن حنفیه مختلف است، برخی دلالت بر جلالت قدر او داشته و برخی همچون این روایت نشان از لغزش وی دارد ولی ممکن است این منازعه و مخاصمه او با امام چهارم صوری و ظاهری و به جهت برخی از مصالح باشد که مبادا شیعیان ضعیف و ناتوان بگویند محمّد بن حنفیه از علی بن الحسین بزرگ‌تر و به امامت سزاوارتر است، و نیز موضوع عقب‌نشینی او از همراهی با برادرش امام حسین علیه السلام ممکن است به فرمان خود حضرت و به جهت بعضی از مصالح بوده باشد. امّا ادّعای مختار و فرقه کیسانیه در مهدویت و غیبت او ظاهراً بدون رضایت او بوده و هیچ اطّلاعی از آن نداشته، و در نهایت این‌که نسبت به اولاد ائمّه علیهم السلام نیکو سخن گفتن یا لب فرو بستن از نکوهش و طعن بهتر است. (مرآة العقول علامۀ مجلسی: 86/4)

[51] 51 - مردی از اصحاب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «چون رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم (در طواف) به رکن غربی رسید و از آنجا گذشت، رکن به آن حضرت عرض کرد: ای رسول خدا! آیا من رکنی از ارکان بیت پروردگارت نیستم، پس چرا مرا دست نمی‌کشند؟ پیامبر نزدیکش رفته و بر آن دست کشید و فرمود: آرام بگیر، سلام بر تو باد، مهجور و کنار گذارده نیستی».

[52] 52 - ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ خیبر مسموم گردیدند پس گوشت یه سخن آمد و گفت: ای رسول خدا! درود خداوند بر تو و خاندانت، به راستی که من سمّی‌ام. پس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هنگام وفات خویش فرمود: امروز (اثر) باقی‌ماندۀ گوشتی که در روز خیبر خوردم مرا از پای درآورد و هیچ پیامبر و وصی‌ای نیست جز این‌که شهید است (و به شهادت از دنیا می‌رود)».

حَتَّی دَنَا مِنَ‌ الْحَجَرِ، فَطَافَ‌ بِالْبَیْتِ‌ أُسْبُوعاً، ثُمَّ‌ إِنَّهُ‌ أَتَی الْمَقَامَ‌ فَقَامَ‌ عَلَی ذَنَبِهِ‌ فَصَلَّی رَکْعَتَیْنِ‌، وَ ذَلِکَ‌ عِنْدَ زَوَالِ‌ الشَّمْسِ‌، فَبَصُرَ بِهِ‌ عَطَاءٌ وَ أُنَاسٌ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِهِ‌ فَأَتَوْنِی فَقَالُوا: یَا أَبَا جَعْفَرٍ أَ مَا رَأَیْتَ‌ هَذَا الْجَانَّ‌؟ فَقُلْتُ‌: رَأَیْتُهُ‌ وَ مَا صَنَعَ‌، ثُمَّ‌ قُلْتُ‌ لَهُمْ‌: انْطَلِقُوا إِلَیْهِ‌ وَ قُولُوا: یَقُولُ‌ لَکَ‌ مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌: إِنَّ‌ الْبَیْتَ‌ یَحْضُرُهُ‌ أَعْبُدٌ وَ سُودَانٌ‌ وَ هَذِهِ‌ سَاعَةُ‌ خَلْوَتِهِ‌ مِنْهُمْ‌، وَ قَدْ قَضَیْتَ‌ نُسُکَکَ‌ وَ نَحْنُ‌ نَتَخَوَّفُ‌ عَلَیْکَ‌ مِنْهُمْ‌، فَلَوْ خَفَّفْتَ‌ وَ انْطَلَقْتَ‌، قَالَ‌: فَکَوَّمَ‌ کُومَةً‌ مِنْ‌ بَطْحَاءِ الْمَسْجِدِ بِرَأْسِهِ‌، ثُمَّ‌ وَضَعَ‌ ذَنَبَهُ‌ عَلَیْهَا ثُمَّ‌ مَثَلَ‌ فِی الْهَوَاءِ».⁽¹⁾

الخرائج و الجرائح: 285/1، ح 18؛ روضة الواعظین: 204-205؛ المناقب: 203/4 (به اختصار)؛ البحار: 252/46، ح 48.

[54] 54 - الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ مُوسَی الْخَشَّابُ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ حَسَّانَ‌، عَنْ‌ عَمِّهِ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ کَثِیرٍ الْهَاشِمِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌: «کَانَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم ذَاتَ‌ یَوْمٍ‌ قَاعِداً فِی أَصْحَابِهِ‌ إِذْ مَرَّ بِهِ‌ بَعِیرٌ فَجَاءَ إِلَیْهِ‌ حَتَّی بَرَکَ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌، وَ ضَرَبَ‌ بِجِرَانِهِ‌ الْأَرْضَ‌ وَ رَغَا، فَقَالَ‌ لَهُ‌ رَجُلٌ‌ مِنَ‌ الْقَوْمِ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ أَ یَسْجُدُ لَکَ‌ هَذَا الْجَمَلُ‌؟ فَإِنْ‌ سَجَدَ لَکَ‌ فَنَحْنُ‌ أَحَقُّ‌ أَنْ‌ نَفْعَلَ‌، فَقَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: بَلِ‌ اسْجُدُوا للهِ‌، إِنَّ‌ هَذَا الْجَمَلَ‌ یَشْکُو أَرْبَابَهُ‌، وَ یَزْعُمُ‌ أَنَّهُمْ‌ أَنْتَجُوهُ‌ صَغِیراً وَ اعْتَمَلُوهُ‌، فَلَمَّا کَبِرَ وَ صَارَ عَوِراً کَبِیراً ضَعِیفاً أَرَادُوا نَحْرَهُ‌، شَکَا ذَلِکَ‌ إِلَیَّ‌. فَدَاخَلَ‌ رَجُلٌ‌ مِنَ‌ الْقَوْمِ‌ مَا شَاءَ اللهُ‌ أَنْ‌ یُدَاخِلَهُ‌ مِنَ‌ الْإِنْکَارِ لِقَوْلِ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم - وَ ذَکَرَ أَبُو بَصِیرٍ أَنَّهُ‌ عُمَرُ - فَقَالَ‌: أَنْتَ‌ تَقُولُ‌ ذَلِکَ‌؟ فَقَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: لَوْ أَمَرْتُ‌ أَحَداً أَنْ‌ یَسْجُدَ لِأَحَدٍ لَأَمَرْتُ‌ الْمَرْأَةَ‌ أَنْ‌ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا.

[53] 53 - ابو حمزۀ ثمالی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «در یکی از عمره‌های خود پس از انجام اعمال در حجر اسماعیل نشسته بودم. ناگاه دیدم ماری از ناحیه سعی صفا و مروه بیرون آمد و نزدیک شد و از کنار حجر الأسود شروع به طواف کرد و چون هفت دور طواف خود را تمام کرد کنار مقام ابراهیم آمد و بر دم خود ایستاد و دو رکعت نماز گزارد، و این موضوع به هنگام ظهر صورت گرفت. عطا و گروهی از یارانش هم آن مار را دیده بودند. پیش من آمدند و گفتند: ای ابو جعفر! آیا این مار را دیدی‌؟ گفتم: آری دیدم که چگونه رفتار کرد. اکنون پیش او بروید و به او بگویید: محمد بن علی می‌گوید این ساعت مسجد خلوت است، ولی بعد بردگان و سیاهان کنار کعبه خواهند آمد. تو اعمال خودت را انجام دادی، اکنون هم توقّف خودت را کوتاه کن و برو که ما بر تو از ایشان می‌ترسیم. گوید چون این پیام را گزاردیم آن مار توده‌ای از شن‌های مسجد را جمع کرد و دم خویش را بر آن نهاد و در هوا ناپدید شد».

[54] 54 - عبد الرحمان بن کثیر گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در میان اصحاب خویش نشسته بودند، ناگهان شتری به طرف ایشان آمد و سرش را بر زمین گذاشته و صدا می‌کرد. مردی گفت: ای رسول خدا! آیا این شتر برای شما سجده کرد، پس ما به این کار شایسته‌تریم. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: نه، شما نیز برای خدا سجده کنید، این شتر آمده و شکایت اربابش را می‌کند و گمان می‌کند که چون الآن بزرگ شده و از او زیاد کار کشیده‌اند و پیر و سالمند است می‌خواهند او را بکشند، از این رو شکایت دارد.

مردی داخل مجلس شد و این کلام پیامبر را انکار کرد، و ابوبصیر ذکر کرده که آن شخص، عمر بود که به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفت: تو آن را گفته‌ای‌؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «اگر کسی را فرمان می‌دادم که برای کسی سجده کند، به زن فرمان می‌دادم که برای همسرش سجده کند».

ثُمَّ‌ أَنْشَأَ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام فَقَالَ‌: ثَلَاثَةٌ‌ مِنَ‌ الْبَهَائِمِ‌ تَکَلَّمُوا عَلَی عَهْدِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: الْجَمَلُ‌ وَ الذِّئْبُ‌ وَ الْبَقَرَةُ‌، فَأَمَّا الْجَمَلُ‌ فَکَلَامُهُ‌ الَّذِی سَمِعْتَ‌، وَ أَمَّا الذِّئْبُ‌ فَجَاءَ إِلَی النَّبِیِّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَشَکَا إِلَیْهِ‌ الْجُوعَ‌، فَدَعَا رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم أَصْحَابَ‌ الْغَنَمِ‌ فَقَالَ‌: افْرِضُوا لِلذِّئْبِ‌ شَیْئاً فَشَحُّوا، فَذَهَبَ‌ ثُمَّ‌ عَادَ ثَانِیَةً‌ فَشَکَا الْجُوعَ‌، فَدَعَاهُمْ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَشَحُّوا، ثُمَّ‌ عَادَ ثَالِثَةً‌ فَشَکَا الْجُوعَ‌ فَدَعَاهُمْ‌ فَشَحُّوا.

فَقَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم لِلذِّئْبِ‌: اخْتَلِسْ‌ أَیْ‌ خُذْ⁽¹⁾

مختصر البصائر: «فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: اختلف إلی جدّه»، که اشتباه بوده و صحیح همان متن است.

وَ أَمَّا الْبَقَرَةُ‌ فَإِنَّهَا أَذِنَتِ‌ النَّبِیَّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم - وَ کَانَتْ‌ فِی مَحَلَّةِ‌ بَنِی سَالِمٍ‌ مِنَ‌ الْأَنْصَارِ - فَقَالَتْ‌: یَا آلَ‌ ذَرِیحٍ‌ عَمَلٌ‌ نَجِیحٌ‌ صَائِحٌ‌ یَصِیحُ‌ بِلِسَانٍ‌ عَرَبِیٍّ‌ فَصِیحٍ‌: بِأَنْ‌ لَا إِلَهَ‌ إِلَّا اللهُ‌ رَبُّ‌ الْعَالَمِینَ‌، وَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم سَیِّدُ النَّبِیِّینَ‌، وَ عَلِیٌّ‌ علیه السلام سَیِّدُ الْوَصِیِّینَ‌».⁽²⁾

آنگاه امام صادق علیه السلام فرمود: از میان حیوانات سه حیوان در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سخن گفتند، شتر، گرگ و گاو. شتر که کلامش را شنیدی. و امّا گرگ که پیش پیامبر آمده و از گرسنگی شکایت کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اصحابش [صاحبان گوسفندان] را خوانده و به آنان فرمود: برای این گرگ چیزی دهید و خود را از دست او آسوده نمایید. گرگ برای بار سوّم نیز از گرسنگی‌اش شکایت کرد و پیامبر همان را به اصحاب فرمودند. و به گرگ فرمودند: که از این گوسفندان برگیر، و اگر پیامبر برای [غذای] گرگ چیزی را معین می‌کرد، تا روز قیامت [حقّ‌ خوردن] ما زاد بر آن را نداشت.

و امّا گاو در حالی که در نخلستان ابو سالم از انصار بود به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ایمان آورد، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای دودمان ذریح! بر نیاز فریاد زنی کوشید [و کار کنید] که به زبان عربی فصیح می‌گوید: «خدایی غیر از پروردگار جهانیان نیست، محمد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سرور پیامبران است، و علی علیه السلام سرور جانشیان پیامبران».

بَابٌ‌ فِی الْکَرَّاتِ‌ وَ حَالَاتِهَا وَ مَا جَاءَ فِیهَا

[55] 1 - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنْ‌ عَمَّارِ بْنِ‌ مَرْوَانَ‌، عَنِ‌ الْمُنَخَّلِ‌ بْنِ‌ جَمِیلٍ‌، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «لَیْسَ‌ مِنْ‌ مُؤْمِنٍ‌ إِلَّا وَ لَهُ‌ قَتْلَةٌ‌ وَ مَوْتَةٌ‌، إِنَّهُ‌ مَنْ‌ قُتِلَ‌ نُشِرَ حَتَّی یَمُوتَ‌، وَ مَنْ‌ مَاتَ‌ نُشِرَ حَتَّی یُقْتَلَ‌» ثُمَّ‌ تَلَوْتُ‌ عَلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام هَذِهِ‌ الْآیَةَ‌: کُلُّ‌ نَفْسٍ‌ ذائِقَةُ‌ الْمَوْتِ‌ ⁽¹⁾

آل عمران (3):185 / الأنبیاء (21):35 / العنکبوت (29):57.

ثُمَّ‌ قَالَ‌: «مَا فِی هَذِهِ‌ الْأُمَّةِ‌ أَحَدٌ بَرٌّ وَ لَا فَاجِرٌ إِلَّا وَ یُنْشَرُ، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ‌ فَیُنْشَرُونَ‌ إِلَی قُرَّةِ‌ أَعْیُنِهِمْ‌، وَ أَمَّا الْفُجَّارُ فَیُنْشَرُونَ‌ إِلَی خِزْیِ‌ اللهِ‌ إِیَّاهُمْ‌، أَ لَمْ‌ تَسْمَعْ‌ أَنَّ‌ اللهَ‌ تَعَالَی یَقُولُ‌: وَ لَنُذِیقَنَّهُمْ‌ مِنَ‌ الْعَذابِ‌ الْأَدْنی‌ دُونَ‌ الْعَذابِ‌ الْأَکْبَرِ .⁽²⁾

وَ قَوْلَهُ‌ تَعَالَی: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ. قُمْ‌ فَأَنْذِرْ 3 یُعْنَی بِذَلِکَ‌ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ قِیَامُهُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ یُنْذِرُ فِیهَا.

در رجعت و حالات آن و آنچه در مورد آن روایت شده

[55] 1 - جابر بن یزید گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «هر مؤمنی مرگی دارد و کشته شدنی، به راستی هرکه کشته شده باشد برگردد تا به مرگ خود بمیرد، و هرکه مرده باشد برگردد تا کشته شود».

آنگاه این آیه را بر حضرت خواندم: «هر انسانی طعم مرگ را می‌چشد - آل عمران: 185» و امام علیه السلام [در ادامۀ آیه] فرمود: «و منشورة؛ و باز برگشتی».

گفتم: مقصود از «منشوره» در کلام شما چیست‌؟ فرمود: «اینچنین جبرئیل بر محمّد صلی الله علیه و آله و سلم آیه را نازل کرد که: کُلُّ‌ نَفْسٍ‌ ذائِقَةُ‌ الْمَوْتِ‌ وَ مَنْشُورَةٌ‌.

سپس فرمود: و هیچ فردی از افراد این امّت نیست جز اینکه نیک باشد یا بد برمی‌گردد، امّا مؤمنان که برگردند چشمانشان روشن شود، و بی‌دینان که برگردند دچار عذاب خدا گردند، آیا نشنیده‌ای که خداوند در قرآن می‌فرماید: «عذاب نزدیک‌تر را پیش از عذاب بزرگ‌تر به آن‌ها می‌چشانیم - سجده: 21».

و از آیۀ: «ای جامۀ خواب به خود پیچیده (و در بستر آرمیده)، برخیز (و عالمیان را) بترسان - مدّثر: 1-2» حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم قصد شده و به پا خواستنش در زمان رجعت (و بازگشت به دنیا) که در آن زمان (عالمیان را) می‌ترساند.

وَ قَوْلَهُ‌ تَعَالَی: إِنَّها لَإِحْدَی الْکُبَرِ. نَذِیراً لِلْبَشَرِ ⁽¹⁾

المدّثّر (74):35-36.

وَ قَوْلَهُ‌ تَعَالَی: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ‌ رَسُولَهُ‌ بِالْهُدی‌ وَ دِینِ‌ الْحَقِّ‌ لِیُظْهِرَهُ‌ عَلَی الدِّینِ‌ کُلِّهِ‌ وَ لَوْ کَرِهَ‌ الْمُشْرِکُونَ‌ ⁽²⁾قَالَ‌: یُظْهِرُهُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌.

وَ قَوْلَهُ‌ تَعَالَی: حَتّی إِذا فَتَحْنا عَلَیْهِمْ‌ باباً ذا عَذابٍ‌ شَدِیدٍ ⁽³⁾هُوَ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام إِذَا رَجَعَ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌».

قَالَ‌ جَابِرٌ: قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «قَالَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: رُبَما یَوَدُّ الَّذِینَ‌ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ‌ ⁽⁴⁾قَالَ‌: هُوَ أَنَا إِذَا خَرَجْتُ‌ أَنَا وَ شِیعَتِی، وَ خَرَجَ‌ عُثْمَانُ‌ بْنُ‌ عَفَّانَ‌ وَ شِیعَتُهُ‌، وَ نَقْتُلُ‌ بَنِی أُمَیَّةَ‌، فَعِنْدَهَا یَوَدُّ الَّذِینَ‌ کَفَرُوا لَوْ کانُوا مُسْلِمِینَ‌ ».⁽⁵⁾

[56] 2 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌ وَ یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ الْمِیثَمِیِّ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌، عَنْ‌ أَبَانِ‌ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنْ‌ مُوسَی الْحَنَّاطِ‍‌، قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «أَیَّامُ‌ اللهِ‌ ثَلَاثَةٌ‌: یَوْمُ‌ یَقُومُ‌ الْقَائِمُ‌ علیه السلام، وَ یَوْمُ‌ الْکَرَّةِ‌، وَ یَوْمُ‌ الْقِیَامَةِ‌».⁽⁶⁾

و منظور از آیۀ: «بی‌تردید این از بزرگ‌ترین پدیده‌هاست، که هشدار دهندۀ آدمیان است - مدّثر: 35-36» حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم است که در رجعت (و بازگشت به دنیا) ترساننده و هشدار دهندۀ آدمیان است.

و حضرت در تفسیر آیۀ: «او کسی است که فرستاده‌اش را با هدایت و دین حق فرستاد، تا آن را بر همه دین [ها] پیروز گرداند و گر چه مشرکان ناخشنود باشند - توبه: 33» فرمود: آن پیروزی را خداوند در هنگام رجعت آشکار سازد.

و مقصود از آیۀ: «تا هنگامی که بر آنان دری با عذاب شدید گشودیم، به ناگاه آنان در آن (حال) مأیوس شدند - مؤمنون: 77» علی بن ابی‌طالب علیه السلام است هنگامی که زمان رجعت (به دنیا) بازگردد.

جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در تفسیر آیۀ: «چه بسا، کسانی که کفر ورزیدند، مسلمان بودنشان را آرزو می‌کنند - حجر: 2» فرمود: منظور از آن من و شیعیانم می‌باشیم هنگامی که (از قبرها) خارج شویم و عثمان بن عفّان و پیروانش نیز خارج شوند و ما بنی‌امیه را می‌کشیم در این هنگام کافران آرزو می‌کنند که ای کاش مسلمان بودند».

[56] 2 - موسی الحنّاط‍‌ گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «روزهای خدا سه تا است: روز قیام قائم علیه السلام، روز رجعت [و بازگشت به دنیا] و روز قیامت».

[57] 3 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحَکَمِ‌، عَنْ‌ سَیْفِ‌ بْنِ‌ عَمِیرَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی دَاوُدَ، عَنْ‌ بُرَیْدَةَ‌ الْأَسْلَمِیِّ‌ قَالَ‌: قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: «کَیْفَ‌ أَنْتَ‌ إِذَا اسْتَیْأَسَتْ‌⁽¹⁾

الإیقاظ‍‌: «إذا سألت».

[58] 4 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ‌ رَجُلٍ‌، عَنْ‌ جَمِیلِ‌ بْنِ‌ دَرَّاجٍ‌، عَنِ‌ الْمُعَلَّی بْنِ‌ خُنَیْسٍ‌ وَ زَیْدٍ الشَّحَّامِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالا: سَمِعْنَاهُ‌ یَقُولُ‌: «إِنَّ‌ أَوَّلَ‌ مَنْ‌ یَکُرُّ فِی الرَّجْعَةِ‌ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام، وَیَمْکُثُ‌ فِی الْأَرْضِ‌ أَرْبَعِینَ‌ أَلْفَ‌⁽³⁾سَنَةً‌ حَتَّی یَسْقُطَ‍‌ حَاجِبَاهُ‌ عَلَی عَیْنَیْهِ‌».⁽⁴⁾

[59] 5 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ‌ رَجُلٍ‌، عَنْ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ الْمُسْتَنِیرِ، عَنْ‌ مُعَاوِیَةَ‌ بْنِ‌ عَمَّارٍ، قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: یَقُولُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: فَإِنَّ‌ لَهُ‌ مَعِیشَةً‌ ضَنْکاً ⁽⁵⁾فَقَالَ‌: «هِیَ‌ وَ اللهِ‌ لِلنُّصَّابِ‌» قُلْتُ‌: فَقَدْ رَأَیْنَاهُمْ‌ فِی دَهْرِهِمُ‌ الْأَطْوَلِ‌، فِی کِفَایَةٍ‌ حَتَّی مَاتُوا، فَقَالَ‌: «وَ اللهِ‌ ذَاکَ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ یَأْکُلُونَ‌ الْعَذِرَةَ‌».⁽⁶⁾

[60] 6 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ‌ جَمِیلِ‌ بْنِ‌ دَرَّاجٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: قُلْتُ‌ لَهُ‌: قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ‌ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ‌ الدُّنْیا وَ یَوْمَ‌ یَقُومُ‌

[57] 3 - بریدۀ اسلمی گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «چگونه‌ای زمانی که امّت من از مهدی ناامید شوند، و او همانند خورشید صبحدم طلوع می‌کند و اهل آسمان و زمین خُرسند می‌شوند». عرض کردم: ای رسول خدا، این (ظهور) بعد از مرگ (بیشتر مردم) است‌؟ فرمود: «به خدا سوگند، بی‌تردید پس از مرگ هدایت و ایمان و نوری است». من عرض کردم: کدام یک از دو مدّت عمر طولانی‌تر است‌؟ فرمود: «دوّمی دو برابر اوّلی است».

[58] 4 - معلّی بن خنیس و زید شَحّام گویند: شنیدیم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «نخستین کسی که به دنیا بر می‌گردد حسین بن علی علیه السلام است. او چهل هزار سال در زمین زندگی خواهد کرد تا (بر اثر پیری)، ابروانش بر روی چشمانش فرو می‌افتد».

[59] 5 - معاویة بن عمّار گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «(هرکه از یاد من اعراض کند) زندگی سختی دارد - طه: 124» پرسیدم، فرمود: «به خدا سوگند این در مورد دشمنان ما است». عرض کردم: ما که همواره بسیاری از آن‌ها را روزگار درازی در ناز و نعمت می‌بینیم و بدین گونه هم می‌میرند. فرمود: «به خدا سوگند آن‌ها آن زندگی ناراحت‌کننده و گذران تنگی را هنگام رجعت [و بازگشت دوباره به دنیا] در پی خواهند داشت که در آن موقع نجاست می‌خورند».

[60] 6 - جمیل بن درّاج گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «ما به یقین پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده‌اند، در زندگی دنیا و (در آخرت) روزی که شهیدان به پا می‌خیزند یاری می‌دهیم - غافر: 51» پرسیدم، فرمود: «به خدا قسم این در رجعت است. نمی‌دانی که بسیاری از پیامبران الهی در دنیا یاری نشده و کشته گشتند و ائمه هم کشته شدند و کسی آن‌ها را یاری نکرد؟ تأویل این آیه در رجعت است».

اَلْأَشْهادُ ⁽¹⁾

غافر (40):51.

قُلْتُ‌: وَ اسْتَمِعْ‌ یَوْمَ‌ یُنادِ الْمُنادِ مِنْ‌ مَکانٍ‌ قَرِیبٍ‌. یَوْمَ‌ یَسْمَعُونَ‌ الصَّیْحَةَ‌ بِالْحَقِّ‌ ذلِکَ‌ یَوْمُ‌ الْخُرُوجِ‌ ⁽²⁾قَالَ‌: «هِیَ‌ الرَّجْعَةُ‌».⁽³⁾

[61] 7 - وَ عَنْهُ‌ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌ وَ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ رِئَابٍ‌، عَنْ‌ زُرَارَةَ‌ قَالَ‌: کَرِهْتُ‌ أَنْ‌ أَسْأَلَ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَاحْتَلْتُ‌ مَسْأَلَةً‌ لَطِیفَةً‌ لِأَبْلُغَ‌ بِهَا حَاجَتِی مِنْهَا، فَقُلْتُ‌: أَخْبِرْنِی عَمَّنْ‌ قُتِلَ‌ مَاتَ‌؟ قَالَ‌: «لَا، الْمَوْتُ‌ مَوْتٌ‌، وَ الْقَتْلُ‌ قَتْلٌ‌» فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: مَا أَحَدٌ یُقْتَلُ‌ إِلَّا مَاتَ‌، قَالَ‌: فَقَالَ‌: «یَا زُرَارَةُ‌ قَوْلُ‌ اللهِ‌ أَصْدَقُ‌ مِنْ‌ قَوْلِکَ‌ قَدْ فَرَّقَ‌ بَیْنَ‌ الْقَتْلِ‌ وَ الْمَوْتِ‌ فِی الْقُرْآنِ‌، فَقَالَ‌: أَ فَإِنْ‌ ماتَ‌ أَوْ قُتِلَ‌ ⁽⁴⁾وَ قَالَ‌: وَ لَئِنْ‌ مُتُّمْ‌ أَوْ قُتِلْتُمْ‌ لَإِلَی اللّهِ‌ تُحْشَرُونَ‌ ⁽⁵⁾فَلَیْسَ‌ کَمَا قُلْتَ‌ یَا زُرَارَةُ‌، فَالْمَوْتُ‌ مَوْتٌ‌ وَ الْقَتْلُ‌ قَتْلٌ‌».

وَ قَدْ قَالَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: إِنَّ‌ اللّهَ‌ اشْتَری‌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَنْفُسَهُمْ‌ وَ أَمْوالَهُمْ‌ بِأَنَّ‌ لَهُمُ‌ الْجَنَّةَ‌ یُقاتِلُونَ‌ فِی سَبِیلِ‌ اللّهِ‌ فَیَقْتُلُونَ‌ وَ یُقْتَلُونَ‌ وَعْداً عَلَیْهِ‌ حَقًّا .⁽⁶⁾

عرض کردم: (تأویل) آیۀ: «و گوش فرا ده و منتظر روزی باش که منادی از مکانی نزدیک ندا می‌دهد، روزی که مردم صدای حق را می‌شنوند، آن روز روز قیام است - ق: 41-42» چیست‌؟ حضرت فرمود: «این آیه نیز مربوط‍‌ به رجعت است».

[61] 7 - زراره گوید: مطلبی داشتم که نمی‌خواستم صریحاً آن را از امام باقر علیه السلام بپرسم. [پس از راه دیگری وارد شده و] گفتم: آیا کسی که کشته می‌شود مرده است‌؟ حضرت فرمود: «نه! مرگ مرگ و کشته شدن کشته شدن است (یعنی هر کدام حساب جداگانه دارند)».

عرض کردم: جایی را در قرآن نمی‌یابم که خداوند میان کشته شدن و مُردن فرق گذاشته باشد. حضرت این دو آیه را: «أَ فَإِنْ‌ ماتَ‌ أَوْ قُتِلَ‌ ؛ آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود - آل عمران: 144» و «وَ لَئِنْ‌ مُتُّمْ‌ أَوْ قُتِلْتُمْ‌ لَإِلَی اللّهِ‌ تُحْشَرُونَ‌ ؛ بمیرید یا کشته شوید، به سوی خدا محشور می‌شوید - آل عمران: 158» که خداوند مرگ و کشته شدن را از هم جدا ساخته است، خواندند و سپس فرمود: «ای زراره! بنا بر این مرگ مرگ و کشته شدن کشته شدن است، با این فرق که خداوند می‌فرماید: «خداوند از مؤمنان، جان‌ها و اموالشان را خریداری کرده، که (در برابرش) بهشت برای آنان باشد؛ (به این گونه که:) در راه خدا پیکار می‌کنند، می‌کشند و کشته می‌شوند این وعده حقّی است بر او - توبه: 111»».

زراره گوید: عرض کردم: خداوند در آیه دیگر می‌فرماید: «هر کس مرگ را می‌چشد - آل عمران: 185» آیا می‌فرمائید: کسی که کشته می‌شود مرگ را نمی‌چشد؟ حضرت فرمود: «کسی که با شمشیر در راه خدا کشته می‌شود با آن کس

قَالَ‌: فَقُلْتُ‌: إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ یَقُولُ‌: کُلُّ‌ نَفْسٍ‌ ذائِقَةُ‌ الْمَوْتِ‌ ⁽¹⁾

آل عمران (3):185 و الأنبیاء 21:35 و العنکبوت 29:57.

[62] 8 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ صَفْوَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ أَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌: «مَنْ‌ مَاتَ‌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ قُتِلَ‌، وَ مَنْ‌ قُتِلَ‌ مِنْهُمْ‌ مَاتَ‌».⁽³⁾

[63] 9 - أَحْمَدُ وَ عَبْدُ اللهِ‌ ابْنَا مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ أَبِی جَمِیلَةَ‌ الْمُفَضَّلِ‌ بْنِ‌ صَالِحٍ‌، عَنْ‌ أَبَانِ‌ بْنِ‌ تَغْلِبَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّهُ‌ بَلَغَ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم عَنْ‌ بَطْنَیْنِ‌ مِنْ‌ قُرَیْشٍ‌ کَلَامٌ‌ تَکَلَّمُوا بِهِ‌، فَقَالَ‌: یَرَی مُحَمَّدٌ أَنْ‌ لَوْ قَدْ قَضَی أَنَّ‌ هَذَا الْأَمْرَ یَعُودُ فِی أَهْلِ‌ بَیْتِهِ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌، فَأُعْلِمَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم ذَلِکَ‌، فَبَاحَ‌ فِی مَجْمَعٍ‌ مِنْ‌ قُرَیْشٍ‌ بِمَا کَانَ‌ یَکْتُمُهُ‌، فَقَالَ‌: کَیْفَ‌ أَنْتُمْ‌ مَعَاشِرَ قُرَیْشٍ‌ وَ قَدْ کَفَرْتُمْ‌ بَعْدِی، ثُمَّ‌ رَأَیْتُمُونِی فِی کَتِیبَةٍ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِی أَضْرِبُ‌ وُجُوهَکُمْ‌ وَ رِقَابَکُمْ‌ بِالسَّیْفِ‌.

قَالَ‌: فَنَزَلَ‌ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام، فَقَالَ‌: یَا مُحَمَّدُ قُلْ‌: إِنْ‌ شَاءَ اللهُ‌، أَوْ یَکُونُ‌ ذَلِکَ‌ عَلِیَّ‌ بْنَ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام إِنْ‌ شَاءَ اللهُ‌، فَقَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: أَوْ یَکُونُ‌ ذَلِکَ‌ عَلِیَّ‌ بْنَ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام إِنْ‌ شَاءَ اللهُ‌ تَعَالَی، فَقَالَ‌ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام: وَاحِدَةٌ‌ لَکَ‌ وَ اثْنَتَانِ‌ لِعَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام وَ مَوْعِدُکُمُ‌

که در بسترش جان می‌دهد یکسان نیستند، کسی که کشته می‌شود ناچار می‌باید به دنیا برگردد (و از نو زندگی کند و بعد بمیرد) تا مزۀ مرگ را بچشد».

[62] 8 - صفوان بن یحیی گوید: شنیدم امام رضا علیه السلام می‌فرمود: «در رجعت هر مؤمنی که مرده باشد کشته شود، و هرکه کشته شده باشد به مرگ عادی بمیرد».

[63] 9 - ابان بن تغلب گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم خبر رسید که دو دسته از قریش گفته بودند: محمد چنین می‌بیند که اگر از دنیا رفت منصب جانشینی وی به اهل بیت او بازگشت می‌کند. پیغمبر سخنان آن‌ها را به خاطر داشت تا روزی که قریش در یک مجلس گرد آمده بودند آنچه را پنهان می‌داشت به زبان آورد و به آن‌ها فرمود: شما جماعت قریش چگونه هستید در حالی که بی‌تردید بعد از من کافر می‌شوید، سپس مرا در لشکری از اصحاب خود می‌بینید که شمشیر کشیده بر روی و گردن شما فرود می‌آورم.

در آن موقع جبرئیل نازل شد و عرض کرد: ای محمد. بگو ان شاء الله یا اینکه گفت [تردید از راوی است]: این شمشیر زن ان شاء الله علی بن ابی طالب است. سپس جبرئیل عرض کرد: یا رسول الله شما یک رجعت و علی بن ابی طالب دو رجعت خواهید داشت و وعده‌گاه شما سلام است».

ابان بن تغلب عرض کرد: قربانت گردم سلام کجاست‌؟ امام صادق علیه السلام فرمود: «ابان، سلام در پشت کوفه است».

السَّلَامُ‌». قَالَ‌ أَبَانٌ‌: جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌ وَ أَیْنَ‌ السَّلَامُ‌؟ فَقَالَ‌ علیه السلام: «یَا أَبَانُ‌ السَّلَامُ‌ مِنْ‌ ظَهْرِ الْکُوفَةِ‌».⁽¹⁾

نوادر الأخبار فیض کاشانی: 289، ح 7؛ البحار: 66/53، ح 60؛ مدینة المعاجز: 98/3، ح 759.

[64] 10 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ وَ عَبْدُ اللهِ‌ بْنُ‌ عَامِرِ بْنِ‌ سَعْدٍ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِّ‌، قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «کَانَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: مَنْ‌ أَرَادَ أَنْ‌ یُقَاتِلَ‌ شِیعَةَ‌ الدَّجَّالِ‌ فَلْیُقَاتِلِ‌ الْبَاکِیَ‌ عَلَی دَمِ‌ عُثْمَانَ‌، وَ الْبَاکِیَ‌ عَلَی⁽²⁾أَهْلِ‌ النَّهْرَوَانِ‌، إِنَّ‌ مَنْ‌ لَقِیَ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ مُؤْمِناً بِأَنَّ‌ عُثْمَانَ‌ قُتِلَ‌ مَظْلُوماً لَقِیَ‌ اللهَ‌ سَاخِطاً عَلَیْهِ‌ وَ یُدْرِکُ‌ الدَّجَّالَ‌ إِلَّا آمَنَ‌ بِهِ‌⁽³⁾، فَقَالَ‌ رَجُلٌ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ فَإِنْ‌ مَاتَ‌ قَبْلَ‌ ذَلِکَ‌؟ قَالَ‌: فَیُبْعَثُ‌ مِنْ‌ قَبْرِهِ‌ حَتَّی یُؤْمِنَ‌ بِهِ‌ وَ إِنْ‌ رَغِمَ‌ أَنْفُهُ‌».⁽⁴⁾

[65] 11 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحَکَمِ‌، عَنِ‌ الْمُثَنَّی بْنِ‌ الْوَلِیدِ الْحَنَّاطِ‍‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَحَدِهِمَا علیهما السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ مَنْ‌ کانَ‌ فِی هذِهِ‌ أَعْمی‌ فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ‌ أَعْمی‌ وَ أَضَلُّ‌ سَبِیلاً ⁽⁵⁾قَالَ‌: «فِی الرَّجْعَةِ‌».⁽⁶⁾

[66] 12 - وَ عَنْهُ‌ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحَکَمِ‌، عَنْ‌ رِفَاعَةَ‌ بْنِ‌ مُوسَی، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ عَطَاءٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «کُنْتُ‌ مَرِیضاً بِمِنًی وَ أَبِی علیه السلام عِنْدِی فَجَاءَهُ‌ الْغُلَامُ‌، فَقَالَ‌: هَاهُنَا رَهْطٌ‍‌ مِنَ‌ الْعِرَاقِیِّینَ‌ یَسْأَلُونَ‌ الْإِذْنَ‌ عَلَیْکَ‌، فَقَالَ‌ أَبِی علیه السلام: أَدْخِلْهُمُ‌

[64] 10 - ابوحمزه ثمالی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «هر کس که می‌خواهد با پیروان دجّال بجنگد با هر کس که بر کشتن عثمان و یا کشتگان نهروان گریسته جنگ کند. (یعنی این‌ها از پیروان دجّال‌اند) و هر کس با این عقیده بمیرد که عثمان، مظلوم کشته شده در حالی مرده که خداوند از او خشمناک است و اگر تا وقت خروج دجّال زنده ماند به وی ایمان آورد».

مردی عرض کرد: یا امیر المؤمنین، اگر کسی پیش از او مرده باشد چطور؟ فرمود: «از قبر بیرونش آرند تا به او ایمان بیاورد، اگرچه مایل نباشد».

[65] 11 - ابوبصیر گوید: امام باقر یا امام صادق علیهما السلام (تردید از راوی است) در تفسیر آیۀ: «و هر کس در این دنیا کوردل باشد، در آخرت هم کوردل و گمراه‌تر است - اسراء: 72» فرمود: «[این] مربوط‍‌ به رجعت است (که کوردلان نابینا برمی‌گردند)».

[66] 12 - عبدالله بن عطاء گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «در مِنا مریض بودم و پدرم (امام سجّاد علیه السلام) پیش من بود که جوانی نزد او آمد و گفت: اینجا جمعیتی (کمتر از ده نفر) از اهل عراق هستند که اجازۀ شرفیابی می‌خواهند. پدرم فرمود: ایشان را داخل خیمه نما، و خود نیز بلند شد و پیش آنان رفت، چند لحظه‌ای نگذشت که صدای خندۀ زیاد پدرم را شنیدم، در پیش خود با آن‌که من در آن حال مریضی بودم، خوش ندانستم.

سپس به سوی من بازگشت و فرمود: ای اباجعفر! در پیش خود از خندۀ من ناخشنود شدی‌؟ عرض کردم: فدایت شوم، چه چیزی باعث شد که خنده بر شما غلبه یافت‌؟ فرمود: این عراقی‌ها از من در مورد مطلبی پرسیدند که پدران و پیشینیان تو

الْفُسْطَاطَ‍‌، وَ قَامَ‌ إِلَیْهِمْ‌ فَدَخَلَ‌ عَلَیْهِمْ‌ فَمَا لَبِثَ‌ أَنْ‌ سَمِعْتُ‌ ضَحِکَ‌ أَبِی علیه السلام قَدِ ارْتَفَعَ‌، فَأَنْکَرْتُ‌ وَ وَجَدْتُ‌ فِی نَفْسِی مِنْ‌ ضَحِکِهِ‌ وَ أَنَا فِی تِلْکَ‌ الْحَالِ‌.

ثُمَّ‌ عَادَ إِلَیَّ‌ فَقَالَ‌: یَا أَبَا جَعْفَرٍ عَسَاکَ‌ وَجَدْتَ‌ فِی نَفْسِکَ‌ مِنْ‌ ضَحِکِی‌؟ فَقُلْتُ‌: وَ مَا الَّذِی غَلَبَکَ‌ مِنْهُ‌ الضَّحِکُ‌ جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌؟ فَقَالَ‌: إِنَّ‌ هَؤُلَاءِ الْعِرَاقِیِّینَ‌ سَأَلُونِی عَنْ‌ أَمْرٍ کَانَ‌ مَضَی مِنْ‌ آبَائِکَ‌ وَ سَلَفِکَ‌ یُؤْمِنُونَ‌ بِهِ‌ وَ یُقِرُّونَ‌ فَغَلَبَنِی الضَّحِکُ‌ سُرُوراً، أَنَّ‌ فِی الْخَلْقِ‌ مَنْ‌ یُؤْمِنُ‌ بِهِ‌ وَ یُقِرُّ، فَقُلْتُ‌: وَ مَا هُوَ جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌؟ قَالَ‌: سَأَلُونِی عَنِ‌ الْأَمْوَاتِ‌ مَتَی یُبْعَثُونَ‌ فَیُقَاتِلُونَ‌ الْأَحْیَاءَ عَلَی الدِّینِ‌».⁽¹⁾

البحار: 67/53، ح 62.

[67] 13 - وَ عَنْهُمَا، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحَکَمِ‌، عَنْ‌ حَنَانِ‌ بْنِ‌ سَدِیرٍ، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ‌ الرَّجْعَةِ‌؟ فَقَالَ‌: «الْقَدَرِیَّةُ‌ تُنْکِرُهَا - ثَلَاثاً -».⁽²⁾

[68] 14 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ وُهَیْبِ‌ بْنِ‌ حَفْصٍ‌ النَّخَّاسِ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ‌: دَخَلْتُ‌ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام فَقُلْتُ‌: إِنَّا نَتَحَدَّثُ‌ أَنَ‌ عُمَرَ بْنَ‌ ذَرٍّ لَا یَمُوتُ‌ حَتَّی یُقَاتِلَ‌ قَائِمَ‌ آلِ‌ مُحَمَّدٍ علیه السلام فَقَالَ‌: «إِنَّ‌ مَثَلَ‌ ابْنِ‌ ذَرٍّ مَثَلُ‌ رَجُلٍ‌ کَانَ‌ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ‌ یُقَالُ‌ لَهُ‌: عَبْدُ رَبِّهِ‌ وَ کَانَ‌ یَدْعُو أَصْحَابَهُ‌ إِلَی ضَلَالَةٍ‌ فَمَاتَ‌، فَکَانُوا یَلُوذُونَ‌ بِقَبْرِهِ‌ وَ یَتَحَدَّثُونَ‌ عِنْدَهُ‌، إِذْ خَرَجَ‌ عَلَیْهِمْ‌ مِنْ‌ قَبْرِهِ‌ یَنْفُضُ‌ التُّرَابَ‌ مِنْ‌ رَأْسِهِ‌ وَ یَقُولُ‌ لَهُمْ‌: کَیْتَ‌ وَ کَیْتَ‌».⁽³⁾

فرموده بودند، و اینان [هم] به آن عقیده و اقرار دارند، و از خوشحالی خنده بر من غلبه پیدا کرد، که در میان مردم کسانی هستند که به آن ایمان و اعتراف دارند. [امام باقر علیه السلام می‌فرماید:] ‍عرض کردم: آن مطلب چه بود؟ فرمود: از من در مورد مُرده‌ها پرسیدند که چه وقت زنده می‌شوند تا با زنده‌ها بر سر دین بجنگند؟».

[67] 13 - سَدیر گوید: از امام باقر علیه السلام راجع به رجعت پرسیدم، سه مرتبه فرمود: «قَدَریه⁽¹⁾

قَدَریه فرقه‌ای منسوب به «قدر» اند، اینان یا همان افراطی‌های در امر قدر هستند، که جبری‌ها می‌باشند که همه چیز را مقدّر خدا می‌پندارند و بنده را بی‌اختیار می‌دانند. و یا تفریطی‌ها هستند که «مفوّضه» باشند، که همه چیز را در اختیار بنده می‌دانند و دست خدا را به کلی بسته‌اند. علماء هم به هر دو وجه تفسیر کرده‌اند، بعضی هم «قُدریه» - منسوب به قدرت - می‌خوانند، و باز به همان دو نحو تفسیر می‌کنند، و هر دو دسته منکر رجعت‌اند، و غیر از امامیه کسی به آن معتقد نیست. احادیث بسیاری نیز در لعن و نکوهش و کفر «قدریه» وارد شده است، مانند: «لَعَنَ‌ اللَّهُ‌ الْقَدَرِیةِ‌ عَلَی لِسَانِ‌ سَبْعِینَ‌ نَبِیا» و «الْقَدَرِیةُ‌ مَجُوسُ‌ هَذِهِ‌ الْأُمَّةِ‌ إِنْ‌ مَرِضُوا فَلَا تَعُودُوهُمْ‌ وَ إِنْ‌ مَاتُوا فَلَا تَشْهَدُوهُم». (برای توضیح بیشتر در مورد این فرقه ر. ک: الملل و النحل شهرستانی: 56/1؛ الفرق بین الفرق بغدادی: 15؛ مجمع البحرین: 178/1؛ لسان العرب: 75/5 (قدر)؛ البحار: 5/5؛ مرآة العقول: 178/2)

[68] 14 - ابوبصیر گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیده و عرض کردم: میان ما معروف است که عمر بن ذر (یکی از قصّه‌پردازان) نمی‌میرد تا با قائم آل محمّد علیه السلام جنگ کند؟ حضرت فرمود: «به راستی که مَثَل ابن ذر مَثَل مردی اسرائیلی - به نام «عبدُ ربّه» - است که اصحابش را به گمراهی دعوت می‌کرد و بعد از مرگش پیروانش به قبرش پناه می‌بردند و آنجا با هم گفتگو می‌کردند، تا اینکه روزی از قبر بیرون آمد، گرد و خاک از سر افشاند و چنین و چنان گفت».⁽²⁾

[69] 15 - وَ عَنْهُ‌ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ جَلَّ‌ وَ عَزَّ: إِنَّ‌ اللّهَ‌ اشْتَری‌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَنْفُسَهُمْ‌ وَ أَمْوالَهُمْ‌ بِأَنَّ‌ لَهُمُ‌ الْجَنَّةَ‌ یُقاتِلُونَ‌ فِی سَبِیلِ‌ اللّهِ‌ فَیَقْتُلُونَ‌ وَ یُقْتَلُونَ‌ ⁽¹⁾

توبه (9):111.

ثُمَّ‌ قَرَأْتُ‌: اَلتّائِبُونَ‌ الْعابِدُونَ‌ ⁽²⁾إِلَی آخِرِ الْآیَةِ‌ فَقَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «لَا تَقْرَأْ هَکَذَا وَ لَکِنِ‌ اقْرَأْ: التَّائِبِینَ‌ الْعَابِدِینَ‌» إِلَی آخِرِ الْآیَةِ‌.

ثُمَّ‌ قَالَ‌: «إِذَا رَأَیْتَ‌ هَؤُلَاءِ فَعِنْدَ ذَلِکَ‌ هُمُ‌ الَّذِینَ‌ یُشْتَرَی مِنْهُمْ‌ أَنْفُسُهُمْ‌ وَ أَمْوَالُهُمْ‌ یَعْنِی فِی الرَّجْعَةِ‌».

ثُمَّ‌ قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «مَا مِنْ‌ مُؤْمِنٍ‌ إِلَّا وَ لَهُ‌ مَیْتَةٌ‌ وَ قَتْلَةٌ‌، مَنْ‌ مَاتَ‌ بُعِثَ‌ حَتَّی یُقْتَلَ‌، وَ مَنْ‌ قُتِلَ‌ بُعِثَ‌ حَتَّی یَمُوتَ‌».⁽³⁾

[70] 16 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْعَبَّاسِ‌ بْنِ‌ مَعْرُوفٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ سَالِمٍ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا نُوحُ‌ بْنُ‌ دَرَّاجٍ‌، عَنِ‌ الْکَلْبِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی صَالِحٍ‌، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ قَالَ‌: قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ قَدْ خَطَبَنَا یَوْمَ‌ الْفَتْحِ‌: «أَیُّهَا النَّاسُ‌ لَأَعْرِفَنَّکُمْ‌ تَرْجِعُونَ‌ بَعْدِی کُفَّاراً، یَضْرِبُ‌ بَعْضُکُمْ‌ رِقَابَ‌ بَعْضٍ‌، وَ لَئِنْ‌ فَعَلْتُمْ‌ لَتَعْرِفُنِّی أَضْرِبُکُمْ‌ بِالسَّیْفِ‌» ثُمَّ‌ الْتَفَتَ‌ عَنْ‌ یَمِینِهِ‌، فَقَالَ‌ النَّاسُ‌: غَمَزَهُ‌ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام فَقَالَ‌ لَهُ‌: أَوْ عَلِیٌّ‌ علیه السلام، فَقَالَ‌: «أَوْ عَلِیٌّ‌ علیه السلام».⁽⁴⁾

[69] 15 - ابوبصیر گوید: از امام باقر علیه السلام در بارۀ آیۀ: «خداوند از مؤمنان، جان‌ها و اموالشان را خریداری کرده، که (در برابرش) بهشت برای آنان باشد (به این گونه که:) در راه خدا پیکار می‌کنند، می‌کشند و کشته می‌شوند این وعده حقّی است بر او، که در تورات و انجیل و قرآن ذکر فرموده و چه کسی از خدا به عهدش وفادارتر است - توبه: 111» پرسیدم، فرمود: «این (معامله) در میثاق [و عالم ذَر] بوده است».

سپس این آیه را خواندم: «اَلتّائِبُونَ‌ الْعابِدُونَ‌... ؛ یعنی مؤمنان عبارت‌اند از توبه‌کنان؛ و عبادت‌کاران... - توبه: 112» فرمود: «چنین بخوان: «التائبین العابدین...» آنگاه فرمود: هرگاه اینان (توبه‌کنندگان و عبادت‌کاران...) را دیدی بدان اینان همان‌ها هستند که خداوند جان و مالشان را خریده (و این) یعنی در رجعت. آنگاه امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ مؤمنی نیست جز اینکه مُردنی دارد، و کشته شدنی، هرکه بمیرد زنده شود تا کشته گردد، و هرکه کشته شود، زنده گردد تا بمیرد».

[70] 16 - جابر بن عبدالله انصاری گوید: در روز فتح مکّه⁽¹⁾

در بیشتر مصادر، در مشابه این روایت، روز حجّة الوداع در سرزمین مِنا بیان شده است که در ظاهر به خاطر سیاق روایت، همین مورد صحیح است. (نک: الأمالی الطوسی: 363، ح 11؛ الإحتجاج: 196/1 و...)

سپس به سمت راست خود متوجّه شد. مردم (از روی شواهد و قرائن) گفتند: جبرئیل علیه السلام به پیامبر اشاره کرده و به او گفت: «یا (به جای من) علی را (خواهید دید). پس حضرت فرمود: یا علی را (به جای من خواهید دید)».

[71] 17 - وَ عَنْهُ‌ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ بَزِیعٍ‌، عَنْ‌ مَنْصُورِ بْنِ‌ یُونُسَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَکْرٍ الْحَضْرَمِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «لَا یُسْأَلُ‌ فِی الْقَبْرِ إِلَّا مَنْ‌ مَحَضَ‌ الْإِیمَانَ‌ مَحْضاً، أَوْ مَحَضَ‌ الْکُفْرَ مَحْضاً، وَ لَا یُسْأَلُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ إِلَّا مَنْ‌ مَحَضَ‌ الْإِیمَانَ‌ مَحْضاً، أَوْ مَحَضَ‌ الْکُفْرَ مَحْضاً» قُلْتُ‌ لَهُ‌: فَسَائِرُ النَّاسِ‌؟ فَقَالَ‌: «یُلْهَی عَنْهُمْ‌».⁽¹⁾

الکافی: 235/3، ح 1 و ص 236، ح 4، با کمی اختلاف؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 276، ح 85؛ البحار: 235/6، ح 52.

[72] 18 - وَ عَنْهُ‌ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَبْدِ الْجَبَّارِ وَ أَحْمَدَ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌، عَنْ‌ حُمَیْدِ بْنِ‌ الْمُثَنَّی الْعِجْلِیِّ‌، عَنْ‌ شُعَیْبٍ‌ الْحَذَّاءِ، عَنْ‌ أَبِی الصَّبَّاحِ‌ الْکِنَانِیِّ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام فَقُلْتُ‌: جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌ مَسْأَلَةٌ‌ أَکْرَهُ‌ أَنْ‌ أُسَمِّیَهَا لَکَ‌، فَقَالَ‌ لِی هُوَ: «أَ عَنِ‌ الْکَرَّاتِ‌ تَسْأَلُنِی»؟ فَقُلْتُ‌: نَعَمْ‌، فَقَالَ‌: «تِلْکَ‌ الْقُدْرَةُ‌ وَ لَا یُنْکِرُهَا إِلَّا الْقَدَرِیَّةُ‌، لَا تُنْکِرْهَا تِلْکَ‌ الْقُدْرَةُ‌ لَا تُنْکِرْهَا، إِنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم أُتِیَ‌ بِقِنَاعٍ‌ مِنَ‌ الْجَنَّةِ‌ عَلَیْهِ‌ عِذْقٌ‌ یُقَالُ‌ لَهُ‌: سُنَّةٌ‌، فَتَنَاوَلَهَا رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم سُنَّةَ‌ مَنْ‌ کَانَ‌ قَبْلَکُمْ‌».⁽²⁾

[73] 19 - وَ عَنْهُمْ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌، عَنْ‌ (أَبِی الْمِعْزَی [الْمِغْرَاءِ]) حُمَیْدِ بْنِ‌ الْمُثَنَّی، عَنْ‌ دَاوُدَ بْنِ‌ رَاشِدٍ، عَنْ‌ حُمْرَانَ‌ بْنِ‌ أَعْیَنَ‌ قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام لَنَا: «وَ لَسَوْفَ‌ یَرْجِعُ‌ جَارُکُمُ‌ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام أَلْفاً، فَیَمْلِکُ‌ حَتَّی تَقَعَ‌ حَاجِبَاهُ‌ عَلَی عَیْنَیْهِ‌ مِنَ‌ الْکِبَرِ».⁽³⁾

[74] 20 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عُلْوَانَ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ دَاوُدَ الْعَبْدِیِّ‌، عَنِ‌ الْأَصْبَغِ‌ بْنِ‌ نُبَاتَةَ‌: أَنَّ‌ عَبْدَ اللهِ‌ بْنَ‌ أَبِی بَکْرٍ الْیَشْکُرِیَّ‌ قَامَ‌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام، فَقَالَ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ إِنَّ‌ أَبَا الْمُعْتَمِرِ تَکَلَّمَ‌ آنِفاً بِکَلَامٍ‌ لَا یَحْتَمِلُهُ‌ قَلْبِی، فَقَالَ‌: «وَ مَا ذَاکَ‌»؟

[71] 17 - ابوبکر حضرمی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «پرسش قبر مختص مؤمن خالص و کافر خالص است، و در رجعت هم پرسش مختص به همین دو دسته است (این دو دسته بازگشت می‌کنند)». عرض کردم: سایر مردم چطور؟ فرمود: «با آن‌ها کاری ندارند».

[72] 18 - ابوالصّباح کِنانی گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: فدایت گردم، سؤالی است که اکراه در بردن نام آن دارم. فرمود: «آیا می‌خواهی از رجعت‌ها سؤال کنی‌؟» گفتم: آری، فرمود: «رجعت از قدرت نمایی خداوند است و جز فرقۀ «قَدَریه» کسی انکار نمی‌کند، روزی طبقی از بهشت برای پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم آوردند که شاخۀ خرمائی در آن بود که آن را «سنّت» می‌گفتند، پیغمبر هم آن را گرفت در حالی که طبق، اشاره به سنت و روش مردم پیش از شما بود».⁽¹⁾

علامۀ مجلسی رحمه الله گوید: «موضوع طبق بهشتی، اعلامی از جانب پیغمبر بوده که آنچه در امّت آن حضرت پدید می‌آید بعینه در امّت‌های پیشین نیز واقع شده و مسلّم است که رجعت در امتهای پیشین بسیار روی داده است».

[73] 19 - حمران بن اعین [که کوفی است] گوید: امام باقر علیه السلام برای ما فرمود: «به راستی که در آینده‌ای نزدیک به هزار (سال دیگر)، همسآیۀ شما حسین بن علی علیه السلام در رجعت به دنیا برمی‌گردد، و آن حضرت چندان سلطنت می‌کند که از پیری ابروانش روی دیدگانش را می‌گیرد».

[74] 20 - اصبغ بن نباته گوید: عبدالله بن ابی بکر یشکُری [معروف به ابن کوّاء] رو به روی امام علی علیه السلام ایستاد و عرض کرد: ای امیرالمؤمنین! ابو المعتمر هم اکنون کلامی برایم گفت که قلبم آن را (قبول نکرده و) تحمّل نکرد. فرمود: «آن (کلام) چیست‌؟».

گفت: معتقد است که شما شنیده‌اید پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمود: ما شخصی را دیده یا شنیده‌ایم که از پدرش بزرگ‌تر است‌؟ حضرت فرمود: «این سخن بر تو گران آمده

قَالَ‌: یَزْعُمُ‌ أَنَّکَ‌ حَدَّثْتَهُ‌ أَنَّکَ‌ سَمِعْتَ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یَقُولُ‌: «إِنَّا قَدْ رَأَیْنَا أَوْ سَمِعْنَا بِرَجُلٍ‌ أَکْبَرَ سِنّاً مِنْ‌ أَبِیهِ‌» فَقَالَ‌: أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «فَهَذَا الَّذِی کَبُرَ عَلَیْکَ‌»؟ قَالَ‌: نَعَمْ‌، فَهَلْ‌ تُؤْمِنُ‌ أَنْتَ‌ بِهَذَا وَ تَعْرِفُهُ‌؟ فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌، وَیْلَکَ‌ یَا ابْنَ‌ الْکَوَّاءِ، افْقَهْ‌ عَنِّی أُخْبِرْکَ‌ عَنْ‌ ذَلِکَ‌، إِنَّ‌ عُزَیْراً خَرَجَ‌ مِنْ‌ أَهْلِهِ‌ وَ امْرَأَتُهُ‌ فِی شَهْرِهَا وَ لَهُ‌ یَوْمَئِذٍ خَمْسُونَ‌ سَنَةً‌، فَلَمَّا ابْتَلَاهُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ بِذَنْبِهِ‌ أَمَاتَهُ‌ مِائَةَ‌ عامٍ‌ ثُمَّ‌ بَعَثَهُ‌ ⁽¹⁾

البقره (2):259.

فَقَالَ‌: أَسْأَلُکَ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «سَلْ‌ عَمَّا بَدَا لَکَ‌»، فَقَالَ‌: نَعَمْ‌، إِنَّ‌ أُنَاساً مِنْ‌ أَصْحَابِکَ‌ یَزْعُمُونَ‌ أَنَّهُمْ‌ یُرَدُّونَ‌ بَعْدَ الْمَوْتِ‌، فَقَالَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «نَعَمْ‌ تَکَلَّمْ‌ بِمَا سَمِعْتَ‌، وَ لَا تَزِدْ فِی الْکَلَامِ‌ فَمَا قُلْتَ‌ لَهُمْ‌»؟

قَالَ‌: قُلْتُ‌: لَا أُؤْمِنُ‌ بِشَیْ‌ءٍ مِمَّا قُلْتُمْ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «وَیْلَکَ‌ إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ ابْتَلَی قَوْماً بِمَا کَانَ‌ مِنْ‌ ذُنُوبِهِمْ‌ فَأَمَاتَهُمْ‌ قَبْلَ‌ آجَالِهِمُ‌ الَّتِی سُمِّیَتْ‌ لَهُمْ‌، ثُمَّ‌ رَدَّهُمْ‌ إِلَی الدُّنْیَا لِیَسْتَوْفُوا أَرْزَاقَهُمْ‌ ثُمَّ‌ أَمَاتَهُمْ‌ بَعْدَ ذَلِکَ‌».

قَالَ‌: فَکَبُرَ عَلَی ابْنِ‌ الْکَوَّاءِ وَ لَمْ‌ یَهْتَدِ لَهُ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «وَیْلَکَ‌، تَعْلَمُ‌ أَنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ قَالَ‌ فِی کِتَابِهِ‌: وَ اخْتارَ مُوسی‌ قَوْمَهُ‌ سَبْعِینَ‌ رَجُلاً لِمِیقاتِنا ⁽²⁾فَانْطَلَقَ‌ بِهِمْ‌ مَعَهُ‌ لِیشْهَدُوا لَهُ‌ إِذَا رَجَعُوا عِنْدَ الْمَلَإِ مِنْ‌ بَنِی إِسْرَائِیلَ‌ أَنَّ‌ رَبِّی قَدْ کَلَّمَنِی فَلَوْ أَنَّهُمْ‌

است‌؟»

گفت: آری، آیا شما به این سخن ایمان داری و آن [شخص] را می‌شناسی‌؟ فرمود: «آری، وای بر تو ای پسر کوّاء، از من می‌پرسیدی، تو را از آن آگاه می‌کردم، به راستی که «عُزیر» در سن پنجاه سالگی موقعی که عیالش نه ماهه آبستن بود از شهر خویش بیرون رفت، چون خداوند به خاطر این کوتاهیش او را امتحان کرد و «او را صد سال میراند سپس زنده‌اش کرد - بقره: 259»، و او در حالی که [هنوز] پنجاه ساله بود به سوی خانواده‌اش برگشت، پسرش که صدساله شده بود برابرش آمد و خداوند عزیر را در همان سنی بود [به سوی آنان] برگرداند».

گفت: آیا [اجازه می‌دهید] بپرسم‌؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «از هرچه می‌خواهی بپرس». گفت: برخی از شیعیان معتقدند که بعد از مرگ [دوباره به دنیا] باز می‌گردند؟ حضرت فرمود: «آری، بگو آنچه [از ایشان] شنیده‌ای و از آنچه گفته‌اند زیادتر نگو».

گوید: عرض کردم: من اطمینان به حرف‌های آنان ندارم. حضرت فرمود: «وای بر تو، به راستی که خداوند جمعی را به خاطر گناهانشان مبتلا کرد و پیش از مرگ حتمی، آن‌ها را میراند، آنگاه آن‌ها را به دنیا باز گرداند [و زنده‌شان کرد] تا تتمۀ رزق [مقدر] شان را تمام سازد، و بعد از آن، آن‌ها را [دوباره] میراند».

راوی گوید: این سخن بر ابن کوّاء گران آمد و [آن را نپذیرفته و] هدایت نمی‌شد، حضرت به او فرمود: «وای بر تو، آیا می‌دانی که خداوند در قرآن فرموده: «و موسی از میان قومش، هفتاد مرد را برای میعادگاه ما برگزید - اعراف: 155». آنان را با خود برد تا وقتی به سوی مردم بنی اسرائیل برگشت به نفع او شهادت دهند که پروردگارم با من سخن گفت. و آن‌ها اگر فرمانبردار می‌شدند و سخن حضرت موسی را تصدیق می‌کردند، حتماً برای آن‌ها خوب بود ولی به موسی گفتند: «ما هرگز به تو ایمان

سَلَّمُوا ذَلِکَ‌ لَهُ‌، وَ صَدَّقُوا بِهِ‌، لَکَانَ‌ خَیْراً لَهُمْ‌ وَ لَکِنَّهُمْ‌ قَالُوا لِمُوسَی علیه السلام: لَنْ‌ نُؤْمِنَ‌ لَکَ‌ حَتّی نَرَی اللّهَ‌ جَهْرَةً‌ ⁽¹⁾

البقره: 55

أَ فَتَرَی یَا ابْنَ‌ الْکَوَّاءِ أَنَّ‌ هَؤُلَاءِ قَدْ رَجَعُوا إِلَی مَنَازِلِهِمْ‌ بَعْدَ مَا مَاتُوا»؟ فَقَالَ‌ ابْنُ‌ الْکَوَّاءِ: وَ مَا ذَاکَ‌ ثُمَّ‌ أَمَاتَهُمْ‌ مَکَانَهُمْ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «وَیْلَکَ‌ أَ وَ لَیْسَ‌ قَدْ أَخْبَرَکَ‌ اللهُ‌ فِی کِتَابِهِ‌ حَیْثُ‌ یَقُولُ‌: وَ ظَلَّلْنا عَلَیْکُمُ‌ الْغَمامَ‌ وَ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمُ‌ الْمَنَّ‌ وَ السَّلْوی‌ ⁽³⁾فَهَذَا بَعْدَ الْمَوْتِ‌ إِذْ بَعَثَهُمْ‌.

وَ أَیْضاً مِثْلُهُمْ‌ یَا ابْنَ‌ الْکَوَّاءِ الْمَلَأُ مِنْ‌ بَنِی إِسْرَائِیلَ‌ حَیْثُ‌ یَقُولُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: أَ لَمْ‌ تَرَ إِلَی الَّذِینَ‌ خَرَجُوا مِنْ‌ دِیارِهِمْ‌ وَ هُمْ‌ أُلُوفٌ‌ حَذَرَ الْمَوْتِ‌ فَقالَ‌ لَهُمُ‌ اللّهُ‌ مُوتُوا ثُمَّ‌ أَحْیاهُمْ‌ .⁽⁴⁾)

وَ قَوْلُهُ‌ أَیْضاً فِی عُزَیْرٍ حَیْثُ‌ أَخْبَرَ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَقَالَ‌: أَوْ کَالَّذِی مَرَّ عَلی‌ قَرْیَةٍ‌ وَ هِیَ‌ خاوِیَةٌ‌ عَلی‌ عُرُوشِها قالَ‌ أَنّی یُحْیِی هذِهِ‌ اللّهُ‌ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ‌ اللّهُ‌ ⁽⁵⁾وَ أَخَذَهُ‌ بِذَلِکَ‌ الذَّنْبِ‌ مِائَةَ‌ عَامٍ‌، ثُمَّ‌ بَعَثَهُ‌ وَ رَدَّهُ‌ إِلَی الدُّنْیَا فَقَالَ‌: کَمْ‌ لَبِثْتَ‌؟ فَقَالَ‌: لَبِثْتُ‌ یَوْماً أَوْ بَعْضَ‌ یَوْمٍ‌ فَقَالَ‌: بَلْ‌ لَبِثْتَ‌ مِائَةَ‌ عامٍ‌ ⁽⁶⁾فَلَا تَشُکَّنَّ‌ یَا ابْنَ‌ الْکَوَّاءِ فِی قُدْرَةِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌».⁽⁷⁾

نخواهیم آورد مگر اینکه خدا را آشکارا (با چشم خود) ببینیم - بقره: 55» و خداوند فرمود: «پس صاعقه - یعنی مرگ - شما را گرفت در حالی که تماشا می‌کردید. سپس شما را پس از مرگتان، زنده گردانیدیم، شاید شما سپاسگزاری کنید - بقره: 55-56»».

ابن کوّاء! آیا فکر می‌کنی اینان بعد از آن‌که مردند به سوی خانه‌هایشان بازگشتند؟ [و] گفت: اینطور نیست بعد از آن‌که خانه‌هایشان ویران شد. حضرت فرمود: «وای بر تو، مگر نه این است که خداوند در قرآن تو را از آن خبر داده و می‌فرماید: «و ابرها را سایبان شما کردیم و خوراکی [عسل مانند] و مرغان بریان (از آسمان) برایتان فرو فرستادیم - بقره: 57» و این‌ها هم پس از مرگ زنده شدند.

و مانند این ابن کوّاء، گروه بنی اسرائیل است که خداوند [درباره‌شان] می‌فرماید: «آیا اطلاع نیافتی از (قصّۀ) آنان را که هزاران نفر بودند و از بیم مرگ، از خانه‌هایشان بیرون رفتند و خدا فرمود: بمیرید، سپس زنده‌شان کرد - بقره: 243».

عُزیر هم مثل اینان بود که خداوند فرمود: «یا آنکه بر دهکده‌ای گذر کرد در حالی که دیوارهای آن بر روی سقف‌هایش فرو ریخته بود و گفت: خدا مردم این دهکده را چگونه زنده کند؟ خدا او را میرانید - بقره: 259» و به خاطر آن کوتاهی [در مورد خانواده‌اش] صد سال جانش را گرفت، آنگاه، آنگاه زنده‌اش کرد و به دنیا بازگرداند و گفت: چه مدت [در این منطقه] بوده‌ای‌؟ گفت یک روز بوده‌ام، یا قسمتی از روز، گفت: [نه] بلکه صد سال بوده‌ای. ابن کوّاء (بعد از این) در قدرت خداوند شک نکن».

[75] 21 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ صَفْوَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ‍‌، عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ الْقَصِیرِ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: قَرَأَ هَذِهِ‌ الْآیَةَ‌: إِنَّ‌ اللّهَ‌ اشْتَری‌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَنْفُسَهُمْ‌ وَ أَمْوالَهُمْ‌ ⁽¹⁾

التّوبه (9):111.

[76] 22 - وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ صَفْوَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ أَبِی خَالِدٍ الْقَمَّاطِ‍‌، عَنْ‌ حُمْرَانَ‌ بْنِ‌ أَعْیَنَ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: قُلْتُ‌ لَهُ‌: کَانَ‌ فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ‌ شَیْ‌ءٌ لَا یَکُونُ‌ هَاهُنَا مِثْلُهُ‌؟ فَقَالَ‌: «لَا» فَقُلْتُ‌: فَحَدِّثْنِی عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: أَ لَمْ‌ تَرَ إِلَی الَّذِینَ‌ خَرَجُوا مِنْ‌ دِیارِهِمْ‌ وَ هُمْ‌ أُلُوفٌ‌ حَذَرَ الْمَوْتِ‌ فَقالَ‌ لَهُمُ‌ اللّهُ‌ مُوتُوا ثُمَّ‌ أَحْیاهُمْ‌ ⁽³⁾قُلْتُ‌: أَحْیَاهُمْ‌ حَتَّی نَظَرَ النَّاسُ‌ إِلَیْهِمْ‌ ثُمَّ‌ أَمَاتَهُمْ‌ مِنْ‌ یَوْمِهِمْ‌، أَوْ رَدَّهُمْ‌ إِلَی الدُّنْیَا؟

فَقَالَ‌: «بَلْ‌ رَدَّهُمْ‌ إِلَی الدُّنْیَا حَتَّی سَکَنُوا الدُّورَ، وَ أَکَلُوا الطَّعَامَ‌، وَ نَکَحُوا النِّسَاءَ، وَ لَبِثُوا بِذَلِکَ‌ مَا شَاءَ اللهُ‌، ثُمَّ‌ مَاتُوا بِالْآجَالِ‌».⁽⁴⁾

[77] 23 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌ قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ حُمْرَانَ‌ بْنَ‌ أَعْیَنَ‌

[75] 21 - عبدالرحمن بن قصیر گوید: امام باقر علیه السلام آیۀ: «خداوند از مؤمنان، جان‌ها و اموالشان را خریداری کرده - توبه: 111» را تلاوت کرد و فرمود: «آیا می‌دانی مقصود کیست‌؟» عرض کردم: منظور مؤمنانند که می‌جنگند، می‌کُشند و کشته می‌شوند. حضرت فرمود: «نه، بلکه هر مؤمنی که کشته شود (به دنیا) بازگردانده می‌شود تا بمیرد⁽¹⁾

شیخ حرّ عاملی رحمه الله می‌فرماید: «این مخصوص مؤمنان خالص است (یعنی همان من محض الإیمان محضاً)».

[76] 22 - حمران بن اعین گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: در بنی اسرائیل چیزی بوده که نظیرش در ما نمی‌باشد؟ حضرت فرمود: «نه». گفتم: پس مرا خبر دهید از این آیه (و عدّه‌ای که خدا در باره‌شان می‌فرماید): «آیا ندیدی جمعیتی را که از ترس مرگ، از خانه‌های خود فرار کردند؟ و آنان، هزارها نفر بودند (که به بهانۀ بیماری طاعون، از شرکت در میدان جهاد خودداری نمودند)، خداوند به آن‌ها گفت: بمیرید (و به همان بیماری، که آن را بهانه قرار داده بودند، مردند) سپس خدا آن‌ها را زنده کرد - بقره: 243». خداوند آن‌ها را به دنیا برگرداند تا مردم ایشان را دیدند و همان روز مُردند یا مدّتی ماندند؟

حضرت فرمود: «به دنیا برگشتند، به طوری که در خانه‌ها نشستند و غذا خوردند، زن گرفتند، و مدّتی بودند سپس به مرگ طبیعی مُردند».

[77] 23 - محمّد بن مسلم گوید: شنیدم: حمران بن اعین و ابو الخطّاب - پیش از انحرافش - می‌گفتند: امام صادق علیه السلام فرمود: «نخستین کسی که از قبر بیرون آید و به

وَ أَبَا الْخَطَّابِ‌ یُحَدِّثَانِ‌ جَمِیعاً - قَبْلَ‌ أَنْ‌ یُحَدِّثَ‌ أَبُو الْخَطَّابِ‌ مَا أُحَدِّثُ‌ - أَنَّهُمَا سَمِعَا أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «أَوَّلُ‌ مَنْ‌ تَنْشَقُّ‌ الْأَرْضُ‌ عَنْهُ‌ وَ یَرْجِعُ‌ إِلَی الدُّنْیَا الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام، وَ إِنَّ‌ الرَّجْعَةَ‌ لَیْسَتْ‌ بِعَامَّةٍ‌ بَلْ‌ هِیَ‌ خَاصَّةٌ‌، لَا یَرْجِعُ‌ إِلَّا مَنْ‌ مَحَضَ‌ الْإِیمَانَ‌ مَحْضاً أَوْ مَحَضَ‌ الشِّرْکَ‌ مَحْضاً».⁽¹⁾

الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 360، ح 109؛ حلیة الأبرار: 368/3، ح 15؛ البحار: 39/53، ح 1؛ تفسیر البرهان: 507/3، ح 12.

[78] 24 - وَ عَنْهُمَا، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنْ‌ بُکَیْرِ بْنِ‌ أَعْیَنَ‌، قَالَ‌: قَالَ‌ لِی مَنْ‌ لَا أَشُکُ‌ فِیهِ‌ - یَعْنِی أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام -: «أَنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَعَلِیّاً علیه السلام سَیَرْجِعَانِ‌».⁽²⁾

[79] 25 - وَ عَنْهُمَا، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنِ‌ الْفُضَیْلِ‌ بْنِ‌ یَسَارٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «لَا تَقُولُوا الْجِبْتَ‌ وَ الطَّاغُوتَ‌، وَ لَا تَقُولُوا الرَّجْعَةَ‌، فَإِنْ‌ قَالُوا لَکُمْ‌ فَإِنَّکُمْ‌ قَدْ کُنْتُمْ‌ تَقُولُونَ‌ ذَلِکَ‌، فَقُولُوا: أَمَّا الْیَوْمَ‌ فَلَا نَقُولُ‌، فَإِنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم قَدْ کَانَ‌ یَتَأَلَّفُ‌ النَّاسَ‌ بِالْمِائَةِ‌ أَلْفِ‌ دِرْهَمٍ‌ لِیَکُفُّوا عَنْهُ‌، فَلَا تَتَأَلَّفُونَهُمْ‌ بِالْکَلَامِ‌».⁽³⁾

[80] 26 - وَ عَنْهُمَا، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنْ‌ زُرَارَةَ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنْ‌ هَذِهِ‌ الْأُمُورِ الْعِظَامِ‌ مِنَ‌ الرَّجْعَةِ‌ وَ أَشْبَاهِهَا، فَقَالَ‌: «إِنَّ‌ هَذَا الَّذِی تَسْأَلُونَ‌ عَنْهُ‌ لَمْ‌ یَجِئْ‌ أَوَانُهُ‌، وَ قَدْ قَالَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: بَلْ‌ کَذَّبُوا بِما لَمْ‌ یُحِیطُوا بِعِلْمِهِ‌ وَ لَمّا یَأْتِهِمْ‌ تَأْوِیلُهُ‌ ⁽⁴⁾».5

دنیا برمی‌گردد حضرت حسین بن علی علیه السلام است، و بی‌تردید رجعت (و بازگشت به دنیا) عمومی نیست، بلکه فقط‍‌ مختصّ‌ مؤمن خالص یا مشرک خالص است».

[78] 24 - بکیر بن اعین گوید: کسی که من در (شخصیت) او شک ندارم - یعنی امام باقر علیه السلام - به من فرمود: «بی‌تردید رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام به دنیا برمی‌گردند».

[79] 25 - فضیل بن یسار گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «در بارۀ جبت و طاغوت (اوّلی و دوّمی) و رجعت (با سنّیان و مخالفان) صحبت نکنید، اگر گفتند: شما که قبلاً راجع به آن‌ها مطالبی می‌گفتید؟ بگوئید امروز دیگر نمی‌گوئیم، به راستی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گاهی تا صد هزار درهم به مردم می‌داد برای اینکه با وی مهربان شوند و آزارش ندهند، شما حاضر نیستید مردم را با حرف به خودتان نزدیک کنید».

[80] 26 - زراره گوید: مطالب مهمی از قبیل رجعت و امثال آن از امام صادق علیه السلام پرسیدم، فرمود: «این چیزی که شما می‌پرسید هنوز وقتش نرسیده، خداوند می‌فرماید: «بلکه چیزی را دروغ انگاشتند که به علم آن احاطه نداشتند، و هنوز سرانجام (واقعیت) آن برایشان نیامده است - یونس: 39»».

[81] 27 - السِّنْدِیُّ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْبَزَّازُ، عَنْ‌ صَفْوَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ رِفَاعَةَ‌ بْنِ‌ مُوسَی، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ عَطَاءٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «کُنْتُ‌ أَشْتَکِی - وَ نَحْنُ‌ بِمِنًی - شَکْوًی شَدِیدَةً‌، فَدَخَلَ‌ عَلَی أَبِی علیه السلام رَجُلٌ‌ مِنْ‌ أَهْلِ‌ الْکُوفَةِ‌، فَقَالَ‌ لِأَبِی علیه السلام: إِنَّ‌ لَنَا إِلَیْکَ‌ حَاجَةً‌، فَأَشَارَ إِلَیْهِمْ‌ إِلَی الْفُسْطَاطِ‍‌ وَأَتْبَعَهُمْ‌، فَلَمْ‌ أَلْبَثْ‌ أَنْ‌ سَمِعْتُ‌ ضَحِکَهُ‌ مُسْتَعْلِیاً، ثُمَّ‌ رَجَعَ‌ إِلَیَّ‌ وَهُوَ یَضْحَکُ‌، وَ قَدْ وَجَدْتُ‌ مِنْ‌ ضَحِکِهِ‌ وَ أَنَا بِی وَجَعٌ‌، فَقُلْتُ‌: لَقَدْ غَلَبَکَ‌ الضَّحِکُ‌، فَقَالَ‌: إِنَّ‌ هَؤُلَاءِ سَأَلُونِی عَنْ‌ أَمْرٍ مَا کُنْتُ‌ أَرَی أَنَّ‌ أَحَداً یَعْلَمُهُ‌ مِنْ‌ أَهْلِ‌ الدُّنْیَا غَیْرِی، فَقُلْتُ‌: عَمَّنْ‌ سَأَلُوکَ‌؟ فَقَالَ‌: سَأَلُونِی عَنِ‌ الْأَمْوَاتِ‌ مَتَی یُبْعَثُونَ‌ یُقَاتِلُونَ‌ الْأَحْیَاءَ عَنِ‌ الدِّینِ‌».⁽¹⁾

البحار: 67/53، ذیل ح 62.

[82] 28 - یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌ وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ وَ إِبْرَاهِیمُ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ عَنِ‌ ابْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ أُذَیْنَةَ‌ قَالَ‌: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ الطَّیَّارِ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ یَوْمَ‌ نَحْشُرُ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً ⁽²⁾فَقَالَ‌: «لَیْسَ‌ أَحَدٌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ قُتِلَ‌ إِلَّا سَیَرْجِعُ‌ حَتَّی یَمُوتَ‌، وَ لَا أَحَدٌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ مَاتَ‌ إِلَّا سَیَرْجِعُ‌ حَتَّی یُقْتَلَ‌».⁽³⁾

[83] 29 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ الْمُخْتَارِ، عَنْ‌ أَبِی مُحَمَّدٍ یَعْنِی أَبَا بَصِیرٍ قَالَ‌: قَالَ‌ لِی أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «یُنْکِرُ⁽⁴⁾أَهْلُ‌ الْعِرَاقِ‌ الرَّجْعَةَ‌»؟ قُلْتُ‌: نَعَمْ‌، قَالَ‌: ⁽⁵⁾«أَ مَا یَقْرَءُونَ‌ الْقُرْآنَ‌: وَ یَوْمَ‌ نَحْشُرُ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً » الْآیَةَ‌.⁽⁶⁾

[81] 27 - عبدالله بن عطاء گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «در مِنا سخت بیمار شدم، در این هنگام مردی از کوفه خدمت پدرم رسید و گفت: ما از شما (خواهش و) حاجتی داریم. پدرم به آن‌ها به خیمه اشاره کردند، چند لحظه‌ای نگذشت که صدای خندۀ بلند پدرم را شنیدم و در حالی‌که هنوز پدرم می‌خندید به سوی من برگشت. در حالی که من درد داشتم عرض کردم: شما بسیار خوشحالید! فرمود: اینان از من دربارۀ امری می‌پرسند که نمی‌پندارم جز خودم کسی (پاسخ) آن را بداند. گفتم: از چه چیزی پرسیدند؟ فرمود: از من در مورد مُرده‌ها پرسیدند که چه وقت زنده می‌شوند تا با زنده‌ها بر سر دین بجنگند؟».

[82] 28 - محمّد بن طیار گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «و [یاد کن] روزی را که از هر امّتی گروهی از آنان را محشور می‌کنیم - نمل: 83» فرمود: «هیچ مؤمنی نیست که کشته شده باشد مگر این‌که رجعت خواهد کرد (و به دنیا بر می‌گردد) تا [به مرگ طبیعی] بمیرد، و هر مؤمنی که مرده باشد برمی‌گردد تا کشته شود».

[83] 29 - ابوبصیر گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود: «(آیا) اهل عراق رجعت را انکار می‌کنند؟» عرض کردم: آری؛ فرمود: «مگر قرآن نمی‌خوانند که می‌فرماید: «و [یاد کن] روزی را که از هر امّتی گروهی از آنان را محشور می‌کنیم - نمل: 83»».

[84] 30 - وَ عَنْهُ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عُمَرَ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ عَمَّارِ بْنِ‌ أَبَانٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ بُکَیْرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «کَأَنِّی بِحُمْرَانَ‌ بْنِ‌ أَعْیَنَ‌ وَ مُیَسِّرِ بْنِ‌ عَبْدِ الْعَزِیزِ یَخْبِطَانِ‌ النَّاسَ‌ بِأَسْیَافِهِمَا بَیْنَ‌ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ‌».⁽¹⁾

الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 284، ح 105؛ البحار: 40/53، ح 7؛ مکاتیب الأئمة: 278/3.

[85] 31 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْمُغِیرَةِ‌، عَمَّنْ‌ حَدَّثَهُ‌، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: سُئِلَ‌ عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ لَئِنْ‌ قُتِلْتُمْ‌ فِی سَبِیلِ‌ اللّهِ‌ أَوْ مُتُّمْ‌ ⁽²⁾فَقَالَ‌: «یَا جَابِرُ أَ تَدْرِی مَا سَبِیلُ‌ اللهِ‌»؟ قُلْتُ‌: لَا وَ اللهِ‌ إِلَّا إِذَا سَمِعْتُ‌ مِنْکَ‌، فَقَالَ‌: «الْقَتْلُ‌ فِی سَبِیلِ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام وَ ذُرِّیَّتِهِ‌، فَمَنْ‌ قُتِلَ‌ فِی وَلَایَتِهِ‌ قُتِلَ‌ فِی سَبِیلِ‌ اللهِ‌⁽³⁾، وَ لَیْسَ‌ مِنْ‌ أَحَدٍ یُؤْمِنُ‌ بِهَذِهِ‌ الْآیَةِ‌ إِلَّا وَ لَهُ‌ قَتْلَةٌ‌ وَ مَیْتَةٌ‌، إِنَّهُ‌ مَنْ‌ قُتِلَ‌ یُنْشَرُ حَتَّی یَمُوتَ‌، وَ مَنْ‌ مَاتَ‌ یُنْشَرُ حَتَّی یُقْتَلَ‌».⁽⁴⁾

[86] 32 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُسْکَانَ‌، عَنْ‌ فَیْضِ‌ بْنِ‌ أَبِی شَیْبَةَ‌، قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌ وَ تَلَا هَذِهِ‌ الْآیَةَ‌: وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ‌ مِیثاقَ‌ النَّبِیِّینَ‌ ⁽⁵⁾الْآیَةَ‌، قَالَ‌: «لَیُؤْمِنَنَّ‌ بِرَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ لَیَنْصُرَنَّ‌ عَلِیّاً أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام قُلْتُ‌: وَ لَیَنْصُرَنَّ‌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌؟، قَالَ‌: «نَعَمْ‌ وَ اللهِ‌ مِنْ‌ لَدُنْ‌ آدَمَ‌ علیه السلام فَهَلُمَّ‌ جَرّاً، فَلَمْ‌ یَبْعَثِ‌ اللهُ‌ نَبِیّاً وَ لَا رَسُولًا إِلَّا رَدَّ جَمِیعَهُمْ‌ إِلَی الدُّنْیَا حَتَّی یُقَاتِلُونَ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام».⁽⁶⁾

[84] 30 - عبدالله بن بکیر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «گویا حُمران بن اعین و مُیسّر بن عبد العزیز⁽¹⁾

حمران بن أعین شیبانی: وی از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام می‌باشد. در رجال کشی روایات زیادی در مدح او ذکر شده است. کلام امام صادق علیه السلام در مورد او که: «تو از شیعیان ما در دنیا و آخرت هستی» و یا «مات والله مؤمناً؛ به خدا سوگند او مؤمن از دنیا رفت» می‌تواند تا حدودی گویای شخصیت والای حمران باشد. (ر. ک: رجال الکشی: 176، ش 303-314؛ رجال العلامة: 63، رقم 5)

میسّر بن عبدالعزیز نخعی مدائنی: او نیز از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السلام می‌باشد. در کشی روایاتی در مدح او نیز ذکر شده است. عقیقی در مورد او گوید: او از کسانی که آل محمّد علیهم السلام ثنای او را گفته‌اند و از کسانی است که در هنگام رجعت شمشیر به دست گیرد. (ر. ک: رجال الکشی: 244، ش 246-248؛ رجال العلامة: 171، رقم 11)

[85] 31 - جابر بن یزید گوید: از امام باقر علیه السلام در مورد تفسیر آیۀ: «و اگر [هم] در راه خدا کشته شوید، یا بمیرید (حتماً آمرزشی از جانب خدا و رحمت او، از همۀ آنچه آنان جمع می‌کنند، بهتر است) - آل عمران: 157» سؤال شد، حضرت فرمود: «ای جابر! آیا می‌دانی راه خدا چیست‌؟» عرض کردم: نه به خدا قسم مگر وقتی که از شما بشنوم. فرمود: «کشته شدن در راه حضرت علی علیه السلام و اولاد اوست. هر کس در راه ولایت او کشته شود، در راه خدا کشته شده است. و هر مؤمنی که به این آیه ایمان داشته باشد کشته شدنی دارد و مرگی، اگر کشته شده باشد زنده شود تا بمیرد، و اگر مرده باشد زنده شود تا کشته شود».

[86] 32 - فیض بن ابی شیبه گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه: «و (یاد کنید) هنگامی را که خدا، از پیامبران پیمان محکم گرفت که هر گاه کتاب و دانش به شما دادم، سپس پیامبری به سوی شما آمد که آنچه را با شماست تصدیق می‌کند، به او ایمان بیاورید و او را یاری کنید - آل عمران: 81» می‌فرمود: «انبیا به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ایمان می‌آورند، و علی علیه السلام را یاری می‌کنند».

عرض کردم: و به راستی امیرالمؤمنین علیه السلام را یاری می‌کنند؟ فرمود: آری، به خدا

[87] 33 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ النُّعْمَانِ‌، عَنْ‌ عَامِرِ بْنِ‌ مَعْقِلٍ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنِی أَبُو حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیُّ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: قَالَ‌ لِی: «یَا أَبَا حَمْزَةَ‌ لَا تَرْفَعُوا عَلِیّاً فَوْقَ‌ مَا رَفَعَهُ‌ اللهُ‌، وَ لَا تَضَعُوا عَلِیّاً دُونَ‌ مَا وَضَعَهُ‌ اللهُ‌، کَفَی بِعَلِیٍّ‌ علیه السلام أَنْ‌ یُقَاتِلَ‌ أَهْلَ‌ الْکَرَّةِ‌، وَ یُزَوِّجَ‌ أَهْلَ‌ الْجَنَّةِ‌».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 415، ح 5؛ الأمالی الصدوق: 216، ح 4؛ الأمالی المفید: 9، ح 6؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 361، ح 11؛ إثبات الهداة: 382/5، ح 33؛ البحار: 50/53، ح 22.

[88] 34 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنْ‌ عَمَّارِ بْنِ‌ مَرْوَانَ‌، عَنِ‌ الْمُنَخَّلِ‌ بْنِ‌ جَمِیلٍ‌، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ‌ فَأَنْذِرْ ⁽²⁾«یُعْنَی بِذَلِکَ‌ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ قِیَامُهُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ یُنْذِرُ فِیهَا. وَ فِی قَوْلِهِ‌: إِنَّها لَإِحْدَی الْکُبَرِ * نَذِیراً لِلْبَشَرِ ⁽³⁾یُعْنَی مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم نَذِیراً لِلْبَشَرِ فِی الرَّجْعَةِ‌. وَ فِی قَوْلِهِ‌: وَ ما أَرْسَلْناکَ‌ إِلاّ کَافَّةً‌ لِلنّاسِ‌ ⁽⁴⁾فِی الرَّجْعَةِ‌».⁽⁵⁾

[89] 35 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: «إِنَّ‌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام کَانَ‌ یَقُولُ‌: إِنَّ‌ الْمُدَّثِّرَ هُوَ کَائِنٌ‌ عِنْدَ الرَّجْعَةِ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ رَجُلٌ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَ حَیَاةٌ‌ قَبْلَ‌ الْقِیَامَةِ‌ ثُمَّ‌ مَوْتٌ‌؟ فَقَالَ‌ لَهُ‌ عِنْدَ ذَلِکَ‌: نَعَمْ‌ وَ اللهِ‌ لَکَفْرَةٌ‌ مِنَ‌ الْکُفْرِ بَعْدَ الرَّجْعَةِ‌ أَشَدُّ مِنْ‌ کَفَرَاتٍ‌ قَبْلَهَا».⁽⁶⁾

[90] 36 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ الْوَشَّاءِ، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ عَائِذٍ، عَنْ‌ أَبِی سَلَمَةَ‌ سَالِمِ‌ بْنِ‌ مُکْرَمٍ‌ الْجَمَّالِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام

سوگند، و خداوند از زمان آدم تا پیغمبر خاتم هر پیامبر و رسولی⁽¹⁾

در باب فرق بین رسول و پیامبر این‌گونه در روایات بیان شده که: رسول کسی است که فرشتۀ وحی بر او نازل می‌شود و پیغام از طرف خدا می‌آورد، امّا نبی کسی است که فرشتۀ وحی را در خواب می‌بیند و هر چه در خواب دید واقعیت است. رسول معجزه و کتاب آسمانی دارد و لی نبی کسی است که کتابی بر او نازل نشده بلکه مردم را به کتاب قبل از خود دعوت می‌کند. (برای توضیح بیشتر ر. ک: ترجمه و تصحیح بصائر الدرجات فی علوم آل محمّد علیهم السلام: 365/2، اثر دیگر نگارنده، انتشارات وثوق قم)

[87] 33 - ابوحمزه ثمالی گوید: امام باقر علیه السلام به من فرمود: «ای اباحمزه! علی علیه السلام را از مقامی که خدا به او داده پائین نیاورید و از آن بالاتر نبرید. برای (فضیلت) امام علی علیه السلام همین بس که در رجعت با کافران می‌جنگد و (در آخرت) اهل بهشت [حوریان] را به ازدواج [بهشتیان] در می‌آورد».

[88] 34 - جابر بن یزید گوید: امام باقر علیه السلام در تفسیر آیۀ: «ای جامه خواب به خود پیچیده! برخیز و (عالمیان را) هشدار ده - مدّثر: 1-2» فرمود: «مقصود از آن، محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و آمدن آن حضرت در زمان رجعت است که مردم را از نافرمانی خدا برحذر می‌دارد. و مقصود از آیۀ: «که بی‌تردید آن از بزرگ‌ترین پدیده‌هاست هشدار دهنده به بشر است - مدّثر: 35-36»: نیز پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که در هنگام رجعت (به دنیا بازگشته) هشدار دهندۀ به بشر است (و بشر را از معصیت خدا برحذر می‌دارد). و منظور از آیۀ: «و ما تو را جز برای همۀ مردم نفرستادیم تا (آن‌ها را) بشارت دهی و (از عذاب او) بترسانی - سبأ: 28» نیز آن حضرت است (که خداوند او را در رجعت برای هدایت و تأمین حوائج تمام مردم جهان برانگیخته می‌گرداند)».

[89] 35 - به همان سند پیشین نیز از جابر بن یزید نقل شده که گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «امیرالمؤمنین علیه السلام همواره می‌فرمود: آمدن مدّثر [پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم] در رجعت حتمی است».

قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌: «إِنِّی سَأَلْتُ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فِی إِسْمَاعِیلَ‌ أَنْ‌ یُبْقِیَهُ‌ بَعْدِی فَأَبَی، وَ لَکِنَّهُ‌ قَدْ أَعْطَانِی فِیهِ‌ مَنْزِلَةً‌ أَنْ‌ یَکُونَ‌ أَوَّلَ‌ مَنْشُورٍ فِی عَشَرَةٍ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِهِ‌، وَ فِیهِمْ‌ عَبْدُ اللهِ‌ بْنُ‌ شَرِیکٍ‌ الْعَامِرِیُ‌ وَ فِیهِمْ‌ صَاحِبُ‌ الرَّایَةِ‌».⁽¹⁾

رجال الکشی: 217، ح 391، و در آخرش به جای: «و هو صاحب لوائه»، «فیهم صاحب الرّآیۀ» است؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 267، ح 69؛ البحار: 76/53، ح 82.

[91] 37 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ مُوسَی بْنِ‌ سَعْدَانَ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌ الْحَضْرَمِیِّ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الْکَرِیمِ‌ بْنِ‌ عَمْرٍو الْخَثْعَمِیِّ‌، قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «إِنَّ‌ إِبْلِیسَ‌ قَالَ‌: أَنْظِرْنِی إِلی‌ یَوْمِ‌ یُبْعَثُونَ‌ ⁽²⁾فَأَبَی اللهُ‌ ذَلِکَ‌ عَلَیْهِ‌، فَقَالَ‌: فَإِنَّکَ‌ مِنَ‌ الْمُنْظَرِینَ‌ * إِلی‌ یَوْمِ‌ الْوَقْتِ‌ الْمَعْلُومِ‌ ⁽³⁾فَإِذَا کَانَ‌ یَوْمُ‌ الْوَقْتِ‌ الْمَعْلُومِ‌ ظَهَرَ إِبْلِیسُ‌ لَعَنَهُ‌ اللهُ‌ فِی جَمِیعِ‌ أَشْیَاعِهِ‌ مُنْذُ خَلَقَ‌ اللهُ‌ آدَمَ‌ إِلَی یَوْمِ‌ الْوَقْتِ‌ الْمَعْلُومِ‌، وَ هِیَ‌ آخِرُ کَرَّةٍ‌ یَکُرُّهَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام. فَقُلْتُ‌: وَ إِنَّهَا لَکَرَّاتٌ‌؟

قَالَ‌: نَعَمْ‌، أَنَّهَا لَکَرَّاتٌ‌ وَ کَرَّاتٌ‌، مَا مِنْ‌ إِمَامٍ‌ فِی قَرْنٍ‌ إِلَّا وَ یَکُرُّ مَعَهُ‌ الْبَرُّ وَ الْفَاجِرُ فِی دَهْرِهِ‌ حَتَّی یُدِیلَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ الْمُؤْمِنَ‌ مِنَ‌ الْکَافِرِ.

فَإِذَا کَانَ‌ یَوْمُ‌ الْوَقْتِ‌ الْمَعْلُومِ‌ کَرَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام فِی أَصْحَابِهِ‌، وَ جَاءَ إِبْلِیسُ‌ فِی أَصْحَابِهِ‌، وَ یَکُونُ‌ مِیقَاتُهُمْ‌ فِی أَرْضٍ‌ مِنْ‌ أَرَاضِی الْفُرَاتِ‌، یُقَالُ‌ لَهَا: الرَّوْحَاءُ قَرِیبٌ‌ مِنْ‌ کُوفَتِکُمْ‌، فَیَقْتَتِلُونَ‌ قِتَالًا لَمْ‌ یُقْتَتَلْ‌ مِثْلُهُ‌ مُنْذُ خَلَقَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ الْعَالَمِینَ‌، فَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَصْحَابِ‌ عَلِیٍّ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام قَدْ رَجَعُوا إِلَی خَلْفِهِمُ‌ الْقَهْقَرَی مِائَةَ‌ قَدَمٍ‌، وَ کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِمْ‌ وَ قَدْ وَقَعَتْ‌ بَعْضُ‌ أَرْجُلِهِمْ‌ فِی الْفُرَاتِ‌.

مردی عرض کرد: یا امیر المؤمنین! آیا پیش از قیامت انسان زنده می‌شود و باز می‌میرد؟ حضرت فرمود: «آری، به خدا قسم یک لحظه کفر بعد از رجعت، سخت‌تر از چند کفر قبل از رجعت است».

[90] 36 - سالم بن مُکرم جمّال گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «من از خدا خواستم که اسماعیل (فرزندم) را پس از من باقی بگذارد خدا نخواست اما درباره او مقام دیگری به من عطا کرد، که او نخستین کسی است که با ده نفر از یارانش - که از جمله عبد الله بن شریک عامری است - از قبر بیرون می‌آید، و عبد اللّه پرچمدار او است».

[91] 37 - عبدالکریم بن عمرو خثعمی گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «ابلیس از خداوند تا روز قیامت مهلت خواست [که او را زنده نگه دارد]، خداوند به او فرمود: «تو تا روز زمان معلوم (و معین) از مهلت داده شدگانی - حجر: 37-38» چون آن روز [زمان معلوم] برسد ابلیس در میان پیروانش ظاهر شود، و این در آخرین بازگشتی است که امیر المؤمنین علیه السلام در آن [به دنیا] بازمی‌گردد». عرض کردم: مگر امیرالمؤمنین به دنیا باز می‌گردد؟

حضرت فرمود: «آری، چندین مرتبه به زمین برمی‌گردند، و هر امامی با اهل زمان خود برمی‌گردد و نیک و بد همه با او زنده می‌شوند تا خداوند مؤمن را از کافر جدا کند.

در آن روزِ معلوم، امیر المؤمنین علیه السلام و اصحابش، و نیز ابلیس و یاورانش برمی‌گردند و در سرزمینی که به آن «روحاء» می‌گویند در نزدیک کوفه قرار می‌گیرند و با هم جنگ می‌کنند، جنگی که مانند آن از زمانی که خداوند جهان را آفرید، نبوده است.

فَعِنْدَ ذَلِکَ‌ یَهْبِطُ‍‌ الْجَبَّارُ عَزَّ وَ جَلَّ‌: فِی ظُلَلٍ‌ مِنَ‌ الْغَمامِ‌ وَ الْمَلائِکَةُ‌ وَ قُضِیَ‌ الْأَمْرُ ⁽¹⁾

الأنفال (8):48

... إِنِّی أَخافُ‌ اللّهَ‌ رَبَّ‌ الْعالَمِینَ‌ ⁽³⁾فَیَلْحَقُهُ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَیَطْعُنُهُ‌ طَعْنَةً‌ بَیْنَ‌ کَتِفَیْهِ‌، فَیَکُونُ‌ هَلَاکُهُ‌ وَ هَلَاکُ‌ جَمِیعِ‌ أَشْیَاعِهِ‌، فَعِنْدَ ذَلِکَ‌ یُعْبَدُ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ وَ لَا یُشْرَکُ‌ بِهِ‌ شَیْئاً. وَ یَمْلِکُ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام أَرْبَعاً وَ أَرْبَعِینَ‌ أَلْفَ‌ سَنَةٍ‌، حَتَّی یَلِدَ الرَّجُلُ‌ مِنْ‌ شِیعَةِ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام أَلْفَ‌ وَلَدٍ مِنْ‌ صُلْبِهِ‌ ذَکَراً، فِی کُلِّ‌ سَنَةٍ‌ ذَکَراً، وَ عِنْدَ ذَلِکَ‌ تَظْهَرُ الْجَنَّتَانِ‌ الْمُدْهَامَّتَانِ‌ عِنْدَ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ‌ وَ مَا حَوْلَهُ‌ بِمَا شَاءَ اللهُ‌».⁽⁴⁾

[92] 38 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ مُوسَی بْنِ‌ سَعْدَانَ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَحْمَدَ الْمَعْرُوفِ‌ بِالْمِنْقَرَیِّ‌، عَنْ‌ یُونُسَ‌ بْنِ‌ ظَبْیَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ الَّذِی یَلِی حِسَابَ‌ النَّاسِ‌ قَبْلَ‌ یَوْمِ‌ الْقِیَامَةِ‌ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام فَأَمَّا یَوْمَ‌ الْقِیَامَةِ‌ فَإِنَّمَا هُوَ بَعْثٌ‌ إِلَی الْجَنَّةِ‌ أَوْبَعْثٌ‌ إِلَی النَّارِ».⁽⁵⁾

[93] 39 - أَیُّوبُ‌ بْنُ‌ نُوحٍ‌ وَ الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْمُغِیرَةِ‌، عَنِ‌ الْعَبَّاسِ‌ بْنِ‌ عَامِرٍ الْقَصَبَانِیِّ‌، عَنْ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ دَاوُدَ بْنِ‌ رَاشِدٍ، عَنْ‌ حُمْرَانَ‌ بْنِ‌ أَعْیَنَ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ أَوَّلَ‌ مَنْ‌ یَرْجِعُ‌ لَجَارُکُمُ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام، فَیَمْلِکُ‌ حَتَّی تَقَعَ‌ حَاجِبَاهُ‌ عَلَی عَیْنَیْهِ‌ مِنَ‌ الْکِبَرِ».⁽⁶⁾

گویا اصحاب علی را می‌بینم که صد قدم به عقب برگشته و برخی مردان [و جنگجویان] در فرات افتاده‌اند [و ابلیس لعین بر اصحاب امام علی علیه السلام غلبه می‌کند].

و یک‌باره آسمان باز می‌شود و ملائکه و پیامبر در حالی که در دست مبارکشان نیزه‌ای از نور دارند، نازل می‌شوند؛ وقتی ابلیس لعین این صحنه را مشاهده می‌کند پا به فرار می‌گذارد. افرادش به او می‌گویند: ای ابلیس! چرا فرار می‌کنی در حالی که می‌خواهی پیروز شوی‌؟ ابلیس می‌گوید: «من چیزی می‌بینم که شما نمی‌بینیدو من از خداوند متعال می‌ترسم - حشر: 16». آنگاه فرار می‌کند و رسول خدا به او می‌رسند و آن نیزه را در قلب شیطان فرو می‌کنند و آن ساعت، ساعت هلاک شدن ابلیس لعین و اصحاب و یاران او است. در همان روز، مردم، خدا را بدون شرک عبادت خواهند کرد و امام علی علیه السلام چهل و چهار هزار سال حکومت می‌کند تا وقتی که شیعیان ایشان در هر سال هزار فرزند پسر به دنیا بیاورند و درهمان حال، دو بهشت سر سبز در کنار مسجد کوفه ظاهر می‌شود. [آنگاه فرمود: «به خدا سوگند، خداوند متعال تمام سلطنت اهل دنیا را به پیامبرش خواهد داد؛ هر چند که مشرکان از آن ناخشنود باشند»].

[92] 38 - یونس بن ظبیان گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «کسی که پیش از روز قیامت به حساب مردم رسیدگی می‌کند حسین بن علی علیه السلام است و حساب روز قیامت هم به دست اوست به این معنی که هر کسی را (خدا بخواهد) او به بهشت یا به دوزخ می‌فرستد».

[93] 39 - حمران بن اعین [که کوفی است] گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «به راستی نخستین کسی که در رجعت به دنیا برمی‌گردد همسآیۀ شما امام حسین علیه السلام است، و آن حضرت چندان سلطنت می‌کند که از پیری ابروانش روی دیدگانش را می‌گیرد».

[94] 40 - أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیُّ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ قَبِیصَةَ‌ الْمُهَلَّبِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ بَعْضِ‌ رِجَالِهِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی کِتَابِ‌ الْکَرَّاتِ‌ فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: یَوْمَ‌ هُمْ‌ عَلَی النّارِ یُفْتَنُونَ‌ ⁽¹⁾

الذاریات (51):13.

[95] 41 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنِ‌ الْقَاسِمِ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ جَدِّهِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ رَاشِدٍ، عَنْ‌ أَبِی إِبْرَاهِیمَ‌ علیه السلام قَالَ‌: قَالَ‌: «لَتَرْجِعَنَّ‌ نُفُوسٌ‌ ذَهَبَتْ‌، وَ لَیُقْتَصُّ‌ یَوْمَ‌ یَقُومُ‌، وَ مَنْ‌ عُذِّبَ‌ یُقْتَصُّ‌ بِعَذَابِهِ‌، وَ مَنْ‌ أُغِیظَ‍‌ أَغَاظَ‍‌ بِغَیْظِهِ‌، وَ مَنْ‌ قُتِلَ‌ اقْتُصَّ‌ بِقَتْلِهِ‌، وَ یُرَدُّ لَهُمْ‌ أَعْدَاؤُهُمْ‌ مَعَهُمْ‌ حَتَّی یَأْخُذُوا بِثَأْرِهِمْ‌، ثُمَّ‌ یَعْمُرُونَ‌ بَعْدَهُمْ‌ ثَلَاثِینَ‌ شَهْراً، ثُمَّ‌ یَمُوتُونَ‌ فِی لَیْلَةٍ‌ وَاحِدَةٍ‌ قَدْ أَدْرَکُوا ثَأْرَهُمْ‌، وَ شَفَوْا أَنْفُسَهُمْ‌، وَ یَصِیرُ عَدُوُّهُمْ‌ إِلَی أَشَدِّ النَّارِ عَذَاباً، ثُمَّ‌ یُوقَفُونَ‌ بَیْنَ‌ یَدَیِ‌ الْجَبَّارِ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَیُؤْخَذُ لَهُمْ‌ بِحُقُوقِهِمْ‌».⁽³⁾

[96] 42 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ رَاشِدٍ، قَالَ‌: حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌، قَالَ‌: دَخَلْتُ‌ مَعَ‌ أَبِی عَلَی أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام فَجَرَی بَیْنَهُمَا حَدِیثٌ‌، فَقَالَ‌ أَبِی لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: مَا تَقُولُ‌ فِی الْکَرَّةِ‌؟ قَالَ‌: «أَقُولُ‌ فِیهَا مَا قَالَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ وَ ذَلِکَ‌ أَنَّ‌ تَفْسِیرَهَا صَارَ إِلَی رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم قَبْلَ‌ أَنْ‌ یَأْتِیَ‌ هَذَا الْحَرْفُ‌ بِخَمْسَةٍ‌ وَ عِشْرِینَ‌ لَیْلَةً‌، قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: تِلْکَ‌ إِذاً کَرَّةٌ‌ خاسِرَةٌ‌ ⁽⁴⁾إِذَا رَجَعُوا إِلَی الدُّنْیَا وَ لَمْ‌ یَقْضُوا ذُحُولَهُمْ‌».

[94] 40 - عبدالله بن قبیصه مهلّبی از قول برخی اصحاب گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «روزی که آن‌ها بر آتش امتحان می‌شوند - ذاریات: 13» فرمود: «در رجعت غل و غش آن‌ها مانند طلا گرفته می‌شود، تا آنکه هر چیزی به شبیه خود یعنی به حقیقت خود باز می‌گردد».⁽¹⁾

علامه مجلسی رحمه الله در بیان این روایت می‌فرماید: «شاید بیان حضرت اشاره به اخباری باشد که در باره امتزاج بین دو طینت است، یا اینکه مقصود امتحان آن‌ها باشد تا آنکه واقعیت و باطن آن‌ها آشکار شود.».

[95] 41 - حسن بن راشد گوید: امام کاظم علیه السلام فرمود: «بی‌تردید عدّه‌ای پس از مرگ زنده شوند، و انتقام خود را می‌گیرند، به هر کس آزاری رسیده به مانند آن قصاص می‌کند و هر کس خشمی دیده به مانند آن انتقام می‌گیرد و هرکه کشته شده باشد قاتلش را بکشد، و برای این منظور دشمنان آن‌ها نیز به دنیا برمی‌گردند، تا خون ریخته‌شده خود را تلافی کنند و بعد از کشتن آن‌ها سی ماه زنده می‌مانند، و سپس همگی در یک شب می‌میرند، در حالی که انتقام خون خود را گرفته و دل‌هاشان شفا یافته است، و دشمنان (و ستمگران) آن‌ها به سخت‌ترین آتش‌های دوزخ مبتلا می‌شوند (و بسوزند). آنگاه در پیشگاه خداوند جبار ایستاده تا حقوق از دست رفته آن‌ها را از دشمنان بگیرد».

[96] 42 - محمّد بن عبدالله بن حسین گوید: همراه پدرم خدمت امام صادق علیه السلام رسیدیم، بین پدرم و امام کلامی به میان آمد، پدرم به امام عرض کرد: دربارۀ رجعت، چه می‌فرمائید؟ حضرت فرمود: «در این‌باره همان را می‌گویم که خدا فرموده: «گویند: در این صورت آن باز گشتی زیانبار است - نازعات: 12». تفسیر این آیه بیست و پنج شب قبل از رسیدن آن به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رسید. و این وقتی است که (مردم) به دنیا برمی‌گردند و خونخواهی آن‌ها تمام می‌شود».

فَقَالَ‌ لَهُ‌ أَبِی: یَقُولُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: فَإِنَّما هِیَ‌ زَجْرَةٌ‌ واحِدَةٌ‌ * فَإِذا هُمْ‌ بِالسّاهِرَةِ‌ ⁽¹⁾

النّازعات (79):13-14.

[97] 43 - حَدَّثَنِی جَمَاعَةٌ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِنَا، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی عُثْمَانَ‌ وَ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ إِسْحَاقَ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سُلَیْمَانَ‌ الدَّیْلَمِیِ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: إِذْ جَعَلَ‌ فِیکُمْ‌ أَنْبِیاءَ وَ جَعَلَکُمْ‌ مُلُوکاً ⁽³⁾فَقَالَ‌: «الْأَنْبِیَاءُ: رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ إِبْرَاهِیمُ‌ وَ إِسْمَاعِیلُ‌ وَ ذُرِّیَّتُهُ‌، وَ الْمُلُوکُ‌: الْأَئِمَّةُ‌ علیهم السلام» قَالَ‌: فَقُلْتُ‌: وَ أَیَّ‌ مُلْکٍ‌ أُعْطِیتُمْ‌؟ قَالَ‌: «مُلْکَ‌ الْجَنَّةِ‌ وَ مُلْکَ‌ الْکَرَّةِ‌».⁽⁴⁾

[98] 44 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنِ‌ النَّضْرِ بْنِ‌ سُوَیْدٍ، عَنْ‌ یَحْیَی بْنِ‌ عِمْرَانَ‌ الْحَلَبِیِّ‌، عَنِ‌ الْمُعَلَّی بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنِ‌ الْمُعَلَّی بْنِ‌ خُنَیْسٍ‌، قَالَ‌: قَالَ‌ لِی أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «أَوَّلُ‌ مَنْ‌ یَرْجِعُ‌ إِلَی الدُّنْیَا الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام فَیَمْلِکُ‌ حَتَّی یَسْقُطَ‍‌ حَاجِبَاهُ‌ عَلَی عَیْنَیْهِ‌ مِنَ‌ الْکِبَرِ».

قَالَ‌: فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: إِنَّ‌ الَّذِی فَرَضَ‌ عَلَیْکَ‌ الْقُرْآنَ‌ لَرادُّکَ‌ إِلی‌ مَعادٍ ⁽⁵⁾قَالَ‌: «نَبِیُّکُمْ‌ صلی الله علیه و آله و سلم رَاجِعٌ‌ إِلَیْکُمْ‌».6

پدرم عرض کرد: این‌که خداوند می‌فرماید: «ولی (بدانید) این بازگشت تنها با یک صیحه عظیم (و خروش) است، ناگهان همگی بر عرصۀ زمین (رستاخیز) ظاهر می‌گردند - نازعات: 13-14» مقصود چیست‌؟ فرمود: «وقتی که از آن‌ها (ستمگران) انتقام گیرند و بدن‌ها بمیرند، ارواح آن‌ها بیدار بماند، نه خواب می‌رود و نه می‌میرد».⁽¹⁾

[97] 43 - سلیمان دیلمی گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «... آن‌گاه که در میان شما پیامبرانی قرار داد و شما را حاکم (و پادشاه) کرد - مائده: 20» پرسیدم، فرمود: «(مقصود از) پیامبران: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ابراهیم و اسماعیل و ذریۀ اوست، و (منظور از) پادشاهان، ائمۀ اطهار علیهم السلام می‌باشند». عرض کردم: چه سلطنتی به شما داده شده‌؟ فرمود: «(سلطنت و) پادشاهی بهشت، و سلطنت زمان رجعت».

[98] 44 - معلّی بن خنیس گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: «نخستین کسی که (در رجعت) به دنیا برمی‌گردد حسین بن علی علیه السلام است، و آن حضرت چندان سلطنت می‌کند که از پیری ابروانش روی دیدگانش را می‌گیرد».

گوید: و امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «به یقین کسی که [ابلاغ و عمل کردن به] قرآن را بر تو واجب کرده است، حتماً تو را به جایگاهت بازمی‌گرداند - قصص: 85» فرمود: «(مقصود) پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم است که به شما (یعنی به دنیا) برمی‌گردد».

[99] 45 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سُفْیَانَ‌ الْبَزَّازِ، عَنْ‌ عَمْرِو بْنِ‌ شِمْرٍ، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ لِعَلِیٍّ‌ علیه السلام فِی الْأَرْضِ‌ کَرَّةً‌ مَعَ‌ الْحُسَیْنِ‌ ابْنِهِ‌ صَلَوَاتُ‌ اللهِ‌ عَلَیْهِمَا، یُقْبِلُ‌ بِرَایَتِهِ‌ حَتَّی یَنْتَقِمَ‌ لَهُ‌ مِنْ‌ بَنِی أُمَیَّةَ‌ وَمُعَاوِیَةَ‌ وَ آلِ‌ مُعَاوِیَةَ‌، وَمَنْ‌ شَهِدَ حَرْبَهُ‌.

ثُمَّ‌ یَبْعَثُ‌ اللهُ‌ إِلَیْهِمْ‌ بِأَنْصَارِهِ‌ یَوْمَئِذٍ مِنْ‌ أَهْلِ‌ الْکُوفَةِ‌ ثَلَاثِینَ‌ أَلْفاً، وَ مِنْ‌ سَائِرِ النَّاسِ‌ سَبْعِینَ‌ أَلْفاً فَیَلْقَاهُمْ‌ بِصِفِّینَ‌ مِثْلَ‌ الْمَرَّةِ‌ الْأُولَی حَتَّی یَقْتُلَهُمْ‌ فَلَا یَبْقَی مِنْهُمْ‌ مُخْبِراً، ثُمَّ‌ یَبْعَثُهُمُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَیُدْخِلُهُمْ‌ أَشَدَّ عَذَابِهِ‌ مَعَ‌ فِرْعَوْنَ‌ وَ آلِ‌ فِرْعَوْنَ‌.

ثُمَّ‌ کَرَّةً‌ أُخْرَی مَعَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم حَتَّی یَکُونَ‌ خَلِیفَتَهُ‌ فِی الْأَرْضِ‌، وَ یَکُونَ‌ الْأَئِمَّةُ‌ علیهم السلام عُمَّالَهُ‌، وَ حَتَّی یُعْبَدَ اللهَ‌ عَلَانِیَةً‌ فَتَکُونَ‌ عِبَادَتُهُ‌ عَلَانِیَةً‌ فِی الْأَرْضِ‌، کَمَا عُبِدَ اللهَ‌ سِرّاً فِی الْأَرْضِ‌.

ثُمَّ‌ قَالَ‌: إِی وَ اللهِ‌ وَ أَضْعَافُ‌ ذَلِکَ‌ - ثُمَّ‌ عَقَدَ بِیَدِهِ‌ أَضْعَافاً - یُعْطِی اللهُ‌ نَبِیَّهُ‌ مُلْکَ‌ جَمِیعِ‌ أَهْلِ‌ الدُّنْیَا مُنْذُ یَوْمَ‌ خَلَقَ‌ اللهُ‌ الدُّنْیَا إِلَی یَوْمِ‌ یُفْنِیهَا، حَتَّی یُنْجِزَ لَهُ‌ مَوْعُودَهُ‌ فِی کِتَابِهِ‌ کَمَا قَالَ‌: لِیُظْهِرَهُ‌ عَلَی الدِّینِ‌ کُلِّهِ‌ وَ لَوْ کَرِهَ‌ الْمُشْرِکُونَ‌ ⁽¹⁾

التّوبه (9):33 / الصّفّ‌ (61):9.

[100] 46 - مُوسَی بْنُ‌ عُمَرَ بْنِ‌ یَزِیدَ الصَّیْقَلُ‌، عَنْ‌ عُثْمَانَ‌ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ خَالِدِ بْنِ‌ نُجَیْحٍ‌ 3 قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: سَمَّی رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم أَبَا بَکْرٍ صِدِّیقاً؟

[99] 45 - جابر بن یزید گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «بی‌تردید امیر المؤمنین و فرزندش امام حسین علیهما السلام بازگشتی به دنیا دارند، با پرچم خویش بیاید تا از بنی‌امیه و معاویه و اولاد معاویه و آن‌ها که همراه آنان به جنگ حضرت آمدند، انتقام گیرد، سپس خداوند در آن روز سی هزار نفر از یاوران علی علیه السلام را که همه از اهل کوفه می‌باشند و هفتاد هزار نفر از سایر مردم شیعه را به یاری علی علیه السلام برانگیخته می‌گرداند تا مانند دفعه نخست در صفین بجنگند، و دشمنان (تمام نفرات لشکر معاویه) را بکُشند به طوری که احدی از آن‌ها باقی نماند که خبر آن‌ها را آورده و شرح واقعه گوید. آنگاه در روز رستاخیز هم خداوند آن‌ها را برمی‌انگیزد و با فرعون و آل فرعون به بدترین عذاب‌ها گرفتار می‌سازد.

آنگاه علی علیه السلام بار دیگر با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به دنیا برمی‌گردد و پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم پادشاه (و حاکم) روی زمین می‌شود و سایر ائمّه فرمانداران او خواهند بود، تا این‌که (همه) خداوند را آشکارا عبادت می‌کنند و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم (به عکس روز نخست) خداوند را آشکارا عبادت می‌کند همان‌گونه که به صورت پنهانی خداوند را عبادت می‌کرد».

سپس حضرت صادق علیه السلام فرمود: «آری، به خدا سوگند امیر المؤمنین به دنیا رجعت می‌کند، و با دست اشاره کرد که چند بار آن حضرت رجعت خواهد کرد. خداوند سلطنت تمام اهل عالم را از روز آفرینش دنیا تا روز فنای جهان به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌دهد تا وعده‌ای که در قرآن به آن حضرت داده مصداق پیدا کند چنان که فرمود: «خداوند پیغمبرش را بر تمام ادیان غالب (و پیروز) می‌گرداند، هر چند مشرکین نخواهند (و ناخشنود باشند) - توبه: 33»».

فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌، إِنَّهُ‌ حَیْثُ‌ کَانَ‌ أَبُو بَکْرٍ مَعَهُ‌ فِی الْغَارِ، قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: إِنِّی لَأَرَی سَفِینَةَ‌ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ‌ تَضْطَرِبُ‌ فِی الْبَحْرِ ضَالَّةً‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ أَبُو بَکْرٍ: وَ إِنَّکَ‌ لَتَرَاهَا؟ قَالَ‌: نَعَمْ‌، قَالَ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ تَقْدِرُ أَنْ‌ تُرِیَنِیهَا؟ فَقَالَ‌: ادْنُ‌ مِنِّی فَدَنَا مِنْهُ‌ فَمَسَحَ‌ یَدَهُ‌ عَلَی عَیْنَیْهِ‌، ثُمَّ‌ قَالَ‌ لَهُ‌: انْظُرْ، فَنَظَرَ أَبُو بَکْرٍ فَرَأَی السَّفِینَةَ‌ تَضْطَرِبُ‌ فِی الْبَحْرِ، ثُمَّ‌ نَظَرَ إِلَی قُصُورِ أَهْلِ‌ الْمَدِینَةِ‌، فَقَالَ‌ فِی نَفْسِهِ‌: الْآنَ‌ صَدَّقْتُ‌ أَنَّکَ‌ سَاحِرٌ، فَقَالَ‌ لَهُ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم صِدِّیقٌ‌ أَنْتَ‌».

فَقُلْتُ‌: لِمَ‌ سُمِّیَ‌ عُمَرُ الْفَارُوقَ‌؟ قَالَ‌: «نَعَمْ‌، أَ لَا تَرَی أَنَّهُ‌ قَدْ فَرَّقَ‌ بَیْنَ‌ الْحَقِّ‌ وَ الْبَاطِلِ‌، وَ أَخَذَ النَّاسَ‌ بِالْبَاطِلِ‌».

قُلْتُ‌: فَلِمَ‌ سُمِّیَ‌ سَالِماً الْأَمِینَ‌؟ قَالَ‌: لَمَّا أَنْ‌ کَتَبُوا الْکُتُبَ‌ وَ وَضَعُوهَا عَلَی یَدِ سَالِمٍ‌ فَصَارَ الْأَمِینَ‌».

قُلْتُ‌: فَقَالَ‌ اتَّقُوا دَعْوَةَ‌ سَعْدٍ؟ قَالَ‌: «نَعَمْ‌» قُلْتُ‌: وَ کَیْفَ‌ ذَاکَ‌؟ قَالَ‌: «إِنَّ‌ سَعْداً یَکُرُّ فَیُقَاتِلُ‌ عَلِیّاً علیه السلام».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 422، ح 14، با کمی اختلاف، تا: «الصدّیق أنت»؛ تفسیر القمی: 290/1، مانند بصائر؛ البحار: 75/53، ح 76.

[100] 46 - خالد بن نجیح گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم، آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ابو بکر را صدّیق نامید؟

فرمود: «آری». [گفتم: چگونه‌؟ فرمود:] هنگامی که همراه او در غار بود رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: همانا من کشتی فرزند عبدالمطلب [جعفر بن ابی‌طالب] را در دریا می‌بینم که دچار تلاطم شده است. ابوبکر گفت: ای رسول خدا آیا شما آن را می‌بینید؟ فرمود: آری.

گفت: آیا قادرید آن را به من نشان دهید؟ فرمود: نزدیکم بیا و دست بر چشمان او کشید، آنگاه فرمود: نگاه کن. پس ابو بکر نگاه کرده کشتی را دید که در دریا دچار تلاطم شده است، آنگاه به خانه‌های مردم مدینه نگاه کرد و پیش خود گفت: آلان تصدیق کردم که تو [رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم] ساحری. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم [با سرزنش و کنایه] فرمود: صدّیق تویی».

گفتم: به چه علّت عُمَر فاروق نامیده شد؟

فرمود: «آری، نمی‌بینی که او به تحقیق بین حقّ‌ و باطل فرق گذاشت و باطل را برای مردم به کار برد».

گفتم: به چه علّت سالم، امین نامیده شد؟

فرمود: «هنگامی که کتاب‌هایی را نوشت آن را به امانت پیش سالم قرار داد، پس امین گشت».

گفتم: فرمود بترسید از دعوت سعد [وقّاص]؟

فرمود: «آری». عرض کردم: این چگونه است‌؟ فرمود: «به راستی که سعد برمی‌گردد و علی علیه السلام را به قتل می‌رساند».

أَحَادِیثٌ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ مِنْ‌ غَیرِ طَرِیقِ‌ سَعْدٍ

یقول العبد الضعیف الفقیر إلی ربّه الغنی حسن بن سلیمان: إنّی قد رویت فی معنی الرجعة أحادیث من غیر طریق سعد بن عبد الله فأنا مثبتها فی هذه الأوراق، ثمّ‌ أرجع إلی ما رواه سعد بن عبد الله فی کتاب مختصر البصائر.

[101] 1 - فَمِمَّا أَجَازَ لِیَ‌ الشَّیْخُ‌ السَّعِیدُ الشَّهِیدُ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ مُحَمَّدُ بْنُ‌ مَکِّیٍّ‌ الشَّامِیُّ‌ رِوَایَتَهُ‌، عَنْ‌ شَیْخِهِ‌ السَّیِّدِ عَمِیدِ الدِّینِ‌ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ‌ بْنِ‌ الْأَعْرَجِ‌ الْحُسَیْنِیِّ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ یُوسُفَ‌ بْنِ‌ الْمُطَهَّرِ، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنِ‌ السَّیِّدِ فَخَّارِ بْنِ‌ مَعَدٍّ الْمُوسَوِیِّ‌، عَنْ‌ شَاذَانَ‌ بْنِ‌ جَبْرَئِیلَ‌، عَنِ‌ الْعِمَادِ الطَّبَرِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الشَّیْخِ‌ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ الطُّوسِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ النُّعْمَانِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ بَابَوَیْهِ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ إِسْحَاقَ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِیزِ بْنُ‌ یَحْیَی الْجَلُودِیُّ‌ بِالْبَصْرَةِ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ مُعَاذٍ، قَالَ‌: حَدَّثَنَا قَیْسُ‌ بْنُ‌ حَفْصٍ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا یُونُسُ‌ بْنُ‌ أَرْقَمَ‌، عَنْ‌ أَبِی سَیَّارٍ الشَّیْبَانِیِّ‌، عَنِ‌ الضَّحَّاکِ‌ بْنِ‌ مُزَاحِمٍ‌، عَنِ‌ النَّزَّالِ‌ بْنِ‌ سَبْرَةَ‌ قَالَ‌: خَطَبَنَا عَلِیُّ‌ بْنُ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام فَحَمِدَ اللهَ‌ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ‌ ثُمَّ‌ قَالَ‌:

«أَیُّهَا النَّاسُ‌ سَلُونِی قَبْلَ‌ أَنْ‌ تَفْقِدُونِی» قَالَهَا ثَلَاثاً، فَقَامَ‌ إِلَیْهِ‌ صَعْصَعَةُ‌ بْنُ‌ صُوحَانَ‌، فَقَالَ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ مَتَی یَخْرُجُ‌ الدَّجَّالُ‌؟ فَقَالَ‌ لَهُ‌ علیه السلام: «اقْعُدْ، فَقَدْ سَمِعَ‌ اللهُ‌ کَلَامَکَ‌ وَ عَلِمَ‌ مَا أَرَدْتَ‌، وَ اللهِ‌ مَا الْمَسْئُولُ‌ عَنْهُ‌ بِأَعْلَمَ‌ مِنَ‌ السَّائِلِ‌، وَ لَکِنْ‌ لِذَلِکَ‌ عَلَامَاتٌ‌ وَ أَمَارَاتٌ‌ وَ هَنَاتٌ‌ [هَیْئَاتٌ‌] یَتْبَعُ‌ بَعْضُهَا بَعْضاً کَحَذْوِ النَّعْلِ‌ بِالنَّعْلِ‌، فَإِنْ‌ شِئْتَ‌ أَنْبَأْتُکَ‌ بِهَا» فَقَالَ‌: نَعَمْ‌ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌.

روایات رجعت از غیر طریق سعد اشعری

این بندۀ ضعیف محتاج درگاه بی‌نیاز ربوبی حسن بن سلیمان گوید: در معنای رجعت احادیثی از غیر طریق سعد بن عبدالله روایت کرده و آن را در این اوراق ثبت نمودم، و برای اطلاع از آنچه سعد بن عبدالله روایت کرده به کتاب مختصر البصائر مراجعه کن.

[101] 1 - نزال بن سبره گوید: امام علی علیه السلام برای ما خطبه خواند و پس از حمد و ثنای الهی سه بار فرمود:

«ای مردم! پیش از آنکه مرا از دست بدهید، هر چه می‌خواهید از من بپرسید»! در این وقت صعصعة بن صوحان از جا برخاست و گفت: یا امیر المؤمنین! دجّال کی خواهد آمد؟ حضرت فرمود: «بنشین که خداوند سخن تو را شنید و مقصود تو را دانست. به خدا سوگند در این باره سؤال شونده (= تو) و سؤال‌کننده (= من) یکسان هستیم (یعنی این از اسراری است که فقط‍‌ خداوند می‌داند)، ولی این را بدان که آمدن دجّال نشانه‌هایی دارد که چون دو تای کفش دنبال یکدیگر بیاید. اگر بخواهی تو را بدان آگاه نمایم». و او گفت: آری، ای امیر المؤمنین (بفرمائید).

فَقَالَ‌ عَلِیٌّ‌ علیه السلام: «احْفَظْ‍‌ فَإِنَّ‌ عَلَامَةَ‌ ذَلِکَ‌ إِذَا أَمَاتَ‌ النَّاسُ‌ الصَّلَاةَ‌، وَ أَضَاعُوا الْأَمَانَةَ‌، وَ اسْتَحَلُّوا الْکَذِبَ‌، وَ أَکَلُوا الرِّبَا، وَ أَخَذُوا الرِّشَا، وَ شَیَّدُوا الْبُنْیَانَ‌، وَ بَاعُوا الدِّینَ‌ بِالدُّنْیَا، وَ اسْتَعْمَلُوا السُّفَهَاءَ، وَ شَاوَرُوا النِّسَاءَ، وَ قَطَعُوا الْأَرْحَامَ‌، وَ اتَّبَعُوا الْأَهْوَاءَ، وَ اسْتَخَفُّوا بِالدِّمَاءِ.

وَ کَانَ‌ الْحِلْمُ‌ ضَعْفاً، وَ الظُّلْمُ‌ فَخْراً، وَ کَانَتِ‌ الْأُمَرَاءُ فَجَرَةً‌، وَ الْوُزَرَاءُ ظَلَمَةً‌، وَ الْعُرَفَاءُ خَوَنَةً‌، وَ الْقُرَّاءُ فَسَقَةً‌، وَ ظَهَرَتْ‌ شَهَادَةُ‌ الزُّورِ، وَ اسْتَعْلَنَ‌ الْفُجُورُ، وَ قَوْلُ‌ الْبُهْتَانِ‌، وَ الْإِثْمُ‌ وَ الطُّغْیَانُ‌، وَ حُلِّیَتِ‌ الْمَصَاحِفُ‌، وَ زُخْرِفَتِ‌ الْمَسَاجِدُ، وَ طُوِّلَتِ‌ الْمَنَائِرُ، وَ أُکْرِمَ‌ الْأَشْرَارُ، وَ ازْدَحَمَتِ‌ الصُّفُوفُ‌، وَ اخْتَلَفَتِ‌ الْقُلُوبُ‌، وَ نُقِضَتِ‌ الْعُهُودُ، وَ اقْتَرَبَ‌ الْمَوْعُودُ، وَ شَارَکَتِ‌ النِّسَاءُ أَزْوَاجَهُنَّ‌ فِی التِّجَارَةِ‌ حِرْصاً عَلَی الدُّنْیَا، وَ عَلَتْ‌ أَصْوَاتُ‌ الْفُسَّاقِ‌ وَ اسْتُمِعَ‌ مِنْهُمْ‌، وَ کَانَ‌ زَعِیمُ‌ الْقَوْمِ‌ أَرْذَلَهُمْ‌، وَ اتُّقِیَ‌ الْفَاجِرُ مَخَافَةَ‌ شَرِّهِ‌، وَ صُدِّقَ‌ الْکَاذِبُ‌، وَ اؤْتُمِنَ‌ الْخَائِنُ‌، وَ اتُّخِذَتِ‌ الْقَیْنَاتُ‌ وَ الْمَعَازِفُ‌، وَ لَعَنَ‌ آخِرُ هَذِهِ‌ الْأُمَّةِ‌ أَوَّلَهَا، وَ رَکِبَ‌ ذَوَاتُ‌ الْفُرُوجِ‌ السُّرُوجَ‌، وَ تَشَبَّهَ‌ النِّسَاءُ بِالرِّجَالِ‌ وَ الرِّجَالُ‌ بِالنِّسَاءِ، وَ شَهِدَ الشَّاهِدُ مِنْ‌ غَیْرِ أَنْ‌ یُسْتَشْهَدَ، وَ شَهِدَ الْآخَرُ قَضَاءً لِلذِّمَامِ‌ بِغَیْرِ حَقٍّ‌ عَرَفَهُ‌، وَ تُفُقِّهَ‌ لِغَیْرِ الدِّینِ‌، وَ آثَرُوا عَمَلَ‌ الدُّنْیَا عَلَی عَمَلِ‌ الْآخِرَةِ‌، وَ لَبِسُوا جُلُودَ الضَّأْنِ‌ عَلَی قُلُوبِ‌ الذِّئَابِ‌، وَ قُلُوبُهُمْ‌ أَنْتَنُ‌ مِنَ‌ الْجِیفَةِ‌ وَ أَمَرُّ مِنَ‌ الصَّبِرِ، فَعِنْدَ ذَلِکَ‌ الْوَحَا الْوَحَا، الْعَجَلَ‌ الْعَجَلَ‌، خَیْرُ الْمَسَاکِنِ‌ یَوْمَئِذٍ بَیْتُ‌ الْمَقْدِسِ‌، لَیَأْتِیَنَّ‌ عَلَی النَّاسِ‌ زَمَانٌ‌ یَتَمَنَّی أَحَدُهُمْ‌ أَنَّهُ‌ مِنْ‌ سُکَّانِهِ‌».

حضرت فرمود: «آنچه می‌گویم به ذهن بسپار، نشانه‌های آن اینست: (دجّال در وقتی می‌آید که) مردم نماز را بمیرانند (و تباه سازند)، و امانت را ضایع (و خیانت در آن) کنند، و دروغ گفتن را حلال شمارند، و ربا بخورند، و رشوه بگیرند، و ساختمان‌ها را محکم بسازند، و دین را به دنیا بفروشند، و موقعی که سفیهان را به کار گمارند، و با زنان مشورت کنند، و پیوند با خویشان را پاره نمایند، و پیرو هوی و هوس گردند و خون یکدیگر را بی‌ارزش (و آسان) دانند.

حلم و بردباری در میان آن‌ها نشانۀ ضعف و ناتوانی باشد، و ظلم و ستم باعث فخر گردد، امیران زناکار، وزیران ستمکار، و سرکردگان دانا خیانت‌کار، و قاریان (قرآن) فاسق باشند. و شهادت باطل (و دروغ) آشکار شود، و اعمال زشت و گفتار بهتان آمیز و گناه و طغیان و تجاوز علنی گردد، قرآن‌ها را زینت کنند، و مسجدها نقاشی و رنگ آمیزی (و آراسته) و مناره‌ها بلند گردد، و اشرار مورد عنایت قرار گیرند، وصف‌ها در هم بسته شود و دل‌ها با هم مختلف باشد.

پیمان‌ها نقض گردد، و موعود نزدیک شود. زن‌ها به واسطه حرص بر دنیا در تجارت با شوهرانشان شریک گردند. آوازهای فاسقان بلند گردد (و برتری یابد) و از آن‌ها شنیده شود. بزرگ قوم، پَست‌ترین از آن‌هاست، از شخص فاجر (و هرزه) به ملاحظۀ ترس از شرّش پرهیز شود، دروغگو را تصدیق، و خیانت‌کار امین گردد، زنان نوازنده (و آوازه‌خوان)، و آلات موسیقی (تار و طنبور) فراهم آورند. و مردم پیشینیان خود را لعنت نمایند. زن‌ها بر زین‌ها سوار شده و زنان به مردان و مردان به زنان شباهت پیدا کنند.

شاهد (در محکمه) بدون این که از وی درخواست شود شهادت می‌دهد، و دیگری (بدون آگاهی و فقط‍‌) به خاطر دوست خود بر خلاف حق گواهی دهد. احکام دین را برای غیر دین (و برای دنیا) بیاموزند، و کار دنیا را بر آخرت ترجیح دهند، پوست میش را بر دل‌های گرگ‌ها بپوشند، در حالی که دل‌های آن‌ها از مردار متعفن‌تر و از گیاه صبر تلخ‌تر است. در آن موقع شتاب و تعجیل کنید.

فَقَامَ‌ إِلَیْهِ‌ الْأَصْبَغُ‌ بْنُ‌ نُبَاتَةَ‌، فَقَالَ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ مَنِ‌ الدَّجَّالُ‌؟ فَقَالَ‌: «أَلَا إِنَّ‌ الدَّجَّالَ‌ صَائِدُ بْنُ‌ الصَّیْدِ، فَالشَّقِیُّ‌ مَنْ‌ صَدَّقَهُ‌، وَ السَّعِیدُ مَنْ‌ کَذَّبَهُ‌، یَخْرُجُ‌ مِنْ‌ بَلْدَةٍ‌ یُقَالُ‌ لَهَا: أَصْفَهَانُ‌، مِنْ‌ قَرْیَةٍ‌ تُعْرَفُ‌ بِالْیَهُودِیَّةِ‌، عَیْنُهُ‌ الْیُمْنَی مَمْسُوحَةٌ‌، وَ الْأُخْرَی فِی جَبْهَتِهِ‌ تُضِیءُ کَأَنَّهَا کَوْکَبُ‌ الصُّبْحِ‌، فِیهَا عَلَقَةٌ‌ کَأَنَّهَا مَمْزُوجَةٌ‌ بِالدَّمِ‌، بَیْنَ‌ عَیْنَیْهِ‌ مَکْتُوبٌ‌ کَافِرٌ، یَقْرَؤُهُ‌ کُلُّ‌ کَاتِبٍ‌ وَ أُمِّیٍّ‌.

یَخُوضُ‌ الْبِحَارَ، وَ تَسِیرُ مَعَهُ‌ الشَّمْسُ‌، بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌ جَبَلٌ‌ مِنْ‌ دُخَانٍ‌، وَ خَلْفَهُ‌ جَبَلٌ‌ أَبْیَضُ‌، یَرَی النَّاسُ‌ أَنَّهُ‌ طَعَامٌ‌، یَخْرُجُ‌ حِینَ‌ یَخْرُجُ‌ فِی قَحْطٍ‍‌ شَدِیدٍ، تَحْتَهُ‌ حِمَارٌ أَقْمَرُ، خُطْوَةُ‌ حِمَارِهِ‌ مِیلٌ‌، تُطْوَی لَهُ‌ الْأَرْضُ‌ مَنْهَلًا مَنْهَلًا، لَا یَمُرُّ بِمَاءٍ إِلَّا غَارَ إِلَی یَوْمِ‌ الْقِیَامَةِ‌.

یُنَادِی بِأَعْلَی صَوْتِهِ‌ یَسْمَعُ‌ مَا بَیْنَ‌ الْخَافِقَیْنِ‌ مِنَ‌ الْجِنِّ‌ وَ الْإِنْسِ‌ وَ الشَّیَاطِینِ‌، یَقُولُ‌: إِلَیَّ‌ أَوْلِیَائِی أَنَا اَلَّذِی خَلَقَ‌ فَسَوّی ، وَ قَدَّرَ فَهَدی‌ ⁽¹⁾

الأعلی (87):2-3.

أَلَا وَ إِنَّ‌ أَکْثَرَ أَتْبَاعِهِ‌ یَوْمَئِذٍ أَوْلَادُ الزِّنَا وَ أَصْحَابُ‌ الطَّیَالِسَةِ‌ الْخُضْرِ، یَقْتُلُهُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ بِالشَّامِ‌ عَلَی عَقَبَةٍ‌ تُعْرَفُ‌ بِعَقَبَةِ‌ أَفِیقٍ‌، لِثَلَاثِ‌ سَاعَاتٍ‌ مِنْ‌ یَوْمِ‌ الْجُمُعَةِ‌ عَلَی یَدَیْ‌ مَنْ‌ یُصَلِّی الْمَسِیحُ‌ عِیسَی ابْنُ‌ مَرْیَمَ‌ علیه السلام خَلْفَهُ‌. أَلَا إِنَّ‌ بَعْدَ ذَلِکَ‌ الطَّامَّةَ‌ الْکُبْرَی».

شتاب و تعجیل کنید. بهترین جاها در آن روز بیت المقدّس است. روزی خواهد آمد که هر کسی آرزو کند که از ساکنان آنجا باشد».

در این وقت اصبغ بن نباته برخاست و عرض کرد: یا امیر المؤمنین! دجّال کیست‌؟

فرمود: «بدان که دجّال صائد بن صید⁽¹⁾

در بعضی نسخه‌ها: «صائد بن صائد» و در سنن ترمذی: «صائد بن صیاد» آمده است.

چشم راست ندارد و چشم دیگر در پیشانی اوست، و مانند ستارۀ صبح می‌درخشد.

چیزی در چشم اوست که گوئی آمیخته به خون است، در پیشانی وی نوشته است «این کافر است» و هر شخص باسواد و بی‌سواد آن را می‌خواند. داخل دریاها می‌شود و آفتاب با او حرکت می‌کند. در جلو رویش (و مقابلش) کوهی از دود است، و پشت سر او کوه سفیدی است که مردم آن را طعام (گندم) پندارند.

وی در یک قحطی سختی می‌آید، و بر الاغ سفیدی سوار است، یک گام الاغش یک میل راه است! زمین منزل به منزل در زیر پایش نَوَردیده می‌شود. از هیچ آبی نمی‌گذرد مگر اینکه تا روز قیامت (فرو رفته و) خشکیده می‌شود. با صدای بلندی که از مشرق تا مغرب جن و انس و شیاطین صدای او را می‌شنوند، می‌گوید: «ای دوستان من به سوی من بیائید. منم آن کسی که بشر را آفریدم و اندام آن‌ها را معتدل و متناسب نمودم و روزی هر کسی را تقدیر نموده و همه را بیافتن آن راهنمائی می‌کنم. منم آن خدای بزرگ شما».

دجّال دشمن خدا دروغ می‌گوید، او یک چشم دارد، غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود. در صورتی که خداوند شما نه یک چشمی است و نه غذا می‌خورد و نه در بازارها راه می‌رود و فناپذیر نیست.

قُلْنَا: وَ مَا ذَاکَ‌ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌؟ قَالَ‌: «خُرُوجُ‌ دَابَّةٍ‌ عِنْدَ الصَّفَا، مَعَهَا خَاتَمُ‌ سُلَیْمَانَ‌ علیه السلام وَ عَصَا مُوسَی علیه السلام، تَضَعُ‌ الْخَاتَمَ‌ عَلَی وَجْهِ‌ کُلِّ‌ مُؤْمِنٍ‌ فَیَنْطَبِعُ‌ فِیهِ‌: هَذَا مُؤْمِنٌ‌ حَقّاً، وَ تَضَعُهُ‌ عَلَی وَجْهِ‌ کُلِّ‌ کَافِرٍ فَیُکْتَبُ‌ فِیهِ‌:

هَذَا کَافِرٌ حَقّاً، حَتَّی إِنَّ‌ الْمُؤْمِنَ‌ یُنَادِی: الْوَیْلُ‌ لَکَ‌ یَا کَافِرُ، وَ إِنَّ‌ الْکَافِرَ یُنَادِی: طُوبَی لَکَ‌ یَا مُؤْمِنُ‌ وَدِدْتُ‌ الْیَوْمَ‌ أَنِّی مِثْلُکَ‌ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِیماً .⁽¹⁾

النّساء (4):73.

ثُمَّ‌ تَرْفَعُ‌ الدَّابَّةُ‌ رَأْسَهَا فَیَرَاهَا مِنْ‌ بَیْنِ‌ الْخَافِقَیْنِ‌ بِإِذْنِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌، وَ ذَلِکَ‌ بَعْدَ طُلُوعِ‌ الشَّمْسِ‌ مِنْ‌ مَغْرِبِهَا فَعِنْدَ ذَلِکَ‌ تُرْفَعُ‌ التَّوْبَةُ‌، فَلَا تَوْبَةٌ‌ تُقْبَلُ‌، وَ لَا عَمَلٌ‌ یُرْفَعُ‌ وَ لا یَنْفَعُ‌ نَفْساً إِیمانُها لَمْ‌ تَکُنْ‌ آمَنَتْ‌ مِنْ‌ قَبْلُ‌ أَوْ کَسَبَتْ‌ فِی إِیمانِها خَیْراً .⁽²⁾

ثُمَّ‌ قَالَ‌ علیه السلام: لَا تَسْأَلُونِّی عَمَّا یَکُونُ‌ بَعْدَ هَذَا، فَإِنَّهُ‌ عَهِدَ إِلَیَّ‌ حَبِیبِی عَلَیْهِ‌ وَ آلِهِ‌ السَّلَامُ‌ أَلَّا أُخْبِرَ بِهِ‌ غَیْرَ عِتْرَتِی». ثُمَّ‌ قَالَ‌ النَّزَّالُ‌ بْنُ‌ سَبْرَةَ‌ فَقُلْتُ‌ لِصَعْصَعَةَ‌ بْنِ‌ صُوحَانَ‌: یَا صَعْصَعَةُ‌ مَا عَنَی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام بِهَذَا الْقَوْلِ‌؟ فَقَالَ‌ صَعْصَعَةُ‌: یَا ابْنَ‌ سَبْرَةَ‌ إِنَّ‌ الَّذِی یُصَلِّی خَلْفَهُ‌ عِیسَی ابْنُ‌ مَرْیَمَ‌ هُوَ الثَّانِیَ‌ عَشَرَ مِنَ‌ الْعِتْرَةِ‌، التَّاسِعُ‌ مِنْ‌ وُلْدِ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ صَلَوَاتُ‌ اللهِ‌ عَلَیْهِمَا، وَ هُوَ الشَّمْسُ‌ الطَّالِعَةُ‌ مِنْ‌ مَغْرِبِهَا، یَظْهَرُ بَیْنَ‌ الرُّکْنِ‌ وَ الْمَقَامِ‌ فَیُطَهِّرُ الْأَرْضَ‌ وَ یَضَعُ‌ مِیزَانَ‌ الْعَدْلِ‌، فَلَا یَظْلِمُ‌ أَحَدٌ أَحَداً، فَأَخْبَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام أَنَّ‌ حَبِیبَهُ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم عَهِدَ إِلَیْهِ‌ أَلَّا یُخْبِرَ بِمَا یَکُونُ‌ بَعْدَ ذَلِکَ‌ غَیْرَ عِتْرَتِهِ‌ الْأَئِمَّةِ‌ علیهم السلام.⁽³⁾

بیشتر پیروانش در آن روز زنازادگانند و چیز سبزی بر سر و دوش دارند، خداوند او را در شام بر سر گردنه‌ای به نام «افیق» هنگامی که سه ساعت از روز جمعه گذشته است به دست کسی که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌گزارد، می‌کشد. بدانید که بعد از آن حادثه بزرگی روی می‌دهد».

عرض کردیم: یا امیر المؤمنین آن حادثه چیست‌؟ فرمود: «آمدن «دابة الأرض؛ جنبندۀ زمین» [مقصود خود حضرت می‌باشند] ‍از سمت صفا، که همراه او انگشتر سلیمان و عصای حضرت موسی علیه السلام است. آن انگشتر را بر روی هر مؤمنی که می‌گذارد، این کلام بر آن نقش بندد: «این مؤمن حقیقی است» و بر روی هر کافری بگذارد نوشته می‌شود: «این کافر حقیقی است» تا جایی که مؤمن صدا می‌زند ای کافر وای بر تو و کافر صدا می‌زند: ای مؤمن خوش به حالت! دوست داشتم من هم امروز مثل تو بودم و به چنین سعادتی می‌رسیدم.

سپس دابة الأرض [امیرالمؤمنین علیه السلام] سر خود را بلند می‌کند و همۀ مردمی که در بین مشرق و مغرب هستند به اذن خداوند او را می‌بینند و این بعد از طلوع خورشید از جانب مغرب است. در آن وقت توبه برداشته می‌شود، نه توبه‌ای قبول و نه عملی به سوی خدا بالا می‌رود، «ایمان‌آوردن افرادی که قبلاً ایمان نیاورده‌اند، یا در ایمانشان عمل نیکی انجام نداده‌اند، سودی به حالشان نخواهد داشت - انعام: 158».

آنگاه حضرت فرمود: «از آنچه بعد از آن روی می‌دهد از من نپرسید. زیرا حبیبم رسول خدا با من عهد بسته که آن را جز به خاندانم نگویم».

نزال بن سبره گوید: به صعصعه گفتم: مقصود امیر المؤمنین علیه السلام از این کلام چه بود؟ صعصعه گفت: ای پسر سبره! آن کسی که عیسی بن مریم پشت سر او نماز می‌گزارد، دوازدهمین امام از عترت و نهمین امام از فرزندان حسین بن علی علیه السلام است و اوست خورشیدی که از مغرب خود (یعنی محلی که ناپدید شده) طلوع می‌کند و در بین رکن و مقام ظاهر می‌شود و زمین را پاک می‌کند و ترازوی عدالت را برقرار

[102] 2 - وَ مِنْ‌ کِتَابِ‌ الْوَاحِدَةِ‌: رُوِیَ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ الْأُطْرُوشِ‌ الْکُوفِیِّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ جَعْفَرُ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْبَجَلِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنِی أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنِی عَبْدُ الرَّحْمَنِ‌ بْنُ‌ أَبِی نَجْرَانَ‌، عَنْ‌ عَاصِمِ‌ بْنِ‌ حُمَیْدٍ، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «قَالَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: إِنَّ‌ اللهَ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی أَحَدٌ وَاحِدٌ، تَفَرَّدَ فِی وَحْدَانِیَّتِهِ‌، ثُمَّ‌ تَکَلَّمَ‌ بِکَلِمَةٍ‌ فَصَارَتْ‌ نُوراً، ثُمَّ‌ خَلَقَ‌ مِنْ‌ ذَلِکَ‌ النُّورِ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله و سلم وَ خَلَقَنِی وَ ذُرِّیَّتِی، ثُمَّ‌ تَکَلَّمَ‌ بِکَلِمَةٍ‌ فَصَارَتْ‌ رُوحاً فَأَسْکَنَهُ‌ اللهُ‌ فِی ذَلِکَ‌ النُّورِ وَ أَسْکَنَهُ‌ فِی أَبْدَانِنَا، فَنَحْنُ‌ رُوحُ‌ اللهِ‌ وَ کَلِمَاتُهُ‌، فَبِنَا احْتَجَّ‌ عَلَی خَلْقِهِ‌، فَمَا زِلْنَا فِی ظُلَّةٍ‌ خَضْرَاءَ حَیْثُ‌ لَا شَمْسَ‌ وَ لَا قَمَرَ، وَ لَا لَیْلَ‌ وَ لَا نَهَارَ، وَ لَا عَیْنَ‌ تَطْرِفُ‌، نَعْبُدُهُ‌ وَ نُقَدِّسُهُ‌ وَ نُسَبِّحُهُ‌، وَ ذَلِکَ‌ قَبْلَ‌ أَنْ‌ یَخْلُقَ‌ الْخَلْقَ‌.

وَ أَخَذَ مِیثَاقَ‌ الْأَنْبِیَاءِ بِالْإِیمَانِ‌ وَ النُّصْرَةِ‌ لَنَا، وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ‌ مِیثاقَ‌ النَّبِیِّینَ‌ لَما آتَیْتُکُمْ‌ مِنْ‌ کِتابٍ‌ وَ حِکْمَةٍ‌ ثُمَّ‌ جاءَکُمْ‌ رَسُولٌ‌ مُصَدِّقٌ‌ لِما مَعَکُمْ‌ لَتُؤْمِنُنَّ‌ بِهِ‌ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ‌ ⁽¹⁾

آل عمران (3):81.

می‌نماید، به طوری که هیچ کس به دیگری ستم نمی‌کند. امیر المؤمنین علیه السلام به ما خبر داد که حبیبش پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم از وی پیمان گرفته که حوادث پس از آن را جز بر خاندانش - صلوات الله علیهم اجمعین - نگوید.

[102] 2 - امام باقر علیه السلام می‌فرماید: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «خداوند تبارک و تعالی یکتا و بی‌همتا است و در وحدانیت خود بی‌نظیر است، آنگاه به کلمه‌ای تکلّم کرد که نوری شد، از آن نور محمّد و علی و عترتش علیهم السلام را آفرید. آنگاه به کلمه دیگری تکلّم کرد که آن کلمه روح شد و خداوند آن روح را در نور قرار داد و ساکن بدن‌های ما گردانید. به همین جهت ما روح الله و کلمات خدائیم، به وسیلۀ ما از خلق خود پنهان شد⁽¹⁾

یعنی ما را حجاب بین خود و خلق قرار داد، ما وسیله و واسطه بین مخلوق و خدائیم همان طور که پرده واسطه بین محجوب و کسی که پشت پرده است می‌باشد. (علامۀ مجلسی رحمه الله)

خداوند از انبیاء پیمان گرفت که به ما ایمان داشته باشند و ما را یاری کنند، و این آیه اشاره به همین مطلب دارد: «و (به یاد آورید) هنگامی را که خداوند، از پیامبران، پیمان مؤکّد گرفت، که هر گاه کتاب و دانش به شما دادم، سپس پیامبری به سوی شما آمد که آنچه را با شماست تصدیق می‌کند، به او ایمان بیاورید و او را یاری کنید - آل عمران: 81». یعنی به محمّد ایمان بیاورید و جانشینش را یاری کنید. ایمان به محمّد آوردند ولی وصیّ‌ او را یاری نکردند به زودی همه او را یاری خواهند کرد. و خداوند پیمان مرا با پیمان محمّد صلی الله علیه و آله و سلم گرفت که یکدیگر را یاری کنیم. من آن حضرت را یاری کرده و در مقابلش پیکار نمودم، دشمنش را کشتم و به پیمانی که خدا از من گرفته بود دربارۀ یاری محمّد صلی الله علیه و آله و سلم وفا نمودم ولی هیچ یک از پیامبران خدا مرا یاری نکردند چون وفات نموده بودند ولی به زودی یاری خواهند کرد.

هنگامی‌که سلطنت شرق و غرب یابم خداوند همۀ آن پیامبران - چه نبی و چه

فَیَا عَجَبَاهْ‌ وَ کَیْفَ‌ لَا أَعْجَبُ‌ مِنْ‌ أَمْوَاتٍ‌ یَبْعَثُهُمُ‌ اللهُ‌ أَحْیَاءً یُلَبُّونَ‌ زُمْرَةً‌ زُمْرَةً‌ بِالتَّلْبِیَةِ‌: لَبَّیْکَ‌ لَبَّیْکَ‌ یَا دَاعِیَ‌ اللهِ‌، قَدِ انْطَلَقُوا بِسِکَکِ‌ الْکُوفَةِ‌، قَدْ شَهَرُوا سُیُوفَهُمْ‌ عَلَی عَوَاتِقِهِمْ‌ لَیَضْرِبُونَ‌ بِهَا هَامَ‌ الْکَفَرَةِ‌، وَ جَبَابِرَتِهِمْ‌ وَ أَتْبَاعِهِمْ‌ مِنْ‌ جَبَابِرَةِ‌ الْأَوَّلِینَ‌ وَ الْآخِرِینَ‌ حَتَّی یُنْجِزَ اللهُ‌ مَا وَعَدَهُمْ‌ فِی قَوْلِهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَعَدَ اللّهُ‌ الَّذِینَ‌ آمَنُوا مِنْکُمْ‌ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ‌ فِی الْأَرْضِ‌ کَمَا اسْتَخْلَفَ‌ الَّذِینَ‌ مِنْ‌ قَبْلِهِمْ‌ وَ لَیُمَکِّنَنَّ‌ لَهُمْ‌ دِینَهُمُ‌ الَّذِی ارْتَضی‌ لَهُمْ‌ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ‌ مِنْ‌ بَعْدِ خَوْفِهِمْ‌ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ‌ بِی شَیْئاً ⁽¹⁾

النّور 24:55.

وَ إِنَّ‌ لِیَ‌ الْکَرَّةَ‌ بَعْدَ الْکَرَّةِ‌، وَ الرَّجْعَةَ‌ بَعْدَ الرَّجْعَةِ‌، وَ أَنَا صَاحِبُ‌ الرَّجَعَاتِ‌ وَ الْکَرَّاتِ‌، وَ صَاحِبُ‌ الصَّوْلَاتِ‌ وَ النَّقِمَاتِ‌، وَ الدُّولَاتِ‌ الْعَجِیبَاتِ‌، وَ أَنَا قَرْنٌ‌ مِنْ‌ حَدِیدٍ، وَ أَنَا عَبْدُ اللهِ‌ وَ أَخُو رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ أَنَا أَمِینُ‌ اللهِ‌ وَ خَازِنُهُ‌، وَ عَیْبَةُ‌ سِرِّهِ‌ وَ حِجَابُهُ‌، وَ وَجْهُهُ‌ وَ صِرَاطُهُ‌ وَ مِیزَانُهُ‌، وَ أَنَا الْحَاشِرُ إِلَی اللهِ‌.

وَ أَنَا کَلِمَةُ‌ اللهِ‌ الَّتِی یَجْمَعُ‌ بِهَا الْمُفْتَرِقَ‌ وَ یُفَرِّقُ‌ بِهَا الْمُجْتَمِعَ‌.

وَ أَنَا أَسْمَاءُ اللهِ‌ الْحُسْنَی وَ أَمْثَالُهُ‌ الْعُلْیَا، وَ آیَاتُهُ‌ الْکُبْرَی.

وَ أَنَا صَاحِبُ‌ الْجَنَّةِ‌ وَ النَّارِ، أُسْکِنُ‌ أَهْلَ‌ الْجَنَّةِ‌ الْجَنَّةَ‌، وَ أَهْلَ‌ النَّارِ النَّارَ، وَ إِلَیَّ‌ تَزْوِیجُ‌ أَهْلِ‌ الْجَنَّةِ‌، وَ إِلَیَّ‌ عَذَابُ‌ أَهْلِ‌ النَّارِ.

رسول ⁽¹⁾

فرق بین نبی و رسول در ذیل حدیث 86 بیان شد.

شگفتا - و چگونه در شگفت نباشم - از مُردگانی که به امر خدا دسته دسته لبیک‌گویان که: ای دعوت‌گر خدا آماده‌ایم، زنده شوند و به راه هموار کوفه شتابند، شمشیرها کشیده و بر فرق ستمگران و یاورانشان از نخستین و آخرین آن‌ها زنند تا خدا وعدۀ خویش عملی کند که فرمود: «خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و عمل صالح کردند، وعده داده که قطعاً در روی زمین جانشینشان گرداند، همان گونه که کسانی را که پیش از آنان بودند، جانشین کرد و مسلماً دینشان را که برای آنان پسندیده است، به نفعشان مستقر خواهد کرد و البته بعد از ترسشان (وضعیت) آنان را به آرامش مبدّل می‌کند، در حالی که مرا می‌پرستند [و] هیچ چیز را شریک من نخواهند ساخت - نور: 55» یعنی مرا در حال امنیت می‌پرستند و هیچ کس در عبادت کردن من ترسی ندارد و تقیه [و پنهان‌کاری] در بین این‌ها نیست.

من بعد از بازگشت [به دنیا] بعد از بازگشتی دارم، و بعد از رجعت، رجعتی دارم و منم صاحب رجعت‌ها [به دنیا] و حمله‌ها و و انتقام‌ها، و دولت‌ها [یا دارندۀ دانش دولت‌ها] و عجایبم، و منم دژ آهنین، و بندۀ خدا، و برادر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، و امین خدا و خزانه‌دار او، و ظرفِ‌ اسرار و نهان خدا، و منم چهرۀ خدا [در میان مردم]، و شاهراه او، و ترازوی او، و منم محشور کنندۀ به سوی خدا.

و منم کلمۀ خدا که پراکندگان [از مؤمنان و شیعیان] با آن جمع شوند و جمع‌شوندگان [مسلمان نما] با آن پراکنده گردند.

من، نام‌های نیکوی خدا، نمونه‌های برین او و نشانه‌های بزرگ‌ترینش هستم.

و منم صاحب بهشت و دوزخ، بهشتیان را در بهشت جای دهم و دوزخیان را در آتش، و تزویج بهشتیان به [فرمان] من است و [همین‌طور] ‍عذاب دوزخیان.

وَ إِلَیَّ‌ إِیَابُ‌ الْخَلْقِ‌ جَمِیعاً، وَ أَنَا الْإِیَابُ‌ الَّذِی یَئُوبُ‌ إِلَیْهِ‌ کُلُّ‌ شَیْ‌ءٍ بَعْدَ الْفَنَاءِ، وَ إِلَیَّ‌ حِسَابُ‌ الْخَلْقِ‌ جَمِیعاً.

وَ أَنَا صَاحِبُ‌ الْهَنَاتِ‌ [الْهِبَاتِ‌]، وَ أَنَا الْمُؤَذِّنُ‌ عَلَی الْأَعْرَافِ‌، وَ أَنَا بَارِزُ الشَّمْسِ‌، وَ أَنَا دَابَّةُ‌ الْأَرْضِ‌، وَ أَنَا قَسِیمُ‌ النَّارِ، وَ أَنَا خَازِنُ‌ الْجِنَانِ‌، وَ أَنَا صَاحِبُ‌ الْأَعْرَافِ‌، وَ أَنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌، وَ یَعْسُوبُ‌ الْمُتَّقِینَ‌، وَ آیَةُ‌ السَّابِقِینَ‌، وَ لِسَانُ‌ النَّاطِقِینَ‌، وَ خَاتَمُ‌ الْوَصِیِّینَ‌، وَ وَارِثُ‌ النَّبِیِّینَ‌، وَ خَلِیفَةُ‌ رَبِّ‌ الْعَالَمِینَ‌، وَ صِرَاطُ‍‌ رَبِّیَ‌ الْمُسْتَقِیمُ‌، وَ فُسْطَاطُهُ‌، وَ الْحُجَّةُ‌ عَلَی أَهْلِ‌ السَّمَاوَاتِ‌ وَ الْأَرَضِینَ‌ وَ مَا فِیهِمَا وَ مَا بَیْنَهُمَا.

وَ أَنَا الَّذِی احْتَجَّ‌ اللهُ‌ بِهِ‌ عَلَیْکُمْ‌ فِی ابْتِدَاءِ خَلْقِکُمْ‌. وَ أَنَا الشَّاهِدُ یَوْمَ‌ الدِّینِ‌. وَ أَنَا الَّذِی عُلِّمْتُ‌ عِلْمَ‌ الْمَنَایَا وَ الْبَلَایَا وَ الْقَضَایَا وَ فَصْلَ‌ الْخِطَابِ‌ وَ الْأَنْسَابَ‌، وَ اسْتُحْفِظْتُ‌ آیَاتِ‌ النَّبِیِّینَ‌ الْمُسْتَخْفِینَ‌ الْمُسْتَحْفَظِینَ‌.

وَ أَنَا صَاحِبُ‌ الْعَصَا وَ الْمِیسَمِ‌. وَ أَنَا الَّذِی سُخِّرَتْ‌ لِیَ‌ السَّحَابُ‌ وَ الرَّعْدُ وَ الْبَرْقُ‌، وَ الظُّلَمُ‌ وَ الْأَنْوَارُ، وَ الرِّیَاحُ‌ وَ الْجِبَالُ‌ وَ الْبِحَارُ، وَ النُّجُومُ‌ وَ الشَّمْسُ‌ وَ الْقَمَرُ.

وَ أَنَا الَّذِی أَهْلَکْتُ‌ عاداً وَ ثَمُودَ، وَ أَصْحابَ‌ الرَّسِّ‌ وَ قُرُوناً بَیْنَ‌ ذلِکَ‌ ⁽¹⁾

الفرقان (25):38.

وَ أَنَا الَّذِی ذَلَّلْتُ‌ الْجَبَابِرَةَ‌. وَ أَنَا صَاحِبُ‌ مَدْیَنَ‌، وَ مُهْلِکُ‌ فِرْعَوْنَ‌، وَ مُنْجِی مُوسَی علیه السلام.

وَ أَنَا الْقَرْنُ‌ الْحَدِیدُ. وَ أَنَا فَارُوقُ‌ الْأُمَّةِ‌. وَ أَنَا الْهَادِی. وَ أَنَا الَّذِی أَحْصَیْتُ‌ کُلَّ‌ شَیْ‌ءٍ عَدَداً 2 بِعِلْمِ‌ اللهِ‌ الَّذِی أَوْدَعَنِیهِ‌، وَبِسِرِّهِ‌ الَّذِی أَسَرَّهُ‌ إِلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم وَأَسَرَّهُ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَیَّ‌.

و بازگشت همۀ بندگان به سوی من است، و منم آن بازگشت‌دهنده‌ای که همه چیز بعد از نابود شدن به سوی او برمی‌گردد، حساب همۀ بندگان با من است.

و منم صاحب هبه‌ها و بخشش‌ها، و من آواز دهندۀ بر اعرافم [که لعنت خدا بر ستمکاران باد - اعراف: 44]، منم خورشید آشکار [یا ظاهر کنندۀ خورشید]، من جنبنده زمینم، من تقسیم‌کنندۀ آتش، و نگهبان بهشت، و صاحب حوض [کوثر]، و صاحب اعرافم، من امیر مؤمنان و رئیس پرهیزگارانم، و نشانه [و معجزۀ] گذشتگان، و زبان سخنگویان، و خاتم اوصیایم، و وارث پیامبران، و خلیفه پروردگار جهانیان، و شاهراه مستقیم پروردگارم، و خیمۀ او، و حجّت بر اهل آسمان‌ها و زمین و آنچه در آسمان‌ها و زمین و آنچه بین آن دو است.

منم آن کسی که خداوند در ابتدای آفرینش، به سبب من بر شما احتجاج کرد و من شهادت‌دهندۀ روز جزایم. منم آنکه دانش [زمان] مرگ و میرها و بلاها و قضاوت‌ها و فصل الخطاب و نژادها را فرا گرفتم، و آیات پیامبران پنهان [پیامبرانی که معروف و مشهور نیستند] را حفظ‍‌ کردم.

و من صاحب عصا [ی موسی علیه السلام] و داغ‌زننده [انگشتر سلیمان علیه السلام] ام، و منم آنکه ابرها و رعد و برق‌ها و سیاهی‌ها و نورها و بادها و کوه‌ها و دریاها و ستاره‌ها و خورشید و ماه برایم رام شده‌اند.

و منم که «قوم عاد و ثَمُود و اصحاب الرَّس (یاران چاه و پرستندگان صنوبر)، و گروه‌های زیادی را که بین آنان بودند - فرقان: 38» را هلاک کردم.

و منم که گردنکشان را فرود آوردم، و صاحب مدین و هلاک‌کنندۀ فرعون، و نجات‌دهندۀ موسی علیه السلام.

ومنم دژ آهنین، و من فاروق امّتم، ومن هدایتگرم، ومنم که تعداد هر چیزی را به

وَ أَنَا الَّذِی أَنْحَلَنِی رَبِّی اسْمَهُ‌ وَ کَلِمَتَهُ‌ وَ حِکْمَتَهُ‌ وَ عِلْمَهُ‌ وَ فَهْمَهُ‌.

یَا مَعْشَرَ النَّاسِ‌ اسْأَلُونِی قَبْلَ‌ أَنْ‌ تَفْقِدُونِی، اللهُمَّ‌ إِنِّی أُشْهِدُکَ‌ وَ أَسْتَعْدِیکَ‌ عَلَیْهِمْ‌ وَ لَا حَوْلَ‌ وَ لَا قُوَّةَ‌ إِلَّا بِاللهِ‌ الْعَلِیِّ‌ الْعَظِیمِ‌ وَ الْحَمْدُ للهِ‌ مُتَّبِعِینَ‌ أَمْرَهُ‌».⁽¹⁾

المناقب علوی (قرن 5):113، ح 30؛ مشارق أنوار الیقین رجب بُرسی: 65؛ تأویل الآیات: 116/1، تا: «و سوف ینصرون»؛ نوادر الأخبار فیض: 288، ح 6؛ تفسیر الصافی: 351/1؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 364، ح 120 (به اختصار)؛ تفسیر البرهان: 646/1، ح 4؛ البحار: 46/53، ح 20؛ تفسیر کنز الدقائق: 148/3.

[103] 3 - وَ رَوَیْتُ‌ بِإِسْنَادِیَ‌ الْمُتَّصِلِ‌ إِلَی الشَّیْخِ‌ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ الطُّوسِیِّ‌ رَحِمَهُ‌ اللهُ‌ عَلَی مَا ذَکَرَهُ‌ فِی کِتَابِ‌ مِصْبَاحِ‌ الْمُتَهَجِّدِ قَالَ‌ رحمه الله: الْیَوْمُ‌ الثَّالِثُ‌ مِنْهُ‌ - یَعْنِی مِنْ‌ شَعْبَانَ‌ -: فِیهِ‌ وُلِدَ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام خَرَجَ‌ إِلَی أَبِی الْقَاسِمِ‌ بْنِ‌ الْعَلَاءِ الْهَمَدَانِیِ‌ وَکِیلِ‌ أَبِی مُحَمَّدٍ علیه السلام: «إِنَّ‌ مَوْلَانَا الْحُسَیْنَ‌ علیه السلام وُلِدَ یَوْمَ‌ الْخَمِیسِ‌ لِثَلَاثٍ‌ خَلَوْنَ‌ مِنْ‌ شَعْبَانَ‌، فَصُمْهُ‌ وَ ادْعُ‌ فِیهِ‌ بِهَذَا الدُّعَاءِ:

اللهُمَّ‌ إِنِّی أَسْأَلُکَ‌ بِحَقِّ‌ الْمَوْلُودِ فِی هَذَا الْیَوْمِ‌، الْمَوْعُودِ بِشَهَادَتِهِ‌ قَبْلَ‌ اسْتِهْلَالِهِ‌ وَ وِلَادَتِهِ‌، بَکَتْهُ‌ السَّمَاءُ وَ مَنْ‌ فِیهَا، وَ الْأَرْضُ‌ وَ مَنْ‌ عَلَیْهَا، وَ لَمَّا یَطَأْ لَابَتَیْهَا، قَتِیلِ‌ الْعَبْرَةِ‌ وَ سَیِّدِ الْأُسْرَةِ‌، الْمَمْدُودِ بِالنُّصْرَةِ‌ یَوْمَ‌ الْکَرَّةِ‌، وَ الْمُعَوَّضِ‌ مِنْ‌ قَتْلِهِ‌، أَنَّ‌ الْأَئِمَّةَ‌ مِنْ‌ نَسْلِهِ‌، وَ الشِّفَاءَ فِی تُرْبَتِهِ‌، وَ الْفَوْزَ مَعَهُ‌ فِی أَوْبَتِهِ‌، وَ الْأَوْصِیَاءَ مِنْ‌ عِتْرَتِهِ‌ بَعْدَ قَائِمِهِمْ‌ وَ غَیْبَتِهِ‌، حَتَّی یُدْرِکُوا الْأَوْتَارَ، وَ یَثْأَرُوا الثَّارَ، وَ یُرْضُوا الْجَبَّارَ، وَ یَکُونُوا خَیْرَ أَنْصَارٍ، صَلَّی اللهُ‌ عَلَیْهِمْ‌ مَعَ‌ اخْتِلَافِ‌ اللَّیْلِ‌ وَ النَّهَارِ.

عدد بر شمرده‌ام، به واسطۀ دانشی که خداوند آن را به ودیعت نزدم نهاده و به رازی که خداوند آن را با محمّد صلی الله علیه و آله و سلم در میان گذاشت و پیامبر [هم] با من در میان گذاشت.

و منم آنکه پروردگارم نام خود و کلمه و حکمت و دانش و فهم خویش را به من بخشید.

ای گروه مردم! از من بپرسید پیش از آن که از دستم دهید، بارخدایا! تو را گواه می‌گیرم و در برابر آن‌ها از تو یاری می‌طلبم، و هیچ قدرت و توانی جز از خدای بلند مرتبه بزرگ نیست، و خدای را سپاس که ما پیرو فرمان اوییم».

[103] 3 - شیخ طوسی رحمه الله در مصباح المتهّجد گوید: روز سوّم از ماه شعبان، روز ولادت امام حسین علیه السلام، توقیعی (نامه‌ای) از امام حسن عسکری علیه السلام برای وکیلشان قاسم بن علاء همدانی بدین مضمون صادر گشت: «مولای ما حسین علیه السلام در روز پنجشنبه روز سوم شعبان به دنیا آمد؛ آن روز را روزه بدار و این دعا را بخوان:

خداوندا به حق مولود امروز که پیش از تولّد خبر شهادتش را دادی، و پیش از آنکه پا بر زمین مدینه نهد، آسمان و اهلش، و زمین و مردمش بر او گریستند آن کشته اشک، و سرور آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم که در روز رجعت خداوند او را یاری کند. آقائی که خداوند در عوض شهادتش امامان را از نسل او و تربتش را موجب شفا قرار داد. و پیروزی در زمان بازگشت (به دنیا و رجعت) برای اوست، و بعد از حضرت قائم و غیبت وی اوصیایش را از عترت آن جناب مقرّر کردی تا اینکه از قاتلان آن‌ها انتقام بگیرند و از دشمنانشان خونخواهی کنند و خداوند جبّار را خشنود نمایند و بهترین یاور (دین) باشند، رحمت خدا بر آن‌ها باد، ما دام که شب و روز پشت سر یکدیگر در حرکت‌اند.

اللهُمَّ‌ فَبِحَقِّهِمْ‌ عَلَیْکَ‌ أَتَوَسَّلُ‌ وَ أَسْأَلُ‌ سُؤَالَ‌ مُقْتَرِفٍ‌ مُعْتَرِفٍ‌ مُسِیءٍ إِلَی نَفْسِهِ‌ مِمَّا فَرَّطَ‍‌ فِی یَوْمِهِ‌ وَ أَمْسِهِ‌، یَسْأَلُکَ‌ الْعِصْمَةَ‌ إِلَی مَحَلِ‌ رَمْسِهِ‌. اللهُمَّ‌ فَصَلِّ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ عِتْرَتِهِ‌ وَ احْشُرْنَا فِی زُمْرَتِهِ‌ وَ بَوِّئْنَا مَعَهُ‌ دَارَ الْکَرَامَةِ‌ وَ مَحَلَ‌ الْإِقَامَةِ‌.

اللهُمَّ‌ وَ کَمَا أَکْرَمْتَنَا بِمَعْرِفَتِهِ‌ فَأَکْرِمْنَا بِزُلْفَتِهِ‌ وَ ارْزُقْنَا مُرَافَقَتَهُ‌ وَ مُتَابَعَتَهُ‌ وَ اجْعَلْنَا مِمَّنْ‌ یُسَلِّمُ‌ لِأَمْرِهِ‌، وَ یُکْثِرُ الصَّلَاةَ‌ عَلَیْهِ‌ عِنْدَ ذِکْرِهِ‌، وَ عَلَی جَمِیعِ‌ أَوْصِیَائِهِ‌ وَ أَهْلِ‌ أَصْفِیَائِهِ‌، الْمَمْدُودِینَ‌ مِنْکَ‌ بِالْعَدَدِ الِاثْنَیْ‌ عَشَرَ، النُّجُومِ‌ الزُّهَرِ، وَ الْحُجَجِ‌ عَلَی جَمِیعِ‌ الْبَشَرِ.

اللهُمَّ‌ وَ هَبْ‌ لَنَا فِی هَذَا الْیَوْمِ‌ خَیْرَ مَوْهِبَةٍ‌، وَ أَنْجِحْ‌ لَنَا فِیهِ‌ کُلَّ‌ طَلِبَةٍ‌، کَمَا وَهَبْتَ‌ الْحُسَیْنَ‌ علیه السلام لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم جَدِّهِ‌، وَ عَاذَ فُطْرُسُ‌ بِمَهْدِهِ‌، فَنَحْنُ‌ عَائِذُونَ‌ بِقَبْرِهِ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌، نَشْهَدُ تُرْبَتَهُ‌، وَ نَنْتَظِرُ أَوْبَتَهُ‌ آمِینَ‌ رَبَّ‌ الْعَالَمِینَ‌».⁽¹⁾

مصباح المتهجّد: 758؛ إقبال الأعمال: 689-690؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 318، ح 22؛ البحار: 94/53، ح 107.

[104] 4 - وَ رَوَیْتُ‌ بِإِسْنَادِیَ‌ الْمُتَّصِلِ‌ عَنِ‌ الصَّدُوقِ‌ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ بَابَوَیْهِ‌ قَالَ‌: رَوَی مُحَمَّدُ بْنُ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ الْبَرْمَکِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا مُوسَی بْنُ‌ عَبْدِ اللهِ‌ النَّخَعِیُ‌، قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِعَلِیِّ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ مُوسَی بْنِ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیهم السلام: عَلِّمْنِی یَا ابْنَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ قَوْلًا أَقُولُ‌ بِهِ‌، بَلِیغاً کَامِلًا إِذَا زُرْتُ‌ وَاحِداً مِنْکُمْ‌، فَقَالَ‌: قُلْ‌، وَ ذَکَرَ الزِّیَارَةَ‌ بِتَمَامِهَا، وَ ذَکَرَ فِی أَثْنَائِهَا مَا یَدُلُّ‌ عَلَی رَجْعَتِهِمْ‌ علیهم السلام.

فَمِنْهَا: «فَأَنَا مُقِرٌّ بِفَضْلِکُمْ‌، مُحْتَمِلٌ‌ لِعِلْمِکُمْ‌، مُحْتَجِبٌ‌ بِذِمَّتِکُمْ‌، مُعْتَرِفٌ‌ بِکُمْ‌، مُؤْمِنٌ‌ بِإِیَابِکُمْ‌، مُصَدِّقٌ‌ بِرَجْعَتِکُمْ‌، مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِکُمْ‌، مُرْتَقِبٌ‌ لِدَوْلَتِکُمْ‌».

خداوندا، درود بر محمد و آلش فرست و ما را در زمرۀ او محشور فرما، و با وی در منزل نیکان و سرای جاودان جایمان ده.

خداوندا چنانکه ما را به معرفت او سرفراز کردی، به مجاورتش نیز مفتخرمان فرما، و همنشینی او را نصیبمان گردان، ما را از آنان قرار ده که در برابر او تسلیم‌اند، چون یاد او می‌کنند درود فراوان بر خود و دوازده ستاره فروزان، اوصیای بزرگوارش می‌فرستند.

خداوندا! امروز بهترین عطاها را بما عنایت کن، چنانکه حسین را به محمّد عطا فرمودی. (خدایا) «فُطرسِ‌» ملک به گهواره او پناه برد ما به قبرش پناه آورده‌ایم، تربت پاکش را می‌نگریم و در انتظار بازگشتش (به دنیا) به سر می‌بریم، آمین ربّ‌ العالمین».

[104] 4 - موسی بن عبدالله⁽¹⁾

در عیون أخبار الرضا علیه السلام به جای «عبدالله»، «عمران» آمده است.

مانند: «اعتراف کننده به فضل شما، فراگیرنده از دانش شما و زیر چتر پنهانِ‌ شما هستم. به [حقّانیت] شما، اقرار دارم و تصدیق کننده رجعتتان هستم. منتظر ولایت شما، در آرزوی حکومت شما هستم».

و مانند: «و آمادۀ یاری شما هستم. تا آن گاه که خداوند، دین خود را به دست شما زنده کند و شما را برای روزهای خود (ایامُ‌ اللّه)، باز گردانَد و عدل خود را با ظهور شما بگسترد و شما را در پهنۀ زمین، قدرت بخشد».

وَ مِنْهَا: «وَ نُصْرَتِی لَکُمْ‌ مُعَدَّةٌ‌ حَتَّی یُحْیِیَ‌ اللهُ‌ بِکُمْ‌ دِینَهُ‌، وَ یَرُدَّکُمْ‌ فِی أَیَّامِهِ‌، وَ یُظْهِرَکُمْ‌ لِعَدْلِهِ‌، وَ یُمَکِّنَکُمْ‌ فِی أَرْضِهِ‌».

وَ مِنْهَا: «وَ یُحْشَرُ فِی زُمْرَتِکُمْ‌، وَ یَکُرُّ فِی رَجْعَتِکُمْ‌، وَ یُمَلَّکُ‌ فِی دَوْلَتِکُمْ‌، وَ یُشَرَّفُ‌ فِی عَافِیَتِکُمْ‌، وَ یُمَکَّنُ‌ فِی أَیَّامِکُمْ‌، وَ تَقَرُّ عَیْنُهُ‌ غَداً بِرُؤْیَتِکُمْ‌».

وَ مِنْهَا: «وَ مَکَّنَنِی فِی⁽¹⁾

الفقیه: «من دولتکم».

[105] 5 - وَ مِنْ‌ ذَلِکَ‌ مَا ذَکَرَهُ‌ الشَّیْخُ‌ أَبُو جَعْفَرٍ الطُّوسِیُّ‌ رحمه الله فِی کِتَابِ‌ مِصْبَاحِ‌ الْمُتَهَجِّدِ فِی زِیَارَةِ‌ الْعَبَّاسِ‌ علیه السلام: «أَشْهَدُ أَنَّکَ‌ قُتِلْتَ‌ مَظْلُوماً، وَ أَنَّ‌ اللهَ‌ مُنْجِزٌ لَکُمْ‌ مَا وَعَدَکُمْ‌، جِئْتُکَ‌ یَا ابْنَ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ وَافِداً إِلَیْکُمْ‌ وَ قَلْبِی مُسَلِّمٌ‌ لَکُمْ‌، وَ أَنَا لَکُمْ‌ تَابِعٌ‌، وَ نُصْرَتِی لَکُمْ‌ مُعَدَّةٌ‌ حَتَّی یَحْکُمَ‌ اللهُ‌ وَ هُوَ خَیْرُ الْحَاکِمِینَ‌، فَمَعَکُمْ‌ مَعَکُمْ‌ لَا مَعَ‌ عَدُوِّکُمْ‌، إِنِّی بِکُمْ‌ وَ بِإِیَابِکُمْ‌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌».⁽³⁾

[106] 6 - وَ بِإِسْنَادِی إِلَی سَعْدِ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌، عَنْ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ هَاشِمٍ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌ أَوْ غَیْرِهِ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ سِنَانٍ‌ قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: لَقَدْ أَسْرَی بِی رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَأَوْحَی إِلَیَّ‌ مِنْ‌ وَرَاءِ حِجَابٍ‌ مَا أَوْحَی، وَ کَلَّمَنِی بِمَا کَلَّمَ‌ بِهِ‌، وَ کَانَ‌ مِمَّا کَلَّمَنِی بِهِ‌ أَنْ‌ قَالَ‌: یَا مُحَمَّدُ إِنِّی أَنَا اللّهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلاّ أَنَا ⁽⁴⁾عالِمُ‌ الْغَیْبِ‌ وَ الشَّهادَةِ‌... اَلرَّحْمنُ‌ الرَّحِیمُ‌ .

و مانند: «و در جمع شما، محشور می‌شود و در رجعت، با شما باز می‌گردد و در دولت شما، به حکومت می‌رسد و به زندگی در آسایش شما مفتخر می‌شود و در روزگار شما، فرمان‌روایی نیرومند می‌شود و چشمش در آینده، به دیدار شما، روشن می‌گردد».

و مانند: «و در دولت شما، جایم دهد و در رجعتِ‌ شما، زنده‌ام کند و در روزگارتان، مرا مُلک دهد».

[105] 5 - و از این جمله (احادیث رجعت) است آنچه شیخ طوسی رحمه الله در باب زیارت حضرت عبّاس علیه السلام نقل کرده که: «گواهی می‌دهم که تو، مظلومانه کُشته شدی و بی‌تردید خداوند آنچه به شما وعده کرده است را عملی می‌سازد. ای فرزند امیر مؤمنان! به میهمانی نزد تو آمده‌ام در حالی که دلم در برابر شما، تسلیم است و من، پیرو شما هستم. آماده‌ام برای یاری شما تا خدا حکم کند و او بهترینِ‌ حاکمان است. من با شما هستم؛ با شما، نه با دشمن شما. به راستی که من به شما و بازگشت (شما به دنیا)، ایمان دارم و به مخالفان و قاتلان شما، کفر می‌ورزم».

[106] 6 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «همانا پروردگار من مرا به آسمان بالا برد، و از پس پردۀ حجاب به من وحی کرد آنچه کرد، و با من سخن گفت تا آن‌که به من فرمود: ای محمّد! منم خدایی که جز من معبودی نیست، «دانای آشکار و نهان، و رحمان و رحیم - حشر: 22» و منم خدایی که جز من معبودی نیست، «حاکم و مالک اصلی، از هر عیب منزّه، به کسی ستم نمی‌کنم، امنیت بخشم، مراقب همه چیز، قدرتمندی شکست‌ناپذیر که با ارادۀ نافذ خود هر امری را اصلاح می‌کنم، و شایستۀ عظمت؛ خداوند منزّه است از آنچه شریک برای او قرار می‌دهند - حشر: 23».

إِنِّی أَنَا اللهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلاّ هُوَ الْمَلِکُ‌ الْقُدُّوسُ‌ السَّلامُ‌ الْمُؤْمِنُ‌ الْمُهَیْمِنُ‌ الْعَزِیزُ الْجَبّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ‌ اللّهِ‌ عَمّا یُشْرِکُونَ‌ .

إِنِّی هُوَ اللّهُ‌ الْخالِقُ‌ الْبارِئُ‌ الْمُصَوِّرُ ⁽¹⁾

الحشر (59):22-24.

یَا مُحَمَّدُ: إِنِّی أَنَا اللّهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلاّ أَنَا الْأَوَّلُ‌ فَلَا شَیْ‌ءَ قَبْلِی، وَ أَنَا الْآخِرُ فَلَا شَیْ‌ءَ بَعْدِی، وَ أَنَا الظَّاهِرُ فَلَا شَیْ‌ءَ فَوْقِی، وَ أَنَا الْبَاطِنُ‌ فَلَا شَیْ‌ءَ دُونِی، وَ أَنَا اللهُ‌ لَا إِلَهَ‌ إِلَّا أَنَا بِکُلِّ‌ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ‌ . ⁽²⁾یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ أَوَّلُ‌ مَا آخُذُ مِیثَاقَهُ‌ مِنَ‌ الْأَئِمَّةِ‌.

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ آخِرُ مَنْ‌ أَقْبِضُ‌ رُوحَهُ‌ مِنَ‌ الْأَئِمَّةِ‌، وَ هُوَ الدَّابَّةُ‌ الَّتِی تُکَلِّمُهُمْ‌.

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ أُظْهِرُهُ‌ عَلَی جَمِیعِ‌ مَا أُوحِیهِ‌ إِلَیْکَ‌، لَیْسَ‌ لَکَ‌ أَنْ‌ تَکْتُمَ‌ مِنْهُ‌ شَیْئاً.

یَا مُحَمَّدُ: أُبْطِنُهُ‌ الَّذِی أَسْرَرْتُهُ‌ إِلَیْکَ‌، فَلَیْسَ‌ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ‌ سِرٌّ دُونَهُ‌.

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ عَلَی مَا خَلَقْتُ‌ مِنْ‌ حَلَالٍ‌ وَ حَرَامٍ‌ عَلِیٌّ‌ عَلِیمٌ‌ بِهِ‌».⁽³⁾

[107] 7 - وَ مِنْ‌ کِتَابِ‌ الْخَرَائِجِ‌ وَ الْجَرَائِحِ‌: تَأْلِیفِ‌ سَعِیدِ بْنِ‌ هِبَةِ‌ اللهِ‌ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ الرَّاوَنْدِیِّ‌ رحمه الله، عَنْ‌ أَبِی سَعِیدٍ سَهْلِ‌ بْنِ‌ زِیَادٍ، أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ مَحْبُوبٍ‌، أَخْبَرَنَا ابْنُ‌ فُضَیْلٍ‌، أَخْبَرَنَا سَعْدٌ الْجَلَّابُ‌، عَنْ‌ جَابِرٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: قَالَ‌ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ‌ قَبْلَ‌ أَنْ‌ یُقْتَلَ‌: إِنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ‌ لِی: یَا بُنَیَّ‌ إِنَّکَ‌ سَتُسَاقُ‌ إِلَی الْعِرَاقِ‌، وَ هِیَ‌ أَرْضٌ‌ قَدِ الْتَقَی فِیهَا النَّبِیُّونَ‌، وَ أَوْصِیَاءُ النَّبِیِّینَ‌، وَ هِیَ‌ أَرْضٌ‌ تُدْعَی «عَمُورَا»، وَ إِنَّکَ‌ لَتُسْتَشْهَدُ بِهَا وَ یُسْتَشْهَدُ جَمَاعَةٌ‌

به راستی منم آن خدایی که جز من معبودی نیست؛ «خالق، آفریننده‌ای بی‌سابقه، و صورتگری (بی‌نظیر) - حشر: 24» که برایم نام‌های نیک است. تمام آنان که در آسمان‌ها و زمینند تسبیح مرا می‌کنند و منم توانای حکیم.

ای محمّد! به راستی منم آن خدایی که جز من معبودی نیست، اوّلی که هیچ چیز قبل از آن نیست (یعنی ازلی)، و منم آخری که هیچ چیز بعد آن نیست (یعنی ابدی)، و منم ظاهر و پیدایی که هیچ چیز برتر (و ظاهرتر) از من نیست، و منم باطن که هیچ چیز مخفی‌تر از من نیست (چون کنه ذاتش بر کسی روشن نیست)، و به راستی که منم آن خدایی که جز من معبودی نیست، و به هر چیز آگاهم.

ای محمّد! علی علیه السلام اوّل است، اوّل کسی که از میان ائمّه پیمان مرا گرفت.

ای محمّد! علی علیه السلام آخر است، آخرین کسی که از میان ائمّه او را قبض روح می‌نمایم و اوست جنبنده‌ای که با آنان تکلّم می‌کند.⁽¹⁾

اشاره به آیۀ 82، سورۀ نمل: وَ إِذا وَقَعَ‌ الْقَوْلُ‌ عَلَیْهِمْ‌ أَخْرَجْنا لَهُمْ‌ دَابَّةً‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ تُکَلِّمُهُمْ‌ أَنَّ‌ النّاسَ‌ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ‌: «و هنگامی که فرمان عذاب آن‌ها رسد (و در آستانه رستاخیز قرار گیرند)، جنبنده‌ای را از زمین برای آن‌ها خارج می‌کنیم که با آنان تکلّم می‌کند (و می‌گوید) که مردم به آیات ما ایمان نمی‌آوردند».

ای محمّد! علی علیه السلام ظاهر است، هر آنچه که به تو وحی کردیم برای او پیدا و آشکار می‌شود، بر تو نیست که چیزی را از او پنهان کنی.

ای محمّد! علی علیه السلام باطن است، پنهان نمودم از او آن رازی که از تو پوشانیده بودم، و رازی بین من و تو نیست که آن را از او دریغ دارم (و پوشیده بدارم).

ای محمّد! هیچ حلال و حرامی را نیافریدم مگر این‌که علی علیه السلام بدان آگاه است».

[107] 7 - قطب راوندی در «نوادر کتاب خرائج» در فصل رجعت، از حضرت باقر علیه السلام نقل می‌کند که حضرت امام حسین علیه السلام پیش از شهادت به اصحابش فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به من فرمود: «ای پسرم! تو به زودی به سوی عراق برده خواهی شد، و

مَعَکَ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِکَ‌ لَا یَجِدُونَ‌ أَلَمَ‌ مَسِّ‌ الْحَدِیدِ، وَ تَلَا: یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی‌ إِبْراهِیمَ‌ ⁽¹⁾

الأنبیاء (21):69.

ثُمَّ‌ أَمْکَثُ‌ مَا شَاءَ اللهُ‌، فَأَکُونُ‌ أَوَّلَ‌ مَنْ‌ تَنْشَقُّ‌ الْأَرْضُ‌ عَنْهُ‌، فَأَخْرُجُ‌ خَرْجَةً‌ تُوَافِقُ‌ ذَلِکَ‌ خَرْجَةَ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام وَ قِیَامَ‌ قَائِمِنَا علیه السلام، وَ حَیَاةَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم ثُمَّ‌ لَیَنْزِلَنَّ‌ عَلَیَّ‌ وَفْدٌ مِنَ‌ السَّمَاءِ مِنْ‌ عِنْدِ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌، لَمْ‌ یَنْزِلُوا إِلَی الْأَرْضِ‌ قَطُّ‍‌، وَ لَیَنْزِلَنَّ‌ إِلَیَّ‌ جَبْرَئِیلُ‌ وَ مِیکَائِیلُ‌ وَ إِسْرَافِیلُ‌، وَ جُنُودٌ مِنَ‌ الْمَلَائِکَةِ‌، وَ لَیَنْزِلَنَّ‌ مُحَمَّدٌ وَ عَلِیٌّ‌ وَ أَنَا وَ أَخِی وَ جَمِیعُ‌ مَنْ‌ مَنَّ‌ اللهُ‌ عَلَیْهِ‌ فِی حَمُولَاتٍ‌ مِنْ‌ حَمُولَاتِ‌ الرَّبِّ‌، خَیْلٍ‌ بُلْقٍ‌ مِنْ‌ نُورٍ، لَمْ‌ یَرْکَبْهَا مَخْلُوقٌ‌.

ثُمَّ‌ لَیَهُزَّنَّ‌ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم لِوَاءَهُ‌ وَ لَیَدْفَعَنَّهُ‌ إِلَی قَائِمِنَا علیه السلام مَعَ‌ سَیْفِهِ‌، ثُمَّ‌ إِنَّا نَمْکُثُ‌ بَعْدَ ذَلِکَ‌ مَا شَاءَ اللهُ‌.

ثُمَّ‌ إِنَّ‌ اللهَ‌ تَعَالَی یُخْرِجُ‌ مِنْ‌ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ‌ عَیْناً مِنْ‌ دُهْنٍ‌ وَ عَیْناً مِنْ‌ لَبَنٍ‌ وَ عَیْناً مِنْ‌ مَاءٍ.

ثُمَّ‌ إِنَّ‌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام یَدْفَعُ‌ إِلَیَّ‌ سَیْفَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَیَبْعَثُنِی إِلَی الشَّرْقِ‌ وَ الْغَرْبِ‌، فَلَا آتِی عَلَی عَدُوٍّ للهِ‌ إِلَّا أَهْرَقْتُ‌ دَمَهُ‌، وَ لَا أَدَعُ‌ صَنَماً إِلَّا أَحْرَقْتُهُ‌، حَتَّی أَقَعَ‌ إِلَی الْهِنْدِ فَأَفْتَحَهَا.

وَ إِنَّ‌ دَانِیَالَ‌ وَ یُوشَعَ‌ یَخْرُجَانِ‌ مَعَ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام یَقُولَانِ‌: صَدَقَ‌ اللهُ‌ وَ رَسُولُهُ‌، وَ یَبْعَثُ‌ مَعَهُمَا سَبْعِینَ‌ رَجُلًا فَیَقْتُلُونَ‌ مُقَاتِلِیهِمْ‌، وَ یَبْعَثُ‌ بَعْثاً إِلَی الرُّومِ‌ فَیَفْتَحُ‌ اللهُ‌ لَهُمْ‌.

زمین عراق همان زمینی است که پیامبران و اوصیای آنان در آن با یکدیگر ملاقات کردند. آن زمین را «عمورا» می‌خوانند. تو در آن زمین شهید خواهی شد و گروهی هم با تو شهید می‌شوند که درد نیزه و شمشیر را احساس نمی‌کنند. سپس این آیه را تلاوت فرمود: «گفتیم: ای آتش بر ابراهیم سرد و سلامت شو - انبیا: 69» و فرمود: جنگ بر تو و یارانت سرد و سلامت خواهد شد.

(آنگاه امام حسین علیه السلام به یاران خود فرمود:) بشارت باد شما را، گر چه دشمنان ما را می‌کشند ولی ما بر پیامبر خود صلی الله علیه و آله و سلم وارد خواهیم شد. مدتی به آن حال می‌مانیم، آنگاه اوّل کسی که از قبر بیرون آید منم که هنگام خروج امیر المؤمنین علیه السلام و قیام حضرت قائم علیه السلام و زنده بودن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم خارج شوم، سپس افرادی از آسمان از طرف خدا نزد من می‌آیند که هرگز در زمین نازل نشده‌اند.

جبرئیل، میکائیل، اسرافیل، و گروهی از ملائکه هم نازل خواهند شد، حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام و من و برادرم با هر کس که خداوند بر او منّت نهاده باشد به وسیلۀ شترانی از نور که احدی از مخلوقین بر آن‌ها سوار نشده فرود آئیم. (پس از این جریان) حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم پرچم خویش را به اهتزاز آورد و آن را با شمشیر خود به (دست) قائم ما سپارد.

سپس ما آنچه را که خدا بخواهد مکث می‌نمائیم. بعد از آن خدای توانا چشمه‌ای از روغن و چشمه‌ای از آب و چشمه‌ای از شیر در مسجد کوفه خارج می‌کند، و امیر المؤمنین علیه السلام شمشیر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم را به من دهد و مرا به سوی مشرق و مغرب زمین فرستد، من به هیچ یک از دشمنانم بر نمی‌خورم مگر اینکه خون او را می‌ریزم هیچ بُتی را نمی‌بینم مگر این‌که آن‌را می‌سوزانم، تا این‌که به هند می‌رسم و آن را فتح می‌نمایم. و دانیال و یوشع خارج می‌شوند و به حضرت امیر علیه السلام می‌گویند: خدا و رسول راست گفته‌اند.

ثُمَّ‌ لَأَقْتُلَنَّ‌ کُلَّ‌ دَابَّةٍ‌ حَرَّمَ‌ اللهُ‌ لَحْمَهَا حَتَّی لَا یَکُونَ‌ عَلَی وَجْهِ‌ الْأَرْضِ‌ إِلَّا الطَّیِّبُ‌، وَ أَعْرِضُ‌ عَلَی الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ سَائِرِ الْمِلَلِ‌ وَ لَأُخَیِّرَنَّهُمْ‌ بَیْنَ‌ الْإِسْلَامِ‌ وَ السَّیْفِ‌، فَمَنْ‌ أَسْلَمَ‌ مَنَنْتُ‌ عَلَیْهِ‌، وَ مَنْ‌ کَرِهَ‌ الْإِسْلَامَ‌ أَهْرَقَ‌ اللهُ‌ دَمَهُ‌.

وَ لَا یَبْقَی رَجُلٌ‌ مِنْ‌ شِیعَتِنَا إِلَّا أَنْزَلَ‌ اللهُ‌ إِلَیْهِ‌ مَلَکاً یَمْسَحُ‌ عَنْ‌ وَجْهِهِ‌ التُّرَابَ‌، وَ یُعَرِّفُهُ‌ أَزْوَاجَهُ‌ وَ مَنَازِلَهُ‌ فِی الْجَنَّةِ‌، وَ لَا یَبْقَی عَلَی وَجْهِ‌ الْأَرْضِ‌ أَعْمَی وَ لَا مُقْعَدٌ وَ لَا مُبْتَلًی إِلَّا کَشَفَ‌ اللهُ‌ عَنْهُ‌ بَلَاءَهُ‌ بِنَا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌.

وَ لَتَنْزِلَنَّ‌ الْبَرَکَةُ‌ مِنَ‌ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ‌ حَتَّی إِنَّ‌ الشَّجَرَةَ‌ لَتَنْقَصِفُ‌ بِمَا یَزِیدُ اللهُ‌ فِیهَا مِنَ‌ الثَّمَرَةِ‌، وَ لَتُؤْکَلَنَّ‌ ثَمَرَةُ‌ الشِّتَاءِ فِی الصَّیْفِ‌، وَ ثَمَرَةُ‌ الصَّیْفِ‌ فِی الشِّتَاءِ وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: وَ لَوْ أَنَّ‌ أَهْلَ‌ الْقُری‌ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ‌ بَرَکاتٍ‌ مِنَ‌ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‌ وَ لکِنْ‌ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ‌ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ‌ ⁽¹⁾

الأعراف (7):96.

[108] 8 - وَ مِنَ‌ الْکِتَابِ‌: قَالَ‌ الرِّضَا علیه السلام: «لَا بُدَّ مِنْ‌ فِتْنَةٍ‌ صَمَّاءَ صَیْلَمٍ‌ یَسْقُطُ‍‌ فِیهَا کُلُّ‌ بِطَانَةٍ‌ وَ وَلِیجَةٍ‌، وَ ذَلِکَ‌ عِنْدَ فَقْدِ الشِّیعَةِ‌ الرَّابِعَ‌ مِنْ‌ وُلْدِی تَبْکِی عَلَیْهِ‌ أَهْلُ‌ السَّمَاءِ وَ أَهْلُ‌

سپس ایشان با تعداد هفتاد مرد به سوی بصره می‌روند و دشمنان خود را می‌کشند. و سپاهی به جانب روم اعزام می‌شوند و خدای توانا پیروزی را نصیب آنان می‌نماید.

بعد از آن من هر حیوانی را که خداوند گوشت آن را حرام کرده می‌کُشم تا اینکه در روی زمین غیر از گوشت طیب و طاهر چیزی نباشد. من بر یهود و نصارا و سائر ملل شمشیر را عرضه می‌کنم و آنان را بین (قبول) اسلام و شمشیر مخیر می‌نمایم هر کسی از آنان اسلام بیاورد منت بر او می‌گذارم (و در امان باشد) و هر کسی که از اسلام بیزار باشد خداوند خون او را خواهد ریخت.

هیچ مردی از شیعیان ما روی زمین نیست مگر اینکه خدا ملکی می‌فرستد تا خاک را از روی او پاک نماید. زنان (حور العین) و مقام و منزلت او را در بهشت به وی معرفی نماید. و در روی زمین شخص کور و زمین‌گیر و مبتلائی نخواهد بود مگر اینکه خدا به وسیله ما اهل بیت بلا را از او بر طرف می‌کند. به قدری برکت از آسمان به زمین نازل می‌شود که شاخۀ درخت از زیادی میوه (که بر آن است) می‌شکند، میوۀ زمستانی در تابستان و میوۀ تابستانی در زمستان خورده می‌شود. همین است معنای قول خداوند سبحان که می‌فرماید: «و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها، ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، برکات آسمان و زمین را بر آن‌ها می‌گشودیم ولی (آن‌ها حق را) تکذیب کردند ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم - اعراف: 96». سپس خداوند کرامتی به شیعیان ما عطا می‌کند که چیزی در زمین بر آنان پنهان نخواهد بود. تا آنجا که مردی از ایشان تصمیم می‌گیرد که علم اهل بیت خود را بداند، آنان را از آنچه می‌دانند آگاه می‌نماید».

[108] 8 - حسن بن محبوب گوید: امام رضا علیه السلام فرمود: «به ناچار آشوبی سخت و هولناک روی می‌دهد که در آن هر دوستی و صمیمیتی ساقط‍‌ گردد و آن هنگامی

الْأَرْضِ‌، وَ کَمْ‌ مِنْ‌ مُؤْمِنٍ‌ مُتَأَسِّفٍ‌ حَیْرَانَ‌ حَزِینٍ‌ عِنْدَ فِقْدَانِ‌ الْمَاءِ الْمَعِینِ‌، کَأَنِّی بِهِمْ‌ شَرُّ مَا یَکُونُونَ‌، وَ قَدْ نُودُوا نِدَاءً یُسْمَعُ‌ مِنْ‌ بُعْدٍ کَمَا یُسْمَعُ‌ مِنْ‌ قُرْبٍ‌، یَکُونُ‌ رَحْمَةً‌ لِلْمُؤْمِنِینَ‌ وَ عَذَاباً عَلَی الْکَافِرِینَ‌».

فَقَالَ‌ لَهُ‌ الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ مَحْبُوبٍ‌: وَ أَیُّ‌ نِدَاءٍ هُوَ؟ قَالَ‌: «یُنَادَوْنَ‌ فِی رَجَبٍ‌ ثَلَاثَةَ‌ أَصْوَاتٍ‌ مِنَ‌ السَّمَاءِ: صَوْتاً: أَلا لَعْنَةُ‌ اللّهِ‌ عَلَی الظّالِمِینَ‌ .⁽¹⁾

هود (11):18.

وَ الصَّوْتَ‌ الثَّانِیَ‌: أَزِفَتِ‌ الْآزِفَةُ‌ ⁽²⁾یا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِینَ‌.

وَ الصَّوْتَ‌ الثَّالِثَ‌: یَرَوْنَ‌ بَدَناً بَارِزاً نَحْوَ عَیْنِ‌ الشَّمْسِ‌ یَقُولُ‌: هَذَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ قَدْ کَرَّ فِی هَلَاکِ‌ الظَّالِمِینَ‌».

وَ فِی رِوَایَةِ‌ الْحِمْیَرِیِّ‌: «وَ الصَّوْتَ‌ الثَّالِثَ‌: بَدَنٌ‌ یُرَی فِی قَرْنِ‌ الشَّمْسِ‌ یَقُولُ‌: إِنَّ‌ اللهَ‌ بَعَثَ‌ فُلَاناً فَاسْمَعُوا لَهُ‌ وَ أَطِیعُوا».

وَ قَالا جَمِیعاً: «فَعِنْدَ ذَلِکَ‌ یَأْتِی النَّاسَ‌ الْفَرَجُ‌، وَ یَوَدُّ الْأَمْوَاتُ‌ أَنْ‌ لَوْ کَانُوا أَحْیَاءً، وَ یَشْفِی اللهُ‌ صُدُورَ قَوْمٍ‌ مُؤْمِنِینَ‌ ⁽³⁾».⁽⁴⁾

است که شیعه چهارمین (امام) از فرزندان مرا از دست بدهد (مقصود امام حسن عسکری علیه السلام است) و اهل آسمان و زمین بر وی گریه می‌کنند.

و چه بسیار از مؤمنینی که هنگام فقدان «ماء معین» [آب جاری و گوارا، حضرت قائم علیه السلام] دلسوخته و متأسّف و اندوهناک خواهند بود، گویا آن‌ها را در ناامیدترین حالتشان می‌بینم که ندا می‌شوند و آن صدا از دور شنیده می‌شود، چنان‌که از نزدیک شنیده می‌شود، وآن صدا برای اهل ایمان رحمت وبرای کفّار عذاب است».

عرض کردم: آن صدا چیست‌؟

امام علیه السلام فرمود: «سه ندا از آسمان در ماه رجب شنیده می‌شود: ندای اوّل اینست: «أَلا لَعْنَةُ‌ اللّهِ‌ عَلَی الظّالِمِینَ‌ ؛ آگاه باشید خدا ستمگران را لعنت (کرده و از رحمت خود دور) می‌کند - هود: 18»، صدای دوّم می‌گوید: ای اهل ایمان «روز رستاخیز نزدیک است - نجم: 57» و در صدای سوّم شخصی را در سمت خورشید می‌بینند که می‌گوید: «این امیر المؤمنین است که برای کشتن بیدادگران حمله می‌آورد».

در روایت حِمیری (از امام رضا علیه السلام چنین آمده که) گوید: در صدای سوّم شخصی از نزدیک خورشید دیده می‌شود که می‌گوید: «خداوند فلانی را فرستاد سخنان او را بشنوید و از وی پیروی کنید».

و هر دو راوی (حسن بن محبوب و حِمیری) گفته‌اند: در این موقع فَرَج (و برطرف شدن غم و اندوه) برای مردم فرا می‌رسد و آن‌ها که مُرده‌اند دوست داشتند که شاید در آن وقت زنده می‌بودند، و خداوند سینه‌های مردم با ایمان را شفا می‌دهد (و بر قلب آن‌ها مرهم می‌نهد).

[109] 9 - وَ مِنْ‌ کِتَابِ‌ الْغَیْبَةِ‌: لِلشَّیْخِ‌ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ رَضِیَ‌ اللهُ‌ عَنْهُ‌. رَوَیْتُ‌ بِإِسْنَادِی إِلَیْهِ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَبْدِ الْحَمِیدِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْفُضَیْلِ‌، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام فِی حَدِیثٍ‌ طَوِیلٍ‌ أَنَّهُ‌ قَالَ‌: «یَا أَبَا حَمْزَةَ‌ إِنَّ‌ مِنَّا بَعْدَ الْقَائِمِ‌ أَحَدَ عَشَرَ مَهْدِیّاً مِنْ‌ وُلْدِ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام».⁽¹⁾

الغیبة الطوسی: 478، ح 504؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 337، ح 68؛ البحار: 148/53، ح 7، به نقل از سید علی بن عبد الحمید به إسنادش از امام صادق علیه السلام؛ ریاض الأبرار: 267/3، ح 365.

[110] 10 - الْفَضْلُ‌ بْنُ‌ شَاذَانَ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ عَمْرِو بْنِ‌ أَبِی الْمِقْدَامِ‌، عَنْ‌ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ‌ قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ‌: «وَ اللهِ‌ لَیَمْلِکَنَّ‌ مِنَّا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌ رَجُلٌ‌ بَعْدَ مَوْتِهِ‌ ثَلَاثَمِائَةِ‌ سَنَةٍ‌ یَزْدَادُ تِسْعاً»، قُلْتُ‌: مَتَی یَکُونُ‌ ذَلِکَ‌؟ قَالَ‌: «بَعْدَ الْقَائِمِ‌ علیه السلام» قُلْتُ‌: وَ کَمْ‌ یَقُومُ‌ الْقَائِمُ‌ فِی عَالَمِهِ‌⁽²⁾؟ قَالَ‌: «تِسْعَ‌ عَشْرَةَ‌ سَنَةً‌⁽³⁾، ثُمَّ‌ یَخْرُجُ‌ الْمُنْتَصِرُ فَیَطْلُبُ‌ بِدَمِ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام وَ دَمِ‌ أَصْحَابِهِ‌، فَیَقْتُلُ‌ وَ یَسْبِی حَتَّی یَخْرُجَ‌ السَّفَّاحُ‌».⁽⁴⁾

[111] 11 - أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ سُفْیَانَ‌ الْبَزَوْفَرِیِّ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ سِنَانٍ‌ الْمَوْصِلِیِّ‌ الْعَدْلِ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْخَلِیلِ‌، عَنْ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ الْمِصْرِیِ‌، عَنْ‌ عَمِّهِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ، عَنِ‌ الْبَاقِرِ، عَنْ‌ أَبِیهِ‌ ذِی الثَّفِنَاتِ‌ سَیِّدِ الْعَابِدِینَ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌ الْحُسَیْنِ‌ الزَّکِیِّ‌ الشَّهِیدِ، عَنْ‌ أَبِیهِ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام قَالَ‌: قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فِی اللَّیْلَةِ‌ الَّتِی کَانَتْ‌ فِیهَا وَفَاتُهُ‌ لِعَلِیٍّ‌ علیه السلام: «یَا أَبَا الْحَسَنِ‌ أَحْضِرْ صَحِیفَةً‌ وَ دَوَاةً‌» فَأَمْلَی رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَصِیَّتَهُ‌ حَتَّی انْتَهَی إِلَی هَذَا الْمَوْضِعِ‌:

فَقَالَ‌: «یَا عَلِیُّ‌ إِنَّهُ‌ سَیَکُونُ‌ بَعْدِی اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً، وَ مِنْ‌ بَعْدِهِمْ‌ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً، فَأَنْتَ‌

[109] 9 - ابوحمزه گوید: امام صادق علیه السلام در ضمن حدیث طولانی فرمود: «ای ابو حمزه! همانا از ما اهل بیت بعد از حضرت قائم علیه السلام یازده مهدی خواهد بود که همه از نسل حسین علیه السلام می‌باشند».

[110] 10 - جابر بن یزید جُعفی گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: «به خدا سوگند حتماً یکی از ما اهل بیت بعد از مرگ سیصد سال سلطنت می‌کند نه سال هم اضافه می‌کند». عرض کردم: این چه زمانی می‌باشد؟ فرمود: «بعد از حضرت قائم علیه السلام». گفتم: حضرت قائم در جهان خود چند سال بر پا است (تا آن‌که از دنیا بمیرد)؟ فرمود: «نوزده سال (از روز قیام تا روز مرگش)، سپس «منتصر = یاری کننده» [یعنی امام زمان علیه السلام] خارج شود و خون حسین علیه السلام و اصحابش را مطالبه کند، می‌کُشد و پیش می‌رود تا آن‌که «سَفّاح = بسیار بخشنده، فصیح و توانا بر سخن» [یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام] خروج کند».

[111] 11 - امام صادق علیه السلام از پدرشان امام باقر علیه السلام و ایشان از پدرش زین العابدین علیه السلام از پدرش سید الشهدا علیه السلام از پدرش امیر المؤمنین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده که آن حضرت در همان شبی که رحلتش در آن شب بود به علی علیه السلام فرمود: «ای ابا الحسن! کاغذ و دواتی بیاور و حضرت وصیت خود را املا می‌فرمود (و علی علیه السلام می‌نوشت) تا رسید به اینجا که فرمود:

ای علی! پس از من دوازده نفر امام و بعد از ایشان دوازده نفر مهدی است⁽¹⁾

معنای این عبارت حدیث مجمل است. مرحوم شیخ حرّ عاملی گوید: «شاید مراد از مهدی در اینجا علما باشند». (الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 394)

یَا عَلِیُّ‌ أَوَّلُ‌ الِاثْنَیْ‌ عَشَرَ الْإِمَامِ‌، سَمَّاکَ‌ اللهُ‌ فِی سَمَائِهِ‌ عَلِیّاً الْمُرْتَضَی، وَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌، وَ الصِّدِّیقَ‌ الْأَکْبَرَ، وَ الْفَارُوقَ‌ الْأَعْظَمَ‌، وَ الْمَأْمُونَ‌، وَ الْمَهْدِیَّ‌، فَلَا تَصْلُحُ‌ هَذِهِ‌ الْأَسْمَاءُ لِأَحَدٍ غَیْرَکَ‌.

یَا عَلِیُّ‌: أَنْتَ‌ وَصِیِّی عَلَی أَهْلِ‌ بَیْتِی حَیِّهِمْ‌ وَ مَیِّتِهِمْ‌، وَ عَلَی نِسَائِی فَمَنْ‌ ثَبَّتَّهَا لَقِیَتْنِی غَداً، وَ مَنْ‌ طَلَّقْتَهَا فَأَنَا بَرِیءٌ مِنْهَا، لَمْ‌ تَرَنِی وَ لَمْ‌ أَرَهَا فِی عَرَصَاتِ‌ الْقِیَامَةِ‌، وَ أَنْتَ‌ خَلِیفَتِی عَلَی أُمَّتِی مِنْ‌ بَعْدِی. فَإِذَا حَضَرَتْکَ‌ الْوَفَاةُ‌ فَسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِیَ‌ الْحَسَنِ‌ الْبَرِّ الْوَصُولِ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِیَ‌ الْحُسَیْنِ‌ الشَّهِیدِ الْمَقْتُولِ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ سَیِّدِ الْعَابِدِینَ‌ ذِی الثَّفِنَاتِ‌ عَلِیٍّ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ مُحَمَّدٍ الْبَاقِرِ.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ جَعْفَرٍ الصَّادِقِ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ مُوسَی الْکَاظِمِ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ عَلِیٍّ‌ الرِّضَا.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ مُحَمَّدٍ الثِّقَةِ‌ التَّقِیِّ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ عَلِیٍّ‌ النَّاصِحِ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ الْحَسَنِ‌ الْفَاضِلِ‌.

فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ مُحَمَّدٍ الْمُسْتَحْفِظِ‍‌ مِنْ‌ آلِ‌ مُحَمَّدٍ - صَلَّی اللهُ‌ عَلَیْهِ‌ وَ عَلَیْهِمْ‌ وَ سَلَّمَ‌ - فَذَلِکَ‌ اثْنَا عَشَرَ إِمَاماً.

کنندۀ حق و باطل)، و مأمون (مورد اعتماد) و مهدی نامیده و این نام‌ها برای غیر تو شایسته نیست.

ای علی! تو جانشین من بر خاندانم چه زنده و چه مردۀ ایشان هستی، و نیز وصی بر زنانم هستی، هر یک را که تو به همسری من باقی گذاری فردای قیامت مرا دیدار کند و هر یک را تو طلاق دادی من از وی بیزارم و مرا نخواهد دید و من نیز او را در صحرای محشر نخواهم دید، و تو پس از من خلیفه و جانشین من بر امتم هستی.

هر گاه مرگت رسید خلافت را به فرزندم حسن واگذار کن، که او نیکوکار و بسیار پیوندکننده بین خویشان است؛ چون او وفاتش رسید باید آن را به فرزندم حسین، شهید مقتول بسپارد؛ چون هنگام شهادت حسین رسید باید به فرزندش علی که سرور عبادت‌پیشگان و ذو الثَّفنات⁽¹⁾

ثفنه به معنای پینه‌ای است که سر زانو می‌بندد و آن حضرت را به واسطه پینه زیادی که از کثرت سجده در اعضای سجده‌اش می‌بست ذی الثّفنات می‌گفتند». (نک: النهآیة‌چ فی غریب الحدیث: 216/2، ثفن)

چون هنگام وفات او رسد باید به فرزندش محمّد باقر بسپارد، و چون مرگ او رسد باید به فرزندش جعفر صادق واگذار کند و چون مرگ او فرا رسد، باید به فرزندش موسی کاظم بسپارد، و چون وفات او فرا رسد به فرزندش علی، که (لقبش) رضا است باید بسپارد؛ و چون مرگ او فرا رسد به فرزندش محمّد تقی باید واگذارد، و چون هنگام وفات او شود به فرزندش علی ناصح (پند دهنده) باید بسپارد؛ و چون مرگ او در رسد به فرزندش حسن فاضل باید واگذارد، و چون وفات او برسد باید به فرزندش محمّد که نگهبان (آئین) آل محمّد علیهم السلام است، بسپارد؛

این‌ها امامان دوازده‌گانه‌اند. سپس بعد از او دوازده مهدی خواهد آمد. وقتی زمان وفات او فرا رسد آن را به فرزندش که اوّلین مهدی‌هاست می‌سپرد و او سه نام دارد: اسمی چون نام من احمد، اسم پدرم عبدالله، و نام سوم مهدی است و او اولین از مؤمنان است».

ثُمَّ‌ یَکُونُ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌ اثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً فَإِذَا حَضَرَتْهُ‌ الْوَفَاةُ‌ فَلْیُسَلِّمْهَا إِلَی ابْنِهِ‌ أَوَّلِ‌ الْمَهْدِیِّینَ‌، لَهُ‌ ثَلَاثَةُ‌ أَسَامِی، اسْمٌ‌ کَاسْمِی، وَ اسْمِ‌ أَبِی وَ هُوَ عَبْدُ اللهِ‌ وَ أَحْمَدُ، وَ الِاسْمُ‌ الثَّالِثُ‌ الْمَهْدِیُّ‌، وَ هُوَ أَوَّلُ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌».⁽¹⁾

الغیبة الطوسی: 150؛ إثبات الهداة: 126/2، ح 376؛ نوادر الأخبار: 294؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 393، باب 11؛ البحار: 68/53، ح 66؛ مکاتیب الرسول: 96/2، ح 13.

[112] 12 - وَ مِنْ‌ کِتَابِ‌ سُلَیْمِ‌ بْنِ‌ قَیْسٍ‌ الْهِلَالِیِّ‌ رحمه الله، الَّذِی رَوَاهُ‌ عَنْهُ‌ أَبَانُ‌ بْنُ‌ أَبِی عَیَّاشٍ‌ وَ قَرَأَهُ‌ جَمِیعَهُ‌ عَلَی سَیِّدِنَا عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام بِحُضُورِ جَمَاعَةٍ‌ مِنْ‌ أَعْیَانِ‌ الصَّحَابَةِ‌ مِنْهُمْ‌ أَبُو الطُّفَیْلِ‌ فَأَقَرَّهُ‌ عَلَیْهِ‌ مَوْلَانَا زَیْنُ‌ الْعَابِدِینَ‌ علیه السلام وَ قَالَ‌ «هَذِهِ‌ أَحَادِیثُنَا صَحِیحَةٌ‌». قَالَ‌ أَبَانٌ‌: لَقِیتُ‌ أَبَا الطُّفَیْلِ‌ بَعْدَ ذَلِکَ‌ فِی مَنْزِلِهِ‌ فَحَدَّثَنِی فِی الرَّجْعَةِ‌ عَنْ‌ أُنَاسٍ‌ مِنْ‌ أَهْلِ‌ بَدْرٍ، وَ عَنْ‌ سَلْمَانَ‌ وَ الْمِقْدَادِ، وَ أُبَیِّ‌ بْنِ‌ کَعْبٍ‌.

وَ قَالَ‌ أَبُو الطُّفَیْلِ‌: فَعَرَضْتُ‌ هَذَا الَّذِی سَمِعْتُهُ‌ مِنْهُمْ‌ عَلَی عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام بِالْکُوفَةِ‌، فَقَالَ‌: «هَذَا عِلْمٌ‌ خَاصٌّ‌ لَا یَسَعُ‌ الْأُمَّةَ‌ جَهْلُهُ‌، وَ رَدُّ عِلْمِهِ‌ إِلَی اللهِ‌». ثُمَّ‌ صَدَّقَنِی بِکُلِّ‌ مَا حَدَّثُونِی، وَ قَرَأَ عَلَیَّ‌ بِذَلِکَ‌ قِرَاءَةً‌ کَثِیرَةً‌ وَ فَسَّرَهُ‌ تَفْسِیراً شَافِیاً، حَتَّی صِرْتُ‌ مَا أَنَا بِیَوْمِ‌ الْقِیَامَةِ‌ أَشَدَّ یَقِیناً مِنِّی بِالرَّجْعَةِ‌.

وَ کَانَ‌ مِمَّا قُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَخْبِرْنِی عَنْ‌ حَوْضِ‌ النَّبِیِّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فِی الدُّنْیَا أَمْ‌ فِی الْآخِرَةِ‌؟ فَقَالَ‌ «بَلْ‌ فِی الدُّنْیَا» قُلْتُ‌: فَمَنِ‌ الذَّائِدُ عَنْهُ‌؟ فَقَالَ‌: «أَنَا بِیَدِی، فَلْیَرِدَنَّهُ‌ أَوْلِیَائِی وَ لْیُصْرَفَنَّ‌ عَنْهُ‌ أَعْدَائِی».

وَ فِی رِوَایَةٍ‌ أُخْرَی «لَأُورِدَنَّهُ‌ أَوْلِیَائِی، وَ لَأَصْرِفَنَّ‌ عَنْهُ‌ أَعْدَائِی».

[112] 12 - از کتاب سلیم بن قیس هلالی - که ابان بن ابی عیاش آن را از سُلیم روایت می‌کند، و همه این کتاب را بر امام زین العابدین علیه السلام در حضور جمعی از بزرگان صحابه مانند «ابو الطُّفیل» خواند و حضرت تصدیق کردند و فرمودند این‌ها احادیث ما است و همه صحیح است - نقل می‌کند که ابان گفت:

بعد از آن ابو الطّفیل⁽¹⁾

وی همان «عامر بن واثله کِنانی» است که مدّت هشت حال محضر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را درک کرد و از اصحاب آن حضرت بود. ولادتش سال اوّل هجری است. بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از خواص اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام بود و در جنگ‌ها نیز همراه آن حضرت بود. او از جمله کسانی است که حجّاج بن یوسف ثقفی تصمیم داشت وی را به خاطر قبول داشتن ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام به قتل برساند ولی به خاطر عبدالملک نجات یافت. وی محضر امام سجّاد علیه السلام را نیز درک نموده و در سال 107 قمری از دنیا رفت. (از کتب شیعه ر. ک: رجال الطوسی: 70، رقم 647؛ قاموس الرجال: 381/11، رقم 497؛ معجم رجال الحدیث: 203/9، رقم 6108؛ و از کتب اهل تسنّن ر. ک: معرفة الثقات عجلی: 97/1؛ الثقات ابن حبّان: 291/3؛ الکامل: 87/5، رقم 1264؛ سیر أعلام النبلاء: 467/3، رقم 97)

ابو الطفیل گفت: مطالبی را که از اینان شنیده بودم در کوفه خدمت علی بن ابی طالب علیه السلام عرضه کردم. آن حضرت به من فرمود: «این دانش خاصی است که بر امّت ندانستنش روا است و می‌توانند دانش آن را به خداوند واگذارند». سپس حضرت آنچه آنان به من خبر داده بودند را تأیید فرمود و در این باره آیات بسیاری از قرآن برایم خواند و آن‌ها را تفسیر کاملی فرمود، به قدری که یقینم به رجعت به اندازۀ یقین من به قیامت رسید.

ابو الطفیل گوید: از جمله چیزهایی از حضرت پرسیدم این بود که گفتم: ای امیرمؤمنان! مرا از حوض پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با خبر ساز که در دنیا است یا آخرت‌؟ فرمود: «البته (راه رسیدن به آن) در دنیا است». عرض کردم: چه کسی از آن پاسداری می‌کند؟ فرمود: «من با این دستم؛ دوستانم را به سوی آن رهنمون شوم و دشمنانم را از آن بازگردانم».

فَقُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ قَوْلُ‌ اللهِ‌: وَ إِذا وَقَعَ‌ الْقَوْلُ‌ عَلَیْهِمْ‌ أَخْرَجْنا لَهُمْ‌ دَابَّةً‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ تُکَلِّمُهُمْ‌ أَنَّ‌ النّاسَ‌ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ‌ ⁽¹⁾

النمل (27):82.

قَالَ‌: «یَا أَبَا الطُّفَیْلِ‌ الْهُ‌ عَنْ‌ هَذَا» فَقُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَخْبِرْنِی بِهِ‌ جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌، قَالَ‌: «هِیَ‌ دَابَّةٌ‌ تَأْکُلُ‌ الطَّعَامَ‌، وَ تَمْشِی فِی الْأَسْوَاقِ‌، وَ تَنْکِحُ‌ النِّسَاءَ» فَقُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ مَنْ‌ هُوَ؟ قَالَ‌: «هُوَ دَبُ‌ الْأَرْضِ‌ الَّذِی تَسْکُنُ‌ الْأَرْضُ‌ بِهِ‌» قُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ مَنْ‌ هُوَ؟ قَالَ‌: «صِدِّیقُ‌ هَذِهِ‌ الْأُمَّةِ‌، وَ فَارُوقُهَا، وَ رِبِّیُّهَا، وَ ذُو قَرْنَیْهَا قُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ مَنْ‌ هُوَ؟ قَالَ‌: «الَّذِی قَالَ‌ اللهُ‌ تَعَالَی: وَ یَتْلُوهُ‌ شاهِدٌ مِنْهُ‌ ⁽²⁾وَ اَلَّذِی عِنْدَهُ‌ عِلْمٌ‌ مِنَ‌ الْکِتابِ‌ ⁽³⁾وَ اَلَّذِی جاءَ بِالصِّدْقِ‌ ⁽⁴⁾وَ الَّذِی تَصَدَّقَ‌ بِهِ‌ أَنَا، وَ النَّاسُ‌ کُلُّهُمْ‌ کَافِرُونَ‌ غَیْرِی وَ غَیْرَهُ‌».

قُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ فَسَمِّهِ‌ لِی، قَالَ‌: «قَدْ سَمَّیْتُهُ‌ لَکَ‌ یَا أَبَا الطُّفَیْلِ‌، وَ اللهِ‌ لَوْ أَدْخَلْتَ‌ عَلَیَ‌ عَامَّةَ‌ شِیعَتِی الَّذِینَ‌ بِهِمْ‌ أُقَاتِلُ‌، الَّذِینَ‌ أَقَرُّوا بِطَاعَتِی، وَ سَمَّوْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌، وَ اسْتَحَلُّوا جِهَادَ مَنْ‌ خَالَفَنِی، فَحَدَّثْتُهُمْ‌ بِبَعْضِ‌ مَا أَعْلَمُ‌ مِنَ‌ الْحَقِّ‌ فِی الْکِتَابِ‌ الَّذِی نَزَلَ‌ بِهِ‌ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم لَتَفَرَّقُوا عَنِّی حَتَّی أَبْقَی فِی عِصَابَةِ‌ حَقٍّ‌ قَلِیلَةٍ‌، أَنْتَ‌ وَ أَشْبَاهُکَ‌ مِنْ‌ شِیعَتِی» فَفَزِعْتُ‌ وَ قُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَنَا وَ أَشْبَاهِی نَتَفَرَّقُ‌ عَنْکَ‌ أَوْ نَثْبُتُ‌ مَعَکَ‌؟ قَالَ‌: «بَلْ‌ تَثْبُتُونَ‌».

گفتم: ای امیرمؤمنان! در آیۀ: «و هنگامی که فرمان عذاب آن‌ها رسد (و در آستانه رستاخیز قرار گیرند)، جنبنده‌ای را از زمین برای آن‌ها خارج می‌کنیم که با آنان تکلّم می‌کند (و می‌گوید) که مردم به آیات ما ایمان نمی‌آوردند - نمل: 82» منظور از «جنبنده» چیست‌؟

حضرت فرمود: «ای ابو الطفیل! از این پرسش در گذر».

عرض کردم: ای امیرمؤمنان! فدایت گردم، مرا از آن با خبر کن. فرمود: «آن جنبنده‌ای است که غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود و با زنان ازدواج می‌کند». گفتم: ای امیرمؤمنان، او کیست‌؟

فرمود: «او قوام (و محور) زمین است که زمین به وجود او (و بر آن) آرامش یابد».

گفتم: ای امیرمؤمنان، او کیست‌؟

فرمود: «صدّیق این امّت و فاروق و مرد الهی⁽¹⁾

«و ربِّیها» در روایت اشاره به آیۀ 146 از سورۀ آل عمران است که می‌فرماید: وَ کَأَیِّنْ‌ مِنْ‌ نَبِیٍّ‌ قاتَلَ‌ مَعَهُ‌ رِبِّیُّونَ‌ کَثِیرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ‌ فِی سَبِیلِ‌ اللّهِ‌ وَ ما ضَعُفُوا وَ مَا اسْتَکانُوا: «و چه بسیار پیامبری، که همراه او، مردان الهی بسیاری پیکار کردند. و در برابر آنچه در راه خدا به آنان می‌رسید، سستی نورزیدند و ناتوان نشدند و تسلیم نگردیدند». (علامۀ مجلسی رحمه الله)

عرض کردم: ای امیرمؤمنان، او کیست‌؟

فرمود: «کسی که خداوند درباره‌اش فرموده: «و شاهدی از خود (پیامبر) در پی آید - هود: 17» و «کسی که نزد او علم الکتاب است - رعد: 43» و «کسی که راستی آورده و راستی را تصدیق کند - زمر: 33» و آن کس که پیامبر را تصدیق کرد من بودم در حالی که همه مردم جز من و او کافر بودند».

گفتم: ای امیر مؤمنان! او کیست، برایم نام ببر؟ فرمود: «برایت نام برده‌ام. ای ابو طفیل! به خدا قسم اگر حتّی بر همین شیعیانم که همراه آنان می‌جنگم و همین کسانی که به اطاعتم اقرار کرده و مرا امیر المؤمنین نامیده‌اند و جهاد با مخالفانم را

ثُمَّ‌ أَقْبَلَ‌ عَلَیَّ‌ فَقَالَ‌: «إِنَّ‌ أَمْرَنَا صَعْبٌ‌ مُسْتَصْعَبٌ‌ لَا یَعْرِفُهُ‌ وَ لَا یُقِرُّ بِهِ‌ إِلَّا ثَلَاثَةٌ‌: مَلَکٌ‌ مُقَرَّبٌ‌، أَوْ نَبِیٌّ‌ مُرْسَلٌ‌، أَوْ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ‌ نَجِیبٌ‌ امْتَحَنَ‌ اللهُ‌ قَلْبَهُ‌ لِلْإِیمَانِ‌.

یَا أَبَا الطُّفَیْلِ‌ إِنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم قُبِضَ‌ فَارْتَدَّ النَّاسُ‌ ضُلَّالًا وَ جُهَّالًا إِلَّا مَنْ‌ عَصَمَهُ‌ اللهُ‌ بِنَا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌».⁽¹⁾

کتاب سلیم بن قیس: 561/2؛ الخصال: 108، ح 75؛ معانی الأخبار: 365، ح 1 - باب معنی أیام اللّه عزّ و جلّ‌؛ نوادر الأخبار: 284، ح 14 (به اختصار)؛ الإیقاظ‍‌ من الهجعة: 281، ح 97؛ البحار: 61/7، ح 13 و 63/53، ح 53.

[113] 13 - وَ بِإِسْنَادِی إِلَی الصَّدُوقِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ بَابَوَیْهِ‌ رحمه الله قَالَ‌: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ یَحْیَی الْعَطَّارُ رَضِیَ‌ اللهُ‌ عَنْهُ‌ قَالَ‌: حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ‌ عَبْدِ اللهِ‌ قَالَ‌: حَدَّثَنِی یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ الْمِیثَمِیِّ‌، عَنْ‌ مُثَنًّی الْحَنَّاطِ‍‌ قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ‌: «أَیَّامُ‌ اللهِ‌ ثَلَاثَةٌ‌: یَوْمُ‌ قِیَامِ‌⁽²⁾الْقَائِمِ‌، وَ یَوْمُ‌ الْکَرَّةِ‌، وَ یَوْمُ‌ الْقِیَامَةِ‌».⁽³⁾

[114] 14 - وَ بِإِسْنَادِی إِلَی مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ الصَّفَّارِ، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ حَسَّانَ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ الرِّیَاحِیُّ‌، عَنْ‌ أَبِی الصَّامِتِ‌ الْحُلْوَانِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «قَالَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: أَنَا قَسِیمُ‌ الْجَنَّةِ‌ وَ النَّارِ، لَا یَدْخُلُهَا دَاخِلٌ‌ إِلَّا عَلَی أَحَدِ قِسْمَیْنِ‌، وَ أَنَا الْفَارُوقُ‌ الْأَکْبَرُ، وَ أَنَا الْإِمَامُ‌ لِمَنْ‌ بَعْدِی، وَ الْمُؤَدِّی عَمَّنْ‌ کَانَ‌ قَبْلِی، لَا یَتَقَدَّمُنِی أَحَدٌ إِلَّا أَحْمَدُ صلی الله علیه و آله و سلم وَ إِنِّی وَ إِیَّاهُ‌ لَعَلَی سَبِیلٍ‌ وَاحِدٍ، إِلَّا أَنَّهُ‌ هُوَ الْمَدْعُوُّ بِاسْمِهِ‌، وَ لَقَدْ أُعْطِیتُ‌ السِّتَّ‌: عِلْمَ‌ الْمَنَایَا وَ الْبَلَایَا، وَ الْوَصَایَا، وَ فَصْلَ‌ الْخِطَابِ‌، وَ إِنِّی لَصَاحِبُ‌ الْکَرَّاتِ‌ وَ دَوْلَةُ‌ الدُّوَلِ‌، وَ إِنِّی لَصَاحِبُ‌ الْعَصَا وَ الْمِیسَمِ‌، وَ الدَّابَّةُ‌ الَّتِی تُکَلِّمُ‌ النَّاسَ‌».⁽⁴⁾

حلال دانسته‌اند، وارد شوم و یک ماه تمام در بارۀ برخی حقایق کتابی که جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل کرده و بعضی از آنچه از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیده‌ام سخن گویم، از اطراف من پراکنده شده و با گروهی اندک امّا بر حق مانند تو و امثال تو از شیعیانم تنها می‌مانم».

ابوالطفیل گوید: ترسیدم و گفتم: ای امیر مؤمنان! من و امثال من از شما جدا شده یا می‌مانیم‌؟ فرمود: «نه، شما می‌مانید» سپس حضرت رو به من کرد و فرمود: «همانا که امر ما اهل بیت (حال و شأن ایشان)، موضوعی سخت و دشوار است که جز سه گروه آن را نشناسند (و به آن نزدیک نشوند) و اقرار به آن ننمایند: فرشته‌ای مقرّب یا پیامبری مرسل یا بنده‌ای مؤمن که خداوند قلبش را برای ایمان آزموده باشد.

ای ابو طفیل! رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درگذشت و مردم همه به گمراهی و نادانی مرتد شدند مگر کسانی که خداوند آنان را به وسیله ما اهل بیت نجات داد و از ارتداد مصون داشت».

[113] 13 - مثنّی حنّاط‍‌ گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: «روزهای خداوند سه روز است: روزی که حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند، و روز رجعت، و روز قیامت».

[114] 14 - ابوصامت حُلوانی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: امیر المؤمنین علیه السلام می‌فرمود: «من تقسیم کنندۀ بهشت و دوزخم، کسی جز طبق تقسیم من به بهشت یا دوزخ نرود، و منم فاروق بزرگ (برترین جداکنندۀ حق و باطل)، و من پیشوای مردم پس از خود و مأمور و سفیرم از جانب کسی که (پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم) پیش از من بوده، هیچ کسی جز احمد صلی الله علیه و آله و سلم بر من پیشی (و برتری) ندارد و من و او در یک روش و راهیم، جز این‌که او را به نام (پیامبر) نامیده‌اند. و به من شش فضیلت عطا شده است: 1 - علم مقدّرات مرگ و میرها و بلاها (یی که بر مردم عارض می‌شود). 2 - علم وصیت‌ها (آنچه اوصیاء پیغمبران می‌دانند). 3 - علم نژادها (و حرام‌زادگان و حلال‌زادگان). 4 - فصل الخطاب (قرآن یا داوری میان حق و باطل و یا بیان و سخن واضح). 5 - و منم

حَدَّثَنِی الشَّیْخُ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ مُحَمَّدُ بْنُ‌ مَکِّیٍّ‌ بِإِسْنَادِهِ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ بْنِ‌ هَاشِمٍ‌ مِنْ‌ تَفْسِیرِ الْقُرْآنِ‌ الْعَزِیزِ، قَالَ‌: وَ أَمَّا الرَّدُّ عَلَی مَنْ‌ أَنْکَرَ الرَّجْعَةَ‌ فَقَوْلُهُ‌ عَزَّ وَ جَلَ‌: وَ یَوْمَ‌ نَحْشُرُ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً ⁽¹⁾

النمل (27):83.

[115] 15 - قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: وَ حَدَّثَنِی أَبِی، عَنِ‌ ابْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ حَمَّادٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «مَا یَقُولُ‌ النَّاسُ‌ فِی هَذِهِ‌ الْآیَةِ‌: وَ یَوْمَ‌ نَحْشُرُ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً ؟ قُلْتُ‌: یَقُولُونَ‌: أَنَّهَا فِی الْقِیَامَةِ‌، قَالَ‌: «لَیْسَ‌ کَمَا یَقُولُونَ‌، إِنَّ‌ ذَلِکَ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌، أَ یَحْشُرُ اللهُ‌ فِی الْقِیَامَةِ‌ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً وَ یَدَعُ‌ الْبَاقِینَ‌، إِنَّمَا آیَةُ‌ الْقِیَامَةِ‌ قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: وَ حَشَرْناهُمْ‌ فَلَمْ‌ نُغادِرْ مِنْهُمْ‌ أَحَداً ⁽³⁾وَ قَوْلُهُ‌: وَ حَرامٌ‌ عَلی‌ قَرْیَةٍ‌ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ‌ لا یَرْجِعُونَ‌ ». ⁽⁴⁾فَقَالَ‌ الصَّادِقُ‌ علیه السلام: «کُلُّ‌ قَرْیَةٍ‌ أَهْلَکَ‌ اللهُ‌ أَهْلَهَا بِالْعَذَابِ‌ لَا یَرْجِعُونَ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌، وَ أَمَّا یَوْمَ‌ الْقِیَامَةِ‌ فَیَرْجِعُونَ‌ الَّذِینَ‌ مَحَضُوا الْإِیمَانَ‌ مَحْضاً، وَ غَیْرُهُمْ‌ مِمَّنْ‌ لَمْ‌ یَهْلِکُوا بِالْعَذَابِ‌ وَ مَحَضُوا الْکُفْرَ مَحْضاً یَرْجِعُونَ‌».⁽⁵⁾

[116] 16 - قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: وَ حَدَّثَنِی أَبِی، عَنِ‌ ابْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُسْکَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ‌ تَعَالَی: وَ إِذْ أَخَذَ اللّهُ‌ مِیثاقَ‌ النَّبِیِّینَ‌ لَما آتَیْتُکُمْ‌ مِنْ‌ کِتابٍ‌ وَ

صاحب کرّات (حمله‌های مشهور میدان جنگ یا بازگشت به دنیا و رجعت) و دست به دست شدن حکومت‌ها. 6 - و من صاحب عصا و میسم (= داغ) و جنبنده‌ای که با مردم سخن گوید می‌باشم».⁽¹⁾

علامه مصطفوی در شرح این روایت گوید: «مراد به عصا یا چوب‌دستی مخصوصی است که از پیغمبران به اوصیائشان رسیده و همانست که دست حضرت موسی بوده و دست به دست گشته تا به پیغمبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم و از او به امیر المؤمنین علیه السلام رسیده است و یا آن‌که کلمۀ «عصا» کنایه از قدرت و تصرّفست.

و امّا میسم در لغت به معنی آلت نشانه‌گذاری و آهنی است که با آن گوسفندان را داغ می‌کنند و نشانه می‌گذارند تا با گوسفندان دیگر اشتباه نشوند و بدین مناسبت بعضی از شارحان گفته‌اند: مقصود از این‌که علی علیه السلام صاحب عصا و میسم است اینست که او چوپان و گله‌دار امّت است بعد از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و عصا و میسم از خصائص چوپانست و از روایاتی استفاده می‌شود که امیر المؤمنین علیه السلام در قیامت ابزاری در دست دارد که میان دو چشم اهل ایمان علامت «مؤمن» و میان دو چشم کفار علامت «کافر» می‌گذارد. و امّا جنبندۀ سخنگو اشاره دارد به آیه شریفه: «و چون فرمان بر آنها اجرا شود جنبنده‌ای از زمین بیرون آریم تا بدان‌ها بگوید که این مردم آیات ما را باور نمی‌کرده‌اند - نمل: 82» این جنبنده در روایات بسیاری تأویل به امیر المؤمنین علیه السلام شده است در زمانی که مؤمنین و کفار را نشانه‌گذاری می‌کند».

شیخ ابوعبدالله محمّد بن مکّی از علی بن ابراهیم بن هاشم نقل کرده که ایشان در رد منکران رجعت این آیه از خواندند: «و (یادکن) روزی را که از هر امّتی، گروهی را شتابان محشور می‌کنیم - نمل: 83».

[115] 15 - حمّاد گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «مردم (عامّه) دربارۀ این آیه: «و (یادکن) روزی را که از هر امّتی، گروهی را شتابان محشور می‌کنیم - نمل: 83» چه می‌گویند؟» گفتم: می‌گویند که آن در (روز) قیامت است. حضرت فرمود: «این‌گونه نیست که آن‌ها می‌گویند، به راستی که آن در رجعت است، آیا در روز قیامت خداوند گروهی را شتابان محشور می‌کند و بقیه را (رها کرده و در همان حال قبر) باقی می‌گذارد، آیۀ مربوط‍‌ به قیامت این کلام خداوند است که می‌فرماید: «و [یاد کن روزی را که] همۀ آنان را [برای ورود به عرصه قیامت] محشور می‌کنیم، و هیچ یک از آنان را وانمی‌گذاریم - کهف: 47» و یا آیۀ: «و مردم شهری که آن را هلاک کرده‌ایم محال است بازگشتی داشته باشند - انبیاء: 95»».

حِکْمَةٍ‌ ثُمَّ‌ جاءَکُمْ‌ رَسُولٌ‌ مُصَدِّقٌ‌ لِما مَعَکُمْ‌ لَتُؤْمِنُنَّ‌ بِهِ‌ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ‌ ⁽¹⁾

آل عمران (3):81.

وَ مِثْلُهُ‌ کَثِیرٌ مِمَّا وَعَدَ اللهُ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی الْأَئِمَّةَ‌ علیهم السلام مِنَ‌ الرَّجْعَةِ‌ وَ النَّصْرِ، فَقَالَ‌: وَعَدَ اللّهُ‌ الَّذِینَ‌ آمَنُوا مِنْکُمْ‌ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ‌ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ‌ فِی الْأَرْضِ‌ کَمَا اسْتَخْلَفَ‌ الَّذِینَ‌ مِنْ‌ قَبْلِهِمْ‌ وَ لَیُمَکِّنَنَّ‌ لَهُمْ‌ دِینَهُمُ‌ الَّذِی ارْتَضی‌ لَهُمْ‌ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ‌ مِنْ‌ بَعْدِ خَوْفِهِمْ‌ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ‌ بِی شَیْئاً ⁽²⁾وَ هَذَا إِنَّمَا یکُونُ‌ إِذَا رَجَعُوا إِلَی الدُّنْیا.

وَ قَوْلُهُ‌: وَ نُرِیدُ أَنْ‌ نَمُنَّ‌ عَلَی الَّذِینَ‌ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ‌ وَ نَجْعَلَهُمْ‌ أَئِمَّةً‌ وَ نَجْعَلَهُمُ‌ الْوارِثِینَ‌ وَ نُمَکِّنَ‌ لَهُمْ‌ فِی الْأَرْضِ‌ ⁽³⁾فَهَذَا کُلُّهُ‌ مِمَّا یَکُونُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌.⁽⁴⁾

[117] 17 - قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: وَ حَدَّثَنِی أَبِی، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ النَّضْرِ، عَنْ‌ عَمْرِو بْنِ‌ شِمْرٍ قَالَ‌: ذُکِرَ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام جَابِرٌ، فَقَالَ‌: «رَحِمَ‌ اللهُ‌ جَابِراً، لَقَدْ بَلَغَ‌ مِنْ‌ عِلْمِهِ‌ أَنَّهُ‌ کَانَ‌ یَعْرِفُ‌ تَأْوِیلَ‌ هَذِهِ‌ الْآیَةِ‌: إِنَّ‌ الَّذِی فَرَضَ‌ عَلَیْکَ‌ الْقُرْآنَ‌ لَرادُّکَ‌ إِلی‌ مَعادٍ ⁽⁵⁾یَعْنِی الرَّجْعَةَ‌».⁽⁶⁾

و مثله کثیر نذکره فی مواضعه.

(سپس) امام صادق علیه السلام فرمود: «هر (قریه و) شهری را که خداوند اهل آن را به خاطر عذاب خویش هلاک نموده است در هنگام رجعت بازگشتی (به دنیا) ندارند، و امّا در روز قیامت برمی‌گردند، و در رجعت مؤمن خالص، و کافر خالص و آنان که به عذاب خدا نمُرده‌اند برمی‌گردند».

[116] 16 - عبدالله بن مسکان گوید: امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و (به خاطر بیاورید) هنگامی را که خداوند، از پیامبران (و پیروان آن‌ها)، پیمان محکم گرفت، که هر گاه کتاب و دانش به شما دادم، سپس پیامبری به سوی شما آمد که آنچه را [از کتاب‌های آسمانی] نزد شماست تصدیق کرد، به او ایمان بیاورید و او را بی‌تردید یاری کنید - آل عمران: 81» فرمود: «خداوند از زمان حضرت آدم علیه السلام هیچ پیامبری را مبعوث نکرده است مگر آن‌که (آن پیامبر) به دنیا برگشته و امیرالمؤمنین علیه السلام را یاری می‌کند و این همان کلام خداوند است که می‌فرماید: «به او ایمان آورید» یعنی به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و «او را بی‌تردید یاری می‌کند» یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام را.

و مانند این بسیار است از آنچه خداوند، ائمّه علیهم السلام را در مورد رجعت و یاری دادن ایشان وعده داده است و فرموده: «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده می‌دهد که قطعاً آنان را حکمران روی زمین خواهد کرد، همان گونه که به پیشینیان آن‌ها خلافت روی زمین را بخشید و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده، پابرجا و ریشه‌دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنیت و آرامش مبدّل می‌کند، آن چنان که تنها مرا می‌پرستند و هیچ چیز را شریک من نخواهند ساخت - نور: 55» و این فقط‍‌ مربوط‍‌ به زمانی است که (رجعت کرده و دوباره) به دنیا بازمی‌گردند.

و آیۀ: «ما می‌خواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم - قصص: 5» نیز تمامش مربوط‍‌ به رجعت می‌باشد».

[117] 17 - عمرو بن شمر گوید: نزد امام باقر علیه السلام سخن از جابر شد، حضرت فرمود: «خداوند جابر را مورد رحمت خویش قرار دهد، علمش به جائی رسیده بود که تأویل

[118] 18 - وَ مِنَ‌ التَّفْسِیرِ أَیْضاً: قَوْلُهُ‌ تَعَالَی وَ إِذا وَقَعَ‌ الْقَوْلُ‌ عَلَیْهِمْ‌ أَخْرَجْنا لَهُمْ‌ دَابَّةً‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ - إِلَی قَوْلِهِ‌ - بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ‌ فَإِنَّهُ‌ حَدَّثَنِی أَبِی، عَنِ‌ ابْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «انْتَهَی رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام وَ هُوَ نَائِمٌ‌ فِی الْمَسْجِدِ قَدْ جَمَعَ‌ رَمْلًا وَ وَضَعَ‌ رَأْسَهُ‌ عَلَیْهِ‌، فَحَرَّکَهُ‌ فَقَالَ‌: قُمْ‌ یَا دَابَّةَ‌ اللهِ‌.

فَقَالَ‌ رَجُلٌ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِهِ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ أَ یُسَمِّی بَعْضُنَا بَعْضاً بِهَذَا الِاسْمِ‌؟ فَقَالَ‌:

لَا وَ اللهِ‌ مَا هُوَ إِلَّا لَهُ‌ خَاصَّةً‌، وَ هُوَ الدَّابَّةُ‌ الَّتِی ذَکَرَهَا اللهُ‌ فِی کِتَابِهِ‌: وَ إِذا وَقَعَ‌ الْقَوْلُ‌ عَلَیْهِمْ‌ أَخْرَجْنا لَهُمْ‌ دَابَّةً‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ تُکَلِّمُهُمْ‌ أَنَّ‌ النّاسَ‌ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ‌ .⁽¹⁾

النمل (27):82.

ثُمَّ‌ قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: یَا عَلِیُّ‌ إِذَا کَانَ‌ آخِرُ الزَّمَانِ‌ أَخْرَجَکَ‌ اللهُ‌ فِی أَحْسَنِ‌ صُورَةٍ‌ وَ مَعَکَ‌ مِیسَمٌ‌ تَسِمُ‌ بِهِ‌ أَعْدَاءَکَ‌».

فَقَالَ‌ الرَّجُلُ‌ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: إِنَّ‌ الْعَامَّةَ‌ یَقُولُونَ‌: هَذِهِ‌ الْآیَةُ‌ إِنَّمَا تُکَلِّمُهُمْ‌، فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «کَلَّمَهُمُ‌ اللهُ‌ فِی نَارِ جَهَنَّمَ‌ إِنَّمَا هُوَ تُکَلِّمُهُمْ‌ مِنَ‌ الْکَلَامِ‌».

وَ الدَّلِیلُ‌ عَلَی أَنَّ‌ هَذَا فِی الرَّجْعَةِ‌ قَوْلُهُ‌ عَزَّ وَ جَلَ‌: وَ یَوْمَ‌ نَحْشُرُ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً مِمَّنْ‌ یُکَذِّبُ‌ بِآیاتِنا فَهُمْ‌ یُوزَعُونَ‌. حَتّی إِذا جاؤُ قالَ‌ أَ کَذَّبْتُمْ‌ بِآیاتِی وَ لَمْ‌ تُحِیطُوا بِها عِلْماً أَمّا ذا کُنْتُمْ‌ تَعْمَلُونَ‌ ⁽²⁾قَالَ‌: «الْآیَاتُ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ وَ الْأَئِمَّةُ‌ علیهم السلام».

فَقَالَ‌ الرَّجُلُ‌ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: إِنَّ‌ الْعَامَّةَ‌ تَزْعُمُ‌ أَنَّ‌ قَوْلَهُ‌ تَعَالَی: وَ یَوْمَ‌ نَحْشُرُ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً عَنَی فِی الْقِیَامَةِ‌.

این آیه را می‌دانست: «آن‌کس که این قرآن را بعهده تو گذاشت به بازگشتگاهی خواهدت برد، قصص: 85» یعنی (می‌دانست که) مربوط‍‌ به رجعت است».

[118] 18 - ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «و هنگامی که فرمان عذاب آن‌ها رسد (و در آستانه رستاخیز قرار گیرند)، جنبنده‌ای را از زمین برای آن‌ها خارج می‌کنیم که با آنان تکلّم می‌کند (و می‌گوید) که مردم به آیات ما ایمان نمی‌آوردند - نمل: 82» فرمود: «رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به امیر المؤمنین علیه السلام برخورد و او را در مسجد خوابیده دید، بدین حال که مقداری ریگ جمع کرده و سرش را روی آن گذاشته بود، حضرت (با دست خود) حرکتش داد و فرمود: برخیز ای جنبدۀ خدا.

مردی از اصحاب گفت: یا رسول الله ما هم می‌توانیم (رفیقان خود و) یکدیگر را به این نام بخوانیم‌؟ فرمود: نه، به خدا سوگند این لقب جز برای او نیست، او جنبنده‌ای است که خدا می‌فرماید: «و هنگامی که فرمان عذاب آن‌ها رسد، جنبنده‌ای را از زمین برای آن‌ها خارج می‌کنیم که با آنان تکلّم می‌کند.. - نمل: 82».

سپس فرمود: ای علی! در آخر الزّمان خداوند تو را به بهترین صورتی (از قبر) بیرون آورد، در حالی که آهن داغی در دست داری دشمنانت را به آن داغ نشان می‌کنی.

مردی به امام صادق علیه السلام عرضه داشت: اهل تسنّن می‌گویند: این آیه به صورت «تکلّمهم» است، یعنی ایشان را جراحت می‌زنی. حضرت فرمود: خداوند ایشان را در جهنّم زخمی کند برای اینکه آیه شریفه از «کلام» می‌باشد، نه از «کلم».

و دلیل بر این‌که این در هنگام رجعت است این آیه است که می‌فرماید: «(یاد کن) روزی را که ما از هر امّتی، گروهی را شتابان از کسانی که آیات ما را تکذیب می‌کردند محشور می‌کنیم و آن‌ها را نگه می‌داریم تا به یکدیگر ملحق شوند! تا زمانی که (به پای حساب) می‌آیند، (به آنان) می‌گوید: «آیا آیات مرا تکذیب کردید و در صدد تحقیق برنیامدید؟! شما چه اعمالی انجام می‌دادید؟!» - نمل: 83-84»، و منظور از آیات (در آیه) امیرالمؤمنین و ائمّه علیهم السلام می‌باشند».

فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «یَحْشُرُ اللهُ‌ یَوْمَ‌ الْقِیَامَةِ‌ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً وَ یَدَعُ‌ الْبَاقِینَ‌؟ لَا وَ لَکِنَّهُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌، وَ أَمَّا آیَةُ‌ الْقِیَامَةِ‌ وَ حَشَرْناهُمْ‌ فَلَمْ‌ نُغادِرْ مِنْهُمْ‌ أَحَداً ».⁽¹⁾

تفسیر القمی: 130/2-131؛ تأویل الآیات الظاهرة: 401؛ نوادر الأخبار فیض: 291، ح 1؛ الوافی: 461/2؛ البحار: 53 /، ح 30؛ مرآة العقول: 368/2؛ تفسیر نور الثقلین: 98/4، ح 104.

[119] 19 - حَدَّثَنِی أَبِی قَالَ‌: حَدَّثَنِی ابْنُ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنِ‌ الْمُفَضَّلِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ‌ عَزَّ وَ جَلَ‌: وَ یَوْمَ‌ نَحْشُرُ مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ فَوْجاً قَالَ‌: «لَیْسَ‌ أَحَدٌ مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ قُتِلَ‌ إِلَّا وَ یَرْجِعُ‌ حَتَّی یَمُوتَ‌، وَ لَا یَرْجِعُ‌ إِلَّا مَنْ‌ مَحَضَ‌ الْإِیمَانَ‌ مَحْضاً، وَ مَحَضَ‌ الْکُفْرَ مَحْضاً».

قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «قَالَ‌ رَجُلٌ‌ لِعَمَّارِ بْنِ‌ یَاسِرٍ: یَا أَبَا الْیَقْظَانِ‌ آیَةٌ‌ فِی کِتَابِ‌ اللهِ‌ تَعَالَی قَدْ أَفْسَدَتْ‌ قَلْبِی وَ شَکَّکَتْنِی، قَالَ‌ عَمَّارٌ: وَ أَیَّةُ‌ آیَةٍ‌ هِیَ‌؟ قَالَ‌:

قَوْلُ‌ اللهِ‌ تَعَالَی: وَ إِذا وَقَعَ‌ الْقَوْلُ‌ عَلَیْهِمْ‌ أَخْرَجْنا لَهُمْ‌ دَابَّةً‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ تُکَلِّمُهُمْ‌ الْآیَةَ‌، فَأَیَّةُ‌ دَابَّةٍ‌ هَذِهِ‌؟ قَالَ‌ عَمَّارٌ: وَ اللهِ‌ مَا أَجْلِسُ‌ وَ لَا آکُلُ‌ وَ لَا أَشْرَبُ‌ حَتَّی أُرِیکَهَا.

فَجَاءَ عَمَّارٌ مَعَ‌ الرَّجُلِ‌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام وَ هُوَ یَأْکُلُ‌ تَمْراً وَ زُبْداً، فَقَالَ‌: یَا أَبَا الْیَقْظَانِ‌ هَلُمَّ‌، فَجَلَسَ‌ عَمَّارٌ وَ أَقْبَلَ‌ یَأْکُلُ‌ مَعَهُ‌، فَتَعَجَّبَ‌ الرَّجُلُ‌ مِنْهُ‌، فَلَمَّا قَامَ‌ عَمَّارٌ قَالَ‌ الرَّجُلُ‌: سُبْحَانَ‌ اللهِ‌ یَا أَبَا الْیَقْظَانِ‌ حَلَفْتَ‌ أَنَّکَ‌ لَا تَأْکُلُ‌ وَ لَا تَشْرَبُ‌ وَ لَا تَجْلِسُ‌ حَتَّی تُرِیَنِیهَا، قَالَ‌ عَمَّارٌ: قَدْ أَرَیْتُکَهَا إِنْ‌ کُنْتَ‌ تَعْقِلُ‌».⁽²⁾

مرد به امام صادق علیه السلام گفت: اهل تسنّن گمان می‌کنند که آیۀ: «(یاد کن) روزی را که ما از هر امّتی، گروهی را شتابان محشور می‌کنیم - نمل: 83» مربوط‍‌ به قیامت است‌؟

حضرت فرمود: «خداوند روز قیامت گروهی را شتابان محشور می‌کند و بقیه را (رها کرده و در همان حال قبر) باقی می‌گذارد؟ این‌گونه نیست و این (آیه) در مورد رجعت است و آیۀ مربوط‍‌ به قیامت این است: «و [یاد کن روزی را که] همۀ آنان را [برای ورود به عرصه قیامت] محشور می‌کنیم، و هیچ یک از آنان را وانمی‌گذاریم - کهف: 47»».

[119] 19 - مفضّل بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «(یاد کن) روزی را که ما از هر امّتی، گروهی را شتابان محشور می‌کنیم - نمل: 83» فرمود: «هیچ مؤمنی نیست که کشته شده باشد مگر این‌که (به دنیا) بر می‌گردد تا به مرگ عادی بمیرد، و رجعت مختص مؤمن محض یا کافر محض است».

و امام علیه السلام فرمود: «مردی به عمّار بن یاسر گفت: ای ابا الیقظان (کُنیۀ عمّار)، یک آیه در قرآن موجب تباهی دل و تردید در دین من شده است‌؟ عمّار گفت: آن آیه کدام است‌؟ گفت: این کلام خداوند: «و هنگامی که فرمان عذاب آن‌ها رسد (و در آستانه رستاخیز قرار گیرند)، جنبنده‌ای را از زمین برای آن‌ها خارج می‌کنیم که با آنان تکلّم می‌کند (و می‌گوید) که مردم به آیات ما ایمان نمی‌آوردند - نمل: 82» این کدامین جنبده است‌؟ عمّار گفت: به خدا قسم ننشینم و نخورم و ننوشم تا آن جنبنده را به تو نشان دهم. عمّار با آن مرد (با هم) خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام آمدند، حضرت خرما و کره می‌خورد فرمود: ابا الیقظان (عمّار) جلو بیا. عمار نشست مشغول خوردن شد، مرد تعجّب کرد، وقتی که برخاست گفت: سبحان اللّه، ای عمّار تو قسم خوردی که چیزی نخوری و ننوشی و به زمین ننشینی تا آن جنبنده را به من نشان دهی‌؟! عمار گفت: به تو نشان دادم، اگر فهم داشتی».

[120] 20 - قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: فِی قَوْلِهِ‌: إِنَّما أُمِرْتُ‌ أَنْ‌ أَعْبُدَ رَبَّ‌ هذِهِ‌ الْبَلْدَةِ‌ الَّذِی حَرَّمَها قَالَ‌: «مَکَّةُ‌» وَ لَهُ‌ کُلُّ‌ شَیْ‌ءٍ قَالَ‌: «اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌» وَ أُمِرْتُ‌ أَنْ‌ أَکُونَ‌ مِنَ‌ الْمُسْلِمِینَ‌ - إِلَی قَوْلِهِ‌ - سَیُرِیکُمْ‌ آیاتِهِ‌ فَتَعْرِفُونَها ⁽¹⁾

النّمل (27):91-93.

وَ الدَّلِیلُ‌ عَلَی أَنَّ‌ الْآیَاتِ‌ هُمُ‌ الْأَئِمَّةُ‌ قَوْلُ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «مَا للهِ‌ آیَةٌ‌ أَعْظَمُ‌ مِنِّی فَإِذَا رَجَعُوا إِلَی الدُّنْیَا یَعْرِفُهُمْ‌ أَعْدَاؤُهُمْ‌ إِذَا رَأَوْهُمْ‌ فِی الدُّنْیَا⁽²⁾».⁽³⁾

[121] 21 - قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: وَ قَوْلُهُ‌ إِنَّ‌ الَّذِی فَرَضَ‌ عَلَیْکَ‌ الْقُرْآنَ‌ لَرادُّکَ‌ إِلی‌ مَعادٍ فَإِنَّهُ‌ حَدَّثَنِی أَبِی، عَنْ‌ حَمَّادٍ، عَنْ‌ حَرِیزٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: سُئِلَ‌ عَنْ‌ جَابِرٍ، فَقَالَ‌: «رَحِمَ‌ اللهُ‌ جَابِراً بَلَغَ‌ مِنْ‌ فِقْهِهِ‌ أَنَّهُ‌ کَانَ‌ یَعْرِفُ‌ تَأْوِیلَ‌ هَذِهِ‌ الْآیَةِ‌: إِنَّ‌ الَّذِی فَرَضَ‌ عَلَیْکَ‌ الْقُرْآنَ‌ لَرادُّکَ‌ إِلی‌ مَعادٍ ⁽⁴⁾یَعْنِی الرَّجْعَةَ‌».⁽⁵⁾

[122] 22 - قَالَ‌: وَ حَدَّثَنِی أَبِی، عَنِ‌ النَّضْرِ بْنِ‌ سُوَیْدٍ، عَنْ‌ یَحْیَی الْحَلَبِیِّ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الْحَمِیدِ الطَّائِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی خَالِدٍ الْکَابُلِیِّ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ‌ تَعَالَی: إِنَّ‌ الَّذِی فَرَضَ‌ عَلَیْکَ‌ الْقُرْآنَ‌ لَرادُّکَ‌ إِلی‌ مَعادٍ قَالَ‌: «یَرْجِعُ‌ إِلَیْکُمْ‌ نَبِیُّکُمْ‌ صلی الله علیه و آله و سلم».⁽⁶⁾

[120] 20 - علی بن ابراهیم قمی در تفسیرش گوید: (تفسیر) آیۀ: «(بگو:) من مأمورم پروردگار این شهر را عبادت کنم، همان کسی که این شهر را حرمت بخشیده» یعنی شهر مقدّس مکّه «در حالی که همه چیز از آن اوست» یعنی خداوند عزّوجلّ‌ «و من مأمورم که از مسلمین باشم» (و) گوید: (مقصود از) آیات (در این آیه) امیر المؤمنین و ائمه علیهم السلام هستند وقتی بر می‌گردند دشمنانشان بعد از دیدن آن‌ها را می‌شناسند. و دلیل بر این‌که آیات ائمّه علیهم السلام هستند کلام امیرالمؤمنین است که می‌فرماید: برای خدا نشانه‌ای بزرگ‌تر از من نیست، پس هنگامی که ائمّه علیهم السلام به دنیا بازگردند دشمنان آن‌ها با دیدنشان، آنان را می‌شناسند.

[121] 21 - مشابه روایت 119 می‌باشد.

[122] 22 - ابوخالد کابلی گوید: امام زین العابدین علیه السلام در تفسیر آیۀ: «آن کس که قرآن را بر تو واجب کرد، تو را به جایگاهت بازمی‌گرداند - قصص: 85» فرمود: «پیغمبرتان به سویتان (در دنیا و به هنگام رجعت) بازمی‌گردد».

[123] 23 - وَ مِنْهُ‌: حَدَّثَنَا عَلِیُّ‌ بْنُ‌ جَعْفَرٍ، قَالَ‌: حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَبْدِ اللهِ‌ الطَّاهِرُ، قَالَ‌: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، قَالَ‌: حَدَّثَنَا حَفْصٌ‌ الْکُنَاسِیُ‌⁽¹⁾

مسائل علی بن جعفر: «حفص الکنانی». صحیح همان متن است. و راوی همان: «حفص بن عیسی کناسی» معروف به حفص أعور می‌باشد که از عبدالله بن بکیر نقل روایی دارد. (نک: معجم رجال الحدیث: 130/6، رقم 3764)

قُلْتُ‌: لَا أَدْرِی، فَقَالَ‌: «یَا ابْنَ‌ بُکَیْرٍ إِنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم لَمْ‌ یَخْرُجْ‌ مِنَ‌ الْمَدِینَةِ‌ فَکَیْفَ‌ بَلَّغَ‌ أَهْلَ‌ الشَّرْقِ‌ وَ الْغَرْبِ‌؟» قُلْتُ‌: لَا أَدْرِی، قَالَ‌: «إِنَّ‌ اللهَ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی أَمَرَ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام فَاقْتَلَعَ‌ الْأَرْضَ‌ بِرِیشَةٍ‌ مِنْ‌ جَنَاحِهِ‌ وَ نَصَبَهَا لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم فَکَانَتْ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌ مِثْلَ‌ رَاحَتِهِ‌ فِی کَفِّهِ‌، یَنْظُرُ إِلَی أَهْلِ‌ الشَّرْقِ‌ وَ الْغَرْبِ‌، وَ یُخَاطِبُ‌ کُلَّ‌ قَوْمٍ‌ بِأَلْسِنَتِهِمْ‌، وَ یَدْعُوهُمْ‌ إِلَی اللهِ‌ وَ إِلَی نُبُوَّتِهِ‌ بِنَفْسِهِ‌، فَمَا بَقِیَتْ‌ قَرْیَةٌ‌ وَ لَا مَدِینَةٌ‌ إِلَّا دَعَاهُمُ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم بِنَفْسِهِ‌».⁽⁴⁾

[124] 24 - وَ قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: فِی قَوْلِهِ‌ تَعَالَی: رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ‌ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ‌ ⁽⁵⁾قَالَ‌ الصَّادِقُ‌ علیه السلام: «ذَلِکَ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌».

[123] 23 - حفص بن عیسی کُناسی گوید: شنیدم عبدالله بن بکیر می‌گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: «به من بگو آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم (پیامبری) برای همۀ مردم بود؟ مگر خداوند در قرآن نمی‌فرماید: «و ما تو را جز برای همۀ مردم نفرستادیم - سبأ: 28». (یعنی) شرق و غرب (عالَم) و اهل آسمان و زمین چه (از) اجنّه چه انسان‌ها، آیا (موضوع) رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به همۀ این‌ها رسید؟».

عرض کردم: نمی‌دانم. حضرت فرمود: «ای پسر بُکیر! به راستی که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مدینه خارج نشد پس چگونه به اهل شرق و غرب (پیامبری و رسالتش) رسید؟» عرض کردم: نمی‌دانم. فرمود: «به راستی که خداوند متعال به جبرئیل امر کرد که با پَری از بال‌هایش زمین را بکَند و آن را برای محمّد صلی الله علیه و آله و سلم نصب نماید و زمین جلوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بود و آن را پیامبر، مانند این‌که در دستش باشد احساس می‌کرد و به اهل شرق و غرب نگاه می‌کرد و با هر قومی با زبانشان سخن می‌گفت و آن‌ها را به خداوند و پیامبری خویش دعوت می‌کرد، پس تمام شهر و روستاها را خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دعوت (به قبول رسالت) نمود».

[124] 24 - علی بن ابراهیم در تفسیر خود گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «پروردگارا! ما را دو بار میراندی و دو بار زنده کردی - غافر: 11» فرمود: «آن (سخن کافران) در هنگام رجعت و بازگشت به دنیا است».

و در مورد آیۀ: «ما به یقین پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده‌اند، در زندگی دنیا یاری می‌دهیم - غافر: 55» فرمود: «مراد زمان رجعت است، زمانی‌که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ائمّه علیهم السلام (به دنیا) بازمی‌گردند».

وَ قَالَ‌ فِی قَوْلِهِ‌ سُبْحَانَهُ‌: إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ‌ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ‌ الدُّنْیا ⁽¹⁾

غافر (40):51.

[125] 25 - أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ إِدْرِیسَ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ، عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ‌ جَمِیلٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: قُلْتُ‌: قَوْلُ‌ اللهِ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی: إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ‌ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ‌ الدُّنْیا وَ یَوْمَ‌ یَقُومُ‌ الْأَشْهادُ قَالَ‌: «ذَلِکَ‌ وَ اللهِ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌، أَ مَا عَلِمْتَ‌ أَنَّ‌ أَنْبِیَاءَ کَثِیرَةً‌ لَمْ‌ یُنْصَرُوا فِی الدُّنْیَا وَ قُتِلُوا، وَ الْأَئِمَّةَ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِمْ‌ قُتِلُوا وَ لَمْ‌ یُنْصَرُوا، وَ ذَلِکَ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌».⁽³⁾

[126] 26 - وَ قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: فِی قَوْلِهِ‌: وَ یُرِیکُمْ‌ آیاتِهِ‌ : یَعْنِی أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ وَ الْأَئِمَّةَ‌ علیهم السلام فِی الرَّجْعَةِ‌ فَإِذَا رَأَوْهُمْ‌ قالُوا آمَنّا بِاللّهِ‌ وَحْدَهُ‌ وَ کَفَرْنا بِما کُنّا بِهِ‌ مُشْرِکِینَ‌ أَیْ‌ جَحَدْنَا بِمَا أَشْرَکْنَاهُمْ‌ فَلَمْ‌ یَکُ‌ یَنْفَعُهُمْ‌ إِیمانُهُمْ‌ لَمّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ‌ اللّهِ‌ الَّتِی قَدْ خَلَتْ‌ فِی عِبادِهِ‌ وَ خَسِرَ هُنالِکَ‌ الْکافِرُونَ‌ ⁽⁴⁾.⁽⁵⁾

[127] 27 - وَ مِنْهُ‌ أَیْضاً: قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: فَارْتَقِبْ‌ أَیْ‌ اصْبِرْ یَوْمَ‌ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ‌ مُبِینٍ‌ قَالَ‌: «ذَلِکَ‌ إِذَا خَرَجُوا فِی الرَّجْعَةِ‌ مِنَ‌ الْقَبْرِ یَغْشَی النّاسَ‌ کُلَّهُمُ‌ الظُّلْمَةُ‌ فَیَقُولُونَ‌

[125] 25 - جمیل گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «ما به یقین پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده‌اند، در زندگی دنیا روزی که گواهان به پا می‌خیزند یاری می‌دهیم - غافر: 55» پرسیدم، فرمود: «به خدا سوگند آن مربوط‍‌ به زمان رجعت است، مگر نمی‌دانی که پیغمبران بسیاری بودند که در دنیا یاری نشده و (بلکه) کشته شدند و بعد از آنان ائمّه نیز کشته شده و یاری نشدند، این نصرت و یاری در موقع رجعت است».

[126] 26 - علی بن ابراهیم در تفسیر آیۀ: «او آیاتش را به شما نشان می‌دهد - غافر: 81» گوید: مقصود امیرالمؤمنین و ائمّه علیهم السلام در هنگام رجعت (و بازگشت آنان به دنیا) می‌باشد و زمانی که (دشمنان) ایشان را ببینند گویند: «هم اکنون به خداوند یگانه ایمان آوردیم و به معبودهایی که همتای او می‌شمردیم کافر شدیم - غافر: 83» یعنی به آنچه قبلاً شرک می‌ورزیدیم کافر گشتیم «امّا هنگامی که (آن روز) عذاب ما را مشاهده کردند، دیگر ایمانشان برای آن‌ها سودی نخواهد نداشت، این سنّت خداوند است که همواره در میان بندگانش جریان داشته، و در این مورد کافران زیانکار شدند - غافر: 85».

[127] 27 - نیز در آن کتاب (تفسیر قمی، علی بن ابراهیم) در تفسیر آیۀ: «منتظر روزی باش که آسمان دود آشکاری پدید آورد - دخان: 10» گوید: آن مربوط‍‌ به زمانی است که در هنگام رجعت (مُردگان) از قبرها بیرون آیند، و همۀ مردم را ظلمت و تاریکی فرامی‌گیرد و آن‌ها می‌گویند: «این عذاب دردناکی است، پروردگارا! عذاب را از ما برطرف کن که ایمان می‌آوریم - دخان: 10-11» و خداوند جواب به آن‌ها می‌دهد و می‌فرماید: «در آن روز چگونه برای آنان جای پند گرفتن و هوشیاری است و حال آنکه [پیش از این] پیامبری روشنگر [که همه چیز را بیان کرد] برای آنان آمد [و پند نگرفتند] - دخان: 13».

هذا عَذابٌ‌ أَلِیمٌ‌. رَبَّنَا اکْشِفْ‌ عَنَّا الْعَذابَ‌ إِنّا مُؤْمِنُونَ‌ فَقَالَ‌ اللهُ‌ تَعَالَی رَدّاً عَلَیْهِمْ‌: أَنّی لَهُمُ‌ الذِّکْری‌ فِی ذَلِکَ‌ الْیَوْمِ‌ وَ قَدْ جاءَهُمْ‌ رَسُولٌ‌ مُبِینٌ‌ أَیْ‌ رَسُولٌ‌ قَدْ بَیَّنَ‌ لَهُمْ‌ ثُمَّ‌ تَوَلَّوْا عَنْهُ‌ وَ قالُوا مُعَلَّمٌ‌ مَجْنُونٌ‌ قَالَ‌: «قَالُوا ذَلِکَ‌ لَمَّا نَزَلَ‌ الْوَحْیُ‌ عَلَی رَسُولِ‌ اللهِ‌ وَ أَخَذَهُ‌ الْغَشْیُ‌، فَقَالُوا: هُوَ مَجْنُونٌ‌».

ثُمَّ‌ قَالَ‌: إِنّا کاشِفُوا الْعَذابِ‌ قَلِیلاً إِنَّکُمْ‌ عائِدُونَ‌ یَعْنِی إِلَی الْقِیَامَةِ‌، وَ لَوْ کَانَ‌ قَوْلُهُ‌ یَوْمَ‌ تَأْتِی السَّماءُ بِدُخانٍ‌ مُبِینٍ‌ فِی الْقِیَامَةِ‌، لَمْ‌ یَقُلْ‌ إِنَّکُمْ‌ عائِدُونَ‌ لِأَنَّهُ‌ لَیْسَ‌ بَعْدَ الْآخِرَةِ‌ وَ الْقِیَامَةِ‌ حَالَةٌ‌ یَعُودُونَ‌ إِلَیْهَا، ثُمَّ‌ قَالَ‌: یَوْمَ‌ نَبْطِشُ‌ الْبَطْشَةَ‌ الْکُبْری‌ - یَعْنِی فِی الْقِیَامَةِ‌ - إِنّا مُنْتَقِمُونَ‌ ⁽¹⁾

الدّخان (44):10-16.

[128] 28 - وَ مِنْهُ‌ أَیْضاً: قَوْلُهُ‌: وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ‌ بِوالِدَیْهِ‌ إِحْساناً قَالَ‌: «الْإِحْسَانُ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ قَوْلُهُ‌: بِوالِدَیْهِ‌ إِنَّمَا عَنَی الْحَسَنَ‌ وَ الْحُسَیْنَ‌ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ‌، ثُمَّ‌ عَطَفَ‌ عَلَی الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام فَقَالَ‌: حَمَلَتْهُ‌ أُمُّهُ‌ کُرْهاً وَ وَضَعَتْهُ‌ کُرْهاً ⁽³⁾وَ ذَلِکَ‌ أَنَّ‌ اللهَ‌ أَخْبَرَ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ بَشَّرَهُ‌ بِالْحُسَیْنِ‌ علیه السلام قَبْلَ‌ حَمْلِهِ‌، وَ أَنَّ‌ الْإِمَامَةَ‌ تَکُونُ‌ فِی وُلْدِهِ‌ إِلَی یَوْمِ‌ الْقِیَامَةِ‌.

ثُمَّ‌ أَخْبَرَهُ‌ بِمَا یُصِیبُهُ‌ مِنَ‌ الْقَتْلِ‌ فِی نَفْسِهِ‌ وَ وُلْدِهِ‌، ثُمَّ‌ عَوَّضَهُ‌ بِأَنْ‌ جَعَلَ‌ الْإِمَامَةَ‌ فِی عَقِبِهِ‌.

ثُمَّ‌ أَعْلَمَهُ‌ أَنَّهُ‌ یُقْتَلُ‌، ثُمَّ‌ یَرُدُّهُ‌ إِلَی الدُّنْیَا وَ یَنْصُرُهُ‌ حَتَّی یَقْتُلَ‌ أَعْدَاءَهُ‌، وَ یُمَلِّکَهُ‌ الْأَرْضَ‌ وَ هُوَ قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: وَ نُرِیدُ أَنْ‌ نَمُنَّ‌ عَلَی الَّذِینَ‌ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ‌ ⁽⁴⁾الْآیَةَ‌.

«آن گاه از او روی گرداندند و گفتند: تعلیم یافته‌ای دیوانه است - دخان: 14» وقتی وحی بر پیغمبر رسید و از هیبت وحی الهی ایشان غش نمود، (افراد بی‌دین) گفتند: پیغمبر دیوانه است.

سپس علی بن ابراهیم این آیه را ذکر می‌کند: «ما مدّت زمان کوتاهی عذاب را برطرف می‌کنیم، ولی شما برمی‌گردید - دخان: 15» یعنی به روز قیامت؛ و اگر آیۀ: «منتظر روزی باش که آسمان دود آشکاری پدید آورد - دخان: 10» مربوط‍‌ به قیامت بود در این آیه [دخان: 15] نمی‌فرمود: «شما برمی‌گردید» چون بعد از آخرت و قیامت حالتی نیست که (مُردگان) به آن برگردند، سپس علی بن ابراهیم می‌گوید: «[ما از آنان انتقام خواهیم گرفت آن] روزی که آنان را با قدرتی بسیار سخت بگیریم» یعنی در روز قیامت «زیرا که ما انتقام گیرنده‌ایم - دخان: 16».

[128] 28 - و در همان کتاب است که گوید: در آیۀ: «ما به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند - احقاف: 15» مقصود از نیکی و احسان، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و منظور از والدین، امام حسن و امام حسین علیهما السلام است. آنگاه در بارۀ امام حسین علیه السلام فرمود: «مادرش او را با ناراحتی بارداری کرد و با ناگواری او را بزاد» زیرا خداوند از قبل (از انعقاد نطفه امام حسین علیه السلام) پیامبر خود صلی الله علیه و آله و سلم را به وجود حسین علیه السلام و اینکه مقام امامت تا روز قیامت نصیب فرزندان وی خواهد شد بشارت و مژده داده بود، آنگاه آن حضرت را از آن مصائبی که دچار حسین علیه السلام و فرزندانش شد آگاه نمود و در عوض آن مصائب مقام امامت را به فرزندانش داد، و پیغمبر خود را خبر داده بود که حسین علیه السلام کشته خواهد شد و او را به دنیا باز می‌گرداند و یاریش می‌کند تا دشمنان خود را به قتل برساند و زمین را مُلک او خواهد کرد.

و منظور از این آیه که می‌فرماید: «و می‌خواهیم که بر کسانی که در زمین مستضعف شده بودند، منّت نهیم و آنان را پیشوایان (زمین) گردانیم و آنان را وارثان (آن) قرار دهیم - قصص: 5» اشاره به همین موضوع است.

وَ قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ‌ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ‌ الْأَرْضَ‌ یَرِثُها عِبادِیَ‌ الصّالِحُونَ‌ ⁽¹⁾

الأنبیاء (21):105.

ثُمَّ‌ قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «فَهَلْ‌ رَأَیْتُمْ‌ أَحَداً یُبَشَّرُ بِوَلَدٍ ذَکَرٍ فَیَحْمِلُهُ‌ کُرْهاً، أَیْ‌ أَنَّهَا اغْتَمَّتْ‌ وَ کَرِهَتْ‌ لَمَّا أُخْبِرَتْ‌ بِقَتْلِهِ‌، وَ وَضَعَتْهُ‌ کُرْهاً لِمَا عَلِمَتْ‌ مِنْ‌ ذَلِکَ‌».⁽²⁾

[129] 29 - وَ مِنْهُ‌: أَیْضاً أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ إِدْرِیسَ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ، عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ عَبْدِ الْعَزِیزِ، عَنْ‌ جَمِیلٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ‌: یَوْمَ‌ یَسْمَعُونَ‌ الصَّیْحَةَ‌ بِالْحَقِّ‌ ذلِکَ‌ یَوْمُ‌ الْخُرُوجِ‌ ⁽³⁾قَالَ‌: «هِیَ‌ الرَّجْعَةُ‌».⁽⁴⁾

[130] 30 - وَ قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: فِی قَوْلِهِ‌: یَوْمَ‌ تَشَقَّقُ‌ الْأَرْضُ‌ عَنْهُمْ‌ سِراعاً ⁽⁵⁾قَالَ‌: فِی الرَّجْعَةِ‌.⁽⁶⁾

[131] 31 - وَ مِنْهُ‌ أَیْضاً: قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: وَ إِنَّ‌ لِلَّذِینَ‌ ظَلَمُوا آلَ‌ مُحَمَّدٍ حَقَّهُمْ‌ عَذاباً دُونَ‌ ذلِکَ‌ 7 قَالَ‌: عَذَابَ‌ الرَّجْعَةِ‌ بِالسَّیْفِ‌.8

و نیز در این باره می‌فرماید: «و به یقین ما پس از تورات در زبور نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد - انبیاء: 105» که خداوند به پیامبر خود صلی الله علیه و آله و سلم بشارت داد که اهل بیتش مالک زمین می‌شوند و به آن (در هنگام رجعت دوباره) باز می‌گردند و دشمنان خویشتن را می‌کُشند. پس (از این ماجرا بود که) رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم حضرت زهرا علیها السلام را از شهادت امام حسین علیه السلام آگاه کرد و حضرت زهرا علیها السلام با اکراه به حسین باردار شد.

سپس امام صادق علیه السلام فرمود: «آیا کسی را دیده‌اید که مژدۀ پسر به وی دهند و او با اکراه به وی باردار شود؟! (و آیه این را می‌گوید که) یعنی وقتی او را از قتل فرزندش آگاه نمودند نگران و غصّه‌دار گردید و با ناگواری او را بزاد چون از شهادت آن آگاهی یافت».

[129] 29 - جمیل گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «روزی که همگان صیحه را به حق می‌شنوند آن روز، روز خروج (از قبرها) است - ق: 42» فرمود: «این در هنگام رجعت است».

[130] 30 - علی بن ابراهیم در تفسیر آیۀ: «روزی که زمین برآنان بشکافد، به سرعت (از آن بیرون می‌آیند) - ق: 44» گوید: این در هنگام رجعت است.

[131] 31 - و همو در مورد آیۀ: «و به راستی برای کسانی که ستم کردند - یعنی در مورد حقّ‌ آل محمّد علیهم السلام - عذابی غیر از آن (عذاب، دردنیا) است - طور: 47» گوید: مراد عذاب با شمشیر در هنگام رجعت است.

[132] 32 - وَ مِنْهُ‌: قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: إِذا تُتْلی‌ عَلَیْهِ‌ آیاتُنا قالَ‌ أَیِ‌ الثَّانِی أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ‌ - أَیْ‌ أَکَاذِیبُ‌ الْأَوَّلِینَ‌ - سَنَسِمُهُ‌ عَلَی الْخُرْطُومِ‌ ⁽¹⁾

القلم (68):15-16.

[133] 33 - وَ مِنْهُ‌: قَالَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِبْرَاهِیمَ‌: فِی قَوْلِهِ‌ تَعَالَی: حَتّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ‌ قَالَ‌: الْقَائِمُ‌ وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ فَسَیَعْلَمُونَ‌ مَنْ‌ أَضْعَفُ‌ ناصِراً وَ أَقَلُّ‌ عَدَداً قَالَ‌: هُوَ قَوْلُ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ صَلَوَاتُ‌ اللهِ‌ عَلَیْهِ‌ لِزُفَرَ: «وَ اللهِ‌ یَا ابْنَ‌ صُهَاکَ‌ لَوْ لَا عَهْدٌ مِنْ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ کِتابٌ‌ مِنَ‌ اللّهِ‌ سَبَقَ‌ لَعَلِمْتَ‌ أَیُّنَا أَضْعَفُ‌ ناصِراً وَ أَقَلُّ‌ عَدَداً ».

قَالَ‌: فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم مَا یَکُونُ‌ مِنَ‌ الرَّجْعَةِ‌ قَالُوا: مَتَی یَکُونُ‌ هَذَا؟ قَالَ‌ اللهُ‌ تَعَالَی: أَقُلْ‌ - یَا مُحَمَّدُ - إِنْ‌ أَدْرِی أَ قَرِیبٌ‌ ما تُوعَدُونَ‌ أَمْ‌ یَجْعَلُ‌ لَهُ‌ رَبِّی أَمَداً ⁽³⁾.⁽⁴⁾

[134] 34 - وَ مِنْهُ‌: قَوْلُهُ‌: قُمْ‌ فَأَنْذِرْ ⁽⁵⁾قَالَ‌: هُوَ قِیَامُهُ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ یُنْذِرُ فِیهَا.⁽⁶⁾

[132] 32 - و همو در مورد آیۀ: «هنگامی که آیات ما بر او - یعنی بر دوّمی - خوانده می‌شود گوید: افسانه‌ها - یعنی دروغ‌های - پیشینیان است، بر بینی او داغ می‌نهیم - قلم: 15-16» گوید: یعنی در رجعت، هنگامی که امیر المؤمنین علیه السلام و دشمنانش برگردند با آهنی که همراه دارد بر آنان نشان زند، چنانکه بر بینی و لب حیوانات داغ نهند.

[133] 33 - و نیز همو در مورد آیۀ: «(این کار شکنی کفّار هم چنان ادامه می‌یابد) تا آنچه را به آن‌ها وعده داده شده ببینند» گوید: (این بینندگان) حضرت قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف و امیرالمؤمنین علیه السلام در هنگام رجعت می‌باشند «آن گاه می‌دانند چه کسی یاورش ضعیف‌تر و جمعیتش کمتر است» این کلام امیرالمؤمنین علیه السلام به زُفر (عمر) است که فرمود: ای پسر صُهاک⁽¹⁾

صُهاک نام مادر عمر است. او کنیز حبشی عبدالمطلب و زنی زناکار بود. (برای مطالعۀ بیشتر ر. ک: سلیم بن قیس: 594/2؛ البحار: 99/31؛ منهاج البراعة خویی: 51/3)

که چون پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قضیه رجعت را به آنان خبر داد، گفتند: این چه زمانی خواهد بود؟ فرمود: خداوند می‌فرماید: بگو - ای محمّد - من نمی‌دانم آنچه به شما وعده داده شده نزدیک است یا پروردگارم (فاصلۀ) زمانی برای آن قرار می‌دهد - جن: 25».

[134] 34 - و علی بن ابراهیم نیز در تفسیر آیۀ: «برخیز و انذار کن (و عالمیان را بیم ده) - مدّثر: 2» گوید: مقصود از آن آمدن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در رجعت است که در آن هنگام می‌ترساند.

[135] 35 - وَ مِنْهُ‌: فِی قَوْلِهِ‌: قُتِلَ‌ الْإِنْسانُ‌ ما أَکْفَرَهُ‌ قَالَ‌: هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام قَالَ‌ ما أَکْفَرَهُ‌ أَیْ‌ مَا ذَا فَعَلَ‌ وَ أَذْنَبَ‌ حَتَّی قَتَلْتُمُوهُ‌، ثُمَّ‌ قَالَ‌: مِنْ‌ أَیِّ‌ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ‌. مِنْ‌ نُطْفَةٍ‌ خَلَقَهُ‌ فَقَدَّرَهُ‌ * ثُمَّ‌ السَّبِیلَ‌ یَسَّرَهُ‌ قَالَ‌: یَسَّرَ لَهُ‌ طَرِیقَ‌ الْخَیْرِ ثُمَّ‌ أَماتَهُ‌ فَأَقْبَرَهُ‌ * ثُمَّ‌ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ‌ قَالَ‌: فِی الرَّجْعَةِ‌ کَلاّ لَمّا یَقْضِ‌ ما أَمَرَهُ‌ ⁽¹⁾

عبس (80):17-23.

[136] 36 - أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ إِدْرِیسَ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ، عَنِ‌ ابْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ‌ جَمِیلِ‌ بْنِ‌ دَرَّاجٍ‌، عَنْ‌ أَبِی سَلَمَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَ‌: قُتِلَ‌ الْإِنْسانُ‌ ما أَکْفَرَهُ‌ قَالَ‌: «نَعَمْ‌ نَزَلَتْ‌ فِی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام ما أَکْفَرَهُ‌ یَعْنِی بِقَتْلِکُمْ‌ إِیَّاهُ‌.

ثُمَّ‌ نَسَبَ‌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام فَنَسَبَ‌ خَلْقَهُ‌ وَ مَا أَکْرَمَهُ‌ اللهُ‌ بِهِ‌، فَقَالَ‌: مِنْ‌ أَیِّ‌ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ‌ یَقُولُ‌: مِنْ‌ طِینَةِ‌ الْأَنْبِیَاءِ خَلَقَهُ‌ فَقَدَّرَهُ‌ - لِلْخَیْرِ - ثُمَّ‌ السَّبِیلَ‌ یَسَّرَهُ‌ یَعْنِی سَبِیلَ‌ الْهُدَی، ثُمَّ‌ أَماتَهُ‌ - مِیتَةَ‌ الْأَنْبِیَاءِ - ثُمَّ‌ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ‌ » قُلْتُ‌: مَا قَوْلُهُ‌: ثُمَّ‌ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ‌ ⁽³⁾؟ قَالَ‌: «یَمْکُثُ‌ بَعْدَ قَتْلِهِ‌ فِی الرَّجْعَةِ‌ فَیَقْضِی مَا أَمَرَهُ‌».⁽⁴⁾

[137] 37 - وَ مِنْهُ‌: حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ‌ أَحْمَدَ قَالَ‌: حَدَّثَنَا عُبَیْدُ اللهِ‌ بْنُ‌ مُوسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ‌: وَ لَلْآخِرَةُ‌ خَیْرٌ لَکَ‌ مِنَ‌ الْأُولی‌ قَالَ‌: «یَعْنِی الْکَرَّةَ‌ هِیَ‌ الْآخِرَةُ‌ لِلنَّبِیِّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم».

[135] 35 - و همو در تفسیر سورۀ عبس چنین گوید: «انسان کشته شد، چه کفرانی کرده بود؟ - عبس: 17» «یعنی امیر المؤمنین علیه السلام کشته شد، چه گناهی کرده بود که او را کشتید؟ آنگاه فرمود: «[خدا] ‍او را از چه چیز آفریده‌؟ از نطفه‌ای [ناچیز و بی‌مقدار] ‍آفریده است، پس او را توانش داد، آن گاه راه را برایش آسان ساخت - عبس: 18-20» یعنی راه خیر و سعادت را «سپس میراندش و در به خاکش سپرد، و سپس چون بخواهد او را زنده می‌کند» یعنی در رجعت «ولی نه، هنوز آنچه را که خدایش فرمان داده به جا نیاورده است» یعنی امیر المؤمنین علیه السلام مأموریت خویش به پایان نرساند و باز برمی‌گردد تا انجام دهد».

[136] 36 - ابوسلمه گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «انسان کشته شد، چه کفرانی کرده بود؟ - عبس: 17» پرسیدم، فرمود: «درباره امیر المؤمنین علیه السلام نازل شده یعنی آن حضرت کشته شد چه کرده بود که او را کشتید؟

سپس چگونگی آفرینش حضرت و آنچه خداوند گرامیش داشته را بیان کرده و فرموده: «خدا او را از چه چیز آفریده‌؟» یعنی از گل پیمبران آفریدش «و آماده‌اش کرد» برای کارهای خیر، «سپس راه را برایش آسان کرد»، یعنی راه هدایت «سپس میراندش و در به خاکش سپرد، و سپس چون بخواهد او را زنده می‌کند» یعنی در رجعت «ولی نه، هنوز آنچه را که خدایش فرمان داده به جا نیاورده است» و در رجعت مدّتی در دنیا می‌ماند تا کار خود را به پایان رساند».

[137] 37 - ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «و بی‌تردید آخرت برای تو از دنیا بهتر است - ضحی: 4» فرمود: «یعنی رجعت برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از دنیا بهتر است». عرض کردم: آیۀ: «و به زودی پروردگارت آن قدر به تو عطا خواهد کرد تا خشنود شوی - ضحی: 5» [یعنی چه]؟ فرمود: «(یعنی) خدا بهشت را به تو می‌دهد تا خشنود گردی».

قُلْتُ‌: قَوْلُهُ‌: وَ لَسَوْفَ‌ یُعْطِیکَ‌ رَبُّکَ‌ فَتَرْضی‌ ⁽¹⁾

الضّحی (93):4-5.

[138] 38 - وَ بِإِسْنَادِی عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ یَعْقُوبَ‌، عَنْ‌ عِدَّةٍ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِنَا، عَنْ‌ سَهْلِ‌ بْنِ‌ زِیَادٍ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ شَمُّونٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ الْأَصَمِّ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌ الْبَطَلِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِهِ‌: وَ قَضَیْنا إِلی‌ بَنِی إِسْرائِیلَ‌ فِی الْکِتابِ‌ لَتُفْسِدُنَّ‌ فِی الْأَرْضِ‌ مَرَّتَیْنِ‌ قَالَ‌: «قَتْلُ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام، وَ طَعْنُ‌ الْحَسَنِ‌ علیه السلام وَ لَتَعْلُنَّ‌ عُلُوًّا کَبِیراً قَالَ‌: قَتْلُ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام، فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما فَإِذَا جَاءَ نَصْرُ دَمِ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام بَعَثْنا عَلَیْکُمْ‌ عِباداً لَنا أُولِی بَأْسٍ‌ شَدِیدٍ فَجاسُوا خِلالَ‌ الدِّیارِ قَوْمٌ‌ یَبْعَثُهُمُ‌ اللهُ‌ قَبْلَ‌ خُرُوجِ‌ الْقَائِمِ‌ علیه السلام، فَلَا یَدَعُونَ‌ وَتْراً لِآلِ‌ مُحَمَّدٍ إِلَّا قَتَلُوهُ‌ وَ کانَ‌ وَعْداً مَفْعُولاً خُرُوجُ‌ الْقَائِمِ‌ علیه السلام.

ثُمَّ‌ رَدَدْنا لَکُمُ‌ الْکَرَّةَ‌ عَلَیْهِمْ‌ ⁽³⁾خُرُوجُ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام، یَخْرُجُ‌ فِی سَبْعِینَ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِهِ‌، عَلَیْهِمُ‌ الْبِیضُ‌ الْمُذَهَّبَةُ‌ لِکُلِّ‌ بَیْضَةٍ‌ وَجْهَانِ‌، یُؤَذِّنُ‌ الْمُؤَذِّنُونَ‌ إِلَی النَّاسِ‌ أَنَّ‌ هَذَا الْحُسَیْنَ‌ علیه السلام قَدْ خَرَجَ‌ حَتَّی لَا یَشُکَّ‌ الْمُؤْمِنُونَ‌ فِیهِ‌، وَ أَنَّهُ‌ لَیْسَ‌ بِدَجَّالٍ‌ وَ لَا شَیْطَانٍ‌، وَ الْحُجَّةُ‌ الْقَائِمُ‌ علیه السلام بَیْنَ‌ أَظْهُرِهِمْ‌، فَإِذَا اسْتَقَرَّتِ‌ الْمَعْرِفَةُ‌ فِی قُلُوبِ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ أَنَّهُ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام، جَاءَ الْحُجَّةَ‌ علیه السلام الْمَوْتُ‌، فَیَکُونُ‌ الَّذِی یُغَسِّلُهُ‌ وَ یُکَفِّنُهُ‌ وَ یُحَنِّطُهُ‌ وَ یَلْحَدُهُ‌ فِی حُفْرَتِهِ‌ الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام، وَ لَا یَلِی الْوَصِیَّ‌ إِلَّا الْوَصِیُّ‌».⁽⁴⁾

[138] 38 - عبدالله بن قاسم بطل گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «ما به بنی اسرائیل در کتاب (تورات) اعلام کردیم که دو بار در زمین فساد خواهید کرد - اسراء: 4» فرمود: «(این دو فساد⁽¹⁾

روی اینکه سنت خدا تغییر پذیر نیست و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز فرموده هر آنچه در بنی اسرائیل واقع شود بی‌کم و کاست در این امّت نیز مانندش واقع شود، تأویل این آیه در این امّت (چنین است)». (رسولی محلاتی، سید هاشم، ترجمه روضة الکافی: 4/2)

«سپس دوباره، (پیروزیِ‌) بر آنان را به شما باز گردانیم» یعنی آمدن حسین علیه السلام (در زمان رجعت) با هفتاد تن از اصحابش که کلاه‌خودهائی طلاکاری شده که دو رو دارد بر سر دارند، و به مردم اعلام می‌کنند که این حسین علیه السلام است آمده، تا هیچ شکّی برای مؤمنان باقی نماند که او دجّال و شیطان نیست، و امام زمان علیه السلام هم در میان آن‌ها است، و چون در دل مردم (مؤمنان) معرفت در بارۀ امام حسین علیه السلام به خوبی جاگیر شد، حضرت حجت علیه السلام را مرگ درمی‌یابد، و کسی که او را غسل داده، کفن و حنوط‍‌ کرده و به خاک می‌سپارد همان حسین بن علی علیه السلام است، و کسی عهده‌دار (تجهیز جنازۀ) وصی جز وصی (و امام) نگردد».

[139] 39 - وَ مِمَّا رَوَاهُ‌ لِی وَ رَوَیْتُهُ‌ عَنِ‌ السَّیِّدِ الْجَلِیلِ‌ الْمُوَفَّقِ‌ السَّعِیدِ بَهَاءِ الدِّینِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْحُسَیْنِیِّ‌ أَسْعَدَهُ‌ اللهُ‌ بِتَقْوَاهُ‌ وَ أَصْلَحَ‌ أَمْرَ دُنْیَاهُ‌ وَ أُخْرَاهُ‌ رَوَاهُ‌ بِطَرِیقِهِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ الْأَیَادِیِّ‌، یَرْفَعُهُ‌ إِلَی أَحْمَدَ بْنِ‌ عُقْبَةَ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: سُئِلَ‌ عَنِ‌ الرَّجْعَةِ‌ أَ حَقٌّ‌ هِیَ‌؟ قَالَ‌: «نَعَمْ‌» فَقِیلَ‌ لَهُ‌: مَنْ‌ أَوَّلُ‌ مَنْ‌ یَخْرُجُ‌؟ قَالَ‌: «الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام، یَخْرُجُ‌ عَلَی أَثَرِ الْقَائِمِ‌ علیه السلام»، قُلْتُ‌: وَ مَعَهُ‌ النَّاسُ‌ کُلُّهُمْ‌؟ قَالَ‌: «لَا، بَلْ‌ کَمَا ذَکَرَ اللهُ‌ تَعَالَی فِی کِتَابِهِ‌: یَوْمَ‌ یُنْفَخُ‌ فِی الصُّورِ فَتَأْتُونَ‌ أَفْواجاً ⁽¹⁾

النّبأ (78):18.

[140] 40 - وَ عَنْهُ‌ علیه السلام: «وَ یُقْبِلُ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام فِی أَصْحَابِهِ‌ الَّذِینَ‌ قُتِلُوا مَعَهُ‌، وَ مَعَهُ‌ سَبْعُونَ‌ نَبِیّاً کَمَا بُعِثُوا مَعَ‌ مُوسَی بْنِ‌ عِمْرَانَ‌ علیه السلام، فَیَدْفَعُ‌ إِلَیْهِ‌ الْقَائِمُ‌ علیه السلام الْخَاتَمَ‌، فَیَکُونُ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام هُوَ الَّذِی یَلِی غُسْلَهُ‌ وَ کَفْنَهُ‌ وَ حَنُوطَهُ‌ وَ یُوَارِی بِهِ‌ فِی حُفْرَتِهِ‌».⁽³⁾

[141] 41 - وَ عَنْهُ‌ علیه السلام: «إِنَّ‌ مِنَّا بَعْدَ الْقَائِمِ‌ علیه السلام اثْنَا عَشَرَ مَهْدِیّاً مِنْ‌ وُلْدِ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام».⁽⁴⁾

[142] 42 - وَ عَنْ‌ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ‌ قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ‌: «وَ اللهِ‌ لَیَمْلِکَنَّ‌ مِنَّا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌ رَجُلٌ‌ بَعْدَ مَوْتِهِ‌ ثَلَاثَمِائَةِ‌ سَنَةٍ‌ وَ یَزْدَادُ تِسْعاً» قُلْتُ‌: مَتَی یَکُونُ‌ ذَلِکَ‌؟ قَالَ‌: «بَعْدَ الْقَائِمِ‌ علیه السلام» قُلْتُ‌: وَ کَمْ‌ یَقُومُ‌ الْقَائِمُ‌ علیه السلام فِی عَالَمِهِ‌؟ قَالَ‌: «تِسْعَ‌ عَشْرَةَ‌ سَنَةً‌، ثُمَّ‌ یَخْرُجُ‌

[139] 39 - عُقبه گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال شد: آیا رجعت حق است‌؟ فرمود: «آری». گفته شد: نخستین کسی که (از قبر) بیرون می‌آید کیست‌؟ فرمود: «امام حسین علیه السلام است که پس از قیام حضرت قائم علیه السلام خارج می‌شود». عرض کردم: آیا همۀ مردم با او هستند؟ فرمود: «نه، چنانکه خدا می‌فرماید: «روزی که در صور می‌دمند و گروه گروه می‌آیید - نبأ: 18» مردمی بعد از مردمی می‌آیند».

[140] 40 - و همان حضرت فرمود: «امام حسین علیه السلام با اصحابی که همراهش کشته شدند در حالی‌که هفتاد پیغمبری که با حضرت موسی علیه السلام فرستاده شدند، بازگشت به دنیا می‌کنند، آنگاه حضرت قائم انگشتر خود را به امام حسین علیه السلام می‌دهد، (و چون حضرت قائم علیه السلام از دنیا رود) امام حسین علیه السلام متصدّی غسل و کفن و حنوط‍‌ و دفن است».

[141] 41 - و همان حضرت فرمود: «همانا از ما اهل بیت بعد از حضرت قائم علیه السلام یازده مهدی [و حضرت نفرمود یازده امام] خواهد بود که همه از نسل حسین علیه السلام می‌باشند».

[142] 42 - جابر بن یزید جُعفی گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: «به خدا سوگند حتماً یکی از ما اهل بیت بعد از مرگش سیصد سال سلطنت می‌کند نُه سال هم اضافه می‌کند» عرض کردم: این چه زمانی خواهد بود؟ فرمود: «بعد از حضرت قائم علیه السلام». عرض کردم: حضرت قائم علیه السلام در عالم خود چند سال سلطنت می‌کند (تا از دنیا برود)؟ فرمود: «نوزده سال (از روز قیامش تا روز مرگش)، سپس یاری کننده که حسین علیه السلام است (از قبر) خارج شود و خون خود و اصحابش را مطالبه کند، پس می‌کُشد و (گروهی را) اسیر می‌کند (و پیش می‌رود) تا سفّاح [بسیار بخشنده، بلیغ و توانا] که امیرالمؤمنین علیه السلام است خروج کند (و بازگشت به دنیا نماید)».⁽¹⁾

مرحوم شیخ حرّ عاملی در بیان این روایت گوید: «ظاهراً مراد این است که سیصد سال بعد از مرگش زنده می‌شود و سلطنت می‌کند، و صراحتی ندارد که بعد از این مدت بلافاصله خروج می‌کند، بلکه اگر هزار سال بعد از آن هم

الْمُنْتَصِرُ إِلَی الدُّنْیَا - وَ هُوَ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام - فَیَطْلُبُ‌ بِدَمِهِ‌ وَ دَمِ‌ أَصْحَابِهِ‌، فَیَقْتُلُ‌ وَ یَسْبِی حَتَّی یَخْرُجَ‌ السَّفَّاحُ‌ - وَ هُوَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام -».⁽¹⁾

[143] 43 - وَ رَوَیْتُ‌ عَنْهُ‌ أَیْضاً بِطَرِیقِهِ‌ إِلَی أَسَدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: أَنَّهُ‌ قَالَ‌ حِینَ‌ سُئِلَ‌ عَنِ‌ الْیَوْمِ‌ الَّذِی ذَکَرَ اللهُ‌ تَعَالَی مِقْدَارَهُ‌ فِی الْقُرْآنِ‌: فِی یَوْمٍ‌ کانَ‌ مِقْدارُهُ‌ خَمْسِینَ‌ أَلْفَ‌ سَنَةٍ‌ ⁽²⁾«وَ هِیَ‌ کَرَّةُ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، فَیَکُونُ‌ مُلْکُهُ‌ فِی کَرَّتِهِ‌ خَمْسِینَ‌ أَلْفَ‌ سَنَةٍ‌، وَ یَمْلِکُ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام فِی کَرَّتِهِ‌ أَرْبَعاً وَ أَرْبَعِینَ‌ أَلْفَ‌ سَنَةٍ‌».⁽³⁾

[144] 44 - وَ بِإِسْنَادِی عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ یَعْقُوبَ‌ الْکُلَیْنِیِّ‌، عَنْ‌ عَلِیٍّ‌، عَنْ‌ أَبِیهِ‌، عَنِ‌ ابْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنِ‌ الْوَلِیدِ بْنِ‌ صَبِیحٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام أَنَّهُ‌ قَالَ‌: دَخَلْتُ‌ عَلَیْهِ‌ یَوْماً فَأَلْقَی إِلَیَّ‌ ثِیَاباً وَ قَالَ‌: «یَا وَلِیدُ رُدَّهَا عَلَی مَطَاوِیهَا» فَقُمْتُ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌، فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «رَحِمَ‌ اللهُ‌ الْمُعَلَّی بْنَ‌ خُنَیْسٍ‌» فَظَنَنْتُ‌ أَنَّهُ‌ شَبَّهَ‌ قِیَامِی بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌ بِقِیَامِ‌ الْمُعَلَّی بْنِ‌ خُنَیْسٍ‌ بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌.

[143] 43 - اسد بن اسماعیل گوید: چون تفسیر «روز» در آیۀ: «فرشتگان و روح در روزی که مقدارش پنجاه هزار سال است به سوی او بالا می‌روند - معارج: 4» از امام صادق علیه السلام پرسیده شد، حضرت فرمود: «این در موقع رجعت (و بازگشت به دنیا) رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است که مدت سلطنتش پنجاه هزار سال خواهد بود. و امیر المؤمنین علیه السلام نیز چهل و چهار هزار سال سلطنت می‌کند».

[144] 44 - ولید بن صبیح گوید: روزی بر امام صادق علیه السلام وارد شدم. ایشان، جامه‌هایی به طرف من انداخت و فرمود: «ای ولید! این‌ها را تا بِزَن». من (برای انجام فرمان او) در برابر ایشان ایستادم، فرمود: «خداوند، معلّی بن خُنیس⁽¹⁾

معلّی بن خُنیس از اصحاب امام صادق علیه السلام بود که به دست داود بن علی فرماندار مدینه کشته شد و حضرت در مرگ او بسیار ناراحت شدند.

گفتم: فدایت شوم، آن خانه کجاست‌؟

امام علیه السلام با دست خود به زمین اشاره کرد و فرمود: «این جا».⁽²⁾

ثُمَّ‌ قَالَ‌: «أُفٍّ‌ لِلدُّنْیَا، أُفٍّ‌ لِلدُّنْیَا، إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ بَلَاءٍ، سَلَّطَ‍‌ اللهُ‌ فِیهَا عَدُوَّهُ‌ عَلَی وَلِیِّهِ‌، وَ إِنَّ‌ بَعْدَهَا دَاراً لَیْسَتْ‌ هَکَذَا»، فَقُلْتُ‌: جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌ وَ أَیْنَ‌ تِلْکَ‌ الدَّارُ؟ فَقَالَ‌: «هَاهُنَا وَ أَشَارَ بِیَدِهِ‌ إِلَی الْأَرْضِ‌».⁽¹⁾

الکافی: 304/8، ح 469؛ إستقصاء الإعتبار شهید ثانی: 217/3؛ خاتمة مستدرک الوسائل: 292/5.

[145] 45 - وَ بِإِسْنَادِی عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ یَعْقُوبَ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ أَبِی جَمِیلَةَ‌، عَنْ‌ أَبَانِ‌ بْنِ‌ تَغْلِبَ‌ وَ غَیْرِهِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: أَنَّهُ‌ سُئِلَ‌ هَلْ‌ کَانَ‌ عِیسَی ابْنُ‌ مَرْیَمَ‌ علیه السلام أَحْیَا أَحَداً بَعْدَ مَوْتِهِ‌ حَتَّی کَانَ‌ لَهُ‌ أَکْلٌ‌ وَ رِزْقٌ‌ وَ مُدَّةٌ‌ وَ وَلَدٌ؟ فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌، إِنَّهُ‌ کَانَ‌ لَهُ‌ صَدِیقٌ‌ مُؤَاخٍ‌ لَهُ‌ فِی اللهِ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی، وَ کَانَ‌ عِیسَی علیه السلام یَمُرُّ بِهِ‌ وَ یَنْزِلُ‌ عَلَیْهِ‌، وَ إِنَّ‌ عِیسَی علیه السلام غَابَ‌ عَنْهُ‌ حِیناً ثُمَّ‌ مَرَّ بِهِ‌ یُسَلِّمُ‌ عَلَیْهِ‌، فَخَرَجَتْ‌ إِلَیْهِ‌ أُمُّهُ‌ فَسَأَلَهَا عَنْهُ‌، فَقَالَتْ‌: مَاتَ‌ یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌، فَقَالَ‌: أَ فَتُحِبِّینَ‌ أَنْ‌ تَرَیِنَّهُ‌؟ قَالَتْ‌: نَعَمْ‌، فَقَالَ‌ لَهَا: إِذَا کَانَ‌ غَداً أَتَیْتُکِ‌ حَتَّی أُحْیِیَهُ‌ لَکِ‌ بِإِذْنِ‌ اللهِ‌.

فَلَمَّا کَانَ‌ مِنَ‌ الْغَدِ أَتَاهَا، فَقَالَ‌ لَهَا: انْطَلِقِی مَعِی إِلَی قَبْرِهِ‌، فَانْطَلَقَا حَتَّی أَتَیَا قَبْرَهُ‌، فَوَقَفَ‌ عَلَیْهِ‌ عِیسَی علیه السلام، ثُمَّ‌ دَعَا اللهَ‌ فَانْفَرَجَ‌ الْقَبْرُ وَ خَرَجَ‌ ابْنُهَا حَیّاً، فَلَمَّا رَأَتْهُ‌ أُمُّهُ‌ وَ رَآهَا بَکَیَا فَرَحِمَهُمَا، فَقَالَ‌ لَهُ‌ عِیسَی علیه السلام: أَ تُحِبُّ‌ أَنْ‌ تَبْقَی مَعَ‌ أُمِّکَ‌ فِی الدُّنْیَا؟ فَقَالَ‌: یَا نَبِیَّ‌ اللهِ‌ بِأَکْلٍ‌ وَ رِزْقٍ‌ وَ مُدَّةٍ‌، أَمْ‌ بِغَیْرِ رِزْقٍ‌ وَ لَا أَکْلٍ‌ وَ لَا مُدَّةٍ‌؟ فَقَالَ‌ لَهُ‌ عِیسَی علیه السلام: بَلْ‌ بِأَکْلٍ‌ وَ رِزْقٍ‌ وَ مُدَّةٍ‌ وَ تُعَمَّرُ عِشْرِینَ‌ سَنَةً‌، وَ تَتَزَوَّجُ‌ وَ یُولَدُ لَکَ‌، قَالَ‌: نَعَمْ‌، قَالَ‌: فَدَفَعَهُ‌ عِیسَی علیه السلام إِلَی أُمِّهِ‌ فَعَاشَ‌ عِشْرِینَ‌ سَنَةً‌ وَ تَزَوَّجَ‌ وَ وُلِدَ لَهُ‌».⁽²⁾

[145] 45 - ابان بن تغلب گوید: از امام صادق علیه السلام سؤال شد که آیا عیسی بن مریم علیهما السلام کسی را پس از مُردنش زنده کرد به طوری که خوراک و روزی داشته باشد و عمر دوباره و فرزندی پیدا کند؟

حضرت فرمود: «آری حضرت عیسی علیه السلام رفیقی داشت که در دین و عقیده به خداوند متعال برادر (دینی) او محسوب می‌شد، و همواره حضرت عیسی علیه السلام به سراغش رفته و به خانه‌اش می‌رفت تا اینکه حضرت عیسی علیه السلام مدّتی از او دور شد و پس از مراجعت به سراغ او رفت تا به او سلامی بدهد، هنگامی که به در منزلش رفت مادرش از خانه بیرون آمد، عیسی علیه السلام از حال آن مرد پرسید، مادرش گفت: ای رسول خدا او از دنیا رفت، عیسی علیه السلام فرمود: دوست داری بار دیگر او را ببینی‌؟ عرض کرد: آری. عیسی فرمود: چون فردا شود من به نزد تو خواهم آمد و به اذن خداوند او را برایت زنده می‌کنم.

چون فردا شد به نزد آن زن آمد و به او فرمود: مرا بر سر قبرش ببر، آن زن به همراه حضرت سر قبر آن مرد آمدند، عیسی علیه السلام در آنجا ایستاد و به درگاه خدای عز و جل دعا کرد، قبر شکافته شد و پسر آن زنده از قبر بیرون آمد، همین که چشم مادر و فرزند به یکدیگر افتاد گریستند، عیسی علیه السلام دلش به حال آن دو سوخت پس به او فرمود: آیا دوست داری با مادرت در دنیا زندگی کنی‌؟ عرض کرد: ای پیغمبر خدا آیا با خوراک و روزی و مدّتی معین یا بدون خوراک و روزی و مدت (یعنی مدتی اندک)؟ عیسی علیه السلام فرمود: با خوراک و روزی و مدّتی معین، و عمری بیست ساله که در آن مدت زن بگیری و فرزنددار هم بشوی‌؟ عرض کرد: اگر چنین است آری مایلم. حضرت او را به مادرش سپرد و بیست سال دیگر عمر کرد و زن گرفت و بچه‌دار هم شد».

[146] 46 - وَ مِمَّا رَوَاهُ‌ لِی وَ رَوَیْتُهُ‌ عَنِ‌ السَّیِّدِ الْجَلِیلِ‌ السَّعِیدِ بَهَاءِ الدِّینِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ السَّیِّدِ عَبْدِ الْکَرِیمِ‌ بْنِ‌ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْحُسَیْنِیِّ‌ بِإِسْنَادِهِ‌، عَنْ‌ أَبِی سَعِیدٍ سَهْلٍ‌ یَرْفَعُهُ‌إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: قَالَ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ‌ قَبْلَ‌ أَنْ‌ یُقْتَلَ‌: إِنَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ‌ لِی: یَا بُنَیَّ‌ إِنَّکَ‌ سَتُسَاقُ‌ إِلَی الْعِرَاقِ‌، وَ هِیَ‌ أَرْضٌ‌ قَدِ الْتَقَی فِیهَا النَّبِیُّونَ‌ وَ أَوْصِیَاءُ النَّبِیِّینَ‌، وَ هِیَ‌ أَرْضٌ‌ تُدْعَی «عَمُورَا» وَ إِنَّکَ‌ تُسْتَشْهَدُ بِهَا، وَ یُسْتَشْهَدُ مَعَکَ‌ جَمَاعَةٌ‌ مِنْ‌ أَصْحَابِکَ‌، لَا یَجِدُونَ‌ أَلَمَ‌ مَسِّ‌ الْحَدِیدِ وَ تَلَا: یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی‌ إِبْراهِیمَ‌ ⁽¹⁾

الأنبیاء (21):69.

ثُمَّ‌ أَمْکُثُ‌ مَا شَاءَ اللهُ‌، فَأَکُونُ‌ أَوَّلَ‌ مَنْ‌ تَنْشَقُّ‌ الْأَرْضُ‌ عَنْهُ‌، فَأَخْرُجُ‌ خَرْجَةً‌ تُوَافِقُ‌ خَرْجَةَ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام، وَ قِیَامَ‌ قَائِمِنَا، وَ حَیَاةَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم ثُمَّ‌ لَیَنْزِلَنَّ‌ عَلَیَّ‌ وَفْدٌ مِنَ‌ السَّمَاءِ مِنْ‌ عِنْدِ اللهِ‌، لَمْ‌ یَنْزِلُوا إِلَی الْأَرْضِ‌ قَطُّ‍‌، وَ لَیَنْزِلَنَّ‌ إِلَیَّ‌ جَبْرَئِیلُ‌ وَ مِیکَائِیلُ‌ وَ إِسْرَافِیلُ‌ وَ جُنُودٌ مِنَ‌ الْمَلَائِکَةِ‌، وَ لَیَنْزِلَنَّ‌ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ عَلِیٌّ‌ علیه السلام، وَ أَنَا وَ أَخِی وَ جَمِیعُ‌ مَنْ‌ مَنَّ‌ اللهُ‌ عَلَیْهِ‌ فِی حَمُولَاتٍ‌ مِنْ‌ حَمُولَاتِ‌ الرَّبِّ‌، خَیْلٍ‌ بُلْقٍ‌ مِنْ‌ نُورٍ لَمْ‌ یَرْکَبْهَا مَخْلُوقٌ‌.

ثُمَّ‌ لَیَهُزَّنَّ‌ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم لِوَاءَهُ‌، وَ لَیَدْفَعَنَّهُ‌ إِلَی قَائِمِنَا علیه السلام مَعَ‌ سَیْفِهِ‌، ثُمَّ‌ إِنَّ‌ اللهَ‌ تَعَالَی یُخْرِجُ‌ مِنْ‌ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ‌ عَیْناً مِنْ‌ دُهْنٍ‌، وَ عَیْناً مِنْ‌ لَبَنٍ‌، وَ عَیْناً مِنْ‌ مَاءٍ.

ثُمَّ‌ إِنَّ‌ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام یَدْفَعُ‌ إِلَیَّ‌ سَیْفَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَیَبْعَثُنِی إِلَی الشَّرْقِ‌ وَ الْغَرْبِ‌، فَلَا آتِی عَلَی عَدُوٍّ للهِ‌ إِلَّا أَهْرَقْتُ‌ دَمَهُ‌، وَ لَا أَدَعُ‌ صَنَماً إِلَّا أَحْرَقْتُهُ‌، حَتَّی أَقَعَ‌ إِلَی الْهِنْدِ فَأَفْتَحَهَا.

[146] 46 - همانند این روایت به صورت کامل در حدیث 107 آمده است.

وَ إِنَّ‌ دَانِیَالَ‌ وَ یُوشَعَ‌ یَخْرُجَانِ‌ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام یَقُولَانِ‌: صَدَقَ‌ اللهُ‌ وَ رَسُولُهُ‌، وَ یَبْعَثُ‌ مَعَهُمَا إِلَی الْبَصْرَةِ‌ سَبْعِینَ‌ رَجُلًا فَیَقْتُلُونَ‌ مقاتلهم [مُقَاتِلِیهِمْ‌]، وَ یَبْعَثُ‌ بَعْثاً إِلَی الرُّومِ‌ وَ یَفْتَحُ‌ اللهُ‌ لَهُمْ‌، ثُمَّ‌ لَأَقْتُلَنَّ‌ کُلَّ‌ دَابَّةٍ‌ حَرَّمَ‌ اللهُ‌ لَحْمَهَا حَتَّی لَا یَکُونَ‌ عَلَی وَجْهِ‌ الْأَرْضِ‌ إِلَّا الطَّیِّبُ‌.

وَ أَعْرِضُ‌ عَلَی الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی وَ سَائِرِ الْمِلَلِ‌، وَ لَأُخَیِّرَنَّهُمْ‌ دِینَ‌ الْإِسْلَامِ‌ أَوِ السَّیْفَ‌، فَمَنْ‌ أَسْلَمَ‌ مَنَنْتُ‌ عَلَیْهِ‌، وَ مَنْ‌ کَرِهَ‌ الْإِسْلَامَ‌ أَهْرَقَ‌ اللهُ‌ دَمَهُ‌، وَ لَا یَبْقَی رَجُلٌ‌ مِنْ‌ شِیعَتِنَا إِلَّا أَنْزَلَ‌ اللهُ‌ إِلَیْهِ‌ مَلَکاً یَمْسَحُ‌ عَنْ‌ وَجْهِهِ‌ التُّرَابَ‌، وَ یُعَرِّفُهُ‌ أَزْوَاجَهُ‌ وَ مَنَازِلَهُ‌ فِی الْجَنَّةِ‌، وَ لَا یَبْقَی عَلَی وَجْهِ‌ الْأَرْضِ‌ أَعْمَی وَ لَا مُقْعَدٌ وَ لَا مُبْتَلًی إِلَّا کَشَفَ‌ اللهُ‌ عَنْهُ‌ بَلَاءَهُ‌ بِنَا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌.

وَ لَتَنْزِلَنَّ‌ الْبَرَکَةُ‌ مِنَ‌ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ‌ حَتَّی إِنَّ‌ الشَّجَرَةَ‌ لَتَنْقَصِفُ‌ مِمَّا یَزِیدُ اللهُ‌ فِیهَا مِنَ‌ الثَّمَرَةِ‌، وَ لَتُؤْکَلُ‌ ثَمَرَةُ‌ الشِّتَاءِ فِی الصَّیْفِ‌، وَ ثَمَرَةُ‌ الصَّیْفِ‌ فِی الشِّتَاءِ وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُ‌ اللهِ‌ تَعَالَی: وَ لَوْ أَنَّ‌ أَهْلَ‌ الْقُری‌ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ‌ بَرَکاتٍ‌ مِنَ‌ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ‌ وَ لکِنْ‌ کَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ‌ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ‌ »⁽¹⁾

الأعراف (7):96.

قد تقدّم مثل هذا الحدیث لکن فی ذلک زیادة لیست فی هذا.

همانند این روایت به صورت کامل در حدیث 107 آمده است.

بَابٌ‌ فِی رِجَالِ‌ الْأَعْرَافِ‌

[147] 1 - حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ أَبِی هَاشِمٍ‌، عَنْ‌ أَبِی سَلَمَةَ‌ بْنِ‌ مُکْرَمٍ‌ الْجَمَّالِ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ ⁽¹⁾

الأعراف (7):46.

[148] 2 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ فُضَیْلٍ‌ الصَّیْرَفِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام. وَ إِسْحَاقَ‌ بْنِ‌ عَمَّارٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ قَالَ‌: «هُمُ‌ الْأَئِمَّةُ‌ علیهم السلام».⁽³⁾

[149] 3 - حَدَّثَنِی أَبُو الْجَوْزَاءِ الْمُنَبِّهُ‌ بْنُ‌ عَبْدِ اللهِ‌ التَّمِیمِیُّ‌ قَالَ‌: حَدَّثَنِی الْحُسَیْنُ‌ بْنُ‌ عُلْوَانَ‌ الْکَلْبِیُّ‌، عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ طَرِیفٍ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ هَذِهِ‌ الْآیَةِ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌

دربارۀ مردان اعراف

[147] 1 - ابوسلمه گوید: امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» فرمود: «ما همان مردانیم، امامانِ‌ از ما خانواده می‌شناسند چه کسی داخل و چه کسی داخل بهشت آتش می‌شود، همان‌گونه که شما میان قبیله می‌شناسید کدام شخص خوب و کدام بد است».

[148] 2 - ابو حمزه ثمالی از امام باقر علیه السلام و اسحاق بن عمّار از امام صادق علیه السلام نقل کرده‌اند که حضرت در تفسیر آیۀ: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» فرمود: «ایشان ائمّه علیهم السلام می‌باشند».

[149] 3 - سعد بن طَریف گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» پرسیدم،

فرمود: «ای سعد! منظور از اعراف آل محمّدند که داخل بهشت نمی‌شود مگر

یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ فَقَالَ‌: «یَا سَعْدُ، آلُ‌ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم الْأَعْرَافُ‌ لَا یَدْخُلُ‌ الْجَنَّةَ‌ إِلَّا مَنْ‌ یَعْرِفُهُمْ‌ وَ یَعْرِفُونَهُ‌، وَ لَا یَدْخُلُ‌ النَّارَ إِلَّا مَنْ‌ أَنْکَرَهُمْ‌ وَ أَنْکَرُوهُ‌، وَ هُمْ‌ أَعْرَافٌ‌ لَا یُعْرَفُ‌ اللهُ‌ تَعَالَی إِلَّا بِسَبِیلِ‌ مَعْرِفَتِهِمْ‌».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 496، ح 4؛ تفسیر العیاشی: 18/2، ح 45، تا: «أنکرهم و أنکروه»؛ البحار: 250/24، ح 7.

[150] 4 - أَحْمَدُ وَ عَبْدُ اللهِ‌ ابْنَا مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ أَبِی أَیُّوبَ‌ الْخَزَّازِ، عَنْ‌ بُرَیْدِ بْنِ‌ مُعَاوِیَةَ‌ الْعِجْلِیِّ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ قَالَ‌: «أُنْزِلَتْ‌ فِی هَذِهِ‌ الْأُمَّةِ‌، وَ الرِّجَالُ‌ هُمُ‌ الْأَئِمَّةُ‌ مِنْ‌ آلِ‌ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم». قُلْتُ‌: فَمَا الْأَعْرَافُ‌؟ قَالَ‌: «صِرَاطٌ‍‌ بَیْنَ‌ الْجَنَّةِ‌ وَ النَّارِ، فَمَنْ‌ شَفَعَ‌ لَهُ‌ الْإِمَامُ‌ - مِنَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ الْمُذْنِبِینَ‌ - نَجَا، وَ مَنْ‌ لَمْ‌ یَشْفَعْ‌ لَهُ‌ هَوَی».⁽²⁾

[151] 5 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ عُلْوَانَ‌، عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ طَرِیفٍ‌، عَنِ‌ الْأَصْبَغِ‌ بْنِ‌ نُبَاتَةَ‌ قَالَ‌: کُنْتُ‌ عِنْدَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام جَالِساً فَجَاءَ رَجُلٌ‌ فَقَالَ‌ لَهُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ ؟ فَقَالَ‌ لَهُ‌ عَلِیٌّ‌ علیه السلام: «نَحْنُ‌ الْأَعْرَافُ‌ نَعْرِفُ‌ أَنْصَارَنَا بِسِیمَاهُمْ‌، وَ نَحْنُ‌ الْأَعْرَافُ‌ الَّذِی لَا یُعْرَفُ‌ اللهُ‌ إِلَّا بِسَبِیلِ‌ مَعْرِفَتِنَا، وَ نَحْنُ‌ الْأَعْرَافُ‌ نُوقَفُ‌ یَوْمَ‌ الْقِیَامَةِ‌ بَیْنَ‌ الْجَنَّةِ‌ وَ النَّارِ، فَلَا یَدْخُلُ‌ الْجَنَّةَ‌ إِلَّا مَنْ‌ عَرَفَنَا وَ عَرَفْنَاهُ‌، وَ لَا یَدْخُلُ‌ النَّارَ إِلَّا مَنْ‌ أَنْکَرَنَا وَ أَنْکَرْنَاهُ‌.

وَ ذَلِکَ‌ لِأَنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ لَوْ شَاءَ عَرَّفَ‌ النَّاسَ‌ نَفْسَهُ‌ حَتَّی یَعْرِفُوهُ‌ وَ یُوَحِّدُوهُ‌ وَ یَأْتُونَهُ‌ مِنْ‌ بَابِهِ‌، وَ لَکِنَّهُ‌ جَعَلَنَا أَبْوَابَهُ‌، وَ صِرَاطَهُ‌، وَ سَبِیلَهُ‌، وَ بَابَهُ‌ الَّذِی یُؤْتَی مِنْهُ‌».⁽³⁾

کسی که آن‌ها را بشناسد و آن‌ها او را بشناسند و داخل جهنّم نمی‌گردد مگر کسی که منکر آن‌ها باشند و آن‌ها او را انکار کنند. اعراف آن‌هایند که خداوند جز به واسطۀ شناخت آن‌ها شناخته نمی‌شود».

[150] 4 - برید بن معاویه عجلی گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» پرسیدم، فرمود: «این آیه دربارۀ این امّت نازل شده است و (منظور) از مردان (در آیه)، ائمّه از آل محمّد علیهم السلام می‌باشند».

عرض کردم: پس اعراف چیست‌؟ فرمود: «راهی است بین بهشت و جهنّم، هر کس از مؤمنان گنه‌کار را که ائمّۀ از ما شفاعت نماید او نجات یافته و کسی که مورد شفاعت نشود، سقوط‍‌ کرده (و داخل آتش شود)».

[151] 5 - ترجمۀ این روایت در حدیث 158 آمده است.

[152] 6 - عَلِیُّ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیُ‌، عَنْ‌ حَمْدَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ بِشْرِ بْنِ‌ حَبِیبٍ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: أَنَّهُ‌ سُئِلَ‌ عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ بَیْنَهُما حِجابٌ‌ وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ قَالَ‌: «سُورٌ بَیْنَ‌ الْجَنَّةِ‌ وَ النَّارِ، قَائِمٌ‌ عَلَیْهِ‌ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ عَلِیٌّ‌ وَ الْحَسَنُ‌ وَ الْحُسَیْنُ‌ وَ فَاطِمَةُ‌ وَ خَدِیجَةُ‌ علیهم السلام فَیُنَادُونَ‌: أَیْنَ‌ مُحِبُّونَا؟ أَیْنَ‌ شِیعَتُنَا؟ فَیُقْبِلُونَ‌ إِلَیْهِمْ‌ فَیَعْرِفُونَهُمْ‌ بِأَسْمَائِهِمْ‌ وَ أَسْمَاءِ آبَائِهِمْ‌، وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ فَیَأْخُذُونَ‌ بِأَیْدِیهِمْ‌ فَیَجُوزُونَ‌ بِهِمُ‌ الصِّرَاطَ‍‌ وَ یُدْخِلُونَهُمُ‌ الْجَنَّةَ‌».⁽¹⁾

تأویل الآیات: 176/1، ح 12؛ البحار: 255/24، ح 19.

[153] 7 - الْمُعَلَّی بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیُ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنِی أَبُو الْفَضْلِ‌ الْمَدَنِیُّ‌، عَنْ‌ أَبِی مَرْیَمَ‌ الْأَنْصَارِیِّ‌، عَنِ‌ الْمِنْهَالِ‌ بْنِ‌ عَمْرٍو، عَنْ‌ زِرِّ بْنِ‌ حُبَیْشٍ‌، عَنْ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌: «إِذَا أُدْخِلَ‌ الرَّجُلُ‌ حُفْرَتَهُ‌ أَتَاهُ‌ مَلَکَانِ‌ اسْمُهُمَا مُنْکَرٌ وَ نَکِیرٌ، فَأَوَّلُ‌ مَا یَسْأَلَانِهِ‌ عَنْ‌ رَبِّهِ‌، ثُمَّ‌ عَنْ‌ نَبِیِّهِ‌، ثُمَّ‌ عَنْ‌ وَلِیِّهِ‌، فَإِنْ‌ أَجَابَ‌ نَجَا، وَ إِنْ‌ تَحَیَّرَ عَذَّبَاهُ‌».

فَقَالَ‌ رَجُلٌ‌: فَمَا حَالُ‌ مَنْ‌ عَرَفَ‌ رَبَّهُ‌ وَ نَبِیَّهُ‌ وَ لَمْ‌ یَعْرِفْ‌ وَلِیَّهُ‌؟ فَقَالَ‌: مُذَبْذَبٌ‌ لا إِلی‌ هؤُلاءِ وَ لا إِلی‌ هؤُلاءِ وَ مَنْ‌ یُضْلِلِ‌ اللّهُ‌ فَلَنْ‌ تَجِدَ لَهُ‌ سَبِیلاً ⁽²⁾فَذَلِکَ‌ لَا سَبِیلَ‌ لَهُ‌.

وَ قَدْ قِیلَ‌ لِلنَّبِیِّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: مَنْ‌ وَلِیُّ‌ اللهِ‌ یَا نَبِیَّ‌ اللهِ‌؟ فَقَالَ‌: وَلِیُّکُمْ‌ فِی هَذَا الزَّمَانِ‌ عَلِیٌّ‌ علیه السلام، وَ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌ وَصِیُّهُ‌، وَ لِکُلِّ‌ زَمَانٍ‌ عَالِمٌ‌ یَحْتَجُّ‌ اللهُ‌ بِهِ‌ لِئَلَّا یَکُونَ‌ کَمَا قَالَ‌ الضُّلَّالُ‌ قَبْلَهُمْ‌ حِینَ‌ فَارَقَتْهُمْ‌ أَنْبِیَاؤُهُمْ‌ رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ‌ إِلَیْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ‌ آیاتِکَ‌ مِنْ‌ قَبْلِ‌ أَنْ‌ نَذِلَّ‌ وَ نَخْزی‌ ⁽³⁾بِمَا کَانَ‌ مِنْ‌ ضَلَالَتِهِمْ‌ وَ هِی جَهَالَتُهُمْ‌ بِالْآیاتِ‌، وَ هُمُ‌ الْأَوْصِیاءُ فَأَجَابَهُمُ‌ اللهُ‌

[152] 6 - بشر بن حبیب گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و بین این دو [بهشتیان و دوزخیان] حجاب (و مانعی) است و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند» سؤال شد، فرمود: «(اعراف) دیوار (و بلندی‌ای) میان بهشت و جهنّم است که بر آن محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و علی و حسن و حسین و فاطمه و خدیجه علیهم السلام ایستاده‌اند و ندا می‌دهند: کجایند دوستداران ما؟ شیعیان ما کجایند؟ و دوستان و شیعیان به ایشان رو می‌آورند، و آن‌ها را به نام و نام پدرهاشان می‌شناسند و این است معنی آیۀ: «که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» پس دست آن‌ها را می‌گیرند و از صراط‍‌ رد می‌کنند و داخل بهشت می‌شوند».

[153] 7 - زِرّ بن حُبیش گوید: شنیدم علی علیه السلام⁽¹⁾

همین روایت با کمی اختلاف در کشف المحجة: 273 از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است.

مردی عرض کرد: چگونه است حال کسی که پروردگار و پیغمبر خود را بشناسد و امام خود را نشناسد؟

فرمود: «آن‌ها افراد بی‌هدفی هستند که نه سوی این‌ها، و نه سوی آن‌هایند! (نه در صف مؤمنان قرار دارند، و نه در صف کافران) «و هر کس را خداوند گمراه کند، راهی برای او نخواهی یافت - نساء: 143». وقتی به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گفته شد: ای پیامبر خدا! ولی (و امام) کیست‌؟ فرمود: ولی شما در این زمان علی علیه السلام است و بعد از او وصی او است، و برای هر زمانی حجّت‌های خدا هستند؛ تا اینکه شما هم آنچه را گمراهان قبل از شام هنگام مفارقت از پیامبرشان گفتند نگوئید که: «پروردگارا! چرا پیامبری

عَزَّ وَ جَلَّ‌: قُلْ‌ کُلٌّ‌ مُتَرَبِّصٌ‌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ‌ مَنْ‌ أَصْحابُ‌ الصِّراطِ‍‌ السَّوِیِّ‌ وَ مَنِ‌ اهْتَدی‌ ⁽¹⁾

طه (20):135.

فَالْأَوْصِیَاءُ هُمْ‌ أَصْحَابُ‌ الصِّرَاطِ‍‌ وُقُوفاً عَلَیْهِ‌، لَا یَدْخُلُ‌ الْجَنَّةَ‌ إِلَّا مَنْ‌ عَرَفَهُمْ‌ وَ عَرَفُوهُ‌، وَ لَا یَدْخُلُ‌ النَّارَ إِلَّا مَنْ‌ أَنْکَرَهُمْ‌ وَ أَنْکَرُوهُ‌، لِأَنَّهُمْ‌ عُرَفَاءُ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌، عَرَّفَهُمْ‌ عَلَیْهِمْ‌ عِنْدَ أَخْذِ الْمَوَاثِیقِ‌ عَلَیْهِمْ‌، وَ وَصَفَهُمْ‌ فِی کِتَابِهِ‌، فَقَالَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ وَ هُمُ‌ الشُّهَدَاءُ عَلَی أَوْلِیَائِهِمْ‌، وَ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم الشَّهِیدُ عَلَیْهِمْ‌، أَخَذَ لَهُمْ‌ مَوَاثِیقَ‌ الْعِبَادِ بِالطَّاعَةِ‌، وَ أَخَذَ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم عَلَیْهِمُ‌ الْمِیثَاقَ‌ بِالطَّاعَةِ‌، فَجَرَتْ‌ نُبُوَّتُهُ‌ عَلَیْهِمْ‌، وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: فَکَیْفَ‌ إِذا جِئْنا مِنْ‌ کُلِّ‌ أُمَّةٍ‌ بِشَهِیدٍ وَ جِئْنا بِکَ‌ عَلی‌ هؤُلاءِ شَهِیداً. یَوْمَئِذٍ یَوَدُّ الَّذِینَ‌ کَفَرُوا وَ عَصَوُا الرَّسُولَ‌ لَوْ تُسَوّی بِهِمُ‌ الْأَرْضُ‌ وَ لا یَکْتُمُونَ‌ اللّهَ‌ حَدِیثاً ⁽²⁾».⁽³⁾

[154] 8 - حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَسْبَاطٍ‍‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ خَبَّابٍ‌، عَنْ‌ بَعْضِ‌ أَصْحَابِهِ‌، عَمَّنْ‌ حَدَّثَهُ‌ عَنِ‌ الْأَصْبَغِ‌ بْنِ‌ نُبَاتَةَ‌، عَنْ‌ سَلْمَانَ‌ الْفَارِسِیِّ‌ قَالَ‌: قَالَ‌: أَشْهَدُ - أَوْ قَالَ‌: أُقْسِمُ‌ - بِاللهِ‌ لَسَمِعْتُ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یَقُولُ‌ لِعَلِیٍّ‌ علیه السلام: «یَا عَلِیُّ‌ إِنَّکَ‌ وَ الْأَوْصِیَاءَ مِنْ‌ بَعْدِی - أَوْ قَالَ‌: مِنْ‌ بَعْدِکَ‌ - أَعْرَافٌ‌، لَا یُعْرَفُ‌ اللهُ‌ إِلَّا بِسَبِیلِ‌ مَعْرِفَتِکُمْ‌، وَ أَعْرَافٌ‌

برای ما نفرستادی تا از آیات تو پیروی کنیم، پیش از آنکه ذلیل و رسوا شویم - طه: 134» و (جز این نیست که) تمام گمراهی ایشان به خاطر نادانی آن‌ها به آیات الهی و نشناختن اوصیاء بوده، پس خداوند جواب آنان را داده و فرموده است: «بگو: همه (ما و شما) در انتظاریم! (ما در انتظار وعده پیروزی، و شما در انتظار شکست ما!) حال که چنین است، انتظار بکشید امّا به زودی می‌دانید چه کسی از اصحاب صراط‍‌ مستقیم، و چه کسی هدایت یافته است - طه: 135» و جز این نیست که انتظار آنان این بود که گفتند: ما در معرفت اوصیاء در وسعت هستیم، و در عدم معرفت امام بر ما حَرَجی نیست تا امام علم خود را ظاهر نماید.

و اوصیاء میان بهشت و جهنّم بر شما نگاه‌بانند، داخل بهشت نشود مگر کسی که ایشان را بشناسد و ایشان او را بشناسند، و داخل جهنّم نشود مگر کسی که انکار ایشان نماید و ایشان‌انکار او نمایند؛ زیرا که ایشان بندگان را می‌شناسند، خداوند در وقت گرفتن عهد و میثاق به طاعت و پیروی از اوصیاء، ایشان را به آنان شناسانده است، پس در کتاب خود آن‌ها را وصف نموده و ذکر فرموده است: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» و ایشانند گواهان بر مردم، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گواهان بر ایشان است. عهد و میثاق بندگان برای ایشان گرفته شده است و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای ایشان عهد و میثاق بندگان به اطاعت را گرفته است، و این است تفسیر آیۀ: «حال آن‌ها چگونه است آن روزی که از هر امّتی، شاهد و گواهی (بر اعمالشان) می‌آوریم، و تو را نیز بر آنان گواه خواهیم آورد؟ در آن روز، آن‌ها که کافر شدند و با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به مخالفت برخاستند، آرزو می‌کنند که ای کاش (خاک بودند، و) خاک آن‌ها با زمین‌های اطراف یکسان می‌شد (و به کلی محو و فراموش می‌شدند). در آن روز، (با آن همه گواهان،) سخنی را نمی‌توانند از خدا پنهان کنند - نساء: 41-42»».

لَا یَدْخُلُ‌ الْجَنَّةَ‌ إِلَّا مَنْ‌ عَرَفْتُمُوهُ‌ وَ عَرَفَکُمْ‌، وَ لَا یَدْخُلُ‌ النَّارَ إِلَّا مَنْ‌ أَنْکَرَکُمْ‌ وَ أَنْکَرْتُمُوهُ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 497، ح 7؛ البحار: 252/24، ح 13.

[155] 9 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ مُوسَی بْنِ‌ سَعْدَانَ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌ الْحَضْرَمِیِّ‌، عَنْ‌ بَعْضِ‌ أَصْحَابِهِ‌، عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ طَرِیفٍ‌، قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ فَقَالَ‌: «یَا سَعْدُ أَنَّهَا أَعْرَافٌ‌ لَا یَدْخُلُ‌ الْجَنَّةَ‌ إِلَّا مَنْ‌ عَرَفَهُمْ‌ وَ عَرَفُوهُ‌، وَ أَعْرَافٌ‌ لَا یَدْخُلُ‌ النَّارَ إِلَّا مَنْ‌ أَنْکَرَهُمْ‌ وَ أَنْکَرُوهُ‌، وَ أَعْرَافٌ‌ لَا یُعْرَفُ‌ اللهُ‌ إِلَّا بِسَبِیلِ‌ مَعْرِفَتِهِمْ‌، فَلَا سَوَاءٌ مَنِ‌ اعْتَصَمَتْ‌ بِهِ‌ الْمُعْتَصِمَةُ‌، وَ مَنْ‌ ذَهَبَ‌ مَذْهَبَ‌ النَّاسِ‌، ذَهَبَ‌ النَّاسُ‌ إِلَی عَیْنٍ‌ کَدِرَةٍ‌ یَفْرُغُ‌ بَعْضُهَا فِی بَعْضٍ‌، وَ مَنْ‌ أَتَی آلَ‌ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم أَتَی عَیْناً صَافِیَةً‌ تَجْرِی بِعِلْمِ‌ اللهِ‌، لَیْسَ‌ لَهَا نَفَادٌ وَ لَا انْقِطَاعٌ‌، ذَلِکَ‌ بِأَنَّ‌ اللهَ‌ لَوْ شَاءَ لَأَرَاهُمْ‌ شَخْصَهُ‌ حَتَّی یَأْتُوهُ‌ مِنْ‌ بَابِهِ‌، لَکِنْ‌ جَعَلَ‌ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله و سلم وَ آلَ‌ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ‌ السَّلَامُ‌ الْأَبْوَابَ‌ الَّتِی یُؤْتَی مِنْهَا، وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: لَیْسَ‌ الْبِرُّ بِأَنْ‌ تَأْتُوا الْبُیُوتَ‌ مِنْ‌ ظُهُورِها وَ لکِنَّ‌ الْبِرَّ مَنِ‌ اتَّقی‌ وَ أْتُوا الْبُیُوتَ‌ مِنْ‌ أَبْوابِها ⁽²⁾».⁽³⁾

[156] 10 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنْ‌ عَمَّارِ بْنِ‌ مَرْوَانَ‌، عَنِ‌ الْمُنَخَّلِ‌ بْنِ‌ جَمِیلٍ‌، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنِ‌ الْأَعْرَافِ‌ مَا هُمْ‌؟ فَقَالَ‌: «هُمْ‌ أَکْرَمُ‌ الْخَلْقِ‌ عَلَی اللهِ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی».⁽⁴⁾

[154] 8 - سلمان فارسی گوید: خدا را شاهد می‌گیرم یا به خدا قسم [تردید از اصبغ است] شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام می‌فرمود: «ای علی! به راستی تو و جانشینان بعد از من یا فرمود جانشینان بعد از تو، (مردانِ‌) اعراف هستند که خداوند جز از راه معرفت شما شناخته نشود و وارد بهشت نخواهد شد مگر کسی که شما را بشناسد و شما نیز او را بشناسید و داخل جهنّم نمی‌شود جز کسی که شما را انکار کند و شما نیز او را انکار کنید».

[155] 9 - سعد بن طریف گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» پرسیدم، فرمود: «ای سعد! اعراف آل محمّدند که داخل بهشت نمی‌شود مگر کسی که آن‌ها را بشناسد و آن‌ها او را بشناسند و داخل جهنّم نمی‌گردد مگر کسی که منکر آن‌ها باشند و آن‌ها او را انکار کنند، اعراف آن‌هایند که خداوند جز به واسطۀ معرفت ایشان شناخته نمی‌شود، و برابر نیستند کسانی که مردم به آن‌ها پناه گیرند (که ما اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم باشیم) با کسانی که خود محتاج پناهندگی به دیگران باشند. مردم (پیروان پیشوایان باطل) به سوی چشمه‌های آب تیرۀ اندک که از چشمه‌ای به چشمۀ دیگر ریزد رفتند، و کسانی که سوی آل محمّد علیهم السلام آمدند به سوی چشمه‌ای صاف آمدند که آب آن به علم پروردگار جاریست و تمامی و خشک شدن ندارد؛ این به خاطر آن است که اگر خداوند می‌خواست خود را به مردم نشان می‌داد (و تعریف می‌کرد) تا او را به یکتایی شناخته و از باب او در آیند، ولیکن محمّد و آل محمّد علیهم السلام را باب‌های خویش قرار داد که از آن درآیند. و این است تفسیر آیۀ: «کارِ نیک، آن نیست که از پشتِ‌ خانه‌ها وارد شوید؛ بلکه نیکی این است که پرهیزگار باشید، و از درِ خانه‌ها وارد شوید - بقره: 189»».

[157] 11 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ صَفْوَانَ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُسْکَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ فَقَالَ‌: «هُمُ‌ الْأَئِمَّةُ‌ مِنَّا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌ علیهم السلام فِی بَابٍ‌ مِنْ‌ یَاقُوتٍ‌ أَحْمَرَ عَلَی سَرْبِ‌ الْجَنَّةِ‌ یَعْرِفُ‌ کُلُّ‌ إِمَامٍ‌ مِنَّا مَا یَلِیهِ‌» فَقَالَ‌ رَجُلٌ‌: مَا مَعْنَی مَا یَلِیهِ‌؟ فَقَالَ‌: «مِنَ‌ الْقَرْنِ‌ الَّذِی هُوَ فِیهِ‌ إِلَی الْقَرْنِ‌ الَّذِی کَانَ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 500، ح 19؛ البحار: 335/8، ح 4.

[158] 12 - الْمُعَلَّی بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْبَصْرِیُ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ جُمْهُورٍ، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ الْأَصَمِّ‌، عَنِ‌ الْهَیْثَمِ‌ بْنِ‌ وَاقِدٍ، عَنْ‌ مُقَرِّنٍ‌، قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «جَاءَ ابْنُ‌ الْکَوَّاءِ إِلَی أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام فَقَالَ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ ؟ فَقَالَ‌: نَحْنُ‌ الْأَعْرَافُ‌ نَعْرِفُ‌ أَنْصَارَنَا بِسِیمَاهُمْ‌، وَ نَحْنُ‌ الْأَعْرَافُ‌ الَّذِینَ‌ لَا یُعَرِّفُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ یَوْمَ‌ الْقِیَامَةِ‌ عَلَی الصِّرَاطِ‍‌ غَیْرَنَا، وَ لَا یَدْخُلُ‌ الْجَنَّةَ‌ إِلَّا مَنْ‌ عَرَفَنَا وَ عَرَفْنَاهُ‌، وَ لَا یَدْخُلُ‌ النَّارَ إِلَّا مَنْ‌ أَنْکَرَنَا وَ أَنْکَرْنَاهُ‌.

إِنَّ‌ اللهَ‌ تَعَالَی لَوْ شَاءَ لَعَرَّفَ‌ الْعِبَادَ نَفْسَهُ‌، وَ لَکِنْ‌ جَعَلَنَا أَبْوَابَهُ‌، وَ صِرَاطَهُ‌، وَ سَبِیلَهُ‌، وَ الْوَجْهَ‌ الَّذِی یُؤْتَی مِنْهُ‌، فَمَنْ‌ عَدَلَ‌ عَنْ‌ وَلَایَتِنَا أَوْ فَضَّلَ‌ عَلَیْنَا غَیْرَنَا، فَإِنَّهُمْ‌ عَنِ‌ الصِّراطِ‍‌ لَناکِبُونَ‌ ⁽²⁾، وَ لَا سَوَاءٌ مَنِ‌ اعْتَصَمَ‌ النَّاسُ‌ بِهِ‌، وَ لَا سَوَاءٌ مَنْ‌ ذَهَبَ‌ حَیْثُ‌ ذَهَبَ‌ النَّاسُ‌، ذَهَبَ‌ النَّاسُ‌ إِلَی عُیُونٍ‌ کَدِرَةٍ‌ یَفْرُغُ‌ بَعْضُهَا فِی بَعْضٍ‌، وَ ذَهَبَ‌ مَنْ‌ ذَهَبَ‌ إِلَیْنَا إِلَی عُیُونٍ‌ صَافِیَةٍ‌ تَجْرِی بِأَمْرِ رَبِّهَا لَا نَفَادَ لَهَا وَ لَا انْقِطَاعَ‌».⁽³⁾

[156] 10 - جابر گوید: از امام باقر علیه السلام در مورد اعراف پرسیدم که ایشان کیانند؟ فرمود: «ایشان گرامی‌ترین مخلوقات نزد خداوند می‌باشند».

[157] 11 - ابو بصیر گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» پرسیدم، فرمود: «ائمّه از ما اهل بیت بر دری از یاقوت قرمز بر دیوار (و دروازۀ) بهشت است که هر امامی از ما می‌شناسد آنچه ازجلو اوست (و می‌گذرد)».

مردی پرسید: معنی «آنچه از جلو اوست» چیست‌؟

فرمود: «از قرنی که در آن است تا قرنی که (قبلاً) بوده است (یعنی انسان‌های گذشته و آینده)».

[158] 12 - مقرّن گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «ابن کوّاء نزد امیر المؤمنین علیه السلام آمد و گفت: ای امیر مؤمنان! (آیۀ:) «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» یعنی چه‌؟

حضرت فرمود: مائیم (بر) اعراف که یاران خود را به چهره‌شان می‌شناسیم، و مائیم اعراف که خدای عز و جل جز از طریق معرفت ما شناخته نشود، و مائیم اعراف که خداوند ما را در روز قیامت بر روی صراط‍‌ معرفت قرار دهد، پس داخل بهشت نشود مگر کسی که ما او را شناسیم و او ما را شناسد و به جهنّم نرود جز آن‌که ما او را ناشناس دانیم و او ما را.

خداوند متعال اگر می‌خواست خودش را بی‌واسطه به بندگانش می‌شناسانید ولی ما را در، شاهراه، و راه و طریق معرفت خود قرار داد. کسانی که از ولایت ما روگردانیده و دیگران را بر ما ترجیح دهند از صراط‍‌ مستقیم منحرفند (در قیامت از

[159] 13 - أَحْمَدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ الْکِنَانِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا عَاصِمُ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا یَزِیدُ بْنُ‌ عَبْدِ اللهِ‌ الْخَیْبَرِیُّ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌ الْعِجْلِیُ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: وَ عَلَی الْأَعْرافِ‌ رِجالٌ‌ یَعْرِفُونَ‌ کُلاًّ بِسِیماهُمْ‌ قَالَ‌: «نَحْنُ‌ أَصْحَابُ‌ الْأَعْرَافِ‌، مَنْ‌ عَرَفَنَا فَإِلَی الْجَنَّةِ‌، وَ مَنْ‌ أَنْکَرَنَا فَإِلَی النَّارِ».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 499، ح 13 (با اختلاف)؛ البحار: 251/24، ح 10 (از بصائر)؛ تفسیر البرهان: 552/2، ح 17.

صراط‍‌ به سر در آیند)، برابر نیستند کسانی که مردم به آن‌ها پناه گیرند (که ما اهل

بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم باشیم) با کسانی که خود محتاج پناهندگی به دیگران باشند زیرا آن مردم (پیروان پیشوایا باطل) به سوی چشمه‌های آب تیره اندک که از چشمه‌ای به چشمۀ دیگر ریزد رفتند و کسانی که سوی ما آمدند به سوی چشمه‌های صافی آمدند که آب آن به امر پروردگار جاریست و تمامی و خشک شدن ندارد».

[159] 13 - ابوبصیر گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «و بر بلندی‌ها (ی اعراف) مردانی هستند که هر یک از آن دو [بهشتیان و دوزخیان] را از چهره‌شان می‌شناسند - اعراف: 46» فرمود: «مائیم اصحاب اعراف، هر کس ما را شناخت به سوی بهشت رود و کسی که ما را انکار نماید (جایگاه او) در آتش است».

بَابٌ‌ فِی فَضْلِ‌ الْأَئِمَّةِ‌ علیهم السلام وَ مَا جَاءَ فِیهِمْ‌ مِنَ‌ الْقُرْآنِ‌ الْعَزِیزِ

[160] 1 - حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ‌ هِشَامِ‌ بْنِ‌ سَالِمٍ‌، عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ طَرِیفٍ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: کُنَّا عِنْدَهُ‌ ثَمَانِیَةَ‌ رِجَالٍ‌ فَذَکَرْنَا رَمَضَانَ‌، فَقَالَ‌: «لَا تَقُولُوا هَذَا رَمَضَانُ‌، وَ لَا جَاءَ رَمَضَانُ‌، وَ لَا ذَهَبَ‌ رَمَضَانُ‌ فَإِنَّ‌ رَمَضَانَ‌ اسْمٌ‌ مِنْ‌ أَسْمَاءِ اللهِ‌ لَا یَجِیءُ وَ لَا یَذْهَبُ‌، وَ إِنَّمَا یَجِیءُ وَ یَذْهَبُ‌ الزَّائِلُ‌، وَ لَکِنْ‌ قُولُوا: شَهْرُ رَمَضانَ‌ ، فَالشَّهْرُ الْمُضَافُ‌ إِلَی الِاسْمِ‌، وَ الِاسْمُ‌ اسْمُ‌ اللهِ‌ وَ هُوَ الشَّهْرُ اَلَّذِی أُنْزِلَ‌ فِیهِ‌ الْقُرْآنُ‌ ⁽¹⁾

البقره (2):185.

أَلَا وَ مَنْ‌ خَرَجَ‌ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ‌ مِنْ‌ بَیْتِهِ‌ فِی سَبِیلِ‌ اللهِ‌ - وَ نَحْنُ‌ سَبِیلُ‌ اللهِ‌ الَّذِی مَنْ‌ دَخَلَ‌ فِیهِ‌ یُطَافُ‌ بِالْحِصْنِ‌، وَ الْحِصْنُ‌ هُوَ الْإِمَامُ‌، فَلْیُکَبِّرْ عِنْدَ رُؤْیَتِهِ‌ - کَانَتْ‌ لَهُ‌ یَوْمَ‌ الْقِیَامَةِ‌ صَخْرَةٌ‌ فِی مِیزَانِهِ‌ أَثْقَلُ‌ مِنَ‌ السَّمَاوَاتِ‌ السَّبْعِ‌ وَ الْأَرَضِینَ‌ السَّبْعِ‌ وَ مَا فِیهِنَّ‌ وَ مَا بَیْنَهُنَّ‌ وَ مَا تَحْتَهُنَّ‌».

فَقُلْتُ‌: یَا أَبَا جَعْفَرٍ وَ مَا الْمِیزَانُ‌؟ فَقَالَ‌: «إِنَّکَ‌ قَدِ ازْدَدْتَ‌ قُوَّةً‌ وَ نَظَراً، یَا سَعْدُ: رَسُولُ‌

فضائل اهل بیت علیهم السلام وآنچه از قرآن کریم دربارۀ ایشان آمده است

[160] 1 - سعد بن طریف گوید: به همراه هجده نفر در خدمت امام باقر علیه السلام بودیم صحبت رمضان شد، حضرت فرمود: «نگوئید این رمضان است، رمضان رفت و رمضان آمد. زیرا رمضان یکی از نام‌های خدا است و نمی‌توان نسبت رفتن و آمدن به ذاتش داد. رفتن و آمدن مربوط‍‌ به اشیاء زائل است ولی بگوئید ماه رمضان، ماه را اضافه کنید به رمضان، نام نام خدا است. ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده خداوند آن را مَثَل (برای اهل بیت علیهم السلام) و عید برای مؤمنین قرار داد.

بدانید هر کس در ماه رمضان از خانه خود خارج شود و رهسپار راه خدا گردد - که ما همان راه خدا هستیم و هر کس وارد این راه شد به دور دژی محکم می‌گردد که دژ محکم امام علیه السلام است، و با دیدن امام تکبیر بگوید - در ترازوی اعمالش او سنگی نهاده می‌شود سنگین‌تر از آسمان‌ها و زمین‌های هفت‌گانه و آنچه در آن‌ها و بین آن‌ها و زیر آن‌ها است».

عرض کردم: آقا ترازوی اعمال چیست‌؟

فرمود: «تو دقّت و نظرت بیشتر شده، ای سعد! منظور از سنگ، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ترازوی اعمال ما هستیم و این همان کلام خداوند در مورد امام است که می‌فرماید:

اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم الصَّخْرَةُ‌ وَ نَحْنُ‌ الْمِیزَانُ‌، وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فِی الْإِمَامِ‌ لِیَقُومَ‌ النّاسُ‌ بِالْقِسْطِ‍‌ .⁽¹⁾

الحدید (57):25.

قَالَ‌: وَ مَنْ‌ کَبَّرَ بَیْنَ‌ یَدَیِ‌ الْإِمَامِ‌ وَ قَالَ‌: لَا إِلَهَ‌ إِلَّا اللهُ‌ وَحْدَهُ‌ لَا شَرِیکَ‌ لَهُ‌، کَتَبَ‌ اللهُ‌ لَهُ‌ رِضْوَانَهُ‌ الْأَکْبَرَ، وَ مَنْ‌ یَکْتُبِ‌ اللهُ‌ لَهُ‌ رِضْوَانَهُ‌ الْأَکْبَرَ یَجْمَعْ‌ بَیْنَهُ‌ وَ بَیْنَ‌ إِبْرَاهِیمَ‌ علیه السلام وَ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم وَ الْمُرْسَلِینَ‌ فِی دَارِ الْجَلَالِ‌».

فَقُلْتُ‌: وَ مَا دَارُ الْجَلَالِ‌؟

فَقَالَ‌: «نَحْنُ‌ الدَّارُ وَ ذَلِکَ‌ قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: تِلْکَ‌ الدّارُ الْآخِرَةُ‌ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ‌ لا یُرِیدُونَ‌ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ‌ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ‌ لِلْمُتَّقِینَ‌ ⁽²⁾فَنَحْنُ‌ الْعَاقِبَةُ‌ یَا سَعْدُ، وَ أَمَّا مَوَدَّتُنَا لِلْمُتَّقِینَ‌، فَیَقُولُ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: تَبارَکَ‌ اسْمُ‌ رَبِّکَ‌ ذِی الْجَلالِ‌ وَ الْإِکْرامِ‌ ⁽³⁾فَنَحْنُ‌ جَلَالُ‌ اللهِ‌ وَ کَرَامَتُهُ‌ الَّتِی أَکْرَمَ‌ اللهُ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی الْعِبَادَ بِطَاعَتِنَا».⁽⁴⁾

[161] 2 - وَ عَنْهُ‌، عَنِ‌ الْعَبَّاسِ‌ بْنِ‌ مَعْرُوفٍ‌، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ حَرِیزِ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌، عَنِ‌ الْفُضَیْلِ‌ بْنِ‌ یَسَارٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ عَلِیَّ‌ بْنَ‌ الْحُسَیْنِ‌ علیه السلام أُتِیَ‌ بِعَسَلٍ‌ فَشَرِبَهُ‌، فَقَالَ‌: وَ اللهِ‌ لَأَعْلَمُ‌ مِنْ‌ أَیْنَ‌ هَذَا الْعَسَلُ‌، وَ أَیْنَ‌ أَرْضُهُ‌، وَ إِنَّهُ‌ لَیُمَارُ مِنْ‌ قَرْیَةِ‌ کَذَا وَ کَذَا».⁽⁵⁾

«ما پیامبران خود را با کتاب و میزان نازل نمودیم تا مردم به عدل و انصاف برخیزند - حدید: 25».

و حضرت فرمود: هر کس در مقابل امام تکبیر بگوید و بگوید: «لا إِلهَ‌ إِلَّا اللَّهُ‌ وحده لا شریک له»، خداوند بزرگ‌ترین خشنودی‌اش را برای او می‌نویسد و هر که خداوند، بزرگ‌ترین خشنودی خود را برای او بنویسد، او را با ابراهیم و محمّد و و دیگر پیامبران علیهم السلام در سرای شُکوه گرد می‌آورد».

عرض کردم: سرای شُکوه چیست‌؟

فرمود: «ما آن سرای هستیم و این است تفسیر آیۀ: «آن سرای آخرت را برای کسانی قرار می‌دهیم‌که هیچ برتری و فسادی در زمین نمی‌خواهند و عاقبت (نیک) برای پرهیزگاران است - قصص: 83»، و ای سعد، منظور از عاقبت در این آیه ما هستیم و دوستی و مودّت ما متعلق به متّقین است، خداوند می‌فرماید: «پرخیر و مبارک است نام پروردگار تو که شکوهمند و با کرامت است - الرحمن: 78» و ماییم شکوهمندی و کرامت خداوند که به وسیله اطاعت از ما بندگانش را گرامی داشته است».

[161] 2 - فضیل بن یسار گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «برای امام سجّاد علیه السلام عسلی آوردند میل نموده فرمود: به خدا قسم می‌دانم این عسل از کجا است و از چه سرزمینی به دست آمده، به راستی که این عسل را در فلان و فلان محل به دست آورده‌اند».

[162] 3 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنْ‌ بَعْضِ‌ رِجَالِهِ‌ یَرْفَعُهُ‌ قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «أَبَی اللهُ‌ أَنْ‌ یُجْرِیَ‌ الْأَشْیَاءَ إِلَّا بِالْأَسْبَابِ‌، فَجَعَلَ‌ لِکُلِّ‌ شَیْ‌ءٍ سَبَباً، وَ جَعَلَ‌ لِکُلِّ‌ سَبَبٍ‌ شَرْحاً، وَ جَعَلَ‌ لِکُلِّ‌ شَرْحٍ‌ مِفْتَاحاً، وَ جَعَلَ‌ لِکُلِّ‌ مِفْتَاحٍ‌ عِلْماً، وَ جَعَلَ‌ لِکُلِّ‌ عِلْمٍ‌ بَاباً نَاطِقاً، مَنْ‌ عَرَفَهُ‌ عَرَفَ‌ اللهَ‌، وَ مَنْ‌ أَنْکَرَهُ‌ أَنْکَرَ اللهَ‌، وَ ذَلِکَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ نَحْنُ‌».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 505، ح 2؛ الکافی: 183/1، ح 7، به اسنادی دیگر؛ البحار: 90/2، ح 15.

[163] 4 - عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَمْرِو بْنِ‌ سَعِیدٍ الزَّیَّاتِ‌، عَنْ‌ بَعْضِ‌ أَصْحَابِهِ‌، عَنْ‌ نَصْرِ بْنِ‌ قَابُوسَ‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ ظِلٍّ‌ مَمْدُودٍ * وَ ماءٍ مَسْکُوبٍ‌ * وَ فاکِهَةٍ‌ کَثِیرَةٍ‌ * لا مَقْطُوعَةٍ‌ وَ لا مَمْنُوعَةٍ‌ ⁽²⁾قَالَ‌: «یَا نَصْرُ إِنَّهُ‌ وَ اللهِ‌ لَیْسَ‌ حَیْثُ‌ ذَهَبَ‌ النَّاسُ‌، إِنَّمَا هُوَ الْعَالِمُ‌ وَ مَا یَخْرُجُ‌ مِنْهُ‌».

وَ سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ‌ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ ⁽³⁾قَالَ‌: «الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ‌ الْإِمَامُ‌ الصَّامِتُ‌ وَ قَصْرٌ مَشِیدٌ الْإِمَامُ‌ النَّاطِقُ‌».⁽⁴⁾

[164] 5 - إِبْرَاهِیمُ‌ بْنُ‌ هَاشِمٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ مَعْبَدٍ، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ خَالِدٍ، عَنْ‌ أَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: اَلرَّحْمنُ‌ * عَلَّمَ‌ الْقُرْآنَ‌ ⁽⁵⁾؟ فَقَالَ‌: «إِنَّ‌ اللهَ‌

[162] 3 - امام صادق علیه السلام فرمود: «خداوند نخواسته است که کارها را بدون اسباب فراهم آورد، پس برای هر چیزی، وسیله‌ای قرار داد و برای هر وسیله، راه کشفی و برای هر راه کشفی، کلیدی، و برای هر کلیدی، علمی، و برای هر علمی، راهی گویا، هر کس آن راه را شناخت خدا را شناخته، و هر کس آن را نشناخت، خدا را نشناخته، و این راه، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ما اهل بیتیم».

[4] [163 - نصر بن قابوس گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و سایه‌ای کشیده (و گسترده)، و در کنار آبشارها، و میوه‌های فراوان، نه تمام شدنی و نه منع شدنی - واقعه: 30-33» پرسیدم، فرمود: «ای نصر! به خدا قسم آنگونه که مردم گمان می‌کنند نیست، منظور دانشمند است و آنچه از او تراوش می‌کند».⁽¹⁾

علامۀ مجلسی رحمه الله در بیان این روایت می‌فرماید: «این از تأویل‌های غریبه است. شاید منظور این است: آن طور که مردم خیال می‌کنند که بهشت منحصر به همان بهشت صوری آخرت است نیست بلکه برای دوستان ائمه در دنیا نیز بهشت‌های روحانی است در سآیۀ حمایت آن‌ها و لطف گسترده ایشان در دنیا و آخرت و آب‌های روان از دانش واقعی که موجب زندگی جان و مال آن‌ها است و میوه‌های زیاد از معارف ائمّه علیهم السلام که فناپذیر نیست و مانعی برای شیعیان از بهره‌برداری آن‌ها نمی‌باشد و جایگاه‌های بلند که موجب لذت ایشان می‌شود از حکمت و آداب ائمّه بلکه مقرّبین در آخرت نیز لذت نمی‌برند در همان بهشت اخروی مگر با همین لذت‌های معنوی که در دنیا متنعّم به آن بوده‌اند. چنانچه بعضی از اخبار شاهد آن است و در کتاب معاد به آن اشاره شد و در کتاب عین الحیاة کامل توضیح داده‌ایم».

و گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و (چه بسیار) چاه متروک و قصر استوار [و مرتفع که بی‌صاحب مانده است] - حج: 45» پرسیدم، فرمود: «چاه متروک و رها شده، امام ساکت است، و کاخ برافراشته امام گویاست».⁽²⁾

عَلَّمَ‌ مُحَمَّداً الْقُرْآنَ‌». قُلْتُ‌: خَلَقَ‌ الْإِنْسانَ‌ * عَلَّمَهُ‌ الْبَیانَ‌ ⁽¹⁾

الرّحمن (55):3-4.

[165] 6 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْقَاسِمِ‌ بْنِ‌ یَحْیَی، عَنْ‌ جَدِّهِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ رَاشِدٍ، قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا إِبْرَاهِیمَ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «إِنَّ‌ اللهَ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی أَوْحَی إِلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم: أَنَّهُ‌ قَدْ فَنِیَتْ‌ أَیَّامُکَ‌، وَ ذَهَبَتْ‌ دُنْیَاکَ‌، وَ احْتَجْتَ‌ إِلَی لِقَاءِ رَبِّکَ‌، فَرَفَعَ‌ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یَدَیْهِ‌ إِلَی السَّمَاءِ بَاسِطاً کَفَّیْهِ‌ وَ هُوَ یَقُولُ‌: عِدَتُکَ‌ الَّتِی وَعَدْتَنِی إِنَّکَ‌ لا تُخْلِفُ‌ الْمِیعادَ ⁽³⁾، فَأَوْحَی اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ إِلَیْهِ‌: أَنِ‌ ائْتِ‌ أُحُداً أَنْتَ‌ وَ مَنْ‌ تَثِقُ‌ بِهِ‌، فَأَعَادَ الدُّعَاءَ، فَأَوْحَی اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ إِلَیْهِ‌: امْضِ‌ أَنْتَ‌ وَ ابْنُ‌ عَمِّکَ‌ حَتَّی تَأْتِیَ‌ أُحُداً، ثُمَّ‌ تَصْعَدُ عَلَی ظَهْرِهِ‌ وَ اجْعَلِ‌ الْقِبْلَةَ‌ فِی ظَهْرِکَ‌، ثُمَّ‌ ادْعُ‌ وَحْشَ‌ الْجَبَلِ‌ تُجِبْکَ‌، فَإِذَا أَجَابَتْکَ‌ فَاعْمِدْ إِلَی جَفْرَةٍ‌ مِنْهُنَّ‌ أُنْثَی - وَ هِیَ‌ الَّتِی تُدْعَی الْجَفْرَةَ‌ حِینَ‌ نَاهَدَ قَرْنَاهَا الطُّلُوعَ‌ - تَشْخُبُ‌ أَوْدَاجُهَا دَماً، وَ هِیَ‌ الَّتِی لَکَ‌، فَمُرِ ابْنَ‌ عَمِّکَ‌ فَلْیَقُمْ‌ إِلَیْهَا فَلْیَذْبَحْهَا وَ لْیَسْلَخْهَا مِنْ‌ قِبَلِ‌ الرَّقَبَةِ‌ وَ یَقْلِبُ‌ دَاخِلَهَا، فَإِنَّهُ‌ سَیَجِدُهَا مَدْبُوغَةً‌.

وَ سَأُنْزِلُ‌ عَلَیْکَ‌ الرُّوحَ‌ الْأَمِینَ‌ وَ جَبْرَئِیلَ‌ مَعَهُ‌ دَوَاةٌ‌ وَ قَلَمٌ‌ وَ مِدَادٌ، لَیْسَ‌ هُوَ مِنْ‌ مِدَادِ الْأَرْضِ‌، یَبْقَی الْمِدَادُ وَ یَبْقَی الْجِلْدُ، لَا تَأْکُلُهُ‌ الْأَرْضُ‌ وَ لَا یُبْلِیهِ‌ التُّرَابُ‌، لَا یَزْدَادُ کُلَّمَا نُشِرَ إِلَّا جِدَّةً‌، غَیْرَ أَنَّهُ‌ مَحْفُوظٌ‍‌ مَسْتُورٌ، یَأْتِیکَ‌ عِلْمُ‌ وَحْیٍ‌ بِعِلْمِ‌ مَا کَانَ‌ وَ مَا یَکُونُ‌ إِلَیْکَ‌، وَ تُمْلِیهِ‌ عَلَی ابْنِ‌ عَمِّکَ‌، وَ لْیَکْتُبْ‌ وَ لْیَسْتَمِدَّ مِنْ‌ تِلْکَ‌ الدَّوَاةِ‌.

[164] 5 - حسین بن خالد گوید: از امام رضا علیه السلام دربارۀ آیۀ: «خداوند رحمان، قرآن را تعلیم فرمود - الرحمن: 1-2» پرسیدم، فرمود: «خداوند به حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم قرآن را تعلیم فرمود». عرض کردم: «انسان را آفرید و به او «بیان» را آموخت - الرّحمن: 1-4» (یعنی چه)؟ فرمود: «منظور از «انسان را آفرید»، امیر المؤمنین علیه السلام است که خداوند شرح هر چیزی را که مردم به آن نیازمندند را به او آموخت».

[165] 6 - حسن بن راشد گوید: شنیدم ابا ابراهیم (امام کاظم علیه السلام) می‌فرمود: «خداوند به محمّد صلی الله علیه و آله و سلم وحی کرد که اجلت رسیده، مدّت عمرت تمام شده و باید به دیدار خدا بشتابی. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دست خود را به آسمان بلند نموده فرمود: «بار خدایا! وعده‌ای به من داده‌ای که تو هیچ گاه از وعدۀ خود، تخلّف نمی‌کنی».

خداوند به او وحی کرد: با کسی که به او اطمینان داری به جانب کوه احُد برو. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دعای قبل را تکرار کرده خداوند به او وحی کرد که با پسر عمویت به سمت احُد برو، بر آن بالا رفته (به سمتی که) قبله را پشت سر خود قرار ده و حیوانات وحشی کوه را صدا بزن که جوابت را خواهند داد. وقتی جواب دادند یک بره میش چهار ماهه که تازه شاخ‌هایش شروع به در آمدن کرده و از رگ‌های گردنش خون جاری است همان بره مربوط‍‌ به تو است، به پسر عمویت بگو آن را بکُشد و از طرف گردن پوست بکَنَد، وقتی پوست آن را بر گرداند دباغی شده است و به زودی مَلَک روح و جبرئیل با دوات و قلم و مرکّب نازل می‌شود - که از نوع مرکّب‌های روی زمین نیست - اثر مرکّب باقی می‌ماند و پوست کهنه نمی‌شود و زمین آن را از بین نمی‌برد و خاک موجب نابودی آن نمی‌شود. هر وقت باز کنی تازه است و محفوظ‍‌ و مستور خواهد بود. بر تو علم گذشته و آینده وحی می‌شود، و تو آن را برای پسر عمویت می‌خوانی و او از همان دوات می‌نویسد.

فَمَضَی رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْجَبَلِ‌، فَفَعَلَ‌ مَا أَمَرَهُ‌ اللهُ‌ تَعَالَی بِهِ‌ وَ صَادَفَ‌ مَا وَصَفَ‌ لَهُ‌ رَبُّهُ‌، فَلَمَّا ابْتَدَأَ عَلِیٌّ‌ ع فِی سَلْخِ‌ الْجَفْرَةِ‌ نَزَلَ‌ جَبْرَئِیلُ‌ وَ الرُّوحُ‌ الْأَمِینُ‌ وَ عِدَّةٌ‌ مِنَ‌ الْمَلَائِکَةِ‌ - لَا یُحْصِی عَدَدَهُمْ‌ إِلَّا اللهُ‌، وَ مَنْ‌ حَضَرَ ذَلِکَ‌ الْمَجْلِسَ‌ - بَیْنَ‌ یَدَیْهِ‌، وَ جَاءَتْهُ‌ الدَّوَاةُ‌ وَ الْمِدَادُ خَضِرٌ کَهَیْئَةِ‌ الْبَقْلِ‌ وَ أَشَدَّ خُضْرَةً‌ وَ أَنْوَرَ.

ثُمَّ‌ نَزَلَ‌ الْوَحْیُ‌ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ کَتَبَ‌ عَلِیٌّ‌ علیه السلام، إِلَّا أَنَّهُ‌ یَصِفُ‌ کُلَّ‌ زَمَانٍ‌ وَ مَا فِیهِ‌، وَ یُخْبِرُهُ‌ بِالظَّهْرِ وَ الْبَطْنِ‌، وَ أَخْبَرَهُ‌ بِمَا کَانَ‌ وَ مَا هُوَ کَائِنٌ‌ إِلَی یَوْمِ‌ الْقِیَامَةِ‌، وَ فَسَّرَ لَهُ‌ أَشْیَاءَ لَا یَعْلَمُ‌ تَأْوِیلَهَا إِلاَّ اللّهُ‌ وَ الرّاسِخُونَ‌ فِی الْعِلْمِ‌ ⁽¹⁾

آل عمران (3):7.

ثُمَّ‌ أَخْبَرَهُ‌ بِأَمْرِ مَا یَحْدُثُ‌ عَلَیْهِ‌ وَ عَلَیْهِمْ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌، فَسَأَلَهُ‌ عَنْهَا، فَقَالَ‌: الصَّبْرَ الصَّبْرَ، وَ أَوْصَی إِلَیْنَا بِالصَّبْرِ، وَ أَوْصَی أَشْیَاعَهُمْ‌ بِالصَّبْرِ وَ التَّسْلِیمِ‌ حَتَّی یَخْرُجَ‌ الْفَرَجُ‌، وَ أَخْبَرَهُ‌ بِأَشْرَاطِ‍‌ أَوَانِهِ‌ وَ أَشْرَاطِ‍‌ تَوَلُّدِهِ‌، وَ عَلَامَاتٍ‌ تَکُونُ‌ فِی مُلْکِ‌ بَنِی هَاشِمٍ‌، فَمِنْ‌ هَذَا الْکِتَابِ‌ اسْتَخْرَجْتُ‌ أَحَادِیثَ‌ الْمَلَاحمِ‌ کُلَّهَا، وَ صَارَ الْوَلِیُّ‌ إِذَا أُفْضِیَ‌ إِلَیْهِ‌ الْأَمْرُ تَکَلَّمَ‌ بِالْعَجَبِ‌».⁽²⁾

[166] 7 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، عَنْ‌ مُرَازِمِ‌ بْنِ‌ حَکِیمٍ‌ وَ مُوسَی بْنِ‌ بَکْرٍ قَالا: سَمِعْنَا أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «إِنَّا أَهْلَ‌ الْبَیْتِ‌ لَمْ‌ یَزَلِ‌ اللهُ‌ یَبْعَثُ‌ مِنَّا مَنْ‌ یَعْلَمُ‌ کِتَابَهُ‌ مِنْ‌ أَوَّلِهِ‌ إِلَی آخِرِهِ‌، وَ إِنَّ‌ عِنْدَنَا مِنْ‌ حَلَالِ‌ اللهِ‌ وَ حَرَامِهِ‌ مَا یَسَعُنَا کِتْمَانُهُ‌، مَا نَسْتَطِیعُ‌ أَنْ‌ نُحَدِّثَ‌ بِهِ‌ أَحَداً».⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به جانب احد رفت و آنچه دستور گرفته بود عمل کرد و تمام چیزهائی که قبلاً برایش توضیح داده شده بود عملی شد، همین که شروع به پوست کندن بره کرد جبرئیل و روح الأمین نازل شدند با گروهی از ملائکه که تعداد آن‌ها را جز خدا کسی نمی‌دانست و کسانی که در آن مجلس حضور داشتند، آنگاه علی علیه السلام پوست را مقابل خود گذاشت دوات و مرکّبی سبز رنگ شبیه سبزه بلکه سبزتر از سبزی و روشن‌تر. سپس بر حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم وحی نازل شد و شروع به خواندن برای علی علیه السلام نمود.

علی علیه السلام می‌نوشت (در مورد) خصوصیات هر زمان و حادثی که در آن زمان اتفاق می‌افتد و باطن و ظاهر آن را توضیح می‌داد و از تمام وقایع گذشته و آینده تا روز قیامت او را آگاه نمود و مطالبی را برایش تفسیر کرد که جز خدا و راسخین در علم از آن آگاهی ندارد.

او را از تعداد اولیای خدا از ذریه خود تا روز قیامت آگاه نمود و تمام دشمنان خود را در هر زمان معرّفی کرد که علی علیه السلام متوجّه تمام آن‌ها شد و نوشت. سپس به او نسبت به پیش آمدهائی که پس از پیامبر برای او پیش می‌آید خبر داد. علی علیه السلام وظیفه خود را پرسید، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: باید صبر کنی صبر، و به ائمّه دستور صبر داد و به پیروان ایشان نیز دستور صبر و تسلیم داد تا فرج برسد و علامت‌های آن زمان‌ها و علامات پیدایش آن را توضیح داد و نشانه‌هائی که در فرمانروائی بنی هاشم است را خبر داد. تمام وقایع و پیش‌آمدها و هر امامی که به امامت می‌رسد و مطالب عجیبی را به گوش مردم می‌رساند، (همه) از این کتاب استفاده می‌شود».

[166] 7 - مرازم و موسی بن بکر گویند: شنیدیم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «خدا پیوسته (و در هر زمان) از ما اهل بیت کسی را بر می‌انگیزد که کتاب او را از آغاز تا پایان می‌داند و به راستی که نزد ما (مسائلی از) حلال و حرام الهی است که ملزم به کتمان آنیم و نمی‌توانیم کسی را از آن آگاه نمائیم».

[167] 8 - الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ مُوسَی الْخَشَّابُ‌، عَنْ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ مِهْرَانَ‌، عَنْ‌ عُثْمَانَ‌ بْنِ‌ جَبَلَةَ‌، عَنْ‌ کَامِلٍ‌ التَّمَّارِ، قَالَ‌: کُنْتُ‌ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام ذَاتَ‌ یَوْمٍ‌، فَقَالَ‌ لِی: «یَا کَامِلُ‌ اجْعَلُوا لَنَا رَبّاً نَئُوبُ‌ إِلَیْهِ‌، وَ قُولُوا فِینَا مَا شِئْتُمْ‌».

قَالَ‌: فَقُلْتُ‌: نَجْعَلُ‌ لَکُمْ‌ رَبّاً تَئُوبُونَ‌ إِلَیْهِ‌ وَ نَقُولُ‌ فِیکُمْ‌ مَا شِئْنَا؟ قَالَ‌: فَاسْتَوَی جَالِساً، فَقَالَ‌: «مَا عَسَی أَنْ‌ تَقُولُوا؟! وَ اللهِ‌ مَا خَرَجَ‌ إِلَیْکُمْ‌ مِنْ‌ عِلْمِنَا إِلَّا أَلْفاً غَیْرَ مَعْطُوفَةٍ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 507، ح 8 (با کمی اختلاف)؛ البحار: 283/25، ح 30.

[168] 9 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی نَصْرٍ، عَنْ‌ عَبْدِ الْکَرِیمِ‌ بْنِ‌ عَمْرٍو، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: جَاءَ أَعْرَابِیٌّ‌ حَتَّی قَامَ‌ عَلَی بَابِ‌ مَسْجِدِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یَتَوَسَّمُ‌ النَّاسَ‌ فَرَأَی أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام، فَعَقَلَ‌ نَاقَتَهُ‌ وَ دَخَلَ‌ وَ جَثَا عَلَی رُکْبَتَیْهِ‌ وَ عَلَیْهِ‌ شَمْلَةٌ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «مِنْ‌ أَیْنَ‌ جِئْتَ‌ یَا أَعْرَابِیُّ‌؟» قَالَ‌: جِئْتُ‌ مِنْ‌ أَقْصَی الْبُلْدَانِ‌، قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «الْبُلْدَانُ‌ أَوْسَعُ‌ مِنْ‌ ذَلِکَ‌، فَمِنْ‌ أَیْنَ‌ جِئْتَ‌؟» قَالَ‌: مِنَ‌ الْأَحْقَافِ‌، قَالَ‌: «أَحْقَافُ‌ عَادٍ؟» قَالَ‌: نَعَمْ‌.

قَالَ‌: «أَ فَرَأَیْتَ‌ ثَمَ‌ سِدْرَةً‌ إِذَا مَرَّ التُّجَّارُ بِهَا اسْتَظَلُّوا بِفَیْئِهَا؟» قَالَ‌: وَ مَا عِلْمُکَ‌ بِذَلِکَ‌؟ قَالَ‌: «هُوَ عِنْدَنَا فِی کِتَابٍ‌، وَ أَیَّ‌ شَیْ‌ءٍ رَأَیْتَ‌ أَیْضاً؟» قَالَ‌: رَأَیْتُ‌ وَادِیاً مُظْلِماً فِیهِ‌ الْهَامُ‌ وَ الْبُومُ‌ لَا یُبْصَرُ قَعْرُهُ‌، قَالَ‌: «أَ وَ تَدْرِی مَا ذَاکَ‌ الْوَادِی‌؟» قَالَ‌: لَا وَ اللهِ‌ مَا أَدْرِی، قَالَ‌: «ذَاکَ‌ بَرَهُوتُ‌ فِیهِ‌ نَسَمَةُ‌ کُلِّ‌ کَافِرٍ. وَ أَیْنَ‌ بَلَغْتَ‌؟» فَقَطَعَ‌ الْأَعْرَابِیُّ‌، فَقَالَ‌: بَلَغْتَ‌ قَوْماً جُلُوساً فِی مَنَازِلِهِمْ‌، لَیْسَ‌ لَهُمْ‌ طَعَامٌ‌ وَ لَا شَرَابٌ‌، إِلَّا أَلْبَانُ‌ أَغْنَامِهِمْ‌ فَهِیَ‌ طَعَامُهُمْ‌ وَ شَرَابُهُمْ‌.

[167] 8 - کامل تمّار گوید: روزی خدمت امام صادق علیه السلام بودم به من فرمود: «ای کامل! برای ما خدائی بپذیر که به جانب او روی می‌آوریم آنگاه در مورد (فضائل) ما هر چه مایلی بگو».

عرض کردم: برای شما خدائی بپذیرم که به او توجّه می‌کنید آنگاه هر چه مایلیم در فضل شما بگوئیم‌؟! گوید: امام علیه السلام خود را جابجا نموده درست نشست آنگاه فرمود: «مثلاً چه خواهید گفت‌؟! از علم و دانش ما جز به اندازۀ حرف «الف» برای شما گفته نشده است».

[168] 9 - محمّد بن مسلم گوید: مردی از اعراب بادیه‌نشین آمد و بر در مسجد ایستاده و با دقت نگاهی به داخل مسجد نمود، امام باقر علیه السلام را دید، از شتر پایین آمده زانوی شتر را بست. وارد مسجد شد و در حالی که جبّه‌ای بر تن داشت به دو زانو نشست. امام باقر علیه السلام فرمود: «ای بادیه‌نشین! از کجا آمده‌ای‌؟». گفت: از دورترین سرزمین‌ها. فرمود: «زمین بزرگ‌تر از آنست که تو آن ناحیه را دورترین سرزمین حساب کنی، بگو از کدام ناحیه آمده‌ای‌؟». گفت: از احقاف همان محل سکونت قوم عاد. فرمود: «در آنجا درخت سدری هست دیده‌ای که تاجرها وقتی از آنجا می‌گذرند در سآیۀ آن درخت به استراحت می‌پردازند».

گفت: شما از کجا از آن درخت خبر داری‌؟ فرمود: «مشخصات آن درخت در کتابی نوشته است که نزد ما است، بگو دیگر چه دیده‌ای‌؟». گفت: درّه‌ای بس گود و تاریک دیدم که جغد و بوم⁽¹⁾

هام به معنی نوعی جغد کوچک است و بوم نیز گونه‌ای از جغدهاست که در جنگل‌های بزرگ در اروپا زندگی می‌کند. برخی از لغت‌شناسان، «بوم» را گونۀ جغدهای نر می‌دانند. (لسان العرب: 61/12) و بسیاری نیز آن را هم بر جغد نر و هم بر جغد مادّه معنا نموده‌اند. (همان و مجمع البحرین: 19/6)

ثُمَّ‌ نَظَرَ إِلَی السَّمَاءِ فَقَالَ‌ «اللهُمَّ‌ الْعَنْهُ‌» فَقَالَ‌ لَهُ‌ جُلَسَاؤُهُ‌ مَنْ‌ هُوَ جَعَلَنَا اللهُ‌ فِدَاکَ‌؟

قَالَ‌: «هُوَ قَابِیلُ‌، یُعَذَّبُ‌ بِحَرِّ الشَّمْسِ‌ وَ زَمْهَرِیرِ الْبَرْدِ».

ثُمَّ‌ جَاءَهُ‌ رَجُلٌ‌ آخَرُ، فَقَالَ‌: «رَأَیْتَ‌ لِی جَعْفَراً» فَقَالَ‌ الْأَعْرَابِیُّ‌: وَ مَنْ‌ جَعْفَرٌ الَّذِی یَسْأَلُ‌ عَنْهُ‌؟ فَقَالُوا: ابْنُهُ‌، فَقَالَ‌: سُبْحَانَ‌ اللهِ‌ مَا أَعْجَبَ‌ هَذَا الرَّجُلَ‌ یُخْبِرُنَا عَنْ‌ أَهْلِ‌ السَّمَاءِ وَ لَا یَدْرِی أَیْنَ‌ ابْنُهُ‌!؟.⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 508، ح 9؛ البحار: 242/46، ح 30.

[169] 10 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مُسْلِمٍ‌ قَالَ‌: دَخَلْتُ‌ أَنَا وَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام مَسْجِدَ الرَّسُولِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم فَإِذَا طَاوُسٌ‌ الْیَمَانِیُ‌ یَقُولُ‌ لِأَصْحَابِهِ‌: أَ تَدْرُونَ‌ مَتَی قُتِلَ‌ نِصْفُ‌ النَّاسِ‌، فَسَمِعَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام قَوْلَهُ‌: نِصْفُ‌ النَّاسِ‌، فَقَالَ‌: «إِنَّمَا هُوَ رُبُعُ‌ النَّاسِ‌، إِنَّمَا هُوَ وَلَدُ آدَمَ‌، آدَمُ‌ وَ حَوَّاءُ وَ قَابِیلُ‌ وَ هَابِیلُ‌» قَالَ‌: صَدَقْتَ‌ یَا ابْنَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌.

قَالَ‌ مُحَمَّدٌ: فَقُلْتُ‌ فِی نَفْسِی: هَذِهِ‌ وَ اللهِ‌ مَسْأَلَةٌ‌ فَغَدَوْتُ‌ عَلَیْهِ‌ فِی مَنْزِلِهِ‌ وَ قَدْ لَبِسَ‌ ثِیَابَهُ‌ وَ أُسْرِجَ‌ لَهُ‌ فَبَدَأَنِی بِالْحَدِیثِ‌ قَبْلَ‌ أَنْ‌ أَسْأَلَهُ‌، فَقَالَ‌: «یَا مُحَمَّدَ بْنَ‌ مُسْلِمٍ‌ إِنَّ‌ فِی الْهِنْدِ أَوْ بِبَلْقَاءِ الْهِنْدِ رَجُلًا یَلْبَسُ‌ الْمُسُوحَ‌، مَغْلُولَةٌ‌ یَدُهُ‌ إِلَی عُنُقِهِ‌، مُوَکَّلٌ‌ بِهِ‌ عَشَرَةُ‌ رَهْطٍ‍‌، یَفْنَی النَّاسُ‌ وَ لَا یَفْنُونَ‌، کُلَّمَا ذَهَبَ‌ وَاحِدٌ جُعِلَ‌ مَکَانَهُ‌ وَاحِدٌ، یَدُورُ مَعَ‌ الشَّمْسِ‌ حَیْثُ‌ مَا دَارَتْ‌، یُعَذَّبُ‌ بِحَرِّ الشَّمْسِ‌ وَ زَمْهَرِیرِ الْبَرْدِ حَتَّی تَقُومَ‌ السَّاعَةُ‌» قُلْتُ‌: وَ مَنْ‌ ذَاکَ‌ جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌؟ قَالَ‌: «ذَاکَ‌ قَابِیلُ‌».⁽²⁾

بگوید امام علیه السلام فرمود: «رسیدی به گروهی که ساکن محلّی بودند خوراک و آشامیدنی نداشتند جز شیر گوسفندهایشان که همان آب و غذای آن‌ها بود.

در این موقع نگاهی به آسمان نموده فرمود: خدایا او را لعنت کن». حاضرین محل عرض کردند: فدایت گردیم، منظورتان کیست‌؟

فرمود: «قابیل که به حرارت خورشید و سرمای شدید عذاب می‌شود».

در این موقع یک نفر وارد شد امام علیه السلام پرسید: جعفر (امام صادق علیه السلام) را دیدی‌؟ مرد عرب پرسید: این جعفر کیست که از او جستجو می‌کند؟ گفتند: پسر اوست. گفت: سبحان الله چقدر کار این مرد شگفت انگیز است، از آسمان خبر می‌دهد ولی نمی‌داند پسرش کجاست.

[169] 10 - محمّد بن مسلم گوید: همراه امام باقر علیه السلام وارد مسجد الحرام شدیم، طاوس یمانی به یارانش می‌گفت: می‌دانید چه زمانی نصف مردم کشته شدند؟

حضرت شنید می‌گوید نصف مردم، فرمود: «آن فقط‍‌ یک چهارم مردم بوده است که آدم، حواء، هابیل و قابیل بودند (که فقط‍‌ قابیل کشته شد)».

طاوس یمانی عرض کرد: راست گفتی ای فرزند رسول خدا.

حضرت فرمود: «آیا می‌دانی با قاتل چه کردند؟».

گفت: خیر (نمی‌دانم).

محمّد بن مسلم گوید: من با خودم گفتم این واقعاً سؤالی است. فردا صبح خدمت امام رفتم لباس پوشیده و اسب را زین نموده (و آماده بیرون شدن بو، همین که نگاهش به من افتاد) قبل از اینکه سؤالی کنم فرمود: «محمّد بن مسلم! در پشت هند به فاصلۀ زیاد مردی است که در پلاس (و لباس چرک و کثیف) پیچیده و دستش به گردنش بسته شده است و ده نفر بر او گمارده‌اند که او را تا روز قیامت عذاب می‌کنند». عرض کردم آن شخص کیست‌؟ فرمود: «قابیل».

[170] 11 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنْ‌ فَضَالَةَ‌ بْنِ‌ أَیُّوبَ‌، عَنْ‌ فُضَیْلِ‌ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی عُبَیْدَةَ‌ الْحَذَّاءِ، قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ‌ سَالِمَ‌ بْنَ‌ أَبِی حَفْصَةَ‌ قَالَ‌ لِی: أَ مَا بَلَغَکَ‌ أَنَّهُ‌ مَنْ‌ مَاتَ‌ وَ لَیْسَ‌ لَهُ‌ إِمَامٌ‌ مَاتَ‌ مِیتَةً‌ جَاهِلِیَّةً‌؟ فَأَقُولُ‌ لَهُ‌: بَلَی، فَیَقُولُ‌: مَنْ‌ إِمَامُکَ‌؟ فَأَقُولُ‌: أَئِمَّتِی آلُ‌ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ‌ وَ عَلَیْهِمُ‌ السَّلَامُ‌، قَالَ‌: مَا أَحْسَبُکَ‌ عَرَفْتَ‌ إِمَاماً.

فَقَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: «وَیْحَ‌ سَالِمٍ‌، مَا یَدْرِی سَالِمٌ‌ مَا مَنْزِلَةُ‌ الْإِمَامِ‌؟ الْإِمَامُ‌ أَعْظَمُ‌ وَ أَفْضَلُ‌ مِمَّا یَذْهَبُ‌ إِلَیْهِ‌ سَالِمٌ‌ وَ النَّاسُ‌ أَجْمَعُونَ‌، وَ إِنَّهُ‌ لَمْ‌ یَمُتْ‌ مِنَّا مَیِّتٌ‌ قَطُّ‍‌ إِلَّا وَ جَعَلَ‌ اللهُ‌ مَکَانَهُ‌ مَنْ‌ یَعْمَلُ‌ مِثْلَ‌ عَمَلِهِ‌، وَ یَسِیرُ مِثْلَ‌ سِیرَتِهِ‌، وَ یَدْعُو إِلَی مِثْلِ‌ مَا دَعَا إِلَیْهِ‌، وَ إِنَّهُ‌ لَمْ‌ یَمْنَعِ‌ اللهُ‌ مَا أَعْطَی دَاوُدَ علیه السلام أَنْ‌ یُعْطِیَ‌ سُلَیْمَانَ‌ علیه السلام أَفْضَلَ‌ مِمَّا أَعْطَی دَاوُدَ علیه السلام».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 509، ح 11؛ کمال الدّین: 229، ح 27 (با کمی اختلاف در صدر حدیث)؛ اختیار معرفة الرجال: 235، ش 427، تا: «و النّاس أجمعون»؛ البحار: 53/23، ح 111.

[171] 12 - وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ‌ فَضَالَةَ‌ بْنِ‌ أَیُّوبَ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الْحَمِیدِ بْنِ‌ نَصْرٍ، قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «یُنْکِرُونَ‌ الْإِمَامَ‌ الْمَفْرُوضَ‌ الطَّاعَةِ‌ وَ یَجْحَدُونَهُ‌، وَ اللهِ‌ مَا فِی الْأَرْضِ‌ مَنْزِلَةٌ‌ أَعْظَمُ‌ عِنْدَ اللهِ‌ مِنْ‌ مَنْزِلَةِ‌ إِمَامٍ‌ مُفْتَرَضِ‌ الطَّاعَةِ‌.

لَقَدْ کَانَ‌ إِبْرَاهِیمُ‌ علیه السلام دَهْراً یَنْزِلُ‌ عَلَیْهِ‌ الْوَحْیُ‌ وَ الْأَمْرُ مِنَ‌ اللهِ‌ وَ مَا کَانَ‌ مُفْتَرَضَ‌ الطَّاعَةِ‌، حَتَّی بَدَا للهِ‌ أَنْ‌ یُکْرِمَهُ‌ وَ یُعَظِّمَهُ‌، فَقَالَ‌: إِنِّی جاعِلُکَ‌ لِلنّاسِ‌ إِماماً فَعَرَفَ‌ إِبْرَاهِیمُ‌ علیه السلام مَا فِیهَا مِنَ‌ الْفَضْلِ‌ فَقَالَ‌: وَ مِنْ‌ ذُرِّیَّتِی أَیْ‌ وَاجْعَلْ‌ ذَلِکَ‌ فِی ذُرِّیَّتِی، فَقَالَ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: لا یَنالُ‌ عَهْدِی الظّالِمِینَ‌ ⁽²⁾قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: إِنَّمَا هُوَ فِی ذُرِّیتِکَ‌ لَا یکُونُ‌ فِی غَیرِهِمْ‌».⁽³⁾

[170] 11 - ابو عبیده حذّاء گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: سالم بن ابی حفصه (که بعداً زیدی مذهب شد و امام صادق علیه السلام او را لعن و تکفیر کرد) به من گفت: آیا تو روایت نمی‌کنی که هر کس بمیرد و امامی نداشته باشد به نوع مرگ جاهلیت از دنیا رفته است‌؟ گفتم: چرا. گفت: (ابو جعفر محمّد باقر علیه السلام در گذشت) امام تو کیست‌؟ گفتم: ائمّه من، آل محمّد علیهم السلام هستند. گفت: به خدا قسم نشنیدم تو امام را شناخته باشی (جواب درستی ندادی.)

راوی گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «وای بر سالم، آیا سالم می‌داند منزلت امام چیست‌؟ منزلت امام از آنچه سالم و مردم پنداشته‌اند بزرگ‌تر است، همانا کسی از ما (ائمّه) نمیرد جز این‌که کسی را جانشین خود کند، که کردار و رفتارش مانند خود او باشد و به آنچه او دعوت می‌کرد، دعوت کند، و آنچه خدا به داود علیه السلام عطا فرمود، مانع آنچه به سلیمان علیه السلام عطا کرد، نگشت (پس مقام و فضیلتی را که خدا به پدرم عطا فرمود به من هم عطا می‌فرماید)».

[171] 12 - عبد الحمید بن نصر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «امامی که فرمانبرداریش واجب شده را منکر می‌شوند و از او کناره می‌گیرند، به خدا قسم در روی زمین مقامی بالاتر از واجب الإطاعه بودن نیست. حضرت ابراهیم علیه السلام مدّت‌های زیادی بود که از طرف خدا به او وحی می‌شد ولی واجب الطاعه نبود⁽¹⁾

علامۀ مجلسی رحمه الله در بیان این روایت شریف می‌فرماید: «اینکه فرمود ابراهیم واجب الطاعه نبود یعنی مقام نبوت را داشت امّا رسول نبود یا رسول بود امّا رسالت او جهانی نبود و یا منظور اینست که امام واجب الاطاعه برای انبیایی که بعد می‌آیند نبود».

ابراهیم فهمید چه مقامی به او عنایت شده گفت: «از دودمان من (نیز امامانی قرار بده)» خداوند فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمی‌رسد - بقره: 124». امام صادق علیه السلام فرمود: یعنی (خداوند تصریح کرد که) فقط‍‌ این مقام شایسته ذریۀ تو است نه دیگران که ستمگرند».

[172] 13 - وَ عَنْهُ‌، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ وَ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْقَاسِمِ‌ جَمِیعاً عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ الْمُخْتَارِ الْقَلَانِسِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ آتَیْناهُمْ‌ مُلْکاً عَظِیماً ⁽¹⁾

النّساء (4):54.

وَ حَدَّثَنِی بِهِ‌ یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ وَ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِیسَی، بِهَذَا الْإِسْنَادِ.

[173] 14 - یَعْقُوبُ‌ بْنُ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ‌ مَنْصُورِ بْنِ‌ یُونُسَ‌، عَنْ‌ فُضَیْلٍ‌ الْأَعْوَرِ، عَنْ‌ أَبِی عُبَیْدَةَ‌ الْحَذَّاءِ، قَالَ‌: کُنَّا زَمَانَ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام حِینَ‌ قُبِضَ‌ علیه السلام نَتَرَدَّدُ کَالْأَغْنَامِ‌ لَا رَاعِیَ‌ لَهَا، فَلَقِینَا سَالِمَ‌ بْنَ‌ أَبِی حَفْصَةَ‌ فَقَالَ‌: یَا أَبَا عُبَیْدَةَ‌ مَنْ‌ إِمَامُکَ‌؟ فَقُلْتُ‌: أَئِمَّتِی آلُ‌ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ‌ عَلَیْهِ‌ وَ عَلَیْهِمْ‌، فَقَالَ‌: هَلَکْتَ‌ وَ أَهْلَکْتَ‌، أَ مَا سَمِعْتَ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ‌: «مَنْ‌ مَاتَ‌ وَ لَیْسَ‌ عَلَیْهِ‌ إِمَامٌ‌ مَاتَ‌ مِیتَةً‌ جَاهِلِیَّةً‌؟» فَقُلْتُ‌: بَلَی لَعَمْرِی.

وَ قَدْ کُنَّا قَبْلَ‌ ذَلِکَ‌ بِثَلَاثٍ‌ أَوْ نَحْوِهَا دَخَلْنَا عَلَی أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام فَرَزَقَنِی اللهُ‌ جَلَّ‌ وَ عَزَّ الْمَعْرِفَةَ‌ فَدَخَلْتُ‌ عَلَیْهِ‌، فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: سَالِمُ‌ بْنُ‌ أَبِی حَفْصَةَ‌، قَالَ‌ لِی: کَذَا وَ کَذَا، فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: کَذَا وَ کَذَا. فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «یَا وَیْلَ‌ سَالِمٍ‌ یَا وَیْلَ‌ سَالِمٍ‌، وَ مَا یَدْرِی سَالِمٌ‌ مَا مَنْزِلَةُ‌ الْإِمَامِ‌؟ الْإِمَامُ‌ أَعْظَمُ‌ مِمَّا یَذْهَبُ‌ إِلَیْهِ‌ سَالِمٌ‌ وَ النَّاسُ‌ أَجْمَعُونَ‌، یَا أَبَا عُبَیْدَةَ‌: إِنَّهُ‌ لَمْ‌ یَمُتْ‌ مِنَّا مَیِّتٌ‌ حَتَّی یَخْلُفَ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌ مَنْ‌ یَعْمَلُ‌ مِثْلَ‌ عَمَلِهِ‌، وَ یَسِیرُ مِثْلَ‌ سِیرَتِهِ‌، وَ یَدْعُو إِلَی مِثْلِ‌ الَّذِی دَعَا إِلَیْهِ‌، یَا أَبَا عُبَیْدَةَ‌: إِنَّهُ‌ لَمْ‌ یَمْنَعِ‌ اللهُ‌ مَا أَعْطَی دَاوُدَ علیه السلام أَنْ‌ یُعْطِیَ‌ سُلَیْمَانَ‌ علیه السلام أَفْضَلَ‌ مِمَّا أَعْطَی دَاوُدَ علیه السلام.

[172] 13 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام در بارۀ آیۀ: «و حکومت عظیمی در اختیار آن‌ها [پیامبران بنی اسرائیل] قرار دادیم - نساء: 54» فرمود: «مقصود (از دادن حکومت عظیم) اطاعت آن‌هاست که بر مردم واجبست».

به اسنادی دیگر از حمّاد بن عیسی نیز همین روایت نقل شده است.

[173] 14 - ابو عبیده حذّاء گوید: ما در زمان امام باقر علیه السلام (برای تعیین جانشین او) مانند گلۀ بی‌چوپان سرگردان بودیم، تا سالم بن ابی حفصه را (که بعداً زیدی مذهب شد و امام صادق علیه السلام او را لعن و تکفیر کرد) ملاقات کردیم، به من گفت: ای ابا عبیده! امام تو کیست‌؟ گفتم: ائمّه من، آل محمّد علیهم السلام هستند. گفت: هلاک شدی و مردم را هم هلاک کردی، مگر من و تو از امام باقر علیه السلام نشنیدیم که می‌فرمود: «هر که بمیرد و بر او امامی نباشد، به مرگ جاهلیت مرده است»؟ گفتم: چرا به جان خودم آن را شنیدیم.

سپس حدود سه روز گذشت که خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم و خدا معرفت او را به من روزی کرد (او را به جانشینی پدرش شناختم) به حضرت عرض کردم: سالم به من چنین و چنان گفت و من هم به او چنین گفتم.

حضرت سه مرتبه فرمود: «وای بر سالم، آیا سالم می‌داند منزلت امام چیست‌؟ منزلت امام از آنچه سالم و مردم پنداشته‌اند بزرگ‌تر است.

ای ابا عبیده! همانا کسی از ما (ائمّه) نمیرد جز این‌که کسی را جانشین خود کند، که کردار و رفتارش مانند خود او باشد و به آنچه او دعوت می‌کرد، دعوت کند.

ای ابا عبیده! آنچه خدا به داود عطا فرمود، مانع آنچه به سلیمان عطا کرد، نگشت (پس مقام و فضیلتی را که خدا به پدرم عطا فرمود به من هم عطا می‌فرماید)، آنگاه فرمود: «این عطای ما است، به هر کس می‌خواهی (و صلاح می‌بینی) ببخش، و از هر کس می‌خواهی امساک کن، وحسابی بر تو نیست (تو امین هستی) - سورۀ ص: 39»».

ثُمَّ‌ قَالَ‌: هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ‌ أَوْ أَمْسِکْ‌ بِغَیْرِ حِسابٍ‌ ⁽¹⁾

سورۀ ص (38):39.

[174] 15 - الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْمُغِیرَةِ‌، عَنْ‌ عُبَیْسِ‌ بْنِ‌ هِشَامٍ‌ الْأَسَدِیِّ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ عَنِ‌ الْوَلِیدِ، عَنِ‌ الْحَارِثِ‌ بْنِ‌ الْمُغِیرَةِ‌ الْبَصْرِیِ‌ قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام یَقُولُ‌: «لَا تَکُونُ‌ الْأَرْضُ‌ إِلَّا وَ فِیهَا عَالِمٌ‌ یَعْلَمُ‌ مِثْلَ‌ الْأَوَّلِ‌، وِرَاثَةً‌ مِنْ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ مِنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام، عِلْماً یَحْتَاجُ‌ النَّاسُ‌ إِلَیْهِ‌ وَ لَا یَحْتَاجُ‌ إِلَی أَحَدٍ».⁽³⁾

[175] 16 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَبْدِ الْحَمِیدِ الْعَطَّارُ، عَنْ‌ مَنْصُورِ بْنِ‌ یُونُسَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: قُلْتُ‌ لَهُ‌: قَوْلُ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: فَقَدْ آتَیْنا آلَ‌ إِبْراهِیمَ‌ الْکِتابَ‌ وَ الْحِکْمَةَ‌ وَ آتَیْناهُمْ‌ مُلْکاً عَظِیماً ⁽⁴⁾قَالَ‌: «مَا هُوَ؟» قُلْتُ‌: أَنْتَ‌ أَعْلَمُ‌ قَالَ‌: «طَاعَةُ‌ اللهِ‌ مَفْرُوضَةٌ‌».⁽⁵⁾

[176] 17 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ النَّضْرِ الْخَزَّازِ، عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ أَبِی نَجْرَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی جَمِیلَةَ‌ الْمُفَضَّلِ‌ بْنِ‌ صَالِحٍ‌ الْأَسَدِیِّ‌، عَنْ‌ مَالِکٍ‌ الْجُهَنِیِ‌ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: وَ أُوحِیَ‌ إِلَیَّ‌ هذَا الْقُرْآنُ‌ لِأُنْذِرَکُمْ‌ بِهِ‌ وَ مَنْ‌ بَلَغَ‌ أَ إِنَّکُمْ‌ لَتَشْهَدُونَ‌ ⁽⁶⁾قَالَ‌: «الْإِمَامُ‌ مِنَّا یُنْذِرُ بِهِ‌ کَمَا أَنْذَرَ بِهِ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم».⁽⁷⁾

عرض کردم: فدایت شوم خداوند به او چه عطا کرد؟

فرمود: «ای ابا عبیده! زمانی که قائم آل محمّد علیه السلام قیام کند، به حکم داود و سلیمان علیهما السلام حکم دهد و گواه نطلبد».

[174] 15 - حارث بن مغیره گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «زمین هیچ گاه از عالم (امام) خالی نمی‌ماند که مانند دانش (امام) اوّل می‌داند که از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و از علی علیه السلام به ارث رسیده است، مردم به او محتاج باشند و او نیازمند به یکی از آن‌ها نباشد».

[175] 16 - ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «ما به آل ابراهیم، (که یهود از خاندان او هستند نیز،) کتاب و حکمت دادیم؛ و حکومت بزرگی در اختیار آن‌ها [پیامبران بنی اسرائیل] قرار دادیم - نساء: 54» پرسیدم، حضرت فرمود: «آن حکومت بزرگ (را می‌دانی) چیست‌؟».

گوید: عرض کردم: فدایت شوم، شما داناترید.

فرمود: «مقصود (از دادن حکومت عظیم) اطاعت (آن‌ها) ست که خداوند بر مردم واجب نموده است».

[176] 17 - مالک جُهَنی گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «این قرآن بر من وحی شده، تا شما و تمام کسانی را که این قرآن به آن‌ها می‌رسد، بیم دهم (و از مخالفت فرمان خدا بترسانم) - انعام: 19» پرسیدم، فرمود: «امام از ما (اهل بیت علیهم السلام) بترساند همان‌گونه که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم (مردم را از مخالفت فرمان خدا) ترسانید».

[177] 18 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْهَیْثَمِ‌، عَنْ‌ بَعْضِ‌ أَصْحَابِنَا، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ یَزِیدَ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام: إِنِّی سَأَلْتُ‌ أَبَاکَ‌ علیه السلام عَنْ‌ مَسْأَلَةٍ‌ أُرِیدُ أَنْ‌ أَسْأَلَکَ‌ عَنْهَا، فَقَالَ‌: «وَ عَنْ‌ أَیِّ‌ شَیْ‌ءٍ تَسْأَلُ‌؟» قُلْتُ‌: عِنْدَکَ‌ عِلْمُ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ کُتُبُهُ‌ وَ عِلْمُ‌ الْأَوْصِیَاءِ علیهم السلام وَ کُتُبُهُمْ‌؟ فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌، وَ أَکْثَرُ مِنْ‌ ذَلِکَ‌، فَاسْأَلْ‌ عَمَّا بَدَا لَکَ‌».⁽¹⁾

بصائر الدرجات: 511، ح 19؛ البحار: 176/26، ح 54.

[178] 19 - وَ عَنْهُ‌ وَ عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنِ‌ الْعَلَاءِ بْنِ‌ رَزِینٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ أَبِی یَعْفُورٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «کَانَ‌ عَلِیُّ‌ بْنُ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام عَالِمَ‌ هَذِهِ‌ الْأُمَّةِ‌، وَ الْعِلْمُ‌ یُتَوَارَثُ‌، وَ لَیْسَ‌ یَهْلِکُ‌ مِنَّا هَالِکٌ‌ حَتَّی یَرَی مِنْ‌ وُلْدِهِ‌ مَنْ‌ یَعْلَمُ‌ عِلْمَهُ‌، وَ لَا تَبْقَی الْأَرْضُ‌ یَوْماً بِغَیْرِ إِمَامٍ‌ تَفْزَعُ‌ إِلَیْهِ‌ الْأُمَّةُ‌» قُلْتُ‌: فَیَکُونُ‌ اثْنَان‌؟ فَقَالَ‌: «لَا، إِلَّا وَ أَحَدُهُمَا صَامِتٌ‌، وَ لَا یَتَکَلَّمُ‌ حَتَّی یَمْضِیَ‌ الْأَوَّلُ‌».⁽²⁾

[179] 20 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ وَ الْعَبَّاسِ‌ بْنِ‌ مَعْرُوفٍ‌، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ رِبْعِیِّ‌ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ الْجَارُودِ، عَنِ‌ الْفُضَیْلِ‌ بْنِ‌ یَسَارٍ، قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ‌: «کُلُّ‌ مَا لَمْ‌ یَخْرُجْ‌ مِنْ‌ هَذَا الْبَیْتِ‌ فَهُوَ بَاطِلٌ‌».⁽³⁾

[180] 21 - وَ عَنْهُ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍّ‌ الْوَشَّاءِ قَالَ‌: رَأَیْتُ‌ أَبَا الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام وَ هُوَ یَنْظُرُ إِلَی السَّمَاءِ وَ یَتَکَلَّمُ‌ بِکَلَامٍ‌ کَأَنَّهُ‌ کَلَامُ‌ الْخَطَاطِیفِ‌، فَمَا فَهِمْتُ‌ مِنْهُ‌ شَیْئاً سَاعَةً‌ بَعْدَ سَاعَةٍ‌ ثُمَّ‌ سَکَتَ‌.⁽⁴⁾

[177] 18 - عمر بن یزید گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: من از پدرت مسأله‌ای پرسیدم مایلم همان را از شما بپرسم. فرمود: «چه می‌خواهی بپرسی‌؟» عرض کردم: آیا نزد شما علم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و کتاب‌های او و علم اوصیاء و کتاب‌هایشان هست‌؟ فرمود: «آری، و از آن بیشتر، هر چه در نظر داری بپرس».

[178] 19 - عبد الله بن ابی‌یعفور گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «علی علیه السلام عالم این امّت بود و علم به ارث گذاشته می‌شود، و هیچ عالمی (از ما) نمی‌میرد تا این‌که از می‌بیند از فرزندانش کسی که علم او را می‌داند و زمین حتّی یک روز بی‌امامی از ما که مردم به او پناه برند باقی نمی‌ماند». عرض کردم: می‌شود دو امام (بر روی زمین باشد)؟ فرمود: «خیر، مگر اینکه یکی خاموش باشد و سخنی نگوید تا امام دیگر از دنیا برود».

[179] 20 - فضیل گوید: شنیدم امام باقر علیه السلام می‌فرمود: «هر آنچه از این بیت (خانۀ امام) خارج نشود (و بیان نشود) باطل است».

[180] 21 - وشّاء گوید: دیدم امام رضا علیه السلام سر بر آسمان دارد و طوری سخن می‌گوید مانند صدای چلچله یک ساعت بود که هیچ نمی‌فهمیدم بعد از ساعتی ساکت شد.

[181] 22 - وَعَنْهُ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ مُعَمَّرِ بْنِ‌ خَلَّادٍ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام: تَعْرِفُونَ‌ الْغَیْبَ‌؟ فَقَالَ‌: «قَالَ‌ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: یُبْسَطُ‍‌ لَنَا الْعِلْمُ‌ فَنَعْلَمُ‌، وَ یُقْبَضُ‌ عَنَّا فَلَا نَعْلَمُ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 513، ح 32؛ البحار: 96/26، ح 35.

وَ أَخْبَرَنِی أَحْمَدُ وَ عَبْدُ اللهِ‌ ابْنَا مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی أَنَّهُمَا سَمِعَا ذَلِکَ‌ مِنْ‌ مُعَمَّرِ بْنِ‌ خَلَّادٍ یَرْوِیهِ‌ عَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام.

[182] 23 - وَ عَنْهُ‌ وَ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنِ‌ النَّضْرِ بْنِ‌ شُعَیْبٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام، قَالَ‌: سَمِعْتُهُ‌ یَقُولُ‌: «نَحْنُ‌ وَرَثَةُ‌ الْأَنْبِیَاءِ، وَ وَرَثَةُ‌ کِتَابِ‌ اللهِ‌، وَ نَحْنُ‌ صَفْوَتُهُ‌».⁽²⁾

[183] 24 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عُمَرَ، عَنِ‌ الْمُفَضَّلِ‌ بْنِ‌ صَالِحٍ‌، عَنْ‌ جَابِرِ بْنِ‌ یَزِیدَ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّا أَهْلُ‌ بَیْتٍ‌ مِنْ‌ عِلْمِ‌ اللهِ‌ عَلِمْنَا، وَ مِنْ‌ حُکْمِهِ‌ أَخَذْنَا، وَ مِنْ‌ قَوْلِ‌ صَادِقٍ‌ سَمِعْنَا، فَإِنْ‌ تَتَّبِعُونَا تَهْتَدُوا».⁽³⁾

[184] 25 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ أَبِی الْخَطَّابِ‌، عَنِ‌ النَّضْرِ بْنِ‌ شُعَیْبٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الْغَفَّارِ الْجَازِیِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ قَالَ‌ لِنَبِیِّهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: وَ لَقَدْ وَصَّیْنَاکَ‌ بِمَا وَصَّیْنَا بِهِ‌ آدَمَ‌ وَ نُوحاً وَ إِبْرَاهِیمَ‌ وَ النَّبِیِّینَ‌ مِنْ‌ قَبْلِکَ‌ أَنْ‌ أَقِیمُوا الدِّینَ‌ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ‌ کَبُرَ عَلَی الْمُشْرِکِینَ‌ ما تَدْعُوهُمْ‌ إِلَیْهِ‌ ⁽⁴⁾مِنْ‌ تَوْلِیَةِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام.

قَالَ‌: إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ قَدْ أَخَذَ مِیثَاقَ‌ کُلِّ‌ نَبِیٍّ‌ وَ کُلِّ‌ مُؤْمِنٍ‌ لَیُؤْمِنُنَّ‌ بِمُحَمَّدٍ وَ عَلِیٍّ‌، وَ بِکُلِّ‌ نَبِیٍّ‌ وَ بِالْوَلَایَةِ‌.

[181] 22 - معمّر بن خلاد گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: شما علم غیب می‌دانید؟

امام فرمود: «حضرت باقر علیه السلام فرمود: چون (علم الهی) برای ما گشوده شود بدانیم و چون از ما گرفته شود ندانیم».

این روایت را نیز احمد و عبدالله دو فرزندان محمّد بن عیسی برایم نقل کرده و گفتند که آن را از معمّر بن خلاد شنیده‌اند که او نیز از امام رضا علیه السلام شنیده است.

[182] 23 - عبد الغفّار جازی گوید: شنیدم امام صادق علیه السلام می‌فرمود: «مائیم وارثان کتاب الهی و ما برگزیدگان او هستیم».

[183] 24 - جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «به راستی ما خاندانی هستیم که دانش ما از دانش خدا است، و حکم کردن ما به حکم خدا است، و دستاویز ما به گفتار راستگوئی (مانند رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم) است، پس اگر پیروی از ما کنید، هدایت (و راهنمائی) شوید».⁽¹⁾

ممکن است «علمنا» و «حکمنا» و «اخذنا» به صورت فعل ماضی نیز خوانده شود؛ یعنی: به دانش خداوند دانشمند شدیم....

[184] 25 - عبدالغفار جازی گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «خداوند به پیامبرش فرمود: «آیینی را برای شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود؛ و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی پیش از تو - سفارش کردیم این بود که: دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید» یعنی در ولایت «بر مشرکان گران است آنچه شما آنان را به سویش دعوت می‌کنید - شوری: 13» یعنی: ای محمّد! بر قوم تو گران است که آن‌ها را دعوت به ولایت علی علیه السلام می‌کنی.

فرمود: خداوند پیمان هر پیامبر و هر مؤمنی را گرفته که به محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام و هر پیامبری ایمان آورند و از آن‌ها به ولایت میثاق گرفته است. سپس به محمد صلی الله علیه و آله و سلم

ثُمَّ‌ قَالَ‌ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم: أُولئِکَ‌ الَّذِینَ‌ هَدَی اللّهُ‌ فَبِهُداهُمُ‌ اقْتَدِهْ‌ ⁽¹⁾

الأنعام (6):90.

[185] 26 - إِبْرَاهِیمُ‌ بْنُ‌ هَاشِمٍ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ سِنَانٍ‌ أَوْ غَیْرِهِ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ سِنَانٍ‌، قَالَ‌: قَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: لَقَدْ أَسْرَی بِی رَبِّی عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَأَوْحَی إِلَیَّ‌ مِنْ‌ وَرَاءِ حِجَابٍ‌ مَا أَوْحَی، وَ کَلَّمَنِی بِمَا کَلَّمَنِی فَکَانَ‌ مِمَّا کَلَّمَنِی بِهِ‌ أَنْ‌ قَالَ‌:

یَا مُحَمَّدُ إِنِّی أَنَا اللّهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلاّ أَنَا... عالِمُ‌ الْغَیْبِ‌ وَ الشَّهادَةِ‌ ... اَلرَّحْمنُ‌ الرَّحِیمُ‌ ... إِنِّی أَنَا اللّهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلاّ أَنَا... اَلْمَلِکُ‌ الْقُدُّوسُ‌ السَّلامُ‌ الْمُؤْمِنُ‌ الْمُهَیْمِنُ‌ الْعَزِیزُ الْجَبّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ‌ اللّهِ‌ عَمّا یُشْرِکُونَ‌ ، إِنِّی أَنَا اللّهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلاّ أَنَا ... اَلْخالِقُ‌ الْبارِئُ‌ الْمُصَوِّرُ ، لِیَ‌ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَی، یُسَبِّحُ‌ لِی مَنْ‌ فِی السَّمَاوَاتِ‌ وَ الْأَرْضِ‌، وَ أَنَا الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ‌.

یَا مُحَمَّدُ: إِنِّی أَنَا اللّهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلاّ أَنَا الْأَوَّلُ‌ فَلَا شَیْ‌ءَ قَبْلِی، وَ أَنَا الْآخِرُ فَلَا شَیْ‌ءَ بَعْدِی، وَ أَنَا الظَّاهِرُ فَلَا شَیْ‌ءَ فَوْقِی، وَ أَنَا الْبَاطِنُ‌ فَلَا شَیْ‌ءَ دُونِی، وَ أَنَا اللهُ‌ لا إِلهَ‌ إِلَّا أَنَا بِکُلِّ‌ شَیْ‌ءٍ عَلِیمٌ‌.

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ أَوَّلُ‌ مَنْ‌ آخُذُ مِیثَاقَهُ‌ مِنَ‌ الْأَئِمَّةِ‌ علیهم السلام.

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ آخِرُ مَنْ‌ أَقْبِضُ‌ رُوحَهُ‌ مِنَ‌ الْأَئِمَّةِ‌، وَ هُوَ الدَّابَّةُ‌ الَّتِی تُکَلِّمُهُمْ‌.

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ أُظْهِرُهُ‌ عَلَی جَمِیعِ‌ مَا أُوحِیهِ‌ إِلَیْکَ‌، لَیْسَ‌ لَکَ‌ أَنْ‌ تَکْتُمَ‌ مِنْهُ‌ شَیْئاً.

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ أُبْطِنُهُ‌ سِرِّیَ‌ الَّذِی أَسْرَرْتُهُ‌ إِلَیْکَ‌، فَلَیْسَ‌ فِیمَا بَیْنِی وَ بَیْنَکَ‌ سِرٌّ دُونَهُ‌.

فرمود: «آن‌ها کسانی هستند که خداوند هدایتشان کرده؛ پس به هدایت آنان اقتدا کن - انعام: 90» یعنی آدم و نوح علیهما السلام و هر پیامبری که بعد از او است».

[185] 26 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: همانا پروردگار من مرا به آسمان بالا برد، و از پس پرده حجاب به من وحی کرد آنچه کرد، و با من سخن گفت تا آن‌که به من فرمود: ای محمّد! منم آن خدایی که جز من معبودی نیست، حاکم و مالک اصلی، از هر عیب منزّه، به کسی ستم نمی‌کنم، امنیت بخشم، مراقب همه چیز، قدرتمندی شکست‌ناپذیر که با ارادۀ نافذ خود هر امری را اصلاح می‌کنم، و شایستۀ عظمت؛ خداوند منزّه است از آنچه شریک برای او قرار می‌دهند. به راستی که منم آن خدایی که جز من معبودی نیست؛ خالق، آفریننده‌ای بی‌سابقه، و صورتگری (بی‌نظیر) که برایم نام‌های نیک است. تمام آنان که در آسمان‌ها و زمینند تسبیح مرا می‌کنند و منم توانای حکیم.

ای محمّد! به راستی که منم آن خدایی که جز من معبودی نیست؛ اوّلی که هیچ چیز قبل آن نیست و آخری که هیچ چیز بعد آن نیست و ظاهری که هیچ چیز فوق آن نیست و باطنی که هیچ چیز زیر آن نیست و منم آن خدایی که جز من معبودی نیست و به هر چیز آگاهم.

ای محمّد! علی علیه السلام اوّل است، اوّل کسی که از میان ائمّه پیمان مرا گرفت.

ای محمّد! علی علیه السلام آخر است، آخرین کسی که از میان ائمّه او را قبض روح می‌نمایم و اوست جنبنده‌ای که با آنان تکلّم می‌کند.⁽¹⁾

اشاره به آیۀ 82، سورۀ نمل (27): وَ إِذا وَقَعَ‌ الْقَوْلُ‌ عَلَیْهِمْ‌ أَخْرَجْنا لَهُمْ‌ دَابَّةً‌ مِنَ‌ الْأَرْضِ‌ تُکَلِّمُهُمْ‌ أَنَّ‌ النّاسَ‌ کانُوا بِآیاتِنا لا یُوقِنُونَ‌: «و هنگامی که فرمان عذاب آن‌ها رسد (و در آستانه رستاخیز قرار گیرند)، جنبنده‌ای را از زمین برای آنها خارج می‌کنیم که با آنان تکلّم می‌کند (و می‌گوید) که مردم به آیات ما ایمان نمی‌آوردند».

یَا مُحَمَّدُ: عَلِیٌّ‌ عَلَی مَا خَلَقْتُ‌ مِنْ‌ حَلَالٍ‌ وَ حَرَامٍ‌ عَلِیٌّ‌ عَلِیمٌ‌ بِهِ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 514، ح 36؛ البحار: 377/18، ح 82، و 68/53، ح 65.

[186] 27 - عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ عِیسَی وَ أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ بَعْضِ‌ أَصْحَابِهِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ لَقَدْ وَصَّلْنا لَهُمُ‌ الْقَوْلَ‌ ⁽²⁾قَالَ‌: «فِی إِمَامٍ‌ بَعْدَ إِمَامٍ‌».⁽³⁾

[187] 28 - وَ عَنْهُ‌، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ النُّعْمَانِ‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ مَرْوَانَ‌، عَنِ‌ الْفُضَیْلِ‌ بْنِ‌ یَسَارٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: یا أَهْلَ‌ الْکِتابِ‌ لَسْتُمْ‌ عَلی‌ شَیْ‌ءٍ حَتّی تُقِیمُوا التَّوْراةَ‌ وَ الْإِنْجِیلَ‌ وَ ما أُنْزِلَ‌ إِلَیْکُمْ‌ مِنْ‌ رَبِّکُمْ‌ ⁽⁴⁾قَالَ‌: «هِیَ‌ وَلَایَتُنَا».

وَ فِی قَوْلِهِ‌: یا أَیُّهَا الَّذِینَ‌ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ‌ کَافَّةً‌ ⁽⁵⁾قَالَ‌: «هِی وَلَایتُنَا».

وَ فِی قَوْلِهِ‌: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ‌ بَلِّغْ‌ ما أُنْزِلَ‌ إِلَیْکَ‌ مِنْ‌ رَبِّکَ‌ وَ إِنْ‌ لَمْ‌ تَفْعَلْ‌ فَما بَلَّغْتَ‌ رِسالَتَهُ‌ ⁽⁶⁾قَالَ‌: «هِی الْوَلَآیۀ».⁽⁷⁾

ای محمّد! علی علیه السلام پیدا است، هر آنچه که به تو وحی کردیم برای او پیدا و آشکار می‌شود، بر تو نیست که چیزی را از او پنهان کنی.

ای محمّد! علی علیه السلام پنهان است، پنهان نمودم از او آن رازی که از تو پوشانیده داشتم، و رازی بین من و تو نیست که آن را از او دریغ دارم (و پوشیده بدارم).

ای محمّد! هیچ حلال و حرامی را نیافریدم مگر این‌که علی علیه السلام بدان آگاه است».

[186] 27 - هیثم گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «ما آیات قرآن را یکی پس از دیگری برای آنان آوردیم - قصص: 51» فرمود: «(منظور) امامی بعد از امام دیگر است (که یکی پس از دیگری به رهبری خلق آیند)».

[187] 28 - فضیل گوید: امام باقر علیه السلام در تفسیر آیۀ: «ای اهل کتاب! شما هیچ آیین صحیحی ندارید، مگر اینکه تورات و انجیل و آنچه را از طرف پروردگارتان بر شما نازل شده است، برپا دارید - مائده: 68» فرمود: (منظور از آنچه از طرف پروردگارتان نازل شده است) ولایت ما اهل بیت است.

و در تفسیر آیۀ: «ای اهل ایمان! همگی در عرصه تسلیم و فرمان‌بری [از خدا] در آیید - بقره: 208» فرمود: (آن تسلیم و فرمانبری) ولایت ما اهل بیت است.

و در تفسیر آیۀ: «ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملاً (به مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‌ای - مائده: 67» فرمود: «این دستور همان ولایت است».

[188] 29 - عَلِیُّ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ الْحَجَّالُ‌، عَنْ‌ صَالِحِ‌ بْنِ‌ السِّنْدِیِّ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ مَالِکِ‌ بْنِ‌ عَطِیَّةَ‌، عَنْ‌ بُرَیْدِ بْنِ‌ مُعَاوِیَةَ‌ الْعِجْلِیِّ‌، قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام: عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: صُحُفاً مُطَهَّرَةً‌ * فِیها کُتُبٌ‌ قَیِّمَةٌ‌ ⁽¹⁾

البینه (98):2-3.

[189] 30 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ صَالِحِ‌ بْنِ‌ السِّنْدِیِّ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَمَّنْ‌ رَوَاهُ‌ عَنْ‌ أَبِی عُبَیْدَةَ‌ الْحَذَّاءِ، قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّوَجَلَّ‌: اِئْتُونِی بِکِتابٍ‌ مِنْ‌ قَبْلِ‌ هذا أَوْ أَثارَةٍ‌ مِنْ‌ عِلْمٍ‌ قَالَ‌: «یَعْنِی بِذَلِکَ‌ عِلْمَ‌ الْأَوْصِیَاءِ وَالْأَنْبِیَاءِ إِنْ‌ کُنْتُمْ‌ صادِقِینَ‌ ⁽³⁾».⁽⁴⁾

[190] 31 - عَبْدُ اللهِ‌ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ مُحَسِّنِ‌ بْنِ‌ أَحْمَدَ، عَنْ‌ یُونُسَ‌ بْنِ‌ یَعْقُوبَ‌، عَنِ‌ الْحَارِثِ‌ بْنِ‌ الْمُغِیرَةِ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: قُلْتُ‌ لَهُ‌: الْعِلْمُ‌ الَّذِی یَعْلَمُهُ‌ عَالِمُکُمْ‌ بِمَا یَعْلَمُ‌؟ فَقَالَ‌: «وِرَاثَةً‌ مِنْ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ مِنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی طَالِبٍ‌ علیه السلام، یَحْتَاجُ‌ النَّاسُ‌ إِلَیْهِ‌ وَ لَا یَحْتَاجُ‌ إِلَی النَّاسِ‌».⁽⁵⁾

[191] 32 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِیسَی وَ مُحَمَّدُ بْنُ‌ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ بَزِیعٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ النُّعْمَانِ‌، عَنْ‌ عُبَیْدِ بْنِ‌ زُرَارَةَ‌، قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: تُتْرَکُ‌ الْأَرْضُ‌ بِغَیْرِ إِمَامٍ‌؟ فَقَالَ‌: «لَا» قُلْتُ‌: فَتَکُونُ‌ الْأَرْضُ‌ فِیهَا إِمَامَانِ‌؟ قَالَ‌: «لَا، إِلَّا وَ أَحَدُهُمَا صَامِتٌ‌ لَا یَتَکَلَّمُ‌، وَ یَتَکَلَّمُ‌ الَّذِی قَبْلَهُ‌، وَ الْإِمَامُ‌ یَعْرِفُ‌ الْإِمَامَ‌ الَّذِی بَعْدَهُ‌».⁽⁶⁾

[188] 29 - برید عجلی گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «صحیفه‌های پاکی را که در آن نوشته‌های صحیح و پرارزشی باشد - بینه: 2-3» پرسیدم، فرمود: «آن حدیث ماست که در صحیفه‌هایی است که عاری از دروغ می‌باشد».

[189] 30 - ابو عبیده گوید: از امام باقر علیه السلام دربارۀ آیۀ: «کتابی آسمانی پیش از این، یا اثر علمی از گذشتگان برای من بیاورید (که دلیل صدق گفتار شما باشد) - احقاف: 4» پرسیدم، [فرمود:] «منظور علم اوصیاء و انبیا است «اگر راست می‌گویید - احقاف: 4»».

[190] 31 - حارث بن مغیره گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: علم عالم شما چگونه است‌؟ فرمود: «از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و از علی علیه السلام به ارث رسیده است، مردم به او نیازمندند، و او نیازمند مردم نیست».

[191] 32 - عبید بن زراره گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: (ممکن است) زمین بدون امام باشد؟ فرمود: «نه». گفتم: می‌شود در زمین دو امام باشد؟ فرمود: «نه، مگر این‌که یکی از دو امام خاموش باشد و سخن نگوید و امام قبل از او سخن بگوید و امام، امام بعد از خود را می‌شناسد».

[192] 33 - وَ عَنْهُمَا، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ بَزِیعٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ النُّعْمَانِ‌، عَنْ‌ هَارُونَ‌ بْنِ‌ خَارِجَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ کَذلِکَ‌ جَعَلْناکُمْ‌ أُمَّةً‌ وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النّاسِ‌ وَ یَکُونَ‌ الرَّسُولُ‌ عَلَیْکُمْ‌ شَهِیداً ⁽¹⁾

البقره (2):143.

[193] 34 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ أَبِی نَجْرَانَ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ‌: «إِنِّی لَأَعْرِفُ‌ مَنْ‌ لَوْ قَامَ‌ عَلَی شَاطِئِ‌ الْبَحْرِ لَنَوَّهَ‌ بِأَسْمَاءِ دَوَابِّ‌ الْبَحْرِ وَ بِأُمَّهَاتِهَا وَ عَمَّاتِهَا وَ خَالاتِهَا».⁽³⁾

[194] 35 - أَحْمَدُ بْنُ‌ مُحَمَّدٍ السَّیَّارِیُ‌ قَالَ‌: حَدَّثَنِی غَیْرُ وَاحِدٍ مِنْ‌ أَصْحَابِنَا، عَنْ‌ أَبِی الْحَسَنِ‌ الثَّالِثِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «إِنَّ‌ اللهَ‌ تَبَارَکَ‌ وَ تَعَالَی جَعَلَ‌ قُلُوبَ‌ الْأَئِمَّةِ‌ علیهم السلام مَوَارِدَ لِإِرَادَتِهِ‌، وَ إِذَا شَاءَ اللهُ‌ شَیْئاً شَاءُوهُ‌، وَ هُوَ قَوْلُهُ‌ تَعَالَی: وَ ما تَشاؤُنَ‌ إِلاّ أَنْ‌ یَشاءَ اللّهُ‌ رَبُّ‌ الْعالَمِینَ‌ ⁽⁴⁾».⁽⁵⁾

[195] 36 - الْحَسَنُ‌ بْنُ‌ مُوسَی الْخَشَّابُ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ حَسَّانَ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ کَثِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ تَعِیَها أُذُنٌ‌ واعِیَةٌ‌ ⁽⁶⁾قَالَ‌: «وَعَتْهَا أُذُنُ‌ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام مِنَ‌ اللهِ‌ مَا کَانَ‌ وَ مَا یَکُونُ‌».⁽⁷⁾

[192] 33 - ابو بصیر گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «و بدین گونه شما را گروهی میانه قرار دادیم، تا بر مردم گواه باشید - بقره: 143» فرمود: «مائیم گواهان بر مردم به آنچه از حلال و حرام نزد آن‌هاست و آنچه از بین برده‌اند».

[193] 34 - ابو بصیر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: «من مردی را می‌شناسم که اگر کنار دریا بایستد جنبندگان دریا را با مادرها و عمه‌ها و خاله‌هایشان صدا می‌زند».

[194] 35 - احمد بن محمّد سیاری به نقل یکی از اصحاب گوید: امام هادی علیه السلام فرمود: «خداوند دل‌های ائمّه را محل ارادۀ خود قرار داده، اگر خدا چیزی را بخواهد آن‌ها خواهند خواست و این است معنی آیۀ: «و شما نمی‌خواهید مگر آن که خداوند، پروردگار جهانیان، بخواهد - تکویر: 29»».

[195] 36 - عبد الرحمان بن کثیر گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «و گوش‌های شنوا آن را دریابد و بفهمد - حاقّه: 12» فرمود: «گوش‌های امیر المؤمنین علیه السلام آنچه (در گذشته) بوده و (در آینده) خواهد بود را دریافت و فهمید».

[196] 37 - عَبْدُ اللهِ‌ بْنُ‌ عَامِرِ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنِ‌ الرَّبِیعِ‌ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ، عَنْ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ بَشِیرٍ الْبَجَلِیِّ‌، عَنْ‌ عَمْرِو بْنِ‌ أَبِی الْمِقْدَامِ‌، عَنْ‌ أَبِی سَعِیدٍ عَقِیصَا، قَالَ‌: کُنَّا فِی أَصْحَابِ‌ الْبُرُودِ وَ نَحْنُ‌ شَبَابٌ‌، فَرَجَعَ‌ إِلَیْنَا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام فَقَالَ‌ بَعْضُنَا: بوداسکفت قَدْ جَاءَکُمْ‌، فَقَالَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام: «وَیْحَکَ‌ إِنَّ‌ أَعْلَاهُ‌ عِلْمٌ‌ وَ أَسْفَلَهُ‌ طَعَامٌ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 517، ح 49؛ البحار: 143/40، ح 47.

[197] 38 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنِ‌ الْحُسَیْنِ‌ بْنِ‌ سَعِیدٍ، عَنْ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ بَشِیرٍ الْبَجَلِیِّ‌، عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی أُسَامَةَ‌ زَیْدٍ الشَّحَّامِ‌، قَالَ‌: کُنْتُ‌ عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام وَ عِنْدَهُ‌ رَجُلٌ‌ مِنَ‌ الْمُغِیرِیَّةِ‌ فَسَأَلَهُ‌ عَنْ‌ شَیْ‌ءٍ مِنَ‌ السُّنَنِ‌، فَقَالَ‌: «مَا مِنْ‌ شَیْ‌ءٍ یَحْتَاجُ‌ إِلَیْهِ‌ ابْنُ‌ آدَمَ‌ إِلَّا وَ خَرَجَتْ‌ فِیهِ‌ السُّنَّةُ‌ مِنَ‌ اللهِ‌ تَعَالَی، وَ مِنْ‌ رَسُولِهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ لَوْ لَا ذَلِکَ‌ مَا احْتَجَّ‌ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ عَلَیْنَا بِمَا احْتَجَّ‌» فَقَالَ‌ الْمُغِیرِیُّ‌: وَ بِمَا احْتَجَّ‌؟ فَقَالَ‌ أَبُو عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: «بِقَوْلِهِ‌ اَلْیَوْمَ‌ أَکْمَلْتُ‌ لَکُمْ‌ دِینَکُمْ‌ وَ أَتْمَمْتُ‌ عَلَیْکُمْ‌ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ‌ لَکُمُ‌ الْإِسْلامَ‌ دِیناً ⁽²⁾- حَتَّی تَمَّمَ‌ الْآیَةَ‌ - فَلَوْ لَمْ‌ یُکْمِلْ‌ سُنَنَهُ‌ وَ فَرَائِضَهُ‌ مَا احْتَجَّ‌ بِهِ‌».⁽³⁾

[198] 39 - عَلِیُّ‌ بْنُ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ خَالِدٍ الْبَرْقِیِّ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ مَحْبُوبٍ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ رِئَابٍ‌، عَنْ‌ عَمَّارِ بْنِ‌ مَرْوَانَ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام: فِی قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: إِنَّ‌ فِی ذلِکَ‌ لَآیاتٍ‌ لِأُولِی النُّهی‌ ⁽⁴⁾قَالَ‌: «نَحْنُ‌ وَ اللهِ‌ أُولُوا النُّهَی» قُلْتُ‌: مَا مَعْنَی أُولِی النُّهَی‌؟ قَالَ‌: «مَا أَخْبَرَ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ رَسُولَ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم بِمَا یَکُونُ‌ بَعْدَهُ‌، مِنِ‌ ادِّعَاءِ أَبِی فُلَانٍ‌ الْخِلَافَةَ‌ وَالْقِیَامَ‌ بِهَا، وَالْآخَرِ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌، وَالثَّالِثِ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِمَا، وَبَنِی أُمَیَّةَ‌.

[196] 37 - عفیف بن ابی‌سعید گوید: در دوران جوانی در میان اصحاب بُرود بودیم که امیر المؤمنین علیه السلام به سوی ما بازگشت. برخی از ما گفتند: به راستی که بوداسکفت⁽¹⁾

اسم برای مردی که چاق باشد. و این را گفتند به گمان این‌که حضرت این لغت را متوجّه نمی‌شوند.

[197] 38 - ابی‌اسامه گوید: خدمت امام صادق علیه السلام بودم و نزد حضرت مردی از مغیریه⁽²⁾بود که در مورد یکی از سنن و احکام سؤال نمود، حضرت فرمود: «هیچ چیزی نیست که فرزندان آدم به آن محتاج باشند مگر آن که از ناحیۀ خدا و رسولش در مورد آن حکمی صادر شده و اگر اینچنین نبود خداوند آنچنان که می‌بایست بر ما (مؤمنین) احتجاج نمی‌کرد (و از آن دلیل و برهان نمی‌خواست)».

مغیری گفت: به چه چیز احتجاج می‌کردد؟

امام صادق علیه السلام فرمود: «به آیۀ: «امروز، دین شما را کامل کردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم - مائده: 3» تا این‌که حضرت تمام آیه را خواند، پس اگر سنّت، واجبات و آنچه مردم بدان نیازمندند کامل نبود، خداوند چنین احتجاج نمی‌کرد».

[198] 39 - عمّار بن مروان گوید: امام صادق علیه السلام در تفسیر آیۀ: «مسلّماً در آن (ها) نشانه‌هایی برای صاحبان اندیشه است - طه: 54» فرمود: ⁽³⁾«به خدا قسم ما صاحبان اندیشه هستیم». عرض کردم: معنی اولِی النُّهی (صاحبان اندیشه) چیست‌؟ فرمود: «یعنی همان مطالبی که خدا به پیامبرش اطلاع داد که پس از در گذشت او چه کس ادّعای خلافت می‌کند اوّلی و بعد دوّمی و بعد از آن‌ها سوّمی و بنی امیه.

فَأَخْبَرَ النَّبِیُّ‌ صلی الله علیه و آله و سلم عَلِیّاً علیه السلام فَبَانَ‌ ذَلِکَ‌ کَمَا أَخْبَرَ اللهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ رَسُولَهُ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ کَمَا أَخْبَرَ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم عَلِیّاً علیه السلام، وَ کَمَا انْتَهَی إِلَیْنَا مِنْ‌ عِلْمِ‌ عَلِیٍّ‌ علیه السلام مَا یَکُونُ‌ مِنْ‌ بَعْدِهِ‌ مِنَ‌ الْمُلْکِ‌ فِی بَنِی أُمَیَّةَ‌ وَ غَیْرِهِمْ‌.

فَنَحْنُ‌ أُولُو النُّهَی الَّذِی انْتَهَی إِلَیْنَا عِلْمُ‌ ذَلِکَ‌ کُلِّهِ‌، ثُمَّ‌ الْأَمْرُ للهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌، وَ نَحْنُ‌ قُوَّامُ‌ اللهِ‌ عَلَی خَلْقِهِ‌، وَ خُزَّانُهُ‌ عَلَی دِینِهِ‌، نَخْزُنُهُ‌ وَ نَسْتُرُهُ‌، وَ نَکْتُمُ‌ بِهِ‌ مِنْ‌ عَدُوِّهِ‌، کَمَا اکْتَتَمَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم حَتَّی أَذِنَ‌ اللهُ‌ لَهُ‌ فِی الْهِجْرَةِ‌، وَ جِهَادِ الْمُشْرِکِینَ‌.

فَنَحْنُ‌ عَلَی مِنْهَاجِ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، حَتَّی یَأْذَنَ‌ اللهُ‌ لَنَا بِإِظْهَارِ دِینِهِ‌ بِالسَّیْفِ‌، وَ نَدْعُو النَّاسَ‌ إِلَیْهِ‌، وَ لَنَضْرِبُهُمْ‌ عَلَیْهِ‌ عَوْداً، کَمَا ضَرَبَهُمْ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم بَدْءاً».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 518، ح 51؛ تفسیر القمی: 61/2 (با کمی اختلاف)؛ تأویل الآیات: 314/1، ح 7، تفسیر فرات: 256، ح 348 (به اختصار)؛ المناقب: 233/4.

[199] 40 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنْ‌ یَاسِینَ‌ الْبَصْرِیِ‌، عَنْ‌ حَرِیزِ بْنِ‌ عَبْدِ اللهِ‌، عَنْ‌ أَبِی بَصِیرٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: «قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَرَضَ‌ الْعِلْمَ‌ عَلَی سِتَّةِ‌ أَجْزَاءٍ، فَأَعْطَی عَلِیّاً علیه السلام خَمْسَةَ‌ أَجْزَاءٍ، وَ أَسْهَمَ‌ لَهُ‌ فِی الْجُزْءِ الْآخَرِ».⁽²⁾

[200] 41 - وَ عَنْهُ‌، عَنِ‌ النَّضْرِ بْنِ‌ سُوَیْدٍ وَ جَعْفَرِ بْنِ‌ بَشِیرٍ الْبَجَلِیِّ‌، عَنْ‌ هَارُونَ‌ بْنِ‌ خَارِجَةَ‌، عَنْ‌ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ عَطَاءٍ، قَالَ‌: سَمِعْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ علیه السلام یَقُولُ‌: «نَحْنُ‌ أُولُو الذِّکْرِ، وَ نَحْنُ‌ أُولُو الْعِلْمِ‌، وَ عِنْدَنَا الْحَلَالُ‌ وَ الْحَرَامُ‌».⁽³⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم علی علیه السلام را از این جریان‌ها آگاهی داد و تمام آن‌ها مطابق اخبار خدا و پیامبر و آنچه علی علیه السلام به ما فرموده بود واقع شد که خلافت را بعد از او چه کس از بنی امیه و دیگران می‌گیرند.

مائیم صاحبان اندیشه که علم تمام این جریان‌ها به ما منتهی شده⁽¹⁾

علامۀ مجلسی رحمه الله: «مشهور اینست که «نُهی» جمع «نُهیه» است به معنی عقل و «اولی النهی» یعنی صاحبان عقل چون عقل صاحب خود را از کار زشت باز می‌دارد. امّا از روایت چنین معلوم می‌شود که از (انتها) مشتق شده و استبعادی ندارد شاید منظور مفهوم آیه است نه مأخذ اشتقاق».

ما نیز پیرو راه پیامبریم تا خداوند به اظهار دین اجازه دهد، با شمشیر مردم را دعوت به دین می‌کنیم (و در این راه شمشیر به کار می‌بریم) چنانچه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در ابتدای اسلام به کار برد».

[199] 40 - امام صادق علیه السلام می‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «به راستی که خداوند عزوجل دانش را بر شش بخش تقسیم نموده است، پنج بخش آن را به علی علیه السلام داده است و در آن یک بخش دیگر هم برای او سهمی قرار داده است».

[200] 41 - عبد الله بن عطا گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: «مائیم صاحبان ذکر (که باید از آنان بپرسید)⁽²⁾و مائیم صاحبان دانش و (دانش) حلال و حرام (الهی) نزد ماست».

[201] 42 - وَ حَدَّثَنِی بَعْضُ‌ أَصْحَابِنَا، عَنْ‌ بَکْرِ بْنِ‌ صَالِحٍ‌ الضَّبِّیِّ‌، عَنْ‌ إِسْمَاعِیلَ‌ بْنِ‌ عَبَّادٍ الْقَصْرِیِ‌، عَنْ‌ تَمِیمِ‌ بْنِ‌ بُهْلُولٍ‌، عَنْ‌ عَبْدِ الْمُؤْمِنِ‌ الْأَنْصَارِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ‌: قُلْتُ‌ لَهُ‌: لِمَ‌ سُمِّیَ‌ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ‌؟ فَقَالَ‌: «لِأَنَّ‌ مِیرَةَ‌ الْمُؤْمِنِینَ‌ مِنْهُ‌، وَهُوَ کَانَ‌ یَمِیرُهُمُ‌ الْعِلْمَ‌».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 24/512؛ البحار: 295/37، ح 11.

[202] 43 - إِبْرَاهِیمُ‌ بْنُ‌ هَاشِمٍ‌، عَنْ‌ عُثْمَانَ‌ بْنِ‌ عِیسَی، عَنْ‌ حَمَّادٍ الطَّنَافِسِیِ‌، عَنِ‌ الْکَلْبِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: قَالَ‌ لِی: «یَا کَلْبِیُّ‌ کَمْ‌ لِمُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم مِنِ‌ اسْمٍ‌ فِی الْقُرْآنِ‌؟» فَقُلْتُ‌: اسْمَانِ‌ أَوْ ثَلَاثَةٌ‌، فَقَالَ‌: «یَا کَلْبِیُّ‌ لَهُ‌ عَشَرَةُ‌ أَسْمَاءٍ: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رَسُولٌ‌ قَدْ خَلَتْ‌ مِنْ‌ قَبْلِهِ‌ الرُّسُلُ‌ ⁽²⁾وَ قَوْلُهُ‌: وَ مُبَشِّراً بِرَسُولٍ‌ یَأْتِی مِنْ‌ بَعْدِی اسْمُهُ‌ أَحْمَدُ ⁽³⁾وَ لَمّا قامَ‌ عَبْدُ اللّهِ‌ یَدْعُوهُ‌ کادُوا یَکُونُونَ‌ عَلَیْهِ‌ لِبَداً ⁽⁴⁾وَ طه. ما أَنْزَلْنا عَلَیْکَ‌ الْقُرْآنَ‌ لِتَشْقی‌ ⁽⁵⁾وَ یس. وَ الْقُرْآنِ‌ الْحَکِیمِ‌. إِنَّکَ‌ لَمِنَ‌ الْمُرْسَلِینَ‌ عَلی‌ صِراطٍ‍‌ مُسْتَقِیمٍ‌ ⁽⁶⁾وَ ن وَ الْقَلَمِ‌ وَ ما یَسْطُرُونَ‌. ما أَنْتَ‌ بِنِعْمَةِ‌ رَبِّکَ‌ بِمَجْنُونٍ‌ ⁽⁷⁾وَ یا أَیُّهَا الْمُدَّثِّرُ ⁽⁸⁾وَ یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ‌ ⁽⁹⁾وَ قَوْلُهُ‌: فَاتَّقُوا اللّهَ‌ یا أُولِی الْأَلْبابِ‌ الَّذِینَ‌ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ‌ اللّهُ‌ إِلَیْکُمْ‌ ذِکْراً. رَسُولاً ⁽¹⁰⁾

فَالذِّکْرُ اسْمٌ‌ مِنْ‌ أَسْمَاءِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ نَحْنُ‌ أَهْلُ‌ الذِّکْرِ، فَاسْأَلْ‌ یَا کَلْبِیُّ‌ عَمَّا بَدَا لَکَ‌» قَالَ‌: نَسِیتُ‌ وَ اللهِ‌ الْقُرْآنَ‌ کُلَّهُ‌، فَمَا حَفِظْتُ‌ مِنْهُ‌ وَ لَا حَرْفاً أَسْأَلُهُ‌ عَنْهُ‌.⁽¹¹⁾

[201] 42 - عبد المؤمن گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: چرا علی علیه السلام را امیر المؤمنین نامیدند؟ فرمود: «زیرا خوراک مؤمنین از جانب اوست، او به آن‌ها خوراک دانش می‌دهد».⁽¹⁾

مار، یمِیرُ به معنی طعام دادن و تهیۀ آذوقۀ خوب برای خانواده می‌باشد، بنا بر این کلمه «امیر» صیغه متکلّم وحده از فعل مضارعست که در اثر کثرت استعمال لقب آن حضرت گشته است مانند تَأَبَّطَ‍‌ شَرّاً؛ و ممکن است مقصود از روایت این باشد که حُکّام و زمامداران دیگر که امیر مردم هستند غذای جسمی و خواربار و آذوقه معاش آن‌ها را منظم می‌کنند و در دسترس آن‌ها می‌گذارند تا زندگی حیوانی آن‌ها اداره شود ولی حکومت علی علیه السلام علاوه بر جنبه معاش مردم از نظر غذای روحی و زندگی علمی و معنوی افراد مورد توجّه است و اختصاص به مؤمنین هم دارد، زیرا تنها ایشانند که از علوم آن حضرت استفاده می‌کنند. (علامۀ مصطفوی، ترجمه الکافی: 276/2)

[202] 43 - کلبی گوید: امام صادق علیه السلام به من فرمود: «حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم چند اسم در قرآن دارد؟» عرض کردم: دو یا سه اسم.

فرمود: «ای کلبی! برای او ده اسم است: (محمّد در آیۀ) «محمّد صلی الله علیه و آله و سلم فقط‍‌ فرستادۀ خداست؛ و پیش از او، فرستادگان دیگری نیز بودند - آل عمران: 144» و (رسول و احمد در آیۀ) «و بشارت‌دهنده به رسولی که بعد از من می‌آید و نام او احمد است - صف: 6» و (عبدالله در آیۀ) «و اینکه هنگامی که بندۀ خدا به عبادت برمی‌خاست و او را می‌خواند، گروهی پیرامون او به شدّت ازدحام می‌کردند - جن: 19» و (طاها در آیۀ) «طاها ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به زحمت بیفکنی - طه: 1-3» و (یاسین در آیۀ) «یس. سوگند به قرآن حکیم. که تو قطعاً از رسولان (خداوند) هستی، بر راهی راست (قرار داری) - یس: 1-4» و (نون در آیۀ) «ن، سوگند به قلم و آنچه می‌نویسند، که به نعمت پروردگارت تو مجنون نیستی - قلم: 1-2» و (مدّثر [جامه به خود پیچیده] در آیۀ) «ای جامه خواب به خود پیچیده (و در بستر آرمیده) - مدّثر: 1» و (مزّمل [جامه به خود پیچیده] در آیۀ) «ای جامه به خود پیچیده - مزمّل: 1» و (ذکر در آیۀ) «خداوند رسولی که یادآورنده است بر شما نازل کرده - طلاق: 10-11». پس ذکر اسمی از

[203] 44 - حَدَّثَنَا مُوسَی بْنُ‌ جَعْفَرِ بْنِ‌ وَهْبٍ‌ الْبَغْدَادِیُ‌، عَنْ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ أَسْبَاطٍ‍‌، عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْفُضَیْلِ‌، عَنْ‌ أَبِی حَمْزَةَ‌ الثُّمَالِیِّ‌، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ علیه السلام قَالَ‌: سَأَلْتُهُ‌ عَنْ‌ قَوْلِ‌ اللهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌: وَ أَنَّ‌ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً ⁽¹⁾

الأنعام (6):153.

[204] 45 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنْ‌ دَاوُدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ النَّهْدِیِّ‌، عَنْ‌ عَلِیِ‌ بْنِ‌ جَعْفَرٍ، عَنْ‌ أَبِی الْحَسَنِ‌ الرِّضَا علیه السلام: أَنَّهُ‌ سَمِعَهُ‌ یَقُولُ‌: «لَوْ أُذِنَ‌ لَنَا لَأَخْبَرْنَا بِفَضْلِنَا» فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: الْعِلْمُ‌ مِنْهُ‌؟ قَالَ‌: فَقَالَ‌ لِی: «الْعِلْمُ‌ أَیْسَرُ مِنْ‌ ذَلِکَ‌».⁽³⁾

[205] 46 - وَ عَنْهُ‌، عَنْ‌ أَبِی مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللهِ‌ بْنِ‌ حَمَّادٍ الْأَنْصَارِیِّ‌، عَنْ‌ صَبَّاحٍ‌ الْمُزَنِیِّ‌، عَنِ‌ الْحَارِثِ‌ بْنِ‌ حَصِیرَةَ‌، عَنِ‌ الْأَصْبَغِ‌ بْنِ‌ نُبَاتَةَ‌ قَالَ‌: دَخَلْتُ‌ عَلَی أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ‌ علیه السلام وَالْحَسَنُ‌ وَالْحُسَیْنُ‌ علیهما السلام عِنْدَهُ‌ وَ هُوَ یَنْظُرُ إِلَیْهِمَا نَظَراً شَدِیداً، فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: بَارَکَ‌ اللهُ‌ لَکَ‌ فِیهِمَا وَ بَلَّغَهُمَا آمَالَهُمَا فِی أَنْفُسِهِمَا، وَ اللهِ‌ إِنِّی لَأَرَاکَ‌ تَنْظُرُ إِلَیْهِمَا نَظَراً شَدِیداً، فَتُطِیلُ‌ النَّظَرَ إِلَیْهِمَا: فَقَالَ‌: «نَعَمْ‌ یَا أَصْبَغُ‌ ذَکَرْتُ‌ لَهُمَا حَدِیثاً» فَقُلْتُ‌: حَدِّثْنِی بِهِ‌ جُعِلْتُ‌ فِدَاکَ‌، فَقَالَ‌: «کُنْتُ‌ فِی ضَیْعَةٍ‌ لِی فَأَقْبَلْتُ‌ نِصْفَ‌ النَّهَارِ فِی شِدَّةِ‌ الْحَرِّ وَ أَنَا جَائِعٌ‌، فَقُلْتُ‌ لِابْنِةِ‌ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم: أَ عِنْدَکِ‌ شَیْ‌ءٌ تُطْعِمِینِیهِ‌؟ فَقَامَتْ‌ لِتُهَیِّئَ‌ لِی شَیْئاً، حَتَّی إِذَا انْفَلَتُّ‌ مِنَ‌ الصَّلَاةِ‌، قَدْ أَحْضَرَتْ‌، أَقْبَلَ‌ الْحَسَنُ‌ وَ الْحُسَیْنُ‌ علیهما السلام حَتَّی جَلَسَا فِی حَجْرِهَا، فَقَالَتْ‌ لَهُمَا: مَا حَبَسَکُمَا وَ أَبْطَأَکُمَا عَنِّی‌؟ قَالا: حَبَسَنَا رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام.

اسم‌های محمّد صلی الله علیه و آله و سلم است و مائیم اهل ذکر، ای کلبی هر چه می‌خواهی بپرس».

کلبی گوید: به قسم (از تعجّب در پاسخ دادن امام) همۀ قرآن را فراموش کردم و هیچ یک از آیات و نه حروف آن در حافظه‌ام نماند که از آن سؤالی بکنم.

[203] 44 - ابو حمزۀ ثمالی گوید: از امام صادق علیه السلام دربارۀ آیۀ: «و این شاهراه مستقیم من است - انعام: 153» پرسیدم، فرمود: «آن علی علیه السلام است، به خدا سوگند اوست ترازوی اعمال و شاهراه مستقیم».

[204] 45 - علی بن جعفر گوید: شنیدم امام کاظم علیه السلام می‌فرمود: «اگر به ما اجازه دهند حتماً شما را از فضائل خود آگاه می‌نمودیم». گوید: عرض کردم: آیا علم (نیز) از آن فضائل است‌؟ فرمود: «علم ساده‌ترین آن است».

[205] 46 - اصبغ بن نباته گوید: بر امیرالمؤمنین علیه السلام وارد شدم و حسن و حسین علیهما السلام نزد ایشان بودند در حالی که حضرت به آن دو بسیار شدید نگاه می‌کرد، به حضرت عرض کردم: خداوند در مورد آن دو به شما برکت دهد و آن‌ها را به آرزوهایشان برساند، به خدا قسم دیدم که به آن دو بسیار نگاه می‌کردید، پس نگاه به دو فرزندشان طولانی شد و [پس از آن] فرمود: «آری ای اصبغ، به یاد حدیثی دربارۀ آن‌ها افتادم». عرض کردم: فدایت شوم آن را برایم بفرمایید. فرمود: «[روزی] در زمینم بودم تا این‌که ظهر شد و هوا بسیار گرم و من گرسنه بودم، به دختر محمّد صلی الله علیه و آله و سلم [فاطمه علیها السلام] گفتم: آیا نزدتان چیزی هست که از آن بخوریم‌؟ پس برخاست تا برایم چیزی آماده کند، تا این‌که بعد از نماز [ظهر] ‍آمد و حسن و حسین علیهما السلام آمدند و در دامانش نشستند، به آن‌ها فرمود: کجا حبس شده و چرا تأخیر کردید؟ عرض کردند: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و جبرئیل علیه السلام ما را حبس کردند.

فَقَالَ‌ الْحَسَنُ‌ علیه السلام: أَنَا کُنْتُ‌ فِی حَجْرِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، وَ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام فِی حَجْرِ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام، فَکُنْتُ‌ أَنَا أَثِبُ‌ مِنْ‌ حَجْرِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَی حَجْرِ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام، وَ کَانَ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام یَثِبُ‌ مِنْ‌ حَجْرِ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام إِلَی حَجْرِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، حَتَّی إِذَا زَالَتِ‌ الشَّمْسُ‌، قَالَ‌ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام: قُمْ‌ فصلی [فَصَلِ‌]، إِنَّ‌ الشَّمْسَ‌ قَدْ زَالَتْ‌، فَعَرَجَ‌ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام إِلَی السَّمَاءِ، وَ قَامَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم یُصَلِّی، فَجِئْنَا». فَقُلْتُ‌: یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ‌ فِی أَیِّ‌ صُورَةٍ‌ نَظَرَ إِلَیْهِ‌ الْحَسَنُ‌ وَ الْحُسَیْنُ‌ علیهما السلام‌؟ فَقَالَ‌: «فِی الصُّورَةِ‌ الَّتِی کَانَ‌ یَنْزِلُ‌ فِیهَا عَلَی رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم.

فَلَمَّا حَضَرَتِ‌ الصَّلَاةُ‌ خَرَجْتُ‌ فَصَلَّیْتُ‌ مَعَ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، فَلَمَّا انْصَرَفَ‌ مِنْ‌ صَلَاتِهِ‌، قُلْتُ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ إِنِّی کُنْتُ‌ فِی ضَیْعَةٍ‌ لِی فَجِئْتُ‌ نِصْفَ‌ النَّهَارِ وَ أَنَا جَائِعٌ‌، فَسَأَلْتُ‌ ابْنَةَ‌ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم هَلْ‌ عِنْدَکِ‌ شَیْ‌ءٌ تُطْعِمِینِیهِ‌؟ فَقَامَتْ‌ لِتُهَیِّئَ‌ لِی شَیْئاً، حَتَّی أَقْبَلَ‌ ابْنَاکَ‌ الْحَسَنُ‌ وَ الْحُسَیْنُ‌ علیهما السلام حَتَّی جَلَسَا فِی حَجْرِ أُمِّهِمَا فَسَأَلَتْهُمَا: مَا أَبْطَأَکُمَا وَ مَا حَبَسَکُمَا عَنِّی‌؟ فَسَمِعْتُهُمَا یَقُولَانِ‌: حَبَسَنَا جَبْرَئِیلُ‌ وَ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم، فَقُلْتُ‌: کَیْفَ‌ حَبَسَکُمَا جَبْرَئِیلُ‌ وَ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم‌؟ فَقَالَ‌ الْحَسَنُ‌ علیه السلام: کُنْتُ‌ أَنَا فِی حَجْرِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم وَ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام فِی حَجْرِ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام فَکُنْتُ‌ أَنَا أَثِبُ‌ مِنْ‌ حَجْرِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَی حَجْرِ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام، وَ کَانَ‌ الْحُسَیْنُ‌ علیه السلام یَثِبُ‌ مِنْ‌ حَجْرِ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام إِلَی حَجْرِ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم.

فَقَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: صَدَقَ‌ ابْنَایَ‌ مَا زِلْتُ‌ أَنَا وَ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام نَزْهُوا بِهِمَا مُنْذُ أَصْبَحْنَا إِلَی أَنْ‌ زَالَتِ‌ الشَّمْسُ‌، قُلْتُ‌: یَا رَسُولَ‌ اللهِ‌ بِأَیِّ‌ صُورَةٍ‌ کَانَا یَرَیَانِ‌ جَبْرَئِیلَ‌ علیه السلام‌؟ فَقَالَ‌: بِالصُّورَةِ‌ الَّتِی کَانَ‌ یَنْزِلُ‌ فِیهَا عَلَیَّ‌».⁽¹⁾

الثاقب فی المناقب: 122، ح 120؛ مدینة المعاجز: 389/3، ح 103 و 41/4، ح 127.

و حسن علیه السلام فرمود: من در دامان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بودم و حسین علیه السلام در دامان جبرئیل علیه السلام، و من از دامان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به دامان جبرئیل علیه السلام می‌پریدم و حسین علیه السلام از دامان جبرئیل علیه السلام به دامان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌پرید تا این‌که ظهر شد، جبرئیل گفت: پاشو و نماز بخوان که ظهر شده است و به سوی آسمان بالا رفت و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم [هم] برخاست و نماز می‌خواند و ما آمدیم».

[اصبغ گوید:] ‍عرض کردم: یا امیرالمؤمنین! حسن و حسین علیهما السلام جبرئیل را در چه شکلی دیدند؟ فرمود: «در همان شکلی که در آن بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل می‌شد».

[و امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:] «چون موقع نماز شد، [از زمین] خارج شده و با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نماز خواندم، چون حضرت از نماز فارغ شد، عرض کردم: ای رسول خدا! من در زمینم بودم تا این‌که ظهر شد و گرسنه بودم و از دختر شما [فاطمه علیها السلام] پرسیدم: آیا چیزی نزد شما هست که بخوریم‌؟ و بلند شد تا چیزی برایم آماده کند تا این‌که دو فرزند شما، حسن و حسین علیهما السلام آمدند و در دامان مادرشان نشستند و از آن دو پرسید: چرا تأخیر کردید و کجا حبس بودید؟ و شنیدم آن دو فرمودند: جبرئیل علیه السلام و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ما را حبس کردند. من گفتم: چگونه جبرئیل و رسول خدا شما را حبس کردند؟ حسن علیه السلام فرمود: من در دامان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بودم و حسین علیه السلام در دامان جبرئیل علیه السلام و من از دامان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به دامان جبرئیل می‌پریدم و حسین علیه السلام از دامان جبرئیل علیه السلام به دامان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می‌پرید.

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: دو فرزندم راست گفته‌اند، من و جبرئیل پیوسته از صبح تا ظهر با آن دو بازی و تفریح می‌کردیم. عرض کردم: ای رسول خدا! حسن و حسین علیهما السلام جبرئیل را به چه شکلی دیدند؟ فرمود: به شکلی که در آن بر من نازل می‌شود».

[206] 47 - مُحَمَّدُ بْنُ‌ عِیسَی بْنِ‌ عُبَیْدٍ، عَنْ‌ أَبِی عَبْدِ اللهِ‌ زَکَرِیَّا بْنِ‌ مُحَمَّدٍ الْمُؤْمِنِ‌، قَالَ‌: حَدَّثَنِی أَبُو عَلِیٍّ‌ حَسَّانُ‌ بْنُ‌ مِهْرَانَ‌ الْجَمَّالُ‌، عَنْ‌ أَبِی دَاوُدَ السَّبِیعِیِّ‌، عَنْ‌ بُرَیْدَةَ‌ الْأَسْلَمِیِّ‌، عَنْ‌ رَسُولِ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ‌: قَالَ‌ رَسُولُ‌ اللهِ‌ صلی الله علیه و آله و سلم: «یَا عَلِیُّ‌ إِنَّ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ أَشْهَدَکَ‌ مَعِی فِی سَبْعَةِ‌ مَوَاطِنَ‌: أَمَّا أَوَّلُهُنَّ‌: فَلَیْلَةَ‌ أُسْرِیَ‌ بِی إِلَی السَّمَاءِ، فَقَالَ‌ لِی جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام: أَیْنَ‌ أَخُوکَ‌؟

فَقُلْتُ‌: وَدَّعْتُهُ‌ خَلْفِی، قَالَ‌: فَادْعُ‌ اللهَ‌ تَعَالَی فَلْیَأْتِکَ‌ بِهِ‌، فَدَعَوْتُ‌ اللهَ‌ فَإِذَا أَنْتَ‌ مَعِی، وَ إِذَا الْمَلَائِکَةُ‌ صُفُوفٌ‌ وُقُوفٌ‌، فَقُلْتُ‌: مَا هَؤُلَاءِ یَا جَبْرَئِیلُ‌؟ فَقَالَ‌: هَؤُلَاءِ یُبَاهِیهِمُ‌ اللهُ‌ بِکَ‌، قَالَ‌: فَأَذِنَ‌ لِی فَنَطَقْتُ‌ بِمَنْطِقٍ‌ لَمْ‌ یَنْطِقِ‌ الْخَلَائِقُ‌ بِمِثْلِهِ‌، نَطَقْتُ‌ بِمَا خَلَقَ‌ اللهُ‌ وَ مَا هُوَ خَالِقٌ‌ إِلَی یَوْمِ‌ الْقِیَامَةِ‌.

الْمَوْطِنُ‌ الثَّانِی: أَتَانِی جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام فَأَسْرَی بِی إِلَی السَّمَاءِ، فَقَالَ‌ لِی: أَیْنَ‌ أَخُوکَ‌؟ فَقُلْتُ‌: وَدَّعْتُهُ‌ خَلْفِی، قَالَ‌: فَادْعُ‌ اللهَ‌ فَلْیَأْتِکَ‌ بِهِ‌، فَدَعَوْتُ‌ اللهَ‌ فَإِذَا أَنْتَ‌ مَعِی فَکُشِطَ‍‌ لِی عَنِ‌ السَّمَاوَاتِ‌ السَّبْعِ‌ وَ الْأَرَضِینَ‌ السَّبْعِ‌، حَتَّی رَأَیْتُ‌ سُکَّانُهَا وَ عُمَّارَهَا، وَ مَوْضِعَ‌ کُلِّ‌ مَلَکٍ‌ مِنْهَا، فَلَمْ‌ أَرَ مِنْ‌ ذَلِکَ‌ شَیْئاً إِلَّا رَأَیْتَهُ‌.

الْمَوْطِنُ‌ الثَّالِثُ‌: ذَهَبْتُ‌ إِلَی الْجِنِّ‌ وَ مَا مَعِی غَیْرُکَ‌، فَقَالَ‌ لِی جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام: أَیْنَ‌ أَخُوکَ‌؟ فَقُلْتُ‌: وَدَّعْتُهُ‌ خَلْفِی، قَالَ‌: فَادْعُ‌ اللهَ‌ فَلْیَأْتِکَ‌ بِهِ‌، فَدَعَوْتُ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ فَإِذَا أَنْتَ‌ مَعِی، فَلَمْ‌ أَقُلْ‌ لَهُمْ‌ شَیْئاً، وَ لَمْ‌ یَرُدُّوا عَلَیَّ‌ شَیْئاً إِلَّا سَمِعْتَهُ‌ وَ عَلِمْتَهُ‌ کَمَا عَلِمْتُهُ‌.

الْمَوْطِنُ‌ الرَّابِعُ‌: إِنِّی مَا سَأَلْتُ‌ اللهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ شَیْئاً إِلَّا أُعْطِیتُهُ‌ فِیکَ‌ إِلَّا النُّبُوَّةَ‌، فَإِنَّهُ‌ قَالَ‌: یَا مُحَمَّدُ خَصَصْتُکَ‌ بِهَا. الْمَوْطِنُ‌ الْخَامِسُ‌: خُصِصْنَا بِلَیْلَةِ‌ الْقَدْرِ، وَ لَیْسَتْ‌ لِأَحَدٍ غَیْرِنَا.

[206] 47 - بریدۀ اسلمی گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ای علی! خداوند در هفت مورد تو را با من شاهد و ناظر قرار داد:

1 - شبی که به معراج⁽¹⁾

برای مطالعۀ بیشتر در مورد معراج و مطالب مربوط‍‌ به آن می‌توانید به کتاب دیگر نگارنده: «پژوهشی قرآنی و روایی درباره معراج پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم»، انتشارات زائر (حرم حضرت معصومه علیها السلام) مراجعه فرمائید.

2 - (وقتی برای بار دیگر) جبرئیل مرا به آسمان برد، (جبرئیل دوباره به من) گفت: برادرت کجاست‌؟ و من هم گفتم: او را ورای خودم جانشین قرار دادم. جبرئیل گفت: از خدا بخواه او را برایت بیاورد، دعا کردم دیدم تو با من هستی، آن وقت پرده از هفت آسمان و هفت زمین برداشته شد به طوری که ساکنین و مأموران آنجا را مشاهده کردم و هر فرشته‌ای را در محلّ‌ خودش دیدم، و هر چه من دیدم تو نیز مشاهده کردی.

3 - هنگامی که بر اجنّه مبعوث شدم، جبرئیل به من گفت: علی علیه السلام کجاست‌؟ گفتم: او را ورای خودم جانشین قرار دادم. جبرئیل گفت: خداوند را بخوان. پس من خدا را خواندم در حالی که تو همراهم بودی و من هیچ کلامی با خدا نگفتم و هیچ جوابی نشنیدم مگر این‌که تو آن را شنیدی.

الْمَوْطِنُ‌ السَّادِسُ‌: أَتَانِی جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام فَأَسْرَی بِی إِلَی السَّمَاءِ، فَقَالَ‌: أَیْنَ‌ أَخُوکَ‌؟ فَقُلْتُ‌: وَدَّعْتُهُ‌ خَلْفِی، قَالَ‌: فَادْعُ‌ اللهَ‌ فَلْیَأْتِکَ‌ بِهِ‌، فَدَعَوْتُ‌ اللهَ‌ فَإِذَا أَنْتَ‌ مَعِی، فَأَذَّنَ‌ جَبْرَئِیلُ‌ علیه السلام فَصَلَّیْتُ‌ بِأَهْلِ‌ السَّمَاوَاتِ‌ جَمِیعاً وَ أَنْتَ‌ مَعِی.

الْمَوْطِنُ‌ السَّابِعُ‌: نَبْقَی حَتَّی لَا یَبْقَی أَحَدٌ، وَ هَلَاکُ‌ الْأَحْزَابِ‌ بِأَیْدِینَا».⁽¹⁾

بصائر الدّرجات: 107، ح 3 (به اختصار)؛ تفسیر القمی: 335/2؛ الأمالی الطوسی: 641، ح 21؛ البحار: 406/18، ح 113 و 115/26، ح 16.

[207] 48 - أَحْمَدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِیِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌، عَنِ‌ الْحَسَنِ‌ بْنِ‌ الْجَهْمِ‌، عَنْ‌ حَبِیبِ‌ بْنِ‌ عَلِیٍ‌، قَالَ‌: کُنْتُ‌ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ‌ وَ نَحْنُ‌ مُجَاوِرُونَ‌، وَ کَانَ‌ هِشَامُ‌ بْنُ‌ الْأَحْمَرِ یَجْلِسُ‌ مَعَنَا فِی الْمَجْلِسِ‌، فَنَحْنُ‌ یَوْماً فِی ذَلِکَ‌ الْمَجْلِسِ‌ فَأَتَانَا سَعِیدٌ الْأَزْرَقُ‌ وَ ابْنُ‌ أَبِی الْأَصْبَغِ‌، فَقَالَ‌ لِهِشَامٍ‌: إِنِّی قَدْ جِئْتُکَ‌ فِی حَاجَةٍ‌ وَ هِیَ‌ یَدٌ تَتَّخِذُهَا عِنْدِی وَ عَظُمَ‌ الْأَمْرُ، وَ قَالَ‌: مَا هُوَ؟ قَالَ‌: مَعْرُوفٌ‌ أَشْکُرُکَ‌ عَلَیْهِ‌ مَا بَقِیتُ‌، فَقَالَ‌ هِشَامٌ‌: هَاتِهَا، قَالَ‌: تَسْتَأْذِنُ‌ لِی عَلَی أَبِی الْحَسَنِ‌ علیه السلام، وَ تَسْأَلُهُ‌ أَنْ‌ یَأْذَنَ‌ لِی فِی الْوُصُولِ‌ إِلَیْهِ‌، قَالَ‌ لَهُ‌: نَعَمْ‌، أَنَا أَضْمَنُ‌ لَکَ‌ ذَلِکَ‌.

فَلَمَّا دَخَلَ‌ عَلَیْنَا سَعِیدٌ وَ هُوَ شِبْهُ‌ الْوَالِهِ‌، فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: مَا لَکَ‌؟ فَقَالَ‌: ابْغِ‌ لِی هِشَاماً، فَقُلْتُ‌ لَهُ‌: اجْلِسْ‌ فَإِنَّهُ‌ یَأْتِی، فَقَالَ‌: إِنِّی لَأُحِبُّ‌ أَنْ‌ أَلْقَاهُ‌، فَلَمْ‌ یَلْبَثْ‌ أَنْ‌ جَاءَ هِشَامٌ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌ سَعِیدٌ: یَا أَبَا الْحَسَنِ‌ إِنِّی قَدْ سَأَلْتُکَ‌ مَا قَدْ عَلِمْتَ‌، فَقَالَ‌ لَهُ‌: نَعَمْ‌، قَدْ کَلَّمْتُ‌ صَاحِبَکَ‌ فَأَذِنَ‌ لَکَ‌.

فَقَالَ‌ لَهُ‌ سَعِیدٌ: فَإِنِّی لَمَّا انْصَرَفْتُ‌ جَاءَنِی جَمَاعَةٌ‌ مِنَ‌ الْجِنِّ‌، فَقَالُوا: مَا أَرَدْتَ‌ بِطَلِبَتِکَ‌ إِلَی هِشَامٍ‌ یُکَلِّمُ‌ لَکَ‌ إِمَامَکَ‌، أَرَدْتَ‌ الْقُرْبَةَ‌ إِلَی اللهِ‌ بِأَنْ‌ تُدْخِلَ‌ عَلَیْهِ‌ مَا یَکْرَهُ‌، وَ تُکَلِّفَهُ‌ مَا لَا

4 - من خداوند را در مورد خواندم و هر آنچه خداوند به من عطا کرده است به تو نیز عطا کرده است مگر نبوّت را و خداوند فرمود: ای محمّد! این نبوّت به تو اختصاص دارد.

5 - خداوند من و تو را به شب قدر اختصاص داده و غیر از من و تو کسی دیگر چنین نیست.

6 - چون شب معراج به آسمان‌ها رفتم جبرئیل به من گفت: برادرت کجاست‌؟ گفتم: او را ورای خودم جانشین قرار دادم. جبرئیل گفت: خداوند را بخوان و در هنگام خواندن مثال تو همراه من بود. در این هنگام جبرئیل اذان گفت و در حالی که تو همراهم بودی با همۀ اهل آسمان‌ها نماز خواندم.

7 - ما می‌مانیم تا این‌که هیچ کسی (در روی زمین) باقی نمی‌ماند و هلاکت تمام احزاب و گروه‌ها به دست ماست».

[207] 48 - حبیب بن علی گوید: در مسجد الحرام بودم، در حالی که مجاور آن بودیم و هشام بن احمر با ما در یک مجلس نشسته بود، روزی در آن مجلس بودیم که سعید ازرق و ابن ابی اصبغ آمدند و سعید به هشام گفت: به راستی که برای کاری نزد تو آمدم و آن دستی است که [به نشانۀ تصدیق] می‌خواهم برایم بگیری و امر بزرگی است‌؟ هشام گفت: آن چیست‌؟ گفت: معروفی است که می‌خواهم تا زنده هستم تو را بر آن سپاس گویم. هشام گفت: آن را بیاور، گفت: برایم از امام کاظم علیه السلام اجازه بگیر و بخواه که در رسیدن به آن اجازه‌ام دهد، هشام گفت: آری، من آن را برای تو ضمانت می‌کنم.

سعید [رفت و برگشت و] بر ما وارد شد در حالی که سرگشته و حیران بود، [حبیب گوید:] به او گفتم: چه شده‌؟ گفت: هشام را برایم بجو. به او گفتم: [همین

یُحِبُّ‌، إِنَّمَا عَلَیْکَ‌ أَنْ‌ تُجِیبَ‌ إِذَا دُعِیتَ‌، وَ إِذَا فَتَحَ‌ بَابَهُ‌ تَسْتَأْذِنُ‌، وَ إِلَّا جُرْمُکَ‌ فِی تَرْکِهِ‌ أَعْظَمُ‌ مِنْ‌ أَنْ‌ تُکَلِّفَهُ‌ مَا لَا یُحِبُّ‌، فَأَنَا أَرْجِعُ‌ فِیمَا کَلَّفْتُکَ‌ فِیهِ‌، وَ لَا حَاجَةَ‌ لِی فِی الرُّجُوعِ‌ إِلَیْهِ‌ ثُمَّ‌ انْصَرَفَ‌، فَقَالَ‌ لَنَا هِشَامٌ‌: أَ مَا عَلِمْتَ‌ یَا أَبَا الْحَسَنِ‌ بِهَا، قَالَ‌: فَإِنْ‌ کَانَ‌ الْحَائِطُ‍‌ کَلَّمَنِی فَقَدْ کَلَّمَنِی، أَوْ رَأَیْتُ‌ فِی الْحَائِطِ‍‌ شَیْئاً فَقَدْ رَأَیْتُهُ‌ فِی وَجْهِهِ‌.⁽¹⁾

مدینة المعاجز: 384/6، ح 207.