غالیان کاوشی در جریانها و برآیندها تا پایان سده سوم

مشخصات کتاب

سرشناسه:صفری فروشانی، نعمت‌الله، ۱۳۴۵-

عنوان و نام پدیدآور:غالیان: کاوشی در جریانها و برآیندها تا پایان سده سوم / نعمت‌الله صفری‌فروشانی.

مشخصات نشر:مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۸.

مشخصات ظاهری:۴۱۲ ص.

شابک:۱۱۰۰۰ ریال : 964-4442-14-8 ؛ ۵۰۰۰۰ ریال: چاپ دوم : 978-964-4442-14-8

یادداشت:چاپ دوم: ۱۳۸۸.

یادداشت:کتابنامه: ص. [۳۶۷] - ۳۸۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت:نمایه.

موضوع:غلاة شیعه

موضوع:شیعه -- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

موضوع:اسلام -- فرقه ها

شناسه افزوده:بنیاد پژوهش‌های اسلامی

رده بندی کنگره:BP۲۴۱/ص۷غ۲ ۱۳۷۸

رده بندی دیویی:۲۹۷/۵۳۸

شماره کتابشناسی ملی:۱۱۰۳۹۹۴

اشاره

غالیان: کاوشی در جریانها و برآیندها تا پایان سده سوم

نعمت‌الله صفری‌فروشانی

اهداء و تشکر

وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ (نمل40/) این برگ سبز را به پیشگاه ائمۀ اطهار علیهم السّلام و بویژه حضرت صاحب الزمان(عج) هدیه می‌نمایم که در این تلاش،هدفی جز دفاع از ساحت آن پاکان نداشتم.

پس از حمد و سپاس به درگاه الهی و تشکر بی‌نهایت از ساحت معصومین علیهم السّلام که در همۀ لحظات پدید آوردن این اثر از آن پاکان مدد می‌جستم،لازم می‌دانم از تلاشهای دلسوزانۀ استاد فرزانه جناب دکتر صادق آئینه‌وند و محقق گرانمایه جناب حجة الاسلام و المسلمین محمد علی مهدوی راد که در تمام مراحل نگارش این اثر،نویسنده را با راهنماییها و تذکّرات سودمند خود یاری می‌دادند،تشکّر نمایم.

همچنین از تاریخ‌شناس معاصر،مدرس گرانسنگ حوزۀ علمیۀ قم حضرت آیة الله سید مهدی روحانی که با مطالعۀ پاره‌ای از کتاب،تذکرات سودمندی را ارائه فرمودند، کمال تشکر را دارم.

نیز از جناب حجة الاسلام حسین صابری که با مطالعۀ همۀ کتاب و ابراز نظریات موشکافانه و نقادانۀ خود،نویسنده را در رفع بسیاری از اشکالات اثر قبل از چاپ آن، یاری دادند،کمال تقدیر را دارم.

همچنین از مسؤولان مرکز تربیت مدرس قم(دار الشفاء)که انگیزه‌های اصلی پدیدآوردن این اثر را در نگارنده ایجاد کردند و در طیّ آماده‌سازی آن همه‌گونه مساعدت نمودند،سپاسگزارم.

در پایان از همۀ کارکنان و مسؤولان محترم در بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی و بویژه جناب حجة الاسلام و المسلمین الهی خراسانی که بدون مساعدتهای ایشان امکان طبع این اثر با این کیفیّت فراهم نمی‌گشت،نهایت تشکر و تقدیر را دارم.

شکر اللّه مساعیهم الجمیلة

فهرست

مقدمه

ضرورت تحقیق دربارۀ غالیان 17

موضوع کتاب 18

پیشینۀ تحقیق دربارۀ غالیان 19

محدودیتهای تحقیق 22

1-محدودیتهای در اختیار محقق 22

2-محدودیتهای خارج از نظارت محقق 22

فصل اول:کلیات

تعریف غلوّ 25

غلوّ در قرآن 26

غلوّ در روایات 27

غلوّ در ادیان پیشین 29

1-غلوّ در ادیان پیشین از نظر تاریخ ادیان 29

2-غلوّ در ادیان پیشین در قرآن کریم 31

غلوّ در علم فرقه‌شناسی اسلامی 34

غلوّ در علم کلام و علم رجال شیعه(غلوّ در ذات و غلوّ در صفات)34

غلوّ در اهل سنّت 36

1-غلوّ در ذات نزد اهل سنّت 37

2-غلوّ در صفات نزد اهل سنّت 38

علل پدید آمدن غلات منتسب به شیعه 42

فصل دوم:بررسی غلات در تاریخ

فرقه‌های غلات در کتب ملل و نحل 53

1-حدیثی که مبنای علم فرقه‌شناسی قرار گرفته است 54

2-تحلیل این حدیث 58

3-تعداد فرقه‌های شیعه و غلات در کتب ملل و نحل 61

4-میزان اعتبار کتب ملل و نحل 63

5-علل فراوانی فرقه‌های غلات در کتب ملل و نحل 66

بررسی تاریخی فرقه‌های غلات 70

الف-فرقه‌هایی که به نام رهبران خود معروف شده‌اند 71

فرقه‌های غلات از زمان حضرت علی علیه السّلام تا زمان امام باقر علیه السّلام 71

1-سبائیه(منسوب به عبد الله بن سبا)71

عبد الله بن سبا و عقاید او در کتب تاریخ 71

عبد الله بن سبا و عقاید او در کتب ملل و نحل 75

منکران وجود ابن سبا از اهل سنت و مستشرقان 77

علل اختراع و پرورش افسانۀ ابن سبا 79

ابن سبا در کتب روایی شیعه 80

2-کیسانیه 83

قیام مختار 84

دشمنان مختار و تبلیغات بر ضدّ او 85

عقاید منتسب به مختار و کیسانیه 86

تحلیل تاریخی جریان مختار و کیسانیه 87

3-مختاریه 89

4-هاشمیه 89

غلات در زمان امام باقر و امام صادق علیهما السّلام 90

5-کربیه 90

6-جناحیه 91

7-مغیریه 93

8-بیانیه 96

9-حارثیه 99

10-صائدیه 100

11-حربیه 100

12-منصوریه 101

13-حسینیه 103

14-محمدیه 103

15-خطابیه 104

16-بزیعیه 107

17-عمیریه(یعمریه)109

18-معمرّیه 110

19-یاران سرّی(سرّیه)110

20-بشاریه(شعیریه،علبائیه)111

تهمت به اصحاب و ساختن فرقه به نام آنان 112

21-زراریّه(تمیمیه)112

22-هشامیه 114

23-شیطانیه(نعمانیه)116

24-جوالیقیه(هشامیه)117

25-مفضلیه 118

26-یونسیّه 119

تهمت به دیگر اصحاب 121

غلات زمان امام کاظم علیه السّلام 122

27-بشیریه(ممطوره)122

از امام رضا علیه السّلام تا زمان غیبت صغری،غلات بدون نام فرقه 125

شورشها و حکومتهای منسوب به غلات 128

28-بابکیه 128

29-قرامطه(قرمطیه)129

غیبت صغری:از مدعیان نیابت تا غلوّ 131

30-شریعیه 132

31-نمیریه و بحثی فشرده دربارۀ نصیریه 133

32-شلمغانیه(عزاقریه)136

33-هلالیه 137

34-بلالیه 138

جمع‌بندی 139

ب-فرقه‌هایی از غلات که نامشان از عقایدشان گرفته شده است 142

1-اثنینیه 143

2-اعضائیان 143

3-ازدریه 143

4-امریه 143

5-بدائیه 143

6-تفویضیه(مفوّضه)144

7-تناسخیه 144

8-جعفریه 145

9-حلولیه 145

10-ذبابیه 145

11-ذمامیه 145

12-ذمیّه 146

13-رجعیّه 146

14-سابّة 146

15-سحابیه 146

16-سلمانیه 147

17-شریکیه 147

18-طیاریه 148

19-علویه 148

20-غرابیه 148

21-غمامیه(ربیعیه)149

22-مخطّئه 149

23-مخمّسه 149

24-مشبّهه 150

تذکر چند نکته 150

ج-چگونگی موضع‌گیری امامان شیعه در برابر غلات 151

ردّ عقاید غلات و بیان عقاید صحیح 153

1-ردّ الوهیت و صفات خدایی داشتن ائمه 154

2-رد نبوّت ائمه 158

3-ردّ علم غیبت مطلق و ذاتی ائمه 158

بیان علل غلوّ و نتایج آن 160

1-علل غلوّ 160

2-نتایج غلوّ 161

بیان توطئه‌های غلات 161

انزجار از غلات و لعن آنها 163

صدور فرمان محاصرۀ همه‌جانبۀ غلات 165

صدور فرمان کشتن بعضی از غلات 166

سخنی از یک مستشرق 168

کتب نوشته شده از سوی علمای شیعه در ردّ غلات تا اوایل قرن چهارم 169

فصل سوم:غلات در آینه عقیده و عمل

مقدمه 173

غلات در آینۀ عقیده 175

عقاید مختص به غلات 176

1-اعتقاد به الوهیت اشخاص 176

تاریخچه این اعتقاد 176

علل این اعتقاد 179

برخورد ائمه با این اعتقاد 180

2-اعتقاد به نبوّت ائمه یا اشخاص دیگر 180

تاریخچه و برخورد ائمه با این اعتقاد 180

علت این اعتقاد 182

3-عقیده به حلول 183

تعریف حلول 183

تاریخچۀ حلول 184

علّت اعتقاد به حلول 188

برخورد ائمه علیهم السّلام با حلول 190

حلول در کلام و فلسفۀ اسلامی 191

تهمتی به شیعه در باب حلول 191

4-اعتقاد به تناسخ 192

تعریف تناسخ 192

تاریخچۀ تناسخ 194

الف-تناسخ در میان ادیان و مذاهب پیش از اسلام 194

ب-تناسخ در میان فرقه‌های منسوب به اسلام 197

ریشه‌های تناسخ در اسلام 200

علل و انگیزه‌های اعتقاد به تناسخ 201

الف-علل و انگیزه‌های غیرغلات 201

ب-انگیزه‌های غلات 202

سوءاستفاده‌های غلات از آیات قرآن در راه اثبات تناسخ 203

برخورد ائمه علیهم السّلام با تناسخ 206

ادلّه مسلمانان در ردّ تناسخ 208

الف-دلیلهای قرآنی 208

ب-دلیلهای عقلی و کلامی 209

اتهام به شیعه در باب تناسخ 211

تناسخیهای جدید 211

5-عقیده به تشبیه 212

تعریف تشبیه 213

تاریخچۀ تشبیه در اسلام 213

الف-قائلان به تشبیه از میان غیرغلات 213

ب-غلات معتقد به تشبیه 215

علل اعتقاد به تشبیه در میان فرقه‌های اهل سنت و غلات 216

گفتارهای پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و ائمه علیهم السّلام در نفی تشبیه 218

نقش غلات در اتهام تشبیه به ائمه 220

اتهام به اصحاب ائمه علیهم السّلام در باب تشبیه 222

6-عقیده به تفویض 224

تفویض و معانی مختلف آن 224

تاریخچۀ فرقۀ مفوضه 227

برخورد ائمه علیهم السّلام با مفوضه 229

متهم نمودن علمای شیعه به تفویض 231

عقاید مشترک بین غلات و شیعه 231

1-عقیدۀ وصایت و جانشینی حضرت علی علیه السّلام 232

وصایت از نظر شیعه 232

غلات و مسالۀ وصایت 239

2-اعتقاد به مهدویت 240

مهدویت در شیعه 240

غلات و مهدویت 242

علل ادعاهای دروغین مهدویت 246

اتهاماتی به شیعه در باب مهدویت 247

3-اعتقاد به رجعت 252

تعریف رجعت از دیدگاه شیعه 252

جایگاه رجعت در اعتقادات شیعه 253

تفاوت بین رجعت و تناسخ 255

دلایل رجعت از نظر شیعه 256

الف-آیات 256

ب-روایات 258

رجعت در میان غلات 260

اتهام به شیعه در باب رجعت 263

4-اعتقاد به بداء 264

تعریف بداء در نزد شیعه 264

دلایل شیعه بر بداء 269

توجیه شیعه برای مسأله بداء 272

جایگاه بداء در نزد شیعه و فواید آن 275

غلات و مسأله بداء 277

اتهاماتی به شیعه در مورد بداء 280

5-اعتقاد به تأویل قرآن 281

تأویل در نزد شیعه 282

غلات و تأویل قرآن 284

نظر«فان فلوتن»آلمانی در باب تأویل 286

غلات در آینۀ عمل 290

علل اباحی‌گری و بی‌بند و باری غلات 292

مراتب و مراحل اباحی‌گری 293

توجیهات غلات برای اباحی‌گری 295

1-توجیهات قرآنی 296

2-توجیهات غیرقرآنی 298

مسألۀ شفاعت و اباحی‌گری 300

1-معنای شفاعت 301

2-شفاعت در قرآن 302

3-شفاعت در روایات 302

4-توجیه شفاعت 305

5-آثار تربیتی شفاعت 307

فصل چهارم:تأثیرات غلات بر تاریخ شیعه

مقدمه 309

تاثیر غلات در تخریب چهرۀ ائمه علیهم السّلام 310

تاثیر غلات در تخریب وجهۀ اصحاب ائمه علیهم السّلام 313

تاثیر غلات در آلوده کردن قیامها و شورشهای اهل البیت و طرفدارانشان 315

غلات،دستاویزی برای مخالفان و دشمنان شیعه در وارد کردن انواع اتهامات 316

1-اتهامات پیشینیان اهل سنّت 317

2-اتهامات معاصران اهل سنّت 320

3-اتهامات مستشرقان 323

غلات و هدر دادن نیروهای شیعه 325

غلات و حدیث‌سازی 327

1-چگونگی تدوین حدیث در شیعه 327

2-چگونگی حدیث‌سازی غلات 330

3-چگونگی مبارزۀ شیعه با حدیث‌سازی غلات 333

4-نتیجۀ این مبارزه 335

غلات و علم رجال 339

1-اختلاف در معنای غلوّ و درجات آن 339

2-نزاع قمیها و بغدادیها و راه یافتن اجتهاد در علم رجال 340

3-صاحبان و راویان اصول در میان متهمان به غلوّ 342

4-نیکو بودن حالت قبل از غلوّ 342

5-توبه و بازگشت غالی 343

6-غلوّ و وثاقت 343

7-روایت غلات از راوی 344

8-غلوّ یا علوّ 344

9-اسامی حدود صد و بیست تن از متهمان به غلوّ 345

غلات و علم کلام و عقاید شیعه 361

غلات و علم فقه شیعه 362

منابع و کتابنامه 367

فهرست آیات 381

فهرست روایات 385

فهرست اعلام 387

فهرست قبایل،فرق و گروهها 401

فهرست مکانها 407

فهرست کتب 409

مقدمه

ضرورت تحقیق دربارۀ غالیان

تشیع همانند رهبران آن در طول تاریخ،همواره با مظلومیتهای سیاسی-اجتماعی و فرهنگی روبرو بوده است،به‌گونه‌ای که دو کلمۀ مظلومیت و تشیع،چنان درهم آمیخته‌اند که با شنیدن نام یکی از آن دو،بلافاصله دیگری به ذهن تبادر می‌کند.

مراد از مظلومیت فرهنگی،آن‌است که برای واژگون نشان دادن چهره تشیّع،چنان عقایدی مسخره و خرافی به آن نسبت داده‌اند که هر عاقل منصفی را که از چهرۀ واقعی آن بی‌خبر است،منزجر و متنفر می‌کند.

یکی از ابعاد مظلومیت فرهنگی که تشیّع از همان ابتدا با آن مواجه بوده،این است که عقاید این مذهب از سوی بسیاری از نویسندگان و دانشمندان اهل تسنّن-از روی جهل یا تجاهل-آمیخته با عقاید غلات مطرح می‌شود و بسیاری از علمای کلام و ملل و نحل اهل تسنّن،برای محکوم کردن مذهب تشیع،ابتدائا عقاید غلات را که شیعه همواره از آنها بیزاری می‌جسته است،به شیعه نسبت می‌دهند و سپس آنها را به‌عنوان عقاید شیعه بحث و بررسی کرده،ابطال می‌نمایند و در ذهن خوانندگان خود چنین القاء می‌کنند که شیعه چیزی جز این عقاید که آوردیم و محکوم کردیم،نیست.

شاید بتوان گفت همۀ مظلومیتهای سیاسی-اجتماعی که شیعه در طول تاریخ خونبار خود با آن روبرو بوده است،از قبیل:محروم شدن رهبران آن از حق مسلّم خود،به شهادت رسیدن رهبران این مذهب و قتل و غارت و کشتارهایی که همیشه از سوی

مخالفان بر ضدّ طرفداران این مذهب انجام گرفته است،در مقابل این ظلم فرهنگی قابل مقایسه نیست؛چرا که شیعه با متحمل شدن شهادتها،آزارها و شکنجه‌ها توانست خود را در قلوب مردم جای دهد و حقانیّت خود را اثبات کند.

اما این ظلم فرهنگی،مذهب شیعه را به‌عنوان مذهبی خرافی و باطل و منافی با طبع هر انسان سالم معرفی می‌نماید و به این ترتیب،بسیاری از ناآشنایان با این مذهب،بدون آن‌که زحمت تحقیق دربارۀ این مذهب را به خود بدهند،از آن منزجر و متنفر می‌شوند.

به پیروی از برخی علمای اهل سنّت،بعضی از مستشرقان،بدون آن‌که به منابع اصیل شیعه مراجعه نمایند،همان عقاید غلوّآمیز را به شیعه نسبت داده،شیعه را در کتب خود با غلات به هم آمیختند و به این ترتیب در ذهن بسیاری از مردم مغرب زمین،چهرۀ شیعه را مشوّه و آلوده جلوه دادند.

از این‌جاست که بخوبی ضرورت تحقیقی جامع و گسترده دربارۀ غلات،عقاید آنها، ربط آنها با شیعه،تأثیرات آنها بر شیعه و معرفی شیعۀ خالص به دور از عقاید غلات، روشن می‌گردد و البته چنین تحقیقی فرصت و امکاناتی به مراتب بیش از گنجایش این کتاب را می‌طلبد.

کتاب حاضر،در حد توان خود سعی دارد گوشه‌هایی را از آنچه یاد شد،بررسی نماید و باتوجه به امکانات محدود نویسنده،غلات را بکلی از مذهب تشیع جدا نماید و نشان دهد که در بسیاری از موارد،غلات نه به عنوان دوستان نادان،بلکه به عنوان دشمنان دانایی که-به نام شیعه-قصد نابودی شیعه و بلکه کل اسلام را داشته‌اند،مطرح می‌باشند.

موضوع کتاب

موضوع اثر،«غلات و تأثیر آنان در افکار و عقاید و تاریخ شیعه»است،که با عنوان:

غالیان؛کاوشی در جریانها و برآیندها(تا پایان سده سوم)در دسترس شماست.

در این تحقیق،منظور از کلمۀ تأثیر،اعم از تأثیرهای مستقیم و غیرمستقیم است.نیز این کلمه،تأثیرات اعتقادی و عملی را دربر می‌گیرد.

همچنین منظور از غالیان،فرقه‌هایی هستند که ائمه علیهم السّلام را به درجۀ الوهیت می‌رساندند،نه کسانی که تنها بعضی عقاید غلوّآمیز درباره بعضی از صفات ائمه علیهم السّلام

مانند علم امام،عصمت امام و قدرت امام داشته‌اند،بدون آن‌که صفت الوهیت را به آنان نسبت دهند.

محدودۀ زمانی که این اثر به کاوش در آن می‌پردازد،زمان حضور ائمه علیهم السّلام و بخشی از دوران غیبت صغری است که بیشترین ظهور و بروز فرقه‌های غالیان در این برهه که تا اوایل قرن چهارم به درازا می‌کشد،بوده است.

پیشینۀ تحقیق دربارۀ غالیان

از همان ابتدای ظهور فرقه‌های غالیان،کتابهای بسیاری در ردّ آنها از سوی دانشمندان بزرگ شیعه و اصحاب ائمه علیهم السّلام و نیز بعضی از علمای اهل سنّت نگاشته شده که متأسفانه بسیاری از آن کتب به دست ما نرسیده است.بعضی از کتب مفقود شدۀ اصحاب ائمه از این قرار است:

1-الردّ علی الغالیة المحمدیّه،نوشتۀ فضل بن شاذان بن خلیل نیشابوری،از اصحاب امام جواد علیه السّلام.

2-الردّ علی الغالیة،نوشتۀ حسن بن علی بن فضال کوفی،متوفای 224 ه ق.

3-الردّ علی الغالیة و ابی الخطاب،نوشتۀ ابو اسحاق کاتب ابراهیم بن ابی حفص،از اصحاب امام حسن عسکری علیه السّلام ⁽¹⁾

-تهرانی،آقا بزرگ،الذریعة الی تصانیف الشیعه،(چاپ سوم:بیروت،دار الاضواء،1403)،ج 10، ص 212.

4-الردّ علی الغلاة،نوشتۀ ابو الحسن علی بن مهزیار اهوازی،از اصحاب امام رضا علیه السّلام تا امام هادی علیه السّلام.

5-الردّ علی الغلاة،نوشته ابو جعفر محمد بن اورمۀ قمی،از اصحاب امام علی النقی علیه السّلام.

6-الردّ علی الغلاة،نوشتۀ یونس بن عبد الرحمان قمی که از بزرگترین اصحاب امام رضا علیه السّلام به شمار می‌رفت.

7-الردّ علی الغلاة،نوشتۀ ابو جعفر محمد بن حسن بن فرّوخ صفّار،متوفای سال 290 ه.ق.

8-الردّ علی الغلاة،نوشتۀ ابو القاسم سعد بن عبد اللّه بن ابی خلف اشعری قمی، متوفای 301 یا 299 ه ق،صاحب کتاب المقالات و الفرق ⁽¹⁾

-تهرانی،آقا بزرگ،الذریعة الی تصانیف الشیعه،ج 10،ص 214.

9-الردّ علی اصحاب التناسخ و الغلاة،نوشتۀ متکلم معروف شیعه،ابو محمد حسن بن موسی نوبختی،متوفای اوایل قرن چهارم هجری قمری،مؤلف کتاب فرق الشیعه ⁽²⁾.

10-الردّ علی فرق الشیعة ما خلا الامامیة منهم،نوشتۀ نویسندۀ پیش‌گفته،که احتمال می‌رود همان کتاب بالا باشد ⁽³⁾.

در این میان،قدیمترین کتبی که از سوی شیعه در بیان عقاید غلات در ضمن فرق اسلامی نگاشته شده و در دسترس هستند،عبارتند از:

1-فرق الشیعة،ابو محمد حسن بن موسی نوبختی.

2-المقالات و الفرق،نوشتۀ سعد بن عبد اللّه بن ابی خلف اشعری قمی که بنابر دیدگاهی از اصحاب امام حسن عسکری علیه السّلام بوده است.

3-بیان الادیان در شرح ادیان و مذاهب جاهلی و اسلامی،نوشتۀ ابو المعالی محمد حسینی علوی،که در سال 485 ه ق،تألیف شده است.

علمای فرقه‌نویس اهل سنّت نیز به نقل و نقد عقاید غلات در کتب ملل و نحل خود پرداخته‌اند که در این میان،کهنترین کتبی که هم‌اکنون در دسترس هستند،عبارتند از:

1-التنبیه و الرّد علی اهل الاهواء و البدع،نوشتۀ محمد بن احمد بن عبد الرحمان ملطی شافعی،متوفای 377 ه ق.

2-الفرق بین الفرق،نوشتۀ عبد القاهر بغدادی،متوفای 429 ه ق.

3-الفصل فی الملل و الاهواء و النّحل،نوشتۀ ابو محمد علی بن احمد،معروف به ابن حزم ظاهری،متوفای سال 456 ه ق.

4-التبصیر فی الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن الفرق الهالکین،نوشتۀ ابو المظفر اسفراینی،متوفای 471 ه ق.

5-مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین،نوشتۀ ابو الحسن علی بن اسماعیل اشعری،متوفای 330 ه ق.

6-الملل و النّحل،نوشتۀ ابو الفتح محمد بن عبد الکریم شهرستانی،متوفای 548 ه ق.

7-الحور العین،نوشتۀ ابو سعید نشوان بن سعید بن نشوان حمیری،متوفای 573 ه ق.

8-اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین،نوشتۀ فخر الدین محمد بن عمر رازی، متوفای 606 ه ق.

اما طرز نگاه ما به غلات،با طرز نگاه نویسندگان یاد شده بسیار متفاوت است؛زیرا ما درصدد آنیم که علاوه بر نقد و بررسی عقاید غلات،به چگونگی ارتباط و نسبت آنان با شیعه و تأثیرگذاری آنان بر عقاید شیعه بپردازیم،در حالی‌که کتابهای مزبور،تنها به بیان تعداد فرق غلات و نقل عقاید آنان پرداخته‌اند و در بسیاری از موارد،نوشته‌های آنان عاری از حقیقت است.به‌هرحال،کتب یاد شده و به‌طور کلی کتب ملل و نحل، منبع خوبی برای دستیابی به اسامی فرقه‌های غالیان می‌باشد.

در قرن اخیر،کتب چندی نگاشته شده است که تا حدّی به هدف ما نزدیک است، اما به‌هرحال کلّ آن را تأمین نمی‌کند.این کتب عبارتند از:

1-الشبک من فرق الغلاة فی العراق،نوشتۀ احمد حامد صراف؛

2-هویّة التشیّع،نوشتۀ دکتر شیخ احمد وائلی؛

3-العلویون بین الاسطورة و الحقیقة،نوشتۀ هاشم عثمان؛

4-آراء ائمة الشیعة فی الغلاة،نوشته شیخ میرزا خلیل کمره‌ای؛

5-الغلوّ و الفرق الغالیة فی الحضارة الاسلامیة،نوشتۀ دکتر عبد الله سلوم السامرائی؛

6-تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام تا قرن چهارم هجری،نوشتۀ دکتر محمد جواد مشکور؛

7-تاریخ الامامیة و اسلافهم من الشیعة منذ نشأة التشیع حتی مطلع القرن الرابع الهجری،نوشتۀ دکتر عبد الله فیاض.

همچنین در این موضوع،دو پایان‌نامه نگاشته شده است به خامۀ دکتر عبد الحمید گلشنی ابراهیمی-استاد دانشگاه تهران-که لغتنامۀ دهخدا نیز از آن نقل می‌کند. ⁽¹⁾

-پایان‌نامه اول ایشان مربوط به دورۀ لیسانس است با عنوان غلات شیعه که راهنمای ایشان در این پایان‌نامه،آقای بدیع الزمان فروزانفر بوده است و پایان‌نامۀ دوم ایشان تز دکتراست با عنوان غلوّ و غلات که راهنمای ایشان در این تز،آقای علی اصغر حکمت بوده است.

در مجموع،می‌توان گفت کتابی که بتواند همۀ اهداف نگارنده را در موضوع غلات تأمین نماید،چاپ نشده است یا لااقلّ به رؤیت نویسنده نرسیده است.

محدودیتهای تحقیق

الف-محدودیتهای در اختیار محقق

1-همچنان‌که قبلا نوشتیم،تاریخ بررسی را به زمان حضور ائمه علیهم السّلام یعنی سه قرن اولیه اسلام محدود کردیم.

2-مراد از غلات در این تحقیق،فقط غلات منتسب به شیعه می‌باشند.

3-عمدۀ نظر ما نسبت به غلات،دربارۀ تاریخ آنها می‌باشد و کمتر سراغ احکام فقهی غلات رفته‌ایم.

ب-محدودیتهای خارج از نظارت محقق

1-منابع نخستینی که دربارۀ غلات و فرق اسلامی نگاشته شده است،هم‌اکنون مفقود شده،در دسترس نمی‌باشد.

چنان‌که ذکر کردیم،قدیمترین منبعی که هم‌اکنون در دسترس ماست،مربوط به اوایل قرن چهارم می‌باشد،در حالی‌که بیشترین ظهور و بروز غلات در قرن دوم بوده است.

2-مهمترین منابع بحث ما کتب ملل و نحل است،در حالی‌که تمام کتب ملل و نحل موجود بدون ذکر سند به بیان انواع فرقه‌ها پرداخته‌اند و بسیاری از آنها برای تطبیق فرقه‌ها بر حدیث منقول از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله که تعداد فرقه‌های مسلمانان را هفتاد و سه فرقه ذکر می‌کند،به تکثیر و زیاد کردن فرقه‌ها پرداخته‌اند.بویژه بیشتر کتابهای اهل سنت که در این زمینه نوشته شده،به منظور محکوم کردن مذهب شیعه،کوشیده‌اند که بیشترین فرقه‌ها را به شیعه نسبت دهند.

همچنین برای کوبیدن اصحاب خالص ائمه علیهم السّلام به نام آنان فرقه‌هایی ساخته‌اند و عقاید باطلی را به آنان نسبت داده‌اند.

محقّق با مراجعۀ دقیق به تاریخ،درمی‌یابد که بسیاری از اسامی ذکر شده به نام

فرقه‌های غلات،ساختگی می‌باشند.

ما در این کتاب به مناسبتهای مختلف به نقد اقوال کتب ملل و نحل خواهیم پرداخت.

باید توجه داشت که منبع بسیاری از کتب تاریخی،کلامی و رجالی در باب فرقه‌ها،همین کتب ملل و نحل می‌باشد.

فصل اوّل: کلّیّات

تعریف غلوّ

«غلوّ»بر وزن فعول،مصدر فعل«غلی یغلو»و به‌معنای افراط،ارتفاع،بالا رفتن و تجاوز از حدّ و حدود هرچیز می‌باشد.لذا وقتی قیمت چیزی از حدّ معمول خود بالاتر می‌رود،به آن«غال»،(به‌معنای گران)می‌گویند،چنان‌که دربارۀ مایعات هرگاه به جوش آیند و در حدّ خود نگنجند،می‌گویند:غلیان کرده است ⁽¹⁾

-راغب اصفهانی،حسین بن محمد،المفردات فی غریب القرآن،(تهران،المکتبة المرتضویه)، ص 365.

به تیر هم چون از کمان تجاوز می‌کند.«غلو»می‌گویند.از همین‌جاست که به مقدار مسافتی که معمولا هر تیر در هنگام خروج از کمان طیّ می‌کند،«غلوة»گفته می‌شود، چون از حدّ خود تجاوز کرده است.

گرچه کلمۀ تعدّی نیز به‌معنای افراط و تجاوز از حدّ می‌باشد،اما کلمۀ غلوّ در جایی به کار برده می‌شود که تجاوز از حدّ زیاد باشد. ⁽²⁾

بنابراین،هرگاه این کلمه در مورد معتقدات دینی و مذهبی به کار رود،به این

معناست که انسان چیزی را که به آن اعتقاد دارد،از حدّ خود،بسیار فراتر برده است.

نکته قابل تذکر آن‌که واژۀ غلوّ در کتابهای لغت به‌معنای منفی،یعنی پایین آوردن بیش از اندازه،به کار نرفته است،ولی در برخی تفاسیر در ذیل آیه‌های مربوط به غلوّ اهل کتاب،دید منفی یهودیان نسبت به حضرت عیسی علیه السّلام را به‌عنوان غلوّ یاد کرده‌اند ⁽¹⁾

-زمخشری،جار الله،الکشاف،ج 1،ص 593.

اما این کلمه در اصطلاح ملل و نحل،سرنوشت دیگری پیدا کرده است که در بخش تعریف غلات به آن خواهیم پرداخت.

غلوّ در قرآن

مشتقات این کلمه،تنها چهار بار در قرآن به کار رفته است که دو مورد آن دربارۀ غلوّ دینی و دو مورد دیگر به‌معنای جوشش می‌باشد.

اما دو مورد اول:

1-سورۀ نساء،آیۀ 171:

یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَی اللّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رُسُلِهِ وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَیْراً لَکُمْ إِنَّمَا اللّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ...

این آیه دربارۀ مسیحیان است که پیامبر خود،حضرت عیسی(علیه السلام)را از حدّ فراتر برده،او را پسر خدا دانستند و قائل به خدایان سه‌گانه؛یعنی پدر،پسر و روح القدس شدند.

ترجمۀ آیه چنین است:

«ای اهل کتاب!در دین خود غلوّ(و زیاده‌روی)نکنید و دربارۀ خدا،غیراز حقّ نگویید.مسیح،عیسی بن مریم فقط فرستادۀ خدا و کلمۀ اوست که آن را به مریم القاء نمود و روحی از طرف او بود.پس به خدا و پیامبران او ایمان بیاورید و نگویید «خداوند»سه‌گانه است.از این سخن خودداری کنید که برای شما بهتر است.خدا، معبود یگانه است؛او منزه است از این‌که فرزندی داشته باشد...»

2-سورۀ مائده،آیۀ 77:

قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ

ای اهل کتاب!در دین خود غلوّ و زیاده‌روی نکنید.

اما دو مورد دوم،در دو آیۀ متوالی سورۀ دخان یعنی آیات 45 و 46 آمده است و دربارۀ درخت زقّوم،که در جهنم است،سخن می‌راند.

کَالْمُهْلِ یَغْلِی فِی الْبُطُونِ کَغَلْیِ الْحَمِیمِ

مسلّما درخت زقّوم،غذای گنهکاران است؛همانند فلز گداخته در شکمها می‌جوشد، جوششی همچون آب سوزان.

غلوّ در روایات

کلمۀ غلوّ و مشتقات آن در روایات شیعه و اهل سنّت بسیار به کار رفته و بیشتر آنها مربوط به بحث ما نیست؛مثل روایاتی که دربارۀ غلیان و جوشش فشردۀ انگور(عصیر عنبی)وارد شده است.

ما در این‌جا فقط روایاتی را ذکر می‌کنیم که اولا این کلمه و مشتقات آن را دربارۀ غلوّ دینی به کار برده باشد.ثانیا از غالیان به‌عنوان فرقه یاد نکرده باشد،زیرا به این بحث در صفحات آینده خواهیم پرداخت.

اینک نگاهی به چند روایت می‌افکنیم:

1-اهل سنّت از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله چنین نقل کرده‌اند:

«ایّاکم و الغلوّ فی الدین،فانّما هلک من کان قبلکم بالغلوّ فی الدین.» ⁽¹⁾

-احمد بن حنبل،مسند احمد،(بیروت،دار الفکر)،ج 1،ص 215 و 347.

بپرهیزید از غلوّ-زیاده‌روی-در دین خود؛زیرا آنان که قبل از شما بودند(شاید منظور یهودیها و مسیحیها باشد)به علت غلوّ در دین خود،نابود شدند.

2-حضرت علی علیه السّلام در نهج البلاغه دربارۀ آل محمد صلّی اللّه علیه و اله می‌فرماید:

«هم اساس الدین و عماد الیقین الیهم یفیئ الغالی و بهم یلحق التالی.» ⁽²⁾

آل محمد صلّی اللّه علیه و اله اساس و پایۀ دین و ستون(ایمان و)یقین هستند.از حد

تجاوزکنندگان به ایشان رجوع می‌کنند و واماندگان به آنان ملحق می‌شوند.

3-نیز دربارۀ خود و اهل بیت علیهم السّلام چنین می‌فرماید:

«نحن النمرقة الوسطی بنا یلحق التالی و الینا یرجع الغالی.» ⁽¹⁾

-نهج البلاغه،صبحی صالح،حکمت شماره 109؛فیض الاسلام،حکمت شماره 106؛تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد،غرر الحکم و درر الکلم،(دانشگاه تهران)،ج 6،ص 194.

ما(اهل بیت علیهم السّلام چون)پشتی هستیم در میانه(که از دو جانب به آن تکیه دهند)؛آن که وامانده،خود را به آن رساند و آن‌که تجاوز کرده،به جانب آن بازگردد.

4-همچنین دربارۀ خود می‌فرماید:

«هلک فیّ رجلان محبّ غال و مبغض قال.» ⁽²⁾

دو مرد(دو طرز تفکر)دربارۀ من تباه و نابود شدند؛(یکی)دوستی که زیاده‌روی و از حد تجاوز کند و(دیگری)،دشمنی که در دشمنی،زیاده‌روی نماید.

5-حضرت علی علیه السّلام درباره خود و خاندانش چنین می‌فرماید:

«ایاکم و الغلوّ فینا....» ⁽³⁾

از غلوّ و زیاده‌روی دربارۀ ما اهل بیت بپرهیزید.

6-در وسائل الشیعه به نقل از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله آورده است:

«صنفان من امتی لا نصیب لهم فی الاسلام:الناصب لأهل بیتی حربا و غال فی الدین مارق منه.» ⁽⁴⁾

دو گروه از امت من،نصیبی از اسلام ندارند.یکی کسانی که با اهل بیت من علم جنگ برافرازند و دیگری،گروهی که در دین از حدّ تجاوز کنند و بیرون روند.

7-اصول کافی نیز از امام باقر علیه السّلام در سفارش به یاران خود،چنین نقل می‌کند:

«...کونوا النمرقة الوسطی یرجع الیکم الغالی و یلحق بکم التالی.» ⁽⁵⁾

چون پشتی در میانه باشید که از حدّ درگذرنده به سوی شما بازگردد و وامانده به شما ملحق شود.

غلوّ در ادیان پیشین

1-غلوّ در ادیان پیشین از نظر تاریخ ادیان

در ادیان پیشین،چه ادیان آسمانی و الهی و چه ادیان غیرآسمانی،موارد بسیاری از غلوّ اتفاق افتاده است.

منظور از غلوّ در این‌جا،آن‌است که مردم موجودی اعم از انسان،فرشته،حیوان، گیاه،زمین،آسمان،ستاره،آب،آتش و...را از حدّ خود فراتر برند و آن را در حدّ خدایی یا پایینتر از آن مقدس شمرند.

ابتدای ظهور چنین غلوّی به‌طور دقیق معلوم نیست،اما باتوجه به علت روانی- عاطفی غلوّ که انسان دوست دارد آنچه را که به آن عقیده دارد از حد خود فراتر برد و نیز با عنایت به جهل انسان در دوران پیشین که با دیدن عظمت موجودات یا خواص آنها،در حدّ پرستش،آنها را به حساب می‌آوردند،غلوّ تاریخچه‌ای دور و دراز دارد که در این‌جا فقط به گوشه‌هایی از موارد آن در ملل مختلف اشاره خواهیم کرد:

در مصر قدیم،مردم حیوانات مختلف،مانند:گرگ،شغال،گربه،لک‌لک و همین‌طور گیاهان مختلف،مانند:انجیر،پیاز و خرما و نیز هرچه را برای آنان سود بسیار داشت،مانند:رود نیل،خورشید،چشمه،بیشه و...می‌پرستیدند و آن‌قدر در غلوّ در موجودات پیش رفته بودند که تعداد معبودهای آنان به دو هزار می‌رسید.

گفته شده است وقتی که«کمبوجیه»به مصر لشکر کشید،برای آن‌که بآسانی لشکر مصریان را شکست دهد،دستور داد در پیشاپیش لشکر خود،تعداد زیادی گربه و لک‌لک رها کردند و مردم مصر که آنها را موجوداتی مقدس می‌شمردند،به احترام آنها دفاع نکردند و مصر بآسانی گشوده شد. ⁽¹⁾

-مبلغی آبادانی،عبد اللّه،تاریخ ادیان و مذاهب جهان،(چاپ اول:قم،انتشارات منطق(سینا)، 1373 ش)،ج 1،ص 96.

مصریان پادشاه خود را که فرعون نامیده می‌شد،خدای خورشید و پسر خدا و بالأخره خود خدا می‌دانستند ⁽¹⁾

-مبلغی آبادانی،عبد الله،تاریخ ادیان و مذاهب جهان،ص 99.

من پروردگار بزرگتر شما هستم.

در هند باستان،آریاییها،مظاهر طبیعت،مانند:خورشید،ماه،کوهها و ستاره‌ها را می‌پرستیدند و عناصر مفید و سودمند را داوس( sov )یا خدا می‌دانستند.آنان آب، خورشید و ماه را به‌عنوان فرشته‌ای از فرشتگان که دارای روح و نفس است،پرستش می‌نمودند ⁽³⁾.نیز بعضی حیوانات،مانند:گاو،مار و میمون را مقدس می‌شمردند.گوشت گاو نر،نزد آنان حرام بود و ادویه‌ای که برای خوشبو کردن خود به کار می‌بردند،با فضلۀ گاو مخلوط می‌کردند.حتی خالی که خوبرویان هندی برای زیبایی،به صورت خود می‌کوبیدند،با فضلۀ گاو مخلوط بود. ⁽⁴⁾

چینیهای باستان،ابتدا روح‌پرست بودند و ارواح اجداد مادری و نیاکان پدری خود را می‌پرستیدند و معتقد بودند که این ارواح در زندگی آنان به کمکشان خواهند آمد،سپس به پرستش آسمان به‌عنوان مبدأ نعمتها و نیز باد،رعد،درخت،کوه و حیواناتی همچون اژدها و مار می‌پرداختند.

امپراطوران چینی،خدایانی را با عنوان خدای آسمان و خدای افلاک به مردم معرفی می‌کردند و خود را خلیفۀ خدای آسمان و فرزند او به شمار می‌آوردند و به این ترتیب، مردم آنها را مقدس می‌شمردند. ⁽⁵⁾

ژاپنیها امپراطوران خود را که به«میکادو»معروف بودند،از زمرۀ آدمیزاد نمی‌دانستند،بلکه آنان را موجوداتی همپایۀ خورشید و کوه و آتشفشان فوجی می‌پنداشتند و می‌پرستیدند.

نخستین امپراطور سنّتی ژاپن،جیم-مو( uM miJ )نام داشت که در سال 660 قبل از میلاد بر تخت نشست و مورد پرستش ژاپنیها قرار گرفت.در سال 1946 میلادی،پس از جنگ جهانی دوم،«هیروهیتو»امپراطور وقت ژاپن،الوهیت یعنی خدایی خود را در آن کشور نفی کرد و حاکمیت ملت را به رسمیت شناخت.پرستش ارواح نیاکان نیز در ژاپن بسیار معمول بود. ⁽¹⁾

-تاریخ ادیان و مذاهب جهان،ص 142.

یونانیها و رومیها برای مظاهر مختلف طبیعت،مانند:باد،باران،خورشید،دریا و نیز برای اموری همانند جنگ و صلح،ربّ النّوع‌هایی درست کرده،به پرستش آنها می‌پرداختند که این خود،نشانۀ غلوّ دربارۀ این مظاهر بود. ⁽²⁾

ایرانیها،آتش را موجودی بسیار مقدس می‌شمردند و همیشه آن را در آتشکده‌هایی مخصوص روشن نگه می‌داشتند و برای روشن ماندن آن،مأمورانی تعیین می‌کردند.آنان عدد هفت را مقدس می‌شمردند و ماه مهر را که هفتمین ماه سال بود،پرستش می‌کردند.

گفته شده است مدت دو هزار سال،آیین مهرپرستی در ایران رواج داشت و در ماه مهر، گاوی را زینت کرده،با جلال و جبروت به میدان آورده،آن را ذبح می‌کردند و پس از عزاداری برای او،هرکدام تکه‌ای از آن را می‌خوردند تا از وجود معبود،چیزی در آنان بماند. ⁽³⁾

اعراب جاهلیت علاوه بر بت‌پرستی،به پرستش موجوداتی همانند:آفتاب،ماه و ستارگانی مانند:ثریا و زهره که به آن«العزّی»می‌گفتند،می‌پرداختند و لذا می‌بینیم که نامهایی همانند:عبد الشمس،عبد الشارق،عبد النجم،عبد الثّریا،عبد العزّی(یعنی بندۀ سیّارۀ زهره،که در نزد آنان عزیزترین خدایان بود و از جمله نام ابو لهب،عموی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عبد العزّی بود)در میان آنان فراوان بود. ⁽⁴⁾

2-غلوّ در ادیان پیشین در قرآن کریم

قرآن کریم در جای‌جای خود به مواردی از غلوّ انسانها دربارۀ موجودات طبیعی، انسانها،پیامبران و ملائکه اشاره می‌کند که در این‌جا به ذکر چند مورد می‌پردازیم:

1-باتوجه به آیات 76 تا 78 سورۀ انعام که در آن احتجاج حضرت ابراهیم علیه السّلام با گروههایی از مردم مطرح شده است،در می‌یابیم که در آن زمان گروههای مختلفی از مردم دربارۀ ستارگان،ماه و خورشید غلوّ کرده،آنها را خدا می‌دانستند.

2-چنانکه قبلا دربارۀ مصریها ذکر کردیم،از آیات قرآن چنین برمی‌آید که مردم مصر،فرعون را به‌عنوان خدا می‌پرستیده‌اند.

3-در سورۀ توبه،آیه 30،دربارۀ یهودیان می‌فرماید:

وَ قالَتِ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللّهِ

یهودیان گفتند که عزیر،پسر خداست. ⁽¹⁾

-علامه طباطبائی در المیزان(ج 9،ص 243)درباره عزیر می‌نویسد:

عزیر همان شخص است که یهودیها به او«عزرا»می‌گویند.او پس از آن‌که کورش،بابل را فتح کرد،از او خواست یهودیها را که بخت النصر به بابل کوچانیده بود،اجازه بازگشت به کشورشان دهد.همو حدود 457 سال قبل از مسیح،شروع به جمع‌آوری أسفار تورات که در زمان حملۀ بخت النصر به بیت المقدس پراکنده شده بود،کرد و دین یهود را تجدید کرد و لذا در میان یهودیها احترام فراوانی یافت تا جایی که او را پسر خدا دانستند.

4-در آیات 17 و 72 سورۀ مائده،دربارۀ مسیحیها که حضرت عیسی علیه السّلام را خدا می‌دانستند،می‌فرماید:

لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ

همانا آنان که گفتند خداوند همان مسیح پسر مریم است،کافر شدند.

5-و در آیۀ 30،سورۀ توبه می‌فرماید که مسیحیها،عیسی علیه السّلام را پسر خدا می‌دانند.

وَ قالَتِ النَّصاری الْمَسِیحُ ابْنُ اللّهِ

مسیحیها گفتند که مسیح پسر خداست.

6-آیاتی در قرآن کریم دلالت بر آن دارد که بعضی از مردم،ملائکه را دختران خدا می‌دانستند و آنان را می‌پرستیدند.ما این آیات را به دو دسته تقسیم می‌کنیم:

الف-آیاتی که بیانگر آن‌است که بعضی از مردم،ملائکه را دختران خدا می‌دانستند.

1-سورۀ اسراء،آیۀ 40:

أَ فَأَصْفاکُمْ رَبُّکُمْ بِالْبَنِینَ وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِکَةِ إِناثاً إِنَّکُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلاً عَظِیماً

آیا پروردگارتان شما را برگزید به این‌که پسرانی به شما عطا کرد و برای خود از فرشتگان دخترانی برگزیده است.شما سخنی گران می‌گویید.

2-سورۀ زخرف،آیۀ 19:

وَ جَعَلُوا الْمَلائِکَةَ الَّذِینَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً

فرشتگان را که بندگان خدا هستند،دختران خدا پنداشتند.

ب-آیاتی که دلالت بر پرستش ملائکه از سوی بعضی از مردمان دارد.

1-سورۀ آل عمران،آیۀ 80:

وَ لا یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْباباً

و(خداوند)به شما دستور نمی‌دهد که فرشتگان و پیامبران را پروردگارهایی برای خود بگیرید.

2-سورۀ نساء،آیۀ 172:

لَنْ یَسْتَنْکِفَ الْمَسِیحُ أَنْ یَکُونَ عَبْداً لِلّهِ وَ لاَ الْمَلائِکَةُ الْمُقَرَّبُونَ

هرگز مسیح و فرشتگان مقرّب خداوند از این ابا نداشتند که بنده خدا باشند.

باتوجه به این‌که مردم،مسیح را می‌پرستیدند،درمی‌یابیم که واقع شدن ملائکه در ردیف مسیح،نشانۀ مورد پرستش بودن همۀ فرشتگان یا بعضی از آنان مانند جبرئیل(به عنوان روح القدس)می‌باشد.

3-سورۀ سبأ،آیۀ 40:

وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلائِکَةِ أَ هؤُلاءِ إِیّاکُمْ کانُوا یَعْبُدُونَ

(به خاطر بیاور)روزی را که خداوند همۀ آنان را برمی‌انگیزد،سپس به فرشتگان می‌گوید:آیا اینها شما را پرستش می‌کردند؟

4-از آیۀ 41 سوره سبأ که از قول فرشتگان در روز قیامت نقل شده است،استنباط می‌شود که عده‌ای از مردم دربارۀ جنّ غلوّ کرده،آن را می‌پرستیدند:

...بَلْ کانُوا یَعْبُدُونَ الْجِنَّ

...بلکه آن مردم جنّ را پرستش می‌کردند.

غلوّ در علم فرقه شناسی اسلامی

گرچه در علم فرقه‌شناسی اسلامی(ملل و نحل)تعریفی دقیق از واژۀ غلوّ به دست داده نشده است،اما با ذکر مصادیق آن یعنی غلات در کتب مربوط،می‌توان به مقصود مؤلّفان آنها پی‌برد.

در تعریف لغوی«غلوّ»روشن شد که این لغت چه از نظر مورد و چه از جهت کیفیّت فراگیر است،بدین معنی که اولا شامل هرچیز یا شخص مورد غلوّ قرار گرفته می‌شود و ثانیا به هر نوع تجاوز از حد،غلوّ می‌گویند.

این لغت در علم فرقه‌شناسی سرنوشتی دیگر پیدا کرده و از هر جهت،ویژه شده است،بدین ترتیب که اولا مورد غلوّ،مخصوص به ائمه اهل بیت علیهم السّلام شده و ثانیا کیفیّت غلوّ را به حدّ نبوّت یا خدایی رساندن آنان با«قائل شدن به حلول جوهر خدایی در روح آنان»تعبیر کرده‌اند.

بدین‌سان،هرگاه واژۀ«غلات»در علم فرقه‌شناسی بدون قرینه به کار رود،منظور از آن،افراد یا فرقه‌هایی هستند که به خدایی امامان شیعه یا حلول روح خدایی در آنان اعتقاد داشته‌اند. ⁽¹⁾

-مشکور،محمد جواد،تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلامی تا قرن چهارم هجری،(چاپ سوم:تهران، اشراقی،1362 ش)،ص 151.

این در حالی است که در طول تاریخ اسلام به گروههایی برمی‌خوریم که به خدایی بعضی از خلفای عباسی مانند منصور،معتقد بوده‌اند که به آنان«غلات عباسیه»می‌گویند ⁽²⁾.

غلوّ در علم کلام و علم رجال شیعه(غلوّ در ذات و غلوّ در صفات)

بحث غلوّ در صفات،در علم کلام و رجال شیعه جایگاه ویژه‌ای یافته است.در علم کلام دربارۀ بعضی از صفات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و ائمه علیهم السّلام بین متکلمان شیعه اختلاف واقع شده است که دو محور عمدۀ این اختلاف،مسأله عصمت و علم غیب می‌باشد.

در باب عصمت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و ائمه علیهم السّلام از سهو،شیخ صدوق و قمیها قائل به جواز سهو النبی صلّی اللّه علیه و اله و الائمه شده‌اند و کسانی را که قائل به عدم جواز سهو النبی صلّی اللّه علیه و اله می‌باشند،متّهم به غلوّ کرده‌اند. ⁽¹⁾

-صدوق،محمد بن علی بن الحسین بن بابویه قمی،من لا یحضره الفقیه،(بیروت،دار التعارف للمطبوعات)،ص 297-296.

اما در مقابل،برخی متکلمان همچون شیخ مفید و بغدادیها قائل به عدم جواز سهو النبی صلّی اللّه علیه و اله شده‌اند و طرف مقابل خود را به تقصیر و کوتاهی در حق معصومین علیهم السّلام متهم کرده‌اند. ⁽²⁾

در باب علم غیب،بسیاری از متکلمان،قائل به علم غیب معصومین علیهم السّلام در حوادث جزئی،علاوه بر علم به احکام کلّی اسلام شده‌اند.و معصومین را عالم به آنچه که بوده و هست و می‌باشد،(علم به ما کان و ما یکون و ما هو کائن)می‌دانند؛گرچه این علم غیب را رشحه‌ای از علم غیب ذات الهی دانسته‌اند، ⁽³⁾اما عده‌ای دیگر از متکلمان گفته‌اند که معصومین علیهم السّلام جز در مواردی که خدا بخواهد،عالم به امور و حوادث جزئی نمی‌باشند. ⁽⁴⁾

به هرحال،ریشۀ اختلاف در هردو باب،روایاتی است که در هردو طرف دعوا وارد شده است. ⁽⁵⁾

در علم رجال،بسیاری از راویان احادیث،به جهت آن‌که عقایدشان دربارۀ

معصومین علیهم السّلام(به گمان طرف مخالف)غلوّآمیز(از نوع غلوّ در صفات)بوده است،متهم به غالی بودن شده‌اند و احادیث آنان را از درجۀ اعتبار ساقط کرده‌اند.نمونۀ بارز آن را می‌توانیم در رجال ابن غضائری بیابیم.وی در موارد بسیاری راویان را به این جهت ⁽¹⁾

-برای اطلاع بیشتر از متهمان به غلوّ در نظر ابن غضائری،بنگرید به مقاله‌ای به همین عنوان از نگارنده، مندرج در مجله علوم حدیث،ش 2.

به هرحال،عمدۀ بحث ما در این کتاب،در نوع اول غلوّ یعنی به الوهیت رساندن اشخاص است؛اگرچه گاهی به مناسبت از غلوّ در صفات نیز بحث خواهیم کرد.

البته همچنان‌که اصطلاح فرقه‌شناسان است،دربارۀ غلات شیعه بحث خواهیم کرد،اما هدف مهم ما این است که انس و الفتی را که بین دو کلمۀ غلات و شیعه پیدا شده-به‌طوری که هرگاه یکی از آنها به کار رود،دومی بزودی تداعی می‌شود-از بین ببریم و ثابت کنیم که اولا غلات،فرقه‌هایی بودند خارج از اسلام که باتوجه به اوضاع و شرایط روزگار خود،مناسب دیدند فعالیتهای خود را با نام شیعه و با تمسک به اهل بیت علیهم السّلام به ثمر رسانند. ⁽³⁾

ثانیا،غلوّ در هردو نوع آن(ذات و صفات)،در میان فرقه‌های مختلف اهل سنّت نیز فراوان بوده،اما عمدا از دید فرقه‌شناسان اهل سنت مخفی مانده است.

غلوّ در اهل سنّت

اشارة

غلوّ چه در بعد ذات و چه در بعد صفات،در میان اهل سنت نیز واقع شده است که

در این‌جا به بررسی هردو می‌پردازیم:

1-غلوّ در ذات نزد اهل سنت

برخی را نظر بر آن است که ریشه‌های اوّلیّه غلات در فرقه‌های منتسب به اهل سنت، پدید آمده است. ⁽¹⁾

-برای اطلاع بیشتر،بنگرید به:انصاری،عبد الواحد،مذاهب ابتدعتها السیاسة فی الاسلام،(چاپ اول: بیروت،مؤسسة الاعلمی).

البته اعتقاد شیعه بر آن است که غلات به صرف قائل شدن به الوهیت اشخاص یا ادعای نبوت برای کسانی که پیامبر نیستند،از فرقه‌های اسلامی خارج می‌شوند و اصولا نمی‌توان آنان را مسلمان نامید،تا چه رسد به این‌که آنان را از شیعه یا اهل سنت بدانیم.

از این جهت است که معمولا سعی داریم قید«منتسب»را در هنگام ذکر غلات به‌کار بریم.اما مبنای تقسیم غلات به غلات منتسب به شیعه و منتسب به اهل سنت چنین است:

غلات منتسب به شیعه،کسانی هستند که با نام شیعه،قائل به الوهیت یا نبوت برای ائمه اطهار علیهم السّلام شدند.و غلات منتسب به اهل سنت،کسانی هستند که با نام اهل سنت، قائل به الوهیت یا نبوت برای بعضی از خلفاء یا اشخاص دیگر شدند.

غلات منتسب به اهل سنت،به نام«غلات عباسیه»یا«راوندیه»معروف می‌شوند.

رئیس آنان،عبد الله راوندی بود که در آغاز قائل به الوهیت منصور،خلیفۀ عباسی و نبوت ابو مسلم خراسانی شدند،اما وقتی که منصور،ابو مسلم را به قتل رسانید،در سال 141 ه ق،بر او شوریدند و منصور با اتهام زندقه،آنان را در آتش سوزانید.

از این فرقه،گروههایی با نام«ابو مسلمیّه»(قائل به امامت ابو مسلم خراسانی)، ابو هریریّه(به سرپرستی شخصی به نام ابو هریره)،رزّامیّه(اصحاب شخصی به نام رزّام و قائلان به حلول خداوند در ابو مسلم)و هاشمیّه(طرفداران ابو هاشم عبد اللّه بن محمد بن حنفیه)منشعب شدند. ⁽²⁾

بعضی از فرقه‌شناسان،مقنّعیّه یا مبیضّه(سپید جامگان)را که پیروان هاشم بن حکیم مروزی،ملقب به«المقنّع»بود و ادعای علم غیب و توان زنده‌کردن مردگان را داشت،از شعب فرقۀ رزّامیه دانسته‌اند.المقنع در ایام مهدی عباسی بر او شورید و وقتی که عرصه را بر خود تنگ دید،خود را در آتش افکند. ⁽¹⁾

-فرق الشیعه،ص 62.

همین‌طور بعضی فرقۀ خرّمیه یا خرّمدینیّه را که پیروان بابک خرّمدین بودند،از طرفداران ابو مسلم خراسانی دانسته‌اند.بابک خرّمدین در سال 201 ه ق بر خلیفۀ عباسی شورش کرد و در سال 223 ه ق در ایام معتصم به دست افشین ایرانی اسیر شد و پس از چندی به قتل رسید. ⁽²⁾

البته این نکته شایسته یادآوری است که اهل سنت همۀ این گروهها را کافر دانسته و از خود رانده‌اند و ما تنها به سبب اشاره به بستر پیدایش این گروهها،آن هم برابر برخی نظرات،آنها را در این بخش ذکر کردیم.

2-غلوّ در صفات نزد اهل سنت

دربارۀ بسیاری از شخصیتهای اهل سنت در کتب آنان،غلوّهایی به صورت حدیث و غیرحدیث وارد شده است که در این‌جا به ذکر نمونه‌هایی بسنده می‌کنیم.

1-غلوّ درباره ابو بکر

عبیدی مالکی در عمدة التحقیق ص 134 می‌نویسد:

مراد از حروف مقطعه اول سورۀ بقره که می‌فرماید: الم ذلِکَ الْکِتابُ ،«الف» ابو بکر،«لام»اللّه و«میم»،محمد صلّی اللّه علیه و اله است. ⁽³⁾

و«بغوی»گفته است که در آیۀ: وَ اتَّبِعْ سَبِیلَ مَنْ أَنابَ إِلَیَّ ⁽⁴⁾،منظور،راه ابو بکر

است. ⁽¹⁾

-به نقل از:الغدیر،ج 8،ص 49. [1]

همچنین بعضی از اهل تفسیر گفته‌اند که مراد از آیۀ: وَ لا یَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ یُؤْتُوا أُولِی الْقُرْبی... ⁽²⁾.ابو بکر صدّیق است و بعضی از آنان برای او ثروتی این گونه بر شمرده‌اند:ابو بکر،تعداد سیصد و شصت کرسی داشت که بر روی هریک از آنها،حلّه‌ای به قیمت هزار دینار افکنده شده بود؛یعنی او سیصد و شصت هزار دینار ثروت داشت که همۀ آن را در راه اسلام صرف کرد. ⁽³⁾

حاکم در المستدرک(ج 3،ص 65)احادیثی نقل می‌کند که ابو بکر را اولین اسلام‌آورنده به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌داند،در حالی‌که اولین اسلام‌آورنده،طبق روایات بسیاری که اهل سنت نیز نقل می‌کنند،حضرت علی علیه السّلام می‌باشد.

2-غلوّ دربارۀ عمر

از ابن مسعود درباره علم عمر چنین نقل کرده‌اند:

اگر علم همۀ عرب در یک کفه ترازو و علم عمر در کفۀ دیگر ترازو قرار گیرد،علم عمر فزونی دارد،و نیز بعضی به جای عرب،علم اهل زمین گفته‌اند.

همچنین روایت کرده‌اند که نه دهم علم،نزد عمر است. ⁽⁴⁾

از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل کرده‌اند که دربارۀ عمر چنین گفت:همانا من می‌نگرم که شیاطین جن و انس از عمر فرار می‌کنند. ⁽⁵⁾

البته این کلامی است که برای پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نگفته‌اند.

در کتب اهل سنت،کرامات زیر به عمر نسبت داده شده است:

الف-عمر در زمان خود به منظور برانداختن سنّت قربانی کردن برای رود نیل در هر سال،نامه‌ای برای رود نوشت و در آن،خطاب به او چنین گفت:«اگر از سوی خدا جاری

می‌شوی،جاری شو.»

بدین ترتیب،رود نیل بدون قربانی به جریان خود ادامه داد.

ب-در مدینه در سال بیست هجری زلزله‌ای واقع شد.عمر نیزۀ خود را به زمین زد و گفت:مگر من بر روی تو به عدالت رفتار نکرده‌ام؟

از آن تاریخ به بعد در مدینه زلزله واقع نشد.

ج-روزی در یکی از خانه‌های مدینه آتش‌سوزی رخ داد.عمر بر روی پارچه‌ای چنین نوشت:«ای آتش!به اذن خداوند فرو نشین».

در همان لحظه که آن را در آتش انداختند،آتش فرو نشست. ⁽¹⁾

-الغدیر،ج 8،ص 83-82 [1] به نقل از:کتب مختلف اهل سنت،مانند:محاضرة الاوائل سکتواری، ص 168 و تفسیر کبیر فخر رازی،ج 5،ص 478.

3-غلوّ دربارۀ عثمان

حاکم از جابر بن عبد اللّه انصاری چنین نقل کرده است:

ما در خانۀ ابن حشفه در میان تعدادی از مهاجرین،از جمله ابو بکر،عمر،عثمان، علی علیه السّلام،طلحه،زبیر،عبد الرحمان بن عوف و سعد بن ابی وقاص بودیم.

پیامبر صلّی اللّه علیه و اله فرمود:هرکدام از شما به سمت کفو و همتای خود برود.

پس از آن،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به طرف عثمان رفت و او را در آغوش گرفت و فرمود:

«انت ولیّی فی الدنیا و الآخرة»؛تو ولی من در دنیا و آخرت هستی. ⁽²⁾

همچنین حدیثی از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل می‌کنند که می‌فرماید:عثمان مردی است که ملائکه از او حیاء می‌کنند.در مواردی هم حیای پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از او را نقل می‌کنند،در حالی که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله چنین حیایی را نسبت به ابو بکر و عمر نداشته است. ⁽³⁾

4-غلوّ دربارۀ معاویه

از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل می‌کنند که جبرئیل برای معاویه قلمی از طلا آورد و به او سلام

رساند و از او خواست که آیة الکرسی را با آن قلم بنویسد که تا روز قیامت،هرکس آیة الکرسی را بخواند،ثوابی هم نصیب معاویه گردد. ⁽¹⁾

-الغدیر،ج 11،ص 76. [1]

از ابو هریره نقل شده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمود:

«امین‌ها نزد خداوند سه نفر هستند:من،جبرئیل و معاویه.» ⁽²⁾

بخاری در تاریخ خود(ج 4،قسم دوم،ص 180)نقل کرده است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمود:خدایا!دل معاویه را از علم و حلم پر گردان. ⁽³⁾

از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل کرده‌اند که فرمود:

من شهر علم هستم و علی علیه السّلام در آن شهر و معاویه حلقۀ آن در. ⁽⁴⁾

مناقب فراوان دیگری هم برای او در کتب اهل سنت نقل شده است که مرحوم علاّمۀ امینی در الغدیر(ج 11،ص 101-71)چهل حدیث از مناقب و غلوّها دربارۀ او را از کتب اهل سنت نقل می‌کند.

او در همین کتاب از صفحه 103 تا صفحه 195،صد داستان از کتب اهل سنت دربارۀ غلوّ در مورد اصحاب دیگر و نیز بزرگان و شخصیتهای اهل سنت مانند:زید بن خارجه ⁽⁵⁾،خالد بن ولید ⁽⁶⁾،سعد بن ابی وقاص ⁽⁷⁾،ابو حنیفه ⁽⁸⁾،احمد بن حنبل ⁽⁹⁾،مالک ⁽¹⁰⁾، غزالی ⁽¹¹⁾و عبد القادر جرجانی ⁽¹²⁾نقل می‌کند که در بعضی از آنها نسبت مستجاب الدعوة بودن،زنده‌کنندۀ مردگان،تکلم با خداوند و...به آنان داده شده است.

علامه امینی آن‌گاه در صفحه 195 می‌نویسد:

حال انصاف بدهید که چه کسانی غالی هستند؟ما،یا آنان که این احادیث و داستانها را نقل می‌کنند.

5-غلوّ دربارۀ رؤسای مذاهب چهارگانۀ فقه اهل سنت

مؤلف تفسیر روح البیان وقتی که به تفسیر قول خداوند متعال می‌رسد که می‌فرماید:

وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ ⁽¹⁾

-الحاقه17/. [1]

و عرش پروردگار تو را در آن هنگام هشت فرشته بردارند.

از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله چنین نقل می‌کند:

«امروز(در دنیا)آنان چهار نفرند که در روز قیامت خداوند آنان را با چهار نفر دیگر تأیید می‌کند».

سپس از قول بعضی نقل می‌کند که مراد از چهار نفر،اینان هستند:ابو حنیفه،مالک، شافعی و احمد بن حنبل،چرا که امروز اینان هستند که حامل شرع می‌باشند و در روز قیامت،شرع به عرش منقلب خواهد شد. ⁽²⁾

6-غلوّ دربارۀ ابو حنیفه

ابن جوزی در کتاب یاقوته خود می‌نویسد:

ابو حنیفه،حضرت خضر را تعلیم می‌داد. ⁽³⁾

نیز درباره ابو حنیفه از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله نقل کرده‌اند که«انبیاء به من افتخار می‌کنند و من به ابو حنیفه افتخار می‌کنم.» ⁽⁴⁾

علل پدید آمدن غلات منتسب به شیعه

اصل پدیدۀ غلو در میان مردم ساده از یک منشأ روانی-عاطفی سرچشمه می‌گیرد، به این ترتیب که هرکس برای توجیه عقیده‌ای که انتخاب کرده است،سعی دارد آن را از حد خود فراتر وانمود کند تا در میان مردم به کج سلیقگی و انتخاب سوء،متهم نشود. ⁽⁵⁾

لذا می‌بینیم مردم حتی دربارۀ رهبران غیرمذهبی خود،مانند:رئیس جمهور، استاندار،فرماندار و حتی کدخدای یک ده نیز گاهی از حد اعتدال خارج می‌شوند و صفات و کمالاتی را که دارا نیستند به آنان نسبت می‌دهند.

این منشأ روانی-عاطفی در بسیاری از شیعیان ساده‌دل وجود داشته و دارد و آنان را وادار به غلوّ دربارۀ اهل بیت علیهم السّلام می‌نماید و گاهی معجزات و کراماتی را به آنان نسبت می‌دهند که واقعیت تاریخی ندارد.

البته این غلو به حدی نیست که ائمه اهل بیت علیه السّلام را خدا یا پیامبر بدانند یا مقام یکی از آنان را از مقام پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله برتر بشمارند،لیکن به هنگام بررسی تاریخ غلات منتسب به شیعه،باید از این اصل کلی فراتر رفت؛چرا که آنان گروههای منسجم و منظمی بودند که اهداف خاصی را دنبال می‌کردند؛گرچه نباید این اصل روانی-عاطفی را در گرایش بعضی از شیعیان ساده‌دل به آنان بدون تأثیر دانست.

در توجیه پدیدۀ غلات،علل مختلفی از سوی پژوهشگران ارائه شده است که در این‌جا به ذکر آن علل و در صورت لزوم،نقد و بررسی آنها می‌پردازیم:

1-در بعضی از روایات شیعه،جهل و ناآگاهی مردم به‌عنوان یکی از علل غلو ذکر شده است.

حضرت امام رضا علیه السّلام در این مورد بیانی از قرار زیر دارد:

بعضی از مردم ساده‌دل،معجزات و کرامات فراوانی از ائمه علیهم السّلام مشاهده می‌کردند و چون نمونۀ آنها را از مردم عادی ندیده بودند،تصور می‌کردند که حتما صاحب این معجزات،دارای مقامی برتر از مقام بشری است و به این ترتیب قائل به خدایی ائمه علیهم السّلام یا حلول روح خدایی در آنان می‌شدند. ⁽¹⁾

البته این علت فقط دربارۀ مردم ساده‌دل که پیروان بعضی از فرقه‌های غلات را

تشکیل می‌دادند،مصداق پیدا می‌کند.علاوه بر این‌که ممکن است بگوییم این مردم، بدون این‌که در فرقۀ خاصی جای بگیرند،به چنین اعتقادی می‌رسیدند.

به هرحال،مردم با این جهل خود،سهم فراوانی در پیشرفت فرقه‌های غلات داشتند.

2-در بعضی از روایات،حضرت امام سجاد علیه السّلام علت غلو را دوست داشتن زیاد مطرح می‌کند.آن حضرت علیه السّلام می‌فرماید:یهودیان از بس به عزیر علاقه داشتند،او را پسر خدا دانستند و مسیحیان از شدت علاقه به حضرت عیسی علیه السّلام نیز او را پسر خدا خواندند؛در حالی‌که عزیر و مسیح از آنان برائت جستند و نیز آنان پیروان عزیر و مسیح نبودند.

همچنین گروهی از شیعیان،از شدت محبت به ما،ما را از حد خود فراتر بردند،در حالی‌که نه آنان از ما هستند و نه ما از آنان. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 288،ح 44؛طوسی،محمد بن حسن،اختیار معرفة الرجال،ص 79.

این دلیل نیز دربارۀ افراد ساده‌دل عامی که یا فرقه‌ای تشکیل ندادند و یا این‌که پیرو فرقه‌هایی با رهبران شیاد بودند و باعث فزونی تعداد افراد و این فرقه‌ها و پیشرفت آنها می‌شدند،مصداق پیدا می‌کند.

3-با بررسی زندگانی و شخصیت رهبران غلات،مانند:ابو الخطّاب،مغیرة بن سعید،ابو منصور عجلی و بیان تبان درمی‌یابیم که آنان افرادی زیرک و سیّاس بودند که برای رسیدن به جاه و مال و منال برای خود دسته‌بندی‌هایی ایجاد کردند و با بهانه کردن الوهیت ائمه علیهم السّلام خود را پیامبر و منصوب از طرف آنان دانستند و به این ترتیب از احساسات مردم ساده‌دل استفاده نموده،آنان را به بیراهه کشاندند و چند روزی از بهره‌های این حرکت خود برخوردار شدند تا این‌که بالأخره حساسیت حکومت را برانگیختند و به هلاکت رسیدند. ⁽²⁾

4-با مراجعه به تعالیم و احکام فرقه‌های غلات می‌بینیم که آنان اباحی‌گری مطلق را تبلیغ می‌کردند،به‌گونه‌ای که حتی ازدواج با دختر خود را روا می‌شمردند،گوشت خوک

را حلال می‌دانستند،لواط را یکی از طیبات به حساب می‌آوردند و تعالیمی از این قبیل داشتند. ⁽¹⁾

-در فصلهای بعدی به‌طور مفصل به این نکته می‌پردازیم.

در هنگام تحلیل،به این نتیجه می‌رسیم که تبلیغ‌کنندگان این‌گونه تعالیم افرادی بی‌دین و شهوت‌پرست بودند که دین را مانع مهمی در راه رسیدن به اهداف خود می‌دیدند و برای گذر از این مانع،به نام دین بر دین حمله‌ور شدند و با به راه انداختن جریان غلات،سعی کردند خود را از هرگونه قید و بند دینی آزاد کنند.

همین اباحی‌گری مطلق را می‌توان علّت عمده‌ای برای پیوستن گروهی از مردم شهوت‌پرست به آنان دانست.

5-رهبران زیرک غلات می‌دانستند که بعضی از مردم دروغهای بزرگتر را زودتر قبول می‌کنند و به این نکته واقف بودند که هرچه ادعا بزرگتر باشد،پیروان بیشتری جذب خواهند کرد.این بود که ادّعای الوهیت ائمه علیهم السّلام را مطرح می‌کردند تا طرفداران بیشتری پیدا کنند. ⁽²⁾

6-بعضی گفته‌اند:اصل غلوّ،عقاید معتدل شیعه بوده است که اذهان ضعیف و نیز مغرض،آنها را از حدّ منطقی خود خارج کرده و به غلوّ کشانیده است. ⁽³⁾

اما ما این توجیه را نمی‌توانیم بپذیریم؛زیرا:

اولا،غلات از همان ابتدا الوهیت ائمه یا نبوت آنان را مطرح کردند و این ربطی به عقاید شیعه مانند:عصمت،علم غیب،مهدویت و وصایت ندارد.

بله،غلات بعضی از این عقاید را تحریف کرده،به‌گونه‌ای دیگر برای پیروان خود بیان کردند،اما این دلیل آن نمی‌شود که سرچشمۀ غلو را عقاید شیعه بدانیم،بلکه این غلات بودند که در تحریف بعضی از این عقاید،مستمسک خوبی برای توجیه بعضی از عقاید خرافی خود دیدند،مثل این‌که بعضی از آنان رهبران خود را مهدی موعود

می‌دانستند یا ادّعای علم به همۀ کائنات را برای رهبران خود می‌کردند و...

ثانیا،از دو شقّی که در توجیه بیان شد،یعنی اذهان ضعیف و مغرض،فقط شقّ دوم را در اصل پدید آمدن غلات می‌پذیریم؛یعنی این افراد مغرض بودند که عقاید شیعه را تحریف کرده،مستمسک خود قرار دادند.بله،افراد ضعیف نیز در بعضی از موارد پیرو آنان شدند،اما نه این‌که اصل عقاید شیعه،باعث انحراف آنان شده باشد،بلکه علّت ملحق شدن آنان علل پنج‌گانۀ اول را داشت.

ثالثا،اگر غلات واقعا شیعه و معتقد به اصول تشیع بودند،باید از نهی‌های فراوانی که از ائمه علیهم السّلام دربارۀ غلوّ می‌رسید،اطاعت می‌کردند و از غلوّ دست برمی‌داشتند.

7-بعضی از نویسندگان که همیشه سعی دارند بین شیعه و یهود ارتباط برقرار سازند، ریشۀ غلو را در شیعه،برگرفته از تعالیم یهودیان می‌دانند و می‌گویند همچنان‌که یهودیان، حضرت عزیر را پسر خدا دانستند،شیعیان هم مقام الوهیت برای امامان خود قائل شدند. ⁽¹⁾

-به این مطلب در فصول بعدی مفصلا خواهیم پرداخت.

ما در هنگام بحث از تاریخ غلات،ریشۀ این نظر را قطع خواهیم کرد.در این‌جا فقط به ذکر این نکته بسنده می‌کنیم که این شیعیان نبودند که برای امامان،مقام الوهیت و خدایی قائل شدند،بلکه غلات،افراد خارج از دین بودند که الوهیت ائمه علیهم السّلام را مستمسکی برای نیات پلید خود قرار داده بودند.

8-بعضی گفته‌اند:

بنی امیه در طول دوران حکومت خود ظلمهای فراوانی بر اهل بیت علیهم السّلام روا داشتند و تبلیغات وسیعی علیه آنان به راه انداختند،به‌طوری‌که در سرتاسر مملکت اسلامی در روی هفتاد هزار منبر،حضرت علی علیه السّلام را لعن می‌کردند. ⁽²⁾و مردم را از بازگو کردن کوچکترین منقبت و فضیلتی برای حضرت علی علیه السّلام و اهل بیت علیهم السّلام بازمی‌داشتند.

این فشارهای بی‌حد،در دوستان اهل بیت علیهم السّلام،نتیجۀ عکس داشت و وقتی که بنی امیه رو به ضعف و انحطاط رفتند،آنان را وادار به غلو در حق علی علیه السّلام و ائمه علیهم السّلام

کرد. ⁽¹⁾

-ابو زهرة،محمد،تاریخ المذاهب الاسلامیة،(بیروت،دار الفکر العربی)،ج 1،ص 37؛فیاض،عبد الله، تاریخ الامامیة،(چاپ سوم:بیروت،موسسة الاعلمی،1406 ق)،ص 87.

ما اوّلا،اصل این سخن را نمی‌پذیریم؛چرا که با واقعیات تاریخی منطبق نیست که در بحث تاریخ غلات روشن خواهد شد.

ثانیا،اگر چنین توجیهی درست باشد،منتهی به غلوّ در بعضی از صفات می‌شود،نه آن‌که باعث غلوّ در ذات و دادن مقام خدایی به ائمه بشود؛چرا که شیعیانی که آن‌همه زجر و شکنجه را تحمل کردند،کسانی نبودند که آن‌قدر از تعلیمات و احکام اسلام و تعالیم ائمه علیهم السّلام بی‌خبر باشند که راه کفر را پیموده،مقام خدایی برای امامان علیهم السّلام قائل شوند.

9-بعضی نوشته‌اند:

بنی امیه به تازه مسلمانان از کشورهای دیگر بویژه ایران که به آنان موالی می‌گفتند، ظلم و ستمهای فراوانی روا می‌داشتند،از آنان بهره‌کشی‌های فراوانی می‌نمودند و آنان را از نظر نژادی پست‌تر از عرب می‌دانستند،به آنان از عرب زن نمی‌دادند و کارهای مهم را به آنان واگذار نمی‌کردند.

موالی به دنبال پناهگاهی می‌گشتند که از آنان حمایت کند و سرانجام این پناهگاه را در وجود اهل بیت علیهم السّلام یافتند،زیرا آنان قائل به تبعیض نژادی نبودند و بهره‌کشی مسلمان از مسلمان دیگر را جایز نمی‌دانستند و به‌طور کلی با سیاستهای بنی امیه مخالف بودند و حتی افرادی از آنان مانند امام حسین علیه السّلام بر ضدّ بنی امیه قیام کرده بودند. ⁽²⁾

از این‌رو،موالی به ائمه علیهم السّلام روی آوردند و برای آن‌که از وجود آنان در مقابل بنی امیه استفاده کنند،قائل به غلوّ دربارۀ آنان شدند و آنان را به مقام خدایی رساندند. ⁽³⁾

در نقد این توجیه می‌گوییم:

اولا،واقعیات تاریخی به ما نشان می‌دهد که رهبران غلات معمولا از عربها بودند نه از موالی و آنان نقش عمده‌ای در جریان غلات نداشتند.

ثانیا،درست است که موالی در قیامهایی بر ضد بنی امیه شرکت داشتند،ولی هیچ‌گاه مستمسک قیام خود را الوهیت ائمه علیهم السّلام قرار نمی‌دادند،چنان‌که این نکته را در موالی ملحق شده به مختار ثقفی می‌یابیم.

ثالثا،اصولا هیچ نیازی نبود که موالی،قائل به الوهیت ائمه علیهم السّلام بشوند تا طرفدار پیدا کنند،بلکه در جریان آن روز دنیای اسلام می‌دانستند که چنین عقیده‌ای در میان جامعۀ اسلامی،نتیجۀ عکس خواهد داشت؛چرا که از سوی دیگر مسلمانان متهم به کفر می‌شدند.

10-بعضی پدیدۀ غلات را مربوط به تفریط و کوتاهی اهل کوفه در یاری اهل بیت علیهم السّلام و بویژه امام حسین علیه السّلام می‌دانند که پس از شهادت امام حسین علیه السّلام کوفیان برای جبران اشتباه و کوتاهی خود قائل به غلو شدند. ⁽¹⁾

-مذاهب ابتدعتها السیاسة فی الاسلام،ص 176،به نقل از:بعضی از نویسندگان معاصر مانند:شیبی در الصلة بین التصوف و التشیع،ص 126.

و اما بررسی این نظر:

اولا،اگر این نظر صحیح باشد فقط مربوط به غلو در صفات است،نه غلو در ذات.

ثانیا،با بررسی جریانات و شورشهای بپا شده در کوفه،بعد از شهادت امام حسین علیه السّلام مانند قیام توابین و قیام مختار ثقفی درمی‌یابیم که به هیچ وجه ریشه‌های غلو در این نهضتها پدیدار نیست.

11-بعضی گفته‌اند:

پس از انتقال حکومت از امام حسن علیه السّلام به بنی امیه،مردم در طول سالیان حکومت بنی امیه،این حکومت ظالم را با حکومت عدل حضرت علی علیه السّلام و امام حسن علیه السّلام مقایسه می‌کردند و درمی‌یافتند که تفاوت میان این دو نوع حکومت،از زمین تا آسمان است.این بود که بر گذشته تأسف می‌خوردند و برای جبران ناراحتیهای خود،قائل به غلو دربارۀ

حضرت علی علیه السّلام می‌شدند. ⁽¹⁾

-مذاهب ابتدعتها السیاسة فی الاسلام،ص 176.

اما نقد این نظر:

اولا،این نظر،ریشۀ تاریخی ندارد و قابل اثبات از طریق تاریخ نمی‌باشد.

ثانیا،اگر این نظر صحیح باشد،فقط دربارۀ غلوّ در صفات است،نه غلوّ در ذات.

ثالثا،نتیجۀ منطقی تفاوت میان حکومت حضرت علی علیه السّلام و بنی امیه،غلوّ دربارۀ حضرت علی علیه السّلام نمی‌شود،بلکه کافی است که مقایسۀ واقعی صورت بگیرد تا تفاوت روشن شود.

رابعا،اصولا در زمان حکومت بنی امیه تا پایان قرن اول هجری،حرکت غلوّ وجود نداشت و ما موردی را نمی‌یابیم که شخصی را به اتهام غلو در این زمان دستگیر کرده باشند.

12-بعضی چنین می‌گویند:

پس از به شهادت رسیدن امام حسین علیه السّلام،فرزندان آن حضرت سیاست را رها و گوشه‌نشینی اختیار کردند،در حالی که بسیاری طرفدار آنان بودند.این نکته فرصت را به دست غلات داد تا هرچیزی را به آنان نسبت دهند و از احساسات مردم بهره‌برداری کنند و بالاخره آنان را به مقام خدایی برسانند. ⁽²⁾

اشکالات این نظر از قرار زیر است:

اولا،پس از شهادت امام حسین علیه السّلام فرزندان او مبارزه و سیاست را رها نکردند و چه به صورت علنی و چه به صورت مخفی،مبارزه بر ضد بنی امیه را ادامه دادند.رهبران این قیامها معمولا از خاندان اهل بیت علیهم السّلام بودند،حال چه از فرزندان امام حسین علیه السّلام مانند زید بن علی بن حسین و چه از فرزندان امام حسن علیه السّلام مانند حسین بن علی بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السّلام معروف به شهید فخّ.

ثانیا،بر فرض که اهل بیت علیهم السّلام گوشه‌نشینی را اختیار کرده باشند،آیا مردم آن زمان آن‌قدر اطلاعات مذهبی نداشتند که هر عقیدۀ باطلی را تلقی به قبول نکنند؟بویژه که

همه‌کس در آن زمان می‌دانستند که دادن مقام خدایی به یک شخص،کفر صریح می‌باشد.

13-بعضی از کسانی‌که می‌خواهند برای تشیّع،ریشۀ ایرانی درست کنند،حرکت غلات را چنین توجیه می‌کنند:

ایرانیان تازه‌مسلمان گرچه ظاهرا به اسلام گرویده بودند،اما به هرحال،تعلّق خاطری نسبت به عقاید قبل از اسلام خود داشتند.یکی از عقاید آنان این بود که برای پادشاهان خود،تقدس ویژه‌ای قائل بودند و مقام پادشاهی را عنایت خاص خداوند به آنان می‌دانستند و برای پادشاهان خود تخمۀ شاهی و فرّۀ ایزدی ⁽¹⁾

-لغتنامه دهخدا ذیل فرۀ ایزدی چنین می‌نویسد:نوری است از جانب خدای تعالی که بر خلایق فایز می‌شود که به وسیلۀ آن قادر می‌شوند به ریاست و حرفتها و صنعتها و از این نور آنچه خاص است به پادشاهان بزرگ عالم و عادل تعلق گیرد.

فردوسی می‌گوید:

چنان شاه پالوده گشت از بدی که تابید از او فرّۀ ایزدی

پس از اسلام،آنان به دنبال اشخاصی بودند که چنین تقدسی را به آنان منتقل کنند،و چون دریافتند که شیعیان برای امامان خود،مقامات ویژه‌ای قائلند،به شیعه روی آوردند و مقامی را که برای پادشاهان خود قائل بودند برای امامان شیعه قائل شدند و کم‌کم آنان را به خدایی رساندند. ⁽²⁾

اما اشکالات این نظر:

اولا،در قرون اولیه اسلام ارتباط تنگاتنگی بین شیعه و ایرانیان وجود نداشته است و بیشتر شیعیان عرب بودند و ایرانیان نیز مذهب اهل تسنن را داشتند.

ما ایرانیها را در قیام ابو مسلم خراسانی بسیار فعال می‌بینیم،در حالی‌که نه ابو مسلم شیعه بود و نه طرفداران او.

ثانیا،ایرانیان در هنگام ظهور اسلام از ظلم پادشاهان خود به ستوه آمده بودند و این

بود که گروه‌گروه به اسلام روی آوردند و سرزمینهای خود را بر روی مسلمانان گشودند.

پس اگر فرضا نظریۀ فرّۀ ایزدی و تخمۀ شاهی در ایرانیان بوده است،در اواخر دولت ساسانیان بسیار کم‌رنگ شده بود.

ثالثا،عقیدۀ تخمۀ شاهی فقط سلطنت را موهبت الهی برای پادشاه می‌داند،نه این‌که پادشاه را خدا بداند.

رابعا،عقیدۀ تخمۀ شاهی می‌گوید:سلطنت باید در همان خاندان پادشاه باشد و نباید انتقال به خاندان دیگری پیدا کند و این ربطی به غلوّ در ذات ندارد.

ممکن است در این‌جا توجیه ناپسندی ذکر شود و آن این‌که تخمۀ شاهی به وسیلۀ شهربانو،دختر یزدگرد سوم که به همسری امام حسین علیه السّلام درآمد،به اهل بیت علیهم السّلام منتقل شد. ⁽¹⁾

-تاریخ المذاهب الاسلامیه،ج 1،ص 43.

جواب آن این است که اولا،باید حضرت علی و امام حسن و امام حسین علیهم السّلام و حتی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را از این مقام عظیم بی‌بهره بدانند،در حالی‌که چنین نیست.

ثانیا،ما هیچ شیعۀ ایرانی را نمی‌یابیم که قائل باشد عظمت و مقام ائمه علیهم السّلام به خاطر شهربانو و پادشاهان ایرانی است.

فصل دوم: بررسی غلات در تاریخ

1-فرقه های غلات در کتب ملل و نحل

اشارة

کتابهای ملل و نحل که در بیان فرقه‌های مختلف و عقاید آنها نگاشته شده است، معمولا برای تطبیق فرقه‌های اسلامی با حدیث منقول از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله که تعداد فرقه‌های اسلام را هفتاد و دو یا هفتاد و سه فرقه ذکر می‌کند،سعی در هرچه زیاد کردن فرقه‌های اسلامی کرده‌اند تا به عدد هفتاد و دو یا هفتاد و سه برسد.در این راه،گاهی چنان حساب از دست آنها خارج می‌شود،که تنها تعداد فرقه‌هایی که برای مذهبی همانند شیعه بیان می‌کنند به حدود سیصد فرقه می‌رسد.و در این‌جاست که مجبور به عقب‌نشینی شده،برای توجیه حدیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله می‌گویند که مراد آن حضرت صلّی اللّه علیه و اله و سلّم فرقه‌های اصلی و بزرگ است و اینها که ما شمردیم،فرقه‌های کوچک می‌باشند. ⁽¹⁾

-مقریزی،احمد بن علی،الخطط المقریزیه،(بیروت،دار احیاء العلوم)،ج 3،ص 300.

به‌هرحال،برای روشنتر شدن بحث،آن را در قسمتهای زیر ادامه می‌دهیم:

1-حدیثی که مبنای علم فرقه شناسی قرار گرفته است

این حدیث با سندهای مختلف و عبارتهای متفاوت در کتب حدیثی سنی و شیعه آورده شده است که در این‌جا به ذکر چند نمونه می‌پردازیم:

1-احمد بن حنبل به نقل از ابو هریره از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله چنین می‌گوید:

«افترقت الیهود علی احدی او اثنین و سبعین فرقة و تفترق امتی علی ثلاث و سبعین فرقة.»

یهودیان به هفتاد و یک یا هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند،و امت من به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهند شد.

2-از قول انس بن مالک به نقل از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله چنین می‌آورد:

«ان بنی اسرائیل تفرقت احدی و سبعین فرقة فهلکت سبعون فرقة و خلصت فرقة واحدة و ان امتی ستفترق علی اثنین و سبعین فرقة فتهلک احدی و سبعین و تخلص فرقة.» ⁽¹⁾

-مسند احمد،ج 2،ص 332. [1]

قالوا:یا رسول الله:من تلک الفرقه؟قال:الجماعة الجماعة.

بنی اسرائیل به صورت هفتاد و یک فرقه متفرق شدند،که هفتاد فرقه به هلاکت رسیدند و یک فرقه نجات یافتند و امت من به هفتاد و دو فرقه تقسیم خواهند شد که هفتاد و یک فرقه به هلاکت خواهند رسید و یک فرقه نجات خواهد یافت.

پرسیدند:ای پیامبر صلّی اللّه علیه و اله،آن فرقه کدام است؟

جواب داد:جماعت(مسلمانان)،جماعت.

3-ابن ماجه ⁽²⁾

العربی)،ج 2،ص 1322-1321.

«افترقت الیهود علی احدی و سبعین فرقة فواحدة فی الجنّة و سبعون فی النار و افترقت النصاری علی اثنتین و سبعین فرقة فاحدی و سبعون فی النار و واحدة فی الجنّة،

و الذی نفس محمّد بیده لتفترقنّ امتی علی ثلاث و سبعین فرقة،واحدة فی الجنّة و ثنتان و سبعون فی النار.»

قیل یا رسول الله:من هم؟

قال:الجماعة.

یهودیان به هفتاد و یک فرقه منقسم شدند که یکی در بهشت و هفتاد فرقه در آتش می‌باشند و مسیحیان به هفتاد و دو فرقه تقسیم شدند که هفتاد و یک فرقه در آتش و یک فرقه در بهشت می‌باشند.و سوگند به آن‌که جان محمد صلّی اللّه علیه و اله و سلّم در دست اوست که امت من به هفتاد و سه فرقه متفرق خواهند شد که یکی در بهشت و هفتاد و دو فرقه در آتش می‌باشند.

پرسیدند:ای پیامبر خدا آن فرقه کیانند؟

جواب داد:جماعت(مسلمانان).

4-ترمذی،علاوه بر نقل حدیث ابو هریره از قول عبد الله بن عمرو[بن عاص]از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله چنین نقل می‌کند:

«لیاتین علی امتی ما اتی علی بنی اسرائیل حذو النعل بالنعل،حتی ان کان منهم من اتی امه علانیة لکان فی امتی من یصنع ذلک و ان بنی اسرائیل تفرقت علی ثنتین و سبعین ملّة و تفترق امتی علی ثلاث و سبعین ملة کلهم فی النار الا ملة واحدة».

قالوا:و من هی یا رسول الله؟

قال:«ما انا علیه و اصحابی». ⁽¹⁾

-ترمذی،الجامع الصحیح،کتاب الایمان،باب 18،ج 5، [1]ص 26،ح 41.

پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمود:هر آنچه در بنی اسرائیل اتفاق افتاده،در امت من نیز عینا اتفاق خواهد افتاد،حتی اگر فردی از بنی اسرائیل به صورت آشکار با مادرش زنا کرده باشد،در امت من نیز چنین فردی پیدا خواهد شد.همانا بنی اسرائیل به هفتاد و دو ملت تقسیم شدند و امت من به هفتاد و سه ملت تقسیم خواهند شد که همۀ آنها به جز یک ملّت در آتش خواهند بود.

از آن حضرت صلّی اللّه علیه و اله و سلّم پرسیدند:آنها کیانند؟

فرمود:آنچه من و یارانم بر آن هستیم.

از این‌جا روشن می‌شود آن‌گونه که بعضی نوشته‌اند ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام تا قرن چهارم هجری،ص 17.

امّا این حدیث در میان شیعه بدین‌گونه است:

1-مرحوم کلینی از امام باقر علیه السّلام چنین نقل می‌کند:

«...عن ابی جعفر علیه السّلام:قال...ان الیهود تفرقوا من بعد موسی علیه السّلام علی احدی و سبعین فرقة منها فرقة فی الجنّة و سبعون فرقة فی النار و تفرقت النصاری بعد عیسی علیه السّلام علی اثنین و سبعین فرقة،فرقة منها فی الجنّة واحدی و سبعون فی النار و تفرقت هذه الامة بعد نبیّها صلّی اللّه علیه و اله علی ثلاث و سبعین فرقة،اثنتان و سبعون فرقة فی النار و فرقة فی الجنة،و من الثلاث و سبعین فرقة ثلاث عشرة فرقة تنتحل ولایتنا و مودّتنا،اثنتا عشرة فرقة منها فی النار و فرقة فی الجنة و ستون فرقة من سائر الناس فی النار.» ⁽²⁾

یهودیان بعد از موسی به هفتاد و یک فرقه متفرق شدند که یک فرقه از آنان در بهشت و هفتاد فرقۀ دیگر در آتش می‌باشند.مسیحیان بعد از عیسی به هفتاد و دو فرقه متفرق شدند که یک فرقه از آنان در بهشت و هفتاد و یک فرقه در آتش می‌باشند.این امت نیز بعد از پیامبرش به هفتاد و سه فرقه تقسیم شد که هفتاد و دو فرقه در آتش و یک فرقه در بهشت می‌باشند.از این هفتاد و سه فرقه،سیزده فرقه ادعای دوستی و ولایت ما را دارند،که دوازده فرقه آنها در آتش و یک فرقه از این سیزده فرقه و شصت فرقه،از دیگر مردمان در آتش می‌باشند.»

2-از امالی شیخ مفید ⁽³⁾

462،به نقل از:امالی شیخ مفید،ص 124. [2]

«لتفترقنّ هذه الامة علی ثلاثة و سبعین فرقة و الذی نفسی بیده ان الفرق کلها ضالة الا من اتبعنی و کان من شیعتی».

این امت به هفتاد و سه فرقه منقسم خواهند شد و سوگند به آن‌که جان من در دست

اوست،همه این فرقه‌ها گمراهند مگر آن‌که از من پیروی کند و شیعه من باشد.

3-علامه مجلسی در بحار الانوار در موارد مختلفی این حدیث را نقل می‌کند که در این‌جا به ذکر یک نمونه که از حضرت علی علیه السّلام نقل شده است،بسنده می‌کنیم:

«و الذی نفسی بیده لیفترقنّ هذه الامة علی ثلاث و سبعین فرقة کلها فی النار الافرقة، و ممن خلقنا امة یهدون بالحق و به یعدلون فهذه التی تنجو.» ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 24،ص 144،ح 10. [1]

سوگند به آن‌که جان من در دست اوست،این امت به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهند شد که همه آنها بجز یک فرقه در آتش هستند-سپس استشهاد به این آیه کردند که-از آنان که آنها را آفریدیم،گروهی هستند که به حق هدایت و به حق،اجرای عدالت می‌کنند؛پس این گروه هستند که نجات می‌یابند.

پس از آن،حدیثی از امام باقر و امام صادق علیهما السّلام نقل می‌کند که می‌فرمایند:آن گروه ما هستیم. ⁽²⁾

حال باتوجه به این روایات می‌گوییم:

1-این روایت هم از طریق شیعه و هم از طریق اهل سنت به صورتهای متعدد وارد شده و مبنای تمسک هریک از گروهها و طوایف اسلامی برای توجیه عقیده و فرقۀ خود قرار گرفته است؛چرا که در این روایات،فرقۀ بر حق و نجات‌یابنده از آتش یک فرقه دانسته شده است،و این فرقۀ ناجیه در طرق مختلف این حدیث،متفاوت ذکر شده است؛مثلا در یکی«آنچه که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و اصحاب او برآنند»و در دیگری«جماعت مسلمانان»و در سومی«آنچه که حضرت علی علیه السّلام و ائمه اهل بیت علیهم السّلام و پیروانشان بر آنند»ذکر شده است.

2-از مطلب یاد شده چنین به دست می‌آید که اگر فرضا از جهت سند،صحت این روایات را تأیید کنیم،این تأیید فقط دربارۀ صدر حدیث یعنی تقسیم مسلمانان به هفتاد و دو یا هفتاد و سه فرقه است و نمی‌توانیم همۀ طرق روایات را که فرقه ناجیه را مختلف دانسته‌اند،تأیید کنیم،زیرا به گواهی همۀ این روایات،فرقۀ ناجیه،یک فرقه بیشتر نیست،در حالی‌که در روایات گوناگون،این فرقه نیز مختلف ذکر شده است،پس باید

بگوییم در بعضی از طرق این حدیث،مسلّما دست جعل عمل کرده و آن را برای توجیه مذهب خود،تغییر داده است.

3-شیعیان اعتقاد دارند که طبق روایات فراوان،فرقۀ ناجیه،پیروان حضرت علی علیه السّلام و ائمه یازده‌گانه از اهل بیت او می‌باشند و روایاتی را صحیح می‌دانند که این مطلب در آنها آمده است،اما اهل سنت به روایات«ما انا علیه و اصحابی»یا«الجماعة»متمسک می‌شوند و فرقۀ ناجیه را جماعت مسلمانان،که در صدر اسلام خلافت ابو بکر را برگزیدند،می‌دانند.

4-جملۀ«ما انا علیه و اصحابی»اگر بخواهد مایۀ عمل قرار بگیرد،موجب سردرگمی خواهد شد،زیرا اصحاب پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله پس از آن حضرت دچار اختلافهای فراوانی شدند.در هنگام بیعت با ابو بکر بسیاری از اصحاب با او مخالفت کردند و نیز در طی دورانهای بعدی مانند دوران حکومت عثمان و حکومت حضرت علی علیه السّلام نیز اصحاب بر یک رای و یک حکومت اتفاق نداشتند تا دیگران از آن پیروی کنند.

بنابراین اگر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله چنین جمله‌ای را گفته باشد،جز سردرگمی برای مردم چیزی به بار نیاورده است و از پیامبر حکیم،صدور چنین جمله‌ای بعید می‌باشد.پس این جمله جعلی خواهد بود و همین‌طور است کلمۀ«الجماعة»؛چرا که جماعت بعد از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بر یک فرقه و گروه اتفاق پیدا نکردند.

2-تحلیل این حدیث

جدای از ذیل حدیث،صدر حدیث که شمار فرقه‌های مسلمان را هفتاد و دو یا هفتاد و سه فرقه ذکر می‌کند،مبنای علم ملل و نحل و فرقه‌شناسی اسلامی قرار گرفته است و دانشمندان این علم را به تلاش و تکاپو واداشته تا تعداد فرق اسلامی را با این حدیث منطبق کنند.

امّا در این‌جا نسبت به صدر حدیث،توجه به نکات زیر را لازم می‌دانیم:

1-صدر حدیث می‌گوید:ملت یهود به هفتاد و یک و مسیحیان به هفتاد دو فرقه تقسیم شدند.

آیا با مراجعه به تاریخ ادیان و شمردن تعداد فرقه‌های آنان،این عددها صحیح

است؟

تا آن‌جا که تحقیقات نشان می‌دهد،تطبیق این دو رقم بر تعداد فرقه‌های یهود و مسیحیت،بسیار مشکل است. ⁽¹⁾

-بنگرید به:تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام تا قرن چهارم هجری،ص 19.در این کتاب از اشتاین شیندر

نقل می‌کند که منظور از هفتاد فرقۀ یهود،همانان هستند که حضرت موسی علیه السّلام برگزید و از پانگراو نقل

می‌کند که مراد از هفتاد و دو فرقه مسیحی،تعداد شاگردان حضرت عیسی علیه السّلام هستند که هفتاد و دو

نفر بوده‌اند.خواننده خود بخوبی بی‌پایگی این توجیهات را درک می‌کند.

2-بر فرض اگر بپذیریم که ملت اسلام به هفتاد و سه فرقه تقسیم خواهند شد،ملاک فرقه چیست؟ ⁽²⁾

ج 1،ص 4،مؤلف بعضی از این ملاکها را ذکر کرده است.

آیا صرف این‌که چند نفر محدود دور هم جمع شدند و عقیده‌ای را ابراز کردند، تشکیل یک فرقه می‌دهند؟اگر چنین باشد،پس تا حال تعداد فرقه‌ها،دهها هزار خواهد بود.

آیا ملاک فرقه،اختلاف باهم در اصول عقاید است یا در فروع؟به چه دلیل اهل سنت،مذاهب چهارگانه خود را چهار فرقه به حساب نیاورده‌اند؟آیا از آن ترسیده‌اند که از حالت وحدت خارج شوند و حدیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله که فرقه ناجیه را یک فرقه دانسته است،آنها را دربر نگیرد؟

بعضی از دانشمندان فرقه‌شناسی اهل سنت،وقتی که در شمارش فرقه‌ها که بیشتر آنها را از فرقه‌های شیعه ذکر کرده‌اند،از عدد هفتاد و سه بسیار فراتر رفته‌اند،به عقب بازگشته و گفته‌اند مراد پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله از فرقه،گروههای بزرگ است که این فرقه‌های مختلف از آنها منشعب شده است،نه گروههای کوچک کوچک ⁽³⁾.

3-بر فرض صحّت حدیث،ظرف زمانی تشکیل این فرقه‌ها چه مقدار است؟کسانی که سعی در تطبیق این حدیث بر فرقه‌ها کرده‌اند،زمان آن را تا زمان خود گرفته‌اند،که معمولا اوایل قرن چهارم یا به اضافه قرون پنجم و ششم می‌باشد،در حالی‌که این

حدیث،عام است و تا قیام قیامت را شامل می‌شود.

4-ملاک ظرف بقای این فرقه‌ها چه اندازه است؟آیا همین‌که فرقه‌ای با نامی در برهه‌ای از تاریخ،اگرچه با عمر کوتاهی ظهور کرد،کافی است که آن را جزء هفتاد و سه فرقه محسوب داریم؟

نتیجه‌ای که از مجموع مطالب یاد شده به دست می‌آید،این است که:

بر فرض صحت این حدیث،نباید بر روی عدد هفتاد و سه تکیه کرد،زیرا:

اولا،داعی عقلایی بر ذکر این عدد خاص که در طول تاریخ موجب سردرگمی‌ها و تکلفهای فراوان می‌شود،وجود ندارد.

ثانیا،تطبیق فرقه‌ها بر این عدد باتوجه به نکاتی که یاد شد،مشکل و بلکه محال می‌باشد، ⁽¹⁾

-بدوی،عبد الرحمن،مذاهب الاسلامیّین(چاپ اول:بیروت،دار العلم للملایین،1973 م)،ج 1،

ص 34.

بدین ترتیب که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله این نکته را بیان می‌کند که راه حق،همان راه مستقیم و راهی است که پیامبران خدا مردم را به آن خواندند و این راه،یکی است،همچنان‌که خدا یکی است و حق یکی است،اما بسیاری از مردم این راه یگانه را رها کردند و به دنبال کجراهه‌ها رفتند.این کجراهه‌ها بسیار زیاد هستند؛به‌طوری که کلمۀ هفتاد نمی‌تواند کنایه از کثرت آنها باشد،بلکه باید به سراغ بیش از هفتاد رفت.

کجراهه‌هایی که در ملت یهود ایجاد شد،باتوجه به محدودیت دوران یهود و تعداد جمعیت آنها،یک مرتبه از کثرت بالاتر است و این کجراهه‌ها در ملت نصاری دو مرتبه از کثرت بالاتر است.

اما در اسلام باتوجه به جاودانگی آن و بقای اصل آن تا روز قیامت،تعداد بیراهه‌ها از همه ملل و ادیان گذشته بیشتر است و سه مرتبه از کثرت بالاتر است.باتوجه به این‌که هردو کلمه«هفتاد»و«سه»(سبعین و ثلاث)در لغت عرب اشاره به کثرت دارد،می‌توان

کثرت فوق العاده فرقه‌های ملل اسلامی را نتیجه گرفت. ⁽¹⁾

-برای اطلاع بیشتر بنگرید به تاریخ شیعه و فرقه‌های اسلام،نوشته محمد جواد مشکور،ایشان در

مقدمه کتاب خود،مقاله‌ای را در این زمینه از آقای مهدوی دامغانی که در مجله یغما،سال پنجم،

شماره 17 به چاپ رسیده است،مرجع خود قرار داده و نظریه کثرت در لغت هفتاد را به اثبات رسانده

است.

با این توجیه به این نتیجه می‌رسیم که:

اوّلا،پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله در صدد بیان کثرت فرقه‌های اسلامی بوده است.

ثانیا،در صدد بیان این نکته بوده که این فرقه‌ها بیش از فرقه‌های منشعب از یهود و نصاری است.

ثالثا،اگر تا روز قیامت،تعداد فرقه‌های اسلامی از میلیون هم تجاوز کند باز هم قابل تطبیق با این حدیث خواهد بود.پس با این توضیح،نباید روی عدد خاصی تکیه کرد تا حتما رقم هفتاد و سه با زمان ما منطبق شود.

3-تعداد فرقه های شیعه و غلات در کتب ملل و نحل

کتب ملل و نحل در ذکر تعداد فرقه‌های شیعه و غلات و نیز اصولا مبنای تقسیم به فرقه‌های مختلف اتفاق‌نظر ندارند؛و لذا هرکدام از آنها مبنایی را برگزیده و طبق آن مبنا تعداد فرقه‌های مختلف را برشمرده است.

ما در این‌جا برای نمونه تعداد فرقه‌های شیعه و غلات را از چند کتاب فرقه‌شناسی ذکر می‌کنیم:

1-کتاب المقالات و الفرق سعد بن عبد الله بن خلف اشعری(متوفای 299 یا 301 ه ق)که قدیمترین کتاب فرقه‌شناسی موجود می‌باشد،آن‌قدر در نقل اقوال و ذکر فرقه‌های مختلف،غیرمنظم بحث کرده است که امکان شمارش تعداد فرقه‌ها کاری بس مشکل می‌باشد.گفتنی است که نویسندۀ این کتاب،از علمای شیعه می‌باشد.

2-فرق الشیعه،تألیف ابو محمد حسن بن موسی نوبختی(متوفای اوایل قرن چهارم)که فقط اختصاص به ذکر فرقه‌های شیعه دارد،فرقه‌های مختلف شیعه را بیش از پنجاه فرقه و تعداد فرقه‌های غلات را بیش از بیست فرقه شمرده است.مبنای این کتاب

بر حسب تاریخ زمانی است؛یعنی فرقه‌های شیعه را از زمان حضرت علی علیه السّلام به بعد بررسی می‌کند.

3-ابو الحسین محمد بن احمد بن عبد الرحمان ملطی شافعی(متوفای 377 ه ق)در کتاب التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع،تعداد فرقه‌های شیعه را هجده فرقه و فرقه‌های غلات را بیش از بیست فرقه برمی‌شمرد.

4-علی بن اسماعیل اشعری(متوفای 330 ه ق)در کتاب مقالات الاسلامیّین،ابتدا فرقه‌های مسلمان را به ده فرقۀ بزرگ تقسیم می‌کند که یکی از آنها فرقۀ شیعه است.

آن‌گاه شیعه را به سه فرقۀ کوچکتر،غالیه،رافضه و زیدیه تقسیم می‌نماید و فقط برای فرقۀ غالیه،بیش از بیست و پنج فرقۀ کوچکتر برمی‌شمارد.بدین ترتیب که ابتدا غلات را به پانزده صنف قسمت می‌کند و در هنگام برشمردن رافضه که آنان را هم قسم غلات می‌داند نیز ده فرقۀ دیگر از غلات را ذکر می‌نماید.در تقسیم‌بندی او نیز اشکالات فراوانی به چشم می‌خورد.

5-ابو المعالی محمد حسینی علوی(متوفای 485 ه ق)در بیان الادیان،در آغاز فرقه‌های شیعه را پنج مورد و مجموعا دارای 22 زیر فرقه می‌داند که نه تای آنها مربوط به غلات می‌باشد.

6-محمد بن عبد الکریم شهرستانی(متوفای 548 ه ق)ابتدا شیعه را به پنج فرقۀ کیسانیه،زیدیه،امامیه،غالیه و اثنا عشریه و سپس غالیه را به دوازده فرقه قسمت می‌کند.

مجموع فرق شیعه در این کتاب،حدود سی و هفت فرقه یعنی نصف تعداد فرقه‌های مسلمانان است.

7-مقریزی(متوفای 848 ه ق)در الخطط المقریزیه می‌گوید:تعداد فرقه‌های شیعه، حدود سیصد فرقه می‌باشد که تعداد فرقه‌های مشهور آنان،بیست فرقه است.او فقط خطابیه را که یکی از گروههای غلات است،دارای پنجاه فرقه می‌داند.جالب این است که مقریزی،خود از کسانی است که سعی دارد حدیث هفتاد و سه فرقه را تطبیق کند. ⁽¹⁾

-الخطط المقریزیه،ج 3،ص 300.

8-عباس اقبال در خاندان نوبختی،هنگامی‌که به ذکر فرقه‌های شیعه می‌پردازد،از

شصت و دو فرقه با نام غلات یاد می‌کند.

9-لغتنامۀ دهخدا به نقل از رساله دکترای دکتر گلشنی به نام غلوّ و غلات،که ظاهرا هنوز به چاپ نرسیده است،تعداد فرقه‌های غلات را صد فرقه ذکر می‌کند که البته بعضی نامهای مکرّر نیز در بین آنها وجود دارد.علاوه بر این‌که تعدادی از آنها از محل بحث ما که تا اواخر قرن سوم می‌باشد،خارج است.

10-دکتر محمد جواد مشکور در فرهنگ فرق اسلامی،که بحق دائرة المعارف موجزی در موضوع خود می‌باشد،تعداد فرقه‌های غلات را بیش از صد فرقه ذکر می‌کند که نامهای مکرّر و نیز فرقه‌های بعد از قرن چهارم در آن بسیار می‌باشد.

4-میزان اعتبار کتب ملل و نحل

موضوع کتب ملل و نحل،بحث درباره فرقه‌ها و عقاید آنان است.اصولا برای شناخت فرقه‌ها،چند راه وجود دارد:

1-مستقیما و بدون واسطه از زبان مؤسسان یا طرفداران فرقه،اطّلاعاتی دربارۀ فرقه به دست آورد.

2-از زبان کسی که مستقیما با آنان در تماس بوده و انسان امین و راستگویی است، کسب اطّلاعات کرد.البته در این صورت باید نام واسطه یا واسطه‌ها ذکر شود.

3-با مراجعه به کتب معتبر نزد هر فرقه،به اطلاعاتی درباره آن فرقه دست یافت.

اما صاحبان کتب ملل و نحل،هیچ‌کدام از این راههای سه‌گانه را نپیموده‌اند.

اما راه اوّل:اولین و قدیمترین کتب ملل و نحلی که در دسترس ماست،مربوط به اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم است،در حالی‌که بسیاری از این فرقه‌ها در اواسط قرن دوم وجود داشته‌اند و سپس به کلی محو و نابود شده‌اند.بنابراین،امکان تماس صاحب کتاب با مؤسسان یا طرفداران آن فرقه‌ها وجود نداشته است.

امّا راه دوم:کتب ملل و نحل در هیچ‌یک از موارد،سندی برای گفته‌های خود ارائه نمی‌دهند،و ما هیچ کتاب ملل و نحل را نمی‌یابیم که در آن سند ذکر کرده،سند خود را به منبع اصلی برساند.

امّا راه سوم:هیچ‌یک از کتب ملل و نحل نتوانسته‌اند اطلاعات خود را درباره فرقه‌ها

از کتب مربوط به فرقه‌ها ارائه دهند.حتی محمد بن عبد الکریم شهرستانی،مؤلف الملل و النحل که خود در ابتدای کتابش،پیمان بسته است که مطالب هر فرقه را باتوجه به کتب آن فرقه بیان کند،در این کار موفق نبود.

دلیل این مطلب آن‌است که بسیاری از فرقه‌هایی که در کتب ملل و نحل نام برده شده‌اند،یا اصولا وجود نداشته‌اند-تا چه رسد به این‌که کتاب داشته باشند-و یا طیّ دوران کوتاهی ظهور کرده‌اند و سپس برای همیشه از بین رفته‌اند،و هیچ اثر یا کتابی از آنها نمانده است.

شهرستانی ممکن است دربارۀ فرقه‌های مشهوری مانند معتزله،اشاعره و زیدیه توانسته باشد از کتب آنها نقل کند،امّا اطلاعاتی که دربارۀ این فرقه‌ها ارائه می‌دهد و در بسیاری از موارد اتهام‌هایی به افراد پاک می‌زند،آنها را از کدام کتاب نقل کرده است؟

حال ممکن است پرسیده شود،پس منبع اطلاعات کتب ملل و نحل کدام است؟ ⁽¹⁾

-عسکری،سید مرتضی،عبد الله بن سبأ،(چاپ اول:تهران،المطبعة الاسلامیة،1392 ق)،

ج 2،ص 172.

در این‌جا باید فرقه‌نویسان را به دو دسته تقسیم کرد:افراد مغرض و افراد غیرمغرض.

افراد مغرض کسانی هستند که به علت دشمنی با فرقه و طایفه یا طایفه‌هایی خاص، بسیاری از سخنان بی‌پایه و اقوال و گفتارهای عجیب و غریب را برساخته،و به دشمنان خود نسبت می‌دهند،چنان‌که این مطلب را در بسیاری از کتب ملل و نحل درباره اصحاب پاک امام صادق و امام کاظم علیهما السّلام می‌بینیم که برای بد جلوه دادن اصحابی مانند:

هشام بن حکم،زرارة بن اعین،مؤمن الطاق و هشام بن سالم،سخنانی مسخره را به آنان نسبت داده و به نام آنان فرقه‌هایی با نامهای هشامیه،زراریه و شیطانیه اختراع کرده‌اند.

سپس دیگر فرقه‌نویسان در قرون و اعصار متأخرتر بدون توجه به ساختگی بودن این مطالب،آنها را مانند مسلّمات در کتب خود ذکر کرده‌اند.

اما افراد غیرمغرض:چون کتب ملل و نحل از قید هرگونه سند و استنادی رهاست پس هر شخص یا کتابی می‌تواند به‌عنوان منبع مورد استفاده قرار گیرد.منبع افراد غیر مغرض ممکن است همان گفته‌های افراد مغرض باشد و نیز ممکن است آنها آنچه را که

از زبان مردم عصر خود درباره فرقه‌های مختلف می‌شنوند،در کتب خود گرد آورند.

بنابراین،به این نتیجه می‌رسیم که دروغها و اکاذیب،در کتب ملل و نحل فراوان است و این کتب هیچ‌گاه بتنهایی و بدون مراجعه به مؤیدات و قراینی همانند کتب تاریخی و کتب روایی نمی‌توانند به‌طور قطع مورد استناد قرار گیرند.

به‌طور کلّی علل راه یافتن دروغ به این کتابها را می‌توان امور زیر دانست:

1-غرض‌ورزی نسبت به فرقه یا فرقه‌های خاص.

2-آزاد بودن کتب ملل و نحل از قید سند.

3-تلاش کتب ملل و نحل برای رساندن فرقه‌ها به هفتاد و سه فرقه،که در راه اثبات این غرض،سعی در تکثیر فرق و اختراع فرقه‌های مختلف می‌کردند.

4-جالب بودن موضوع ملل و نحل برای مردم،چرا که بحث درباره فرقه‌های مختلف و عقاید عجیب و غریب آنها جالب بود و برای داغتر کردن معرکه،فرقه‌نویسان سعی داشتند هرچه بیشتر عقاید عجیب و غریب مربوط به فرقه‌ها را از زبان مردم جمع کنند و این خود باعث راه یافتن بسیاری از گفته‌های دروغ و بی‌سند و مدرک مردم به این کتابها می‌شد.

پس تا این‌جا روشن می‌شود که تنها به سبب تکثیر تعداد فرقه‌های غلات در کتب ملل و نحل،نباید به آنها اعتماد کرد،حتی اگر صاحب کتاب افراد شیعه‌ای همانند افرادی که قبلا از کتب آنها نقل قول کردیم،باشند،چرا که مستند متقدمان آنها مانند نوبختی و ابن سعد،گفتارهای مردم زمان خود که بسیاری از افراد مغرض نیز در بین آنها بودند می‌باشد.حتی اگر بپذیریم که به کتبی دسترسی داشته‌اند که ما از آنها محروم هستیم،باز هم نمی‌توان مطالب آنها را قابل اعتماد دانست،زیرا اولا،آن کتب برای ما مجهول است.

ثانیا،معلوم نیست که آن کتب،مطالب خود را از چه راهی به دست آورده باشند.

مستند متأخرین و معاصرین مانند:اقبال،گلشنی و مشکور،مجموعه‌ای از کتب ملل و نحل شیعه و سنّی،که بسیاری از مطالب غرض‌آلود نیز در بین آنها یافت می‌شود، می‌باشد.

علامه سید مرتضی عسکری می‌گوید:اگر به ما اجازه داده می‌شد ما هم فرقه‌ای به

فرقه‌های مذکور در کتب ملل و نحل می‌افزودیم و آن فرقه"فرقه مبتکریه"نام می‌گرفت و در توضیح آن،می‌گفتیم که این فرقه صاحبان کتب ملل و نحل هستند که فرقه‌هایی برای مسلمانان اختراع می‌کنند و عقایدی را به آنان نسبت می‌دهند.

ایشان می‌گوید:نام فرقه‌ای از چشم فرقه‌نویسان دور مانده است و آن را در کتب خود نیاورده‌اند و آن فرقه،فرقه ذنبیه است؛یعنی افرادی که دم دارند،زیرا در زمان ما،بین عوام سنّی و شیعه چنین شایع است که افراد طرف مقابل،دارای دمی هستند که آن را در زیر لباس خود پنهان می‌کنند. ⁽¹⁾

-عبد الله بن سبأ،ج 2،ص 172-171.

در پایان این بحث،نکته‌ای را ذکر می‌کنیم که قابل توجه و تأسف فراوان می‌باشد و آن این‌که اگر شیعه آن حساسیتی را که دربارۀ احادیثی که مدرک احکام فقهی است،دارد، نسبت به احادیث علوم مختلف اسلامی مانند:تاریخ،تفسیر،ملل و نحل و...می‌داشت و خود را یکسره از جریان این علوم خارج نمی‌کرد،می‌توانست مانع راهیابی بسیاری از اکاذیب و دروغها به درون کتب مربوط به این علوم شود و از همان ابتدا خود را از شرّ تهمتهای بسیاری که به او زده می‌شود،برهاند.

متأسفانه با آن‌که شیعه خود پایه‌گذار بسیاری از علوم اسلامی بود،اما در ادامه توجه عمیق خود را صرف فقه و اصول نمود و علوم دیگر را به دیگران واگذاشت و حال باید خود تاوان این سهل‌انگاری را بدهد و در آتشی که دیگران با سوءاستفاده از خالی بودن معرکه افروخته‌اند،بسوزد.و چنان شود که سرنوشت او با گروهی از خدا بی‌خبر و دارای عقایدی ناپسند به نام غلات گره بخورد که در راه بازکردن این گره،دندانهای بسیاری شکسته شده و خواهد شد.

5-علل فراوانی فرقه های غلات در کتب ملل و نحل

حال ممکن است این سؤال مطرح شود که چرا اغلب کتب ملل و نحل،بیشترین فرقه‌های اسلامی را به شیعه و از میان فرقه‌های شیعه،بیشترین تعداد فرقه را به غلات نسبت داده‌اند؟

در جواب این سؤال می‌توانیم علل زیر را به‌عنوان علل فراوانی غلات در این کتب ذکر کنیم:

1-شیعه در طول دوران خونبار خود از آن‌جا که حکومتهای حاکم را غاصب و ناحق و ظالم می‌دانست،قیامهایی بر ضد آنان ترتیب می‌داد و گاهی چنان عرصه را بر حکومت تنگ می‌کرد که حکومت،شکست خود را نزدیک می‌دید،اما اکثر قریب به اتفاق این شورشها سرانجام منجر به شکست می‌شد.

پس از شکست این قیامها،جوّ تبلیغاتی به دست دشمنان آنان می‌افتاد و با قلم و بیان و منابر و تبلیغات میان مردم،آن مجاهدین را افرادی با عقاید غلوآمیز و خرافی مطرح می‌ساختند تا هم حکومت خود و بالتبع مقابله در برابر قیام را توجیه کنند و هم دشمنان خود را چنین افراد کافر با چنان عقاید خرافی قلمداد کنند و از این راه،اعتقاد مردم را به خود زیادتر کنند. ⁽¹⁾

-تاریخ علم کلام و مذاهب اسلامی،ج 1،ص 72.

نمونه بارز این مسأله را می‌توانیم درباره مختار ثقفی و فرقه‌هایی مانند کیسانیه و مختاریه و اقوالی که به او نسبت می‌دهند،ببینیم و مشاهده می‌کنیم که در طول تاریخ، فرقه‌های زیادی را ذکر کرده‌اند که اصل آنها به مختار برمی‌گردد. ⁽²⁾

اسلامی،قم).مؤلّف در این کتاب،بتفصیل به این موضوع پرداخته است.

2-بعضی از اصحاب بزرگوار ائمه اطهار علیهم السّلام مانند:هشام بن حکم،هشام بن سالم، زرارة بن اعین،مفضل جعفی،سدیر صیرفی،مؤمن الطاق،و...چنان از نظر علمی و کلامی سرآمد شده بودند که می‌توانستند با احتجاجات برهانی و کلامی خود که از ائمه اطهار علیهم السّلام آموخته بودند،بسیاری از مخالفان خود را سرکوب کنند.مخالفان می‌دانستند که اینها اصحاب ائمه اطهار علیهم السّلام و مورد اعتماد آنان هستند،اما به دلیل شناخته شده بودن ائمۀ اطهار علیهم السّلام کمتر متعرض آنان می‌شدند و به این دلیل چاره را در آن دیدند که فرقه‌هایی به نام افراد یاد شده بسازند و عقاید مسخره و کفرآمیزی همچون تشبیه، تناسخ و حلول را به آنان نسبت دهند ⁽³⁾تا هم این افراد را ترور فرهنگی کرده باشند و هم

غیرمستقیم به ائمه اطهار علیهم السّلام ضربه بزنند؛چرا که در اذهان مردم چنین جا می‌افتاد که صاحبان این عقاید مسخره چون با امامان ارتباط دارند،پس عقاید خود را از آنان گرفته‌اند یا لااقل،عقاید آنها مورد تأیید امامان می‌باشد.

3-در احادیث هفتاد و سه فرقه بروشنی بیان شده بود که فرقه نجات‌یابنده فقط یکی است.طایفه‌های مختلف اسلامی بخوبی می‌دیدند که تنها طایفه‌ای که از ابتدا بدون کوچکترین انحراف از راه مستقیم،توانسته است به تعالیم پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عمل کند و پس از او احکام و معارف اسلام را از اهل بیت عصمت که مورد سفارش پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله بودند،دریافت کند،شیعه اثنی عشریه می‌باشد،در حالی‌که گروههای مختلف اهل سنت از همان ابتدا متفرق شدند و گروههایی به نامهای مرجئه،خوارج،معتزله،اشاعره، حنبلی،مالکی،شافعی،حنفی،جبری و قدری،تشکیل دادند و از مصداق واحد بودن خارج شدند.از این‌رو،اهل سنت نمی‌توانستند خود را مصداق فرقه واحده ناجیه بدانند،زیرا:

اوّلا،آنان معتقد به عدالت همگی صحابه بودند و ده تن از اصحاب از جمله:ابو بکر، عمر،عثمان،حضرت علی علیه السّلام،طلحه،زبیر و عبد الرحمان بن عوف را از کسانی می‌دانستند که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله به آنان مژده بهشت داده است،در حالی‌که در بعضی از مقاطع زمانی گروههای مختلفی به سرپرستی هریک از افراد یاد شده تشکیل می‌شد و رودرروی هم می‌جنگیدند؛همانند آنچه در جریان جنگ جمل بین حضرت علی علیه السّلام از یک‌سو و طلحه و زبیر از سوی دیگر اتفاق افتاد.

بر اساس حدیث عشرۀ مبشّره باید هرکدام از این دو گروه اهل بهشت باشند،در حالی‌که طبق حدیث هفتاد و سه فرقه فقط یکی از آن گروهها می‌تواند اهل بهشت و نجات باشد.

در واقع باید گفت:عشرۀ مبشّره،مشکلی برای معتزله و دیگر فرق اسلامی ایجاد کرده است که هم آنها را باطل و فاسق می‌دانند و هم اهل بهشت؛باطل می‌شناسند،چون بر حکومت امیر المؤمنین علیه السّلام شورش کرده‌اند؛اهل بهشت می‌دانند،چون طبق نظر آنها

جزء عشره مبشره‌اند. ⁽¹⁾

-برای اطلاع بیشتر از حدیث عشرۀ مبشّره و ساختگی بودن آن،بنگرید به:الغدیر،ج 10،

ص 129-118.

ثانیا،آنها چهار فقه حنفی،مالکی،حنبلی و شافعی را رسمی می‌دانند و عمل به هر یک را جایز می‌شمرند،در حالی‌که فقه‌های مختلف هم مشمول حدیث هفتاد و سه فرقه می‌شوند،چرا که هرکدام از آنها راه جدایی را می‌پیماید.فقهی به رأی و قیاس اهمیت فراوان می‌دهد و فقه دیگر به حدیث و ظاهر آن.

پس رسمی دانستن چهار فقه به معنای آن‌است که فرقه‌های نجات‌یابنده از یکی بیشتر هستند؛در حالی‌که همگی اعتراف دارند که فقط یک فرقه نجات می‌یابد.

با این اوصاف،برای آن‌که شیعه را از حالت وحدت خود خارج سازند،سعی کردند که فرقه‌های مختلفی به نام شیعه بسازند و عقایدی باطل و مسخره به آنان نسبت دهند.تا اوّلا،دیگر کسی فکر نکند شیعه،فرقه‌ای است که از ابتدا یک راه مشخص را طی کرده است.

ثانیا،وقتی که عقاید مسخرۀ غلات با نام شیعه به گوش مردم بخورد،مردم بگویند:

واقعا این است سرانجام کسانی که از راه جماعت مسلمانان منحرف شدند. ⁽²⁾

4-مخالفان توانستند با خلق فرقه‌های مختلف و نسبت دادن عقاید خرافی و ناپسند به آنان با نام شیعه یا فرقه‌های شیعه،چهره شیعه را در بین مسلمانان و بلکه در بین جهانیان مشوّه و آلوده نمایند.و مردم را از این مذهب متنفر سازند.

5-شیعه عقاید بر حق و اثبات‌پذیری مانند وصایت حضرت علی علیه السّلام،عصمت ائمه اطهار علیهم السّلام،مهدویت و...دارد که با آن عقاید،بخوبی می‌تواند حقانیت مذهب خود را به اثبات برساند.مخالفان برای تحریف این عقاید و نیز بد جلوه دادن آنها افرادی را مانند عبد الله بن سبا ساختند و او را اصل در فرقه‌های غلات دانستند و بعضی از عقاید خالص شیعه را به شکل تحریف یافته به او نسبت دادند.

2- بررسی تاریخی فرقه های غلات

اشارة

در این بررسی،نخست اسامی فرقه‌های معروف به غلات منتسب به شیعه را تا پایان قرن سوم هجری از کتب ملل و نحل استخراج کرده،سپس باتوجه به شواهد تاریخی به نقد و بررسی پیرامون اصل وجود آنها،کیفیت وجود،زمان وجود و ظهور آنها و مدت عمرشان می‌پردازیم.

چه‌بسا ثابت کنیم که بعضی از این فرقه‌ها اصلا وجود خارجی و تاریخی نداشته‌اند و بعضی از آنها جز نفرات معدودی افراد نداشته‌اند و بعضی دارای عمر بسیار کوتاهی بوده‌اند.

برای دقیقتر شدن بحث،در ابتدا فرقه‌های غلات را به دو دسته تقسیم می‌کنیم:

1-فرقه‌هایی که به نام مؤسس و رئیس خود معروف شده‌اند،مانند:فرقه‌های سبائیه منسوب به عبد الله بن سبأ،مختاریه منسوب به مختار ثقفی،مغیریه منسوب به مغیرة بن سعید،بیانیه منسوب به بیان تبّان.در هنگام بررسی این دسته،سعی در رعایت ترتیب تاریخی خواهیم کرد.

2-فرقه‌هایی که با عنوانهایی مطرح شده‌اند که آن عنوانها اشاره به بعضی از عقاید آنها دارد،مانند:تناسخیه(قائلان به تناسخ)،حلولیه(قائلان به حلول)،غرابیه(قائلان به این‌که پیامبر صلّی اللّه علیه و اله و علی علیه السّلام مانند دو کلاغ به هم شبیه بودند و جبرئیل علیه السّلام اشتباها وحی را بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله فرود آورد،در حالی‌که مامور بود بر حضرت علی علیه السّلام فرود آورد)،سحابیه (قائلان به این‌که حضرت علی علیه السّلام در ابرهاست)،مخمّسه(قائلان به الوهیت پنج تن آل کساء،یعنی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله،علی علیه السّلام،فاطمه علیها السّلام،حسن علیه السّلام،و حسین علیه السّلام).

این فرقه‌ها را به ترتیب حروف الفبا ذکر خواهیم کرد.

الف-فرقه هایی که به نام رهبران خود معروف شده اند.

فرقه‌های غلات از زمان حضرت علی علیه السّلام تا زمان امام باقر علیه السّلام

1-سبائیه(سبئیه)منسوب به عبد الله بن سبا

اشارة

دربارۀ شخصیت عبد الله بن سبا و عقاید او،در دو علم بحث شده است و تفاوتهای زیادی بین طرز نگرش این دو علم به او وجود دارد،یکی در علم تاریخ اسلام و دیگری در علم ملل و نحل و فرقه‌شناسی.از آن‌جا که در بسیاری از کتاب،اصل ظهور شیعه و بسیاری از عقاید شیعه را به او نسبت می‌دهند،برای روشنتر شدن بحث،کلام را در محورهای زیر پی می‌گیریم:

عبد الله بن سبا و عقاید او در کتب تاریخ

اولین بار به نام عبد الله بن سبا در کتاب تاریخ طبری برمی‌خوریم.وی از قول سیف بن عمرو او را چنین معرفی می‌کند:

«او مردی یهودی از صنعا با مادری سیاه‌پوست بود.در زمان عثمان مسلمان شد به این قصد که در پوشش اسلام شروع به فساد کند و اسلام را براندازد.او به شهرهای مختلف،مانند:حجاز(مکه و مدینه)،بصره،کوفه و شام سفر کرد و مردم را بر ضدّ حکومت عثمان برانگیخت و آن هنگام،طرفدارانی پیدا کرد و آنها را به سرتاسر مملکت اسلامی برای فسادانگیزی گسیل داشت.

پس از مدتی عده‌ای از ناراضیان از همه شهرهای کشور اسلامی در مرکز،یعنی مدینه جمع شدند و عثمان برای پیگیری شکایات آنان،نمایندگانی از سوی خود به همه شهرها فرستاد.یکی از نمایندگان،عمّار یاسر بود که به مصر فرستاده شد.

پس از مدتی همه نمایندگان بجز عمار بازگشتند و خبر از عدالت فرمانداران آوردند، اما هرچه منتظر عمّار شدند،او بازنگشت،به حدی که این توهم پیش آمد که نکند او را ترور کرده باشند.تا این‌که نامه‌ای از عبد الله بن سعد بن ابی سرح،فرماندار مصر به دست عثمان رسید که خبر از شریک شدن عمّار با عبد الله بن سبا و گروهش در توطئه بر ضدّ عثمان می‌داد.توطئه‌های گروه سبئیه سرانجام به نتیجه رسید و مردم از همه شهرها

در مدینه جمع شدند و با تحریکات ابن سبا،عثمان را به قتل رسانیدند.» ⁽¹⁾

-طبری،محمد بن جریر،تاریخ الطبری،(چاپ اول:بیروت،دار الکتب العلمیة،1407 ق)،ج 2،

ص 647.

سپس از ابن سبا خبری نمی‌یابیم تا این‌که به سال 36 ه ق.و جنگ جمل می‌رسیم که دوباره طبری از قول سیف چنین نقل می‌کند:

«دو سپاه علی علیه السّلام و بصره برای صلح به توافق رسیده بودند،اما سبئیه و قاتلان عثمان که صلح را به صلاح خود نمی‌دیدند،شبانه توطئه چیدند و به هردو سپاه حمله کردند و دو سپاه به پندار این‌که طرف مقابل،جنگ را آغاز کرده است،شروع به جنگ کردند و افراد بسیاری کشته شدند.» ⁽²⁾

از این گروه،دیگر خبری در تاریخ طبری در حوادث سالهای بعد یافت نمی‌شود.

اما عقایدی که سیف به عبد اللّه بن سبا نسبت داده،از قرار زیر است:

1-او اولین بار رجعت و بازگشت محمد صلّی اللّه علیه و اله به دنیا را مطرح کرد و گفت:تعجب‌آور است که شما به رجعت و بازگشت عیسی علیه السّلام معتقد هستید و رجعت محمد صلّی اللّه علیه و اله را(که از او برتر است)قبول ندارید.

2-او وصایت حضرت علی علیه السّلام را مطرح کرد و گفت:هزار پیامبر در دنیا بوده‌اند و هر کدام وصیّ و جانشینی داشته‌اند و علی علیه السّلام جانشین محمد صلّی اللّه علیه و اله است.محمد صلّی اللّه علیه و اله خاتم الانبیاء و علی علیه السّلام خاتم الاوصیاء است و آنان که حق وصایت علی علیه السّلام را از او گرفتند،بر او ظلم کردند و هم‌اکنون عثمان،این ظلم را ادامه می‌دهد.پس باید بر ضدّ او قیام کرد و حق علی علیه السّلام را از او گرفت.در این راه باید ابتدا به سرزنش و طعن بر امرا و فرمانداران پرداخت و با اظهار امر به معروف و نهی از منکر،مردم را به خود جذب کرد. ⁽³⁾

عقاید ابن سبا در کتاب تاریخ طبری به همین‌جا منتهی می‌شود و چنان‌که می‌بینیم خبری از الوهیت و خدایی حضرت علی علیه السّلام و غلوّ دربارۀ او در آن عقاید نیست.

علاّمۀ محقق معاصر،سید مرتضی عسکری در جلد دوم کتاب عبد الله بن سبأ بتفصیل درباره این شخصیت سخن می‌گوید و ساختگی بودن آن را ثابت می‌کند.خلاصۀ نظرات ایشان بدین قرار است:

1-حضرت اسماعیل علیه السّلام دو پسر داشت:یکی به نام عدنان و دیگری قحطان.

در طول تاریخ،بین قبایل منشعب از این دو پسر تنازع برقرار بود.قبایل قریش،مضر، نزار و بنی تمیم،عدنانی و قبایل یمن،اوس و خزرج و همۀ انصار،قحطانی بودند.

قبایل یمن منسوب به«سبأ بن یشحب بن یعرب بن قحطان»می‌باشند،و از همین‌رو به«سبئی»معروف هستند.بدین‌سان در آغاز تاریخ اسلام و بلکه عرب،هرگاه لغت «سبئی»را به کار می‌بردند،منظور آن بود که از فرزندان«سبأ بن یشحب»می‌باشد که بیشترین آنان یمنیها بودند و عده‌ای از آنان بعدها به عراق رفتند.

2-سیف بن عمرو تمیمی(متوفای 170 ه ق)از قبیله بنی تمیم و عدنانی بود و سعی فراوانی در تحریف تاریخ به سود عدنانیها و بر ضرر قحطانیها داشت.

این بود که در اوایل قرن دوم هجری،شخصیتی به نام عبد الله بن سبأ یهودی یمنی را مطرح کرد تا بدین وسیله،اختلافات مهم دنیای اسلام را به او نسبت دهد.همچنین عقاید مهم شیعه مانند وصایت و رجعت را به او نسبت داد،تا چنین وانمود کند که اصل این عقاید از یهود گرفته شده است.

3-علت دشمنی سیف با شیعه،آن بود که در طول تاریخ،این قحطانیها بودند که سبب تقویت شیعه می‌شدند؛چرا که تا زمان عثمان،حکومت با عدنانیها بود.

اما در زمان حضرت علی علیه السّلام اطرافیان او و فرمانداران شهرها اکثرا سبئی و از قبایل یمن و اوس و خزرج بودند،مانند:مالک اشتر،عثمان بن حنیف،سهل بن حنیف،قیس بن سعد،کمیل بن زیاد و دیگران.

4-در قیامی که کوفیان به رهبری مختار ثقفی علیه حکومت بنی امیه برپا کردند،این سبئی‌ها بودند که نقش اصلی را داشتند،به‌طوری که بزرگترین فرمانده سپاه مختار، ابراهیم بن مالک اشتر بود.

5-سیف در زمانی افسانه خود را ساخت که بازار نزاع و جنگ بین قحطانیها و عدنانیها در کوفه بسیار داغ بود و لذا خیلی زود افسانۀ ساختگی او در میان مردم کوفه رواج پیدا کرد.

6-تا قبل از ساخته شدن این افسانه،لقب سبئی بر بسیاری از افراد به‌عنوان منسوب به سبا اطلاق می‌شد،بدون این‌که هیچ‌گونه اشاره‌ای به مذمت و بدگویی داشته باشد.اما

در این زمان در کوفه این لقب حالت ذمّ به خود گرفت،در حالی‌که در دیگر شهرهای مملکت اسلامی به همان حال سابق خود باقی بود.

7-سیف بن عمرو در میان رجال‌نویسان اهل سنت،متهم به زندقه و کفر شده است و چنین معروف است که او احادیث بسیاری را از خود ساخته است.او شهرهای بسیاری را اختراع کرد،اصحاب بسیاری برای پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ساخت و جنگهای بسیاری را در ذهن خود به راه انداخت که هیچ‌کدام از آنها مستند تاریخی ندارد.این افسانه که تنها ناقل آن نیز سیف است،با شواهد و دلایل بسیار،ساختگی می‌باشد و اصولا شخصیتی به نام عبد الله بن سبا وجود نداشته است. ⁽¹⁾

-برای اطلاع بیشتر از حالات سیف،بنگرید به:عبد الله بن سبأ؛الامام الصادق و المذاهب الاربعه،ج 3،

ص 479-476.

8-ظاهرا سیف،ایدۀ این اختراع خود را از وجود شخصیتی به نام عبد الله بن وهب سبأی همدانی که از رؤسای خوارج و از مخالفان حضرت علی علیه السّلام بوده است،گرفته و با تحریف آن،او را شخصیتی طرفدار حضرت علی علیه السّلام و از مطرح‌کنندگان عقاید شیعه به حساب آورده است.سیف،در موارد بسیاری این‌گونه اسامی اشخاص را تحریف کرده است.

9-اختراع افسانۀ ابن سبأ برای اهل سنت،که همگی اصحاب پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را عادل می‌دانستند،دستاویز خوبی بود،زیرا بخوبی می‌توانستند با این شخصیت موهوم، اختلافات اصحاب در جریان عثمان و نیز جنگ جمل را توجیه و آتش بیار معرکه را این شخصیت خیالی معرفی کنند.

10-برای اولین بار در میان مورخان،این طبری بود که روایات ابن سبأ را از زبان سیف در کتاب خود آورد و سبب شهرت این افسانه شد و از آن به بعد،یعنی از اوایل قرن چهارم،لقب سبئی در همه جای عالم اسلام به‌عنوان لقب ذمّ مطرح شد،نه لقبی دال بر نسبت به یک قبیله.افسانه ابن سبا نیز از کتاب تاریخ طبری به دیگر کتب تاریخ راه یافت.

11-تاریخ‌نویسان بزرگی همانند یعقوبی(متوفای 284 ه ق)در تاریخ خود،بلاذری (متوفای 279 ه ق)در انساب الاشراف و ابن سعد(متوفای 230 ه ق)در طبقات،هیچ

ذکری از ابن سبا به میان نیاورده‌اند.

12-یکی از دلایل واقعیت نداشتن شخصیت ابن سبأ،آن‌است که با آن‌که عرب است،اما غیر از نام او و نام پدرش،نسب او مشخص نیست،در حالی‌که عربها به انساب اهمیت فراوان می‌دادند و معمولا اسامی اجداد خود را تا چند نسل ذکر می‌کردند.

عبد الله بن سبأ و عقاید او در کتب ملل و نحل

پس از آن‌که ابن سبأ به کتب تاریخ راه یافت،کم‌کم نام او در دهان مردم افتاد و عقاید غریب و عجیب به او نسبت دادند.

پس از آن،صاحبان کتب ملل و نحل که معمولا اقوال خود را از زبان مردم می‌گیرند، او را به درون کتب خود کشانیدند و فرسنگها از سیف بن عمرو و طبری سبقت گرفتند و عقایدی را به او نسبت دادند که روح سیف هم باور نمی‌کرد.کم‌کم مقام ابن سبأ به جایی رسید که هرگونه فساد و تباهیی را که در جامعه مسلمانان اتفاق افتاده بود،به او نسبت دادند و این وجود خیالی باید بتنهایی مسؤول و پاسخگوی حوادث بسیاری باشد.

بعد از آن،ابن سبا به کتب مستشرقان و دائرة المعارف‌نویسان اسلامی و غیراسلامی برده شد و هر آنچه را دیگران به او نسبت داده بودند،با اضافاتی مجبور به تحمل شد.

مجموعه عقاید و اعمالی که در کتب مختلف ملل و نحل و تاریخ به ابن سبأ نسبت داده شده است،از این قرارند:

1-وقتی که او یهودی بود،قائل بود که یوشع بن نون،وصیّ حضرت موسی علیه السّلام است و هنگامی‌که مسلمان شد،همین عقیدۀ وصایت را درباره حضرت علی علیه السّلام نسبت به پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ابراز کرد.

2-او عقیده داشت که حضرت علی،خداست و نخواهد مرد.او خطاب به حضرت علی علیه السّلام گفت:تو خدایی!حضرت علی علیه السّلام او را در سال 37 به مدائن تبعید کرد و لذا مدائن یکی از مراکز غلوّ شد.

وقتی که خبر شهادت علی علیه السّلام را در مدائن برای او آوردند،آن را بشدت تکذیب کرد و گفت:حتی اگر مغز سر او را برای من در هفتاد لفاف بیاورید،معتقد به مردن او نخواهم شد.

3-او قائل به رجعت حضرت علی علیه السّلام بود و می‌گفت:علی علیه السّلام برخواهد گشت و

زمین را از عدل پر خواهد کرد،همچنان‌که از ظلم پر شده است.اولین بار او بود که فکر رجعت را در میان شیعه القا کرد.

4-مهدویت،یعنی قائل شدن به ظهور مهدی موعود،ریشه‌ای یهودی دارد و از ابن سبأ می‌باشد و لذا بعضی از مستشرقان گفته‌اند که عقاید شیعه به یهود نزدیکتر است تا به ایرانیها. ⁽¹⁾

-بنگرید به:ولهاوزن،جولیوس،الاحزاب المعارضة السیاسیة الدینیة فی صدر الاسلام،الخوارج

و الشیعه،(چاپ دوم:کویت،وکالة المطبوعات،1976 م)،ص 170.

5-اولین بار،او بود که در اسلام قائل به تناسخ شد.به این معنی که ارواح انسانها پس از مرگشان به بدن انسانها یا حیوانات بازمی‌گردد و در آن‌جا دچار عذاب یا غرق نعمت خواهد شد.

6-او با انتشار عقیده تناسخ،قائل به انکار روز قیامت و حساب و کتاب شد و قیامت را بازگشت ارواح به بدنهای دیگر دانست.

7-او قائل به حلول جزء الهی در وجود حضرت علی علیه السّلام و امامان بعد از او بود و می‌گفت:مدت غیبت،یعنی مدتی که جزء الهی از بدن حضرت علی علیه السّلام غائب است.

8-او می‌گفت:حضرت علی علیه السّلام در ابرهاست و رعد،صدای او و برق،تازیانه اوست.لذا به سبائیه،«سحابیه»هم می‌گویند.

9-او،اولین کسی بود که امامت حضرت علی علیه السّلام را آشکارا بیان داشت.

10-او اولین کسی بود که از دشمنان حضرت علی علیه السّلام اظهار بیزاری کرد و علنا به لعن ابو بکر و عمر و عثمان پرداخت.

11-نظرات اقتصادی ابن سبأ چنین بود که می‌گفت:مال،مال همۀ مسلمانان است و باید همه از آن استفاده کنند.

12-ابن سبأ اولین کسی بود که در اسلام به جعل حدیث پرداخت.او اولین بار حدیث«لکل نبی وصی و وصی محمد علی» ⁽²⁾را جعل کرد.

گویا این نویسندگان،جز استناد واهی به گفتۀ شخصی فرضی راهی نیافته‌اند تا با آن

احادیثی مانند حدیث شریف:«انت منّی بمنزلة هارون من موسی الا انه لا نبیّ بعدی» ⁽¹⁾

-پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله فرمود:منزلت تو نسبت به من همانند منزلت هارون نسبت به موسی است،با این

تفاوت که پس از من،پیامبری نیست.

این بود مجموعه عقایدی که در کتب مختلف به ابن سبأ خیالی نسبت داده‌اند. ⁽²⁾

المقالات و الفرق،التبصیر فی الدین،الخطط المقریزیه،ملل و نحل شهرستانی،الفصل ابن حزم.

ما در فصول آینده بتفصیل درباره عقاید غلات و ارتباط آنها با عقاید شیعه بحث خواهیم کرد و لذا در این‌جا از شرح بیشتر خودداری می‌کنیم.فقط این نکته را متذکر می‌شویم که چنان‌که ملاحظه شد،دستهای معاندان شیعه در انتساب تحریف‌گونۀ این عقاید،که بعضی از آنها مانند مهدویت،رجعت و وصایت از عقاید شیعه می‌باشد،به ابن سبأ بسیار هویداست. ⁽³⁾متاسفانه بعضی از شیعیان مانند نوبختی در فرق الشیعه و اشعری در المقالات و الفرق،بدون توجه به لوازم این انتساب،آنها را در کتب خود ذکر کرده‌اند.

انکارکنندگان وجود ابن سبأ از اهل سنّت و مستشرقان

بعضی از محققان اهل سنت و مستشرقان،با تحقیقات آزاد و موشکافانه خود به این نتیجه رسیده‌اند که وجود ابن سبأ از نظر تاریخی نمی‌تواند درست باشد.آنان در این‌باره عقاید جالبی را ابراز کرده‌اند که ما در این‌جا بعضی از آنها را ذکر می‌کنیم.

1-طه حسین می‌گوید:

«ابن سبأ موجودی است که دشمنان شیعه او را ساختند و به شیعه نسبت دادند تا در اصل این مذهب،عنصری یهودی را برای ضربه زدن به آنها وارد کنند،زیرا شیعه، ادعای حکومت داشت.به همین دلیل بود که این عنصر را در مذهب خوارج وارد نکردند،چرا که خوارج ادعای خلافت نداشتند.» ⁽⁴⁾

2-دکتر علی وردی در وعاظ السلاطین می‌نویسد:

«تنازع صحابه،مشکلی مهم برای اهل سنت بود،لذا ابن سبأ را خلق کردند تا بار این مشکل را تحمل کند.» ⁽¹⁾

-وردی،علی،وعاظ السلاطین،(بغداد،کلیّة الآداب و العلوم،1954 م)،ص 175.

سپس برای اولین بار این نظریه را ابراز می‌کند که قریش برای کوبیدن عمار یاسر،این شخصیت را اختراع کردند تا کنایه و رمزی باشد از عمار یاسر؛چرا که به دلیل روایات پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله درباره عمّار و محبوبیت او در میان مردم نمی‌توانستند با صراحت او را بکوبند.

دلایل این نظریه،اشتراکاتی است که بین عمّار و ابن سبأ می‌بینیم؛از جمله:

الف:از ابن سبأ با ابن السوداء،یعنی پسر زن سیاه هم یاد می‌شود که این،کنیۀ عمّار است.

ب:می‌گویند پدر ابن سبأ،یمنی بود که پدر عمّار هم‌چنین بود.

ج:شدیدا به حضرت علی علیه السّلام علاقه داشت که عمّار هم این‌گونه بود.

د:می‌گفت عثمان خلافت را بدون این‌که حقی داشته باشد گرفته است که این، سخن عمّار است.

ه:او ابوذر را تحریک می‌کرد،عمّار هم ارتباط زیادی با ابوذر داشت،البته نه این‌که او را تحریک کند.جالب این است که عثمان هنگام ذکر مخالفان از همه نام می‌برد و از ابن سبا نامی نمی‌برد.

و:برای او در جنگ جمل،نقش کلیدی ذکر می‌کنند که شبیه همین نقش را عمّار داشت.

ز:در جنگ صفین چون عمّار کشته می‌شود،دیگر ذکری از ابن سبا نمی‌بینیم. ⁽²⁾

باتوجه به این قراین و شواهد،چنین نظریه‌ای مقبول به نظر می‌رسد،خصوصا با توجه به این حدیث پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله که فرمود:«عمّار را گروه متجاوز خواهند کشت».

شهادت عمّار در جنگ صفین به دست یاران معاویه،سند بزرگی برای رسوایی آنان بود؛ لذا کینۀ عمیقی از او به دل گرفتند و سعی کردند به هر طریق ممکن،شخصیت او را ترور کنند و محبوبیت او را از بین ببرند.

3-محمد کردعلی در خطط الشام،داستان ابن سبأ را ساختگی می‌داند.

4-احمد محمود نیز در کتاب نظریة الامامة،حکم به ساختگی بودن این افسانه می‌دهد.

5-دکتر کامل مصطفی شیبی در الصلة بین التصوف و التشیع نیز این داستان را رد می‌کند.از میان مستشرقان،این افراد داستان ابن سبأ را ساختگی می‌دانند:

6-دکتر برنادلویس.

7-ولهاوزن.

8-فرید لیندر.

9-کایتانی. ⁽¹⁾

-هویة التشیع،ص 138.

علل اختراع و پرورش افسانه ابن سبأ

علل این اختراع از مباحث قبل روشن شد و در این‌جا فقط به جمع‌بندی این علل می‌پردازیم:

1-دشمنان شیعه می‌خواستند بین شیعه و یهود ارتباط برقرار کنند و بدین وسیله علیه شیعه تبلیغات کنند.این افسانه،حلقۀ ارتباطی خوبی به شمار می‌رفت.

2-اهل سنت نمی‌توانستند باتوجه به نظریه عدالت همۀ صحابه،نزاعهای آنها را توجیه کنند،لذا با خلق و پرورش این شخصیت،توانستند همه توطئه‌ها و فسادها را به گردن او بیندازند.

3-نسبت دادن عقاید شیعه به صورت تحریف شده،وسیله خوبی برای خرافی جلوه دادن عقاید اساسی شیعه مانند وصایت و مهدویت بود.

4-دشمنان شیعه با نسبت دادن عقاید غلوآمیز ابن سبأ به شیعیان بخوبی می‌توانستند شورشهای شیعی را سرکوب کنند.

5-ابن سبأ وسیله خوبی برای کوبیدن عمّار،این دشمن سرسخت بنی امیه بود.

6-مخالفان،با خلق افسانۀ ابن سبأ،چنین وانمود کردند که علی علیه السّلام با خلفای سه‌گانه مخالف نبود،بلکه طرفداران غالی او مانند ابن سبأ بودند که این افکار را مطرح می‌کردند.

ابن سبأ در کتب روایی شیعه

تا این‌جا ثابت شد که اصولا در زمان حضرت علی علیه السّلام،شخصی به نام عبد الله بن سبأ وجود نداشته است؛چه برسد به این‌که ادعای الوهیت او را بکند و اساسا داستان ابن سبأ،افسانه‌ای بیش نیست.

اما مشکلی که روبروی ما قرار می‌گیرد،این‌است که در بعضی از کتب رجال و روایی شیعه،پنج حدیث از امام سجاد،امام باقر و امام صادق علیهم السّلام نقل شده است که وجود ابن سبأ و عقاید غلوّآمیز او را در زمان حضرت علی علیه السّلام اثبات می‌کند. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 70 به بعد.

1-ابو حمزه ثمالی که از امام سجاد علیه السّلام چنین نقل می‌کند:

«خداوند لعنت کند هر آن‌که علی علیه السّلام را تکذیب کند.من به یاد عبد الله بن سبأ افتادم، پس تمام موهای بدنم(از وحشت)راست شد.او ادعای بزرگی کرد.چرا چنین کرد؟ خداوند او را لعنت کند.به خداوند سوگند،علی علیه السّلام مردی صالح بود.او برادر رسول خدا بود و کرامتهایی که از سوی خداوند دریافت،به واسطه اطاعت او از خدا و رسولش بود و همین‌طور کرامتهایی که نصیب حضرت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله شد،به واسطۀ اطاعت او از خدا بود.»

2-عبد الله بن سنان به واسطه پدرش از امام باقر علیه السّلام نقل می‌کند:

«عبد الله بن سبا ادعای نبوت داشت و گمان می‌کرد که حضرت علی علیه السّلام خداست.

پس کلام او به گوش حضرت علی علیه السّلام رسید،او را خواست و از او عقیده‌اش را پرسید.

او اقرار کرد و گفت:بله،تو او(خدا)هستی و در قلب من چنین القا شده است که تو خدایی و من پیامبر.

حضرت علی علیه السّلام خطاب به او فرمود:وای بر تو!مادرت به عزایت بنشیند،شیطان تو را بازیچه خود قرار داده است.از این گفته برگرد و توبه کن.اما او توبه نکرد.پس او را زندانی کرد و تا سه روز از او خواست که توبه کند.چون توبه نکرد،او را با آتش سوزانید و فرمود:شیطان او را بازیچه قرار داده،نزد او می‌آمد و در قلب او چنین عقایدی را می‌افکند.»

3-هشام بن سالم،همانند این حدیث را از حضرت صادق علیه السّلام نقل می‌کند.

4-ابان بن عثمان می‌گوید:شنیدم که امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:

«خدا لعنت کند عبد الله بن سبأ را که ادعای ربوبیت درباره حضرت علی علیه السّلام نمود.به خداوند سوگند امیر المؤمنین بندۀ مطیع خدا بود.وای بر آنان که بر ما دروغ می‌بندند!همانا گروهی دربارۀ ما چیزهایی قائلند که ما خود قائل نیستیم.ما از آنان به سوی خداوند بیزاری می‌جوییم.ما از آنان به سوی خداوند بیزاری می‌جوییم.»

5-امام صادق علیه السّلام فرمود:

«ما اهل بیتی صدیق و راستگو هستیم،(اما همیشه)دروغگویی یافت می‌شود که بر ما دروغ بندد و با دروغ او،راستگویی ما در نزد مردم از اعتبار بیفتد.

پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله راستگوترین فرد روی زمین بود،و مسیلمه بر او دروغ می‌بست و امیر المؤمنین علیه السّلام راستگوترین مردمان بعد از حضرت رسول صلّی اللّه علیه و اله بود و آن‌که بر او دروغ می‌بست و تلاش در دروغ نشان دادن راستگویی‌هایش می‌کرد و بر خدا افترا می‌بست،عبد الله بن سبأ بود.»

این روایات در کتب حدیث مانند:بحار الانوار و وسائل الشیعه ⁽¹⁾

-وسائل الشیعة،ج 3،ص 456.

علاّمه سیّد مرتضی عسکری پس از بیان این مطالب،در ردّ روایات یاد شده می‌گوید:

اوّلا،این‌گونه روایات معارض دارد و آن،دو روایت است که در یکی ابن سبأ از حضرت علی علیه السّلام می‌پرسد که چرا گفتی پس از نماز دستها را به سوی آسمان برداریم و دعا کنیم.مگر خدا در همه‌جا نیست.

حضرت علیه السّلام جواب می‌دهد:چون در قرآن آمده است که:«رزق شما و آنچه به شما

وعده داده شده است در آسمان است»و برای طلبیدن رزق از محلش،دستها را بلند می‌کنیم.

این روایت،دلالت بر قول به توحید محض از سوی ابن سبأ دارد.

در روایت دوم:ابن سبأ یکی از پیشگویی‌های حضرت علی علیه السّلام را برای مردم بیان می‌کند و مردم به او نسبت دروغگویی می‌دهند و حضرت علی علیه السّلام گفتۀ ابن سبأ را تایید می‌کند.پس به‌هر حال،باوجود این دو نوع روایات نمی‌توان به هیچ‌کدام استناد کرد.

ثانیا،منشأ همه این روایات در کتب شیعی،رجال‌کشی است و همگی از او نقل کرده‌اند.کشی معاصر ابن قولویه(متوفای 369 ه ق)بوده است؛یعنی امکان اخذ او از کتب فرق الشیعه نوبختی(متوفای اوایل قرن چهارم)،المقالات و الفرق سعد بن عبد الله اشعری(متوفای 301)و مقالات الاسلامیین علی بن اسماعیل اشعری(متوفای 330 ه ق)بوده است.

کشی فردی است که نجاشی درباره او گفته است:از افراد ضعیف،بسیار نقل می‌کرد.

استاد او عیاشی بود که در ابتدا،مذهب اهل سنت را داشت و احادیث اهل سنت را فراوان شنیده بود. ⁽¹⁾

-عبد الله بن سبأ،ج 3،ص 123.

جالب آن است که هیچ‌یک از صاحبان کتب اربعه حدیثی شیعه؛یعنی کافی،من لا یحضره الفقیه،تهذیب و استبصار،این احادیث را در کتب خود نقل نکرده‌اند.

تا این‌جا ثابت شد که دستۀ منسجمی از غلات به نام سبائیه به رهبری عبد الله بن سبأ در زمان حضرت علی علیه السّلام وجود نداشته‌اند.

اما نمی‌توان به‌طور کلی وجود غلوّ درباره امام علی علیه السّلام را در زمان خود آن حضرت انکار کرد،زیرا خود حضرت علی علیه السّلام می‌فرماید:

«هلک فیّ رجلان:محبّ غال و مبغض قال.»

دو مرد(دو نوع طرز فکر)درباره من هلاک شدند:دوستدار غالی و دشمن از حدّ تجاوزکننده.

حال،این غلوّکنندگان چه کسانی بوده‌اند؟آیا همان«سبائیه»نبوده‌اند؟

در جواب می‌گوییم:

1-نمی‌توانیم بگوییم که غلوّ در این روایت حتما به‌معنای غلو در ذات و رساندن حضرت علیه السّلام به الوهیت است،بلکه ممکن است گفته شود که مردم آن زمان با دیدن علم و شجاعت و فضایل دیگر آن حضرت علیه السّلام و مقایسه آنها با حاکمان دیگر،آن حضرت علیه السّلام را از حدّ خود بالاتر برده و صفات و کراماتی در حد غیرمعمول به آن حضرت نسبت می‌داده‌اند.بخصوص که در آن زمان،بسیاری از تازه مسلمانان از کشورهای دیگر در کوفه زندگی می‌کردند و رفتار و کردار آن حضرت علیه السّلام را غیرقابل مقایسه با حکمرانان خود می‌دیدند.

2-روایاتی داریم که بیانگر آن‌است که در زمان آن حضرت علیه السّلام،عده‌ای از افراد نومسلمان از سرزمینهای دیگر،آن حضرت علیه السّلام را به حد الوهیت رساندند. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 126 به بعد.

البته در این روایات وارد شده است که حضرت علی علیه السّلام آنان را سوزانید و همین نکته،این روایات را غیرقابل قبول می‌سازد،چون حکم سوزاندن برای چنین افرادی در احکام شرعی وارد نشده است.

بنابراین،باید همان جواب اول را برگزینیم.

2-کیسانیه

اشارة

فرقه کیسانیه در کتب ملل و نحل به‌عنوان یکی از فرقه‌های اصلی شیعه و در ردیف فرقه‌هایی همانند امامیه و زیدیه قرار گرفته است که از آن،زیر فرقه‌های متعددی منشعب می‌شود.

این فرقه پس از فرقه سبائیه به‌عنوان اصلیترین منبع عقاید غلوآمیز درباره ائمه اطهار علیهم السّلام مطرح شده است و حتی بعضی اصل غلو را از این فرقه می‌دانند.

اصل این فرقه،منسوب به کیسان است و درباره این‌که کیسان کیست،اقوال زیر نقل شده است:

1-کیسان،لقب یکی از غلامان آزاد شده حضرت علی علیه السّلام است که در قیام مختار بر ضدّ بنی امیه نقش اصلی را داشت.

2-کیسان لقب«ابو عمره»،رئیس پلیس کوفه در زمان تسلط مختار بر کوفه می‌باشد.

3-کیسان لقب خود مختار ثقفی است که محمد بن حنفیه آن را به جهت زیرکی‌اش (کیّس یعنی زیرک)به او داد.

4-لقب محمد بن حنفیه،فرزند حضرت علی علیه السّلام است. ⁽¹⁾

-فرق الشیعه،ص 42 و 44.

به‌هر حال،کیسان هرکه باشد،منظور از فرقه کیسانیه پیروان مختار بن ابی عبیده ثقفی می‌باشد.

برای روشنتر شدن بحث،آن را در محورهای زیر ادامه می‌دهیم:

قیام مختار

مختار در سال 66 ه ق در کوفه بر ضدّ بنی امیه قیام کرد. ⁽²⁾هدف او از این قیام،انتقام از قاتلان کربلا بود.او در این قیام از سوی امام سجاد علیه السّلام و محمد بن حنفیه اجازه داشت.اما چون امام سجاد علیه السّلام به علت شرایط آن زمان و مصالحی که تشخیص داده بود،از به عهده گرفتن رهبری نهضت امتناع کرد،مختار،قیام خود را منتسب به محمد بن حنفیه نمود و خود را نمایندۀ او خواند.

گفته شده است که گرچه امام سجاد علیه السّلام خود رهبری قیام را نپذیرفت،اما محمد بن حنفیه،عموی خود را به‌عنوان نماینده تام الاختیار خود منصوب کرد. ⁽³⁾

به‌هر حال،مختار پس از گردآوری شیعیان و موالی و جنگ با امویان کوفه توانست کوفه را از تحت تسلط آنان درآورد و قاتلان کربلا را به جزای خود برساند.

در آن زمان اوضاع مملکت اسلامی متشنج بود و سه نیروی عمده،داعیۀ تشکیل حکومت داشت:

1-نیروی عبد الله بن زبیر،مستقر در حجاز.

2-نیروی عبد الملک بن مروان اموی،مستقر در شام.

3-نیروی مختار بن ابی عبیده ثقفی،مستقر در کوفه.

این هر سه نیرو باهم در جنگ و جدال به سر می‌بردند.

مختار توانست لشکر عبد الملک بن مروان به سرداری عبید الله بن زیاد را در «نصیبین»شکست دهد و عبید الله را به قتل برساند.فرمانده لشکر مختار در این جنگ، ابراهیم بن مالک اشتر بود.

اما در جنگ با مصعب بن زبیر،فرمانده لشکر عبد الله بن زبیر و برادر او که از بصره بر مختار تاخت،شکست خورد و سرانجام در ماه مبارک رمضان سال 67 ه ق به شهادت رسید. ⁽¹⁾

-الکامل،ج 4،ص 111؛ماهیت قیام مختار،ص 645. [1]

دشمنان مختار و تبلیغات بر ضد او

چنان‌که روشن شد،مختار در هنگام قیام خود از هر سو مورد حمله و تبلیغات دشمنان خود قرار داشت که جو تبلیغاتی وسیعی را بر ضدّ او به کار گرفته بودند.این دشمنان از این قرار بودند:

1-عاملان و شرکت‌کنندگان در واقعه کربلا و امویان کوفه،که قبل از مسلط شدن مختار بر کوفه،تبلیغات وسیعی علیه او به راه انداخته بودند.این افراد در کوفه مستقر بودند و بعضی از آنان مانند محمد بن اشعث در لشکر مصعب بن زبیر شرکت داشتند.

2-اشراف و بزرگان کوفه؛زیرا مختار در سپاه خود از موالی بسیاری استفاده می‌کرد و بعضی از سران لشکر مختار از موالی و غلامان آزاد شده بودند و اشراف نمی‌توانستند خود را برابر با موالی و یا پست‌تر از آنان ببینند.

3-عبد الله بن زبیر و طرفداران او؛که در آن زمان بر حجاز(مکه و مدینه)،بصره و شهرهای ایران مسلط بودند و مختار را مانع مهمّی در راه رسیدن عبد الله بن زبیر به خلافت می‌دیدند،و از این‌رو در نقاط مختلف تحت تسلط خود علیه او تبلیغات فراوانی به راه می‌انداختند.از جمله او را به ادعای پیامبری متهم می‌کردند. ⁽²⁾

4-امویان مستقر در شام به رهبری عبد الملک بن مروان.

این چهار گروه،دست به دست هم داده،شایعات فراوانی علیه مختار ساختند تا

چهره او را در میان مردم کریه نمایند و طرفداران او را پراکنده سازند.پس از شکست مختار هم که دشمنان او مانند زبیریان و امویان بر اوضاع مسلط شدند،به این تبلیغات به نحو وسیعی دامن زده شد،بدین منظور که اوّلا،چهرۀ قیام مختار را از حالت یک قیام مذهبی به یک قیام اعتقادی با عقاید نو تبدیل کنند و آن را بدعتی در دین اسلام معرفی نمایند و ثانیا،بدین وسیله و با این تبلیغات،دیگر قیامهای شیعی را سرکوب کنند. ⁽¹⁾

-ماهیت قیام مختار،ص 653. [1]

عقاید منتسب به مختار و کیسانیه

در کتب مختلف ملل و نحل و نیز کتبی که اخیرا از سوی مستشرقان در تحلیل تاریخ اسلام منتشر شده است،عقاید زیرا را به مختار نسبت داده‌اند:

1-مختار،اوّلین غالی بود که از غلو در راه جذب شیعیان به خود و پیشبرد قیامش سود می‌جست. ⁽²⁾

ج 1،ص 72.

2-مختار با بدعتهای خود،نوع جدیدی از دین را آورد. ⁽³⁾

3-برای اولین بار مختار بود که عقیده مهدویت را مطرح ساخت و محمد بن حنفیه را به‌عنوان مهدی موعود معرفی کرد و خود را نماینده او دانست ⁽⁴⁾و برای آن‌که مبادا محمد بن حنفیه نمایندگی او را انکار نماید،می‌گفت که علامت مهدی آن است که یک ضربه شمشیر بر او فرود آورند؛اگر شمشیر به او سازگار نشد و پوست او را قطع نکرد، او مهدی است. ⁽⁵⁾

با طرح این علامت،اگر محمد بن حنفیه می‌خواست نمایندگی مختار را انکار کند، مختار هم می‌گفت،ابتدا باید تو را امتحان کنیم.

4-مختار گاهی وعده‌های پیروزی به لشکریان خود می‌داد که به وقوع نمی‌پیوست.

لذا برای این‌که به دروغگویی متهم نشود،عقیده«بداء»یعنی تغییر در علم الهی(به گمان

نسبت‌دهندگان این عقیده به مختار)را اختراع کرد. ⁽¹⁾

-الملل و النحل،ج 1،ص 149.

5-مختار ادعای نبوت داشت و می‌گفت:جبرئیل برای من وحی می‌آورد و گاهی جملات مسجعی می‌گفت و آنها را با قرآن همطراز می‌دانست. ⁽²⁾

همچنین پس از مختار،عقاید زیر را به کیسانیه طرفدار او منتسب کرده‌اند:

1-آنان قائل به رجعت،یعنی بازگشت رهبران خود به دنیا پس از مرگ می‌باشند. ⁽³⁾

2-اعتقاد به بداء دارند.

3-معتقد به تناسخ می‌باشند.

4-قرآن را بسیار تاویل می‌کنند.

5-می‌گویند:حضرت علی علیه السّلام در ابرهاست. ⁽⁴⁾

6-معتقد به پیامبری علی علیه السّلام و پسران سه‌گانه‌اش،یعنی حسن علیه السّلام و حسین علیه السّلام و محمد بن حنفیه می‌باشند. ⁽⁵⁾

7-امام را رمز علم الهی می‌دانند.

8-می‌گویند فقط امام است که می‌تواند شریعت را تاویل کند. ⁽⁶⁾

تحلیل تاریخی جریان مختار و کیسانیه

قیام مختار،یک قیام سیاسی با هدف انتقام از قاتلان کربلا و براندازی حکومت بنی‌امیه بود.

او برای جمع کردن شیعیان به دور خود،برای انتقام گرفتن از قاتلان کربلا نیاز به تایید یکی از بزرگان اهل بیت علیهم السّلام داشت که این تأیید را از محمد بن حنفیه گرفت.

او در این قیام فقط خود را مجاز از طرف محمد بن حنفیه می‌دانست و هیچ ادعای

گزافی نداشت و هیچ عقیده کفرآمیزی ابراز نکرد ⁽¹⁾

-الکامل،ج 4،ص 27.

مثلا در نامه‌ای که بعد از سال 120 ه ق،هشام بن عبد الملک خطاب به فرماندار عراق و کوفه،یوسف بن عمر نوشته است،چنین می‌گوید:

«اما بعد!تو می‌دانی که مردم کوفه چه اندازه به اهل بیت علاقه دارند و آنان را بالاتر از حد خود می‌دانند،چرا که اطاعت از آنان را بر خود واجب می‌شمرند و شرایع دینی خود را از آنان می‌گیرند و آنان را عالم به همه چیز می‌دانند.» ⁽³⁾

در این نامه سخن از بعضی از اعتقادات شیعه است و کلامی از غلات و فرقه‌های غلات در میان نیست و اصولا در زمان بنی امیه،فرقه‌های غلات آن‌گونه که بعدها مشهور شدند،با نام فرقه مشهور نبودند.بله،بعضی از سرکردگان و آنان که فرقه‌ها را به آنها منسوب می‌کنند در آن زمان بودند،اما سخن از تشکیل رسمی فرقه نبوده است و از این نامه بخوبی روشن می‌شود که در آن زمان هیچ‌گونه سخنی از فرقه‌ای به نام کیسانیه نبوده است؛چه اگر چنین فرقه‌ای وجود داشت،حتما مقرّ آن در کوفه بود.

پس از وفات محمد بن حنفیه در سال 81،فرزند او با نام عبد الله بن محمد و کنیه ابو هاشم مورد احترام طرفداران پدرش قرار گرفت، ⁽⁴⁾اما تاریخ هیچ نهضت و قیامی از او به ثبت نرسانیده است.

او در سال 97 ه ق سفری به شام کرد و با سلیمان بن عبد الملک دیدار نمود.سلیمان که آثار فضل و بزرگی را در او نمایان دید،به او حسد ورزید و دستور داد او را مسموم کردند.

ابو هاشم در سرزمین شراة،یکی از توابع بلقاء شام،در منزل محمد بن علی بن عبد الله بن عباس،بدرود حیات گفت.

محمد که در آن زمان،قیام علیه بنی امیه را شروع کرده بود،از این فرصت بهره جست

و ادعا کرد که ابو هاشم در هنگام مرگ،او را وصیّ خود قرار داده است. ⁽¹⁾

-الکامل،ج 4،ص 322؛المقالات و الفرق،ص 40،65؛اصفهانی،ابو الفرج،مقاتل الطالبّیین،(چاپ

دوم:نجف،المکتبة الحیدریه،1385 ق)،ص 85.

بالأخره این عباسیان بودند که برای پیشبرد نهضت خود و استفاده از شور و احساسات پاک مردم دربارۀ محمد بن حنفیه و فرزندش عبد الله غلو کردند و آنان را امام قرار دادند تا بتوانند خلافت خود را منتسب به فرزندان حضرت علی علیه السّلام بنمایند و چنین القا کنند که آل علی علیه السّلام به نفع آنان از حکومت دست برداشته‌اند. ⁽²⁾در حقیقت،منشأ غلوّ و ساختن فرقه‌های غالی،آنان بودند نه شیعیان. ⁽³⁾

بله،بعضی از افراد غالی منتسب به شیعه وجود داشتند،اما در حدّی نبودند که بتوانند گروههای منسجمی تشکیل بدهند،که در بحثهای آینده آنها را بررسی خواهیم کرد.همچنین فرقه‌هایی از غلات طرفدار بنی عباس در طول تاریخ اسلام تشکیل شد که بعضی از آنها را در بحثهای آینده خواهیم آورد.

3-مختاریّه

مختاریه گاهی به‌عنوان کیسانیه ⁽⁴⁾و گاهی به‌عنوان یکی از فرقه‌های کیسانیه ⁽⁵⁾مطرح می‌شود و به هر حال،حقیقت جداگانه‌ای غیراز کیسانیه ندارد.وقتی که اصل انتساب کیسانیه به مختار رد شد،جعلی بودن این زیرفرقۀ مهم نیز ثابت می‌شود.

4-هاشمیّه

هاشمیه فرقه‌ای است که به ابو هاشم عبد الله بن محمد بن حنفیه نسبت داده می‌شود.

گفته می‌شود که طرفداران او اعتقاد دارند ابو هاشم،مهدی است و نمرده است و می‌تواند مردگان را زنده کند.این فرقه را یکی از زیرفرقه‌های کیسانیه به حساب می‌آورند. ⁽⁶⁾

از بحثهای قبل روشن شد که اگر چنین فرقه‌ای وجود داشته،اوّلا،در زمان زنده بودن ابو هاشم نبوده است.ثانیا ساخته دست عباسیان برای پیشبرد اهدافشان بوده است.

غلات در زمان امام باقر و امام صادق علیهما السّلام

5-کربیّه

کربیه به‌عنوان یاران«ابن کرب» ⁽¹⁾

-فرق الشیعه،ص 44.

این فرقه به‌عنوان زیرفرقه کیسانیه مطرح شده است.یکی از افراد مهم این فرقه، شخصی بود به نام حمزة بن عماره بربری.او که اهل مدینه بود،پس از چندی از این فرقه جدا شد و ادعا کرد که محمد بن حنفیه،خداست و ابن کرب،پیامبر او و حمزه،امامی از طرف او.او ادعا کرد که از آسمان،هفت سبب بر او نازل می‌شود که به وسیله آنها،زمین را می‌گشاید و مالک می‌شود.

گفته می‌شود که عده‌ای از اهل مدینه و اهل کوفه به او پیوستند و گروهی را تشکیل دادند ⁽⁴⁾.

در حقیقت می‌توان گفت غلوّ درباره اشخاص و رساندن آنان به خدایی از حمزه شروع شد.

جالب آن است که با آن‌که حمزه چنین عقایدی را اختراع کرد و گروهی را دور خود تشکیل داد،در کتب ملل و نحل کمتر دیده می‌شود که فرقه‌ای به او نسبت داده باشند و

او را به‌عنوان رئیس فرقه مطرح کنند. ⁽¹⁾

-بله،در بعضی از کتب مانند المقالات و الفرق،به‌طور گذرا از گروهی به نام حمزیه نام برده شده است.

علت این اغماض آن است که حمزة بن عماره بربری ⁽²⁾

می‌شود.

وقتی که عقاید حمزه به گوش امام باقر علیه السّلام رسید،او را لعنت و عقاید او را تکذیب کرد و از یاران خود خواست که از او بیزاری جویند. ⁽³⁾

گفته می‌شود که حمزه،اباحی مسلک بود و می‌گفت:هرکس امام را شناخت،در انجام هر کاری آزاد است.او حتی با دختر خود ازدواج کرد. ⁽⁴⁾

حمزه یکی از هفت نفری است که امام صادق علیه السّلام آیه: هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلی مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطِینُ. تَنَزَّلُ عَلی کُلِّ أَفّاکٍ أَثِیمٍ ⁽⁵⁾

شخص بسیار تهمت‌زنندۀ گناهکار فرود می‌آیند.

بقیه این هفت نفر عبارتند از:مغیرة بن سعید،بیان بن سمعان تمیمی،حارث شامی، عبد الله بن حارث،صائد نهدی و محمد بن مقلاص معروف به ابو الخطاب. ⁽⁶⁾

6-جناحیه

این فرقه را منسوب به عبد الله بن معاویة بن عبد الله بن جعفر بن ابی طالب می‌دانند و چون جعفر پس از شهادت از طرف پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله ملقب به ذو الجناحین(یعنی صاحب دو بال)شد،این فرقه را«جناحیه»نامیده‌اند.

عبد الله در سال 127 ه ق در کوفه علیه عامل و فرماندار منصوب از طرف بنی امیه قیام کرد و خیلی زود بر بسیاری از شهرهای ایران همانند فارس،اصفهان و ری مسلط

شد.

اما در جنگی که بین او و«ابن هبیره»،سردار سپاه بنی امیه روی داد،شکست خورد و برای کمک‌خواهی از ابو مسلم خراسانی به سمت خراسان فرار کرد،چرا که ابو مسلم، مردم را با شعار«الرضا من آل محمد»به دور خود جمع می‌کرد.

اما نرسیده به ابو مسلم در شهر هرات به دست عامل او ابو نصر مالک بن هیثم خزاعی و به دستور او کشته شد و هم‌اکنون قبر او در هرات،مزار است.سال وفات او سال 129 ه ق است. ⁽¹⁾

-الکامل،ج 5،ص 5 به بعد؛مقاتل الطالبیّین،ص 116-114.

با این تاریخچه،مطالب زیر روشن می‌شود:

1-عبد الله از دو سو مورد حمله بود،هم از سوی بنی امیه که بر ضدّ آنها قیام کرده بود و هم از سوی بنی عباس که او را رقیب اصلی خود می‌دانستند و ترس آن را داشتند که پس از برافتادن بنی امیه حکومت به دست عبد الله بیفتد؛چون انتساب او به پیامبر صلّی اللّه علیه و اله نزدیکتر بود.

2-هردو گروه،تبلیغات وسیعی را علیه او به راه انداخته بودند،چنان‌که عبد الله بن علی از بنی عباس،تهمت همجنس‌بازی به اصحاب عبد الله بن معاویه می‌زد. ⁽²⁾

3-در کتب تاریخ،فقط شرح قیام او داده شده است و کمتر کتاب تاریخی است که عقاید غلوآمیز به او نسبت دهد.

4-اما در کتب ملل و نحل،بسیاری از عقاید باطل را می‌بینیم که به او نسبت داده شده است.احتمال فراوان می‌رود که این نسبتها،از ساخته‌های دشمنان او یعنی بنی امیه و بنی عباس باشد،بویژه باتوجه به آن‌که بعد از سه سال،در سال 132 ه ق بنی عباس که قاتلان او بودند،به حکومت رسیدند و با نسبت دادن عقاید باطل به او،توانستند بسیاری از گروههای شورشی نوظهور را به او نسبت داده،آنها را از میان بردارند.

نمونه‌ای از عقایدی که به او و طرفدارانش نسبت داده‌اند،بدین‌گونه است:

1-می‌گویند:عبد الله عقیده داشت که:«همچنان‌که سبزی و علف از زمین می‌روید، علم در قلب او می‌روید.»

2-ارواح،تناسخ پیدا می‌کنند.اول بار روح خدا در آدم بود.پس از مرگ او به دیگران رسید تا این‌که نوبت به او رسید و روح خدا در او دمیده شد.پس او هم رب است و هم پیامبر و باید او را عبادت کنند. ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 41.

3-قیامت را منکر هستند.

4-همه محرّمات را حلال می‌دانند. ⁽²⁾

5-بعضی از طرفداران او،او را وصیّ ابوهاشم محمد بن حنفیه می‌دانند. ⁽³⁾

6-می‌گویند:عبد الله ختنه را حرام کرد. ⁽⁴⁾

7-بالأخره،فرقه‌های حارثیه ⁽⁵⁾و حربیه ⁽⁶⁾و بعضی از عقاید آنان را منسوب به او می‌دانند.

در پایان تذکر این نکته شایسته است که حتی ابو الفرج اصفهانی که در کتاب خود بدگویی‌های فراوانی از عبد الله بن معاویه می‌نماید و حتی او را به زندقه متهم می‌کند، هیچ‌یک از عقاید یادشده را به او نسبت نمی‌دهد و او را از غلات و منتسبان به شیعه معرفی نمی‌کند. ⁽⁷⁾

7-مغیریّه

این فرقه منسوب به مغیرة بن سعید بجلی است که در زمان امام محمد باقر علیه السّلام می‌زیسته است. ⁽⁸⁾

1410 ق)،ج 18،ص 278-275.

امامت امام باقر علیه السّلام مصادف با شروع نشانه‌های ضعف و سستی در حکومت بنی امیه بود.در آن زمان،گروههای مختلف مردم از گوشه و کنار مملکت اسلامی،نهضتهایی را

علیه بنی امیه شروع کرده بودند و عمده دعوت این نهضتها بر مبنای طرفداری از اهل بیت علیهم السّلام بود.حتی عباسیها،که بزرگترین تشکیل ضد«اموی»را داشتند،با شعار طرفداری و خلافت«الرضا من اهل البیت»؛یعنی شخصی از اهل البیت که مورد رضایت و پسند قرار گیرد،نهضت خود را ادامه دادند،که دیدیم بالأخره توانستند با داستان ساختگی وصیت ابو هاشم به محمد بن علی بن عبد الله بن عباس،خود را منسوب به اهل البیت کنند. ⁽¹⁾

-تاریخ الامامیة،ص 112. [1]

در آن زمان،گرچه ائمه معصومین علیهم السّلام به واسطه شناختی که از سران این نهضتها داشتند،در آنها شرکت نداشتند،اما به شدت مورد علاقه و محبت مردم قرار گرفته بودند.

این بود که دنیاطلبان پنداشتند که برای رسیدن به مطامع خود،فرصت خوبی به دست آورده‌اند.عده‌ای از آنها با عنوان کردن صفات غلوآمیز درباره ائمه و حتی رساندن آنان به نبوت و الوهیت،سعی کردند خود را به‌عنوان امام یا وصی از طرف ائمه علیهم السّلام به مردم معرفی کنند و از احساسات بی‌شائبه مردم در راه اهداف دنیوی خود بهره‌برداری کنند.

به همین جهت است که می‌بینیم بیشترین ظهور و بروز غلات مربوط به زمان امام باقر و امام صادق علیهما السّلام می‌باشد که حکومت مرکزی،تسلط چندانی بر اوضاع نداشت و مردم عادی می‌توانستند محبت خود به اهل بیت علیهم السّلام را ابراز کنند و غلات از این محبت سوء استفاده می‌کردند.

از خطرناکترین افراد سوء استفاده‌کننده،مغیرة بن سعید بود که یکی دیگر از هفت نفری است که مورد لعن امام صادق علیه السّلام قرار گرفته است.

مغیره ابتدا خود را نایب از طرف امام باقر علیه السّلام معرفی کرد.سپس امام را به حدّ خدایی رساند و خود را پیامبر و امام از طرف او به مردم معرفی نمود. ⁽²⁾

مغیره در راه پیشبرد اهداف خود از سحر و شعبده و نیرنگ استفاده می‌کرد.

یکی از بزرگترین جنایاتی که بنیانگذار آن مغیره بود،حدیث‌سازی است؛آن هم به

این شکل که در آغاز کار خود که هنوز چهره کریه یاران او برای اصحاب امام باقر علیه السّلام شناخته شده نبود،به کمک یاران خود،کتابهای حدیثی اصحاب را که در آنها،احادیثی را که از امام شنیده،ضبط کرده بودند،به بهانۀ استنساخ و رونوشت‌برداری از آنان می‌گرفت و عقاید غلوّآمیز خود را با سلسله اسنادی همانند آنچه در آن کتب بوده،در نسخه‌های استنساخ شده آن کتابها،که به آنها«اصل»می‌گفتند،جای می‌داد و کتب استنساخ شده را در میان شیعیان رواج می‌داد.شیعیانی که از آن کتب استنساخ شده استفاده می‌کردند،احادیث جعلی را که با سلسله سند معتبر بود،احادیث معتبر می‌انگاشتند و آنها را در بین مردم پخش و منتشر می‌کردند.

امام صادق علیه السّلام بارها به اصحاب خود این خطر را گوشزد می‌کرد و ضمن لعنت فرستادن بر مغیره،از اصحاب می‌خواست که احادیث ائمه را بر قرآن و روایات قطعی عرضه کنند و هر آنچه مخالف با قرآن و سنت قطعی است،آنها را رد کنند و بدانند که از جعلیات مغیره و اصحابش می‌باشد. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 146.

عقایدی بسیار مسخره و خرافی به مغیرة نسبت داده شده است؛از جمله:

1-او،خود را پیامبر می‌دانست.

2-ادعا داشت که اسم اکبر خدا را می‌داند.

3-می‌گفت:می‌تواند با اسم اعظم،مردگان را زنده کند.

4-خدا را مانند مردی دارای اعضا و جوارح و تاج می‌دانست.

5-قائل به رجعت و بازگشت همه مردگان به دنیا بود.

6-او بسیاری از آیات قرآن را تاویل می‌کرد.

او در جلب افراد از شعبده و سحر و نیرنگ،فراوان استفاده می‌کرد. ⁽²⁾

به نوشته تواریخ او به همراه بیان بن سمعان،یکی دیگر از سران غلات در سال 119 ه ق در کوفه به همراه عده‌ای دیگر از سران غلات که از شش نفر تجاوز نمی‌کردند و به آنها«وصفا»می‌گفتند،قیام علنی خود را شروع کردند و خالد بن عبد الله قسری،

حاکم عراق،آنان را محاصره کرد و سرانجام با نفت سوزانید. ⁽¹⁾

-الکامل،ج 4،ص 428.

از این ماجرا چنین استفاده می‌شود که طرفداران جدی مغیره در زمان او زیاد نبودند و در سالهای بعد بود که کسانی خود را به او منسوب کردند و با رهبری فرزند مغیره، فرقۀ مغیریه را تشکیل دادند.

بعدها طرفداران مغیره خود را به محمد بن عبد الله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب،که در زمان منصور بر او خروج کرد،منتسب کردند و او را مهدی موعود دانستند و وقتی که او کشته شد،قائل شدند که او نمرده است،بلکه زنده است و در کوههای منطقه‌ای به نام«حاجز»زندگی می‌کند تا اوان ظهورش فرار رسد.همچنین مدعی شدند آن‌که کشته شد،محمد نبود،بلکه شیطانی بود در صورت او. ⁽²⁾

به هر حال،با روشن شدن عقاید مغیره و یاران او و بیزاری جستن امامان از او و ضربه‌هایی که او به شیعه وارد کرد،نباید او را منتسب به شیعه دانست.

8-بیانیّه

این گروه منتسب به«بیان بن سمعان تمیمی نهدی»،یکی دیگر از هفت نفر مورد لعنت امام صادق علیه السّلام می‌باشد.

در بعضی از کتب نام او«بنان»یاد شده است و شغل او را«تبّان»یعنی کاه‌فروش ذکر کرده‌اند.

بعضی احتمال داده‌اند که اینها دو نفر باشند یکی بیان و دیگری بنان ⁽³⁾.

اما حقیقت آن است که اینها دو نفر نیستند و اسم او بیان است،به دلیل این‌که آیه:

هذا بَیانٌ لِلنّاسِ ⁽⁴⁾را بر خود تطبیق می‌کرد. ⁽⁵⁾بیان یار و همکار مغیره بود و با او به هلاکت رسید و بعید است که در زمان حیاتش عقایدی جدا از عقاید مغیره داشته باشد، همچنان‌که بعید است در زمان حیاتش،فرقه‌ای به نام«بیانیه»تشکیل داده باشد.اما به هر حال،بعدها عده‌ای خود را به او منسوب کردند.

کتب فرقه‌شناسی امور و عقاید زیر را دربارۀ او و پیروانش آورده‌اند:

1-ابوهاشم عبد الله بن محمد بن حنفیه،او را وصیّ خود قرار داده است. ⁽¹⁾

-مقالات الاسلامیّین،ص 21.

قبلا دیدیم که عباسیه هم ادعا داشتند که ابوهاشم محمد بن علی را وصی خود قرار داده است.

2-بیان می‌گفت:مراد خداوند از بیان در آیه هذا بَیانٌ لِلنّاسِ ⁽²⁾او می‌باشد و خداوند نام او را در قرآن آورده و نبوت او را تثبیت کرده است. ⁽³⁾

3-آنها می‌گفتند روح خدا در علی علیه السّلام فرود آمد و بعد از علی علیه السّلام در محمد حنفیه و پس از او در ابوهاشم و پس از وی در بیان. ⁽⁴⁾

4-می‌گویند:خداوند مانند یک انسان است و بالاخره همۀ قسمتهای بدن او غیراز صورتش نابود خواهد شد؛چرا که قرآن می‌گوید: کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلاّ وَجْهَهُ ⁽⁵⁾هر چیزی جز وجه خداوند نابود می‌شود. ⁽⁶⁾و می‌فرماید: کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ ⁽⁷⁾هر آنچه در روی زمین است فانی است و تنها وجه خداوند صاحب جلال و اکرام باقی خواهد ماند ⁽⁸⁾

خلط اینها از این قرار است که به‌معنای ظاهری وجه که صورت است،تمسک و آیه را آن‌گونه تأویل کرده‌اند،در حالی‌که طبق نظر مفسران شیعه مانند علاّمۀ طباطبائی قدّس سرّه منظور از وجه یا آن چیزی است که چیزی به وسیله آن روبروی دیگران قرار می‌گیرد که در این صورت به‌معنای صفات و آیات خداوند می‌باشد و یا به‌معنای ذات چیز است که در این صورت،به این معناست که ذات خداوند که واجب است،ماندنی و باقی است. ⁽⁹⁾

5-می‌گویند:بیان،ادعای پیامبری کرد و نامه‌ای به امام محمد باقر علیه السّلام نوشت و در آن،حضرت را دعوت کرد که به پیامبری او اقرار و اعتراف کند.

ترجمۀ نامه او چنین است:

«اسلام بیاور تا سالم بمانی و در این نردبانی که نصب شده است،قرار گیر و بالا برو تا نجات پیدا کنی و سود ببری،چرا که تو نمی‌دانی که خداوند نبوت و رسالت را در کجا قرار می‌دهد و بر رسول،وظیفه‌ای جز رساندن پیام نیست و آن‌که بیم داده، معذور است.»

گفته می‌شود امام باقر علیه السّلام برای نشان دادن شدت کفر این ادعا به نامه‌رسان که عمر بن عفیف ازدی نام داشت،دستور داد نامه را بخورد و او خورد و در همان دم به هلاکت رسید. ⁽¹⁾

-فرق الشیعه،ص 51؛ [1]المقالات و الفرق،ص 37.

6-می‌گویند:بیان،ادعا داشت که او سیاره زهره را صدا می‌زند و سیاره جوابش را می‌دهد و این‌کار را به کمک اسم اعظم خداوند انجام می‌دهد. ⁽²⁾

7-او آیه وَ هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ ⁽³⁾را تاویل می‌کرد و می‌گفت خدای آسمان،غیراز خدای زمین و بزرگتر از خدای زمین است.

گفته می‌شود وقتی که خالد بن عبد الله قسری،قصد سوزاندن مغیره و بیان و دیگر شورشیان را داشت،مغیره که رئیس آنان بود،بسیار ترسیده بود به‌طوری‌که به زور او را به سوی آتش بردند.اما بیان بدون هیچ ترس و واهمه‌ای داوطلبانه به سمت آتش رفت و خود را در آتش انداخت،بدون آن‌که کوچکترین کلمۀ حاکی از ترس و وحشت از او صادر شود.

خالد بن عبد الله که ناظر این صحنه بود،گفت:

«واقعا که شما در همه چیزتان دیوانه هستید؛چرا که سزاوار آن است که«بیان»، رئیس شما باشد نه این ترسو(یعنی مغیره).» ⁽⁴⁾

در بعضی از کتب رجالی آمده است که بنان(بیان)احادیثی را به نام امام باقر علیه السّلام جعل می‌کرد. ⁽⁵⁾

از این بحث،روشن شد که انتساب بیان به شیعه صحیح نیست،بلکه آنان که بعدها نیز فرقه بیانیه را تشکیل دادند،هیچ‌گونه انتسابی به شیعه نداشتند؛چرا که خود را منسوب به ابوهاشم می‌دانستند نه امام باقر یا امام صادق علیهما السّلام.

چگونه بیان را می‌توانیم شیعه بنامیم،در حالی که امام جعفر صادق علیه السّلام را دعوت به اقرار به نبوت خود می‌کند؟

9-حارثیه

حارثیه را دو فرقه شمرده‌اند:یکی پیروان حارث شامی و دیگر پیروان عبد الله بن حارث مدائنی. ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه،ص 173.

گفته‌اند که اصحاب عبد الله بن حارث مدائنی معتقد به امامت ابوهاشم عبد الله بن محمد بن حنفیه و پس از او معتقد به امامت عبد الله بن معاویة بن عبد الله بن جعفر بن ابی طالب بودند و می‌گفتند:«هرکس امام را شناخت،هرچه بخواهد می‌تواند انجام دهد».

شهرستانی در ملل و نحل،این فرقه را همان فرقه اسحاقیه منسوب به اسحاق بن زید بن حارث انصاری می‌داند و می‌گوید:

«حارثیه می‌گفتند:روح عبد الله بن معاویه در اسحاق حلول کرده است.» ⁽²⁾

در بعضی از کتب رجال،ابو عبد الله حرث شامی را یکی از کسانی دانسته‌اند که به نام امام سجاد علیه السّلام حدیث جعل می‌کرد. ⁽³⁾

به هرحال،با این توضیحاتی که داده شد،روشن گردید که انتساب آنها به شیعه وجهی ندارد.

نوبختی درباره عبد الله بن حارث می‌گوید:پدرش مردی بود از اهل مدائن،که عده‌ای از یاران پسرش عبد الله را وادار به پذیرفتن غلو و تناسخ کرد و آنان را به جابر بن عبد الله انصاری و جابر بن یزید جعفی نسبت داد و بالاخره آنان را اباحی مسلک کرد. ⁽⁴⁾

10-صائدیّه

بعضی صائدیه را هم جزء فرقۀ غلات شیعه دانسته‌اند،که پیروان صائد نهدی ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 55.

اما بیشتر کتب ملل و نحل،نامی از این فرقه و عقاید آنها نیاورده‌اند و همین درست‌تر است،زیرا عقاید او چیزی بیش از عقاید«بیان»و«مغیره»نمی‌باشد و آنچه مسلم است، این‌است که او همانند بیان و مغیره در زمان حیات خود،فرقه‌ای به نام صائدیه تشکیل نداد.

11-حربیّه

فرقه حربیه را منتسب به عبد الله بن عمرو بن حرب کندی کوفی می‌دانند و آنها را از جمله انشعابات کیسانیه به حساب می‌آورند.و عقاید زیر را به این فرقه نسبت می‌دهند: ⁽²⁾

1-ابو هاشم،عبد الله بن عمرو بن حرب را به‌عنوان امام منصوب کرده است. ⁽³⁾

2-روح ابوهاشم،در عبد الله حلول کرده است.

3-معتقد بودند که اسباط(فرزندان و وصیان پیامبر)چهار نفر هستند:

اولین سبط،سبط ایمان و امن است که او(حضرت)علی علیه السّلام است.

دومین سبط،سبط نور است و او(حضرت)حسن علیه السّلام است.

سومین سبط،سبط حجّت و مصیبت است و او(حضرت)حسین علیه السّلام است.

چهارمین سبط،هم اوست که اسباب در دست اوست،سوار بر ابر است،بادها را حرکت می‌دهد،و مدّ را به وجود می‌آورد و به زمین هفتم می‌رود و جور را از بین می‌برد و او همان مهدی منتظر یعنی محمد بن حنفیه است که نمرده است،بلکه در کوه رضوی زندگی می‌کند و دو شیر و دو ببر از او محافظت می‌کنند و ملائکه با او انس می‌گیرند،تا هنگامی‌که ظهور کند. ⁽⁴⁾

4-آیه وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ وَ طُورِ سِینِینَ وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ ⁽⁵⁾را این‌چنین تأویل

می‌کردند:

مراد از تین،علی و زیتون،حسن و طور سینین،حسین و هذا البلد الامین،محمد حنفیه است که از بلد و شهر امن خارج خواهد شد و با تعدادی از یارانش که به اندازه اصحاب بدر،یعنی 313 نفر هستند،جباران را نابود خواهد کرد. ⁽¹⁾

بسیاری از یاران عبد الله بن عمرو بن حرب وقتی که به دروغ او در وصیت ابی هاشم پی‌بردند،از دور او پراکنده شده،به عبد الله بن معاویه پیوستند ⁽²⁾و بعضی از آنها به فرقه حارثیه ملحق شدند. ⁽³⁾

از مطالب پیشگفته روشن شد که این فرقه بر فرض وجود،خود را منتسب به ابوهاشم می‌دانند و بنابراین،از شیعه جدا می‌شوند.علاوه بر این‌که در اصل انتساب کیسانیه به شیعه،قبلا بحث کردیم.

12-منصوریّه

این فرقه منسوب به ابو منصور عجلی از تیره بنی عجل کوفه می‌باشد.ابو منصور فردی بادیه‌نشین و بی‌سواد بود.او بعد از وفات امام باقر علیه السّلام ادعا کرد که امام زین العابدین او را وصی و جانشین امام باقر قرار داده است. ⁽⁴⁾

ابو منصور سپس پا را فراتر گذاشت و گفت:علی بن ابی طالب،حسن،حسین، علی بن الحسین و محمد بن علی علیهم السّلام پیامبر و رسول بودند و من نیز پیامبر می‌باشم و پس از من شش نفر از فرزندانم به پیامبری می‌رسند که آخرین آنها قائم است.

او پیروانش را به ترور مخالفان خود فرمان می‌داد و می‌گفت:هرکس با شما مخالفت ورزید،کافر و مشرک است.پس باید او را بکشید و این همان جهاد مخفی است.او خمس مال کشته‌شدگان را حق قاتل می‌دانست. ⁽⁵⁾

عقاید دیگری که به او نسبت داده‌اند،از این قرار است:

1-جبرئیل علیه السّلام از سوی خداوند برای او وحی می‌آورد.

2-خداوند،محمد صلّی اللّه علیه و اله را برای تنزیل قرآن فرستاد و ابو منصور را برای تاویل.

3-خداوند،او را نزد خود فرا خوانده،نزدیک خود برده،با او صحبت کرده و سپس دست خود را بر سر او کشیده و گفته:ای پسر!از سوی من پیام ببر.آن‌گاه او را به زمین فرستاده است.

4-آل محمد،آسمان هستند و شیعه زمین و ابو منصور،همان پاره‌ای از آسمان (کسف)است که بر زمین فرود می‌آید که قرآن می‌فرماید: وَ إِنْ یَرَوْا کِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً یَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ ⁽¹⁾

-طور44/. [1]

و اگر ببینند پاره‌ای از آسمان فرود آید،گویند آن ابرهای بر هم توده شده و متراکم است.

به همین جهت این فرقه به«کسفیه»نیز مشهور شده‌اند.

5-اولین مخلوق خداوند،عیسی علیه السّلام و دومین مخلوق او،حضرت علی علیه السّلام است.

6-خداوند همیشه پیامبر خواهد داشت و هیچ‌گاه زمین خالی از پیامبر نخواهد بود.

7-بهشت و دوزخ وجود ندارد و منظور از بهشت و دوزخ،دو مرد می‌باشند که باید آنها را دوست و یا دشمن دانست.

8-همه زنان برایشان حلال است،و در این‌باره اباحی‌گری مطلق را روا داشت.

9-مردار،خون،خوک،قمار و غیراینها از محرمات،همگی حلال است و خداوند هیچ چیزی را بر ما تحریم نکرده است.مراد از اینها که در قرآن به کار برده شده،اسامی مردانی هستند که خداوند،ولایت آنها و دوستی با آنها را حرام کرده است؛(مانند خلفای ثلاثه و معاویه).

10-هیچ واجبی در شرع وجود ندارد و نماز،روزه،خمس،حج و زکات همگی اشاره به مردانی هستند که ولایتشان واجب است،(مانند حضرت علی،امام حسن و امام حسین علیهما السّلام).

11-کشتن منافقان جایز است. ⁽²⁾

الرجال،ص 196؛تلبیس ابلیس،ص 80؛تاریخ شیعه،ص 181. [2]

به هرحال،ابو منصور با این عقاید باطل،بارها مورد لعنت امام صادق علیه السّلام قرار گرفت و حضرت از او بیزاری جست. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 196.

هنگامی‌که خالد بن عبد الله قسری از سوی هشام بن عبد الملک،حاکم عراق بود، قصد دستگیری ابو منصور را داشت که فرار کرد،اما سرانجام پس از چند سال به دست یوسف بن عمر ثقفی که پس از خالد،حاکم عراق شده بود،دستگیر و به دار آویخته شد. ⁽²⁾

13-حسینیه

حسینیه پیروان حسین،فرزند ابو منصور می‌باشند که پس از پدر ادعای نبوت کرد و طرفداران فراوانی یافت و اموال زیادی نزد او جمع شد و نقش زیادی در پیشبرد فرقه پدرش داشت.سرانجام در زمان مهدی عباسی به دست او گرفتار آمد و اموالش مصادره شد و خود و بسیاری از یارانش به دار آویخته شدند. ⁽³⁾

14-محمدیه

گروهی از پیروان ابو منصور،پس از او به حسین بن ابی منصور نگرویدند،بلکه خود را از طرفداران محمد بن عبد الله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب که در آن زمان قیام بر ضدّ منصور خلیفۀ عباسی کرده بود،قلمداد نمودند.

آنها می‌گفتند که امام باقر علیه السّلام ابو منصور را وصی خود قرار داد،نه فرزندان خود را، چنان‌که حضرت موسی علیه السّلام یوشع بن نون را وصی خود قرار داد،نه فرزندان خود و نه فرزندان هارون را؛چرا که نمی‌خواست بین دو طایفه اختلاف بیفتد.و چنان‌که بعد از یوشع،فرزندان هارون وصی شدند،بعد از ابو منصور هم فرزندان امام حسن علیه السّلام یعنی محمد بن عبد الله وصی می‌باشند. ⁽⁴⁾

شایان ذکر است که خود محمد بن عبد الله از این سخنان کفرآمیز مبرا و پاک

می‌باشد،بلکه او یکی از قیام‌کنندگان بر ظلم بنی عباس است. ⁽¹⁾

-برای اطلاع بیشتر از قیام محمد بن عبد الله،بنگرید به:مقاتل الطالبیین،ص 200-174.

15-خطّابیه

این فرقه منسوب به شخصی به نام محمد بن مقلاص اسدی کوفی اجدع زرّاد(برّاد) بزاز معروف به ابو الخطاب می‌باشد.

کنیه‌های دیگر او ابو اسماعیل و ابو الظبیان است.او یکی از موالی و دارای شغل پارچه‌فروشی بود.

در ابتدا از اصحاب امام صادق علیه السّلام به شمار می‌رفت،اما پس از چندی منحرف شد. ⁽²⁾

است.

ابو الخطاب مهمترین و گزافه‌گوترین فرقۀ غالیه را تشکیل داد؛به‌گونه‌ای که همۀ فرقه‌های غلات قبل و بعد از خود را تحت الشعاع قرار داد و بسیاری از غلات پس از او، عقاید خود را از او اقتباس کردند.

مقریزی که در کتاب خطط خود،فرقه‌های شیعه را سیصد فرقه می‌داند،تعداد فرقه‌های خطابیّه را که بانی همۀ آنها ابو الخطاب بود،پنجاه فرقه ذکر می‌کند؛یعنی 6/1 کل فرقه‌های شیعه. ⁽³⁾

البته قبلا بیان کردیم که به تکثیرات مقریزی اعتنایی نیست،زیرا خود او که قائل به هفتاد و سه فرقه بودن فرقه‌های اسلامی می‌باشد،فقط سیصد فرقه برای شیعه ذکر می‌کند،اما اشعری در المقالات و الفرق(صفحه 9)فقط پنج فرقه را به ابو الخطاب نسبت می‌دهد.

یکی از بدترین کارهایی که ابو الخطاب به پیروی از مغیرة بن سعید انجام می‌داد،این بود که احادیثی با سند جعل می‌کرد و آن را در کتب اصحاب ائمه و به نام ائمه علیهم السّلام جای می‌داد ⁽⁴⁾و به این جهت و نیز به علت عقاید باطل او احادیث بسیاری در ردّ او از سوی ائمه علیهم السّلام وارد شده است که فهرست‌وار به گوشه‌ای از این احادیث می‌نگریم:

1-چنانکه قبلا نیز ذکر شده،ابو الخطاب در میان هفت نفری است که مورد لعنت امام صادق علیه السّلام قرار گرفتند. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 195.

2-امام صادق علیه السّلام ابو الخطاب و یارانش را از یهود و نصاری و مجوس و مشرکان بدتر می‌داند و آنها را باعث کوچک نشان دادن عظمت خداوند می‌شمرد. ⁽²⁾

3-امام رضا علیه السّلام ابو الخطاب را یکی از دروغ بندان بر امام صادق علیه السّلام می‌داند که بالاخره به جزای خود رسید و با حرارت آهن هلاک شد. ⁽³⁾

4-امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:خدا ابو الخطاب را لعنت کند که باعث ترس من در حال قیام و قعود و خواب شد.خدایا آتش آهن را به او بچشان. ⁽⁴⁾

این حدیث نشان می‌دهد که چگونه امام صادق علیه السّلام از سوی ابو الخطاب در ناراحتی به سر می‌برده است.

5-در بعضی از روایات،امام صادق علیه السّلام معلّم ابو الخطاب را شیطان می‌داند. ⁽⁵⁾

6-امام صادق علیه السّلام پس از به هلاکت رسیدن ابو الخطاب فرمود:

لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر ابو الخطاب باد!من خدا را شاهد می‌گیرم که او کافر،فاسق و مشرک بود. ⁽⁶⁾

عقایدی که به ابو الخطاب و یاران و فرقه‌های منشعب از او نسبت داده‌اند،بدین‌گونه است:

1-امام جعفر صادق علیه السّلام خداست،اما نه این جعفری که دیده می‌شود،بلکه صورت اصلی او در آن عالم است. ⁽⁷⁾

2-او ابو الخطاب را قیم و وصی خود قرار داده است. ⁽⁸⁾

3-سپس پا را فراتر گذاشته،گفتند:او را پیامبر قرار داده است. ⁽⁹⁾

4-ابو الخطاب بعد از مرگ از ملائکه شد. ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 83.

5-آنها قائل به تناسخ بودند و می‌گفتند:روح هریک از کسانی که به حدّ خدایی می‌رسند،پس از چندی به نبیّ دیگر منتقل می‌شود. ⁽²⁾

6-در بعد احکام،آنها به کلی اباحی مذهب و بی‌بندوبار بودند و همه محرّمات از قبیل زنا،لواط،دزدی و شرابخواری را مجاز می‌دانستند و اصولا شهوات را نور می‌شمردند.واجبات از قبیل نماز،روزه،زکات و حجّ را انجام نمی‌دادند.آنها می‌گفتند:

واجبات،کنایه از مردانی است که باید ولایت آنها را قبول کنیم و محرّمات،کنایه از مردانی است که باید ولایت آنها را ردّ کنیم.

7-آنها می‌گفتند:مراد خداوند از آیه یُرِیدُ اللّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ ⁽³⁾و آیه: وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ ⁽⁴⁾

خود نهاده‌اند،همه را برمی‌دارد.

8-آنها می‌گفتند:بر هریک از پیروان ما واجب است که به سود هم مسلک خود و بر ضرر مخالفان شهادت دهد؛اگرچه شهادت دروغ باشد و این عمل،بالاترین اعمال واجب بعد از معرفة الله است و هرکس واجبی را ترک کند،کافر و مشرک شده است. ⁽⁵⁾

9-یاران ابو الخطاب می‌گفتند:در هر زمانی باید دو پیامبر باشد که یکی ناطق و گویا و دیگری صامت و خاموش است؛مثلا محمد صلّی اللّه علیه و اله رسول ناطق و علی علیه السّلام رسول خاموش بود. ⁽⁶⁾

از بررسی تاریخ ظهور این فرقه و اعمال و عقاید آنها می‌توان چنین تحلیل کرد که:

ظهور آنان در اوایل حکومت بنی عباس و بخصوص اوایل حکومت منصور بود،که از

هر سو،قیامها و نهضتهایی علیه او صورت می‌گرفت و هنوز کاملا بر اوضاع مسلّط نشده بود.

ابو الخطاب در این هنگام با مطرح کردن ائمه اهل البیت علیهم السّلام و غلوّ درباره آنان و ادّعای وصایت و نبوت خود،سعی در جذب نیرو(شاید برای قیام)کرد و با رواج بی‌بند و باری و فساد و اباحه و مجاز شمردن شهوات،توانست عده زیادی از فاسدان آن زمان کوفه را پیرامون خود جمع کند.

اما سرانجام نتوانست کاری از پیش ببرد و خود و هفتاد تن از یارانش در حالی‌که مسجد کوفه را پناهگاه خود قرار داده بودند،به دست عیسی بن موسی بن علی بن عبد الله بن عباس،فرماندار کوفه از طرف منصور،در سال 138 ه ق قتل عام شدند. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 225؛تاریخ شیعه،ص 192.

بعضی از فرقه‌نویسان،ابو الخطاب را یکی از دست‌اندرکاران اصلی در تشکیل فرقه اسماعیلیه و از رهبران آنان می‌دانند و بسیاری از عقاید اسماعیلیان را در عقاید ابو الخطاب جست‌وجو می‌کنند. ⁽³⁾

16-بزیعیّه

گرچه ابو الخطاب و هفتاد تن از یارانش در کوفه قتل عام شدند،اما از تاریخ چنین برمی‌آید که هنوز عده زیادی از هواخواهان او در کوفه مانده بودند که بعدها زیر فرقه‌هایی را تشکیل دادند.

یکی از این افراد،بزیع(بزیغ)بن موسی حائک(بافنده)بود که فرقه بزیعیه را منسوب به او می‌دانند.او یکی از غلاتی است که بارها مورد لعنت امام صادق علیه السّلام قرار گرفت. ⁽⁴⁾

البته در حدیثی،امام صادق علیه السّلام ضمن لعنت بزیع،او را از مغیریه می‌داند، ⁽¹⁾

-معجم رجال الحدیث،ج 3،ص 296.

به‌طور خلاصه عقایدی که به بزیعیه نسبت داده شده است،از این قرار است:

1-بزیع ادعای نبوت داشت. ⁽²⁾

2-او در نبوت خود را شریک ابو الخطاب می‌دانست و می‌گفت:جعفر بن محمد هردوی آنها را فرستاده است،همچنان‌که خداوند،موسی و هارون را به نبوت برگزید. ⁽³⁾

3-جعفر بن محمد،خداست،اما نه این جعفر،بلکه او برای مردم به این صورت درآمده است. ⁽⁴⁾

4-به هر مؤمنی در قلب او وحی می‌شود.آنها آیات زیر را بر مدعای خود تأویل کردند:

الف: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاّ بِإِذْنِ اللّهِ ⁽⁵⁾

هیچ‌کس جز به فرمان خدا نخواهد مرد.

ب: وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ ⁽⁶⁾

و خداوند تو به زنبور عسل وحی کرد.

ج: وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی ⁽⁷⁾

و یادآور آن هنگامی را که به حواریون وحی کردیم که به من و رسول من ایمان آورید. ⁽⁸⁾

آنان می‌گفتند:در آیۀ اول،مراد از اذن خداوند،ارتباطی است که شخص با خداوند برقرار می‌سازد که همان وحی است.براساس آیۀ دوم،وقتی که خداوند به زنبور عسل وحی کند،به انسان قطعا وحی خواهد کرد و طبق آیۀ سوم،خداوند به حواریون و پیروان حضرت عیسی علیه السّلام که انسانهای عادی بودند،وحی فرستاد.

5-اعتقاد داشتند که بعضی از آنها از جبرئیل و میکائیل و پیامبر برترند.

6-می‌گفتند:هیچ‌یک از ما نخواهیم مرد و وقتی که به نهایت عبادت برسیم،به ملکوت خواهیم رفت.

7-ادعا می‌کردند که مردگانشان را هر شب و روز می‌بینند. ⁽¹⁾

-مقالات الاسلامیّین،ص 11.

وقتی که خبر لعن ابو الخطاب به وسیلۀ امام صادق علیه السّلام به آنها رسید،گفتند:منظور او «قتادة بن رفاعه بصری»فقیه اهل بصره بوده،که کنیه‌اش ابو الخطاب است.

وقتی که این خبر به امام رسید،فرمود:

«منظور من محمد بن مقلاص است:خدا او را،اصحابش را،شک‌کنندگان در او را، کسی را که بگوید:مراد من از لعن ابو خطاب،غیراوست و همچنین کسی را که در لعنت و بیزاری از او توقف کند،لعنت فرستد.» ⁽²⁾

بزیع نیز پس از مدتی به قتل رسید و امام صادق علیه السّلام با شنیدن خبر قتل او خدا را سپاس گفت. ⁽³⁾

17-عمیریّه(یعمریّه)

⁽⁴⁾ یکی از فرق منشعب از خطابیه،فرق عمیریه بود که به شخصی به نام عمیر بن بیان عجلی منسوب می‌باشد و همان عقاید بزیعیه را داشتند،جز این‌که مردن خود را می‌پذیرفتند.

آنها خیمه‌ای در محلّۀ کناسۀ کوفه نصب کرده بودند و در آن،امام صادق علیه السّلام را عبادت می‌کردند.وقتی که خبر به یزید بن عمر بن هبیره رسید،به آنها حمله کرد و عمیر را دستگیر کرد و در کناسه به دار آویخت و بعضی از یاران او را محبوس کرد.

این فرقه را«عجلیّه»هم می‌نامند. ⁽⁵⁾

18-معمّریّه

این فرقه نیز از فرق منشعب از خطابیه و منسوب به شخصی به نام معمر بن خیثم،یا معمر بن احمر ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 53.

عقاید و آرایی که به این فرقه نسبت داده شده،بدین‌گونه است:

1-آنها معمّر را مانند ابو الخطاب می‌پرستیدند.

2-می‌گفتند:دنیا نهایت ندارد و بهشت همان خوبیها و نعمتهایی است که به انسان می‌رسد و جهنم نیز مصیبتهایی است که به افراد می‌رسد.

3-قائل به تناسخ بودند و می‌گفتند:انسانها نمی‌میرند و در بدنهایی شبیه بدنهای خود به دنیا برمی‌گردند. ⁽³⁾

4-به آنها نسبت داده شده است که ابو طالب را فرستندۀ محمد صلّی اللّه علیه و اله به رسالت می‌دانستند.

5-در بعد احکام،اباحی‌گر مطلق بودند و حتی ازدواج با محارم را جایز می‌دانستند.

6-معمر می‌گفت:غسل جنابت واجب نیست و استدلال می‌کرد که چگونه انسان به سبب خروج نطفه‌ای که خود از آن خلق شده است،غسل کند؟ ⁽⁴⁾

19-یاران سرّی(سریه)

سرّی یکی از سران غلات در زمان امام صادق علیه السّلام است که مورد لعن حضرت قرار گرفت.عقایدی که به او نسبت داده‌اند،از این قرار است:

1-جعفر(امام صادق علیه السّلام)همان اسلام است و اسلام همان سلام است و سلام خداوند عز و جل است و ما فرزندان اسلام هستیم.

2-سریّ همانند ابو الخطاب پیامبری است از جانب جعفر.

3-آنها برای امام صادق علیه السّلام نماز می‌خواندند و روزه می‌گرفتند و حج می‌گزاردند،و هنگام تلبیۀ حجّ می‌گفتند:«لبیک یا جعفر لبیک».

امام صادق علیه السّلام می‌فرمود:شیطان بر سرّی و بزیع و بیان ظاهر شده است. ⁽¹⁾

-فرق الشیعه،ص 58. [1]

20-بشاریه(شعیریه-علیائیه)

این فرقه منسوب به بشّار شعیری است که در زمان امام صادق و امام کاظم علیهما السّلام زندگی می‌کرد ⁽²⁾و در سال 180 ه ق درگذشت. ⁽³⁾

چون بشار جوفروش بود،لذا به او شعیری می‌گفتند.

این گروه،از مخمسه که از پیروان ابو الخطاب بودند،منشعب شدند.

گفته می‌شود مخمسه،قائل به خدایی پنج تن،یعنی محمد صلّی اللّه علیه و اله،علی علیه السّلام،فاطمه علیها السّلام، حسن علیه السّلام،و حسین علیه السّلام بودند.اما بشار در خدایی محمد صلّی اللّه علیه و اله با آنها اختلاف پیدا کرد و از آنها جدا شد.لذا مخمسه گفتند که چون بشّار،ربوبیت محمد صلّی اللّه علیه و اله را انکار کرد،به صورت پرنده‌ای دریایی که علباء(علیاء)نام دارد،مسخ شد.از این جهت به این گروه علبائیه هم می‌گویند. ⁽⁴⁾

عقایدی که به این گروه نسبت داده شده،از قرار زیر است:

1-علی علیه السّلام پروردگار و خالق است.

2-محمد صلّی اللّه علیه و اله عبد و رسول علی علیه السّلام است.

3-خدایی امام صادق علیه السّلام را ترویج می‌کردند.

4-قائل به تناسخ بودند.

5-در احکام،اباحی‌گری را رواج می‌دادند. ⁽⁵⁾

امام صادق علیه السّلام بشدت با بشار و پیروانش برخورد کرد که در این‌جا نمونه‌هایی را ذکر می‌کنیم:

1-در حدیثی امام صادق علیه السّلام پس از لعن بشار،به راوی فرمود:

«به آنها بگو،وای بر شما!توبه کنید به درگاه خدا که شما کافر و مشرک هستید.» ⁽⁶⁾

2-امام صادق علیه السّلام به راوی فرمود:

«به نزد بشار برو و به او بگو که ای کافر!ای فاسق!ای مشرک!من از تو بیزار هستم.»

3-در حدیثی امام صادق علیه السّلام بشار را شیطانی فرزند شیطان نامید که اصحاب و یاران او را فریب داده است.

4-در مجلسی که بشار شعیری حضور داشت،امام صادق علیه السّلام به او چنین فرمود:

«از نزد من خارج شو!خدا تو را لعنت کند.سوگند به خداوند که دیگر من و تو در زیر یک سقف جمع نخواهیم شد.»

وقتی که بشار بیرون رفت،امام علیه السّلام فرمود:

«...به خداوند سوگند که هیچ‌کس مانند این بدکار،عظمت خداوند را کوچک جلوه نداده است...از او بپرهیزید.حاضران شما به غایبان این پیام را برسانند که من بندۀ خدا پسر بندۀ خدا هستم(یعنی خدا نیستم)من در پشت پدرها و رحم مادرها بوده‌ام.من خواهم مرد،من محشور خواهم شد،سپس می‌ایستم و از من سؤال می‌کنند...خدا او را دچار رعب کند که او آرام بر رختخواب خود می‌خوابد و مرا دچار نگرانی کرده و از خواب بازم داشته است.

می‌دانید چرا این سخنان را با شما می‌گویم(و از خود نفی ربوبیت می‌کنم)،اینها را می‌گویم که در قبرم راحت قرار گیرم.» ⁽¹⁾

-معجم رجال الحدیث،ج 3،ص 311-309.

تهمت به اصحاب و ساختن فرقه به نام آنها

21-زراریه(تمیمیّه)

در بسیاری از کتب ملل و نحل اهل سنّت ⁽²⁾

السعادة،1332 ق)،ص 169؛الخطط المقریزیه،ج 3 ص 301؛التبصیر فی الدین،ص 23 و 40؛

کرمانی،محمد بن یوسف،الفرق الاسلامیه،(دانشگاه بغداد،1973 م)،ص 42؛تحفۀ اثنا عشریه،

ص 15.

تقلید از کتب اهل سنّت،فرقه‌هایی از غلات را به اصحاب بزرگ و پاک امام باقر و امام صادق علیهما السّلام و نیز یاران ائمه دیگر نسبت داده‌اند.

با مطالعه دربارۀ این فرقه‌های ساختگی درمی‌یابیم که این فرق به بزرگترین متکلمان شیعه و پاسداران از حریم ولایت نسبت داده شده است؛کسانی که با برهانهای محکم به مناظره با اصحاب فرق دیگر مانند معتزله می‌پرداختند و آنان را محکوم می‌کردند.

افرادی مانند زراره،هشام بن حکم،یونس بن عبد الرحمان و دیگران که متکلمان فرقه‌های دیگر تاب مقاومت در برابر آنان را نداشتند.

یکی از بزرگترین این افراد،زرارة بن اعین تمیمی است که فرقه‌هایی با نامهای زراریه و تمیمیّه به او نسبت داده شده است.

به او چنین نسبت داده‌اند:

1-خدا در آغاز سمیع و بصیر و علیم نبود،بلکه بعدا این صفات را برای خود خلق کرد. ⁽¹⁾

-مقالات الاسلامیین،ص 33.

2-به تناسخ اعتقاد داشت. ⁽²⁾

3-می‌گفت:خداوند مصمّت است؛یعنی پر و بی‌جوف است و وسط او هیچ روزنه‌ای ندارد. ⁽³⁾

حال برای این‌که دروغ بودن این ادعاها ثابت شود،به معرفی مختصر زراره براساس آنچه در کتب رجالی شیعه آمده است،می‌پردازیم:

او یکی از بزرگترین اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السّلام به شمار می‌رفت.نجاشی این چنین او را معرفی می‌کند:

او شیخ اصحاب ما در زمان خود بود و بر همه اصحاب پیشی گرفته بود.او فردی قاری،فقیه،متکلّم،شاعر و ادیب به شمار می‌رفت و در او خصلتهای فضل و دین جمع شده بود.او در آنچه روایت می‌کند،راستگوست.

کشی قدّس سرّه دربارۀ او می‌گوید:

فقیه‌ترین اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السّلام شش نفر هستند که در آن میان،زراره از

همۀ آنها فقیه‌تر است. ⁽¹⁾

-معجم رجال الحدیث،ج 7،ص 219-218.

الهی)هستند.

با این مناقب،درمی‌یابیم که زراره که یکی از بزرگترین متکلمان شیعه است،چیزی جز سخن امام صادق علیه السّلام نمی‌گوید و این گفتارهایی که به او نسبت داده شده،دروغ است.

در این‌جا نکته‌ای شایان تذکر است و آن این‌که کشی روایاتی را در بدگویی از زراره نیز نقل کرده است که می‌توان مطالب زیر را درباره آنها بیان کرد:

1-بعضی از آن روایات،دلالت بر مذمّت از زراره ندارد.

2-بسیاری از آن روایات،دارای اسناد ضعیفی می‌باشد.

3-ممکن است بعضی از آن روایات از سوی بعضی از مخالفان زراره جعل شده باشد،تا بدین وسیله به‌طور غیرمستقیم ائمه علیهم السّلام را بد جلوه بدهند. ⁽⁵⁾

4-ممکن است بعضی از روایات از سوی امام صادق علیه السّلام در مذمت زراره وارد شده باشد تا حکومت را گمراه کند و ضرری از ناحیه حکومت متوجه وی نشود. ⁽⁶⁾

22-هشامیّه

این فرقه نیز یکی دیگر از فرق ساختگی ⁽⁷⁾

الاعتصام،ص 219؛ملل و نحل،ج 1،ص 184؛عراقی،عثمان بن عبد الله بن حسن(ابو محمد)،الفرق

المفترقة بین اهل الزیغ و الزندقه،(آنکارا،1961 م)،ص 49.

ج 2،ص 110-79.

عقاید خرافی و باطلی که به هشام بن حکم نسبت داده‌اند،از این قرار است:

1-خدا مانند موجودات و شبیه آنهاست و بعضی هشام را اصل در اعتقاد به تشبیه دانسته‌اند.

2-خدا جسم است،لیکن شبیه به هیچ‌یک از موجودات نیست.

3-او به اندازۀ هفت وجب از دستان خود اوست.

4-او در مکانی خاص است و حرکت می‌کند و حرکت او همان فعل اوست،نه این‌که از مکانی به مکان دیگر انتقال پیدا کند.

5-خداوند،ذاتا متناهی و از جهت قدرت غیرمتناهی است.

6-خداوند،مماس بر عرش خود قرار دارد. ⁽¹⁾

-ملل و نحل،ج 1،ص 184؛مقالات الاسلامیّین،ص 45-29؛التبصیر فی الدین،ص 41.

7-خداوند از کوه ابو قبیس کوچکتر است. ⁽²⁾

8-علی علیه السّلام خدایی است که اطاعت او واجب است. ⁽³⁾

تعجّب از شهرستانی است که در ابتدای کتاب ملل و نحل خود،خویش را مقید ساخته که گفتارهای هر گروهی را از کتب خودشان نقل کند،در حالی‌که سند بسیاری از این اقوال را به مخالفان هشام،مانند کعبی و ابن راوندی نسبت داده است.اشعری نیز در مقالات الاسلامیّین،بسیاری از گفتارهای هشام را از فردی مانند جاحظ که بغض و عداوت او نسبت به شیعه آشکار است،نقل می‌کند.

اما معرفی اجمالی هشام:

او یکی از بزرگترین اصحاب امام صادق و امام کاظم علیهما السّلام به شمار می‌رود.تخصص اصلی او در علم کلام بود و در این علم هیچ‌کس یارای مناظره با او را نداشت و در این علم به مرتبه‌ای رسیده بود که متکلمان اهل تسنّن حاضر بودند در مناظرات کلامی خود، او را به‌عنوان حکم و داور بپذیرند.بسیاری از ابحاث او در علم کلام،حول محور امامت بود و با متقن‌ترین برهانها امامت را ثابت می‌کرد و در این راه،بزرگترین متکلمان غیر شیعه را شکست داد. ⁽⁴⁾

مناظرۀ او با متکلم بزرگ اهل تسنّن که عمرو بن عبید نام داشت،معروف است که از راه نظارت و رهبری قلب انسان بر اعضای دیگر،لزوم نظارت و رهبری امام بر افراد جامعه را ثابت کرد و در این گفتار بسیار مورد تشویق امام صادق علیه السّلام قرار گرفت. ⁽¹⁾

-معجم رجال الحدیث،ج 19،ص 282.

در مبحث امامت،هشام تا جایی پیش رفت که هارون الرشید بر او غضب گرفت،به طوری که دائما فراری بود.حتی بعضی،یکی از دلایل زندانی شدن امام موسی کاظم علیه السّلام را نظرات هشام بن حکم می‌دانند. ⁽²⁾

اما عقایدی که در کتب اهل سنّت و بعضی کتب شیعه مانند رجال‌کشی قدّس سرّه به او نسبت داده شده است،همگی دروغ محض است و نه هشام و نه هیچ شیعه دیگر به این اقوال پایبند نیست و شاهد آن،کتب کلامی شیعه است که توحید خداوند را در بالاترین مرتبه ثابت می‌کند. ⁽³⁾

هشام بن حکم را تشابه اسمی او با هشام بن عمرو فوطی که معاصر او و دارای عقایدی شبیه به عقاید

مذکور در متن بود،می‌داند.

امام رضا علیه السّلام درباره هشام بن حکم می‌فرماید:خداوند،هشام را رحمت کند که مرد خیرخواه و ناصحی بود،(اما)از طرف یاران خود به جهت حسدی که بر او داشتند،آزار فراوان دید. ⁽⁴⁾

از این حدیث می‌توانیم یکی دیگر از علل نسبت دادن عقاید خرافی به هشام(علاوه بر آنچه درباره زراره ذکر کردیم)را دریابیم.

23-شیطانیه(نعمانیه)

این فرقه منسوب به ابو جعفر محمد بن علی بن نعمان احول است که در محله‌ای به نام«طاق المحامل»در کوفه مغازه داشته است و در شیعه به نام مؤمن الطاق ⁽⁵⁾

ص 76-69.

داده‌اند. ⁽¹⁾

-التبصیر فی الدین،ص 23؛الفرق اسلامیه،ص 46؛مقالات الاسلامیّین،ص 34.

البته در بعضی از کتب،نام نعمانیه هم برای این فرقه ذکر شده است. ⁽²⁾

او از یاران امام باقر و امام صادق و امام کاظم علیهما السّلام و متکلمی زبردست به شمار می‌رفت و علمای رجال شیعه،او را فردی موثق و قابل اعتماد دانسته‌اند. ⁽³⁾

1411 ق)،ص 500.

اما دروغهایی که به او نسبت داده‌اند،بدین‌گونه است:

1-خداوند در آغاز،علم نداشت و بعد از خلقت اشیاء،علم به آنها پیدا کرد.

2-خداوند نوری است به شکل یک انسان ربانی،نه این‌که جسم باشد. ⁽⁴⁾

اما درباره این عقاید باید بگوییم:

اوّلا،این عقاید به دروغ به او نسبت داده شده است و کسی که سالها از امامان شیعه استفاده کرده و مورد اطمینان آنهاست،هیچ‌گاه چنین عقایدی را ابراز نمی‌کند.

ثانیا،این عقاید بتنهایی موجب داخل کردن او در غلات و تشکیل فرقه‌ای از غلات به نام او نمی‌باشد،چرا که سخنی از غلوّ درباره اشخاص در آنها یافت نمی‌شود و همین مطلب بخوبی دروغ بودن این ادّعاها را ثابت می‌کند و این نکته را به اثبات می‌رساند که دشمنان شیعه در پی یافتن فرصت برای محکوم کردن امامان شیعه از طریق اصحاب آنان بوده‌اند.

24-جوالیقیّه(هشامیّه)

این فرقه را به«ابو الحکم هشام بن سالم جوالیقی منتسب می‌دانند که از اصحاب امام جعفر صادق و امام موسی کاظم علیهما السّلام بود و در نیمۀ دوم قرن دوم می‌زیست و یکی از

متکلّمان شیعه به حساب می‌رفت. ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه،ص 173؛خاندان نوبختی،ص 78.

او یکی از مدافعان راستین و استوار امامت بود که در مناظرات خود آن را به اثبات می‌رسانید. ⁽²⁾از این‌رو،مخالفان شیعه برای ترور شخصیت او،اقوال و عقایدی از قرار زیر به او نسبت دادند:

1-خداوند متعال مانند انسانی است که قسمت بالایش توخالی و قسمت پایینش پر است.

2-خداوند،نوری است که می‌درخشد.

3-خداوند دارای حواس پنج‌گانه است و دست و پا و بینی و گوش و دهان دارد.

4-با این‌که قائل به عصمت ائمه بود،اما عصمت انبیا را قبول نداشت و می‌گفت:انبیا می‌توانند معصیت و گناه کنند.او دلیل این تفاوت را چنین ذکر می‌کرد که به پیامبر صلّی اللّه علیه و اله وحی می‌شود و بدین وسیله متوجه خطای خود می‌شود و توبه می‌کند،اما به امام علیه السّلام وحی نمی‌شود،پس باید معصوم باشد. ⁽³⁾

این عقاید همگی دروغ است و از هشام بن سالم،این متکلّم بزرگ شیعه برنمی‌آید، زیرا متکلّمی که از مذهب اهل بیت علیهم السّلام بهره گرفته و به‌عنوان مدافع اهل بیت مطرح است،هرگز چنین سخنانی بر زبان نمی‌آورد.در پایان،نظر شیخ مفید قدّس سرّه را دربارۀ او نقل می‌کنیم:

«او از بزرگان و رؤسا بود که حلال و حرام(و احکام)از آنها گرفته می‌شود؛آنهایی که هیچ راهی برای بدگویی و طعن به آنان وجود ندارد.» ⁽⁴⁾

25-مفضّلیّه

این فرقه را به مفضل بن عمر جعفی کوفی ⁽⁵⁾که از یاران امام صادق علیه السّلام بود،منتسب کرده‌اند.

او همان است که امام صادق علیه السّلام توحید را برای او بیان داشت و او سخنان

امام صادق علیه السّلام را در کتابش که به نام توحید مفضل معروف است،جمع‌آوری کرد. ⁽¹⁾

-معجم رجال الحدیث،ج 18،ص 292.

به او چنین نسبت داده‌اند که خداوند را نوری می‌دانست که همانند نورهای دیگر نیست. ⁽²⁾بعضی نیز او را از خطّابیه و پیروان ابو الخطاب دانسته‌اند،در حالی‌که با مراجعه به کتب مفضل که بعضی از آنها در دسترس است،درمی‌یابیم که این نسبتها دروغ است.

البته درباره مفضل بین رجال‌نویسان شیعه اختلاف است و بعضی گفته‌اند که او در پایان عمرش خطابی شد.نیز روایات دیگری در بدگویی از او وارد شده است.

اما رجالی و فقیه معاصر مرحوم آیة الله خویی در معجم رجال الحدیث،این احادیث را ردّ یا تأویل می‌کند و بعضی از روایات را ضعیف السند و بعضی دیگر را که از جهت سند صحیح است،قابل مقاومت با روایاتی که دلالت بر مدح مفضل دارد،نمی‌داند و می‌فرماید:

ممکن است بعضی از این روایات همانند روایات وارده در بدگویی از زراره باشد که برای حفظ جان آنها بوده است،بخصوص باتوجه به این‌که روایات ذم همگی از امام صادق علیه السّلام نقل شده است،در حالی‌که روایات مدح از امام کاظم و امام رضا علیهما السّلام نقل شده است و در مدح او همین بس که امام صادق علیه السّلام او را برای نگارش کتاب توحید معروف به توحید مفضل انتخاب کرده است. ⁽³⁾

اما اسد حیدر،علت انتساب بعضی از عقاید ناصواب به او را تشابه اسمی با«مفضل بن عمر صیرفی»که خطّابی بوده،می‌داند. ⁽⁴⁾

26-یونسیّه

یکی دیگر از اصحاب بزرگ ائمه که به نام او فرقه‌ای ساخته‌اند،یونس بن عبد الرحمان قمی مولی آل یقطین است. ⁽⁵⁾

ج 3،ص 34،که در کتاب اخیر به اشتباه،نام پدر او عبد الله ذکر شده است.

هنوز به زمان امام رضا علیه السّلام نرسیده‌ایم،اما برای پایان بخشیدن به بحث فرقه‌های ساخته شده به نام اصحاب پاک،او را در این‌جا آوردیم.

عقیده‌ای که به یونس نسبت داده‌اند،از این قرار است:

حاملان عرش الهی،خدا را حمل می‌کنند،در حالی‌که خدا بزرگتر از آنهاست؛ درست همانند پرندۀ کرکیّ ⁽¹⁾

-پرنده‌ای است عظیم الجثه از راستۀ درازپایان.این پرنده دارای منقاری قوی و نوک‌تیز و بالهای وسیع

است؛فرهنگ فارسی معین،ج 3،ص 2950 و 3038.

او به آیه وَ یَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ فَوْقَهُمْ یَوْمَئِذٍ ثَمانِیَةٌ ⁽²⁾استدلال می‌کرد. ⁽³⁾

تنها نظری که در کتب ملل و نحل اهل سنّت به او نسبت داده شده،همین عقیده است که اولین‌بار در کتاب مقالات الاسلامیین اشعری آمده است،در حالی‌که این عقیده از غلوّ مورد نظر ما به دور است.

همین عقیدۀ بسته شده به این فرد،باعث شده است که برای او یارانی فراهم کرده، فرقه‌ای به نام او در تاریخ اسلام به ثبت برسانند و بدین وسیله،رهبران او یعنی امامان شیعه را سرکوب کنند.

برای پی بردن به شخصیت یونس بن عبد الرحمان،کافی است که منزلت او را در نزد ائمه بدانیم.برای این مطلب چند نمونه ذکر می‌کنیم:

1-عبد العزیز بن مهتدی که وکیل امام رضا علیه السّلام بود،از آن حضرت علیه السّلام می‌پرسد:من همیشه موفق به زیارت شما نمی‌شوم.از چه کسی احکام دین خود را یاد بگیرم؟

امام علیه السّلام فرمود:از یونس بن عبد الرحمان.

2-از امام رضا علیه السّلام نقل شده است که آن حضرت علیه السّلام در حدیثی سه مرتبه بهشت را برای یونس ضمانت کرد.

3-امام جواد علیه السّلام ضمن تورّق کتاب«یوم و لیله»(روز و شب)یونس می‌فرماید:«رحم الله یونس،رحم الله یونس،رحم الله یونس.»یعنی:سه مرتبه فرمود:خداوند یونس را

مشمول رحمت خود قرار دهد.

4-امام حسن عسگری علیه السّلام ضمن مطالعه تمام کتاب«یوم و لیله»یونس می‌فرماید:

«هذا دینی و دین آبائی و هو الحقّ کلّه.»

این دین من و دین پدران من است و همۀ آن حق است.

5-نیز از همین امام نقل شده است که فرمود:

«اعطاه الله بکل حرف نورا یوم القیامة.»

خدا در عوض هر حرف این کتاب،به او نوری در روز قیامت عطا کند.

6-فضل بن شاذان می‌گوید:از امام رضا علیه السّلام شنیدم که فرمود:...یونس در زمان خود مانند سلمان در زمان خودش بود. ⁽¹⁾

-معجم رجال الحدیث،ج 20،ص 202-200.

یونس،زمان امام صادق علیه السّلام را درک کرد،اما از آن حضرت روایت نکرد؛باوجود این،او یکی از بزرگترین اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهما السّلام به شمار می‌رود.

حال،آیا کسی که مانند سلمان فارسی می‌باشد،رواست که چنین عقیدۀ سستی را داشته باشد که فرشتگان،خدا را حمل می‌کنند.

تهمت به دیگر اصحاب

کتب ملل و نحل به این مقدار اکتفا نکرده و گفتارهایی را به دیگر اصحاب نیز نسبت داده‌اند و احیانا فرقه‌هایی برای آنان درست کرده‌اند،اما در این میان در بعضی از موارد چون چند نفر در یک کلام مشترک بوده‌اند،نام خاصّی به آن فرقه نداده‌اند.

در این‌جا به‌عنوان نمونه چند سخن از کتاب تبصرة العوام که مولف آن یکی از فرقه‌شناسان شیعه است،ذکر می‌کنیم که در آنها به ذکر افتراها علیه شیعه پرداخته،آنها را رد می‌کند.

1-او چنین می‌گوید:فرقت چهاردهم گویند:میثم تمار و ابو بصیر و هشام بن الحکم گفتند امام،ما را خبر داد که در قیامت خدای را ببینند به چشم سر.آنگاه خود می‌گوید:

جمله اهل امامت بر این هستند که خدا را نه در قیامت و نه در دنیا نمی‌توان دید. ⁽²⁾

2-همچنین می‌گوید:«بدان که خصم،دعوی می‌کند که سدیر صیرفی و مفضّل جعفی و زرارة بن اعین و مؤمن الطاق که او را شیطان الطاق خوانند،اهل تناسخ بودند و هشام بن سالم و هشام بن الحکم و ابو بصیر و بیان گفتند که در ایلام(زجر رساندن)، اطفال بی‌استحقاق باشند و شاید که ایشان را الم و رنج رسانند و مستحق عوض نباشند. ⁽¹⁾

-توضیح آن‌که یکی از علل گرایش به تناسخ،مسالۀ اطفال معلول و بیمار بود که برای توجیه معلولیت

آنان می‌گفتند:چون در دور قبل گناهکار بوده‌اند،الان جزای آن را می‌بینند و یکی از متفرعات بر این

مسأله،این است که پس اگر کسی به آنها آزاری رساند،مستحق مجازات نباشد،چون چنین اطفالی در

دور سابق گناهکار بوده‌اند.

آنگاه از این تهمتها چنین پاسخ می‌دهد:

گوییم این دروغ و باطل است،مثل اوّل(یعنی قول به تناسخ)و این اعتقاد بیان و مغیره و ابو الخطاب است و ما بیان کردیم که ایشان کافر بودند و امام صادق علیه السّلام ایشان را لعنت کرد و این دروغ در کتب امامیّه نیامده است. ⁽²⁾

غلات زمان امام کاظم علیه السّلام

27-بشیریّه(ممطوره)

این فرقه منسوب به محمد بن بشیر از موالی بنی اسد و از اصحاب امام موسی کاظم علیه السّلام است.

او در زمان موسی کاظم علیه السّلام بر آن حضرت دروغهای فراوانی می‌بست. ⁽³⁾پس از وفات امام موسی علیه السّلام قایل به این شد که امام موسی علیه السّلام وفات نیافته و تا چندی در بین مردم زندگی می‌کرده و برای اهل نور به صورت نور و برای اهل ظلمت به صورت ظلمت، خود را نشان می‌داده،اما پس از مدتی همۀ مردم از ادراک او در حجاب مانده‌اند،در حالی‌که او هنوز در بین آنها موجود است.

یاران بشیر،معتقد بودند که امام موسی علیه السّلام همان مهدی قائم علیه السّلام است و نمرده است و فقط غایب شده و در هنگام غیبت،محمد بن بشیر را به‌عنوان جانشین خود بر امّت

نصب کرده است و انگشتر خود و علم خود و همۀ آنچه را که مردم در امور دینی و دنیایی به آن احتیاج دارند،به او بخشیده است و امام بعد از کاظم علیه السّلام،محمد بن بشیر است. ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 83؛معجم رجال الحدیث،ج 15،ص 128؛اختیار معرفة الرجال،ص 298.

«ابن بشیر»به علم شعبده آگاهی تام داشت و از این راه بسیاری از یارانش را فریب می‌داد،مثلا صورتی ساخته بود مانند صورت امام موسی کاظم علیه السّلام و لباسی از حریر بر آن پوشانده بود.این صورت در حالت عادی مانند بادکنکی دوبعدی بود و آن را چنان با ادویه پوشانده بود که در هر زمان می‌توانست آن را به صورت سه‌بعدی و درست به شکل یک انسان درآورد.

او یارانش را به درون خانه می‌برد و به آنها می‌گفت:ابو الحسن موسی بن جعفر نزد من است.اگر می‌خواهید او را ببینید و بدانید که من از طرف او پیامبر هستم،بیایید تا او را به شما نشان دهم.سپس آنان را به اتاق می‌برد و به آنان می‌گفت:آیا غیراز من و خودتان کسی را می‌بینید؟آنان می‌گفتند:خیر.

می‌گفت:آیا پشت پرده کسی را می‌بینید؟

جواب می‌دادند:خیر.

آن‌گاه آنان را از اتاق بیرون می‌کرد و آن صورت را که در پشت پرده مخفی کرده بود، به شکل سه‌بعدی در می‌آورد و سپس یارانش را به داخل فرا می‌خواند و می‌گفت:نگاه کنید.

آن مردم بیچاره هم باور می‌کردند که او امام موسی علیه السّلام است.

سپس ابن بشیر نزدیک صورت شده و وانمود می‌کرد که صورت در حال مناجات و گفت‌وگو با اوست.سپس آنها را بیرون می‌کرد و صورت را به شکل اول در می‌آورد و همین کارها باعث تقویت ایمان یارانش به او می‌شد. ⁽³⁾

به این فرقه،ممطوره هم می‌گویند،زیرا روزی یونس بن عبد الرحمان با یکی از آنان مناظره کرد و چون دید که زیر بار حرف حق نمی‌رود و بر عقاید باطل و خرافی خود

پافشاری می‌کند،به او گفت:«شما از شیعیان نیستید،شما سگان ممطوره(یعنی باران خورده)می‌باشید.»

چون سگ هرگاه باران بر او ببارد،از مردار هم بدبوتر می‌شود.از آن پس،این گروه به این لقب معروف شدند. ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 92.

به‌طور خلاصه،عقایدی که به این فرقه نسبت داده شده(بجز عقاید ذکر شده)بدین قرار است:

1-قائل به تناسخ شدند.

2-می‌گفتند:ائمه،همه یکی هستند که از بدنی به بدن دیگر منتقل می‌شوند.

3-می‌گفتند:امام بعد از محمد بن بشیر،پسرش سمیع است و پس از او،هرکس را که سمیع تعیین کند.هرکس از اولاد امام موسی کاظم علیه السّلام ادّعای امامت کند،بر باطل و دروغگوست و(العیاذ باللّه)حلال‌زاده نیست و خون و مالش حلال است.

4-هرچه از اموال که با آن تقرّب به سوی خدا می‌جویند،باید به محمد بن بشیر و اوصیای او تا قیام قائم داده شود.

5-می‌گفتند:نمازهای پنج‌گانه و روزۀ ماه رمضان واجب است،اما زکات و حج و دیگر واجبات،واجب نیست.

6-ازدواج با محارم و نیز با پسران را جایز می‌دانستند.

7-آنها قایل به اشتراک اموال و زنان در بین خود بودند. ⁽²⁾

تا این‌جا روشن شد که علّت اصلی دعوت ابن بشیر،خودخواهی و رسیدن به جاه و مال و مقام و نیز فرار از دین و آزادی بی‌قید،و بی‌بند و باری بود و عده‌ای از مردم را با دعوت به اباحی‌گری و آزادی مطلق و نیز با شعبده فریب داده،به دور خود جمع کرد.

اما نمونه‌هایی از برخورد امام موسی کاظم علیه السّلام با او:

1-امام کاظم علیه السّلام سه‌بار او را لعنت و سپس چنین نفرین کردند:«خدا حرارت آهن را به او بچشاند.»

2-امام کاظم علیه السّلام می‌فرمود:خدایا!من از آنچه که ابن بشیر درباره‌ام ادّعا می‌کند،به

سوی تو بیزاری می‌جویم.خدایا!مرا از دست او راحت کن و...خدایا!از تو می‌خواهم که مرا از این پلید نجس(محمد بن بشیر)خلاص کنی که شیطان در نطفۀ او شریک بوده است.

سرانجام نفرینهای امام کاظم علیه السّلام اثر خود را کرد و ابن بشیر به بدترین وجهی به هلاکت رسید. ⁽¹⁾

-معجم رجال الحدیث،ج 15،ص 132-131.

از امام رضا علیه السّلام تا زمان غیبت صغری،غلات بدون نام فرقه

از بعد از وفات امام موسی کاظم علیه السّلام تا زمان حیات امام حسن عسکری علیه السّلام کمتر مواردی می‌یابیم،که به‌عنوان فرقه‌های غلات مطرح شده باشند.

اشخاصی بودند که در آن زمانها به‌عنوان غالی مطرح بودند،اما تعجّب‌آور این است که کتب ملل و نحل از نام آنها فرقه‌ای نساخته‌اند.البته اکثر این افراد،طرفدار فرقه‌های معروف غلات مانند خطابیّه بودند.

بنابراین،می‌توانیم این دوره را دورۀ غلات بدون فرقه،نامگذاری کنیم.

از آن‌جا که بعضی از این افراد نقش مهمی در تقویت غلات داشتند،در این‌جا نام مهمترین آنان را از قرار زیر ذکر می‌کنیم:

1-یونس بن ظبیان در زمان امام رضا علیه السّلام:

نقل شده است که وقتی زینب دختر ابو الخطاب از دنیا رفت،یونس سر قبر او آمد و گفت:السلام علیک یا بنت رسول الله؛بر تو درود!ای دختر پیامبر خدا!

این حاکی از آن است که یونس از پیروان ابو الخطاب بوده و او را پیامبر می‌انگاشته است.

گفته می‌شود که وی امام رضا علیه السّلام را خدا می‌انگاشت. ⁽²⁾

2-حسین بن علی خواتیمی:

او نیز زمان حضرت رضا علیه السّلام را درک کرده و تا زمان امام حسن عسکری علیه السّلام زنده بود.

بروز او به‌عنوان غالی در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام بود. ⁽¹⁾

-التحریر الطاووسی،ص 656-655؛تاریخ شیعه،ص 167؛معجم رجال الحدیث،ج 6،ص 56. [1]

3-محمد بن فرات(محمد بن موسی بن حسن بن فرات):

به او نسبت غلوّ و شرب خمر داده شده است.او یکی از کسانی بود که در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام کمکهای فراوانی به محمد بن نصیر نمیری می‌کرد. ⁽²⁾

4 و 5-هاشم بن ابی هاشم و جعفر بن واقد:

این دو از غلات زمان امام جواد علیه السّلام و از پیروان ابو الخطاب بودند.

امام جواد علیه السّلام در حدیثی پس از لعنت کردن ابو الخطاب و یارانش فرمود:

این دو نفر،یعنی ابو العمرو جعفر بن واقد و هاشم بن ابی هاشم،به وسیله ما(و اعتبار ما)مال مردم را می‌خورند،در حالی‌که مردم را به تعالیم ابو الخطاب دعوت می‌کنند.خدا ابو الخطاب و آنان‌که با او بودند و آنان‌که سخنان او را قبول می‌کنند،لعنت کند.سپس سه مرتبه فرمود:«لعنهم الله»؛خدا ایشان را لعنت کند. ⁽³⁾

6 و 7-ابو السمهری و ابن ابی الزرقاء:

این دو نیز در زمان امام جواد علیه السّلام می‌زیستند و بر آن حضرت دروغ می‌بستند و ادعا داشتند که داعیان آن حضرت علیه السّلام هستند.

حضرت امام جواد علیه السّلام از آنها بیزاری جسته،خون آنها را حلال دانست. ⁽⁴⁾

8-فارس بن حاتم قزوینی:

او از غلات زمان امام علی النقی علیه السّلام بود که مورد لعنت آن امام قرار گرفت. ⁽⁵⁾

9-حسن بن محمد معروف به ابن بابای قمی:

او در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام می‌زیست و ادّعای نبوت از سوی آن حضرت علیه السّلام را داشت.حضرت علیه السّلام در نامه‌ای به ابو محمد بن فضل بن شاذان،او را لعنت کرده، ادعای او را تکذیب کرد و فرمود که شیطان او را مسخر خود کرده است و خدا لعنت کند آن‌کسی را که ادعای او را بپذیرد...او مرا اذیت کرده است،خدا او را اذیت کند.

حضرت علیه السّلام در این نامه از ابو محمد و تمام شیعیان خواسته که از او بیزاری و دوری جویند. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 323. [1]

10 و 11-علی بن حسکه و قاسم بن یقطین(قاسم بن حسن بن علی بن یقطین).

این دو نفر هردو از اهالی قم بودند که در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام زندگی می‌کردند.

اعتقاداتی که به آنها نسبت داده‌اند،از این قرار است:

1-امام حسن عسکری علیه السّلام اول قدیم است.

2-خداوند که می‌فرماید: إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ ⁽²⁾مرادش از نماز، مردی است(که باید او را دوست داشت)و منظور رکوع و سجود نیست،و همین‌طور زکات و دیگر واجبات.

آنها این اعتقادات را با روایات ساختگی به امامان شیعه نسبت می‌دادند.

امام حسن عسکری علیه السّلام در جواب احمد بن عیسی که از آن حضرت علیه السّلام درباره این اعتقادات سؤال کرده و نوشته بود که ما را نه امکان ردّ این دعاوی است،چرا که به پدران شما نسبت می‌دهند و نه امکان قبول،چرا که ادّعای بزرگی می‌کنند،چنین نوشت:«اینها دین ما نیست،از او دوری جویید.»

در روایتی دیگر امام حسن عسکری علیه السّلام هردوی آنها را لعنت کرده،فرمود:

«شیطان نزد قاسم ظاهر می‌شود و گفتارهای بیهوده را در قلب او می‌اندازد.» ⁽³⁾

12 و 13-موسی السوّاق(خرکچی)و محمد بن موسی الشریعی(السریعی):

این دو تن از شاگردان ابن حسکه بوده‌اند.

درباره موسی السّواق گفته‌اند که او از اصحاب علبائیه(علیاویه)بوده است. ⁽⁴⁾

شورشها و حکومتهای منسوب به غلات

28-بابکیّه(خرّمیه،خرمدینیّه،محمره،سرخ‌جامگان)

بعضی از کتب،یکی از فرقه‌های غلات شیعه را فرقۀ بابکیّه دانسته‌اند که از پیروان مسلک خرّمدین(یعنی دین خوب و دین لذت و خوشی)بود.این مسلک،ترکیبی از تعالیم مزدک را در خود جای داده بود. ⁽¹⁾

-التبصیر فی الدین،ص 124؛الاعتصام،ص 219؛ترجمه الفرق بین الفرق،ص 192.

چون این گروه جامه‌های سرخ می‌پوشیدند،به آنها محمره و سرخ‌جامگان می‌گفتند.

پس از قتل ابو مسلم خراسانی،قیامهای فراوانی در ایران برای خونخواهی او انجام گرفت که یکی از آنها قیام بابک خرّمدین بود که در آذربایجان صورت گرفت.

او در سال 201 ه ق در زمان حکومت مأمون و در حالی‌که هنوز حکومت او ثبات چندانی نیافته بود،شورش کرد و عدۀ زیادی به او پیوستند.او سالها حکومت مأمون را به خود مشغول داشت و مأمون تا آخر عمر نتوانست بر او پیروز شود. ⁽²⁾

سرانجام پس از بیست و دو سال نبرد با حکومت،در سال 223 در جنگ با افشین ایرانی که از سوی معتصم مأمور جنگ با بابک شده بود،اسیر و کشته شد. ⁽³⁾

با بررسی قیام بابکیان در کتب تاریخ درمی‌یابیم که:

اولا،بابکیان گروهی سیاسی بودند که بر ضدّ حکومت شورش کرده بودند.

ثانیا،انگیزه‌های آنان از قیام،انگیزه‌های ملّی و غیرمذهبی بود،مانند ادّعای استقلال و یا خونخواهی ابو مسلم.

ثالثا،هیچ ارتباطی با بزرگان شیعه نداشتند و شاید اصولا شیعه را نمی‌شناختند،بلکه چون در عقاید غلات شیعه موارد خوبی برای تمسک به آن و پیشبرد نهضت خود دیدند،عقایدی از آنان گرفتند و با مذهب مزدک مخلوط کردند.

از جمله عقیده به حلول،که بابک به توصیه همسر جاویدان،رهبر شورشیان قبل از بابک،ادّعا کرد که روح جاویدان،در بدن او حلول کرده است. ⁽⁴⁾

رضوی،1368)،ص 86.

رابعا،از آن‌جا که قیام آنان بر ضد حکومت بود و به دست حکومت نابود شدند و تبلیغات در دست حکومت بود،نمی‌توان همه آنچه را که در تاریخ و کتب ملل و نحل به آنها نسبت داده شده است پذیرفت،چون انگیزه برای جعل اخبار تهمت‌آمیز بر ضدّ آنان شدید بوده است.

از جمله عقایدی که به آنان نسبت داده شده،اینهاست:

1-تناسخ؛

2-حلول؛

3-رجعت؛

4-عقیده به دو اصل نور و ظلمت؛

5-می‌گویند:وحی و پیغمبری هیچ‌گاه منقطع نمی‌شود. ⁽¹⁾

-فرهنگ فرق اسلامی،ص 180. [1]

6-قائل به اشتراک در مال و زن می‌باشند. ⁽²⁾

29-قرامطه(قرمطیّه)

یکی از فرقه‌هایی که به‌عنوان غلات شیعه در بعضی از کتب مطرح شده،فرقۀ قرامطه است. ⁽³⁾

فرهنگ فرق اسلامی،ص 358.

این فرقه در آغاز به وسیله شخصی به نام حمدان بن اشعث که ملقب به«قرمطویه» بود،از فرقۀ مبارکیّه اسماعیلیه منشعب شد.لغت«قرمطویه»از لغت،کرمیته،گرفته شده و به‌معنای سرخ چشمی یا تیزبینی است که لغتی نبطی و غیرعربی است. ⁽⁴⁾

این فرقه در بحرین قدرت یافت،به‌طوری که طرفداران آن در سال 283 ه ق در بحرین و در شهر مرکزی آن،الاحساء،دولتی تأسیس کردند و بر ضدّ حکومت عباسی قیام خود را شدّت بخشیدند.

این فرقه در طول تاریخ ظهور خود،جنایات بی‌شماری از قبیل قتل عام مردم کوفه و قتل عام حاجیان در راه مکّه انجام دادند.سرانجام در سال 317 به مکّه حمله کردند و هزاران حاجی را کشتند و حجر الاسود را از جا کندند و با خود به الاحساء بردند،چون طواف به دور کعبه را بت‌پرستی می‌دانستند.مدت 22 سال،آن سنگ که دو نیم شده بود،در اختیار آنان بود تا این‌که بالأخره با وساطت خلیفه فاطمی القائم(یا المنصور) آن را بازگرداندند. ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه،ص 216.

عقایدی که به این گروه نسبت داده شده،از این قرار است:

1-می‌گویند:بعد از محمد صلّی اللّه علیه و اله هفت امام بیشتر وجود ندارد و آنان عبارتند از:علی بن ابی طالب که او امام رسول است،حسن،حسین،علی بن الحسین،محمد بن علی الباقر،جعفر بن محمد و محمد بن اسماعیل بن جعفر،نوادۀ امام صادق که اوست امام قائم مهدی علیه السّلام و رسول.

2-می‌گویند:هنگامی که پیامبر خدا صلّی اللّه علیه و اله در روز غدیر خم علی علیه السّلام را به خلافت منصوب کرد،رسالت از خودش زایل گردید و بعد از آن ماموم گردید و علی علیه السّلام امام.

3-محمد بن اسماعیل را قائم مهدی می‌دانند و معنای قائم را کسی می‌دانند که با رسالت و شریعت جدیدی مبعوث می‌شود که شریعت محمد صلّی اللّه علیه و اله را منسوخ می‌کند.

4-محمد بن اسماعیل را اولوا العزم می‌دانند و اولوا العزم نزد ایشان هفت نفرند که عبارتند از:نوح علیه السّلام،ابراهیم علیه السّلام،موسی علیه السّلام،عیسی علیه السّلام،محمد صلّی اللّه علیه و اله،علی علیه السّلام و محمد بن اسماعیل.

5-به عدد هفت،احترام فراوانی می‌گذارند.می‌گویند:آسمانها هفت است و زمینها هفت.در بدن انسان،هفت عضو وجود دارد:دو دست و دو پا و کمر و شکم و قلب و در سر،هفت عضو وجود دارد:دو چشم و دو گوش و دو سوراخ بینی و دهان.پس امامان هم هفت عدد هستند.

6-می‌گویند:خداوند برای محمد بن اسماعیل،بهشت آدم علیه السّلام را قرار داد و منظورشان از این سخن،جایز بودن ارتکاب همه محرّمات است. ⁽²⁾

از این مطالب روشن شد که قرامطه نیز یک گروه سیاسی بودند که در زمان خود موفق شدند یکی از بزرگترین حکومتهای دنیای اسلام را تشکیل بدهند و سبب هراس حکومت مرکزی شوند.

اینان منشعب از اسماعیلیه بودند و مشترکات فراوانی با عقاید اسماعیلیان دارند.

چنان‌که در عقاید آنان دیده شد،کمتر عقیده‌ای یافت می‌شود که دلالت بر دادن مقام الوهیّت به ائمه علیهم السّلام کند.تنها عقیده‌ای که غلوّ از آن استشمام می‌شود«رسول دانستن حضرت علی علیه السّلام و خلع پیامبر صلّی اللّه علیه و اله از پیامبری بعد از اعلام جانشینی حضرت علی علیه السّلام بود».

با مراجعه به کتابشناسی کتب شیعه درمی‌یابیم که اصحاب ائمه علیهم السّلام و بزرگان شیعه از همان اوایل نسبت به مساله قرامطه بسیار حساس بوده‌اند و در کتب خود با شدت با آنها برخورد کرده‌اند،که در این‌جا نمونه‌ای از کتابهایی را که علیه آنان از سوی قدمای بزرگان شیعه نوشته شده است،ذکر می‌کنیم:

1-کتاب الردّ علی القرامطة و الباطنیة،تألیف فضل بن شاذان،از اصحاب امام جواد تا امام حسن عسکری علیهما السّلام.

2-الرد علی القرامطة،نوشتۀ ابو الحسن علی بن ابی سهل حاتم بن ابی حاتم قزوینی که در سال 350 ه ق زنده بوده است.

3-الرد علی القرامطة،نوشته شیخ خلیل بن ظفر بن خلیل اسدی کوفی.

4-الرد علی القرامطة،نوشتۀ مرحوم شیخ کلینی صاحب کافی ⁽¹⁾

-الذریعه،ج 10،ص 217. [1]

غیبت صغری:از مدعیان نیابت تا غلوّ

اشارة

در زمان غیبت صغرای حضرت حجت(عج)،که از سال 260 ه ق شروع شده و به سال 329 ه ق پایان یافت،شیعیان به وسیله نایبانی با آن حضرت(عج)مرتبط بودند و این نایبان که چهار نفر بودند،هرکدام هنگام مرگ خود به دستور حضرت(عج)،دیگری را به‌عنوان نایب بعد از خود معرّفی کردند.

این نایبان چهارگانه عبارت بودند از:

1 و 2-ابو عمرو عثمان بن سعید عمری و پسرش محمد بن عثمان بن سعید عمری که دوره نیابت این پدر و پسر از سال 260 تا 304 یا 305 ه ق بود.

3-ابو القاسم حسین بن روح بن ابی بحر نوبختی که از سال 304 یا 305 تا شعبان 326 ه ق نایب بود.

4-ابو الحسین علی بن محمد سمری که از شعبان 326 تا شعبان 329 ه ق سمت نیابت را عهده‌دار بود.

پس از وفات سمری،دورۀ غیبت صغری به پایان رسید و غیبت کبرای آن حضرت شروع شد ⁽¹⁾

-بحار الانوار ج 51،ص 343؛تاریخ شیعه،ص 128.

در طول زمان غیبت صغری(و نیز پس از آن)بعضی از افراد سرشناس شیعه به مقام نیابت نایبان رشک برده،خود را لایق آن مقام می‌دانستند.اما چون از ناحیه حضرت حجت(عج)برای آنان مقامی در نظر گرفته نشد،خود،برای جلب مردم ادعای نیابت و بابیت آن حضرت(عج)را می‌کردند و سعی در جذب افراد به سوی خود را داشتند تا از این راه به جاه و مالی برسند.

اما چون نایبان واقعی آن حضرت(عج)با آنان بشدت برخورد کردند و نیز از طرف دیگر از سوی حضرت حجت(عج)نوشته‌هایی(توقیعاتی)در ردّ آنان صادر شد،راه غلوّ را در پیش گرفته،ادّعاهای گزاف و بزرگی درباره خود و در بعضی از موارد،دربارۀ ائمه علیهم السّلام مطرح کردند و عده‌ای را با عقاید مزخرف و باطل خود منحرف ساختند.

در این‌جا چند نفر از آنها را که کتب ملل و نحل به نام آنان فرقه‌هایی ساخته‌اند، بررسی می‌کنیم.

30-شریعیّه

این گروه به ابو محمّد حسن الشریعی(السریعی)منسوب می‌باشند.او از یاران امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهما السّلام به شمار می‌رفت.

او پس از وفات امام حسن عسکری علیه السّلام انتظار نیابت حضرت حجت(عج)را داشت، اما برآورده نشد.پس خود،برای خود،این مقام را ادعا کرد و بر خدا و ائمه علیهم السّلام دروغهایی ساخت.

پس از چندی توقیعها و نوشته‌هایی از سوی حضرت(عج)در ردّ او صادر شد و از آن پس شیعیان از او بیزاری جسته،او را لعنت می‌کردند.

اعتقاد به حلول نیز به این گروه نسبت داده شده است. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 60،ص 367؛معجم رجال الحدیث،ج 5،ص 124؛تاریخ شیعه،ص 177؛خاندان

نوبختی،ص 235.

31-نمیریه و بحثی فشرده دربارۀ نصیریّه

اشارة

این فرقه پیروان شخصی به نام محمد بن نصیر فهری نمیری بودند.

از بعضی از نوشته‌ها چنین هویدا می‌شود که او از اصحاب امام محمد تقی علیه السّلام نیز به شمار می‌رفته است و در زمان آن حضرت علیه السّلام ادعاهای باطلی کرده بود که وقتی امام جواد علیه السّلام آنها را شنید،او را لعنت کرده،از او بیزاری جست.

او به نزد امام علیه السّلام رفت تا دل او را به‌دست آورد،اما امام او را راه نداد و ناامیدانه برگرداند.

او در زمان امام علی النقی علیه السّلام نیز ادّعای نبوّت داشت و می‌گفت:امام علی النقی علیه السّلام او را فرستاده است.

او ادّعا داشت که امام علی النقی علیه السّلام خداست. ⁽²⁾

در زمان غیبت صغری پس از حسن الشریعی،ادعای بابیت و نیابت کرد.

یکی از افرادی که بسیار او را تقویت می‌کرد،شخصی به نام محمد بن موسی بن فرات بود که او نیز عقایدی شبیه«ابن نمیر»داشت.

به‌طور خلاصه،عقایدی که به ابن نمیر و نمیرّیه نسبت داده‌اند،از این قرار است:

1-ادعای الوهیّت امام علی النقی علیه السّلام را داشت.

2-ادّعای نبوّت از طرف امام علی النقی علیه السّلام را داشت.

3-قایل به تناسخ بود.

4-قایل به اباحی‌گری بود و همه محرّمات را حلال می‌دانست.

5-لواط را جایز می‌دانست و می‌گفت از ناحیه مفعول،نشانه تواضع و فروتنی و از ناحیه فاعل،یکی از شهوات و طیبات است و خداوند هیچ‌کدام از این دو(تواضع و طیبات)را حرام نکرده است.

حتی در بعضی از نوشته‌ها به او نسبت داده‌اند که در بعضی از اوقات،مفعول واقع می‌شد و آن را باعث تواضع برای خداوند می‌دانست. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 51،ص 367-368؛فرق الشیعه،ص 103-102؛ [1]معجم رجال الحدیث،ج 17،

ص 299 به بعد.

نصیریّه

در بعضی از کتب بین فرقه نصیریه که هم‌اکنون نیز در قسمتهایی از سوریه و لبنان زندگی می‌کنند و دارای عقاید مخصوص می‌باشند و فرقه نمیریه که ذکر آن گذشت، خلط واقع شده است.

گفته می‌شود اولین‌بار این خلط برای محمد بن عبد الکریم شهرستانی(548-479) واقع شد که در کتاب خود از فرقه‌ای به نام نصیریه یاد کرد و عقایدی را به آنان نسبت داد و آنها را از جمله غلات شیعه دانست. ⁽²⁾

اولین‌بار در شیعه ابن شهر آشوب(متوفای 588)از آنان یاد کرد و آنان را پیروان فردی به نام«محمد بن نصیر نمیری بصری»دانست و از جمله عقایدی که به آنها نسبت داد،این بود که یهود و نصاری بر حق هستند و ما از آنها نیستیم. ⁽³⁾

از کلام ابن شهر آشوب چنین هویدا می‌شود که در آن زمان،عده‌ای به نام نصیریّه وجود داشته‌اند.

در قرن حاضر،عدّۀ زیادی در سوریه زندگی می‌کنند که به نام«نصیریه»معروف می‌باشند و عقایدی که به آنان نسبت داده‌اند،مخلوطی از عقاید غلات و مسیحیت می‌باشد.

در این زمینه،فرید وجدی در دایرة المعارف خود مطالبی درباره اعتقادات این فرقه

آورده است. ⁽¹⁾

-وجدی،محمد فرید،دائرة المعارف القرن العشرین،(چاپ سوم:بیروت،دار المعرفة،1971 م)،ج

10،ص 249.

دکتر عبد الرحمان بدوی در کتاب مذاهب الاسلامیین بتفصیل درباره این گروه بحث می‌کند و می‌گوید:بعضی آنان را به شخصی به نام«نصیر»که غلام حضرت علی علیه السّلام بوده است،منسوب می‌کنند.بنابراین،این گروه قدیمترین فرقۀ غلات شیعه به حساب می‌آیند. ⁽²⁾

در حالی‌که در هیچ کتاب تاریخی و رجالی از شخصی به نام نصیر به‌عنوان غلام حضرت علی علیه السّلام نام برده نشده است.

اخیرا یکی از دانشمندان علوی سوریه به نام هاشم عثمان،مفصّلا به بررسی عقاید نصیریه،تاریخچۀ آنها و ربط آنها با علویون سوریه پرداخته است.

او می‌نویسد:

درباره اصل این فرقه،سه قول است:

1-منسوب به محمد بن نصیر نمیری هستند.

این قول،صحیح نیست،چرا که محمد بن نصیر حوالی سال 359 از دنیا رفت،در حالی‌که اصطلاح نصیریه 200 سال بعد از او یعنی در قرن ششم ظهور پیدا کرد.علاوه بر این‌که پیروان محمد بن نصیر را نمیریه می‌خوانند،نه نصیریه.

2-منسوب به غلام حضرت علی علیه السّلام به نام نصیر می‌باشند.

این قول نیز صحیح نیست،چرا که حضرت علی علیه السّلام غلامی به نام نصیر نداشته است.

3-منسوب به کوهی به نام«النصیریه»( cir )می‌باشند که گروهی بودند با عقایدی خاصّ که در اطراف این کوه زندگی می‌کردند و از نظر تاریخی بعد از سال 488 ه ق وجود داشته‌اند.

سپس همین قول را تأیید می‌کند و آن‌گاه،عقاید غلوّآمیز آنان را از قول شهرستانی و ابن تیمیّه نقل می‌کند و گفته‌های آنان را افتراء می‌داند.در نهایت نتیجه می‌گیرد که علویهایی که هم‌اکنون در سوریه زندگی می‌کنند،فرقه‌ای از شیعه هستند و عقاید آنها به گونه‌ای نیست که ائمه علیهم السّلام را به حدّ خدایی برسانند،به‌گونه‌ای که موجب کفر آنان

شود. ⁽¹⁾

-هاشم عثمان،العلویون بین الاسطورة و الحقیقة،(چاپ اول:بیروت،موسسة الاعلمی،1400 ق).

همچنین برای اطلاع بیشتر،بنگرید به:تقی شرف الدین،النصیریه.

32-شلمغانیه(عزاقریّه)

این فرقه را به ابو جعفر محمد بن علی شلمغانی معروف به ابن ابی العزاقر منسوب کرده‌اند.

او یکی از اصحاب امام حسن عسکری علیه السّلام بود و در آغاز،انحرافی نداشت و بلکه از فقهای بزرگ مذهب امامیه به شمار می‌رفت.اما پس از وفات امام حسن علیه السّلام انتظار نیابت را داشت و وقتی نیابت به حسین بن روح واگذار شد،حسد او شعله‌ور شده،شروع به توطئه‌چینی علیه حسین بن روح کرد و اقوال و گفتارهایی را از خود می‌ساخت و به حسین بن روح و دیگر نواب نسبت می‌داد.

حسین بن روح نوبختی او را لعنت کرد و از همه شیعیان خواست که از او دوری جویند.سپس توقیعی از سوی حضرت حجت(عج)صادر شد که حکم به ارتداد او داده شده بود و حضرت علیه السّلام از او برائت جسته،او را لعنت کرده بود. ⁽²⁾

او قایل به حلول و تناسخ بود و عقاید عجیبی ابراز می‌کرد.از جمله عقایدی که به او نسبت داده شده،اینهاست:

1-روح خداوند در آدم علیه السّلام حلول کرد و بعد همین‌طور در انبیا و اوصیای دیگر،تا به امام حسن عسکری علیه السّلام رسید و پس از آن حضرت علیه السّلام در جسد شلمغانی حلول کرد.

2-حق یکی است،فقط جامه‌های آن تغییر پیدا می‌کند.

3-امام حسن و امام حسین علیهما السّلام را فرزند علی نمی‌دانستند؛چون می‌گفتند خدا نه فرزند دارد و نه فرزند کسی است.

4-حضرت موسی علیه السّلام و حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله را خائن به حق حضرت هارون و حضرت علی علیه السّلام می‌دانستند.

5-می‌گفتند:حضرت علی علیه السّلام به تعداد ایام اصحاب کهف،یعنی 350 سال،به

اسلام مهلت داد و پس از آن اسلام منسوخ می‌گردد و این برابر با ظهور شلمغانی است که حدود 350 سال بعد از بعثت،ظهور پیدا کرد ⁽¹⁾

-باتوجه به این سخن باید تاریخ ظهور شلمغانی حدود سال 337 ه ق باشد،در حالی‌که این تاریخ،

اولا،بعد از غیبت صغری است و ثانیا،چهارده یا پانزده سال بعد از سال هلاکت شلمغانی در 322 یا

323 ه ق می‌باشد.

6-نماز و روزه و غسل را ترک می‌کردند و همه زنان را بر خود مباح می‌دانستند و می‌گفتند احکام اسلام برای مردم عرب آن زمان که قسیّ القلب بودند،آورده شده است.

نیز لواط با پسران را برای خود مباح می‌دانستند.

7-چون شلمغانی ربّ الارباب بود،حرم همه پیروانش بر او حلال بود و یارانش در فرستادن حرم خود نزد او بر یکدیگر سبقت می‌جستند و می‌گفتند اگر کسی از این کار سرباز زند در بازگشت(تناسخ)به صورت زن در خواهد آمد.

البته در صحت انتساب همه این عقاید به او باید شک کرد.

وقتی که عقاید او به گوش خلیفه عباسی الراضی باللّه رسید،دستور قتل او را صادر کرد و بالاخره در سال 322 ه ق یا 323 ه ق،او را دستگیر کرد.پس از محاکمه‌ای سریع او را بردار کردند و سپس جسد او را سوزاندند و خاکسترش را در دجله ریختند. ⁽²⁾

او قبل از انحراف،فقیهی بزرگ بود و کتابی به نام کتاب التکلیف داشت که حاوی روایات ائمه و مورد عمل شیعیان بود.از بعضی از روایات چنین برمی‌آید که کتب او در همۀ خانه‌های شیعیان موجود بوده است و کمتر خانه‌ای بوده که در آن کتابی از شلمغانی نباشد.

سرانجام دوستی مقام و جاه،او را به این سرنوشت شوم کشانید. ⁽³⁾

33-هلالیّه

این فرقه را منسوب به احمد بن هلال عبرتایی کوفی(267-180 ه ق)می‌دانند.

او از اصحاب امام دهم و امام یازدهم بود.پس از وفات امام حسن عسکری علیه السّلام وقتی که وکالت و نیابت به محمّد بن عثمان،دومین نایب خاص رسید،نیابت او را انکار کرد،با

این‌که نیابت پدرش را قبول داشت.پس از چندی در زمان نیابت حسین بن روح،توقیعی از حضرت حجت(عج)در لعن او و بیزاری از او صادر شد.

درباره او گفته شده است که پس از آن،مذهب مشخصی نداشت،زمانی اظهار غلوّ می‌کرد و زمانی راه نواصب و دشمنان آل البیت علیهم السّلام را در پیش می‌گرفت. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 51،ص 368؛تاریخ شیعه،ص 186؛معجم رجال الحدیث،ج 2،ص 355.

البته مرحوم آیة الله خویی در کتاب معجم رجال الحدیث پس از بحث کوتاهی نتیجه می‌گیرد که،گرچه احمد بن هلال،فاسد العقیده بوده است،اما به هرحال ثقه است و فساد عقیده،به صحّت روایات او ضرر نمی‌زند؛چون ما قائل به حجّیت خبر ثقه(و نه خبر امامی)هستیم. ⁽²⁾

از این‌جا شاید بتوان استنباط کرد که انحراف احمد بن هلال به‌گونه‌ای نبوده است که به کفر منتهی بشود و به آن‌گونه نبوده است که برای خود،دار و دسته‌ای تشکیل بدهد و فرقه‌ای به نام هلالیه راه‌اندازی کند.

34-بلالیه

این گروه را منتسب به شخصی به نام ابو طاهر محمد بن علی بن بلال می‌دانند.او در ابتدا از یاران امام حسن عسکری علیه السّلام بود و پس از وفات آن حضرت علیه السّلام نیز یکی از بزرگان امامیه به شمار می‌رفت،به‌طوری که ابو القاسم حسین بن روح قبل از نیابتش برای حل بعضی از مشکلات به او مراجعه می‌کرد،اما پس از وفات یافتن ابو عمرو عثمان بن سعید و رسیدن نیابت به پسرش محمد بن عثمان،راه انحراف را در پیش گرفت.

علت انحراف او آن بود که او وکیل امام در گرفتن وجوهات بود و اموال زیادی از شیعیان نزد او جمع شده بود و وقتی که محمد بن عثمان به نیابت رسید،از او درخواست استرداد آن اموال را نمود،اما او که حبّ جاه و مال وجودش را فراگرفته بود،نیابت محمد بن عثمان را ردّ کرده،خود ادّعای نیابت کرد.

پس از آن،شیعیان،از او بیزاری جستند و توقیعی از سوی حضرت حجت(عج)در

لعن او صادر شد. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 51،ص 369؛معجم رجال الحدیث،ج 16،ص 309؛تاریخ شیعه،ص 146 و 171.

آیة الله خوئی،ایشان را فقط فاسد العقیده می‌داند و می‌گوید:می‌توان به روایات او عمل کرد. ⁽³⁾

جمع‌بندی

قبل از هرچیز باید توجه داشت که فرقه‌هایی که به‌عنوان فرقه‌های غلات شیعه ذکر کردیم،تمامی فرقه‌های مطرح شده در کتب فرقه‌شناسی نمی‌باشد و چه بسا اگر می‌خواستیم همه فرق ذکر شده در کتب ملل و نحل و فرقه‌شناسی را بیاوریم،تعداد آنها از صد هم بالاتر می‌شد و از امکانات این کتاب خارج می‌شد.

به‌طور خلاصه باید گفت فرقه‌هایی که به نام،آنان را نیاوردیم،می‌توان به چند گروه تقسیم کرد:

1-فرقه‌هایی که بسیار کم اهمیّت بودند،به‌گونه‌ای که در زمان ظهور و بروز خود نیز چندان نقشی نداشتند؛مانند عمرویه از پیروان عمرو نبطی،یا عمریه از یاران عمر بن فرات. ⁽⁴⁾

2-فرقه‌هایی که در کتب مشهور ملل و نحل،نامی از آنان برده نشده است و فقط در منابع متأخّر ذکر گردیده‌اند.

3-فرقه‌هایی که گرچه عقاید غلوّآمیز داشتند،اما تحت نام صوفیّه فعالیت می‌کردند؛ مانند فرقه‌های اهل حق و بکتاشیه.

4-فرقه‌هایی که در محدودۀ زمانی که موضوع این کتاب است نمی‌گنجند؛یعنی از قرن چهارم به بعد ظاهر شده‌اند،مانند فرقه شبک.

5-فرقه‌هایی که جزء غلات شیعه نبودند،بلکه جزء غلات عباسیّه به شمار می‌رفتند.

دکتر محمد جواد مشکور تعداد شانزده فرقه را به نام فرق شیعۀ عباسی غالی،ذکر کرده است که عبارتند از فرقه‌های:ابراهیمیّه،اسحاقیّه،برکوکیّه،بسلمیّه(خلاّلیه)، بومسلمیّه(مسلمیّه)،خداشیه،راوندیه،رزامیه،ریاحیه،سنبادیه،عباسیه،فاطمیه، کورکیه،مبیضه(سپید جامگان)،نور ساعیه،هریریه. ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه،ص 86-82.

اما فرقه‌هایی را که ذکر کردیم،می‌توان به چند گروه تقسیم کرد:

1-بعضی از این فرقه‌ها اصلا واقعیّت تاریخی نداشتند و در تاریخ،فرقه‌ای غالی با آن نام به وجود نیامده است،مانند سبائیه(پیروان عبد الله بن سبا).

2-تعدادی از این فرقه‌ها،رهبرانشان افرادی مجاهد و ضدّ حکومت بودند که در حین شورش و قیام و نیز پس از شکست آنان،حکومت وقت برای لوث کردن چهره آنان،فرقه‌هایی را با عقاید غلوّآمیز به آنان نسبت دادند؛مانند فرقه‌های مختاریه (پیروان مختار ثقفی)و جناحیه(پیروان عبد الله بن معاویة بن عبد الله بن جعفر بن ابی طالب).

3-بعضی از رهبران این فرقه‌ها،شورشیانی بودند که عقاید انحرافی خود را با عقاید غلات مخلوط کردند تا بدین وسیله یارانی جذب کنند و بر حکومت پیروز گردند؛مانند بابکیه که در حقیقت اینها هیچ ربطی با شیعه نداشتند.

4-بعضی از این فرقه‌ها ساخته شدند تا به مشروعیت بنی عباس در تشکیل حکومت کمک کنند؛مانند فرقه‌های کیسانیه و هاشمیّه که بنی عباس به وسیله جعل این فرقه‌ها توانستند با مطرح کردن دروغین وصیت ابو هاشم به یکی از سران بنی عباس،حق حکومت را از آل علی علیه السّلام به خود منتقل سازند.

5-گرچه سران بعضی از فرقه‌های جعل شده وجود داشتند،اما کتب ملل و نحل برای هرچه زیادتر نشان دادن فرقه‌های غلات شیعه،به نام آنان فرقه‌هایی ساختند،در حالی‌که خود آنان در زمان حیاتشان فرقه‌ای تشکیل ندادند؛مانند این‌که ذکر کردیم که به

همراه مغیرة بن سعید،در یک روز افرادی مانند بیان بن سمعان نهدی کشته شدند که همگی از پیروان مغیره بودند،اما به نام همین افراد پیرو هم فرقه‌هایی به نام بیانیه ساخته شده است،که می‌توان گفت این فرقه‌ها وجود خارجی نداشته‌اند.

6-صاحبان بعضی از این فرقه‌ها،ابتدا ادّعای بابیت داشتند و سپس راه غلوّ را در پیش گرفتند؛مانند فرقه‌های شلمغانیه و هلالیه.

7-بسیاری از رهبران این فرقه‌ها،خود پیرو فرقه‌های مشهور غلات مانند خطّابیه بودند و عقاید اصولی جداگانه‌ای ابراز نمی‌کردند؛مانند معمّریه و بزیعیه،اما کتب ملل و نحل آنها را جداگانه آورده‌اند.

8-چنان‌که دیدیم،بعضی از این فرقه‌ها به نام اصحاب بزرگوار ائمه ساخته شدند،تا بدین وسیله هم چهرۀ آن اصحاب و هم چهرۀ ائمه را مشوّه جلوه دهند؛مانند فرقه‌های زراریه،یونسیه و مفضلیّه.

9-بالأخره بعضی از سران فرقه‌ها مانند مغیرة بن سعید،ابو الخطاب و محمد بن بشیر در آغاز از یاران ائمه بودند،اما بعدها راه انحراف را در پیش گرفتند و برای رسیدن به جاه و مال،گروهی را پیرامون خود گرد آوردند و ادّعای خدایی امامان را کردند تا خود را پیامبر از طرف آنان بدانند.

این عدّه شدیدا مورد حملۀ امامان قرار گرفتند و پس از مطرود شدن از طرف امامان شیعه،دیگر نمی‌توان آنها را جزء فرقه‌های شیعه و حتی جزء فرقه‌های اسلام به حساب آورد.

بعضی از کتب ملل و نحل در تقسیم‌بندی که کرده‌اند،این فرقه‌ها را تحت عنوان فرقه‌هایی که از اسلام خارج هستند،آورده‌اند. ⁽¹⁾

-التبصیر فی الدین،ص 18.

چنان‌که در جهان اهل تسنن هم فرقه‌های غلات عباسیّه ظهور کردند که شخصیتهایی همانند ابو مسلم،منصور را خدا می‌دانستند و اینها نیز از اسلام خارج هستند.

اینکه کتب ملل و نحل اینها را جزء فرقه‌های شیعه آورده‌اند،به دو جهت است:

اول این‌که رؤسای این فرقه‌ها قبلا از یاران ائمه علیهم السّلام بوده‌اند.

دوم این‌که برای پیشبرد اهداف خود،درباره ائمه غلوّ می‌کردند و آنان را به خدایی می‌رساندند تا در کنار این ادعا،خود را پیامبر بدانند.

در بخشهای بعد که به کیفیت برخورد ائمه علیهم السّلام با این فرقه‌ها و مؤسسان آنها می‌پردازیم،بخوبی روشن خواهد شد که انتساب این فرقه‌ها به شیعه پس از برخوردهای شدید ائمه شیعه هیچ توجیهی ندارد.

در پایان،ذکر این نکته ضروری است که هم‌اکنون در هیچ نقطۀ دنیا فردی پیدا نمی‌شود که خود را منتسب به یکی از این فرقه‌ها بکند و این خود بهترین دلیل بر این است که این فرقه‌ها فقط در مقاطعی از تاریخ ظهور داشته‌اند و دارای آن مقدار از اهمیّت که در کتب ملل و نحل به آنها داده شده است،نبوده‌اند.

البته پیروان فرقۀ نصیریه هم‌اکنون وجود دارند و این فرقه چنان‌که گفتیم،در قرن پنجم به وجود آمدند و ما آن را استطرادا ذکر کردیم.

ب-فرقه هایی از غلات که نامشان از عقایدشان گرفته شده

اشارة

در کتب مختلف ملل و نحل برای هرچه بیشتر نشان دادن فرقه‌های غلات،علاوه بر فرقه‌هایی که قبلا ذکر کردیم،فرقه‌هایی از غلات را نه به نام رهبر و مؤسّس آن،بلکه با عنوان و صفتی که اشاره به اعتقاد اصلی آن فرقه دارد،معرفی کرده‌اند.

از نظر علم رجال و تاریخ،وقتی که اسم رهبر فرقه ذکر شود،می‌توان دربارۀ زندگانی رهبر و عقاید او در تاریخ و رجال جست‌وجو کرد و وجود یا عدم فرقه و نیز صحّت یا سقم عقاید منسوب به او را بررسی کرد و نیز منطقۀ حضور آن فرقه را مشخص ساخت.

اما هنگامی‌که فرقه با عنوان و صفت به کار می‌رود و نامی از معتقدان به آن عنوان آورده نمی‌شود،نمی‌توان دربارۀ وجود آن فرقه،اظهار نظر قاطعی کرد.

گمان ما بر این‌است که اکثر قریب به اتفاق فرقه‌هایی که با عنوان ذکر شده‌اند،تحت فرقه‌های دیگر غلات،که به نام رهبرانشان معروفند،داخل می‌باشند و ذکر جداگانه آنان،به هدف تکثیر فرقه‌های شیعه بوده است.شاهد این ادعا آن‌که در هیچ مقطع تاریخی نمی‌توانیم اثری از این‌گونه فرقه‌ها بیابیم.

این فرقه‌ها از قرار زیر است:

1-اثنینیّه

گروهی هستند که می‌گویند محمد صلّی اللّه علیه و اله و علی علیه السّلام هردو خدا هستند.اینها به دو دسته تقسیم می‌شوند؛بعضی خدایی محمد صلّی اللّه علیه و اله و بعضی خدایی علی علیه السّلام را مقدم می‌دارند.

کسانی که محمد صلّی اللّه علیه و اله را مقدم می‌دارند،معروف به میمیه و آنان‌که علی علیه السّلام را برتر می‌دانند،معروف به عینیّه هستند. ⁽¹⁾

-تحفۀ اثنا عشریه،ص 13.

2-اعضائیان

این گروه می‌گویند:خدا مانند انسان،دست و پا و انگشتان دارد. ⁽²⁾

این گروه را می‌توان داخل مشبّهه آورد.

3-ازدریّه

این گروه می‌گویند:علی علیه السّلام خداست و این علی علیه السّلام که چندین سال در این دنیا زندگی کرد،و پدر حسن و حسین بود،علی نبود بلکه شخصی بود به نام«علی ازدری»و آن علی علیه السّلام که امام است،او را فرزند نباشد که او صانع است. ⁽³⁾

4-امریّه

کسانی بودند که علی علیه السّلام را در امر رسالت با حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله شریک می‌دانستند. ⁽⁴⁾شاید این گروه با شریکیه متحد باشند.

5-بدائیه

بدائیه غلاتی هستند که بداء را،که به تغییر علم الهی تعریف می‌کنند،بر خدا جایز می‌شمارند.آنها می‌گویند:«خدا بعضی از چیزها را اراده می‌کند و سپس پشیمان

می‌شود.خلافت خلفای ثلاثه از همین جمله است.» ⁽¹⁾

-الاعتصام،ج 2،ص 219؛الفرق الاسلامیه ص 48؛تحفۀ اثنا عشریه ص 15.

در فصل آینده،روشن خواهد شد که بداء به‌عنوان یکی از اعتقادات اصلی غلات مطرح شده است که دربارۀ آن بحث خواهیم کرد.

6-تفویضیه(مفوّضه)

تفویض به‌معنای واگذار کردن است.این عنوان به کسانی گفته می‌شود که عقیده دارند خداوند امور عالم را به حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله و یا حضرت علی علیه السّلام واگذار و قدرت و اختیار آفرینش و تدبیر عالم را به آنان تفویض کرد.

اینها می‌گویند:ائمه علیهم السّلام شریعتها را نسخ می‌کنند.همچنین اعتقاد دارند که ملائکه بر آنها فرود می‌آیند و به آنها وحی می‌رسانند.این عقیده ممکن است در بین بعضی از فرقه‌هایی که در فصل قبل ذکر کردیم،وجود داشته باشد. ⁽²⁾

ص 47؛تحفۀ اثنا عشریه،ص 15.

مؤلف تبصرة العوام می‌گوید:معتزله و جملۀ نواصب،این حکایت(یعنی قول به تفویض)را بر علمای امامیه بندند و این دعوی بلادلیل است. ⁽³⁾

در فصل آینده ضمن بحث دربارۀ تفویض و انواع آن،بی‌پایه بودن این اتهام بخوبی روشن خواهد شد.

7-تناسخیّه

در فصل آینده،تناسخ را به‌عنوان یکی از عقاید مشترک تمام غلات بررسی خواهیم کرد.

اما تعریف اجمالی تناسخ،عبارت است از این‌که روحی پس از جدا شدن از بدنی به بدن دیگر درآید. ⁽⁴⁾

1335 ش)،ص 30.

شایان ذکر است که غلات تناسخ را به جهت امتداد دادن روح خدایی حلول کرده در پیامبر صلّی اللّه علیه و اله یا حضرت علی علیه السّلام به دیگر ائمه علیهم السّلام و یا به رهبرانشان مطرح می‌کردند. ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه،ص 156.

8-جعفریّه

به این گروه نسبت داده‌اند که امام جعفر صادق علیه السّلام را خدا می‌دانستند. ⁽²⁾

چنان‌که در بخش قبل دیدیم،به بسیاری از فرقه‌های زمان امام جعفر صادق علیه السّلام این نسبت را داده بودند.بنابراین،عنوان جداگانه درست کردن برای آن وجهی ندارد.

9-حلولیّه

حلولیّة،لقب کلّیۀ کسانی است که قایل به حلول ذات خداوند در افرادی مانند ائمه علیهم السّلام یا رهبران فرقه‌های غلات مانند ابو الخطاب،مغیره و...می‌باشند. ⁽³⁾

این عقیده به‌عنوان عقیده مشترک تمام غلات ذکر شده است که در فصل آینده به آن خواهیم پرداخت.

10-ذبابیّه

ذباب به معنی پشه است.

این عنوان را برای گروهی درست کرده‌اند که گفته‌اند:چون محمد صلّی اللّه علیه و اله و علی علیه السّلام مانند دو پشه به هم شبیه بودند،جبرئیل علیه السّلام در تبلیغ وحی اشتباه کرد و وحی را به جای علی علیه السّلام بر محمد صلّی اللّه علیه و اله فرود آورد. ⁽⁴⁾

از خود این عنوان و توجیه آن،می‌توان به ساختگی بودن این عنوان پی برد.

11-ذمامیّه

می‌گویند گروهی از غلات شیعه،جبرئیل را به واسطه اشتباهش در تبلیغ وحی بر علی علیه السّلام مذمت می‌کنند و لذا به آنها«ذمامیّه»می‌گویند. ⁽⁵⁾

12-ذمیه

کتب فرقه‌شناسی می‌نویسند:اینها پیروان شخصی به نام علباء بن ذراع دوسی بودند.

اینان حضرت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله را مذمت می‌کنند و می‌گویند،علی علیه السّلام خدا بود و محمد صلّی اللّه علیه و اله را فرستاد که مردم را به سوی او بخواند،اما او مردم را به سوی خود خواند. ⁽¹⁾

-الخطط المقریزیه،ج 4،ص 303؛الاعتصام،ج 2،ص 219؛الفرق الاسلامیه،ص 40.

13-رجعیّه

عقیده به رجعت و بازگشت علی علیه السّلام و ائمه دیگر به دنیا قبل از روز قیامت را یکی از مشترکات عقاید غلات شمرده‌اند.

اما بعضی در تعریف رجعیه بخصوص گفته‌اند.

«اینان گروهی از غلات بودند که قایل به رجعت حضرت علی علیه السّلام بودند و بانگ رعد را آواز او و برق را از آتش سم اسبهای او می‌دانستند.» ⁽²⁾

14-سابّه

«سبّ»به‌معنای فحش است و سابّه یعنی گروه فحش دهنده.این عنوان به کسانی گفته می‌شود که ابو بکر و عمر را سبّ می‌کردند.در کتب فرق اهل سنّت،اولین‌بار این عمل را به ابن سبأ نسبت می‌دهند ⁽³⁾که موهوم بودن شخصیت او را ثابت کردیم.

احتمالا این عنوان با عنوان لاعنیه ⁽⁴⁾یکی می‌باشد.اما بعضی در تعریف لاعنیّه آورده‌اند که این گروه از غلاتی بودند که عثمان و طلحه و زبیر و معاویه و ابو موسی اشعری و عائشه را لعن می‌کردند. ⁽⁵⁾

15-سحابیّه

سحاب به‌معنای ابر است.

عنوان سحابیه را به کلیۀ گروههایی نسبت داده‌اند که دربارۀ آنان گفته‌اند اعتقاد دارند

علی علیه السّلام که خداست در ابرهاست و هنگامی‌که ابری در آسمان ببینند،بر آن سلام می‌کنند و می‌گویند،رعد،صدای علی علیه السّلام و برق،تازیانۀ اوست. ⁽¹⁾

-الفرق المفترقه،ص 30.

فرقه‌نویسان این عقیده را به بسیاری از فرقه‌های غلات نسبت می‌دهند،اما بیشتر آنان در ضمن برشمردن عقاید عبد الله بن سبأ این عقیده را ذکر می‌کنند. ⁽²⁾

علاّمه سیّد مرتضی عسکری در کتاب عبد الله بن سبا و علاّمه امینی(ره)در کتاب شریف الغدیر،این مطلب را ریشه‌یابی کرده و موهوم بودن آن را به اثبات رسانده‌اند.

آنها می‌گویند:اصل مطلب از این قرار است که پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله عمامه‌ای داشت به نام سحاب،که در عید غدیر خم یا در مناسبت دیگر آن را به علی علیه السّلام بخشید.

پس از آن،گاهی که علی علیه السّلام با آن عمامه بر پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله وارد می‌شد،پیامبر صلّی اللّه علیه و اله می‌فرمود:«جاء علی فی السحاب»؛علی علیه السّلام در حالی‌که عمامه سحاب بر سر اوست، آمد،نه این‌که علی علیه السّلام که در ابرهاست آمد.

بعدها فرقه‌نویسان این جمله را تحریف کرده و آن را به طرفداران ابن سبای ساختگی نسبت دادند و گفتند:«آنها معتقدند که علی علیه السّلام در ابرهاست.» ⁽³⁾

منابع اهل سنت اثبات کرده‌اند.

16-سلمانیّه

این گروه،کسانی هستند که می‌گویند:«سلمان پروردگار است و حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله مردم را به سوی او می‌خواند.»

این گروه در همه اعمال خود،مذهب مجوس را برگزیده بودند. ⁽⁴⁾

به نظر می‌رسد که اختراع این گروه برای بدنام کردن شیعیان ایرانی بوده است.

17-شریکیّه

این گروه،همان گروه امریه هستند که حضرت علی علیه السّلام را در رسالت با پیامبر

اکرم صلّی اللّه علیه و اله شریک می‌شمردند. ⁽¹⁾

-الفرق المفترقه،ص 30.

18-طیاریّه

این گروه خود را منسوب به جعفر طیّار می‌دانستند.

از اعتقادات آنان می‌توان اعتقاد به وجود روح القدس در پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و سپس انتقال آن به کالبد دیگر ائمه را برشمرد. ⁽²⁾

به احتمال زیاد این گروه همان گروه«جناحیه»می‌باشند.

19-علویه

علویّه را نامی اختراعی برای کلیه غلاتی می‌دانند که به حضرت علی بن ابی طالب علیه السّلام مقام خدایی می‌دادند و یا رسالت را حق او و متعلق به او می‌دانستند.

آنان در مقابل محمّدیّه بودند که محمد صلّی اللّه علیه و اله را بر علی علیه السّلام برتری می‌دادند. ⁽³⁾

قبلا این گروه را تحت عنوانهای اثنینیّه و عینیّه و میمیّه معرفی کردیم.

20-غرابیّه

این عنوان در بسیاری از کتب فرقه‌شناسی آمده است.

غراب به‌معنای کلاغ می‌باشد.آنچه که با این عنوان اختراعی به این گروه اختراعی نسبت داده‌اند،این است که چون محمد صلّی اللّه علیه و اله و علی علیه السّلام حتی از دو کلاغ به یکدیگر شبیه‌تر بودند،جبرئیل علیه السّلام اشتباه کرد و وحی را بر محمد صلّی اللّه علیه و اله فرود آورد. ⁽⁴⁾

ج 2،ص 219؛الفرق المفترقه،ص 30.

بعضی این گروه را از فروع و شاخه‌های خطابیه شمرده‌اند. ⁽⁵⁾

حال سؤال می‌کنیم:آیا براستی گروهی بوده‌اند که گفته‌اند:اولا،حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله چهل ساله کاملا شبیه به علی علیه السّلام ده ساله بود.

ثانیا،جبرئیل،فرشتۀ امین خدا اشتباه کرده است.

ثالثا،این اشتباه استمرار پیدا کرده است.

آیا گمان نمی‌رود که زمانی در میان فرقه‌نویسان،جوّی ایجاد شده بود که می‌خواسته‌اند هرچه گفته‌های عجیب‌تر به فرقه‌ها نسبت دهند تا مردم رغبت بیشتری به کتابهایشان پیدا کنند.

21-غمامیّه(ربیعیّه)

غمام به‌معنای ابر است و ربیع به‌معنای بهار.

این گروه را عنوان کسانی قرار داده‌اند که می‌گویند خدا در هر بهار به شکل ابر به زمین فرود می‌آید و دنیا را دور می‌زند.این گروه را از فروع و شاخه‌های گروه سبائیه شمرده‌اند که خود وجود نداشته‌اند. ⁽¹⁾

-الفصل،ج 4،ص 180؛التبصیر فی الدین،ص 124؛خاندان نوبختی،ص 260.

این گروه با گروه سحابیه یکی هستند و هردو در این‌که از نظر تاریخی وجود نداشته‌اند،مشترک می‌باشند.

22-مخطّئه

این لغت از خطا به‌معنای اشتباه گرفته شده است.

این عنوان به گروهی گفته می‌شد که می‌گفتند:جبرئیل در فرود آوردن وحی بر پیامبر صلّی اللّه علیه و اله خطا کرده است،در حالی‌که باید آن را بر علی علیه السّلام فرود می‌آورده است. ⁽²⁾

چنان‌که مشاهده می‌شود،این گروه با گروههای غرابیه و ذبابیّه یک سخن را می‌گویند.این‌که به چه علت نام جداگانه‌ای پیدا کرده‌اند،خدا می‌داند.

23-مخمّسه

این گروه،همان یاران ابو الخطاب هستند که می‌گویند:«خداوند،محمّد است که در پنج صورت محمّد،علی،فاطمه،حسن و حسین علیهم السّلام ظاهر شد.چهار تن از این پنج نفر، حقیقتی ندارند و حقیقت یکی است و آن محمّد صلّی اللّه علیه و اله است که خود را به صورت بشر

ظاهر کرد تا مردم به او انس گیرند و می‌تواند هر زمان خود را به شکلی در آورد؛زمانی پدر شود و زمانی فرزند،زمانی شوهر شود و زمانی همسر.این محمّد صلّی اللّه علیه و اله بود که خود را به شکل آدم و نوح و پیامبران دیگر ظاهر کرد و هم او بود که خود را به شکل پادشاهان ظاهر می‌کرد.او از مردم دعوت کرد که به وحدانیت او اعتراف کنند،اما مردم نپذیرفتند، از آنها خواست که به رسالت او اعتراف کنند،باز هم مردم نپذیرفتند.سپس از آنها خواست که لااقل به امامت او اعتراف کنند،آن هنگام بود که مردم پذیرفتند. ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 56.

حقیقتا انسان با خواندن این اعتقادات مسخره از خود می‌پرسد:آیا براستی چنین افراد دیوانه‌ای وجود داشته‌اند؟یا این فرقه‌نویسان بوده‌اند که گفتارهای دیوانگان را به آنها نسبت داده‌اند.

بعضی نیز گفته‌اند:مخمّسه به کسانی گفته می‌شود که معتقدند خداوند ادارۀ عالم را به پنج نفر،یعنی سلمان فارسی،مقداد،عمار،ابوذر و عمرو بن امیّه ضمری واگذار کرد و سلمان دارای مقام رسالت است. ⁽²⁾

24-مشبّهه

مشبّهه به کسانی گفته می‌شود که قائل به تشبیه خداوند به انسان و موجودات دارای جسم می‌باشند. ⁽³⁾

چنان‌که قبلا دیدیم،گروههای اختراع شده‌ای از غلات مانند هشّامیه را صاحب این اعتقاد می‌دانستند.

تذکر چند نکته

در پایان این بحث،لازم است نکات زیر را که قبلا هم در جای‌جای مباحث به آنها اشاره شده است،تذکر دهیم:

1-چنان‌که مشاهده شد،بعضی از این عنوانها زیرشاخه‌های فرقه‌هایی مانند سبائیه و خطابیه معرفی شد.پس به چه دلیل این فرقه‌ها را دوباره با نام دیگر آورده‌اند؟

2-بعضی از این نامها مانند رجعیّه،بدائیه،حلولیّه و تناسخیّه به‌عنوان عقاید مشترک غلات مطرح می‌شود.پس چرا دوباره فرقه‌هایی با این عنوانها ساختند؟

3-این عنوانها در هیچ‌یک از کتب تاریخی نیامده است و معلوم نیست که صاحبان این عقاید چه کسانی بوده‌اند و در چه منطقه‌ای می‌زیسته‌اند،در چه زمانی زندگی می‌کرده‌اند و غیر از این عقیده چه عقاید دیگری داشته‌اند؟بنابراین،درست‌تر آن است که آنها را ساخته ذهن فرقه‌نویسان بدانیم،یا این‌که بگوییم:کسانی این فرقه‌ها را اختراع کردند و در بین مردم رواج دادند و فرقه‌نویسان هم این نامهای اختراعی را از زبان مردم گرفتند و در کتب خود ثبت کردند و باعث گمراهی آیندگان پس از خود گشتند.

4-هم‌اکنون نیز در هیچ نقطه دنیا اثری از صاحبان این عنوانها پیدا نمی‌شود.

همچنان‌که در هیچ‌یک از مقاطع تاریخ گذشته،اثری از آنها در تاریخ مشاهده نشده است.

ج-چگونگی موضع گیری امامان شیعه در برابر غلات

اشارة

در بحثهای گذشته به مناسبتهای مختلف،گوشه‌هایی از برخورد ائمه علیهم السّلام با غلات را بیان کردیم و اجمالا روشن شد که ائمه علیهم السّلام حساسیت فوق العاده‌ای نسبت به این مساله از خود نشان دادند،تا آن‌جا که خطر غلات را برای اسلام از خطر یهودیها و نصاری و مجوسیان و مشرکان بیشتر می‌دانستند و بالأخره،با تلاشهای پیگیر خود توانستند این فرقه‌ها را از صفحه روزگار محو کنند.

بسیاری از علمای شیعه در کتب خود به«نحوه و چگونگی برخورد ائمه با غلات» پرداخته‌اند که از آن جمله می‌توان کتب زیر را ذکر کرد:

الف-کتب رجالی مانند:رجال‌کشی،رجال نجاشی،معجم رجال الحدیث و دیگر کتب رجالی شیعه تحت اسامی رهبران فرقه‌های غلات مانند ابو الخطاب،مغیره، محمد بن نصیر نمیری و همانند آنها به این مسأله پرداخته‌اند.

ب-بحار الانوار جلد 25،در بابی تحت عنوان«باب نفی الغلوّ فی النبی و الائمه صلوات الله علیه و علیهم...» ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 352-261. [1]

احادیث مربوط به این عنوان را ذکر کرده است.

ج-کتاب آراء ائمة الشیعة فی الغلاة توانسته است اکثر قریب به اتفاق برخوردهای ائمه با غلات را جمع‌آوری کند.

ترتیب این کتاب،به ترتیب زمان ائمه علیه السّلام می‌باشد.

د-کتاب هویة التشیع نیز گوشه‌هایی از برخورد ائمه علیهم السّلام با این مساله را آورده است.

این کتاب،برخورد آنها را به برخورد منفی و مثبت قسمت کرده است.

مراد از برخورد منفی،ردّ و انزجار از غلات و منظور از برخورد مثبت،بیان عقاید صحیح می‌باشد.

سعی ما در این‌جا بر آن‌است که کیفیت برخورد ائمه علیهم السّلام با غلات را طبق یک تقسیم‌بندی منطقی به مراحل مختلف تقسیم کنیم و احادیث هر مرحله را در جای خود بیاوریم.

البته این مرحله‌بندی به این معنا نخواهد بود که در متن واقع هم ائمه طبق این تقسیم عمل می‌کردند،بلکه به این معنا است که در برخورد ائمه تمامی این مراحل دیده می‌شود و در هر زمان به مقتضای آن،از یک یا چند مرحله استفاده می‌کرده‌اند.

این نکته قابل تذکر است که ما در این تقسیم‌بندی خود گاهی ناچار به تقطیع و قطعه قطعه کردن یک حدیث می‌شویم تا بتوانیم هر قطعه و قسمتی از حدیث را در مرحله مناسب خود جای دهیم.

این مراحل اجمالا از این قرار است:

1-ردّ عقاید غلات و بیان عقاید صحیح؛

2-بیان علل غلوّ و نتیجۀ آن؛

3-بیان توطئه‌های غلات؛

4-اعلام انزجار از غلات و لعن آنها؛

5-صدور فرمان محاصرۀ همه‌جانبه غلات؛

6-صدور فرمان کشتن غلات.

1-

ردّ عقاید غلات و بیان عقاید صحیح

اشارة

عقاید کلامی شیعه که به صورت احادیثی از ائمه علیهم السّلام وارد شده است،در کتب مختلف حدیثی و کلامی شیعه تحت عنوان کتابهای مختلف،مانند کتاب التوحید،کتاب النبوة،کتاب الامامة و کتاب المعاد جمع‌آوری شده و در هر کتاب،بابهای مختلفی گشوده شده است و بدین ترتیب،عقاید شیعه در ریزترین مسائل مربوط به اصول عقاید منظم شده است و هر خوانندۀ منصفی با مراجعه به این کتب درمی‌یابد که شیعه در هر مسأله با قویترین برهانها به اثبات مدّعای خود پرداخته و راه هرگونه شکّ و شبهه در عقاید را بسته است.

بخصوص در مسأله توحید،که با متقن‌ترین براهین،توحید را در همۀ ابعاد خود، یعنی ذاتی،صفاتی،عبادی و فعلی به اثبات رسانده است؛کاری که هیچ‌یک از فرق اسلامی دیگر آن را انجام نداده‌اند و پای هریک در یکی از بابهای توحید لغزیده است.

این‌جاست که بسی تعجب به محقق دست می‌دهد که چگونه غلات توانستند عقاید خرافی و باطل و کفرآمیز خود نسبت به ائمه علیهم السّلام را مطرح کنند و برای خود طرفدارانی فراهم نمایند.

ما در این‌جا قصد نداریم که عقاید صحیح شیعه را از بابهای مختلف کتب حدیثی و کلامی شیعه درآورده،ارائه کنیم،بلکه قصد بر این‌است که عقاید و موهومات غلات نسبت به ائمه علیهم السّلام را بیان کنیم و در هر مورد،برخورد ائمه علیهم السّلام را بیاوریم.

به‌طور کلی عقایدی که غلات نسبت به ائمه بیان می‌کردند،از این قرار بود:

الف-قائل شدن به الوهیت و خدایی ائمه علیهم السّلام و اثبات صفاتی مانند خالقیت و رازقیت برای آنان.

ب-قائل شدن به نبوّت ائمه علیهم السّلام.

ج-اثبات علم غیب ذاتی و مطلق برای ائمه علیهم السّلام.

حال به برخورد ائمه علیهم السّلام با این مطالب،طبق ترتیب‌بندی یاد شده می‌پردازیم:

1-ردّ الوهیت و صفات خدایی داشتن ائمه

1-امام صادق علیه السّلام در بیان لزوم برخورد با عقاید انحرافی غلات،خطاب به یکی از یاران خود به نام مصادف می‌فرماید:

ای مصادف!اگر عیسی علیه السّلام نسبت به غلوّی که نصاری درباره او کرده بودند،ساکت نشسته بود،خداوند حق داشت که گوشش را کر و چشمش را کور کند.همین‌طور اگر من نسبت به آنچه ابو الخطاب می‌گفت ساکت می‌نشستم،خداوند حق داشت که با من نیز چنان کند. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 193-192؛بحار الانوار،ج 25،ص 293،ح 50.

2-امام رضا علیه السّلام وقتی که شنید بعضی از افراد،صفات خداوند ربّ العالمین را به حضرت علی علیه السّلام نسبت می‌دهند،بدنش لرزید و عرق از سر و رویش جریان پیدا کرد و سپس فرمود:

«منزه است خداوند!منزّه است خداوند از آنچه ظالمان و کافران دربارۀ او می‌گویند!

آیا علی علیه السّلام خورنده‌ای در میان خورندگان،نوشنده‌ای در میان نوشندگان، ازدواج‌کننده‌ای در میان ازدواج‌کنندگان و گوینده‌ای در میان گویندگان نبود؟آیا او نبود که در مقابل پروردگار خود در حالی‌که خاضع و ذلیل بود،به نماز می‌ایستاد و به سوی او راز و نیاز می‌کرد؟آیا کسی که این صفات را دارد،خداست؟

اگر چنین است،پس باید همه شما خدا باشید،چون در این صفات با علی علیه السّلام مشترک می‌باشید؛صفاتی که همه آنها دلالت بر حدوث موصوف آنها دارد.

آن‌گاه در جواب سؤال راوی که معجزات آن حضرت علیه السّلام را دلیل غلات برای الوهیّت او ذکر می‌کند،می‌فرماید:

امّا معجزاتی که از او به ظهور رسیده،فعل خودش نبود،بلکه فعل قادری بود که شباهت به مخلوقها نداشت.

سپس آن حضرت علیه السّلام با بیان مثال جالبی،بعضی از ریشه‌های مسأله را بیان می‌کند:

ریشۀ اصلی انحراف این گمراهان کافر،جهل و نادانی آنها و سپس پافشاری در این جهل بود.مثل اینها مثل کسانی است که چشم به راه و منتظر رسیدن پادشاهی هستند،تا

از او حاجات دنیوی خود را بخواهند.ناگاه به آنان گفته می‌شود که بزودی پادشاه با لشکر و خدم و حشم خود،بر شما وارد می‌شود.پس هرگاه او را دیدید،حق تعظیم او را به جا آورید.مبادا که دیگری را به نام او بخوانید و دیگری را به جای او تعظیم نمایید که اگر چنین کنید،مستحقّ عقوبت او خواهید شد.

در این هنگام،یکی از بندگان آن پادشاه با تعدادی از سپاهیان پیشقراول فرا می‌رسند.این بیچارگان وقتی که آن غلام و بنده را با آن نعمتها و سپاهیان می‌بینند،خیال می‌کنند که همۀ آن نعمتها و سپاهیان از خود اوست و نه از پادشاه.پس او را به جای پادشاه تعظیم می‌کنند و حق پادشاه را نسبت به بنده او به جای می‌آورند و اصلا او را پادشاه می‌خوانند و این را که بالاتر از این بنده،پادشاهی وجود داشته باشد،یا این بنده مالکی داشته باشد،انکار می‌نمایند.

آن غلام هرچه سعی می‌کند به آنان بفهماند که این همه نعمتها از آن پادشاه است،به گوششان فرو نمی‌رود و دست از اعتقاد باطل خود برنمی‌دارند،تا این‌که پادشاه فرا می‌رسد و بر آنان غضب می‌کند و آنان را عذاب می‌نماید.

این غلات نیز چون علی علیه السّلام و اولادش را دیدند که خداوند نعمتهای فراوانی از فضل خود به آنها عطا کرده است،او را با نام خداوند خواندند و هرچه آنان سعی در ردّ نسبت خدایی خود کردند،به گوش آنان فرو نرفت،تا آن‌که دچار عذاب دردناک شدند. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 278-276،ح 20.

3-امام صادق علیه السّلام به یکی از اصحاب خود به نام اسماعیل بن عبد العزیز که افکاری غلوّآمیز داشت،فرمود:

«ای اسماعیل!برای من آبی در متوضّأ(محل وضوء)بگذار تا وضو بگیرم.

اسماعیل نیز چنین کرد و سپس با خود گفت:من درباره او اعتقاداتی چنین و چنان دارم(مثل این‌که او پروردگار است و خالق و رازق)در حالی‌که او احتیاج به وضو گرفتن پیدا می‌کند.

وقتی که امام صادق علیه السّلام از محل وضو خارج شد،فرمود:

ای اسماعیل!ساختمان را بیش از آنچه که ظرفیت دارد،بالا نبرید که منهدم خواهد

شد.ما را مخلوق قرار دهید و آن‌گاه هرچه می‌خواهید دربارۀ ما بگویید. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 279،ح 22.

4-یکی از یاران امام صادق علیه السّلام به نام صالح بن سهل،اعتقاد به ربوبیّت امام صادق علیه السّلام داشت.

روزی امام صادق علیه السّلام به او نگاهی کرد و فرمود:

ای صالح!به خدا سوگند که ما بنده و مخلوق هستیم و پروردگاری داریم که او را عبادت می‌کنیم و اگر او را عبادت نکنیم،او ما را عذاب خواهد کرد. ⁽²⁾

5-یکی از یاران امام رضا علیه السّلام به نام هرویّ(اباصلت)می‌گوید:

به امام رضا علیه السّلام عرض کردم:مردم دربارۀ شما می‌گویند که ادعا می‌کنید مردم بندگان شما هستند.

امام رضا علیه السّلام وقتی چنین شنید،بسیار ناراحت شده،سر به آسمان برداشت و فرمود:

ای خدا خالق آسمانها و زمین که دانای نهان و آشکار هستی!تو گواهی که من هرگز چنین نگفته‌ام و از هیچ‌یک از پدرانم نیز نشنیده‌ام که چنین گفته باشند.تو آگاهی که ما چه اندازه از این امت،ظلم تحمل کردیم و این نیز یکی از ظلمهای آنها بر ماست.

آن‌گاه رو به هروی کرده،فرمود:اگر همه مردم بندگان ما هستند،پس آنها را به چه کسی بفروشیم؟ ⁽³⁾

6-در حدیث دیگری،امام رضا علیه السّلام ضمن ردّ این‌که مردم بندگان ائمه باشند، می‌فرماید:

مراد ما این‌است که مردم بندگان ما در لزوم اطاعت از ما هستند(و نه این‌که آنان را خلق کرده باشیم یا مالک آنان باشیم)و دوستداران و ولایت‌پذیران ما در امور دینی می‌باشند،پس این سخن را حاضران به غایبان برسانند. ⁽⁴⁾

7-در حدیثی امام صادق علیه السّلام ضمن ردّ مغیره و عقاید او می‌فرماید:

به خداوند سوگند،ما بندگان خدا هستیم که ما را خلق کرد و برگزید.ما بر نفع و ضرر خود قادر نیستیم.اگر او ما را مورد رحم خود قرار دهد،پس به واسطه صفت رحمتش

می‌باشد و اگر ما را عذاب کند،به علت گناهانمان می‌باشد و ما هیچ حجتی بر او نداریم.

ما می‌میریم،وارد قبر می‌شویم،در روز قیامت برانگیخته می‌شویم،در موقف می‌ایستیم و مورد سؤال قرار می‌گیریم.

سپس ضمن اعلام بیزاری از گفته‌های ابو الخطاب و یارانش می‌فرماید:حتی اگر ما خود(به فرض محال)آنها را به خدایی خود فرا می‌خواندیم،باید قبول نمی‌کردند،چرا که می‌بینند من(مانند انسانها)دچار خوف و ترس می‌شوم. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 147؛بحار الانوار،ج 25،ص 218،290،ح 47.

8-یکی از یاران امام صادق علیه السّلام می‌گوید:

امام علیه السّلام در حالی‌که ناراحت بود،نزد ما آمد و فرمود:همین چند لحظه پیش،برای کاری از منزل خارج شدم.ناگاه یکی از سیاهان مدینه نزد من آمد و گفت:

«لبیک جعفر بن محمد لبیک»؛ای جعفر بن محمد تو را لبیک می‌گوییم.

من از بس ناراحت شدم از همان‌جا بازگشتم،در حالی‌که از آنچه او درباره من گفته بود،ترسان و لرزان بودم.

به محض این‌که به خانه رسیدم به جایگاه نماز خود رفتم و برای پروردگارم سجده کردم و صورتم را بر خاک مالیدم و خودم را در مقابل او ذلیل و خوار ساختم و از آنچه آن سیاه گفته بود،برائت و بیزاری جستم. ⁽²⁾

9-امام صادق علیه السّلام در رد طرفداران ابو الخطاب که با تاویل آیه: هُوَ الَّذِی فِی السَّماءِ إِلهٌ وَ فِی الْأَرْضِ إِلهٌ ⁽³⁾امام را خدای زمین می‌دانستند،فرمود:

به خداوند سوگند،آن مقدار که اینها عظمت خدا را کوچک کردند،هیچ‌کس نکرد.

...به خداوند سوگند،اگر من به آنچه اهل کوفه(طرفداران ابو الخطاب)درباره من می‌گویند اقرار کنم،زمین مرا در خود فرو خواهد برد.من جز بنده‌ای مملوک که بر هیچ سود و زیانی قادر نیستم،نمی‌باشم. ⁽⁴⁾

10-امام صادق علیه السّلام در ردّ کسانی‌که می‌گفتند:ائمه رزق و روزی بندگان را اندازه‌گیری

می‌کنند،فرمود:

به خداوند سوگند!ارزاق ما را جز خدا تقدیر و اندازه‌گیری نمی‌کند و من خود،به غذایی برای خانواده‌ام احتیاج داشتم،سینه‌ام تنگ و فکرم مشغول شد،تا این‌که رزق آنان را تامین کردم و نفسی به راحتی کشیدم. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 208-207؛بحار الانوار ج 25،ص 301،ح 65.

2-ردّ نبوّت

1-دو تن از یاران امام صادق علیه السّلام باهم بر سر نبوّت آن حضرت علیه السّلام بحث داشتند.

وقتی که به نزد امام صادق علیه السّلام رسیدند،امام علیه السّلام ابتدا خطاب به آنان فرمود:

من از کسی که بگوید ما پیامبر هستیم،بیزارم. ⁽²⁾

2-امام صادق علیه السّلام در حدیثی می‌فرماید:

لعنت خدا بر کسی باد که بگوید ما پیامبر هستیم و نیز لعنت بر کسی باد که در این مطلب شک کند. ⁽³⁾

3-ردّ علم غیب مطلق و ذاتی ائمه

در احادیث بسیاری،ائمه علیهم السّلام از خود نفی علم غیب کرده‌اند.باتوجه به احادیث فراوان دیگری که مواردی از خبر دادن آنها از مغیبات و امور غیبی در آنها باشد ⁽⁴⁾

توسط مؤسسۀ المعارف الاسلامیه انتشار یافته است.

احادیث نفی علم غیب از قرار زیر است:

1-یکی از یاران امام صادق علیه السّلام به نام یحیی بن عبد الله بن حسین نزد آن حضرت آمد و عرض کرد:بعضی خیال می‌کنند که تو غیب می‌دانی.

امام صادق علیه السّلام بسیار ناراحت شد و فرمود:

سبحان الله!دست خود را بر سر من بگذار(احساس خواهی کرد)که از شنیدن این سخن،موی بر بدنم راست شد.

سپس فرمود:به خداوند سوگند،اینها که ما می‌گوییم(و باعث توهّم علم غیب در ما می‌شود)جز روایت از رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله چیزی نیست. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 193؛بحار الانوار،ج 25،ص 293،ح 50.

2-ابو بصیر به امام صادق علیه السّلام می‌گوید:

آنها می‌گویند که شما عدد قطره‌های باران و ستارگان و برگهای درختان و نیز وزن آنچه که در دریاست و عدد خاکها را می‌دانید.

امام صادق علیه السّلام با شنیدن این سخنان سر بر آسمان بالا برد و فرمود:

سبحان الله!سبحان الله!نه به خدا سوگند!اینها را جز خداوند نمی‌داند. ⁽²⁾

3-امام صادق علیه السّلام در ردّ ادعای ابو الخطاب که ادّعا می‌کرد آن حضرت علم غیب می‌داند و آن را به ابو الخطاب نیز داده است،فرمود:

به خداوندی که غیراز او خدایی نیست سوگند!که من علم غیب نمی‌دانم و خداوند در مصیبت مردگانم به من اجر ندهد و در حیات زندگانم به من برکت ندهد،اگر چنین مطلبی به او(ابو الخطاب)گفته باشم. ⁽³⁾

4-حضرت صاحب(عج)در توقیعی که در ردّ غلات صادر کرد،چنین نوشت:

«...خداوند عزّ و جلّ بالاتر از آن چیزی است که او را به آن توصیف می‌کنند.او منزه است و ما حمد و سپاس او را می‌گوییم.ما با او در علم و قدرتش شریک نیستیم،بلکه غیراز او هیچ‌کسی علم غیب نمی‌داند،چنان‌که خود در کتاب محکمش فرموده است:

قُلْ لا یَعْلَمُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَیْبَ إِلاَّ اللّهُ ⁽⁴⁾

(ای رسول ما)بگو:که در همه آسمانها و زمین جز خدا کسی از علم غیب آگاه نیست. ⁽⁵⁾

بیان علل غلوّ و نتایج آن

اشارة

در ضمن بعضی از احادیث،به اشاراتی درباره علل غلوّ و نتایج آن برمی‌خوریم.

بعضی از آن احادیث،بدین‌گونه است:

1-علل غلوّ

1-در حدیثی که سابقا از امام رضا علیه السّلام بیان داشتیم،یکی از علل غلوّ را جهل و ناآگاهی و پس از آن،استبداد و خودرأیی رهبران و رهروان غلات برشمرده بود. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 267،ح 20.

2-در بعضی از احادیث به سوءاستفاده‌های مالی غلات به وسیله مطرح کردن غلوّ درباره ائمه اشاره شده است،از جمله:

امام حسن عسکری علیه السّلام درباره دو تن از غلات به نامهای محمد بن نصیر فهری و حسن بن محمد بن بابای قمی می‌فرماید:

«...مستاکلین یاکلان بنا الناس فتانین موذیین.»

...این دو حیله‌گر موذی به وسیله ما مال مردم را می‌خورند. ⁽²⁾

3-امام جواد علیه السّلام دربارۀ جعفر بن واقد و هاشم بن ابی هاشم که از غلات پیرو ابو الخطاب بودند،می‌فرماید:

اینها به نام ما،مال مردم را می‌خورند و آنان را به سوی آنچه ابو الخطاب ادعا می‌کرد، می‌خوانند. ⁽³⁾

4-در بعضی از احادیث،به حبّ مفرط به‌عنوان یکی از علل غلوّ اشاره شده است؛ از جمله از امام سجاد علیه السّلام خطاب به ابو خالد کابلی چنین نقل شده است:

یهود به قدری عزیر را دوست داشتند که درباره او گفتند آنچه گفتند.(یعنی گفتند او پسر خداست).پس نه عزیر از آنان است و نه آنان از عزیر.همانا نصاری به قدری عیسی علیه السّلام را دوست داشتند که درباره او گفتند آنچه گفتند،پس نه عیسی از آنان است و نه آنان از عیسی علیه السّلام.

این سنّت درباره ما هم پیاده شده است،و بعضی از شیعیان،ما را به قدری دوست خواهند داشت که درباره ما آنچه یهودیان درباره عزیر و مسیحیان درباره عیسی بن مریم گفتند،خواهند گفت.پس نه آنان از ما هستند و نه ما از آنان. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 79؛بحار الانوار،ج 25،ص 288،ح 44.

2-نتایج غلوّ

1-مهمترین نتیجه غلوّ که در روایات به آن اشاره شده،کوچک کردن عظمت خداوند است که به بعضی از روایات آن اشاره شد.

از جمله امام صادق علیه السّلام در حدیثی ضمن هشدار به پیروان خود مبنی بر دوری از غلات می‌فرماید:

«یصغرون عظمة اللّه و یدّعون الربوبیّة لعباد اللّه.» ⁽²⁾

اینها عظمت خداوند را کوچک نموده،ادعای ربوبیّت برای غیرخدا می‌کنند.

2-در بعضی از احادیث به ترک واجبات به‌عنوان یکی از نتایج غلوّ اشاره شده است؛از جمله امام صادق علیه السّلام در همان حدیث پیشین می‌فرماید:

غلوّکننده به سوی ما برمی‌گردد و ما او را قبول نمی‌کنیم،اما وقتی که مقصّر(آن‌که در حق و شناخت ما کوتاهی کرده است)به سوی ما برمی‌گردد،او را می‌پذیریم و دلیل آن،این‌است که غالی،عادت به ترک نماز و زکات و روزه و حج کرده است و نمی‌تواند عادتش را ترک کند و او هرگز به طاعت خداوند عزّ و جلّ بر نخواهد گشت.اما مقصّر هرگاه شناخت،عمل می‌کند و اطاعت می‌نماید. ⁽³⁾

بیان توطئه‌های غلات

یکی از مهمترین و زیانبارترین توطئه‌های غلات،درست کردن روایاتی با سندهای معتبر و جای دادن آنها در کتب یاران ائمه علیهم السّلام بود و بدین ترتیب نقشی عظیم در جایگزین کردن افکار انحرافی در میان شیعیان داشتند که هنوز هم آثار این جنایت کاملا زدوده نشده است.

در بحثهای گذشته تحت عنوان نامهای غالیانی چون مغیره بن سعید،بیان بن سمعان و ابو الخطاب به این جنایت اشاره کردیم و هشدارهای ائمه علیهم السّلام را نیز یادآور شدیم.در این‌جا بدون آن‌که احادیث گذشته را تکرار کنیم،به ذکر چند حدیث دیگر می‌پردازیم:

1-امام رضا علیه السّلام در حدیثی خطاب به حسین بن خالد می‌فرماید:

کسی که قایل به جبر و تشبیه باشد،کافر و مشرک است و ما از او در دنیا و آخرت بیزار هستیم.

ای پسر خالد!اخباری که درباره جبر و تشبیه به نام ما شایع شده است،(ما نگفته‌ایم)،بلکه آنها را غلاتی که عظمت خداوند را کوچک کرده‌اند،به نام ما ساخته‌اند. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 266،ح 8.

2-یونس بن عبد الرحمان،که یکی از بزرگترین اصحاب امام رضا علیه السّلام و از اصحاب اجماع به شمار می‌رود،احادیث بسیاری را رد می‌کرد.وقتی که به او اعتراض شد،در جواب گفت:

من به عراق سفر کردم و در آن‌جا با تعداد زیادی از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما السّلام ملاقات کردم و از آنان حدیث شنیدم و از کتابهایشان نسخه‌برداری کردم.

سپس آن کتب را بر امام رضا علیه السّلام عرضه کردم و آن حضرت علیه السّلام احادیث بسیاری را رد کرد و این را که آن احادیث از احادیث امام صادق علیه السّلام باشد،انکار کرد و به من فرمود:

همانا ابو الخطاب بر ابو عبد الله علیه السّلام دروغ می‌بست.پس خدا ابو الخطاب و یارانش را لعنت کند که این احادیث را تا امروز در کتب اصحاب امام صادق علیه السّلام جای می‌دهند.

آن‌گاه امام علیه السّلام برای رهایی یارانش از سردرگمی برای شناختن احادیث صحیح از احادیث ساختگی،قاعده‌های زیر را بیان فرمود:

«چیزی از احادیث ما که خلاف قرآن است،قبول نکنید،چرا که ما هرگاه حدیث گوییم با قرآن و سنّت موافق است.ما از قول خدا و رسولش حدیث می‌گوییم و هیچ‌گاه نمی‌گوییم:قال فلان و فلان،تا موجب تناقض در کلام ما بشود.همانا سخنان آخرین ما (ائمه)مانند سخنان اوّلین ماست و کلام اوّلین ما،تصدیق‌کنندۀ کلام آخرین ماست.پس

هرگاه حدیثی را نزد شما آوردند که با این گفته‌ها مخالف بود،آن را رد کنید و به گوینده بگویید:تو به آنچه آورده‌ای آگاهتری،چرا که با هر گفته‌ای از ما حقیقتی است و بر آن نوری.پس هر گفته‌ای که حقیقت و نور ندارد(و به ما نسبت داده می‌شود)،از گفته‌های شیطان است.

در ابتدای همین حدیث،«شاهد داشتن حدیثی از احادیث دیگر ائمه»را نیز به‌عنوان ملاک صحّت حدیث ذکر کرده است. ⁽¹⁾

-کمره‌ای،میرزا خلیل،آراء ائمة الشیعة فی الغلاة،(چاپ افست حیدری،1351 ش)،ص 171-170.

انزجار از غلات و لعن آنها

هنگام برشمردن فرقه‌های غلات،احادیثی که در ردّ سران آنها مانند:مغیره، ابو الخطاب،محمد بن بشیر و بشار شعیری و اعلام انزجار و بیزاری از آنها و لعن آنها از سوی ائمه علیهم السّلام وارد شده بود،ذکر کردیم.

حال در این‌جا به ذکر احادیث دیگری در این زمینه می‌پردازیم:

1-امام رضا علیه السّلام در برخورد با یکی از دوستان یونس بن ظبیان(که از غلات خطابی بود)و یکی از گفتارهای منحرف یونس را ذکر می‌کرد،با عصبانیت فرمود:

از نزد من بیرون برو که خدا تو را و کسی که این حدیث را برای تو گفت و نیز یونس را هزار مرتبه لعنت کند که در پی هر لعنتی،هزار لعنت باشد و هر لعنتی از این لعنتها تو را به قعر جهنم فرو برد.این را بدان که یونس با ابن الخطاب در بدترین عذابها باهم هستند و یاران این دو با آن شیطانی که این حدیث را برای تو گفت،با فرعون و آل فرعون در شدیدترین عذابها می‌باشند.اینها را من از پدرم شنیدم. ⁽²⁾

2-امام رضا علیه السّلام می‌فرماید:

کسی که قائل به تناسخ شد،کافر است.

سپس فرمود:خدا غلات را لعنت کند که بدتر از مجوس،یهود،نصاری،قدریه، مرجئه و حروریه می‌باشند.با آنها نشست و برخاست و دوستی نکنید و از آنها بیزاری

جویید که من از آنها بیزارم. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 273،ح 18.

3-در حدیث دیگری،امام صادق علیه السّلام آنها را از یهود و نصاری و مجوسیان و مشرکان بدتر می‌داند. ⁽²⁾

4-امام سجاد علیه السّلام در حدیثی که سابقا نیز ذکر کردیم،خطاب به ابو خالد کابلی می‌فرماید:

گروهی از شیعیان ما،ما را به اندازه‌ای دوست خواهند داشت که آنچه یهود درباره عزیر و نصاری درباره مسیح گفتند،درباره ما خواهند گفت،نه آنان از ما هستند و نه ما از آنان. ⁽³⁾

5-امام صادق علیه السّلام در حدیثی ضمن انزجار از اقوال مغیره و ابو الخطاب می‌فرماید:

وای بر آنها!آنها را چه می‌شود؟خدا لعنت کند آنها را.آنها خدا و پیامبرش را در قبرش اذیت کردند و همین‌طور امیر المؤمنین علیه السّلام،فاطمه علیها السّلام،حسن،حسین،علی بن الحسین و محمد بن علی(صلوات الله علیهم)را.این من هستم در میان شما که گوشت و پوست رسول خدا صلّی اللّه علیه و اله هستم.شب هنگام که در بسترم قرار می‌گیرم،خائف و ترسان و مرعوب می‌باشم(به واسطه گفته‌های غلات).آنها(غلات)خود در امانند و من در فزع.

آنها راحت می‌خوابند و من خائف و ترسان و بیدار هستم و در بین کوهها و صحراها سرگردان.من از آنچه اجدع برّاد ابو الخطاب،بنده بنی اسد درباره من گفته است به سوی خدا بیزاری می‌جویم. ⁽⁴⁾

6-در حدیثی امام صادق علیه السّلام پس از لعن مغیره می‌فرماید:

خداوند لعنت کند کسی را که دربارۀ ما چیزی می‌گوید که ما خود نمی‌گوییم و خداوند لعنت کند کسی را که ما را از بندگی خارج کند؛از بندگی خدایی که ما را آفریده است و ما به سوی او بازخواهیم گشت و امور ما در قبضۀ اوست. ⁽⁵⁾

7-امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

من از کسی که گمان می‌کند ما پروردگار یا پیامبر هستیم،بیزار می‌باشم. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 192؛بحار الانوار،ج 25،ص 297،ح 60.

8-امام صادق علیه السّلام خطاب به سدیر صیرفی می‌فرماید:

ای سدیر!گوش و چشم و مو و پوست و گوشت و خون من از اینان(غلات)بیزار است.خدا و پیامبرش از آنها بیزارند.اینها بر دین من و دین پدرانم نیستند.به خداوند سوگند!خداوند در روز قیامت من و آنها را باهم جمع نخواهد کرد،مگر آن‌که بر آنها غضبناک باشد. ⁽²⁾

صدور فرمان محاصره همه‌جانبۀ غلات

در بعضی از احادیث،ائمه شیعه به یاران خود فرمان می‌دهند که از معاشرت با غلات خودداری کنند و با آنان هیچ‌گونه رابطه‌ای نداشته باشند و بخصوص غلات را برای جوانان خطرناک می‌دانند.

بعضی از این احادیث،بدین‌گونه است:

1-امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

از غلات نسبت به جوانان خود بر حذر باشید که مبادا آنان را فاسد سازند. ⁽³⁾

2-امام صادق علیه السّلام می‌فرماید:

کمترین چیزی‌که به وسیله آن،انسان از ایمانش خارج می‌شود،آن‌است که در مجلس یک غالی بنشیند،سخنانش را گوش دهد و آنها را تصدیق کند. ⁽⁴⁾

3-از امام رضا علیه السّلام درباره غلات و مفوّضه سؤال شد و آن حضرت علیه السّلام فرمود:

غلات کافر هستند و مفوّضه،مشرک.کسی که با آنها بنشیند،یا با آنها مخلوط شود، یا با آنها بخورد،یا با آنها بیاشامد،یا با آنها وصلت کند،یا کسی از آنها را به ازدواج درآورد...یا آنها را امین بر امانت بشمارد،یا گفتارشان را تصدیق کند،یا به کوچکترین کلمه‌ای آنها را یاری کند،از تحت ولایت خداوند و ولایت پیامبرش و ولایت ما

اهل البیت علیهم السّلام خارج شده است. ⁽¹⁾

-بحار الأنوار،ص 273،ح 19.

4-امام صادق علیه السّلام درباره یاران ابو الخطاب و غلات به مفضل فرمان می‌دهد:

ای مفضل!با آنها نشست و برخاست نکنید و با آنها نخورید و نیاشامید و با آنها مصافحه نکنید و به آنها ارث ندهید. ⁽²⁾

5-امام رضا علیه السّلام در حدیثی خطاب به حسین بن خالد،غلات را نقطۀ مقابل اهل بیت علیهم السّلام قرار داده،می‌فرماید:

کسی که آنها را دوست بدارد،ما را دشمن داشته است و کسی که آنها را دشمن بدارد،ما را دوست داشته است.کسی که با آنها وصل باشد،با ما قطع رابطه کرده است و کسی که با آنها قطع رابطه کند،با ما وصل است.کسی که به آنها جفا کند،به ما نیکی کرده است و کسی که به آنها نیکی کند،به ما جفا کرده است.کسی که آنها را اکرام کند،به ما اهانت کرده است و کسی که به آنها اهانت کند،ما را اکرام کرده است.کسی که سخنان آنها را قبول کند،ما را ردّ کرده است و کسی که آنها را ردّ کند،ما را قبول کرده است.

کسی که به آنها احسان کند،به ما بدی کرده است و کسی که به آنها بدی کند،به ما احسان نموده است.کسی که آنها را تصدیق کند،ما را تکذیب کرده است و کسی که آنها را تکذیب کند،ما را تصدیق کرده است.کسی که به آنها اعطا کند،موجب حرمان ما شده است و کسی که آنها را از عطا محروم کند،در حقیقت به ما اعطا کرده است.ای پسر خالد!کسی که شیعۀ ماست،نباید هیچ‌کس از آنان را به‌عنوان دوست و یاور خود بگیرد. ⁽³⁾

صدور فرمان کشتن بعضی از غلات

ائمه علیهم السّلام سعی داشتند حتی الامکان در برخورد با غلات از مراحل ذکر شده استفاده کنند و با برهان و دلیل و بیان عقاید صحیح و نیز اعلام بیزاری از آنها،خطر غلات را به حداقل برسانند.اما هنگامی‌که تندروی‌های غلات غیرقابل تحمل می‌شد،چاره‌ای بجز

فرمان قتل آنان نمی‌دیدند که البته این موارد،بسیار کم اتفاق می‌افتاد.

شاید بتوان گفت کل مواردی که ائمه علیهم السّلام مجبور به صدور چنین فرمانی شدند، عبارتند از:

1-فارس بن حاتم قزوینی یکی از خطرناک‌ترین غلات در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام بود،که بدعتهای فراوانی گذاشت و بسیاری از مردم را فریب داد.

امام حسن عسکری علیه السّلام خون او را هدر اعلام کرد و فرمود:

هرکس مرا از دست او راحت کند و او را بکشد،من بهشت را برای او ضامن می‌شوم.

سرانجام یکی از اصحاب آن حضرت علیه السّلام به نام جنید،فارس را به قتل رسانید. ⁽¹⁾

-اختیار معرفة الرجال،ص 325.

2-امام جواد علیه السّلام به یکی از یاران خود به نام اسحاق انباری می‌فرماید:

خون ابو السمهری و ابن ابی الزرقاء که بر ما دروغ می‌بندند،برای همه مسلمانان هدر است.

امام از اسحاق می‌خواهد که آنها را بکشد و به او وعدۀ راحتی در بهشت می‌دهد.اما آن دو،همیشه از اسحاق دوری می‌جستند و اسحاق موفق به کشتن آنها نشد. ⁽²⁾

در بعضی از روایات تصریح به کشتن نشده،بلکه فرمان سر شکستن غلات آمده است.

1-امام حسن عسکری علیه السّلام به ابو محمد بن فضل بن شاذان دستور می‌دهد که اگر توانستی سر ابن بابای قمی(که یکی از غلات بود)را با سنگ بشکنی،چنین کن که او مرا آزار داده است.خداوند او را در دنیا و آخرت آزار دهد. ⁽³⁾

2-امام حسن عسکری علیه السّلام در نامه‌ای خطاب به بعضی از یاران خود ضمن ابراز تنفر و انزجار از علیّ بن حسکه و غلات دیگر می‌فرماید:

از آنها دوری کنید که لعنت خدا بر آنها باد و اگر هریک از آنها را یافتی،سر او را با سنگ بشکن. ⁽⁴⁾

سخنی از یک مستشرق

تا این‌جا دانستیم که ائمه علیهم السّلام نسبت به مسأله غلات حساسیتی فوق العاده داشتند و سعی می‌کردند که هرگونه انتساب غلات به خویش را منتفی نمایند.

احادیثی که درباره لعن غلات و بیزاری و تنفر از آنها وارد شده،دربارۀ هیچ‌یک از ادیان غیراسلامی و نیز فرق اسلامی وارد نشده است.

در این میان،فان فلوتن مستشرق در کتاب تاریخ شیعه و علل سقوط بنی امیه عبارتی دارد که ظاهر گول‌زننده‌ای به خود گرفته است.

او می‌گوید:

ابتدا ائمه منکر صفاتی شدند که غلات به آنان نسبت می‌دادند،ولی طولی نکشید که رفتار سلبی ائمه تغییر کرد،وقتی که دانستند که تا چه اندازه می‌توانند از این شیفتگان خود استفاده کنند،بویژه بعد از مشاهده ضعف بنی امیه و از هم گسیختگی آن دولت. ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه و علل سقوط بنی امیّه،ص 112.

ظاهر این عبارت به‌گونه‌ای است که شامل ائمه شیعه علیه السّلام هم می‌شود،ولی با دقت در نوشتۀ کتاب و سیاقی که این جمله‌ها در آن واقع شده است،درمی‌یابیم که منظور نویسنده،کسانی بوده که مانند ابو هاشم عبد الله بن محمد بن حنفیه بر ضد بنی امیه می‌جنگیدند.

اما از بحثهای گذشته،روشن شد که تشکیل گروه و فرقه‌ای از سوی ابو هاشم بشدت مورد تردید است و بیشتر گفتیم که عباسیان به نام ابو هاشم،فرقه‌ای با عنوان هاشمیّه ساختند و پس از آن،خلافت را از ابو هاشم به خود منتقل کردند و بدین وسیله مردم را به تبعیت از خود فراخواندند.

بنابراین،بسیاری از مسائلی که به فرقه‌ای با عنوان هاشمیه نسبت داده می‌شود،دروغ می‌باشد و در زمان خود ابو هاشم چنین اعتقادات مذهبی درباره او نبوده است.

ابو هاشم،فردی مبارز بوده که قیامهای مخفیانه‌ای علیه بنی امیه داشته است و قیام او نه مذهبی،بلکه منحصرا سیاسی بوده است. ⁽²⁾

بدین‌سان،آشکار می‌شود که اگر نویسنده قصد تعمیم این مطلب به ائمه علیهم السّلام را

داشته باشد،تا چه حدّ به بیراهه رفته و سخن به گزاف گفته است.

کتب نوشته شده از سوی علمای شیعه در ردّ غلات

به پیروی از حساسیّت فوق العادۀ ائمۀ شیعه نسبت به مسألۀ غلات،علما و فقها و بزرگان شیعه نیز به این مسأله اهمیت فراوان می‌دادند.لذا در طول تاریخ شیعه،به کتب بسیاری برمی‌خوریم که در ردّ غلات نگارش یافته است.

از آن‌رو که ما در این‌جا مقطع تاریخی مشخصی(یعنی تا اوایل قرن چهارم هجری)را بررسی می‌کنیم،لذا به ذکر کتبی که فقط در این برهه از سوی بزرگان شیعه نگاشته شده است،می‌پردازیم.

یادآور می‌شود که تعدادی از این کتب را که تحت عنوان ردّ بر قرامطه نگاشته شده بود،در بحث قرامطه ذکر کردیم و در اینجا آنها را تکرار نمی‌کنیم.

اما کتبی را که در مقدمه ذکر کردیم،در این‌جا برای جمع‌بندی بهتر،تکرار می‌کنیم:

1-کتاب الردّ علی الغلاة،نوشته ابو الحسن علی بن مهزیار اهوازی که وکیل ائمه علیهم السّلام و یکی از بزرگترین اصحاب امام رضا،امام جواد و امام هادی علیهم السّلام بود. ⁽¹⁾

-رجال النجاشی،ص 253؛الذریعه،ج 10،ص 214. [1]

2-کتاب الرّد علی الغلاة،نوشته محمد بن اورمۀ(اوربمة)قمّی.

او از سوی علمای قم متهم به غلوّ شده بود،اما نوشته‌ای از سوی امام علی النقی علیه السّلام در ردّ این اتهام و به نفع او صادر شد. ⁽²⁾

3-کتاب الردّ علی الغلاة،نوشته محمد بن حسن بن فروّخ صفّار،مؤلف بصائر الدرجات که از بزرگان قم بود و در سال 290 ه ق وفات یافت. ⁽³⁾

4-کتاب الردّ علی الغلاة،نوشتۀ یونس بن عبد الرحمان که از بزرگترین اصحاب امام رضا علیه السّلام به شمار می‌رود. ⁽⁴⁾

5-کتاب الرد علی الغلاة(الغالیة)،نوشته حسین و حسن،پسران سعید اهوازی که از

اصحاب امام رضا و امام جواد علیهما السّلام و به قولی نیز از اصحاب امام صادق علیه السّلام بودند. ⁽¹⁾

-رجال النجاشی،ص 58؛الذریعه،ج 10،ص 214؛معجم رجال الحدیث،ج 3،ص 233 و 245.

6-الرد علی الغالیة،نوشتۀ حسن بن علی بن فضال کوفی(متوفای سال 224)که فطحی مذهب(قائل به امامت عبد الله افطح،پسر امام صادق علیه السّلام)و از اصحاب امام کاظم علیه السّلام به شمار می‌رفت،اما با این حال در رجال،او را موثق می‌دانند.نیز گفته می‌شود که او پس از چندی از عقیدۀ فطحی خود دست برداشت و"امامی"شد و لذا او را از اصحاب امام رضا علیه السّلام نیز به شمار می‌آورند. ⁽²⁾

7-الرّد علی الغالیة و ابی الخطاب،نوشتۀ ابو اسحاق کاتب ابراهیم بن ابی حفص.او از اصحاب امام حسن عسکری علیه السّلام بود. ⁽³⁾

8-الرد علی الغالیة المحمدیة،نوشته فضل بن شاذان بن خلیل نیشابوری که از بزرگان اصحاب امام جواد علیه السّلام به شمار می‌رفت.بعضی او را از اصحاب امام رضا علیه السّلام نیز به حساب آورده‌اند.

9-کتاب الرد علی الغلاة،نوشتۀ ابو سهل اسماعیل بن علی بن اسحاق بن ابی سهل بن نوبخت که در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام می‌زیسته است. ⁽⁴⁾

10-الرّد علی الغلاة،نوشتۀ ابو محمد حسن بن موسی نوبختی،مؤلف فرق الشیعه که قبل از سال 300 ه ق یکی از بزرگان شیعه به حساب می‌رفته است.او پسر خواهر نوبختی پیشگفته است. ⁽⁵⁾

11-الرد علی اصحاب التناسخ،نوشتۀ نویسندۀ فوق.بعضی این کتاب را همان کتاب پیشین دانسته‌اند. ⁽⁶⁾

12-کتاب الرد علی فرق الشیعة ما خلا الامامیّه،نوشتۀ نویسنده فوق. ⁽⁷⁾

13-کتاب الرد علی الغلاة،نوشتۀ سعد بن عبد الله بن ابی خلف الاشعری قمی

مؤلف کتاب المقالات و الفرق(متوفای سال 301 یا 299 ه ق). ⁽¹⁾

-رجال النجاشی،ص 178-177.

14-کتاب الرد علی الغلاة،نوشتۀ محمد بن موسی بن عیسی همدانی سمّان(روغن فروش).مؤلف خود متهم به غلوّ بوده،اما این کتاب را در ردّ غلات نگاشته است. ⁽²⁾

شایسته یادآوری است که هیچ‌یک از کتب یاد شده به دست ما نرسیده است.

فصل سوم: غلات در آینۀ عقیده و عمل

مقدمه

در فصل دوم فرقه‌های مختلف غلات را برشمردیم و تا حد زیادی نیز با عقاید آنان آشنا شدیم و این نکته اجمالا به دست آمد که آنها در عمل،بی‌بند و باری مطلق و اباحی‌گری را ترویج می‌کردند.

در این فصل،قصد آن داریم که به بررسی عقاید کلّی غلات که اجمالا مشترک بین اکثر یا تمام فرقه‌های آنان می‌باشد،بپردازیم،ریشه‌های آن عقاید را مشخص کنیم و تاثیر یا عدم تاثیر آن عقاید در اعتقادات شیعه را به بحث بگذاریم و نیز عقایدی را که اصلی در شیعه داشته‌اند و غلات،آن عقاید را تحریف کرده‌اند،یادآور شویم و کیفیت تحریف را مشخص کنیم.در بعد عمل،هم ریشه‌های اباحی‌گری را بیان کنیم و توجیهاتی را که برای آن شده است،متذکر شویم.

در بسیاری از کتب فرقه‌شناسی و تاریخی،عقایدی همانند تناسخ،حلول،تشبیه، بداء و تاویل را از عقاید مشترک بین تمام غلات دانسته‌اند، ⁽¹⁾

-الملل و النحل،ج 1،ص 173؛الغلوّ و الفرق الغالیه فی الحضارة الاسلامیة،ص 11.

ما در این‌جا بدون این‌که به مشترک بودن یا مشترک نبودن عقیده‌ای بین تمام غلات توجه داشته باشیم،عقاید اصلی و کلی آنها را ذکر می‌کنیم و حتی الامکان از ورود به جزئیات خودداری می‌نماییم.

این فصل به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

الف-غلات در آینه عقیده(عقاید غلات)

ب-غلات در آینه عمل.

غلات در آینه عقیده

اشارة

عقاید غلات را می‌توان به‌طور کلی به دو بخش تقسیم کرد:

1-عقایدی که اثری از آنها در عقاید شیعه وجود ندارد.این عقاید عبارتند از:

الف-عقیده به الوهیّت و خدایی ائمه علیهم السّلام و اشخاص دیگر

ب-عقیده به نبوت ائمه علیهم السّلام و اشخاص دیگر

ج-عقیده به حلول

د-عقیده به تناسخ

ه-عقیده به تشبیه خداوند به موجودات

و-عقیده به تفویض.

از این عقاید با عنوان«عقاید مختص به غلات»یاد می‌کنیم.

2-عقایدی که اصل آنها در عقاید شیعه موجود بوده و غلات آنها را تحریف کرده‌اند این عقاید عبارتند از:

الف-عقیده به وصایت و جانشینی حضرت علی علیه السّلام

ب-عقیده به مهدویت

ج-عقیده به رجعت

د-تاویل قرآن

ه-عقیده به بداء.

از این عقاید با عنوان«عقاید مشترک بین غلات و شیعه»یاد می‌کنیم.

عقاید مختص به غلات

1-اعتقاد به الوهیت و خدایی ائمه علیهم السّلام و اشخاص دیگر

تاریخچه

در فصل اول،نمونه‌های فراوانی از اعتقاد به خدایی افرادی چون پادشاهان و امپراطورانی مانند امپراطور ژاپن و فرعون مصر ذکر کردیم.

همچنین اعتقاد یهودیان و مسیحیان را مبنی بر این‌که عزیر و مسیح،پسران خدا می‌باشند یادآور شدیم.

در اسلام،اعتقاد به خدایی ائمه علیهم السّلام برای اوّلین‌بار به عبد الله بن سبأ نسبت داده شده است که حضرت علی علیه السّلام را خدا می‌دانست.

در بخش تاریخ سبائیه،روشن شد که اساسا عبد الله بن سبأ،شخصیتی موهوم و ساختگی دارد و نه خود او و نه اعتقاداتش اساس تاریخی ندارند.

علاوه بر این،در کتب ملل و نحل از گروهی از طایفه«زطّ»یاد شده بود که اعتقاد به خدایی حضرت علی علیه السّلام داشتند که اینها را نیز مورد نقد و بررسی قرار دادیم و احتمال وجود آنها را منتفی ندانستیم.

به هرحال،روایاتی که از این طایفه نام می‌برد،شدت عمل حضرت علی علیه السّلام با آنها را نیز ذکر می‌کند،به‌طوری که نوشته‌اند آن حضرت علیه السّلام همه آنها را نابود کرد و دیگر اثری از آنها باقی نماند تا فرقه‌ای تشکیل دهند و عقاید خود را ترویج کنند.

اولین فرقه‌ای که در اسلام ظهور کرد و اعتقاد به خدایی افراد داشت،فرقه‌ای بود که از سوی هیچ‌یک از فرقه‌نویسان،منتسب به شیعه نشده است،بلکه ظهور آن در میان گروههای غیرشیعه بوده است.این فرقه،فرقه‌ای بود به نام راوندیه از پیروان عبد الله راوندی که گفته شده است در ابتدا محمّد بن علی بن عبد الله بن عباس را امام،خدا و عالم به هرچیز می‌دانستند و می‌گفتند:هرکس او را شناخت،آزاد است که هر کاری

بکند. ⁽¹⁾

-فرق الشیعه،ص 50. [1]

در زمان منصور،خلیفه عباسی،عده‌ای از این فرقه،منصور را خدای خود خطاب کردند.

اما پس از آن‌که منصور،ابو مسلم خراسانی را کشت،بر او شوریدند و منصور آنان را قتل عام کرد. ⁽²⁾

از این گروه بود که غلوّ به دیگر گروهها سرایت کرد؛گرچه قبل از این فرقه،به عبد الله بن معاویه نسبت داده شده است که خود را خدا می‌دانست ⁽³⁾که گفته شد،این نسبت، دروغ است.

در همین هنگام،ابو الخطاب که قبلا از اصحاب امام صادق علیه السّلام بود،برای آن‌که عده‌ای را دور خود جمع‌آوری کند،قائل به خدایی امام جعفر صادق علیه السّلام شد تا بتواند خود را به‌عنوان پیامبر منصوب از طرف او،به پیروانش بقبولاند. ⁽⁴⁾

ابو منصور عجلی هم در همین زمان قائل شد که خداوند او را بالا برده و به او خطاب «یا پسر»کرده است. ⁽⁵⁾

پس از ابو الخطاب،گروههایی همانند:معمریه(پیروان معمر)،بزیعیه(پیروان بزیع حائک)،سریه(پیروان سری)راه ابو الخطاب را در پیش گرفته،امام جعفر صادق علیه السّلام یا ائمه دیگر را خدا و رهبران خود را فرستاده او دانستند.

در هنگام بررسی روایات،دیدیم که در عصر امامان بعد از امام رضا علیه السّلام تا حضرت حجت علیه السّلام افراد و گروههایی بودند که به صفات مخصوص خداوند مانند خلق و رزق برای امامان اعتقاد داشتند،اما در آن روایات،نام فرقۀ مشخصی برده نشده بود.

در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام،محمد بن نصیر نمیری،امام حسن علیه السّلام را خدا و خود را پیامبر می‌دانست. ⁽⁶⁾

ابن حزم در کتاب خود از گروههای زیادی نام می‌برد که قائل به الوهیت ائمه علیهم السّلام یا افراد دیگر بوده‌اند که با آن‌که در کتب دیگر ملل و نحل مدرکی برای سخنان او یافت

نشد،اما به جهت تکمیل بحث،آنها را ذکر می‌کنیم.

این گروهها از قرار زیر است:

1-گروهی اعتقاد به الوهیت آدم و پیامبران بعدی تا حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله دارند و از آن پس به خدایی امامان شیعه تا امام جعفر صادق علیه السّلام معتقدند و در این‌جا توقف می‌کنند.

ابن حزم سپس خطابیه را به‌عنوان مظهر این گروه ذکر می‌کند،در حالی‌که گفتیم خطابیه فقط به خدایی امام جعفر صادق علیه السّلام اعتقاد داشتند.

سخن دیگری که درباره خطابیه می‌گوید،این‌است که آنها ابو الخطاب را خدایی بزرگتر از امام جعفر صادق علیه السّلام می‌دانستند.

2-قرامطه به خدایی محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق علیه السّلام اعتقاد دارند و بعضی از آنها خدایی رهبرشان ابو سعید حسن بن بهرام جبایی و پسرانش را قبول دارند.

قبلا در بحث قرامطه یادآور شدیم که آنها هیچ‌کس را به حد خدایی نمی‌رسانند.

3-بعضی به خدایی ابو القاسم نجار که در یمن ظهور کرد و ملقب به منصور شد، اعتقاد دارند.

4-عده‌ای به خدایی حسین بن منصور معروف به حلاج که در زمان مقتدر خلیفه عباسی به دستور وزیرش ابن حامد بن عباس به دار آویخته شد،معتقدند.

5-عده‌ای خدایی ابو مسلم خراسانی و سپس خدایی المقنع را که به خونخواهی او برخاست،قبول دارند.

6-گروهی نیز خدایی عبد الله بن حرب کندی کوفی را معتقدند. ⁽¹⁾

-الفصل،ج 4،ص 178.

شایان یادآوری است که با مراجعه به تاریخ و کتب ملل و نحل نتوانستیم صحت بعضی از این گفته‌های ابن حزم را اثبات کنیم.همچنین در بسیاری از کتب ملل و نحل هنگام ذکر بعضی از این فرقه‌ها،هیچ سخنی از اعتقاد آنها به الوهیت اشخاص در میان نیست.

علل این اعتقاد

ما در این‌جا فقط به بررسی علل این اعتقاد در میان غلات منتسب به شیعه می‌پردازیم.

به‌طور کلی می‌توان علل زیر را برای این اعتقاد ذکر کرد:

1-جهل و ناآگاهی:

افراد کم‌ظرفیت،هرگاه کرامتی از یکی از ائمه علیهم السّلام مشاهده می‌کردند،می‌پنداشتند که چون این کرامت از هیچ‌یک از مخلوقان صادر نشده است،پس حتما صاحب این کرامت مخلوق نیست و لذا او را به حدّ خدایی می‌رساندند،بدون آن‌که به این نکته پی ببرند که او مخلوقی است که خالق او را گرامی داشته و آن کرامت را به او عطا کرده است.

امام رضا علیه السّلام در حدیثی که قبلا ذکر کردیم،به این نکته اشاره می‌فرماید. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 25،ص 276،ح 19.

2-دوست داشتن زیاد(حبّ مفرط):

امام سجاد علیه السّلام در حدیثی،گروهی از شیعیان را به یهود و نصاری تشبیه می‌کند که بر اثر محبت فراوان،عزیز و عیسی را پسر خدا دانستند. ⁽²⁾

در احادیث دیگری نیز این مضمون تأئید شده است.البته باید توجه داشت که این دو علت فقط درباره افراد عامی و ساده‌دل صدق می‌کند،نه درباره افراد شیاد و دنیاطلبی مانند مغیره و ابو الخطاب.

3-کسب مقام نبوت برای خود:

رهبران شیاد این فرقه‌ها مانند ابو الخطاب،معمر و بزیع اعتقاد به خدایی ائمه علیهم السّلام را پلی برای اثبات نبوّت برای خود قرار دادند و بدین وسیله افراد ساده‌دل را دور خود جمع کردند و برای چند روزی،مقامی خودساخته کسب کردند.

در حقیقت،منظور اصلی آنان از طرح خدایی ائمه علیهم السّلام خودشان بودند،نه این‌که بخواهند مقام ائمه علیهم السّلام را بالا ببرند.

برخورد ائمه علیهم السّلام با این اعتقاد

در پایان فصل دوم بتفصیل برخورد ائمه علیهم السّلام با این ادعاها را مطرح کردیم و روشن شد که آنان در آغاز با دلایل محکم و متقن،سعی در آگاهی دادن به ناآگاهان و بیدار کردن افراد ساده‌دل داشتند و در مقابل رهبران شیاد،سخت‌ترین و شدیدترین موضع‌گیری‌ها را داشتند که در برابر هیچ گروه دیگری چنین موضع‌گیری از خود نشان ندادند.دیدیم که هرگاه اعتقاد خدایی آنان از زبان کسی نقل می‌شد،چهره‌شان دگرگون می‌شد و تن و بدن آنها بشدت می‌لرزید و شبها از ترس خداوند،خواب نداشتند.

مشاهده کردیم که خطر این گروه برای اسلام را از خطر هر گروه دیگر،بیشتر می‌دانستند و آنها را حتی از مشرکان و کفار هم بدتر به حساب می‌آوردند.

شاید بتوان گفت:اگر ائمه علیهم السّلام در آن زمان،دستگاه تبلیغاتی وسیعی داشتند و می‌توانستند پیام و گفته خود را به همه نقاط مملکت اسلامی برسانند،در همان آغاز، ریشۀ غلات را کنده بودند.

اما متأسفانه بسیاری از افراد این گروهها که در شهرهای دور از مرکز،مانند کوفه، بصره و شهرهای ایران پراکنده شده بودند،پیام ائمه علیهم السّلام را نشنیدند و بر گمراهی خود تا سالها بعد باقی ماندند.

2-اعتقاد به نبوت ائمه علیهم السّلام یا افراد دیگر

اشارة

تاریخچه و برخورد ائمه علیهم السّلام با این اعتقاد

کتب ملل و نحل و تاریخ،اوّلین‌بار،ادّعای نبوّت را به مختار ثقفی نسبت می‌دهند و دربارۀ او می‌گویند:کلمات و جملات موزون و مسجعی بر زبان می‌راند و ادعای نزول وحی بر خود را داشت. ⁽¹⁾

-الحور العین،ص 182.

قبلا بیان کردیم که این نسبت،دروغ محض است و دستگاههای تبلیغاتی بنی امیه و نیز دستگاههای تبلیغاتی عبد الله بن زبیر برای آلوده کردن چهره قیام مختار که به خونخواهی امام حسین علیه السّلام انجام گرفته بود،این‌چنین وجهه رهبر قیام را آلوده نشان

دادند.

همچنین به عبد الله بن معاویه نسبت داده شده است که گاهی خود را خدا و گاهی پیامبر دانست ⁽¹⁾

-مقالات الاسلامیّین،ص 5.

در هنگام ذکر فرقه‌های غلات از فرقه‌هایی با عنوانهای اثنینیّه،شریکیّه،امریّه،عینیّه و میمیّه نام بردیم که معتقد بودند حضرت علی علیه السّلام در نبوت با حضرت محمد صلّی اللّه علیه و اله شریک بود.

همچنین از فرقه‌هایی با عنوانهای غرابیه،ذبابیه،ذمیّه و مخطّئه یاد کردیم که نبوت را حق حضرت علی علیه السّلام می‌دانستند و می‌گفتند:جبرئیل به واسطه شباهت فراوان حضرت علی علیه السّلام و حضرت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله در هنگام نزول وحی خطا کرد و وحی را بر پیامبر فرود آورد و حضرت پیامبر صلّی اللّه علیه و اله برای راضی کردن حضرت علی علیه السّلام دختر خود را به او تزویج کرد. ⁽²⁾

بعضی از آنها مانند ذمیه،جبرئیل علیه السّلام را به واسطه این خطا مذمت می‌کنند.

قبلا متذکر شدیم که هیچ دلیل تاریخی بر وجود هیچ‌یک از فرقه‌های یاد شده نیافتیم و بر فرض که چنین اعتقادی وجود داشته باشد،ممکن است از آن فرقه‌های مشهور غلات باشد.

در زمان امام باقر علیه السّلام بیان بن سمعان ادّعای نبوّت کرد و از امام باقر علیه السّلام خواست که به او ایمان آورد تا نجات پیدا کند. ⁽³⁾

در میان روایات به بعضی از احادیث برمی‌خوریم که امام صادق علیه السّلام از خود و ائمه دیگر علیهم السّلام نبوت را نفی کرده و بر قائل به نبوت آنها و شک‌کننده در نبوت آنها لعنت فرستاده است. ⁽⁴⁾

57،60.

از این احادیث می‌توانیم استنباط کنیم که در زمان امام صادق علیه السّلام قائلان به نبوت ائمه علیهم السّلام وجود داشته‌اند.

البته در این احادیث از فرقه مشخصی نام برده نشده است.

به برخی از فرقه‌های اسماعیلیه نیز نسبت داده شده که محمد بن اسماعیل را خاتم پیامبران می‌دانستند. ⁽¹⁾

-فرق الشیعه،ص 85؛ [1]الفصل،ج 4،ص 183.

در هنگام بررسی فرقه‌های غلات دیدیم که بعضی از آنها مانند،خطابیّه،معمریّه و بزیعیّه که الوهیت امامان را مطرح می‌کردند،رهبران خود را پیامبر از طرف آنها می‌دانستند.

در زمان امام حسن عسکری علیه السّلام محمد بن نصیر نمیری خود را پیامبر مبعوث از طرف آن امام می‌دانست. ⁽²⁾

ابن حزم از گروههایی نام می‌برد که قایل به نبوت حضرت علی علیه السّلام و امامان فرزند او بودند،اما نام آن گروه را مشخصا ذکر نمی‌کند.

ابن حزم،مغیره بن سعید را مدّعی نبوّت می‌داند. ⁽³⁾

علت این اعتقاد

1-در این‌جا نیز می‌توانیم ناآگاهی و محبت بیش از حدّ را به‌عنوان علل این اعتقاد برشماریم که نسبت به توده‌های ناآگاه مصداق دارد.

2-امّا رهبران فرقه‌ها که ادعای نبوت امامان را می‌کردند،خود را وصی و جانشین ائمه علیهم السّلام می‌دانستند و معتقد بودند که امام علیه السّلام علم و انگشتری خود را به آنها بخشیده و آنها را وصی خود قرار داده است و بدین وسیله توده‌های ناآگاه را به دور خود جمع می‌کردند و چند روزی مقامی خودساخته را برای خود فراهم می‌ساختند.

3-رهبرانی که خود ادعای نبوت می‌کردند،این ادعا را برای فریب توده‌ها و رسیدن به ریاست چند روزۀ دنیایی مطرح می‌کردند.

3-عقیده به حلول

تعریف حلول

"حلول"در لغت به‌معنای جای گرفتن چیزی در چیز دیگر است،به نحوی که شیء اول به شیء دوم اختصاص می‌یابد.در این هنگام شیء اول را«حال»و شیء دوم را «محلّ»گویند. ⁽¹⁾

-مصاحب،غلامحسین،دائرة المعارف فارسی،(تهران،امیر کبیر،1345 ش)،ج 1،ص 863؛دلائل

الصدق،ج 1،ص 138.

در علم کلام،رابطه بین جسم و محلّی را که در آن قرار گرفته است،"حلول"می‌گویند و نیز از ارتباط بین عرض و جوهر گاهی به حلول تعبیر می‌شود؛مثلا گفته می‌شود، سفیدی که عرض است در این کاغذ که جوهر است،حلول کرده است. ⁽²⁾

ص 55.

در فلسفه از ارتباط بین روح و جسم تعبیر به حلول می‌شود؛یعنی روح در جسم حلول کرده و با آن متحد شده است. ⁽³⁾

همچنین از ارتباط بین مادّه و صورت،تعبیر به"حلول"می‌شود.

در تصوّف از این اصطلاح برای حلول لاهوت(عالم بالا)در ناسوت(عالم پایین) استفاده می‌شود. ⁽⁴⁾

حلول در فلسفه بر دو قسم است:

1-"حلول سریانی"که چنان پنداشته می‌شود که اجزای حال در اجزای محل،داخل می‌شود؛مثل حلول گل در گلاب.

2-"حلول طریانی"که به آن"حلول جواری"نیز می‌گویند که در آن فقط محلّ ظرف حال می‌شود؛مثل حلول شخص در مکان یا حلول آب در لیوان. ⁽⁵⁾

مراد از حلولی که در این‌جا مورد بحث است،آن‌است که روح خداوند یا اجزایی از آن در یک شخص مانند نبی،امام یا هر شخص یا جسم دیگری حلول کند،به نحوی که با

او متحد شود؛یعنی حلول سریانی باشد،که سرانجام حلول و اتحاد هردو مصداق پیدا می‌کند.

این عقیده‌ای است که به بعضی از فرقه‌های غلات نسبت داده شده است.

تاریخچۀ حلول

چنین به نظر می‌رسد که حلول،ریشۀ تاریخی بس عمیقی دارد و در میان تمام مذاهب و ادیانی که به نحوی به خدایی غیرخداوند یکتا قایل بوده‌اند،وجود داشته است،به‌گونه‌ای که بعضی از نویسندگان،عمر این عقیده را همراه با عمر انسانیّت می‌دانند؛ ⁽¹⁾

-مذاهب الاسلامیّین،ج 2،ص 58.

این عقیده در دینهای ابتدایی و نیز در ادیان هند و مصر و یونان قدیم دیده شده است که از آن به تجسّد خداوند در انسان( noit r nI )تعبیر می‌کنند و ممکن است به دو شکل دایم یا موقت باشد. ⁽²⁾

المعارف 1373 ق)،ص 58.

بارزترین نمونۀ این عقیده قبل از اسلام،در دین مسیحیت دیده می‌شود که قایل به تجسّد خداوند در روح حضرت عیسی علیه السّلام و حلول روح خدایی در آن حضرت می‌باشند. ⁽³⁾

لذا برخی از نویسندگان،انتشار حلول در اسلام را نشأت گرفته از عقیده"تثلیث مسیحیت"می‌دانند. ⁽⁴⁾

در اسلام برای اولین‌بار،اعتقاد به حلول به عبد الله بن سبأ نسبت داده شده که گفته شده است:او قائل به حلول جزء الهی در حضرت علی علیه السّلام بود. ⁽⁵⁾

گفته شده است که فرقه‌های دیگر،این اعتقاد را از او گرفتند و قایل به حلول جزء الهی در ائمه بعد از علی علیه السّلام شدند و گفتند که ائمه بدین طریق،استحقاق امامت را به نحو وجوب دارا شدند،همچنان‌که آدم علیه السّلام که مستحق سجود ملائکه گردید،به واسطۀ

حلول روح الهی در او بود.

با اثبات موهوم بودن شخصیت ابن سبا،بی‌پایه بودن این قول به‌طور کلی آشکار می‌شود.

اما جالب آن‌است که فان فلوتن،مستشرق آلمانی،این گفتار دروغین را راست پنداشته و آن را چنین پرورش داده است:

سبائیه معتقد بودند که جزء الهی در علی علیه السّلام و سپس در امامان بعد از او تجسد پیدا کرده است.البته به نظر آنان لازم نبود که آن جزء الهی همیشه در بدن آن شخص باشد، بلکه ممکن بود که دوباره به مقرّ الهی خود برگردد،تا در موقع خود در بدن شخص دیگری تجسّد پیدا کند.

این مدت زمان را که روح الهی از زمین غایب می‌شد،«غیبت»می‌خواندند و هرگاه دوباره به زمین بازمی‌گشت،آن را«رجعت»می‌نامیدند. ⁽¹⁾

-فان فلوتن،السیادة العربیة و الشیعة و الاسرائیلیات فی عهد بنی امیه،(چاپ دوم:قاهره،مکتبة النهضة

المصریة،1965 م)،ص 80.

بدین‌سان می‌بینیم که چگونه یک دروغ،آن‌چنان پرورش پیدا کرده و باعث خیالات و توهمات دیگر شده است.

ما در بحث«رجعت»به این سخن باز خواهیم گشت.

پس از ابن سبا این قول را به فرقه‌های کیسانیه و بخصوص پیروان عبد الله بن معاویه نسبت می‌دهند.

می‌گویند:عبد الله قائل بود که روح خداوند در آغاز در آدم حلول کرد،سپس به وسیله«تناسخ»به پیامبران دیگر منتقل شد تا به پیامبر اسلام صلّی اللّه علیه و اله رسید.پس از وی در علی علیه السّلام و پس از علی علیه السّلام در فرزندش محمد حنفیه و سپس در پسرش عبد الله بن محمد معروف به ابو هاشم حلول نمود و از او منتقل به عبد الله بن معاویه شد. ⁽²⁾

به دسته‌ای از گروه کیسانیه نسبت داده شده است که می‌گفتند:

خداوند قدیم،در ظرفی به نام محمّد(پیامبر اکرم)با این بدن گوشتی و خونی(یعنی بدن ظاهری)حلول کرد و به نام او سخن گفت.وقتی که محمد صلّی اللّه علیه و اله به ربوبیّت رسید،

برای خود ظروف و خانه‌هایی خلق کرد که در آنها حلول می‌کرد و آن ظروف و خانه‌ها چهار عدد بودند؛یعنی علی،فاطمه،حسن و حسین(سلام الله علیهم)و اینها در حقیقت یک معنا بودند که همان رب خالق می‌باشد. ⁽¹⁾

-المقالات و الفرق،ص 60.

قبلا بیان کردیم که عبد اللّه بن معاویه،فردی سیاسی بود که شورش مهمّی را علیه بنی امیه رهبری کرد و گفتیم که بنی امیه و نیز بنی عباس که بتازگی قیام خود را شروع کرده بودند با او مخالف بودند و بالأخره پس از فرار از جنگی که از بنی امیه شکست خورده بود،به دستور ابو مسلم خراسانی در شهر هرات کشته شد.پس از کشته شدن او، تبلیغات از هردو جانب بر ضدّ او به راه افتاد و این اقوال و عقاید ناپسند را به او نسبت دادند.

همین اقوال نیز به حربیه نسبت داده شده است،با این تفاوت که روح خدا را پس از ابو هاشم،به عبد الله بن حرب کندی منتقل می‌دانند. ⁽²⁾

گفته شده است که بیان بن سمعان در زمان امام سجاد علیه السّلام نیز قائل به حلول بود و می‌گفت:روح خدا پس از ابو هاشم در او حلول کرده است. ⁽³⁾

دربارۀ گروهی از خطابیه نقل کرده‌اند که می‌گفتند:

جعفر بن محمّد علیه السّلام خداست و در حقیقت،نوری است که در بدن اوصیا حلول می‌کند.این نور در جعفر بود.سپس از او خارج شد و داخل بدن ابو الخطاب گردید.پس از آن از بدن ابو الخطاب خارج و به بدن معمر داخل شد.پس در این هنگام خدا شد و ابو الخطاب از ملائکه گردید.

به یاران محمد بن بشیر،رئیس فرقه بشیریه نیز نسبت داده‌اند که می‌گفتند:

همه کسانی که به محمّد صلّی اللّه علیه و اله انتسابی دارند،در حقیقت خانه‌ها و ظروفی هستند که محمّد که ربّ است در آنها حلول کرده است،و الاّ محمّد فرزندی ندارد و از کسی زاده نشده است،بلکه او خود را در این حجابها پنهان کرده است. ⁽⁴⁾

به اصحاب حسن شریعی،رهبر فرقه شریعیّه هم نسبت داده‌اند که می‌گفتند:

خداوند در پنج نفر،یعنی در محمد،علی،فاطمه،حسن و حسین علیهم السّلام حلول کرد و

اینها خدایان ما هستند.این پنج نفر،پنج ضد دارند که عبارتند از:ابو بکر،عمر،عثمان، معاویه و عمر و عاص.

بعضی از آنها این اضداد را قابل ستایش می‌دانستند،چراکه می‌گفتند به وسیله این اضداد است که آن پنج تن شناخته می‌شوند و بعضی گفتند:این اضداد به هیچ وجه قابل ستایش نیستند.

همچنین به شریعی نسبت داده‌اند که قایل به حلول روح خداوند در خودش بود.

به محمد بن نصیر نمیری نیز که از غالیان زمان حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام بود، نسبت داده‌اند که به حلول روح خداوند در خودش اعتقاد داشت. ⁽¹⁾

-مقالات الاسلامیّین،ص 14.

به برخی از مدعیان بابیّت در زمان غیبت صغری مانند شلمغانیه نیز نسبت داده‌اند که قایل به حلول روح خداوند در خودش بود. ⁽²⁾

به گروهی به نام سلمانیّه نیز نسبت داده شده است که قایل به حلول روح خداوند در سلمان بودند.

ابو الحسن اشعری(متوفای اوایل قرن چهارم)می‌گوید:در زمان ما عده‌ای قایل به خداوندی سلمان هستند، ⁽³⁾که شاید این ادعا به نحو حلول بوده است.

در میان صوفیّه نیز عده‌ای قایل به حلول بوده‌اند و می‌گفتند:

خداوند در انسانها و حیوانها و حتی حیوانهای درنده حلول می‌کند.

آنها هرچیزی را ببینند،نیکو می‌شمرند،به این دلیل که شاید خداوند در آن حلول کرده باشد. ⁽⁴⁾

در بعضی از کتب از فرقه‌ای خاص به نام حلولیّه نام برده شده است و در تعریف این فرقه گفته‌اند:اینها قایلند که قلب انسان،خانۀ خداست.پس هرگاه این خانه از غیرخدا خالی شد و از صفات مذموم تهی گردید و شرح صدر پیدا کرد و گشایش یافت،آن‌گاه خداوند در آن حلول خواهد کرد. ⁽⁵⁾

بدین‌سان،این عقیده در معتقدات صوفیان متأخّر نیز داخل شد و آنها قایل به حلول در گونه‌های مختلف آن شدند و حتی در بعضی از مواقع،معتقد به حلول روح خداوند در قطب و مرشد خود گشتند.

علت اعتقاد به حلول

بعضی از فرقه‌نویسان معاصر درباره علت اعتقاد به حلول جزء الهی در حضرت علی علیه السّلام و ائمه دیگر چنین گفته‌اند:

1-غلات شیعه می‌گویند که جزء الهی در علی علیه السّلام حلول کرد و با جسدش متحد شد و آن بدین علت است که از آن حضرت علیه السّلام کارهای شگفت سر می‌زد و گاهی از مغیبات خبر می‌داد و با کفار می‌جنگید و پیروز می‌شد و در خیبر را از جا می‌کند و می‌فرمود:

«و الله ما قلعت باب خیبر بقوة جسدانیه و لکن قلعته بقوة ملکوتیة...»

به خداوند سوگند!در خیبر را با قوه بدنی‌ام از جا نکندم،بلکه آن را به وسیله قوّه‌ای ملکوتی از زمین کندم.(منظور آن حضرت علیه السّلام این بود که خداوند در آن هنگام، نیرویی خاص به من بخشید). ⁽¹⁾

-تاریخ شیعه،ص 157.

2-قول به عصمت در شیعه نیز باعث قول به حلول در میان افراد ساده‌دل شده است.

آنها می‌گویند:علّت عصمت پیغمبر و ائمه از گناه،این‌است که روح خدا در آنها حلول کرده است و می‌گویند:اگرچه آنان در ظاهر جسمانی هستند،ولی در حقیقت رحمانی هستند و از این جهت است که معصوم از لغزش و خطایند،زیرا اگر تنها طبیعت بشری داشتند،حتما از گناه و لغزش مصون نمی‌ماندند.صوفیّه و غلات به سبب همین اعتقاد به حلول است که منکر سایه داشتن ائمه علیهم السّلام شدند و گفتند:آنان در تابش آفتاب و ماه سایه ندارند؛زیرا خود نور مطلقند و نور خورشید و ماه بدون هیچ حاجب مانند بلور و شیشه از بدن ایشان عبور می‌کند. ⁽²⁾

البته این هردو علت فقط درباره افراد ساده و ناآگاه مصداق پیدا می‌کند،نه دربارۀ رهبران شیّاد و غلات.

3-به نظر می‌رسد علّت اصلی مطرح شدن حلول از سوی رهبران فرقه‌های غلات

این باشد که آنها برای این‌که خود را پیامبر معرفی کنند،احتیاج داشتند که ائمه علیهم السّلام را خدا بدانند،اما از طرف دیگر می‌دیدند که این مطلب در میان مسلمانان خریداری ندارد و نیز پیروان آنها بسیار استبعاد خواهند کرد که بشری خدا باشد،لذا قول به حلول را مطرح کردند که راحت‌تر می‌توانست مورد پذیرش قرار گیرد،زیرا اوّلا مستقیما خدایی ائمه علیهم السّلام را مطرح نکرده بودند و می‌توانستند بین بشر بودن ائمه علیهم السّلام در ظاهر و خدایی آنها در باطن ارتباطی برقرار سازند.

ثانیا،می‌توانستند با توجیه و تاویل آیات و نمونه‌هایی همانند ماجرای خلقت آدم علیه السّلام و خلقت حضرت مسیح علیه السّلام که در آنها سخن از دمیدن روح الهی است،مسأله را تا حدودی عادی جلوه دهند.

آنها بین دمیدن روح الهی در آدم و حضرت مریم و حلول آن،خلط می‌کردند و بدین وسیله قرآن را هم شاهد خود می‌گرفتند.

با این توجیه است که یکی از نویسندگان معاصر اهل سنّت قائل شده که«برعکس ادعای اهل سنّت،هیچ‌یک از فرقه‌های غلات شیعه قایل نشده‌اند که ائمه علیهم السّلام واقعا خود خدا و دارای جوهر خدایی باشند،چرا که در نزد همه غلات،اعتقاد این بوده است که امکان معرفت ذات خداوند وجود ندارد،چرا که او از هر وصف و حدی بالاتر است.

بلکه مطلب از این قرار بوده که آنها به نوعی ائمه علیهم السّلام یا سلمان را شریک در الوهیت می‌دانسته‌اند که این شراکت در نزد هر فرقه‌ای با فرقۀ دیگر،تفاوت پیدا می‌کرده است». ⁽¹⁾

-شخصیات قلقة فی الاسلام،ص 38.

به نظر می‌رسد مراد این نویسنده از مشارکت،همان حلول جزء خدایی باشد.

البته این توجیه،گرچه توجیه خوبی به نظر می‌رسد،ولی باتوجه به اقوال کتب ملل و نحل که صریحا قول به خدایی ائمه علیهم السّلام و اشخاص دیگر را از بعضی از فرقه‌های غلات، بدون مطرح کردن قول به حلول آورده‌اند و باتوجه به این‌که شیعه روایات بسیاری دارد که در آنها ائمه علیهم السّلام قول به خدایی خود را بدون این‌که ذکری از حلول بیاورند،رد می‌کنند،این نکته محرز می‌گردد که کسانی وجود داشته‌اند که بدون استفاده از حلول،

قایل به خدایی ائمه علیهم السّلام باشند.

برخورد ائمه علیهم السّلام با حلول

موردی در روایات شیعه یافت نشد که ائمه علیهم السّلام اشاره به‌عنوان حلول کرده و آن را مردود شمرده باشند،لیکن در بعضی از روایات،محتوای حلول بدون ذکر عنوان حلول رد شده است؛مثل روایت زیر:

یونس بن عبد الرحمان می‌گوید:در نامه‌ای از امام رضا علیه السّلام سؤال کردم که آیا در حضرت آدم علیه السّلام چیزی از جوهریت پروردگار بود؟

امام رضا علیه السّلام در جواب نوشت:صاحب این اعتقاد چیزی از سنت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله را ندارد و او زندیق است. ⁽¹⁾

-بحار الانوار،ج 3،ص 292،ح 12.

ممکن است علت عدم اشاره ائمه به حلول این باشد که بالاخره مرجع و منتهای حلول به این‌است که ائمه علیهم السّلام(یا دیگران)خدا باشند و دیدیم که آنان چگونه با تمام قوا با این اعتقاد مبارزه کردند و هرگونه خدایی یا داشتن صفات خدایی را بشدت از خود منتفی دانستند و قائل به این سخنان را کافر و حتی بدتر از مشرک دانسته و از آنها اعلان بیزاری کرده و آنها را لعنت فراوان فرستاده‌اند و این‌گونه سخنان را باعث کوچک کردن عظمت خداوندی به حساب می‌آورده‌اند.

علت دیگر،ممکن است این باشد که حلول بتنهایی نمی‌توانست تامین کننده نظر رهبران شیاد غلات باشد،چرا که آنها در نهایت می‌توانستند به پیروان خود چنین تفهیم کنند که روح خدا در بدن آدم علیه السّلام حلول کرده است،اما این‌که چگونه از آدم علیه السّلام به دیگران منتقل شده است،حلول نمی‌توانست بتنهایی پاسخگو باشد.

این بود که از مسألۀ«تناسخ»و انتقال ارواح از بدنی به بدن دیگر استفاده می‌کردند و می‌گفتند این‌روح خدایی از آدم علیه السّلام به وسیله تناسخ در پیامبران دیگر حلول کرد،تا مثلا به امام جعفر صادق رسید و پس از او در ابو الخطاب حلول نمود.

با مطرح شدن مسألۀ تناسخ،مسألۀ حلول کم‌رنگ‌تر می‌شد.لذا می‌بینیم که روایاتی در ردّ تناسخ و این‌که قایل آن کافر است،وارد شده است.

خلاصۀ مطلب این‌که ائمه علیهم السّلام دو طرف حلول،یعنی تناسخ و الوهیت را بشدت رد کردند،اما سخنی دربارۀ حلول با عنوان حلول از آنها به دست نیامد.

حلول در کلام و فلسفۀ اسلامی

از آن‌جا که مسألۀ حلول بعدها به حلاّج که مورد احترام صوفیان و بعضی عارفان است،نسبت داده شد و سپس وارد مسائل عرفان نظری شد و در آن‌جا مورد بحث و بررسی قرار گرفت،حساسیت فلاسفه و متکلّمان را نیز به خود جلب کرد و آنان به بررسی این مسأله در کتب خود پرداختند و همگی بالاتفاق این مسأله را رد کردند.

نمونه‌هایی از دلایلی که در ردّ این مساله آورده‌اند،از این قرار است:

1-در«حلول چیزی در چیز دیگر»حتما باید آن دو چیز از یک سنخ باشند و خداوند که واجب الوجود است با هیچ‌یک از موجودات ممکن هم‌سنخی ندارد تا در آنها حلول کند.پس عقلا حلول خداوند در موجودات و اشیاء محال است. ⁽¹⁾

-دائرة المعارف مصاحب،ج 1،ص 863.

2-اگر بنا باشد خداوند در چیزی حلول کند،بدان معناست که آن چیز محل خداوند می‌شود و در این هنگام چون حال به محلّ احتیاج دارد،پس خداوند نیز به آن محلّ احتیاج خواهد داشت،در حالی‌که ثابت شده است خدا از هر جهت،واجب و غنی و بی‌نیاز بالذات است و به هیچ‌چیز احتیاج ندارد و اگر به چیزی احتیاج داشته باشد از وجوب خواهد افتاد و به مرحلۀ ممکنات تنزّل پیدا خواهد کرد. ⁽²⁾

تهمتی به شیعه در باب حلول

گرچه از نویسندگان معاصر اهل سنّت،کمتر کسی را یافتیم که شیعه را با اعتقاد به حلول متهم کند،اما کمال تعجّب از طه حسین،محقّق و نویسندۀ معروف مصری است که می‌گوید:

تناسخ از اواخر قرن اول هجری نزد عرب معروف و مشهور شد و شیعه به آن اعتقاد پیدا کرد.شیعه به بعضی از مذاهبی که به تناسخ نزدیک است،مانند«حلول»و«رجعت» نیز معتقد شد و بین اهل ادب،کسی نیست که گفته‌های باطل سیّد حمیری و کثیّر را در

این مورد نداند. ⁽¹⁾

-الغدیر،ج 2،ص 252 [1] که از ذکری ابی العلاء،نوشتۀ طه حسین،ص 258 نقل می‌کند.

در این‌باره تذکر چند نکته لازم است:

1-طه حسین این سخنان را در کتاب ذکری ابی العلاء که موضوع پایان‌نامۀ دکترای او می‌باشد،ذکر کرده است و این کتاب یکی از اولین کتب این محقق است که طبعا از ناپختگی‌هایی برخوردار است که در کتب بعدی او کمتر دیده می‌شود.

شاید اگر وی فرصت بازنویسی پیدا می‌کرد،از این سخن بازمی‌گشت؛چرا که خود او،در کتبی همانند الفتنة الکبری،علی و بنوه،در مقابل اتهامات اهل سنّت به دفاع از شیعه پرداخته است.

2-از بحث تفصیلی گذشته ثابت شد که هیچ‌یک از ائمه شیعه علیهم السّلام و نیز علمای آنها معتقد به حلول نمی‌باشند.

3-اشعار کثیّر و سید حمیری فقط درباره رجعت است و آنچه معروف است این است که کثیر کیسانی بوده است و سید حمیری نیز یکی از بزرگان کیسانی بود که به وسیلۀ امام صادق علیه السّلام توبه کرد و شیعه شد و این اشعار منسوب به او دربارۀ رجعت رهبران کیسانیّه مربوط به قبل از توبه او می‌باشد. ⁽²⁾

4-اعتقاد به تناسخ

تعریف تناسخ

تناسخ در لغت از ریشه«نسخ»گرفته شده است.

راغب اصفهانی در مفردات،نسخ را این‌چنین تعریف می‌کند:

«النسخ هو ازالة شیء بشیء یتعقبّه کنسخ الشمس الظلّ و الظلّ الشمس و الشیب الشباب.» ⁽³⁾

نسخ یعنی از بین بردن چیزی به وسیله چیزی‌که در پی آن چیز اوّل درمی‌آید؛ چونان که خورشید سایه را،سایه نور خورشید را و پیری جوانی را از میان برد.

نسخ در اصطلاح ملل و نحل و علم کلام و فلسفه عبارت است از:انتقال روح از بدنی به بدن دیگر در همین جهان. ⁽¹⁾

-الملل و النحل،ج 2 ص 55؛دایرة المعارف مصاحب،ج 1،ص 672؛دایرة المعارف القرن العشرین،

ج 10،ص 172.

میر سیّد شریف جرجانی در تعریفات خود،تناسخ را چنین تعریف کرده است:

«تناسخ،عبارت است از تعلّق روح به بدنی بعد از جدا شدن از بدن دیگر،بدون آن‌که فاصله زمانی بین این دو تعلق بیفتد.علت تعلق به بدن دیگر،عشق ذاتی است که بین روح و بدن برقرار است.» ⁽²⁾

تخلل زمان بین التعلقین،للتعشق الذاتی بین الروح و الجسد»به نقل از:هفتاد و سه ملت،ص 30.

حال،روح انسان ممکن است در بازگشت،به بدن انسان دیگر برگردد که آن را«نسخ» گویند،یا به بدن حیوانات درنده و غیردرنده و پرندگان بازگردد که آن را«مسخ»خوانند، یا به بدن خزندگان و حشرات بازگردد که آن را«رسخ»نامند،یا به اجسام گیاهان و درختان بازگردد که آن را«فسخ»گویند، ⁽³⁾

الآداب،1401 ق)،ص 7؛دایرة المعارف مصاحب،ج 10،ص 672.

امّا بازگشت روح انسان به بدن انسان دیگر ممکن است در قوس نزول واقع شود؛ مثل این‌که روح یک پادشاه در بدن یک فرد فقیر و بیچاره بازگردد.همچنین ممکن است در قوس صعود قرار گیرد؛مثل این‌که روح در بازگشت در بدن فرد کاملتری بازگردد. ⁽⁴⁾

قائلان به تناسخ در فروع و جزئیات این عقیده،گفتارهایی دارند که در بحثهای آینده به آن می‌پردازیم.