اصحاب سید الشهداء علیه السلام روی کردی بر گونه شناسی معرفتی مردم کوفه و بصره

مشخصات کتاب

سرشناسه:قرائتی‌ستوده ، احسان ،۱۳۴۴-

عنوان و نام پدیدآور:اصحاب سیدالشهداء علیه‌السلام: روی‌کردی بر گونه‌شناسی معرفتی مردم کوفه و بصره/ احسان قرائتی‌ستوده.

مشخصات نشر:قم : آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری:۳۹۱ ص.

شابک:9789641802402

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه.

عنوان دیگر:روی‌کردی بر گونه‌شناسی معرفتی مردم کوفه و بصره.

موضوع:حسین‌بن علی (ع)، امام سوم، ۴ - ۶۱ق -- اصحاب

موضوع:عاشورا -- تاریخ

موضوع:واقعه کربلا، ۶۱ق -- تاریخ

موضوع:کوفه (عراق) -- تاریخ

موضوع:بصره (عراق) -- تاریخ

شناسه افزوده:آستانه مقدسه قم. انتشارات زائر

رده بندی کنگره:BP۴۱/۵/ق۳۳۲الف۶ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی:۲۹۷/۹۵۳۴

شماره کتابشناسی ملی:۲۹۶۰۷۷۶

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

اصحاب سیدالشهداء علیه‌السلام: روی‌کردی بر گونه‌شناسی معرفتی مردم کوفه و بصره

احسان قرائتی‌ستوده.

فهرست مطالب

طلیعه 13

بررسی کوتاه در اهداف قریب نهضت عاشورا

عدم قبول بیعت با یزید 19

اصلاح در امت، امر به معروف و نهی از منکر،... 20

قبول امامت بر مردم و تشکیل حکومت عدل 21

مخالفت با خلافت یزید 23

گونه‌شناسی معرفتی مردم کوفه و نهضت امام حسین علیه السلام

ساکتین مردد 31

ساکتین عافیت طلب 38

گروهی که طینت شیطانی داشتند 58

خباثت شدید طینت دشمنان امام حسین علیه السلام 61

ویژگی های مزدوران عبیداللّه بن زیاد - لعنه اللّه -

حرام خوارگی 73

فتوحات اعراب 74

زنازادگی 74

شراب خواری 76

بی‌بصیرت در دین 77

خیانتکار 78

بی‌رحم نسبت به ضعیفان 80

جنگ ناجوانمردانه‌ی لشکر کوفه با امام حسین علیه السلام

نشانه‌های ناجوانمردی در جنگ کوفیان 87

عاقبت قاتلان امام حسین علیه السلام 91

عاملان اصلی شهادت حضرت سیدالشهدا علیه السلام

عبیدالله بن زیاد 105

عمر بن سعد 108

شمر بن ذی‌الجوشن 113

محمد بن اشعث 117

سنان بن انس 121

بنی هاشم

بنی‌هاشم 127

حضرت علی اکبر علیه السلام 133

حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام 142

تلاش عباس علیه السلام در روز تاسوعا 144

عباس علیه السلام در شب و روز عاشورا 147

مسلم بن عقیل علیه السلام 154

نمایندۀ تام الاختیار امام حسین علیه السلام 155

رهبری شیعه در کوفه 157

پایبندی به عقاید و اخلاق 158

غربت در کوفه 159

معتقد به شایستگی امام در امر حکومت 166

تا لحظۀ شهادت به یاد امام 168

مقتل مسلم بن عقیل 169

گریه بر مسلم 171

کودکان شهید کربلا 172

عبدالله رضیع (شیرخوار) 173

طفل دیگر 176

طفل هفت ساله 177

قاسم بن الحسن علیه السلام 177

اصحاب معرفتی امام حسین علیه السلام

ویژگی‌های شخصیتی 185

بصیرت در امامت و ولایت 185

خداپرستی و عبادت خالص 194

نداشتن تعصبات قومی و قبیله‌ای 198

ملازمت قرآن 198

امین و آبرومند در جامعه 200

مواسات و وفاداری نسبت به امام علیه السلام 204

تلاش برای حفظ جان امام علیه السلام 212

صبر در امتحانی بزرگ 220

تسلیم محض امام معصوم علیه السلام 223

اخلاق الهی و اسلامی 226

شجاعت 233

پس از شهادت 235

سرهای شهدا در کوفه 237

سرهای شهدا در شام 238

برخی از اصحاب معرفتی

حبیب بن مظاهر اسدی 241

حامی اهل بیت علیهم السلام 241

بصیر در رأی و نظر 246

وفادار بر عهد امامت 249

در منظر اصحاب امام حسین علیه السلام 250

در منظر دشمنان 251

مقتل حبیب بن مظاهر 253

انتقام فرزند حبیب از قاتل او 254

بریر بن خضیر همدانی 255

بریر و ولایت الهیه 255

معلم و قاری بزرگ قرآن 256

وفاداری به امام حسین علیه السلام 260

خیرخواهی برای دشمن 260

جایگاه اجتماعی 262

مقتل بریر بن خضیر همدانی 262

مسلم بن عوسجه 263

ویژگی‌های اعتقادی و اخلاقی 264

عبادت و تقوا 265

وفادار 267

مطیع امام حسین علیه السلام 268

شجاعت 269

سابقۀ درخشان 270

مقتل مسلم بن عوسجه 270

عابس بن ابی شبیب شاکری 272

اهل عبادت و بندگی 272

اهل ولا 273

با نفوذ و امین 275

شجاع 276

مقتل عابس 277

عبدالله بن عمیرکلبی 278

عمرو بن قرظه انصاری 281

ابوثمامه، عمرو بن عبدالله صائدی 284

اهل ولا 284

بر پا کنندۀ نماز و عبادت 285

شجاع 287

دشمن شناس 287

مقتل ابوثمامه 289

سعید بن عبدالله حنفی 290

موحد مخلص 290

ثابت قدم در ولایت 291

مورد اعتماد امام حسین علیه السلام 292

سعید بن عبدالله حنفی در شب عاشورا 294

مقتل سعید بن عبدالله حنفی 295

عبدالرحمن بن عبدرب انصاری 297

همراه ولایت 299

استوار در ولایت 300

شب عاشورا 301

هانی بن عروه مرادی 302

ولایت 302

جایگاه اجتماعی 303

پایبند به اصول اخلاقی 304

مواسات 304

ویژگی مدیریتی هانی بن عروه و آثار آن 305

مقتل هانی بن عروه مرادی مذحجی 311

قیس بن مسهّر صیداوی 315

تلاش در احیای امر اهل بیت علیهم السلام 315

مقتل قیس بن مسهر صیداوی 322

نافع بن هلال بجلی 326

وفادار به ولایت 326

مدافع حریم امامت 329

شجاعت 330

انس بن حارث (کاهل) اسدی 332

اصحاب تصرفی امام حسین علیه السلام

زهیر بن قین 340

احترام به فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و جذبۀ ولایت 340

آغاز فداکاری 343

عصر تاسوعا و شب عاشورا 344

زهیر در روز عاشورا 346

مقتل زهیر 350

حرّ بن یزید ریاحی 352

در مأموریت عبیدالله 352

ابوالشعثاء، یزید بن زیاد بن مهاصر کِندی 356

حتوف بن حرث و سعد بن حرث 357

مقامات یاران امام حسین علیه السلام

برترین شهدای اسلام 361

قبض روح توسط خداوند 363

دیدار با رسول الله صلی الله علیه و آله 363

ورود بدون حساب به بهشت 364

گریۀ زمین و آسمان 365

نصرت خاص الهی 366

ثبت در دیوان علییّن 367

مقام مطمئنه 370

حضرت مهدی علیه السلام منتقم خون حسین علیه السلام 371

رؤیت ملکوتی 373

افول ایمان 379

کتابنامه 381

طلیعه

این ندای جاودانه امام حسین علیه السلام است که فرمود:

«فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَی وَ لَا خَیْراً مِنْ أَصْحَابِی وَ لَا أَهْلَ بَیْتٍ أَبَرَّ وَ أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی فَجَزَاکُمُ اللَّهُ عَنِّی خَیْراً؛⁽¹⁾

تاریخ طبری، ج 3، ص 315.

اگر در حقّ شهیدان و حماسه‌سازان کارزار کربلا کلام گهربار سیدالشهدا علیه السلام نبود، کلمات و واژه‌ها هرگز قادر نبودند منزلت و جایگاه این مردان خدا را توصیف کنند.

اصحاب امام حسین علیه السلام از برجسته‌ترین انسان‌ها در طول تاریخ‌اند. آنان در مدرسه توحید و خداشناسی سرآمد دیگران بودند و در صف مجاهدان و ایثارگران، مردانه جنگیدند و در همیاری و مساوات و مواسات باوفاترین بودند.

در زمانه‌ای که حاکمان جور بدترین ظلم‌ها را در حقّ خاندان رسالت روا می‌داشتند، این بندگان مخلص بودند که برای جلوگیری از ستم یزیدی‌ها از همه هستی خود گذشتند.

فضیلت و برتری یاران امام حسین علیه السلام تنها به علت شهادت آن رادمردان عرصه جهاد نیست، بلکه علم، معرفت و عرفان آنان نسبت به ساحت قدسی امام و پذیرش ولایت ولی خدا از عمق جان، آنان را جاودانه و ممتاز ساخت.

شهیدان کربلا برترین شهیدان معرفی شده و آنان را با شهدای بدر سنجیده‌اند.⁽¹⁾

معجم کبیر، ج 3، ص 111.

برای رسیدن به این واقعیت که آنان بی‌نظیرند سخن سیدالشهداء علیه السلام که فرمود: «فَإِنِّی لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَی وَ لَا خَیْراً مِنْ أَصْحَابِی» شاهدی است ماندگار و روشن. آری، آنان در عمل ثابت کردند در مکتب «نبوی» و «علوی» و «حسینی» عابدان شب، و در رکاب امام حماسه، شیران روزند. تلاش خستگی ناپذیر، عبودیت خالصانه، شجاعت والا و بصیرت و دشمن شناسی، از ویژگی‌های بارز سرداران رشید کربلاست.

تاکنون درباره معرفی و شناخت یاران سیدالشهداء آثار گوناگونی در حوزه‌های مختلف نگاشته شده که باید از پدیدآورندگان آنها قدردانی کرد.

اثر حاضر که ثمره تحقیق و پژوهش نویسنده ارجمند جناب حجت الاسلام والمسلمین احسان قرائتی ستوده می‌باشد از جملۀ این آثار است که برای مؤلف محترم آن، از درگاه الهی توفیق بیشتر مسئلت می‌کنیم. در این کتاب، علاوه بر

بررسی تاریخ عاشورا که به نحوی عالمانه به آن پرداخته شده، در بحث منابع هم از آثاری استفاده شده که نگارش آنها به قبل از قرن هشتم باز می‌گردد و به عبارتی جزء منابع دست اول به شمار می‌آید.

نکته مهم دیگری که در این اثر دیده می‌شود، تنظیم مطالب با نگاه آسیب شناسی معرفتی و اعتقادی است؛ برخلاف آثاری که با رویکرد جامعه شناختی و روان‌شناختی تألیف گردیده‌اند.

مدیریت پژوهشی آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه علیها السلام در راستای ترویج معارف ناب اسلام و معرفی چهره‌های پرفروغ تربیت‌یافتگان مکتب قرآن و عترت، این کتاب را به چاپ رسانده است.

به عنوان حُسن ختام، سخنی از امام خمینی قدس سره درباره قیام امام حسین علیه السلام می‌آوریم؛ کسی که توانست با تأسّی به آن امام مظلوم انقلابی را به ثمر برساند که امروزه نقطه امید ملّت‌های ستم دیده دنیا و مسلمانان جهان است. ایشان می‌فرماید:

«خدای عالم چون دید بنای دین را ماجرا جویان صدر اوّل متزلزل کردند و جز چند نفر معدودی به جانمانده، حسین بن علی علیهما السلام را برانگیخت و او با جان فشانی و فدارکاری ملّت را بیدار کرد و ثواب‌های بسیاری برای عزاداران او مقرّر کرد تا مردم را بیدار نگه دارند و اساس کربلا را که پایه‌اش بر بنیان کندن پایه‌های ظلم، جور و سوق مردم به توحید و معدلت بود، کهنه نشود».⁽¹⁾

کشف الاسرار، ص 174.

در پایان از کسانی که در به سامان رسیدن این اثر فرهنگی تلاش کرده‌اند، به ویژه از حسن نظر و حمایت تولیت محترم حضرت آیت الله سید محمد سعیدیدام عزه العالی، مدیران محترم پژوهش و همه دست‌اندرکاران امور چاپ، تشکر و قدردانی می‌کنیم.

مدیریت پژوهشی

آستان مقدس

بررسی کوتاه در اهداف قریب نهضت عاشورا

اشاره

بررسی کوتاه در اهداف قریب⁽¹⁾نهضت عاشورا

عدم قبول بیعت با یزید

امام حسین علیه السلام از ابتدای نهضت خود در مواقع متعدد و با افراد مختلف از دوست و دشمن، شخصیت الهی خود و پستی شخصیت هوس‌باز و شهوت‌ران یزید را علت بیعت نکردن خود مطرح کرد.

پیش از خروج از مدینه به ولید بن عتبه فرمود: «أیّها الأمیر! إنا أهل بیت النبوة و معدن الرسالة و مختلف الملائکة و محل الرحمة و بنا فتح اللّه و بنا ختم و یزید رجل فاسق، شارب خمر، قاتل النفس المحرمة، معلن بالفسق، مثلی لایبایع لمثله؛ ما خانوادۀ پیامبر و معدن رسالت هستیم که ملائکه برای خدمت به ما در رفت و آمد هستند و رحمت بی‌انتهای الهی نسبت به همۀ موجودات از وجود ما خانواده سرچشمه می‌گیرد و خداوند مبدأ پیدایش سایر موجودات و منت‌های آن‌ها را به عهدۀ ما خانواده قرار داد؛ ولی یزید فردی شراب‌خوار است و خون انسان‌های بی‌گناه را می‌ریزد و آشکارا گناه می‌کند؛ پس مانند من با مثل یزید بیعت نمی‌کند».⁽¹⁾

ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 14.

حضرت در مدینه به برادرش محمد بن حنفیه فرمود: «یَا أَخِی! وَاللَّهِ لَوْ لَمْ یَکُنْ مَلْجَأٌ وَ لَا مَأْوًی لَمَا بَایَعْتُ یَزِیدَ بْنَ مُعَاوِیَةَ؛ به خدا قسم! اگر هیچ پناه‌گاه و محل امنی برایم نباشد هم با یزید بن معاویه بیعت نخواهم کرد».⁽¹⁾

فَقَطَعَ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَنَفِیةِ الْکَلَامَ وَ بَکَی. (المجلسی؛ بحارالأنوار، ج 44، ص 329.)

اصلاح در امت، امر به معروف و نهی از منکر، براساس سیرۀ پیامبر و امیرالمؤمنین علیهما السلام

امام حسین علیه السلام در آغاز نهضت الهی خود و قبل از خروج از مدینه، طی وصیتی به برادرش محمد حنفیه فرمود: «من از روی خودرأیی، فساد و ظلم خروج نکردم؛ بلکه برای اصلاح در بین امت جدّم قیام نمودم. می‌خواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم و به سیرۀ جدّم و پدرم علی بن ابی‌طالب عمل کنم».⁽²⁾

براساس همین منشور، کوفیان با امام علیه السلام پیمان بستند. حضرت به عبدالله بن مطیع فرمود: «ان أهل الکوفه، کتبوا إلیّ یسألوننی أن أقدم علیهم لما رجوا من إحیاء معالم الحق و أماته البدع؛ مردم کوفه در نامه‌های خود از من خواسته‌اند تا به نزدشان بروم تا نشانه‌های حق را احیا کنم و بدعت‌ها را از بین ببرم».⁽³⁾

قبول امامت بر مردم و تشکیل حکومت عدل

به نظر می‌رسد که هجرت امام علیه السلام به مکه و توقف در آن‌جا تا موسم حج، دو پی‌آمد بسیار مهم را به دنبال داشت: اول آن‌که فرصتی شد تا شیعیان کوفه با آمادگی بیشتری از حضرت اباعبدالله علیه السلام درخواست هدایت و امامت کنند؛ زیرا تأثیر امامت در هدایت انسان‌ها این‌گونه است که باید آن‌ها از امام تقاضای امامت کنند تا هدایت شوند. امام معصوم با کودتا و غلبۀ قهری بر هیچ کس امامت نمی‌کند. هرگاه مردم از امام تبعیت کنند، او را هدایت‌کننده خواهند یافت. معرفت ابتدایی مردم نسبت به ضرورت وجود امام معصوم، شرط اساسی رهبری در شیعه است. امام وظیفۀ اعلام موجودیت و عَرضۀ خود را دارد؛ به همین دلیل امام حسین علیه السلام در مدینه نماند تا فرصت عرضۀ خود بر مردم به وجود آید، اما تقاضای هدایت، وظیفۀ مردم است. در روایات موجود، امام معصوم به کعبه تشبیه شده که برای هدایت شدن باید به نزد او رفت و او برای هدایت، به استقبال کسی نمی‌رود.⁽¹⁾

حضرت فاطمه علیها السلام از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نقل کرد: «عَلِی خَیرُ مَنْ أُخَلِّفُهُ فِیکُمْ وَ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْخَلِیفَةُ بَعْدِی وَ سِبْطَای وَ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ الْحُسَینِ أَئِمَّةٌ أَبْرَارٌ لَئِنِ اتَّبَعْتُمُوهُمْ وَجَدْتُمُوهُمْ هَادِینَ مَهْدِیینَ...؛ علی علیه السلام، بهترین کسی است که من در میان شما می‌گذارم. او امام و جانشین من و بعد از او دو نوه‌ی من و سپس نُه نفر از صلب حسین علیه السلام امام هستند. اگر از آن‌ها پیروی کنید، آنان را هدایت‌کننده‌ی خود می‌یابید...» در ادامه فرمودند که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مَثَلُ الْإِمَامِ مَثَلُ الْکَعْبَةِ إِذْ تُؤْتَی وَ لَاتَأْتِی؛ مَثَل امام، مَثَل کعبه است که به سوی آن می‌روند و به نزد کسی نمی‌آید.» راوی تردید کرده که حضرت زهرا علیها السلام کلمه‌ی امام را بر زبان آورد یا کلمه‌ی علی را به کار برد. (کفایة الأثر، ص 199.) علی علیه السلام حضور مردم در استقبال از خلافت او را، حجت بر خود دانسته و با وجود آن‌که بعد از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله درصدد خلافت نبود، آن را پذیرفت.

تبلیغ و دعوت به توحید، باید به نزد مردم برود. البته برای بصیرت بیشتر نسبت به مقام امام، شروط دیگری، از جمله دوری از دنیاطلبی هم وجود دارد.

دوم این‌که از فرصت موسم حج و اجتماع مسلمانان بهره برده و اهداف و مقاصد خود را به اطلاع عموم مسلمین برساند، به صورت حضوری با آنان سخن بگوید و در ضمن، کسانی را که در مکه حضور ندارند، توسط نامه مطّلع کند. شاید اگر امام در مدینه می‌ماند یا مستقیم به کوفه می‌رفت، این دو فرصت برای او پیش نمی‌آمد.

پس از ورود ایشان به مکه و مکاتبات کوفیان با او، در دعوت از ایشان به کوفه برای احیای حکومت و عدالت علوی⁽¹⁾

إن حسین کثرت علیه کتب أهل الکوفة و تواترت إلیه رسلهم أن لم تصل إلینا فأنت آثم. (سبط بن الجوزی؛ تذکرة الخواص، ص 216.)

حضرت اباعبدالله علیه السلام در ایام توقف در مکه، طی نامه‌ای به شیعیان بصره، به صراحت خود را فرد شایسته برای احیای سنت نبوی و نابودی بدعت‌های باطل که در طول خلافت خلفای جاهل به وجود آمده بود، معرفی کرد و نوشت: «در حالی که سنت نابود شده و بدعت ها سر برآورده‌اند، من شما را به کتاب خدا و سنّت نبوی دعوت می‌کنم؛ پس اگر سخنم را بشنوید و فرمانم را اطاعت کنید، شما را به سوی رشد و تعالی هدایت می‌کنم».⁽³⁾

او پس از خروج از مکه هم اطلاع‌رسانی کرد و بدین منظور، همۀ مسیر از مکه تا کربلا را در راه‌های اصلی قرار داد. عدّه‌ای به او پیشنهاد کردند که برای اجتناب از خطرهای احتمالی از طرف مأموران عبیدالله، در مسیرهای بیراهه حرکت کنند؛ اما امام نپذیرفته و فرمودند: «به خدا قسم! این مسیر را ترک نمی‌کنم تا آن‌گونه که خداوند دوست دارد مقدر فرماید».⁽¹⁾

قال (عقبة بن سمعان): «خرجنا فلزمنا الطریق الأعظم، فقال للحسین اهل بیته: «لو تنکبت الطریق الأعظم کما فعل ابن الزبیر لایلحقک الطلب.» قال: «لا، والله لاافارقه حتی یقضی الله ما هو أحب الیه.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 351.)

مخالفت با خلافت یزید

امام حسین علیه السلام علاوه بر دوست، برای دشمن هم وضع سیاسی و اجتماعی موجود را تبیین و علل خروج و مخالفت خود با یزید را بیان کرد.

وی در منزل بیضه، در میان یاران خود و لشکر هزار نفری حرّ، با نقل حدیثی از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر کس ببیند سلطانی ستم پیشه را که عهد الهی را نقض کرده و سنّت نبوی را مخالفت کرده و با بندگان خدا به دشمنی رفتار می‌کند، پس به او اعتراض نکند، سزاوار است که خداوند او را به جای‌گاهش (جهنم) ملحق کند». امام با این سخن، به بیان وضعیت موجود پرداخت و در ادامه چنین گفت: «آگاه باشید که بنی‌امیه اطاعت خداوند را رها کرده، فرمان‌بری از شیطان می‌کنند و فساد کرده و احکام الهی را تعطیل نمودند، بیت المال را صرف امور شخصی خود می‌کنند و حرام الهی را حلال و حلال را حرام دانستند». در ادامه، بار دیگر تصریح به شایستگی خود برای

اصلاح شرایط ضددینی کرده و این چنین سخن خود را پایان می‌دهد: «من حسین بن علی و فرزند دختر رسول‌خدا، به‌عنوان الگویی زنده با خانواده‌ام در میان شما هستم».⁽¹⁾

إن الحسین خطب أصحابه و أصحاب الحر بالبیضه، فحمد الله و أثنی علیه، ثم قال: «أیها الناس، إن رسول الله صلی الله علیه و آله قال: «من رأی سلطانا جائرا مستحلا لحرم الله، ناکثا لعهد الله، مخالفا لسنة رسول الله، یعمل فی عباد الله بالإثم و العدوان، فلم یغیر علیه بفعل و لا قول، کان حقا علی الله أن یدخله مدخله إلا و أن هؤلاء قد لزموا طاعة الشیطان، و ترکوا طاعة الرحمن، و أظهروا الفساد، و عطلوا الحدود، و استأثروا بالفیء، و أحلوا حرام الله، و حرموا حلاله، و أنا أحق من غیر، قد أتتنی کتبکم، و قدمت علی رسلکم ببیعتکم، إنکم لاتسلمونی و لاتخذلونی، فإن تممتم علی بیعتکم تصیبوا رشدکم، فأنا الحسین بن علی، و إبن فاطمه بنت رسول الله صلی الله علیه و آله، نفسی مع أنفسکم، وأاهلی مع أهلیکم، فلکم فی أسوة...» (همان، ص 403.)

بدین ترتیب، حضرت سیدالشهدا علیه السلام در سخنان خویش قیام علیه یزید را تکلیف عموم مسلمانان دانسته و یزید را رد صلاحیت کرده و خود را اسوه برای تعالی و رشد مردم معرفی کرد. وی خطاب به همان جمع، در منزل «ذی‌حُسم» بار دیگر قیام علیه یزید را تکلیف عموم مردم خواند و فرمود: «ألا ترون أن الحق لایعمل به، و أن الباطل لایتناهی عنه لیرغب المؤمن فی لقاء الله محقا، فإنی لاأری الموت إلا شهادة، و لا الحیاة مع الظالمین إلا بَرَماً؛ آیا نمی‌بینید که به حقّ عمل و از باطل نهی نمی‌شود، در این وضعیت اسف‌بار باید مؤمن واقعاً خواهان ملاقات خداوند باشد؛ پس من در این روزگار، مرگ [در مخالفت با یزید] را شهادت و زندگی با ظالمین را ذلت می‌دانم».⁽²⁾

وی در منزل «بیضه» طی سخنان مفصلی دربارۀ شخصیت بنی‌امیه و وظیفۀ مؤمن در آن مقطع و اعلام آمادگی برای امامت، خطاب به حرّ و یارانش

فرمود: «اگر مرا یاری نمی‌کنید و بیعت با مرا نقض کرده‌اید، عجیب نیست؛ زیرا قبل از من با پدر، برادر و پسرعمویم (مسلم بن عقیل) چنین کردید».⁽¹⁾

إن لم تفعلوا و نقضتم عهدکم، و خلعتم بیعتی من أعناقکم، فلعمری ما هی لکم بنکر، لقد فعلتموها بأبی و أخی و ابن‌عمی مسلم. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 403.)

پس از آن، در مجلس دیگری حرّ دربارۀ قتل امام علیه السلام توسط عبیدالله به او هشدار داد. وی در جواب هشدار او فرمود: «مرا از مرگ می‌ترسانی؛ آیا به جایی رسیده‌اید که می‌خواهید مرا بکشید؟»⁽²⁾

با رسیدن خبر شهادت مسلم و قیس بن مسهر،⁽³⁾رفته رفته معلوم شد که علاوه بر نقض عهد کوفیان، جنگ با امام علیه السلام و کشتن او هم جدّی است.⁽⁴⁾

حرّ به امام حسین علیه السلام گفت دستور جنگ با تو را ندارم؛ ولی باید تو را نزد عبیدالله ببرم و تا چنین نکنم، رهایت نمی‌کنم. حضرت فرمود: «من تو را در رفتن به پیش او تبعیت نمی‌کنم». حرّ گفت: «پس مسیر خود را به سوی کوفه و مدینه قرار ندهید».⁽⁵⁾

حرّ به دستور عبیدالله علاوه بر آن‌که مانع رفتن امام به کوفه شد،⁽¹⁾بعد از چند روز مسیرهای دیگر را هم بر او بست. حضرت سیدالشهدا علیه السلام با حرّ مدارا کرد تا این‌که روز دوم محرم سال 61 هجری در سرزمینی به نام کربلا توقف کرد.⁽²⁾

دو روز بعد از توقف آن حضرت در کربلا، عمر بن سعد با چهارهزار سوار به سوی کربلا آمد⁽³⁾که این عدّه تا روز ششم محرم به بیست هزار نفر رسید.⁽⁴⁾

حضرت برای جلوگیری از ریختن خون فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و اولیای او به دست امّت، پیشنهاد کرد دست از جنگ با او بردارند و او مانند سایر مردم، به همان جایی که بوده برگردد. البته این به معنای عقب‌نشینی از اهداف اصلی نبود، بلکه به این معنا بود که دیگر در انتظار وفای به عهد کوفیان نخواهد بود و ادامۀ نهضت در کوفه منتفی است.

عقبة بن سمعان⁽¹⁾

غلام رباب همسر امام حسین علیه السلام که بعد از جنگ اسیر شد و در کوفه، عبیدالله او را بخشید. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 454.)

امام حسین علیه السلام در بیعت نکردن با یزید ثابت قدم بود، اگرچه کشته شود. عصر تاسوعا شمر نامۀ عبیدالله را که در آن بیعت یا قتل امام و اصحابش را خواسته بود، همراه خود به کربلا آورد.⁽³⁾عمر بن سعد به شمر گفت: «به خدا قسم! روح پدرش علی بن ابی‌طالب در وجود اوست و تسلیم نمی‌شود».⁽⁴⁾و با تسلیم نشدن حضرت، شهادتش قطعی شد.

امام علیه السلام روز عاشورا، در حالی که صدایش را کوفیان می‌شنیدند، فرمود: «والله لاأعطیهم بیدی إعطاء الذلیل، و لاأقر إقرار العبید؛ به خدا قسم! چون خوارشدگان دست بیعت به آن‌ها نمی‌دهم و چون بندگان ترسو اقرار به بزرگی آنان نمی‌کنم».⁽¹⁾

الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 425.

حضرت پیش از آغاز جنگ هم چنین فرمود: «زنازادۀ فرزند زنازاده (عبیدالله)، مرا بین مرگ و ذلّت بیعت با یزید قرار داده؛ ولی ذلت از ما خانواده به دور است و خداوند و رسولش و سایر مؤمنین و دامن‌های پاک و روح‌های بامناعت نمی‌گذارند که ذلت بیعت انسان‌های پست را بر مرگ باعزت ترجیح دهم. من با همین جمعیت اندک و بدون سلاح با شما می‌جنگم».⁽²⁾

علامۀ طباطبایی هدف امام حسین علیه السلام در نهضت عاشورا را چنین بیان می‌کند: «حضرت سیدالشهدا علیه السلام نظر به رعایت مصلحت اسلام و مسلمین، تصمیم قطعی بر امتناع از بیعت و کشته شدن گرفت و بی‌محابا مرگ را بر زندگی ترجیح داد و تکلیف خدایی وی نیز امتناع از بیعت و کشته شدن بود. این است معنای آنچه در برخی از روایات وارد است که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در عالم رؤیا به او فرمود که خدا می‌خواهد تو را کشته ببیند و نیز آن حضرت به بعضی از کسانی که از نهضت منعش می‌کردند، فرمود خدا می‌خواهد مرا کشته ببیند».⁽³⁾علامه در این بیان، معتقد است که نهضت امام علیه السلام دارای اهداف عالی و قریب یا ملکی و ملکوتی بود.

گونه شناسی معرفتی مردم کوفه و نهضت امام حسین علیه السلام

اشاره

مردم کوفه در موضع‌گیری نسبت به قیام حضرت سیدالشهدا علیه السلام، براساس گونه‌های مختلف، چند دسته بودند.

الف) گروهی در ابتدا با نگاه معرفتی، قیام امام علیه السلام را پذیرفتند؛ نسبت به مصلحت قیام ایشان دچار شک و تردید شدند و او را تنها گذاشتند (ساکتین مردد).

ب) دستۀ دیگر به خاطر قدرت غرایز خود و غلبۀ احساس ترس بر ایمان، عافیت‌طلبی را پیشه کردند و هیچ عکس العملی انجام ندادند (ساکتین عافیت طلب).

ج) دستۀ سوم عوامل جامعه‌شناختی و روان‌شناختی در شخصیت آن‌ها کم‌رنگ بود؛ ولی طینت ظلمانی و ذات خبیث این دسته در موضع‌گیری آنان نسبت به قیام عاشورا تأثیر مستقیم داشت.

د) گروهی دیگر هم، متناسب با شخصیت معرفتی و ایمانی خود به یاری او تا شهادت پرداختند.

ساکتین مردد

این عده حرکت امام حسین علیه السلام را برای امامت در کوفه مورد حمایت قرار دادند؛ اما وقتی جان‌ها و مال‌های‌شان را در خطر دیدند، نهضت او را قابل توجیه شرعی ندانستند و او را تنها گذاشتد و به یاریش نیامدند.

سران این عدّه عبارتند از:

1 - سلیمان بن صرد خزاعی⁽¹⁾

قبل از آنکه مسلمان شود نام او یسار بود ولی پس از آنکه مسلمان شد پیامبر صلی الله علیه و آله نام او را سلیمان گذارد. او از أصحاب رسولخدا صلی الله علیه و آله وازراویان حدیث او بود. سلیمان از مطمئن ترین دوستان أمیرالمؤمنین علیه السلام در عصر نبوی وپس از آن بود. پس از ارتحال پیامبر صلی الله علیه و آله به کوفه رفت و درآنجا ساکن شد. درجنگ صفین فرمانده‌ی جناح راست پیاده نظام لشگرعلی علیه السلام بود و بر علیه معاویه جنگید. پس ازشهادت علی علیه السلام در عداد أصحاب بزرگ او و در رأس شیعیان کوفه همچون حجر بن عدی وعمرو بن حمق خزاعی قرار گرفت. سلیمان را شیخ الشیعة در ان زمان نامیده اند. اساسی ترین ضعف اوآن بود که گاهی نسبت به مصلحت فعل امام معصوم، تشکیک وتردید می‌کرد. مراوده‌ی طولانی او با برخی بظاهر شیعه مانند خالد بن عرفطه که اظهار علاقه به علی علیه السلام می‌کرد ولی درجنگ با امام حسین علیه السلام شرکت کرد، در ابتلاء او به این عیب بی‌ثأثیر نبود. درجنگ جمل در کوفه ماند و برای یاری أمیرالمؤمنین علیه السلام به بصره نیآمد. امام أمیرالمؤمنین علیه السلام بلحاظ ارادت دیرینه‌ی سلیمان از زمان رسول الله صلی الله علیه و آله انتظار یاری از او داشت واز او بسیار دلگیر شد پس ازاستقرار أمیرالمؤمنین علیه السلام در کوفه سلیمان نزد او آمد وامام علی علیه السلام شدیداً از او انتقاد کرد و او را نسبت به اراده‌ی الهی دیرفهم ودیر باور خواند وبه او فرمود: یَا بنَ صُرَدِ تَنَأنَأتَ وَ تَرَبَصَّتَ وَ تَأخَّرتَ فَکَیفَ تَریَ صُنعَ اللهِ؟. او از أمیرالمؤمنین علیه السلام عذرخواهی کرد وعهد نمود تا همواره مدافع علوی علیه السلام باشد. أما با مخالفت او درصلح با معاویه و برخورد قهرآمیزاو با امام مجتبی علیه السلام در جلوگیری ازصلح، تردید او دوباره بروز کرد. با رجعت امام حسن علیه السلام به مدینه، سلیمان ارتباط خود را با أهلبیت علیهم السلام حفظ کرد وشهادت امام حسن علیه السلام را توسط نامه به برادرش امام حسین علیه السلام تسلیت گفت. آخرین تأخیر سلیمان نسبت به قیام أبی‌عبدالله الحسین علیه السلام بود که أولین نامه را به امام علیه السلام نوشت ولی بلافاصله مبتلا به شکّ شد و سکوت کرد. شمار زیادی از شیعیان تحت تاثیر او سکوت کردند. پس از شهادت امام حسین علیه السلام از سستی خود پشیمان گردید واوشیعیانی که امام علیه السلام را یاری نکردند را ازشهرهای مختلف فراخواند. پس از مرگ یزید

2 - مسیب بن نجبة⁽¹⁾؛

3 - رفاعة بن شدّاد⁽¹⁾.

اینان افرادی بودند که همچون حبیب بن مظاهر و مسلم بن عوسجه به امام علیه السلام نامه نوشتند؛⁽¹⁾

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِی علیه السلام مِنْ سُلَیْمَانَ بْنِ صُرَدٍ وَ الْمُسَیَّب بْنِ نَجَبَةَ وَ رِفَاعَةَ بْنِ شَدَّادٍ وَ حَبِیبِ بْنِ مُظَاهِرٍ وَ شِیعَتِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُسْلِمِینَ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ، سَلَامٌ عَلَیْک. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 36.)

ساکتین عافیت طلب

این عده، ساکت و بی‌تفاوت نسبت به شرایط نابه‌سامان دینی و بی‌عدالتی

اجتماعی از کنار خون امام حسین علیه السلام گذشتند، برخی از آنان گریستن را در حمایت از حرکت او کافی دانستند و کم‌ترین عکس العملی از خود نشان ندادند.

زمانی که امام علیه السلام در مکه اعلام خروج کرد، به عده‌ای از اشراف بصره (مالک بن مسمع بکری، احنف بن قیس، منذر بن جارود، مسعود بن عمرو، قیس بن هیثم و عمرو بن عبیدالله بن معمر) نامه نوشت⁽¹⁾

محتوای نامه‌ی امام علیه السلام چنین بود: «اما بعد، فإن الله إصطفی محمدا صلی الله علیه و آله علی خلقه و أکرمه بنبوته، و إختاره لرسالته، ثم قبضه الله إلیه و قد نصح لعباده، و بلغ ما أرسل به، و کنا أهله و أولیاءه و أوصیاءه و ورثته و أحق الناس بمقامه فی الناس، فاستاثر علینا قومنا بذلک، فرضینا و کرهنا الفرقة، و أحببنا العافیه، و نحن نعلم أنا أحق بذلک الحق المستحق علینا ممن تولاه، و قد أحسنوا و أصلحوا، و تحروا الحق، فرحمهم الله، و غفر لنا و لهم و قد بعثت رسولی إلیکم بهذا الکتاب، و أنا أدعوکم إلی کتاب الله و سنة نبیه، فإن السنة قد أمیتت، و أن البدعة قد أحییت، و أن تسمعوا قولی و تطیعوا أمری أهدکم سبیل الرشاد، والسلام علیکم و رحمة الله.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 357.)

سران بصره، نامه‌ی امام را کتمان کرده و سعی در بی‌اطلاع گذاشتن مردم داشتند؛ ولی اعدام فرستاده‌ی امام و سخنرانی عبیدالله بر فراز منبر، موجب شد تا پیام آن حضرت به گوش مردم برسد تا فرصت اصلاح را از دست ندهند و اتمام حجت شوند. به هرحال، تمایلات فراگیر به بنی‌امیه، فرصت مشارکت در نهضت عاشورا را از مردم گرفت. شاید علت آن‌که امام علیه السلام

حسین علیه السلام را که نامه‌های او را به بصره آورده بود، تسلیم والی بصره کرد.⁽¹⁾سایر اشراف با بی‌اعتنایی به دعوت امام، نامه‌ها را کتمان کردند.⁽²⁾

سابقه گرایش شدید سران قبایل بصره به بنی امیه موجب شد که مردم این شهر کاملاً بی تفاوت نسبت به ریختن خون فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله شوند. سالها پس از سید الشهدا علیه السلام امام صادق علیه السلام به گروهی از شیعیان فرمودند: «با شنیدن خبر شهادت حسین علیه السلام همه آسمان‌ها و زمین‌های هفت گانه و موجودات بین آنها بر او گریه کردند مگر اهل بصره و مردم شام و آل عثمان بن عفان».⁽³⁾وجه اشتراک این سه گروه همان تمایلات اموی بود آل عثمان از خویشان بنی

امیه بودند و شام سال‌ها تحت تاثیر تبلیغات مستقیم معاویه بود و بصره هم از دوران جنگ جمل هوادار عایشه و بنی امیه قرار گرفت و پس از شهادت امیرالمومنین علیه السلام تحت تاثیر إمارت زیاد بن ابیه و فرزندش عبیدالله، این هواداری افزون شد.

وقتی حضرت به منزل «ذات عرق» رسید، با مردی از بنی‌اسد به نام بشر بن غالب دیدار کرد. امام علیه السلام از او پرسید: «از کدام قبیله‌ای؟» عرض کرد: «از بنی‌اسد». فرمود: «ای برادر اسدی! از کجا می‌آیی؟» عرض کرد: «از عراق». فرمود: مردم آن‌جا را چگونه پشت سر گذاشتی؟» عرض کرد: «ای پسر دختر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله دل‌های آنان با تو و شمشیرهای‌شان با بنی‌امیّه است». فرمود: «ای برادر عرب! راست می‌گویی. حقّاً که خدای سبحان، هر چه بخواهد انجام می‌دهد و آن‌گونه که اراده کند حکم می‌راند».⁽¹⁾

فسار حتی إذا بلغ ذات عرق. فلقیه رجل من بنی‌أسد یقال له بشر بن غالب، فقال له الحسین علیه السلام: «ممن الرجل؟» قال: «رجل من بنی‌أسد.» قال: «فمن أین أقبلت یا أخا بنی أسد؟» قال: «من العراق.» فقال: «کیف خلفت أهل العراق؟» قال: «یابن بنت رسول الله صلی الله علیه و آله خلفت القلوب معک و السیوف مع بنی‌أمیة.» فقال له الحسین علیه السلام: «صدقت یا أخا العرب! إن الله تبارک و تعالی یفعل ما یشاء و یحکم ما یرید.» فقال له الأسدی: «یابن بنت رسول الله صلی الله علیه و آله أخبرنی عن قول الله تعالی (یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ) (الإسراء، آیة 71) فقال الحسین: «نعم یا أخا بنی‌أسد! هم إمامان: إمام هدی دعا إلی هدی و إمام ضلالة دعا إلی ضلالة. فهدی من أجابه إلی الجنة و من أجابه إلی الضلالة دخل النار.» (الفتوح، ابن أعثم؛ ج 5، ص 69؛ مثیرالأحزان، ص 4 و اللهوف، ص 69.)

سپس بشر بن غالب، دربارۀ آیه‌ای از قرآن پرسید: «ای پسر دختر پیامبر! این فرمودۀ خدای متعال (یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ)؛ روزی که هر

گروهی را با امام خود فرامی‌خوانیم (اسراء، آیۀ 71) را برایم معنا کن». حضرت فرمود: «آری ای برادر اسدی! دو گونه امام هست: امامی که به هدایت فراخواند و امامی که به ضلالت دعوت کند. پس هر که امام هدایت را پاسخ دهد به بهشت رهنمونش شود و هر که پیشوای ضلالت را پاسخ گوید، به آتش درآید و این معنای آیۀ شریفه است که (فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ)؛ عده‌ای در بهشت و عده‌ای در جهنم هستند. (شوری، آیۀ 7) پرسش بشر بن غالب شاهدی است که او امام علیه السلام را قرین و آشنای به قرآن می‌دانست.⁽¹⁾

الأمالی للصدوق، ص 153 و الفتوح، ابن أعثم؛ ج 5، ص 69.

بشر بن غالب،⁽²⁾کمتر از دو دهه پس از امام علیه السلام زنده بود و در طول این مدت، مانند سایر ساکتین در قیام آن حضرت از سران و بزرگان کوفه، زندگی

مضطربی داشت و در عذاب وجدان به سر برد؛ گرچه هر از چندی خود را به قبر آن بزرگوار می‌رساند و خود را روی آن قبر انداخته و می‌گریست و بر از دست رفتن فرصت یاری او، حسرت می‌خورد.⁽¹⁾

عن عبدالله بن شریک، قال: «رأیت بشر بن غالب یتمرغ علی قبر الحسین علیه السلام ندامة علی ما فاته من نصره.» (الطبقات الکبری، ابن سعد؛ ج 10، ص 501.)

در منزل قصر بنی‌مُقاتِل، امام حسین علیه السلام خیمه‌ای را دید و نام صاحب آن را پرسید. گفتند که متعلق به عبیدالله بن حرّ جعفی است.⁽²⁾

او در شام متوجه شد که مظلوم‌نمایی عثمان، مکر و نیرنگ معاویه است؛ پس خطاب به معاویه گفت: «به خدا قسم! تو دروغ‌گویی و با برادر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و پسرعمویش به ناحق جنگیدی.» پس از آن، معاویه هر چه تلاش کرد، نتوانست او را در شام نگه دارد و سرانجام، شبانه با تعدادی از یارانش از شام خارج شد. او و یارانش در بین راه، با هواداران معاویه درگیر شدند، عدّه‌ای از آنان را کشتند و سلاح‌ها و مرکب‌شان را تصاحب کردند. از آن روز به بعد، کاروان‌های تجاری معاویه را به کمک یارانش، با کمین در طول راه‌ها و گردنه‌ها به یغما می‌بردند.

پس از شهادت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به کوفه آمد و سال‌ها در آن‌جا ماند؛ ولی با ورود مسلم بن عقیل از کوفه خارج شد و در منزل بنی‌مقاتل مستقر شد و در همان‌جا امام حسین علیه السلام را ملاقات کرد. او، سه روز پس از واقعه‌ی عاشورا دوباره به کوفه برگشت.

مسروق را فرستاد و ابن حرّ را به حضور خویش طلبید؛ ولی او با گفتن کلمۀ استرجاع، هراس خود در مخالفت با بنی‌امیه را اظهار داشت و به فرستادۀ حضرت گفت: «وقتی که از کوفه خارج می‌شدم، از برخورد با حسین علیه السلام نگران بودم؛ به‌خدا قسم! نمی‌خواهم او را ببینم و نمی‌خواهم او مرا ببیند». امام علیه السلام با شنیدن پیغام او، خود به نزد عبیدالله جعفی رفت و از او درخواست یاری کرد؛ اما ابن حرّ، همان سخن را تکرار کرد. حضرت از او خواست که اگر به کمکش نمی‌آید، مانند گذشته که بنی‌امیه را علیه حضرت علی علیه السلام یاری کرد، در

ریختن خون او شریک نشود؛ زیرا این بار با دفعات قبل فرق دارد.⁽¹⁾

إن الحسین بن علی - رضی الله عنه - قال: «لمن هذا الفسطاط؟» فقیل: «لعبیدالله ابن الحر الجعفی.» قال: «أدعوه لی.» و بعث الیه، فلما أتاه الرسول، قال: «هذا الحسین بن علی علیه السلام یدعوک.» فقال عبیدالله بن الحر: «إنا لله و إنا إلیه راجعون والله ما خرجت من الکوفه إلا کراهة أن یدخلها الحسین علیه السلام و أنا بها، والله ما أرید أن أراه و لایرانی.» فأتاه الرسول فأخبره، فأخذ الحسین نعلیه فانتعل، ثم قام فجاءه حتی دخل علیه، فسلم و جلس، ثم دعاه إلی الخروج معه، فأعاد إلیه إبن الحر، تلک المقالة. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 407.)

این عدّه، با وجود اطلاع کامل از شرایط به‌وجود آمده و بی‌کفایتی یزید بن معاویه و معرفت ریشه‌دار به لیاقت حسین بن علی علیهما السلام در زمامداری امور مسلمین، زیاده‌روی آنان در مصرف درآمدهای سرشار کوفه و روی آوردن به عافیت‌طلبی، انگیزۀ آن‌ها را برای یاری حضرت سیدالشهدا علیه السلام از بین برده بود. خوشبختی آنان این است که علیه امام نجنگیدند.

روزی امیرالمؤمنین علیه السلام در دوران حکومتش، به یکی از اصحاب خود به نام «براء بن عازب» فرمود: «در آینده، فرزندم حسین علیه السلام کشته می‌شود و تو که در آن ایام زنده خواهی بود، او را یاری نخواهی کرد». بیست سال پس از این ماجرا، امام حسین علیه السلام به شهادت رسید. براء بن عازب، با حسرت و پشیمانی

بسیار بارها می‌گفت: «به خدا قسم! علی بن ابی‌طالب درست فرمود؛ حسین کشته شد و من او را یاری نکردم».⁽¹⁾

إن علیاً علیه السلام قال للبراء بن عازب یوما: «یا براء! یقتل ابنی الحسین علیه السلام و أنت حی لاتنصره. فلما قتل الحسین بن علی علیهما السلام کان البراء بن عازب، یقول: «صدق والله علی بن أبی‌طالب قتل الحسین علیه السلام و لم أنصره.» ثم یظهر الحسرة علی ذلک و الندم. (الإرشاد، ج 1، ص 331.)

حدیث مذکور به نقل از شیخ مفید، خالی از قوّت نیست؛ اما مرحوم آیة الله خویی رحمه الله این حدیث را به لحاظ وجود رجال مجهول در سند آن، مرسل خوانده و توثیق برقی را درباره‌ی براء بن عازب که او را از اصحاب شایسته‌ی حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام معرفی کرده، بدون معارض دانسته است. (معجم رجال الحدیث، ج 3، ص 278.)

«فراس بن جعدة مخزومی» مدتی در کنار امام حسین علیه السلام بود و قصد تنها گذاشتن او را نداشت؛ اما روز تاسوعا، با دیدن جمعیت انبوه کوفه که برای جنگ با آن حضرت، دسته دسته به کربلا می‌آمدند، ترس او را فراگرفت و از امام علیه السلام خواست که به او اجازۀ بازگشتن بدهد. او با اذن حضرت، شبانه برگشت.⁽²⁾

آیا بعد از آن، او بر فرصت از دست رفته تأسف خورد یا نه؟ معلوم نیست؛ اما از جمله کسانی بود که فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله را تنها گذاشت.

«ابوعبدالله جدلی» می‌گوید که روزی خدمت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام رسیدم. فرزندش حسین علیه السلام نزد او نشسته بود. حضرت، دست خود را بر کتف فرزندش گذاشت و خطاب به من فرمود: «او کشته می‌شود و تو در آن زمان زنده‌ای؛ ولی او را یاری نخواهی کرد».

او که آن روز، باور کلام علی علیه السلام برایش سنگین بود، گفت: «زندگی بعد از حسین علیه السلام نکبت و بدبختی است».⁽¹⁾

عن أبی‌عبدالله الجدلی، قال: «دخلت علی أمیرالمؤمنین علیه السلام و الحسین علیه السلام إلی جنبه فضرب بیده علی کتف الحسین علیه السلام ثم قال: «یقتل هذا و أنت حی لاتنصره.» قال فضرب بیده علی کتف الحسین علیه السلام قال قلت والله إن هذه لحیاة خبیثة.» (رجال الکشی، ص 93.)

«قرة بن قیس حنظلی» با سابقه‌ای نیک، همراه کوفیان به مقابلۀ با امام علیه السلام آمده بود که موجب تعجب حبیب بن مظاهر شد. حبیب با دیدن ابن حنظلی، به امام حسین علیه السلام عرض کرد: «فکر نمی‌کردم که او را در این‌جا ببینم».

بنابراین، امام و سپس حبیب با او در خیانت و ظلم کوفیان صحبت کرده و او را دعوت به یاری کردند و او در پاسخ گفت: «دربارۀ آن فکر خواهم کرد».⁽³⁾

او امام را یاری نکرد؛ ولی بعد از واقعۀ عاشورا، آرزوی شهادت در رکاب آن حضرت را می‌کرد.⁽¹⁾

فَأَقْبَلَ الْحُرُّ حَتَّی وَقَفَ مِنَ النَّاسِ مَوْقِفاً وَ مَعَهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ یقَالُ لَهُ قُرَّةُ بْنُ قَیسٍ، فَقَالَ لَهُ: «یا قُرَّةُ! هَلْ سَقَیتَ فَرَسَکَ الْیوْمَ؟» قَالَ: «لَا.» قَالَ: «فَمَا تُرِیدُ أَنْ تَسْقِیهُ.» قَالَ قُرَّةُ: «فَظَنَنْتُ وَاللهِ أَنَّهُ یرِیدُ أَنْ یتَنَحَّی فَلَایشْهَدَ الْقِتَالَ وَ یکْرَهُ أَنْ أَرَاهُ حِینَ یصْنَعُ ذَلِکَ.» فَقُلْتُ لَهُ: «لَمْ أَسْقِهِ وَ أَنَا مُنْطَلِقٌ فَأَسْقِیهِ.» فَاعْتَزَلَ ذَلِکَ الْمَکَانَ الَّذِی کَانَ فِیهِ فَوَاللهِ لَوْ أَنَّهُ أَطْلَعَنِی عَلَی الَّذِی یرِیدُ لَخَرَجْتُ مَعَهُ إِلَی الْحُسَینِ بْنِ عَلِی علیه السلام. (الإرشاد، المفید؛ ج 2، ص 99.)

روز عاشورا، عده‌ای از ریش‌سفیدان کوفه، بر بلندی کوهی قرار گرفته و شداید آن روز را مشاهده کرده و بر امام علیه السلام گریه می‌کردند و نصرت و یاری او را از خداوند درخواست می‌نمودند. کسی به آنان گفت: «ای دشمنان خدا! اگر به حال او دلسوزی می‌کنید، پس چرا پایین نمی‌آیید تا او را یاری کنید».⁽²⁾

«جرداء بنت سمین» از همسرش «هرثمة بن ابی‌مسلم» نقل می‌کند که من در رکاب علی علیه السلام در صفّین بودم؛ به منطقۀ کربلا رسیدیم، بعد از نماز جماعت علی علیه السلام مشتی خاک برداشت، بویید و فرمود: «آه، ای خاک! بر روی تو گروهی تجمع می‌کنند که بدون حساب وارد بهشت خواهند شد». بعد از صفین، هرثمه به نزد همسر خود که از شیعیان خالص علی علیه السلام بود، برگشت و آنچه دیده بود را به عنوان نکتۀ عجیب و باورنکردنی برای او نقل کرد. همسرش گفت: «امیرالمؤمنین علیه السلام کلامی جز حق نمی‌گوید».

هرثمه می‌گوید که سال‌ها گذشت تا عبیدالله لشکری به جنگ حسین علیه السلام فرستاد که من در آن لشکر بودم. وقتی به مکانی که علی علیه السلام آن حدیث را

گفته بود رسیدم، از انتخاب خود سخت پشیمان شدم. پس با مرکب خود به نزد امام حسین علیه السلام آمدم و پس از سلام، آنچه از پدر بزرگوارش در این مکان شنیده بودم، به او گفتم. حضرت گفت: «تو برای یاری ما آمده‌ای یا جنگ علیه ما؟» گفتم: «نه برای یاری شما و نه جنگ علیه شما؛ خانواده‌ای دارم که برای آنان از خطر عبیدالله نگران هستم».⁽¹⁾

عن جرداء بنت سمین عن زوجها هرثمة بن أبی‌مسلم، قال: «غزونا مع علی بن أبی‌طالب علیه السلام صفین...» فرجع هرثمة إلی زوجته و کانت شیعة لعلی علیه السلام فقال: «ألا أحدثک عن ولیک أبی الحسن نزل بکربلاء فصلی ثم رفع إلیه من تربتها فقال: واها لک أیتها التربة! لیحشرن منک أقوام یدخلون الجنة بغیر حساب.» قالت: «أیها الرجل فإن أمیرالمؤمنین لم یقل إلا حقاً.» فلما قدم الحسین علیه السلام قال هرثمة کنت فی البعث الذین بعثهم عبیدالله بن زیاد فلما رأیت المنزل و الشجر ذکرت الحدیث فجلست علی بعیری ثم صرت إلی الحسین علیه السلام فسلمت علیه فأخبرته بما سمعت من أبیه فی ذلک المنزل الذی نزل به الحسین علیه السلام فقال: «معنا أنت أم علینا؟» فقلت: «لا معک و لا علیک، خلفت صبیة أخاف علیهم عبیدالله بن زیاد.» (الأمالی للصدوق، ص 136؛ المنقری؛ وقعة صفین، ص 140 و ابن عساکر؛ تاریخ دمشق، ج 14، ص 222.)

هرثمه می‌گوید که بعد از این سخن امام حسین علیه السلام، راه بیابان را در پیش گرفتم و از آن‌جا فرار کردم تا کشته شدن او را نبینم.⁽³⁾

گروهی که طینت شیطانی داشتند

عده‌ای از مردم کوفه هم شرایط ضددینی را درک کردند؛ اما اسلام در عمق جان آن‌ها جا نداشت، بلکه آن را وسیله‌ای برای هم‌زیستی سطحی و گاهی هم وسیلۀ مکر و فریب خود قرار داده بودند تا به مقاصد اجتماعی خود برسند. آنان نسبت به نهضت امام حسین علیه السلام برخورد دوگانه و منافقانه پیش گرفتند. ابتدا از او حمایت کردند؛ اما سپس نقض عهد کرده⁽¹⁾

با محاصره‌ی لشکر حرّ، امام حسین علیه السلام به‌طور واضح از خیانت مردم کوفه نسبت به خود، پدر بزرگوارش و برادرش امام حسن علیه السلام و مسلم بن عقیل سخن گفت و در کربلا هم مکرر به مکر و فریب کوفیان اشاره کرد. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 403 و ابن سعد؛ الطبقات الکبری، ج 10، ص 470.)

عمرو بن حجاج از لشکر کوفه، در اوایل روز عاشورا خطاب به سربازان عمر بن سعد به‌طوری که اصحاب امام هم صدای او را می‌شنیدند، فریاد زد: «ای مردم کوفه در اطاعت از فرمانده خود بمانید و اجتماع خویش را حفظ کنید و در کشتن کسی که بر امام خود (یزید) مخالفت کرده و از دین خارج شده، شک نکنید». امام حسین علیه السلام به او فرمود: «آیا مردم را علیه من تحریک می‌کنی؟ آیا ما از دین خارج شده‌ایم و شما ثابت هستید؟ آن روز که روح از بدن‌تان جدا

شد و با این اعمال بمیرید، خواهید فهمید که ما از دین خارج شده‌ایم یا شما و چه کسی به آتش سزاوار است؟»⁽¹⁾

عمرو بن الحجاج، حین دنا من اصحاب الحسین علیه السلام یقول: «یا اهل الکوفه! الزموا طاعتکم و جماعتکم، و لاترتابوا فی قتل من مرق من الدین، و خالف الامام.» فقال له الحسین علیه السلام: «یا عمرو بن الحجاج! أ علی تحرض الناس؟ أ نحن مرقنا و أنتم ثبتم علیه؟ أما والله لتعلمن لو قد قبضت أرواحکم، و متم علی أعمالکم، أینا مرق من الدین، و من هو أولی بصلی النار.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 435.)

بعضی از آن‌ها، برای چاپلوسی عبیدالله، به اندازۀ سلام کردن، احترامی برای فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله قائل نبودند. زمانی که حرّ، همراه کاروان حضرت در کربلا توقف کرد، پیکی از طرف عبیدالله وارد شد و در حضور امام، به حرّ و یارانش سلام کرد و پیامش را داد، در حالی که به امام علیه السلام سلام نکرد.⁽²⁾

اهل کوفه و عراق، از اوضاع اجتماعی خود بی‌اطلاع نبودند و علاوه بر آن، نسبت به اطراف خود هم عکس العمل نشان می‌دادند. زکاوت اجتماعی و قدرت تحلیل آنان موجب شد که اطاعت کامل از ملوک، جزء مرام آنان نباشد و همیشه شرایط سیاسی و اجتماعی را نقادی می‌کردند.⁽³⁾از سوی دیگر، امام حسین علیه السلام در طول مدت توقف در مکه و بعد از آن در مسیر کوفه تا کربلا، علاوه بر آن‌که با ارسال نامه به بزرگان و رؤسای قبایل، آنان را به نهضت خود دعوت کرد، با سایر مردم در همۀ سطوح، از وضعیت منحط اجتماعی و لیاقت

خود در امر امامت جامعۀ اسلامی صحبت کرد. ارتباط حضرت با عموم مسلمانان، فقط از طریق افراد صاحب نفوذ و بزرگان آن‌ها نبود تا تحریفی صورت گیرد، بلکه در طول پنج ماه از هنگام مرگ معاویه تا لحظۀ شهادت خود، به‌طور حضوری برای افراد بسیاری از طبقات مختلف اجتماعی، روشن‌گری و اطلاع‌رسانی کرد تا این‌که عموم مردم کوفه از شخصیت برتر امام علیه السلام و اهداف حکیمانۀ قیام او باخبر شدند.

وقتی حضرت از مکه خارج شد و به سوی کوفه حرکت کرد، عموم مردم به یکدیگر می‌گفتند این حسین است که به سوی کوفه می‌رود.⁽¹⁾

قَالَ النَّاسُ هَذَا الْحُسَینُ علیه السلام یرِیدُ الْعِرَاقَ. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 70.)

در منزل «عذیب الهجانات» وقتی امام از مُجَمّع بن عبدالله عائذی که خود را از کوفه به امام علیه السلام رسانده بود، خبر کوفه را گرفت، او گفت: «به بزرگان چنان رشوه‌هایی دادند که جیب‌های‌شان پر شد تا جذب بنی‌امیه و علیه شما شوند. سایر مردم هم فردا، به تبع بزرگان‌شان، شمشیرهای‌شان علیه شما خواهد بود؛ ولی قلب‌های‌شان با شماست».⁽²⁾انحراف سایر مردم که براساس نظام طوایف و قبیله‌گرایی در کوفه - که تابع رؤسای خود و متعصب نسبت به آن‌ها بودند - خیلی سخت نبود.

خباثت شدید طینت دشمنان امام حسین علیه السلام

این‌که چرا گروه‌های دوم و سوم، قیام امام حسین علیه السلام را برنتابیدند و برخی ساکت و بعضی مبغض شدند، به چه معنا است؟

در پاسخ این سؤال باید گفت که سکوت، مقتضای عافیت‌طلبی گروه ساکتین است و تا حدودی با طبیعت اولیّۀ انسان‌ها سازگار است؛ اما بغض مُبغضین و ابراز شدیدترین عداوت‌ها وکینه‌ها، به شکلی فجیع و بی‌سابقه و کمر به نابودی او بستن، ریشه در خباثت فوق العادۀ طینت آنان دارد.

از منظر جامعه‌شناختی، حادثۀ عاشورا معلول اموری همچون: سیاست انحرافی خلفای بعد از رسول الله صلی الله علیه و آله، ثروت‌اندوزی کوفیان با درآمد کلان از بیت المال، جاه‌طلبی و مقام‌خواهی بزرگان کوفه، ساختار طایفه‌ای و ارادت شدید مردم به رؤسای قبایل، فضای نقد و نظارت بر وقایع و حوادث با حضور نحله‌ها و گروه‌های اجتماعی و فرهنگی گوناگون و احساس درک و فهم دینی مستقل از فهم معصوم، است.⁽¹⁾

ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 64 و ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 37.

این امور می‌تواند موانع پیروزی نهضت امام حسین علیه السلام باشد؛ ولی نکتۀ مهم در نحوۀ سرکوب و مقابلۀ مخالفین و دشمنان حضرت اباعبدالله علیه السلام است که ارتباطی با پیروزی و عدم آن ندارد.

عوامل اجتماعی، علت تامّی برای قتل فجیع فرزند پیامبر و خرد کردن استخوان‌های سینۀ حسین علیه السلام، با تاختن اسب بر بدنش و خباثت‌های فراوان کوفیان در کشتن طفل شیرخوار، بستن آب به روی زنان و کودکان و جنگ نابرابر سی‌هزار نفر در مقابل هفتادودو نفر و غارت طرف ضعیف خود، در حالی که همگی می‌دانستند آنان فرزندان رسول‌خدا صلی الله علیه و آله هستند، نیست. اعمال مذکور، از قاتلین امام علیه السلام، تعیّن مُلکی نفاق و خباثت ملکوتی آنان بود که در ریختن خون فرزند پیامبر و خاندان و یارانش یک‌دست شدند. گویا تراکم خباثت‌ها در طول قرن‌ها از لایه‌های صُلب مردان عنود، گذشته و به رَحِم‌های زنان بدذات انتقال یافته بودند تا قدرت چنین جنایتی را پیدا کنند.

روند تکمیلی فاعلیت جنایت عاشورا و ظلم بی‌نظیر کوفیان، مربوط به چند ملکۀ رذیلۀ اخلاقی چون: حسادت، تکبر، نقض عهد و عافیت‌طلبی در مردم زمان خاصی نیست که بتوان با تحلیلی روان‌شناسانه به عمق آن رسید. این عوارض در عصر جاهلیت و پس از آن در دورۀ نبوی و علوی شدیدتر بود، اما چنین حوادثی پیش نیامد؛ زیرا بستر باطنی شرارت‌ها در پیدایش مصیبت عاشورا به وجود نیامده بود و خباثتی که از عهدۀ این جنایت برآید، قبل از سال 61 هجری به حدّ لازم، طینت‌ها را تصرّف نکرده بود.

روزی رسول‌خدا صلی الله علیه و آله با خانوادۀ خود، از ظلم به آنان و شهادت‌شان بعد از خود سخن گفت. امام حسین علیه السلام که کودکی بیش نبود، از او پرسید: «چه کسانی ما را به قتل می‌رسانند؟» نبیّ مکرّم فرمودند: «بدترین مردم».⁽¹⁾

... فَقَالَ الْحُسَینُ علیه السلام: «وَ مَنْ یقْتُلُنَا یا رَسُولَ اللهِ!» قَالَ: «شِرَارُ النَّاسِ...» (الإرشاد، المفید؛ ج 2، ص 131.)

این قلم، تحلیل جامعه‌شناختی و بررسی‌های روان‌شناسانه را در تبیین حادثۀ کربلا رد نمی‌کند؛ ولی کافی هم نمی‌داند؛ زیرا تحلیل‌های آسیب شناختی، تنزیل و ظاهر واقعه را بررسی می‌کند و در آخر، علل پیروزی و موانع آن را اثبات می‌کند؛ ولی عوامل باطنی که در دسترس معصومین است، ما را به واقعیات می‌رساند. حادثۀ عاشورا بیش از آن‌که مولود اسباب مشهود خود باشد، معلول علل غیبی و باطنی است که بدون توجه به آن‌ها، تبیین این واقعه، دقیق نخواهد بود.

جان کلام آن‌که، بر فرض اگر امام حسین علیه السلام با یزید بیعت و سیاست بنی‌امیه را تایید می‌کرد و داعی حکومت هم نمی‌داشت؛ اما این افراد با این حدّ نصاب از خباثت در زمان او می‌بودند، باز هم واقعۀ طفّ و شهادت امام و یارانش با همین مصائب و فجایع، توسط آنان رخ می‌داد.

بعضی از قاتلین امام حسین علیه السلام، سال‌ها پیش از واقعۀ عاشورا، با شنیدن خبر ارتکاب این جنایت از طریق صاحب غیب الهی، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام آن را باور نمی‌کردند؛ زیرا خود را در شمار دوستان و اصحاب خاص او می‌دانستند؛ در حالی که حبّ و بغض، بر عهدۀ طینت است و با ادّعا به دست نمی‌آید.

ابوحمزه از سوید بن غفله نقل می‌کند که مردی حضور حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شرفیاب شده، عرض کرد: «از وادی القری گذشتم و دیدم خالد بن عرفطه از دنیا رفته است». علی علیه السلام فرمود: «نه او نمرده است؛ زیرا نخواهد مُرد، مگر بعد از آن‌که پیش‌آهنگ لشکر ضلالت و گمراهی شود و پرچمدار آن، حبیب بن جماز باشد». مردی از پایین منبر عرضه داشت: «به خدا سوگند! من شیعه و دوست شما هستم و در خود چنین دشمنی با شما را نمی‌بینم». علی علیه السلام پرسید: «تو کیستی؟» او گفت: «من حبیب بن جمازم».

حضرت فرمود: «اگر تو پسر جماز هستی، چنان پرچمی را به دوش خواهی کشید و از باب الفیل وارد خواهی شد». حبیب بن جماز از محضر حضرت علی علیه السلام خارج شد، در حالی که مولا کلام خود را تکرار می‌کرد.

ابوحمزه در ادامه می‌گوید که پس از شهادت حضرت امیرالمؤمنین و امام حسن علیهما السلام، در دوران امامت امام حسین علیه السلام، ابن زیاد، عمر بن سعد را با لشکری به جنگ آن حضرت فرستاد و خالد نام‌برده را پیش آهنگ و حبیب ابن جماز را پرچمدار آن قرار داد و او با همان پرچم از باب الفیل وارد مسجد کوفه شد.⁽¹⁾

حدثنا عبدالله بن محمد عن الحسن بن محبوب عن أبی‌حمزة عن سوید بن غفلة قال أنا عند أمیرالمؤمنین علیه السلام إذا أتاه رجل فقال: «یا أمیرالمؤمنین! جئتک من وادی القری و قد مات خالد بن عرفطة.» فقال أمیرالمؤمنین علیه السلام: «إنه لم یمت.» فأعادها علیه. فقال له علی علیه السلام: «لم یمت والذی نفسی بیده، لایموت.» فأعادها علیه الثالثة. فقال: «سبحان الله أخبرک أنه مات و تقول لم یمت.» فقال له علی علیه السلام: «لم یمت والذی نفسی بیده لایموت حتی یقود جیش ضلالة یحمل رایته حبیب بن جماز.» قال فسمع بذلک حبیب فأتی أمیرالمؤمنین علیه السلام، فقال: «ناشدک فی و أنا لک شیعة و قد ذکرتنی بأمر لا والله ما أعرفه من نفسی.» فقال له علی علیه السلام: «إن کنت حبیب بن جماز، فتحملها.» فولی حبیب بن جماز و قال: «إن کنت حبیب بن جماز، لتحملنها.» قال أبوحمزة فوالله ما مات حتی بعث عمر بن سعد إلی الحسین بن علی علیه السلام و جعل خالد بن عرفطة علی مقدمته و حبیب صاحب رایته. (بصائر الدرجات، ص 298.)

شیخ مفید بعد از نقل این روایت می‌گوید که این روایت مستفیض و در میان اهل حدیث معروف است و در بین جماعت کوفیان، به عنوان معجزه‌ی امیرالمؤمنین علیه السلام تلقی می‌شود و هیچ کس منکر آن نیست. (الإرشاد، ج 1، ص 329 و 330 و ابن شهرآشوب؛ المناقب، ج 2، ص 270.)

حضرت علی بن الحسین علیه السلام از پدر بزرگوارش نقل می‌کند که وقتی امیرالمؤمنین علی علیه السلام قصد کرد که برای جنگ با خوارج به سوی نهروان برود، از مردم کوفه خواست که در مدائن اردو بزنند. شبث بن ربعی، عمرو بن حریث، اشعث بن قیس و جریر بن عبدالله بجلی، به قصد سرپیچی از جنگ، به بهانۀ تأمین حوایج خود، از آن حضرت خواستند تا بعد از انجام آن امور به لشکر ملحق شوند. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن بهانه خواندن عمل آنان فرمود: «من از آنچه در قلب‌های شما می‌گذرد، خبر دارم». سپس ادامه داد: «همواره در میان اصحاب رسول‌خدا صلی الله علیه و آله منافقین وجود داشتند. در میان یاران من هم چهره‌های نفاق وجود دارند». آن‌گاه خطاب به شبث بن ربعی و عمرو بن حریث فرمود: «طبق خبری که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله به من داده است، شما دو نفر فرزندم حسین علیه السلام را به قتل می‌رسانید».⁽¹⁾

عن علی بن الحسین عن أبیه علیهما السلام قال لما أراد علی علیه السلام أن یسیر إلی النهروان. استنفر أهل الکوفة و أمرهم أن یعسکروا بالمدائن. فتأخر عنه شبث بن ربعی و عمرو بن حریث و الأشعث بن قیس و جریر بن عبدالله البجلی و قالوا أتأذن لنا أیاما نتخلف عنک فی بعض حوائجنا و نلحق بک. فقال لهم: «قد فعلتموها سوأة لکم من مشایخ فوالله ما لکم من حاجة؛ تتخلفون علیها و إنی لأعلم ما فی قلوبکم...» ثم قال: «لئن کان مع رسول الله صلی الله علیه و آله منافقون. فإن معی منافقین أما والله یا شبث! و یابن حریث! لتقاتلان ابنی الحسین علیه السلام؛ هکذا أخبرنی رسول الله صلی الله علیه و آله.» (الخرائج و الجرائح، ج 1، ص 226.)

موعظه‌ها و هشدارهای امام حسین علیه السلام در روز عاشورا، وجدان آنان را بیدار نکرد؛ زیرا جنس قلب آن‌ها از سنخ ظرف‌های انسانی نبود.

صبح عاشورا حضرت فریاد زد: «ای شبث بن ربعی! ای حجار بن ابجر! ای قیس بن اشعث! وای یزید بن حارث! آیا در نامه‌های‌تان به من ننوشتید که

درختان، میوه داده و باغات سرسبز است و سپاه عظیمی برای شما آماده است؟» جملگی پاسخ دادند که خیر ما به تو نامه ننوشتیم. حضرت فرمودند: «به خدا قسم که شما به من نامه نوشتید».⁽¹⁾

فنادی: «یا شبث بن ربعی! و یا حجار بن ابجر! و یا قیس بن الاشعث! و یا یزید بن الحارث! ألم تکتبوا إلی أن قد أینعت الثمار، و أخضر الجناب، و طمت الجمام، و إنما تقدم علی جند لک مجند.» فأقبل قالوا له: «لم نفعل.» فقال: «سبحان الله! بلی والله، لقد فعلتم.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 425.)

شبث بن ربعی، براساس خبرهای غیبی که شنیده بود، در آغاز از جنگ با آن حضرت پرهیز می‌کرد و خود را از عبیدالله دور نگه می‌داشت. حتی اظهار بیماری کرد؛ اما وقتی خود را در فرصت‌های پیش آمده از دیگران عقب افتاده دید، در کنار فرماندهان لشکر کوفه قرار گرفت.⁽²⁾

بعد از شهادت امام حسین علیه السلام هم از شبث شنیده شد که می‌گفت: «خدا هرگز به مردم این شهر (کوفه)، خیر و رشدی نخواهد داد. آیا تعجّب نمی‌کنید که ما همراه علی بن ابی‌طالب علیه السلام و پس از او همراه پسرش حسن بن علی علیه السلام به مدت پنج سال با خاندان ابوسفیان جنگیدیم، پس از آن به فرزند او حسین علیه السلام که بهترین مردم روی زمین بود، تاختیم و به همراه خاندان معاویه و پسر سمیۀ زناکار با وی جنگیدیم. این ضلالت بزرگی است».⁽³⁾

شبث علت رفتار آن چنانی کوفیان با امام حسین علیه السلام را گمراهی می‌دانست؛ اما امام معصوم است که از نهاد و بخش ناپیدا و آلودۀ انسان‌ها اطلاع دارد. آن‌گونه که علی علیه السلام از ریشۀ نفاق در قلب آنان باخبر بود.

ویژگی های مزدوران عبیدالله بن زیاد - لَعَنَهُ الله -

اشاره

با وجود آن‌که تاریخ عاشورا توسط مورخین بی‌طرف و گاه با اشراف خلفای بنی‌عباس نگارش یافته است؛ اما هیچ گزارشی از حضور عابدان، عارفان، قاریان برجسته و عالمان دینی برای حمایت از بنی‌امیه در جنگ با امام حسین علیه السلام ثبت نشده است و هیچ یک از صحابۀ باقیماندۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله در بین آنان نبود. غیر از عهدشکنی، مشارکت در قتل فرزند پیامبر و حرام‌خواری، به سختی می‌توان صفت کلی و مشترک برای مزدوران عبیدالله بن زیاد و لشکریان عمر بن سعد پیدا کرد؛ اما در بین آن‌ها مولود نامشروع، شارب‌الخمر و جانیان سابقه‌دار فراوانی وجود داشت.

حرام خوارگی

صبح روز عاشورا و قبل از شروع جنگ، امام حسین علیه السلام به سوی سربازان عمر بن سعد آمد و از آن‌ها خواست ساکت شوند تا سخن بگوید. آنان تقاضای امام را نپذیرفتند و فرزند پیامبر در میان فریادهای آنان به ایراد سخن پرداخت. او فرمود: «وای بر شما! چرا سکوت نمی‌کنید تا سخنان من به گوش‌تان برسد؟ من شما را به رشد و تعالی دعوت می‌کنم. هر کس مرا اطاعت کند رستگار و هر کس نافرمانی کند، هلاک می‌شود. همۀ شما در نافرمانی از من هستید و به سخنان من گوش فرا نمی‌دهید». سپس به بیان سبب نافرمانی آنان اشاره کرد

و فرمود: «سراسر درآمد شما کوفیان حرام است. شکم‌های شما از حرام پُر شده است و قلب‌های‌تان مهر خورده و سخن حقّ در آن‌ها تأثیر ندارد».⁽¹⁾

لماعبأ عمر بن سعد أصحابه لمحاربة الحسین علیه السلام و رتبهم فی مراتبهم و أقام الرایات فی مواضعها، و عبأ الحسین علیه السلام أصحابه فی المیمنة و المیسرة، فأحاطوا بالحسین من کلّ جانب حتی جعلوه فی مثل الحلقة، خرج الحسین علیه السلام من أصحابه حتی أتی النّاس فاستنصتهم، فأبوا أن ینصتوا. فقال لهم: «ویلکم، ما علیکم أن تنصتوا إلی، فتسمعوا قولی و إنما أدعوکم إلی سبیل الرشاد، فمن أطاعنی کان من المرشدین ومن عصانی کان من المهلکین، و کلکم عاص لأمری، غیرمستمع لقولی، قد انخزلت عطیاتکم من الحرام و ملئت بطونکم من الحرام، فطبع الله علی قلوبکم.» (الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 8 و 9.)

فتوحات اعراب

فتوحات اعراب در ایران به دست سربازانی که بعد از جنگ اکثر آنان در کوفه ساکن شدند، درآمد فراوانی به بیت‌المال واریز کرد که به دستور خلیفۀ دوم، بیشتر آن به فاتحین کوفی پرداخت می‌شد. این درآمد بی‌حساب کوفیان در دورۀ امارت امیرالمؤمنین علی علیه السلام محدود شد؛ اما آثارش از گذشته و ادامۀ آن در دورۀ معاویه، نشانه‌های بدتر از جاهلیت اولی در کوفه به وجود آورد.

زنازادگی

عبیدالله در آخرین نامۀ خود که توسط شمر برای عمر بن سعد ارسال کرد، از او خواست که بعد از شهادت امام حسین علیه السلام بدن مطهر آن بزرگوار را لگدمال اسبان کند. او در آخر نامه چنین نوشت: «لطمه و ضرر زدن بعد از مرگ حسین در مرام من نیست؛ اما قسم خورده‌ام که این کار را بکنم».⁽²⁾

طبق دستور عبیدالله، بعد از شهادت امام، ده نفر به نام‌های أسید بن مالک، هانی بن ثبیت الحضرمی، واخط بن ناعم، صالح بن وهب الجعفی، سالم بن خثیمة الجعفی، رجاء بن منقذ العبدی، عمر بن صبیح الصیداوی، حکیم بن الطفیل السنبسی، اخنس بن مرثد و اسحاق بن حویه، به دستور عمر بن سعد با اسبان خود بر جسم و سینۀ مطهّر حضرت سیدالشهدا علیه السلام تاختند. چنانکه استخوان‌های بدن و سینۀ او از شدّت شکستگی، نرم شد.⁽¹⁾

بعد از واقعۀ عاشورا، از هویت و وضع خانوادگی این عدّه تحقیق به‌عمل آمد و معلوم شد، ده نفری که اسب بر بدن مطهّر آن بزرگوار تاختند، زاییدۀ زنا بودند.⁽²⁾

امام حسین علیه السلام در خطابی از عبیدالله بن زیاد، زنازاده پسر زنازاده یاد کرده است.⁽³⁾بعد از شهادت حضرت، بعضی از معتمدین با گریه و زاری می‌گفتند چه

ذلّتی دامن امّت اسلامی را گرفت که فرزند زناکار، فرزند پیامبر را به قتل رساند.⁽¹⁾

قَالَ إِنَّ أَبَابَکْرٍ الْهُذَلِی لَمَّا قُتِلَ الْحُسَینُ علیه السلام بَکَی حَتَّی اخْتَلَجَ مَنْکِبَاهُ وَ قَالَ وَاذُلَّاهْ لِاُمَّةٍ قَتَلَ ابْنُ دَعِیهَا ابْنَ نَبِیهَا. (ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 75.)

روز عاشورا، غلام زیاد بن ابوسفیان، از طرف عمر بن سعد در مقابل عبدالله بن عمیر کلبی (از یاران امام علیه السلام) قرار گرفت. ابن عمیر، او را زنازاده خطاب کرد.⁽²⁾

شراب خواری

شراب‌خواری صفت آشکار در بعضی از سربازان عمر بن سعد بود؛ به‌طوری که به این صفت شناخته شده بودند و با وجود آن‌که قرآن نهی صریح از آن کرده، آنان باکی از فضاحت شهرت به شراب‌خواری نداشتند؛ زیرا یزید شراب‌خوار⁽³⁾مقتدای آن‌ها بود. وقتی تمیم بن حصین، سعی امام علیه السلام را در اقامۀ نماز دید، به او گفت: «نمازت مورد قبول درگاه الهی نیست». حبیب بن مظاهر برآشفت و به او گفت: «آیا خداوند نماز فرزند رسول خدا را نمی‌پذیرد و نماز تو را که دائماً مشروب می‌خوری، قبول می‌کند».⁽⁴⁾

بی بصیرت در دین

در میان لشکریان کوفه عدّه‌ای جنگ با فرزند پیامبر را عمل صالح دانسته

و آن را با قصد قربت انجام دادند؛⁽¹⁾

علی بن الحسین علیهما السلام قال: «لا یوم کیوم الحسین علیه السلام أزدلف علیه ثلاثون ألف رجل یزعمون أنهم من هذه الأمة کل یتقرب إلی الله - عزوجل - بدمه و هو بالله یذکرهم فلایتعظون...» (الأمالی للصدوق، م 70، ص 462.)

در رأس لشکر کوفه کسی قرار گرفته بود که هیچ معرفت دینی نداشت؛ بدین ترتیب، میزان معرفت و عقلانیت کسانی که به‌عنوان سرباز دل به اطاعت آن فرمانده داده‌اند، معلوم است. روز عاشورا، زهیر بن قین در حال سخنرانی بود که شمر سخن او را قطع کرد و فریاد زد: «ساکت شو که از سخنانت خسته شدیم». زهیر بعد از آن‌که شخصیت خانوادگی شمر را برشمرد، چنین گفت: «من با تو صحبت نمی‌کنم؛ زیرا تو حیوانی بیش نیستی، به‌خدا قسم شک دارم که حتی به دو آیۀ قرآن عمل کرده باشی. پس آمادۀ عذاب الهی در روز قیامت باش».⁽³⁾

در سابقۀ ابوحرب عبدالله بن شهر، یکی از سربازان عمر بن سعد، جنایتی است که به موجب آن سال‌ها زندانی بود و چون مرد نترسی بود، در استخدام زورگویان بود و از آنان پول می‌گرفت و افراد بی‌گناه را ترور می‌کرد.⁽¹⁾او شب عاشورا خود را از پاکان (الطّیّبون) که در قرآن ذکر شده، معرفی می‌کرد و امام حسین علیه السلام و یارانش را مقابل خود می‌دانست.⁽²⁾

خیانت کار

درآمد بسیار، میل شدید به حفظ منافع دنیوی و فقدان معرفت توحیدی، ثبات رفتاری را از انسان گرفته و او را درصدد تأمین انگیزه‌های مادی خود قرار می‌دهد. در محیطی که طبقۀ تأثیرگذار چنین ویژگی را داشته باشد، بی‌ثباتی و خیانت، نرخ مطلوب آن دیار خواهد بود. عهدشکنی، مردم کوفه را در میان بلاد اسلامی، خاص کرده بود.⁽³⁾مردم حجاز، پس از عهدشکنی کوفیان با علی بن ابی طالب و حسن بن علی علیهما السلام آنان را به خدعه و فریب‌کاری می‌شناختند.⁽⁴⁾

مسلم بن عقیل بعد از دستگیری به عمر بن سعد اعتماد کرد و در حضور عبیدالله با صدای بسیار آرام چند خواهش از او کرد که بلافاصله او به قصد تملق، خواسته‌های مسلم را نزد پسر مرجانه افشا کرد. عبیدالله ضمن تقبیح این عمل گفت: «امین هرگز خیانت نمی‌کند، نباید به خائن اعتماد کرد». و با این گفتۀ خود، عمر بن سعد را خائن قلمداد کرد.⁽¹⁾

روند مقابلۀ دشمنان کوفی با امام علیه السلام از زمان دستگیری مسلم بن عقیل تا شهادت اباعبدالله علیه السلام براساس عنصر خیانت و نقض پیمان بود.

امام حسین علیه السلام از غلام خود عقبة بن سمعان خواست تا نامه‌هایی را که کوفیان از او با آن‌ها دعوت کرده بودند، بیاورد و به حرّ و یارانش، نشان دهد؛⁽²⁾بدین ترتیب، حضرت خیانت کوفیان را ثابت کرد.

هنگام ورود عمر بن سعد و سربازانش به کربلا از بزرگان کوفه، از جمله عزرة بن قیس خواست تا نزد امام حسین علیه السلام آمده و علت حضور او را در سرزمین نینوا از حضرت بپرسد. او به دلیل آن‌که از دعوت‌کنندگان امام بود، از ملاقات با او شرم داشت و مأموریت عمر را نپذیرفت. پس از عزره، عمر بن سعد این مأموریت را به هریک از رؤسای کوفه سپرد، به همان دلیل نپذیرفتند.⁽¹⁾

فبعث عمر بن سعد الی الحسین علیه السلام عزرة بن قیس الأحمسی، فقال: «ائته فسله ما الذی جاء به؟ و ماذا یرید؟» و کان عزرة ممن کتب الی الحسین علیه السلام فاستحیا منه أن یأتیه، قال: «فعرض ذلک علی الرؤساء الذین کاتبوه.» فکلهم أبی و کرهه. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 410.)

روز عاشورا حضرت اباعبدالله علیه السلام جفای شبث بن ربعی، حجار بن ابجر، قیس بن اشعث و یزید بن حارث را که از بزرگان کوفه بودند و به او دعوت‌نامه نوشته بودند افشا کرد.⁽²⁾

بی رحم نسبت به ضعیفان

اساس مقابلۀ کوفیان بر قساوت و سنگ‌دلی بود.⁽³⁾دفاع شجاعانۀ انصار سیدالشهدا علیه السلام عمر بن سعد را بر آن داشت تا چند نفر را برای به‌هم ریختن

آرایش لشکر اندک امام، مأموریت دهد تا به چپ و راست آن حمله برند. یاران امام، یکی از آنان را از پا درآوردند. بلافاصله ابن سعد فرمان داد برای نفوذ در اردوگاه امام و از پا افکندن‌شان خیام حسینی را به آتش کشند. پس از آن، شمر به میان خیام نفوذ کرد و با نیزۀ خود به زنان حمله برد و فریاد زد: «آتشی به من دهید تا این خیمه و اهل آن را به آتش بکشم». زنان شیون‌کنان از خیمه خارج شدند. امام حسین علیه السلام فرمود: «ای پسر ذی‌الجوشن! خداوند تو را با آتش بسوزاند که می‌خواهی خانوادۀ مرا با آتش از بین ببری».⁽¹⁾

سربازان کوفی پس از شهادت امام و یارانش با قساوت و بی‌رحمی به بازماندگان ضعیف و مصیبت‌دیدۀ کاروان حسینی، چون: زنان، کودکان و بیماران که قدرت بر جنگ نداشتند، حمله برده و در غارت آنان بر یک‌دیگر

سبقت می‌گرفتند. فاطمه دختر امام حسین علیه السلام که در حادثۀ آن روز خردسال بود، سال‌ها بعد، از آن واقعه چنین یاد می‌کند: «مردی که به حال ما گریه می‌کرد، برای غارت خلخال پایم به من یورش آورد. به او گفتم: «ای دشمن خدا! اگر سرقت می‌کنی، چرا گریه می‌کنی؟» جواب داد: «چرا گریه نکنم در حالی که اموال دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله را غارت می‌کنم». به او گفتم: «پس سرقت نکن». گفت: «اگر من سرقت نکنم، دیگری چنین خواهد کرد». سپس هر چه بود غارت کرد و رفت».⁽¹⁾

عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ زِیادِ بْنِ الْمُنْذِرِ عَنْ عَبْدِاللهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ أُمِّهِ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْحُسَینِ علیه السلام قَالَ: «دَخَلَتِ الْعَامَّةُ عَلَینَا الْفُسْطَاطَ وَ أَنَا جَارِیةٌ صَغِیرَةٌ وَ فِی رِجْلَی خَلْخَالانِ مِنْ ذَهَبٍ. فَجَعَلَ رَجُلٌ یفُضُّ الْخَلْخَالَینِ مِنْ رِجْلَی وَ هُوَ یبْکِی، فَقُلْتُ: «مَا یبْکِیکَ یا عَدُوَّ اللهِ» فَقَالَ: «کَیفَ لَاأَبْکِی وَ أَنَا أَسْلُبُ ابْنَةَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله» فَقُلْتُ: «لَاتَسْلُبْنِی.» قَالَ: «أَخَافُ أَنْ یجِیءَ غَیرِی فَیأْخُذَهُ.» قَالَتْ وَ انْتَهَبُوا مَا فِی الْأَبْنِیةِ؛ حَتَّی کَانُوا ینْزِعُونَ الْمَلَاحِفَ عَنْ ظُهُورِنَا.» (أمالی الصدوق، م 31، ح 2.)

امام حسین علیه السلام می‌دانست آنان مردمی هستند که در تملق و جلب رضایت بنی‌امیه هر بی‌رحمی و جنایتی که از دست‌شان برآید، انجام می‌دهند؛ لذا، قبل از جنگ به اصحاب خود دستور داد تا پشت خیمه‌ها خندقی ایجاد و داخل آن را پر از هیزم کنند و صبح عاشورا آن را آتش زد تا فرصت حملۀ دشمن را از پشت خیام بگیرد.⁽²⁾

اگر این خندق وجود نداشت، معلوم نبود سنگ‌دلی اهل کوفه با فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله چه می‌کرد. آنان از کشتن زنان و کودکان هم خودداری نمی‌کردند.

جلوگیری آنان از رسیدن آب به امام و خانواده‌اش، نقطۀ سیاه تاریخ کوفه است که نمونه ندارد.

روز هفتم محرم، نامۀ عبیدالله به عمر بن سعد رسید. در آن نامه به فرمانده لشکرکوفه دستور داد که بین آب فرات و امام حسین علیه السلام مانع ایجاد کند تا دست او و یارانش به آب نرسد. او در نامۀ خود ضمن تهمت به امیرالمؤمنین، این عمل را انتقام از علی علیه السلام بیان کرد که نسبت به عثمان این گونه انجام داد.⁽¹⁾

جاء من عبیدالله بن زیاد کتاب الی عمر بن سعد: «أما بعد، فحل بین الحسین علیه السلام و أصحابه و بین الماء، و لایذوقوا منه قطرة، کما صنع بالتقی الزکی المظلوم امیرالمؤمنین عثمان بن عفان.» قال: فبعث عمر بن سعد، عمرو بن الحجاج علی خمس‌مائة فارس، فنزلوا علی الشریعة، و حالوا بین حسین و أصحابه و بین الماء أن یسقوا منه قطرة، و ذلک قبل قتل الحسین علیه السلام بثلاث. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 412.)

هلال بن نافع از قساوت شدید لشکر عمر بن سعد چنین نقل می‌کند که امام حسین علیه السلام از آنان خواست که برای رفع عطش اهل بیت و یاران خود، کسی از کوفیان مزاحم آب‌آوری آنان نشود؛ اما کوفیان ناجوانمردانه او و همراهانش را تشنه نگه داشتند. گویا در دل‌های آنان ذرّه‌ای رحم و مروت نبود.⁽²⁾سربازان عمر بن سعد تا سه روز آب را بر خاندان پیامبر بستند.

جنگ ناجوانمردانۀ لشکر کوفه با امام حسین علیه السلام

نشانه های ناجوانمردی در جنگ کوفیان

- پی کردن مرکب ها

شجاعت امام حسین علیه السلام و اصحابش در جنگ، جرأت روبه‌رو شدن را از کوفیان گرفته بود. یکی از شیوه‌های ناجوانمردانۀ لشکر ابن سعد در تقابل با انصار حسینی، قطع کردن دست و پاهای اسبان آنان بود تا بتوانند بر آن‌ها غلبه کنند.⁽¹⁾

وَجّهَ عمر بن سعد، فاقبلوا حتی إذا دنوا من الحسین و أصحابه رشقوهم بالنبل، فلم یلبثوا ان عقروا خیولهم، و صاروا رجالة کلهم؛ تیراندازان به یاران حسین علیه السلام نزدیک شدند و آنان را تیرباران کردند و تمام اسب‌های آن‌ها را پی کردند و یاران امام همه پیاده می‌جنگیدند. (ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 66 و الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 437.)

- حملۀ نابرابر

کوردلان کوفی در حالی که سواره بودند، با پرتاب سنگ و انداختن تیر با یاران پیادۀ سیدالشهدا علیه السلام مقابله کردند.

عمرو بن حجاج، به‌هم ریختگی لشکر کوفه را دید و فریاد زد: «ای احمق‌ها! آیا نمی‌دانید که به جنگ چه کسانی آمده‌اید؟ اینان بهترین جنگجویان و سوارکاران کوفه هستند. پس به تنهایی با آنان روبه‌رو نشوید؛ زیرا آن‌ها اندک هستند، اما بسیارند گروه‌های کم که به راحتی نابود نمی‌شوند». او در پایان تهدید خود قسم یاد کرد که اگر با سنگ به جنگ آنان بروید، نابودشان می‌کنید.⁽¹⁾

فصاح عمرو ابن الحجاج بالناس: «یا حمقی! أتدرون من تقاتلون، فرسان المصر، قوما مستمیتین، لایبرزن لهم منکم احد، فإنهم قلیل، و قل ما یبقون، والله لو لم ترموهم الا بالحجارة لقتلتموهم.» فقال عمر بن سعد: «صدقت، الرأی ما رایت، و ارسل الی الناس یعزم علیهم الا یبارز رجل منکم رجلا منهم.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 435.)

آن‌قدر سیل پیکان‌ها و تیرهای دشمنان زیاد بود⁽²⁾که حضرت از آن به استقبال از مرگ تعبیر کرد.⁽³⁾کوفیان با دیدن شهامت یاران امام، بسیار عصبانی شده و دیوانه‌وار با سنگ به شیردلان عاشورایی حمله کردند. وقتی عابس بن ابی‌شبیب با شجاعت مبارز طلبید، عمر بن سعد فرمان داد تا او را از همه طرف سنگ‌باران کنند.⁽⁴⁾

آن روز حملات از راه دور مردم کوفه به اصحاب، در هنگام نماز هم قطع نشد.⁽¹⁾

أن سعید بن عبدالله الحنفی تقدم أمام الحسین فاستهدف لهم یرمونه بالنبل کلما أخذ الحسین علیه السلام یمینا و شمالا قام بین یدیه فما زال یرمی به حتی سقط إلی الأرض. (بحارالأنوار، ج 45، ص 21.)

- کشتن جوان در مقابل چشمان مادر

جوانی که پدرش در همان میدان به شهادت رسیده بود، به همراه مادر خود از خیمه خارج شد. مادرش به او گفت: «فرزندم! در حضور فرزند رسول خدا با دشمنانش جهاد کن تا در راه دفاع از او به مقام شهادت نایل شوی». جوان، مادرش را اطاعت کرده و آمادۀ جهاد شد. امام حسین علیه السلام فرمود: «چون پدر این جوان لحظاتی پیش به شهادت رسیده است، کشته شدن او برای مادر بسیار سخت خواهد بود». او با شنیدن این سخنان، نزد امام آمد و عرض کرد که جهاد من طبق خواستۀ مادرم است. سپس با رجزی که سراسر آن حاوی عشق به مولایش بود، به جنگ پرداخت تا به شهادت رسید. سربازان عمر بن سعد به منظور تضعیف روحیۀ مادر آن جوان و پشیمان کردن او از ترغیب فرزند خود به دفاع از حسین علیه السلام سر پسرش را از تن جدا کرده و به سوی اردوگاه امام پرتاب کردند. مادر، سر فرزند خود را برداشت و شهادتش را به او تبریک گفت. سپس آن را به سوی دشمن پرتاب کرد، عمود خیمه را برداشت و به جنگ با دشمن پرداخت تا به آنان بفهماند که اگر از خانوادۀ او مردی نمانده

تا از حسین دفاع کند، خود او توان چنین کاری را دارد. امام علیه السلام از وی خواست که برگردد و او را دعا کرد و آن زن به خیمه بازگشت.⁽¹⁾

خرج من بعده شاب قتل أبوه فی المعرکة، و کانت امّه عنده، فقالت: «یا بنی! اخرج فقاتل بین یدی ابن رسول الله صلی الله علیه و آله حتی تقتل.» فقال: «أفعل.» فخرج، فقال الحسین علیه السلام: «هذا شاب قتل أبوه، و لعل أمه تکره خروجه.» فقال الشاب: «أمی أمرتنی یابن رسول الله!» فخرج و هو یقول: «أمیری حسین و نعم الأمیر، سرور فؤاد البشیر النذیر، علی و فاطمة والداه، فهل تعلمون له من نظیر.» ثمّ قاتل فقتل، و حُزَّ رأسَهُ و رُمِی به إلی عسکر الحسین، فأخذت أُمّه رأسَه، و قالت له: «أحسنت یا بنی! یا قرة عینی و سرور قلبی!» ثمّ رمت برأس ابنها رجلا فقتلته و أخذت عمود خیمة و حملت علی القوم و هی تقول: «أنا عجوز فی النسا ضعیفة، بالیة خاویة نحیفة، أضربکم بضربة عنیفة، دون بنی‌فاطمة الشریفة.» فضربت رجلین فقتلتهما، فأمر الحسین علیه السلام بصرفها و دعا لها. (الخوارزمی؛ مقتل الحسین، ج 2، ص 25.)

عاقبت قاتلان امام حسین علیه السلام

جمعی از آنان به نفرین امام حسین علیه السلام بدون هیچ مهلتی در مقابل چشم همۀ حاضران در عاشورا عقوبت شدند. آن روز مردی فریاد زد: «حسین کجاست؟» حضرت فرمود: «من هستم». مرد گفت: «خود را آمادۀ جهنم کن». امام فرمود: «خود را آمادۀ ملاقات با پروردگار مهربان می‌کنم». سپس از خداوند خواست تا او را گرفتار عذاب کند و عبرتی برای اطرافیان آن مرد قرار دهد. بلافاصله اسبش رم کرد، او را واژگون نمود و پایش در رکاب اسب ماند. سر و بدنش در اثر اصابت با سنگ‌ها قطعه قطعه شد و سرعت اجابت دعای امام، موجب تعجب دیگران شد.⁽¹⁾

جَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ: «أَینَ الْحُسَینُ؟» فَقَالَ: «هَا أَنَا ذَا.» قَالَ: «أَبْشِرْ بِالنَّارِ تَرِدُهَا السَّاعَةَ.» قَالَ: «بَلْ أَبْشِرْ بِرَبٍّ رَحِیمٍ وَ شَفِیعٍ مُطَاعٍ، مَنْ أَنْتَ؟» قَالَ: «أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْأَشْعَثِ.» قَالَ: «اللهُمَّ إِنْ کَانَ عَبْدُکَ کَاذِباً فَخُذْهُ إِلَی النَّارِ وَ اجْعَلْهُ الْیوْمَ آیةً لِأَصْحَابِهِ.» فَمَا هُوَ إِلَّا أَنْ ثَنَی عَنَانَ فَرَسِهِ فَرَمَی بِهِ وَ ثَبَتَتْ رِجْلُهُ فِی الرِّکَابِ فَضَرَبَهُ حَتَّی قَطَعَهُ وَ وَقَعَتْ مَذَاکِیرُهُ فِی الْأَرْضِ فَوَاللهِ لَقَدْ عَجِبْنَا مِنْ سُرْعَةِ إِجَابَةِ دُعَائِهِ. (ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 64.)

«زرعة بن ابان» در حالی که خطاب به مأموران شریعه فریاد می‌زد: «بین حسین و آب حایل شوید!» تیری به سوی امام انداخت. حضرت او را نفرین کرده و گفت: «خداوندا! او را تشنه بکش و هرگز نیامرز». زرعه به مرضی مبتلا

شد که به موجب آن، خون داخل دهانش را می‌گرفت و نمی‌توانست آب بنوشد.⁽¹⁾

فَقَالَ زُرْعَةُ بْنُ أَبَانِ بْنِ دَارِمٍ: «حُولُوا بَینَهُ وَ بَینَ الْمَاءِ.» وَ رَمَاهُ بِسَهْمٍ فَأَثْبَتَهُ فِی حَنَکِهِ، فَقَالَ: «اللهُمَّ اقْتُلْهُ عَطَشاً وَ لَاتَغْفِرْ لَهُ أَبَداً.» وَ کَانَ قَدْ أُتِی بِشَرْبَةٍ فَحَالَ الدَّمُ بَینَهُ وَ بَینَ الشُّرْبِ فَجَعَلَ یتَلَقَّی الدَّمَ وَ یقُولُ هَکَذَا إِلَی السَّمَاء. (ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 71.)

«ابن ابی‌جویریه» از سربازان عمر بن سعد با نگاهی به خندق آتش حفاظتی دور خیام حسینی فریاد زد: «ای حسین! پیش از جهنم، عجله در آتش دنیا کرده‌ای؟» امام، پس از شنیدن نام او، گفت: «خداوندا! آتش دنیا را به او بچشان». طولی نکشید که اسب او چموشی کرد و او را داخل خندق آتش انداخت.⁽²⁾

شخصی به نام «تمیم بن حصین» فریاد زد: «ای حسین! و ای یاران حسین! ببینید چگونه آب فرات چون شکم مارها موج می‌زند؛ به خدا قسم ذره‌ای از آن نخواهید چشید تا بمیرید». امام، فرمود او و پدرش اهل جهنم هستند. آن‌گاه عرض کرد: «خداوندا! او را با حال عطش به قتل برسان». عطش او را فرا گرفت تا از روی اسب افتاد و بدنش به اطراف اصابت کرد و به درک واصل شد».⁽³⁾

«عبدالله بن ابی‌حصین» گفت: «ای حسین! این [آب] چون سفرۀ آسمانی است که نمی‌گذاریم از آن بنوشی». حضرت از خدا خواست تا او را تشنه بمیراند. «حمید بن مسلم» می‌گوید: «او را در حال بیماری عیادت کردم. آب می‌نوشید و سپس برمی‌گرداند. بعد از مدتی با تشنگی زیادی از دنیا رفت».⁽¹⁾

محمد بن اشعث به امام حسین علیه السلام گفت: «ای پسر فاطمه! تو چه نسبتی با رسول خدا داری که دیگری ندارد؟» و با این سخن خواست فضیلت اهل بیت را منکر شود. امام این آیه را خواند: (إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ) سپس فرمود: «به خدا قسم که محمد صلی الله علیه و آله از آل ابراهیم محسوب می‌شود و عترت او هم آل محمد صلی الله علیه و آله هستند». او ابن اشعث را نفرین کرد و از خدا خواست تا ذلّتی به او دهد که هرگز روی عزّت را نبیند. آن روز، عقربی هنگام قضای حاجت، پسر اشعث را گزید و او در حالی که فرصت پوشاندن خود را پیدا نکرد، از دنیا رفت».⁽²⁾

«عبدالله بن حوزه» از بنی‌تمیم به انصار حسینی حمله کرد. امام او را نفرین نمود. اسبش رم کرد. او از روی زین افتاد. پای چپش در رکاب ماند و سرش به سنگ و چوب برخورد کرد تا کشته شد.⁽¹⁾

بعضی از آن‌ها به‌طور عجیبی مورد غضب الهی قرار گرفتند. شخصی به نام «ابن ریاح» می‌گفت: «روزی، کسی را که در کربلا حضور داشت و بعد از آن، نابینا شده بود، دیدم. از علت کوری‌اش سؤال کردم، جواب داد که روز عاشورا در کربلا بودم؛ ولی هیچ شمشیری به حسین نزدم و تیری به سویش نینداختم. وقتی که به خانه برگشتم، نماز خواندم و مشغول استراحت شدم. در خواب

کسی به من گفت: «رسول خدا را اجابت کن که با تو کار دارد». تعجب کردم. پس مرا به محضر نبیّ مکرّم بردند، در حالی که او نشسته بود و ملکی که شمشیری از آتش به دست داشت، در خدمتش بود. همۀ کسانی که در کربلا بودند و در برابر امام حسین علیه السلام ایستادند، در حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله توسط آن ملک با ضربه‌های آتشین از پا درآمدند. من به آن حضرت نزدیک شدم و سلام کردم. او جوابم را نداد. پس از مدّتی سر بلند کرده و فرمودند: «تو حرمت مرا زیر پا گذاردی و فرزندانم را کشتی و حقّم را رعایت نکردی». گفتم: «یا رسول الله! به خدا قسم من با هیچ اسلحه‌ای با فرزندان شما نجنگیدم». حضرت فرمود: «درست است که با آنان جنگ نکردی؛ امّا جمعیت قاتلین را انبوه نمودی». ایشان طشتی را که از خون پر بود به من نشان داد و فرمود که این خون فرزندم حسین علیه السلام است. از آن خون برداشت و به چشم من کشید. وقتی از خواب برخاستم، دیگر چیزی را ندیدم».⁽¹⁾

رَوَی ابْنُ رِیاحٍ، قَالَ لَقِیتُ رَجُلًا أَعْمَی قَدْ حَضَرَ قَتْلَ الْحُسَینِ علیه السلام فَسُئِلَ عَنْ ذَهَابِ بَصَرِهِ قَالَ: «کُنْتُ عَاشِرَ عَشَرَةٍ غَیرَ أَنِّی لَمْ أَضْرِبْ وَ لَمْ أَرْمِ فَلَمَّا رَجَعْتُ إِلَی مَنْزِلِی وَ صَلَّیتُ فَأَتَانِی آتٍ فِی مَنَامِی فَقَالَ: «أَجِبْ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله» فَقُلْتُ: «مَا لِی وَ لَهُ.» فَأَخَذَنِی یقُودُنِی إِلَیهِ فَإِذَا هُوَ جَالِسٌ فِی صَحْرَاءَ حَاسِرٌ عَنْ ذِرَاعَیهِ آخُذٌ بِحَرْبَةٍ وَ مَلَکٌ قَائِمٌ بَینَ یدَیهِ وَ فِی یدِهِ سَیفٌ مِنْ نَارٍ فَقَتَلَ أَصْحَابِی فَکُلَّمَا ضَرَبَ ضَرْبَةً الْتَهَبَتْ أَنْفُسُهُمْ نَاراً. فَدَنَوْتُ وَ جَثَوْتُ بَینَ یدَیهِ وَ قُلْتُ: «ألسَّلَامُ عَلَیکَ یا رَسُولَ اللهِ!» فَلَمْ یرُدَّ عَلَی وَ مَکَثَ طَوِیلًا ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ: «یا عَبْدَاللهِ انْتَهَکْتَ حُرْمَتِی وَ قَتَلْتَ عِتْرَتِی وَ لَمْ تَرْعَ حَقِّی.» فَقُلْتُ: «یا رَسُولَ اللهِ! وَاللهِ مَا ضَرَبْتُ بِسَیفٍ وَ لَاطَعَنْتُ بِرُمْحٍ وَ لَارَمَیتُ بِسَهْمٍ.» قَالَ: «صَدَقْتَ وَلَکِنَّکَ کَثَّرْتَ السَّوَادَ ادْنُ مِنِّی.» فَدَنَوْتُ فَإِذَا طَشْتٌ مَمْلُوءٌ دَماً فَقَالَ: «هَذَا دَمُ وَلَدِی الْحُسَینِ.» فَکَحَّلَنِی مِنْهُ فَانْتَبَهْتُ لَا أَرَی شَیئاً.» (ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 80 و سبط بن الجوزی؛ تذکرة الخواص، ص 252.)

فردی از بنی‌سلامه نقل می‌کند که شبی در نزدیکی فرات با جمعی نشسته بودیم. کسی از آن جمع گفت من ندیدم کسی را که در جنگ با حسین علیه السلام شرکت کرده و بدون بلا از دنیا رفته باشد. ناگاه از آن جمع، مردی از قبیلۀ طیئ گفت: «من از کسانی بودم که در قتل حسین شرکت کردم و همواره در خوشی به سر می‌برم». تا این سخن را گفت، چراغ بر روی او واژگون شد و هر چه تلاش کرد، نتوانست شعلۀ آتش را خاموش کند. به سرعت به طرف فرات دوید و خود را در آن انداخت. به دنبال او دویدیم و به محض خارج شدن از آب، من او را گرفتم و به هلاکت رساندم.⁽¹⁾

عن مولی لبنی‌سلامة قال کنا فی ضیعتنا بالنهرین و نحن نتحدث باللیل: «ما أجد ممن أعان علی قتل الحسین علیه السلام خرج من الدنیا حتی یصیبه بلیة.» و معنا رجل من طیء فقال الطائی: «فأنا ممن أعان علی قتل الحسین علیه السلام فما أصابنی إلّا خیر.» قال و عشی السراج، فقام الطائی یصلحه فعلقت النار فی سباحته فمر یعدو نحو الفرات فرمی بنفسه فی الماء، فاتبعناه فجعل إذا انغمس فی الماء فرقت النار علی الماء فإذا ظهر أخذته حتی قتلته. (ابن عساکر؛ تاریخ دمشق، ج 14، ص 232 و سبط بن الجوزی؛ تذکرة الخواص، ص 253.)

ابن عساکر در همان کتاب، صفحه‌ی 233 داستانی را با همین مضمون که شخصی با آتش کشته شد، نقل کرده است.

کسی از چهرۀ کریه و زشت قاتل عباس بن علی علیهما السلام که بعد از عاشورا به وجود آمده بود، پرسید. او جواب داد که شب‌ها در خواب، جوانی را که در کربلا به قتل رساندم، سراغم می‌آید، مرا سوی جهنم می‌کشاند و من فریاد می‌کشم و از خواب می‌پرم. کنیز و همسرش می‌گفتند: از نعره‌های او در خواب خسته شده‌ایم و خواب راحت نداریم.⁽²⁾

«احبش بن مرثد» یکی از کسانی بود که با اسب خود بر بدن مطهر امام حسین علیه السلام تاخت. او در یک درگیری قلبش با تیر غیبی دریده شد و از پا درآمد.⁽¹⁾

«یحیی بن کعب» که لباس امام علیه السلام را به غارت برده بود، در زمستان خون از دستانش جاری و در تابستان مثل چوب خشک می‌شد. قطعۀ دیگر لباس حضرت را «قیس بن اشعث» غارت کرد که مردم او را با صفت زشتی می‌خواندند. کلاه‌خود امام را «مالک بن بشیر کندی» برد. هنگامی که به نزد همسرش آمد، او را از خانه بیرون کرد. او در عمر خفت‌بار و کوتاه خود، نیازمند دیگران بود تا از دنیا رفت. عمامۀ حضرت را «جابر بن یزید اودی» دزدید و بر سر گذاشت که مبتلا به جذام شد.⁽²⁾

عده‌ای از کوفیان، وسایل زینتی حرم امام را غارت کرده و به همسران‌شان دادند؛ ولی هر زنی از آن‌ها استفاده کرد، مبتلا به مرض شد.⁽³⁾

بقیۀ قاتلین و شرکت‌کنندگان و مسببان قتل امام حسین علیه السلام به دست مختار بن ابی‌عبیدۀ ثقفی، پس از حدود پنج سال به جزای عمل خود رسیدند.⁽¹⁾

وثب المختار بمن کان بالکوفه من قتلة الحسین علیه السلام و المشایعین علی قتله، فقتل من قدر علیه منهم، و هرب من الکوفه بعضهم، فلم یقدر علیه. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 6، ص 38.) شرع المختار یتّبع قتلة الحسین من شریف و وضیع فیقتله. (ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 268.)

کسانی که به هر نحوی با سیدالشهدا علیه السلام مخالفت کردند، مورد لعنت رسول الله صلی الله علیه و آله قرار گرفتند.⁽⁴⁾و در آخرت، قاتلین او از شفاعت جدّ بزرگوارش محروم خواهند بود.⁽⁵⁾

این عدّه، از سیاه لشکرها گرفته تا کسانی که موجب جراحت و شهادت امام علیه السلام و یارانش بودند، همواره مورد لعن امام صادق علیه السلام قرار گرفتند.⁽¹⁾

اللهم العن العصابة الّتی جاهدت الحسین و شایعت و بایعت و تابعت علی قتله. اللهم العنهم جمیعا. (زیارت عاشورا.)

در منزل ثعلبیه، حضرت سیدالشهدا علیه السلام به خدا سوگند یاد کرد و گفت که گروه ستمکار مرا خواهند کشت و خداوند لباس ذلت و نابودی بر آنان می‌پوشاند و کسی را بر آنان مسلط می‌کند تا خوارتر از قوم سبأ که زنی با ریختن خون و غارت اموال‌شان بر آنان حکومت کرد، بنماید.⁽²⁾

بعد از واقعۀ عاشورا هیچ یک از کسانی که امام حسین علیه السلام و یارانش را کشتند، آسایش نداشتند و عموم آنان در مدت کوتاهی کشته شدند یا به بلا و بیماری که به سبب آن در جامعه مفتضح و بی‌آبرو شدند، مبتلا گردیدند.⁽³⁾

عاملان اصلی شهادت حضرت سیدالشهدا علیه السلام

اشاره

عبیدالله بن زیاد

در بصره و در سال 39 هجری قمری متولّد شد.⁽¹⁾

ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 283.

پدرش به شام رفت و معاویه او را در سال 53 به حکومت خراسان فرستاد. او دو سال آن‌جا بود؛ سپس در سال 55 والی بصره شد.⁽¹⁾او بغض شدیدی نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام داشت. ابن زیاد زمان معاویه، چهار مسجد در بصره ساخت تا بغض حضرت علی علیه السلام در دل‌های مردم بصره بیشتر شود.⁽²⁾

در سال 60 هجری قمری، یزید امارت همۀ عراق (بصره، کوفه و برخی شهرهای دیگر) را به او داد؛ ولی در کوفه مستقر شد.

او برای آغاز حکومت در کوفه، میثم تمار را به شهادت رساند. بیست سال قبل از شهادت میثم، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام دربارۀ او به میثم چنین فرمود: «مردی خشن و زناکار، فرزند زن فاجری به نام عبیدالله بن زیاد تو را دستگیر و اعضای بدنت را قطع می‌کند و به قتل می‌رساند».⁽¹⁾

فقال: «لیأخذنک العتل الزنیم ابن الأمة الفاجرة عبیدالله بن زیاد. (رجال الکشی، ص 85 و المفید؛ الاختصاص، ص 76.)

پس از آن، عبیدالله خون بسیاری از اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام را به زمین ریخت. او 28 سال داشت، که دستور قتل امام حسین علیه السلام را داد، و واقعۀ دردناک کربلا به امر او انجام شد.⁽²⁾

عبیدالله مرکز حکومت خود را در عراق به بصره منتقل کرده بود که یزید بن معاویه بر اثر بیماری از دنیا رفت. اهل بصره علیه او شورش کردند و عبدالله بن حارث را امیر خود نمودند. عبیدالله شبانه و با لباس زنانه⁽³⁾فرار کرد و به شام رفت.⁽⁴⁾او در ایام خلافت عبدالملک بن مروان، به عراق که تحت حکومت زبیریان بود، هجوم آورد و با شکست به شام گریخت. سپس دوباره با لشکری به عراق برگشت که دورۀ امارت مختار بود. جنگ بین او و ابراهیم اشتر (سردار

لشکر مختار) در منطقه‌ای به نام خازر، اطراف موصل پیش آمد. لشکر او در این جنگ متفرق و خودش کشته شد.⁽¹⁾

همان، ج 6، ص 90.

عمر بن سعد

او فرزند سعد بن ابی‌وقاص است.⁽⁴⁾روزی امیرالمؤمنین علیه السلام بر فراز منبر فرمودند: «قبل از آن‌که مرا از دست بدهید، سؤال کنید که پاسخ آن را خواهید

گرفت». سعد بن ابی‌وقاص سخن آن جناب را به مسخره گرفت و گفت تعداد موهای سر من چند عدد است؟ مولا فرمودند: «دوستم رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر سؤال تو را به من داده بود؛ در سر و ریش تو مویی نیست، مگر آن‌که در پای آن شیطانی لانه کرده است.⁽¹⁾سپس از خباثت خانوادگی او و فرزندش عمر بن سعد خبر داد و فرمود: «در خانۀ تو بزغاله‌ای است که فرزندم حسین علیه السلام را خواهد کشت».⁽²⁾

بر عموم مردم شخصیت بی‌نظیر امیرالمؤمنین علیه السلام معلوم بود و علم آسمانی او بر احدی پوشیده نبود؛ کسی که او را به تمسخر می‌گیرد، بیش از آن‌که مبتلای به حسادت باشد، نماد شجرۀ خبیثه‌ای است که ریشۀ آن در عمق طینت خبیث نسل‌های گذشتۀ او وجود دارد. چنین کسی پدر عمر بن سعد است که قاتل ولیّ خدا حضرت سیدالشهدا علیه السلام می‌شود.

عبدالله بن شریک عامری می‌گوید: «قبل از شهادت امام حسین علیه السلام هر گاه عمر بن سعد از درب مسجد وارد می‌شد، از اصحاب حضرت علی علیه السلام که سخنان او را به یاد داشتند، می‌شنیدم که می‌گفتند این فرد قاتل حسین بن علی علیه السلام است».⁽¹⁾

رَوَی عَبْدُاللهِ بْنُ شَرِیکٍ الْعَامِرِی قَالَ: «کُنْتُ أَسْمَعُ أَصْحَابَ عَلِی علیه السلام إِذَا دَخَلَ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ مِنْ بَابِ الْمَسْجِدِ، یقُولُونَ هَذَا قَاتِلُ الْحُسَینِ بْنِ عَلِی علیه السلام وَ ذَلِکَ قَبْلَ قَتْلِهِ بِزَمَان.» (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 131.)

چند سال قبل از حادثۀ عاشورا، روزی عمر بن سعد به امام حسین علیه السلام گفت که مردمان سبک مغزی در گذشته (اصحاب علی علیه السلام) می‌گفتند که من تو را می‌کشم. امام فرمود: «آنان نادان نبودند، بلکه بسیار دانا بودند؛ اما تو بعد از کشتن من از گندم ری نخواهی خورد».⁽²⁾

پس از شهادت مسلم بن عقیل و سرکوب جنبش شیعیان کوفه، عبیدالله به فکر جلوگیری از قیام حسینی افتاد. روبه‌رو شدن با فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله کار بزرگی بود که هر کس جرأت آن را نداشت. یافتن فردی برای انجام این عمل

خطرناک، فقط از عهدۀ سیاست عبیدالله برمی‌آمد. عمر بن سعد با پیشینۀ بی‌مهری در خانواده به خاندان علی بن ابی‌طالب علیه السلام - فرد مورد نظر او بود. عبیدالله، مقابله با امام حسین علیه السلام را شرط رسیدن به حکومت ری قرار داد و پسر سعد را با آن تطمیع کرد. هر چه ابن سعد نزد پسر مرجانه عذر آورد، پذیرفته نشد. او فرصت خواست تا در این باره بیندیشد.⁽¹⁾

کان عمربن سعد بن أبی‌وقاص قد ولاه بن زیاد الری و عهد إلیه عهده، فقال: «إکفنی هذا الرجل

و اذهب إلی عملک.» فقال: «إعفنی.» فأبی أن یعفیه. فقال: «أنظرنی اللیلة.» فأخره فنظر فی أمره. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 389 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 197.)

پس از شهادت امام علیه السلام به او گفتند حکومت ری را بر قتل پسرعموی خود ترجیح دادی؟ جواب داد: «قتل او قضای الهی بود.⁽¹⁾

این پاسخ، تفکر جبرگرایی است که برای توجیه جنایات بنی‌امیه از جمله قتل سیدالشهدا علیه السلام توسط بنی‌امیه در افکار عمومی ارایه و پس از آن تبدیل به یک اندیشه‌ی غالب شد و مذهب اشاعره با این جهان‌بینی تأسیس شد. (مراجعه شود به کتاب: الفرق الاسلامیة فی بلاد الشام، نوشته‌ی حسین عطوان.)

«کانت أمور قضیت من السماء، و قد أعذرت إلی ابن عمی قبل الوقعة فأبی إلّا ما أتی.» (تاریخ مدینة دمشق، ج 45، ص 55.)

عمر بن سعد بعد از دستگیری، به امر مختار و به دست یکی از فرماندهان او به نام کیسان، گردنش زده شد⁽³⁾و سر او و فرزندانش را بر نیزه زدند و سپس در آتش انداختند.⁽⁴⁾مختار، سر او را نزد علی بن الحسین علیه السلام فرستاد. امام علیه السلام خداوند را بسیار شکر و مختار را دعا کرد.⁽⁵⁾

همچنین گفته شده است، سر عمر بن سعد نزد محمد بن حنفیه فرستاده شد. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 6، ص 62؛ ابن أعثم؛ الفتوح، ج 6، ص 246 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 274.)

شمر بن ذی الجوشن

⁽¹⁾

در جنگ صفین در لشکر امیرالمؤمنین علیه السلام با معاویه جنگید و به دست ادهم بن

محرز مجروح شد؛⁽²⁾اما ریشه‌های خصایص رذیله و خبیث با گذشت زمان در او قوّت یافت تا آثارش در واقعۀ عاشورا بروز کرد. او بددهان، بی‌ادب⁽³⁾، فوق‌العاده نادان نسبت به معارف دین⁽⁴⁾و خالی از غیرت و حمیّت بود.⁽⁵⁾جاه‌طلبی‌های او موجب شعله‌ور شدن جنگ علیه امام حسین علیه السلام شد. مذاکرات چند روزۀ امام با عمر بن سعد در کربلا نتایج مطلوبی در پی داشت و خبر آن به عبیدالله در کوفه رسید.⁽⁶⁾

شروط امام، نزدیک به تأیید عبیدالله بود⁽¹⁾که شمر دخالت کرده و به او گفت: «عمر بن سعد از روی ضعف با حسین علیه السلام سخن می‌گوید. اگر بنابر خواستۀ پسر سعد، حسین را رها کنی، فرصت خواهد یافت تا یارگیری کند و در موضع قدرت قرار بگیرد و بر تو مسلط شود. پس او را دستگیر کرده و بر بیعت با یزید وادار کن. سپس اگر خواستی او را عقوبت یا عفو نما».⁽²⁾

تأثیر سخنان شمر چنان بغضی در دل امیر کوفه ایجاد کرد که او در نامۀ خود، بیش از قتل امام را از عمر سعد طلب کرد. او لگدمال کردن پیکر مطهر امام علیه السلام با اسبان را هم خواست.⁽³⁾قصد شمر با دخالت در جریان این فتنه، کنار

زدن عمر بن سعد و گرفتن جای او بود. شمر، عصر تاسوعا با هزاران سرباز به کربلا رسید و نامۀ امیر کوفه را مبنی بر جنگ با امام یا سپردن فرماندهی لشکر به شمر، به پسر سعد داد.⁽¹⁾

ثم کتب عبیدالله ابن زیاد إلی عمر بن سعد: «اما بعد، فإنی لم أبعثک إلی حسین لتکف عنه و لا لتطاوله، و لا لتمنیه السلامة و البقاء، و لا لتقعد له عندی شافعاً أنظر، فإن نزل حسین و اصحابه علی الحکم و استسلموا، فابعث بهم إلی سلما، و إن أبوا فازحف إلیهم حتی تقتلهم و إن أبیت فاعتزل عملنا و جندنا، و خل بین شمر بن ذی‌الجوشن و بین العسکر.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 415.)

روز عاشورا، حضرت سیدالشهدا علیه السلام با دیدن شمر، از نام او سؤال کرد و پس از شنیدن نام او، تکبیر گفت و آن‌گاه از رسول خدا صلی الله علیه و آله حدیثی را نقل کرد که فرمود: «سگ درنده‌ای را می‌بینم که خون اهل بیت مرا می‌لیسد».⁽²⁾

در میان فرماندهان لشکر کوفه⁽³⁾، او بیش از دیگران به فکر صدمه زدن به⁽⁴⁾

امام بود. و حرم نبوی از جانب او آسایش نداشتند.⁽¹⁾

هرگاه امام علیه السلام و یارانش به قصد موعظۀ کوفیان لب باز می‌کردند، شمر و برخی دیگر با توهین، سخن آنان را قطع می‌کردند.⁽²⁾

کوفیان جرأت قتل امام را نداشتند؛ اما شمر آنان را تحریض کرد تا در لحظات آخر به فرزند پیامبر حمله کنند و کار جنگ را به پایان برند.⁽³⁾

عبیدالله، به منظور آزار اهل بیت نبوی، شمر را در مسیر کوفه تا شام همراه آنان کرد که با سنگ‌دلی و بی‌رحمی آنان را مورد اذیت وآزار قرار دهد.⁽⁴⁾

او پنج سال بعد از واقعۀ کربلا و در زمان استقرار دولت مختار، در حالی که از کوفه فرار کرده بود و به بصره می‌رفت، تحت تعقیب مأموران مختار قرار گرفت و کشته شد.⁽⁵⁾

محمد بن اشعث

⁽¹⁾

دختر او (جعده) پس از سال‌ها وفاداری امام حسن مجتبی علیه السلام در زندگی با او، به طمع رسیدن به هدایای معاویه، به قتل همسر خود اقدام کرد و با ریختن سمّ در آب، امام حسن علیه السلام را به شهادت رساند.

(ابن سعد؛ الطبقات الکبری، ج 5، ص 7؛ الدینوری؛ الأخبار الطوال، ص 171، ص 211، 224 و 267؛ ابن عبدالبر؛ الاستیعاب، ج 1، ص 133، 134 و 135 و المفید؛ الارشاد، ج 2، ص 15.)

او در میان شیعیان کوفه دارای نفوذ بود و در دوران خلافت معاویه، نفوذ او

در خدمت زیاد و فرزندش عبیدالله قرار گرفت تا خالص‌ترین شیعیان با مکر او، به دست حکومت جور به شهادت برسند. حجر بن عدی، یار باوفای امیر المؤمنین علیه السلام با سیاست و محاصرۀ محمد بن اشعث که با او هم‌قبیله بود، به دام زیاد بن ابیه افتاد و پس از انتقال به شام، به دستور معاویه به شهادت

رسید.⁽¹⁾

الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 264 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 51.

با ورود عبیدالله به کوفه، محمد بن اشعث از جمله کسانی بود که به او پیوست و همه‌جانبه او را حمایت کرد و عبیدالله را صاحب‌اختیار و شایسته در امور مردم کوفه دانست.⁽³⁾او به همراه کثیر بن شهاب، قَعْقَاع بن شَور دُهلی و شبث بن رِبْعی، در معابر عمومی کوفه می‌ایستاد و مردم را از حمایت مسلم بن عقیل برحذر می‌داشت و با فریاد خود، کوفیان را از آمدن لشکر شام می‌ترساند.⁽⁴⁾محمد بن اشعث، به محض افشای مخفی‌گاه مسلم بن عقیل، با هفتاد نفر از مردان قبیلۀ قیس، برای دستگیری او اقدام کرد⁽⁵⁾و به او امان داد تا خود را تسلیم کند؛⁽⁶⁾اما پس از غلبه، او را تحویل عبیدالله داد. عبیدالله، امان دادن ابن اشعث را نپذیرفت⁽⁷⁾و مسلم را به شهادت رساند.

ابن اشعث با امان دادن به هانی بن عروه هم، او را فریب داده و به نزد عبیدالله برده بود.⁽¹⁾

البلاذری؛ أنساب الأشراف، ج 2، ص 80.

ابن اشعث روز عاشورا، به امام حسین علیه السلام گفت: «تو را به آتش جهنم خبر می‌دهم». امام پاسخ داد: «من به ملاقات پروردگارم نایل می‌شوم». سپس حضرت نام او را پرسید؛ او گفت: «من محمد بن اشعث هستم».⁽³⁾

در زمان قیام مختار او در تکریت بود.⁽⁴⁾مختار به عبدالرحمن، پسر محمد بن اشعث که از یاران مختار بود، گفت: «من قصد دارم کسی را برای دستگیری پدرت مأمور کنم؛ زیرا او در قتل حسین بن علی علیه السلام مشارکت داشته و در روز عاشورا به فرزند پیامبر توهین کرده و گفته است ای حسین! چه قرابت و نسبتی با رسول‌خدا صلی الله علیه و آله داری که ما نداریم؟ و منکر فضیلت حسین شده است».⁽⁵⁾عبدالرحمن از مختار اجازه گرفت تا پدرش را نزد او بیاورد. پس به تکریت رفته و با او دربارۀ تسلیم شدن سخن گفت. ابن اشعث به امید وساطت فرزندش به کوفه آمد. چون مقدمات انتقام از قاتلین امام علیه السلام فراهم

نبود، مختار به او امان داد.⁽¹⁾

ابن أعثم؛ الفتوح، ج 6، ص 243.

محمد بن اشعث، به خلفا و امرای بنی‌امیه خدمت فراوان کرد؛ اما در نزد همۀ آنان بی‌اهمیت و بی‌ارزش بود. ابن اشعث، به همراه احنف بن قیس در شام با معاویه ملاقات کرد. وقتی خواست در کنار احنف بنشیند، مورد اعتراض معاویه قرار گرفت که تا احنف ننشسته است، حق جلوس نداری.⁽⁶⁾نزد عبیدالله هم برای مسلم و هانی بن عروه طلب بخشش کرد؛ ولی با جسارت و توهین عبیدالله روبه‌رو شد.⁽⁷⁾

سنان بن انس

او یکی از کسانی بود که در قتل امام حسین علیه السلام شرکت داشت و در بعضی از روایات قاتل آن حضرت، سنان بن انس نخعی معرفی شده است. او زورمند بود؛ ولی مردم او را بسیار احمق می‌دانستند.⁽¹⁾

کان سنان بن أنس شجاعاً و کانت به لوثة (استرخاءٌ و حمق). (أنساب الأشراف، ج 3، ص 204.)

او از انتقام مختار جان سالم به در برد و به بصره گریخت و به مصعب بن زبیر پناه برد. مختار خانۀ او را در کوفه منهدم کرد.⁽¹⁾اموال او چون کافر حربی، غارت شد. سنان پس از سقوط مختار به کوفه برگشت و مورد احترام بنی‌امیه قرار گرفت. چند سال بعد روزی حجاج بن یوسف، امیر خون‌آشام کوفه در مجلس عمومی گفت: «هر کس کار بزرگی انجام داده، برخیزد و بگوید». سنان برخاست و گفت: «من حسین را به قتل رسانده‌ام». حجاج او را بسیار تشویق کرد. بعد از آن‌که به خانه برگشت، زبانش بند آمد و لال شد و قوّۀ تدبیر او که بسیار ضعیف هم بود، به‌طور کامل زایل شد؛⁽²⁾طوری که در هر جا غذایی

می‌خورد، همان‌جا هم قضای حاجت می‌کرد. او پانزده روز بعد از این جریان از دنیا رفت.⁽¹⁾

بنی هاشم

اشاره

بنی هاشم

⁽¹⁾

در میان شهیدان کربلا، نامدارانی از قبیلۀ بنی‌هاشم بودند که شامل: فرزندان امیرالمؤمنین علیه السلام عقیل و جعفر (غیر از عبدالله بن جعفر) از نسل ابوطالب⁽²⁾و اولاد امام حسن علیه السلام و سیدالشهدا علیه السلام بودند که سال‌ها تحت

تربیت مستقیم امیرالمؤمنین، امام حسن مجتبی و حضرت ابی‌عبدالله علیهما السلام قرار داشتند و به لحاظ داشتن خصوصیات بی‌نظیر، می‌توان آن‌ها را بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اصحاب امام حسین علیه السلام برشمرد.

ریشه‌های نسل هاشمی به انسان‌های باکرامت و بلندهمت که هرگز غبار شرک و بت‌پرستی دامن آنان را نگرفت، برمی‌گردد. بنی‌هاشم که اولاد ابراهیم علیه السلام هستند، نقیبان بشر در هر دورۀ تاریخ بودند. اجداد بنی‌هاشم در نجات بشر و یاری رساندن به مظلومان در طول تاریخ همت کرده و آنان را از هرگونه تعرض از ناحیۀ ظالمان صیانت کرده‌اند.⁽¹⁾احساس اصالت و ریشه، از طریق صُلب‌های انسان‌های شجاع و کریم در اعماق تاریخ تا ابراهیم، حضرت سیدالشهدا علیه السلام را بر آن داشت تا بیعت با زناکاران ظالم را نپذیرد و مرگ را بر آن بیعت خوارکننده، گوارا قلمداد کند. صبح روزی که امام علیه السلام به شهادت رسید، کلماتی به مردم کوفه فرمود، از جمله آن‌که: «هیهات منا الذلة یأبی الله ذلک لنا و رسوله و المؤمنون و حجور طابت و طهرت و أنوف حمیة و نفوس أبیة من أن نؤثر طاعة اللئام علی مصارع الکرام؛ بیعت با یزید ذلتی است که خداوند و رسول او و مؤمنین و دامن‌های پاک و پاکیزه و طینت‌های بزرگوار و ارواح بلند، برای ما اهل بیت نخواسته‌اند تا به خاطر آن از مرگ فرار کرده و تن به اطاعت انسان‌های فرومایه و پست بدهیم».⁽²⁾

اصلاب شامخه و ارحام مطهره، بستر تولّد آنان بوده است⁽¹⁾

یا أَبَاعَبْدِاللهِ أَشْهَدُ أَنَّکَ کُنْتَ نُوراً فِی الْأَصْلَابِ الشَّامِخَةِ وَ الْأَرْحَامِ الْمُطَهَّرَةِ لَمْ تُنَجِّسْکَ الْجَاهِلِیةُ بِأَنْجَاسِهَا وَ لَمْ تُلْبِسْکَ مُدْلَهِمَّاتِ ثِیابِهَا. (بحارالانوار، ج 98، ص 200.)

حضرت امام حسین علیه السلام در چند روز آغازین تولّد، با مکیدن زبان جدّش بی‌نیاز از شیر هر زنی بود.⁽³⁾

در کربلا اغلب آنان دورۀ جوانی را سپری می‌کردند.⁽¹⁾

فقتل اصحاب الحسین علیه السلام کلهم، و فیهم بضعة عشر شاباً من اهل بیته. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 389.)

البته خاندان ابی‌طالب، هر یک دارای مراتب متفاوت بودند و این تفاوت از سخنان امام علیه السلام که دربارۀ آنان گفته است، معلوم می‌شود.

عده‌ای که به منظور رسیدن به مطامع دنیوی، امام حسین علیه السلام را همراهی می‌کردند، در منزل ثعلبیه، با خبر شهادت مسلم بن عقیل رحمه الله از اطراف امام متفرق شدند و کسی به غیر از بنی‌هاشم (آل ابوطالب) که از مدینه با او بودند و برخی افراد که به او ملحق شدند، نماند.⁽⁴⁾

در طول مسیر مکه تا کربلا، خبرهای نگران‌کننده و هولناک، مثل شهادت مسلم بن عقیل و بعضی از یاران و حرکت چندین هزار نفری دشمن به سوی امام، نسل پاک ابوطالب را از همراهی مولای‌شان بازنداشت و هرگز او را تنها نگذاشتند تا به شهادت رسیدند؛ زیرا قیام او را راه بندگی و تقرّب به خداوند دیدند. سخنان آنان با امام در طول مسیر تا لحظۀ شهادت، اعتقاد و ایمان راسخ آنان را نشان می‌دهد. حضرت امام حسن عسکری علیه السلام در وصف بنی هاشم که امام حسین علیه السلام را همراهی کردند، فرمود: «اما أهله الادنون من اقربائه، فأبوا و قالوا لانفارقک، و یحزننا ما یحزنک، و یصیبنا ما یصیبک، و انّا اقرب ما یکون إلی اللَّه اذا کنا معک؛ بعد از آن‌که امام، از آن‌ها خواست که او را ترک کنند و [به مدینه] برگردند، گفتند ما از تو جدا نمی‌شویم. با غصه‌های تو محزون هستیم و با گرفتاری‌های تو هم مصیبت‌زده خواهیم بود، وقتی در کنار شماییم، کاملاً به خدا نزدیک هستیم».⁽¹⁾

تفسیر الامام الحسن العسکری علیه السلام، ص 218.

کلماتی که حضرت سیدالشهدا علیه السلام دربارۀ آن بزرگواران فرمودند، شاهدی بر جلالت قدر و جایگاه بی‌بدیل آنان است.

اصرار اصحاب امام حسین علیه السلام بر سبقت بر خاندان ابی‌طالب در جنگ و نثار جان در دفاع از امام و اهل بیت او، گواه تربیت برتر بنی‌هاشم است.⁽²⁾

زهیر بن قین به امام علیه السلام عرض کرد: «دوست دارم تا هزار مرتبه کشته شوم و زنده شده و دوباره بمیرم تا خداوند به وجود من کشته شدن را از تو و فرزندانت

و جوانان اهل بیت تو، دور کند».⁽¹⁾

قال زهیر بن القین: «والله لوددت انی قتلت ثم نشرت ثم قتلت حتی اقتل کذا الف قتله، و ان الله یدفع بذلک القتل عن نفسک و عن انفس هؤلاء الفتیه من اهل بیتک.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 419.)

ضحاک بن عبدالله مشرقی که همۀ رشادت و کارزار اصحاب را در روز عاشورا دید و آن‌گاه از امام علیه السلام جدا شد، می‌گوید: «همۀ اصحاب امام به میدان رفتند و به شهادت رسیدند و کسی غیر از او و اهل بیتش باقی نماندند».⁽²⁾

در وصف آنان گفته‌اند که با حسین بن علی علیه السلام عده‌ای از اهل بیت او به شهادت رسیدند که در صفات عالی، شبیه آنان روی زمین نبود.⁽³⁾

بنی‌اسد هم در دفن شهدای کربلا رعایت منزلت طالبین را کرده و آنان را در نزدیک‌ترین مکان به امام علیه السلام و سایر شهدا را بعد از آن‌ها داخل حایر حسینی دفن کردند.⁽⁴⁾فقط عباس بن علی علیه السلام در مکانی که الآن قبر اوست، کمی دورتر از مضجع امام قرار دارد.

آوردن مقتل بعضی از بنی‌هاشم، شخصیت متعالی آنان را بیشتر بیان می‌کند:

حضرت علی اکبر علیه السلام

او فرزند بزرگ امام حسین علیه السلام بود و در میان اصحاب امام، فقط نام او در «زیارت - معتبر - عاشورا» آمده است. بعضی از محققین گفته‌اند که چون ورود این مأثوره به منظور زیارت شهدایی است که روز عاشورا با ایثار جان خود به شهادت رسیده‌اند، پس حضرت علی‌اکبر علیه السلام مورد نظر فقرۀ «السلام... علی علی بن الحسین» است.⁽¹⁾

میرزا ابوالفضل ثقفی تهرانی؛ شفاءالصدور فی شرح زیارة العاشور، ذیل فقره‌ی «السلام علی علی بن الحسین».

حضرت علی‌اکبر علیه السلام با آن‌که جوان بود⁽²⁾، وجاهت عمومی داشت و در بین مردم

شناخته شده بود.⁽¹⁾

کَانَ مِنْ أَصْبَحِ النَّاسِ وَجْهاً. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 106 و ابن طاوس؛ اللهوف، ص 112.)

روزی معاویه در اوج قدرت به اطرافیانش گفت: «چه کسی به امرحکومت لایق‌تر است؟» همه گفتند: «تو شایسته‌ترین هستی». او گفت: «نه، بلکه علی بن الحسین علیه السلام سزاوارترین فرد برای حکومت است؛ زیرا جدش رسول الله صلی الله علیه و آله است و شجاعت و سخاوت در او موج می‌زند».⁽³⁾

به خاطر شخصیت معنوی او بود که روز عاشورا، بسیاری از کوفیان از این‌که قاتل مستقیم او باشند، اجتناب می‌کردند.⁽⁴⁾تا ننگ قتل او بر ذمۀ‌شان نباشد. او همواره در این سفر خطیر مورد اعتماد پدرش بود. در مذاکرات با عمر بن سعد، امام علیه السلام به فرزندش علی‌اکبر و برادرش عباس اجازه داد تا در کنارش و شاهد گفت‌وگوی‌شان باشند.⁽⁵⁾حضرت سیدالشهدا علیه السلام بعضی از اسرار غیبی را که در آغاز حرکت از مکه، مصلحت انتشار آن در بین همۀ همراهان نبود، با او در میان گذاشت.

عقبة بن سمعان که غلام حضرت رباب علیها السلام (همسر حضرت اباعبدالله علیه السلام) بود و در طول سفر، همراه کاروان امام بود⁽¹⁾

عقبة بن سمعان (و کان مولی للرباب بنت إمرئ القیس الکلبیة، و هی أم سکینه بنت الحسین) (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 454.)

در حالی که قبل از رسیدن به کربلا و در منزل «عقبة البطن» حضرت در حضور اصحابش، از شهادت حتمی خود در این راه با آنان سخن گفت.⁽¹⁾

عن أبی‌عبدالله علیه السلام أنه قال: «لما صعد الحسین بن علی علیه السلام عقبة البطن، قال لأصحابه: «ما أرانی إلا مقتولاً.» قالوا: «و ما ذاک یا أباعبدالله؟» قال: «رؤیا رأیتها فی المنام.» قالوا: «و ما هی؟» قال: «رأیت کلاباً تنهشنی أشدها علی کلب أبقع.» (ابن قولویه؛ کامل‌الزیارات، ص 75.)

او حرکت پدرش را کاملاً معرفتی، عقلانی و مورد رضای خداوند می‌دانست و در حفظ و احیای این حرکت نگران جان خود نبود و اولین مجاهد هاشمی بود که به میدان رفت و مبارزۀ سختی با دشمنان انجام داد.⁽²⁾او برای این‌که در خدمت به پدر بزرگوارش کوتاهی نکرده باشد، در طول سفر از امام علیه السلام دور و از او غافل نمی‌شد.⁽³⁾

تکریم بی‌نظیر حضرت سیدالشهدا علیه السلام از او، هنگامی که عزم رفتن به میدان داشت، شخصیت عرشی او را ثابت می‌کند. امام علیه السلام در آن هنگام، اسب خود (به نام لاحق) را به او داد⁽⁴⁾و در حالی که اشک می‌ریخت و امیدی به زنده ماندن او نداشت⁽⁵⁾، در سخنان خود ارکان شخصیت او را برگرفته از صفات رسول‌خدا صلی الله علیه و آله معرفی کرد. حضرت صفات ظاهری و باطنی، لحن کلام و اخلاق

و عقلانیت علی‌اکبر را تحت تأثیر مراتب وحی نبوی برشمرد.⁽¹⁾

قال: «اللهم اشهد علی هؤلاء القوم فقد برز إلیهم غلام أشبه القوم خَلقا و خُلقا و منطقا برسولک محمد صلی الله علیه و آله». (ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 114؛ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 446 و الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 34.)

وقتی مختار، عمر بن سعد را به قتل رساند، پسرش حفص را احضار کرد و از او پرسید: «صاحب این رأس را می‌شناسی؟» او گفت: «آری، زندگی پس از او را دوست ندارم». مختار دستور داد گردن او را هم زدند. سپس گفت: «قتل پدر در برابر خون پدر و قتل پسر در مقابل شهادت مظلومانۀ علی بن الحسین علیه السلام اگرچه این دو به لحاظ مقام یک‌سان نبودند. به خدا قسم! اگر اکثر قریش را بکشم، جبران یک انگشت از حسین نخواهد شد.⁽¹⁾

فقال المختار لابنه حفص بن عمر بن سعد و هو جالس عنده: «أتعرف هذا الرأس؟» فاسترجع و قال: «نعم، و لا خیر فی العیش بعده.» قال له المختار: «صدقت، فإنک لاتعیش بعده.» فأمر به فقتل، و إذا رأسه مع رأس أبیه ثم إن المختار قال: «هذا بحسین و هذا بعلی بن حسین، و لا سواء، والله لو قتلت به ثلاثة ارباع قریش ما وفوا انملة من أناملة (الحسین).» (الطبری؛ تاریخ الامم و الملوک، ج 6، ص 61؛ الفتوح، ج 6، ص 246 و أنساب الأشراف، ج 6، ص 406.)

روز عاشورا، در جنگ علی‌اکبر حادثۀ عجیبی رخ داد. او پس از آن‌که مدتی جنگید، به سوی امام علیه السلام آمد و گفت: «پدرجان! نزدیک است که تشنگی مرا بکشد و سنگینی شمشیر مرا سخت به زحمت انداخته؛ آیا شما دسترسی به آب دارید؟»⁽²⁾امام که آبی برای رفع تشنگی او نداشت، دلش بر او سوخت و شروع

به گریستن کرد و ناله‌اش بلند شد.⁽¹⁾فرمود پسرم اندکی تاب بیاور و به جنگ ادامه بده؛ به زودی جدّت را ملاقات خواهی کرد که با ظرف آبی تو را سیراب می‌کند و بعد از آن هرگز تشنه نخواهی شد.⁽²⁾پس از آن، دیگر امام، با کسی سخنی نگفت. هنگامی که علی برای آخرین بار از او جدا شد، تاریخ هیچ سخنی از امام علیه السلام نقل نکرده است. این بدین معناست که امام در حالی که شاهد جنگ شایان یادگار وحی، علی‌اکبر با دشمنان خدا و اصابت شمشیرها و نیزه‌ها بر بدن او بود، فقط اشک می‌ریخت و گاهی ناله سر داده و گاهی به گونه‌ای با خداوند سخن می‌گفت که کسی چیزی از آن را نشنید؛⁽³⁾ولی هرگز

چشم از وجود فرزندش برنداشت؛ زیرا به محض سقوط علی از مرکب، خود را به میدان نبرد رساند. و لحظه‌ای نگاهش را از فرزند خود برنداشت تا به بالینش آمد.⁽¹⁾

فَجَاءَ الْحُسَینُ علیه السلام حَتَّی وَقَفَ عَلَیه. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 106 و ابن طاوس؛ اللهوف، ص 114.)

حضرت علی‌اکبر علیه السلام با کوفیان چنان جنگ شجاعانه‌ای انجام داد.⁽²⁾که ضجۀ آنان بلند شد.⁽³⁾چون نتوانستند او را به راحتی از پا درآورند، مُرَّة بْن مُنْقِذ عَبْدِی به کمینش نشست. طولی نکشید که با اصابت خدنگ او، علی‌اکبر نقش زمین شد. پس از آن، عموم کوفیان به او حمله‌ور شده و با شمشیرهای خود بدن او را پاره پاره کردند.⁽⁴⁾علی‌اکبر علیه السلام در حالی که رمقی نداشت، صدای خود را به پدرش رساند و گفت: «خداحافظ ای پدر! می‌بینم جدّم رسول الله صلی الله علیه و آله را که به تو سلام می‌رساند و می‌فرماید در رسیدن به ما عجله کن». آن‌گاه ناله‌ای سرداد و جان را تسلیم حق کرد.⁽⁵⁾

چند اتفاق در لحظۀ شهادت علی‌اکبر علیه السلام عمق وابستگی و علاقۀ امام و اهل بیت ایشان به او را نشان می‌دهد.

نخست آن‌که امام علیه السلام خود را بر بالین او رساند و با دلی سوزان، صورت مبارک خود را بر صورت او گذاشت⁽¹⁾

فجاء الحسین علیه السلام حتی وقف علیه و وضع خده علی خده. (ابن طاوس؛ اللهوف، ص 114.)

دوّم جملۀ امام حسین علیه السلام که خطاب به او فرمود: «خداوند بکشد مردمی را که تو را کشتند؛ با کشتن تو چه جرأتی در معصیت خداوند کردند و چقدر در هتک حرمت رسول الله صلی الله علیه و آله بی‌باک هستند. پسرم! بعد از تو نفرین باد بر دنیا».⁽³⁾قبل از شهادت علی اکبر، امام علیه السلام بطور شخصی، افراد را نفرین می‌کرد اما بعد شهادت، برای اولین مرتبه عموم کوفیان را نفرین کرد.

و سوم بیرون آمدن حضرت زینب علیها السلام از خیمه و دویدن به طرف قتلگاه علی‌اکبر علیه السلام که فریاد می‌زد: «ای‌وای برادرم! ای‌وای پسر برادرم!»⁽⁴⁾خارج شدن آن حضرت از خیمه‌ها، در آن روز پرمصیبت که به درخواست امام علیه السلام تا

آن ساعت از خیمه بیرون نیامده بود، علاقۀ فراوان زینب کبری علیها السلام را به علی اکبر علیه السلام می‌رساند.

حضور امام علیه السلام موجب شد که زینب کبری، عمّۀ علی‌اکبر در آن صحنۀ اسفناک تاب بیاورد. حضرت، با دست خود خواهر را نوازش کرد و تسلی داد و او را به خیمه برگرداند.⁽¹⁾

فَأَخَذَ الْحُسَینُ بِرَأْسِهَا فَرَدَّهَا إِلَی الْفُسْطَاط. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 107 و ابن طاوس؛ اللهوف، ص 114.)

حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام

اشاره

در جمع اصحاب عاشورا، او کسی است که از دو معصوم در فضیلتش کلامی صادر شده است. روزی امام زین‌العابدین علیه السلام با دیدن یکی از فرزندان عباس اشک از دیدگانش جاری شد و خاطرات پرحزن شهادت پدر و عمویش را به یاد آورد و بصیرت عباس را چنین توصیف کرد: روزی سخت‌تر از روز حسین علیه السلام نبود که امت رسول الله صلی الله علیه و آله راه اشتباه رفتند و سی هزار نفر از آنان او را محاصره کردند و خونش را به قصد قربت ریختند. به خدا قسم در حالی او را به ظلم و جنایت کشتند که به خطای آن‌ها هشدار داد و موعظه کرد. امام زین‌العابدین علیه السلام در ادامه از خداوند برای حضرت عباس علیه السلام طلب رحمت کرد و در وصف شأن او چنین فرمود: «خداوند رحمت کند عمویم عباس را که خود

را فدای برادرش کرد و دست‌هایش قطع شد و خداوند در عوض آن، دو بال به او مرحمت کرد که با آن در بهشت به همراه ملائکه پرواز می‌کند». سپس امام زین‌العابدین علیه السلام فرمود: «عباس نزد خداوند مقامی دارد که در قیامت، جمیع شهدا به او غبطه می‌خورند».⁽¹⁾

نَظَرَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ سَیدُالْعَابِدِینَ - صَلَّی اللهُ عَلَیهِ - إِلَی عُبَیدِاللهِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام فَاسْتَعْبَرَ ثُمَّ قَالَ مَا مِنْ یوْمٍ أَشَدَّ عَلَی رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله مِنْ یوْمِ أُحُدٍ قُتِلَ فِیهِ عَمُّهُ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِالْمُطَّلِبِ أَسَدُاللهِ وَ أَسَدُ رَسُولِهِ وَ بَعْدَهُ یوْمُ مُؤْتَةَ قُتِلَ فِیهِ ابْنُ عَمِّهِ جَعْفَرُ بْنُ أَبِی‌طَالِبٍ ثُمَّ قَالَ: «وَ لَا یوْمَ کَیوْمِ الْحُسَینِ - صَلَّی اللهُ عَلَیهِ - ازْدَلَفَ إِلَیهِ ثَلَاثُونَ أَلْفَ رَجُلٍ یزْعُمُونَ أَنَّهُمْ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ کُلٌّ یتَقَرَّبُ إِلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِدَمِهِ وَ هُوَ بِاللهِ یذَکِّرُهُمْ فَلَایتَّعِظُونَ حَتَّی قَتَلُوهُ بَغْیاً وَ ظُلْماً وَ عُدْوَاناً.» ثُمَّ قَالَ: «رَحِمَ اللهُ الْعَبَّاسَ فَلَقَدْ آثَرَ وَ أَبْلَی وَ فَدَی أَخَاهُ بِنَفْسِهِ حَتَّی قُطِعَتْ یدَاهُ فَأَبْدَلَهُ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِمَا جَنَاحَینِ یطِیرُ بِهِمَا مَعَ الْمَلَائِکَةِ فِی الْجَنَّةِ کَمَا جَعَلَ لِجَعْفَرِ بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ وَ إِنَّ لِلْعَبَّاسِ عِنْدَ اللهِ - تَبَارَکَ وَ تَعَالَی - مَنْزِلَةً یغْبِطُهُ بِهَا جَمِیعُ الشُّهَدَاءِ یوْمَ الْقِیامَة.» (الأمالی، 548؛ بحارالأنوار، ج 22، ص 274 و الخصال، ج 1، ص 68.)

امام صادق علیه السلام هم، معرفت و بصیرت عباس علیه السلام را ستود. ایمان او را با استقامت و دفاع او را از برادرش امام حسین علیه السلام جهاد در راه خدا و قتلش به دست کوفیان را شهادت خواند. وی حضور بااخلاص ابوالفضل علیه السلام را در کربلا، همراهی او با حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام نامید؛⁽²⁾یعنی او یک قدم جلوتر و یک قدم عقب‌تر از مولای خود برنداشت.

مانند پدرش امیرالمؤمنین علیه السلام اهل عبادت بود و بندگی خداوند می‌کرد و آثار سجده بر چهرۀ او آشکار بود.⁽³⁾

او در پیش‌آمدهای نگران‌کنندۀ این سفر خطیر، خواهران خود، دختران برادرش و سایر زنان حرم را با محبت و ادب سرشار، آرام می‌کرد.⁽¹⁾

أنّ الحسین علیه السلام لمّا خطب خطبته علی راحلته و نادی فی أولها بأعلی صوته: «أیها الناس، اسمعوا قولی و لاتعجلونی.» سمع النساء کلامه هذا فصحن و بکین و ارتفعت أصواتهن، فأرسل إلیهنّ أخاه العبّاس و ولده علیا و قال لهما: «أسکتاهنّ فلعمری لیکثرنّ بکاؤهنّ.» فمضیا یسکتاهنّ حتّی إذا سکتن عاد إلی خطبته. (الطبری؛ تاریخ الامم و الملوک، ج 5، ص 424.)

آن‌قدر در ساعات شب و روز برای عموم اصحاب به‌ویژه زنان و کودکان آب آورد که ملقب به سقا شد.⁽²⁾به هنگام جنگ، در رجزهای خود به سقاّیی حرم برادرش افتخار می‌کرد⁽³⁾و در امر سقایت و آب‌آوری، خیلی از اوقات هم با دشمن درگیر شد و جانش به خطر افتاد.⁽⁴⁾

تلاش عباس علیه السلام در روز تاسوعا

بعضی از اصحاب به اذن امام علیه السلام کوفیان را مکرّر نصیحت کردند؛ اما در

مذاکرات مهم با لشکر کوفه که نیاز به شخصی بانفوذ و مؤثر بود، عباس بن علی علیه السلام نمایندۀ خاص امام بود.

بعد از نماز عصر روز تاسوعا، عمر بن سعد فرمان جنگ صادر کرد و کوفیان آمادۀ حمله به امام علیه السلام و اهل بیتش شدند که تا قبل از تاریکی شب، کار را تمام کنند. عباس علیه السلام متوجه شد و خبر آن را به برادرش رساند. امام علیه السلام به قمر بنی‌هاشم فرمود: «برادرم! سوار بر مرکب شو و برو به آنان بگو از ما چه می‌خواهید؟» این دستور را امام علیه السلام با جملۀ «یا عبّاس! إرکب بنفسی أنت؛ ای عباس! سوار شو جانم فدایت». بیان فرمود که علاقۀ شدید حضرت به برادرش عباس را معلوم می‌کند.⁽¹⁾

قال العباس بن علی علیه السلام: «یا أخی! أتاک القوم.» قال: «فنهض.» ثم قال: «یا عباس! إرکب بنفسی أنت یا أخی! حتی تلقاهم فتقول لهم ما لکم؟ و ما بدا لکم؟ و تسألهم عما جاء بهم؟» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 416؛ الإرشاد، ج 2، ص 90 و ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 56.)

غیر از آن روز، هرگز این جمله در ایام امامت امام علیه السلام از او شنیده نشده بود. عباس به همراه زهیر و حبیب بن مظاهر و بیست نفر از اصحاب نزد عمر بن سعد و فرماندهان او رفت و پیغام برادرش را داد. آنان گفتند که قصد جنگ با حسین را دارند. او از عمر بن سعد و کوفیان خواست تا فرصت دهند، پاسخ آنان را به امام علیه السلام برساند. سپس برگشت و ماجرا را به امام گفت؛ در حالی که سایر همراهان او ماندند و به نصیحت کوفیان پرداختند.⁽²⁾امام علیه السلام به عباس فرمود: «هر چه می‌توانی و استطاعت داری، امشب را از آنان مهلت بگیر و

آن‌ها را متوقف کن تا شبی را به عبادت، استغفار و تلاوت قرآن بگذرانیم».⁽¹⁾

کان العباس بن علی علیه السلام حین أتی حسینا بما عرض علیه عمر بن سعد قال: «ارجع الیهم، فإن إستطعت أن تؤخرهم إلی غدوه و تدفعهم عند العشیة لعلنا نصلی لربنا اللیلة و ندعوه و نستغفره.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 417 و ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 57.)

ادب او اجازه نمی‌داد بدون نظر امام علیه السلام رأی بدهد؛ اگر چه مطلب برای او روشن بود. همیشه بعد از اتمام مذاکره، از اهل کوفه فرصت می‌گرفت تا رأی نهایی را از پسر فاطمه علیها السلام بپرسد.⁽³⁾

در همان روز، شمر بن ذی‌الجوشن، او و برادرانش (فرزندان امّ‌البنین) را صدا کرد. آنان پاسخش را ندادند، امام به آنان فرمود: «اگر چه او فاسق است، اما جوابش را بدهید؛ زیرا او از بستگان شماست».⁽¹⁾

فقال الحسین علیه السلام لإخوته: «أجیبوه و إن کان فاسقاً فإنه من أخوالکم.» (ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 94.)

عباس علیه السلام در شب و روز عاشورا

شب عاشورا که امام علیه السلام از همراهان خود خواست او را تنها بگذارند و بروند، عباس برخاست و چنان ابراز وفاداری به مولایش کرد که نظیر ندارد. او گفت: «نمی‌رویم تا بعد از تو باقی نباشیم، خداوند فرصت جدا شدن از تو را هرگز به ما ندهد».⁽³⁾

بعد از او، سایر طالبیین در اظهارات خود جملات او را تکرارکردند.⁽¹⁾

ثم إنهم تکلموا بهذا. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 419 و اللهوف، ابن طاوس؛ ص 91.)

از آغاز روز عاشورا، عباس در کنار امام علیه السلام حاضر بود و به هر سو که امام می‌رفت، او هم به آن سمت می‌رفت و لحظه‌ای از برادر بزرگوارش غافل نبود.⁽³⁾

تله‌های جنگی که دشمن با جمعیت زیادش آن‌ها را برای یاران امام علیه السلام به وجود می‌آورد، به دست باکفایت ابوالفضل علیه السلام خنثی می‌شد. روز عاشورا چهار نفر از اصحاب امام در حلقۀ محاصرۀ دشمن گرفتار شدند. سایر یاران امام علیه السلام به دلیل دوری از آنان، امکان یاری رساندن به ایشان را نداشتند که با شهامت یک تنۀ جناب عباس علیه السلام حلقۀ محاصره شکسته شد و آنان نجات یافتند.⁽⁴⁾

آن حضرت، روز عاشورا به برادران خود عبدالله، عثمان و جعفر که مادرشان ام‌البنین بود، گفت: «شما اولادی ندارید؛ پس پیش‌تر قدم به میدان جنگ

گذارید تا با چشمان خود ببینم که خویش را برای خدا خالص کرده‌اید». سپس عبدالله و عثمان یکی پس از دیگری به میدان رفتند و پس از دفاع شجاعانه از فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله با ضربه‌های هانی بن ثبیت حضرمی به زمین افتادند. جعفر، بعد از آن دو به جنگ پرداخت که خولی بن یزید اصبحی با تیری او را از پا درآورد و مردی از بنی‌دارم، بلافاصله سر از بدنش جدا کرد.⁽¹⁾

فَلَمَّا رَأَی الْعَبَّاسُ بْنُ عَلِی - رَحْمَةُ اللهِ عَلَیهِ - کَثْرَةَ الْقَتْلَی فِی أَهْلِهِ قَالَ لِإِخْوَتِهِ مِنْ أُمِّهِ وَ هُمْ عَبْدُاللهِ وَ جَعْفَرٌ وَ عُثْمَانُ: «یا بَنِی‌أُمِّی! تَقَدَّمُوا حَتَّی أَرَاکُمْ قَدْ نَصَحْتُمْ لِلهِ وَ لِرَسُولِهِ فَإِنَّهُ لَا وُلْدَ لَکُمْ.» فَتَقَدَّمَ عَبْدُاللهِ فَقَاتَلَ قِتَالًا شَدِیداً فَاخْتَلَفَ هُوَ وَ هَانِئُ بْنُ ثُبَیتٍ الْحَضْرَمِی ضَرْبَتَینِ فَقَتَلَهُ هَانِئٌ - لَعَنَهُ اللهُ - وَ تَقَدَّمَ بَعْدَهُ جَعْفَرُ بْنُ عَلِی - رَحِمَهُ اللهِ - فَقَتَلَهُ أَیضاً هَانِئٌ وَ تَعَمَّدَ خَولِی بْنُ یزِیدَ الْأَصْبَحِی عُثْمَانَ بْنَ عَلِی - رَضِی اللهُ عَنْهُ - وَ قَدْ قَامَ مَقَامَ إِخْوَتِهِ فَرَمَاهُ بِسَهْمٍ فَصَرَعَهُ وَ شَدَّ عَلَیهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِی‌دَارِمٍ فَاحْتَزَّ رَأْسَهُ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 449؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 109 و ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 76.)

عطش شدیدی همۀ حرم و حضرت سیدالشهدا علیه السلام را فراگرفت از اصحاب فقط جناب عباس مانده بود. امام علیه السلام به قصد آب، آهنگ فرات کرد. جناب عباس علیه السلام طبق معمول برادر را در این امر یاری کرد و همراه او شد. مردی از بنی‌دارم فریاد زد: «بین حسین و آب مانع شوید تا دسترسی به آن پیدا نکند». نفرین امام علیه السلام او را خشمگین کرد. او تیری را به طرف حضرت رها کرد که بر گلوی او نشست. امام علیه السلام تیر را بیرون آورد و دست خود را زیر گلو قرار داد تا از خون پر شد و سپس آن را [به سمت آسمان] پاشید و عرض کرد: «خداوندا!

از آنچه با فرزند پیامبرت می‌کنند به تو شکایت می‌کنم». سپس به جایگاه خود برگشت در حالی که سخت تشنه بود.⁽¹⁾

إشْتَدَّ بِهِ الْعَطَشُ فَرَکِبَ الْمُسَنَّاةَ یرِیدُ الْفُرَاتَ وَ بَینَ یدَیهِ الْعَبَّاسُ أَخُوهُ فَاعْتَرَضَتْهُ خَیلُ ابْنِ سَعْدٍ وَ فِیهِمْ رَجُلٌ مِنْ بَنِی‌دَارِمٍ فَقَالَ: «لَهُمْ وَیلَکُمْ حُولُوا بَینَهُ وَ بَینَ الْفُرَاتِ وَ لَا تُمَکِّنُوهُ مِنَ الْمَاءِ.» فَقَالَ الْحُسَینُ علیه السلام: «اللهُمَّ أَظْمِئْهُ!» فَغَضِبَ الدَّارِمِی وَ رَمَاهُ بِسَهْمٍ فَأَثْبَتَهُ فِی حَنَکِهِ فَانْتَزَعَ الْحُسَینُ علیه السلام السَّهْمَ وَ بَسَطَ یدَهُ تَحْتَ حَنَکِهِ فَامْتَلَأَتْ رَاحَتَاهُ بِالدَّمِ فَرَمَی بِهِ ثُمَّ قَالَ: «اللهُمَّ إِنِّی أَشْکُو إِلَیکَ مَا یفْعَلُ بِابْنِ بِنْتِ نَبِیکَ.» ثُمَّ رَجَعَ إِلَی مَکَانِهِ وَ قَدِ إشْتَدَّ بِهِ الْعَطَشُ. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 109 و ابن طاوس؛ اللهوف، ص 118.)

هنگام دفاع از برادرش حسین بن علی و حمله به دشمن، رجزهای او سراسر ایمان، معرفت، شجاعت، ایثار و وفاداری بود. فرازهای رجز او چنین بود: «هراسی از مرگ ندارم تا در میان مردان جنگجو فرو روم. من عباسم هر صبح سقایی می‌کنم تا جانم فدای آن برگزیدۀ پاک الهی (حسین) شود. اگر دست راستم را هم قطع کنید؛ من از دینم و امام راست‌گو و صاحب یقین که نوۀ نبی است، حمایت می‌کنم».⁽⁵⁾

چنان در جنگ با ذکاوت و شجاع بود که کوفیان نمی‌توانستند به‌راحتی با او روبه‌رو شوند و همۀ ضربه‌های تأثیرگذاری را که به او زدند، مربوط به یک نفر نبود. وقتی که او خسته و در جنگ بسیار ضعیف شده بود، با تعداد بسیاری از افراد، راه را بر او بستند⁽¹⁾و با گذاشتن کمین، قدرت مقابله با او را پیدا کردند.

زَیْد بْن وَرْقَاء جُهَنی از پشت درخت نخلی بیرون آمد و دست راستش را از بدنش جدا کرد. حکیم بْن طُفَیْل نیز دست چپ او را قطع کرد.⁽²⁾

بعد از آن‌که بدنش با اصابت شمشیرها، نیزه‌ها و تیرهای دشمن پر از جراحت‌های شدید شد و توانش را از دست داد، ایستاد و حرکتی نکرد.⁽³⁾در آن لحظه بود که حکیم بن طفیل جرأت یافت تا عمودی بر کمر او بزند. آن ضربه، عباس را از اسب روی زمین انداخت و او را به شهادت رساند.⁽⁴⁾

امام حسین علیه السلام با دیدن پیکر بی‌جان برادرش عباس بسیار گریست⁽¹⁾

فَبَکَی الْحُسَینُ علیه السلام لِقَتْلِهِ بُکَاءً شَدِیداً. (ابن طاوس؛ اللهوف، ص 118.)

این جمله از هیچ ولی‌ای از اولیای الهی شنیده نشده است و فقط حضرت سیدالشهدا علیه السلام در وقت شهادت جناب عباس این جمله را فرمود. چرا که هیچ یک از اولیا و انبیای گذشته و هیچ یک از اولیا در آینده، مدّبر و چاره‌سازی مانند عباس نداشتند و نخواهند داشت که با از دست دادن او چنین کلماتی را بگوید.

عباس شجاعت را با عقل، قدرت را با تدبیر، ایمان را با وفا، اطاعت را با ادب و رأفت را با صلابتِ وجودش در هم آمیخته بود و خاطر دشمن با شهادت عباس نسبت به پیروزی آسوده شد؛ زیرا حضور شجاعانی مثل او در اردوی امام حسین علیه السلام آنان را نگران پیروزی زودرس می‌کرد. پس از شهادت عباس، لباس و سایر اشیای او را حکیم بن طفیل غارت کرد.⁽³⁾

امام صادق علیه السلام ضمن آن‌که توصیه به زیارت عباس فرموده، به صفات تسلیم محض بودن او نزد امام علیه السلام و وفاداری او، در آن زیارت اشاره کرده است.⁽⁴⁾

قاسم بن أصبغ قاتل عباس را می‌بیند که سر او را به گردن اسب خود آویخته و زانوهای اسب به سر مطهر او اصابت می‌کند. پس به پدرش می‌گوید: «ای کاش سر را بالاتر می‌بست. نمی‌بینی که زانوهای اسب باعث لطمه به سر آن جناب شده است». پدر می‌گوید که پسرم مصیبت مرا شدیدتر مکن.⁽¹⁾

فقال القاسم: «لقد رأیته علی فرس له مرحا و قد علق الرأس بلبانها و هو یصیب رکبتها.» قال فقلت لأبی: «لو أنه رفع الرأس قلیلا أما تری ما تصنع به الفرس بیدیها.» فقال لی: «یا بنی! ما یصنع بی أشد.» (ثواب الأعمال، ص 218.)

پس از واقعۀ کربلا، قاسم به شخصی از طایفۀ بنی‌دارم گفت: «پیش از این تو را با روی سفید و زیبا دیده بودم، حال تو را نشناختم، چرا رنگ صورتت تغییر کرده؟» او در جواب گفت: «جوانی را که با حسین به کربلا آمده بود و آثار سجدۀ بسیار و عبادت بین دو چشم او هویدا بود، به قتل رساندم. از آن روز، شب‌ها در خواب به سراغم می‌آید و گریبانم را گرفته، سوی جهنم کشانده و مرا در آن می‌سوزاند. پس صیحه می‌زنم، به طوری که همه می‌شنوند». در آخر گفت آن جوانی را که کشتم، عباس بن علی علیه السلام بود.⁽³⁾

فرزندان عباس تا چند نسل، از یاوران ائمه علیهم السلام و از عالمان بزرگ بودند. عبیدالله بن علی بن ابراهیم بن الحسن بن عبیداللّه بن العباس بن علی علیهم السلام یکی از آن‌هاست که از محدّثین قرن سوم بود.⁽¹⁾

مسلم بن عقیل علیه السلام

اشاره

مسلم فرزند عقیل برادر حضرت علی بن ابی‌طالب علیه السلام است که هجده سال از عمر خود را با پدر سپری کرده بود.⁽²⁾وی، از بنی‌هاشم و پسرعموی امام حسین علیه السلام بود. امام به او اعتماد کامل داشت و بسیاری از امور مهم را به او واگذار می‌کرد.⁽³⁾

روزی علی علیه السلام به رسول‌خدا صلی الله علیه و آله عرض کرد: «یا رسول الله! آیا عقیل را دوست داری؟» پیامبر خدا فرمود: «آری، او را یک‌بار به خاطر خودش و یک‌بار

هم به خاطر علاقۀ به ابوطالب دوستش دارم. به درستی که فرزند عقیل در راه فرزند تو کشته می‌شود. مؤمنین بر او گریه می‌کنند و ملائکه بر او درود و صلوات می‌فرستند».⁽¹⁾

عن ابن عباس قال، قال علی علیه السلام لرسول الله صلی الله علیه و آله: «یا رسول الله! إنک لتحب عقیلا؟» قال: «إی والله إنی لأحبه حبین، حبا له و حبا لحب أبی‌طالب له و إن ولده لمقتول فی محبة ولدک فتدمع علیه عیون المؤمنین و تصلی علیه الملائکة المقربون.» ثم بکی رسول الله صلی الله علیه و آله حتی جرت دموعه علی صدره ثم قال: «إلی الله أشکو ما تلقی عترتی من بعدی.» (الأمالی للصدوق، ص 128.)

مسلم بن عقیل تنها صحابۀ حسینی است که در فضیلت او به طور خاص از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله کلامی وارد شده است.

نمایندۀ تام الاختیار امام حسین علیه السلام

بعد از آن‌که شیعیان کوفه اطلاع یافتند امام علیه السلام در مکه مستقر است، نامه به او نوشتند و اعلام کردند با والی کوفه که از طرف یزید بن معاویه تعیین شده، نماز جمعه نمی‌خوانند تا امام حسین علیه السلام خود را به کوفه برساند و امور را به دست گرفته و آن‌جا را از ظلم و جور بنی‌امیه پاک کند. امام علیه السلام در پاسخ کوفیان، جناب مسلم را به عنوان نمایندۀ خود به کوفه فرستاد تا او را از واقعیت دعوت کوفیان مطلع کند.⁽²⁾

قَدْ نَفَّذْتُ إِلَیکُمْ ابْنَ‌عَمِّی مُسْلِمَ بْنَ عَقِیلٍ لِیعَرِّفَنِی مَا أَنْتُمْ عَلَیهِ مِنْ رَأْی جَمِیلٍ. (ابن طاوس؛ اللهوف، ص 37.)

امام حسین علیه السلام او را به شیعیان کوفه، برادر و در میان اهل بیت خویش ثقۀ خود معرفی کرد.⁽¹⁾

قد بعثت إلیکم أخی و ابن‌عمی و ثقتی من اهل بیتی. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 353.)

آن دو راهنما، به منظور نزدیک شدن راه، مسیر بیراهه در پیش گرفته، در نتیجۀ راه را گم کرده، دچار تشنگی فراوان شدند و طولی نکشید که جان باختند. مسلم با آخرین نشانی‌های دو راهنما و زحمت بسیار، خود را به محلی به نام «مضیق» رساند.⁽²⁾

این حادثه، موجب نگرانی مسلم شد و این سفر را مبارک ندید و طی نامه‌ای به امام علیه السلام وقایع را توضیح داد و در آخر نوشت: «من این پیش‌آمد را به فال نیک نگرفتم؛ اکنون اگر صلاح بدانید، مرا از این مأموریت معاف دارید و دیگری را به جایم برای انجام این مأموریت بفرستید. والسلام».

امام حسین علیه السلام در پاسخ وی نوشت: «بیم من آن است که چون از مرگ و درگیر شدن با دشمن می‌هراسی، استعفا کرده‌ای، باید که دلت را قوی کنی و مأموریتت را چنانچه دستور داده‌ام به انجام رسانی».

مسلم بعد از خواندن نامۀ امام گفت دیگر از خطرها باکی ندارم. پس از آن، او به راه خود ادامه داد تا به کوفه رسید.⁽¹⁾

فَکَتَبَ مُسْلِمُ بْنُ عَقِیلٍ رحمه الله مِنَ الْمَوْضِعِ الْمَعْرُوفِ بِالْمَضِیقِ مَعَ قَیسِ بْنِ مُسْهِرٍ: أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّنِی أَقْبَلْتُ مِنَ الْمَدِینَةِ مَعَ دَلِیلَینِ لِی فَجَارَا عَنِ الطَّرِیقِ فَضَلَّا وَ إشْتَدَّ عَلَینَا الْعَطَشُ فَلَمْ یلْبَثَا أَنْ مَاتَا وَ أَقْبَلْنَا حَتَّی انْتَهَینَا إِلَی الْمَاءِ فَلَمْ نَنْجُ إِلَّا بِحُشَاشَةِ أَنْفُسِنَا وَ ذَلِکَ الْمَاءُ بِمَکَانٍ یدْعَی الْمَضِیقَ مِنْ بَطْنِ الْخَبْتِ وَ قَدْ تَطَیرْتُ مِنْ وَجْهِی هَذَا فَإِنْ رَأَیتَ أَعْفَیتَنِی مِنْهُ وَ بَعَثْتَ غَیرِی؛ وَالسَّلَامُ. فَکَتَبَ إِلَیهِ الْحُسَینُ بْنُ عَلِی علیه السلام: أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ خَشِیتُ أَنْ لَایکُونَ حَمَلَکَ عَلَی الْکِتَابِ إِلَی فِی الِاسْتِعْفَاءِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِی وَجَّهْتُکَ لَهُ إِلَّا الْجُبْنُ فَامْضِ لِوَجْهِکَ الَّذِی وَجَّهْتُکَ لَهُ؛ وَالسَّلَامُ. فَلَمَّا قَرَأَ مُسْلِمٌ الْکِتَابَ قَالَ: «أَمَّا هَذَا فَلَسْتُ أَتَخَوَّفُهُ عَلَی نَفْسِی.» فَأَقْبَل حَتَّی دَخَلَ الْکُوفَة. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 355 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 40.)

رهبری شیعه در کوفه

حضرت مسلم علیه السلام پس از این‌که به کوفه رسید و مورد استقبال بزرگان آن شهر از یاران حضرت علی علیه السلام قرار گرفت، و نامۀ امام حسین علیه السلام و اهداف او را برای شیعیان و مردم کوفه تبیین کرد. با مدیریت موفق او دوازده هزار نفر از مردم کوفه با نمایندۀ امام علیه السلام بیعت کردند.⁽²⁾او با بررسی آمادگی بیعت کنندگان و استواری آنان، نتایج را به امام گزارش کرد و طی نامه‌ای، ضمن اعلام بیعت آنان، حضرت را به کوفه دعوت کرد.⁽³⁾این نامه، 27 روز قبل از

شهادت او (حدود دوازدهم ذی‌قعده)⁽¹⁾

کَانَ مُسْلِمٌ کَتَبَ إِلَیهِ قَبْلَ أَنْ یقْتَلَ بِسَبْعٍ وَ عِشْرِینَ لَیلَة. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 71.)

مدّتی پس از آن، حضرت سیدالشهدا علیه السلام روز سه‌شنبه نهم ذیحجه (یوم ترویه) به طرف کوفه حرکت کرد.⁽⁴⁾همان روز هم مسلم به شهادت رسید.⁽⁵⁾

پای بندی به عقاید و اخلاق

او به تمام معنا مؤمن و پای‌بند به دستورهای دینی بود و رسیدن به هدف را با هر وسیله‌ای، خلاف ایمان و اخلاق می‌دانست. در فرصتی مناسب و باهماهنگی شریک بن اعور ⁽⁶⁾(از بزرگان شیعه و علاقه‌مندان حضرت علی علیه السلام) که بیمار بود، قرار شد که وقتی عبیدالله برای عیادت از شریک به خانۀ هانی

آمد، مسلم او را غافل‌گیر کرده و به قتل برساند. وقت موعود فرا رسید؛ ولی او اقدامی نکرد. پس از رفتن، عبیدالله شریک علت را از مسلم پرسید. او در جواب گفت: «دو چیز مانع شد اول این‌که هانی راضی به قتل عبیدالله در خانه‌اش نبود و دوم حدیثی که مردم از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نقل می‌کنند که ایمان با ترور و کشتن غافل‌گیرانه نمی‌سازد و مؤمن ترور نمی‌کند». هانی گفت: «به خدا قسم اگر کشته بودی، فاسق و کافری را کشته بودی؛ ولی من کراهت داشتم که این کار در خانه‌ام انجام شود».⁽¹⁾

فلما کان من العشی اقبل عبیدالله لعیادة شریک. فقام مسلم بن عقیل لیدخل، و قال له شریک: «لایفوتنک إذا جلس.» فقام هانی بن عروة الیه فقال: «إنی لاأحب أن یقتل فی داری - کأنه استقبح ذلک - فجاء عبیدالله إبن زیاد فدخل فجلس.... و رای ان الآخر لایخرج، خشی أن یفوته،... فانصرف، فخرج مسلم، فقال له شریک: «ما منعک مِن قتله؟» فقال: «خصلتان؛ اما إحداهما فکراهه هانی أن یقتل فی داره، [و أما الاخری فحدیث حدثه الناس عن النبی صلی الله علیه و آله: ان الایمان قید الفتک، و لایفتک مؤمن،]» فقال هانی: «اما والله لو قتلته لقتلت فاسقا فاجرا کافرا غادرا، ولکن کرهت أن یقتل فی داری.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 363.)

غربت در کوفه

فتنه‌ها و شایعه‌سازی‌های عبیدالله و بعضی از سران کوفه تأثیرش را گذاشت. پس از خروج مسلم و اعلان جنگ او با عبیدالله، زنان کوفه و بعضی از مردان آن‌ها به میان هوادران مسلم آمدند و به پسر یا برادران خود گفتند که لشکری از شام در راه است که توان مقابله با آنان را ندارید، پس برگردید؛ بدین صورت، بیعت‌کنندگان با مسلم علیه السلام از اطراف او دور شدند و دست از یاری او برداشتند.

در وقت مغرب سی نفر همراه او وارد مسجد شدند و در نماز مغرب، ده نفر با او ماندند و پس از نماز، هیچ کس با او نماند تا او را پناهی دهد و در برابر حملۀ دشمن از او دفاع کند. او به تنهایی از مسجد خارج شد و در کوچه‌های قبیلۀ «کِنده» با حیرت قدم می‌زد تا این‌که به خانۀ زنی به نام «طوعه»⁽¹⁾

او آزاد شده‌ی اشعث بن قیس بود که پس از آزادی با اسید حضرمی ازدواج کرد و فرزندی به نام بلال به دنیا آورد. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 371 و 372 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 54 و 55.)

آن زن مقابل درب خانۀ خود در انتظار فرزندش ایستاده بود. مسلم علیه السلام به او سلام کرد و طوعه جواب سلام او را داد. سپس مسلم از او آب خواست. پس طوعه آب آورد و به او داد. او پس از نوشیدن آب نشست و طوعه ظرف آب را به داخل برگرداند و دوباره به درب خانه برگشت و به مسلم گفت: «ای بندۀ خدا! سیراب نشدی؟» او جواب داد: «سیراب شدم». زن گفت: «پس به نزد خانواده‌ات برو». مسلم علیه السلام جوابی نداد. طوعه گفت: «ای بندۀ خدا! برخیز که توقف تو در این مکان به مصلحت نیست و من راضی نیستم که این‌جا بایستی». حضرت برخاست و گفت: «ای امة الله! من در این شهر خانه و خانواده ندارم؛ آیا ممکن است مرا پناه دهی، شاید روزی آن را جبران کنم».⁽²⁾زن گفت: «شما کیستی؟» او گفت: «من مسلم بن عقیل هستم؛ این مردم مرا فریب دادند و از خانۀ خود بیرونم کردند». طوعه با تعجب پرسید: «تو مسلم هستی!؟» مسلم گفت: «آری». وقتی آن زن این جواب را شیند، او را به خانه راه داد و اتاق مخصوصی در اختیارش گذاشت و از او پذیرایی کرد. طولی

نکشید که پسر طوعه به خانه آمد و رفت و آمد او به آن اتاق نظرش را جلب کرد و با اصرار زیاد علت آن را جویا شد. طوعه پس از آن‌که پسرش قسم یاد کرد و عهد نمود که از آن به کسی سخنی نمی‌گوید، حضور مسلم در خانه را به او خبر داد.⁽¹⁾

. کَانَتِ الْمَرْأَةُ تَأْتِی ابْنَهَا أَوْ أَخَاهَا فَتَقُولُ انْصَرِفْ النَّاسُ یکْفُونَکَ وَ یجِیءُ الرَّجُلُ إِلَی ابْنِهِ وَ أَخِیهِ فَیقُولُ غَداً یأْتِیکَ أَهْلُ الشَّامِ فَمَا تَصْنَعُ بِالْحَرْبِ وَ الشَّرِّ انْصَرِفْ فَیذْهَبُ بِهِ فَینْصَرِفُ فَمَا زَالُوا یتَفَرَّقُونَ حَتَّی أَمْسَی ابْنُ‌عَقِیلٍ وَ صَلَّی الْمَغْرِبَ وَ مَا مَعَهُ إِلَّا ثَلَاثُونَ نَفْساً فِی الْمَسْجِدِ فَلَمَّا رَأَی أَنَّهُ قَدْ أَمْسَی وَ مَا مَعَهُ إِلَّا أُولَئِکَ النَّفَرُ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ. مُتَوَجِّهاً نَحْوَ أَبْوَابِ کِنْدَةَ فَمَا بَلَغَ الْأَبْوَابَ وَ مَعَهُ مِنْهُمْ عَشَرَةٌ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ فَإِذَا لَیسَ مَعَهُ إِنْسَانٌ فَالْتَفَتَ فَإِذَا هُوَ لَایحِسُّ أَحَداً یدُلُّهُ عَلَی الطَّرِیقِ وَ لَایدُلُّهُ عَلَی مَنْزِلِهِ وَ لَایوَاسِیهِ بِنَفْسِهِ إِنْ عَرَضَ لَهُ عَدُوٌّ.

فَمَضَی عَلَی وَجْهِهِ مُتَلَدِّداً فِی أَزِقَّةِ الْکُوفَةِ لَایدْرِی أَینَ یذْهَبُ حَتَّی خَرَجَ إِلَی دُورِ بَنِی‌جَبَلَةَ مِنْ کِنْدَةَ فَمَشَی حَتَّی انْتَهَی إِلَی بَابِ امْرَأَةٍ یقَالُ لَهَا طَوْعَةُ َ کَانَ بِلَالٌ قَدْ خَرَجَ مَعَ النَّاسِ فَأُمُّهُ قَائِمَةٌ تَنْتَظِرُهُ فَسَلَّمَ عَلَیهَا ابْنُ‌عَقِیلٍ فَرَدَّتْ عَلَیهِ فَقَالَ لَهَا: «یا أَمَةَ اللهِ! إسْقِینِی مَاءً.» فَسَقَتْهُ وَ جَلَسَ وَ أَدْخَلَتِ الْإِنَاءَ ثُمَّ خَرَجَتْ فَقَالَتْ: «یا عَبْدَاللهِ! ألَمْ تَشْرَبْ.» قَالَ: «بَلَی.» قَالَتْ: «فَاذْهَبْ إِلَی أَهْلِکَ.» فَسَکَتَ ثُمَّ أَعَادَتْ مِثْلَ ذَلِکَ فَسَکَتَ ثُمَّ قَالَتْ لَهُ فِی الثَّالِثَةِ: «سُبْحَانَ اللهِ یا عَبْدَاللهِ! قُمْ عَافَاکَ اللهُ إِلَی أَهْلِکَ، فَإِنَّهُ لَایصْلُحُ لَکَ الْجُلُوسُ عَلَی بَابِی وَ لَاأُحِلُّهُ لَکَ.» فَقَامَ وَ قَالَ: «یا أَمَةَ‌اللهِ! مَا لِی فِی هَذَا الْمِصْرِ مَنْزِلٌ وَ لَا عَشِیرَةٌ، فَهَلْ لَکِ فِی أَجْرٍ وَ مَعْرُوفٍ لَعَلِّی مُکَافِئُکِ بَعْدَ الْیوْمِ.» فَقَالَتْ: «یا عَبْدَاللهِ! وَ مَا ذَاکَ؟» قَالَ: «أَنَا مُسْلِمُ بْنُ عَقِیلٍ؛ کَذَبَنِی هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ وَ غَرُّونِی وَ أَخْرَجُونِی.» قَالَتْ: «أَنْتَ مُسْلِمٌ؟» قَالَ: «نَعَمْ.» قَالَتْ: «اُدْخُلْ!» فَدَخَلَ بَیتاً فِی دَارِهَا غَیرَ الْبَیتِ الَّذِی تَکُونُ فِیهِ وَ فَرَشَتْ لَهُ وَ عَرَضَتْ عَلَیهِ الْعَشَاءَ فَلَمْ یتَعَشَّ وَ لَمْ یکُنْ بِأَسْرَعَ أَنْ جَاءَ ابْنُهَا فَرَآهَا تُکْثِرُ الدُّخُولَ فِی الْبَیتِ وَ الْخُرُوجَ مِنْهُ فَقَالَ: «لَهَا وَاللهِ إِنَّهُ لَیرِیبُنِی کَثْرَةُ دُخُولِکِ هَذَا

از سوی دیگر، عبیدالله از طریق جارچیان به مردم امر کرد تا در مسجد تجمع کنند. عبیدالله، پس از آن‌که نماز مغرب را با مردم به جا آورد، بر فراز منبر قرار گرفت و به مسلم توهین کرد و گفت هر کس او را پناه دهد، امان ندارد و هر کس هم او را دستگیر کند، دیۀ مسلم را به او خواهد داد.⁽¹⁾

صبح که شد، پسر طوعه از مکان مسلم به عبدالرحمن بن محمد بن اشعث خبرداد.⁽²⁾او هم به پدرش که نزد ابن زیاد نشسته بود، اطلاع داد. پسر مرجانه متوجه شد و بلافاصله به محمد بن اشعث دستور داد که با هفتاد نفر از افراد قوم خود به دستگیری مسلم بن عقیل علیه السلام اقدام کند.

آنان به خانۀ طوعه حمله کردند. وقتی مسلم صدای پای اسب‌های آنان را شنید، فهمید که برای دستگیری او آمده‌اند و خانه توسط مأموران محاصره شده. پس شمشیر خود را برداشته و از خانه بیرون آمد. همان موقع، بین او و بکر بن حمران درگیری شدیدی شد. بکر با ضربه‌ای لب‌ها و دندان‌های مسلم

را شکست و غرق در خون شد و مسلم با عکس‌العمل خود فرق او را شکافت و مغزش را متلاشی کرد. پس از آن، از هر طرف به او حمله کردند. سربازان عبیدالله بر بالای بام‌ها رفته، به طرفش سنگ پرتاب می‌کردند و چوب نی‌ها را آتش زده، بر سر او می‌ریختند. مسلم به آنان حمله و کار را بر آن‌ها بسیار سخت کرد.⁽¹⁾

حَتَّی أَتَی أَبَاهُ وَ هُوَ عِنْدَ ابْنِ زِیادٍ فَسَارَّهُ فَعَرَفَ ابْنُ زِیادٍ سِرَارَهُ فَقَالَ لَهُ ابْنُ زِیادٍ بِالْقَضِیبِ فِی جَنْبِهِ: «قُمْ فَائْتِنِی بِهِ السَّاعَةَ.» فَقَامَ وَ بَعَثَ مَعَهُ قَوْمَهُ لِأَنَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّ کُلَّ قَوْمٍ یکْرَهُونَ أَنْ یصَابَ فِیهِمْ مُسْلِمُ بْنُ عَقِیلٍ علیه السلام وَ بَعَثَ مَعَهُ عُبَیدَاللهِ بْنَ عَبَّاسٍ السُّلَمِی فِی سَبْعِینَ رَجُلًا مِنْ قَیسٍ حَتَّی أَتَوُا الدَّارَ الَّتِی فِیهَا مُسْلِمُ بْنُ عَقِیلٍ علیه السلام فَلَمَّا سَمِعَ وَقْعَ حَوَافِرِ الْخَیلِ وَ أَصْوَاتَ الرِّجَالِ عَلِمَ أَنَّهُ قَدْ أُتِی فَخَرَجَ إِلَیهِمْ بِسَیفِهِ وَ اقْتَحَمُوا عَلَیهِ الدَّارَ فَشَدَّ عَلَیهِمْ یضْرِبُهُمْ بِسَیفِهِ حَتَّی أَخْرَجَهُمْ مِنَ الدَّارِ ثُمَّ عَادُوا إِلَیهِ فَشَدَّ عَلَیهِمْ کَذَلِکَ فَاخْتَلَفَ هُوَ وَ بَکْرُ بْنُ حُمْرَانَ الْأَحْمَرِی فَضَرَبَ فَمَ مُسْلِمٍ فَشَقَّ شَفَتَهُ الْعُلْیا وَ أَسْرَعَ السَّیفُ فِی السُّفْلَی وَ نَصَلَتْ لَهُ ثَنِیتَاهُ وَ ضَرَبَهُ مُسْلِمٌ فِی رَأْسِهِ ضَرْبَةً مُنْکَرَةً وَ ثَنَّاهُ بِأُخْرَی عَلَی حَبْلِ الْعَاتِقِ کَادَتْ تَطْلُعُ عَلَی جَوْفِهِ فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِکَ أَشْرَفُوا عَلَیهِ مِنْ فَوْقِ الْبَیتِ فَأَخَذُوا یرْمُونَهُ بِالْحِجَارَةِ وَ یلْهِبُونَ النَّارَ فِی أَطْنَانِ الْقَصَبِ ثُمَّ یلْقُونَهَا عَلَیهِ مِنْ فَوْقِ الْبَیتِ فَلَمَّا رَأَی ذَلِکَ خَرَجَ عَلَیهِمْ مُصْلِتاً بِسَیفِهِ فِی السِّکَّةِ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 373 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 58.)

و خطاب به سربازان عبیدالله گفت: «اگر به من امان نداده بودید، هرگز تسلیم شما نمی‌شدم». بالاخره آن ستمکاران دور مسلم جمع شدند، شمشیرش را گرفتند، دستگیرش کردند و بر قاطری سوار کرده، به سوی قصر عبیدالله بردند.⁽¹⁾

فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْأَشْعَثِ: «لَکَ الْأَمَانُ لَاتَقْتُلْ نَفْسَکَ.» وَ هُوَ یقَاتِلُهُم. «إنَّکَ لَاتُکْذَبُ وَ لَاتُغَرُّ فَلَاتَجْزَعْ إِنَّ الْقَوْمَ بَنُوعَمِّکَ وَ لَیسُوا بِقَاتِلِیکَ وَ لَاضَائِرِیکَ» وَ کَانَ قَدْ أُثْخِنَ بِالْحِجَارَة وَ عَجَزَ عَنِ الْقِتَالِ فَانْبَهَرَ وَ أَسْنَدَ ظَهْرَهُ إِلَی جَنْبِ تِلْکَ الدَّارِ فَأَعَادَ ابْنُ الْأَشْعَثِ عَلَیهِ الْقَوْلَ لَکَ الْأَمَانُ فَقَالَ: «آمِنٌ أَنَا؟» قَالَ: «نَعَمْ.» فَقَالَ لِلْقَوْمِ الَّذِینَ مَعَهُ: «لِی الْأَمَانُ؟» فَقَالَ الْقَوْمُ لَهُ: «نَعَمْ.» إِلَّا عُبَیدَ اللهِ بْنَ الْعَبَّاسِ السُّلَمِی فَإِنَّهُ قَالَ لَا نَاقَةَ لِی فِی هَذَا وَ لَا جَمَلَ وَ تَنَحَّی فَقَالَ مُسْلِمٌ: «أَمَا لَوْ لَمْ تُؤَمِّنُونِی مَا وَضَعْتُ یدِی فِی أَیدِیکُمْ.» أُتِی بِبَغْلَةٍ فَحُمِلَ عَلَیهَا فَاجْتَمَعُوا حَوْلَهُ وَ انْتَزَعُوا سَیفَهُ فَکَأَنَّه ُ عِنْدَ ذَلِکَ أَیسَ مِنْ نَفْسِهِ وَ دَمَعَتْ عَینَاهُ ثُمَّ قَالَ: «هَذَا أَوَّلُ الْغَدْر.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 373 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 58 و 59.)

به او گفت: «مادرت به عزایت بنشیند، بسیار خیانت‌کار و سنگ‌دل هستی. ای پسر باهلی! تو به ماندن در جهنم سزاوارتری نسبت به من». و سپس از فرط خستگی به دیواری تکیه داد. عمرو بن حریث، غلام خود را فرستاد تا ظرف آبی برای مسلم ببرد. غلام ظرف را پر از آب کرد و به مسلم داد. او ظرف را از غلام گرفت تا رفع عطش کند، ولی تا لبان مجروحش را بر لبۀ ظرف گذاشت، آب داخل ظرف خون‌آلود شد. این عمل با تعویض آب خالص چند مرتبه تکرار شد تا این‌که دندان‌های او درون ظرف افتاد و مسلم نتوانست از آن آب بنوشد. پس رو به سوی آسمان کرده و گفت: «خدای بزرگ را حمد و سپاس می‌کنم، اگر آب روزی من بود، توفیق نوشیدن آن نصیبم می‌شد».⁽¹⁾

انْتُهِی بِابْنِ عَقِیلٍ إِلَی بَابِ الْقَصْرِ وَ قَدِ إشْتَدَّ بِهِ الْعَطَشُ وَ عَلَی بَابِ الْقَصْرِ نَاسٌ جُلُوسٌ ینْتَظِرُونَ الْإِذْنَ فِیهِمْ عُمَارَةُ بْنُ عُقْبَةَ بْنِ أَبِی‌مُعَیطٍ وَ عَمْرُو بْنُ حُرَیثٍ وَ مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو وَ کَثِیرُ بْنُ شِهَابٍ وَ إِذَا قُلَّةٌ بَارِدَةٌ مَوْضُوعَةٌ عَلَی الْبَابِ. فَقَالَ: «مُسْلِمٌ إسْقُونِی مِنْ هَذَا الْمَاءِ.» فَقَالَ لَهُ مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو: «أتَرَاهَا مَا أَبْرَدَهَا لَا وَاللهِ لَاتَذُوقُ مِنْهَا قَطْرَةً أَبَداً حَتَّی تَذُوقَ الْحَمِیمَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ.» فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَقِیلٍ: «وَیلَکَ مَنْ أَنْتَ؟» قَالَ: «أَنَا مَنْ عَرَفَ الْحَقَّ إِذْ أَنْکَرْتَهُ وَ نَصَحَ لِإِمَامِهِ إِذْ غَشَشْتَهُ وَ أَطَاعَهُ إِذْ خَالَفْتَهُ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو الْبَاهِلِی.» فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَقِیلٍ: «لِأُمِّکَ الثُّکْلُ مَا أَجْفَاکَ وَ أَفَظَّکَ وَ أَقْسَی قَلْبَکَ، أَنْتَ یابْنَ بَاهِلَةَ! أَوْلَی بِالْحَمِیمِ وَ الْخُلُودِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ مِنِّی.» ثُمَّ جَلَسَ فَتَسَانَدَ إِلَی حَائِطٍ وَ بَعَثَ عَمْرُو بْنُ حُرَیثٍ غُلَاماً لَهُ فَجَاءَهُ بِقُلَّةٍ عَلَیهَا مِنْدِیلٌ وَ قَدَحٌ فَصَبَّ فِیهِ مَاءً فَقَالَ لَهُ اشْرَبْ فَأَخَذَ کُلَّمَا شَرِبَ امْتَلَأَ الْقَدَحُ دَماً مِنْ فِیهِ فَلَا یقْدِرُ أَنْ یشْرَبَ فَفَعَلَ ذَلِکَ مَرَّةً وَ مَرَّتَینِ فَلَمَّا ذَهَبَ فِی الثَّالِثَةِ لِیشْرَبَ سَقَطَتْ ثَنِیتَاهُ فِی الْقَدَحِ فَقَالَ الْحَمْدُ لِلهِ لَوْ کَانَ لِی مِنَ الرِّزْقِ الْمَقْسُومِ شَرِبْتُهُ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 376 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 61.)

بود؛ زیرا او اسیر دست سربازان عبیدالله بود. یکی از پاسبانان که می‌خواست در حضور عبیدالله چاپلوسی کند، به مسلم گفت که به امیر سلام نمی‌کنی؟ فرزند عقیل در پاسخ او گفت: «چه سلامی به او بدهم که قصد کشتن مرا دارد». مسلم با این عمل، ایمان به هدفش را به رخ دشمن کشید و در یک رقابت روانی او را شکست داد و این مطلب از برآشفتگی عبیدالله مشهود بود.⁽¹⁾

خَرَجَ رَسُولُ إبْنِ زِیادٍ فَأَمَرَ بِإِدْخَالِهِ إِلَیهِ. فَلَمَّا دَخَلَ لَمْ یسَلِّمْ عَلَیهِ بِالْإِمْرَةِ. فَقَالَ لَهُ الْحَرَسِی: «أَلَاتُسَلِّمُ عَلَی الْأَمِیر. فقال ان کان یرید قتلی فما سلامی علیه» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 376 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 61.)

معتقد به شایستگی امام در امر حکومت

عبیدالله در دارالاماره مسلم علیه السلام را آشوبگر و برهم زنندۀ جمعیت مسلمانان خواند و شجاعانه پاسخ یاوه‌گویی‌های او را چنین داد: «آن که تو می گویی من نیستم، زیرا مردم این شهر معتقد هستند که پدرت زیاد بن ابیه چون پادشاهان کسری و قیصر، خوبان آنان را ظالمانه کشت و خون‌شان را ریخت؛ پس ما آمدیم تا با دعوت به کتاب خدا، عدالت را اجرا کنیم». عبیدالله پاسخ او را با مشتی دروغ و تهمت همراه کرد و فریاد زد: «آیا ما نبودیم که به عدالت عمل می‌کردیم، در حالی که تو در مدینه شراب می‌خوردی؟» مسلم با جسارت گفت: «من شراب می‌خوردم؟ به خدا قسم که دروغ می‌گویی». مسلم خود را عاری از این ننگ معرفی کرد و دربارۀ شخصیت یزید و عبیدالله چنین گفت: «کسی شراب‌خوار است که خون مسلمانان را بر زمین می‌ریزد و کسانی را که خداوند محترم شمرده، به دلیل بغض ناحق، به قتل می‌رساند».⁽²⁾

او اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را لایق حکومت می‌دانست. وقتی عبیدالله به او گفت که خدا تو را شایستۀ امر حکومت ندید. جواب داد: «اگر ما (اهل بیت) شایستۀ حکومت نباشیم، پس چه کسی این لیاقت را دارد؟»⁽¹⁾ابن زیاد گفت: «خدا من را بکشد، اگر تو را به شکل بی‌سابقه‌ای نکشم». مسلم جواب داد: «تو در بدعت در دین و جنایت سزاواری و علاقۀ شدید به کشتار فجیع و مثله کردن انسان‌ها و انس به خباثت‌های درون خود داری».⁽²⁾

تا لحظۀ شهادت به یاد امام

او در حالی که از زندگی خود نا امید بود و می‌دانست که امان دادن آن‌ها مکری بیش نیست و اشک در چشمانش حلقه زده بود، چنین گفت: «این آغاز یک فریب و خیانت است». او می‌دانست خیانتی شروع شده که با شهادت امام حسین علیه السلام پایان خواهد یافت. ابن اشعث اصرار داشت که مسلم بر جان خود نگران نباشد؛ اما او به محمد بن اشعث گفت: «من می‌دانم که تو در امان دادن به من مطمئن نیستی» و آن‌گاه شروع به گریه کرد.⁽¹⁾

قال ابن عقیل: «أما لو لم تؤمنونی ما وضعت یدی فی أیدیکم» و أتی ببغله فحمل علیها واجتمعوا حوله، و انتزعوا سیفه من عنقه، فکانه عند ذلک آیس من نفسه، فدمعت عیناه، ثم قال: «هذا أول الغدر.» قال محمد ابن الاشعث: «أرجو ألایکون علیک باس.» قال: «ما هو إلا الرجاء، أین أمانکم! إِنَّا لِلهِ وَ إِنَّا إِلَیهِ راجِعُونَ!» و بکی. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 374.)

بفرست تا او را از پیمان‌شکنی اهل کوفه و گرفتار شدن من مطلع کند؛ چرا که او همراه خانواده‌اش به زودی به سوی شما کوفیان حرکت می‌کنند و این امر مرا بسیار نگران کرده است.⁽¹⁾

ثم اقبل علی محمد بن الاشعث فقال: «یا عبد الله! إنی أراک والله ستعجز عن أمانی، فهل عندک خیر! تستطیع أن تبعث من عندک رجلا علی لسانی یبلغ حسینا، فإنی لا أراه إلا قد خرج إلیکم الیوم مقبلا، او هو خرج غدا هو و أهل بیته، و أن ما تری من جزعی لذلک.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 374.)

مقتل مسلم بن عقیل

هنگامی که او را به دستور عبیدالله برای کشتن بالای دارالاماره می‌بردند، در

طول مسیر پله‌های دارالاماره به تسبیح، تکبیر و استغفار مشغول بود. قبل از آن‌که قاتل (بکر بن حمران) ضربۀ نهایی را به او بزند، هرگز از او بی‌قراری و اضطراب دیده نشد. و در کمال آرامش گفت: «خداوندا! بین ما و قومی که ما را تکذیب کردند و فریب دادند، حکم کن».⁽¹⁾

نزل الأحمری بکیر بن حمران الذی قتل مسلما، فقال له ابن زیاد: «قتلته؟» قال: نعم، قال: «نعم.» قال: «فما کان یقول و أنتم تصعدون به؟» قال: «کان یکبّر و یسبّح و یستغفر. فلما أدنیته لأقتله، قال أللهم أحکم بیننا و بین قوم کذبونا و غرونا و خذلونا و قتلونا.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 378.)

وقتی عبیدالله از آخرین لحظات مسلم در هنگام شهادتش پرسید، قاتل جواب داد: «مردی زشت‌رو، سیاه و پرمو را در کنار خود دیدم که انگشت به دندان می‌گزید. من از دیدن او چنان ترسیدم که تاکنون نترسیده بودم». عبیدالله تبسمی کرد و گفت: «شاید دهشت‌زده شده‌ای».⁽²⁾

پس از شهادت مسلم بن عقیل، بدن او و هانی بن عروه را بر دیوار بازار قصاب‌ها آویزان کردند⁽³⁾و سر مطهر آنان، اولین سر از شهدای قیام امام حسین علیه السلام بود که به شام نزد یزید فرستاده شد.⁽⁴⁾

گریه بر مسلم

در منزل «ثعلبیه» که خبر شهادت مسلم به امام حسین علیه السلام رسید، حضرت بر او گریست و دعا کرده و فرمود: «خداوند مسلم را رحمت کند». سپس به اطرافیان خود از نعمت‌های الهی که بلافاصله بعد از شهادت به فرزند عقیل رسید، خبر داد و فرمود: «او از آنچه بر عهده‌اش بود، به خوبی برآمد و به سوی روح و ریحان، بهشت و رضوان الهی واصل شد. حال ما باید به وظایف الهی خود، خوب عمل کنیم».⁽¹⁾

شیخ مفید رحمه الله نقل کرده که صبح روزی که قافلۀ اهل بیت شبش را در منزل ثعلبیه گذارنده بودند، کسی از کوفه آمد و به امام حسین علیه السلام خبر داد: «مسلم کشته شد و من دیدم که پای او و هانی بن عروه را با ریسمان بسته بودند و در کوچه‌ها می‌کشیدند و نمایش می‌دادند».⁽²⁾

دینوری نقل کرده که آن شخص گفت: «برای توهین به نمایندۀ امام و هانی، توسط کودکان آنان را بر روی زمین می‌کشیدند».⁽³⁾

با شنیدن خبر شهادت مسلم بن عقیل، خانوادۀ او در کنار حضرت سیدالشهدا و اصحابش بر این مصیبت گریه کردند.⁽¹⁾

إرْتَجَّ الْمَوْضِعُ بِالْبُکَاءِ وَ الْعَوِیلِ لِقَتْلِ مُسْلِمِ بْنِ عَقِیلٍ وَ سَالَتِ الدُّمُوعُ کُلَّ مَسِیلٍ. (اللهوف، ابن طاوس؛ ص 73.)

عبدالله فرزند خردسال مسلم بن عقیل، روز عاشورا مورد اصابت تیر عمرو بن صبیح صیداوی قرار گرفت و پیکان تیر دست او را به پیشانی‌اش دوخت؛ به‌طوری که نتوانست دستش را تکان دهد. فرد دیگری، خدنگی رها کرد که بر قلب او نشست و به شهادت رسید.⁽³⁾

کودکان شهید کربلا

اشاره

روز عاشورا، علاوه بر جوانان و بزرگ‌سالانی که از بنی‌هاشم به شهادت رسیدند، نام چندین کودک و نوزاد هم به چشم می‌خورد. دشمنان آل پیغمبر

حتی بر کودکان شیرخوار و تازه به دنیا آمدۀ امام حسین علیه السلام هم رحم نکردند و آن‌ها را به‌طور فجیعی به شهادت رساندند.

عبدالله رضیع (شیرخوار)

بر خلاف همۀ شهدای بنی‌هاشم که زنان حرم شاهد شهادت آنان نبودند؛ در مشاهدۀ این مصیبت مادر، خواهر و عمۀ طفل رضیع (حضرت زینب) با امام حسین علیه السلام همراه و از نزدیک شاهد شهادتش بودند.⁽¹⁾

البته زینب علیها السلام به تنهایی با برادرش در شهادت فرزند دیگرش علی‌اکبر علیه السلام هم‌دردی کرد.

بعد از شهادت همۀ اصحاب و بنی‌هاشم، ساعاتی بسیار سنگین بر امام علیه السلام می‌گذشت. غبار غربت و بی‌کسی، او را فراگرفته بود⁽³⁾و کوفیان علاوه بر آن‌که یاری‌اش نمی‌کردند، تشنۀ خونش هم بودند. امام علیه السلام خود را آمادۀ مرگی که همیشه فریاد می‌زد از آن نمی‌ترسم، کرده بود؛ اما قبل از آن، بار دیگر با

کوفیان اتمام حجت کرد. فریاد برآورد: «آیا کسی هست که از حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله دفاع کند؟ آیا یکتاپرستی هست که دربارۀ رعایت حقوق ما اهل بیت، از خدا بترسد؟ آیا فریادرسی هست که به امید ثواب الهی به کمک ما بیاید؟ آیا یاری‌دهنده‌ای هست که ما را یاری کند؟» با شنیدن صدای امام علیه السلام زنان حرم صدا به شیون بلند کردند. حضرت به سوی خیمه آمد و خطاب به زینب علیها السلام فرمود: «فرزند کوچکم را به من بده تا با او وداع کنم». وقتی او را گرفت، نگاهی به چهرۀ مظلوم و لب‌های تشنۀ شیرخوار خود کرد و او را در آغوش کشید. آن‌گاه فرمود: «وای به حال قومی که فردای قیامت جدّ تو دشمن آن‌ها باشد».⁽¹⁾

هو یقول: «یا بنی! ویل لهؤلاء القوم إذ کان غدا خصمهم جدک محمد صلی الله علیه و آله». (ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 115.)

حفر کرد و او را در قبر گذاشت.⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: «قطره‌ای از آن خون بر زمین نریخت و اگر به زمین می‌رسید، عذاب الهی نازل می‌شد».⁽²⁾

شهادت طفل رضیع (شیرخوار) بر بازماندگان اهل بیت علیهم السلام بسیار سخت و غم‌انگیز بود. منهال بن عمرو می‌گوید پس از حجّ، امام علی بن الحسین را ملاقات کردم. حضرت از من پرسید: «از حرمله چه خبر؟» گفتم: «از کوفه که بیرون آمدم، او هنوز زنده بود». امام علیه السلام دستان خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خداوندا! حرارت آهن را به او بچشان و حرارت آتش را به او بچشان». پس از آن‌که به کوفه برگشتم، مختار - که از دوستان من بود - قیام کرده بود. روزی او را در بیرون دارالاماره ملاقات کرده و با او مشغول صحبت شدم. ناگاه دیدم حرمله را دستگیر کرده و نزد مختار آوردند. او با دیدن حرمله، خدا را شکر کرد و به جلّاد دستور داد دست‌ها و پاهای او را قطع کند. بلافاصله هم امر کرد تا آتش بیاورند و او را در آن انداختند. با دیدن این صحنه، تسبیح الهی کردم. مختار از علت تسبیح من پرسید. من ملاقات خود با علی بن الحسین و

نفرین او نسبت به حرمله را به او خبر دادم. مختار با شنیدن سخن من از مرکب خود پیاده شد و دو رکعت نماز با سجده‌های طولانی به‌جا آورد. در حالی که حرمله در آتش می‌سوخت، مختار به راه خود ادامه داد و من هم به دنبال او راه افتادم. وقتی خواستم از او جدا شوم، برای صرف غذا به خانه‌ام دعوتش کردم. او به من گفت: «به پاس استجابت دعای علی بن الحسین علیه السلام به دست من، امروز را روزۀ شکر گرفته‌ام».⁽¹⁾

عن المنهال بن عمرو، قال دخلت علی علی بن الحسین علیهما السلام منصرفی من مکة فقال لی: «یا منهال! ما صنع حرملة بن کاهلة الأسدی؟» فقلت: «ترکته حیا بالکوفة.» قال فرفع یدیه جمیعا، فقال: «أللهم أذقه حر الحدید، أللهم أذقه حر الحدید، أللهم أذقه حر النار.» قال المنهال فقدمت الکوفة، و قد ظهر المختار بن أبی‌عبیده، و کان لی صدیقا، قال فکنت فی منزلی أیاما حتی انقطع الناس عنی، و رکبت إلیه فلقیته خارجا من داره... قالوا أیها الأمیر، البشارة، قد أخذ حرملة بن کاهلة، فما لبثنا أن جیء به، فلما نظر إلیه المختار قال لحرملة: «الحمد لله الذی مکننی منک.» ثم قال الجزار الجزار، فأتی بجزار، فقال له اقطع یدیه، فقطعتا، ثم قال له اقطع رجلیه، فقطعتا، ثم قال النار النار، فأتی بنار و قصب فألقی علیه و اشتعلت فیه النار. فقلت سبحان الله فقال لی: «یا منهال! إن التسبیح لحسن، ففیم سبحت؟» فقلت أیها الأمیر... فنزل عن دابته و صلی رکعتین فأطال السجود، ثم قام فرکب، و قد احترق حرملة، و رکبت معه و سرنا، فحاذیت داری، فقلت أیها الأمیر، إن رأیت أن تشرفنی و تکرمنی و تنزل عندی و تحرم بطعامی. فقال: «یا منهال! تعلمنی أن علی بن الحسین علیه السلام دعا بأربع دعوات فأجابه الله علی یدی، ثم تأمرنی أن آکل هذا یوم صوم شکرا لله (عز و جل) علی ما فعلته بتوفیقه.» (الأمالی للطوسی، ص 238 و الإربلی؛ کشف الغمة، ج 2، ص 654.)

طفل دیگر

در بعضی روایت هم آمده است که امام حسین علیه السلام متوجّه طفلی شد که در

خیمه‌ای از شدّت عطش در حال گریه بود، او را با دست خود به نزد کوفیان آورد و فرمود: «اگر به من رحم نمی‌کنید، پس به این طفل رحم کنید». بلافاصله مردی از میان لشکر عمر بن سعد، تیری به سوی او انداخت که به گلوی طفل اصابت و آن را ذبح کرد. امام علیه السلام با چشم گریان رو به آستان الهی کرده و گفت: «خداوندا! بین ما و مردمی که ما را دعوت کردند تا یاری‌مان کنند، ولی ما را کشتند، تو حکم کن». پس ندایی از آسمان آمد: «ای حسین! او را به ما بسپار که در بهشت شیردهنده‌ای او را شیر خواهد داد».⁽¹⁾

فالتفت الحسین علیه السلام فإذا بطفل له یبکی عطشا فأخذه علی یده و قال: «یا قوم! إن لم ترحمونی فارحموا هذا الطفل.» فرماه رجل منهم بسهم. فذبحه فجعل الحسین علیه السلام یبکی و یقول: «أللهم احکم بیننا و بین قوم دعونا لینصرونا فقتلونا.» فنودی من الهوی: «دعه یا حسین! فإن له مرضعاً فی الجنة.» (تذکرة الخواص، ص 144.)

طفل هفت ساله

در میان فرزندان امام حسین علیه السلام کودکی بود که هدف تیر دشمن قرار گرفت و به شهادت رسید. حضرت او را در خونش آغشته کرد و بر او نماز خواند و با شمشیر، قبری را حفر و او را دفن کرد.⁽²⁾شاید این طفل همان است که بنا بر قول خواجه نصیر طوسی نامش علی بوده و هفت سال داشته است.⁽³⁾

قاسم بن الحسن علیه السلام

او در سنّی پا به عرصۀ دفاع از آستان امامت عموی بزرگوارش گذاشت که

هنوز به حد بلوغ نرسیده بود.⁽¹⁾

هو غلام صغیر لم یبلغ الحلم. (مقتل الحسین علیه السلام، الخوارزمی؛ ج 2، ص 31.)

از کمالات برجستۀ فرزند امام مجتبی علیه السلام مرگ‌شناسی اوست که میزان معرفت او را در توحید و معاد، آن هم در سنین نوجوانی معلوم می‌کند.

ابوحمزۀ‌ثمالی از امام زین‌العابدین علیه السلام نقل می‌کند شبی که حضرت اباعبدالله علیه السلام فردای آن شهید شد، قاسم بن الحسن علیه السلام به خدمت امام آمد و عرض کرد: «عموجان! آیا شهادت نصیب من هم می‌شود؟» دل امام، از سؤال او به درد آمد و فرمود: «پسربرادرم! مرگ در راه خداوند را چگونه می‌بینی؟» عرض کرد: «عموجان! مرگ برای من شیرین‌تر از عسل است». آن‌گاه امام علیه السلام به او فرمود: «آری همۀ مردان همراه من بعد از آن‌که بلای عظیم را تحمل می‌کنند، کشته می‌شوند».⁽²⁾

وفاداری او در راه ولایت و امامت، گواه روشنی بر کمال معرفتی و اخلاقی اوست. روز عاشورا برای امام بسیار سخت بود که به فرزند برادرش اذن رفتن به میدان را بدهد؛ اما قاسم از عموی خود با التماس اذن گرفت. او با گریه دست و پای حضرت را بوسید و از عموی خویش خواهش کرد تا اجازۀ رفتن به میدان را به او بدهد. امام علیه السلام در حالی که اشک می‌ریخت، او را در آغوش گرفت و اذن جهاد داد. هنوز اشک بر گونه‌های قاسم بن الحسن علیه السلام جاری بود که در وسط میدان جنگ، شروع به خواندن رجز کرد.⁽¹⁾

فلما نظر إلیه الحسین اعتنقه، و جعلا یبکیان حتی غشی علیهما، ثمّ استأذن الغلام للحرب فأبی عمّه الحسین علیه السلام أن یأذن له، فلم یزل الغلام یقبّل یدیه و رجلیه و یسأله الإذن حتی أذن له، فخرج و دموعه علی خدیه، و هو یقول: «إن تنکرونی فأنا فرع الحسن، سبط النبی المصطفی و المؤتمن.» (الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 31.)

حمید بن مسلم از لشکر عمر بن سعد از عدم آرایش جنگی قاسم و جنگ او چنین می‌گوید: «جوانی از لشکر حسین علیه السلام چون ماه نگاهم را به خود جلب کرد که لباسی ساده بر تن داشت و دو کفش، که بند چپ آن را هم نبسته بود؛ بدون هیچ زرهی به میدان آمده بود.⁽²⁾

عمرو بن سعد ازدی به من گفت: «بر او می‌تازم». گفتم: «سبحان الله! می‌خواهی چه کنی؟ جمعیتی که او را محاصره کرده‌اند، برای کشتنش کافی است».⁽³⁾اما عمرو سخن خود را تکرار کرد، به او یورش برد و ضربه‌ای به قاسم

زد که سرش شکافته شد، با صورت بر زمین افتاد و صدا زد: «ای عمو! به فریادم برس». امام حسین علیه السلام چون باز شکاری به سرعت به یاری‌اش شتافت و صفوف دشمن را مانند شیر شکافت تا امانت برادرش را از دست ظالمان نجات دهد. عمرو بن سعد بر سینۀ جناب قاسم نشسته بود و می‌خواست سرش را از بدن جدا کند. آن حضرت، با شمشیر خود ضربه‌ای به دست عمرو که برای دفاع بالا آورده بود، زد و آن را از مرفق قطع کرد.⁽¹⁾

نگاه کردن امام به قاسم بن الحسن علیه السلام در هنگام جان دادن او و تحمل آن، از لحظات سخت زندگی حضرت بود. قاسم، در برابر چشمان امام حسین علیه السلام از شدت درد استخوان‌های شکستۀ سینه‌اش، پاهای خود را به زمین می‌فشرد و ناله می‌زد. امام علیه السلام با مشاهدۀ حال او، فرمود: «دور از رحمت الهی باشد، مردمی که تو را کشتند و جدّت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله دشمن آنان در قیامت باشد.⁽²⁾به خدا قسم، بر عمویت بسیار سخت است که او را صدا بزنی، ولی به خاطر مزاحمت دشمن، نتواند به فریاد تو برسد و جواب تو را بدهد، یا وقتی به

بالینت برسد که نتواند به تو کمک کند، یا اگر بتواند کمک کند، فایده‌ای برای نجات تو نداشته باشد». و در ادامه کوفیان را نفرین کرد».⁽¹⁾

فإذا بالحسین علیه السلام قائم علی رأس الغلام، و هو یفحص برجلیه، و الحسین علیه السلام یقول: «عز والله

علی عمّک أن تدعوه فلایجیبک، أو یجیبک فلایعینک، أو یعینک فلایغنی عنک، بُعدا لقوم قتلوک، الویل لقاتلک.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 447 و الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 31.)

حمید بن مسلم مشاهدات دردآور خود را چنین نقل می‌کند: «حسین علیه السلام سینه‌اش را به سینۀ پسربرادرش چسبانده بود، او را در آغوش گرفته و به خیام حمل می‌کرد، در حالی که پاهای آن نوجوان به زمین کشیده می‌شد».⁽²⁾

دشمنان تاکنون ندیده بودند که امام علیه السلام شهیدی را به تنهایی به خیام ببرد، آنان تعجب کرده و با خود می‌گفتند او چه می‌خواهد بکند؟ حضرت، جناب قاسم علیه السلام را به خیمه آورده و در کنار پیکر فرزندش علی‌اکبر علیه السلام و سایر شهدای بنی‌هاشم قرار داد».⁽³⁾

اصحاب معرفتی امام حسین علیه السلام

اشاره

ویژگی های شخصیتی

بصیرت در امامت و ولایت

فتنه‌های پس از رحلت رسول‌خدا صلی الله علیه و آله، یکی پس از دیگری مردم را از افق تابناک امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام⁽¹⁾

علی بن ابی‌طالب علیه السلام گشاینده‌ی باب توحید و اخلاص در عبادت بود. سایر اولیا توسط آن بزرگوار به مراتب ولایت الهی رسیده و خواهند رسید؛ زیرا او الگوی بندگی خالص و تسلیم بی‌چون و چرای اراده‌ی الهی بود. مراتب معرفت الهی، اسراری است که قفل‌شان فقط با کلید اخلاص و بندگی علی علیه السلام برای ثقلین گشوده شد. (المیزان، ج 13، ص 406 و ج 17، ص 177.) بارها خداشناسی و جهان‌بینی حضرت علی علیه السلام قابل تعظیم وتجلیل نبی مکرّم صلی الله علیه و آله قرار گرفت. آن حضرت فرمود: «علی علیه السلام با حق و حق با علی علیه السلام است.» (الاحتجاج، ج 1، ص 75.) منظور آن بزرگوار در بیان فضایل مولا علی علیه السلام این بود که صاحبان عقل و درک از منظر علی علیه السلام مبدأ هستی را ببینند و سلوک او را در مسیر تقرّب به خدا و بندگی الگو بگیرند. مقام قرب و منزلت امیرالمؤمنین علیه السلام را از این گفته‌ی او می‌توان دریافت که فرمود: «خدایی را که - با چشم دل - نبینم عبادت نمی‌کنم.» (الکافی، ج 1، ص 97.)

بندگی کرد. صاحبان بصیرت و کسانی که توفیق تشخیص فتنه را داشتند، مصون از انحرافات بودند. هر کس که امام معصوم را ضرورتی برای هدایت انسان می‌دانست، حباب‌های فتنه را درک کرده و از آن پرهیز می‌کرد. بیشتر اصحاب امام حسین علیه السلام مبانی معرفتی امامت و جانشینی پیامبر توسط اولوالامر معصوم را در کوفه از حضرت علی علیه السلام آموخته بودند و فضایل اهل بیت علیهم السلام را باور داشتند و به آن عشق می‌ورزیدند و حضور آنان در صحنۀ عاشورا، مولود ایمان و اعتقاد به مبانی امامت بود.⁽¹⁾

روزی امام حسین علیه السلام به اصحاب خود فرمودند: «خداوند - جلّ ذکره - بندگان خود را خلق کرد تا او را بشناسند و بپرستند. هر گاه بندگان، پروردگار را بپرستند، از عبادت و اطاعت غیرخدا بی‌نیاز خواهند بود.» شخصی به امام علیه السلام عرض کرد: «پدر و مادرم فدای شما، ای فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله! حال، خداوند را چگونه می‌توان شناخت؟» حضرت فرمود: «معرفت خداوند در هر زمانی با شناخت حجّت و امامی که اطاعتش از طرف خداوند واجب شده، ممکن است.»

حدثنا أبی - رضی الله عنه - قال حدثنا أحمد بن إدریس عن الحسین بن عبیدالله عن الحسن بن علی بن أبی‌عثمان عن عبدالکریم بن عبیدالله عن سلمة بن عطا عن أبی‌عبدالله علیه السلام قال، خرج الحسین بن علی علیهما السلام علی اصحابه، فقال: «أیها النّاس، إنّ الله - جلّ ذکره - ما خلق العباد إلّا لیعرفوه، فإذا عرفوه عبدوه، فإذا عبدوه إستغنوا بعبادته عن عبادة من سواه.» فقال له رجل: «یابن رسول الله صلی الله علیه و آله! بأبی أنت و أمی؛ فما معرفة الله؟» قال: «معرفة أهل کل زمان إمامهم، الذی یجب علیهم طاعته.»

شیخ صدوق رحمه الله بعد از نقل این حدیث می‌گوید براساس این حدیث، خداوند در هیچ زمانی مردم را بدون امام معصوم رها نمی‌کند؛ پس هر کس که بدون حجت معصوم، پروردگار را پرستش کند، غیرخدا را عبادت کرده است. (علل الشرایع، ج 1، ص 9.)

در میان شهیدان عاشورا، کسانی بودند که از مبلغین ولایت علوی بودند. «عبدالرحمن بن عبدرب» از کسانی بود که با گوش خود از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله حدیث غدیر را شنید، از عمق جان آن را پذیرفت و سپس این کلام نورانی را به گوش مردم رساند.⁽¹⁾

الشوشتری؛ إحقاق الحق، ج 6، ص 323 و اسد الغابة، ج 3، ص 307.

«حذیفة بن اسید غفاری» که از حواریون امام دوم شیعیان علیه السلام است، می‌گوید که بعد از صلح، امام حسن علیه السلام تصمیم بر رجوع به حرم نبوی (مدینه) گرفت. من هم همراه آن حضرت به مدینه برگشتم. در کاروان ما شتری بود که حضرت در طول مسیر کوفه تا مدینه، آن را زیر نظر داشت. من از امام حسن علیه السلام علت آن را پرسیدم. حضرت فرمود: «بار این شتر، دیوان نام‌های شیعیان ما است». علاقه‌مند شدم نام خود را ببینم تا بدانم که از شیعیان این خاندان هستم و آیا بر این عقیده خواهم ماند؛ لذا، از ایشان خواستم که نامم را در آن دیوان به من نشان دهد. فردای آن روز با پسربرادرم که خواندن را بلد بود، بر امام علیه السلام وارد شدم. حضرت آن دیوان را برای یافتن نامم در اختیارم گذاشت. هنگام بررسی، برادرزاده‌ام به نام خود برخورد کرد و فریاد زد: «عموجان! نام من هم در این‌جا آمده»؛ اما من با بی‌قراری و نگرانی مصرانۀ از او خواستم به جست‌وجوی اسم من بپردازد و پس از این‌که آن را پیدا کرد، بسیار خوشحال شدم.

آن جوان (برادرزاده حذیفه) بیست سال بعد از این قضیه، در رکاب حسین بن علی علیهما السلام به شهادت رسید.⁽²⁾

اصحاب امام حسین علیه السلام در ولایت علی بن ابی‌طالب علیه السلام ذوب شده بودند و در افق ولایت معصومین علیهم السلام، بصیرت یافته و براساس آن، فتنۀ بنی‌امیه را تشخیص دادند و مقابل آن ایستادند.⁽¹⁾

سال‌ها قبل از واقعۀ عاشورا، روزی «قنوا» دختر «رُشَید هجری»⁽²⁾به پدرش گفت: «شما چقدر بر انجام وظایف خود تلاش می‌کنی؟» او پاسخ داد: «بعد از

ما عده‌ای می‌آیند که بصیرت دینی آنان از تلاش ما برتر است».⁽¹⁾چه کسانی بصیرتر از اصحاب امام حسین علیه السلام که فتنۀ بنی‌امیه را در نابودی اسلام و امامت تشخیص دادند و برای مبارزه با آن به یاری فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله آمدند.

وقتی «قیس بن مسهر صیداوی» امین و نامه‌رسان امام حسین علیه السلام در نزدیکی کوفه دستگیر شد و نزد عبیدالله آورده شد، از قیس خواست تا خود را معرفی کند. او بی هیچ ترسی گفت: «یکی از شیعیان امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب و فرزندش حسین علیهم السلام هستم».⁽¹⁾

بعث به مع قیس بن مسهر الصیداوی فلما قارب دخول الکوفة إعترضه الحصین بن نمیر صاحب عبیدالله بن زیاد - لعنه الله - لیفتشه فأخرج قیس الکتابة و مزقه فحمله الحصین بن نمیر إلی عبیدالله بن زیاد فلما مثل بین یدیه قال له: «من أنت؟» قال: «أنا رجل من شیعة أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب و إبنه رحمه الله.» (اللهوف، ابن طاوس؛ ص 75.)

بعد از محاصرۀ لشکر حرّ در مسیر کوفه، بعضی از اصحاب در نشستی با امام حسین علیه السلام با او تجدید پیمان و حمایت جدی خود را از او اعلام کردند. نافع بن هلال گفت: «به خدا قسم! هرگز به ملاقات با پروردگار بی‌میل نیستیم. تمایل قلبی و بصیرت ما چنین است که هر کس تو را دوست بدارد، ما هم او را دوست داریم و هر کس تو را دشمن بدارد، ما هم با او دشمن هستیم».⁽²⁾

پس از این واقعه، فرستادۀ عبیدالله پیامی برای حرّ آورد و او پیک را همراه نامه نزد امام علیه السلام آورد. یزید بن مهاجر کنانی کنار امام بود. نامه‌رسان را شناخت و به او گفت: «برای چه به این‌جا آمده‌ای؟» پیک گفت: «امام (یزید) خود را اطاعت کردم و به این‌جا آمدم تا بیعت با او را وفا کرده باشم». ابن مهاجر به او گفت: «بلکه پروردگارت را نافرمانی کردی و با اطاعت از او، خود

را نابود کردی و ننگ آخرت و آتش را نصیب خود کردی؛ زیرا خداوند در قرآن فرموده است که پیشوایانی قرار دادیم (برای امتحان) تا دیگران را دعوت به آتش و عذاب روز قیامت کنند و امامی که تو انتخاب کرده‌ای، مشمول آیۀ مذکور است».⁽¹⁾

فَنَظَرَ یزِیدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ الْکِنَانِی وَ کَانَ مَعَ الْحُسَینِ علیه السلام إِلَی رَسُولِ ابْنِ زِیادٍ فَعَرَفَهُ، فَقَالَ لَهُ یزِیدُ: «ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ! مَاذَا جِئْتَ فِیهِ؟» قَالَ: «أَطَعْتُ إِمَامِی وَ وَفَیتُ بِبَیعَتِی.» فَقَالَ لَهُ ابْنُ‌الْمُهَاجِرِ: «بَلْ عَصَیتَ رَبَّکَ وَ أَطَعْتَ إِمَامَکَ فِی هَلَاکِ نَفْسِکَ وَ کَسَبْتَ الْعَارَ وَ النَّارَ وَ بِئْسَ الْإِمَامُ إِمَامُکَ قَالَ اللهُ عَزَّ مِنْ قَائِل (وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَدْعُونَ إِلَی النّارِ وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یُنْصَرُونَ) فَإِمَامُکَ مِنْهُمْ.» (الإرشاد، المفید؛ ج 2، ص 83 و الفتوح، ابن أعثم؛ ج 5، ص 77.)

حجاج بن مسروق که در این سفر الهی، مؤذن کاروان امام حسین علیه السلام بود⁽²⁾و در مواقع حساس پیغام امام را به برخی افراد می‌رساند، روز عاشورا بعد از یزید بن زیاد (مهاصر) به میدان آمد و در رجز خود خطاب به امام علیه السلام گفت: «ای حسین! تو که هدایت کننده و هدایت شده‌ای، قدم بردار. امروز ما جدّ تو و پدر بزرگوارت علی علیهما السلام و برادرت امام حسن علیه السلام را که ولیّ خدا بود، ملاقات می‌کنیم.⁽³⁾این بدین معناست که در افکار شیعی او، غیر از معصومین و اولیای بزرگ الهی کسی مورد افتخارش نبود.

آن روز عابس بن ابی‌شبیب، ضمن آن‌که آرزو کرد چیزی بیشتر از جان می‌داشت تا فدای ابی‌عبدالله علیه السلام کند، به او عرض کرد: «خدا را شاهد می‌گیرم که من بر راه شما و پدر بزرگوارتان هستم».⁽¹⁾

قال عابس بن ابی‌شبیب: «یا أباعبدالله! أما والله ما أمسی علی ظهر الارض قریب و لا بعید أعز علی و لا أحب إلی منک، و لو قدرت علی أن أدفع عنک الضیم و القتل بشیء أعز علی من نفسی و دمی لفعلته، السلام علیک یا أباعبدالله! أشهد الله إنی علی هدیک و هدی أبیک.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 444.)

در رجزهای نافع بن هلال، اعتقاد به دین علی بن ابی‌طالب علیه السلام و تبعیت از ایشان به‌طور واضح دیده می‌شود. او فریاد می‌زد: «من بر دین علی هستم». شخصی به نام مزاحم بن حریث به او گفت: «اما من بر دین عثمان هستم». نافع بن هلال به او خطاب کرد: «تو بر دین شیطان هستی». و سپس به او حمله کرد و او را از پا درآورد.⁽²⁾

بُرَیر بن خضیر همدانی، در میدان کارزار عاشورا با مخالفین امامت و ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام مناظره کرد و برای اثبات امامت الهی آن حضرت از شیوۀ احتجاج قرآن استفاده و یزید بن معقل را دعوت به مباهله کرد. ضربۀ بُرَیر بر فرق سر ابن معقل، حقانیت عقاید شیعی او را در مقام مباهله اثبات نمود.⁽³⁾

و حبیب بن مظاهر به‌عنوان یادآوری به قرة بن قیس گفت: «کرامت تو فقط در ولایت پدران حسین علیه السلام است؛ پس او را یاری کن».⁽¹⁾

قال له حبیب بن مظاهر: «ویحک یا قرة بن قیس!... انصُر هذا الرجل الذی بآبائه أیدک الله بالکرامة و إیانا معک.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 411.) شرح این واقعه در این کتاب آمده است.

امام حسین علیه السلام در اعتقاد اصحابش، دارای عصمت و عاری از خطا و انحراف بود. وجود خود را در کنار امام علیه السلام در تقابل با سربازان بنی‌امیه، تقابل پاکی و خباثت می‌دیدند.

شب عاشورا جمعی از مزدوران کوفی، رفتار امام حسین علیه السلام و یارانش را زیر نظر داشتند. حضرت اباعبدالله علیه السلام در حال تلاوت این آیه بود: (وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ ما کانَ اللّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ)2 ؛ خداوند هرگز مؤمنان را وانگذارد تا آن‌که با آزمایش، بدسرشت را از پاک‌گوهر و طیّب جدا کند». صدای او به گوش بعضی از آنان رسید. بریر بن خضیر به آنان گفت: «به خدا قسم! طبق این آیۀ قرآن، ما همان پاکان و طیّبون هستیم و شما در مقابلۀ با امام معصوم، خبیث و بدذات‌اید».⁽²⁾

خداپرستی و عبادت خالص

یاران امام حسین علیه السلام با تقدیم جان و بذل خون خود، در یاری آن حضرت و با جهاد به همراه او، وعده‌های الهی را تصدیق کردند و قصدشان فقط جلب رضای پروردگار عالمیان و بندگی او بود.⁽¹⁾

ألذین واسوه بأنفسهم و بذلوا دونه مُهَجهم و جاهدوا معه أعدائک إبتغاء مرضاتک و تصدیقاً بوعدک و خوفاً من وعیدک. (زیارت امام حسین علیه السلام در بالای سر امام علی علیه السلام؛ مستدرک الوسایل، ج 10، ص 415.)

وقتی که نامۀ امام حسین علیه السلام در کوفه توسط مسلم بن عقیل خوانده شد، عدّه‌ای گریه کردند. عابس بن ابی‌شبیب شاکری از جا برخاست و ضمن اظهار وفاداری و یاری مسلم، خطاب به او گفت: «هدفم از یاری تو، فقط رضای خدا است».⁽²⁾وقتی عمر بن سعد علّت یاری امام علیه السلام را از نافع بن هلال پرسید، او جواب داد: «خداوند می‌داند که چرا حسین علیه السلام را یاری می‌کنم».⁽³⁾

نمازهای بسیار، رکوع و سجده‌های طولانی از نشانه‌های آنان بود. امیر کوفه، غلام خود معقل را برای جاسوسی و کشف مخفی‌گاه مسلم بن عقیل به میان طرفداران او مأمور کرد. چون او به تازگی همراه عبیدالله از بصره آمده بود، کسی از شیعیان را نمی‌شناخت. معقل، برای یافتن شیعیان به مسجد رفت.

در آن‌جا شخصی را دید که نماز بسیار به جا می‌آورد. پیش خود گفت که شیعیان کثیرالصلاة هستند؛ پس او باید از شیعیان و اصحاب حسین علیه السلام باشد و وسیلۀ مناسبی برای دسترسی به مسلم بن عقیل خواهد بود.⁽¹⁾

خفی علی عبیدالله بن زیاد موضع مسلم بن عقیل، فقال لمولی له من اهل الشام یسمی معقلا، و ناوله ثلاثة آلاف درهم فی کیس، و قال: «خذ هذا المال، و انطلق، فالتمس مسلم بن عقیل، و تأت له بغایة التأتی.» فانطلق الرجل حتی دخل المسجد الأعظم، و جعل لایدری کیف یتأتی الأمر. ثم إنه نظر إلی رجل یکثر الصلاة إلی ساریه من سواری المسجد، فقال فی نفسه: «إن هؤلاء الشیعة یکثرون الصلاة، و أحسب هذا منهم.» (الأخبار الطوال، ص 235.)

غروب تاسوعا، کوفیان عزم جنگ را کردند؛ حبیب بن مظاهر اسدی، برای منصرف کردن آنان از جنگ با فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله صحبت کرد. او ضمن بیان این‌که قتل پسر پیامبر موجب روسیاهی قاتلین در قیامت خواهد بود، گفت: «اصحاب او در همین شهر کوفه، بهترین بندگان خدا هستند که نیمه‌های شب، سعی فراوان در عبادت دارند و خداوند را بسیار یاد می‌کنند».⁽²⁾

ضحاک بن عبدالله مشرقی⁽³⁾نقل می‌کند که امام حسین علیه السلام و همۀ یارانش در طول شب عاشورا احیا گرفتند و نماز و استغفار بسیار کرده و گریه

می‌کردند.⁽¹⁾

عن الضحاک بن عبدالله المشرقی قال: «فلما أمسی حسین و أصحابه قاموا اللیل کله یصلون و یستغفرون و یدعون و یتضرعون.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 421)؛ بَاتُوا قَارِئِینَ رَاکِعِینَ سَاجِدِینَ. (ابن شهرآشوب؛ المناقب، ج 4، ص 99.)

آنان روز عاشورا، آخرین نماز صبح را به امامت مقتدای‌شان حضرت سید الشهدا علیه السلام به جا آوردند.⁽⁴⁾

نماز ظهر عاشورا، نمونۀ بی‌نظیر عبادت خالص آنان است. ابوثمامۀ صائدی با اعلام وقت نماز، از امام حسین علیه السلام اجازۀ اقامۀ نماز خواست. امام علیه السلام او را دعا کرد و از خداوند خواست او را از نمازگزاران قرار دهد. باقی‌ماندۀ اصحاب که تا آن لحظه زنده بودند، در کنار بنی‌هاشم با اقتدا به مولای خود و با وجود بارش تیرهای دشمن، نماز خوف به جا آوردند تا در آخرین ساعات عمر، نماز اول وقت را از دست ندهند.⁽⁵⁾

سعید بن عبدالله حنفی در کنار زهیر بن قین، در برپایی نماز، امام حسین علیه السلام را یاری کردند. آن دو به امر امام جلوی او ایستادند تا مانع حملات دشمن در هنگام نماز شوند.

گروهی از یاران امام حسین علیه السلام که اهل کوفه بودند، در میان مردم شهر به کثیرالصلاة (بسیار نمازگزار) مشهور بودند؛ از جمله سوید بن عمرو بن ابی المطاع که او را با این صفت می‌شناختند.⁽¹⁾

مهران، از غلامان بنی‌کاهل می‌گوید: «در کربلا مردی با حسین بود که با مردان عبیدالله سخت می‌جنگید و با هر حملۀ خود آنان را به هم می‌ریخت. سپس به نزد امام علیه السلام برمی‌گشت و دوباره با رجزی حملۀ دیگری را انجام می‌داد. نامش را پرسیدم، گفتند که او ابوعمرو نهشلی یا خثعمی است. عامر بن نهشل به او حمله کرد و او را به شهادت رساند و سرش را از تن جدا نمود. نقل کرده‌اند که ابوعمرو، شب‌زنده‌دار بود و نماز بسیار به‌جا می‌آورد.⁽²⁾

نداشتن تعصبات قومی و قبیله ای

ابوثمامۀ صائدی، با پسرعموی خود که از سربازان عمر بن سعد بود، جنگید و او را کشت.⁽¹⁾

قتل أبوثمامة الصائدی إبن عم له کان عدوا له. (ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 184.)

ملازمت قرآن

عموم یاوران حضرت ابی‌عبدالله علیه السلام قاری قرآن بودند و برخی از آنان انس و الفت عمیقی با قرآن داشتند. برخی از آنان بزرگ‌ترین و معروف‌ترین معلمان و قاریان قرآن در دیار خود بودند. تعالیم عده‌ای از آنان کوفیان را با قرآن آشنا کرده بود.

بعضی از شاگردان مکتب قرآنی حضرت علی علیه السلام، مانند عبدالرحمن بن عبدرب بودند که قرآن را نزد آن حضرت آموخته بودند⁽³⁾و روز عاشورا در میان اصحاب فرزندش امام حسین علیه السلام قرار داشتند. معلومات قرآنی آن‌ها که از مفسّر بی‌نظیر این کتاب آسمانی یعنی علی بن ابی‌طالب علیه السلام فرا گرفته بودند، مورد استقبال شدید جمعی از قرآن‌پژوهان در کوفه قرار داشت.⁽⁴⁾

زید بن حصین همدانی⁽¹⁾

زید بن حصین الهمدانی و کان یقال له سید القراء. (رجال الکشی، ص 79.)

روز عاشورا حنظلة بن اسعد شامی، با تلاوت آیات (یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ الْأَحْزابِ مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ مَا اللّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ وَ یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنادِ یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ ما لَکُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عاصِمٍ)3 ؛ «ای قوم! من بر شما می‌ترسم از روزی مانند روز سخت احزاب و امم پیشین * مثل روزگار ناگوار قوم نوح، عاد، ثمود و امم بعد از اینان که همه به کیفر کفر و عصیان هلاک شدند و خدا هیچ ارادۀ ظلم در حق بندگان نکند و هلاک آن‌ها به سوء اختیار خودشان است * و ای قوم! من بر شما از عذاب روز قیامت که خلق از سختی آن به فریاد آیند و یکدیگر را بخوانند، سخت می‌ترسم». مردم کوفه را نصیحت کرد و آنان را متوجه عاقبت سوء جنگ با امام حسین علیه السلام نمود. او گفت: «ای مردم! با حسین علیه السلام نجنگید که به عذاب خوارکننده‌ای دچار خواهید شد. آن‌گاه آیۀ (فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری)4 ؛ «... پس شما را گرفتار عذاب می‌کند و هر کس دروغ بگوید، ناامید می‌شود». را تلاوت کرد. او پس از ناامید شدن از کوفیان، به طرف امام علیه السلام آمد و عرض کرد: «آیا حرکت ما به سوی خداوند نیست؟» حضرت فرمود: «آری، به سوی بهتر از دنیا و ثروت تمام‌نشدنی قدم بگذار و اینان وقتی دعوت

مرا رد کردند، مستوجب عذاب شدند، حال که یاران شایسته و صالح تو را کشته‌اند، بیش از آن عذاب خواهند شد». حنظله، پس از سخنان امام حسین علیه السلام چون پهلوانی بزرگ به جنگ با مزدوران عمر بن سعد رفت و بر سختی‌های آن صبر کرد تا به شهادت رسید.⁽¹⁾

جاء حنظلة بن أسعد الشبامی، فوقف بین یدی الحسین علیه السلام یقیه السهام، و الرماح و السیوف بوجهه و نحره، و أخذ ینادی (یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ مِثْلَ یَوْمِ الْأَحْزابِ مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَ مَا اللّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ وَ یا قَوْمِ إِنِّی أَخافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنادِ یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ ما لَکُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ عاصِمٍ) یا قوم! لاتقتلوا حسینا (فَیُسْحِتَکُمْ بِعَذابٍ وَ قَدْ خابَ مَنِ افْتَری) ثمّ إلتفت إلی الحسین علیه السلام فقال له: «أفلا نروح إلی ربّنا، و نلحق بإخواننا؟» فقال: «بلی، رح إلی ما هو خیر لک من الدنیا و ما فیها، و إلی ملک لایبلی.» فتقدّم فقاتل قتال الابطال و صبر علی إحتمال الأهوال حتّی قتل رضوان الله علیه. (اللهوف، ابن طاوس؛ ص 110.) فقال له الحسین علیه السلام: «رحمک الله إنّهم قد إستوجبوا العذاب حین ردّوا ما دعوتهم إلیه من الحقّ و نهضوا لیستبیحوک و أصحابک فکیف بهم الآن قد قتلوا إخوانک الصالحین.» (الکامل فی التاریخ، ابن الأثیر؛ ج 4، ص 72.)

امین و آبرومند در جامعه

دلدادگان سالار شهیدان در کربلا، غیر از تشیّع که نرخ اتهام در دورۀ معاویه - لعنة الله علیه - بود، اتهامی نداشته⁽²⁾و همواره امین و مورد احترام مردم کوفه بودند که آنان را با القابی چون «وجهٌ من الوجوه»⁽³⁾، کریم (آبرومند)

و شریف نام می‌بردند.⁽¹⁾

اللهوف، ص 111.

مسلم بن عوسجه، با خدمات درخشان خود در عصر نبوی و بعد از آن، یکی از افتخارات مسلمانان محسوب می‌شد.⁽²⁾از سوید بن عمرو بن ابوالمطاع به عنوان فردی شریف و کثیرالصلاة در تاریخ یاد شده است.⁽³⁾شهرت او با این عنوان، نشان می‌دهد که منشأ شرافت او در اذهان عمومی، شاخص‌های مادی نبوده، بلکه معنویت او باعث این شرافت بوده است. بر همین اساس (داشتن منزلت اجتماعی اصحاب) کشتن آنان، برای سفاکانی که در لشکر کوفه بودند، به‌عنوان یک امتیاز اجتماعی، موجب افتخار بود. پس از شهادت حبیب بن مظاهر، عده‌ای با یکدیگر نزاع کرده و هر یک ادعا می‌کردند که او را به قتل رسانده‌اند تا این‌که عمر بن سعد دخالت کرد و نزاع پایان یافت. چنین نزاعی بعد از شهادت عابس بن ابی‌شبیب هم رخ داد. این نزاع درونی بین کوفیان، فقط به خاطر جوایز عبیدالله نبود، بلکه به دلیل شهرت آنان، امتیازات و منزلت اجتماعی هم برای قاتلان به ارمغان می‌آورد.

پس از خاتمۀ نبرد عمر بن سعد، سرهای اصحاب شهید امام علیه السلام را به اندازۀ مشارکت افراد قبایل در جنگ، تقسیم کرد تا به نزد عبیدالله و یزید برده و جایزه دریافت کنند.

می‌توان گفت اغلب اصحاب امام حسین علیه السلام، بزرگ طایفه یا بزرگ‌زاده و صاحب عزّت دنیا بودند که در رکاب آن حضرت، عزّت آخرت را می‌جستند. روز عاشورا که کوفیان سعی در بی‌نام‌ونشان جلوه دادن بعضی از اصحاب داشتند، برخی از یاوران امام علیه السلام با رجزهای خود، ریشه‌های اصیل و دیرینۀ خانوادگی خویش را معرفی کردند.

در مقتل ابن اعثم و خوارزمی، نام سه جوان آمده که در ابتدای رجزهای آنان، عبارت «إن تنکرونی؛ اگر مرا انکار می‌کنید». هست که معلوم می‌شود چنین مسئله‌ای رواج داشته است. آن‌ها بعد از این جمله، خود و عظمت نیاکان خود را معرفی کرده‌اند و منظورشان این بود که اگر کوفیان جوانان حسینی را انکار کرده و قصد تحقیر آن‌ها را دارند، بدانند که آنان دارای ریشه‌های عمیق هستند تا فرصت انکار نباشد و همه بدانند که اصحاب امام حسین علیه السلام از شرافت و کرامت اجتماعی برخوردارند و محض ایمان به خداوند، به دفاع از حریم خاندان رسول الله صلی الله علیه و آله و امامت پرداخته‌اند.

عبدالله بن عمیر (جناح) کلبی⁽¹⁾

إن تنکرونی فأنا ابن الکلب، سوف ترونی و ترون ضربی. (مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 15 و الفتوح، ج 5، ص 104.)

سال‌ها قبل از واقعۀ عاشورا، سلمان صحابۀ بزرگ رسول‌خدا صلی الله علیه و آله، آنان را برادر خود خواند و به اخوّت با آنان افتخار می‌کرد. او در مأموریتی، وقتی به کربلا رسید، نام آن مکان را پرسید و پس از آن‌که نام کربلا را شنید، گفت: «این‌جا موضع شهادت برادران من است، این‌جا محل تاختن اسبان آن‌ها و جای ریختن خون‌های‌شان است. در گذشته بهترین انسان‌ها در این مکان به شهادت رسیده‌اند و در آینده هم بهترین انسان‌ها به شهادت می‌رسند». سپس به راه خود ادامه داد.⁽¹⁾

لما أتانا سلمان الفارسی قادما فتلقیته ممن تلقاه فسار حتی إنتهی إلی کربلاء فقال: «ما یسمون هذه؟» قالوا: «کربلاء.» فقال: «هذه مصارع إخوانی، هذا موضع رحالهم و هذا مناخ رکابهم و هذا مهراق دمائهم؛ قتل بها خیر الأولین و یقتل بها خیر الآخرین ثم سار.» (معجم رجال الحدیث، ج 8، ص 196.)

با همۀ شایعات بنی‌امیه که قصد داشتند یاوران امام حسین علیه السلام را افرادی سطحی و از دین خارج شده معرفی کنند، اما مردم آنان را در قبل و بعد از شهادت‌شان، مؤمن می‌دانستند. مردم کوفه روزی که کاروان اسرا وارد شهر شد، با دیدن سرهای خونین آنان بر نیزه‌ها به گریه افتادند. قاتلین اصحاب مورد بی‌اعتنایی قرار گرفتند، بلکه گاهی در فرصت‌های مناسب اگر شناسایی می‌شدند، جان‌شان به خطر می‌افتاد؛ حتی برخی از آنان به قتل هم رسیدند.⁽²⁾

عمر بن سعد پس از حادثۀ عاشورا، به هر مجلسی وارد می‌شد مورد اعتراض⁽³⁾و بی‌اعتنایی قرار می‌گرفت؛ به‌طوری که حضار سلام او را پاسخ نمی‌دادند.⁽⁴⁾

مواسات و وفاداری نسبت به امام علیه السلام

سراسر نهضت حضرت ابی‌عبدالله علیه السلام، مملو از گذشت، ایثار و وفاداری یاران اوست. خود حضرت دربارۀ آنان فرمود: «(در طول تاریخ انبیا و اوصیا) من اصحابی باوفاتر و بهتر از اصحاب خود نمی‌شناسم».⁽¹⁾

قال الحسین علیه السلام: «أمّا بعد؛ فإنّی لاأعلم أصحابا أوفی و لا خیرا من أصحابی.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 418؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 91 و ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 57.)

سن اغلب آنان از سنّ سید الشهدا علیه السلام بلکه بعضی از آنان پیر و کهنسال بودند تعدادی از بصره و گروهی از حجاز به امام حسین علیه السلام ملحق شدند.⁽²⁾شماری از اصحاب بعد از شهادت مسلم بن عقیل در کوفه، خود را مخفی

کرده⁽³⁾و در مسیر کاروان تدریجاً به امام علیه السلام پیوستند. دسته‌ای هم خود را در کربلا به امام رساندند.

به دلیل نظارت شدید بر تردّد مردم در شهر و اطراف آن⁽⁴⁾و حراست راه‌ها

توسط مأموران عبیدالله،⁽¹⁾دو دستۀ اخیر مسیر را مخفیانه طی کردند⁽²⁾برخی هم در پوشش لشکر عمر بن سعد قرار گرفتند تا خود را به امام خویش برسانند.⁽³⁾

با تمام این احوال، شب عاشورا اغلب اصحاب به امام عرض کردند که اگر دست‌های‌مان قطع شود، با صورت و گلوی‌مان، تو و خانواده‌ات را حفظ خواهیم کرد و جان‌مان را فدای تو می‌کنیم تا وفاداری خود را در میثاق با پروردگار ثابت کنیم.⁽⁴⁾

«هانی بن عروه»⁽¹⁾

شرح حال او در فصل بعدی بیان شده است.

قیس بن مسهّر، هنگام رساندن نامۀ امام حسین علیه السلام به عده‌ای از یارانش در کوفه، توسط گروه حصین بن تمیم، رییس شرطه‌های کوفه، دستگیر شد. او هنگام دستگیر شدن نامۀ امام را بلعید و نگذاشت که دشمن به مفهوم آن پی ببرد. به دستور عبیدالله، او را به جرم فاش نکردن مطالب نامۀ امام، از بام دارالاماره به پایین انداختند و در حالی که از شکستگی استخوان به خود می‌پیچید، سر از بدنش جدا کردند؛ اما بر عهد خود پای‌بند ماند و در این راه جان خود را فدا کرد.

در وفاداری اصحاب و پایداری آنان به عهد امامت، کافی است به سخنان آنان از وقتی که به امام حسین علیه السلام ملحق شدند تا لحظۀ شهادت توجه شود؛ آن‌گاه معلوم می‌شود که با وجود همۀ فراز و نشیب‌ها و خطرها، هیچ شک و تردیدی به قلب آن‌ها در حمایت از امام‌شان وارد نشد.

مسلم بن عقیل علیه السلام در کوفه قبل از شهادتش، در حالی که اشک بر گونه‌هایش جاری بود، گفت: «گریۀ من از ترس به خطر افتادن جانم نیست، بلکه بر امام حسین علیه السلام و خاندان او که به سوی من می‌آیند، گریه می‌کنم.⁽²⁾

در «عذیب الهجانات» جمله‌ای به نقل از زهیر بن قین آمده که آرام‌بخش دل‌های غم‌زدۀ حرم نبوی بود: او به امام علیه السلام گفت: «ای فرزند رسول خدا! اگر

دنیا برای ابدیت هم باقی بود و ما بدون مرگ طبیبعی در آن جاوید بودیم، همچنان جهاد در کنار تو و مرگ در راه تو را بر ماندن در این دنیا ترجیح می‌دادیم».⁽¹⁾

فقام زهیر بن القین و قال: «و لو کانت الدنیا لنا باقیة و کنا فیها مخلدین لأثرنا النهوض معک علی الإقامة.» (اللهوف، ص 78 و 79.)

سپس بُریر بن خضیر به امام علیه السلام عرض کرد: «ای پسر رسول‌خدا! خداوند با وجود تو بر ما منّت گذاشت تا بتوانیم در رکاب تو با دشمنان خدا بجنگیم و اعضای بدن ما قطعه قطعه شود تا شفاعت جدّت در قیامت شامل حال ما گردد».⁽²⁾

زهیر باز هم ارادت خود را به مولایش ابراز داشته، عرض کرد: «ای پسر رسول‌خدا! دوست دارم هزاران مرتبه کشته شوم و زنده شوم تا مرگ را از تو و خانواده‌ات دور کنم».⁽³⁾

سپس نافع بن هلال برخاست و گفت: «به خدا قسم! با این بصیرت و نیّتی که ما داریم، همواره دوستان تو را دوست داریم و با دشمنان تو دشمنی می‌کنیم و از جنگ باکی نداریم.⁽⁴⁾

مسلم بن عوسجه عرض کرد: «اگر ما دور تو را خالی کنیم؛ پس عذر ما برای ترک ادای حق شما نزد خداوند چه خواهد بود؟ به خدا قسم! نیزۀ خود را در سینۀ دشمنانت می‌شکنم و تا شمشیر در دست دارم، بر سر آنان می‌کوبم. اگر سلاح نداشته باشم، با سنگ به جنگ آنان می‌روم تا کشته شوم و هرگز از تو جدا نمی‌شوم».⁽¹⁾

فقام إلیه مسلم بن عوسجة الأسدی فقال: «أنحن نخلی عنک و لما نعذر إلی الله فی أداء حقک؟ أما والله حتی أکسر فی صدورهم رمحی، و أضربهم بسیفی ما ثبت قائمه فی یدی، و لاأفارقک، و لو لم یکن معی سلاح أقاتلهم به لقذفتهم بالحجارة دونک حتی أموت معک.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 419.)

سعید بن عبدالله حنفی آن شب سخنی گفت که مانند آن از زبان عموم اصحاب هم شنیده شد. او به امام علیه السلام عرض کرد: «به خدا قسم! اگر کشته شوم و زنده گردم و آتش‌زده شوم و این عمل هفتاد مرتبه تکرار شود، همچنان از تو جدا نخواهم شد؛ زیرا این کشته شدن کرامت ابدی را به دنبال دارد».

سپس حضرت به آنان فرمود: «فردا هیچ کس از ما باقی نمی‌ماند و همۀ شما با من به شهادت می‌رسید». همۀ آنان گفتند: «حمد می‌کنیم خداوند را که با یاری تو به ما کرامت بخشید».⁽²⁾

«إنی غدا أقتل و تقتلون کلکم معی، لایبقی منکم واحد.» فقالوا: «الحمد للّه الذی أکرمنا بنصرک.» (الهدایة الکبری، ص 204 و الحر العاملی؛ إثبات الهداة، ج 4، ص 53.)

شب عاشورا به محمد بن بشیر حضرمی - یکی از یاران امام علیه السلام - خبر دادند که فرزندت در مرز ری به اسارت درآمده است. او گفت: «فرزندم را به خدا می‌سپارم، هر چند هرگز راضی نیستم که زنده باشم و او اسیر دست دشمن باشد». امام حسین علیه السلام به او فرمود: «بیعتم را از تو برداشتم، برو و برای آزادی پسرت اقدام کن». محمد بن بشیر عرض کرد: «گرفتار درندگان بیابان شوم، اگر شما را با این دشمنان رها کنم». و امام را تنها نگذاشت. حضرت سیدالشهدا علیه السلام چند لباس ارزشمند به قیمت هزار دینار به‌عنوان فدیۀ آزادی فرزندش به او داد و فرزند دیگرش را به این کار مأمور کرد.⁽¹⁾

قیل لمحمد بن بشیر الحضرمی فی تلک الحال قد أسر إبنک بثغر الری فقال: «عند الله أحتسبه و نفسی ما کنت أحب أن یؤسر و أنا أبقی بعده.» فسمع الحسین علیه السلام قوله فقال: «رحمک الله أنت فی حل من بیعتی؛ فاعمل فی فکاک إبنک.» فقال: «أکلتنی السباع حیا إن فارقتک.» قال: «فأعط إبنک هذه الأثواب البرود یستعین بها فی فداء أخیه.» فأعطاه خمسة أثواب قیمتها ألف دینار. (اللهوف، ص 93.)

نافع در روز عاشورا، با بازوان شکسته به اسارت سربازانی که فرماندۀ آنان شمر بن ذی‌الجوشن بود، درآمد و در حالی که خون از محاسنش سرازیر بود، گفت: «دوازده نفر از شما را کشتم و از این عمل خود پشیمان نیستم؛ اگر بازوانم سالم بود، نمی‌توانستید مرا اسیرکنید».⁽²⁾

أسیرا، قال فأخذه شمر بن ذی‌الجوشن و معه أصحاب له یسوقون نافعا حتی أتی به عمر بن سعد، فقال له عمر بن سعد: «ویحک یا نافع! ما حملک علی ما صنعت بنفسک؟» قال: «إن ربی یعلم ما أردت.» و الدماء تسیل علی لحیته و هو یقول: «والله لقد قتلت منکم إثنی عشر سوی من جرحت و ما ألوم نفسی علی الجهد، و لو بقیت لی عضد و ساعد ما أسرتمونی.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 442.)

با کمی دقت در سخنان و حالات اصحاب، معلوم می‌شود که آنان بیش از آن‌که برای از پا درآوردن دشمن بجنگند، تصمیم در حراست از جسم و جان امام و اهل بیت او داشتند. آنچه برای آنان مهم بود، حفظ جان و شخصیت امام بود. جهاد را در رکاب حضرت سیدالشهدا علیه السلام برای خالی کردن بغض خود نسبت به دشمن انتخاب نکردند، بلکه در نظر داشتند جان خویش را فدای حجّت خدا کنند؛ لذا، سخت‌ترین نحوۀ مرگ را پسندیدند تا فداکاری آنان عرشی شود.

آنان در حالی که از طرف عبیدالله، پیشنهاد اموال زیاد و امان‌نامه داشتند، امام علیه السلام را رها نکردند و صورت خود را در برابر شمشیرها سپر ساختند و سینۀ خود را آماج نیزه‌ها کردند تا به امام‌شان آسیبی نرسد و دائماً می‌گفتند: «اگر حسین علیه السلام کشته شود، ما نزد پیامبر عذری نخواهیم داشت».⁽¹⁾

عن فضیل بن الزبیر قال کان حبیب من السبعین الرجال الذین نصروا الحسین علیه السلام و لقوا جبال الحدید و استقبلوا الرماح بصدورهم و السیوف بوجوههم و هم یعرض علیهم الأمان و الأموال فیأبون و یقولون: «لا عذر لنا عند رسول الله صلی الله علیه و آله إن قتل الحسین علیه السلام.» (رجال الکشی، ص 78.)

عمرو بن قرظۀ انصاری، پروانه‌وار به دور حضرت می‌چرخید و بدن خود را سپر تیرها و نیزه‌هایی که به سوی امام می‌آمد، قرار داد و تا زنده بود، هیچ تیر و نیزه‌ای به امام علیه السلام اصابت نکرد. سراسر وجود او عشق به مولایش بود.⁽²⁾

آنان در واپسین لحظات عمر خود، همچنان نگران امام‌شان بودند. مسلم بن عوسجه در خون خود آغشته و به روی زمین افتاده بود و رمقی در بدن نداشت؛ اما با گردش چشم خود به امام حسین علیه السلام اشاره کرد و با صدای

ضعیف به حبیب بن مظاهر گفت: «تا پای مرگ، در دفاع از این مرد تلاش کن». حبیب هم به او اطمینان خاطر داد. سپس مسلم دم فرو بست.⁽¹⁾

دنا منه حبیب و قال: «عز علی مصرعک یا مسلم! أبشر بالجنة.» فقال له مسلم قولا ضعیفا: «بشرک الله.» ثم قال له حبیب: «لو لا إننی أعلم أنی فی الأثر لأحببت أن توصی إلی بکل ما أهمک.» فقال له مسلم: «فإنی أوصیک بهذا.» و أشار إلی الحسین علیه السلام فقاتل دونه حتی تموت فقال له حبیب: «لأنعمنک عینا.» ثم مات رضوان الله علیه. (اللهوف، ص 106 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 182.)

خداوند دربارۀ اصحاب امام حسین علیه السلام همۀ خیر را اراده نمود و شرح صدر نصیب‌شان کرد. وفاداری اصحاب در روز عاشورا، فقط بروز ملکات اخلاقی محض نبود؛ چرا که بسیاری از ملکات رفتاری تحت فشار سنگین دشواری‌ها و سختی‌ها ذوب می‌شود. استقامت اصحاب در کربلا اثر هدایت باطنی و تدبیر ملکوتی حضرت سیدالشهدا علیه السلام نسبت به اصحاب بود.

حلقۀ امنیت آنان، دسترسی به امام علیه السلام را برای کوفیان بسیار سخت کرده بود. آنان می‌دانستند که باید از همۀ اصحاب عبور کنند تا به امام حسین علیه السلام برسند. یاران آن حضرت، چون سدی آهنین از او دفاع می‌کردند و در این راه چون کوهی مستحکم ایستادگی می‌نمودند.⁽²⁾شمر با انبوهی از جمعیت به اصحاب حضرت حمله کرد تا بتواند به حضرت سیدالشهدا علیه السلام دست یابد؛ ولی به هدف خود نرسید و دانست تا یاران باوفای او زنده‌اند، کشتن حضرت ممکن نیست.⁽³⁾

آنان، یکایک یا دو نفری به خدمت امام علیه السلام می‌رسیدند تا برای‌شان از خداوند جزای خیر بخواهد؛ آن‌گاه با خداحافظی از حضرت به میدان جنگ می‌رفتند تا به شهادت برسند.⁽¹⁾

ثم أتاه أصحابه مثنی و فرادی یقاتلون بین یدیه و هو یدعو لهم و یقول: «جزاکم الله أحسن جزاء المتقین.» فجعلوا یسلّمون علی الحسین علیه السلام و یقاتلون حتی یقتلوا. (البدایة و النهایة، ابن کثیر؛ ج 8، ص 185.)

از هفتمین روز محرم که کوفیان آب را بر امام علیه السلام و اصحاب او تحریم کردند، آنان دچار عطش شدید شدند. شبی حضرت اباعبدالله علیه السلام، عباس علیه السلام را همراه عدّه‌ای از یاران خود برای آوردن آب از شریعه، فرستاد. از سوی دیگر، چهارهزار نفر به فرماندهی عمرو بن حجاج زبیدی از طرف عمر بن سعد مأمور بودند تا از رسیدن آب به حرم حسینی جلوگیری کنند. وقتی عمرو بن حجاج یکی از یاران امام علیه السلام به نام نافع بن هلال را دید، از او پرسید که برای چه آمده‌ای؟ گفت: «آمدم تا از این آبی که بر ما بسته‌اید، بنوشم». عمرو گفت: «بنوش، گوارایت باد». اما نافع گفت: «نه به خدا قسم! قطره‌ای از این آب نمی‌نوشم تا حسین علیه السلام و یاران او که سخت تشنه هستند، از این آب بنوشند».⁽²⁾

تلاش برای حفظ جان امام علیه السلام

وقتی کثیر بن عبدالله شعبی از طرف عمر بن سعد پیغامی را برای امام حسین علیه السلام آورد و خواست او را ملاقات کند، ابوثمامۀ صیداوی که او را به

خباثت و بدذاتی می‌شناخت، از او خواست شمشیرش را تحویل دهد یا پیغام را به او بگوید تا به امام منتقل کند و یا هنگام دادن پیغامش به حضرت، فرصت دهد که دست صیداوی بر شمشیر وی باشد تا خطر حملۀ او به امام علیه السلام برطرف شود. کثیر، هیچ یک از شروط را نپذیرفت؛ بنابراین، برگشت⁽¹⁾

فأقبل کثیر إلیه فلما رَاه أبوثمامة الصائدی قال للحسین علیه السلام: «أصلحک الله یا أباعبدالله! قد جاءک شر أهل الأرض و أجرءهم علی دم و أفتکهم» و قام إلیه فقال له: «ضع سیفک.» قال: «لا و لا کرامة إنما أنا رسول فإن سمعتم منی بلغتکم ما أرسلت به إلیکم و إن أبیتم إنصرفت عنکم.» قال: «فإنی آخذ بقائم سیفک ثم تکلم بحاجتک.» قال: «لا والله لاتمسه.» فقال له: «أخبرنی بما جئت به و أنا أبلغه عنک و لاأدعک تدنو منه فإنک فاجر.» فاستبا و انصرف إلی عمر بن سعد فأخبره الخبر. (الإرشاد، ج 2، ص 85.)

نگرانی ابوثمامه بی‌جا نبود؛ زیرا کثیر بن عبدالله، قبل از آمدن به نزد حضرت به عمر بن سعد گفته بود که اگر تو بخواهی، حسین را به قتل می‌رسانم و او این پیشنهاد را نپذیرفته بود.⁽²⁾

بعد از طلوع آفتاب روز عاشورا، به محض آن‌که اولین پیکان به نشانۀ شروع جنگ از کمان عمر بن سعد پرتاب شد، بلافاصله سیل تیر از طرف لشکر کوفه به سوی امام حسین علیه السلام باریدن گرفت.⁽³⁾این بارش تیر از سوی کوفیان تا بعد از ظهر آن روز ادامه داشت و در طول مدت حملات دشمن، اعضای بدن

اصحاب، سپر ثابت دفاعی از آن حضرت بود. جملۀ «فدایت شوم» ورد زبان یاران حضرت در شب و روز عاشورا خطاب به امام بود.⁽¹⁾

فلما رَای ذلک ابوثمامة عمرو بن عبدالله الصائدی قال للحسین علیه السلام: «یا أباعبدالله، نفسی لک الفداء.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 439.)

سوید بن عمرو بن ابی‌المطاع، چون شیر در میدان جنگ، شجاعانه جنگید و در تحمل جراحات، صبر را از پا درآورد تا این‌که با بدن پر از جراحت در میان کشته‌ها بر زمین افتاد و بی‌هوش شد. او بعد از شهادت امام علیه السلام به هوش آمد و از دشمنان شنید که مولایش کشته شده است؛ پس با زحمت فراوان از جا برخاست، از ساق کفش خود خنجری درآورد و شروع به جنگیدن کرد تا به شهادت رسید.⁽²⁾او تنها صحابۀ امام علیه السلام بود که بعد از آن حضرت به شهادت رسید.

حنظلة بن اسعد شامی، نبرد خود را در دفاع از حضرت سیدالشهدا علیه السلام قرار داد و پیوسته در کنار او بود و علاوه بر دست و پای خود، صورت و گلوی خویش را برای حفظ جان امام در مقابل تیرها، نیزه‌ها و سنگ‌ها سپر کرد.⁽³⁾

آنان با این همه رشادت و فداکاری، همچنان دچار غم بزرگی بودند که چرا نمی‌توانند بیش از این به مولای‌شان خدمت کنند. هرگاه غربت امام علیه السلام را می‌دیدند، بر او رقّت کرده و سخت می‌گریستند.

وقتی اصحاب امام علیه السلام متوجه شدند که با وجود انبوه جمعیت کوفه، توان حفظ جان او را ندارند، در فدا کردن جان خود در راه آن مظلوم تعجیل کردند تا با تنگ‌تر شدن حلقۀ محاصرۀ دشمن، در دنیا نباشند؛ زیرا طاقت دیدن غربت امام خود را نداشتند.⁽¹⁾

فلما رأی أصحاب الحسین أنهم قد کثروا علیهم، و أنهم لایقدرون علی أن یمنعوا الحسین علیه السلام و لا أنفسهم، تنافسوا أن یقتلوا بین یدیه. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 442 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 184.)

دو برادر به نام‌های عبدالله و عبدالرحمن، فرزندان عزره (عروه) غفاری، در ساعات آخر به محضر امام علیه السلام رسیدند و گفتند که دشمن کاملاً بر ما مسلط شده، دوست داریم در مقابل چشمان شما بجنگیم و از شما دفاع کنیم تا کشته شویم.

حضرت سیدالشهدا علیه السلام، آنان را تشویق کرده، با این شرط که نزدیک امام باشند و بجنگند، اجازۀ رفتن به میدان را به آنان داد و طنین رجز آنان در میدان کربلا پیچید تا به شهادت رسیدند.⁽²⁾

إلیک، فأحببنا أن نقتل بین یدیک، نمنعک و ندفع عنک.» قال: «مرحبا بکما! أدنوا منی.» فدنوا منه، فجعلا یقاتلان قریبا منه، و أحدهما یقول: «قد علمت حقا بنوغفار، و خندف بعد بنی نزار، لنضر بن معشر الفجار، بکل عضب صارم بتار، یا قوم! ذودوا عن بنی‌الأحرار، بالمشرفی و ألقنا الخطار.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 442 و البدایة و النهایة، ابن کثیر؛ ج 8، ص 184.)

دو جوان دیگر، به نام‌های سیف بن حارث بن سریع و مالک بن عبد بن سریع، که از طرف مادر برادر و از طرف پدر عموزاده بودند، در حالی که گریه می‌کردند به محضر امام حسین علیه السلام رسیدند. حضرت سیدالشهدا علیه السلام علت گریۀ آنان را پرسید. آنان گفتند: «به خدا قسم! از ترس جان خویش گریه نمی‌کنیم، بلکه بر مظلومیت و غربت شما اشک می‌ریزیم؛ زیرا نمی‌توانیم این بی‌کسی را از شما دور کنیم». حضرت علیه السلام برای آن دو، بهترین پاداش را از خداوند خواستند.⁽¹⁾

جاء الفتیان الجابریان: سیف بن الحارث بن سریع، و مالک ابن عبد بن سریع، و هما إبنا عم، و إخوان لام، فأتیا حسینا فدنوا منه و هما یبکیان، فقال: «ای إبنی‌أخی! ما یبکیکما؟ فوالله إنی لأرجو أن تکونا عن ساعة قریری عین.» قالا: «جعلنا الله فداک! لا والله ما علی أنفسنا نبکی، ولکنا نبکی علیک، نراک قد أحیط بک، و لانقدر علی أن نمنعک.» فقال: «جزاکما الله یا بنی أخی! بوحدکما من ذلک و مواساتکما إیای بأنفسکما أحسن جزاء المتقین.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 443.)

دو برادر دیگر پس از شهادت حنظلة بن اسعد شامی خدمت امام حسین علیه السلام رسیدند و با او وداع کردند. سپس به میدان رفتند و با فاصلۀ نزدیکی در حضور حضرت مبارزۀ مردانه‌ای کردند تا به شهادت رسیدند.⁽²⁾

سرانجام با شهادت عدّه‌ای از یاران و تنگ‌تر شدن حلقۀ محاصرۀ دشمن، عمرو بن خالد صیداوی خدمت امام علیه السلام رسید و عرض کرد: «فدایت شوم! سعی دارم به زمرۀ اصحاب شهید تو ملحق شوم. طاقت ندارم زنده باشم و ببینم که شما را در تنهایی به شهادت می‌رسانند». امام فرمود: «به جرگۀ آنان

قدم بگذار که به زودی ما هم به تو ملحق می‌شویم. او هم به مقاتله پرداخت تا به شهادت رسید.⁽¹⁾

برز عمرو بن خالد الصیداوی فقال للحسین علیه السلام: «یا أباعبدالله! جعلت فداک قد هممت أن ألحق بأصحابک و کرهت أن أتخلف فأراک وحیدا بین أهلک قتیلا.» فقال له الحسین علیه السلام: «تقدم فإنا لاحقون بک عن ساعة.» فتقدم فقاتل حتی قتل رضوان الله علیه. (اللهوف، ص 109.)

اصحاب امام علیه السلام، سالکان عارفی بودند که نصرت امام را سلوک توحیدی می‌دانستند و با استقامت در ولایت آن حضرت، مراتب عوالم حقیقی را شهود می‌کردند. بعضی از آنان برای درک این شهود، سال‌ها مشقّت را تحمل کرده بودند.

مردی از قبیلۀ بنی‌اسد مدّت‌ها قبل از عاشورا به سرزمین کربلا آمده و به امید ملاقات حضرت سیدالشهدا علیه السلام در انتظار کاروان آن حضرت به سر می‌برد. رهگذران از او سؤال می‌کردند که در این بیابان بی‌آب و علف چه می‌کنی؟ او ضمن این‌که آمدن فرزند پیامبر، امام حسین علیه السلام را خبر می‌داد، می‌گفت: «به این‌جا آمده‌ام تا او را ببینم، یاری‌اش کنم و در کنارش کشته شوم». بعد از واقعۀ عاشورا، بادیه‌نشین‌ها به سراغش رفتند و او را در خون غلطان و به آرزوی خود رسیده، یافتند.⁽²⁾

تعدادی از غلامان حضرت سیدالشهدا علیه السلام و آل ابوطالب را نیز می‌توان از اصحاب معرفتی کربلا برشمرد.⁽¹⁾

نام آنان عبارت است از: سلیمان، غلام حسین بن علی علیهما السلام؛ منجح، غلام حسن بن علی علیهما السلام؛ قارب الدیلمی، غلام حسین بن علی علیهما السلام؛ حارث بن نبهان، غلام حمزة بن عبد المطلب و جون بن حوی، غلام ابوذر غفاری.

«جون» غلام ابوذر که هنگام تبعید او به ربذه، آن را به حضرت علی علیه السلام بخشید، یکی از آنان بود که با معرفت کامل، وفادار ماند و بعد از سال‌ها خدمت به اهل بیت، امام حسین علیه السلام را تا کربلا همراهی کرد و لحظه‌ای از او جدا نشد.⁽²⁾

روز عاشورا امام حسین او را آزاد کرد و فرمود: «در پی عافیت به دنبال ما آمدی، حالا خود را گرفتار راه پر خطر ما نکن». اما او جواب داد: «در آرامش کنار شما بودم، حال که روزگار سخت است، شما را رها کنم؟ به خدا سوگند که بوی بدنم غلیظ، خاندانم بی‌مقدار و چهره‌ام سیاه است؛ راه بهشت را به سویم باز کن تا بدنم خوش‌عطر شود و در کنار شما اصالت و شخصیت یابم و روسفید شوم. نه، به خدا قسم! از تو جدا نمی‌شوم تا این خون سیاهم با خون شما آمیخته شود». او با شجاعت مبارزه کرد تا به شهادت رسید.⁽³⁾

اسلم بن عمرو نیز از غلامان امام حسن علیه السلام بود که مسلمان شد و بعد از شهادت آن حضرت در خدمت امام حسین علیه السلام بود. شاهد مقام رفیع او، همین بس که هنگام شهادتش، سالار شهیدان صورت به صورت او گذاشت و در حالی که فریاد می‌زد: «در خوش‌بختی چه کسی مثل من، لیاقت تکریم پسر پیامبر را داشته است». در آغوش امام جان داد.⁽¹⁾

نصر بن ابونیزر هم غلامی بود که مسلمان شد و از طرف صاحبش به رسول الله صلی الله علیه و آله هدیه شد. نصر، بعد از پیامبر در خانۀ فاطمه و علی علیهما السلام تربیت یافت⁽²⁾و در کربلا به شهادت رسید.

از دیگر یاران امام علیه السلام که مملوک غلام بود و در راه نهضت عاشورا به شهادت رسید، شخصی به نام سلیمان بود. او از معتمدین امام بود.⁽³⁾سلیمان، نامۀ امام حسین علیه السلام را که حاوی دعوت از بزرگان شیعه در بصره بود، برای

آنان برد تا به یاری فرزند پیامبر بشتابند. او، نامۀ امام را به دست آنان رسانید، اما گرفتار ترس و وحشت آنان شد. منذر بن جارود از اشراف بصره که دخترش همسر عبیدالله بود، به گمان آن‌که سلیمان جاسوس او است، او را دستگیر کرده و نزد والی بصره برد. عبیدالله، که با حفظ سمت در امارت بصره، حکم فرمانروایی کوفه را هم از طرف یزید بن معاویه گرفته بود و آمادۀ حرکت به کوفه بود، دستور داد تا سلیمان را به قتل برسانند⁽¹⁾

کان سلیمان هذا من موالی الحسین علیه السلام، أرسله بکتب إلی رؤساء الأخماس بالبصرة حین کان بمکّة. ظنّ المنذر بن الجارود أنّه دسیس من عبیدالله و کان صهره فإنّ بحریة بنت الجارود تحت عبیدالله، فأخذ الکتاب و الرسول فقدّمهما إلی عبیدالله بن زیاد فی العشیة التی عزم علی السفر إلی الکوفة صبیحتها، فلمّا قرأ الکتاب قدّم الرسول سلیمان و ضرب عنقه. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 357.)

صبر در امتحانی بزرگ

شدّت سختی‌ها و مصائب، می‌تواند مقاومت انسان‌های بزرگ را در هم بشکند

اما با عنایت خاص حضرت سیدالشهدا علیه السلام به اصحاب بامعرفت خود، سختی‌ها و شداید واقعۀ عاشورا، باعث لغزش آنان نشد و خللی در باور آن بزرگواران به وجود نیامد.

«یزید بن نبیط» دربارۀ خطرهایی که در راه رسیدن به کاروان امام علیه السلام وجود داشت به شیعیان بصره چنین گفت: «به خدا سوگند! برای من قدم زدن در میان آنان‌که به دنبالم هستند، آسان‌تر از سوار مرکب شدن است». او و دو پسرش در راه امام علیه السلام به شهادت رسیدند.⁽¹⁾

فقال (یزید بن نبیط): «إنی والله لو قد إستوت إخفافهما بالجدد لهان علی طلب من طلبنی...» ثم أقبل معه حتی أتی فقاتل معه، فقتل معه هو و إبناه. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 353.)

علاوه بر سختی‌های جهاد و مبارزه، خباثت لشکر کوفه در آن روز بر مشقات آنان می‌افزود؛ به طوری که از نبرد عاشورا، به «اشدّ قتال خَلقه الله (شدیدترین جنگی که تا به حال خلق شده)» تعبیر کرده‌اند.⁽²⁾ناجوانمردی‌هایی از کوفیان در کربلا سر زد که سابقۀ تاریخی نداشت.

با این حال با شدید شدن سختی‌ها و تنگ‌تر شدن حلقۀ محاصرۀ دشمن، رابطۀ قلبی و انس اصحاب نسبت به حضرت اباعبدالله علیه السلام بیشتر می‌شد و آنان نیز در تمام لحظات روز عاشورا، تحت تدبیر ظاهری و هدایت باطنی امام علیه السلام بودند. حضرت در طول آن روز، چندین بار با سخنان خود به اصحابش دل‌گرمی داد.

علی بن الحسین علیهما السلام فرمود: «هنگامی که نبرد بر حسین علیه السلام سخت شد، اصحاب او هم مانند امام چهره‌های‌شان نورانی و قلب‌های‌شان مثل اعضای بدن‌شان در آرامش و راحتی قرار داشت. عدّۀ اندکی مضطرب در میان اصحاب ضمن استقامت، به یکدیگر می‌گفتند: «نگاه کنید چگونه است که امام از مرگ نمی‌هراسد؟» حضرت به آنان فرمود: «ای بزرگواران! صبور باشید و از مرگ

نهراسید؛ زیرا مرگ چون پلی است که شما با عبور از روی آن، سختی‌ها را پشت سر گذاشته و به بهشت بی‌انتها با نعمت‌های همیشگی وارد می‌شوید.

انتقال از زندان به سوی قصرها شما را ناراحت نکند، بلکه این دشمنان شما هستند که از قصر نعمت به زندان عذاب می‌روند.

در ادامه از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نقل کردند که فرموده است: «دنیا زندان مؤمن و بهشت کافر است و مرگ پلی به سوی بهشت یا جهنّم است؛ من دروغ نمی‌گویم و به من دروغ گفته نشده است».⁽¹⁾

عَنْ أَبِی‌جَعْفَرٍ الثَّانِی عَنْ آبَائِهِ علیه السلام قَالَ، قَالَ عَلِی بْنُ الْحُسَینِ علیه السلام لَمَّا إشْتَدَّ الْأَمْرُ بِالْحُسَینِ بْنِ عَلِی بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ نَظَرَ إِلَیهِ مَنْ کَانَ مَعَهُ فَإِذَا هُوَ بِخِلَافِهِمْ لِأَنَّهُمْ کُلَّمَا إشْتَدَّ الْأَمْرُ تَغَیرَتْ أَلْوَانُهُمْ وَ ارْتَعَدَتْ فَرَائِصُهُمْ وَ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَانَ الْحُسَینُ علیه السلام وَ بَعْضُ مَنْ مَعَهُ مِنْ خَصَائِصِهِ تُشْرِقُ أَلْوَانُهُمْ وَ تَهْدَأُ جَوَارِحُهُمْ وَ تَسْکُنُ نُفُوسُهُمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: «أنْظُرُوا لَایبَالِی بِالْمَوْتِ.» فَقَالَ لَهُمُ الْحُسَینُ علیه السلام: «صَبْراً بَنِی‌الْکِرَامِ فَمَا الْمَوْتُ إِلَّا قَنْطَرَةٌ تَعْبُرُ بِکُمْ عَنِ الْبُؤْسِ وَ الضَّرَّاءِ إِلَی الْجِنَانِ الْوَاسِعَةِ وَ النَّعِیمِ الدَّائِمَةِ فَأَیکُمْ یکْرَهُ أَنْ ینْتَقِلَ مِنْ سِجْنٍ إِلَی قَصْرٍ وَ مَا هُوَ لِأَعْدَائِکُمْ إِلَّا کَمَنْ ینْتَقِلُ مِنْ قَصْرٍ إِلَی سِجْنٍ وَ عَذَابٍ إِنَّ أَبِی حَدَّثَنِی عَنْ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله أَنَّ الدُّنْیا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْکَافِرِ وَ الْمَوْتُ جِسْرُ هَؤُلَاءِ إِلَی جِنَانِهِمْ وَ جِسْرُ هَؤُلَاءِ إِلَی جَحِیمِهِمْ مَا کَذَبْتُ وَ لَا کُذِبْت.» (معانی الأخبار، ص 288 و بحارالأنوار، ج 44، ص 29.)

امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که امام حسین علیه السلام روز عاشورا، ساعتی قبل از شهادت به اصحاب باوفای خود فرمود: «روزی رسول‌خدا به من فرمودند طولی نمی‌کشد که به سرزمین عراق، جایی که انبیا و اوصیا در آن‌جا قرار داشته‌اند، رانده می‌شوی و در آن مکان به شهادت می‌رسی و عدّه‌ای تو را یاری می‌کنند که درد اصابت شمشیر را در خود احساس نمی‌کنند و به همراهت به شهادت

می‌رسند. آن‌گاه این آیه را تلاوت کرد (قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ)؛ «ای آتش بر ابراهیم سرد و سلامت باش». و در ادامه فرمود: «فرزندم! خطرها و صدمه‌های نبرد بر تو و اصحاب تو، نوید سلامتی و آرامش خواهد بود». سپس فرمود: «شما را به بهشت بشارت می‌دهم و به خدا قسم! اگر ما را بکشند، بر پیامبرمان وارد می‌شویم».⁽¹⁾

عن أبی‌جعفر علیه السلام قال قال الحسین بن علی علیهما السلام لأصحابه قبل أن یقتل إن رسول الله صلی الله علیه و آله قال: «یا بنی! إنک ستساق إلی العراق و هی أرض قد إلتقی بها النبیون و أوصیاء النبیین و هی أرض تدعی عمورا و إنک تستشهد بها و یستشهد معک جماعة من أصحابک لایجدون ألم مس الحدید و تلا قُلْنا یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ، تکون الحرب علیک و علیهم بردا و سلاما فأبشروا فوالله لئن قتلونا فإنا نرد علی نبینّا.» (الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 848.)

سهل بن زیاد و محمد بن فضیل بن یسار، در رجال این حدیث متهم به غلو هستند؛ اما این نسبت درست نیست. زیرا به عقیده‌ی بعضی از علمای رجال، راویانی که احادیث اعجاز ائمه علیهم السلام را نقل می‌کردند، متهم به غلوّ بودند. بنا بر تحقیق، این مبنا صحیح نیست. پس امثال سهل و محمد بن فضیل توثیق شده‌اند. حسن بن محبوب هم ثقه است و سعد بن عمر جلّاب هم، چون ابن ابی‌عمیر از او حدیث نقل کرده است و بنا بر قاعده مشایخ ثقات، وی ثقه است. پس این روایت به لحاظ اعتبار ضعیف نیست.

هر چه عرصه تنگ‌تر و فشارها سخت‌تر می‌شد، آن‌ها صبر و تحمل بیشتری نشان می‌دادند.

تسلیم محض امام معصوم علیه السلام

جذبه‌های ولایی امام علیه السلام اساس انتخاب و اختیار اصحاب بود؛ به همین دلیل، تلاش آن‌ها مجذوب خواسته و ارادۀ امام علیه السلام بود.

آنان چیزی نمی‌خواستند، مگر آنچه امام‌شان می‌خواست، چیزی نمی‌دیدند، مگر آنچه امام‌شان می‌دید، سخنی نمی‌شنیدند، مگر آنچه امام‌شان می‌شنید و آنچه امام دوست داشت، آن‌ها هم آن را دوست داشتند.

بارها اصحاب آن حضرت تصمیم بر انجام کاری گرفتند و امام حسین علیه السلام آنان را منع کرد و بدون هیچ اعتراضی، تسلیم رضایت‌مندانه از خود نشان دادند و هرگز بدون اذن امام اقدام به مبارزه نکردند.⁽¹⁾

کَانَ کُلُّ مَنْ أَرَادَ الْخُرُوجَ وَدَّعَ الْحُسَینَ علیه السلام وَ قَالَ: «السَّلَامُ عَلَیکَ یابْنَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله!» فَیجِیبُهُ: «وَ عَلَیکَ السَّلَامُ وَ نَحْنُ خَلْفَکَ وَ یقْرَأُ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ ینْتَظِر.» (ابن شهرآشوب؛ المناقب، ج 4، ص 100.)

صبح عاشورا، شمر قصد حمله از پشت خیام را داشت؛ اما به خندقی پر از آتش برخورد و شروع به جسارت کرد. مسلم بن عوسجه که از این توهین سخت ناراحت شده بود، خواست او را هدف تیر قرار دهد، امام حسین علیه السلام مانع او شد.

او به امام عرض کرد: «یابن رسول اللّه صلی الله علیه و آله! اجازه فرمایید تا او را با تیری از پای درآورم؛ زیرا این بدکار، یکی از دشمنان خدا و ستمکاران بزرگ است و خداوند امروز مرا در نابودی او کمک فرموده است». حضرت پاسخ دادند: «چنین کاری مکن؛ زیرا من دوست ندارم آغازکنندۀ جنگ باشم» و مسلم بن عوسجه، امر امام خویش را امتثال کرد.⁽²⁾

هنگامی که حرّ بن یزید ریاحی راه را بر کاروان امام حسین علیه السلام بست، زهیر خدمت آن حضرت آمد و عرض کرد: «ای فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله! نبرد با این عدّۀ کم، آسان‌تر از جمعیتی است که در حال اضافه شدن هستند». و قسم یاد کرد که آن وقت، قتال با آن‌ها در قدرت ما نخواهد بود؛ اما امام به او فرمود: «نمی‌خواهم آغازکنندۀ جنگ باشم» و زهیر سخن حضرت را پذیرفت.⁽¹⁾

فقال له زهیر بن القین: «یابن رسول الله صلی الله علیه و آله! إن قتال هؤلاء أهون من قتال من یأتینا من بعدهم، فلعمری لیأتینا من بعد من تری ما لا قبل لنا به.» فقال له الحسین علیه السلام: «ما کنت لأبدأهم بالقتال.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 409.)

در سخنان بیشتر اصحاب در وقایع عاشورا، کلمۀ «إستأذَنَ (کسب اجازه کرد)» و «أتأذَنُ لی (آیا به من اجازه می‌دهی)» نقل شده است. وجود مصلحت در نفس عمل و نیّت خیر برای آنان کافی نبود، بلکه آن‌ها مصلحت واقعی را در اطاعت امام زمان خویش می‌دانستند.

یزید بن حصین وقتی می‌خواست با کوفیان سخن بگوید، از امام علیه السلام اجازه گرفت.⁽²⁾

شب عاشورا نیز حبیب بن مظاهر، برای رفتن به محل استقرار طایفۀ بنی اسد و جذب افرادی از آن طایفه برای یاری فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله از حضرت سیدالشهدا علیه السلام اجازه خواست.⁽³⁾

اخلاق الهی و اسلامی

کارهای اخلاقی که از انسان صادر می‌شود، براساس معرفت الهی و تزکیۀ نفس و صفای دل است و هدف او در عمل اخلاقی رسیدن به ثواب اخروی است.⁽¹⁾

فإن غایة الاستکمال الخُلقی فی مسلک الأنبیاء و أرباب الشرائع، السعادة الحقیقیة للإنسان و هو استکمال الإیمان بالله و آیاته، و الخبر الأخروی و هی سعادة و کمال فی الواقع. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 373.)

گاهی رفتار اخلاقی، براساس تجلی و شهود اسما و صفات الهی و به قصد رسیدن به فنای الهی اقدام می‌شود. نوع دوّم براساس درک و شهود مراتب بالای توحید و ولایت الهیه است که به افاضۀ مستقیم ذات باری تعالی برای اولیای خدا حاصل می‌شود⁽⁴⁾

(المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 360.)

اخلاقی سراسر وجود مؤمن را حبّ الهی فرامی‌گیرد و مظهر اسما و صفات ربوبی می‌شود و متخلق در آرامش مطلق قرار دارد. پی‌آمد مراتب ترقی، مربوط به کشف برخی غیوب است؛ ولی از آثار نوع دوّم، اتصال حقیقی به عوالم بالای وجود است که همۀ آن عوالم در ولی خدا تجلی می‌کند.⁽¹⁾

مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله ضمن بیان نظام‌های اخلاقی، مسلک خاصی از اخلاق را تبیین می‌کند که مخصوص قرآن و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است و در هیچ شریعت آسمانی سابقه نداشته و در هیچ مکتب اخلاقی بیان نشده است. او مبانی این مسلک قرآنی را چنین بیان می‌کند:

الف) مالکیت حقیقی نسبت به همه‌ی موجودات از آن خداوند متعال است.

ب) هیچ استقلالی برای غیرخدا نیست و همه‌ی ماسوی‌الله نیازمند او هستند. بدون خواست خداوند هیچ موجودی توفیق حرکت ندارد.

ج) بر این اساس، امید و توکّل به غیرخدا باطل است، ترس از غیر خداوند بیهوده است، غیر خدا فانی است و فقط خداوند باقی است. مطلوب واقعی انسان فقط خداوند است و مقصد رفتار او باید خداوند باشد. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 359.)

وی این مراتب را مولود معرفت تام به اسمای الهی و شهود خالص انوار اسما و صفات الهی می‌داند و بدین منظور آیاتی را ذکر می کند؛ قوله تعالی: (اللّهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی) (طه، آیه‌ی 8)، (ذلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُمْ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ءٍ) (انعام، آیه‌ی 102)، (الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ) (سجده، آیه‌ی 7)، (وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ) (طه، آیه‌ی 111)، (کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ) (بقره، آیه‌ی 116)، (وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیّاهُ) (اسراء، آیه‌ی 23)، (أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهِیدٌ) (فصلت، آیه‌ی 53)، (أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ مُحِیطٌ) (فصلت، آیه‌ی 54) و (وَ أَنَّ إِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی) (نجم، آیه‌ی 42).

او در آخر، تربیت بندگان صالح، عالمان ربّانی و اولیای الهی در سطح مردان و زنان براساس این مسلک را، از افتخارات مخصوص قرآن و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قلمداد می‌کند. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 360.)

بسیاری از اولیای الهی برای دیگران قابل درک نیست و موجب تعجب بیننده و گاه اتّهام به آن ولیّ می‌شود؛ زیرا افق اخلاق در مقام تدلی، در سطح اخلاق اجتماعی که مردم عادی برای رسیدن به نظم و تأمین منافع مادی و معنوی، دنیوی و اخروی و فردی و اجتماعی انجام می‌دهند، نیست؛ زیرا بین بایدهای عقل عادی با جاذبه‌های مقام حبّ فی الله بسیار فاصله است. احکام عقل عادی با احکام محبوب و محبّتی فرق بسیار دارد.⁽¹⁾

فللعقل أحکام و للحب أحکام. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 360.)

تفاوت دیگر مقام تدلی و مقام ترقیّ در حوزۀ عمل است. در تدلّی، نگاه ربطی به موجودات اقتضا می‌کند که خداوند محبوب باشد، چون همۀ ماسوی الله، جمالی غیر از تجلی جمیل حقیقی نیست. پس همواره جمیل واقعی اقتضای محبوبیت دارد؛ لذا، انسان به تبع محبوب خود، نمی‌خواهد مگر آنچه را که او بخواهد و نمی‌بیند مگر آنچه خدا ببیند و به چیزی غیر از رضوان او رضا نمی‌دهد. امید به کسی و ترس از کسی غیر از خداوند ندارد. همۀ حالات انسان تابع محبوب است.⁽¹⁾

کذلک الأمر من جهة العمل فإنه إذا کان لایحب إلا لله فلا یرید شیئا إلا لله و ابتغاء وجهه الکریم، و لایطلب و لایقصد و لایرجو و لایخاف، و لایختار، و لایترک، و لاییأس، و لایستوحش، و لایرضی، و لایسخط إلا لله و فی الله. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 374.)

سراسر رفتار یاران باوفای حضرت سیدالشهدا علیه السلام در قیام عاشورا، براساس عقل انجذابی بود و هرگز نمی‌توان آن را با عقل عادی درک کرد. در زمانی که عقل عادی مردم کوفه عافیت طلبی و همراهی با بنی امیه را تشخیص دادند تا جانشان حفظ شود. آنان بذل جان و فداکاری در دفاع از سیدالشهدا علیه السلام را مراتب جمال حق دیدند و چیزی به نام خطر را حس نکردند.

آنان به امر امام‌شان دشمنان تشنۀ خود را سیراب کردند. وقتی گروه هزارنفری حرّ به «ذی‌حسم» رسید، حضرت به اصحاب خود دستور داد آب‌هایی را که با خود همراه داشتند به سربازان تشنۀ حرّ و اسبان آن‌ها دادند. امام حسین علیه السلام و اصحابش در نهایت مهربانی با دست خود، کوفیان و اسب‌های‌شان را سیراب کردند.⁽¹⁾

در میان یاران حضرت، کسانی سیر إلی الخلق کرده و دائماً نسبت به کوفیان احساس مسئولیت نموده و قصد داشتند که آن‌ها را از معصیت ریختن خون فرزند فاطمه علیها السلام نجات دهند. قبل از آغاز نبرد در روز عاشورا، زهیر بن قین خطاب به مزدوران عمر بن سعد گفت: «ای مردم کوفه! پیش از آن‌که بین ما شمشیر حاکم شود و حرمت‌ها شکسته شود و تفرقه پدید آید، شما را انذار می‌کنم. ما هنوز به‌عنوان مسلمان با هم برادر هستیم و بر گردن یکدیگر حق نصیحت داریم، من وظیفه دارم که شما را نسبت به انتخاب‌تان آگاه کنم؛ پس بپرهیزید از عذاب الهی.⁽¹⁾

با صبوری به دشمن خود ترحم کرده و آنان را مدیریت اخلاقی می‌کردند، بلکه بارقه‌های هدایت الهی شامل حال دشمنان شود.

حبیب بن مظاهر در حال معرفی یاران بزرگوار امام علیه السلام بود که شخصی به نام عزرة بن قیس بی‌ادبانه فریاد زد: «تو خودخواهانه از خویش تعریف می‌کنی». آن‌گاه زهیر مؤدبانه پاسخ داد: «چون خداوند او (حبیب) را پاک و هدایت فرموده است».⁽¹⁾

فقال له (حبیب بن المظاهر) عزرة بن قیس: «إنک لتزکی نفسک ما استطعت.» فقال له زهیر: «یا عزرة! إن الله قد زکاها و هداها.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 416.)

اصحاب امام علیه السلام در شدت جنگ هم با دشمنان خود به نیکی سخن می‌گفتند و همواره با زبان فطرت با دشمن گفت‌وگو می‌کردند. آنان فقط رفتار نیک نداشتند، بلکه تحت تأثیر فیض ربانی، مظهر اسما و صفات الهی بودند و مردم آنان را به وارستگی می‌شناختند.

روز عاشورا یزید بن معقل در لشکر کوفه با طعنه به بُریر بن خُضَیر گفت: «می‌بینی خداوند با تو چه کرد (دچار چه ذلتی شده‌ای)؟ بریر گفت: «با انتخاب این راه، خداوند خیر را برای من خواست؛ ولی به خاطر انتخاب تو، شرّ نصیبت کرده است». یزید جواب داد: «البته اکنون دروغ گفتی، در حالی که در گذشته هیچ وقت تو را دروغ‌گو ندیده بودیم».⁽²⁾بدین ترتیب، دشمن هم به تعالی شخصیت اخلاقی اصحاب حسینی شهادت داد.

آنان قبل از شهادت، در طول زندگی خود با خانواده و مردم، حقوق بندگان خدا را رعایت می‌کردند و هیچ نقطۀ سیاهی در پروندۀ معاشرت اجتماعی آنان وجود ندارد.

شب عاشورا مردی از میان اصحاب بلند شد و به امام علیه السلام عرض کرد: «من به کسی بده‌کارم چه کنم؟» امام به او فرمود: «برو و دِین خود را ادا کن». سپس به یکی از یارانش مأموریت داد تا در میان اصحاب اعلام کند، هر کس بر گردن او قرضی هست، مرا همراهی نکند⁽¹⁾

أن رجلا من الأنصار أتی الحسین علیه السلام فقال: «إن علی دینا.» فقال: «لایقاتل معی مَن علیه دین.» (ابن سعد؛ الطبقات الکبری، ج 10، ص 467.)

شجاعت

دلیری و شهامت، صفتی است که در یاران عاشورایی حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام به اوج کمال رسید. و اگر در طول تاریخ بشریت سیری کنیم شجاع‌تر از آنان را نیابیم. آنان در آن روز خطیر و در آن نبرد نابرابر با تعداد بسیار اندک، شجاعانه در مقابل لشکر چندین هزارنفری کوفه قد علم کردند و کمترین وحشتی از انبوه دشمن به خود راه ندادند. تعداد یاران حضرت که تنها 23 نفرشان سواره و باقی پیاده نظام بودند، چنان بر قلب لشکر کوفه حمله می‌بردند که نظم کوفیان به هم می‌خورد. یکی از فرماندهان سپاه عمر بن سعد به نام عزرة بن قیس، با دیدن قدرت اصحاب امام علیه السلام که از نیروی ایمان‌شان نشأت می‌گرفت، به ضعف کوفیان پی برد و پیکی به سوی عمر بن سعد فرستاد و ضمن سرزنش او، نیروی بیشتری از پیاده نظام و تیراندازان درخواست کرد. عمر بن سعد از بعضی اطرافیان خود کمک خواست؛ ولی آنان جرأت

مقابله با جمعیت اندک اصحاب امام علیه السلام را نداشتند و اظهار ضعف و ناتوانی کردند.⁽¹⁾

قاتلهم أصحاب الحسین علیه السلام قتالا شدیدا و أخذت خیلهم تحمل و إنما هم إثنان و ثلاثون فارسا، و أخذت لاتحمل علی جانب من خیل أهل الکوفه إلا کشفته، فلما رای ذلک عزرة بن قیس و هو علی خیل أهل الکوفة أن خیله تنکشف من کل جانب، بعث إلی عمر بن سعد، عبدالرحمن ابن حصن، فقال: «أما تری ما تلقی خیلی مذ الیوم من هذه العده الیسیرة! إبعث إلیهم الرجال و الرماه.» فقال لشبث بن ربعی: «ألا تقدم إلیهم!» فقال: «سبحان الله! أتعمد إلی شیخ مضر و أهل المصر عامه تبعثه فی الرماه! لم تجد من تندب لهذا و یجزی عنک غیری.» (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 436 و 437.)

دنوا من الحسین علیه السلام و أصحابه رشقوهم بالنبل، فلم یلبثوا أن عقروا خیولهم، و صاروا رجالة کلهم. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 436 و 437.)

آری در آن واقعه، شجاعت و روحیۀ قوی یک گروه عظیم در برخی از اصحاب دیده می‌شد، به‌طوری که به تنهایی دست به عملیاتی بزرگ زدند. سپاه کوفه، در مکانی به نام نخیله آمادۀ گسیل به سوی امام علیه السلام می‌شدند. گاهی عبیدالله به آن اردوگاه سر می‌زد. عمار بن ابی‌سلامۀ دالانی از اصحاب امام⁽³⁾خود را بدانجا رساند تا عبیدالله را به قتل برساند؛ اما موفق نشد و بعد از آن به کربلا رفت و به یاری مولایش شتافت. عمار صبح عاشورا و در حملۀ اول کوفیان به شهادت رسید.⁽⁴⁾

پس از شهادت

اشاره

پس از شهادت امام علیه السلام به فرمان عمر بن سعد، رأس اطیب امام توسط خولی بن یزید اصبحی و حمید بن مسلم ازدی برای عبیدالله فرستاده شد.⁽¹⁾

لشکریان کوفه تا ظهر فردای عاشورا در کربلا ماندند و کشته‌های خود را دفن کردند؛ اما اجساد سیدالشهدا علیه السلام و یاران باوفای او را روی زمین رها نمودند. آنان سرهای مطهر اصحاب امام را که هفتاد و دو نفر بودند، پس از جدا کردن از بدن‌ها بر نیزه زدند⁽²⁾و توسط قبایل مشارکت‌کننده در جنگ،⁽³⁾به فرماندهی شمر بن ذی‌الجوشن و قیس بن اشعث و عمرو بن حجاج، به سوی کوفه حرکت دادند.⁽⁴⁾

روز سوم پس از واقعه، ساکنین غاضریه برای تجهیز امام و اصحاب او اقدام کردند. آنان پیکرهای پاک یاران امام علیه السلام را که در اطراف مولای‌شان جان باخته بودند، جمع کردند و بر آن‌ها نماز گذاردند و نزدیک موضع پای امام - که الآن قبورشان است - مکانی را حفر کرده و دفن نمودند.⁽¹⁾

لَمَّا رَحَلَ ابْنُ سَعْدٍ خَرَجَ قَوْمٌ مِنْ بَنِی‌أَسَدٍ کَانُوا نُزُولًا بِالْغَاضِرِیةِ إِلَی الْحُسَینِ علیه السلام وَ أَصْحَابِهِ رَحْمَةُ اللهِ عَلَیهِمْ فَصَلَّوْا عَلَیهِمْ وَ دَفَنُوا الْحُسَینَ علیه السلام حَیثُ قَبْرُهُ الْآنَ وَ دَفَنُوا ابْنَهُ عَلِی بْنَ الْحُسَینِ الْأَصْغَرَ عِنْدَ رِجْلَیهِ وَ حَفَرُوا لِلشُّهَدَاءِ مِنْ أَهْلِ بَیتِهِ وَ أَصْحَابِهِ الَّذِینَ صُرِعُوا حَوْلَهُ مِمَّا یلِی رِجْلَی الْحُسَینِ علیه السلام وَ جَمَعُوهُمْ فَدَفَنُوهُمْ جَمِیعاً مَعاً وَ دَفَنُوا الْعَبَّاسَ بْنَ عَلِی علیه السلام فِی مَوْضِعِهِ الَّذِی قُتِلَ فِیهِ عَلَی طَرِیقِ الْغَاضِرِیةِ حَیثُ قَبْرُهُ الْآنَ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 455؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 114؛ البلاذری؛ أنساب الأشراف، ج 3، ص 205 و ابن طاوس؛ اللهوف، ص 144.)

براساس روایتی، امام زین العابدین علیه السلام برای دفن پدر شهیدش در کربلا حاضر شد. امام سجاد علیه السلام به حسب ظاهر در اسارت مزدوران عبیدالله بود؛ اما در باطن و بدون آن‌که آنان بفهمند، توسط عوامل غیبی به کربلا آمد و با دست خود پیکر پاک امام علیه السلام را دفن کرد و سپس نزد اسرا به کوفه برگشت.⁽²⁾

شاید علی بن الحسین علیهما السلام در تجهیز و دفن اصحاب پدر خود هم دخالت داشته است.

سرهای شهدا در کوفه

در کوفه، رأس امام حسین علیه السلام را تا چند روز بر چوب‌ها آویختند تا قاتلین بر قتل او ببالند و مایۀ عبرت مخالفین عبیدالله هم بشود.⁽¹⁾به نظر می‌آید که، سرنوشت رؤوس اصحاب با رأس مطهر آن حضرت یکی بود.⁽²⁾یعنی رؤوس آنان به همراه رأس امام در آن شهر گردانده و سپس تا مدتی آنها را در موضع بلندی نصب نمودند. رأس اطیب امام علیه السلام توسط زُحَر بن قیس و چند روز پس از آن، سرهای شهدا به همراه اهل بیت امام علیه السلام به دستور عبیدالله و توسط مأموران او، به فرماندهی شمر بن ذی‌الجوشن به شام نزد یزید فرستاده شد.⁽³⁾

سرهای شهدا در شام

قبل از ورود به شام، مأموران سرهای بریدۀ یاران سالار شهیدان را که همراه رأس پاک امام علیه السلام و حرم نبوی بودند، بر نیزه و چوب‌های بلند زده و سپس وارد شام کرده در مقابل چشمان مردم به نمایش گذاشتند.⁽¹⁾

فَلَمَّا قَرُبُوا مِنْ دِمَشْقَ دَنَتْ أُمُّ کُلْثُومٍ مِنْ شِمْرٍ وَ کَانَ مِنْ جُمْلَتِهِمْ فَقَالَتْ لَهُ لِی إِلَیکَ حَاجَةٌ فَقَالَ مَا حَاجَتُکِ قَالَتْ إِذَا دَخَلْتَ بِنَا الْبَلَدَ فَاحْمِلْنَا فِی دَرْبٍ قَلِیلِ النَّظَّارَةِ وَ تَقَدَّمْ إِلَیهِمْ أَنْ یخْرِجُوا هَذِهِ الرُّئُوسَ مِنْ بَینِ الْمَحَامِل؛ [در شام جمعیت زیادی به انتظار ایستاده بودند تا کاروان حسینی را ببینند.] با نزدیک شدن به شهر شام، حضرت زینب کبری علیها السلام) از مأموران خواست تا سرهای مطهر را از دروازه‌ی دیگر وارد کنند تا با تماشای آن‌ها، حرمت اهل بیت امام علیه السلام حفظ شود. (اللهوف، ص 174.)

در این‌که سرهای شهدا به پیکرهای خود در کربلا ملحق شدند یا در حوالی شام دفن شدند؟ روایات مختلفی هست که بیان آن خارج از هدف این قلم است.

برخی از اصحاب معرفتی

اشاره

حبیب بن مظاهر اسدی

حامی اهل بیت علیهم السلام

حبیب بن مظاهر⁽¹⁾

مُظهّر به ضم میم و تشدید هاء هم ضبط شده است.

روزی میثم تمار و حبیب بن مظاهر در حالی که بر روی اسب نشسته بودند، در مسیری و در حضور بنی‌اسد یکدیگر را ملاقات کردند. حبیب ضمن بیان علایم جسمی میثم، گفت: «می‌بینم این شخص را که در راه محبت اهل

بیت پیامبر صلی الله علیه و آله به دار کشیده خواهد شد». میثم هم گفت: «مردی را می‌شناسم که برای یاری پسر دختر پیامبر خروج خواهد کرد و کشته می‌شود و سرش در کوچه‌های کوفه چرخانده می‌شود». بعد از این گفت‌وگو از یکدیگر جدا شدند. حاضران آن دو را متهم به دروغ‌گویی کردند. هنوز آنان متفرق نشده بودند که رشید هجری از راه رسید و سراغ آن دو را گرفت. مردم گفتند آن‌ها رفتند و خبرگفت‌وگوی حبیب و میثم را به او دادند. رشید در حالی که از آن جمع دور می‌شد گفت: «خدا رحمت کند میثم را که فراموش کرده است بگوید صد درهم جایزۀ برای سر مقتول تعیین می‌شود». حاضران او را دروغ‌گوتر از آن دو خواندند.

می‌گویند روزگار گذشت و دیدیم میثم را در کنار خانۀ عمرو بن حریث به دار کشیدند و چند روز بعد، سر حبیب را که همراه حسین علیه السلام در کربلا کشته شده بود، به کوفه آوردند. پس درستی سخن آن سه نفر را دیدیم.⁽¹⁾

مرّ میثم التمّار علی فرس له فاستقبله حبیب بن مظاهر الأسدی عند مجلس بنی‌أسد فتحادثا حتّی إختلف عنقا فرسیهما، ثمّ قال حبیب: «لکأنّی بشیخ أصلع ضخم البطن یبیع البطیخ عند دار الرزق، قد صلب فی حب أهل بیت نبیه، فتبقر بطنه علی الخشبة.» فقال میثم: «و إنّی لأعرف رجلا أحمر له ضفیرتان، یخرج لنصرة ابن بنت نبیه فیقتل و یجال برأسه فی الکوفة.» ثمّ افترقا، فقال أهل المجلس: «ما رأینا أکذب من هذین.» قال فلم یفترق المجلس حتّی أقبل رشید الهجری فطلبهما. فقالوا: «إفترقا و سمعناهما یقولان کذا و کذا.» فقال رشید: «رحم الله میثما نسی و یزاد فی عطاء الذی یجیء بالرأس مائة درهم.» ثمّ أدبر، فقال القوم: «هذا والله أکذبهم.» قال فما ذهبت الأیام و اللیالی حتّی رأینا میثما مصلوبا علی باب عمرو بن حریث و جیء برأس حبیب قد قتل مع الحسین علیه السلام و رأینا کلّما قالوا. (رجال الکشی 78.)

حبیب وقتی شنید امام حسین علیه السلام با یزید بیعت نکرده و به مکه آمده، همراه چند نفر از اصحاب حضرت علی علیه السلام با نامه از او برای استقرار نظام امامت و اجراء عدالت در کوفه دعوت کردند.⁽¹⁾

لحسین بن علی من سلیمان بن صرد و المسیب ابن نجبه و رفاعة بن شداد و حبیب بن مظاهر و شیعته من المؤمنین و المسلمین من اهل الکوفه سلام علیک. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 352 و الإرشاد، ج 2، ص 37.)

حبیب، زمانی که مسلم بن عقیل برای گرفتن بیعت به کوفه آمد، از او حمایت کرد. خطابۀ عابس و سخنان روشن‌گرانۀ حبیب در حضور نمایندۀ حضرت اباعبدالله علیه السلام در کوفه، بر شیعیان تأثیر فراوان گذاشت و جمعیت زیادی با او بیعت کرده و اموال فراوانی در اختیار نهضت قرار دادند.⁽²⁾وی پس از شکست قیام کوفه، مخفی شده و خود را در کربلا به امام علیه السلام رساند.⁽³⁾

بعد از استقرار سپاه عمر بن سعد در کربلا (روز چهارم محرم) قرّة بن قیس را فرستاد تا از امام حسین علیه السلام دلیل ورود او را سؤال کند. وقتی قرّة پیام را داد و خواست برگردد، حبیب بن مظاهر به او گفت کجا می‌روی بیا این مرد را که با پدرانش خداوند کرامت و عزت در دنیا و آخرت را به تو و ما داده است، یاری کن.

وی گفت دربارۀ آن فکر خواهم کرد.⁽⁴⁾قرّة بن قیس امام را یاری نکرد؛ اما کلام حبیب، عمق ایمانش را به خاندان وحی ثابت می‌کند. او می‌داند که منشأ

کرامت انسان، فقط از طریق ولایت اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله است.⁽¹⁾

غروب تاسوعا که کوفیان عزم جنگ با امام حسین علیه السلام کردند، حبیب بن مظاهر به همراه عباس بن علی علیه السلام به اذن امام علیه السلام با آنان صحبت کرد. او در بیان انحراف آنان در تبعیّت از امویان چنین گفت: «قومی که دستش به خون فرزند پیامبر و اهل بیت او آلوده شود، بدبخت است.⁽²⁾

یک روز قبل از شروع جنگ و حملۀ کوفیان، باز هم حبیب بن مظاهر از امام حسین علیه السلام اجازه خواست تا برود و جمعی از بنی‌اسد را که در آن نزدیکی ساکن بودند، دعوت به یاری امام کند. امام اجازه داد. با رفتن او بنی‌اسد حبیب را شناخته و احترام بسیار کردند. او در جمع آنان، ضمن ایراد سخنان پرشور گفت: «بهترین هدیه‌ای که انسان می‌تواند برای قبیلۀ خود پیش‌کش کند را، برای‌تان آورده‌ام. شما را برای یاری فرزند دختر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله دعوت می‌کنم». همراه او گروه اندکی از مؤمنین هستند که کرامت، تقوا و ایمان هر یک از آنان، نسبت به ده نفر که تا به حال دیده‌اید ترجیح دارد. آنان استوار در دفاع از

او ایستاده‌اند و عمر بن سعد او را با لشکر بسیار محاصره کرده و قصد کشتن او را دارد. به خدا قسم! کسی از شما او را یاری نمی‌کند، مگر آن‌که در اعلی علیین رفیق پیامبر خواهد بود». حبیب با این گفتار، هفتاد نفر از بنی‌اسد را با خود همراه کرد.⁽¹⁾

الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 1، ص 346.

بصیر در رأی و نظر

حبیب، همواره دارای صواب در رأی بود و امام حسین علیه السلام به او اعتماد داشته و با وی مشورت می‌کرد و دعوت از بعضی کوفیان را براساس تشخیص او انجام می‌داد. وی کسی به نام قرة بن قیس⁽¹⁾را در لشکر عمر بن سعد به حسن رأی می‌شناخت و از حضور او در کربلا سخت تعجب کرد و این نکته را به امام علیه السلام عرض کرد. پس از آن، حضرت با قرّة بن قیس دربارۀ دعوت کوفیان از او با نامه و نقض عهد آنان و اصرارشان بر قتلش سخن گفت.⁽²⁾

پس از سخنان امام حسین علیه السلام، حبیب بن مظاهر صحبت خود را با قرّة بن قیس چنین شروع کرد: «ای قرّه! چرا به سوی این مردم ستم‌پیشه برمیگردی؟ بیا این مرد که خانوادۀ او باعث کرامت و عزّت تو شده است را، یاری کن». قرّه جواب داد: «برای رساندن پاسخ نامه به حضور عمر بن سعد برمی‌گردم، پس از آن فکر خواهم کرد». او به نزد عمر برگشت و پاسخ امام علیه السلام را داد. ابن سعد اظهار امیدواری کرد که عاقبت این نزاع به خیر باشد و به درگیری نرسد.⁽¹⁾

این سخنان با ملاقات‌های بعدی امام حسین علیه السلام و عمر بن سعد، عاقبت نیکی را در پی داشت. حتی عبیدالله به نتایج آن دیدارها رضایت داد؛⁽²⁾بدین ترتیب، حبیب با نفوذ کلام و مدیریت خود امام را در هدایت جریان مخالف، کمک کرد.

تلاش چند روزۀ آنان در آستانۀ تأثیرگذاری بود، تا این‌که شمر دخالت کرد و نزد عبیدالله، فرماندهی عمر را تضعیف کرد و پسر مرجانه را به گرفتن بیعت

از امام یا قتل او تحریک کرد.⁽¹⁾

فقام الیه شمر بن ذی الجوشن، فقال: «أتقبل هذا منه و قد نزل بأرضک إلی جنبک والله لئن رحل من بلدک، و لم یضع یده فی یدک، لیکونن اولی بالقوة و العزة و لتکونن اولی بالضعف و العجز، فلاتعطه هذه المنزلة فإنها من الوهن، ولکن لینزل علی حکمک هو و أصحابه، فإن عاقبت فأنت ولی العقوبة، و إن غفرت کان ذلک لک، والله لقد بلغنی أن حسینا و عمر بن سعد یجلسان بین العسکرین فیتحدثان عامة اللیل.» فقال له ابن زیاد: «نعم ما رایت؟ الرأی رأیک.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 414.)

پیرمرد اسدی (حبیب) فردی فوق العاده بصیر بود و دشمنان اهل بیت را براساس ویژگی‌های‌شان می‌شناخت. روز عاشورا وقتی حصین بن تمیم، سعی امام حسین علیه السلام را در اقامۀ نماز دید، گفت: «نمازت مورد قبول درگاه الهی نیست». حبیب بن مظاهر برآشفت و به تمیم گفت: «آیا خداوند نماز فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله را نخواهد پذیرفت و نماز تو را که دائماً مشروب می‌خوری، قبول می‌کند».

حصین با شنیدن این سخن به حبیب حمله کرد و پس از درگیری از اسب افتاد و با کمک دوستانش از مرگ نجات یافت.⁽²⁾

در نظر او، طراحان جنگ با امام حسین علیه السلام مانند شمر و عمر بن سعد، کسانی بودند که امید به هدایت‌شان نبود. او آنان را خالی از عقل و معرفت دینی دانسته و قلب‌های‌شان را تاریک و مهرخورده می‌دید.⁽³⁾

وفادار بر عهد امامت

او با وجود مسئولیت سنگین حمایت از امام حسین علیه السلام همراه سایر یاران در روز عاشورا، خدمت به رفیق قدیمی خود را فراموش نمی‌کند. وقتی مسلم بن عوسجه از شدّت جراحت بر زمین افتاد، حبیب به دنبال حضرت سیدالشهدا علیه السلام خود را به او رساند و گفت: «بسیار برایم سخت است که تو را در حال جان دادن ببینم».

او هم در پاسخ با صدای بسیار ضعیف برای دوستش، از خداوند طلب خیر کرد. حبیب به مسلم گفت: «من هم به زودی به تو ملحق می‌شوم؛ اما اگر بدهی داری یا سفارشی دربارۀ خانواده‌ات داری، به من وصیت کن تا آن را انجام دهم. پسر عوسجه در حالی که با دستش به امام حسین علیه السلام اشاره می‌کرد، چنین وصیت کرد: «خدا تو را رحمت کند، سعی کن مرگت در راه این مرد باشد».⁽¹⁾

لمّا صرع مسلم بن عوسجة مشی إلیه الحسین علیه السلام و معه حبیب، فقال حبیب: «عزّ علی مصرعک یا مسلم! أبشر بالجنّة.» فقال له مسلم قولا ضعیفا: «بشّرک الله بخیر.» فقال حبیب: «لو لا أنّی أعلم أنّی فی أثرک لاحق بک من ساعتی هذه لأحببت أن توصی إلی بکلّ ما أهمّک حتّی أحفظک فی کلّ ذلک بما أنت له أهل من الدین و القرابة.» فقال له: «بلی أوصیک بهذا رحمک الله» و أومأ بیدیه إلی الحسین علیه السلام أن تموت دونه، فقال حبیب: «أفعل و ربّ الکعبة.» (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 103؛ ابن طاوس؛ اللهوف، ص 162 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 182.)

دفاع از حریم حسینی با همۀ وجود، بزرگ‌ترین خصوصیت اصحاب آن حضرت بود. آنان از تراکم آهن‌هایی که کوفیان خود را با آن مسلح کرده بودند، با سینه‌ها و صورت خود استقبال کردند تا نزد رسول‌خدا صلی الله علیه و آله در دفاع از فرزندش

روسفید باشند. پیشنهادهای تأمین و تطمیع کوفیان، تأثیری در آن‌ها نداشت و در این بین، شخصیت حبیب در میان اصحاب - غیر از بنی‌هاشم - شاخص بود. حبیب در میان قله‌های باعظمت اصحاب امام الگو بود؛ به طوری که مردم او را نماد ویژگی‌های متعالی در سایر اصحاب می‌دانستند. حبیب و یارانش با این که امان‌نامۀ مخصوص به ضمیمۀ اموال فراوان از طرف عبیدالله برای آنان منظور شده بود، دست از یاری فرزند پیامبر نکشیدند.⁽¹⁾

کَانَ حَبِیبٌ مِنَ السَّبْعِینَ الرِّجَالِ الَّذِینَ نَصَرُوا الْحُسَینَ علیه السلام وَ لَقُوا جِبَالَ الْحَدِیدِ وَ اسْتَقْبَلُوا الرِّمَاحَ بِصُدُورِهِمْ وَ السُّیوفَ بِوُجُوهِهِمْ وَ هُمْ یعْرَضُ عَلَیهِمُ الْأَمَانُ وَ الْأَمْوَالُ فَیأْبَوْنَ وَ یقُولُونَ لَا عُذْرَ لَنَا عِنْدَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله إِنْ قُتِلَ الْحُسَینُ علیه السلام وَ مِنَّا عَینٌ تَطْرِفُ حَتَّی قُتِلُوا حَوْلَهُ. (رجال الکشی، ص 79.)

می‌گویند که شب عاشورا، نشاط عجیبی در حبیب دیده شد. با تعجب از او پرسیدند که چرا در چنین شبی شادمان هستی؟ او در جواب گفت: «چه شبی بهتر از این شب برای شادی؛ زیرا فردا با اصابت نیزه‌ها و شمشیرهای این مردم، از بهترین نعمت‌های خداوند بهره‌مند می‌شویم».⁽²⁾

در منظر اصحاب امام حسین علیه السلام

یاران امام حسین علیه السلام برای حبیب بن مظاهر احترام ویژه‌ای قایل بودند.

موعظۀ مردم کوفه برای هدایت آنان و جلوگیری از ریختن خون سیدالشهدا علیه السلام وظیفه‌ای بود که یاران امام نسبت به آن سخت ملتزم بودند. آنان این وظیفه را از وقتی که با لشکر عمر بن سعد روبه‌رو شدند، با اجازۀ حضرت به خوبی انجام دادند. بعد از صاحب عاشورا، حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام، این نقش متوجه حبیب بود و کسی بر او در این امر پیشی نمی‌گرفت.

حتی عصر تاسوعا در حضور سایر اصحاب، وقتی حبیب از جناب زهیر خواست که کوفیان را موعظه کند. در نظر اهل کوفه، شخصیت زهیر به لحاظ سابقۀ غیرتعصبی او نسبت به اهل بیت، متعادل و منصف بود؛ به همین دلیل، حبیب از او خواست که با کوفیان صحبت کند؛ اما چون حبیب در ایمان سابقه داشت، هرگز زهیر نپذیرفت و او را مقدم برخود داشت.⁽¹⁾

وقف أصحابه یخاطبون القوم، فقال حبیب ابن مظاهر لزهیر بن القین: «کلم القوم إن شئت و إن شئت کلمتهم.» فقال له زهیر: «أنت بدأت بهذا، فکن أنت تکلمهم.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 416.)

در منظر دشمنان

سرشناس بودن حبیب، افتخاری برای قاتلین او تلقی می‌شد و قاتل او با شهرت مقتول خود تا مدتی در اذهان می‌ماند که این از جایزه‌های امیر کوفه برتر بود؛ به همین دلیل، حصین بن تمیم با ادعای شرکت در قتل حبیب بن مظاهر، به کسی که سر او را از بدن جدا کرده بود گفت که برای چند ساعت سر حبیب را به من بده تا آن را بر گردن اسبم آویزان کنم. قاتل حبیب این خواستۀ او را نپذیرفت. مشاجره بین آن دو بالا گرفت تا با دخالت قبیله‌هایشان،

بین آنان مصالحه شد. قرار بر این شد که آن دو به نوبت با آویختن رأس حبیب رحمه الله بر گردن اسبان خود در کوفه، به نمایش قدرت بپردازند تا بدین طریق کسب افتخاری کرده باشند.⁽¹⁾

قاتل حبیب قتالا شدیدا فقتل رجلا من بنی‌تمیم إسمه بدیل بن صریم و حمل علیه آخر من تمیم فطعنه فذهب لیقوم فضربه الحصین علی رأسه بالسیف فوقع و نزل إلیه التمیمی فاحتزّ رأسه، فقال له الحصین: «أنا شریکک فی قتله.» فقال الآخر: «لا والله!» فقال له الحصین: «أعطنیه أعلّقه فی عنق فرسی کیما یری الناس أنّی شرکت فی قتله ثمّ خذه و امض به إلی ابن زیاد فلا حاجة لی فیما تعطاه.» ففعل و جال به فی الناس ثمّ دفعه إلیه، فلمّا رجعوا إلی الکوفة أخذ الرأس و جعله فی عنق فرسه ثمّ دفعه بعد ذلک إلیه فأخذه فعلّقه فی لبان فرسه. (الکامل، ابن أثیر؛ ج 4، ص 71.)

یسار و سالم، دو غلام از آل زیاد برای جنگ تن به تن از میان یاران حسینی، مبارز طلبیدند. حبیب بن مظاهر و بریر بن خضیر همدانی بلند شدند تا به جنگ آنان بروند. امام حسین علیه السلام از آن دو خواست تا بنشینند. جوانی با قد بلند و پنجه‌های قوی و شانه‌های پهن، به نام عبدالله بن عمیر کلبی از امام اجازۀ مبارزه خواست. حضرت علیه السلام فرمود حریف آن دو نفر، این جوان است و به او إذن داد. غلامان آل زیاد به خاطر گمنامی نسب صحابی جوان گفتند که ما با أمثال حبیب بن مظاهر و زهیر بن قین و بریر بن خضیر می جنگیم. عبدالله حمله نمود و آن دو را از پا در آورد.⁽²⁾

مقتل حبیب بن مظاهر

اشاره

پس از درگیری حبیب با حصین بن تمیم که شرح آن گذشت، او با رجزهای حماسی و اعتقادی⁽¹⁾به دفاع از امام حسین علیه السلام پرداخت. او با این مبارزه می‌خواست دشمن را مشغول کند تا امام حسین علیه السلام نماز خود را به انجام رساند. از مبارزۀ حبیب به جنگ بزرگ تعبیر کرده‌اند.⁽²⁾او با این‌که پیرمردی محاسن‌سپید بود، مانند شیری خشمگین با دشمنان مبارزه و حریفان را نقش بر زمین می‌کرد. کوفیان روباه صفت چون چنین دیدند، روی به حملۀ دسته‌جمعی آوردند. بدیل بن صریم به اتفاق عده‌ای از طایفۀ تمیم، حبیب را محاصره کردند تا او را به شهادت رسانده و سر از بدنش جدا کردند.⁽³⁾

شهادت حبیب بن مظاهر بر امام حسین علیه السلام بسیار گران آمد، آثار غم شدید در چهرۀ او نمایان شد و فرمود: «خود و اصحابم را به خداوند واگذار می‌کنم».⁽⁴⁾

انتقام فرزند حبیب از قاتل او

وقتی سر بریدۀ حبیب، توسط قاتلش نزد عبیدالله در کوفه برده می‌شد، فرزندش قاسم که نوجوان بود، او را شناخت و همراه قاتل وارد قصر عبیدالله شد. قاسم از او جدا نشد تا وقتی مرد از مجلس ابن زیاد خارج شد، متوجه شد که جوانی در تعقیب اوست. از او پرسید چرا به دنبال من هستی؟ قاسم پاسخ داد: «این سر پدر من است، از تو خواهش می‌کنم که به من بدهی تا دفنش کنم». مرد گفت: «امیر به این کار راضی نمی‌شود؛ ضمناً من می‌خواهم با آن از امیر پاداش بگیرم». قاسم به گریه افتاد و گفت: «بهتر از خودت را کشتی» و از خدا خواست که بدترین دست‌مزدها را به او بدهد. سپس از او جدا شد؛ اما تصمیم گرفت که در فرصت مناسب او را به قتل برساند. قاسم چند سال بعد، قاتل پدرش را (که از خطر مختار) به لشکر مصعب ابن زبیر پناه برده بود، پیدا کرد. پس داخل خیمه‌اش شد و او را به قتل رساند.⁽¹⁾

أقبل به إلی ابن زیاد فی القصر فبصر به ابن حبیب القاسم و هو یومئذ قد راهق، فأقبل مع الفارس لایفارقه کلّما دخل القصر دخل معه، و إذا خرج خرج معه فارتاب به، فقال: «ما لک یا بنی! تتبعنی؟» قال: «لا شیء.» قال: «بلی یا بنی! فأخبرنی.» قال: «إنّ هذا رأس أبی أفتعطینیه حتّی أدفنه؟» قال: «یا بنی! لایرضی الأمیر أن یدفن، و أنا أرید أن یثیبنی الأمیر علی قتله ثوابا حسنا.» فقال القاسم: «لکنّ الله لایثیبک علی ذلک إلّا أسوأ الثواب، أم والله لقد قتلته خیرا منک.» و بکی ثمّ فارقه، و مکث القاسم حتّی إذا أدرک لم تکن له همّة إلّا اتّباع أثر قاتل أبیه لیجد منه غرّة فیقتله بأبیه، فلمّا کان زمان مصعب بن الزبیر و غزا مصعب باجمیرا دخل عسکر مصعب فإذا قاتل أبیه فی فسطاطه، فأقبل یختلف فی طلبه و التماس غرّته، فدخل علیه و هو قائل نصف النهار فضربه بسیفه حتّی برد. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 440 و ابن أثیر؛ الکامل، ج 4، ص 71.)

بریر بن خضیر همدانی

بریر و ولایت الهیه

زهد و عبادت، دو ویژگی برجسته در بریر بن خضیر همدانی است که او را در زمرۀ اولیای خدا قرار داده بود. زهد، دنیا را در نزد او حقیر و جود و گذشت را برای او آسان کرده بود. باارزش‌ترین و کمیاب‌ترین دارایی خود را که جان بود، در راه فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله بذل کرد. عبادت و توجه خالص نسبت به ذات لایزال الهی، سراسر قلب بریر را فرا گرفته بود.

سلاح معنوی اصحاب امام حسین علیه السلام در کربلا زهد و عبادت بود. بریر بن خضیر همدانی در میان آنان، در این دو صفت شاخص بود.⁽¹⁾

خَرَجَ بُرَیرُ بْنُ خُضَیرٍ الْخَضْرَمِی وَ کَانَ زَاهِداً عَابِدا. (اللهوف، ابن طاوس؛ ص 104.)

در مهم‌ترین شب عمرش، یعنی شب عاشورا، او را در حال مزاح دیدند. به عبدالرحمن بن عبدرب گفت: «به خدا سوگند! نزدیکانم می‌دانند که من هرگز در جوانی و پیری، مزاح با کسی را دوست نداشته‌ام؛ اما بشارت حسین علیه السلام به بهشت، بهجتی را در من به وجود آورده است که بی‌تاب شمشیرهای کوفیان شده‌ام».⁽³⁾

او در کنار حضرت سیدالشهدا علیه السلام خود را سعادت‌مند می‌دید. در روز عاشورا که امام و یارانش در محاصرۀ لشکر عمر بن سعد قرار گرفته بودند و با مرگ فاصله‌ای نداشتند، یزید بن معقل از لشکر کوفه با طعنه به بریر بن خضیر گفت: «می‌بینی خداوند با تو چه کرد (دچار چه ذلتی شده‌ای)؟ بریر گفت: «خداوند برای من خیر (عزت) را خواست و شرّ (ذلت) را نصیبت تو کرده است». ابن معقل گفت: «دروغ گفتی، در حالی که در گذشته هیچ وقت تو را دروغ‌گو ندیده بودیم».⁽¹⁾

معلم و قاری بزرگ قرآن

بُریر در میان مردم کوفه به سیدالقراء (بزرگ قاریان قرآن) معروف بود. وقتی دشمنان، او را در حال کارزار دیدند، به یکدیگر می‌گفتند او کسی است که در مسجد کوفه به ما قرآن را تعلیم می‌داد.⁽²⁾

شب عاشورا جمعی از مزدوران کوفی، رفتار امام حسین علیه السلام و یارانش را زیر نظر داشتند. حضرت اباعبدالله علیه السلام در حال تلاوت این آیه بود: (وَ لا یَحْسَبَنَّ

اَلَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ ما کانَ اللّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ)1 ؛ «خداوند هرگز مؤمنان را وانگذارد تا آن‌که با آزمایش، بدسرشت را از پاک‌گوهر و طیّب جدا کند». صدای حضرت به گوش بعضی از آنان رسید. ابوحرب عبدالله بن شهر، با شنیدن این آیات فریاد زد: «قسم به پروردگار کعبه که صفت طیّبون در قرآن، ما را به‌عنوان پاکان از شما جدا کرد». بُریر که گویندۀ این سخن را شناخت، جواب داد: «ای آلوده! آیا مثل تو را خداوند در حال جنگ با حسین علیه السلام از پاکان قرار داده؟» و بعد از معرفی خود ادامه داد: «آیا مطمئن هستی که خداوند توبۀ تو را از گناهان بزرگی که در گذشته انجام داده‌ای پذیرفته تا این‌گونه خود را طیب و پاک بدانی؟

به خدا قسم! طبق این آیۀ قرآن، ما همان پاکان و طیّبون هستیم و شما در مقابلۀ با امام معصوم، خبیث و بدذات‌اید».⁽¹⁾

قاتل او کعب بن جابر، هنگامی که نزد خانواده‌اش برگشت و به همسرش گفت که بریر را کشته است. او گفت: «به خدا قسم که هرگز با تو صحبت نخواهم کرد».⁽²⁾

چون مردم کوفه، بریر بن خضیر را به‌عنوان قاری قرآن می‌شناختند و همچنین آشنایی کامل او به کتاب خدا، امام حسین علیه السلام را بر آن داشت که صبح عاشورا به او امر کرد قبل از شروع نبرد، آخرین موعظه‌ها را با استفاده از آیات الهی، خطاب به مردم کوفه، انجام دهد. بریر بن خضیر، بزرگ‌ترین قاری کوفه، در حالی که کوفیان مسخره‌اش می‌کردند و به سویش تیر می‌انداختند در برابرشان ایستاد و با تمسک به آیات الهی با آنان صحبت کرد.⁽¹⁾

آن روز بریر، در مقام اثبات امامت و ولایت حضرت علی علیه السلام هم، از یک شیوۀ قرآنی استفاده کرد و خواستار مباهله شد. روز عاشورا او در وسط میدان کارزار با مخالفین امامت و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام مناظره کرد. یزید بن معقل به‌عنوان طعنه به بریر گفت: «به یاد دارم که در میان کوچه‌های کوفه همراهت بودم. علیه عثمان فریاد می‌زدی و معاویه را فردی گمراه و گمراه کننده می‌خواندی و علی بن ابی‌طالب را پیشوای حقیقی و امام هدایت معرفی

می‌کردی». بریر گفت: «هنوز بر رأی خود استوارم». یزید گفت: «ولی با این اعتقاد، تو گمراهی». بریر گفت: «حاضرم در اثبات اعتقادم با تو مباهله کنم تا خداوند آن کس را که بر باطل است، به دست مُحِق به قتل رساند». آن دو از صفوف لشکر خود خارج شدند و در مقابل چشم همگان، دست‌های خویش را به طرف آسمان بلند کردند و بر باطل و کاذب نفرین کردند. سپس به کارزار پرداختند. دو ضربه بین آن‌ها رد و بدل شد؛ ضربۀ یزید جراحت خفیفی بر بریر وارد کرد؛ اما ضربۀ بریر به عمق سر یزید بن معقل نشست و مغزش را متلاشی کرد.⁽¹⁾

خرج یزید بن معقل من بنی‌عمیرة بن ربیعة فقال: «یا بریر بن خضیر!... أتذکر و أنا أماشیک فی سکّة بنی‌دودان و أنت تقول إنّ عثمان کان کذا، و إنّ معاویة ضالّ مضلّ، و إنّ علی بن أبی طالب إمام الحق و الهدی؟» قال بریر: «أشهد أنّ هذا رأیی و قولی.» فقال یزید: «فإنّی أشهد أنّک من الضالّین.» قال بریر: «فهل لک أن أباهلک و لندع الله أن یلعن الکاذب وأن یقتل المحقّ المبطل.» ثمّ أخرج لأبارزک. قال فخرجا فرفعا أیدیهما بالمباهلة إلی الله، یدعوانه أن یلعن الکاذب وأن یقتل المحقّ المبطل، ثمّ برز کلّ واحد منهما لصاحبه فاختلفا ضربتین، فضرب یزید بریرا ضربة خفیفة لم تضرّه شیئا، و ضرب بریر یزید ضربة قدّت المغفر و بلغت الدماغ، فخرّ کأنّما هوی من حالق، و إنّ سیف بریر لثابت فی رأسه. (الکامل، ابن أثیر؛ ج 4، ص 67.)

مباهله، یعنی شخص راست‌گو از خداوند طلب عذاب کند برای فرد دروغ‌گو. دو نفر در مقام محاجّه برای اثبات حقانیت خود و بطلان عقیدۀ دیگری، اقدام به مباهله می‌کنند. واضح است کسی که مطمئن به استجابت قطعی و سریع درخواست خود از سوی خداوند نباشد، جرأت بر چنین اقدامی نمی‌کند؛ زیرا کم‌ترین تأثیر آن این است که با مستجاب نشدن نفرین خود علیه خصم، عدم حقانیتش ثابت و مفتضح می‌شود یا با استجابت احتمالی خواستۀ طرف مقابل،

موجبات نابودی خود را فراهم می‌کند. به هرحال، تا کسی به تقرب واقعی خود به خدا و حمایت الهی نسبت به موضع خویش مطمئن نباشد، خود را در چنین مقامی قرار نمی‌دهد؛ به همین دلیل، انگشت‌شمارند کسانی مانند رسول خدا صلی الله علیه و آله که دشمن را دعوت به مباهله می‌کنند. ایمان کامل به ولایت و باور به حمایت خدا از حریم ولایت، بریر بن زهیر را بر آن داشت که دشمن خویش را دعوت به مباهله کند و البته خداوند، عبد صالح خود را حمایت و نفرینش را مستجاب کرد و خصم کوفی طبق خواستۀ او و به دست او، به درک واصل شد.

وفاداری به امام حسین علیه السلام

بعد از این‌که سپاه حرّ کاروان امام را محاصره کرد، اصحاب یک به یک به پا خاسته و با سخنانی از آن حضرت اعلام حمایت کردند. بریر هم برخاسته و گفت: «ای فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله! سوگند به خدا، خداوند بر ما منّت نهاد تا بتوانیم در کنار تو بجنگیم و اعضای بدن ما در راه تو قطعه قطعه شود تا در روز قیامت شفیع ما جدّ تو باشد».⁽¹⁾

قَامَ بُرَیرُ بْنُ خُضَیرٍ فَقَالَ: «وَاللهِ یابْنَ رَسُولِ اللهِ! لَقَدْ مَنَّ اللهُ بِکَ عَلَینَا أَنْ نُقَاتِلَ بَینَ یدَیکَ وَ تَقَطَّعَ فِیکَ أَعْضَاؤُنَا ثُمَّ یکُونَ جَدُّکَ شَفِیعَنَا یوْمَ الْقِیامَةِ.» (ابن طاوس؛ اللهوف، ص 80.)

خیرخواهی برای دشمن

بریر چون شخصی بود که در سایۀ قرآن تربیت یافته بود، می‌دانست که هدایت بایستی از طرف خداوند افاضه شود؛ اما در ایجاد مقدمات تأثیر و هدایت افراد منحرف، توان بالایی داشت و نسبت به رستگاری فاسق‌ترین انسان‌ها ناامید نبود. به‌راحتی می‌توانست انسان‌های غافل را متوجه فطرت‌شان کند. امام

حسین علیه السلام از توان او در تأثیرگذاری بر منحرفین باخبر بود. شب عاشورا، او از امام حسین علیه السلام اجازه گرفت که با عمر بن سعد ملاقات کرده و او را موعظه کند تا از جنگ با فرزند پیامبر دست بردارد. حضرت به او اذن داد. بریر به خیمۀ عمر بن سعد وارد شد و بدون آن‌که به او سلام کند، نشست. ابن سعد رو به بریر کرد و با عصبانیت گفت: «آیا من مسلمان نیستم و خدا و رسولش را نمی‌شناسم که وارد می‌شوی و به من سلام نمی‌کنی؟» بریر به او گفت: «اگر آن‌طور که می‌گویی خدا و رسول او را می‌شناختی، به قصد کشتن خاندان رسول‌خدا صلی الله علیه و آله به این‌جا نمی‌آمدی؛ ثانیاً آب فرات را که مانند شکم ماهی موج می‌زند و سگان و خوکان از آن می‌نوشند، بر حسین علیه السلام و برادران و خانواده‌اش که از تشنگی در حال مرگ هستند، نمی‌بستی. تو با بستن آب بر آنان، هنوز گمان می‌کنی که خدا و رسولش را می‌شناسی؟»

عمر بن سعد سرش را پایین انداخت. پس از مدتی سر خود را بلند کرد و گفت: «به خدا سوگند ای بریر! یقین دارم که هر کس با فرزندان پیامبر بجنگد و حق آنان را غصب کند به جهنّم می‌رود؛ اما تو سفارش می‌کنی که حکومت ری را رها کنم تا نصیب دیگری شود؟ به خدا قسم که دلم راضی نمی‌شود». بریر با ناامیدی نزد امام برگشت و عرض کرد: «یابن رسول الله صلی الله علیه و آله! عمر بن سعد برای رسیدن به حکومت ری، حاضر است شما را به قتل برساند».⁽¹⁾

فقال: «یابن رسول الله! ائذن لی أن آتی هذا الفاسق عمر بن سعد فأعظه لعلّه یتعظ و یرتدع عما هو علیه.» فقال الحسین علیه السلام: «ذاک إلیک، یا بریر!» فذهب إلیه حتی دخل علی خیمته فجلس و لم یسلم، فغضب عمر و قال: «یا أخا همدان! ما منع من السلام علی؟ ألست مسلما أعرف الله و رسوله، و أشهد بشهادة الحقّ؟» فقال له بریر: «لو کنت عرفت الله و رسوله کما تقول، لما خرجت إلی عترة رسول الله صلی الله علیه و آله ترید قتلهم؟ و بعد فهذا الفرات یلوح بصفائه، و یلج کأنه

عمق انحراف عمر سعد مانع تاثیر کلام بُریر در هدایت ابن سعد بود.

جایگاه اجتماعی

شهرت قرآنی بریر، منزلت بالای اجتماعی برای او به وجود آورده بود و همواره فرصت‌طلبان کوفی را مورد طمع قرار می‌داد تا میل به روبه‌رو شدن با او را داشته باشند؛ زیرا کشتن او وسیلۀ دست‌یابی به جوایز فراوان عبیدالله بود. همچنین بعضی از اشرار کوفی با آویختن سر او بر گردن اسب خود، از آبروی او هم پیراهنی برای خود می‌دوختند.⁽¹⁾

ملکات اخلاقی هم، شأن مردمی او را ارتقا داده بود. چنانکه یزید بن معقل به‌عنوان دشمن او در کربلا شهادت داد که تا به حال از او دروغ نشنیده بود.⁽²⁾

مقتل بریر بن خضیر همدانی

پس از گفت‌وگوی و مناظرۀ کوتاه یزید بن معقل با بریر، گروهی به بریر حمله کردند و شخصی به نام رضی بن منقذ عبدی گردن او را گرفت. طولی

نکشید که بریر او را به زمین زد و روی سینه‌اش نشست. رضی فریاد زد و از بستگان خود خواست تا او را نجات دهند. کعب بن جابر أزدی حمله کرد و نیزۀ خود را در کمر بریر فرو برد. او تا نیزه را در کمر خود احساس کرد، خم شد و بینی رضی بن منقذ را گاز گرفت، به طوری که آن را مجروح کرد. کعب، با فشار نیزۀ خود، کاملاً آن را در کمر بریر فرو برد و او را از روی سینۀ رضی پایین انداخت و آنقدر با شمشیر او را زد تا به شهادت رسید.⁽¹⁾

ثمّ بارز القوم فحمل علیه رضی بن منقد العبدی، فاعتنق بریرا، فاعترکا ساعة، ثمّ إنّ بریرا صرعه و قعد علی صدره، فجعل رضی یصیح بأصحابه: «أین أهل المصاع و الدفاع؟» فذهب کعب بن جابر بن عمرو الأزدی یحمل علیه بالرمح حتّی وضعه فی ظهره، فلمّا وجد بریر مسّ الرمح برک علی رضی فعضّ أنفه حتّی قطعه، و أنفذ الطعنة کعب حتّی ألقاه عنه، و قد غیب السنان فی ظهره، ثمّ أقبل یضربه بسیفه حتّی برد. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 432 و الکامل، ابن أثیر؛ ج 4، ص 67.)

مسلم بن عوسجه

اشاره

او یکی مشهورترین و بزرگوارترین یاران حضرت سیدالشهدا علیه السلام بود. سابقۀ ایمان مسلم بن عوسجه به دوران زندگانی رسول الله صلی الله علیه و آله برمی‌گردد. او را از اصحاب نبی مکرم شمرده‌اند.⁽²⁾وجاهت علمی در نزد مردم داشته و از او حدیث شنیده و نقل کرده است.⁽³⁾فداکاری در رکاب پیامبر خدا، از او شجاعی کم‌نظیر ساخته بود و شبث بن ربعی که روز عاشورا در میان دشمنان بود، شرکت او را در جنگ‌های مسلمین گواهی داده است.⁽⁴⁾

ویژگی های اعتقادی و اخلاقی

ابن عوسجه را یکی از شیعیان برجستۀ کوفه می‌شناختند که دارای سجایای اخلاقی ویژه‌ای بود. مهم‌ترین آن‌ها معرفت کامل به شأن و مقام الهی اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله بود و همواره او را با این عنوان به دیگران معرفی می‌کردند.⁽¹⁾

نَفَراً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ یقُولُونَ هَذَا رَجُلٌ لَهُ عِلْمٌ بِأَهْلِ هَذَا الْبَیت. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 46.)

برخی از محققین او را در حوادث بعد از شهادت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نیز تأثیرگذار دانسته و از یاران صدیق امام حسن مجتبی علیه السلام برشمرده‌اند.⁽²⁾او از فعالان نهضت در کوفه بود.

مسلم بن عقیل وقتی به کوفه وارد شد، به خانۀ مسلم بن عوسجه⁽³⁾رفت و تا قبل از ورود عبیدالله به کوفه، خانۀ او مرکز رفت و آمد شیعیان بود؛⁽⁴⁾اما پس از این قضیه، برای مخفی کردن جریان نهضت، نمایندۀ امام به خانۀ هانی بن عروه منتقل شد.⁽⁵⁾مسلم بن عقیل در همان زمان به امام حسین علیه السلام در مکه

نامه نوشت که دوازده‌هزار نفر در کوفه با او بیعت کرده‌اند و حضرت می‌تواند به کوفه بیاید.⁽¹⁾

کتب مسلم بن عقیل إلی الحسین بن علی علیه السلام یخبره ببیعة اثنی عشر ألفا من أهل الکوفه و یأمره بالقدوم. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 348.)

عبادت و تقوا

شیعیان در کوفه باتقواترین و عابدترین مردم بودند و مسلم بن عوسجه در میان آنان برجسته بود. وقتی معقل غلام عبیدالله در جست‌وجوی مسلم بن عقیل خود را به ابن عوسجه رساند، او از معقل پرسید: «چرا به نزد دیگری نرفتی؟» جواب داد: «زیرا در چهرۀ تو سیمای فرزانگان را دیدم و ارادت‌مندان به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، چنین ویژگی‌ای دارند».⁽³⁾

این جملۀ معقل برای فریب مسلم نبود، بلکه اعتقاد او بود؛ زیرا قبل از این عملیات چنین نگاهی به شیعیان داشت.

نفوذ معقل مولود سادگی مسلم بن عوسجه نبود، بلکه او بسیار زیرک و رازدار بود. او از یک سو، برای جمع‌آوری نیروی انسانی در تلاش بود و از سوی دیگر شیوه‌های اختفا را برای حفظ امنیت اطلاعاتی رعایت می‌کرد.⁽¹⁾

فَقَالَ لَهُ مُسْلِمُ بْنُ عَوْسَجَةَ رحمه الله: «أَحْمَدُ اللهَ عَلَی لِقَائِکَ إِیای فَقَدْ سَرَّنِی ذَلِکَ لِتَنَالَ الَّذِی تُحِبُّ وَ لِینْصُرَ اللهُ بِکَ أَهْلَ بَیتِ نَبِیهِ علیهم السلام وَ لَقَدْ سَاءَنِی مَعْرِفَةُ النَّاسِ إِیای بِهَذَا الْأَمْرِ قَبْلَ أَنْ یتِمَّ مَخَافَةَ هَذَا الطَّاغِیةِ وَ سَطْوَتِه.» (الإرشاد، المفید؛ ج 2، ص 46.)

وفادار

مسلم بن عوسجه پس از شکست نهضت در کوفه، با زحمت بسیار خود را به امام رساند. نحوۀ آمدن او به کربلا در تاریخ بیان نشده است.⁽³⁾

شب عاشورا امام حسین علیه السلام بیعت را از ذمۀ یارانش برداشت و از آنان خواست که برگردند و جان خود را به خطر نیندازند؛ پس از سخنان بنی‌هاشم، مسلم بن عوسجه از جا برخاست و در حضور سایر یاران امام عرض کرد: «اگر ما دور تو را خالی کنیم، پس عذرمان نزد خداوند در ادای حق تو چه خواهد بود؟ به خدا قسم! نیزۀ خود را در سینۀ دشمنانت می‌شکنم و تا شمشیر در دست دارم، بر سر آنان می‌کوبم. اگر سلاح نداشته باشم تا با آنان بجنگم، با سنگ به جنگ آنان می‌روم تا کشته شوم و هرگز از تو جدا نمی‌شوم».⁽¹⁾

فقام الیه مسلم بن عوسجة الأسدی فقال: «أنحن نخلی عنک و لما نعذر الی الله فی أداء حقک؟ أما والله حتی أکسر فی صدورهم رمحی، و اضربهم بسیفی ما ثبت قائمة فی یدی، و لاأفارقک، و لو لم یکن معی سلاح أقاتلهم به لقذفتهم بالحجارة دونک حتی أموت معک.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 419؛ ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 95؛ ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 53 و أنساب الأشراف، ج 3، ص 185.)

مطیع امام حسین علیه السلام

صبح عاشورا، شمر قصد حمله از پشت خیام را داشت؛ اما به خندقی پر از آتش برخورد و شروع به جسارت کرد. مسلم بن عوسجه که از این توهین سخت ناراحت شده بود، خواست او را هدف تیر قرار دهد، امام حسین علیه السلام مانع او شد.

او به امام عرض کرد: «یابن رسول اللّه صلی الله علیه و آله! اجازه فرمایید تا او را با تیری از پای درآورم؛ زیرا این بدکار، یکی از دشمنان خدا و ستمکاران بزرگ است و خداوند امروز مرا در نابودی او کمک فرموده است». حضرت پاسخ دادند:

«چنین کاری مکن؛ زیرا من دوست ندارم آغازکنندۀ جنگ باشم» و مسلم بن عوسجه، امر امام خویش را امتثال کرد.⁽¹⁾

رَامَ مُسْلِمُ بْنُ عَوْسَجَةَ أَنْ یرْمِیهُ بِسَهْمٍ فَمَنَعَهُ الْحُسَینُ علیه السلام مِنْ ذَلِکَ فَقَالَ لَهُ: «دَعْنِی حَتَّی أَرْمِیهُ فَإِنَّهُ الْفَاسِقُ مِنْ عُظَمَاءِ الْجَبَّارِینَ وَ قَدْ أَمْکَنَ اللهُ مِنْهُ.» فَقَالَ لَهُ الْحُسَینُ علیه السلام: «لَاتَرْمِهِ فَإِنِّی أَکْرَهُ أَنْ أَبْدَأَهُمْ.» (الإرشاد، المفید؛ ج 2، ص 96.)

شجاعت

سابقۀ او در جنگ‌های گذشته، شجاعت و روحیۀ قوی او را نشان می‌دهد.

مسلم بن عقیل هم در کوفه، مسئولیت قبیلۀ اسد و مذحج را برای مقابله با اقدامات عبیدالله به مسلم بن عوسجه سپرد.⁽²⁾

روز عاشورا، وقتی دشمنان به قصد کشتن امام حسین علیه السلام، حمله‌های خود را ترتیب می‌داد، او در کنار سایر اصحاب با شجاعت و فداکاری، سپاه دشمن را به عقب می‌راندند؛ چنان‌که آنان را مستأصل کردند.⁽³⁾مسلم بن عوسجه، در یکی از همان حملات به شهادت رسید. مزدوران کوفی در نبرد تن به تن از عهدۀ او برنمی‌آمدند؛ بنابراین، در آن حملۀ جمعی دو نفر با حمایت و مساعدت یکدیگر او را به شهادت رساندند.⁽⁴⁾

سابقۀ درخشان

مسلم بن عوسجه با خدمات درخشان خود در عصر نبوی و بعد از آن، افتخار مسلمین محسوب می‌شد. شبث بن ربعی که از فرماندهان لشکر عمر بن سعد بود، با مشاهدۀ شادی کوفیان در شهادت مسلم بن عوسجه چنین گفت: «با قتل مسلم آبروی شما (مسلمانان) رفت. در واقع خودتان را نابود کردید. به خدا قسم که او در صدر اسلام در بین مسلمین کریم و آبرومند بود و مقامی رفیع داشت. او را در جنگ آذربایجان دیدم که قبل از آن‌که مسلمانان حرکتی کنند، یک‌تنه شش نفر از کفّار را کشت».⁽¹⁾

فنادی أصحاب إبن سعد مستبشرین قتلنا مسلم بن عوسجة فقال شبث بن ربعی لبعض من حوله: «ثکلتکم أمهاتکم! أما إنکم تقتلون أنفسکم بأیدیکم و تذلون عزکم أتفرحون بقتل مسلم بن عوسجة أما والذی أسلمتُ له لرُبّ موقفٍ له فی المسلمین کریم لقد رأیته یوم آذربیجان قتل ستة من المشرکین قبل أن تلتام خیول المسلمین.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 435 و 436 و الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 19.)

خوارزمی دربارۀ مسلم بن عوسجه چنین می‌گوید: «تاریخ از اعمال ماندگار و برتری‌های شایستۀ او نقل نکرده است، مگر جملۀ شبث بن ربعی در روز عاشورا». آن‌گاه کلام شبث را نقل می‌کند.⁽²⁾

مقتل مسلم بن عوسجه

وقتی که عمرو بن حجاج پس از گفتن سخنان توهین‌آمیز و شنیدن جواب کوبندۀ امام حسین علیه السلام به سوی او حمله کرد، جنگ سختی درگرفت و یاران

اندک حضرت در مقابل نفرات پرشمار او ایستادند. پس از آن که غبار درگیری فرو نشست، مسلم بن عوسجه با بدن بی‌رمق و غرق در خون روی زمین افتاده بود و آخرین نفس‌های خود را می‌کشید. امام حسین علیه السلام به اتفاق حبیب بن مظاهر بر بالین او رفت و او را دعا کرد و آیۀ (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً)1 را خطاب به او خواند. سپس حبیب که از دوستان بسیار صمیمی مسلم بود، به او گفت: «مرگ تو برای من بسیار سخت است؛ بشارت باد تو را به بهشت، اگرچه به زودی به تو ملحق می‌شوم؛ ساعتی که بعد از تو زنده‌ام فرصتی است تا به وصیت تو عمل کنم، پس اگر وصیتی داری بگو». مسلم با دست خود به مولایش اشاره کرد و با صدای ضعیف گفت: «تو را به حمایت از این مرد سفارش می‌کنم». سپس جان داد.⁽¹⁾مسلم بن عوسجه، اولین

نفر از اصحاب بود که در جنگ‌های مستقیم و تن به تن به شهادت رسید. شاید چون دشمن در این‌گونه جنگ‌ها عقب می‌رود، فرصتی شد تا امام بر بالین او برود.⁽¹⁾بعد از شهادت مسلم، خانوادۀ او که در کربلا بودند، ناله و شیون سردادند. امام حسین علیه السلام آنان را از عزاداری منع نکرد؛⁽²⁾در حالی که همواره خانوادۀ خود را از بی‌تابی در مصیبت منع می‌کرد.

عابس بن ابی شبیب شاکری

اشاره

از آنچه دربارۀ عابس بن ابی‌شبیب شاکری نقل شده، می‌توان او را با این ویژگی‌ها توصیف کرد.

اهل عبادت و بندگی

عابس مردی خداشناس و موحّد بود و علاوه بر مناسک و عبادت، هرگونه فعالیت سیاسی و اجتماعی را برای خداوند انجام می‌داد. در خانۀ مسلم بن عوسجه که محفل بیعت با مسلم بن عقیل بود⁽³⁾با صراحت اعلام کرد که

قصدش از یاری فرزند عقیل و امام حسین علیه السلام فقط جلب رضای خداست.⁽¹⁾

لأضربن بسیفی دونکم حتی ألقی الله، لاأرید بذلک إلا ما عند الله. (الفتوح، ج 5، ص 34 و الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 355.)

اهل ولا

او در قبیله‌ای بزرگ شد که امیرالمؤمنین علیه السلام را در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان یاری کردند. ولایت او کامل بود. امامت سه امام معصوم را در طول عمرش درک کرد و سعی در التزام عملی و اعتقادی به آنان داشت. در صفین در کنار علی علیه السلام علیه معاویه جنگید و جراحت پیشانی او در آن جنگ، یادگار فداکاری در رکاب علی علیه السلام بود که تا لحظۀ شهادت با او ماند.⁽²⁾او در کنار سایر یاران امیرالمؤمنین علیه السلام، امام حسن مجتبی علیه السلام را هم در مقابل معاویه یاری کرد.⁽³⁾به دلیل حضورش در آن جنگ‌ها، هنگامی که پا در میدان کربلا گذاشت، دشمنان او را شناختند.⁽⁴⁾

پس از آن‌که مسلم بن عقیل به کوفه وارد و مستقر شد، شیعیان به قصد بیعت به حضور مسلم رسیدند. مسلم نامۀ امام را برای آنان خواند. تأثیر گفتار امام چنان بود که صدای گریۀ شیعیان بلند شد و بزرگان شیعه با سخنان استواری، حمایت خود را از آن حضرت اعلام کردند. اولین نفر عابس بن ابی

شبیب بود که برخاست و حمد و سپاس الهی را به جای آورده و گفت: «من از طرف مردم سخن نمی‌گویم. نمی‌دانم در حمایت از تو چه قصدی دارند و تو را از ناحیۀ آنان فریب نمی‌دهم. به خدا سوگند! آنچه نزد تو بر زبان می‌آورم، چیزی است که قصد کرده و خود را آمادۀ آن کرده‌ام. به خدا قسم! اگر مرا دعوت کنی، تو را اجابت می‌کنم و همراه با تو علیه دشمنانت می‌جنگم و آنقدر شمشیر می‌زنم تا خدا را ملاقات کنم».⁽¹⁾

أقبل مسلم حتی دخل الکوفه، فنزل دار المختار ابن أبی‌عبید - و هی التی تدعی الیوم دار مسلم بن المسیب - و أقبلت الشیعة تختلف إلیه، فلما إجتمعت إلیه جماعة منهم قرأ علیهم کتاب حسین علیه السلام، فأخذوا یبکون. فقام عابس بن ابی‌شبیب الشاکری، فحمد الله و أثنی علیه ثم قال: «أما بعد، فإنی لاأخبرک عن الناس، و لاأعلم ما فی أنفسهم، و ما أغرک منهم، والله لأحدثنک عما أنا موطن نفسی علیه، والله لأجیبنکم إذا دعوتم، و لأقاتلن معکم عدوکم، و لأضربن بسیفی دونکم حتی ألقی الله، لاأرید بذلک إلا ما عند الله.» (الفتوح، ج 5، ص 34 و تاریخ الطبری، ج 5، ص 355.)

در روز سخت و سنگین عاشورا نیز، مراتب اخلاص او به عقاید توحیدی و ولایی واضح‌تر شد که با دیدن خطرها و تهدید جان خویش، همچنان به امام حسین علیه السلام عرض کرد: «به خدا قسم! هیچ فردی در دور و نزدیک برای من نیست که عزیزتر و محبوب‌تر از تو باشد. اگر چیزی مهم‌تر از جان و خونم داشتم، آن را تقدیم تو می‌کردم».⁽²⁾

او تا لحظۀ شهادت بر عهد خود باقی ماند و هرگز آن را نقض نکرد. عابس مکتب امامت را تنها طریق هدایت می‌دانست و روز عاشورا به امام حسین علیه السلام عرض کرد: «سلام بر تو ای اباعبدالله! گواهی می‌دهم که همیشه من بر مرام و رهنمودهای تو و پدرت بوده‌ام».⁽¹⁾

السلام علیک یا أباعبدالله! أشهد الله إنی علی هدیک و هدی أبیک. (تاریخ الطبری، ج 5، ص 444؛ الکامل، ج 4، ص 73 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 185.)

با نفوذ و امین

از بانفوذترین‌ها و شایستگان کوفه محسوب می‌شد؛ زیرا همواره عده‌ای از برجستگان، مانند شوذب⁽²⁾تحت تأثیر او بودند. به لحاظ سابقۀ اصالت و شایستگی در عابس بود که مسلم بن عقیل و شیعیان کوفه به او اعتماد کرده و نامه‌های خود را توسط او به امام حسین علیه السلام در مکه رساندند. پس از آن‌که مسلم بن عقیل به خاطر مصالح امنیتی از خانۀ مسلم بن عوسجه (مختار) خارج شده و به خانۀ هانی بن عروه منتقل شد و هیجده‌هزار نفر با او بیعت کردند، گزارش آن را عابس و شوذب در مکه به اطلاع امام رساندند.⁽³⁾شهرت و عظمت شخصیت او، موجب طمع سربازان کوفی شد تا بعد از قتل او با بردن سرش جوایز کلانی به دست آورند.⁽⁴⁾

شجاع

عابس نیز یکی از شجاع‌ترین یاران امام حسین علیه السلام بود.⁽¹⁾مردی به نام ربیع بن تمیم از قبیلۀ همدان که شجاعت عابس را در جنگ‌ها دیده بود و در کربلا حضور داشت، می‌گوید که با آمدن عابس به میدان، او را شناختم و فریاد زدم: «ای مردم! این مرد شیر شیران، فرزند ابی‌شبیب است. کسی به تنهایی به جنگ او نرود که توان مقابله نخواهد داشت.⁽²⁾

عابس با شمشیر برافراشته فریاد برآورد: «آیا کسی هست که به جنگ من بیاید؟»⁽³⁾مبارزۀ دلیرانۀ او در روز عاشورا، دشمن را بر آن داشت تا با محاصرۀ همه‌جانبه او را سنگ باران کنند، بلکه از راه دور و با تلفات کمتر او را از پای درآورند.⁽⁴⁾

مقتل عابس

عابس همراه دوست دیرین خود شوذب، نزد امام حسین علیه السلام آمدند. در محضر امام علیه السلام عابس به شوذب گفت: «چه قصدی داری؟» او با تعجب از سؤال عابس جواب داد: «چه قصدی جز کشته شدن در کنار تو، در راه فرزند رسول‌خدا صلی الله علیه و آله». عابس گفت: «همین انتظار را از تو داشتم. پس از حضرت اباعبدالله بخواه تا مانند دیگر اصحاب تو را به خدا واگذارد و من در مصیبت تو صبوری کنم تا از خداوند اجر بگیرم؛ زیرا در این ساعت کسی مهم‌تر از تو برای من نیست. پس از این روز، جای عمل نیست و فقط حساب خواهد بود». سپس شوذب با امام وداع کرده و به میدان رفت تا به شهادت رسید.⁽¹⁾

جاء عابس بن أبی‌شبیب الشاکری و معه شوذب مولی شاکر، فقال: «یا شوذب! ما فی نفسک أن تصنع؟» قال: «ما أصنع؟ أقاتل معک دون إبن بنت رسول الله صلی الله علیه و آله حتی أقتل.» قال: «ذلک الظن بک؛ فتقدم بین یدی أبی‌عبدالله حتی یحتسبک کما إحتسب غیرک من أصحابه، و حتی أحتسبک أنا، فإنه لو کان معی الساعة أحد أنا اولی به منی بک لسرنی أن یتقدم بین یدی حتی أحتسبه، فإن هذا یوم ینبغی لنا أن نطلب الاجر فیه بکل ما قدرنا علیه، فإنه لا عمل بعد الیوم، و إنما هو الحساب.» فتقدم فسلم علی الحسین علیه السلام، ثم مضی فقاتل حتی قتل. (الطبری؛ تاریخ الامم و الملوک، ج 5، ص 443؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 105 و ابن أثیر؛ الکامل، ج 4، ص 73.)

ربیع بن تمیم گوید که پس از شهادت شوذب، عابس به میدان رفت و مبارز طلبید. کسی جرأت روبه‌رو شدن با او را نداشت تا این‌که عمر بن سعد فریاد زد: «او را سنگ‌باران کنید». از هر طرف به سوی او سنگ آمد. عابس که چنین دید، زره و کلاه خود را درآورد و به آنان یورش برد. به خدا سوگند! دیدم که دویست نفر را به عقب راند. سپس از هر طرف به او حمله کردند و او

را کشتند. او در ادامه می‌گوید که سر عابس را پس از جدا شدن از بدن مطهّرش، در میان دست‌های کوفیان دیدم که هر یک می‌گفت من او را کشتم تا این‌که به نزد عمر بن سعد رسیدند. او گفت: «نزاع نکنید، عابس را یک شمشیر از پا درنیاورد» و این‌گونه اختلاف را برطرف کرد.⁽¹⁾

فقال عمر بن سعد: «إرضخوه بالحجارة.» فرمی بالحجارة من کل جانب، فلما رای ذلک ألقی درعه و مغفره، ثم شد علی الناس، فوالله لرأیته یکرد أکثر من مائتین من الناس، ثم إنهم تعطفوا علیه من کل جانب، فقتل. فرأیت رأسه فی أیدی رجال ذوی عده، هذا یقول أنا قتلته، و هذا یقول أنا قتلته، فاتوا عمر بن سعد فقال: «لاتختصموا، هذا لم یقتله سنان واحد.» ففرق بینهم بهذا القول. (تاریخ الطبری، ج 5، ص 444؛ ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 185 و ابن أثیر؛ الکامل، ج 4، ص 73.)

عبدالله بن عمیرکلبی

عبدالله بن عمیر کلبی عُلیمی،⁽²⁾از ارادت‌مندان به خاندان وحی و اهل بیت علیهم السلام بود. در کوفه و در محلی به نام «بئر جعد» سکونت داشت. همسر او ام‌وهب، دختر نمر بن قاسط بود.

عبدالله، عدّه‌ای از کوفیان را در نخیله دید که خود را آمادۀ جنگ می‌کنند. پرسید: «خود را برای مقابله با چه کسی آماده می‌کنید؟» گفتند: «قصد جنگ با حسین علیه السلام را داریم». او که سال‌ها در آرزوی جهاد با مشرکین به سر می‌برد؛ اما امام به‌حقی را نمی‌یافت تا در رکاب او به منتهای آرزویش برسد، گفت: «امیدوارم ثواب جهاد با کسانی که با فرزند پیامبر صلی الله علیه و آله می‌جنگند، در نزد

خداوند همانند جهاد با مشرکین باشد».⁽¹⁾

فقال: «والله لقد کنت علی جهاد أهل الشرک حریصا، و إنی لأرجو إلا یکون جهاد هؤلاء الذین یغزون إبن بنت نبیهم أیسر ثوابا عندالله من ثوابه إیای فی جهاد المشرکین. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 429.)

در ساعات آغازین عاشورا، دو نفر از لشکر ابن سعد به نام‌های یسار و سالم که غلام زیاد بن ابیه بودند، پیش آمدند و مبارز طلبیدند. ابن عمیر برخاست و به امام حسین علیه السلام عرض کرد: «خداوند رحمتش را شامل حال شما کند، به من اجازه دهید تا به جنگ او بروم». وقتی حضرت علیه السلام او را با قامتی بلند، بازوانی قوی و شانه‌هایی پهن دید، هم‌آورد آن دو یافت و اجازه داد تا به جنگ آنان برود. آنان با تحقیر به او گفتند: «تو را نمی‌شناسیم» و سرشناسانی مثل زهیر و حبیب را به مبارزه طلبیدند. عبدالله که خباثت خانوادگی آنان را می‌شناخت، به یسار غلام زیاد بن ابیه گفت: «ای فرزند زن نابکار! از مواجهۀ با من که از مردم اصیل هستم بی‌رغبتی؟» سپس حمله کرد و با ضربه‌ای او را از پای درآورد. آن‌گاه سالم از سمت عقب به او حمله کرد. یاران امام علیه السلام هر چه فریاد زدند، او متوجه نشد. عبدالله با دست چپ جلوی ضربۀ او را گرفت که انگشتان دستش قطع شد؛ اما با ضربۀ دیگری او را هم به قتل رساند.⁽³⁾عبدالله

در رجزهای خود، علاوه بر معرفی خویش، از همسرش که او را به یاری امام حسین علیه السلام تشویق کرد، یاد می‌نمود.⁽¹⁾

إنی زعیم لک أم‌وهب، بالطعن فیهم مقدما و الضرب. (تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 430.)

آن‌گاه امام حسین علیه السلام او را صدا زد و فرمود: «خداوند از جانب اهل بیت به تو جزای خیر دهد، خداوند تو را مشمول رحمتش کند و با رسول‌خدا و فرزندانش در بهشت قرارت دهد،⁽²⁾به خیمه‌ها برگرد که جهاد بر زنان واجب نیست».⁽³⁾او با شنیدن دستور امام برگشت. عبدالله از این جنگ تن به تن به سلامت برگشت؛ اما طولی نکشید که در یورش همه‌جانبۀ دشمن، توسط هانی بن ثبیت حضرمی و بکیر بن حیّ تیمی به شهادت رسید.⁽⁴⁾همسرش ام‌وهب به سوی پیکر عبدالله بن عمیر رفت و غبار از روی او پاک کرد و گفت: «بهشت گوارایت باد».⁽⁵⁾

در آن هنگام، شمر بن ذی‌الجوشن به غلام خود رستم گفت: «برو و با عمود بر فرق او بکوب». او هم چنین کرد و ام‌وهب همان جا، کنار پیکر همسرش جان داد.⁽¹⁾

تاریخ الأمم و الملوک، الطبری؛ ج 5، ص 438.

عمرو بن قرظه انصاری

پدرش قرظة بن کعب انصاری است.⁽³⁾در کربلا خود را به اردوی حسینی رساند و در مذاکرات چند روزۀ بین امام و عمر بن سعد، او پیغام دعوت حضرت را به ابن سعد رساند.⁽⁴⁾حضرت عباس، علی‌اکبر علیهما السلام و عمرو بن قرظه در آن مذاکرات حاضر بودند. او دلایل عمر بن سعد را در جنگ با امام حسین علیه السلام مردود دانسته⁽⁵⁾و در رجزهای خود در روز عاشورا، آن را منعکس کرد. او از امام

اذن جهاد خواست و پس از آن‌که اجازه گرفت با روحیۀ قوی و اشتیاق فراوان به اجر الهی، شروع به مبارزه کرد. او در دفاع از حضرت سیدالشهدا علیه السلام جهاد شجاعانه‌ای کردد و عدّه‌ای از دشمنان را از پای درآورد. او چنین رجز خواند:

«قد علمت کتائب الأنصار،

إنّی سأحمی حوزة الذمار،

فعل غلام غیر نکس شاری،

دون حسین مهجتی و داری؛⁽¹⁾

جنگاوران انصار می‌دانند که من چون جوان‌مردی محکم و بدون سستی از پیمان خود دفاع می‌کنم تا جان و خانه‌ام را فدای حسین کنم».⁽²⁾

هیچ تیر و شمشیری به سوی امام علیه السلام نیامد، مگر آن‌که عمرو بن قرظۀ انصاری با دست و سینۀ خود مقابل آن قرار گرفت و تا او زنده بود، هرگز

جراحتی به مولایش نرسید. سراسر بدنش پر از حفره‌های خون شد. آن‌گاه به حضرت عرض کرد: «ای فرزند رسول‌خدا! آیا به عهد خود وفا کردم؟» امام فرمود: «آری تو در بهشت پیش روی من خواهی بود، پس سلام مرا به پیامبر برسان و بگو که به زودی به او ملحق می‌شوم». عمرو، سپس به مبارزه ادامه داد تا به شهادت رسید.⁽¹⁾

فَخَرَجَ عَمْرُو بْنُ قُرْطَةَ الْأَنْصَارِی فَاسْتَأْذَنَ الْحُسَینَ علیه السلام فَأَذِنَ لَهُ فَقَاتَلَ قِتَالَ الْمُشْتَاقِینَ إِلَی الْجَزَاءِ وَ بَالَغَ فِی خِدْمَةِ سُلْطَانِ السَّمَاءِ حَتَّی قَتَلَ جَمْعاً کَثِیراً مِنْ حِزْبِ ابْنِ زِیادٍ وَ جَمَعَ بَینَ سَدَادٍ وَ جِهَادٍ وَ کَانَ لَایأْتِی إِلَی الْحُسَینِ علیه السلام سَهْمٌ إِلَّا اتَّقَاهُ بِیدِهِ وَ لَا سَیفٌ إِلَّا تَلَقَّاهُ بِمُهْجَتِهِ فَلَمْ یکُنْ یصِلُ إِلَی الْحُسَینِ علیه السلام سُوءٌ حَتَّی أُثْخِنَ بِالْجِرَاحِ فَالْتَفَتَ إِلَی الْحُسَینِ علیه السلام وَ قَالَ: «یابْنَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله أَوَفَیتُ؟» فَقَالَ: «نَعَمْ أَنْتَ أَمَامِی فِی الْجَنَّةِ فَاقْرَأْ رَسُولَ اللهِ عَنِّی السَّلَامَ وَ أَعْلِمْهُ أَنِّی فِی الْأَثَرِ.» فَقَاتَلَ حَتَّی قُتِلَ رِضْوَانُ اللهِ عَلَیهِ. (ابن طاوس؛ اللهوف، ص 107 و مثیرالأحزان، ص 61.)

پس از شهادت عمرو، برادر او زبیر (علی) از لشکر عمر بن سعد بیرون آمد و با عداوت به امام حسین علیه السلام گفت: «برادرم را فریب داده و به قتل رساندی». امام فرمود: «خداوند برادرت را به راه راست هدایت و تو را گمراه کرد».⁽²⁾زبیر بن قرظه فریاد زد: «خدا مرا بکشد اگر تو را نکشم». سپس به سوی امام علیه السلام یورش برد. هلال بن نافع در برابر او ایستاد و با ضربه‌ای او را بر زمین افکند. لشکر کوفه قبل از آن‌که هلال او را به قتل برساند، نجاتش دادند. او پس مدتی (بعد از واقعۀ عاشورا) سلامتی خود را به دست آورد.⁽³⁾

ابوثمامه، عمرو بن عبدالله صائدی

اهل ولا

او از تابعین و از یاران امیرالمؤمنین علیه السلام بود.⁽¹⁾

کَانَ مِن أصحَابِ أمِیرِالمُؤمِنینَ علیه السلام. (فضیل بن زبیر الرسان؛ تسمیة من قتل مع الحسین علیه السلام، ص 156.)

حسین علیه السلام صحبت کند، بسیار باادب بود و بسیار پر مهر و عطوفت و با جملۀ «جانم فدای شما» یا «خداوند مشکلات را از شما برطرف کند» شروع به سخن می‌کرد.⁽¹⁾

أبُوثَمَامَةِ عَمرُو بنُ عَبدِاللهِ الصَّائِدِی قَالَ لِلحُسَینِ علیه السلام: «یا أبَاعَبدِاللهِ! نَفسِی لَکَ الفِدَاء. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 439؛ الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 20 و ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 70.)

ابوثمامه در طوفان فتنه‌های معاویه و فرزندش یزید، همواره با بصیرت عمیق خود، موضع حق اهل بیت علیهم السلام را تقویت می‌کرد و شخصیت جاه‌طلب و فریبندۀ بنی‌امیه را افشا می‌کرد.⁽²⁾در راه اعتلای دین و امامت، نگران سرزنش‌ها نبود و از همۀ تعلقات دنیوی گذشته بود. پسرعموی او در لشکر ابن سعد بود و به جنگ ابوثمامه آمد. او بدون توجه به تعلقات قومی و قبیله‌ای با پسرعموی خود مبارزه کرد و او را کشت.⁽³⁾

بر پا کنندۀ نماز و عبادت

او نماز را بسیار دوست داشت و توجه به اوقات نماز داشت. در میان جمع، زودتر از دیگران زمان رسیدن عبادت را اعلام می‌کرد.⁽⁴⁾هرگز عبادت و بندگی

خداوند را در شرایط سخت فراموش نمی‌کرد. شب عاشورا، با دعا، ذکر، رکوع و سجود و صوت تلاوت قرآن او؛ و سایر اصحاب امام حسین علیه السلام روز جهان‌افروز شد.⁽¹⁾

بَاتُوا قَارِئِینَ رَاکِعِینَ سَاجِدِینَ. (ابن شهرآشوب؛ المناقب، ج 4، ص 99.)

شجاع

ابوثمامه، سوارکاری ماهر بود و در بین عرب با شجاعتی که در این امر داشت یکی از شناخته‌ترین‌ها بود.⁽¹⁾

دشمن شناس

عمر بن سعد فردای آن روزی که با چهارهزار نفر از کوفه به سرزمین نینوی رسید، به عروة بن قیس احمسی دستور داد تا نزد امام حسین علیه السلام برود و علت آمدن او را به کربلا بپرسد. چون عروه از کسانی بود که با نامه، امام را دعوت به کوفه کرده بود، شرم کرد و از رساندن پیغام خودداری نمود. پس از او، عمر بن سعد این مأموریت را به چند تن از روسای قبایل داد. آن‌ها هم انجام این مأموریت را نپذیرفتند.⁽²⁾وقتی عمر بن سعد متوجه شد که شرم

بزرگان کوفه مشکل‌ساز شده، برای این‌که آن را از بین ببرد و قبح خیانت آنان شکسته شود، از کثیر بن عبدالله شعبی⁽¹⁾خواست تا پیغامش را به امام حسین علیه السلام برساند.⁽²⁾وقتی کثیر به اردوگاه امام آمد تا پیغام عمر بن سعد را برساند، ابوثمامه حضرت را از خباثت او مطلع کرد.⁽³⁾زیرا او کثیر بن عبدالله را

به بدذاتی می‌شناخت و اعتماد به او نداشت. برای دفع خطر احتمالی، ابوثمامه از او خواست که شمشیرش را تحویل دهد یا پیغام را به او بگوید تا به امام برساند و یا هنگام دادن پیغام، اجازه دهد که دست ابوثمامه بر شمشیر وی باشد تا خطر حملۀ او به امام علیه السلام برطرف شود. کثیر، هیچ یک از شروط را نپذیرفت و برگشت.⁽¹⁾

قَامَ (أبوثمامه) إِلَیهِ (کثیر بن عبدالله) فَقَالَ لَهُ: «ضَعْ سَیفَکَ.» قَالَ: «لَا وَ لَا کَرَامَةَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولٌ فَإِنْ سَمِعْتُمْ مِنِّی بَلَّغْتُکُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَیکُمْ وَ إِنْ أَبَیتُمْ انْصَرَفْتُ عَنْکُمْ.» قَالَ: «فَإِنِّی آخِذٌ بِقَائِمِ سَیفِکَ ثُمَّ تَکَلَّمْ بِحَاجَتِکَ.» قَالَ: «لَا وَاللهِ لَاتَمَسُّهُ.» فَقَالَ لَهُ: «أَخْبِرْنِی بِمَا جِئْتَ بِهِ وَ أَنَا أُبَلِّغُهُ عَنْکَ وَ لَاأَدَعُکَ تَدْنُو مِنْهُ فَإِنَّکَ فَاجِرٌ.» فَاسْتَبَّا وَ انْصَرَفَ إِلَی عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ فَأَخْبَرَهُ الْخَبَرَ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 410؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 84 و 85؛ ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 87 و الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 1، ص 342.)

مقتل ابوثمامه

او پس از زهیر بن قین به میدان آمد و شروع به خواندن رجز کرد: «تسلیت به خاندان برگزیدۀ خدا و دخترانش، به خاطر محاصره شدن بهترین مردم و

فرزند محمد؛ تسلیت به زهرای پیامبر و همسرش علی بن ابی‌طالب که پس از پیامبر گنجینۀ دانش خداوند است؛ تسلیت به همۀ کسانی که در شرق و غرب عالم هستند و اندوه بر گرفتاری حسین که بر راه راست است؛ کیست که پیام مرا به پیامبر و دخترش برساند و به آنان بگوید که فرزندشان به چه تنگنایی گرفتار شده است.⁽¹⁾

بَرَزَ أَبُوثُمَامَةَ الصَّائِدِی وَ قَالَ: «عَزَاءً لِآلِ الْمُصْطَفَی وَ بَنَاتِهِ، عَلَی حَبْسِ خَیرِ النَّاسِ سِبْطِ مُحَمَّدٍ، عَزَاءً لِزَهْرَاءِ النَّبِی وَ زَوْجِهَا، خِزَانَةِ عِلْمِ اللهِ مِنْ بَعْدِ أَحْمَدَ، عَزَاءً لِأَهْلِ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ کُلِّهِمْ، وَ حُزْناً عَلَی حَبْسِ الْحُسَینِ الْمُسَدَّدِ، فَمَنْ مُبْلِغٌ عَنِّی النَّبِی وَ بِنْتَهُ، بِأَنَّ ابْنَکُمْ فِی مَجْهَدٍ أَی مَجْهَدٍ.» (ابن شهرآشوب؛ المناقب، ج 4، ص 105.)

ابوثمامه این رجزها را می‌خواند و مبارزه می‌کرد. او پس از نبردی شجاعانه و پایداری بسیار، به دست پسرعموی دیگرش قیس بن عبدالله صائدی به شهادت رسید.⁽²⁾

سعید بن عبدالله حنفی

موحد مخلص

او بسیار خداشناس بود و اخلاص در توحید داشت. هنگام شهادت در کمال بندگی در مناجات خود به خداوند عرض کرد: «قصدم از یاری فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله فقط اجر اخروی است».⁽³⁾

بعضی از تراجم نویسان باذوق، به‌حق او را شهید نماز خوانده‌اند.⁽¹⁾

جواد محدثی؛ موسوعة عاشوراء، تعریب خلیل زامل عصامی، ص 27.

ثابت قدم در ولایت

او نیز از چهره‌های شناخته شدۀ شیعه و بزرگان کوفه بود.⁽²⁾حضورش در کنار امثال حجر بن عدی و حبیب بن مظاهر، سابقۀ ایمان و اعتقاد شیعی‌اش را از دوران خلافت علی بن ابی‌طالب علیه السلام ثابت می‌کند. پس از شهادت مولا امیرالمؤمنین علیه السلام به اتفاق عدّه‌ای از شیعیان فداکار علوی با امام حسن مجتبی علیه السلام بیعت کرد.⁽³⁾این بیعت، گواه روشنی از تشیع و ارادت او به خاندان رسول‌خدا صلی الله علیه و آله است. سال‌ها تبلیغات سوء بنی‌امیه علیه حضرت علی علیه السلام و اهل بیت و خشونت‌های زیاد بن ابیه در کوفه، خللی در ایمان و عشق او به صاحب ولایت علی بن ابی‌طالب علیه السلام وارد نکرد؛ لذا، با شروع نهضت امام علیه السلام، سعید بن عبدالله از پیشگامان اصحاب عاشورا قرار گرفت. او همراه سلیمان بن صرد خزایی، حبیب بن مظاهر، قیس بن مسهر صیداوی و شماری از سران قبایل کوفه، از اولین کسانی بودند که به حضرت سیدالشهدا علیه السلام نامه نوشتند و او را به کوفه دعوت کردند.⁽⁴⁾بسیاری از افرادی که همراه او از آن حضرت خواسته

بودند تا با آمدن به کوفه یزید بن معاویه را بر کنار کرده و بر آنان امامت کند، با بروز خطرها عقب‌نشینی کردند؛ ولی او استوار ماند تا در این راه به شهادت رسید.

مورد اعتماد امام حسین علیه السلام

اولین نامۀ شیعیان کوفه در دهم رمضان سال 60 قمری به دست امام حسین علیه السلام رسید.⁽¹⁾پس از آن، نامه‌های بسیاری از طرف شیعیان و مردم کوفه به ایشان در مکه ارسال شد که آخرین آن‌ها حاوی تقاضای عجله در آمدن به کوفه بود و توسط شخص مؤثری چون سعید بن عبدالله حنفی⁽²⁾به محضر امام علیه السلام فرستاده شد.⁽³⁾حضرت به مطالعۀ نامه‌ها پرداخت؛ و از سعید بن عبدالله حنفی، دربارۀ شخصیت کسانی که نامه نوشته‌اند و امور اجتماعی کوفه سؤال

کرد که او و هانی توضیح دادند.⁽¹⁾

فقال الحسین علیه السلام لهانئ و سعید بن عبدالله الحنفی: «خبّرانی من إجتمع علی هذا الکتاب الذی کتب معکما إلی.» (الفتوح، ج 5، ص 30.) تلاقت الرسل کلها عنده، فقرأ الکتب، و سال الرسل عن أمر الناس. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 353.)

آمدن عبیدالله به کوفه و آشفتگی اوضاع آن شهر و نقض عهد مردم، باعث شد تا بزرگان شیعه - مانند سعید بن عبدالله - خود را مخفی کرده و با رنج بسیار به مولای‌شان حسین علیه السلام برسانند. این که تاریخ از کیفیت ملحق شدن آنان به کاروان حسینی اطلاع دقیقی ارائه نمی‌دهد، به دلیل مخفیانه عمل کردن آنان است.⁽¹⁾

کان سعید بن عبدالله الحنفی أیضا قد إلتحق بالإمام علیه السلام بلا خبر فی کیفیة ذلک. (الیوسفی الغروی؛ موسوعة التاریخ الإسلامی، ج 6، ص 142.)

سعید بن عبدالله حنفی در شب عاشورا

شب عاشورا امام حسین علیه السلام به یاران خود رخصت داد تا او را ترک کنند و بروند و جان‌شان را به خطر نیندازند. حضرت فرمود: «شما آزاد هستید که بروید و بیعتی از من برگردن‌تان نیست. شب همه جا را فراگرفته است، پس بر مرکب‌های خود سوار شده و متفرق شوید.⁽²⁾

پس از سخنان امام و عباس بن علی علیهما السلام و بنی‌هاشم برخاسته و از وفاداری و ماندن خود سخن گفتند. سپس مسلم بن عوسجه و بعد از او، سعید بن عبدالله با کلمات حماسی بر موضع خود در کنار امام علیه السلام اصرار ورزیدند.⁽³⁾سعید عرض کرد: «به خدا قسم! هرگز تو را رها نمی‌کنیم تا خداوند بداند که در غیاب رسول‌خدا صلی الله علیه و آله از تو حمایت می‌کنیم. به خدا سوگند! اگر بدانم که در راه تو حتماً کشته می‌شوم و سپس زنده شده و سوزانده می‌شوم و ذرات وجودم را

به باد خواهند داد و هفتاد مرتبه با من چنین خواهند کرد، از تو جدا نمی‌شوم تا از تو و خانواده‌ات خطر را دور کنم. چرا چنین عمل نکنم در حالی که یک‌بار کشته شدن است و به دنبال آن، کرامت و سربلندی ابدی است.⁽¹⁾

قال سعید بن عبدالله الحنفی: «والله لا نخلیک حتی یعلم الله إنا حفظنا غیبة رسول الله صلی الله علیه و آله فیک، والله لو علمت إنی أقتل ثم أحیا ثم أحرق حیا ثم أذر، یفعل ذلک بی سبعین مرة ما فارقتک حتی ألقی حمامی دونک، فکیف لاأفعل ذلک و إنما هی قتلة واحدة، ثم هی الکرامه التی لا إنقضاء لها أبدا. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 419 و ابن طاوس؛ اللهوف، ص 92.) قال سعید بن عبدالله الحنفی: «والله لا نخلیک حتی یعلم الله أنا قد حفظنا غیبة رسول الله صلی الله علیه و آله فیک، والله لو علمت أنی أقتل دونک ألف قتلة، و أن الله یدفع بذلک القتل عنک و عن أنفس هؤلاء الفتیة من أهل بیتک، لأحببت ذلک، و إنما هی قتلة واحدة. (ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 177.)

مقتل سعید بن عبدالله حنفی

روز عاشورا وقت نماز ظهر رسید، امام حسین علیه السلام به اصحابش فرمود: «از کوفیان بخواهید تا برای انجام نماز دست از حمله بردارند».⁽²⁾اما مزدوران عمر بن سعد با ایجاد درگیری لفظی و اهانت، چنین فرصتی را به امام علیه السلام ندادند و به حملات و تیراندازی خود ادامه دادند.⁽³⁾حضرت از زهیر بن قین و سعید بن عبدالله حنفی خواستند تا هنگام نماز در پیش او و اصحاب که نیمی از آنان

باقی مانده بودند، بایستند و مانع تیرهای دشمن شوند.⁽¹⁾

ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 65 و ابن طاوس؛ اللهوف، ص 110.

بر زخم شمشیرها و نیزه‌ها، سیزده تیر بر بدن او اصابت کرده بود.⁽¹⁾

فَوُجِدَ بِهِ ثَلَاثَةَ عَشَرَ سَهْماً سِوَی مَا بِهِ مِنْ ضَرْبِ السُّیوفِ وَ طَعْنِ الرِّمَاحِ. (ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 65؛ ابن طاوس؛ اللهوف، ص 110 و 111 و الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 2، ص 21.)

عبدالرحمن بن عبدرب انصاری

اشاره

او به‌عنوان صحابۀ نبوی در پیش‌برد اسلام، رسول‌خدا صلی الله علیه و آله را یاری نموده و از او حدیث نقل کرده است⁽²⁾و نزد نبی مکرم صلی الله علیه و آله خدمت به مکتب امامت را تمرین کرده است. ابن عبدرب در آخرین سفر حج پیامبر صلی الله علیه و آله همراه او بود و در روز غدیر، حدیث «ألا من کنتُ مولاه فعلیّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه و عادِ من عاداه و أحبَّ من أحبّه و أبغض من أبغضه و أعن من أعانه» را از آن حضرت شنید⁽³⁾و از آن روز، در دوران وحی و در دورۀ غربت ولایت امیر المؤمنین علیه السلام در میان جمع اندکی قرار گرفت که سعی در تقویت امر ولایت داشتند.⁽⁴⁾

امام علی علیه السلام او را قابل تربیت الهی دید و تحت تربیت مستقیم خود قرار داد. این عنایت مولا، وقتی عمیق شد که اسرار قرآنی را به عبدالرحمن تعلیم داد.⁽⁵⁾

حکومت حضرت علی علیه السلام با خیانت جمعی از اصحابش ضعیف‌تر شده بود و معاویه با نیرنگ، قدرت خود را بیشتر و به شهر انبار حمله کرده بود. امام علی علیه السلام نامه‌ای به یاران خود نوشت و در آن، جهاد را باب الجنّه و فرار از آن را ذلّت‌آور خواند. مردم کوفه را به ادامۀ جهاد با معاویه فراخواند. سپس نوشت: «وَاللهِ لَوَدَدتُ أنَّ اللهَ أخرَجَنِی مِن بَینِ أظهَرِکُم وَ قَبَضَنِی إلیَ رَحمَتَهِ مِن بَینِکُم وَ وَدَدتُ أن لَم أرَکُم وَ لَم أعرَفکُم؛ به خدا قسم! دوست داشتم که خداوند مرا از بین شما خارج می‌کرد و به جوار رحمت الهی می‌رفتم و ای کاش شما را ندیده و نمی‌شناختم».⁽¹⁾

لما رای علی رضی الله عنه تثاقل أصحابه أهل الکوفه عن المسیر معه إلی قتال أهل الشام، و انتهی إلیه ورود خیل معاویة الأنبار، کتب کتابا... «بسم الله الرحمن الرحیم؛ من عبدالله علی امیرالمؤمنین إلی شیعته من أهل الکوفه، سلام علیکم، أما بعد، فإن الجهاد باب من أبواب الجنه، من ترکه البسه الله الذلة... إنی قد دعوتکم إلی جهاد هؤلاء القوم لیلا و نهارا و سرا و جهارا... والله لوددت أن الله أخرجنی من بین أظهرکم و قبضنی إلی رحمته من بینکم، و وددت إن لم أرکم و لم أعرفکم». (الأخبار الطوال، ص 211.)

آمادۀ اجرای فرمان امیرالمؤمنین علی علیه السلام بودند.⁽¹⁾

أسد الغابة، ج 3، ص 365 رقم 3341 و الإصابة، ج 4، ص 277 رقم 5170.

همراه ولایت

عبدالرحمن بن عبدرب در شمار بزرگانی بود که در استشهاد حضرت علی علیه السلام به حدیث ولایت، گواهی داد.⁽²⁾

در رحبه، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام مردم را به خدا سوگند داد و از آنان خواست که برخیزند و آنچه را در غدیر خم از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله شنیده‌اند، بیان کنند و برنخیزد مگر کسی که خودش بدون واسطه آن را از آن حضرت شنیده باشد. بیش از ده نفر برخاستند که در میان آن‌ها ابوایوب انصاری، ابوعمرة بن عمرو بن محصن، ابوزینب، سهل بن حنیف، خزیمة بن ثابت، عبدالله بن ثابت انصاری، حبشی بن جنادۀ سلولی، عبید بن عازب انصاری، نعمان بن عجلان انصاری، ثابت بن ودیعۀ انصاری، ابوفَضّالة انصاری و عبدالرحمن بن عبدرب انصاری بودند و گفتند: «ما گواهی می‌دهیم که رسول‌خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آگاه باشید هر کس که من مولای او هستم؛ پس علی مولای اوست. خداوندا! ولیّ کسی باش که او را ولیّ خود کند و هر که با او دشمن است دشمن باش. هر که علی را دوست دارد، او را دوست بدار و هر که از او نفرت دارد، از او متنفر باش».⁽³⁾

استوار در ولایت

عبدالرحمن پس از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام با معاویه در ستیز بود و با سخنان خود او را رسوا می‌کرد.

از قول او نقل کرده‌اند که پس از شهادت حضرت علی علیه السلام و در دورۀ خلافت معاویه، روزی وارد مسجد شدم. دیدم عمروعاص زیر سایۀ کعبه نشسته است و مردم دور او جمع شده‌اند و احادیث رسول‌خدا صلی الله علیه و آله را برای آنان نقل می‌کند تا این‌که گفت رسول الله فرمود: «کسی که با امامی دست بیعت دهد و در قلب خود امامت او را پذیرفت؛ پس باید اطاعتش کند و اگر دیگری با ادعای امامت با امام بیعت‌شده نزاع کرد، باید امام ادعایی را گردن بزنید». من به او نزدیک شدم و گفتم: «آیا تو خود این حدیث را از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله شنیدی؟» گفت: «آری». گفتم: «معاویه پسرعموی تو، ما را به خوردن مال حرام و کشتن خویشان، امر می‌کند، در حالی که قرآن می‌فرماید ای مؤمنان! اموال‌تان را بین خود به باطل و حرام نخورید، مگر براساس تجارت رضایت‌مندانه و خویشان

خود را نکشید». او مدتی ساکت شد و سپس گفت: «در احکام الهی او را اطاعت کن و در معاصی اطاعت نکن».⁽¹⁾

عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِرَبِّ الْکَعْبَةِ قَالَ دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا عَبْدُاللهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاص جَالِسٌ فِی ظِلِّ الْکَعْبَةِ وَ النَّاسُ مُجْتَمِعُونَ عَلَیهِ فَأَتَیتُهُمْ فَجَلَسْتُ إِلَیهِ فَقَالَ کُنَّا مَعَ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله فقال: «... مَنْ بَایعَ إِمَاماً فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ یدِهِ وَ ثَمَرَةَ قَلْبِهِ فَلْیطِعْهُ إِنِ اسْتَطَاعَ فَإِنْ جَاءَ آخَرُ ینَازِعُهُ فَاضْرِبُوا عُنُقَ الْآخَرِ.» فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَقُلْتُ لَهُ: «أَنْشُدُکَ اللهَ! أَأَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللهِ صلی الله علیه و آله.» فَأَهْوَی إِلَی أُذُنَیهِ وَ قَلْبِهِ بِیدِهِ وَ قَالَ: «سَمِعَتْهُ أُذُنَای وَ وَعَاهُ قَلْبِی.» فَقُلْتُ لَهُ: «هَذَا ابْنُ‌عَمِّکَ مُعَاوِیةَ یأْمُرُنَا أَنْ نَأْکُلَ أَمْوَالَنَا بَینَنَا بِالْبَاطِلِ وَ نَقْتُلَ أَنْفُسَنَا وَ اللهُ یقُولُ (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً) (النساء، آیة 29)» قَالَ فَسَکَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ: «أَطِعْهُ فِی طَاعَةِ اللهِ وَ اعْصِهِ فِی مَعْصِیةِ اللهِ.» (ابن بطریق؛ عمدة عیون صحاح الأخبار، ص 318؛ العلامة الأمینی؛ الغدیر، ج 10، ص 43، نقل از: صحیح مسلم 4/6]120/18 ح 46]، سنن البیهقی: 169/8، سنن ابن ماجة: 2/2]1306/467 ح 3956] و المحلّی: 360/9.)

عبدالرحمن هرگز از امامت جدا نشد تا این‌که در جریان قیام امام حسین علیه السلام با کهن‌سالی به یاری او آمد و در مکه به آن حضرت ملحق شد و در کربلا به شهادت رسید.

شب عاشورا

شب عاشورا، عبدالرحمن بن عبدرب خزرجی، در کنار بریر بن خضیر همدانی ایستاده بود که شاهد نشاط و مزاح بُریر شد. او که محاصرۀ حرم پیامبر صلی الله علیه و آله را توسط هتّاکان کوفی می‌دید و سخت غمگین بود، با اعتراض به

بُریر گفت: «الآن چه وقت شوخی است؟» بریر هم جواب داد: «همۀ خویشان من از پیر و جوان می‌دانند که من اهل مزاح نیستم؛ لکن مشاهدۀ نعمت‌هایی که به زودی در بهشت نسیب‌مان می‌شود، خوشحالم کرده است. به خدا قسم! فاصلۀ بین ما و بین نعمت‌های بهشتی، شمشیرهای کوفیان است و چقدر دوست دارم، شمشیرهای این مردم بر بدن ما بنشیند».⁽¹⁾

جعل بریر یهازل عبدالرحمن، فقال له عبدالرحمن: «دعنا، فوالله ما هذه بساعة باطل.» فقال له بریر: «والله لقد علم قومی إنی ما أحببت الباطل شابا و لا کهلا، ولکن والله إنی لمستبشر بما نحن لاقون، والله إن بیننا و بین الحورالعین إلا أن یمیل هؤلاء علینا بأسیافهم، و لوددت أنهم قد مالوا علینا بأسیافهم.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 423.)

او روز عاشورا و در حملۀ اول کوفیان، به شهادت رسید.⁽²⁾

هانی بن عروه مرادی

ولایت

او از خواص اصحاب امیرالمؤمنین علیه السلام در کوفه بود.⁽³⁾برخی از محققین، او را از اصحاب امام حسن مجتبی علیه السلام هم دانسته‌اند. زهیر روز عاشورا در خطابی به کوفیان، نام هانی را که به تازگی بدست عبیدالله به شهادت رسیده بود را در کنار نام بزرگ‌ترین صحابۀ حضرت علی علیه السلام حجر بن عدی آورده و شهادت

آنان را به‌عنوان سند جنایات معاویه و فرزندش یزید بیان می‌کند.⁽¹⁾

یقتلان أماثلکم و قراءکم، امثال حجر بن عدی و أصحابه، و هانئ بن عروة و أشباهه. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 426 و ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 63.)

جایگاه اجتماعی

او در رأس قوم مذحج، بزرگ‌ترین و مؤثرترین قبیلۀ کوفه قرار داشت. هشت‌هزار نیروی آماده که با هم‌پیمانان خود سی‌هزار نفر بودند؛⁽³⁾به همین دلیل، نزدیکان عبیدالله مثل محمد بن اشعث و سایرین، به راحتی جرأت عداوت با آن قبیله را نداشتند.⁽⁴⁾به خاطر امنیتی که در قبیلۀ مذحج و خانۀ هانی رییس آن وجود داشت، مسلم بن عقیل در بروز خطر با حضور عبیدالله در کوفه، خانۀ مسلم بن عوسجه⁽⁵⁾را ترک کرد و به آن‌جا آمد.⁽⁶⁾

پای بند به اصول اخلاقی

مسلم شبانه خود را به خانۀ هانی رساند. او ابتدا به خاطر خطرهای بسیار از سوی عبیدالله و حفظ امنیت خانوادۀ خود، از ورود مسلم بن عقیل کراهت داشت؛ ولی پس از ورود نمایندۀ امام حسین علیه السلام به خانه‌اش، عدم حمایت از مسلم را خارج از انسانیت دانست و او را پناه داد.⁽¹⁾

فقال له هانئ بن عروة: «جعلت فداک! والله لقد کلفتنی شططا و لو لا دخولک داری لأحببت أن تنصرف، غیر أنی أری ذلک عارا علی أن یکون رجل أتانی مستجیرا، فأنزل علی برکة الله. (ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 40.)

مواسات

علاوه بر تشیع، مهم‌ترین ویژگی هانی، گذشت و ایثاری بود که با نثار جان خود نسبت به فرستادۀ امام حسین علیه السلام کرد. او در حالی که می‌توانست با تسلیم مسلم بن عقیل، جان خود را نجات دهد، چنین نکرد و به عبیدالله گفت: «اگر مسلم در زیر پایم پنهان شده باشد، آن را برنمی‌دارم و او را تسلیم تو

نمی‌کنم».⁽¹⁾

قال: «والله لو کان تحت قدمی ما رفعتهما عنه.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 349.)

ویژگی مدیریتی هانی بن عروه و آثار آن

مدیریت هانی در رأس یک قبیله در کوفه، مبتنی بر سیاست «با دوستان مروت و با دشمنان مدارا» بود. به نظر او، مصالح امنیتی، اقتصادی و عشیره‌ای در روابط اجتماعی یک قبیلۀ پرجمعیت، چنین مدیریتی را اقتضا می‌کرد. اصالت تشیع او و پدرش عروه، آنان را در ردیف مردانی چون حجر بن عدی قرار داد و مسالمت با دشمنان، موجب شد تا فارغ از تهدیدات بنی‌امیه، قرار بگیرند. بر همین اساس، علی‌رغم آن‌که زیاد بن ابیه نسبت به شیعیان عداوت و بغض شدیدی داشت، خطری برای هانی ایجاد نکرد.⁽³⁾ولی پرواضح است که این اصل معاشرتی، برای هرگونه دشمنی امکان ندارد. به کار گرفتن اصل مذکور توسط هانی در مواجهه با عبیدالله که با سیاست سرکوب و نابود کردن

مخالفین خود وارد کوفه شده بود و معتقد به هیچ اصل اخلاقی نبود، خطای بزرگ او بود که در روند نهضت هم تأثیر گذاشت. با وجود آن‌که قیام مسلم بن عقیل به آمادگی لازم رسیده بود و بارها او تصمیم به جنگ با عبیدالله داشت، هانی به‌عنوان عضو تأثیرگذار در نهضت، به امید شرایط مناسب‌تر از اقدام به آن جلوگیری کرد و مانع فرمان نهایی مسلم علیه عبیدالله شد.⁽¹⁾

همّ مسلم بن عقیل أن یثب إلی عبیدالله بن زیاد فیمنعه هانئ من ذلک و یقول: «لاتعجل فإن العجلة لا خیر فیها.» (ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 40.)

هانی، مربوط به طرح ترور عبیدالله بود که در نشستی با حضور مسلم بن عقیل، شریک بن اعور و هانی بن عروه، بدون هیچ خطری در خانۀ هانی توسط شریک بن اعور و مسلم بن عقیل طرح کردند. هانی به خاطر احتمال بروز خطر و حفظ امنیت خانوادۀ خود، به‌طور جدّی از اجرای آن جلوگیری کرد.⁽¹⁾

سران قبایل و برخی از بزرگان کوفه برای خوش‌آمدگویی نزد پسرمرجانه رفتند. او از عدم حضور هانی سؤال کرد. اطرافیان گفتند او بیمار است. اما عبیدالله با اطلاعات رسیده از جاسوس خود، بیماری او را نپذیرفت و محمد بن اشعث را همراه اسماء بن خارجه و عمرو بن حجاج زبیدی برای احضار هانی نزد خود مأمور کرد.⁽²⁾آنان در ملاقات با هانی قول امان به او دادند. هانی امان

عبیدالله را خدعه خواند؛ ولی با اصرار آن‌ها نزد عبیدالله رفت.⁽¹⁾

فقالا له: «إنه لایأتی إلا بالأمان.» قال: «و ما له و للأمان، إنه أن أخذنی قتلنی، فلم یزالا به حتی جاءا به.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 360 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 47.)

با شدت یافتن مجادلۀ آن دو، مسلم بن عمرو باهلی⁽⁶⁾از امیر اجازه گرفت تا به‌طور خصوصی با هانی صحبت کند. سپس او را کنار کشید و با صدای بلند به

او گفت: «با حفظ مسلم جانت را به خطر خواهی انداخت و خانواده‌ات را بلاگیر می‌کنی. چون عبیدالله با مسلم رابطۀ خویشاوندی دارد، اقدام به قتل و زیان او نمی‌کند. حال که او در امان است، اگر او را تسلیم کنی خواری دامن‌گیر تو نمی‌شود». هانی گفت: «به خدا سوگند! این عمل ننگ است. آیا من میهمان خود را به دشمنش تسلیم کنم، در حالی که زنده هستم و می‌بینم یاران بسیار دارد؟ به خدا قسم! به تنهایی مقاومت می‌کنم تا کشته شوم؛ ولی او را به عبیدالله نمی‌دهم» و این جمله را چند مرتبه تکرار کرد.⁽¹⁾

فَلَمَّا کَثُرَ الْکَلَامُ بَینَهُمَا قَامَ مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو الْبَاهِلِی... فَقَالَ: «أَصْلَحَ اللهُ الْأَمِیرَ خَلِّنِی وَ إِیاهُ حَتَّی أُکَلِّمَهُ.» فَقَامَ فَخَلَا بِهِ نَاحِیةً مِنِ ابْنِ زِیادٍ وَ هُمَا مِنْهُ بِحَیثُ یرَاهُمَا فَإِذَا رَفَعَا أَصْوَاتَهُمَا سَمِعَ مَا یقُولَانِ فَقَالَ لَهُ مُسْلِمٌ: «یا هَانِئُ! إِنِّی أَنْشُدُکَ اللهَ أَنْ تَقْتُلَ نَفْسَکَ وَ أَنْ تُدْخِلَ الْبَلَاءَ عَلَی عَشِیرَتِکَ فَوَاللهِ إِنِّی لَأَنْفَسُ بِکَ عَنِ الْقَتْلِ إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ ابْنُ عَمِّ الْقَوْمِ وَ لَیسُوا قَاتِلِیهِ وَ لَا ضَائِرِیهِ فَادْفَعْهُ إِلَیهِ فَإِنَّهُ لَیسَ عَلَیکَ بِذَلِکَ مَخْزَاةٌ وَ لَا مَنْقَصَةٌ إِنَّمَا تَدْفَعُهُ إِلَی السُّلْطَانِ.» فَقَالَ هَانِئٌ: «وَاللهِ إِنَّ عَلَی فِی ذَلِکَ للخزی الْخِزْی وَ الْعَارَ أَنَا أَدْفَعُ جَارِی وَ ضَیفِی وَ أَنَا حَی صَحِیحٌ أَسْمَعُ وَ أَرَی شَدِیدُ السَّاعِدِ کَثِیرُ الْأَعْوَانِ وَاللهِ لَوْ لَمْ أَکُنْ إِلَّا وَاحِداً لَیسَ لِی نَاصِرٌ لَمْ أَدْفَعْهُ حَتَّی أَمُوتَ دُونَهُ فَأَخَذَ ینَاشِدُهُ وَ هُوَ یقُولُ وَاللهِ لَاأَدْفَعُهُ أَبَداً.» (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 50.)

عبیدالله پس از شنیدن این سخن گفت: «اگر او را تسلیم نکنی، تو را می‌کشم».⁽²⁾هانی به امید حمایت قبیلۀ خود به او گفت: «در آن صورت، قصر تو به محاصره درمی‌آید». با شنیدن این جمله، پسرمرجانه دستور داد او را به نزدش آوردند و آنقدر با عصا به صورت، بینی و پیشانی او زد تا شکست و ریش و لباسش غرق در خون شد و عصای خودش هم شکست. ناگهان، هانی دست

به شمشیر فرد مسلح نزدیک خود برد تا با آن به عبیدالله حمله برد؛ ولی آن مأمور و اطرافیان مانع شدند. بعد از آن، هانی را در اتاقی زندانی کردند و بر آن پاسبان گذاشتند.⁽¹⁾

فَسَمِعَ ابْنُ زِیادٍ ذَلِکَ فَقَالَ: «أَدْنُوهُ مِنِّی فَأُدْنِی مِنْهُ.» فَقَالَ: «وَاللهِ لَتَأْتِینِّی بِهِ أَوْ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَکَ.»

فَقَالَ هَانِئٌ: «إِذاً وَاللهِ تَکْثُرُ الْبَارِقَةُ حَوْلَ دَارِکَ.» فَقَالَ ابْنُ زِیادٍ: «وَا لَهْفَاهْ عَلَیکَ أَبِالْبَارِقَةِ تُخَوِّفُنِی» وَ هُوَ یظُنُّ أَنَّ عَشِیرَتَهُ سَیمْنَعُونَهُ ثُمَّ قَالَ: «أَدْنُوهُ مِنِّی.» فَأُدْنِی فَاعْتَرَضَ وَجْهَهُ بِالْقَضِیبِ فَلَمْ یزَلْ یضْرِبُ وَجْهَهُ وَ أَنْفَهُ وَ جَبِینَهُ وَ خَدَّهُ حَتَّی کَسَرأَنْفَهُ وَ سَیلَ الدِّمَاءَ عَلَی ثِیابِهِ وَ نَثَرَ لَحْمَ خَدِّهِ وَ جَبِینِهِ عَلَی لِحْیتِهِ حَتَّی کُسِرَ الْقَضِیبُ وَ ضَرَبَ هَانِئٌ یدَهُ إِلَی قَائِمِ سَیفِ شُرْطِی وَ جَاذَبَهُ الرَّجُلُ وَ مَنَعَهُ فَقَالَ عُبَیدُاللهِ أَحَرُورِی سَائِرَ الْیوْمِ قَدْ حَلَّ لَنَا دَمُکَ جُرُّوهُ فَجَرُّوهُ فَأَلْقَوْهُ فِی بَیتٍ مِنْ بُیوتِ الدَّارِ وَ أَغْلَقُوا عَلَیهِ بَابَهُ فَقَالَ اجْعَلُوا عَلَیهِ حَرَساً فَفُعِلَ ذَلِکَ بِهِ. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 50.)

با دستگیری هانی، مردان قبیلۀ او اطراف قصر جمع شدند و اعلام کردند تا از حیات هانی مطمئن نشوند، آن‌جا را ترک نمی‌کنند. امیر کوفه به شریح قاضی دستور داد که خبر زنده بودن هانی را به آنان بدهد تا آن‌ها برگردند و خطرشان منتفی شود. شریح هم به دستور امیر عمل کرد و قبیلۀ هانی برگشتند.⁽²⁾

مقتل هانی بن عروه مرادی مذحجی

پس از شکست نهضت در کوفه و شهادت مسلم بن عقیل، محمد بن اشعث نزد عبیدالله رفت و جایگاه هانی را در میان قبیله‌اش به عبیدالله گوش‌زد کرد و چون او هانی را به دارالاماره برده بود، قبیلۀ مذحج از پسر اشعث انتظار داشتند که هانی توسط او خلاص شود؛ لذا، از پسر مرجانه خواست تا او را آزاد کند. در غیر این صورت، نوعی عداوت از سوی آنان برایش به وجود خواهد آمد. عبیدالله به او قول داد تا هانی را رها کند؛ اما چون حکومت خود را در موضع قدرت دید، در مقام قدرت‌نمایی و انتقام از هانی برآمد و بلافاصله نظرش تغییرکرد و فرمان داد تا او را به بازار برده و در ملأ عام گردن بزنند.⁽¹⁾پس هانی را با سر برهنه (بدون عمامه⁽²⁾) و دست‌های بسته به سوی بازار

چهارپافروشان بردند.⁽¹⁾

فَأُخْرِجَ هَانِئٌ حَتَّی انْتُهِی بِهِ إِلَی مَکَانٍ مِنَ السُّوقِ کَانَ یبَاعُ فِیهِ الْغَنَمُ وَ هُوَ مَکْتُوفٌ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 379 و المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 63.)

پس از شهادت هانی بن عروه، سر مطهر او همراه سر مسلم بن عقیل به شام نزد یزید فرستاده شد⁽¹⁾

لَمَّا قُتِلَ مُسْلِمٌ وَ هَانِئٌ رَحْمَةُ اللهِ عَلَیهِمَا بَعَثَ عُبَیدُاللهِ بْنُ زِیادٍ بِرُءُوسِهِمَا. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 65؛ سبط بن الجوزی؛ تذکرة الخواص، ص 221؛ ابن أعثم؛ الفتوح، ج 5، ص 64 و الخوارزمی؛ مقتل الحسین علیه السلام، ج 1، ص 309.)

و بر زمین کشیدند،⁽³⁾بر بلندی بازار قصّاب‌ها آویزان کردند.⁽⁴⁾

وقتی خبر شهادت آن دو بزرگوار و جزئیات آن به امام علیه السلام رسید، بسیار متاثر گردید و چند مرتبه فرمود: إِنّا لِلّهِ وَ إِنّا إِلَیْهِ راجِعُونَ و بسیار برای آنان از خداوند طلب رحمت نمود.⁽⁵⁾امام علیه السلام خبر شهادت مسلم وهانی را خبر فظیع نامید.⁽⁶⁾

شهادت هانی بن عروه، ناتوانی روابط متعصبانه و وحدت‌نمای قبیله‌گرایی را، برای رسیدن به تکامل اجتماعی اثبات کرد. اتحاد واقعی و مقاومت در برابر دشمن، مرهون بصیرت در فتنه است. هماهنگی و یک‌پارچگی در میان هر گروهی، نیاز به روشن‌گری واقعی نسبت به هدف و شیوه‌های مقاومت به

وسیلۀ انسان‌های الهی و مصون از خطا دارد که قبیلۀ مذحج که هانی بزرگ آن محسوب می‌شد از چنین امکانی برخوردار نبود. روابط و جایگاه‌ها در قبایل که براساس سطحی‌ترین نیاز و اقتضائات شرایط عادی و احساسات متواضعانه نسبت به فرد یا افرادی خاص تنظیم شده، توان واکنش سریع و مؤثر را در مقابل دشمن زیرک و باتدبیر ندارد. عامل مهم شکست نهضت امام حسین علیه السلام در کوفه، وجود قبایل حمایت‌کننده بود که به دلیل پایه‌های معرفتی ناکارآمد و عدم رشد متعالی، از بصیرت لازم در مواقع بحران برخوردار نبودند. مسعودی نقل کرده که با گرفتاری هانی بن عروه، زعیم مذحج، هرچه او درخواست کمک کرد، از یاری جمعیت دوازده هزار نفری قبیلۀ مذحج خبری نبود.⁽¹⁾

هُوَ یصِیحُ: «یا آلَ مُرادٍ!» وَ هُوَ شَیخُها وَ زَعیمُها، وَ هُوَ یومَئِذٍ یرکَبُ فِی أربَعَةِ آلافِ دَارِعٍ وَ ثَمانِیةِ آلافِ رَاجِلٍ، وَ إذا إجابتها احلافها من کندة و غیرها کان فی ثلاثین ألفَ دَارِعٍ، فَلَم یجِد زَعِیمُهُم مِنهُم أحَداً فَشَلًا وَ خُذلاناً. (المسعودی؛ مروج الذهب، ج 3، ص 59.)

همان‌طور که قرآن می‌فرماید: (یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ)2 قبیله عامل مهم الفت و استحکام بین انسان‌هاست؛ اما نه فقط براساس زمین، خون و زبان، بلکه این امور اشتراکی باید با عقلانیت تعمیق شود تا با ظرفیت کامل بتوانند در شرایط بحران عمل کند. شاید به‌طور فصلی و جزئی و در شرایط عادی، برخی از خواسته‌های انسان با حفظ اشتراکات خونی و زبانی تدارک شود؛ ولی همۀ منافع مادی و معنوی در سطح گروهی و فردی و در همۀ شرایط اجتماعی توسط عوامل مشترک تأمین نمی‌شود، بلکه سیاست‌ها و شیوه‌های عقلانی که

با تحقق تقوای کامل با تدبیر شخصیت ماورایی و هدف‌های متعالی به دست می‌آید، منافع بشر تدارک می‌شود.

اگر اساس روابط قومی و قبیله‌ای براساس بصیرت دینی باشد و علقه‌های دینی در قبایل عمیق شود، توانا در اصلاح آسیب‌های درون‌گروهی بوده و دژ مستحکم در برابر متعرضان خواهد بود. فقدان علقه‌های دینی، عامل اصلی گسستگی در قبیلۀ هانی بن عروه بود.

قیس بن مسهّر صیداوی

اشاره

قیس بن مسهّر صیداوی⁽¹⁾

نام او در شمار اصحاب امیرالمؤمنین و امام حسن مجتبی علیهما السلام آمده است.⁽²⁾او از شیفتگان راستین امام علی علیه السلام بود. او در حضور عبیدالله بن زیاد که از دشمنان مولا بود، با صراحت از ولایت حضرت دم زد و خود را از شیعیان او معرفی کرد.⁽³⁾

تلاش در احیای امر اهل بیت علیهم السلام

پس ازمرگ معاویه، او با جمعی از شیعیان، در خانۀ سلیمان بن صرد اجتماع کردند تا از فرصت به دست آمده استفاده و در کوفه حکومت اهل بیت را مانند حکومت امام علی علیه السلام احیا کنند. سلیمان به آنان گفت: «حسین با یزید بیعت نکرده و از ظلم آل ابوسفیان به مکه رفته است و شما از شیعیان او و پدرش

هستید؛ اگر می‌دانید که او را یاری و با دشمنانش جهاد خواهید کرد، نامه بنویسید و او را حمایت کنید و اگر بیم آن را دارید که او را رها می‌کنید؛ پس فریبش ندهید». همگی گفتند: «با دشمنانش می‌جنگیم و جان‌مان را فدای او خواهیم کرد».⁽¹⁾

لَمَّا بَلَغَ أَهْلَ الْکُوفَةِ مَوْتُ مُعَاوِیةَ وَ أَنَّ الْحُسَینَ علیه السلام بِمَکَّةَ اجْتَمَعَتِ الشِّیعَةُ فِی دَارِ سُلَیمَانَ بْنِ صُرَدٍ الْخُزَاعِی فَقَالَ لَهُمْ: «إِنَّ مُعَاوِیةَ هَلَکَ وَ إِنَّ الْحُسَینَ علیه السلام قَدْ نَقَضَ عَلَی الْقَوْمِ بِبَیعَتِهِ وَ خَرَجَ إِلَی مَکَّةَ هَارِباً مِنْ طَوَاغِیتِ آلِ أَبِی‌سُفْیانَ وَ أَنْتُمْ شِیعَتُهُ وَ شِیعَةُ أَبِیهِ فَإِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ نَاصِرُوهُ وَ مُجَاهِدُو عَدُوِّهِ فَاکْتُبُوا إِلَیهِ وَ إِنْ خِفْتُمُ الْوَهْنَ وَ الْفَشَلَ فَلَاتَغُرُّوا الرَّجُلَ بِنَفْسِهِ.» قَالُوا: «بَلْ نُقَاتِلُ عَدُوَّهُ وَ نَقْتُلُ أَنْفُسَنَا دُونَهُ.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 352 و ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 25.)

براساس تصمیمی که در آن جلسه گرفته شد، نامه‌ای به امام حسین علیه السلام در مکه ارسال شد و او را برای امامت و رهبری شیعه به کوفه دعوت کردند. یکی از امضاکنندگان آن نامه، قیس بن مسهر صیداوی بود.⁽²⁾

آنان در نامه به امام علیه السلام ضمن آن‌که با او اعلام بیعت کردند، یزید را مخلوع خواندند و نوشتند: «ما بنی‌امیه را ترک کرده و خود را آمادۀ فرمان تو کرده‌ایم. امید داریم که خداوند به وجود تو ما را هدایت کند، تو در هدایت مردم بر یزید بن معاویه که بیت المال را غصب کرده و خوبان مردم را می‌کشد و

بیت المال را به اشرار می‌سپارد، مقدم هستی. این‌ها نامه‌های بزرگان کوفه، نمایندگان و اشراف آن منطقه است که خدمت شما ارسال شده است. پس از این، ما در نماز جمعه و جماعت و نماز عید نعمان بن بشیر⁽¹⁾

استاندار وقت یزید در کوفه.

این نامه، دهم رمضان سال 60 هجری قمری در مکه به دست امام حسین علیه السلام رسید.⁽³⁾دو روز بعد از نامۀ اول، اهل کوفه، صدوپنجاه نامه که هر یک از آن‌ها را یک تا چهار نفر امضا کرده بودند، توسط قیس بن مسهر صیداوی به سوی امام علیه السلام در مکه ارسال کردند⁽⁴⁾و این اولین سفر قیس به سوی امام حسین علیه السلام بود.

هنوز او و همراهانش در مکه بودند که آخرین نامه، توسط سعید بن عبدالله و هانی بن هانی به دست امام رسید و پس از آن، حضرت مسلم را پیش خود

خواند و تکالیف مأموریت را برای او بیان کرد و به همراه قیس بن مسهر و عبدالرحمن بن عبدالله و عمارة بن عبد السلولی به سوی شیعیان کوفه فرستاد.⁽¹⁾

دَعَا الْحُسَینُ بْنُ عَلِی علیهما السلام مُسْلِمَ بْنَ عَقِیلِ بْنِ أَبِی‌طَالِبٍ رَضِی اللهُ عَنْهُ فَسَرَّحَهُ مَعَ قَیسِ بْنِ مُسْهِرٍ الصَّیدَاوِی وَ عُمَارَةَ بْنِ عَبْدٍ السَّلُولِی وَ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِاللهِ الْأَرْحَبِی. (المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 39.)

مسلم و همراهانش در مسیر کوفه با مشکلاتی روبه‌رو شدند که صلاح ندید راه را ادامه بدهد و نظر خود را با نامه‌ای توسط قیس بن مسهر به امام حسین علیه السلام ابلاغ کرد و امام طی نامه‌ای مسلم را به ادامۀ مأموریت امر کرد و آن را به قیس داد تا به مسلم برساند.⁽²⁾

مسلم طبق امر حضرت اباعبدالله علیه السلام به سوی کوفه حرکت کرد و قیس هم او را همراهی کرد تا به کوفه رسیدند⁽³⁾و به منزل هانی (یا مختار) وارد شدند.⁽⁴⁾

پس از بررسی‌های لازم، مسلم اوضاع استقبال مردم را برای آمدن امام حسین علیه السلام مناسب دید و در دوازدهم ذی‌قعده (27 روز قبل از شهادت)⁽⁵⁾طی نامه‌ای، وضعیت کوفه را آمادۀ ورود ایشان دانست.⁽⁶⁾

قیس بن مسهر، نامۀ مسلم را به امام حسین علیه السلام در مکه رساند و آن‌جا ماند تا همراه امام به سوی کوفه حرکت کرد.

از سوی دیگر، وقایع کوفه و شهادت مسلم، اقتدار عبیدالله در کوفه را افزون کرد. وقتی او خبر حرکت امام حسین علیه السلام به سوی کوفه را شنید، به حصین بن نمیر، رییس انتظامات کوفه دستور داد تا سربازان خود را در جادۀ قادسیه آرایش دهد که دو شاه‌راه قادسیه تا خفّان و قادسیه تا قُطقُطانیه را مسدود کند.⁽¹⁾

عبدالله وَ لَمَّا بَلَغَ عُبَیدَاللهِ بْنَ زِیادٍ إِقْبَالُ الْحُسَینِ علیه السلام مِنْ مَکَّةَ إِلَی الْکُوفَةِ بَعَثَ الْحُصَینَ بْنَ نُمَیرٍ صَاحِبَ شُرَطِهِ حَتَّی نَزَلَ الْقَادِسِیةَ وَ نَظَمَ الْخَیلَ مَا بَینَ الْقَادِسِیةِ إِلَی خَفَّانَ وَ مَا بَینَ الْقَادِسِیةِ إِلَی الْقُطْقُطَانَةَ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 395؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 69 و 70؛ البلاذری؛ أنساب الأشراف، ج 3، ص 167 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 168.)

امام حسین علیه السلام به منزل «حاجر (یا حاجز)» از منطقۀ «بطن الرمه» که رسید، هنوز خبری از شهادت مسلم رحمه الله در کوفه به ایشان نرسیده بود. او برای انسجام هوادارانش در کوفه، نامه‌ای توسط قیس بن مسهر صیداوی برای مؤمنین و مسلمانان کوفه ارسال کرد.⁽²⁾و در آن چنین نوشت⁽³⁾: «بِسْمِ اللَّهِ

الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ؛ مِنَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ إِلَی إِخْوَانِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُسْلِمِینَ سَلَامٌ عَلَیْکُمْ فَإِنِّی أَحْمَدُ إِلَیْکُمُ اللَّهَ الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّ کِتَابَ مُسْلِمِ بْنِ عَقِیلٍ جَاءَنِی یُخْبِرُ فِیهِ بِحُسْنِ رَأْیِکُمْ وَ اجْتِمَاعِ مَلَئِکُمْ عَلَی نَصْرِنَا وَ الطَّلَبِ بِحَقِّنَا فَسَأَلْتُ اللَّهَ أَنْ یُحْسِنَ لَنَا الصَّنِیعَ وَأَنْ یُثِیبَکُمْ عَلَی ذَلِکَ أَعْظَمَ الْأَجْرِ وَ قَدْ شَخَصْتُ إِلَیْکُمْ مِنْ مَکَّةَ یَوْمَ الثَّلَاثَاءِ لِثَمَانٍ مَضَیْنَ مِنْ ذِی الْحِجَّةِ یَوْمَ التَّرْوِیَةِ فَإِذَا قَدِمَ عَلَیْکُمْ رَسُولِی فَانْکَمِشُوا فِی أَمْرِکُمْ وَ جِدُّوا فَإِنِّی قَادِمٌ عَلَیْکُمْ فِی أَیَّامِی هَذِهِ وَ السَّلَامُ عَلَیْکُمْ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ.

بنام خداوند بخشندۀ مهربان؛ از حسین بن علی به برادران مؤمن و مسلمان خود، حمد خدایی را که جز او معبودی نیست. اما بعد، نامۀ مسلم بن عقیل به من رسید که از رأی نیک و اتفاق بزرگان شما بر یاری و گرفتن حقّ ما خبر داده بود. از خداوند می‌خواهم که برای ما خیر بخواهد و به شما، بزرگ‌ترین ثواب را بدهد، من سه‌شنبه روز ترویه هشتم ذیحجه به سوی شما حرکت کردم. چون فرستاده من نزد شما آمد، خود را آماده کنید که من همین روزها نزد شما می‌آیم. والسلام علیکم و رحمة اللَّه».⁽¹⁾

الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 395؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 69 و 70؛ البلاذری؛ أنساب الأشراف، ج 3، ص 167 و ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 168.)

امام حسین علیه السلام علاوه بر این نامه، در سخنان خود در ملاقات با طرماح بن عدی در «عذیب الهجانات» از قیس با کلمۀ «رسولی (فرستادۀ من)» یاد کردند و این تعبیر را برای کسی غیر از قیس به کار نبردند.⁽²⁾و این کلمه،

اعتماد آن حضرت به قیس را بیان می‌کند. قیس به سوی کوفه در حرکت بود، در حالی که از تحولات آن‌جا خبری نداشت تا این‌که به قادسیه رسید و گرفتار حصین بن نمیر گردید و دستگیر شد.⁽¹⁾

فَأَقْبَلَ قَیسُ بْنُ مُسْهِرٍ الصَّیدَاوِی حَتَّی انْتَهَی إِلَی الْقَادِسِیةِ فَأَخَذَهُ الْحُصَینُ بْنُ نُمَیرٍ وَ بَعَثَ بِهِ إِلَی عُبَیدِاللهِ بْنِ زِیادٍ. (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 395؛ البلاذری؛ أنساب الأشراف، ج 3، ص 167؛ ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 168؛ ابن سعد؛ الطبقات الکبری، ج 10، ص 463؛ ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 41 و ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 43.)

از او سوء استفاده کند و از شیفته‌ترین شیعۀ امام علی و اباعبدالله علیهما السلام بهرۀ تبلیغی علیه صاحبان ولایت ببرد. فرزند مُسَهّر با زیرکی پذیرفت. او به بالای قصر رفته و حمد و سپاس الهی را به جا آورد و چنین گفت: «ای مردم! حسین بن علی علیهما السلام بهترین خلق خداوند و پسر دختر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در راه است، من فرستاده و حامل پیغام او برای شما هستم و در همین نزدیکی، در منطقۀ حاجز از او جدا شدم، پس او را اجابت کنید». سپس با شجاعت بی‌نظیر، عبیدالله و پدرش زیاد بن ابیه را لعن کرد و علی بن ابی‌طالب علیه السلام را دعا کرد و به او درود فرستاد.⁽¹⁾

مقتل قیس بن مسهر صیداوی

عبیدالله برای این‌که قتل او نمایشی باشد تا دیگران عبرت بگیرند، دستور داد

او را از بالای بام قصر به پایین پرتاب کنند؛⁽¹⁾

پسرمرجانه، همچون پدرش نسبت به شیعیان بسیار تندخوی بود و قبل از قیس بن مسهر با مسلم بن عقیل هم چنین کرده بود. عبیدالله، هانی بن عروه را هم دستور داد که برای عبرت مردم و توهین به او در بازار چهارپافروشان گردن بزنند.

ص 395؛ المفید؛ الإرشاد، ج 2، ص 71؛ البلاذری؛ أنساب الأشراف، ج 3، ص 167؛ ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 168؛ ابن سعد؛ الطبقات الکبری، ج 10، ص 463؛ ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 41 و ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 43.)

در منزل عذیب الهجانات، چهار نفر که راهنمای آنان طرماح بن عدی بود، به کاروان امام حسین علیه السلام وارد شدند. حضرت، حوادث کوفه را از آنان پرسید. مُجَمّع بن عبدالله از تزلزل مردم گفت. امام فرمود: «خبری از فرستادۀ من (رسولی) دارید؟» آنان پرسیدند: «فرستادۀ شما کیست؟» امام فرمود: «قیس بن مسهّر صیداوی». آن‌ها دستگیری او و بر فراز منبر رفتن، خبر از آمدن امام دادن، لعن بر یزید و پایین انداخته شدن از بالای قصر و شهادتش را برای امام علیه السلام گفتند. حضرت با شنیدن این قضایا، بی‌اختیار اشک ریخت و بسیار گریست و آیۀ (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ) را تلاوت فرمود.

سپس عرض کرد: «خداوندا! ما و آنان را در بهشت منزل ده و جایگاه ما و آن‌ها را در جوار رحمت خود قرار بده و از ثواب ذخیرۀ خود و مورد رغبت اولیایت به ما و آنان مرحمت کن».⁽¹⁾

فانتهوا إلی عذیب الهجانات و إذا سفر أربعة (أی أربعة نفر) قد أقبلوا من الکوفة، قال (الحسین علیه السلام): «أخبرونی، فهل لکم برسولی إلیکم؟» قالوا: «من هو؟» قال: «قیس بن مسهر الصیداوی.» فقالوا: «نعم، اخذه الحصین ابن تمیم فبعث به إلی إبن زیاد، فأمره ابن زیاد أن یلعنک و یلعن أباک، فصلی علیک و علی أبیک، و لعن إبن زیاد و أباه، و دعا إلی نصرتک، و أخبرهم بقدومک، فأمر به إبن زیاد فألقی من طمار القصر.» فترقرقت عینا حسین علیه السلام و لم یملک دمعه، ثم قال: (فَمِنْهُمْ مَنْ قَضی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْدِیلاً) اللهم اجعل لنا و لهم الجنه نزلا، و إجمع بیننا و بینهم فی مستقر من رحمتک، و رغائب مذخور ثوابک.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 405؛ ابن الأثیر؛ الکامل فی التاریخ، ج 4، ص 50؛ ابن کثیر؛ البدایة و النهایة، ج 8، ص 174 و ابن نما الحلی؛ مثیرالأحزان، ص 44.)

سپس امام برخاست و برای اصحاب خود خطبه‌ای خواند و ضمن آن فرمود: «شیعیان ما، ما را خوار و ذلیل کردند». سپس خبر شهادت قیس را به آنان

داد.⁽¹⁾

فلما بلغ الحسین علیه السلام قتل إبن یقطر خطب فقال: «أیها الناس قد خذلتنا شیعتنا و قتل مسلم و هانئ و قیس بن مسهر.» (الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، ج 5، ص 398 و البلاذری؛ أنساب الأشراف، ج 3، ص 169.)

غیر از اهل بیت امام حسین علیه السلام و چند نفر از کسانی که از مدینه و حجاز او را همراهی کرده بودند، همۀ آنان که گمان می‌کردند حضرت به هر شهری قدم بگذارد، دور او را خواهند گرفت و با شهادت آخرین فرستادۀ او خلاف آن ثابت شده بود، امام حسین علیه السلام را تنها گذاشتند و رفتند.⁽³⁾

نافع بن هلال بجلی

وفادار به ولایت

او را از اصحاب خاص حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام برشمرده‌اند.⁽¹⁾

نافع بن هلال الجملی کان من أصحاب أمیرالمؤمنین علیه السلام. (الحدائق الوردیة فی مناقب الأئمة الزیدیة، ج 1، ص 211.)

نافع نیز، مانند سایر اصحاب امام حسین علیه السلام پس از شکست نهضت در کوفه مخفی شد تا در فرصت مناسب خود را به حضرت برساند.⁽³⁾او با سختی زیاد خود را در مسیر کربلا به کاروان حسینی رساند و برای آن‌که کسی متوجه خروج او نشود، اسب شناخته شده‌ای به نام «کامل» داشت که همراه خود نیاورد و عمرو بن خالد، از دوستان نافع بن هلال آن را در «عذیب الهجانات» به او رساند.⁽⁴⁾

شب عاشورا وقتی که امام حسین علیه السلام بیعت را از اصحاب برداشت و از آنان خواست که بروند و آنان یک به یک برخاستند و با سخنان خود اعلام حمایت و وفاداری به او کردند، نافع بن هلال برخاست و به امام عرض کرد: «به خدا

قسم! ما از کشته شدن و ملاقات با پروردگارمان ترسی نداریم و با این بصیرت و نیتی که داریم، همواره دوستان تو را دوست داریم و با دشمنان تو هم دشمنی می‌کنیم و از نبرد باکی نداریم».⁽¹⁾

قام هلال بن نافع البجلی فقال و الله ما کرهنا لقاء ربنا و إنا علی نیاتنا و بصائرنا نوالی من والاک و نعادی من عاداک. اللهوف، ابن طاوس، ص 80.

ابن نما در مثیرالأحزان وسید بن طاووس در لهوف نام او را هلال بن نافع خوانده اند أما صحیح آن طبق نقل طبری، نافع بن هلال است.