مصونیت قرآن از تحریف نزد شیعه و اهل سنت

مشخصات کتاب

سرشناسه : اکبری، محمد، ۱۳۴۵ -

عنوان و نام پدیدآور : مصونیت قرآن از تحریف نزد شیعه و اهل سنت/ محمد اکبری.

مشخصات نشر : تهران: دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی تهران، ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری : ۴۴۰ ص.

فروست : دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم. دانشکده علوم قرآنی تهران ؛ ۱ .

شابک : ۱۷۰۰۰۰ ریال: 978-600-91331-5-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه : ص. ۴۳۵ - ۴۴۰؛ همچنین به صورت زیرنویس .

موضوع : قرآن -- تحریف

موضوع : قرآن -- دفاعیه‌ها و ردیه‌ها

موضوع : تفاسیر -- تاریخ و نقد

موضوع : مفسران شیعه

موضوع : مفسران اهل سنت

شناسه افزوده : دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم. دانشکده علوم قرآنی تهران

رده بندی کنگره : BP۸۹/۲/الف۷م۶ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۳۳۷۷۰۱۲

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

سرآغاز. 22

مقدمه. 24

چکیدة مطالب... 27

پیشینة بحث... 30

ویژگی‌های پژوهش حاضر. 33

طهارت روحی رمز سنخیت با قرآن. 37

فراگیری قانون سنخیت در تکوین و تشریع. 37

ویِژگی های قرآن کریم. 45

نور بودن قرآن. 46

اقوم بودن هدایت مطلق قرآن. 49

الف. عقل و عاطفة انسان متعلَّق هدایت قرآن. 51

ب. مفهوم هدایت در قرآن. 53

ج. هدایت یافتگی یا عدم هدایت اهل تقوا؟. 54

اقوم بودن هدایت قرآن. 56

جهانی بودن زبان قرآن. 58

قرآن؛ کلام و تکلم الهی.. 61

قرآن کل و کل قرآن. 62

تحدی نمودن قرآن. 64

برهان عقلی تحدی.. 67

آفرین گفتن خدا بر نزول قرآن. 67

قرآن عظیم و سوره حمد. 70

جایگاه سوره حمد. 70

نامها و القاب سوره حمد. 71

سبعاً من المثانی.. 72

وجه نامگذاری سوره حمد. 73

اختصاص حمد به خداوند سبحان. 73

شناخت حمد الهی رمز تعالی انسان. 75

احسن الحدیث بودن قرآن. 77

مهیمن بودن قرآن. 80

ام الکتاب بودن قرآن. 83

تبیین معارف قرآنی به تناسب ظرفیت افراد. 87

قول فصل بودن قرآن. 88

تازگی و جاودانگی.. 91

· بخش اول. 95

· فصل اول. 96

استشهادات بر معنای لغوی تحریف... 98

مفهوم تحریف در قرآن. 100

اقسام تحریف... 104

الف. تحریف معنوی.. 105

اِخبار علی علیه السلام از وقوع تحریف معنوی.. 107

پنج نمونه از تحریف معنوی آیات قرآن. 109

شأن نزول آیه. 109

تقریب استدلال. 110

تقریب استدلال. 112

اشکالات نگارنده بر فخر رازی.. 112

تقریب استدلال. 114

شان نزول آیه. 117

تقریب استدلال. 118

تقریب استدلال. 119

پاسخ به یک ایراد. 120

ب. تحریف لفظی.. 122

یک موضوع مسلّم تاریخی.. 122

عدم تواتر قرائات... 123

نمونه هایی از تحریف در قرائت... 126

ثمرة اختلاف در قرائت... 127

حروف قرآن و معانی بلند آن. 127

دو نمونة تحریف در حروف قرآن. 128

نمونه تحریف در کلمات قرآن. 130

تحریف « بسم الله الرحمن الرحیم» 131

اختلاف نظر در میان علمای اهل سنّت... 132

موقعیت « بسم الله الرحمن الرحیم» 133

طایفة نخست... 133

نتیجه تحقیق در بسم الله الرحمن الرحیم. 134

نمونة نسخ تلاوت در قرآن. 141

فساد قول به نسخ تلاوت... 141

حاصل کلام در اقسام تحریف... 143

· فصل دوم. 145

بزرگان شیعه و نفی تحریف... 146

تهمتی بزرگ به شیخ مفید. 147

تحریف نمودن کلام شیخ مفید. 148

کلام شیخ مفید در مقالات... 148

تحریف کلام شیخ مفید. 149

اتهام تحریف به مقدس اردبیلی.. 155

دفع اتهام از مقدس اردبیلی.. 156

تهمتی آشکار به فیض کاشانی.. 160

الفصل السابع، الکاشانی وتحریف القرآن: 160

پاسخ از اتهامات ناروا به فیض.... 162

تهمتی بی اساس به کلینی.. 179

مرحلة اول؛ ذکر سه روایت و مدلول هر یک ازآنها 179

مرحلة دوم؛ ابواب طرح این احادیث... 181

مرحلة سوم؛ شناخت مبنای کلینی درکافی.. 182

نتیجة مبنای کلینی درکتاب کافی.. 183

مرحله چهارم؛ کلینی و نفی تحریف از قرآن. 184

حاصل اقوال صاحب نظران در نفی تحریف... 189

الف. سقوط قرآن از حجیّت... 189

ب. اعتبار یقین در مسائل اعتقادی.. 189

ج. محال عادی تحریف در قرآن. 190

د. مخالفت با ضرورت دین و معجزة نبوت... 190

ه. عرضة اختلاف اخبار بر قرآن. 191

و. متواتر بودن قرآن. 191

ز. قرائت، تعلیم وحفظ قرآن. 191

ح. حدیث ثقلین.. 192

ت. استناد به آیات قرآن. 192

ی. اجماع مسلمانان. 192

ک. تأویل بردن اخبار تحریف... 193

م. نماز شیعه. 193

· فصل سوم. 194

بزرگان اهل سنت و تنزیه شیعه. 195

3.دکتر عبدالصبور شاهین و تنزیه شیعه. 196

جواب ارزنده سید ابن طاووس... 201

جواب حلی و نقضی به ابن حزم. 203

پاسخ از این اتهام به شیعه. 204

نقد و دفع این اتهام. 205

جواب از اتهام رافعی به شیعه. 206

موضع بزرگان شیعه در باب کتاب دبستان المذاهب... 208

· بخش دوم. 210

· فصل چهارم. 211

دیدگاه اهل سنت در باب تحریف قرآن. 212

اهل سنّت و اخبار تحریف... 213

طایفه اول و نامعلوم بودن رأیشان. 213

طایفه دوم و رد و تاویل اخبار تحریف... 214

اهل سنت و رد اخبار تحریف... 214

حاصل کلام در رد اخبار تحریف... 219

تاملّی در کلام فخر رازی.. 219

اهل سنت و تأویل اخبار تحریف... 220

· فصل پنجم. 223

طایقه سوم اهل سنت و تحریف قرآن. 224

«حشویه»اهل سنت چه کسانی هستند.؟. 224

4.سفیان ثوری وتحریف قرآن. 227

نمونه هایی از تحریف حشویه اهل سنت... 234

9 . دو آیه ای که بُز آن دو را خورد. 244

14 . تحریف قرآن با کشته شدن حاملان آن. 250

15 . دو آیه که از مصحف ساقط شد. 250

16 . عدد حروف قرآن کریم به شمارش عمر. 252

خلاصة پاسخ‌های نگارنده به روایات... 258

· بخش سوم. 262

· فصل ششم. 263

جمع آوری قرآن زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و عدم تحریف... 264

الف. اهتمام و عدم سهل انگاری پیامبر صلی الله علیه و آله ..... 264

ب. علی بن ابیطالب علیه السلام و جمع آوری قرآن. 265

ج. صحابه و گردآوری قرآن زمان پیامبر صلی الله علیه و آله ..... 267

د. اقوال علما و گردآوری قرآن زمان پیامبر صلی الله علیه و آله ..... 268

خلفا وعدم تحریف قرآن. 271

ابوبکر و عمر و عدم تحریف قرآن. 271

اخرج ابن ابی داود: 272

مقصود از جمع آوری ابوبکر. 272

الف. تحریف سهوی و قهری.. 274

ب. تحریف عمدی در آیات غیر سیاسی.. 275

ج. تحریف عمدی در آیات سیاسی.. 277

عثمان و عدم تحریف قرآن. 279

الف. اعتراض اصحاب... 279

ب، نداشتن انگیزه برای تحریف... 280

ج. خلافت عثمان و عدم تحریف آیات سیاسی.. 280

د. سکوت علی علیه السلام ، دلیل بر عدم تحریف قرآن از سوی عثمان. 281

ه- . قاتلان عثمان و عدم تحریف قرآن از سوی او. 281

و. توحید مصاحف و عدم تحریف قرآن از سوی.. 282

حاصل کلام. 283

دوران بنی امیه و عدم تحریف قرآن. 283

وجوه نقد پندار تحریف از سوی حجّاج.. 284

حاصل کلام درفصل ششم. 286

· فصل هفتم. 288

ادلّة نفی تحریف از قرآن. 289

دلیل نخست؛ دلائل عقلی.. 291

الف. استحالة نقض غرض.... 291

ب. قبح عقاب بلا بیان. 292

مقدمة نخست... 292

مقدمة دوم. 293

نتیجه. 293

ج. ملازمة اعجاز با عدم تحریف... 294

دلیل دوم؛ آیات قرآنی.. 296

الف. آیات تحدِی.. 297

تعریف و تقریر تحدی.. 297

اقسام تحدی در قرآن. 298

فعلیت آیات تحدِی.. 299

تحدِی به سوره نه تحدی به آیات... 300

ب. آیة عزّت... 300

نفی باطل و اعجاز اخبار غیبی قرآن. 305

سخن زمخشری در ذیل آیة شریفه. 306

رمز نفوذ ناپذیری قرآن. 307

معنای باطل نزد قائلان به تحریف... 309

ج. آیة حفظ.. 309

تأکیدات فراوان در آیه. 310

تحقیق درآیة حفظ.. 310

متعلَّق محافظت ونگهداری.. 311

مقصود از ذکر در آیه حفظ.. 313

عدم حفاظت از تورات و حفظ قرآن. 314

خدا بهترین حافظ و نگهبان. 315

«ذکر»؛ صفت فعلی یا صفت ذاتی؟. 316

حفظ بی مانند قرآن در کتب آسمانی.. 318

آخرین اشکال به آیة حفظ.. 319

نقد آیت الله جوادی آملی بر آیت الله العظمی خوئی(ره) 320

مناقشه در سخن آیت الله جوادی آملی.. 322

خلاصه و جمع بندی.. 324

د. آیة رصد (نگهبانان) الهی.. 325

ه. آیات صفات قرآن. 327

تقریب استدلال. 327

و.آیات هدایت... 328

تقریب استدلال. 329

دلیل سوم؛ سنت (احادیث پیامبر واهل بیت علیهم السلام ) 329

الف. نهج البلاغه و نفی تحریف... 330

ب. حدیث متواتر ثقلین.. 332

تقریب استدلال به حدیث ثقلین.. 332

نتیجة حدیث ثقلین.. 333

نکاتی پیرامون حدیث متواتر ثقلین.. 333

ج. حدیث متواترغدیر. 336

تقریب استدلال به حدیث غدیر. 336

د. احادیث متواتر عرض برکتاب... 337

قرآن ملاک سنجش احادیث... 340

ز. اخبار فضائل و خواص سوره ها 341

ه. احادیث ثواب قرائت سوره درنماز وغیرآن. 342

و. اخبار استعاذه به قرآن درفتنه‌ها 343

ز. روایات قرائت سورة کامل در نماز. 344

ح. احادیث تاکید کننده قرآن موجود به قرآن منزل. 345

ط. احادیث تمسک امامان: به قرآن. 347

تواتر قرآن. 348

فرق اجماع و تواتر. 349

دلیل چهارم؛ اجماع عالمان هر زمان. 350

نکاتی پیرامون اجماع. 351

حاصل کلام. 352

· فصل هشتم. 353

ادلة طرفدران تحریف قرآن. 354

دلیل قرآنی.. 354

دلیل روائی.. 354

تقریب استدلال. 355

جواب وردّ استدلال. 355

دو مؤید برای وجه ششم. 358

حاصل کلام. 359

توقف تقریب استدلال برتمامیت دومقدمه. 360

جواب ونقد از شبهه دوم. 362

نقد روایات جمع آوری قرآن. 371

نمونه هایی از روایات تدوین در عهدنبی صلی الله علیه و آله ..... 376

حاصل بحث تعارض اخبار تدوین.. 378

الف. تعبیر به سوره در قرآن. 380

ب. معنای تحدی قرآن. 380

ج. تعبیر به کتاب در قرآن. 380

د. تعبیر به کتاب در حدیث ثقلین.. 381

ج. پاداش حفظ و قرائت قرآن. 384

نظریه تحقیق در اخبار جمع آوری.. 388

تقریب و توضیح استدلال. 390

دلیل این استدلال. 391

نقد و جواب شبهةسوم. 392

نظریة تحقیق در مورد قرآن علی علیه السلام ..... 396

حاصل نقد و جواب... 399

تقریب استدلال. 400

نقد و مناقشه روایات تحریف... 400

طایفه اول. 400

مناقشه طایفة اول. 402

حاصل کلام. 403

طایفة دوم، اخبار حذف نام علی و ائمه علیهم السلام از قرآن. 404

مناقشه طایفة دوم. 404

حل معارضه صحیحه با اخبار تحریف... 406

حاصل کلام. 407

طایفة سوم، اخبار حذف اسامی اشخاص دیگر. 408

مناقشه طایفه سوم. 408

حاصل کلام. 409

طایفه چهارم، اخبار زیاده و نقیصه از قرآن. 410

مناقشة طایفة چهارم. 410

حاصل کلام. 411

طایفه پنجم، اخبار دال بر نقصان از قرآن. 411

مناقشة طایفه پنجم. 412

خلاصة تحقیق در روایات تحریف... 413

تقریب استدلال. 416

نمونه‌ای از عدم ارتباط اجزای آیه. 416

نقد و جواب از شبهه پنجم. 417

حاصل کلام در نقد شبهة پنجم. 421

خاتمه. 423

«فصل الخطاب»، دستاویز قائلان به تحریف... 423

الف. کتاب «القرائات» احمدبن سیاری.. 425

ب. کتاب «استغاثه» علی ابن احمد کوفی425

ج. تفسیر ابوالجارود426

د. کتاب «احتجاج» طبرسی426

ه. کتاب «انوار نعمانیه»428

فرازهایی از کتاب انوار النعمانیه429

سرآغاز

نوشتار پیش رو، پژوهشی درباب «مصونیت قرآن از تحریف نزد شیعه و اهل سنت» است. موضوعی که در واقع یکی از ابعاد اعجاز قرآن بوده و همانند کتاب خدا برای همه نسل‌ها و عصرها لازم و ضروری می‌باشد؛ چون سلامت و صیانت قرآن را این موضوع مهم عهده دار است.

از سوی دیگر شبهة تحریف قرآن، همواره دستاویزی نزد دشمنان قسم خوردة اسلام و تشیع برای از بین بردن آثار و تعالیم پیغمبر خاتم صلی الله علیه و آله و بد نام کردن شیعه بوده است.

این پژوهش، موضوع رساله تحصیلی مقطع سطح چهار (دکتری) مرکز آموزش تخصصی تفسیر و علوم قرآن می‌باشد که توسط واحد مدارج علمی مرکز مدیریت حوزة علمیه قم تصویب، و جهت تحقیق و بررسی در اختیار این جانب قرار گرفته است.

هر چند سابقه پژوهش پیرامون موضوع فوق، به خلق تألیفات و آثار ارزشمندی از سوی دانشمندان شیعه برمی‌گردد که از زوایای مختلف مسأله را مورد کنکاش و بررسی قرار داده، خدمتی در خور تقدیر به ساحت قدسی قرآن نموده‌اند و لیکن از آنجا که موضوع مزبور دارای ابعاد وسیعی بوده و هر از چند گاهی مقالات و کتبی ویژه پیرامون شبهة تحریف و انتساب آن به شیعه به چاپ رسیده و چهرة منور قرآن و تشیع را غبار آلود می‌نماید؛ نوشتار حاضر بسیار ضروری می بیند موضوع بحث را به صورت جامع‌تر در دو محور مصونیت قرآن از دیدگاه شیعه و اهل سنت، مورد پژوهش و کنکاش قرار دهد.

براین اساس، نوشتار حاضر، ماجرای صیانت و سلامت قرآن از تحریف نزد شیعه واهل سنت را با ادلة متقن و براهین روشن «کتاب، سنت، اجماع و عقل» و اقوال و آرای بزرگان شیعه و اهل سنت، بررسی و به ردّ مهمترین دلایل قائلان به تحریف قرآن می‌پردازد. هر چند گستردگی موضوع بحث و وجود آیات و روایات بسیار از یک سو، و قلت بضاعت نگارنده از سوی دیگر مانع از ادعای پژوهشی جامع و کامل است، اما می‌توان گفت این نگارش با طرح مباحث جامع، راهی برای حق جویانی که در پی نگاه قرآنی و روایی، و چراغ عقل بالغ به حقیقت و اصالت وحی و قرآن کریم‌اند، گشوده است.در پایان بر خود فرض می داند از همة استادان بزرگوار؛ به ویژه حضرت آیت الله دکتر بهشتی (دامت

برکاته)، استادان داور و نیز واحد مدارج علمی حوزة علمیه قم که این جانب را به سوی این مهم رهنمون شده و راهنمایی های لازم را مبذول داشته‌اند، تقدیر و تشکر نماید .

حوزة علمیه قم - مرکز آموزش تخصصی تفسیر و علوم قرآن

محمد اکبری

مقدمه

قرآن مجید تکلم و تجلی خداوند، و جلوه‌گری حضرت رب‌العالمین برخلق است؛ لذا امام صادق علیه السلام فرمود: «لقد تجلی الله لخلقه فی کلامه ولکنهم لایبصرون»⁽¹⁾آیات او نیز همچون آئینه‌ای می‌ماند که انسان لایق می‌تواند با حقیقت ایمان، حضور حضرت حق، صفات علیا و اسمای حسنای خدای سبحان را در آن مشاهده نموده، به اسرار و حقایق مکنون و بطون معارف آن کتاب تدوین نائل گردد.

از سویی، بزرگترین معجزة جاوید پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اولین مرجع دینی و منبع علمی مسلمانان، مبیّن حقایق هستی، مایع هدایت، رحمت و بشارت مسلمانان «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمینَ»⁽²⁾، ما این کتاب را بر تول نازل کردیم که بیانگر همه چیز و مایه هدایت، رحمت و بشارت برای مسلمان باشد. محک و سنجش روایات، همین کتاب مقدس می‌باشد که با زبان انسانها با آنان سخن می‌گوید و لذا قرآن کریم نزد مسلمانان از قداست، کرامت و منزلتی بس والا برخوردار بوده، تا آنجا که برای حفظ و صیانت از کیان، حقایق و معارف متعالی آن از بذل جان، مال و فرزندان خویش مایه گذاشته و تمام سعی و تلاش خود را در راستای حفاظت و سلامت کتاب خدا مبذول داشته‌اند تا هم اصالت و حقیقت وحی را از فتنة نامحرمان نگهداری، و هم آن گنجینة سعادت و معرفت را که سرچشمة حیات طیب ابدی است، به نسل‌ها و عصرهای آینده انتقال دهند. لیکن مع الاسف این کتاب آسمانی با آن عنایت و اهمیت غیرقابل توصیف، در ادوار و اعصار مختلف مورد تهاجم و انتقاد بدخواهان، کج اندیشان و شبهه افکنان قرار گرفته است. و دشمنان اسلام و تشیع، با نغمه‌های شوم و قلم‌های زهرآگین؛ همچون آیات شیطانی هیچ‌گاه دست از عداوت و القای شبهات نسبت به شیعه برنداشته،

قطب دین و سرچشمه زلال معنویت و سعادت را هدف گرفته، مانع از رشد و بالندگی جوانان، و سازندگی و سرافرازی امت اسلامی گردیده‌اند.

از این رو، جایگاه و ارزش موضوع بحث روشن گردیده، تحقیق و بررسی پیرامون آن نقش به سزایی در تقویت عقاید، ارتقای ایمان و تمسک مردم به قرآن و معارف الهی داشته، موجب رشد و شکوفایی و آمادگی همة حقیقت جویان به ویژه جوانان مسلمان جهت پاسخ‌گویی و مقابله با شبهات دینی و علمی یاوه‌گویان می‌گردد.

ثمرة دیگر این که، با بحث و پژوهش در اطراف آن، افراد شبهه افکن، کوردل و بیگانه شناسایی شده، موجب الفت و وحدت بیشتری میان صفوف مسلمانان می‌گردد، و غبار و پرده از روی عصمت «حقیقت تغییر ناپذیری قرآن» برداشته شده، از هر گونه اتهام ظالمانه‌ای نسبت به شیعه امامیه جلوگیری می‌کند و خلاصه این که تمام مقصود پژوهش حاضر آن است که قرآن موجود در دسترس مسلمانان، همة آن قرآن و قرآن منزل همة آن می باشد و نسبت تحریف و تغییر به ساحت کتاب خدای تعالی یک سخن ظالمانه و نسبتی کورکورانه است؛ چرا که خود عصمت و جاودانگی آن را تضمین نموده است؛ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ؛⁽¹⁾ما قرآن را نازل کردیم و خودمان برای همیشه حافظ و نگهبان آن خواهیم بود. بدین لحاظ ضروری است دورنمایی از محتوای مباحثی را که این نوشتار در پی آن است به اشارت بیان گردد.

نوشتار حاضر در یک مقدمه، سه بخش، هشت فصل و چکیدة موضوع بحث تهیه و تدوین شده است.

بخش نخست، مشتمل بر سه فصل می‌باشد که عبارتند از :

بخش دوم، در این بخش دیدگاه اهل سنت از تحریف و مصونیت قرآن مورد بحث و بررسی قرار گرفته، همچنین مواضع علما و دانشمندان اهل سنت در قبال اخبار تحریف بیان گردیده که مشتمل بر دو فصل به شرح ذیل می‌باشد.

بخش سوم، در این بخش سیر تاریخی منشأ شبهه تحریف قرآن، روایات جمع آوری قرآن، شبهات تحریف و نقد پاسخ از آنها، و دلایل مصونیت قرآن از تحریف را مورد بحث قرار داده‌ایم که مجموعاً مشتمل بر سه فصل به شرح ذیل می‌باشد.

چکیدة مطالب

پژوهش حاضر، تحت عنوان «مصونیت قرآن از تحریف نزد شیعه و اهل سنت» با نگاهی تحلیلی، عهده دار احراز موضوع تحریف ناپذیری قرآن است؛ یعنی در صدد اثبات این مهم است که قرآن موجود در اختیار مسلمانان، همة آن قرآن و قرآن همه‌اش می‌باشد، بدون کوچکترین نقیصه و زیاده‌ای، و ذکر و رد مهمترین دلائل قائلان به تحریف نیز از لوازم و خصوصیات موضع مزبور می‌باشد.

براین اساس، قبل از ورود به مباحث تفصیلی و تحقیقی، شالوده‌ای از مباحث مطرح شده پیرامون موضوع مورد بحث را یادآور می‌گردد:

الف. بنابر سنت متداول در امر پژوهش در این نوشتار با استناد و استفاده از کتب اهل سنت و کلمات دانشمندان، اصل و ریشة واژه «تحریف» را از نظر لغت و اصطلاح معنا نموده، اقسام نه‌گانه تحریف اصطلاحی با ذکر نمونه‌هایی بیان گردید.

همچنین این نتیجه به دست آمد که در قرآن کریم هیچ‌گونه تحریف لفظی (کاستی و زیادی) رخ نداده، مگر این‌که مفاهیم بلند و حقایق عالی آن تحریف و برخلاف معنای اصلی و حقیقتی آن تفسیر و تأویل گردیده است . در ادامه پنج نمونه از تحریف معنوی و تفسیر به رأی آیات قرآن مجید ذکر گردید.

همچنین وقوع تحریف در قرائت به جهت این که قرائت‌های ده گانه یا هفت‌گانه، اجتهادات شخصی و سلیقه‌ای قُرا هستند، فی الجمله پذیرفته شد. در این بخش نیز موضوع تحریف را در آیات قرآن بررسی نموده، قایل شدیم که مادة «تحریف» در قرآن به همان معنای لغوی (تحریف معنوی) استعمال گردیده، هر چند برخی آیات ظهور در تحریف لفظی کتب آسمانی (تورات و انجیل) توسط اهل کتاب دارد.

ب. در فصل دیگر، آرا و نظریات روشنگرانه و محکم اعلام و چهره‌های تابناک شیعة امامیه را همراه با کلمات و مستنداتشان دربارة نفی تحریف از آن یاد آور شده با نقد و پاسخ دقیق، غیار تهمت تحریف را از چهرة درخشان علمای شیعه زدوده، اجتماع و اتفاق نظر آنان را در مصونیت قرآن از تحریف همچنین شهادت و گواهی بزرگان اهل سنت در تنزیه شیعه از تحریف را نیز یاد آور شده‌ایم.

ج. در بخش مهمی از این پژوهش دیدگاه اهل سنت نسبت به شبهة تحریف و سه موضع آنان در قبال اختار تحریف قایلان به تحریف قرآن، نفی کنندگان تحریف از قرآن همراه با پاسخ آنان از روایات تحریف، و کسانی که رایشان نامعلوم است) را به طور تفصیل و مسبوط بیان نموده.

گروه حشویة اهل سنت که تحریف قرآن را پذیرفته‌اند، همچنین معرفی و نمونه‌های زیادی از آیات را که به نظر آنها تحریف شده، با ذکر نام، مستند و دلیل آن ذکر کردیم.

د. جهت تنقیح بحث و سیر تاریخی منشأ شبهة تحریف، موضوع جمع آوری قرآن در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله را بررسی و با دلایل گوناگون اثبات نمودیم قرآن موجود، در زمان حیات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به دستور و نظارت آن حضرت گردآوری و تدوین گردیده نه بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و دوران خلفا.

ه. چون محور بحث و گفت وگو در مسأله شبهة تحریف قرآن، همان مدت فاصلة بین رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله تا زمان توحید مصاحف در عهد عثمان می‌باشد، با ادله و براهین متقن، عدم تحریف قرآن را طی سه دوره خلاف ابوبکر، عمر و عثمان به اثبات رسانده، از روایات جمع آوری در زمان ابوبکر و عمر وعمل عثمان جواب‌های متعدد داده‌ایم. همچنین مصونیت قرآن از تحریف را بعد از دورة خلفا در دوران بنی‌امیه متذکر گشته‌ایم.

و. و بالاخره در بخش پایانی این پژوهش طی دو فصل جداگانه، مهمترین ادلة طرفداران تحریف قرآن که مجموعاً پنج شبهه می‌باشد (شبهة تحریف تورات و انجیل، شبهة روایات جمع آوری قرآن، شبهة مغایرت مصحف علی علیه السلام با قرآن موجود، شبهة اخبار تحریف و شبهة دلیل اعتبار) طرح و سپس به رد هر یک با براهین قوی و دلایل واضح پرداخته شد. همچنین به اختصار «فصل الخطاب» محدث نوری – دستاویز قائلان به تحریف – مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

آخرین فصل این نوشتار نیز اختصاص به بیان و تشریح ادلة چهارگانه (کتاب، سنت، اجماع و عقل) در نفی تحریف از ساحت مقدس قرآن کریم یافت و آیات و اخباری از قرآن و عترت که بر اصالت و حقیقت تحریف ناپذیر قرآن دلالت دارند، یادآور گردید.

ز. آن چه به عنوان «تذکر» و «حاصل کلام» و نقد و جواب بعد از بحث و بررسی هر عنوانی بیان شده در واقع بیانگر رأی و نظر نگارنده در رد یا قبول مسائل و مطالب مندرج پیرامون موضوع مزبور می‌باشد.

پیشینة بحث

قرآن کریم ظهور «الله»؛ یعنی الوهیت ذات قدوس احدیّت بر ابنای بشر بوده، از جایگاهی پس رفیع، مقامی منیع و منزلتی عظیم برخوردار است، و همانند خود خدای سبحان که « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ء » است، کلام طیّب و کتاب مقدس او نیز « لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ء»، (بی‌نظیر و بی بدیل است). همین‌طور حفظ و حراست از آن در میان کتب آسمانی از انواع دسیسه‌ها، تهدیدها و آسیب‌ها منحصر به فرد بوده تا آنجا که هم مهیمن و مسیطر بر کتب پیشین آسمانی بوده و هم خود خداوند عزیز و حمید، سلامت، صیانت و جاودانگی آن را با تعهّد «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون» تضمین نموده است، و به خاطر همین قداست و کرامت والایی که این کتاب هدایت و رحمت نزد همة مسلمانان جهان؛ بویژه شیعیان و پیروا ن اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله دارد، آنها نیز با تمام سعی و تلاش و بذل جان، مال و عیال در حفاظت و نگهداری قرآن و پاس داشت حرمت آن لحظه‌ای دریغ نورزیده‌اند، و جلوی دست درازی دشمنان و نامحرمان را گرفته، آن را به همان صورت نخستین و سالم، نسل به نسل انتقال داده تا همة نسلها در همة اعصار و امصار در پرتو نورافشانی آن خورشید عالم تاب، آینده‌ای تابناک در دنیا و عقبی، پیش روی خود بگشایند.

پرواضح است حفظ و صیانت ثقل اکبر که اصل و اساس شریعت به شمار می‌آید، وظیفه و تکلیف عموم مسلمان‌ها؛ به ویژه عالمان و مرزبانان دین و حوزه‌های علمیه می‌باشد.

اصولاً مسألة نزاهت قرآن از تحریف، یکی از ضروریات و اعتقادات دینی مشترک بین همة مسلمانان و شیعیان بوده، جز عدة اندکی، احدی این حقیقت آشکار را مورد تردید قرار نداده است. البته گاه افراد مغرض مسألة تحریف قرآن که مصداق کریمة «وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ»⁽¹⁾

(از آنچه که به آن آگاهی نداری پیروی نکن) است را بدون هیچ دلیل عقلی و شرعی به شیعه نسبت داده اند تا به خیال خود مسلمانان را نسبت به مکتب حیات

بخش و متعالی اهل‌بیت علیهم السلام بدبین ساخته و با این اتهام بزرگ، تفرقه در پیکرة جهان اسلام و مسلمانان ایجاد کنند.

همچنین مشاهده می‌شود افرادی که حتی اعتقاد به قرآن هم ندارد، ادعای تحریف قرآن را به طور عموم به عالمان اسلامی و به خصوص به علمای شیعه اسناد داده، اقوال و انظار شاذ و نادر، و سست و متشابه بعضی را معیار و میزان سخن متقن و قول حق قرار داده، بنا دارند تا اصیل ترین میزان و معیار اسلام؛ یعنی قرآن عزیز را از قداست ویژه و نقش هدایت‌گرانه‌اش خارج سازند، در حالی که نمی‌دانند که اراده خداوند غالب و قاهر بر خواسته و ارادة آنها است. یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلاَّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ،⁽¹⁾(آنان می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند، ولی خداوند نور خود را کامل می‌کند هر چند کافران خوش نداشته باشند).

اما خوشبختانه در سنگر مقدس پاسداری از حریم قرآن و ساحت کریمانة حقایق و معارف عالیة این کتاب مکنون، خدمات و زحمات بی‌شماری در تبلیغ و ترویج زلال معارف راستین و انوار فروزان اصل وحی از سوی عالمان دینی، خادمان و حافظان حقیقت قرآنی صورت گرفته است و همواره بر اصل اساسی نزاهت و پیراستگی قرآن از تحریف، تکیه کرده و اصرار ورزیده‌اند و در این زمینه آثار ارزشمند و قابل تقدیر از خود به جانهاده‌اند. هم چنین در مقام پاسخ به سؤالات و شبهات با سخنانی راسخ و قلم‌هایی استوار و منطقی اقوی، شبهات راخصه و نظرات باطله را دفع نموده‌اند، و تاکنون ده‌ها اثر نفیس و گرانمایه از صاحب نظران و مرزداران دین‌شناس شیعی در انکار شبهة تحریف و اثبات پیراستگی قرآن از هرگونه احتمال زیادی و کاستی به رشتة تحریر در آمده و در دسترس همگان قرار گرفته است؛ چه آن که تولید این آثار نفیس، هم ریشة شبهة مخالفان و معاندان اسلام را می‌خشکاند و هم دستاویز سست طرفداران تحریف مخدوش گردیده، پاسخی قاطع به تهمت‌های ناروا به شیعه امامیه به شمار می‌آید. همچنین دامن عالمان و محققان اسلامی را از لوث تهمت تحریف، منزه و پاک می‌سازد.

در یک تحقیق و بررسی فراگیر از مجموعة آثار و مقالات موجود پیرامون موضوع نزاهت و صیانت قرآن از تحریف، می‌توان اقدامات انجام شدة بزرگان را این‌گونه ارزیابی نمود:

الف. بعضی از اعلام شیعه به اختصار درابتدای کتاب‌ها و مباحث تفسیری، یا لابلای کتاب‌های حدیثی و کلامی‌شان بابی را اختصاص به شبهه و افسانة تحریف داده، خط بطلان بر شبهة تحریف کشیده‌اند.

ب. برخی دیگر صرفاً به پاره‌ای از دلایل نقلی (کتاب و سنّت) پرداخته، به طور مثال با استناد به آیة حفظ، آیة عزّت و حدیث متواتر ثقلین بحث و تحقیق نموده، نزاهت و پیراستگی قرآن را از هرگونه احتمال زیاده و نقیصه‌ای اثبات نموده‌اند.

ج. دسته‌ای از علمای امامیه نیز در اثبات مسألة تحریف ناپذیری قرآن، متعرض ادلة اربعه (کتاب، سنت، اجماع و عقل) شده اند، و دلیل نقلی سنّت را بسط داده، پاره‌ای از اخبار و روایات مأثوره از معصومان علیهم السلام را در سلامت قرآن از تحریف نقل و بیان نموده‌اند.گاه نیز برخی از دلایل قائلان به تحریف را ذکر و با براهین قاطع ردّ نموده‌اند.

د. آیت الله خوئی -(قدس سره) - از اسطوانه‌های علم و فقاهت درعصر ما - در مقدمة تفسیر خود موسوم به «البیان» با دقت و ژرف نگری مختص به خود شبهة تحریف را بیان نموده است.

وی ابتدا معنا و مفهوم و اقسام تحریف را بیان نموده، سپس دلایل عدم تحریف قرآن را متعرض شده است. همچنین بحثی نو و جالب دربارة اخبار جمع آوری قرآن و روایات طرح نموده، سپس موضوع شبهة تحریف را از نظر تاریخی؛ یعنی دوران خلفا و فاصلة بعد از رحلت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله تا توحید مصاحف درعهد عثمان، کنکاش و تحقیق نموده، مصونیت قرآن از هرگونه احتمال زیادی و نقصان را عقلاً و نقلاً در این مقطع حساس تاریخ اسلام تثبیت و تنقیح نموده است. ایشان در پایان، چهار دلیل از دلایل طرفداران تحریف قرآن را مطرح و جواب‌هایی قاطع، مستدل و متین به هر کدام داده‌اند.

ه. استاد «سیدعلی حسینی میلانی» در کتاب ارزشمند «التحقیق فی نفی التحریف» ضمن نقل کلمات اعلام شیعه در نفی تحریف از قرآن، برخی از دلایل قائلان به تحریف را

ذکر و پاسخ‌های ارزنده و متقن و محکم از شبهات داده‌اند، و موضوع شبهة تحریف را از دیدگاه اهل سنت، اخبار و روایات وارده در مصادر آنان حول افسانة تحریف بیان نموده و نیز آرا و انظار و مبانی علمای اهل سنت را در این مسأله نفیاً و اثباتاً به طور همه جانبه و مستوفی مورد بحث و تحقیق قرار داده و نتایج خوبی از بحث گرفته‌اند.

و. استاد فرازنه، «محمد هادی معرفت» در کتاب نفیس «صیانه القرآن» موضوع شبهة تحریف را مبسوط و جامع مورد بحث قرار داده، مفهوم و اقسام تحریف، دلایل بطلان شبهة تحریف، انظار اعلام شیعه در نفی تحریف را ذکر و بیان نموده است. وی همچنین بحثی پیرامون تحریف عهدین دارند و سپس قائلان به تحریف در مسلمانان؛ یعنی اخباریان از شیعه و حشویه از اهل سنت را ذکر و معرفی نموده‌اند، بالغ بر بیست آیه که به نظر طرفداران تحریف از قرآن، حذف و کاسته شده است را متذکر و جواب‌هایی قاطع، متین و مناسب داده‌اند و بالاخره، ضمن بیان براهین تحریف‌ناپذیری قرآن، «فصل الخطاب» محدث نوری که مهمترین‌دستاویز قایلان به تحریف بوده را ارزیابی و با ادلة نه گانه این کتاب و روایات آن را از درجة اعتبار ساقط نموده‌اند و خدمتی شایان به ساحت قرآن کریم و همة قرآن دوستان و شیعة امامیه نموده‌اند. سعیهم مشکور.

ز. استاد حکیم و مفسّر قرآن، «آیت الله جوادی آملی» که از مفاخر حوزه‌های علمیه و اعلام شیعه به شمار می‌آید، در کتاب گرانسنگ «نزاهت قرآن از تحریف» در پاسخ به شبهة تحریف از منظرهای مختلف، و اثبات تحریف ناپذیری قرآن سخن حق و حق سخن را ادا نموده است.

یکی از مهم‌ترین ابتکارات وی در مسألة تحریف ناپذیری قرآن، ارایه و تبیین دلایل عقلی و اقامة ادلة حقه و بالغة نقلی، ضمن ردّ دلایل مدّعیان تحریف می‌باشد که تاکنون به این نحوه و کیفیت زیبا مطرح و بیان نشده است. جز اهم الله خیر الجزاء.

ویژگی‌های پژوهش حاضر

اگر چه بزرگان، شخصیت‌ها و دانشمندان جهان اسلام؛ به ویژه شیعة امامیه طی قرون گذشته، در راستای اثبات پیراستگی و نزاهت قرآن از تحریف، آثار بیانی و قلمی وزینی از خود به یادگار گذاشته و در علوم قرآنی؛ به ویژه موضوع مهم مصونیت قرآن از تحریف

راه‌گشایی‌های در خور تقدیری نموده و راه‌کارهای تولید علم و نوآوری از دریای معارف زلال قرآنی را به ما و آیندگان آموخته‌اند، ولیکن نگارنده براساس تکلیف و البته به میزان بضاعت مزجات، آرا و اقوال برزگان و ادلّه عدم تحریف را مورد پژوهش و بررسی قرار داده تا با الهام ازکلام خدای متعال و سخنان امامان معصوم علیهم السلام و کلمات علمای دین، هم کاستی ها و کمبودهای موضوع مزبور ترمیم و تمیمم گردد، و هم احیاناً برخی از اقوال مورد نقد قرار گرفته، نقصان و ناهنجاری آن مرتفع گردد. همچنین سستی شبهات و دلایل مدعیان تحریف خود به خود آشکار گشته، جهالت و ضلالت فتنه انگیزان و مغرضان تحریف بر همگان معلوم گردد. شیوة کار نگارنده به اختصار چنین است:

همچنین یکی دیگر از اقسام تحریف؛ یعنی تحریف درحروف قرآن را یادآور گشته، با بیان چند حدیث از امامان معصوم علیهم السلام مبنی بر معنا داشتن حروف قرآن، اثبات گردید که «حروف مقطعة» قرآن نیز جزء آیات قرآنی بوده و نظر بعضی از «حشویه» از اهل سنت مبنی بر اسم برای ملائکه یا اسم برای سورة مخصوص بودن آن درست نمی‌باشد.

همچنین آرا و نظریات چند تن از شخصیت های علمی اهل سنت در تنزیه شیعه از تحریف را یادآور شده، برخی از اتهامات ظالمانة مغرضان به شیعه و چهره‌های تابناک امامیه؛ همچون شیخ مفید، مقدس اردبیلی، فیض کاشانی و ثقه الاسلام کلینی (قدس الله سرّهم) را با پاسخ‌هایی راسخ دفع و غیر وارد دانسته، نیز پیرامون رأی مرحوم کلینی و برخی از روایات کافی که به ظاهر موهم تحریف‌اند، بحثی عمیق ارایه نموده، نتیجه گرفتیم در کافی روایتی که دال بر تحریف لفظی باشد وجود ندارد و شخص کلینی نیز از قائلان به عدم تحریف قرآن می‌باشد.

گردیده‌آند، ذکر و جواب‌هایی مستدلّ و محکم برای هر آیه و همچنین پاسخ‌هایی به نحو عموم ارایه نمودیم.

ادلّة صیانت قرآن از تحریف به طور کلی دو دسته می‌باشد: ادلّه عقلی و نقلی. در دلیل عقلی به سه برهان عقلی، نقض غرض، قبح عقاب بلابیان و ملازمة بین اعجاز قرآن و عدم تحریف آن استدلال شده و در قسم ادلّة نقلی نیز دو دستة از ادلة کتاب و سنّت مورد بررسی قرار گرفته است. از قرآن به شش گروه از آیات تحدّی،⁽¹⁾

آیة حفظ،⁽²⁾

عزت،⁽³⁾

رصد⁽⁴⁾

آیات صفات⁽⁵⁾و آیات هدایت⁽⁶⁾،

تمسک شده و از سنّت نیز به سه طایفه کلی؛ خبر متواتر، خیر واحد و اجماع استدلال شده؛ گرچه برای خیر واحد، به نه طایفه از روایات استناد گردیده وا جماع نیز به عنوان یک دلیل مستقل مورد بررسی قرار گرفته است.

در خاتمه دلایل مدعیان شبهة تحریف را نقد و بررسی نموده و پنج دلیل تحریف تورات و انجیل، روایات جمع‌آوری قرآن، مغایرت مصحف علی علیه السلام با قرآن، اخبار تحریف و شبهة دلیل اعتبار را از جهات مختلف بررسی و با براهین عقلی، نقلی، شواهد تاریخی و منطقی آنها را مخدوش و خط بطلان بر وجوه واهی قائلان به تحریف کشیده شد. همچنین مستند مهمترین دستاویز قائلان به تحریف؛ یعنی «فصل‌الخطاب» محدث نوری از جهت

سندی و روایی در معرض نقد و مناقشات عدیده و اعتراف نامة خود وی قرار گرفت، و در نهایت این کتاب و مصادر آن با الهام از کلمات بزرگان از حیّز اعتبار ساقط گردید.

طهارت روحی رمز سنخیت با قرآن

تناسب جزو ضروریات علم و حکمت است و قانون سنخیت یک قانون مسلم عقلی است بدلیل قاعده علت و معلول و سنخیّت معلول با علت و امتناع تخلف معلول از علت که برگشت آن به استحاله اجتماع نقیضین و ضدین می‌باشد، همانگونه که اجتماع وجود و عدم اجتماع وجود انسان و عدم انسان در آن واحد محال است.

همان‌طور که اجتماع نور و ]ظلمت[، نجاست و پاکی در شی واحد و آن واحد محال است اجتماع معارف و حقایق قرآن با کفر و شرک و نفاق و رذائل اخلاقی در قلب و روح یک انسان ممنوع و محال است، اگر انسان هم با قرآن مرتبط است و هم بر گناه اصرار می‌ورزد طبق قانون مسلم استحاله اجتماع ضدین و قانون سنخیت معلول با علت، از فهم قرآن و معارف عالیه آن بهره‌ای نمی‌تواند ببرد، پیوند و ارتباط با محتوای عمیق قرآن نیازمند به قلب سلیم از بیماری اعتقادی روحی پاک از آلودگی و نفسی تزکیه شده از رذائل اخلاقی می‌باشد.

فراگیری قانون سنخیت در تکوین و تشریع

سر مهجوریت قرآن و آشنا نبودن مردم با معالم و معارف بلند آن و بهره‌نگرفتن از کتاب عظیم الهی در رشد وتعالی فردی واجتماعی را می‌توان تنها در سنخیت نداشتن و نبودن تناسب روحی فکری واعتقادی مردم با جان و باطن قرآن دانست چه آن که شیخ الرئیس به این قانون عقلی و فلسفی اشاره کرده السنخیه عله الانضمام، سنخیت و یکی شدن علت ارتباط و انضمام دو چیز با یکدیگر است.

همچنین بزرگان از عرفا و ارباب سیر و سلوک نیز به لزوم پیوند روحی میان انسان و قرآن تاکید داشته و دارند و رمز ورود به منازل قرآن را سنخیت پیدا عنوان با حقیقت قرآن می‌دانند.

شیخ ذبیح الله قوچانی از شخصیتهای بزرگ دینی که هم از نظر علوم ظاهری و هم علوم باطنی و سیر و سلوک صاحب مقامات و کراماتی بودند می‌گوید: فقهاء در رسائل

عملیه شان دو تا فتوا دارند یکی این که نوشتن قرآن بر جلد میته حرام است و دوم این که نوشتن آیات قرآن با مرکب نجس و اهانت به قرآن است بعد از نقل این دو فتوا نتیجه زیبایی می‌گیرد و می‌گوید همانطور که نوشتن قرآن بر جلد میته تشریعاً حرام است فهم و نوشتن بواطن قرآن بر قلب میته تکویناً حرام است، واین سخن خداوند حکیم ناطق و متکلم قرآن است که فرمود:

«لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرینَ».⁽¹⁾(تا افرادی را که زنده‌اند بیم دهد (و بر کافران اتمام حجّت شود) و فرمان عذاب بر آنان مسلّم گردد)!

خداوند قرآن را بر دل مرده نخواهد داد و در جای دیگر می‌فرماید: «إِنَّ فی ذلِکَ لَذِکْری لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهیدٌ»⁽²⁾(در این تذکّری است برای آن کس که عقل دارد، یا گوش دل فرادهد در حالی که حاضر باشد)!

قرآن برای کسی که مایه بیداری و تذکر است که صاحب قلب باشد یعنی قلب سلیم داشته باشد و قلب سلیم بفرموده امام صادق علیه السلام قلبی است که در آن آلودگی و رذائل اخلاقی و غیر خدا نباشد، القلب السلیم الذی یلقی ربّه ولیس فیه احد سواه⁽³⁾و الا اجتماع من قلبین فی چوفه دو قلب سلیم و مریض در وجد یک انسان ممکن نیست، ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فی جَوْفِه‌⁽⁴⁾(خداوند برای هیچ کس دو دل در درونش نیافریده) پس قرآن کریم نیز قانون سنخیت و تناسب را که از ضروریات عقل نظری و عقل عملی می‌باشد مورد تآیید و تاکید قرار داده به همه انسانها بطور عموم و به مومنین بطور خصوص هشدار می‌دهد که ماهیت و وجود قرآن بگونه‌ای است که تماس و بهره‌گیری عمیق از آن تنها در پرتو داشتن عقل سالم، فطرت پاک و قلب مطهر از هر گونه رجس و آلودگی ممکن و میسّر است و یک کتاب ساده و معمولی نیست تا انسان بتواند بر اثر آشنایی با قواعد و

فنون ادبی و عربی به همه معارفش دست یابد هشدار قرآن در مورد سنخیت پیدا کردن مردم با کلام و کتاب خدا بسیار جدی و توام با سوگند عظیم الهی است یکی آنجا که می‌فرماید: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ. وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظیمٌ .إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَریمٌ . فی کِتابٍ مَکْنُونٍ. لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ⁽¹⁾

. (سوگند به جایگاه ستارگان (و محل طلوع و غروب آنها)!. و این سوگندی است بسیار بزرگ، اگر بدانید!. که آن، قرآن کریمی است. که در کتاب محفوظی جای دارد. و جز پاکان نمی‌توانند به آن دست زنند [= دست یابند]).

خداوندی که خود در قرآن می‌فرماید: وَ لاتَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَیْمانِکُم⁽²⁾(سوگند به خودش و مقدسات را نهی نموده است) لکن در سوره واقعه سوگند عظیم می‌خورد تا مردم و مومنین را متنبه ومتوجه به شرط بهره‌مندی و فهم و مس با قرآن که تحصیل طهارت و سنخیت است بنماید.

هشدار دیگر قرآن به همه انسانها آنجا است که جهل و استکبار را به عنوان دو مانع بزرگ درک و فهم معارف بلند قرآن معرفی می‌کند بعد از ذکر یازده سوگند خداوند سبحان می‌فرماید:

وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها. وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها. وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها. وَ اللَّیْلِ إِذا یَغْشاها. وَ السَّماءِ وَ ما بَناها. وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها. وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها. فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها.⁽³⁾(به خورشید و گسترش نور آن سوگند. و به ماه هنگامی که بعد از آن درآید. و به روز هنگامی که صفحه زمین را روشن سازد. و به شب آن هنگام که زمین را بپوشاند. و قسم به آسمان و کسی که آسمان را بنا کرده. و به زمین و کسی که آن را گسترانیده. و قسم به جان آدمی و آن کس که آن را (آفریده و) منظّم ساخته. سپس فجور و تقوا (شرّ و خیرش) را به او الهام کرده است).

یعنی اگر کسی از تزکیه و تصفیه نفس و جان خویش غافل شد و در برابر حق خضوع نکند و عقل و فطرت خود را مغلوب غرایز و اغراض مادی کند هیچ‌وقت توان فهم و درک و مس معارف و حقایق قرآن مجید را نخواهد داشت. چون بجای تزکیه نفس، نفس ملهمه را که سر چشمه الهام بخش درون و بینایی بخش حق از باطل و تقوا از فجور است را مغلوب و منکوب نفس اماره نموده است.

سر مقابله ومقاومت انسانها در برابر انبیاء و گوش ندادن به پیام و نپذیرفتن دعوت آنان و تهمت سحر و جنون و امثال آن را به آنها زدن نداشتن سنخیت و تناسب روحی با وحی و پیامبران الهی بوده است.

وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لاتَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا⁽¹⁾(کافران گفتند: «گوش به این قرآن فراندهید؛ و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید!») هر چند حجاب و موانع پذیرش حق یعنی جهل و استکبار از مکتسباب خودشان است. کَلاَّ بَلْ رانَ عَلی قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یَکْسِبُون (چنین نیست که آنها می‌پندارند، بلکه اعمالشان چون زنگاری بر دلهایشان نشسته است). چرا که الممتنع بالاختیار لانیا فی الاختیار کسی که با اراده و اختیار خودش خود را در چاهی می‌اندازد که نمی‌تواند از آن بیرون آید منافات با اختیار اولیه‌اش نداردو الا عقل و فطرت سلیم خدادادی را خداوند به هم عطا فرموده است.

فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها⁽²⁾(سپس فجور و تقوا (شرّ و خیرش) را به او الهام کرده است). کافران سخنانشان این است: وَ قالُوا قُلُوبُنا فی أَکِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَیْهِ وَ فی آذانِنا وَقْرٌ وَ مِنْ بَیْنِنا وَ بَیْنِکَ حِجاب⁽³⁾(آنها گفتند: «قلبهای ما نسبت به آنچه ما را به آن دعوت می‌کنی در پوششهایی قرار گرفته و در گوشهای ما سنگینی است، و میان ما و تو حجابی وجود دارد).

نوح نیز از این نفهمی و استکبار کافران عصر خود به درگاه خداوند متعال شکایت می‌کند. وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً ⁽¹⁾(و من هر زمان آنها را دعوت کردم که (ایمان بیاورند و) تو آنها را بیامرزی، انگشتان خویش را در گوشهایشان قرار داده و لباسهایشان را بر خود پیچیدند، و در مخالفت اصرار ورزیدند و به شدّت استکبار کردند!).

بنابراین تمام سعی و تلاش انبیای الهی شکوفا ساختن فطرت و آزاد سازی عقل و خرد از زندان وهم و خیال بوده تا در پرتو این باروری و سنخیت، فکری علمی، گوشی حق شنو، و زبانی حق گو به انسانها اعطا کند.

هشدار دیگری نیز قرآن در مورد عدم سنخیت با کلام وحی دارد که با دو توبیخ همراه است.

أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبٍ أَقْفالُها؛⁽²⁾خداوند متعال در این آیه کریمه کسانی را که در آیات قرآن تدبر نمی‌کنند، سزاوار توبیخ و تحقیر می‌داند. نکته قابل توجه آن است که در آیۀ نفر خداوند کسانی را که تفقه در این را ترک می‌کنند با یک توبیخ آنان را سرزنش و مواخذه می‌کند «فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ».⁽³⁾

(شایسته نیست مؤمنان همگی (بسوی میدان جهاد) کوچ کنند؛ چرا از هر گروهی از آنان، طایفه‌ای کوچ نمی‌کند (و طایفه‌ای در مدینه بماند)، تا در دین (و معارف و احکام اسلام) آگاهی یابند و به هنگام بازگشت بسوی قوم خود، آنها را بیم دهند؟! شاید (از مخالفت فرمان پروردگار) بترسند، و خودداری کنند!).

اما در مورد عدم تدبر در قرآن و عدم سنخیت با کلام وحی، خداوند با دو توبیخ می‌فرماید؛ هم مواخذه می شوید و هم تحقیر. بدین ترتیب تفقه در درین و تدبر در قرآن

کریم دو علمی هستند که ترک آن با لحن توبیخ آمده است. برای ترک تفقه با یک توبیخ ولی عدم تدبر در قرآن همراه با دو توبیخ پی در پی مطرح شده است.

عدم تدبر از ناحیۀ عقل انسان است و وجود قفل از ناحیه قلب انسان. از این آیۀ کریمه معلوم می‌شود رابطه تنگاتنگی میان عقل و قلب انسان وجود دارد، چه آن که عقل و عاطفه دو خصیصة مهم انسانی است و لذا بخشی از رهنمودها و تعالیم قرآن برای پرورش عقل و فکر انسان نازل شده وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُون⁽¹⁾(و ما این ذکر [= قرآن] را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است برای آنها روشن سازی؛ و شاید اندیشه کنند)! إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ؛⁽²⁾(ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم، شاید شما درک کنید (و بیندیشید))!

و بخش دیگر برای پرورش دل و جان آدمی اختصاص دارد «وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ وَ لا یَزیدُ الظَّالِمینَ إِلاَّ خَساراً».⁽³⁾(و از قرآن، آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل می‌کنیم؛ و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی‌افزاید).

ٍقَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبینٌ. یَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ؛⁽⁴⁾(قطعاً از جانب خدا نوری (پیامبر) و کتابی (قرآن) روشن و روشنگر به سوی شما آمده است. خداوند به وسیله آن، کسانی را که خشنودی او را دنبال می‌کنند به راه‌های سلامت که تامین کننده نیکبختی آنهاست رهنمون می‌شود، و آنان را در پرتو علم خود از تاریکی‌ها بیرون میآورد و به سوی روشنایی می‌برد.

یعنی گاهی نزول قرآن برای تعقل و تفکر است و گاهی برای شفای دل و جان و سلامتی از امراض قلبی و روانی. انسان با عقل انتخاب می‌کند و با عاطفه می‌سازد، پیدا

کردن راه سعادت کار عقل و ایجاد حرکت و فعالیت کار عاطفه و احساس است که متولی آن جان و قلب انسان است و این دو مکمل و متمم یکدیگرند.

بنابراین، جهت بهره‌مندی از هدایت قرآن که عقل و جان انسان و در واقع متعلق هدایت آیات قرآن مجید هستند، پالایش هر دو خصیصۀ وجودی انسان؛ یعنی آزاد سازی عقل از زندان و هم و خیال و غضب و شهوت، و نیز تصفیه قلب و جان آدمی از رذائل اخلاقی، که قفلهای دل او محسوب می‌شوند، لازم و ضروری است.

ضرورت قانون سنخیت و تناسب با کلام خدا (قرآن کریم) مورد عنایت و حمایت اهل بیت علیهم السلام نیز می‌باشد، پیامبر رحمت و رسول هدایت که وجود عینی و حقیقی قرآن است می‌فرماید:

لو لا ان الشیاطین یحومون حول قلوب نبی آدم لنظروا الی ملکوت السموات والارض⁽¹⁾اگر شیاطین اطراف دلهای انسانها طواف نمی‌کردند هر آینه انسانها ملکوت آسمانها و زمین را می‌دیدند.

در حدیث دیگری حضرت می‌فرماید: لولاتکثیر فی کلامکم و تمریج فی قلوبکم لرأیتم ما اری و لسمعتم ما اسمع⁽²⁾اگر زیاده‌گویی در گفتارتان و اضطراب و پریشانی در دلهایتان نبود، هر آینه مانند من می‌دیدید آن چه را من می‌بینم و می‌شنیدید آنچه را من می‌شنوم. وقتی رسول‌خدا صلی الله علیه و آله معراج تشریف بردند از معراج که برگشتند فضائل و معارفی را برای مردم بیان و بازگو کردند، مردم که ظرفیت و سنخیت شنیدن معارف الهی را نداشتند پیامبر صلی الله علیه و آله را تکذیب کردند. قرآن می‌فرماید: ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی⁽³⁾قلب (پاک او) در آنچه دید هرگز دروغ نگفت. أفَتُمارُونَهُ عَلی ما یَری⁽⁴⁾آیا با او درباره آنچه (با چشم خود) دیده مجادله می‌کنید؟!

یعنی ای مردم پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه را که دیده دروغ نیست، آیا شما مجادله می‌کنید با پیامبری که حالا هم دارد می‌بیند. پس اگر انسان سنخیت با قرآن و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پیدا کند پیغمبر نمی‌شود اما می‌تواند کار پیغمبری و کار قرآنی کند. این دو حدیث نورانی وزان آیات سورۀ واقعه و سوره شمس است و از آنجایی که رسول اعظم طبیب دلهاست؛ طبیب دواربطبه قداحکم مراهمه و احمی مواسمه؛ هم درد و علت کوری و جهل مردم را بیان می‌کند و هم دارو و درمان معالجۀ امراض روحی و فکری آنان را.

در حدیث دیگر می‌خوانیم که فرمودند: لاتنجع الحکمة فی اطباع فاسدة⁽¹⁾حکمت و معرفت که سرچشمة همه کمالات و زیباییهای انسان است، در دلهای فاسد و گنهکار جمع نمی‌شود و رویش پیدا نمی‌کند.

همان‌گونه که دانه و حبۀ گندم رویش دارد، یک دانه به تعبیر قرآن تبدیل به هفتصد دانه می‌شود: مَثَلُ الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فی سَبیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ،⁽²⁾معارف و حکم قرآن نیز رویش دارد اما نه برای همگان، بلکه برای کسانی که سنخیت با وحی دارند. حکمت، انذار و تبشیر قرآن در دل فاسد اثری ندارد هر چند انبان علوم، فنون و اصطلاحات علمی هم باشد.

و سرّ این که قرآن حکیم عده‌ای از عالمان بی‌عمل را به حماری تشبیه می‌کند که کتاب‌های علمی را حمل می‌کند اما آنها را نمی‌فهمد، به خاطر عدم سنخیت برخی از دانشمندان با حقیقت قرآن و معارف ناب الهی است. مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً،⁽³⁾(کسانی که مکلف به تورات شدند ولی حق آن را ادا نکردند، مانند درازگوشی هستند که کتابهایی حمل می‌کند، (آن را بر دوش می‌کشد اما چیزی از آن نمی‌فهمد)!). قانون سنخیت یک قانون علمی و تجربی نیز هست و دانش امروز می‌گوید تزریق خون در برخی موارد برای یک پیکر لازم است بویژه وقتی مصدوم می‌شود البته

باتوجه به این مطلب که باید گروه خونی خون دهنده با گروه خونی خون گیرنده منطبق و یکی باشد؛ لذا هر خونی برای هر بدنی قابل تزریق و انطباق نیست، بنابراین قرآن برای کسی مایه شفا و رحمت و هدایت و موعظه است که گروه خونی‌اش با قرآن یکی باشد؛ وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ⁽¹⁾(و از قرآن، آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل می‌کنیم).

و الا در صورت مغایرت گروه خونی عقیده و فکر و اخلاق انسان با قرآن، همین قرآن نه تنها مایة رحمت و شفا نیست بلکه عامل خسارت و بدبختی انسان می‌شود، وَ لایَزیدُ الظَّالِمینَ إِلاَّ خَساراً.⁽²⁾(و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی‌افزاید). همین قرآن که هدیً للناس و مایۀ هدایت انسان است عامل ضلالت و گمراهی وی می‌گردد.

«یُضِلُّ بِهِ کَثیراً وَ یَهْدی بِهِ کَثیراً وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقینَ»⁽³⁾((آری،) خدا جمع زیادی را با آن گمراه، و گروه بسیاری را هدایت می‌کند؛ ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می‌سازد)!

حاصل سخن این که، سنخیت داشتن با کلام خدا و قرآن کریم، رمز بهره مندی از هدایت و استفاده از معارف بلند آن است و قانون سنخیت یک قانون کاملاً عقلی، قرآنی، روایی، عرفانی، علمی و تجربی است و تحصیل و عمل به آن قبل از هر چیز دیگر، بر همگان واجب عقلی، قرآنی و علمی است چه آن که هم سنخ شدن با وحی و طهارت داشتن مقدمۀ ذی المقدمۀ فهم و درک و عمل به قرآن است و تحصیل و تمهید مقدمه واجب عقلی است؛ چرا که بدون اتیان مقدمه رسیدن به ذی المقدمه محال است.

ویِژگی های قرآن کریم

اشاره

قرآن کریم جامع ترین و کامل ترین کتاب الهی در میان مجموعه کتب آسمانی است؛ این کتاب مبین خصائص و امتیازات منحصر به فردی دارد که در سراسر قرآن، خداوند متعال بسیاری از ویژگی‌های آن را در لابلای آیات کریمه تبیین فرموده و این خصائص به

نوعی یکی از وجوه اعجاز قرآن کریم محسوب می‌گردد. لذا یکی از وظایف مهم هر مسلمان و قاری قرآن در فرایند بهره‌گیری از این معجزه بزرگ علمی و عملی رسول اکرم صلی الله علیه و آله ، شناخت و آشنایی با امتیازات خاص قرآن مجید می باشد. لذا بر این اساس، قبل از ورود به مباحث فنی و تخصصیِ صیانت قرآن از تحریف، برخی از صفات ویژه قرآن کریم را به نحو اختصار یاد آور می‌شویم:

نور بودن قرآن

یکی از ویژگی‌های بزرگ قرآن کریم، نور بودن آن است و لذا خداوند سبحان از باب تشبیه معقول به محسوس جهت تبیین عظمت کتاب آن را با واژة «نور» توصیف و تعریف می فرماید:

قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبین⁽¹⁾.((آری،) از طرف خدا، نور و کتاب آشکاری به سوی شما آمد). خاصیت نور «ظاهر لنفسه و مُظهر لغیره» است؛ (یعنی در ذات و گوهر خود ظاهر و روشن و از نظر اثر بیرونی مُظهر و روشن کنندة غیر خود می‌باشد).

قرآن مجید نوری است که در آن تاریکی یافت نمی‌شود و چراغی است که درخشندگی آن برای غیرش زوال ناپذیر است. الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّور⁽²⁾(الر، (این) کتابی است که ما آن را به سوی تو فرستادیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی‌های گمراهی بیرون آوری و به نور هدایت، به راه آن مقتدر شکست ناپذیر ستوده روانه کنی).

سر این که قرآن متصف به وصف نور شده، آن است که انسان را از ظلمت گناه، تاریکی هوای نفس، تیرگی وسائس شیطانی و سیاهی رذائل اخلاقی به نور مطلقِ هدایت، معرفت و عبودیت الهی رهبری نموده، گمشده انسان را به وی نشان دهد.

خارج نمودن قرآن انسان را از ظلمت به نور این گونه است که اولاًَ؛ در همین دنیا بهشت و جهنم را ببینید؛ کَلاَّ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقینِ. لَتَرَوُنَّ الْجَحیمَ⁽¹⁾، (چنان نیست که شما خیال می‌کنید؛ اگر شما علم‌الیقین (به آخرت) داشتید (افزون طلبی شما را از خدا غافل نمی‌کرد)! قطعاً شما جهنّم را خواهید دید). همان‌گونه امام علی علیه السلام ، در خطبة همام در اوصاف متقین واقعی می‌فرماید:

اهل تقوا کسانی هستند که درهمین دنیا بهشت را می‌بینند. فهم والجنه کمن قد رأها و هم فیها منعمّون و اهل آن را مشاهده می‌کنند که از نعمتهای بهشتی متنعمند و نیز جهنم را می‌بینند و اهل‌دوزخ را که‌درعذاب الهی معذب‌اند. وهم والنار کمن قدرأها و هم فیها معذبون⁽²⁾ثانیاً؛ خداوند منّان در این دنیا با هدایت نور قرآن، مؤمن را نورانی نموده، چشم بصیرت و معرفت او را باز می‌نماید تا بتواند به وسیلة آن نور حرکت و سلوک کرده، حق را از باطل، توحید را از شرک، حلال را از حرام و اطاعت را از معصیت تشخیص دهد. أوَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشی بِهِ فِی النَّاس.⁽³⁾(آیا کسی که مرده بود و ما او را به سبب ایمان حیات بخشیدیم و برای او نوری قرار دادیم که به وسیله آن در میان مردم حرکت کنند).

ثالثاً؛ درآخرت و قیامت نیز همین نور ظهور می‌کند و ازجلو و سمت راست او حرکت نموده، او را به بهشت و قرب الهی هدایت می‌کند. نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدیهِمْ وَ بِأَیْمانِهِم.⁽⁴⁾

(که نورشان پیشاپیش آنان و در طرف راستشان به

سرعت می‌رود). آیا کسی که مرده بود، سپس او را زنده کردیم، و نوری برایش قرار دادیم که با آن در میان مردم راه برود.

رابعاً؛ انسان مومنِ منوّرِ به نور قرآن و مأنوسِ به کتاب فرقان همانند خداوند سبحان و قرآن، زوال ناپذیر بوده، صبغة جاودانگی و ماندگاری پیدا می‌کند و چنان درخشندگی به خود می‌گیرد که هرگز با هیچ قدرتی دردنیا و آخرت خاموش شدنی نیست؛ یُریدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِم‌⁽¹⁾، ومومن چون منور به نور الهی شده، صبغة وجه الرّبی به خود گرفته، مانند خداوند صاحب جلال و اکرام، ابدی و همیشگی می‌ماند.

کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ. وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ⁽²⁾(همه کسانی که روی آن [=زمین] هستند فانی می‌شوند و تنها ذات ذوالجلال و گرامی پروردگارت باقی می‌ماند)!

خامساً؛ رئیس مذهب جعفری، امام صادق علیه السلام فصل مقوّم مؤمن را نور معرفی می‌فرماید:

فالمؤمن یتقلب فی خمسة من نور: مدخله نور و مخرجه نور، و علمه نور و کلامه نور و منظره یوم القیامة الی نور⁽³⁾

مؤمن همواره در امواج پنج نور ربوبی می‌غلطد ورودش به کارها نور است، خروجش از کارها نور است، علم و سخنش نور است، و دیدگانش در روز رستاخیز بسوی نور است.⁽⁴⁾

چه آن که قرآن حکیم نیز می‌فرماید انسان با نور زنده و بالنده مانده و می‌ماند.

وَ مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ.⁽⁵⁾(و کسی‌که خدا نوری برای‌او قرار نداده،نوری برای او نیست).

اقوم بودن هدایت مطلق قرآن

اشاره

از دیگر ویژگی های بارز قرآن، هدایت مطلق و اقوم بودن آن است، همچنان که اصل صفت هدایت را ذات قدوس متعال در آیاتی چند بیان می‌فرماید:

هدایت برای همة مردم؛ شَهْرُ رَمَضانَ الَّذی أُنْزِلَ فیهِ الْقُرْآنُ هُدیً لِلنَّاس.⁽¹⁾((روزه، در چند روز معدودِ) ماهِ رمضان است؛ ماهی که قرآن، برای راهنمایی مردم).

هدایت برای مسلمان ها؛ وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمینَ.⁽²⁾(و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز، و مایه هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است).

هدایت برای مؤمنان؛ وَ إِنَّهُ لَهُدیً وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ.⁽³⁾(و مایه هدایت و رحمت برای مؤمنان است).

هدایت برای اهل تقوا؛ ذلِکَ الْکِتابُ لارَیْبَ فیهِ هُدیً لِلْمُتَّقینَ.⁽⁴⁾(آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایت پرهیزکاران است).

نکتة دقیق و رقیق آن است که خداوند سبحان در اتصاف قرآن به کتاب هدایت، از قرآن به عنوان کتابی که دارای هدایت است تعبیر نمی‌کند، بلکه می‌فرماید «هدیً»؛ یعنی عین هدایت است، هم در ذات و گوهر وجودی خود هدایت است و هم هدایتگر غیرخود و دیگران است. هر چند که درعلم بلاغت گفته‌اند که حمل حدث بر ذات، دلالت بر مبالغه می‌کند؛ مانند«زیدٌ عدلٌ» که مقصود از عدلِ زید، این است که زید صاحب ملکة عدالت است، اما وقتی خداوند می‌فرماید قرآن کریم هدایت است؛ یعنی این‌که قرآن حقیقتاً

هدایت محض است، نه این که از باب تقدیر و مبالغه باشد. بنابراین، قرآن عین هدایت است؛ هدایتی که هیچ گونه ضلالت و تیرگی در آن راه ندارد، هدایت ناب و خالص که هدایتگر انسان است.

اما مطلق بودن هدایت قرآن، آن است که همان گونه که خداوند دو هدایت دارد؛ یکی تشریعی و دیگری تکوینی، قرآن کریم، که تجلّی الوهیت و شأنی ازشؤون هدایت الهی است، نیز از این دو هدایت نیز برخوردار است.

هدایت تشریعی قرآن؛ یعنی پذیرفتن و تبعیت از پیامها، آموزه‌ها، تعالیم و دستورات آن؛ چرا که انسانها از آن جهت که بر فطرت توحیدی خلق شده‌اند، فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها⁽¹⁾(پس روی خود را متوجّه آیین خالص پروردگار کن! این فطرتی است که خداوند،انسانها را بر آن آفریده) شایستگی اولیه هدایت قرآنی را دارند و لذا قرآن برای هدایت عمومی مردم؛ یعنی ارائه طریق آمده و نوری است که غرضش خارج نمودن همة انسانها ازتاریکی و ظلمت است. اکنون اگرانسان نور فطرت توحیدی خود را با گناه (کفر و شرک) خاموش ننماید و به قرآن ایمان آورده، هدایت تشریعی آن را بپذیرد، بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فی صُدُورِ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ ما یَجْحَدُ بِآیاتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ⁽²⁾(آری قرآن کتابی جمع آوری شده و نگارش یافته نیست، بلکه آیاتی روشن و روشنگر است که در سینه کسانی که به آنان کتاب آسمانی داده‌ایم به قرآن ایمان می‌آورند، و حتی برخی از این مشرکان نیز به آن ایمان خواهند آورد. از اهل کتاب و مشرکان فقط کافران حق پوش آیات مار انکار می‌کنند).

در این صورت قرآن او را مشمول هدایت تکوینی خود قرار می‌دهد؛ یعنی به او اجر و پاداش، ثبات قدم، ازدیاد هدایت تقوا، سلامت و امنیت بیشتر مرحمت می‌کند که از آن تعبیر به ایصال الی المطلوب می‌شود.

وَ مَنْ یُؤْمِنْ بِاللَّهِ یَهْدِ قَلْبَه.⁽¹⁾(و هر کس به خدا ایمان آورد، خداوند قلبش را هدایت می‌کند؛ و خدا به هر چیز داناست)!

وَ الَّذینَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدیً وَ آتاهُمْ تَقْواهُمْ.⁽²⁾(کسانی که هدایت یافته‌اند، خداوند بر هدایتشان می‌افزاید و روح تقوا به آنان می‌بخشد)!

پس هدایت خاصه و تکوینی قرآن در دنیا آن است که توفیقات الهی و اتیان فرائض عبادی و فضائل اخلاقی برای انسان سهل و آسان می‌گردد، نه تنها احساس سختی نمی‌کند، بلکه از انجام آن لذت برده، آنها را زیبایی می‌بیند؛ فَأَمَّا مَنْ أَعْطی وَ اتَّقی. وَ صَدَّقَ بِالْحُسْنی. فَسَنُیَسِّرُهُ لِلْیُسْری.⁽³⁾

(اما آن کس که برای رضای خدا مال خود را بخشید و تقوا پیشه کرد. و نیکوترن وعده خدا را برای انفاق کنندگان راست شمرد. و به زودی او را در اثر کارهای شایسته‌ای که انجام می‌دهد برای ورود به بهشت آماده خواهیم ساخت و به آسایش و زندگی آسوده می‌رسانیم).

و هدایت تکوینی قرآن که می‌فرماید؛ هدیً للمتقین، آن است که انسان را به اعلی علیین؛ یعنی مقام عندیت که عالی ترین درجة قرب الهی است عروج می‌دهد.

إِنَّ الْمُتَّقینَ فی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ. فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیکٍ مُقْتَدِرٍ⁽⁴⁾(یقیناً پرهیزگاران در باغها و نهرهای بهشتی جای دارند. در جایگاه صدق نزد خداوند مالک مقتدر)!

الف . عقل و عاطفة انسان متعلَّق هدایت قرآن

عقل وعاطفه به عنوان دوعنصرتوانمند، انسان را همواره به حرکت و فعالیت وادار ساخته، به زندگی او معنا و زیبایی می‌بخشد، تا آن جا که چنانچه این دو نیرو از انسان سلب یا خوب اعمال نگردد، انسان از حیّز انسانیت ساقط و بی‌هویت می‌شود و دیگر تفاوتی

با جماد ندارد. عقل و عاطفه دو خصیصة مهم انسانی است. انسان با عقل انتخاب می کند و با عاطفه می‌سازد. یافتن نقش عقل، و حرکت و تلاش، وظیفة عاطفه و احساس است و این دو متمّم و مکمل یکدیگرند .

از ویژگی های تعلیم و تربیت قرآن کریم، آن است که هم درطرح مسائل اعتقادی و هم بیان احکام شرعی، افزون بر ارائة برهان عقلی، از راه عاطفه و احساس نیز درجهت هدایت و تربیت انسان می‌کوشد ولذا برخی از آموزه‌ها و تعالیم قرآن برای تقویت و پرورش عقل و خرد انسان اختصاص یافته؛ مانند:

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.⁽¹⁾((از آنها بپرسید که) از دلایل روشن و کتب (پیامبران پیشین آگاهند!) و ما این ذکر [= قرآن] را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است برای آنها روشن سازی؛ و شاید اندیشه کنند)!

إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ⁽²⁾(ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم، شاید شما درک کنید (و بیندیشید))!

و بخش دیگر قرآن برای پرورش و تعالی دل و جان آدمی تنظیم و تنزیل یافته است؛ مانند:

وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ وَ لا یَزیدُ الظَّالِمینَ إِلاَّ خَساراً .⁽³⁾(و از قرآن، آنچه شفا و رحمت است برای مؤمنان، نازل می‌کنیم؛ و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی‌افزاید).

و مایه هدایت و رحمت برای مؤمنان است!

قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبینٌ . یَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ.⁽¹⁾(آری،) از طرف خدا، نور و کتاب آشکاری به سوی شما آمد. خداوند به برکت آن، کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند، به راه‌های سلامت، هدایت می‌کند).

بنابراین، گاه متعلَّق نزول وهدایت آیات قرآن، تعقل و تفکر، و تنویر خرد انسان است و گاه متعلق نزول و هدایت قرآن، شفا وتطهیر دل و جان، و سلامتی کامل و همیشگی آدمی می‌باشد.

ب . مفهوم هدایت در قرآن

مفهوم هدایت به شهادت آیاتی از قرآن، به معنای فراهم ساختن اسباب سعادت است که از آن تعبیر به «توفیق الهی» می‌شود، و نقطة مقابل آن؛ یعنی ضلالت به معنای از بین بردن زمینه‌های مساعد هدایت بدون هرگونه اجباری می باشد که از آن تعبیر به «سلب توفیق الهی» می‌گردد؛ مانند آیات:

إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَکُمْ فُرْقانا⁽²⁾(اگر از خدا پروا کنید، برای شما نیرویی قرار می‌دهد که به وسیله آن حق را از باطل تشخیص دهید).

ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّه؛⁽³⁾(آری، فرجام کسانی که بد کردند چیزی جز بدی و عذاب ناگوار نبود، چرا که آیات خدا را تکذیب کردند).

فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ.⁽⁴⁾(پس چون با آزار موسی به باطل گرایش یافتند، خدا هم دل‌هایشان را از گرایش به حق بازداشت و توفیق هدایت را از آنان سلب کرد).

ج . هدایت یافتگی یا عدم هدایت اهل تقوا؟

درسورۀ مبارکة بقره خداوند می‌فرماید؛ قرآن هدایتگر اهل تقوا است. با مفروض گرفتن نکتة یادشده، پرسشی درقالب برهان سبر و تقسیم رخ می نماید و آن این که، با پذیرش هدایت قرآن برای اهل تقوا، آیا آنان هدایت شده‌اند یا نه؟ اگر هدایت شده‌اند، این می‌شود تحصیل حاصل؛ مثل این که کسی به انسانی که سوار بر ماشین است، بگوید سوار ماشین شود، اما اگر گفته شود که اهل تقوا هدایت نشده‌اند، در این صورت نیز این پرسش مطرح می شود که چگونه می توان پذیرفت که خداوند کسی را متقی بخواند و حال آن که او هدایت نشده باشد؟ پس به برهان سبر و تقسیم هر دو فرض هدایت و عدم هدایت اهل تقوا با محذور عقلی مواجه است و این در حالی است که قرآن می‌فرماید: الم. ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدیً لِلْمُتَّقینَ⁽¹⁾(الف لام میم. آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایت پرهیزکاران است).

پاسخ

پاسخ بسیار ظریف و لطیف به این پرسش، خود موجب گشودن بابی از معرفت است به سوی معارف الهی و قرآنی و آن این که، از باب مقدمه باید دانست که:

اولاً؛ قرآن دارای مراتبی از وجود است. یک مرتبه نازلة از وجود قرآن آن است که عبارات و الفاظ این کتاب الهی(عربی مبین)، در دسترس همگان و عموم مردم است و لذا از آن با اسم اشارة نزدیک «هذا» تعبیر شده است؛ مانند: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدی لِلَّتی هِیَ أَقْوَمُ ⁽²⁾(این مرتبه وجودی قرآن، هدایتی دارد که ازآن تعبیر به هدایت عام و عمومی (هدیً للناس) می‌شود). إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ.⁽³⁾(ما آن را قرآنی عربی نازل کردیم، شاید شما درک کنید (و بیندیشید)).

مضمون و مودّای این هدایت، ارائه طریق است، اما آسیب ها و خطرات، همواره رهرو و سالک قرآن را تهدید می‌کند و لذا احتمال نرسیدن به سر منزل مقصود، همچنان متصوّر و ممکن است؛ چنان که قرآن می‌فرماید: إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً ⁽¹⁾(ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاکر باشد (و پذیرا گردد) یا ناسپاس)!

قرآن یک مرتبه وجودی عالیه ای نیزدارد که از آن با اسم اشاره دور تعبیر شده است؛ ذلِکَ الْکِتابُ لارَیْبَ فیهِ هُدیً لِلْمُتَّقینَ.⁽²⁾(آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد؛ و مایه هدایت پرهیزکاران است).

و مرتبة والا و اعلایش «ام الکتاب» است که اصل قرآن و مادر و ریشة آن است؛ وَ إِنَّهُ فی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکیمٌ.⁽³⁾(و آن در «امّ‌الکتاب» [= لوح محفوظ] نزد ما بلندپایه و استوار است).

و سرّ این که کتاب با اسم اشاره «ذلک» آمده، آن است که اشاره به دور است؛ یعنی حقایق کتاب خدا در دسترس عموم مردم نیست. اوحدی از مردم به آن دسترسی پیدا می‌کنند. البته عالی ترین مرتبۀ تمام و کمال آن، همان است که بر قلب پیامبر اکرم نازل شده است؛

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمینُ . عَلی قَلْبِکَ لِتَکُونَ مِنَ الْمُنْذِرین‌⁽⁴⁾(روح الامین آن را نازل کرده است. بر قلب (پاک) تو، تا از انذارکنندگان باشی).

إِنَّا أَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةِ الْقَدْرِ⁽⁵⁾(ما آن [= قرآن] را در شب قدر نازل کردیم)!

این مرتبه وجودی قرآن هم هدایتی دارد به نام هدایت خاص که مضمون و مودّای این هدایت ایصال الی المطلوب می‌کند، اما در این هدایت خاص دیگر احتمال آسیب و خطر و

به دنبال آن نایل نگردیدن به سر منزل مقصود، معنا و مفهومی ندارد؛ چون راهنما همواره همراه انسان سالک است.

ثانیاً: با توجه به این مقدمة مهم و ضروری، راز این که قرآن هدایت‌گر اهل تقوا است روشن می‌گردد؛ چرا که هدف از نزول قرآن هدایت عموم مردم است و از هدایت ابتدایی قرآن که در اختیار داشتن الفاظ، عبارات آیات و سوره‌های آن باشد، همگان بهره‌مند هستند، اما اگر کسی بخواهد به هدایت خاص قرآن که ایصال الی المطلوب و رسیدن به سر منزل مقصود است نائل شود، باید ردای تقوا را به تن کند؛ یعنی تا متقی نشود به هدایت خاص قرآن نخواهد رسید. بنابراین، پیش نیاز هدایت به لطائف و حقایق قرآن، تقوا و پرهیزکاری است. آن وقت وزان و سیاق آیات سورة بقره می‌شود وزان و سیاق آیات سورۀ واقعه که خداوند می‌فرماید. إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَریمٌ . فی کِتابٍ مَکْنُونٍ. لایَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ⁽¹⁾(که آن، قرآن کریمی است. که در کتاب محفوظی جای دارد. و جز پاکان نمی‌توانند به آن دست زنند [= دست یابند]).

گویا فی کتاب مکنون یعنی «ذلک» و لایمسه الا المطهرون یعنی «المتقین» و لذا مفاد آیات هر دو سوره این می‌شود که به حقیقت و حقایق آن کتابی که در دسترس همگان نیست و مکنون است، جز پاکان و پرهیزکاران (المطهرون و المتقین) نمی‌رسند.

و این گونه تفسیر نمودن آیات و پاسخ پرسش‌ها را دادن از باب تفسیر قرآن به قرآن است که حضرت علی علیه السلام فرموده‌اند: کتاب الله تبصرون به تنطقون به وتسمعون به وینطق بعضه ببعض و یشهد علی بعض.⁽²⁾

اقوم بودن هدایت قرآن

از خصائص دیگری که قرآن را از دیگر کتب آسمانی ممتاز و افضل جلوه می‌دهد، خصیصة اَقوم بودن قرآن حکیم است . همچنان‌که خداوند می‌فرماید . إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدی

لِلَّتی هِیَ أَقْوَمُ وَ یُبَشِّرُ الْمُؤْمِنینَ الَّذینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً کَبیراًً.⁽¹⁾(این قرآن، به راهی که استوارترین راه‌هاست، هدایت می‌کند؛ و به مؤمنانی که اعمال صالح انجام می‌دهند، بشارت می‌دهد که برای آنها پاداش بزرگی است).

واژة «اقوم» از مادة قیام اخذ شده و صیغة «افعل تفضیل» است و به معنای مستقیم تر، استوارتر و صاف‌تر می‌باشد و به این ترتیب،مفهوم آیة شریفه این چنین می‌شود که «این قرآنی که در اختیار مردم است، مردم را به استوارترین، مستقیم ترین و ثابت‌ترین آیین حیاتبخش دعوت می‌کند». اما چون متعلَّق هدایت در آیه ذکر نشده و از طرفی حذف متعلَّق دلیل بر عموم است، هدایت قرآن هدایت اصول اعتقادی، مباحث کلامی و توحیدی است؛ بگونه‌ای که برای همگان قابل درک بوده، خالی از هر گونه ابهام و خرافات می‌باشد.

مستقیم‌ترین و صاف‌ترین هدایت قرآن، هدایت به کامل‌ترین برنامه‌ها و مناسک عبادی است که انسان را از هرگونه افراط باز می‌دارد و او را بر سبیل عدالت و صراط مستقیم ثابت قدم نگه می‌دارد. هدایت قرآن دعوت به زیباترین آیین، مکارم اخلاقی و کمالات نفسانی است، به‌طوری که برای تربیت، تزکیه و تعالی نفس انسان را از رذائل اخلاقی؛ مانند آز و حرص، طمع و اسراف، بخل و حسد و ضعف و استکبار رهایی می‌بخشد.

ثابتترین و صاف‌ترین هدایت قرآن، هدایت به مجموعه قوانین پویای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و نظام حکومتی است که همواره از جنبه‌های زندگی معنوی و مادی برای انسان تکامل آفرین است.

اما از آنجا که اهل البیت ادری بما فی البیت هستند و همواره در تفسیر قرآن، نقش محوری پیوند ناگسستنی قرآن و عترت باید اعمال گردد، انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی⁽²⁾چه آن که گاهی کبرای یک مسأله در قرآن آمده و صغرای آن در روایات یافت می‌شود و بالعکس.

امام هادی علیه السلام در روایات جامعه کبیره صغرای آیة شریفه را تبیین فرموده که مقام امامت و ولایت مطلقه، اهل بیت: می‌باشد.

قرآن می‌فرماید: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدی لِلَّتی هِیَ أَقْوَمُ⁽¹⁾، این قرآن، به راهی که استوارترین راه‌هاست، هدایت می‌کند).

امام هادی علیه السلام می‌فرماید: انتم الصراط الاقوم⁽²⁾بنابراین، اقوم‌بودن هدایت قرآن در افق اعلی، در اعتقاد و تبعیت از مقام امامت و ولایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می‌باشد یعنی هدف از نزول قرآن هدایت انسانها است به معرفت و اطاعت از عترت معصومین علیهم السلام چه آن که آنها واجد جامع کمالات نفسانی، فضائل عقلانی و محاسن اخلاقی در حد اعلی بوده، مظهر اسمای حسنا و صفات علیای خداوند هستند. معرفت و اطاعت آنها عین معرفت و اطاعت از خداوند سبحان است. من اطاعکم فقد اطاع الله و من عصاکم فقد عصی الله.⁽³⁾

جهانی بودن زبان قرآن

قرآن کریم تنها کتاب جام جان برای همة مردم جهان است. الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلی صِراطِ الْعَزیزِ الْحَمیدِ.⁽⁴⁾

قرآن مجید مدعی است که برای هدایت همة انسانها، در همة اعصار پهنة زمین و گسترة زمان نازل شده است. وَ ما هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ.⁽⁵⁾(این (قرآن) تذکّری برای همه جهانیان است)!

وَ ما هِیَ إِلاَّ ذِکْری لِلْبَشَر.⁽⁶⁾(و این جز هشدار و تذکّری برای انسانها نیست) و با زبان تودة مردم از هر اقلیم و نژاد، قوم و قبیله، کیش و آئین و قشر و طبقه‌ای که باشد سخن

می‌گوید و اختصاص به عصری خاص، یا اقلیمی مخصوص و نژادی ویژه ندارد. بنابراین، مخاطب پیامها و دستورالعمل‌های قرآن نیز، نوع انسانها و ابنای بشر می‌باشد.

مانند: «یا بنی‌آدم»، «یا ایها الانسان»، «یا ایها الناس»، «یا معشر الجن و الانس»، «یا عباد»، «یا اهل الکتاب»، «یا بنی اسرائیل»، «یا ایها الرسول»، «یا ایها النبیّ»، «یاایها الرسول»، «یا ایها الذین آمنوا»، «آیها المؤمنون». به این ترتیب، تنها قرآن حکیم است که مسئوولیت هدایت و نجات تمام انسانها را تا دامنة قیامت به عهده دارد و به حکم این رسالت جهان شمول کتابی که برای بشریت نازل شده سه ویژگی مهم در آن ضروری است:

الف. به زبانی بین‌المللی و جهانی سخن بگوید تا فراگرفتن معارف و تعالیم آن برای همگان آسان باشد و بیگانگی زبان قرآن بهانه ای برای فرار از بهره مندی فرهنگ متعالی آن نگردد و انسانها از تمسک و پیمودن صراط سعادت‌بخش آن لحظه‌ای درنگ نورزند.

ب. قابل فهم برای عموم مردم باشد، یعنی محتوایش برای همگان مفید و پرمنفعت بوده، تا همۀ انسانها به آن احساس نیاز کنند و قرآن را آب حیات زندگی روحی، دینی، فکری، مادی و معنوی خود تلقی کنند و به راحتی از معارف آن بهره مند شوند.

ج. تنها زبانی که آشنای با جهانیان هست و با آنان سخن می‌گوید و همگان از فهم آن نصیبی را دارا هستند، زبان فطرت است که فرهنگ مشترک بین انسانها است؛ فطرتی توحیدی و خدا آشنا، فطرتی سالم و جاودانه در وجود همۀ انسانها و فطرتی غیر قابل تبدیل و تغییر: فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ.⁽¹⁾(پس روی خود را متوجّه آیین خالص پروردگار کن! این فطرتی است که خداوند،انسانها را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست؛ این است آیین استوار). پس زبان قرآن زبانی سودمند و قابل فهم همگان و زبان آشنای فطرت بشری و جهانی است. نشانۀ فطری بودن زبان قرآن و عمومی بودن فرهنگ مشترک آن را نیز در کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله می توان یافت که فرمود:

«بعثت الی الاحمر و الاسود و الابیض»؛ من برای همه نژادها و رنگ ها (سرخ و سیاه و سفید) مبعوث شده ام.⁽¹⁾

سرّ این که خداوند قرآن را به عنوان یادآوری آسان معرفی می کند: وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِر⁽²⁾، آن است که قرآن پیام و معارفش با روح و روان آدمی آشنا و مانوس است؛ یعنی مطابق و هماهنگ با فطرت انسانها است. البته در عین آسان و روان بودن، قولی ثقیل، سنگین و وزین است إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً ⁽³⁾، ثقیل و پرمعنا است؛ یعنی دشوار نیست، روان و آسان است. از مجموع دو آیۀ یاد شده، معلوم می‌گردد که یک کتاب کامل و جامع باید این دو صفت را داشته باشد و اجتماع این دو صفت در قرآن کریم، خود یکی از ویژگی‌های اعجاز آن می باشد.

اثر فطری بودن زبان قرآن آن است که قرآن هم تفسیر پذیر است و هم تفسیر آن ضروری است. پس دیدگاه افراطی عدم حجیت ظواهر قرآن و نیر دیدگاه تفریطی قابل فهم بودن معانی قرآن برای همگان بدون نیاز به علم تفسیر را باطل می کند، بلکه معنای فطری بودن زبان قرآن آن است اگر کسی با قواعد ادبیات عرب و علوم قرآنی و علوم دیگری؛ مانند علم کلام، علم فقه، علم اصول، علم معانی و بیان و علم الموهبه که در فهم قرآن دخیل است، آگاه بود، حق تدبَر در مفاهیم آن را دارد و می‌تواند به نتیجه استنباط خود، استدلال و استناد کند و از آسیب تفسیر به رأی در امان بماند.

بنابراین، انسانها هر چند در فرهنگ فطرت مشترک‌اند، اما چون در استعداد و هوش همانند معادن طلا و نقره متفاوت و گوناگون هستند. الناس معادن کمعادن الذَهب و الفضَه⁽⁴⁾لذا در بهره گیری از معانی و معارف کتاب الهی یکسان نیستند و هر کس به میزان استعداد خود از قرآن بهره می‌برد. برخی فقط از عبارات آن نصیبی می‌برند، بهره گروهی اشارات قرآن است و حظ عدۀ دیگر لطائف آن و تنها انبیای الهی هستند که به حقیقت و حقایق ناب معارف قرآن می‌توانند دست یابند و از آن بهرمند گردند.

چه آن که در روایات می‌خوانیم: کتاب الله عزوجل علی اربعۀ اشیاء : علی العبارۀ و الاشارۀ و اللطائف و الحقایق، فالعبارۀ للعوام و الاشارۀ للخواص و اللطائف للاولیاء و الحقایق للانبیاء.⁽¹⁾

کتاب خداوند چهار مرتبه دارد: عبارات، اشاره، لطائف و حقایق، اما عبارت و الفاظ آن برای عموم مردم، اشاره و رموز آن برای خواص و عالمان، لطائف و دقائق آن برای انبیا و حقایق قرآن مخصوص پیامبران الهی است.

قرآن؛ کلام و تکلم الهی

قرآن کریم تنها کتابی است که تمام الفاظ و کلمات آن از جانب خداوند نازل و انشا شده است نه این که ساختۀ پیامبر صلی الله علیه و آله باش، إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی‌⁽²⁾(آنچه می‌گوید چیزی جز وحی که بر او نازل شده نیست)! و نه این که چیزی را رسول خدا صلی الله علیه و آله از ناحیۀ خود و دیگران به آن اضافه کرده باشد. قرآن حکیم نه تنها کلام الهی است، بلکه تکلم الهی نیز هست؛ یعنی هر زمان که انسان قرآن می‌خواند و یا می‌شنود، خداوند است که با او سخن می‌گوید؛ زیرا ظاهر آیۀ «حَتَّی یَسْمَعَ کَلامَ اللَّه»⁽³⁾

آن است که هم اکنون متکلم خداوند متعال است. همچنین آیۀ «وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی. إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْیٌ یُوحی»⁽⁴⁾(و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید!. آنچه می‌گوید چیزی جز وحی که بر او نازل شده نیست)! دلالت می‌کند بر این که رسول خدا هر چه می‌گوید واقعاً از ناحیۀ خداوند سبحان و سخن او است و نطق آن حضرت عین وحی و کلام خداوند است که از زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده می‌شود؛ یعنی نطق رسول الله چیزی نیست مگر وحی الهی و معنای آیه این نیست که آنچه اکنون یا بعداً آن حضرت نطق می کند مطابق با وحی است، بلکه مقصود آیه این است که همواره - در حقیقت – خداوند به طور جدی و خطاب فعلی با پیامبر صلی الله علیه و آله و هر

کس که قرآن می‌خواند، سخن می گوید و تکلم می‌کند، منتها نطق رسول امین صلی الله علیه و آله و قاری قرآن تجلی سخن و تکلم خداوند سبحان است؛ مانند «وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمی»⁽¹⁾که دلالت می‌کند بر این که تیرانداختن تو در حقیقت و واقعاً تیر انداختن خدا است نه رمی تو هر چند در ظاهر تو تیر انداخته‌ای، مثل متکلم و بلند گو که آنچه حقیقتاً از بلند گو شنید می شود صدا و سخن متکلم است که در بلندگو تجلی و ظهور پیدا می کند نه این که سخن و تکلم از ناحیه خود بلند گو باشد. بلندگو در واقع مجرا و مسیر تکلم متلکم است با این بیان آنچه بعضی گفته و ممکن است بگویند که قرآن کریم عین وحی و سخن خدا است است اما هم اکنون کلام خدا و تکلم الهی نیست، دفع می شود.

نکته دیگر این که وجود مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله همانند فرشتگان، مجرای وحی و مسیر تکلم الهی است تا کلام خداوند به انسان‌های دیگر هم برسد و آنها هم سخن خدا را بشنوند؛ هر چند میان شنیدن آن حضرت از جبرئیل(فرشته وحی) و شنیدن انسانهای عادی از پیامبر صلی الله علیه و آله تفاوت عظیمی وجود دارد.

قرآن کل و کل قرآن

یکی از بارزترین ویژگی‌های قرآن حکیم نسبت به کتب آسمانی دیگر تحریف ناپذیری آن است. قرآن عزیز تنها کتابی است در میان کتابهای ادیان الهی که دستخوش تحریف و تغییر قرار نگرفته و در اوج سلامت و صیانت همچنان ماندگار است و خداوند سبحان نزاهت آن را از هر گونه تبدیل و تغییر ضمانت نموده و لذا در نهایت اعتماد و اطمینان بسر می‌برد. متن وحی، خالص و محض است که چیزی به آن افزوده یا از آن کاسته نشده است؛ یعنی آن‌چه در طول تاریخ و هم اکنون در دسترس مسلمانان است، قرآن کل و کل قرآن می‌باشد. چیزی بر کلمات و آیات سوره های آن افزوده نشده و از طرفی حتی یک حرف از آن نیفتاده و کاسته نگردیده است.

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ.⁽¹⁾(ما قرآن را نازل کردیم؛ و ما بطور قطع نگهدار آنیم)! خود خداوند متعال که متکلم به این کلام متعالی است متعهد بر تحفظ و نگهداری آن از همه آفات و آسیبها بوده و هست. هر چند این کتاب بزرگ الهی همواره از بدو نزول تاکنون دشمن ترین دشمنان را از شیاطین و انسانها داشته و دارد. وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطینِ وَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذابَ السَّعیرِ⁽²⁾(و آنها [= شهابها] را تیرهایی برای شیاطین قرار دادیم، و برای آنان عذاب آتش فروزان فراهم ساختیم)!

منشأ خصومت با قرآن، جهالت و ضلالت داعیه گران شبهۀ تحریف بوده، غرض آنان از این اتهام بزرگ، ایجاد تفرقه در عالم اسلام و بی اثر ساختن نقش یگانه و جایگاه بی بدیل آن می باشد، در حالی که ارادۀ لایتبدل ولایتغیر الهی بر بقا و ماندگاری قرآن و انوار پرفروغ آن از یک سو و محو و نابودی دشمنان کتاب خدا و کید آنان از سوی دیگر تعلق گرفته است؛ یُریدُونَ أَنْ یُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ یَأْبَی اللَّهُ إِلاَّ أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ.⁽³⁾(آنها می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند؛ ولی خدا جز این نمی‌خواهد که نور خود را کامل کند، هر چند کافران ناخشنود باشند)!

خداوند سبحان در جای دیگر با صراحت بر حقیقت پیراستگی قرآن از هر گونه تحریف می‌فرماید:

إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزیزٌ . لایَأْتیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزیلٌ مِنْ حَکیمٍ حَمیدٍ.⁽⁴⁾(کسانی که به این ذکر [= قرآن] هنگامی که به سراغشان آمد کافر شدند (نیز بر ما مخفی نخواهد ماند)! و این کتابی است قطعاً شکست ناپذیر... که هیچ گونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید؛ چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است)!

کتاب خدا کتاب ذکر است؛ زیرا یاد خداوند را در میان مردم از یک سو و دلهای مردم و جامعه را از سوی دیگر زنده و احیا می‌کند. این کتاب عزیز مطلق است؛ یعنی از گزند هرگونه اشکال و شبهه و دخل و تصرف، محفوظ بوده، در اوج صیانت و امنیت بسر می‌برد. کتاب خداوند مانند خودش حکیم و حمید است. حکیم بوده یعنی مطالبش متقن و علوم و معارفش خود بخود نابود نمی‌شود هیچ نقد و نقضی نمی توان بر آن وارد نمود تا از اعجاز آن کاسته گردد و نیز کتاب خدا کتاب حمید است؛ زیرا برای مسلمانان مایه هدایت، رحمت و بزرگترین نعمت الهی بوده که می‌تواند همۀ علوم معارف و نیازهای خود را از محضر قرآن فرا بگیرند، از این رو شکر این نعمت مطلق الهی و ستایش آن برهمگان لازم و ضروری است.

و لذا چون قرآن از ناحیۀ خداوند حکیم و حمید نازل گردیده است، (تَنْزیلٌ مِنْ حَکیمٍ حَمیدٍ) باطل و تحریف، افزایش و کاهش به هیچ وجه در حریم آن راه ندارد. «لا یَأْتیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ» خداوند در این آیه شریفه با نفی استغراق راهیابی تمام باطل را برساحت مقدس قرآن چه در عنصر نزول وحی و حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله من بین یدیه و چه پس از رحلت آن حضرت ولامن خلفه در همه اعصار و امصار نفی می نماید.

تحدی نمودن قرآن

اشاره

قرآن کریم تنها کتابی است که از زمان نزول، همۀ انسانها را در همه اعصار دعوت به تحدی (مانند قرآن آوردن) و معارضه با آن نموده است.

قرآن مجید مهمترین معجزه بزرگ پیامبر اعظم است که بارها برای اثبات اعجاز خود و نبوت نبی مکرم اسلام، همگان را به مثل آوری خود دعوت نموده است.

از آنجا که معجزه امر خارق العاده ای است که از قدرت انسان‌های عادی خارج است که مثل آن را بیاورند، معجزات انبیای گذشته نیز همواره همراه با تحدی بوده است و پیامبران الهی همیشه به مردم عصر خویش می‌گفتند که اگر کسی در حقانیت این معجزه شک دارد و آن را از جانب خداوند نمی داند بلکه آن‌را کاری بشری تلقی می‌کند مثل و مانند آن را بیاورد.

اما اولاً؛ معجزات انبیای سلف با معجزۀ پیامبر اسلام متفاوت است و هر چند آنها هم صاحب کتاب آسمانی بوده‌اند ولکن در آنها دعوت به تحدی نشده است و ثانیاً؛ چون قرآن تجلی الوهیت، علم و قدرت، عزت و حکمت خداوند است (لقد تجلی الله لخلقه فی کلامه ولکنهم لایبصرون⁽¹⁾)، خداوند با الوهیتش برای آفریدگانش در کلامش (قرآن) ظهور کرده اما مردم تجلی خداوند را نمی‌بینند. پس همانطور که خداوند سبحان «لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْ‌ءٌ»⁽²⁾است؛ یعنی مثل و مانندی ندارد، کتاب او که تجلی اسما و صفات او است نیز لیس کمثله شیء بوده، نظیر و همتایی ندارد.

و ثالثاً؛ این تحدّی انحصار به خود قرآن ندارد، بلکه تحدی و مبارزه طلبی قرآن و دعوت نمودن منکران نبوت برای آوردن مثل آن شامل خود قرآن و اجزای آن یعنی سوره ها نیز می‌گردد و این حقیقت حداقل در هفت آیه از سوره های مختلف قرآن متذکر گردیده است.

تحدی به مجموعۀ قرآن: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهیراً ⁽³⁾(بگو: «اگر انسانها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد؛ هر چند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند). اولاً: خطاب تحدی خطاب به همه مردم است به طوری که افراد اندیشمند و متخصصان هر عصری را نیز به معارضه دعوت می‌کند با این که عوام مردم توان مبارزه علمی را ندارند اما عمومیت خطاب تحدید آن است اگر دانشمندان نتوانستند مثل قرآن را بیاورند و اعجاز قرآن را تصدیق کردند توده مردم با الگو ارزش گرفتن از اندیشمندان و متفکران جامعه خود نیز به تعقل و تحقیق بپردازند. از تقلید کورکورانه بپرهیزند انبیاء حقیقی را از پیامبر دروغین تشخیص داده و در برابر آن تسلیم شوند و از مدعیان نبوت معجزه و دلیل بخواهند.

ثانیاً: چون قرآن کریم خود را کتابی برای همه مردم جهان معرفی می کند از همه انسانها برا ی حقانیت قرآن دعوت به مبارزه و مانند آوردن آن می کند، و این تحدی بدلیل جاودانگی قرآن شامل همه انسانها در همه اعصا و امصار می‌گردد، قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ، (بگو: «اگر انسانها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند) و لذا تحدی قرآن نیز کلیت و دوام دارد.

ثالثاً؛ از دشمنان اسلام در عصر نزول و بعد از آن که می‌گویند قرآن ساختگی است دعوت به تعاون، همکاری و هم فکری در مقابله ناپذیری قرآن می‌کند؛ «عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآن»⁽¹⁾

رابعاً؛ این تحدی قوی‌ترین شکل تحدی است؛ زیرا با تحریک دشمن و بسیج نمودن عِدّه و عُدّه او همراه است؛ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهیراً.⁽²⁾

خامساَ: را با قاطعیت تمام مبارزان با قرآن و موجودات مکلف را عاجز و ناتوان از آوردن مثل قرآن می‌داند لا یَأْتُونَ بِمِثْلِه⁽³⁾

سادساً؛ تحدی خداوند با اعجاز اخبار غیبی موکد شده؛ یعنی علاوه بر آن که همراه با تعجیز است، اخبار غیبی را نیز به همراه دارد و خبر می‌دهد که در آینده نیز کسی قدرت آوردن مثل قرآن را ندارد؛ زیرا تاکنون که بیش از 14 قرن از زمان تحدی می‌گذرد، هیچ‌گونه نشانه‌ای از آوردن حتی سوره‌ای از قرآن دیده نمی‌شود.

سابعاً؛ تحدیّ قرآن مطلق است، یعنی تنها با اسلوب لفظی خود تحدی ننموده است، بلکه با جهات معنوی و محتوایی خود تحدی و ادعای اعجازی نموده که بشر از خلق آن ناتوان است.

تحدی به ده سوره قرآن: أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیاتٍ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقین.⁽¹⁾(آنها می‌گویند: «او به دروغ این (قرآن) را (به خدا) نسبت داده (و ساختگی است)!» بگو: «اگر راست می‌گویید، شما هم ده سوره ساختگی همانند این قرآن بیاورید؛ و تمام کسانی را که می‌توانید -غیر از خدا- (برای این کار) دعوت کنید!»).

برهان عقلی تحدی

بنابراین، برهان تحدی قرآن به صورت یک برهان عقلی و قیاس استثنایی با آیات تحدی منکران و معاندان را بطور همگانی به معارضه دعوت می‌نماید و تقریب برهان این گونه است که خداوند می‌فرماید: اگر این قرآن کلام خدا نباشد، پس کلام زاییدۀ فکر بشر است و اگر زاییدۀ فکر بشر باشد، پس شما هم که بشر هستید باید بتوانید مثل آن را بیاورید. اگر شما قدرت آوردن مثل آن‌را دارید بشری بودن قرآن اثبات می‌شود و اما اگر قدرت آوردن مثل آن‌را ندارید، پس به طور قطع و یقین این کتاب بشری نیست، بلکه اعجاز بزرگ الهی بر پیامبر اسلام است.

آفرین گفتن خدا بر نزول قرآن

خداوند برای معرفی عظمت و حقیقت قرآن واژه «تبارک» را در موارد خاصی از قرآن استعمال نموده است که در چهار مورد اساسی خلاصه می شود.

ذات قدوس سبحان از مقام

خویش تجلیل و ستایش نموده به خود تبارک و آفرین می‌گوید، أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمین⁽¹⁾

گوشت پوشاندیم؛ سپس آن را آفرینش تازه‌ای دادیم؛ پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است)!

وقتی خدا از دل این عالم هستی گوهری یکدانه و یکتایی را پرورش داد و به ثمره و میوه رساند به خود آفرین گفت.

اما خصوصیت این تبارک آن است که تجلی همه تبارک‌های قرآنی بوده، تمام تبارک‌ها را در خود جمع نموده؛ یعنی تجلی و ظهور الوهیت، ربوبیت، خالقیت، مالکیت، حاکمیت و قدرت مطلقه و علم لایتناها و نامحدود خداوند سبحان است؛ چرا که رئیس مذهب امام صادق علیه السلام فرمود: لقد تجلی الله لخلقه فی کلامه و لکنهم لایبصرون؛ خداوند در قرآن بر بندگانش تجلی و ظهور نموده اما آنها چون بصیرت ندارند تجلی خدا را نمی‌بینند.

یعنی خداوند با همۀ وجود در قرآن تجلی نموده و قرآن کریم ظهور اسمای حسنا، صفات علیا، و جمال و جلال و کمال ذات اقدس الهی است اما مردم چون بصر دارند و بصیرت ندارند، عقل دارند و تعقل و درایت ندارند، جمال و جلال الهی را در قرآن نمی‌بینند.

پس زیباترین آفرین خدا به خود به خاطر نزول قرآن بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله است. و کافی است که انسانها بفهمند عظمت قرآن را و نیز درک کنند که ذات قدوس متعال چه قیامت و غوغایی از علم و حکمت و قدرتش را در این کتاب شریف، نمایان کرده است، شاید بندگان، معرفت و انس و الفت به این کتاب پیدا کنند.

قرآن عظیم و سوره حمد

اشاره

از امتیازات مهم قرآن کریم با کتب آسمانی دیگر اشتمال قرآن بر سوره حمد است شناخت و معرفت این سوره مبارکه شناخت اجمالی از قرآن عظیم است.

وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانی وَ الْقُرْآنَ الْعَظیم⁽¹⁾(ما به تو سوره حمد و قرآن عظیم دادیم)! این سوره مبارکه به اعتقاد بسیاری از مفسران و دانشمندان علوم قرآنی اولین سوره کاملی است که بر وجود مقدس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل شده است.⁽²⁾

جایگاه سوره حمد

اما شر این که سوره حمد گنج عرش خداوند است آن است که سوره حمد مشتمل بر عصاره معارف قرآن کریم است، توضیح آن که معارف قرآن کریم در سه بخش اصیل خلاصه می‌شود، بخش مربوط به مبدا و توحید ذاتی، صفاتی، افعالی و عبادی است مانند بسم الله الرحمن الرحیم که متضمن توحید ذاتی و صفاتی است و ایاک نعبد که مبین توحید عبادی و ایاک نستعین بیانگر توحید افعالی است و بخش دیگر مربوط به معاد و روز رستاخیز است، مانند مالک یوم الدین، سومین بخش سوره حمد مربوط به نبوت و رسالت

عامه و خاصه است، که آیه انعمت علیهم بیانگر آن می‌باشد هر چند در این آیه مصداق منعم علیهم و کسانی که خداوند نعمت را بر آنان تمام کرده بیان نشده اما در سوره اسراء مصادیق آن تبیین شده وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفیقا.⁽¹⁾(و کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند، (در روز رستاخیز،) همنشین کسانی خواهد بود که خدا، نعمت خود را بر آنان تمام کرده؛ از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان؛ و آنها رفیقهای خوبی هستند)!

چهارمین بخش آن مربوط به ولایت و امامت امامان معصوم علیهم السلام است که آیه اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیم یک مصداق جامع و کاملش ولایت ائمه معصومین علیهم السلام می‌باشد همچنان که در روایات صراط مستقیم به امامان معصوم تفسیر شده است.⁽²⁾و بالاخره پنجمین بخش سوره حمد مربوط به مباحث اخلاقی است که آخرین آیه یعنی غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لاَ الضَّالِّینَ عهده‌دار آن است. البته احکام عملی اسلام که قرآن کریم نیز مبین و متکفل آن است بنحو کلی در این آیه مندرج است زیرا زمانی انسان به اخلاق فاضله و کمالات نفسانی نائل می‌گردد که اوامر و نواهی پروردگار متعال را اتیان کند به عبارت دیگر زمانی انسان دچار غضب و خشم الهی و نیز ضلالت و گمراهی می‌گردد که از سر علم و عمد با فرمان پروردگان منان مخالفت نماید. بدین ترتیب می‌توان گفت تمام اصول و فروع دین و معارف الهی در سوره حمد تعبیه و ترسیم شده و این سوره عصاره تمام کتب آسمانی و قرآن کریم و گنج عرش خداوند است.

نامها و القاب سوره حمد

سوره حمد، ماند قرآن کریم نامها و القاب فراوانی دارد. نامهای مشهور آن عبارت است از : ام الکتاب، فاتحه الکتاب، السبع المثانی و حمد، و نامهای غیر معروف آن، فاتحه الکتاب

القرآن العظیم، الوافیه، الکافیه، الشافیه، الشفاء، الصلاه، الدعاء، الاساس، الشکر، الکنز، النور، السوال، تعلیم المساله، المناجاه، التفویض، الحمد الاولی و الحمد القصری، است.⁽¹⁾

سبعاً من المثانی

یکی از نامهای سوره حمد که در قرآن مجید از آن توصیف شده سبعاً من المثانی است براساس روایات وارده از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام مراد از سبعا من المثانی سوره حمد است واژه سبعاً یعنی عدد هفت که ناظر به تعداد آیات این سوره می‌باشد و سبعاً نکره غیر موصوفه است که این تعبیر تکریم آمیز دلالت بر جلالت شان و رفعت مقام این سوره می‌کند و خداوند سبحان در آیه 87 سوره مبارکه حجر، سوره حمد را معادل و همتای همه قرآن قرار داده است، وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانی وَ الْقُرْآنَ الْعَظیم.

واژه «المثانی» به معنای اثناء و انعطافی است که همه آیات قرآن بطور عموم و سوره حمد بنحو خصوص متصف به این وصف می‌باشند یعنی آیات قرآن دارای گرایش و ویژگی خاصی هستند که هر کدام از آیات آن با سایر آیات تبیین و تفسیر می‌شوند، همچنان که امیرالمومنین امام علی علیه السلام در باره این ویژگی قرآن می‌فرماید: ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض⁽²⁾برخی از آیات قرآن برخی دیگر را تبیین می‌کند و برخی ناطق و شاهد بعضی دیگر است.

وجه تسمیه و نامگذاری سوره حمد به السبع المثانی از سوی خداوند سبحان بخاطر اظهار امتنان و اعطای آن به رسول خدا صلی الله علیه و آله است و سوره حمد و قرآن عظیم دو منت و نعمت بزرگ و سنگینی از مواهب الهی عظیم می‌باشد که خداوند به پیامبرش بطور ویژه عنایت و اعطاء نموده است، کما این که در حدیث و سخن خود حضرت به آن تصریح شده است.

فافرد الامتنان علی بفاتحۀ الکتاب و جمعلها بازاء القرآن العظیم⁽¹⁾خداوند منت و نعمتش را به من اختصاص داد با اعطای سوره حمد (فاتحه الکتاب) و آن را همتای قرآن عظیم قرار داد.

نکته دقیق در آیه 87 سوره حجر آن است که از دو منت و موهبت پروردگار متعال به پیامبر اسلام موهبیت معنوی سوره حمد مقدم بر قرآن عظیم شده است و این تقدم اسراری را در بردارد که حکایت از جلالت و عظمت این سوره می‌کند.

وجه نامگذاری سوره حمد

در میان سوره قرآن کریم سوره‌هایی که با ماده حمد شروع می‌شود به آنها «سور جامدات» گفته می‌شود و آنها عبارت است از: فاتحه الکتاب، انعام، کهف، سبا و فاطر، تسمیه سوره اول قرآن به حمد بدلیل اشتمال این سوره بر حمد و ثنای الهی و خشوع و خضوع در برابر او است.

براساس برخی روایات خطوط کلی و محورهای اصلی سوره مبارکه حمد به سه بخش تحمید «اخلاص» و «دعا» ترسیم شده است. السوره التی اولها تحمید و اوسطها اخلاص و آخرها دعاء، سوره الحمد، سوره‌ای که اولش تحمید و وسطش اخلاص و آخرش دعا است سوره حمد است.⁽²⁾در حدیث قدسی نیز آمده است: قسمت فاتحه الکتاب بینی و بین عبدی فنصفها لی و نصفها لعبدی⁽³⁾سوره فاتحه الکتاب (حمد) را تقسیم کردم بین خود و بین بنده ام پس نصف آن برای من و نصف دیگر آن برای بنده‌ام می‌باشد.

اختصاص حمد به خداوند سبحان

وجه نامگذاری سوره حمد بخاطر اختصاص حمد به خداوند سبحان است. قرآن کریم می‌فرماید تمام عالم مخلوق الهی و خداوند خالق همه اشیاء است. قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَیْ‌ء⁽⁴⁾،

(بگو: «خدا خالق همه چیز است). و نیز می‌فرماید از مهمترین ویژگیهای خلقت پروردگار خلق احسن و زیباترین است. الَّذی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلَقَهُ،⁽¹⁾و چون خداوند آفریننده اشیاء و آفریننده زیباترینها است پس حمد مطلق و حمد ازلی و ابدی و سرمدی مخصوص ذات قدوس متعال است. اما تقریب استدلال و برهان اختصاص حمد برای خداوند سبحان آن است که اولاً: که ذات خداوند متعال واجد و جامع تمام کمالات ثبوتی و منزه از صفات سلبی است عقل و انسان بخوبی درک می‌کند چون واجب الوجوب مطلق است و همه وجودها و کمالات از ناحیه او است.

ثانیاً: عقل نیز بخوبی درک می‌کند که هر کمال و کاملی مستحق حمد و ستایش و محمود است، و چون ذات خداوند سبحان کمال مطلق و مستجمع همه کمالات وجودی است پس حمد مطلق مستحق و مختص به ذات مقدس احدیت است و جز او هیچ کس مالک حمد نیست. آیه شریفه «الحمد الله» حکم حمد را به برای اسم «الله» ثابت می‌کند و در واقع وصف (الله) خود بیانگر علت ثبوت حمد برای خداوند سبحان است زیرا خصوصیت اسم «الله» در میان نامهای خداوند آن است که لفظ جلاله «الله» مستجمع جمیع اوصاف و کمالات وجودی خداوند است. بنابراین حکم ثبوت حمد برای وصف الله از باب تعلق الحکم بالوصف مشعر بالعلیه می‌باشد. یعنی علت اختصاص حمد برای خداوند خود نام مقدس «الله» است.

برهان دیگر اختصاص حمد به خداوند سبحان برهان عقلی وجوب شکر منعم است. توضیح برهان این که اولاً: عقل بخوبی درک می‌کند که در برابر هر نعمتی که از منعم به انسان می‌رسد شکر و سپاس از منعم لازم واجب است.

ثانیاً: عقل نیز بخوبی درک می‌کند که همه نعمتها از ناحیه خداوند منان است و منعم بالذات و حقیقی ذات مقدس او است همچنان که قرآن کریم نیز می‌فرماید: وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّه‌⁽²⁾، (آنچه از نعمتها دارید، همه از سوی خداست)!

یا ... وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ

ظاهِرَةً وَ باطِنَة⁽¹⁾(و نعمتهای آشکار و پنهان خود را به طور فراوان بر شما ارزانی داشته است؟) تمام نعمتهای مادی و معنوی، ظاهری و باطنی از ناحیه ذات قدوس متعال است، پس شکرگذاری و سپاسگذاری نسبت به نعمتهای الهی لازم و فرض است و حمد انحصار و اختصاص به خداوند سبحان دارد.

از آیه کریمه «الحمد الله» نیز استفاده می‌شود که اسم رب ظاهرترین اسم از میان اسمهای الهی است و چون ربوبیت خداوند سراسر عالم وجود عالم امکان را فراگرفته است و فضای ربوبیت ذات حق تعالی آن است که هر موجودی را به کمال شایسته آن برساند پس حمد و ستایش در برابر نعمت بزرگ ربوبیّت پروردگار عالم لازم و ضروری است و از طرفی چون خداوند در ربوبیتش هیچ شریکی ندارد پس حمد و ستایش و سپاس منحصر مخصوص ذات قدوس خداوند منان است البته اختصاص و انحصار حمد به خدای سبحان از «الف و لام» در واژه الحمد نیز استفاده می‌شود، چون از نظر ادبی «الف و لام» کلمه الحمد یا برای استغراق و یا جنس است که در هر دو صورت معنایش ثبوت هر حمدی از هر حامدی برای هر محمودی در واقع ثبوت حمد برای خداوند است.

شناخت حمد الهی رمز تعالی انسان

امام سجاد علیه السلام در صحیفه سجادیه درباره ویژگیها و آثار حمد بیانات بسیار ارزشمند و حیاتبخشی دارند که در یکی از فرازهای آن می‌فرماید و الحمد الله الذی لو حبس عن عباده معرفۀ حمده ... لخرجوا من حدود الانسانیه الی حد البهیمه⁽²⁾.... اگر خداوند توفیق شناخت حمد خود را از بندگانش دریغ می‌کرد و به انسانهای نمی‌آموخت تا در برابر نعمتهای پیاپی او حمد کنند انسانها از حدود انسانیت خارج و به مرز بهیمیت می‌رسیدند. بنابراین در بینش و فرهنگ قرآن و امام سجاد علیه السلام ملاک و حد انسانیت انسان تنها ناطق بودن انسان نیست کما این که حکیمان انسان را به حیوان ناطق تعریف کرده‌اند بلکه ملاک و حد انسانیت انسان حامد بودن او است بنابراین اگر کسی ناطق بود ولی حامد نبود البته نه

حامد لسانی بلکه حامد قلبی و ایمانی، چنین انسانی از حیزّ انسانیّت تنزّل و به حدّ حیوانیت پیوسته است.

همچنان که خداوند می‌فرماید: أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَل،⁽¹⁾(آنها همچون چهارپایانند؛ بلکه گمراهتر). چه آن که بهائم و حیوانات از نعمتهای خداوند استفاده می‌کنند ولی آن چه ندارند معرفت حمد و ستایش و سپاس خداوند است. هر چند که قرآن کریم می‌فرماید همه موجودات به تسبیح و حمد خداوند مشغولند، «إِنْ مِنْ شَیْ‌ءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُم»⁽²⁾(و هر موجودی، تسبیح و حمد او می‌گوید؛ ولی شما تسبیح آنها را نمی‌فهمید).

اما رمز این که خداوند درباره بعضی انسانها می‌فرماید: أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَل⁽³⁾همانند چهار پایان، بلکه از آنان نیز پست‌ترند، آن است که حیوانات مرتبه ضعیفی از شعور حیوانی حمد و شکر الهی را دارند ولی چون از عقل بی‌بهره‌اند لذا به مرتبه کمال حمد معقول نمی‌رسند، ودر حد شعور ضعیف خود به شکر و حمد خداوند می‌پردازند اما انسان با دارا بودن کمال عقل و اندیشه عقل خود را در اسارت هوی و هوس، و در خدمت عضب و شهوت به کار می‌گیرد، لذا به مقام کمال انسانی که ناطق حامد باشد نمی‌رسد.

احسن الحدیث بودن قرآن

به برهان و دلیل عقل و نقل و قرآن عترت قرآن کریم پس از خداوند سبحان مهمترین، پربارترین و زیباترین نعمت الهی بر انسانها است اما برهان عقلی این مطلب آن است که چون قرآن معجزه ختمیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و حجت بالغه الهی برای آحاد بشر تا قیامت است لذا لازمه اش آن است قرآن مهیمن و حافظ کتب آسمانی و خاتم آنها از هر جهت باشد هم از جهت زمانی و هم از لحاظ رتبی و بهمراه داشتن کامل ترین و زیباترین معارف و قوانین و علومی که بشر در طول تاریخ زندگی مادی و معنوی برای نیل و وصول به عالی‌ترین درجات کمال و قرب الهی به آنها نیاز دارد و تنها در این فرض است که قرآن اتمام حجت خداوند و کتاب هدایت برای همه بشریت در همه دورانها خواهد بود.

تقریب دیگر برهان عقلی مبنی بر این که قرآن برترین نعمت خداوند منان بر بندگانش می‌باشد آن است که اگر کتاب زیباتر و عمیق‌تر از قرآن امکان می‌داشت یقیناً خداوند حکم آن را به پیامبر خاتم نازل نکند، منشأ آن یا جهل یا ناتوانی و یا بخل ورزیدن است و ثبوت هر سه بر خداوند سبحان محال است زیرا هر سه از صفات سلبیه و جلالیه است در خداوند جهل راه ندارد زیرا قدرت او مطلق ولایتناهی است، همچنین بخل از خداوند تصور ندارد زیرا نبخشیدن نشانه نقص است و خداوند منزه از هر گونه عیب و نقصی بوده کمال مطلق و نامحدود پس بنابراین قرآن مجید زیباترین کلام و کامل‌ترین کتاب و بهترین نعمت خداوند بر انسانها است و محال است کلامی و کتابی بهتراز قرآن برای بشر نازل گردد البته عدم نزول عدم تحقق کلامی برتر از قرآن بخاطر عدم قابلیت قابل است نه بخاطر عدم فاعلیت فاعل.

اما برهان و ادله نقلی احسن و برتر بودن قرآن آیات و روایات است از جمله آیه، اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدیثِ کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلی ذِکْرِ اللَّه.⁽¹⁾خداوند بهترین سخن را نازل کرده، کتابی که آیاتش (در لطف و زیبایی و عمق و محتوا) همانند یکدیگر است؛ آیاتی مکرّر دارد (با تکراری شوق‌انگیز) که از

شنیدن آیاتش لرزه بر اندام کسانی که از پروردگارشان می‌ترسند می‌افتد؛ سپس برون و درونشان نرم و متوجّه ذکر خدا می‌شود). کسانی که در برابر قرآن هیچ واکنشی نشان نمی‌دهند و قرآن هیچ تاثیری در آنها نمی‌گذارد چون آنرا هضم و تحمل نکرده‌اند، تنها از وجود لفظی، کتبی و مفهوم ذهنی بهره برده‌اند اما باطن و وجود حقیقی قرآن چون درجاتشان ننشسته از کلام خدا بیگانه‌اند متاثر نمی‌شوند و گرنه از زیباترین مخلقو خدا لذت می‌بردند و از عظمت نفوذ آن بر خود می‌لرزیدند. همچنین در آیات ابتدائی سوره الرحمان خداوند سبحان بعد از ذکر صفت رحمانیتش از تعلیم قرآن به انسان سخن می‌گوید، الرَّحْمنُ. عَلَّمَ الْقُرْآنَ. خَلَقَ الْإِنْسانَ. عَلَّمَهُ الْبَیانَ.⁽¹⁾(خداوند رحمان. قرآن را تعلیم فرمود. انسان را آفرید. و به او «بیان» را آموخت).

ذکر نعمت قرآن و تعلیم آن به انسان بیانگر وجه احسن بودن قرآن است زیرا انسانی که دراحسن تقویم خلق شد تنها در پرتو تلقی وحی و تعلم از معارف و تعالیم بلند قرآن مجیداست که می‌تواند به کمال نهائی خویش و مقام خلیفه‌الهی و انسانیت راه یابد و الا انسان منهای قرآن یعنی انسان منهای انسان، انسان منهای قرآن نه تنها حیوان نیست بلکه پست تر و پایین‌تر از حیوان است. إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذینَ لایَعْقِلُون‌⁽²⁾(بدترین جنبندگان نزد خدا، افراد کر و لالی هستند که اندیشه نمی‌کنند).

وجود مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره افضل و احسن بودن قرآن در میان مجموعه نعمتهای مادی و معنوی خداوند می‌فرماید: القرآن افضل کل شی دون الله فمن و قرّ القرآن فقد و قر الله و من لم یوقر القرآن لقد استخفّ بحرقه الله.⁽³⁾

قرآن کریم پس از خدای متعال از هر چیز دیگر برتر است، پس هر کس قرآن را بزرگ بشمارد خدا را بزرگ شمرده و هر کس آن را بزرگ نشمارد و بی‌احترامی کند به مریم مقدس خداوند متعال استخفاف ورزیده در حدیث دیگری آن حضرت می‌فرماید: انا اوّل وافد

علی العزیز الجبار بوم القیامه و کتابه و اهل بیتی⁽¹⁾در روز قیامت که روز بازگشت همه مخلوقها به سوی خالق است اولین مهمانی که برای خدای سبحان وارد می‌شود من پیغمبر خدا و قرآن کریم و اهل بیت من است.

شایان ذکر است که انوار مقدسه پیامبر و قرآن و اهلبیت هر کدام دارای مراتبی هستند که در مرتبه اعلی و برین نور و احد و حقیقت واحده‌اند و قرآن کریم وجود عینی و حقیقی رسول خدا و اهل بیت او است یعنی پیامبر و عترتش ام الکتابی هستند که قرآن کریم تجلی و تنزل یافته از آن ام الکتاب می‌باشد.

اسرار اینکه قرآن زیباترین کتاب و مخلوق الهی است در آیه کریمه بیان شده: الله نزل احسن الحدیث کتاباً متشابهاً مثانی⁽²⁾

نکته و سر اول این که در بین آیات قرآن هیچ‌گونه تعارض و اختلافی راه ندارد چرا که قرآن از ناحیه ذات قدوس متعال نازل شده وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فیهِ اخْتِلافاً کَثیراً⁽³⁾اگر قرآن از نزد غیر خداوند می‌بود حتماً اختلاف فراوانی در بین آیاتش راه پیدا می‌کرد ولی از آنجا که از جانب خداوند سبحان نازل شده هیچ‌گونه اختلاف و تعارضی در بین آیات کریمه قرآن وجود ندارد. بلکه قرآن کتابی است متشابه «متشابهاً» یعنی همسان، همتا و شبیه که یک نوع هماهنگی و انسجام فوق العاده‌ای در سراسر آیات آن به چشم می‌خورد. نه تنها آیات آن با هم تعارض و تضاد ندارد بلکه مکمّل و متمم یکدیگر نیز هستند و توجه به این مطلب که در سراسر آیات قرآن اختلاف و تضادی نیست هم دلالت بر اعجاز قرآن می‌کند و هم دلالت بر این که بزرگترین و زیباترین معجزه الهی است نکته و سر دوم احسن الحدیث بودن قرآن «مثانی» بودن آت است یعنی آیات آن به گونه‌ای است که مفسر و مبیّن یکدیگر است، مثانی از استثناء و انعطاف است یعنی آیات به یکدیگر متمایل و منعطف بوده به همدیگر گرایش دارند و لازمه چنین گرایش و انعطافی آن است که مفسر و مبین و همدیگرند.

اما تقریب مطلب این که از آنجا که یکی از اوصاف ویژه قرآن کریم «تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ» است. «وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ»⁽¹⁾ادعای قرآن این است که بیانگر و روشنگر همه علوم و معارف ضروری بشر و همه حقایق عالم هستی است، و از طرفی معقول نیست که کتابی تبیان کل شی باشد اما در تبیین خود نیاز به غیر داشته باشد به خودش متکی نباشد.

ذات نیایافته از هستی بخش کی تواند که شود هستی بخش

پس ممکن و معقول نیست که قرآن تبیان همه چیز باشد اما تبیان خودش نباشد اگر تبیین کننده خودش نباشد نمی‌تواند تبین کننده دیگر اشیاء باشد و این نقص و کمبود به ساحت مقدس قرآن کریم است و با احسن الحدیث بودن آن سازگاری ندارد لذا یکی از خصوصیات قرآن کریم آن است که چون قرآن تبیان همه چیز است پس تبیان خودش هم خواهد بود. و این معنا از واژه «مثانی» نیز استفاده می‌گردد.

البته مراد از این که قرآن تبیان همه چیز است مجموع قرآن است یعنی مجموع قرآن تبیان همه چیز است نه این که هر آیه تبیان همه چیز باشد. یعنی یکی آیه عام است ودیگر خاص یکی مطلق است و دیگر مقید یکی مجمل است و آیه دیگر مبین یکی ناسخ و یکی منسوخ یکی قرینه و دیگری ذوالقرنیه است بگونه‌ای که کمبود هر آیه‌ای را حتماً آیه تدارک و تأمین می‌کند.

مهیمن بودن قرآن

از عمده ترین امتیازات قرآن نسبت به کتب آسمانی دیگر، وصف بازر مهیمن و قیّم بودن قرآن کریم است. از آنجا که قرآن براساس روایت امام صادق علیه السلام تجلّی ذات قدوس سبحان است، لقد تجلی الله لخلقه فی کلامه ولکنّهم لایبصرون⁽²⁾و خداوند با اسماء حسناء و صفات علیای خود در قرآن ظهور وتجلی نموده است یکی از اسمای حسنای خداوند متعال وصف «مهیمن» است که این وصف بر قرآن نیز اطلاق شده است.

هُوَ اللَّهُ الَّذی لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ⁽¹⁾و خدایی است که معبودی جز او نیست، حاکم و مالک اصلی اوست، از هر عیب منزّه است، به کسی یتم نمی‌کند، امنیّت بخش است، مراقب همه چیز است، قدرتمندی شکست‌ناپذیر که با اراده نافذ خود هر امری را اصلاح می‌کند، و شایسته عظمت است).

مهیمن؛ یعنی محافظ و مراقبی که حاکمیت و اشراف و سیطره دارد، و خداوند سبحان خود مهیمن بر کل عالم موجودات است؛ هیمنۀ خداوند بر موجودات به علم و قدرت او است. سیطرۀ خداوند بر کائنات به بقا و دوام و محور از بین بردن آنها است. هیمنۀ قرآن کریم نیز نسبت کتب آسمانی به این است که آیات اعتقادی، اخلاقی و احکام قرآن حاکم و برتر بر کتب انبیای پیشین است و قرآن با حاکمیت مطلقه ای که دارد می تواند مطالب آنها را محو و اثبات کند. می‌تواند حافظ ناسخ، مضیِّق موسّع و مؤیّد شرایع آسمانی آنها و یا مبدع و محدث تعالیم کامل‌تر قوانین زیباتر برای جامعۀ بشری در همه عرصۀها باشد.

وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتابِ وَ مُهَیْمِناً عَلَیْهِ⁽²⁾(و این کتاب [= قرآن] را به حق بر تو نازل کردیم، در حالی که کتب پیشین را تصدیق می‌کند، و حافظ و نگاهبان آنهاست).

چون قرآن حاکم، برتر و مهیمن بر کتب آسمانی است آنچه از تورات و انجیل حق باشد تثبیت و تبیین و آنچه دستخوش تحریف قرار گرفته را بر ملا و ابطال می کند بعنوان مثال دربارۀ یهودی که در کتاب خدا دست اندازی کرده از پیش خودشان کتابی به نام تورات می نویسد می فرماید: فَوَیْلٌ لِلَّذینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ⁽³⁾پس وای بر آنها که نوشته‌ای با دست خود می‌نویسند، سپس می‌گویند: «این، از طرف خداست.» تا آن را

به بهای کمی بفروشند. پس وای بر آنها از آنچه با دست خود نوشتند؛ و وای بر آنان از آنچه از این راه به دست می‌آورند)!

با زبان تهدید این کار یهود و آن چه از خود نوشته اند و به خدای متعال نسبت می‌دهند را ابطال می‌کند.

قرآن کریم چون قیّم کتب آسمانی است، بزرگترین خدمت را در ماندگار بودن نام آنها؛ بویژه تورات و انجیل نموده است؛ یعنی اگر قرآن نبود، اثر و نامی از تورات و انجیل و موسی و عیسی نبود.

استاد جوادی آملی می‌نویسد: یکی از لطیف ترین تعبیرات حاج شیخ جعفر کاشف الغطاء این است که اگر قرآن نازل نمی‌شد، نامی از یهودیت و مسیحیت روی زمین باقی نمی‌ماند؛ زیرا با پیشرفت‌های علمی بشر امکان پذیرش چنین کتاب‌های تحریف شده و مشتمل بر خرافات وجود نداشت. کتابهایی که معاذ الله خدا را در حد کشتی گرفتن با یعقوب تنزل می‌دهد و به انبیای الهی نسبت تبهکاری می‌دهد، میگساری را تجویز می‌کند و مانند آن، چنین کتاب و دینی ماندنی نبود. وجود مبارک پیامبر خاتم آمد و قرآن را آورده و دربارۀ انبیا عموماً و دربارۀ وجود مقدس موسای کلیم و عیسای مسیح خصوصاً در نهایت کمال و شکوه سخن گفته است. قرآن کریم «عذراء» بودن مریم را ستوده، «مطهّر» بودن او را وصف کرده و تهمت‌های ناروایی را که به ایشان زده بودند کاملاً زدود⁽¹⁾یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلی نِساءِ الْعالَمینَ⁽²⁾(«ای مریم! خدا تو را برگزیده و پاک ساخته؛ و بر تمام زنان جهان، برتری داده است.)

بنابراین عقل و عقلا و قرآن همه حکم می‌کنند به این که براهل یهود و نصاری لازم و واجب است که آئین اسلام را پذیرفته، به آغوش گرم قرآن بازگردند و تمام کتابهای تحریف شدۀ تورات و انجیل را محو نموده کلیساهای خود را تبدیل به مسجد کنند و قرآن مجید را کتاب زندگی کتاب سعادت و کتاب آسمانی خود تلقی کنند؛ چرا که از دو فرض خارج نیست یا ملتزم می شوند که تورات و انجیل کنونی تحریف نشده و آنچه اکنون

موجود است طبق وحی بوده و هست، در این صورت لازمۀ آن اهانت به ذات قدوس سبحان و صفات مخلوق را معاذ الله بر خدا بار نمودن و معصوم ندانستن انبیای الهی و نیز تهمت به حضرت مریم می‌باشد که همه این امور از ساحت قدسی وحی و کتاب آسمانی منزّه و بری است. پس به ضرورت و برهان عقل و نقل فرض اول که عهدین تحریف نشده باشد باطل شده، و تورات و انجیل از حجیّت ساقط می‌گردد. و اما فرض دوم به برهان سبر و تقسیم، آن است که اهل کتاب اعتراف به تحریف تورات و انجیل کنند که در این صورت از باب اقرار عقلا علی انفسهم جایز نیز عهدین از حجیت و حیّز اعتبار ساقط می‌شود. بنابراین، در هر دو صورت به طور یقین پذیرش اسلام و قرآن برای اهل کتاب ضروری و فوری است و آن چه بعد از ظهور اسلام و امروزه در دست دارند چیزی جز باطل و خرافه نیست.

ام الکتاب بودن قرآن

خداوند سبحان اسامی ظاهری دارد که اظهر اسمای پروردگار اسم «ربّ» است، و با رسم ربّ در همة مخلوقات و ذرات عالم ظهور و بروز کرده است، و نیز اسماء خفی و پنهانی دارد که مخفی‌ترین اسم خداوند کلمه «هو» می‌باشد و در این اسم حقیقت غیب الغیوبی ذات قدوس متعال مندرج است.

همان‌گونه که امام سجاد علیه السلام می‌فرماید: الدانی فی علوّه و العالی فی دنوه؛⁽¹⁾خداوند در عین حال که عالی و بالا، است نزدیک است، و در عین حال که نزدیک است، بلند و متعالی است، یا در دعای افتتاح می‌خوانیم بَعُدَ فلا یری و قرب فشهد النجوی؛⁽²⁾

دور است و دیده نمی‌شود و نزدیک است و می‌بیند و شاهد نجوی است، هم بعید است و هم قریب، هم عالی است و هم دانی، قرآن کریم که تجلی اسمای حسنا و صفات علیای حضرت حق تعالی است نیز همین ویژگی خداوند را دارد، یعنی قرآن دارای مراتب ظاهر و باطن، ملک و ملکوت، قرب و بعد و علو و دنوّ می‌باشد. مرتبۀ نازله قرآن در کسوت و کثرت الفاظ و عبارات عربی مبین و فصیح در آمده و از سنخ تصور و تصدیق، مفهوم و ماهیت است و از

این رو همگان می‌توانند پس از تلاوت یا استماع و بعد از آشنایی به قوانین و فنون ادبیات عرب با تعقل و تدبر از آن بهره‌مند گردند.

حم. وَ الْکِتابِ الْمُبین. إِنَّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ⁽¹⁾(حم. سوگند به کتاب مبین (و روشنگر). که ما آن را قرآنی فصیح و عربی قرار دادیم، شاید شما (آن را) درک کنید)!.

اما ادعای قرآن قرآن کریم این است که بخشی از معارف و حقایق برین آن از قلمرو انسان‌های عادی و قدرت بشری خارج و در مکانتی عالی و بلند موجود است؛

إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَریمٌ. فی کِتابٍ مَکْنُونٍ. لایَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ⁽²⁾(که آن، قرآن کریمی است. که در کتاب محفوظی جای دارد. و جز پاکان نمی‌توانند به آن دست زنند [= دست یابند]). و لذا این مرتبه بلند و اعلای یطون و حقایق مکنون آن به ام الکتاب نامگذاری شده است؛

وَ إِنَّهُ فی أُمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکیمٌ.⁽³⁾(و آن در «امّ‌الکتاب» [= لوح محفوظ] نزد ما بلندپایه و استوار است!).

این مرتبه اعلا و الای از حقیقت قرآن را رسول خدا صلی الله علیه و آله بدون واسطة پیک وحی مستقیم از جانب ذات قدوس متعال دریافت نموده است؛

وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکیمٍ عَلیمٍ⁽⁴⁾(به یقین این قرآن از سوی حکیم و دانایی بر تو القا می‌شود).

و با علم لدنی و ام الکتاب است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله به عالی‌ترین درجه قرب الهی و مقام انسانیت و خلافت مطلقه و ولایت کلی الهی رسید.

ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی. فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی⁽⁵⁾(سپس نزدیک‌تر و نزدیکتر شد. تا آن‌که فاصله او (با پیامبر) به اندازه فاصله دو کمان یا کمتر بود).

و از جمع بین دو آیه لایَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ⁽¹⁾(و جز پاکان نمی‌توانند به آن دست زنند [= دست یابند].)

و آیة إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراًً⁽²⁾. (و در خانه‌های خود بمانید، و همچون دوران جاهلیّت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید، و نماز را برپا دارید، و زکات را بپردازید، و خدا و رسولش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد.)

استنباط و استفاده می‌شود که مرتبة برین معارف قرآن که در مقام لدن یا ام الکتاب مکنون و محفوظ است، معلوم و ممسوس و در دسترس مطهرون؛ یعنی ذوات مقدس اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام می‌باشد و تماس با باطن قرآن و حقایق مکنون آن بهرة ویژة انسانهای معصوم علیهم السلام است و دیگران حتماً به آنان نیازمندند.

پیامبر و معصومین علیهم السلام چون انسان کاملند و اولین مخلوق الهی انسان کامل است و چیزی که مخلوق اول شد بر همة مخلوقات دیگر شرافت وجودی دارد و لذا ذوات مقدسشان در عالم ملکوت ام الکتاب، و در عالم عقل قرآن معقول، در عالم مثال قرآن ممثلّ، و در عالم طبیعت قرآن ناطق؛ یعنی وجود عینی و حقیقی قرآن هستند، نه تنها احاطۀ کامل به همة حقایق و معارف قرآن تدوین دارند، بلکه خودشان قرآن تکوین‌اند و نشئۀ وجودی شان مقدم بر قرآن است و لذا همان‌گونه که ام‌الکتاب از قرآن عربی مبین بالاتر و والاتر است، معصومین علیهم السلام هم که ام الکتاب نزد آنها بوده و به آن دسترسی دارند، مقام و مرتبۀ وجودی آنها نیز از قرآن بالاتر و برتر است.

در دعای ندبه می‌خوانیم: یا من هو فی ام الکتاب لدی الله لعلی حکیم⁽³⁾خطاب به حضرت علی علیه السلام است؛ یعنی کسی که نزد خدای علی حکیم ام‌الکتاب می‌باشی.

همچنان که خود قرآن می‌فرماید: وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذی أُنْزِلَ مَعَهُ؛⁽¹⁾(پس کسانی که به او ایمان آوردند، و حمایت و یاریش کردند، و از نوری که با او نازل شده پیروی نمودند، آنان رستگارانند).

یعنی قرآن در معیت و همراه پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است. قرآن که نور است از حضرت تبعیت می‌کند، و مردم باید قرآنی و نورانی شوند و همانند قرآن از پیامبر و اهل بیت پیروی کنند. و وزان جمله امیرالمومنین علیه السلام که در عظمت شأن خود و جایگاه و منزلت قرآن فرمود. ذلک القرآن فاستنطقوه و لن ینطق لکم و لکن اخبرکم عنه.⁽²⁾وزان آیۀ 79 سورة مبارکة واقعه است که خداوند در توصیف و تجلیل قرآن می‌فرماید: انه القرآن کریم لایسمه الا المطهرون؛ یعنی «لن ینطق لکم» با جمله «لایمسّه» و مفاد «لکن اخبرکم عنه» با جمله «الا المطهرون» یکی است، مردم عادی توان استنطاق و سؤال خاص از ساحت مقدس قرآن و بهرة از معارف آن را ندارند مگر این که از سخنگوی قرآن و ناطق آن استعانت بطلبند، همان گونه که خداوند عظیم «و هو العلی العظیم» با سوگند عظیم و «انه لقسم لو تعلمون عظیم» در قرآن عظیم«و لقد آتیناک سبعاً من المثانی و القرآن العظیم»، این مطلب عظیم و مهم را فرموده که توان درک و نیل به حقیقت تفسیر و تأویل کتاب خدا و حقایق آن جز از ناحیۀ مطهرون که خدا آنها را از هرگونه آلودگی منزه و پاک نموده و به آنان طهارت و عصمت مطلقه عنایت فرموده برای احدی میسور نیست. کما این که وزان حدیث معروف امام صادق علیه السلام که در عظمت عمق و فهم دقیق احادیث معصومین علیهم السلام فرمود:

انَّ احادیثنا صعب مستصعب لایحتملها الا نبی مرسل او ملک مقرّب او عبد امتحن الله قلبه للتقوی⁽³⁾«یعنی فهم دقیق احادیث ما، بسیار مشکل است و

کسی توان تحمل آن را ندارد جز نبی مرسل یا فرشته مقرّب یا بنده‌ای که خداوند قلب او را برای تقوا آزمایش کرده است.

نیز و زان آیة إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَریمٌ. فی کِتابٍ مَکْنُونٍ. لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ است⁽¹⁾(که آن، قرآن کریمی است. که در کتاب محفوظی جای دارد. و جز پاکان نمی‌توانند به آن دست زنند [= دست یابند]).

و بدین ترتیب قرآن صامت و قرآن ناطق هر دو نور واحد و حقیقت واحدند و پیوند ناگسستنی با یکدیگر داشته، هر کدام مفسّر و مبیّن دیگری است و کلید ارتباط و بهره‌مندی از هر دو پاکی و طهارت از هر نوع آلودگی روحی، اعتقادی و اخلاقی است. بنابراین، قرآن مجید کتابی عمیق و حقیقتی گسترده است و هر کس به مقدار ظرفیت وجودی خود می‌تواند از آن بهره‌مند شود و امامان معصوم نیز آیات قرآن را برای مسلمانان یکسان معنی نمی‌کردند بلکه بسته به استعداد افراد، برای برخی ظاهر قرآن و برای برخی دیگر باطن، قرآن را تفسیر و تبیین می‌نمودند.

تبیین معارف قرآنی به تناسب ظرفیت افراد

یکی از اصحاب سِرّ و خاص امام صادق علیه السلام به نام «ذریح» محاربی از حضرت سؤالی از معنای آیة « ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ»⁽²⁾(سپس، باید آلودگیهایشان را برطرف سازند؛ و به نذرهای خود وفا کنند). می‌پرسد، امام ششم علیه السلام در جواب می‌فرماید: مقصود از «تفثهم» لقای امام و مشرف شدن حاجی به محضر امام است بعد از اعمال حج، و مقصود از «وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ»، عهد و پیمانها؛ یعنی انجام دادن مناسک حج است.

عبدالله بن سنان از اصحاب آن حضرت نیز این روایت را از ذریح محاربی شنیده می‌گوید: تفسیر و معنای آیۀ شریفه برایم تازگی داشت، به حضور مبارک امام صادق علیه السلام رسیدم، عرض کردم یابن رسول الله، آیه را برایم تفسیر بفرمائید، حضرت در جواب فرمودند: اخذ الشارب و قصّ الاظفار؛ یعنی مراد از آیه موی شارب را کم کردن و

ناخن را چیدن است، عبدالله بن سنان به امام عرض کرد، جعلت فداک ان ذریح حدثنی عنک بانک قلّت له «لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ» لقاء الامام «وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ» تلک المناسک. ذریح محاربی از شما دربارة معنای آیه نقل می‌کند که فرموده‌اید مراد از آیه لقای امام و انجام مناسک حج است ولی شما برای من به گونة دیگری تفسیر می‌فرمائید. امام صادق علیه السلام فرمودند: صَدَقَ ذریح و صَدَقتَ؛ هم خود ذریح صادق و راستگوست و هم این مطلب و خبری که داده است صادق و درست است، بعد حضرت مراتب قرآن را بیان فرمودند: ان للقرآن ظاهراً و باطناً و من یحتمل مثل ما یحتمل ذریح⁽¹⁾؛ قرآن ظاهری دارد «ثُمَّ لْیَقْضُوا» است که معنای ظاهر آن اصلاح ظاهر بدن (موی شارب و ناخن چیدن) است، و باطنی دارد که مراد اصلاح درون و باطن انسان است که بالقای امام معصوم علیهم السلام حاصل می‌گردد.

قول فصل بودن قرآن

خداوند سبحان که متکلم و نازل کنندة قرآن کریم است، از ویژگی‌های مهم کتابش را«قول فصل‌بودن» آن معرفی می‌کند: «کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ».⁽²⁾(کتابی که آیاتش هر مطلبی را در جای خود بازگو کرده، در حالی که فصیح و گویاست برای جمعیّتی که آگاهند!).

(کتابی که آیاتش هر مطلبی را در جای خود بازگو کرده، در حالی که فصیح و گویاست برای جمعیّتی که آگاهند)!

در جای دیگر می‌فرماید: «ان إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ. وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ»⁽³⁾(که این (قرآن) سخنی است که حقّ را از باطل جدا می‌کند. و هرگز شوخی نیست!).

فضای قول فصل بودن کتاب خدا آن است که اولاً: معارف و حقایق آن آنقدر روشن و آشکار است که در آن هیچ‌گونه ابهام و پیچیدگی وجود ندارد و لذا خداوند قرآن کریم را

بعنوان یادآوری آسان و روان و همه فهم معرفی می‌کند: «وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ»⁽¹⁾(ما قرآن را برای تذکّر آسان ساختیم؛ آیا کسی هست که متذکّر شود؟!).

دلیل بی ابهام بودن قرآن آن است که معارف آن با جان و دل انسان آشنا بوده همگان از فهم آن نصیبی را دارند، ولی در عین وضوح و آسانی قرآن کتابی ثقیل پرمغز و سنگین است «إِنَّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً»⁽²⁾(چرا که ما بزودی سخنی سنگین به تو القا خواهیم کرد!). قول فصل بودن قرآن یعنی اجتماع دو خصوصیت وزین و پرمحتوا بودن در عین روان و آسان بودن بدون هیچ‌گونه ابهام و پیچیدگی و بالعکس از ویژگیهای اعجاز قرآن است.

چنان که امام باقر علیه السلام در این باره می‌فرماید:

فمن زعم ان کتاب الله مبهم فقد هلک و اهلک⁽³⁾یعنی هر کس گمان کند کتاب خدا مبهم است پس به طور قطع هلاک شده و دیگران را نیز هلاک گردانیده است. هم خودش در‌باره شناخت قرآن گمراه شده و هم دیگران را نیز به گمراهی کشانده است.

البته آیات متشابه به قرآن که در بدو نظر پیچیده به نظر می‌رسد، پس از ارجاع به محکمات قابل فهم بوده، معانی آن روشن می‌گردد.

همچنین معنای «حروف مقطعه» قرآن نیز که عمدتاً رموز و تابلوهایی هستند که بیانگر محتوا و ماهیت سوره‌ها می‌باشند پس از دقت و طی مراحلی چند به خوبی روشن می‌گردد.

ثانیاً: قرآن قول فصل است یعنی آیات آن جدا جدا و باز بیان شده به طوری که حق و باطل را از یکدیگر جدا و ممتاز می‌سازد. دلیل این که قرآن جدا کننده حق از باطل است،

آن که سراسر آن حق است و از سوی خدای حق محض تنزّل بالحق یافته، «وَ بِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ»⁽¹⁾(و ما قرآن را بحق نازل کردیم؛ و بحق نازل شد.)

و هیچ‌گونه باطل و بطلانی در آن راه ندارد؛ «لا یَأْتیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ»⁽²⁾(که هیچ گونه باطلی، نه از پیش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمی‌آید).

حتی در قرآن زمینه‌ای برای شک و ریب که از مصادیق باطل است وجود ندارد و اگر افرادی مانند کفار گرفتار شک و ریب می‌شوند، به این دلیل است که چراغ عقل و فطرت را براثر گناه و کفر و نفاق خاموش کرده‌اند و با این که بصر دارند اما بصیرت و روشنی دل را ندارند فلذا کور دل می‌شوند و انسان کور دل قدرت تشخیص حق و باطل و تفاوت کلام خدا از کلام بشر را ندارد.

«فَإِنَّها لاتَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی فِی الصُّدُور»⁽³⁾(یا گوشهای شنوایی که با آن (ندای حق را) بشنوند؟! چرا که چشمهای ظاهر نابینا نمی‌شود، بلکه دلهایی که در سینه‌هاست کور می‌شود.)

ثالثاً؛ قرآن به مقتضای «قول فصل بودن»، نسبت به آرا و اقوال منقوله داوری و قضاوت می‌کند. قرآن مانند کتب تاریخی صرف نقل کننده آرای مختلف نیست بلکه نقل‌های آن توأم با قضاوت است و اگر مطلبی را نقل کند و در ابطال آن سخنی نگوید، دلیل بر امضا و قبول نمودن و به حق بودن آن است؛ همچنان که وقتی از هابیل فرزند حضرت آدم ابوالبشر7تقوای الهی را به عنوان معیار پذیرش عمل در نزد خداوند نقل می‌کند، «قالَ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ»⁽⁴⁾(گفت: «(من چه گناهی دارم؟ زیرا) خدا، تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد)! آن را ردّ و ابطال نکرده، در نتیجه قبول و امضاء می‌نماید، در حالی که گفتة منافقان را پس از نقل آن ابطال و رد می‌کند: «یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَی الْمَدینَةِ

لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنینَ وَ لکِنَّ الْمُنافِقینَ لا یَعْلَمُونَ».⁽¹⁾آنها می‌گویند: «اگر به مدینه بازگردیم، عزیزان ذلیلان را بیرون می‌کنند!» در حالی که عزت مخصوص خدا و رسول او و مؤمنان است؛ ولی منافقان نمی‌دانند)!

سخن منافقان این بودکه خود را عزیز می‌پنداشتند و مؤمنان را ذلیل اما خداوند بعد از نقل سخن باطل آنان آن را نقد و ابطال می‌کند. بنابراین قرآن قول فصل است یعنی معیار و میزان درستی و نادرستی عقاید و قوانین بشری و اخلاق و اعمال انسانها است.

رابعاً: قرآن قول فصل است یعنی حق محض است و شوخی در آن راه ندارد.

قرآن حق و هدایت و علم محض و فصل الخطاب است «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ. وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ»⁽²⁾که این (قرآن) سخنی است که حقّ را از باطل جدا می‌کند. و هرگز شوخی نیست!)

قرآن چون کلام خداوند است در آن اغراق و مبالغه گویی، طنز و شوخی نیست قرآن چون سخن وحی است، منزّه و مبرّای از عناد شهوت و غضب بوده حبّ و بغض آن مانع از اصابت رأی نیست و همواره مصون از اشتباه و لغزش می‌باشد و قرآن چون تجلّی علم الهی است هیچ وقت جهل با آن آمیخته نیست و آنچه می‌گوید علم محض و حق محض است و قرآن چون کتاب جهانی و ابدی بوده، برای همگان فصل الخطاب و حکم قاطع و وسیله تشخیص حق و باطل است.

تازگی و جاودانگی

قرآن کریم که کتاب حکمت است و یکی از اوصافش حکیم بودن آن است «یس. وَ الْقُرْآنِ الْحَکیمِ»⁽³⁾ادعای اعجاز آمیزش آن است که کتاب هدایت همة انسانها در همة اعصار است و قلمرو هدایت آن جهان شمول بوده تا مرز بشریت از هر نژاد و اقلیم و فرهنگ و آداب انسانی را شامل می‌شود و اختصاص به زمان و مکان خاص ندارد؛ «و ما هی الاّ ذکری

للبشر»⁽¹⁾، «وَ ما هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ»⁽²⁾، «نَذیراً لِلْبَشَرِ»⁽³⁾، « هُدیً لِلنَّاسِ»⁽⁴⁾به تعبیر رسول خدا صلی الله علیه و آله قرآن «مأدبه» سفره باز یعنی و غذای همیشه آماده است: «القرآن مأدبة الله فتعلموا مادبته مااستطعتم؛»⁽⁵⁾قرآن سفره و غذای آماده برای همگان است، پس فراگیرید از نعمت‌های معرفتی این سفرۀ باز الهی هر مقدار که می‌توانید.

بدین ترتیب قرآن سفرة باز و غذای همیشه آماده است تا همگان در هر عصری بر سر آن نشسته از نعمتها و میوه‌های علمی، معنوی و معرفتی آن بهره ببرند.

و به قول امام باقر علیه السلام قرآن مانند دو اختر فروزان خورشید و ماه است: یجری کما یجری الشمس و القمر... یکون علی الاموات کما یکون علی الاحیاء.⁽⁶⁾همان‌گونه که دو اختر پرفروغ خورشید و ماه همیشه در زندگی انسانها تا پایان دنیا جریان دارد و عامل روشنایی و حیات مادی آنها است، قرآن کریم نیز همواره عامل حیات و روشنایی در همۀ زمانها برای همه انسانها در زندگی روحی و فکری آنها بوده و هست، بنابراین آحاد بشر در همة اعصار و امصار همیشه به قرآن نیازمندند، لازمة جهان شمولی و دائمی بودن قرآن و نیازمندی فطری و هیشگی بشر به آن و نیز حکمت پروردگار متعال آن است که قرآن هیچ وقت مندرس و کهنه نگردد و همیشه تازه باشد.

اما تقریب برهان تازگی و جاودانگی قرآن کریم آن است که اولاً؛ قرآن کتابی جهان شمول و برای همه افراد بشر نازل شده است؛ یعنی کتابی است مردمی و به زبان جهانی سخن می‌گوید و محتوایش برای همگان پرسود و منفعت بوده نیاز همیشگی انسانها است .

ثانیاً: از آنجا که قرآن «تبیان کل شیء»⁽¹⁾

است، برای تبیین معارف و حقایق عالم نازل شده، و معارف حقایق قرآن و جهان ثابت و غیر قابل تغییر است.

ثالثاً؛ غرض از نزول قرآن هدایت فطرت انسانها است و این فطرت و فرهنگ مشترک نیز تبدیل و تغییر ناپذیر است؛ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ.⁽²⁾

رابعاً؛ فطرت انسان همواره خواهان کمال است به گونه ای که هر مقام و منزلتی پیدا کند تشنة مرتبة بالاتر است.

خامساً؛ حکمت حکیم علی الاطلاق ایجاب می‌کند که هر استعدادی که در وجود مخلوقات قرار داده است، عناصر به فعلیت رسیدن آن استعداد و قوّه را نیز مهیا سازد؛ زیرا عطای استعداد و قابلیتی که هرگز به فعلیت و ثمر نرسد، کار لغوی است و صدور کار لغو از حکیم، قبیح و از خداوند حکیم محال است.

سادساً؛ چگونه ممکن است خداوند بذر عقل را که ثمرش علم و عمل است در انسان بیافریند اما ابزار به فعلیت رسیدن آن را مهیا نکند؟ چگونه ممکن است خداوند گوهر فطرت که استعداد نیل به کمالات علمی و عملی را دارد در وجود انسانها بیافریند اما وسائل به فعلیت و ثمر رسیدن آن را در اختیار انسان قرار ندهد؟ و فرض این است که قرآن کریم وسیله و حبل الله المتینی است که فطرت انسان را شکوفا و بارور نموده، عطش فطری انسان را در رسیدن به کمالات تامین می‌کند.

سابعاً؛ زمانی قرآن حکیم استعداد انسان را شکوفا نموده نیازهای عقلی، روحی و فطری جدید و نامحدود وی را پاسخ می‌دهد که قرآن همیشه تازه و جاویدان باشد و اندرأس و کهنگی در آن راه پیدا نکند و الا با حکیم بودن قرآن و حکمت خداوند سبحان سازگاری ندارد.

رئیس مذهب امام صادق علیه السلام دربارة فلسفه تازگی و جاودانگی قرآن و این که قرآن با تکرار و درس و نشر جز تازگی اثر دیگری نمی‌پذیرد. فرمودند: لان الله تبارک و تعالی لم

یجعله لزمان دون زمان و لالناس دون ناس فهو فی کل زمان جدید و عند کل قوم غض الی یوم القیامة؛⁽¹⁾تازگی و همیشه نو بودن قرآن برای آن است که خداوند تبارک و تعالی آن را برای زمان موقت یا مردم خاصی نفرستاده و چون همیشگی و همگانی است، در هر زمان جدید است و در نزد هر مردمی تا روز قیامت شیرین و پرجذبه است.

بخش اول: مفهوم تحریف در لغت، اصطلاح، قرآن و اقسام آن

اشاره

Ø فصل اول: مفهوم تحریف

Ø فصل دوم: بزرگان شیعه و نفی تحریف

Ø فصل سوم: اهل سنّت و تنزیه یا اتهام شیعه

فصل اول

اشاره

Ø مفهوم لغوی تحریف

Ø مفهوم اصطلاحی تحریف

Ø مفهوم تحریف در قرآن

Ø اقسام تحریف

Ø پنج نمونه از تحریف معنوی قرآن

1. مفهوم لغوی «تحریف»

اشاره

واژة تحریف از مادة «حرف» به معنی اطراف،گوشه و کنارة یک شیء اخذ شده است و بدین مناسبت به کنارة شمشیر، جانب کشتی ولبة کوه حرف اطلاق می‌شود.⁽¹⁾

و تحریف نمودن چیزی؛ آن شیء را از جایگاه اصلی خود تغییر و میل دادن و در مورد دیگری استعمال نمودن می باشد.

راغب نیز در «مفردات» می‌گوید: تحریف کلام؛ یعنی سخنی که دارای دو احتمال است، تنها به یک احتمال حمل کنی هر چند برخلاف مقصود صاحب سخن باشد.⁽²⁾

به تعبیر روشن، تحریف در لغت به معنای تغییردادن ، منحرف نمودن و دگرگون ساختن است.

«ابن فارس» میگوید: حرف دارای سه معناست:⁽³⁾

الف. حرف به معنای حد و کنارة شیء، مانند قول خدای متعال «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَعْبُدُ اللَّهَ عَلیَ حَرْفٍ»⁽⁴⁾؛ یعنی خدا را بر وجهی و طریقی واحد (سطحی) عبادت می کنند.

اطاعت و بندگی پروردگار بر عبد، هم در حال توانگری و راحتی و هم در حال تنگدستی و پریشانی واجب است، امّا چنانچه بنده تنها درحال توانگری و رفاه خدا را عبادت کند و در سختی و پریشان حالی، راه معصیت پروردگار را در پیش گیرد، خدا را بر حرف (طریقی خاص) عبادت کرده است، همانگونه که خدای متعال می فرماید : «فَإِنْ أَصَابَهُ خَیرٌْ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انقَلَبَ عَلیَ وَجْهِه»؛⁽⁵⁾اگر خیری به آنها برسد حالت اطمینان پیدا می‌کنند، اما اگر مصیبتی برای امتحان به آنها رسد، دگرگون می شوند و به کفر روی می‌آورند.

ب. حرف به معنای انحراف و عدول از جهت و مسیر شیء است؛ مانند تحریف کلام در قول خدای تبارک و تعالی «یحرفوْنَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ»؛⁽¹⁾یعنی کلمات خدا را از جایگاه اصلی آن کج و از مجرای طبیعی آن منحرف می کنند.

ج. حرف به معنای اسم آلت ( المحراف ) که برای تقدیر و اندازه گیری اشیا به کار می‌رود؛ مانند آهنی که طبیب به وسیلة آن جراحت را معالجه می‌کند.

تذکر

بین دو معنای اوّل و دوّم که « ابن فارس » برای « حرف » بیان نمود، یک نوع ملازمه و تشابه وجود دارد؛ یعنی لازمه و عاقبت کناره و کج روی ، انحراف و عدول از مسیر و هدف اصلی است.

استشهادات بر معنای لغوی تحریف

شعرانی در شرح جملة « عن مواضعه » (نساء / 46) می نویسد: مراد از «مواضعه» معانی و مفاهیم الفاظ است؛ یعنی‌الفاظ را بر معانی ظاهریشان حمل و تفسیر نمیکنند، بلکه آن را بر وجوه بعیدی تاویل و تفسیر به رأی می‌کنند؛ مانند این که می‌گویند: پیغمبری که تمام انبیا بشارت به آمدنش را داده اند، حضرت محمد صلی الله علیه و آله پیامبر اسلام نیست، بلکه او پیغمبری است غیر محمد صلی الله علیه و آله است و این درحالی است که قراین و شواهدی که در تورات آمده، منطبق بر پیغمبر اسلام می باشد.⁽³⁾همچنان که شیخ محمد

عبده در ذیل آیة46 سوره نساء می‌نویسد: متبادر از لفظ تحریف ، همان تحریف ( لغوی) است؛ یعنی کلمات خداوند بر غیرآن معنایی که برایش وضع شده حمل شود، و همین گونه تاویل و تحریف موجب انکار نبوت پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و قیام در برابر آن حضرت شد، و این رسم همیشگی آنها تا این زمان است که بشارت‌های آسمانی را تاویل به سوء کنند⁽¹⁾.

2 . سخنان اهل بیت علیهم السلام در میان احادیث و گفتار اهل بیت علیهم السلام نیز« حرف » به معنای لغوی به کار رفته است:

الف. امام باقر علیه السلام می فرماید : و رجل قرأ القرآن فحفظ حروفه و ضیّع حدوده؛ شخصی که قرائت قرآن می‌کند، حروف آن را خوب حفظ و نگهداری می‌کند، اما معانی و حدود آن را مراعات نمی کند.⁽²⁾

ب. امام باقر علیه السلام همچنین می‌فرماید: کل امة قد رفع الله عنهم علم الکتاب حین نبذوه… و در نامه ای خطاب به سعد الخیرمی فرماید: و کان من نبذهم الکتاب ان اقاموا حروفه و حرفوا حدوده فهم یروونه و لایرعونه؛⁽³⁾یکی از روش‌های آنها در بی اعتنایی به کتاب خدا این بود که الفاظ و حروف را به خوبی بر پا می داشتند، اما حدود و مضامین آن را تحریف می‌کردند. قرآن را روایت و تلاوت می نمودند، اما مراعات معانی آن را نمی‌کردند.

ج. جابر بن عبدالله انصاری از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: یجی یوم القیامه ثلاثه یشکون: المُصحف والمسجد والعترإ. یقول المصحف: یا رب حرّفونی و مزّقونی ویقول المسجد: یاربّ عطلونی وضیّعونی وتقول العتره: یاربّ قتلونا وطردونا»؛⁽⁴⁾

روز قیامت، سه چیز شکایت می‌کنند: قرآن، مسجد و عترت. مصحف می‌گوید: پروردگارا! مرا تحریف کردند

و درهم شکستند و مسجد می‌گوید: پروردگارا! مرا رها کردند وضایع ساختند و عترت می‌گوید: پروردگارا! ما را کشتند و بیرون راندند.

د. حسن بن عطیه ازامام صادق علیه السلام نقل می‌کند: اللهم العن الذین کذّبوا رسلک و هدموا کعبتک وحرّفوا کتابک⁽¹⁾خداوندا! لعن کن کسانی را که پیامبرانت را تکذیب کردند و کعبه‌ات را ویران ساختند و کتابت را تحریف نمودند.

تذکّر

پرواضح است که مراد از تحریف در این روایات، تحریف اصطلاحی نیست، بلکه مقصود تفسیر به رأی و معنا کردن از روی هوای نفس و برداشت باطل است؛ یعنی امت اسلامی کاری به ظاهر قرآن نداشتند. حروف قرآن، عبادات و الفاظ را به خوبی محافظت می‌کردند، امّا آن را بد تأویل و تفسیر کرده، احکامش را تغییر می‌دادند، نه این که لفظ آیه را عوض کنند یا بردارند. شاهد بر مدّعا، حدیث دوّم از امام باقر علیه السلام است که به «سعدالخیر» فرمود: امت اسلامی کاری به ظاهر قرآن نداشتند. حروف قرآن، کلمات و آیات آن را خوب نگهداری کردند، امّا حدود احکام و معانی آن را تغییر دادند.⁽²⁾

تحریف قرآن بدین معنا (تفسیر به رأی)، روش و سیرة مستمر بدعت‌گذاران اموی، مروانی و عباسی بوده است. آنان ظاهر و الفاظ قرآن را حفظ می‌کردند، امّا معانی و حدود آن را از روی میل و رأی خود تغییر می‌دادند.

2. مفهوم اصطلاحی تحریف

تحریف در اصطلاح؛ یعنی کاستن و یا زیادکردن، یا عوض نمودن حروف ،کلمات و آیات قرآن با غیر آن و استعمال درغیر موردشان ،که خود تحریف اصطلاحی اقسامی دارد.

مفهوم تحریف در قرآن

از بررسی و جمع بندی همه آیاتی که در قرآن کریم در مورد تحریف اهل کتاب و اصل مادة «حرف» بکار رفته، می توان چنین استنباط نمود که دانشمندان اهل کتاب به

انواع تغییر و تحریف در «عهدین» دست می زدند و واژة تحریف در قرآن اولاً: هم در«معنای لغوی»؛ یعنی حمل لفظ بر غیر معنای واقعی و تفسیر غلط از آن، استعمال شده که آیات ذیل شاهد بر این مدعا است.

بعضی از مردم خدا را تنها با زبان می پرستند (از اطراف)، پس اگر دنیا به آنها رو کند حالت اطمینان پیدا می‌کنند، اما اگر مصیبتی به عنوان امتحان به آنها برسد دگرگون می شوند و به کفر رو می آورند.

زمخشری در ذیل آیة فوق می‌نویسد: بعضی از مردم بر کناری ایستاده، در وسط میدان نمی‌آیند، قرآن این افراد دو دل را به کسانی تشبیه می‌کند که درحاشیه و کنار لشکر حرکت می‌کنند و منتظرند چه پیش می‌آید، اگر درحوادث پیروزی و غنیمت نصیب همراهانشان گردد، می‌مانند وگرنه با عجله صحنه را ترک نموده به کناری می‌خزند.⁽²⁾

تذکّر

چون یکی از معانی «حرف» لبة کوه و کنارة اشیا است؛ لذا تعبیر به «علی حرف» در آیة کریمه اشاره است به تزلزل ایمان کسانی که در متن اسلام و ایمان قرار ندارند، بلکه در کنار و لبة آنند و افرادی که در کنارة چیزی قرار گرفته‌اند، ثبات و استقرار نداشته، با کوچکترین حادثه‌ای ایمانشان را از دست می‌دهند.

تذکّر

«متحرّف» از ماده «تحرف» به معنای کناره‌گیری از وسط به اطراف و حاشیه‌ها است و مقصود از این جمله این است که جنگجویان به عنوان یک تاکتیک جنگی از مقابل دشمن بگریزند و به کناری بروند که او را به دنبال خود بکشانند و ناگهان ضربة غافل‌گیرانه را بر پیکر او وارد سازند. پیداست که کلمة «متحرّف» در آیه در همان فضای لغوی که به معنای اطراف و کناره باشد استعمال شده است.

ثانیاً : واژة تحریف در قرآن در معنای اصطلاحی (تحریف معنوی) به کار رفته است، و این کار یهود بود که با دخل و تصرف در معانی الفاظ و کلماتی که در کتاب آسمانی آنها نازل شده بود، آنها را تفسیر به رأی و تأویل سوء می کردند، و با این عملشان، حقایق را کتمان و بشارتها و مژده های انبیای گذشته را به قدوم پیامبر گرامی اسلام اخفا می‌نمودند. آیات ذیل براین مدعا دلالت دارند.

تذکّر

«یلوون» از مادة «لیّ» به معنای پیچیدن و کج کردن است،⁽¹⁾

این تعبیر کنایه از تحریف سخنان خدا است؛ زیرا یهود به هنگام تلاوت کتاب خدا زبان خود را می‌پیچانند و به شکلی لهجة کلام را تغییر می‌دادند که معنای دیگری از آن فهمیده شود، و جملة «لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الکتابِ وَماهُوَ مِن الکِتابْ»؛ آن چنان ماهرانه این کار را انجام می‌دهند که شما گمان می‌کنید آنچه می‌گویند آیاتی است که از طرف خدا نازل شده در حالی که چنین نیست، قرینه است که الفاظ را به صورت اصلی حفظ می‌کنند و معانی و حقایق کتاب را تغییر می‌دهند، و آیاتش را تفسیر به رأی می‌کنند، و این کار همان تحریف معنوی می‌باشد.

تذکّر

مراد از قید «عن مَواضِعه» در آیه 13 سورة مائده، آن است که برخی از یهود سخنان خدا را از جای اصلی خود تحریف می‌کرده، به کناری می‌برند و به معانی مشابه اصلی تفسیر می‌کنند و این عملشان در حقیقت تفسیر به رأی و تحریف معنوی می‌باشد. همچنین از جمله «مِنْ بعدِ مَواضِعِه» در آیه 41 سورة مائده؛ یعنی پس از آن که کلمات در جایگاه و معنای خود استقرار یافت، آن را منحرف کرده به سوی فضای دیگری بردند، پیداست این گونه برخورد با آیات الهی همان تحریف معنوی است، و از جملة «منْ بَعد ما عَقلوهُ» در آیه 75 سورة بقره استفاده می‌شود که عده‌ای از اهل یهود سخنان خدا را می‌شنیدند، ولی پس از فهمیدن آن را تحریف می‌کردند؛ یعنی چون با مصالح و منافعشان سازگار نبود آن را به معانی دلخواهشان منحرف می‌نمودند و این عمل یهود چیزی جز تحریف و تغییر معنوی نمی‌باشد.

ثالثاً؛ واژة تحریف در قرآن گاهی در معنای اصطلاحی «لفظی» نیز استعمال شده است. که آیة ذیل گویای این مطلب است.

مِّنَ الَّذِینَ هَادُواْ یحَُرِّفُونَ الْکلَِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سمَِعْنَا وَ عَصَیْنَا وَ اسمَْعْ غَیرَْ مُسْمَعٍ وَ رَاعِنَا لَیَّا بِأَلْسِنَتهِِمْ وَ طَعْنًا فیِ‌الدِّینِ؛⁽¹⁾

بعضی از یهود، سخنان را از جای خود تحریف می کنند و به جای این که بگویند: شنیدیم و اطاعت کردیم، می‌گویند: شنیدیم و مخالفت کردیم، و نیز می‌گویند: بشنو! که هرگز نشنوی ! و (از روی تمسخّر می گویند) راعنا ]ما را تحمیق کن ![ تا با زبان خود حقایق را برگردانند و در آیین خدا، طعنه زنند.

تذکر

روشن است که کلمة تحریف در آیة شریفه به قرینة جملات بعدی آیه، جنبة لفظی داشته که مقصود همان تحریف لفظی که تغییر عبارت و تصرف در الفاظ است می‌باشد؛ زیرا آنها می‌گویند: «سَمِعْنا وَ عَصَیناً، ما شنیدیم و مخالفت کردیم»؛ یعنی به جای این که بگویند «سمعنا وَ اَطَعنا، شنیدیم و اطاعت کردیم»، می‌گویند شنیدیم و مخالفت کردیم. این نیرنگ مانند سخن افرادی می‌ماند که گاهی از روی تمسخّر و استهزاء می‌گویند: « شما امر کنید، کسی جرأت دارد اطاعت کند».

بنابراین، تاکنون روشن شد که مادة تحریف در قرآن در دو معنای لغوی (معنوی) و لفظی دربارة تورات قوم یهود استعمال شده است. و البته این مطلب اثبات نمی کند که قرآن هم دچار تحریف لفظی و تغییر کلمات قرآنی یا غیرآن شده باشد. همچنان که «شیخ طوسی» می گوید: تحریف (یهود) به دو امر صورت گرفته است: یکی سوء تأویل و تفسیر؛ و دیگری تغییر و تبدیل سخنان خدا. ⁽²⁾

اقسام تحریف

اشاره

در یک تقسیم بندی صحیح و دقیق می توان اقسام تحریف اصطلاحی را این گونه بیان کرد:

تحریف یا لفظی است یا معنوی، و تحریف لفظی نیز خودش اقسامی داردکه عبارتنداز:

نگارنده در رساله حاضر به تحقیق و بررسی هر یک از موارد مزبور خواهد پرداخت.

الف. تحریف معنوی

اشاره

تحریف معنوی عبارت است از این که مفهوم و محتوای کلمه یا لفظی طوری تغییر داده شود و درغیر معنای اصلیش - بدون تغییر در ظاهر لفظ و بدون قرینه - استعمال گردد که خلاف مقصد و مقصود متکلم باشد. همچنان‌که تحریف در آیة شریفه ذیل به همین معنا آمده است. یهود عبارات و کلماتی را که درکتاب آسمانی آنها (تورات) نازل شده بود، بر خلاف معنای واقعی و ذاتی آن تفسیر می کردند.

من الّذین هادُوا یُحرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ؛⁽¹⁾برخی از یهودیان سخنان را از محل خود تحریف و برکناری می‌زنند.

«فخر رازی» در ذیل آیة شریفه می‌نویسد:

مراد از تحریف در آیة شریفه یُحرِّ فُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ، ایجاد و القای شبهة باطله و تاویل معانی فاسده و حمل لفظ از معنای حقیقی به معانی باطل با حیله و نیرنگ است، همانند کاری که بدعت گذاران نسبت به آیاتی که مخالف با مذهب باطلشان هست می‌کنند، سپس می‌افزاید: اما تحریف در آیة 41 سورة مائده یُحرِّ فُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ، در دو امر صورت گرفته است: یکی، تاویل باطل و معنای فاسد که جمله «یُحرِّفُونَ الْکَلِمَ» بر آن دلالت دارد، و دیگری خارج کردن الفاظ وکلمات ازکتاب که مستفاد از جمله «من بعد مواضعه» می باشد.⁽²⁾

تذکر

به نظر می‌رسد این آیة شریفه به باور فخر رازی هم در تحریف معنوی و هم در تحریف لفظی استعمال شده است، همچنان که ظاهر کلام وی گویای این مطلب می باشد.

«طبرسی» در شرح و تفسیر آیة شریفه چنین می نویسد: «یحرِفُونَ الْکَلمُ عن مواضعه»؛ یعنی کلمات خدا را به غیر آن معانی که نازل شده تفسیر می‌کنند و صفات پیغمبر اسلام را و نشانة آمدنش را که درکتابهایشان آمده تغییر می‌دهند. بنابراین، می‌توان گفت: تحریف در دو چیز واقع شده است: یکی سوء تأویل و تفسیر به رأی نمودن، و دیگری تغییر و تبدیل کلمات خدا، همان‌طور که در آیة 78 سوره آل عمران آمده است: وَ یُقُولُونَ هْوُ من عنْداللهِ وَ ما هْوُ من عنْداللهِ وَ یقُولُونَ علَی اللهِ الْکَذبَ وَ هْم یُعلَمْونَ؛⁽¹⁾می‌گویند آن از طرف خدا است، با این که از طرف خدا نمی باشد و به خدا دروغ می بندند، درحالی که می دانند.

تذکر

بی‌تردید تحریف معنوی در قرآن کریم واقع شده است، به جهت آن که تفسیر و حمل آیات بر معانی و مفاهیمی که مقصد و مقصود اصلی شان نیست، بسیار دیده و نو شته شده است. معمولاً بدعت‌گذاران و صاحبان مکاتب و مذاهب باطل در قرآن مجید به چنین تفسیر و تحریفی مبتلا شده، آیات آن را بر وفق مراد و نظریات واهی خویش تفسیر و تأویل نموده‌اند، و عقاید و افکار خود را تفسیر آیات قرآن تلقی نموده، و به تعبیری دیگر قرآن را تفسیر به رأی نموده اند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مورد تفسیر به رأی فرمودند: من فسر القرآن برأیه فلیتبوأ مقعده من النار؛ هر کس قرآن را به رأی خود تفسیر کند، پس جایگاهش را باید ازآتش آماده سازد.⁽²⁾

همچنان که این آیه به صراحت دلالت بر وقوع تحریف معنوی در آیات کریمة قرآن دارد، فَأَمَّا الَّذینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْویلِهِ؛⁽¹⁾اما آنها که در قلوبشان انحراف است، پیروی از متشابهات می‌کنند تا فتنه انگیزی کنند و تفسیر (نادرستی) برای آن می‌طلبند؛ یعنی فتنه انگیزان آیات متشابه را دستخوش تاویل باطل خود قرار می دهند تا با برداشت نا صحیح و تفسیر غلط از آیات قرآن مردم را گمراه سازند.

رسول خدا می فرما ید: من فسر القران برأ یه فقد افتری علی الله الکذب؛⁽²⁾هرکس آیات قرآن را طبق رأی و مراد خویش تفسیر کند، به تحقیق به خدا نسبت دروغ بسته است.

حضرت درجای دیگر می‌فرماید: من فسّر برأیه آیة من کتاب الله فقدکفر؛ کسی که آیه‌ای از قرآن را به رأی و نظرخود تفسیر کند، به خدا کفر ورزیده است. چنانچه این نوع از تحریف و بدعت در قرآن، توسط طاغوتها و دشمنان اسلام و رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیتش: صورت نمی‌گرفت، امروزه این همه فرق و مذاهب مختلف اسلامی؛ نظیر مفوضه، مجسمه و... به وجود نمی‌آمد.

پرواضح است که تحریف معنوی و تفسیر به رأی، نمی‌تواند لطمه‌ای به ساحت حجیت و اعتبار قطعی قرآن وارد ساخته، اصل متن وحی را متغیر گرداند.

اِخبار علی علیه السلام از وقوع تحریف معنوی

امیرالمؤمنین علی علیه السلام از وقوع چنین تحریفی در زمان خویش به خدا شکوه کرده، چنین می‌فرماید: الی الله اشکو من معشر یعشون جهالاً و یموتون ضلالاً، فیهم سلعه ابورمن الکتاب اذا تلی حق تلاوته و لاسلعه انفق بیعاً و لاانملی ثمناً من الکتاب اذا حرف عن مواضعه؛⁽³⁾به خدا شکوه می برم از مردمی که با جهالت و نادانی زندگی می کنند و با گمراهی و ضلالت می میرند. درمیان آنها کالایی کسادتر و خوارتر از قرآن آن گاه که

شایسته است تلاوت شود و متاعی سود آورتر وگران‌بهاتر از قرآن آن‌گاه که از جایگاه اصلیش منحرف شود وجود ندارد».

همچنین امیرالمؤمنین علی علیه السلام در خطبة دیگری از وقوع تحریف معنوی قرآن در آینده خبر می‌دهد. حضرت می‌فرماید:

وانّه سیاتی علیکم من بعدی زمان … ولیس عند اهل ذلک الزمان سلعة ابور من کتاب اذا تلی حق تلاوته ولا انفق منه اذا حرّف عن مواضعه؛ ⁽¹⁾همانا پس از من روزگاری بر شما فرا خواهد رسید که نزد مردم آن زمان کالایی زیانمندتر از قرآن نیست،آن گاه که بخوانند و تفسیر کنند، و متاعی پرسودتر از قرآن یافت نمی‌شود، آن گاه که آن را تحریف کنند،وآن را از جایگاهش منحرف سازند.

همچنین امام علی علیه السلام توصیه می کند به عبدالله بن عباس که برای بحث و گفت وگو با خوارج به جای قرآن به حدیث نبوی و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله احتجاج و استناد کند: لاتخاصمهم بالقرآن، فان القرآن حمال ذووجوه، تقول و یقولون ولکن حاجهم بالسنة، فانّهم لن یجدوا عنها محیصاً ⁽²⁾با آنان با آیات قرآن جدال مکن؛ زیرا قرآن وجوه و معانی زیادی دارد، تو می گویی و آنان در جواب چیز دیگری می گویند و به جایی نمی رسید، لکن با آنان با حدیث و سنّت احتجاج کن که دیگر سنّت چون صریح و روشن است گریزی نخواهد داشت.

امام باقر علیه السلام نیز در روایتی از تحریف معنوی قرآن سخن گفته، می‌فرماید:

ورجلٌ قرأ القرآن فخفظ حروفه وضّیع حدوده⁽³⁾و شخصی که قرآن را خوب قرائت می‌کند، حروف، حرکات و الفاظش را خوب حفظ و نگهداری می‌کند، امّا احکام و مضامینش را ضایع می سازد.

پنج نمونه از تحریف معنوی آیات قرآن

اشاره

اگر چه در قرآن، آیات زیاد، دلایل واضح و بیّنات فراوانی که گویای شرافت، منزلت و مقام رفیع اهل بیت علیهم السلام و جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله است وجود دارد، ولیکن نگارنده به جهت رعایت اختصار تنها پنج آیه از آیات مربوط به تحریف فضائل اهل بیت علیهم السلام را مورد بررسی قرار خواهد داد.

1. آیه لیلة المبیت

اشاره

وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَءُوفُ بِالْعِبَادِ؛⁽¹⁾بعضی از مردم با ایمان و فداکار همچون علی علیه السلام در لیلة المبیت به هنگام خفتن در جایگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله جان خود را در برابر خشنودی خدا می‌فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است.

شأن نزول آیه

آیة فوق بیانگر یکی از بزرگ‌رین فضایل امیرالمؤمنین علی علیه السلام است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هنگام هجرت به مدینه -جهت ادای دین و تحویل امانات مردم- علی علیه السلام را جانشین خود قرار داد، و شب هنگامی که می‌خواست به «غارثور» برود به علی علیه السلام دستور داد در بسترش بخوابد و پارچه سبز رنگی (برد حضرمی) که مخصوص خود پیامبر بود روی خویش بکشد. در این هنگام خداوند به جبرئیل و میکائیل وحی فرستاد که من بین شما برادری ایجاد کردم و عمر یکی از شما را طولانی تر قرار دادم، کدام یک از شما حاضر است ایثار به نفس کند و زندگی دیگری را برخود مقدم دارد، هیچ کدام حاضر نشدند. به آنها وحی شد، اکنون علی علیه السلام در بستر پیامبر خوابیده و آماده شده جان خویش را فدای او سازد، به زمین بروید و حافظ و نگهبان او باشید. هنگامی که جبرئیل بالای سر و میکائیل پائین پای علی علیه السلام نشسته بودند، جبرئیل می گفت: آفرین به تو ای علی علیه السلام ! خداوند به واسطه تو بر فرشتگان مباهات می کند و در این هنگام آیة فوق نازل گردید و مشرکان اطراف خانه را محاصره کرده، به بستر پیامبر صلی الله علیه و آله هجوم آوردند، اما دیدند علی علیه السلام جای

آن حضرت خوابیده و آماده شده جانش را فدای پیامبر صلی الله علیه و آله سازد⁽¹⁾،

در این هنگام آیة فوق نازل گردید ، و به این مناسبت آن شب تاریخی به نام «لیلة المبیت» نام گذاری شده است.

ابوجعفر اسکافی دربارة شأن نزول آیه شریفه چنین می‌گوید: همان طور که «ابن ابی الحدید» در شرح نهج البلاغه ذکرکرده است، حدیث فراش؛ یعنی جریان خوابیدن علی علیه السلام در بستر رسول خدا صلی الله علیه و آله به تواتر ثابت شده است، و غیر از افرادی که مسلمان نیستند و افراد سبک مغز (مجنون) آن را انکار نمی کنند.⁽²⁾

تقریب استدلال

قدر متیقن از مدلول آیه، علی علیه السلام می باشد؛ بدین گونه که درمعنای آیه که مرحله دلالت است، دو مسأله مورد لحاظ است: نخست دلالت استعمالی، و دیگری دلالت مراد جدی. اگر قایل نشویم که در مرحلة دلالت استعمالی تحریف معنوی صورت گرفته، در مرحلة مراد جدی قطعاً تحریف صورت گرفته است و مرحلة مراد جدی همان مرحله ای است که قدر متیقن از ناس ملحوظ خواهد بود، و آیه در مورد قدر متیقن، نص و صریح است به خاطر این که خروج قدر متیقن از مورد آیه مستهجن است، و استهجان خروج قدر متیقن از آیه موجب می شود که آیه در مورد متیقن نصّ بشود و خارج نمودن موردی که آیه در آن مورد نصّ است، از بارزترین مصادیق و نمونه های تحریف معنوی محسوب می‌گردد؛ چه آن که «یَشْری نَفْسَهُ اِبْتغِاءَ مَرضاتِ الله» در واقع بیان فضیلتی است برای «مَنْ»؛ یعنی بعضی از مردم با ایمان کسی است که این فضیلت را دارد که جان خویش را در برابر خشنودی خداوند می فروشد.

با تمام شهرت و کثرت نقل شأن نزول این آیه درباره علی علیه السلام در منابع حدیثی، تفسیری شیعه و اهل سنت، لکن متأسفانه معاویه - دشمن قسم خوردة خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله – که تمام سعی و تلاش خود را مصروف محو تعالیم تمام انبیا و اوصیای خدا نموده،

«سمرة بن جندب» را خواست و با 400 هزار درهم نقره وی را تطمیع کرد تا شأن نزول و فضیلت آیة فوق را مورد « ابن ملجم مرادی » جعل کند و آیة 204 سورة بقره⁽¹⁾را که درمورد یکی از بدترین سرکرده‌های منافقان نازل گردیده بود، بگوید: درباره علی ابن ابیطالب علیه السلام نازل شده است، و آن منافق خباثت پیشه نیز چنین کرد و گفت من از پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: آیه 204 سوره بقره در شأن علی ابن ابیطالب علیه السلام نازل گردیده و آیه 207 سوره بقره در شأن و منزلت ابن ملجم مرادی، قاتل علی علیه السلام وارد شده است.

از آن جا که سخن سمرة بن جندب یک دروغ خیلی واضح بود، حتی یک نفر هم آن را از وی قبول نکرد. آیة مورد بحث یکی از شاخص ترین نمونه هایی است که آشکارا فضیلت قطعی و مورد توافق شیعه و سنی در مورد علی علیه السلام را مورد چالش و تحریف معنوی قرار داده است.

2. آیة اطاعت از اولوا الامر

اشاره

یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ أَطِیعُواْ اللَّهَ وَ أَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَ أُوْلیِ الْأَمْرِ مِنکمُ‌ْ ؛⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولی الامر را.

این آیه پیرامون یکی از اساسی ترین مسایل اسلامی؛ یعنی مسألة پیشوایی و امامت مسلمان‌ها بحث کرده،

رهبری مادی و معنوی آنان را در امور مختلف دینی و اجتماعی مشخص می سازد.

نخست به مردمی که ایمان آورده اند دستور می دهد از خداوند اطاعت کنند، و در مرحلة بعد فرمان به پیروی از پیامبر خدا7، و در مرحلة سوم فرمان به اطاعت و تبعیت از الواالامر می دهد.

تقریب استدلال

از آن جا که فخر رازی در ذیل آیة شریفه، استدلال قابل قبولی در دلالت آیه بر افراد معصوم ارایه کرده، ما نیز همان را بیان می کنیم. وی می گوید: مستفاد از آیة مذکور اطلاق وجوب اطاعت است، و کسی که خداوند اطاعت او را به طور قطع و بدون چون و چرا لازم بشمرد، حتماً باید معصوم باشد؛ زیرا اگر معصوم از خطا نباشد، به این معنا خواهد بود که خداوند درعین احتمال ارتکاب خطا از او، اطاعت وی را لازم شمرده و پیروی از او را در انجام خطا لازم دانسته است و این خود به مثابة تناقض‌گویی در حکم الهی است؛ زیرا از یک طرف انجام آن عمل ممنوع است، از طرف دیگر پیروی از «اولوا الامر» لازم است و این موجب «اجتماع امر ونهی» می شود . بنابراین، از یک طرف می بینیم خداوند اطاعت فرمان اولوا الامر را بدون هیچ قیدوشرطی لازم دانسته و ازطرف دیگر اگر اولوا الامر، معصوم از خطا نباشد، چنین فرمانی صحیح نیست؛ لذا از این برهان استفاده می کنیم که اولوا الامر در آیة مزبور حتماً باید معصوم باشند⁽¹⁾.

تذکر

استدلال رازی در مورد عصمت اولو الامر مورد پذیرش نگارنده نیز می باشد، ولی در مورد مصداق معصوم که ایشان می گوید: «این معصوم یا مجموع امت است و یا برخی از امت اسلام، و احتمال دوم قابل قبول نیست؛ زیرا این برخی را باید ما بشناسیم و به آنها دسترسی داشته باشیم، ولی چون قادر به این کار نیستیم این احتمال مردود می شود. تنها احتمال اوّل باقی می‌ماند که معصوم مجموع این امت است و این خود دلیل است بر این که اجماع و اتفاق امت حجت و معتبر است»، با او اختلاف نظر جدی دارد.

اشکالات نگارنده بر فخر رازی

اولاً، نظر ایشان را درمورد معصوم بودن مجموع امت قبول نداریم؛ زیرا تحصیل اتفاق آرای همة امت یا نمایندگان آنها در حکومت اسلامی، مسائل و مشکلات مسلمان‌ها غالباً ممکن نیست؛ ثانیاً، پیروی و تبعیت از اکثریت - افزون بر این که آنها معصوم نیستند

پیروی از اولواالامر محسوب نمی‌گردد. بنابراین، اطاعت از آنها به طور مطلق لازم نمی‌باشد؛ ثالثاً، لازمة سخن فخررازی و پیروانش این می شود که عملاً اطاعت از اولوالامر تعطیل گردد، و یا به صورت یک موضوع بسیار شاذّ و نادری در آید؛ رابعاً، در علم اصول ثابت شده، اجماعی حجت است که کشف از قول و نظر امام معصوم بکند و الّا رأی «مجموع امت» منهای رأی امام معصوم حجیّت و اعتباری ندارد .

نتیجة استدلال و پاسخ به اشکالات فخر رازی در آیة کریمه این شد که آیة مذکور دلالت بر امامت و عصمت اهل بیت و امامان معصوم علیهم السلام دارد .

اما دربارة این که مصداق اولوالامر چه کسانی هستند، اگرچه عموم مفسران شیعه⁽¹⁾و

برخی ازمفسران اهل سنت⁽²⁾با استناد به قرائن و شواهد داخل و خارج آیة شریفه اتفاق نظر دارند که منظور از اولوالامر «امامان معصوم» می‌باشند و لاغیر و آیه مذکور دلالت بر امامت و ولایت و نیز عصمت اهل بیت و امامان معصوم علیهم السلام می‌کند، اما مع‌الاسف بعضی از مفسران برای پوشاندن حقایق و مخفی نمودن فضائل خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله در قرآن اظهار می دارند که مراد از اولواالامر در آیة شریفه مطلق است و شامل همة علما و دانشمندان، فرماندهان لشکر، نمایندگان عموم طبقات و صاحب منصبان می‌شود، نه این که آیه در خصوص علی علیه السلام و امامان معصوم علیهم السلام نازل گردیده باشد.⁽³⁾

خلاصه این که، این گونه اظهارنظر در مورد مفاد آیه با وجود قرائن محکم و قوی‌ای که از آن سخن رفت، نوعی تحمیل و تفسیر به رأی به شمار آمده، چیزی جز تحریف و تفسیر در محتوا و مفهوم آیه نیست.

3. آیة مودّت

اشاره

قُل لَّا أَسَْلُکمُ‌ْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فیِ الْقُرْبیَ؛⁽¹⁾بگو من مزدی از شما در برابر رسالت جز محبت نزدیکانم نمی‌طلبم .

تقریب استدلال

اولاً، بر اساس یک قضیة منفصله، چنانچه معنا و تفسیر «القربی» در آیه بخواهد غیر اهل بیت پیامبر باشد از سه احتمال خارج نیست: قرب الهی؛ بستگان خودتان؛ خویشاوندی مرا نسبت به خود محفوظ دارید. با اثبات بطلان سه احتمال یادشده، معنای«القربی» در آیه مزبور در اهل بیت پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام تعیّن خواهد یافت. احتمال نخست؛ یعنی این که مراد از « القربی» قرب الهی باشد، به هیچ وجه با ظاهر آیه سازگار نیست؛ زیرا معنای آیه چنین می شود که من از شما دوستی اطاعت الهی را می‌خواهم، درحالی که باید گفته شود من از شما اطاعت الهی را می‌خواهم، نه مودت اطاعت را، افزون بر این که قرب الهی را حتی مشرکان نیز علاقمند بوده، عبادت بتها را وسیله ای برای این کار می دانستند. «مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِیُقَرِّبُونَا إِلیَ اللَّهِ زُلْفَی»⁽²⁾اینها (بتها) را نمی‌پرستیم مگر به خاطر این که ما را به خداوند نزدیک کند. پس احتمال نخست مردود شد.

اما احتمال دوم که منظور از «القربی» دوست داشتن بستگان خودتان باشد، این معنا نیز هیچ تناسبی با رسالت و پاداش آن حضرت ندارد؛ زیرا دوست داشتن بستگان خود چه خدمتی می تواند به پیامبر صلی الله علیه و آله باشد و چگونه ممکن است اجر رسالت قرار گیرد. بنابراین، این احتمال نیز باطل است. اما احتمال سوم این که، مقصود از «القربی» این باشدکه رسول خدا بفرماید: خویشاوندی نسبی مرا نسبت به خود محفوظ دارید و به خاطر این که با اکثر قبایل شما رابطه خویشاوندی دارم، مرا آزار ندهید. این معنا نیز از دو معنای قبل بدتر است؛ چون درخواست اجر رسالت از کسانی است که رسالت اورا قبول کرده اند و اگر کسانی رسالت را پذیرا شوند، دیگر نیازی نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله را به عنوان قرابت و

خویشاوندی دوست و محترم بشمارند؛ چرا که احترام ناشی از قبول رسالت مافوق همه اینهاست. پس نتیجه این می شود که منظور از «ذوی القربی» نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله است و محبت آنها وسیله است برای قبول امامت امامان معصوم علیهم السلام و پشتوانه ای برای اجر رسالت است.

ثانیاً، مودت در آیه شریفه به لحاظ تناسب حکم و موضوع، امری لازم و اصولی است نه صرفاً استحبابی؛ چون آیه در ظاهر خبر، ولی در باطن انشاء است؛ لذا «القربی» باید افراد فوق العاده و واجد کمالات باشند تا موضوع حکم مودت قرار گیرند؛ چون قریش از دشمنان سرسخت پیامبر صلی الله علیه و آله بودند و با حضرت می‌جنگیدند و لذا معنای اجر وقتی تمام می شود که پیامبر صلی الله علیه و آله آنها را هدایت کرده باشد و آنها ایمان آورده باشند؛ زیرا با فرض باقی ماندن درکفر و تکذیب دعوت آن حضرت، چیزی از آن حضرت نگرفته اند تا در مقابلش اجری بدهند. به فرض هم که به آن حضرت ایمان آورده باشند، تازه به یکی از اصول سه گانه دین ایمان آورده اند، نه به همة دین، تا باز بدهکار فرد باشند. افزون براین که در همین فرض دیگر بغض و دشمنی تصور ندارد تا ترک آن مزد رسالت فرض شود، و رسول خدا آن را از ایشان بخواهد.

ثالثاً، نکتة قابل توجه این که غیر از آیة مورد بحث، کلمه «القربی» در پانزده مورد دیگر در قرآن استعمال گردیده و در تمام آنها به معنای خویشاوندان و نزدیکان است.⁽¹⁾

رابعاً، در ذیل آیة فوق، روایات صحیح از اهل سنت وارد شده است که به وضوح مقام اهل بیت و اهمیت محبت آنها را بیان می‌کند. برای نمونه چند فراز از یک روایت از زمخشری، فخر رازی، قرطبی و ثعلبی ذکر می‌گردد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: من مات علی حب آل محمد مات شهیدا، الا من مات علی حب آل محمد مات تائباً، الا من مات علی حب آل محمد مات علی السنة و الجماعه، الا من

مات علی بغض آل محمد مات کافراَ، الا من مات علی بغض آل محمد مات جاء یوم القیامه مکتوب بین عینه آیس من رحمة الله؛

هرکس با محبت آل محمد بمیرد، شهید از دنیا رفته است. آگاه باشید هر کس با محبت آل محمد بمیرد، با توبه از دنیا رفته است. آگاه باشید هر کس با محبّت آل محمد بمیرد، با سنت و جماعت اسلام از دنیا رفته است. آگاه باشید هر کس با عداوت آل محمد بمیرد، کافر از دنیا رفته است. آگاه باشید هر کس با عداوت آل محمد بمیرد، روز قیامت در حالی وارد عرصه محشر می شود که در پیشانی او نوشته شده : مایوس از رحمت خدا!⁽¹⁾

در معنا، تفسیر و شأن نزول آیة فوق با آن که همة مفسران شیعه ⁽²⁾و

جمعی از مفسران اهل سنت⁽³⁾اتفاق نظر دارند و بر این باورندکه منظور از«ذوی القربی» در آیة شریفه نزدیکان و آل پیغمبر خدا؛ یعنی امامان معصومی که از دودمان آن حضرتند می باشد نه مطلق قریش که پیامبر صلی الله علیه و آله با آنها رابطه خویشاوندی داشته است، اما بعضی بر اثر انگیزه های مختلف از مفهوم و مقصود اصلی آیه دور شده و گفته اند مراد از ذوی القربی یا «مطلق قریش» اند که با پیامبر نسبت خویشاوندی دارند،⁽⁴⁾

و یا گفته‌اند منظور از «القربی» اموری است که شما را به « قرب الهی» دعوت می کند نه امامان معصوم و ذریّه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله .

پرواضح است برگزیدن چنین احتمالات خیالی، که هیچ گونه سازگاری نه با محتوای آیه دارد و نه با شأن نزول و قرائن تاریخی و روائی، هیچ توجیهی ندارد جز تفسیر به رأی نمودن آیه و تحریف معنوی آن به غرض سلب فضائل از آل پیامبر صلی الله علیه و آله .

4-آیة اطعام

اشاره

وَ یُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلیَ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا،إِنمََّا نُطْعِمُکمُ‌ْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنکمُ‌ْ جَزَاءً وَ لَا شُکُورًا؛ ⁽¹⁾غذای خود را با این کهبه آن علاقه و نیاز دارند به مسکین و یتیم و اسیر می دهند و می‌گویند ما شما را برای خدا اطعام می‌کنیم و هیچ پاداش و تشکری از شما نمی خواهیم.

آیة مزبور نیز سند بزرگ دیگری است بر فضیلت و عظمت خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و برگ زرینّی است از صفحات پر افتخار زندگی علی علیه السلام و فاطمه زهرا علیها السلام و فرزندانشان، امام حسن و امام حسین:.

شان نزول آیه

علمای شیعه، ارباب حدیث و تفسیر⁽²⁾

و مشهور علمای اهل سنت⁽³⁾

اتفاق نظر دارند که حداقل 18 آیه اول سورة « انسان » در مدینه نازل شده و مربوط است به ماجرای نذر حضرت زهرا و علی: و فضّه که برای شفای امام حسن و حسین3 روز، روزه نذر کردند، سپس3 شب متوالی هنگام افطار، غذای خود را به مسکین ، یتیم و اسیر دادند، سپس سورة هل اتی نازل شد.⁽⁴⁾

تقریب استدلال

همان طورکه در ذیل آیة لیلة المبیت بیان شد، شأن نزول آیه، قدر متیقن معنا و مقصود از آیة است و تغییر شأن نزول آیة قرآن نیز مقصود جدی از آیه را تغییر می دهد و تغییر مقصود جدی آیه، خود نوعی تفسیر به رأی محسوب می‌گردد؛ یعنی آیه یک دلالت استعمالی دارد و یک دلالت جدی که شأن نزول آن به شمار می‌آید. اگر نگوییم که درمرحله دلالت استعمالی تحریف صورت گرفته است، اما درمرحله مراد جدی قطعاً تحریف صورت گرفته است؛ زیرا قدر متیقن درآیة نصّ است وگرنه محذور استهجان خروج قدر متیقن از مورد آیه لازم می‌آید و خارج نمودن آنچه نصّ است از مورد آیه خود تحریف معنوی قرآن است .

تذکر

در این جا هم برخی از افراد که هر وقت به فضائل امیرالمؤمنین علی علیه السلام می‌رسند، حساسیت فوق العاده‌ای بروز می‌دهند، اصرار دارند که سورة « انسان» را کلّی بدانند و یا شأن نزول آن را تغییر دهند⁽¹⁾

، و تمام شواهد روائی و تاریخی مبنی بر نزول آن در مدینه و نیز نزول این سوره دربارة علی، فاطمة زهرا و حسنین را انکارکنند، و می‌گویند چون این سوره در مکّه نازل شده در آن موقع هنوز علی علیه السلام با زهرا علیها السلام ازدواج نکرده بودند و آن زمان حسن و حسینی نداشتند. بنابراین، شأن نزول سوره هم آنها نمی باشند!

پیداست تغییر شأن نزول آیه قرآن نیز مقصود جدی آیه را تغییر می دهد و تغییر مقصود جدی آیه، خود نوعی از تحریف معنوی محسوب می گردد.

آیا این گونه اشکال تراشیها وخرده گیریها در برابر آن همه بیّنه و روایات فراوان، تحمیل نمودن رأی و نظر خود بر آیات قرآن نیست، و آیا این نوع برداشتها از آیات قرآن تحریف معانی و مضامین قرآن و تفسیر به رای نمودن آیات قرآن به شمار نمی‌آید؟

5. آیة ولایت

اشاره

إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکَوةَ وَ هُمْ رَاکِعُون؛⁽¹⁾سرپرست و رهبر شما تنها خدا است و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند و نماز را به پا می دارند و در حال رکوع زکات می پردازند.

آیة فوق از جمله آیاتی است که بدون تردید به عنوان یک نصّ قرآنی دلالت بر ولایت و امامت علی علیه السلام می‌کند و شکّی نیست که «رکوع» درآیه به معنای رکوع در نماز است نه به معنای خضوع، و نیز تردیدی نیست در این که کلمة «ولی» در آیه به معنای ولایت و سرپرستی و تصرف مادی و معنوی است نه به معنای دوست و یاور؛ بویژه این که این ولایت در ردیف ولایت خدا و ولایت پیامبر خدا قرار گرفته و هرسه با یک جمله بیان شده است.

همچنین شهادت ائمه حدیث، تفسیر و تاریخ بر این است که آیة فوق درباره انگشتر بخشیدن علی علیه السلام به فقیر، در حال رکوع نازل شده است.⁽²⁾

تقریب استدلال

اولاً، معنای حقیقی و اولیه‌ای که از واژه «ولیّ» به ذهن تبادر می‌کند، همان معنای سر پرستی است؛ ثانیاً، این که در کتب لغت برای یک لفظ موارد استعمال و معانی مختلفی آورده می شود، بدین معنا نیست که این لفظ برای هر معنایی وضع جداگانه داشته و مشترک لفظی باشد و هریک از آن معانی، معنای حقیقی لفظ محسوب می‌شوند، چه آن که اشتراک لفظی خلاف اصل بوده، براساس آنچه ائمه لغت و ادب تصریح نموده‌اند، اصل عدم اشتراک است.⁽³⁾

بر این اساس، برای مفهوم ولایت چند معنا ذکر شده است و آنچه می‌تواند قدر متیقن باشد، همان فضای سرپرستی و صاحب اختیاری است و معانی

دیگری مانند دوستی و یاری، از قلمرو معانی حقیقی خارج است و اشتراک لفظی در مورد آنها مطرح نیست؛ ثالثاً، در آیة شریفه قرینه قطعی و عقلی موجود است که « ولیّ» به معنای سرپرست است؛ زیرا اگر «ولیّ »به معنای دوستی یا نصرت باشد، با این که لسان آیه خبر است، لازم می‌آید محتوای آیه بر خلاف واقع باشد، و در این صورت معنا چنین خواهد شد: « جز این نیست که یاور یا دوست شما خدا، رسول و مؤمنانی هستند که نماز به پا دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند، درحالی که بدیهی است که تمام مومنان با یکدیگر دوست و یاورند، و دوستی در انحصار کسانی که در حال رکوع نماز زکات می‌دهند نیست.» پس چون لسان آیه خبر است و از طرفی از ادات حصر«انما» استفاده شده و اگر «ولیّ» حمل بر دوست و ناصر شود کذب لازم آمده، محتوای آیه بر خلاف واقع خواهد بود. «رکوع» در لغت به معنای انحنا و خم شدن و به صورت فرو افتادن است و بدین لحاظ خم شدن در نماز را رکوع می گویند⁽¹⁾

زبیدی در «تاج العروس⁽²⁾»

می‌گوید: اگر رکوع در تنگدستی و فقر به کار رود، به کسی که پس از توانگری فقیر و تنگدست شده و به انحطاط گرائیده «رکع الرجل» گفته می شود، این استعمال مجازی است. بنابراین، معنای حقیقی رکوع همان انحنا و خم شدن است و اگر در معنای دیگری مانند انحطاط حال و خضوع بکار رود، مجاز است و نیاز به قرینه دارد.

پاسخ به یک ایراد

برخی گفته‌اند: اگر مراد از « الذین آمنوا» که به صورت جمع آمده، علی علیه السلام باشد، کلمة جمع در مفرد استعمال شده است و این استعمال مجازی است و بدون قرینه نمی توان استعمال مجاز را پذیرفت. بنابراین، جمع قابل تطبیق بر یک فرد نیست و آیه عام است.⁽³⁾

جواب از این ایراد این است که اولاً، به حسب آنچه از روایات شیعه امامیه وارد شده «الذین آمنوا» در انحصار علی علیه السلام نیست، بلکه سایر امامان معصوم علیهم السلام را نیز شامل می‌شود. براساس آنچه از روایات وارد شده، تمام امامان معصوم به این کرامت و فضیلت؛ یعنی انگشتر دادن به سائل در حال رکوع نایل شده اند؛

ثانیاً، بر فرض که از این عنوان مصداق خاص؛ یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام مراد باشد و استعمال مجازی بشود، قرینة بر این استعمال، احادیثی است که در شأن نزول آیه از طریق عامّه و خاصه وارد شده است.⁽¹⁾

نتیجه تقریب استدلال به آیه این که : اولاً، «ولیّ» به معنای سرپرست و صاحب اختیار می باشد نه یاور و نصرت؛ ثانیاًً، «رکوع» به معنای انحنا و خم شدن است نه خضوع و انحطاط حال؛ ثالثاً، «الذین آمنوا» گرچه جمع است، اما شامل علی علیه السلام و سایر امامان معصوم نیز می گردد؛ رابعاً، «شأن نزول آیه» به اتفاق شیعه و اهل سنت دربارة علی علیه السلام است. بنابراین، معنا و مفادآیه به طورصریح بر امامت و ولایت ونیز عصمت امیرالمؤمنین و امامان معصوم علیهم السلام دلالت دارد.

تذکر

با کمال تأسف برخی سعی نموده اند تا از عظمت نزول آیة مورد بحث در شأن ولایت و امامت امیرالمؤمنین علی علیه السلام بکاهند ویا گفته اند چون کلمة « الذین» برای «جمع» است و قابل تطبیق بر یک فرد نیست پس آیه عام است،⁽²⁾

و افراد و مصادیق دیگری هم باید داشته باشد و یا این که کلمة «ولی» را به معنای « دوستی و ناصر » تفسیر کرده اند⁽³⁾نه به معنای سرپرستی و رهبری، و با اجتهاد در مقابل نصّ آیة قرآن را تفسیر به رأی کرده اند و آیه کریمه را ازمعانی بلند و اصیل و واقعیش تغییر داده و گفته اند آیة فوق هیچ گونه دلالتی بر امامت و ولایت امیر المومنین علیه السلام ندارد.

تذکر

شیعه برآن است که معانی و مضامین بسیاری از آیات قرآن مورد تحریف قرار گرفته و آنچه که شرع مقدس و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از آن نهی فرموده؛ یعنی تفسیر به رأی و تحریف معنوی قرآن، دستاویز کج اندیشان قرار گرفته است که به طور اختصار پنج نمونة آن ذکر گردید، لیکن اعتقاد راسخ شیعه بر این است که قرآن موجود دستخوش هیچ‌گونه افزایش و کاستی؛ یعنی تحریف لفظی قرار نگرفته و در اوج صیانت و سلامت از هنگام نزول تا ابد محفوظ مانده و خواهد ماند.

ب . تحریف لفظی

قسم دوم از اقسام تحریف اصطلاحی، تحریف لفظی است که به معنای زیاد یا کم نمودن یا تغییردادن، حروف، حرکات ، قرائت کلمات و یا آیات و سوره های قرآن می باشد.

یک موضوع مسلّم تاریخی

اشاره

قبلاً باید دانست که یکی از موضوعات مسلّم در تاریخ که مورد اتفاق و قبول مسلمانان و بلکه علمای غیر مسلمان نیز بوده، این است که قرآن نازل شده بر پیامبر گرامی اسلام از بدو نزول تا این زمان از بین نرفته و چیزی بر آن اضافه نشده، بلکه همواره توسط مسلمانان نوشته و نگهداری می شده و با تواتر قطعی بی نظیر سینه به سینه قرائت شده تا به ما رسیده است، اما آنچه مورد اختلاف در تحریف لفظی است، تغییر در اعراب الفاظ، دگرگون شدن برخی آیات و کلمات، اختلاف قرائتهای متعدد، زیاده و نقصان بعضی آیات و کلمات و حروف قرآن در عین مصون ماندن متن اصلی است که خود دارای اقسامی بوده، که مشروحاً بیان می‌گردد.

1. تحریف در قرائت

اشاره

چنانچه حروف و یا حرکات بعضی از کلمه‌های قرآن تغییر داده شود و برخلاف قرائت متواتر معروف نزد مسلمانان قرائت شود، به طوری که معنای آن هیچ‌گونه تغییری پیدا نکند، این گونه اعمال نظر در کلمات آیات را تحریف در قرائت گویند.

این نوع از تحریف در آیات قرآن، نزد علما و محققان شیعه صورت گرفته است، به جهت این که قرائتهای ده‌گانه یا هفت‌گانه، علاوه بر این که اجتهادی است ، به صورت خبرواحدند نه متواتر، و وثاقت بعضی از راویان این قرائتها ثابت و مسلم نیست، و همچنین این قرائتهای مختلف با بیان امام صادق علیه السلام سازگار نیست که فرمود : انّ القرآن واحد نزل من عند واحد؛ قرآن یکی است و از نزد خدای یکتا نازل شده است⁽¹⁾.

بنابراین، فقط یکی از این قرائتها باید مطابق با قرآن باشد، مگر قرائتی که امام معصوم علیه السلام آن را تأیید فرماید، و قرائتی که صحیح و معروف، متواتر و نصّ وحی است نزد شیعه، قرائت «حفص» از «عاصم» می‌باشد، همچنان که «عاصم» به حفص می‌گوید: و همه مصاحف روی آن اتفاق دارند . القرائة التی اقراتکها هی التی اخذتها من شیخی ابن عبدالرحمان السلمی و هو اخذها عن الامام امیرالمومنین علی بن ابی طالب عن رسول الله صلی الله علیه و آله ،⁽²⁾

اما بقیة قرائات هفت گانه یا ده‌گانه از اجتهادات شخصی و سلیقه ای قراء می‌باشد. ⁽³⁾

عدم تواتر قرائات

مسلمانان همة مذاهب اسلامی بر ضرورت متواتر بودن نص قرآن کریم اتفاق نظر و اجماع دارند، لیکن باید توجه داشت که قرائات قراء سبعه، عشره و اربعه عشر، هیچ یک به عنوان نقل و سماع از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نمی باشند، بلکه منشأ تکثر و تعدد قرائات، اعمال رأی و اجتهاد قاریان بوده است. بنابر این، نص قرآن و قرائت آن، دو حقیقت کاملا مستقل از یکدیگر می باشند.

باید دانست که دو عامل عمده، علیرغم بداهت عدم تواتر قرائت‌ها موجب شده تا بعضی توهم تواتر قرائات را داشته باشند. اولین عامل عبارت است از خلط میان تواتر نص قرآن و

تواتر قرائات، که مع الاسف برخی افراد سطحی‌نگر قائل شده اند به ملازمة بین

تواتر خود قرآن با تواتر قرائات قرّاء، در صورتی که این دو مقوله، دو حقیقت کاملاً جدا از یکدیگرند، نص قرآنی و وحی الهی مطلبی است، و نحوه و کیفیت قرائات این نصّ، مطلب دیگری است و هیچ گونه ارتباط استلزامی بین این دو وجود ندارد.

هم چنان که «زرکشی»⁽¹⁾از عالمان اهل سنّت می گوید: قرآن و قرائات، دو حقیقت جداگانه و متفاوتند. قرآن عبارت است از وحیی که برای بیان و اعجاز بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است، اما قرائات عبارت است از اختلاف الفاظ همین وحی در کتابت حروف یاکیفیت آنها. عامل مهم دیگر، خلط میان روایات « ان القرآن نزل علی سبعه احرف؛ ⁽²⁾

قرآن بر هفت حرف نازل شده است» و قرائات سبعه می باشد که بعضی نیز «احرف سبعه» را به قرائت های قرای سبعه تفسیر کرده اند، در حالی که هیچ گونه ملازمه و ارتباطی میان این دو حقیقت وجود ندارد؛ زیرا واژة «حرف» در این جا به معنای لهجه است نه قرائت، و تفسیر صحیح و دقیق این روایات، این است که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله مسلمان‌های عرب قرآن را به لهجه‌های مختلف می‌خواندندو هر قبیله ای به لهجة خود ادا و قرائت می‌کرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیزهمه را تصدیق نمودند وفرمودند: «ان القرآن نزل علی سبعه احرف»؛ یعنی اختلاف لهجه خیلی مهم نیست، هر کس با هر لهجه‌ای از لهجه‌های عرب قرآن را بخواند صحیح است، حتی اگر لهجه عربی هم نباشد. در روایت وارد شده است که «ملائکه آن را به صورت عربی بالا می برند»⁽³⁾،

ولی اگر اختلاف لهجه موجب لحن و غلط و مخالفت با قواعد صرف و نحو شود، قرائت به آن مجاز نیست. خداوند می فرماید : « قُرْءَانًا عَرَبِیًّا غَیرَْ ذِی عِوَجٍ»؛⁽⁴⁾

قرآنی است عربی، فصیح و خالی از هر گونه اعوحاج و نادرستی⁽⁵⁾

.

پس نتیجه می گیریم که اولاً، «حرف» در این جا به معنای لهجه می باشد و «سبعه» نیز به عنوان یک عدد کنایی استعمال شده که مراد صحیح خواندن قرآن است از هر قوم و لهجه ای که باشد.

ثانیاً، صحیح قرائت نمودن قرآن که همه مسلمانان موظفند قرآن را به عربی صحیح تلاوت کنند؛ «تعلموا القرآن بعربیته»، با اختلاف لهجه ها سازگار است؛ یعنی چنان چه تغییر لهجه ها باعث تغییر معنای کلمه نشود، قرائت قرآن به لهجه خاص حتی در نماز جایز و صحیح است وگرنه اختلاف لهجه در قرائت نمازها باید موجب بطلان نماز اکثر مسلمانان گردد و حال آن که فقها اتفاق نظر دارند که صرف صحیح تلاوت کردن قرآن در قرائت نماز مجزی و صحیح می باشد و لو این که به لهجه عربی هم نباشد.

ثالثاً، معنا ندارد که پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن را به انحای مختلف قرائت نموده باشد که معانی متضاد و متفاوت از آن بدست آید؛ زیرا در برخی موارد اختلاف قرائات سبب ایجاد معانی متضاد و مختلف در آیات قرآن می‌گردد، و حال آن که یک اصل مسلم حاکم بر همة آیات قرآن، عدم اختلاف و تضاد در معانی آیات قرآن با یکدیگر است که خود قرآن می‌گوید: أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْءانَ وَ لَوْ کاَنَ مِنْ عِندِ غَیرِْ اللَّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلَافًا کَثِیراً؛⁽¹⁾آیا در قرآن نمیاندیشند؟ اگر از جانب غیر خدا بود، به طور قطع در آن اختلاف بسیاری می یافتند.

رابعاً، جهت تتمیم بحث نظریة دو تن از صاحب نظران و دانشمندان شیعه و اهل سنت را به عنوان شاهد گویا بر عدم تواتر قرائات سبعه ذکر می‌گردد.

الف. آیه الله خوئی«قدس سره» در این زمینه می گوید: اگر قرائات متواتر بودند، آیا کسی مجاز بود بعضی از آن ها را انکار نماید؟ ما می بینیم بسیاری از بزرگان، حتی قرائات قرّای سبعه را منکر شده اند؛ مثلا «طبری» قرائت «ابن عامر» را رد کرده و در بسیاری از موارد قرائات قرّای سبعه را مورد خدشه و مناقشه قرار می‌دهد. برخی دیگر از صاحب نظران به قرائت حمزه و بعضی دیگر به قرائت «ابن کثیر» و... اشکال و ایراد وارد نمودهاند.⁽²⁾

ب. زرقانی از اهل سنت، نیز می نویسد: بعضی در مورد قرائات سبعه مبالغه نموده و گفته اند: هر کس گمان کند تواتر در قرائات سبعه لازم نیست، گفتارش کفر است؛ زیرا منتهی بر عدم تواتر قرآن می شود. این عقیده به مفتی اندلس، استاد ابوسعید فرج بن لب نسبت داده شده است، اما دلیلی که به آن استناد نموده قابل قبول نیست؛ زیرا قول به عدم تواتر قرائات، مستلزم قول به عدم تواتر قرآن نیست. ممکن است قرآن در غیر این قرائات متواتر باشد، یا در قرائاتی که مورد اتفاق همه قرا است، یا تواتر قرائات در مورد قرائات گروهی باشد که توافق آنان بر کذب ممکن نباشد، چه قاری باشند، چه نباشند، در هیمن حال در مواردی که قرائات سبعه با هم اختلاف دارند و بر روایت یک قرائت در هر طبقه، گروهی که از توافق آن ها بر کذب ایمن باشیم وجود نداشته باشد، قرائات غیر متواترند.⁽¹⁾

نمونه هایی از تحریف در قرائت

قُراء آیة سوم سوره حمد «مالک یوم الدین» را به دو صورت قرائت کرده، و آنان اختلاف نظر وجود دارد.

عده ای آن را به صورت صیغة اسم فاعل «مالک» قرائت کرده اند، که قرائت مشهور و صحیح این قرائت می‌باشد و عدّه ای دیگر از قرّاء آیه را به صورت صیغة فعل ماضی «ملک یوم الدِین» و فتحة میم «یوم» قرائت نموده اند که این قرائت شاذ و غیر مشهور است.

همچنین آیه 28 سوره فاطر «اِنَّما یَخْشَی اللهَ مِن عِبادِهِ الْعُلماءُ وَ اللهُ عَزیزٌ غَفُور»ٌ⁽²⁾به دو نحو قرائت شده است؛ یکی قرائت صحیح و متواتر « اِنَّما یَخْشَی اللهَ مِن عِبادِهِ الْعُلماءُ» است که لفظ جلاله «اللهَ» را با فتحه و کلمة «العلماءُ» را با ضمه قرائت کرده اند. و دیگر قرائت جعلی و شاذ است که لفظ جلاله «اللهُ» با ضمّه و کلمة «العلماءَ » با فتحه خوانده شود، این قرائت از ابوحنیفه نقل شده است.⁽³⁾

ثمرة اختلاف در قرائت

مرحوم آیت الله خوئی می‌فرماید: با هر قرائتی می توان نماز را به جای آورد ولی با این شرط که آن قرائت شاذ و یا غیر معروف و یا جعلی و ساختگی نباشد و به وسیله افرادی که وثاقت و اعتبار آنان نزد هیچ یک از علما ثابت نشده است نقل نگردد، اما دربارة سوره ای که باید بعد از حمد خواند، یا باید سوره ای را انتخاب نمود که در وی اختلاف قرائت نباشد، یا کلمة مورد اختلاف را تکرار نمود.

امام خمینی قدس سره نیز می فرماید: بنابر احتیاط واجب قرائتی در نماز صحیح است که با ثبت موجود مطابق باشد.⁽¹⁾

2. تحریف در حروف قرآن

اشاره

یعنی این که حرفی از حروف قرآن کم یا زیاد شود یا این که حرفی تغییر داده شود و به جای حرف دیگری جایگزین گردد؛ مانند این که حروف مقطعه قرآن جزء حروف قرآن محسوب نگردد.

حروف قرآن و معانی بلند آن

باید دانست که معارف قرآن آن چنان ژرف و عمیق و لطیف است که نه تنها آیات و کلمات آن، بلکه حروف قرآن هم به لحاظ ضمیمه با حرف یا کلمات دیگر آن، دارای معانی و مضامین عالی است و فهمیدن آن نیازمند به پیوند معنوی با قرآن است که ممکن است کسی مانند ابوحنیفه، فقیه و مرجع فتوای اهل سنّت، تفسیر قرآن هم بکند و ظاهر قرآن را هم بلد باشد، اما حتی به حقایق و اسرار یک حرف قرآن هم نرسد و در ظلمت و نادانی بسر ببرد.

امام صادق علیه السلام به ابوحنیفه می فرماید: یا ابا حنیفه! تعرف کتاب الله حق معرفته و تعرف الناسخ و المنسوخ»؟ قال نعم. قال علیه السلام ماورثک الله من الکتاب حرفاً؛ ابوحنیفه آیا آیات قرآن را آن گونه که شایسته است شناخته‌ای، آیا اسرار قرآن، ناسخ و منسوخ آن را

شناخته ای؟ جواب داد بلی، حضرت فرمودند: تو حتی یک حرف از قرآن به ارث نبردی و نفهمیدی تا چه رسد به این که بخواهی در جایگاه تفسیر قرآن قرار بگیری.⁽¹⁾

همین طور در بیانی رسا از امیرالمؤمنین علی علیه السلام آمده است که فرمودند : انّ کل ما فی القرآن فی الفاتحه و کلّ ما فی الفاتحه فی بسم الله الرحمن الرحیم و کل ما فیه فی الباءو کل ما فی الباء فی النقطه و انا نقطه تحت الباء؛⁽²⁾

هر چه معارف در قرآن است، همه در سورة حمد جمع است و هرچه در سوره حمد است، در بسم الله الرحمن الرحیم آمده است، و تمام معارف بسم الله… در بای بسم الله… جمع است و من آن نقطة زیر بای بسم الله هستم.

همچنین در بیان

دیگری که منسوب به علی علیه السلام است، فرمودند: من علّمنی حرفاً فقد صیرنی عبداً؛ هرکس یک حرف به من بیاموزد، مرا بندة خود کرده است.⁽³⁾

بنابراین، معلوم می شود که حرف قرآن هم دارای معناست، و ممکن است که حتی در حروف قرآن هم تحریف و تغییر صورت بگیرد.

دو نمونة تحریف در حروف قرآن

الف. برخی از علمای اهل سنت⁽⁴⁾

گفته اند که «حروف مقطعة» قرآن نام سوره های قرآن است نه به عنوان آیه و جزء قرآن⁽⁵⁾،

و یا بعضی گفته اند حروف مقطعه نام برای ملائکه هستند.⁽⁶⁾

همین طور سیدابن طاووس، در رّد بر «ابوعلی جبائی» می‌گوید: ما در تفسیرت دیدیم نوشته ای که حروف مقطّعه در آغاز سوره های قرآن، نام سوره ها است، در صورتی که آن قرآنی که شما به آن اعتقاد دارید، قرآنی است که مولایت عثمان بن عفان آن را جمع آوری کرده و خیلی از سوره هایی که با حروف مقطّعه آغاز شده به نام دیگری غیر از این حروف مقطّعه شهرت یافته اند، بنابراین معنای سخن شما با توجه به این که گفته اند، نام سوره‌های قرآن توسط عثمان و دیگر اصحاب انتخاب شده است، این است که وجود حروف مقطّعه در قرآن دلیل بر تحریف قرآن و زیاده بودن بر قرآن است.⁽¹⁾

ب . حاکم صاحب مستدرک نقل می کند⁽²⁾

که عبدالله بن عمر با استناد روایتی به پیامبر صلی الله علیه و آله حرف «لام» آیه «فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتهِِنَّ»⁽³⁾

را که قرائت مشهور آن چنین می باشد، را برداشته، و بدین گونه قرائت می‌نموده، «فطلقو هن/ من قبل/ عدّتهن»؛ یعنی به گمان «بن عمر» پیامبر صلی الله علیه و آله آیه را این گونه می‌خوانده است، در صورتی که بر فرض صحت و درستی این روایت حضرت رسول صلی الله علیه و آله می‌خواسته اند «لام» را تفسیر کنند، که « لام» در این جا برای آمادگی و تمهید است؛ یعنی باید طلاق در هنگامی صورت گیرد که زن بتواند برای آن عده نگهدارد . پس باید طلاق در طهری واقع شود که آمیزش در آن انجام نشده باشد، در نتیجه پس از دوبار حیض دیدن بعد از طلاق، عده اش پایان می پذیرد. پس اگر تبدیل یک حرف به حرف یا حروف دیگری به عنوان حروف قرآن انجام گیرد، خود نوعی تحریف درحروف قرآن است و این عمل جایز نیست، همان گونه که برای « عبدالله عمر» تفسیر حرف قرآن باخود قرآن غلط شده بود.

تذکر

نظر دقیق و قول حق آن است که حروف مقطّعه قرآن از جمله آیات قرآنی محسوب می شده، و زیاده برقرآن نیستند و نیز اسم برای سوره های قرآن یا اسم برای ملائکه - آن

طوری که برخی از علمای اهل سنت تصور کرده اند – نمی‌باشند، بلکه هرکدام آیه ای مستقل و همانند سایر آیات، سرشار از حقایق و اسرار مکنون و بلند هستند.

و این حروف همان گونه که بر حضرت رسول صلی الله علیه و آله نازل شده و در قرآن حیات پیامبر صلی الله علیه و آله ثبت و ضبط گردید، همچنان در قرآن‌های فعلی ثبت شده و هیچ گونه تحریف و تغییری در آنها رخ نداده است. این مطلبی است که عموم مسلمانان، جز چند نفر از اهل سنّت آن را قبول دارند.

3. تحریف در کلمات قرآن

اشاره

این که کلمه یا کلمات قرآن دست‌کاری شده، به گونه ای که کلمه ای از قرآن برداشته شود، و به جای آن کلمه ای مترادف و هم معنا جایگزین شود، این عمل را نیز تحریف می نامند.

تذکر

باید دانست که این گونه اعمال سلیقه در کلمات قرآن، افزون بر این که خود نوعی تحریف محسوب می‌شود، این چنین، دخل و تصرفی هم در وحی الهی جایز نیست؛ زیرا اعجاز قرآن تنها به معنا و محتوای آن نیست، بلکه اعجاز هم به لفظ و هم به محتوای قرآن است و لذا تحریف هیچ کدام جایز نمی باشد.

نمونه تحریف در کلمات قرآن

روایت شده که « ابن مسعود » این گونه تحریف در کلمات را، مترادف و هم معنای مجاز می شمرده به اعتقاد این که: مهم حفظ و صیانت معانی است و تغییر و اختلاف الفاظ خیلی مهم نیست، مثل این که گفته است: این خطا نیست که به جای«العلیم»، «الحکیم» گذاشته و قرائت شود، بلکه آنچه خطا و نادرست و تحریف محسوب می شود، این است که آیة «رحمت» را به جای آیة «عذاب» بگذاریم.⁽¹⁾همچنین روایت شده که ابن مسعود آیة «وَ تَکُونُ الْجِبَالُ کَالْعِهْنِ الْمَنفُوش»⁽²⁾را این گونه تلاوت می‌کرد «یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالْفَراشِ

الْمَبْثُوثِ» و می‌گفت «عهن» همان «صوف» است و این کلمة صوف واضح تر و مأنوس تر به اذهان است، پس بهتر است آن گونه تلاوت شود.⁽¹⁾

تذکر

در این قسم از اقسام تحریف هم حق آن است که تحریف بدین معنا درصدر اسلام به قرآن راه یافته بود، ولی در عصرعثمان که قرآن‌های تحریف شده سوزانده شد، قهراً این گونه تحریف هم از میان رفت و تنها قرآنی که به طور تواتر و قطع، از هرگونه زیاده و نقصان و جابه جایی کلمات محفوظ بود، در دسترس مسلمانان قرار گرفت و عقیدة ما بر آن است که قرآن موجود همان قرآن متداول و معمول در میان مسلمانان در عهد نبی گرامی اسلام است که به طور تواتر و قطع از شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله گرفته شده و به ما رسیده است.

4. تحریف در آیات

اشاره

یعنی افزودن یا ساقط نمودن آیه ای از قرآنی که بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شده، و این زیادی و کاستی هم به نحوه ای باشد که در حقیقت و اصل وحی هیچ تغییر و دگرگونی به وجود نیاورد.

این گونه تغییر و دخل و تصرف در آیات قرآن نیز خودش یکی دیگر از معانی تحریف قرآن است که باید از آن پرهیز شود. تحریف به این معنا در بعضی از مصحفها در صدر اسلام رخ داده است.

تحریف « بسم الله الرحمن الرحیم»

یکی از موضوعات مهم قرآنی که محل اختلاف بین شیعه و اهل سنت است این است که آیا «بسم الله الرحمن الرحیم» جزو آیات قرآن محسوب می‌گردد یا این که جزو آیات قرآن نیست؟

شیعة امامیه براین باور است که «بسم الله» به جز در سورة توبه، جزو تمام سوره‌های قرآن بوده و آیه‌ای مستقل می‌باشد و رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام «بسم الله …» را با سورة

حمد و دیگر سوره‌هایی که در نماز می‌خواندند، قرائت می‌کردند⁽¹⁾، و نیز خود ثبت و نوشتن بسم الله… در آغاز هر سوره، بهترین دلیل برآیة قرآنی بودن آن می‌باشد.

در این زمینه «سید ابن طاووس» در ردّ سخن ابوعلی جبایی ( متوفای 235 ه- .ق ) از علمای اهل سنت که شیعه را متهم به تحریف قرآن کرده است، می نویسد:

ما در تفسیر شما ملاحظه کردیم که شما ادعا کرده اید که بسم الله جزء آیات قرآن نیست و زیادی بر قرآن است، و تصوّر می‌کنید که عثمان آن را در قرآن، در آغاز هر سوره برای جدا کردن سوره ها از هم نوشته و همین باور، نیز اعتقاد گذشتگان شما است. بنابراین، به اعتقاد شما یکصدوسیزده آیه در قرآن زیادی بوده و جزء قرآن نیست.

سیّدابن طاووس می‌افزاید: اکنون ای ابوعلی ! آیا این سخنان شما که بسم الله سوره‌ها را زیادی حساب می‌کنید و جزو قرآن نمی‌دانید، اعتراف به این مطلب نیست که خود شما کلماتی را به قرآن افزوده اید که جزء قرآن نبوده است.⁽²⁾

اختلاف نظر در میان علمای اهل سنّت

الف. برخی بر اساس پاره ای از روایات معتقدند که بسم الله جزو آیات قرآن نیست، همچنان که زمخشری نقل می‌کند: که فقها و قاریان مدینه، بصره، شام، عقیده دارند که آیة بسم الله… جزء سورة حمد و سوره های دیگر قرآن نیست.⁽³⁾

ب. دسته ای دیگر از علمای اهل سنت براساس برخی دیگر از اخبار و روایات، همان نظر شیعه را پذیرفته و بسم الله را جزو آیات قرآن می‌دانند. همچنان که سخن نیک فخر رازی در این زمینه گواه بر این مطلب است. وی در جواب بعضی از علمای اهل سنت که بسم الله را جزو قرآن نمی دانند و نظرشان را مستند به برخی روایات می‌کنند، می‌نویسد، معنا و مفهوم گفتار شما که می‌گوئید «بسم الله الرحمن الرحیم» را در ابتدا که نازل شد

به صورت «بسم الله» نازل گردید و بعدها «الرحمن» به آن اضافه شد و بعد از گذشت مدت دیگری تکمیل شد، عین اعتقاد به تحریف قرآن است.

سپس فخررازی در ردّ بر این عقیده می‌گوید: اگر بسم الله جزء آیات قرآن نباشد، پس قرآن از زیاده و نقیصه و تغییر و تعویض، سالم و محفوظ نمانده است، و اگر چنین گمانی جایز باشد که اصحاب چیزی را به قرآن افزوده اند، پس جایز هم خواهد بود که فکر کنیم چیزی را از قرآن کم کرده اند⁽¹⁾.

موقعیت « بسم الله الرحمن الرحیم»

در مورد این که آیا بسم الله جزو آیات قرآن محسوب می شود یا نه، و نیز موقعیت بسم الله نسبت به سایر آیات، مجموعاً سه طایفه از روایات برآن دلالت دارد که جهت تبیین و روشن شدن موضوع بحث، به نحو اختصار، از هر طایفه نمونه‌ای ذکر می‌گردد.

طایفة نخست

روایتی از طریق اهل سنت به این معنا نقل شده که این آیه در ابتدا که نازل شده به صورت بسم الله نازل گردید، و پس از مدتی «الرحمن» به آن اضافه شد و بعد از گذشت مدت دیگری «الرحیم» به آن افزوده و تکمیل شده است. ⁽²⁾

تذکر

مفهوم این سخن آن است که اگر بسم الله از اول جزء سورة حمد نبود و در عین حال پیامبر خدا آن را از زمان بعثت می خواندند، پس پیامبر صلی الله علیه و آله از خودش چیزی غیر از وحی به سورة حمد افزوده اند. و این سخنی است که احدی از مسلمانان به آن ملتزم نشده است، پس به فرض این که سند روایت هم صحیح باشد که نیست، فساد دلالی آن، همان گونه که فخر رازی بیان نمود، دلیل برطرد و جعلی بودن این گونه روایات است.

طایفة دوم

اخباری بدین مضمون آمده است «که رسول خدا صلی الله علیه و آله و همچنین ابوبکر و عمر هیچ کدام بسم الله را در نمازهایشان نمی‌خواندند، نه در اول سوره و نه در آخر آن» ⁽¹⁾.

براساس این گونه روایات برخی قائل شده اند که بسم الله جزء آیات قرآن نیست. در جواب از این نوع اخبار می‌گوییم، افزون بر این که در سند این روایت و امثال آن «ولید بن مسلم قرشی» وجود دارد که نزد بسیاری از علما معتبر نبوده، و روایاتش مردود است، در مقابل روایات صحیح داریم که رسول خدا صلی الله علیه و آله بسم الله را در نمازهایشان تلاوت می کردند.⁽²⁾

طایفة سوم

اخبار فراوان و صحیحی از طریق اهل سنت وارد شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله بسم الله را در نمازهایشان تلاوت می‌کردند،⁽³⁾و

حتی به فرض صحّت روایت طایفة دوم، می‌گوییم هیچ گونه تعارضی بین این دو طایفه از راوایات وجود ندارد؛ چون جمع بین مضمون دو روایت این می شودکه پیامبر صلی الله علیه و آله و ابوبکر و عمر نماز را با فاتحة الکتاب شروع می کردند نه این که آنها سورة فاتحه را با جملة الحمدلله آغاز می نمودند.

نتیجه تحقیق در بسم الله الرحمن الرحیم

افزون بر ضعف و ردّ روایاتی که بر قرآنی نبودن بسم الله دلالت می کرد، ادّ لة متقن و محکم دیگری در مقام هست که اثبات می کند بسم الله هم مانند سایر آیات جزء وحی و قرآن است که جهت تتمیم و تکمیل موضوع بحث به چند دلیل اشاره می‌گردد.

الف. کلام خود خدای متعال است که می فرماید: «وَ لَقَدْ ءَاتَیْنَاکَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانیِ وَ الْقُرْءَانَ الْعَظِیمَ».⁽¹⁾معلوم می‌شود که بسم الله جزء آیات سورة حمد است که خداوند آن را عدل قرآن قرار داده، می فرماید: «سبعاً من المثانی» و بدون بسم الله سورة حمد شش آیه بیشتر نخواهد داشت.

ب. «آیة حفظ». دلیل دوم نیز سخن خدای سبحان است که می‌فرماید: «إِنَّا نحَْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لحََافِظُونَ».⁽²⁾فخر رازی می‌گوید: در این آیه دلالت محکمی است بر این که بسم الله الرحمن الرحیم، آیه ای مستقل از اول هر سوره است؛ زیرا خدای متعال حفظ قرآن را وعده داده است و حفظ نمودن قرآن معنا ندارد، مگر این که از زیاده و نقصان وکاستی مصون و محفوظ بماند و چنانچه بسم الله الرحمن الرحیم ازقرآن نباشد، هر آینه قرآن محفوظ از تغییر نخواهد بود، و اگر احتمال داده شود که صحابه بسم الله. . . را به عنوان ادب قرائت از خود ثبت کرده وزیاد نموده‌اند، هر آینه گمان نقصان از طرف صحابه نیز داده می شود، درصورتی که چه احتمال زیاده و چه احتمال نقیصه از قرآن موجب سقوط و خروج قرآن از حجیت و اعتبار می گردد. پس نتیجه این می شود که بسم الله… به حکم آیة حفظ و برهان سقوط قرآن از حجیت با احتمال نقیصه، جزء آیات قرآن و درهر سوره آیه ای مستقل می باشد.⁽³⁾

ج. احادیث اهل بیت علیهم السلام روایات بسیار با تعبیرات عالی و مختلف در شأن، منزلت و عظمت بسم الله از معصومان علیهم السلام وارد و از آن به عنوان بزرگترین آیه در نزدیک بودن به اسم اعظم خدا یاد شده است، همچنان که امام رضا علیه السلام فرمودند : بسم الله به اسم اعظم خدا از سیاهی چشم به سفیدی آن نزدیکتر است.⁽⁴⁾و یا از آن به تعبیرات دیگری به عنوان

کریمترین آیه، اساس سورة فاتحه⁽¹⁾و قرآن، و نیز کریمترین و بزرگترین آیه ای که از قرآن به سرقت برده شده ( یعنی آن را تحریف نموده اند) یاد شده است.⁽²⁾

و همچنین از اهل سنت روایات زیادی نقل شده که به جزء بودن بسم الله… در تمام سوره های قرآن دلالت دارند، که دو نمونه از آن ذکر می‌گردد: 1. ابن خزیمه و بیهقی با سند صحیح از طریق سعید بن جبیر از ابن عباس چنین نقل می کندکه⁽³⁾:

شیطان بزرگترین آیة قرآن را ازمیان مردم دزدید؛ 2. دار فطنی با سند صحیح از امیر المومنین علیه السلام نقل می‌کند که ازآن حضرت درباره« سبع مثانی» سوال گردید، فرمود: «سبع مثانی» سورة حمد است. گفته شد که این سوره شش آیه بیشتر نیست، فرمود: بسم الله… هم یک آیه از آن است.⁽⁴⁾پرواضح است که این روایات تصریح به جزئیت بسم الله … در قرآن کریم دارند؛ چون از بسم الله به عنوان بزرگترین، کریمترین آیه و آیه‌ای که به اسم اعظم خداوند نزدیک است، یاد شده است.

د. سیرة مسلمین (متشرعه) سیرة مزبور یکی ازدلایل متقن و محکم بر جزئیت بسم الله بوده، حجیت آن مسلم می‌باشد، و از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و دوازده هزارصحابی و بعد از آنها تابعیان تا این زمان، سیره و روش آنها این بوده است که قرآن را با «بسم الله الرحمن الرحیم» تلاوت می‌کردند.

اگر کسی اشکال کند که چون سیره لسان ندارد لذا معلوم نیست که تلاوت و قرائت صحابه و مسلمانان قرآن را با بسم الله ... به عنوان جزء بوده یا به عنوان رعایت ادب تلاوت قرآن بوده است، بنابراین، این سیره کشف تام از نظر معصوم نمی‌کند.

در پاسخ می‌گوییم: معلوم است که قرآن همه اش به طور متواتر ثابت گردیده است؛ به نحوی که خود رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز بسم الله… را در آغاز هر سوره قرائت می‌فرمود و اگر

بسم الله جزء سوره های قرآن نبود، بر پیامبر خدا لازم بود آن را به صراحت بیان فرماید؛ زیرا نحوة قرائت و تلاوت وی با توجه به این که او در مقام بیان و تعلیم وحی بود، و عده‌ای آن را می نوشتند، به صراحت می رساند که همة آنچه می‌خوانده، قرآن بوده است، و اگر قسمتی از آنچه رسول خدا صلی الله علیه و آله تلاوت می‌نمود، جزء قرآن نبود حتماً باید تذکر می داد؛ زیرا در غیر این صورت این عمل باعث تحریف و اغرای به جهل می‌شد و این عمل از رسول خدا صلی الله علیه و آله قبیح است. از سوی دیگر، خداوند سبحان نیز با لحن هشدار دهنده ای اعلام می‌کند که چنان چه پیامبر کوچکترین تغییری در قرآن انجام دهد، با کیفر سخت الهی مواجه خواهد شد، تَنزِیلٌ مِّن رَّبّ‌ِ الْعَالَمِینَ، وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِیلِ، لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْیَمِینِ، ثمُ‌َّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِینَ، فَمَا مِنکمُ مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِینَ؛⁽¹⁾در حالی‌که خداوند متعال ساحت قدس رسول اکرم را ازهرگونه عیب و نقص و رجس و پلیدی منزه دانسته، فرمود: «وَ لَوْ لَا أَن ثَبَّتْنَاکَ لَقَدْ کِدتَّ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیًْا قَلِیلاً».⁽²⁾پس اگر بسم الله… در آغاز سوره ها از قرآن نبود و درعین حال پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خواند باید یاد آوری می نمود، و به طور متواتر می رسید؛ چون داعی برای حفظ فراوان بوده در حالی که اگر بسم الله جزء قرآن نباشد حتی به صورت خبر واحد هم به ما نقل نگردیده و نرسیده است.

ه- . ضبط « بسم الله الرحمن الرحیم» روشن است که اصحاب و تابعیان در حین کتابت قرآن،در همة قرآن‌ها «بسم الله الرحمن الرحیم» را در ابتدای هر سوره ای می نوشتند و اگر بسم الله ... جزء قرآن نبود، چرا «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» را در ابتدای هر سوره نمی‌نوشتند و فقط اکتفا به نوشتن بسم الله - در تمام مصاحف چه قبل از جمع‌آوری عثمان و چه بعد از کار وی – می‌کردند؟ افزون بر این که صحابه و کاتبان و نویسندگان قرآن از درج و ضبط نمودن در قرآن آنچه را که جزء قرآن نیست، شدیداً اِبا و اِمتناع داشتند تا آنجا که عده ای از مسلمانان حتی از اعراب و نقطه گذاری قرآن هم جلوگیری می‌نمودند.

و. عدم ضبط بسم الله…؛ در سورة برائت از دلایل مسلم دیگری که دلالت میکند بر این که ضبط بسم الله در قرآن به عنوان جزئیت آن بوده است نه فقط برای فاصله گذاری در میان سوره ها، عدم ضبط بسم الله ... در سورة برائت است؛ یعنی اگر هدف از ثبت و نوشتن بسم الله، تنها فاصله انداختن وعلامت گذاری در میان سوره های قرآن می بود، مطلب بر عکس می‌شد، و در اول سورة حمد چون قبل از آن سوره‌ای نیست لازم نبود بسم الله ثبت و نوشته شود و حال آن که می بینیم سورة حمد با بسم الله … ثبت گردیده و سورة برائت بدون بسم الله… نوشته شده است وخود این مطلب دلیل مسلم دیگری می باشد مبنی بر این که بسم الله… سوره حمد یک آیة مستقل بوده و به صورت جزئیت نازل گردیده، اما در سوره برائت چون حکم جزئیت سوره را نداشته، نازل نشده و ثبت هم نگردیده است.

تذکر

بنابراین، از جمیع مطالب پیش گفته این نتایج به دست می‌آید که اولاً، بسم الله جزو آیات قرآن شریف و وحی می‌باشد و درهر سوره هم آیه ای مستقل است؛ ثانیاً، هر کس بسم الله را جزو آیات قرآن کریم به حساب نیاورد ناگزیر باید ملتزم به تحریف قرآن گردد؛ یعنی باید بپذیرد که یکصد و سیزده آیه از قرآن کم شده است؛ ثالثاً، عقیدة شیعه و همة علمای امامیه بر این است که بسم الله جزو آیات قرآن می‌باشد، اما از اهل سنت عده ای قائل شده اند که بسم الله آیة قرآنی نیست.

5. تحریف در سور قرآن

اجماع و رأی همة مسلمانان و دانشمندان اسلامی برآن است که نه سوره ای از قرآن کاسته و نه سوره‌ای بر آن افزوده شده و قرآن دارای همان 114 سوره ای است که در عهد نبی گرامی اسلام نازل شده است. تنها از ابن مسعود نقل شده است که وی چند سوره ( فاتحه، معوذتین) را از مصحفش ساقط کرده بود. البته با تکیه بر نقل فخر رازی سورة فاتحه را جزء قرآن می‌دانست و عقیده داشت که چون مأمون از ضیاع است و مردم همه روزه، ده‌ها مرتبه آن را در نمازهایشان می‌خوانند و حفظ می‌کنند، یا به جهت این که سورة حمد را عِدل قرآن می‌دید که خداوند می‌فرماید: «لَقَدْ آتَیناکَ سَبْعَاً مِنَ الْمَثانی وَ

الْقُرآن الْعَظیم»⁽¹⁾لذا می‌گفت لازم نیست که سورة حمد در مصحف ثبت و ضبط گردد، اما دو سورة فلق و ناس (معوذتین) را جزو قرآن نمی‌دانست و بر این اعتقاد بود که آنها تعویذ و دو دعای مبطل سحر هستند و می گفت غیر قرآن را با قرآن داخل نکنید و خودش این دو سوره را از مصحفش جدا می کرد.⁽²⁾

تذکر

در دفع شبهة یاد شده می‌گوییم، بر فرض هم که این نسبت درست باشد (چون برخی مثل فخر رازی معتقدند که ابن مسعود چنین چیزی را نگفته است)، باز هم حرف ابن مسعود قابل پذیرش نیست؛ چون قرآن بودن دو سورة مذکور نزد همة مسلمانان به طور متواتر ثابت شده است.

6. تحریف به زیاده

اگر به آیات قرآن کلمه یا جمله یا آیه ای اضافه شود، به طوری که ماهیت و حقیقت آیات را تغییر دهد و بگویند که قسمتی از آیات قرآن موجود، از قرآن نازل شده بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست، این نحوه تغییر و زیادت نیز نوعی تحریف در قرآن نامیده می‌شود. البته این قسم از تحریف در قرآن رخ نداده و مدعی‌ای ندارد و اعتقاد تمام مسلمان‌ها این است که بر کلام خدا و قرآن نازل شده بر رسول خدا، چیزی افزوده نگردیده است. و بدون هیچ‌گونه اختلافی نزد مسلمان‌ها، فساد و بطلان تحریف به زیاده در قرآن یک امر بیّن و ضروری است. تنها عده ای از خوارج (یعنی عجارده) ادّعا کرده اند که «سورة یوسف» چون حاکی از یک داستان عاشقانه است، دور از شأن وحی می باشدو وحی الهی نیست.⁽³⁾

امّا از باب «النادر کالمعدوم» کسی از مسلمانان به این قول شاذّ وقعی ننهاده و هیچ اهمیت و اعتباری برای آن قائل نشده است.

7. تحریف به نقیصه

به این معنا که گفته می‌شود که از قرآن معنا، کلمات، آیات و سوره هایی در هنگام تدوین یا زمان‌های بعد، عمداً یا نسیاناً حذف شده و یا از بین رفته باشد و قرآنی که اکنون در دسترس مسلمانان است، بخشی از قرآنی است که بر رسول اکرم صلی الله علیه و آله نازل شده است.

نمونه‌ای از تحریف به نقیصه آن که روایت شده ابن مسعود کلمة «ماخلق» را از آیة «وَ مَا خَلَقَ الذَّکَرَ وَ الْأُنثیَ؛⁽¹⁾

کسی که نر و ماده را آفرید»، ساقط می‌کرد⁽²⁾و آیه را این طور می‌خواند: «و الذَّکَرَ وَ الْأُنثیَ».

تذکر

در این بخش هم عقیدة عمومی و تردید ناپذیر تمامی فرق اسلامی بر این است که قرآن حاضر، همان قرآنی است که از آسمان بر پیامبر خدا نازل گردیده و هیچ‌گونه نقصان و کاهشی به حریم قدسی قرآن راه پیدا نکرده است و این نوع تحریف نیز به شدت مورد انکار و واکنش اکثر علما واقع شده است، تنها عدة انگشت شماری از اخباری‌های افراطی شیعه، به خاطر اثبات عدم حجیت ظواهر قرآن و گروه «حشویه» از اهل سنت، براساس پاره ای از اخبار ضعیف و جعلی، موضوع کاسته شدن مقداری از قرآن را عنوان کرده‌اند که رأی و کلامی است مغلطه انگیز و سفسطه آمیز، و فاقد هرگونه ارزش علمی و اساس منطقی می‌باشد.

این‌گونه برداشت و تفسیر از روایات؛ یا ناشی از خلط اصحاب یا استنباط غلط بوده، و نسبت دروغی است که به اصحاب داده اند. البته بیشتر آنها از این نوع بوده و یک سری اوهام و خرافات پوچ بیش نیستند. نگارنده به حول و قوة الهی به طور مستوفا بررسی و پژوهش خود را زمینة تحریف به نقیصه در قرآن و آرای صاحب نظران فریقین ارایه خواهد نمود. در این جا به این مقدار بسنده می‌گردد که رهیافت نقصان و کاستی در قرآن مجید مورد اختلاف بوده، عده محدودی از علما آن را پذیرفته اند و اکثریت قریب به اتفاق عالمان شیعه و اهل سنت رای به عدم تحریف قرآن داده‌اند.

8. تحریف به نسخ تلاوت در قرآن

اشاره

مراد از تحریف مزبور، آن است که تعدادی از آیات در قرآن فعلی ثبت و نوشته نشده و از تلاوت و قرائت، ساقط و حذف شده است. این نوع آیات را، آیات نسخ شده می نامند. بسیاری از علمای اهل سنت به نسخ تلاوت معتقدند؛ اعم از این که حکم آن آیه ها هم نسخ شود یا فقط تلاوت آنها نسخ شده باشد.

نمونة نسخ تلاوت در قرآن

روایت شده اول کسی که قرآن را جمع آوری نمود ابوبکر بود و زید برای او می نوشت. عمر نیز آیة «رجم»؛ «اذا زنی الشیخ و الشیخه فارجموهما البته نکالاً من الله و الله عزیز حکیم»⁽¹⁾را آورد و خواست که در قرآن ثبت و ضبط گردد، ولی چون تنها بود و شاهد و گواهی بر آیه بودن آن نداشت، زید از عمر نپذیرفت و ثبت ننمود.⁽²⁾

فساد قول به نسخ تلاوت

الف. تحریف قرآن: کسانی که این روایات را صحیح می دانند، باید ملتزم شوند که آیة رجم از قرآن نسخ و اسقاط شده و در نتیجه من حیث لایشعرون معتقد به تحریف قرآن هم شده اند؛ چون در قرآن فعلی آیه ای که بیانگر حکم رجم باشد وجود ندارد.

آقای خوئی «ره» در ردّ و بطلان نسخ در تلاوت می گوید : نسخ در تلاوت یا توسط خود رسول خدا انجام گرفته یا بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله توسط کسی که پیشوایی امت را پس از او به عهده گرفت.

اگر بگویید: پیامبر صلی الله علیه و آله تلاوت را نسخ نمود، این ادعایی است که نیاز به دلیل قطعی دارد؛ زیرا علمای اسلام همگی اتفاق نظر دارند که با خبر واحد جایز نیست قرآن نسخ

شود، و بلکه شافعی و بیشتر اصحاب و پیروان او و اهل ظاهر⁽¹⁾،

حتی نسخ قرآن را با سنت و اخبار قطعی و متواتر جایز ندانسته اند و احمدبن حنبل هم در رد یکی از دو نقلی که از او شده همین مطلب را پذیرفته است.

بنابراین، آیا جایز است با اعتماد بر چنین روایاتی وقوع نسخ تلاوت را به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نسبت داد؟!

و اگر مراد این باشد که نسخ تلاوت بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله توسط کسانی که زعامت امت را عهده دار بودند صورت گرفته، این همان اعتقاد به تحریف قرآن است که عقیدة اکثر علمای اهل سنت است؛ چون آنها نسخ تلاوت آیاتی از قرآن را چه با حکم و چه بدون حکم جایز دانسته اند و فقط گروهی از معتزله قایلند به این که نسخ تلاوت جایز و مباح نیست.⁽²⁾

ب . عدم اثبات احکام الهی با وحی: «امام سرخسی» از علمای اهل سنت در این باره می‌نویسد: قطعی است که هیچ گونه وحیی بعد از درگذشت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل نشده که ناسخ این شریعت مقدس باشد، چنانچه ما این نوع از نسخ را در پاره‌ای از وحی نازل شدة بر رسول خدا صلی الله علیه و آله جایز بدانیم، ناگزیریم برای تخصیص بعض، دلیل اقامه کنیم و چون دلیل نداریم ، ناچاریم نسخ را در همة آیات قرآن جایز بدانیم. و درنتیجه لازمة چنین گفتاری این می شود که هیچ حکمی از احکام الهی که با وحی ثابت شده در میان مردم به حالت خود باقی نماند،و چه سخنی قبیح تر وفاسدتر از این گفتار .⁽³⁾

تذکر

یا باید نسخ تلاوت در قرآن را انکار نمود که بر اساس برهان عقلی و شرعی، قول حق و صواب همین نظریه است، یا اگر کسی قائل به نسخ تلاوت شد، باید تالی فاسد و لازمة گفتار خویش را که «تحریف قرآن و ثابت نشدن احکام الهی با وحی» است، بپذیرد. متأسفانه اکثر علمای اهل سنت بدون التفات به چنین تالی فاسدی، عقیدة به نسخ تلاوت

در قرآن را که بالمآل عقیدة به کاستن و نقصان از اصل وحی نازل شدة بر پیامبر صلی الله علیه و آله را به دنبال دارد، پذیرفته‌اند.

حاصل کلام در اقسام تحریف

بعد از روشن شدن مفهوم تحریف از نظر لغت و اصطلاح و اقسام آن، در یک بررسی دقیق جهت تنقیح موضوع بحث و محل نزاع از اقسام تحریف، می‌توان چنین نتیجه‌گیری نمود که اولاً، تحریف به زیاده درحروف، کلمات، آیات و سوره های قرآن و وحی الهی که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده به اتفاق و اجماع تمام مسلمان‌ها رخ نداده، چه آن که بطلان و فساد زیاد شدن بر قرآن یک امر ضروری است؛

ثانیاً، تحریف در قرائت به عقیدة علما و محققان شیعه در آیات قرآن صورت گرفته، به خاطر آن که قرائت‌های هفت‌گانه یا ده گانه مبتنی بر اعمال سلیقه و اجتهادات ظنّی قُرّا بوده و نیز به صورت خبر واحد است نه متواتر، هرچند خواندن هریک از قرائت‌ها در نماز که در زمان معصومان علیهم السلام معروف بوده کفایت می‌کند؛

ثالثاً، اکثر علمای اهل سنت به نسخ تلاوت در قرآن عقیده دارند؛ یعنی پاره‌ای از آیات در قرآن ثبت نگردیده و از آن ساقط شده است. این گونه آیات را آیات نسخ شده می‌نامند، و به عقیدة آنها روایاتی دلالت دارند بر این‌که تلاوت قسمتی از آیات قرآن نسخ گردیده است. به نظر می‌رسد لازمة این گفتار التزام به تحریف قرآن است؛ زیرا مدعی نسخ تلاوت در قرآن، هم باید با دلیل قطعی وقوع نسخ تلاوت را اثبات کند و هم باید برهان قطعی بیاورد که آیات منسوخ‌التلاوه از قرآن برداشته شده‌اند، کدام آیات هستند؟ اما مدّعی برای هیچ کدام دلیل ندارد. تنها دلیلش اخبار آحاد متزلزل است که مورد استناد قرار گرفته است، در حالی که به عقیدة تمام علمای اهل سنت قرآن با خبر واحد قابل نسخ نمی‌باشد؛⁽¹⁾

رابعاً، تحریف به نقصان و کاستی به این که از قرآن منزل بر پیامبر صلی الله علیه و آله ، در هنگام تدوین یا زمان‌های بعد، عمداً یا نسیاناً، چیزی حذف و یا از بین رفته باشد، شدیداً مورد نفی و انکار شیعه بوده، بر این باور است حتی یک حرف از قرآن موجود ساقط و کم نشده

است. نگارنده در صفحات پیش‌رو به تفصیل این قسم از تحریف را مورد بحث و بررسی قرار خواهد داد.

فصل دوم

اشاره

Ø بزرگان شیعه و نفی تحریف از قرآن

Ø تهمتی بزرگ به شیخ مفید

Ø تهمتی به ناحق به مقدس اردبیلی

Ø تهمتی آشکار به فیض کاشانی

Ø تهمتی بی‌اساس به کلینی

Ø کلینی و نفی تحریف قرآن

بزرگان شیعه و نفی تحریف

اشاره

در میان کلمات و آثار گرانمایة علما، فقها و چهره های درخشان دانشمندان بزرگ مکتب حیات بخش شیعه، نصوص و عباراتی صریح وجود دارد که نشان می‌دهد اعلام شیعه، اجماع و اتفاق نظر دارند قرآنی که فعلاً در دسترس مسلمانان است، عیناً همان قرآنی است که بر پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نازل گردیده و هیچ گونه تغییر، زیاده و نقصانی در آن راه نیافته و به عکس سایر کتب آسمانی (تورات و انجیل) از تحریف و تغییر، سالم و محفوظ مانده است.

نگارنده در این فصل به ذکر نمونه هایی از کلمات و تصریحات علما و بزرگان شیعه، که بیانگر یک اصل اعتقادی راسخ از اعتقادات مقدس شیعه امامیه در اثبات عدم تحریف قرآن است، می‌پردازد.

1. شیخ صدوق و نفی تحریف (متوفای 381 ه- .ق)

شیخ صدوق رحمة الله، پیشوای محدثان و از مفاخر جهان تشیع، افسانة تحریف قرآن را از اصول و عقاید شیعة امامیة دانسته، می‌نویسد:

اعتقاد شیعه آن است که قرآنی که خداوند از آسمان بر پیامبرش حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل کرده، همان قرآنی است که در دسترس همة مردم است و هرگز بیشتر از این که هست نبوده، و تعداد سوره هایش نزد مردم یکصدوچهارده سوره است، و نزد ما سورة « وَ الضُّحی أَ لَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَک» یک سوره است، و سورة «لایلاف و الم ترکیف» نیز یک سوره است و هرکس قول به این که قرآن بیش از آنچه هست بوده را به شیعه نسبت دهد، یقیناً دروغگو می باشد.

شیخ صدوق سپس برای اثبات عدم تحریف قرآن به روایاتی که در ثواب خواندن سوره ها در نماز و غیر آن، و نیز در ثواب ختم قرآن و تعیین زمان ختم آن، همچنین

حفظ و تعلیم آن، رسیده و همگی دلالت می‌کند بر این که تحریف و تغییری در قرآن رخ نداده، استدلال کرده است.⁽¹⁾

2. شیخ مفید و نفی تحریف (متوفای 413 ه- .ق)

اشاره

وی که از اسطوانه های علم و اندیشه، و از رهروان راستین طریق ائمه اطهار علیهم السلام هست در مقالاتش چنین می‌نویسد:

جماعتی از علمای امامیه گفته اند از قرآن، سوره، آیه، وکلمه ای کاسته نشده و رأی و عقیدة خودم بر این است که از قرآن هیچ چیز کم نشده است، لیکن در مصحف امیرالمؤمنین علیه السلام مطالبی دربارة تفسیرو تأویل واقعی قرآن آن گونه که نازل شده، ثبت شده که در قرآن‌های موجود ثبت نشده، اما این تفسیر و تأویلات جزء کلام خدای تبارک و تعالی و قرآن معجزه آسا نبوده، ولو این که از جانب خدای متعال نازل شده است و گاهی نیز تأویل قرآن، قرآن نامیده می شود. اما این که چیزی بر قرآن افزوده شده باشد، فساد و بطلانش قطعی است؛ چون اگر مقصود از زیاده، سوره و آیه‌ای باشد به نحوی که بر فصحا و سخنوران مشتبه شود، این مطلب با تحدی قرآن منافات دارد، و اگر مراد از زیاده، یک یا دو کلمه، یک حرف و یا دو حرف باشد، پس رأی و نظر من بر عدم چنین چیزی، و سلامت و صیانت قرآن از زیاده و نقیصه است، و کلامی از امام صادق علیه السلام در این زمینه سخن مرا تصدیق می کند. ⁽²⁾

تهمتی بزرگ به شیخ مفید

با وجود صراحت کلمات شیخ مفید در مقالات و رسالة دیگرش، در باب اثبات عدم تحریف قرآن، متأسفانه، یکی از نویسندگان اهل سنت به نام «محمد مال الله» قول به تحریف قرآن را به شیخ مفید نسبت داده، می‌نویسد:

الفصل الرابع: الشیخ المفید و تحریف القرآن، قال فی کتابه اوائل اعقالات ص 52 : اتفقت الامامیة علی وجوب رجعة کثیر من الاموات الی الدنیا قبل یوم القیامة و اتفقوا علی اطلاق البداء فی وصف الله تعالی، و اتفقوا علی انّ ائمة الضلال، خالفوا فی کثیر من «تحریف القرآن» و عدلوا فیه عن موجب التنزیل و سنة النبی؛

شیخ مفید در کتاب اوائل المقالات، ص52 می‌گوید:

امامیه اتفاق نظر دارند بر وجوب رجعت و این که بسیاری از اموات قبل از روز قیامت به دنیا برمی‌گردند و (امامیه) عقیده دارند بر این که یکی از اوصاف خدای تعالی بداء است، و اطلاق بداء را در حق خداوند جایز می‌دانند، و نیز اتفاق نظر دارند بر این که پیشوایان گمراه مخالفت می‌کردند در بسیاری از موارد تحریف، و تجاوز کرده اند در تالیف قرآن از سبب نزول و سنت حضرت رسول صلی الله علیه و آله .⁽¹⁾

در نتیجه، براساس گفتار مزبور، شیخ مفید و امامیه اتفاق نظر دارند که قرآن دچار تغییر و تحریف گردیده است.

تحریف نمودن کلام شیخ مفید

نگارنده ابتدا عین کلام شیخ مفید را از مقالات نقل کرده، تا هم اصالت و حقیقت سخن شیخ آشکار، و هم بطلان گفتار نویسندة یاد شده برملا گردد. همچنین بر صاحبان فکر و اندیشه معلوم گردد که این عالم سنّی از قلمرو انصاف و اعتدال خارج گردیده، کلام شیخ مفید را تحریف نموده است.

کلام شیخ مفید در مقالات

شیخ مفید در مقالات می‌نویسد: القول فی الرجعه و البداء و تالیف القرآن: اتفقت الامامیه علی وجوب رجعه کثیرمن الاموات الی الدنیا قبل یوم القیامه

و اتفقوا علی اطلاق البداء فی وصف الله تعالی و ان کان ذلک من جهه السمع دون القیاس، و اتفقوا علی انّ ائمه الضلال خالفوا فی کثیر من«تألیف القرآن» و عدلوا فیه عن موجب التنزیل و سنه النبی؛

سخن در این باب دربارة رجعت، بداء و جمع آوری قرآن است. امامیه اتفاق نظر دارند بر وجوب رجعت و این که بسیاری از اموات قبل ازروز قیامت به دنیا بر می گردند (اگرچه درمعنای رجعت بین امامیه اختلاف نظر وجود دارد) و نیز (امامیه)عقیده دارند بر این که یکی از اوصاف خدای تعالی بداء است، و اطلاق بداء را درحق خداوند جایز می دانند، و این عقیدة به بداء دربارة خداوند به خاطر وجود روایات است نه به جهت قیاس و همچنین امامیه اتفاق نظر دارند بر این که پیشوایان گمراه مخالفت کردند در بسیاری از امور جمع آوری و «تألیف القرآن» و تجاوز کردند در تالیف قرآن از سبب نزول و سنّت حضرت رسول صلی الله علیه و آله .⁽¹⁾

تحریف کلام شیخ مفید

پر واضح است که این عالم متعصب بدون رعایت امانت‌داری، درگفتار شیخ مفید دخل و تصرف نموده و عبارت «تألیف القرآن» را از کلام ایشان برداشته، به جای آن عبارت «تحریف القرآن» را جایگزین کرده و جسورانه به خود اجازه داده این نسبت ناروا را به ساحت علمی، کلامی شیخ روا بدارد.

پیدا است این شیوة برخورد با کلمات بزرگان و علما، انگیزه، اعتبار و وزن علمی نویسنده را زیر سؤال برده، از حیزّ ارزش خارج می‌سازد.

3. سید مرتضی و نفی تحریف (متوفای 436 ه- . ق)

سید مرتضی از جمله فرهیختگانی است که آثارش مایة هدایت نفوس، و آرا و اقوالش حجت برای عالمان و بزرگان است. ابن حزم، از سید مرتضی نقل می‌کند که او تکفیر

می‌کرد هر کسی را که معتقد بود چیزی از قرآن کم یا زیاد شده یا تحریف و تغییری در آن رخ داده است.

در جواب طرابلسیات می نویسد:

علم و یقین در مورد صحّت قرآن؛ مانند یقین و آگاهی به وجود شهرها، کشورها، حوادث بزرگ و کتب مشهور مدوّن عرب است؛ زیرا اهتمام و انگیزة شدیدی به نگهداری و نقل قرآن وجود داشته و برای مسلمانان از عصر بعثت تاکنون حفظ و صیانت قرآن دردرجه ای از اهمیت و اعتبار است که به مراتب از حراست و اهتمام دربارة مسائل و حوادث فوق بیشتر است.

قرآن، معجزة جاوید رسول گرامی اسلام، از زمان حیات خود حضرت مجموعة مدوّن و مؤلفی مانند قرآن فعلی بوده است، و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله عده ای از اصحاب را مأمور به حفظ و پاسداری از آن کرده بودند و آنان برای اهتمام و اطمینان بیشتر قرآن را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله می‌خواندند و عده ای از اصحاب؛ مانند عبدالله ابن مسعود، ابّی ابن کعب و دیگران، چندین دور قرآن را در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله ختم می‌کردند و نهایت دقت و سعی را داشتند تا جایی که حتی کوچکترین موارد اختلاف آن را دربارة آیه ها، حروف و روش قرائت قرآن را می‌دانستند. همة این مسائل با اندکی دقت و توجه، با این مراقبت صادقانه و محافظت شدید، دلالت می کند بر این که قرآن کریم مجموعه ای منظم و کامل بوده و مورد دستبرد و تغییر و کاستی قرار نگرفته است.

... و کسی که با این نظریه مخالفت کند یا از امامیه است یا از حشویه، اگر از حشویه باشد که مخالفتش قابل اعتنا و توجه نبوده، دارای اهمیت نیست و باید دانست که مخالفت در این مسأله، منسوب به فرقة اخباری است که اخبار فاقد سند صحیح و جعلی را نقل کرده اند و به صحت آنها اعتماد نموده‌اند، در صورتی که با اخبار ضعیف و فاقد اعتبار نمی‌توان از حجّت معلوم و قطعی دست برداشت.⁽¹⁾

4. شیخ طوسی و نفی تحریف (متوفای 461ه- .ق)

وی که معروف به شیخ الطائفه و از پیشوایان فقه، تفسیر، حدیث، کلام، رجال و از مبتکران علم اصول می‌باشد، در مورد نفی تحریف از ساحت قرآن می‌نویسد:

اما سخن در مورد زیاده و کاستی قرآن، زیبندة شأن و منزلت آن نیست؛ چون صاحب نظران و مسلمانان اتفاق نظر دارند بر بطلان ادعای افزوده شدن چیزی به قرآن، اما احتمال کاستی و نقصان از قرآن، باز هم نزد همة مذاهب مختلف مسلمانان مردود و بی اهمیت است، و شایسته مذهب صحیح و مستفاد از روایات ما نیز همین است که از قرآن چیزی کم نشده و برآن چیزی افزوده نگردیده است. این عقیدهای است که سید مرتضی آن را پذیرفته و ثابت کرده است.

سپس می‌افزاید:

البته در مقابل، روایات فراوانی وجود دارد از طریق شیعه و سنی مبنی بر این که آیات فراوانی از قرآن کاسته شده، و بعضی نیز جا به جا شده، اما همة این روایات اخبار آحادند که نه مفید علم می گردند و نه موجب عمل، پس نیکو آن است که از آن روایات اعراض کرده و فکر خود را مشغول آنها نسازیم؛ چون آن روایات قابل تفسیر و تأویل، و توجیه پذیر می‌باشند و بر فرض هم که صحیح باشند، هیچ خدشه و طعنی به قرآن موجود در دست مسلمانان نمی‌زند؛ زیرا صحّت و حجّیت آن معروف و معلوم است و حتی یک نفر از امت اسلامی به آن اعتراض و اشکال نداشته و آن را ردّ نمی کند، افزون بر این که استدلال به آیات قرآن و قرائت آن توسط مسلمانان و عرضة اختلاف اخبار در مسائل فقهی و فرعی بر قرآن در اخذ آنچه موافق با قرآن و ردّ آنچه مخالف با قرآن است، خود یک دلیل محکم دیگری بر تصدیق این نظریه است.

از وجود مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله روایتی نقل شده که همة فرق اسلامی صحت صدور آن از پیامبر صلی الله علیه و آله را پذیرفته‌اند، و آن روایت چنین است:

انه قال: انّی مخلف فیکم الثقلین ماان تمسکتم بهما لن تضلّوا، کتاب الله وعترتی، اهل بیتی، وانّهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض؛ من در میان شما دو چیز گرانبها و با ارزش جانشین خود قرار می‌دهم، تا مادامی که به آن دو تمسک بجویید به هیچ وجه گمراه نخواهید شد؛ یکی قرآن کتاب خدا، و دیگری عترت و اهل بیت من، و این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا این که در آن دنیا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.⁽¹⁾

شیخ طوسی می گوید:

حدیث ثقلین دلالت می‌کند بر این که قرآن در همة اعصار و ازمنه در دسترس مسلمانها موجود و محفوظ است، به جهت این که امر رسول خدا صلی الله علیه و آله به تمسک و چنگ زدن به چیزی که مقدور و در دسترس نباشد جایز نیست، همان‌گونه که تمسّک و توسل به اهل بیت به عنوان کسانی که تبعیت از آنها واجب است، در همة زمانها برای ما حاصل و ممکن است. ⁽²⁾

5. علامة طبرسی و نفی تحریف ( متوفای 548 ه- . ق)

امین الاسلام در مقدمة تفسیر گرانبها و به یاد ماندنی خود می نویسد:

کلام در زیاده و نقصان قرآن کریم است، اما در مورد اضافه شدن چیزی به قرآن، مورد اجماع و اتفاق همة مسلمانان است که سخن زیاد شدن به قرآن سخنی است بیهوده و باطل، اما در مورد کاستی و نقصان از قرآن عده ای از اصحاب ما (امامیه) و گروهی ازحشویه (اهل سنت) روایاتی نقل کرده اند که در قرآن دگرگونی و نقصان رخ داده، ولکن نظر صحیح در مذهب شیعه خلاف آن می‌باشد. سید مرتضی که از نخبگان و علمای شیعه است، در جواب طرابلسیّات نیز همین نظر را قبول و تصدیق نموده است.⁽³⁾

6. سید ابن طاووس و نفی تحریف (متوفای 664 ه- . ق)

وی نیز در این باب سخنان متین و ارزشمندی داشته، می‌نویسد:

اعتقاد شیعه این است که در قرآن هیچ گونه تغییر و تحریفی صورت نگرفته است. ایشان در مقام ردّ بر نظریه بعضی از اهل سنتّ که اعتقاد به تحریف قرآن دارند می‌نویسد: من درشگفتم دربارة کسی که نسبت به نگهداری و جمع آوری قرآن استدلال و برهان می آورد اماّ هنوز اختلاف مکّه، مدینه، بصره وکوفه را در مورد بسم الله الرحمن الرحیم، نقل می کند و این نظر را انتخاب می کند که بسم‌الله جزء سوره های قرآن نیست! و تعجب انگیزتر این که، در راستای تایید نظریه اش دلیل هم اقامه می کند مبنی بر این که اگر بسم الله جزء سوره های قرآن بود، باید هر سوره سرآغاز دیگری می داشت!

جای بسی تعجب است وقتی عقیده بر این است که قرآن تحریف نشده و مصون و محفوظ از هرگونه زیاده و نقصان است و ادراک عقل و حکم شرع نیز چنین است، چگونه لازم است ابتدای هر سوره چیزی نوشته شود که جزء قرآن نیست، آیا چنین تصرفی در قرآن جایز است؟

7. علامه حلّی ونفی تحریف (متوفای726 ه- .ق)

وقتی از ایشان سؤال می شود، نظر شما دربارة قرآن، کتاب عزیز خدا چیست؟ آیا صحیح است که به نظر اصحاب ما (امامیه) از قرآن چیزی کم شده یا بر آن چیزی افزوده شده و نظم و ترتیب آن تغییرکرده، یا این که این سخن هیچ اساسی ندارد و نظر آنها سلامت و صیانت قرآن از هر نوع زیاده و نقیصه است؟

علامه در جواب می گوید:

حق آن است که هیچ نوع تغییر و تبدیل، و تقدیم و تأخیری در قرآن رخ نداده و هرگز قرآن مورد کاستی و زیاده قرار نگرفته است. به خدا استعاذه میجوییم از این که کسی به این گونه سخنان عقیده پیدا کند؛ چرا که این

گونه حرفها موجب دستبرد و شک به معجزة پیغمبر اسلام می‌گردد، معجزه ای که به نحو تواتر قطعی نقل شده است.⁽¹⁾

8. محقق کرکی و نفی تحریف ( متوفای 940 ه- .ق )

صاحب کتاب قیّم« جامع المدارک» - ملقب به محقق ثانی- در این زمینه می نویسد:

چنانچه حدیث مخالف با دلیل قطعی ( کتاب، سنت متواتر⁽²⁾

یا اجماع ) بود و به بعضی از وجوه قابل توجیه و تاویل نبود، به اجماع علمای اسلام باید دور افکنده شود. ... راه حل و توجیه روایاتی که بوی تحریف می‌دهند، آن است که بگوییم مقصود امامان از تغییر، تبدیل و نقص در قرآن این است که قرآن را وارونه تاویل نموده و برخلاف معنای اصلیش تفسیرکردند و اگر در اخبار می خوانیم! قرآنی که جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله آورد، نزد اهل بیت علیهم السلام یا نزد قائم آل محمد«عج» می‌باشد، منظور آن است که تفسیر حقیقی و تاویل واقعی و کامل قرآن تنها نزد اهل بیت علیهم السلام است نه دیگران ⁽³⁾.

9. ملا فتح الله کاشانی و نفی تحریف ( متوفای 988 ه- . ق)

وی در مقدمة کتاب تفسیرش می‌نویسد:

علمای اهل سنت و شیعه متفق اند که قرآن باید بتواند ثابت شود و آنچه در اخبار آحاد وارد باشد قرآن نیست. علامه حلی و علمای دیگر گویند این قول اجماع است، و نیز دلیل آورده اند که قرآن معجزه نبوت است و در اعتقادات یقین معتبر است پس باید قرآن بودن کلام، متیقن باشد، تا از روی آن علم به نبوت حاصل شود و اگر قرآنی طنی باشد، معجزه نبوت، مظنون و اصل نبوت هم مظنون خواهد بود؛ به طور مثال اگر قوم فرعون، اژدهایی می‌دیدند و گمان می‌کردند عصای موسی است اما یقین به آن نداشتند، هرگز تصدیق

نمی‌کردند موسی پیغمبر خداست، و اگر اصحاب مسیح، مرغی می‌دیدند و گمان می‌کردند حضرت آن را از گِل ساخته و یقین نداشتند، تصدیق نبوت مسیح نمی‌کردند. قرآن هم اگر به گمان و مظنه، گفتة پیغمبر باشد معجزه او نیست. بعد می‌افزاید: و نیز گوییم در اخبار آحاد از شیعه و سنی بسیار کلمات، به عنوان قرآن نقل شده و صاحب فصل الخطاب در کتاب خویش آورده و هیچ کس آنها را به عنوان قرآن نپذیرفته است و این خود قرینه است که نقل اجماع علما صحیح است و کسی اثبات قرآن را به خبر واحد جایز ندانسته واعتباری به قول بعضی محدثان و حشویه نیست⁽¹⁾.

10. مقدس اردبیلی و نفی تحریف ( متوفای 993 ه- .ق)

اشاره

این فقیه نامدار و عالم فرزانه در این باره می‌نویسد: از بعضی کتب اصولی دانسته می شود که اگر قرائتی، یقین نباشد که قرآن است یا نیست، تجویز آن قرائت به عنوان قرآن موجب فسق بلکه کفر است، پس هر چه که به طور یقین معلوم نیست از قرآن است، یقیناً از قرآن نیست. بنابراین، باید آنچه به عنوان قرآن قرائت می‌کنیم علم و جزم قبلی داشته باشیم که از قرآن است، که با تواتر قطعی ] نه با خبر واحد[ تحصیل کرده باشیم، و وقتی تواتر بودن قرآن ثابت شد، از نقص و اختلال مامون و محفوظ می‌ماند. افزون بر این که قرآن به طور کامل درکتابها مضبوط است و حتی تمام کلمات، حروف، حرکات، صداها و نحوة کتابت و سایر مسائل دیگر مشخص و معین شده، به نحوی که انسان ظن قوی، بلکه علم و یقین پیدا می کند که نه چیزی بر قرآن افزوده شده و نه چیزی از آن کم شده است⁽²⁾.

اتهام تحریف به مقدس اردبیلی

هر چند در اظهارات و عبارات صریح و شفاف این عالم محقق، پیرامون نفی تحریف قرآن و مامون و مصون بودن آن از هرگونه تحریف لفظی، جای ابهام و اجمالی وجود ندارد،

لیکن با کمال تاسف یکی از نویسندگان اهل سنت، مقدس اردبیلی را متهم به عقیدة تحریف قرآن نموده، در فصل پنجم کتاب خود موسوم به «الشیعة والتحریف» چنین می‌نویسد: الفصل الخامس: الاردبیلی وتحریف القرآن. قال فی کتابه «حدیقة الشیعة»: ان عثمان قتل عبدالله بن مسعود بعد ان اجبره علی ترک المصحف الذی عنده و اکرهه علی قرائه ذلک المصحف الذی الفه و رتبه، زید بن ثابت بامره و قال البعض: ان عثمان امر مروان بن الحکم وزیادة بن سمرة، الکاتبین له ان ینقلا من مصحف عبدالله ما یرضیهم و یحذفا منه ما لیس بمرضی عندهم و یغسلا الباقی⁽¹⁾

فصل پنجم، اردبیلی و تحریف قرآن. مقدس اردبیلی در کتاب حدیقه الشیعه می‌گوید: عثمان عبدالله ابن مسعود را بعد از گرفتن مصحفی که نزد او بود به قتل رساند و او را مجبور کرد که قرائت قرآن را به روش قرائت زیدین ثابت در مصحفش قرار دهد.

و برخی می‌گویند: عثمان به مروان بن حکم و زیاده بن سمره که کاتب وحی بودند، حکم کرد که از مصحف ابن مسعود، آنچه که مورد رضایتشان هست، نقل و نسخه برداری کنند، و آنچه مورد پسندشان نیست را حذف کنند و باقی ماندة مصحف را بشویند و از بین ببرند.⁽²⁾

پرواضح است که مقدس اردبیلی به دلیل نقل خبر مزبور، از منظر نویسندة یاد شده، متهم به تحریف قرآن گردیده است.

دفع اتهام از مقدس اردبیلی

با معلوم بودن موضع روشن محقق اردبیلی در کتاب مجمع الفائده و نیز با مطالعه و بررسی گفتار وی و نقل کارهای عثمان درکتاب «حدیقه الشیعه»، به راحتی می‌توان در دفاع از مقدس اردبیلی و رفع اتهام از وی در باب تحریف قرآن، پاسخ‌های ذیل را ارایه نمود: اولاً، در این که آیا مروان بن حکم و زیاده بن سمره به دستور عثمان از مصاحف نسخه برداری کردند و مصحف واحدی جمع آوری نمودند، یا افراد دیگری مانند ابن زبیر و

سعید عبدالرحمان بودند و یا خاندان ثقیف و هذیل هم در این کتابت شرکت داشتند، روایات مختلف است؛ هر کدام برخی از افراد را نام برده اند، اما آنچه مسلم است آن است که مصحف واحدی که عثمان آن را جمع آوری کرد، مصحفی بود که به تواتر از شخص پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده و در محضر حضرت9 خوانده شده بود و همة مسلمانان حتی شیعه، صیانت و تواتر یقین آور بودن مصحف عثمان را قبول دارند؛

ثانیاً، مقدس اردبیلی صرفاً در مقام بیان نقل مطاعن عثمان در کتاب حدیقة الشیعه بوده نه در مقام اثبات یا نفی تحریف از قرآن، و در این موضوع هیچ گونه اظهار نظری در این مقاله نمی‌کند. افزون بر این که درکتاب فقهی خویش نظریة خود را در اثبات مصونیت قرآن از تحریف به طور صریح بیان نموده است؛

ثالثاً، مگر نقل خبر و یا مطلبی در یک کتاب از سوی نویسنده‌ای، دلیل بر پذیرش آن نویسنده نسبت به آن خبر و یا مطلب می‌باشد؟ چه بسا ممکن است نویسندة کتابی بعضی از گناهان را در کتابش ذکر و تعریف کند، آیا این دلیل می‌شود که نویسنده معتقد به ارتکاب آن گناهان است؛

رابعاً، این نوع نسبت های ناروا به بزرگان شیعه، گاه دلیل بر غرض ورزی و بدجلوه دادن مکتب نورانی شیعه به شمار آمده، موجب اختلاف در میان مسلمانان می‌گردد.

11. شیخ بهائی و نفی تحریف (متوفای 1030 ه- .ق )

علامه بلاغی در تفسیر خویش نقل می‌کند که شیخ بهائی می‌گوید: علما اختلاف کرده اند که آیا زیاده و نقصان در قرآن واقع شده یا نه؟ ولی نظریة درست و قابل قبول آن است که قرآن کریم از زیاده و کاستی مصون و مامون مانده است و دلیل آن سخن خداوند متعال است آنجا که می فرماید:

إِنَّا لَهُ لحَافِظُونَ؛ ما نگهبان قرآن هستیم.⁽¹⁾

و آن‌چه که بین مردم معروف شده که اسم امیرالمومنین علی علیه السلام از برخی آیات قرآن ساقط شده؛ مانند یا اَیُّهُا الْرَسولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَیًکُ مِنْ رَبِکَ «فی علیٍ» و برخی آیات دیگر از این قبیل، این سخنی است که در نظر علما ارزش و اعتباری ندارد.⁽¹⁾

12. سید نورالله تستری و نفی تحریف (متوفای 1019- ه. ق)

صاحب کتاب گرانسنگ احقاق الحق می‌گوید: این که به شیعه امامیه نسبت داده اند و گاهی گفته می‌شود که شیعه عقیده به تحریف قرآن دارد، گفته همة امامیه نیست، بلکه تنها گفتة گروه ناچیزی که در میان شیعیان عددی به حساب نمی‌آیند و جایگاهی ندارند، می باشد و افرادی که گفتارشان هیچ اعتباری ندارد چنین توهمی را کرده اند.

13. ملامحسن فیض کاشانی و نفی تحریف( متوفای 1090ه- .ق)

اشاره

فقیه نام آور، حکیم متاله و محدث معروف ملامحسن فیض کاشانی، پس از نقل روایاتی که رائحه وقوع تحریف در قرآن از آنها استشمام می‌گردد، عقیدة خویش چنین اظهار داشته می‌گوید:

اشکال مشترک و مهمی که بر تمامی این روایات وارد است، آن است که اگر این روایات صحیح و قابل اعتماد باشند، دیگر هیچ اطمینانی به آیات قرآن موجود نمی‌توان کرد؛ زیرا در هر آیه ای احتمال تحریف ودگرگونی وجود دارد، و محتمل است خلاف آن چیزی باشد که خدای متعال در قرآن نازل کرده است. بنابراین، تالی فاسد بزرگ این که، برای قرآن هیچ حجیت و اعجازی باقی نخواهد ماند، و قرآن موجود از حیزّ انتفاع، خارج و امر به اطاعت از آن و سفارش به تمسک به آن منتفی خواهد شد.

سپس می‌گوید:

افزون بر این که خود قرآن می‌فرماید: وَ إِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ، لَّا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَینْ‌ِ یَدَیْهِ وَ لَا مِنْ خَلْفِهِ⁽²⁾قرآن کتابی است محکم و شکست ناپذیر است که هیچ گونه باطلی نه از

پیش رو و نه از پشت سر به حریم آن راه پیدا نمی‌کند.⁽¹⁾و نیز قرآن می‌فرماید: إِنَّا نحَْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لحََافِظُونَ؛⁽²⁾

ما قرآن را نازل کردیم و آن را حفظ و نگهداری خواهیم نمود.

هنگامی که کتاب خدا از چنین استحکام و پشتوانة قوی برخوردار است، چگونه ممکن است تحریف وتغییر به حریم قدسی آن راه پیدا کند؟

همچنین از پیغمبراکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام روایات متواتر و قابل قبولی رسیده به این مضمون که همة اخبار و احادیث را بر قرآن عرضه کنیم تا صحت وسقم آنها معلوم شود؛ چنانچه موافق با قرآن بودند به آنها عمل و اگر مخالف با کتاب خدا بودند آنها را تکذیب کنید. و در فرضی که قرآن فعلی تحریف شده باشد، عرضه و سنجیدن روایات برآن چه نفعی خواهد داشت؟! صرف نظر از این که اخبار تحریف مخالف با قرآن هستند و آن را تکذیب می‌کنند، پس باید آنها را دور افکنده، دست ازآنها برداریم؛ چون محکوم به فساد هستند، یا این که آنها را تاویل و توجیه نماییم.

به نظر می رسد مقصود ائمه از تحریف وتغییر و حذف از قرآن در این روایات، تحریف وتغییر در مفهوم وتفسیر قرآن است، نه در کلمات والفاظ آن؛ یعنی آیات را تفسیر به رأی و تحریف معنوی نمودن⁽³⁾.

فیض در کتاب دیگرش در بارة اخبار تحریف چنین می گوید:

این نظریة قول به عدم تحریف قرآن، سخن و نظر صریح فیض می‌باشد. بعد می‌افزاید: خودتان می بینید و می دانید که به عقیدة فیض روایات تحریف، مخالف کتاب خدا هستند و لازم است حکم به بطلان آنها کرد، ولی بعضی ازگمراهان که قصد فساد و تباهی در روی زمین دارند به صرف نقل بعضی اخبار به فیض نسبت ناروا می‌دهند که ایشان قائل به تحریف قرآن است، در حالی که رأی و اعتقاد او را توضیح نمی‌دهند که یا باید این دسته از روایات

دور افکنده شوند و یا باید توجیه و تاویل گردند، اما هدف اینان با این نسبت های ناروا، آشفته و مشوش نمودن اذهان مردم نسبت به شیعه است که این خود یک نوع گمراهی و انحرافی آشکار است .⁽¹⁾

تهمتی آشکار به فیض کاشانی

با اندک دقت و التفات در سخنان و گفتار بیّن و محکم فیض در دو کتاب ارزشمند «صافی» و «علم الیقین»

به خوبی دیدگاه و رأی این محدث بزرگ در مورد روایات تحریف قرآن شناخته و روشن می گردد.

اما آنچه این جا نیز موجب شگفتی و تحیر شده است، نسبت ناروای نویسندة سابق اهل سنت است که باردیگر سخنان فیض را تحریف نموده، وی را متهم می‌کند که از قائلان به تحریف قرآن است.

ما ابتدا گفتار وکلمات فیض را به نقل از این نویسنده درکتابش، ذکر و بررسی می‌کنیم تا ضمن روشن گشتن دلالت و مقصود سخنان فیض، بی‌وجه بودن نسبت ناروای یاد شده نیز آشکار گردد. وی در این مورد می‌نویسد:

الفصل السابع، الکاشانی وتحریف القرآن:

قال فی مقدمه تفسیره «الصافی»(1/32)

اقول: المستفاده من جمیع هذه الاخباروغیرها من الروایات من طریق اهل‌البیت علیهم السلام ان القرآن لیس بتمامه کما انزل علی محمد صلی الله علیه و آله بل منه ما هو خلاف ماانزل الله ومنه، هو مغیر محرف وانه قدحذف فیه اشیاءکثیره؛ منها اسم علی علیه السلام فی‌کثیر من المواضع، و منها لفظة آل محمد9 غیرمره و منها اسماء المنافقین فی مواضعها ومنها غیرذلک وانه لیس علی الترتیب المرضی عندالله و عند رسوله9و به قال علی بن ابراهیم القمی.

و النتیجه التی توصل الیها بعد ان تقرر عنده بان القرآن محرف هی انه لایمکن العمل و الاقرار بصحة القرآن او الاعتماد علیه فیقول(1/33): لم ییق

لنا اعتماد علی شی من القرآن؛ اذ علی هذا یحتمل کل آیة منه ان یکون محرفاً مغیراً و یکون علی خلاف ما انزل الله لم یبق لنا فی القرآن حجة اصلاً فتنتفی فائدته و فائدة الامر باتباعه والوصیة بالتمسک به الی غیر ذالک؛

فصل هفتم، فیض کاشانی وتحریف قرآن. فیض در مقدمة تفسیر صافی (1/32) بعد از ذکر روایاتی که بوی تحریف می‌دهند می‌گوید:

مستفاد از همة این اخبار و غیر این اخبار از روایات اهل بیت، آن است که همانا این قرآن تمام آنچه در آن است، آن چنان که بر پیامبر نازل شده است نیست، بلکه پاره‌ای از آن خلاف ما انزل الله و پاره‌ای دیگر از آن تحریف شده است و مطالب زیادی ازآن حذف شده، نام علی علیه السلام از بسیاری از جاها و نیز لفظ آل محمد صلی الله علیه و آله در چند جای قرآن و اسمای منافقین در چند جای دیگر و نیز مطالب دیگری از قرآن حذف شده و این قرآن آن قرآن مرضی خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست، وعلی ابن ابراهیم قمی هم نظرش همین است.

نتیجة سخنان فیض این است که قرآن تحریف شده و امکان عمل و اقرار به صحت آن نیست و همچنین اعتماد بر آن نیست. وی سپس برای تثبیت گمان باطلش که مستفاد از سخنان فیض، اعتراف به تحریف قرآن است، کلام دیگری از تفسیر صافی که در واقع جواب فیض از روایات تحریف است نقل می‌کند، اما بدون رعایت ادب امانتداری در نقل سخنان وی، صدر گفتار فیض را حذف و ذیل کلامش را ذکر می‌کند و با یک نسبت ناروا فیض کاشانی را متهم به قبول نمودن تحریف قرآن کرده، می‌گوید: فیض کاشانی، در صفحة دیگری می‌نویسد:

باقی نمی‌ماند برای ما هیچ اعتمادی به قرآن؛ زیرا که بنابر این در هر آیه ای احتمال تحریف و تغییر وجود دارد و ممکن است خلاف ما انزل الله باشد، پس دیگر برای قرآن هیچ حجیتی باقی نخواهد ماند، و امر به انتفاع و استفاده و اطاعت از آن و سفارش به تمسک به آن منتفی خواهد شد.⁽¹⁾

پاسخ از اتهامات ناروا به فیض

پاسخ نگارنده نسبت به بخش دوم نقل کلام فیض این است که اصل این گفتار در تفسیر صافی، درست ضد آن چیزی است که این نویسنده استفاده و نقل کرده است؛ زیرا فیض کاشانی در مقدمة کتاب صافی در مقام جواب از اخبار تحریف، با طرح یک اشکال مهم و مشترک نسبت به تمام آن اخبار، آن روایات را رد و نظریه و رأی خود را که عدم تحریف قرآن است تثبیت کرده، این چنین می‌نویسد:

و یرد علی هذا کله اشکال و هو انه علی هذا التقدیر لم یبق لنا اعتماد علی شیءٍ من القرآن، علی هذا یحتمل کل آیة منه ان یکون محرفا مغیرا...؛

به نظر من فیض ایراد وارد، مهم و مشترک تمام این روایات، آن است که اگر چنانچه این اخبار قابل اعتماد و اعتبار باشند، دیگر هیچ اطمینانی به آیات قرآن نمی‌توان کرد؛ زیرا در هر آیه‌ای احتمال تحریف و تغییر وجود دارد.⁽¹⁾

روشن شد که نویسندة اهل سنت، بخشی از گفتار و کلمات فیض؛ یعنی عبارت «یرد علی هذا کله اشکال و هو انه علی هذا التقدیر» را حذف و ساقط کرده، و اشکال و ایرادی که این محدث بزرگ با عبارت «لم یبق لنا اعتماد علی شیء...»، به عنوان رد بر اخبار تحریف ذکر نموده را به عنوان نتیجه نظریة فیض از روایات تحریف تلقی نموده است. به سخن دیگر، اشکالی که فیض آن را بهترین دلیل بر نفی تحریف از آیات قرآن قرار داده، این نویسنده مغرض، آن را به عنوان دلیل بر تحریف قرآن آورده است.

پاسخ نگارنده نسبت به بخش اول نقل کلام فیض، آن است که مراد و مقصود فیض کاشانی از روایاتی که دلالت می‌کنند آن قرآنی که بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله با تمام خصوصیات نازل شده، فعلاً موجود نیست و یا بعضی از اسامی اهل‌بیت علیهم السلام ؛ مانند علی علیه السلام و آل محمد صلی الله علیه و آله از آن حذف شده، یا اسامی منافقان در آن نیامده، به قرینة «کما انزل» اشاره به مصحف علی علیه السلام است؛ چرا که آن حضرت همة قرآن را به ترتیب نزول تدوین نموده و مصحف وی در بردارندة تنزیل و تاویل قرآن بوده است.

نه این که هدف این محقق شهیر ازطرح این گونه اخبار، استفادة تحریف لفظی قرآن باشد، بلکه با تصریح کلام خود وی، این گونه روایات بر تحریف معنوی قرآن دلالت می‌کنند، همان گونه که در رسالة دیگرش می نویسد:

به نظر می‌رسد منظور امامان:از تحریف، تغییر و حذف قرآن در این روایات، تحریف و دگرگونی در معنا و تفسیر قرآن است نه در الفاظ و کلمات؛ یعنی آیات قرآن را تفسیر به رأی و سوء تاویل نموده و بر خلاف معنای واقعی حمل کردند.⁽¹⁾

14. شیخ حرعاملی ونفی تحریف (متوفای 1104 ه- .ق)

خاتم محدثان و صاحب کتاب ارزشمند«وسائل الشیعه»، در مقاله ای که در جواب شبهات بعضی از معاصران خود به رشتة تحریر در آورده، می‌نویسد:

هر کس که تتبع اخبار و تفحص تواریخ و آثار نموده، به علم یقینی می داند که قرآن در غایت و اعلی درجة تواتر بوده و الآف صحابه، آن را حفظ و نقل می‌کردند، و در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله مجموع و مولف بود.⁽²⁾

15. سید علی خان مدنی و نفی تحریف (متوفای 1120 ه- .ق)

سید علی خان مدنی، شارح صحیفة «سجادیه» درضمن شرح و تفسیردعای چهل و دوم، اقوال خاصه و عامه را نقل می‌کند. از خاصه و امامیه، انظار شیخ صدوق، امین الاسلام طبرسی و شیخ الطائفه طوسی را مبنی بر عدم وقوع زیاده و نقیصه از قرآن و مصونیت آن از هرگونه تحریف نقل می‌کند.

بعد می‌نویسد:

اما اهل سنت اخبار فراوانی را در وقوع کاستی از قرآن نقل کرده اند، سپس خود ایشان جواب می‌دهد: ولکن همة اهل سنت اجماع و اتفاق نظر دارند، برصحت مصاحفی که امروزه معروف و مشهور بین مسلمانان و دردسترس

آنها است، و نیز اجماع دارند بر ترک نمودن آن مصحفی که مخالف مشهور است از جهت زیادی یا کاستی و یاتبدیل کلمه ای به کلمة دیگر ⁽¹⁾.

16. صاحب مفتاح الکرامه و نفی تحریف (متوفای 1226 ه- .ق)

قال: والعادة تقضی بالتواتر فی تفاصیل القرآن من اجزائه والفاظه و حرکاته و سکناته و وضعه فی محله، لتوفر الدواعی علی نقله من المقر یکون اصلاً لجمیع الاحکام، و المنکر لابطاله لکونه معجزاً ظلا یعبا خلاف من خلاف او شک فی اعقام؛

عادت به ثبوت تفاصیل قرآن، به تواتر ( دلیل یقین آور) حکم می‌کند؛ یعنی این که آیات، سوره‌های قرآن،کلمات، حروف واعراب قرآن، نظم آیات و چیدن هر آیه در جای خودش، همة اینها با تواتر ثابت شده‌اند؛ زیرا انگیزه برای نقل فراوان بوده، هم برای کسانی‌که معتقد به قرآن بودند به لحاظ این‌که قرآن مرجع و منبع همة احکام خدا است و هم برای کسانی که منکر قرآن بودند، به جهت ابطال نمودن اعجاز قرآن.

بنابراین، به رأی کسی‌که مخالف باشد یا شک کند در این‌که ثبوت قرآن بدون تواتر هم ممکن است، اعتنا نمی‌شود⁽²⁾.

17. شیخ جعفرکاشف الغطا و نفی تحریف (متوفای 1228 ه- .ق)

مرحوم کاشف الغطا بیانات ارزنده ای در این باره داشته، می‌گوید:

عقل به خوبی درک می کند ظاهر روایاتی که می‌گوید قسمتی از قرآن کاسته شده، قابل پذیرش و عمل نیست؛ به ویژه اخباری که گویای کاسته شدن یک سوم یا بخش مهمی از قرآن است؛ زیرا چنانچه این موضوع حقیقت داشت، انگیزه ها برای نقل آن بسیار فراوان بود و به حد تواتر می‌رسید، و دشمنان قسم خورده اسلام آن را به عنوان بهترین دستاویز و حربه برای کوبیدن اسلام و مسلمانان بکار می‌گرفتند.

ایشان در جای دیگر می افزاید:

جای تعجب است که افرادی تصور می‌کنند همة احادیث صحیح و سالم باقی مانده و اگر کاستی و تحریفی در آن صورت می‌گرفت، آشکار می شد و همگان می فهمیدند با این که در حدود 1200 سال برسر زبانها و درکتب مختلف می چرخیده است، اما همین افراد می گویند، قرآن کریم مورد دخل وتصرف واقع گردیده و از آن، بخشی کاسته شده ولی مسأله به این مهمی در تمام اعصار مخفی مانده و هیچ کس از آن مطلع و باخبر نشده است.

وی همچنین می‌افزاید:

هیچ گونه زیادی در قرآن صورت نگرفته، نه سوره ای به آن اضافه شده و نه آیه ای، نه بسمله و غیر آن، نه کلمه و نه حرفی، و هرآنچه فعلاً به صورت مجلد در آمده و قرائت می شود، همة آن کلام خداوند متعال است. این موضوع از دیدگاه مذهب شیعه حتی دین اسلام واضح و قطعی بوده و اتفاق نظر و اجماع مسلمانان بر این امر پایدار بوده است و احادیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام بر این امر شهادت می دهند، و لو افراد معدودی هم دراین مسأله مخالفت کرده اند مهم نیست.

همچنین شک و تردید نداریم که قرآن از هر نوع نقصان نیز مصون و محفوظ مانده است؛ چون صاحب شریعت اسلام، خداوند منّان نگهداری آن را عهده‌دار شده، همان سان که نص قرآن و اجماع علما در همه زمانها بر آن دلالت دارد و مخالفت عده‌ای که عددی به حساب نمی‌آیند، اهمیتی ندارد و عقل به خوبی درک می کند که ظاهر روایاتی که می‌گوید قسمتی از قرآن کاسته شده، قابل اعتماد واعتبار نیست و نمی شود به آنها عمل کرد، پس بایستی آن روایات را به سه وجه توجیه و تاویل کرد.

وجه اول: این که بگوییم قبل از نزول آیات، این نقصان و کاهش صورت گرفته، مقدر بوده که آن طور نازل شود، اما طور دیگری نازل شد؛

وجه دوم: این که بگوییم قرآن از مبدأ نزول به آسمان که آمده به گونه ای که روایات دلالت دارد بوده، اما بر قلب پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که نازل شده به همین وضعیت کنونی نازل گردیده است؛

وجه سوم: این که بگوییم احادیث قدسی مبتلا به نقصان شده نه وحی قرآنی.

ایشان سپس می افزاید:

به عقیدة من نقصانی که در بعضی روایات بیان شده، مطالب واسراری است که نزد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله مامون و محفوظ بوده و هرگز بازگو نشده است. از این جهت آن مطالب را حضرت رسول صلی الله علیه و آله فقط به اوصیای خود واگذار نمود و آنها را به طور آشکار مطرح ننمود. اما آیاتی از قرآن که به عنوان اعجاز نازل شد و حضرت آنها را به طور علنی بیان نمود و زیاد در خطبه‌ها و سخنرانیها تلاوت می نمود و درمیان مسلمانان، شایع و مشهور شده بود از آن زمان تاکنون هیچ گونه تغییر و تبدیلی پیدا نکرده و به همان شکلی که آن موقع بوده، بدون هر نوع تحریفی باقی مانده است.⁽¹⁾

18. سید محمد طباطبائی و نفی تحریف(متوفای 1242ه- .ق)

وی می‌گوید:

هیچ خلافی نیست در این که اصل و اجزای همة آیات، کلمات و سوره های قرآن باید به طور متواتر رسیده باشد و همچنین جمع آوری قرآن، نظم و ترتیب آیات و سوره ها در جایگاه مخصوص خود نیز باید به طور متواتر باشد، و محققان از اهل سنت هم به این مطلب اعتقاد دارند به جهت این که مقتضای معجزه بودن قرآن، آن هم عظیمترین معجزة پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که اصل و ریشه، و صراط مستقیم دین محسوب می‌شود، این است که باید دواعی وانگیزه‌ها برای حفظ و نقل آن فراوان باشد، و جزئیات و کلیات آن هم به طور متواتر نقل شده باشد، پس هر چه به صورت خبر واحد نقل شود و به حد تواتر نرسد، قطعاً قرآن حساب نمی‌گردد، و شکی نیست که قرآن موجود با همین کیفیت وترتیب از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله تا به حال به طور متواتر از مسلمانان رسیده و نقل شده است.⁽²⁾

19. آیت الله کوه کمری و نفی تحریف (متوفای 1299 ه- .ق)

وی بعد از آن که با صراحت می‌گوید که قرآن تحریف نشده و مصون از هرگونه زیاده و نقصان باقی مانده است، بر این مدعا به شش دلیل استدلال می‌کند:

الف. اصل و قاعدة اولی اقتضا می‌کند مصونیت قرآن از تحریف را ؛ زیرا مصونیت قرآن از تحریف، هنگام نزول بر پیامبر صلی الله علیه و آله امری قطعی و مسلم است، و تحریف هم امر حادث و مشکوکی است و لذا اثبات آن، علم قطعی می خواهد؛

ب. اجماع همه مسلمانان عموماً و تمام امامیه خصوصاً بر عدم تحریف کتاب خدای عزیز است؛

ج. تحریف، مناقض با معجزه بودن قرآن است؛ زیرا تحریف، نفی اعجاز از قرآن می کند و از آن طرف، اعجاز قرآن هم نفی تحریف می‌کند و چون قطعی و یقینی است که قرآن معجزه جاویدان پیامبر اسلام است، پس حتماً تحریف نشده است؛

د. دلیل چهارم، سخن خود خدای تبارک و تعالی است که می فرماید: لا یُاتٍیه الْباطٍل مٍنً بُینِ اَیدیهٍ وَ لامٍنً خَلفهٍ؛ هیچ گونه باطلی نه از پیش رو و نه از پشت سر ( از هیچ سو) به سراغ قرآن نمی‌آید؛⁽¹⁾

ه. دلیل پنجم، حدیث ثقلین است که همه فرق اسلامی به طور متواتر آن را قبول دارند و تحریف شدن قرآن با وصف ثقل بودن دائمی آن منافات دارد، پس قرآن یکی از دو عِدل در حدیث ثقلین بوده و تحریف نشده است؛

و. اخبار و روایاتی که می گوید وقتی امور بر شما مشتبه شد، یا اگر احادیث متعارض شدند، به قرآن مراجعه کنید و آنچه موافق قرآن بود، آن را اخذ و آنچه مخالف با قرآن بود، طرد کنید.⁽²⁾

20. محمد حسن آشتیانی و نفی تحریف ( متوفای 1319 ه- .ق)

صاحب کتاب نفیس بحرالفوائد می‌نویسد:

المشهور بین المجتهدین و الاصولیین، بل اکثر المحدثین عدم وقوع التغییر مطلقاً بل ادعی غیر واحد الاجماع علی ذلک؛

معروف و مشهور بین فقها و علمای اصول، و نیز اکثر محدثان آن است که هیچ گونه تغییر وتحریف (زیاده و نقصانی) در قرآن کریم رخ نداده، بلکه بسیاری از مجتهدان و فقهای امامیه ادعای اجماع بر عدم تحریف قرآن نموده‌اند.⁽¹⁾

21. محمد حسن مقامی و نفی تحریف ( متوفای 1351ه- .ق )

فتحصل من ذلک کله ان ما صدر من المحدث النوری، من رمی الرجل بضعف الایمان و نقص العقل جراه عطیمه کجراته علی الاصرار علی تحریف کتاب الله المجید؛

اما به خلاف آنچه که محدث نوری در جرح و ضعف ربیع بن خثیم به آن استناد کرده و ایشان را متهم به ضعف ایمان و نقص عقل نموده، وی دارای دل و جرات عظیمی بوده، همان دل و جراتی که ازخود در اصرار بر تحریف قرآن مجید بروز داده است.⁽²⁾

از گفتار وکلمات این رجالی معروف استفاده می شود که وی مخالف با نظریة محدث نوری، و از قائلان به عدم تحریف قرآن بوده است.

22. علامه بلاغی و نفی تحریف ( متوفای 1352 ه- .ق)

وی می نویسد:

محدث نوری در کتاب «فصل الخطاب» خود را به تکلف انداخته تا اخباری جمع آوری کند که دلالت بر نقصان وتحریف قرآن دارد، و سعی کرده با افزودن روایات مرسل بر تعداد روایات مسند بیفزاید، درحالی که یک محقق متتبع می‌فهمد این اخبار مرسل در واقع از همان احادیث مسند گرفته شده و احادیث جدیدی نیستند. بعد می‌افزاید، بسیاری از این روایات، حاوی

مطالبی هستند که به هیچ وجه احتمال صحت در آنها نیست، پاره ای دیگر از جهت معنا و محتوا آن گونه آشفته و بی‌ارتباطند که با یکدیگر تعارض و تعاند دارند و قابل اعتماد و اعتبار نیستند، غیر ازآن که سند بسیاری از این روایات به افراد معدود و انگشت شماری می رسد که علما هر کدام ازآنها را به گونه هایی تضعیف و رد کرده اند و دربارة آنها گفته‌اند: فلانی احادیث ضعیف و بی محتوا را نقل می کند، یا دارای عقیده و مذهب فاسد یا کاذب و متهم به بعضی مسائل است، یا گفته شده برخود جایز نمی دانم ولو یک روایت در مورد تفسیر قرآن روایت کنم؛ چون فلانی معروف به واقفی و دشمن سرسخت امام رضا علیه السلام است، یا این که روایات او باطل و بی اعتبار و در مذهب اهل غلو و گزافه گویی است.

روشن است که زیادی این قبیل افراد فایده ای ندارد، و چنان چه به روایات این افراد - با مسامحه به آن - اعتنا کنیم، بایستی با در نظر گرفتن اخبار فراوان دیگر، روایاتی را که بوی تحریف می‌دهند به نحوه‌ای توجیه، تاویل و تفسیر کنیم، مانند این که بگوییم:

الف . مدلول و مضمون این اخبار، تفسیر وتاویل آیات قرآن بوده نه معنای لفظی و منطوقی آن؛

ب . یا بگوییم؛ برای بیان نمودن اظهر مصادیق است که عموم آیه قطعاً شامل آن می شود؛

ج . یا قائل شویم؛ مضمون آن، وقت نزول آیه بوده است؛

د. یا بگوییم آیه در مورد خاص نازل شده است؛

ه. یا قائل شویم آیه برای بیان و رفع ابهام از لفظ مبهم می باشد.

هر کدام از سه وجه اخیر، راه حل مناسبی است برای تفسیر روایاتی که می‌گویند: تنزیل آیه این است و جبرئیل با این نحوه فرود آمد، همچنان که تحریف در روایات به تحریف معنوی توجیه و تفسیر می‌شود؛ همان گونه که نامة امام باقر علیه السلام به«سعد الخیر»، شاهد خوبی برای حمل روایات به تحریف معنوی است، که امام علیه السلام می‌فرماید: یکی از

شیوه های آنان در پشت سر انداختن قرآن و بی اعتنائی به آن، این بود که حروف و الفاظ را به خوبی بر پا می داشتند ولی مضمون و احکامش را تحریف می‌کردند⁽¹⁾.

و همین طور روایات وارده در وصف مصحف امیرالمومنین علیه السلام و عبدالله بن مسعود نیز حمل بر تفسیر و تاویل آیات قرآن می‌شود؛ چون حضرت در نهج البلاغه می فرماید : من قرآن کامل را برای آنها آوردم که مشتمل بر تنزیل و تاویل بود.

همچنین روایاتی که درباره مصحف فاطمه زهرا علیها السلام در مورد اضافه نمودن کلمه «بولایه علی علیه السلام » نقل شده، جنبة تفسیری و توضیحی داشته است، چه آن که آن مصحف رموز و اسرار علم را بیان می‌کند و در احادیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم که فرمود، چیزی از قرآن در مصحف فاطمه نبود. و نیز مقصود از اخباری که «وجعلناکم امه وسطاً» را به جای «وجعلناکم امه» گذاشته، حمل بر تفسیر آیه می شود. آیه به درستی تفسیر نشده و معنای آن تحریف شده، و همین طور سایر رویات این باب بر همین معنا حمل می‌شوند.⁽²⁾

23. محسن امین عاملی و نفی تحریف ( متوفای 1371 ه- .ق)

صاحب کتاب قیّم و با ارزش «اعیان الشیعه » که موضوع آن بحث پیرامون زندگینامه واحوالات علما و شخصیت های برجستة شیعه در طول تاریخ می‌باشد، ندای عدم تحریف قرآن را سر داده، در جواب «ابن حزم» و پیروانش که تحریف قرآن را به شیعه نسبت داده‌اند، می‌نویسد:

هیچ یک از امامیه (شیعیان) نه درگذشته و نه درحال، نگفته و معتقد نشده که چیزی بر قرآن افزوده شده، یا چیزی از آن کم شده است، بلکه بر عکس همة امامیه اتفاق نظر دارند که چیزی بر آن افزوده نشده است، و شخصیت‌های علمی و محققان صاحب نظر شیعه هم معتقدند که مطلبی از قرآن کاسته هم نشده است، و هر کس خلاف این مطلب

را به امامیه نسبت دهد، درغ‌گو و مفتری است، و با نسبت دادن چنین تهمتی به شیعه، در حق خدا و سول خدا صلی الله علیه و آله هتک حرمت و گستاخی کرده است.⁽¹⁾

24. محمد حسین کاشف الغطا ونفی تحریف(متوفای 1373 ه- .ق)

وی می گوید:

قرآن موجود که در دسترس مسلمانان می باشد، همان قرآنی است که خداوند به سوی پیامبرش نازل کرد تا هم معجزه ای باشد جاویدان و با آن تحدی کند، و هم مردم احکام الهی را فرا گرفته، حلال و حرام خود را از یکدیگر تمیز دهند. و باید بدانیم که قرآن دچار هیچ گونه نقصان و زیادی نشده و اجماع امامیه بر این عقیده پایدار است. هرکس از شیعیان یا از دیگر فرقه های مسلمانان فکرکند قرآن دچار نقیصه وتحریف شده، این چنین کسی خطا کار است و نص کتاب عظیم خدا را نادیده گرفته، آنجا که می‌فرماید: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لحَافِظُونَ؛⁽²⁾ما قرآن را فرو فرستادیم و خود نگهبان آن هستیم. اما اخباری که از طریق شیعه یا اهل سنت وارد شده، و ظاهرشان دلالت بر نقصان یا تحریف قرآن می‌کند، بسیار ضعیف‌اند واخبار آحادی هستند که نه مفید علم و نه موجب برای عمل می شوند، در نتیجه باید به نحوه‌ای توجیه و تاویل شوند، و اگر قابل توجیه نبودند، باید به سینة دیوار کوبیده شوند.⁽³⁾

25. علامه امینی و نفی تحریف ( متوفای 1379 ه- .ق)

چهرة درخشان و محقق نامدار شیعه در پاسخ به «ابن حزم» که شیعه را متهم به تحریف قرآن نموده، چنین می‌نویسد:

اگر کسی به تحقیق و جست و جو بپردازد و هر اندازه تفحص و کاوش نماید، در بین طلایه داران و پیش کسوتان شیعه؛ مانند شیخ صدوق دراعتقاداتش، شیخ مفید و سید مرتضی جز افرادی که این افترا و تهمت را شدیداً انکار می‌کنند پیدا نخواهدکرد. این بزرگان و اعلام شیعه، حاملان و پاسداران نوامیس وعقاید شیعه در قدیم و حال هستند که انظار آنها انسان را به دروغ فضاحت بار این شخص واقف می‌سازد. تمام فرقه‌های شیعه و در پیشاپیش آنها، شیعه امامیه اجماع دارند بر این که قرآن کنونی همان کتابی است که هیچ شکّ و تردیدی در آن نیست و با همان صلابت و قوت تغییر ناپذیر ابتدای نزولش باقی است، و چنانچه حرفی از زبان یکی از شیعیان در مورد تحریف قرآن صادر شود، مقصود و مرادش تحریف معنوی و تاویل به باطل نمودن قرآن است، نه آن که قرآن دستخوش زیاده و نقیصه شده یا حرفی از حروف آن با حرف دیگر جا به جا شده باشد، همان گونه که ابن حزم و پیروانش تحریف به این معنا؛ یعنی تحریف لفظی را قائل شده و به شیعه نسبت داده اند⁽¹⁾.

26. آیت الله بروجردی و نفی تحریف ( متوفای 1380 ه- .ق)

مرجع عالیقدر شیعه، آیت الله بروجردی در این باره می‌گوید:

ضرورت دین حکم می کند به بطلان و فساد عقیدة تحریف و قداست قرآن از جهت زیاده و نقصان، و اخباری که دلالت بر تحریف وکم شدن بخشی از قرآن می‌کند، در غایت ضعف و آشفتگی است، هم از جهت سند تام نیست و هم از حیث دلالت و معنا بیگانه و اجنبی است، چه آن که پاره‌ای از این اخبار مشتمل است بر مخالفت با ضرورت دین و معجزة نبوت و قطع و یقینی که مسلمانان از عدم تحریف قرآن دارند، اما آنچه عجیب‌تر از همة عجایب است، این که عده ای پنداشته اند چون اخبار تحریف درکتابها مکتوب و محفوظ و در لسانها منطوق شده است، باید صحیح و درست باشند؛ زیرا اگر

ضعف و فسادی داشتند باید آشکار می شد و این همه درکتابهای حدیثی ثبت نمی‌گردید، و با چنین پندار باطلی قائل به تحریف قرآن شده اند.⁽¹⁾

27. سید شرف الدین عاملی ونفی تحریف (متوفای 1381 ه- .ق)

علامه بزرگوار شیعه در پاسخ به مسائلی که یکی از علمای اهل سنت به شیعه نسبت داده، می‌نویسد:

«موسی جارالله» می‌گوید: شیعه معتقد است که تبدیل، تغییر، زیاده و نقصان در قرآن راه نیافته است. در پاسخ می گوییم: به خدا پناه می‌بریم از این عقیده و گفتار ! و بیزاری می‌جوییم از این جهالت و نادانی. هر کس این عقیده را به شیعه نسبت دهد، از مذهب شیعه چیزی نمی‌داند، یا بر شیعه افترا بسته و ستم روا داشته؛ چرا که قداست قرآن مجید از ضروریات اولیۀ دین اسلام و مذهب شیعه است، و هر مسلمانی درآن تردید کند، به اجماع شیعه، مرتد و از دین خارج می شود. به حکم ضرورت اولیه از مذهب شیعه، ظواهر قرآن و به طریق اَولی نصوص آن، رساترین حجت خداوند بر بندگان و قوی‌ترین دلیل اهل حقیقت است، و لذا شیعه به حکم پیشوایان معصوم خود به روایات مخالف قرآن، اگر چه به ظاهر صحیح باشند، عمل و اعتنا نکرده و آنها را به سینة دیوار می‌کوبند.

شیعه قائل است که قرآن در زمان پیغمبر صلی الله علیه و آله اکرم بدین گونه که اکنون هست، جمع آوری و نوشته شده و بدین جهت نظم و ترتیب آیات و سوره ها و حروف قرآن موجود با قرآن زمان پیامبر صلی الله علیه و آله هیچ گونه تفاوتی ندارد و به هیچ وجه کوچکترین تقدیم و تاخیر، تغییر و تبدیل ، نقصان و زیادی به حریم قدسی آن راه نیافته است.

شیعه می‌گوید : قرآن در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله چنان که اکنون هست، جمع آوری و تالیف شده و اصحاب چندین بار، از اول تا آخر قرآن را بر پیامبر صلی الله علیه و آله خواندند و تلاوت نمودند و جبرئیل سالی یک مرتبه قرآن را بر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله عرضه می داشت، اما در سال وفاتش دو مرتبه قرآن را بر پیامبر عرضه داشت.

سپس می‌افزاید:

نماز شیعه به تنهایی، دلیل بر این عقیده شیعه است؛ زیرا شیعه در رکعت اول و دوم نمازهای پنج گانه، خواندن یک سورة کامل را بعد از فاتحه واجب می داند و قرائت کمتر از یک سوره را جایز نمی داند، بلکه خواندن دو سوره را هم بنابر احتیاط واجب تجویز نمی‌کند. فقه شیعه صریح در این مطلب است، و اگر سوره های قرآن در زمان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به همین کیفیت و کمیتی که اکنون موجود هست نبود، چنین قولی برای شیعه میسر نمی شد و نمی توانست دلیل بر آن اقامه کند.⁽¹⁾

28. علامه طباطبائی و نفی تحریف (متوفای 1402ه- .ق)

مفسر حکیم شیعه، بحثی جامع و مبسوط پیرامون عدم تحریف قرآن، تحت عنوان «قرآن دستخوش تحریف نشده» در ذیل آیة «اِنّا نَحن نزّلنا الَذِّکْر وَ اِنّا لَهْ لَحاَفظون» دارند که آن را در هفت فصل تنظیم و با استدلال محکم بیان نموده است. نگارنده در این جا تلخیص گفتار مرحوم علامه را ذکر می‌نماید:

الف. قرآن کریم با اوصاف و خواصی که نوع آیاتش واجد آنها است، تحدی کرده؛ یعنی انسان را از آوردن چنین کتابی با آن اوصاف عاجز دانسته است، و ما به خوبی تمامی آیات آن را می بینیم که آن اوصاف و خواص را دارد؛ مانند این که معجزه است، تناقض در آن راه ندارد، هدایت بخش به سوی صراط مستقیم است، نور است، ذکر است؛ یعنی تذکره آفرین است و اوصاف دیگری که قرآن دارد، حال اگر بخواهد محفوظ نباشد و در یکی از آن اوصاف دچار دگرگونی و زیاده و نقصان گردد، آن وصف دیگر باقی نخواهد ماند، و حال آن که می بینیم قرآن موجود در عصر ما تمامی آن اوصاف را به بهترین طرز ممکن واجد است، از همین جا می فهمیم که دست خوش تحریفی که یکی از آن اوصاف را از بین ببرد نگشته است، و قرآنی که اکنون دست ما است همان ا ست که به رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شده است.

ب. روایات واخبار فراوانی از طریق رسول خدا صلی الله علیه و آله وائمه اطهار علیهم السلام رسیده و دلالت دارند که قرآن تحریف نشده است؛ از جمله آن که دستور داده اند اخبار واحادیث‌شان را به قرآن عرضه کنند در حالی که اگر کتاب الهی تحریف شده بود، معنایی برای آن گونه اخبار نبود و امر به عرضه اخبار به کتاب لغو بود. از طرفی، اختصاص دادن عرضة اخبار فقهی تنها به قرآن، تخصیص بدون مخصص است، و همچنین روایاتی که می‌گوید: هرگاه افقها تاریک و کارها درهم آمیخته شد، به قرآن پناه ببرید، دلیل بر عدم تحریف قرآن است. و دلیل دیگر عدم تحریف از نظر روایات، اخباری است که در آنها خود امامان معصوم علیهم السلام ، آیات قرآن را در هر باب موافق و عین آنچه در قرآن موجود در عصر ما است قرائت کرده‌اند.

ج. تمام ادله ای که قائلان به تحریف گفته‌اند، یک سری ادله واهی و مخدوش هستند که هم از جهت سند و هم از حیث دلالت قاصرند، و مامون از جعل و دسیسه نبوده، مدعای قائلان به تحریف را اثبات نمی‌کند.

د. مجموع اخبار و روایاتی که در مورد جمع آوری قرآن در زمان ابوبکر و عثمان وارد شده، انسان را به قطع و یقین می‌رساند که ابوبکر و عثمان همان سوره ها و آیاتی را که در زمان حیات خود پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده بود، جمع آوری و تالیف کردند و به صورت مجلد در آوردند بدون آن که در متن آیات تصرفی کنند، از آن چیزی کم یا چیزی بر آن بیفزایند، و همان قرآن نازل شده بر پیامبر صلی الله علیه و آله تا به امروز با سلامت محفوظ و مصون باقی مانده است.⁽¹⁾

29. امام خمینی و نفی تحریف (متوفای 1409 ه- .ق)

رهبرکبیر و بنیانگذار انقلاب اسلامی، مجدّد قرآن و عترت، نابغه تاریخ در قرن چهاردهم در این باره می‌گوید:

هر کس از توجه و عنایت ویژة مسلمانان نسبت به تالیف و جمع آوری قرآن، و حفظ و ضبط قرآن وکتابت آن واقف باشد به بطلان و پوچی پندار تحریف قرآن پی می‌برد. و روایاتی که قائلان به تحریف به آن تمسک و استدلال نموده اند؛ یا آن‌قدر ضعیف است که

صلاحیت برای استدلال را ندارند، یا روایاتی جعلی و ساختگی بوده که علائم جعل از سر و روی آنها نمایان است، و یا معنا و مضمون آن به قدری بیگانه و اجنبی از واقعیت است که نمی‌شود به آن اعتماد کرد. البته در بین روایات، پاره‌ای از اخبار صحیح و قابل اعتنا درباره تحریف وجود دارد، که منظور آنها تحریف معنوی، تاویل سوره و تفسیر است، نه تحریف در الفاظ و کلمات قرآن.

توضیح بیشتر: اعتقاد ما این است که کتاب عزیز خدا قرآن، همان است که فعلاً در یک مجلد در دسترس همة مسلمانان قرار دارد و هیچ نوع زیادی و نقصانی به قداست آن راه نیافته و اختلاف قرائتها، یک مسأله مستحدثه‌ای است که منشا اختلاف قاریان، اجتهادات شخصی و اعمال سلیقه های خودشان می باشد و ربطی به وحی الهی که توسط جبرئیل امین بر قلب مبارک سید المرسلین نازل گردیده، ندارد⁽¹⁾.

همچنین امام راحل (ره) سخنان و بیانات شدید اللحن و جامعی دارد پیرامون حجیت ظواهر در مقابل کسانی (اخباریها) که خیال کرده اند قرآن ظهوری ندارد، به جهت آن‌که دچار تحریف شده و تحریف موجب اجمال و ابهام مفاهیم آیات آن می شود. ایشان در این زمینه می‌گوید:

این ادعا ممنوع و بی اساس است؛ زیرا قرآن هرگز تحریف نشده واین عقیده و رأی محققان و متفکران اسلام اعم از شیعه و سنی است.

جهت روشن شدن مطلب باز می گوییم: آیا به راستی واقعیت همان است که محدث نوری صاحب کتاب «فصل الخطاب» گمان کرده است، کتابی‌که نه فایدة علمی دارد و نه تکلیفی برای انسان ایجاب می‌کند. ایشان با جمع‌آوری و خلط روایات موهوم و ضعیف این کتاب را سر هم کرده است، اما باید دانست که اصحاب ما و محققان و فقیهان صاحب نظر؛ مانند کلینی، شیخ صدوق، شیخ طوسی و صاحبان کتب اربعه از آن روایات اعراض و ادبار کرده اند و قداست و حرمت روایات و کتب اصیل شیعه را از آن پاک ساخته اند. تازه این، وضعیت کتابهای روائی و حدیثی او؛ مانند مستدرک الوسائل است، اما از وضعیت کتابهای دیگرش نپرس و نگو که آمیخته از داستانها وحکایتهای عجیبی است که خیلی از آنها به

شوخی و لطیفه گویی شبیهتر است تا به مطالب واقعی وجدی ، با این که وی شخص ممتاز و محقق بوده اما با کمال تاسف کمتر به مطالب پر فائده پرداخته است.

جای حیرت و تعجب است که چگونه علما و صاحب نظران معاصرش غفلت ورزیده و جلوگیری نکردند از آن چه که نباید واقع می‌شد، و معضلاتی را ایجاد کرد که باید آسمان ها بر آن گریه گنند و جا دارد که بر زمین فرو ریزند.

راستی اگر مسأله آن چنان بود که وی و امثال وی می‌گویند؛ یعنی آیات قرآن پر بوده از نام اهل بیت و فضائلشان و نام امیرالمومنین علیه السلام و اثبات امامت و جانشینی آن حضرت، پس چرا خود امیر المومنین علیه السلام و حضرت فاطمه زهرا، امام حسن و امام حسین، سلمان، ابوذر، مقداد، عمار و دیگر اصحاب که پیوسته بر خلافت و وصایت امیرالمومنین علیه السلام استدلال می‌کردند، به آن آیات بیّن و براهین قاطع و روشن قرآنی احتجاج نکردند، و چرا تنها به احادیث نبوی احتجاج می کردند با این که بنا به ادعای خود او قرآن با آن صراحت در دسترس‌شان بود.

اگر به راستی واقع این‌گونه بود پس چرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در واقعة حجة الوداع - در آخرین سال عمر شریفش و اواخر نزول وحی- از ابلاغ یک آیه در وصایت حضرت علی علیه السلام ترس داشت تا آنجا که خداوند قادر متعال به رسولش می‌فرماید: وَاللهُ یُعًصٍمْکُ مٍنُ النّاس…؛ خداوند تو را از گزند مردم نگه می‌دارد.⁽¹⁾و

چرا پیامبر صلی الله علیه و آله هنگام رحلت، در خواست قلم ودوات و کاغذ نمود تا به طور مشخص نام حضرت علی علیه السلام را به عنوان وصی خود بنویسد، آیا به گمان شما فکر می کرد وصیتش از وحی الهی موثرتر است؟

بنابر این، فساد این نظریه وگفتار، روشن تر از آن است که بر انسان عاقلی پوشیده بماند، اما با تأسف و تألم این فساد بیّن، علی رغم نظر علمای اسلام و حافظان شریعت خاتم النبیین، شیوع و آوازه پیدا کرد.⁽²⁾

30. آیت الله خوئی و نفی تحریف (متوفای 1413 ه- .ق)

سید الفقهاء والمجتهدین، نابغة عصر و صاحب اندیشه های مترقی در علوم اسلامی که در این زمینه به طور مستوفا و مسبوط، بحث و حق مطلب را به خوبی ادا نموده‌اند، این چنین می‌نویسد:

معرف و مشهور در میان همة مسلمان این است که تحریف به معنای کم شدن و ساقط شدن بخشی از آیات در قرآن رخ نداده، و قرآنی‌که فعلاً در دست ما است، مجموع همان قرآن نازل شدة بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می باشد.

ایشان در جای دیگر می‌نویسد:

به عقیده ما قرآنی که عثمان جمع‌آوری نموده، همان قرآن متداول و معمول در میان مسلمانان صدر اول می باشد که از هر جهت مطابق با واقع بوده و از خود رسول اکرم صلی الله علیه و آله گرفته و اخذ شده است.⁽¹⁾

31. آیت الله گلپایگانی و نفی تحریف (متوفای 1414 ق)

مرحوم آیت الله گلپایگانی در بیانی لطیف و متین می‌گوید:

قرآنی که فعلاً موجود است، همان قرآنی است که خدواند در قرآن می‌فرماید: ذلک الکتاب لاریب فیه؛ هیچ شک و تردیدی درکتاب خدا نیست و قرآن موجود، همان قرآنی است که درعصر رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بدون هیچ گونه افزایش و کاهش و بدون هیچ نوع تحریف و تغییری جمع آوری و مرتب شده است و برهان و دلیل براین مطلب، آن که احتمال تغییر به زیادی و نقصان در قرآن؛ مانند احتمال تغییر و تعویض شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌باشد، مانند احتمال تغییر قبله ازکعبه می باشد، که این گونه احتمالات و پندارها در غایت سقوط و بطلان است، و هیچ عقلی آن را نمی‌پذیرد، و عقل مستقل است در درک و حکم به امتناع چنین احتمالاتی؛ یعنی از نظر عقل عادتاً تغییر و تحریف در قرآن محال است⁽²⁾.

تهمتی بی اساس به کلینی

اشاره

یکی از نویسندگان معاصر اهل سنت در کتابش به نام «الشیعه و تحریف القرآن» عده ای از علما و بزرگان شیعه؛ از جمله «ثقه الاسلام کلینی» را متهم به تحریف قرآن نموده است. تنها و عمده دلیل وی در این نسبت ناروا، صرف نقل روایاتی از سوی کلینی در ابواب مختلف درکتاب کافی است که به ظاهر اشعار بر تحریف دارند. نگارنده نخست به جهت دفع اتهام سه نمونه از روایاتی که نویسندة یاد شده از کتاب کافی نقل کرده را یاد آور شده، و بعد از آن طی چند مرحله بحث و گفت‌وگو، احراز خواهد کرد که کلینی نه تنها قائل به تحریف نیست، بلکه از معتقدان به عدم تحریف قرآن می باشد، و سرانجام فساد و بطلان قول این نویسندة سنی آشکار خواهد گردید.

مرحلة اول؛ ذکر سه روایت و مدلول هر یک ازآنها

جز دروغ‌گو، هیچ‌کس از مردم ادعا نمی کند که تمام قرآن را چنان که نازل شده جمع کرده است، وکسی جزعلی ابن ابیطالب و امامان پس از وی: آن را چنان که خدای متعال فرستاده، جمع و نگهداری نکرده اند.⁽¹⁾

سند و مدلول حدیث: جملة «جمع القرآن کله کما انزل» اشاره به مصحف امیرالمومنین علی علیه السلام است؛ زیرا که مصحف حضرت با قرآن کنونی دو اختلاف عمده دارد: الف. یکی این که مصحف علی علیه السلام به ترتیب نزول سوره ها و آیات مکی و مدنی جمع آوری شده، برخلاف قرآن موجود که این ترتیب در آن مراعات نشده، و چه بسا رعایت ترتیب نزول سوره‌ها و آیات موجب کشف حقایقی از قرآن مجید می شد؛

ب. اختلاف مهم دیگر، بیانات و تفاسیری است که حضرت علی علیه السلام از رسول‌خدا صلی الله علیه و آله گرفته و در آن مصحف به عنوان تفسیر، توضیح و تاویل بیان فرموده، و بسیاری از اخباری

که به ظاهر اِشعار به تحریف قرآن دارند، ناظر به همین جهت است. پس روشن شد مدلول این حدیث هیچ دلالتی بر تحریف قرآن ندارد، اما از جهت سند مورد اختلاف است.⁽¹⁾

جز اوصیا و جانشینان پیامبر صلی الله علیه و آله کسی قدرت ندارد ادعا کند ظاهر و باطن تمام قرآن نزد او است.⁽²⁾

سند و مدلول حدیث : معنای این حدیث هم این است که علم به همة کتاب‌ها، علم به ظاهر و باطن، اسرار و حقایق آن فقط در اختیار اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله است که مستفاد از جملة «ظاهره و باطنه» می‌باشد؛ چه آن که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من شهر دانشم و علی و فرزندان او دروازة آن شهر هستند. و از طرفی باید دانست علوم و اسرار باطنی قرآن با ظاهر الفاظ وکلمات آن دو چیز است که خود قرآن می‌فرماید: مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُواْ التَّوْرَئةَ ثمُ‌َّ لَمْ یحَْمِلُوهَا کَمَثَلِ الْحِمَارِ یحَْمِلُ أَسْفَاراً⁽³⁾؛ کسانی که مکلف به تورات شدند ولی حق آن را ادا نکردند، مانند دراز گوشی هستند که کتابهایی حمل می‌کند، اما چیزی از آن نمی‌فهمد.

ممکن است کسی قرآن را خوب قرائت کند اما آن را نفهمد. پس این روایت هم هیچ تعرضی به تحریف و تغییر و نقصان از قرآن ندارد و از نظر سند نیز گفته شده ضعیف است.⁽⁴⁾

یکی از راویان حدیث می‌گوید به حضرت رضا علیه السلام عرض کردم : قربانت شوم، ما آیاتی از قرآن را از جانب شما می‌شنویم که آن‌طور که می‌شنویم نزد ما آن طور نیست، و نمی‌توانیم آن طور که از شما به ما رسیده است، آنها را بخوانیم آیا گنهکاریم؟ فرمودند: نه همان طور که آموخته‌اید و بلد هستید بخوانید، به زودی بیاید کسی که به شما بیاموزد. (مقصود حضرت صاحب الزمان «عج» می‌باشد).⁽¹⁾

سند و مدلول حدیث: این روایت نیز از بحث و موضوع تحریف بیگانه است؛ زیرا ذیل حدیث که امام علیه السلام می‌فرماید: به زودی بیاید کسی که به شما بیاموزد، خود قرینه است بر این که مراد از «آن طور که از شما به ما رسیده» در واقع همان مصحف علی علیه السلام و خصوصیات آن مصحف می باشد. پس این روایت هم هیچ ارتباطی به تحریف قرآن ندارد، افزون بر این که از جهت سند هم ضعیف است.⁽²⁾

مرحلة دوم؛ ابواب طرح این احادیث

از جمله نشانه‌هایی که دلالت می‌کند بر این که این روایات هیچ ارتباطی به تحریف لفظی قرآن ندارد و مقصود کلینی نیز همین مطلب است، نفس طرح این احادیث در ابواب مختلف با عناوین خاص است. کلینی این گونه روایات را درکافی در چهار باب طرح نموده است .

الف. «باب انه لم یجمع القرآن کلها الا الائمۀ وانهم یعلمون علمه کله»؛ باب این که قرآن را هیچ‌کس جز امامان معصوم جمع نکرده و آنان به تمام علوم قرآن و معارف و حقایق آن آشنایی کامل دارند. مقصود از «جمع آوری» قرآن به قرنیة ذیل آن؛ یعنی علم و آگاهی به ظاهر و باطن قرآن مخصوص ائمه است.

ب. «باب النّوادر». نوادر، احادیث شاذ و متروکی هستند که به آنها عمل نمی‌شود. و کلینی روایاتی که ظاهر در تحریف اند را در این باب نقل می‌کند؛ چون در صحت و درستی آنها تردید دارد. و در واقع به نوعی آنها را رد کرده است، همان‌گونه که علامة مجلسی از 28 حدیث در این باب، فقط چهار حدیث را حسن و موثق می‌شمارد که آنها

هم هیچ اشعاری به تحریف قرآن ندارند، اما بقیه روایات این باب را با تعبیراتی؛ مانند ضعیف، مرسل و مجهول رد کرده است.

ج. «باب ان القرآن یرفع کما انزل»؛ قرآن به همان سان که نازل گریده، بالا رود نه بدانسان که خوانند.

روشن است مقصود کلینی از عنوان این باب، این است که قرآن را باید با مراعات آداب تلاوت و شرائط عمل به آن خواند. افزون بر این که علامه مجلسی هر دو روایتی را که کلینی در این باب نقل کرده، ضعیف و مردود دانسته است.

د. «روایات کلینی درکتاب روضه». این طایفه از احادیث از باب تفسیر و تاویل آیه و بیان مصداق آن می‌باشد و هیچ ارتباطی به مسألة زیادی و کاستی از قرآن ندارد. پس نتیجه می گیریم کلینی چون خبره در شناخت سخنان و احادیث امامان معصوم است، به خوبی می‌داند که هر سخنی را درجایگاه مخصوص خود قرار دهد. و بابها و عناوینی که کلینی این روایات را در آن طرح نموده، قرینه و دلیل است بر این‌که نه این اخبار گویای تحریف اند و نه رأی کلینی داّل بر تحریف قرآن است.

مرحلة سوم؛ شناخت مبنای کلینی درکافی

اشاره

کلینی در مقدمة کافی می‌نویسد:

کسی توان آن را ندارد که صحت و سقم روایات مختلفی که از امامان معصوم رسیده است را تشخیص دهد، مگر به دستور خود امام علیه السلام که به یکی به از این سه راه عمل کند:

الف. روایات را با قرآن بسنجید؛ آن را که مطابق با قرآن است بگیرید، و آن را که مخالف با قرآن است رد کنید؛

ب. روایتی که مطابق گفتار عامه است را رها کنید؛ زیرا هدایت در مخالفت ایشان است؛

ج. روایتی که مورد اتفاق است را بگیرید؛ زیرا در مورد اتفاق تردیدی نیست.

وی سپس می‌افزاید: بر اساس این دستور العمل فقط مقدارکمی از روایات را تشخیص می دهیم و نسبت به باقی روایات مختلف، راهی بهتر و با احتیاط تر از این نمی‌دانیم که علم آنها را به خود امام واگذارکنیم.⁽¹⁾

نتیجة مبنای کلینی درکتاب کافی

این گفتار وی اولاً، دلیل بر این است که ایشان قطع و یقین به صدور تمام احادیث کتاب کافی از امامان معصوم نداشته است و لذا شاهد آن هستیم که روایات ضعیف، مرسل و مجهول نیز در کافی موجود است.

ثانیاً، استشهاد کلینی به روایتی که می‌گوید درتعارض دو خبر، اخذ کنید به خبری که بین اصحاب مشهوراست، نیز دلیل واضحی است که وی جزم و یقین به صدور جمیع اخبار درکافی از امام معصوم علیه السلام نداشته؛ زیرا رجوع به مشهور در هنگام تعارض با جزم به صدور هر دو از امام علیه السلام قابل جمع نیستند.

به عنوان نمونه کلینی در باب «مشیت وارده» روایتی را نقل می کند که خدا به ابراهیم امرکرد که اسحاق را ذبح کند ولی نخواست که سر او را ببرد، و اگر می‌خواست، خواست ابراهیم بر خواست خدای تعالی غلبه نمی‌کرد،⁽²⁾و

حال آن که این روایت خلاف روایات مشهور شیعه است که خدا به ابراهیم امرکرد که اسماعیل را ذبح کند. پس به صرف نقل روایت « امر به ذبح اسحاق» درکافی، نمی توان گفت کلینی ملتزم به صحت این روایت شده است و بر فرض صحت سند این روایت، آیا می‌توان گفت کلینی معتقد به مدلول این روایت هم شده که از جانب خداوند امر به ذبح اسحاق شده، و در این فرض، کلینی با روایات مشهور مبنی بر این که امر به ذبح اسماعیل شده چه می‌کند؟

پس نتیجه می گیریم که علیرغم صحت سند روایت، مبنای کلینی اخذ به مشهور میباشد.

مرحله چهارم؛ کلینی و نفی تحریف از قرآن

پس از بررسی و شناخت سند و دلالت روایاتی که نویسندة اهل سنت آنها را درکتاب کافی، دلیل بر اعتقاد کلینی به تحریف قرآن دانسته و نیز عناوین ابوابی که آن اخبار را در باب و عنوان مخصوصی ذکر نموده و پس از شناخت کامل مبنای کلینی بر اساس سخنان وی در مقدمة کافی، می‌توانیم به کلینی نسبت دهیم که وی نیز همانند سایر بزرگان شیعه به چند جهت قایل به عدم تحریف قرآن است که درذیل می‌آید:

جهت اول، کلینی روایتی را نقل می‌کند که ظاهرش مفید تحریف است اما مفاد روایت نفی تحریف لفظی از قرآن می‌کند، و آن روایتی است که امام باقر علیه السلام طی نامه ای به «سعد الخیر»می فرماید: …ان اقاموا حروفه و حرفوا حدوده⁽¹⁾یکی از شیوه های آنان در پشت کردن به کتاب خدا و بی اعتنایی به آن، این بود که حروف والفاظ آن را خوب ادا می‌کردند، ولی احکام و مضامین آن را تحریف می‌کردند.

ملامحسن فیض کاشانی به این روایت استدلال می کند که مراد از اخبار تحریف درکافی «تحریف معنوی» است نه لفظی،⁽²⁾پس نقل این روایت قرینه است بر مراد و معنای سایر اخبار تحریف. اما بر فرض تعارض بین این روایت و اخبار دیگر تحریف، طبق قاعده و مبنای کلینی که گفته دو خبر متعارض باید به کتاب عرضه شده، موافق آن اخذ و مخالف کتاب باید رد شود، یا روایت مشهور بین اصحاب باید اخذ شود، باز نتیجة سخن و رأی کلینی قول به عدم تحریف قرآن می شود؛ زیرا روایت مذکور که تحریف غیر لفظی است موافق با کتاب و بقیه مخالف با کتاب اند و باید طرد شوند.

جهت دوم، کلمات و سخنان بزرگان حدیث، فقه و تفسیر از شیعه؛ مانند شیخ صدوق، شیخ مفید، سید مرتضی و طبرسی صریح است در این که مذهب شیعه، عدم تحریف قرآن است و قائلان به تحریف نوادری از «حشویه» اهل سنت هستند. پس شهادت این بزرگان دلالت دارد براین که کلینی قائل به تحریف نیست؛ به ویژه کلام شیخ صدوق که می‌گوید: هرکس به ما تحریف قرآن را نسبت دهد دروغ گو است، و چنان چه کلینی

قائل به تحریف بود، صدوق چنین سخنی را نمی‌گفت؛ زیرا شأن کلینی نزد بزرگان شیعه از یاد نرفته است.

جهت سوم، ادعای اجماع ازجماعتی از بزرگان شیعه؛ مانند شیخ جعفرکاشف العظا و صاحب مفتاح الکرامه، این سخن که کلینی از قائلان نفی تحریف از قرآن است را تقویت می‌کند و گرنه با التفات با رأی و شخصیت کلینی نباید چنین ادعایی می‌کردند.

جهت چهارم، صرف نقل و درج حدیثی اگرچه صحیح، درکتب روایی، دلیل بر احراز رأی و عقیدة مولفان آن کتب مبنی بر پذیرش مدلول آن حدیث نمی‌گردد، اما درکتب غیرحدیث، درج حدیث صحیح در میان مطالب تا مادامی‌که قرینه‌های برخلاف نیاورده، دلیل بر مطابقت رأی نویسنده با آن حدیث می‌باشد، و کتاب کافی چون کتاب حدیثی می‌باشد، بنابراین صرف نقل اخبار و روایات در آن نمی تواند دلیل بر پذیرش همة آنها توسط کلینی باشد. پس این جهات چهارگانه و آن مراحل اربعه، دلیل محکمی است بر این که بگوییم کلینی هم قائل به عدم تحریف قرآن است.

جواب نقضی، افزون بر پاسخ های دقیق حلّی که از اتهام نویسنده اهل سنت نسبت به کلینی داده شد، یک پاسخ نقضی هم قابل طرح است و آن این‌که، چنانچه به باور شما نقل روایاتی‌که درکافی بوی تحریف می‌دهد را دلیل بر پذیرش تحریف از سوی کلینی بدانیم، پس باید این امر را نسبت به عالمان شما؛ مانند صاحبان صحاح سته، اسماعیل بخاری، احمد حنبل، مالک ابن انس، حاکم نیشابوری و... هم بپذیریم؛ چرا که آنها نیز تمام اخبار تحریف را درکتابهایشان که شهادت به درستی آن داده اند، آورده و نقل کرده اند.

حاصل کلام در اخبار کافی این که، در یک بررسی و جمع بندی دقیق می‌توان گفت؛ جمیع روایات وارده در کافی موضوعاً و تخصصاً از بحث تحریف لفظی خارج است؛ زیرا:

اولاً، بعضی روایات مفید اختلاف قرائت ائمه با قرائت مشهور است (خارج از موضوع تحریف به نقیصه است)؛

ثانیاً، روایاتی که ظاهرشان اسقاط نام علی علیه السلام یا اسامی ائمه از قرآن است با فرض تمامیت سند آنها، همة آنها از سوی اهل بیت تاویل یافته و از باب ذکر معنا و بیان مصداق است و تأویل هیچ منافاتی با تفسیر ندارد؛

ثالثاً، اکثر این سنخ اخبار که مشعر به تحریف اند، مربوط به تحریف لغوی و معنوی است نه لفظی؛

رابعاً، پاره‌ای از روایات مربوط به مصحف علی علیه السلام و زهرا علیها السلام و اظهار آن درهنگام ظهور امام عصر(عج) می‌باشد، پس نتیجه این تحقیق و بررسی این می شود که کلینی نه تنها قائل به تحریف نیست، بلکه همانند سایر عالمان و بزرگان شیعه قائل به مصونیت قرآن از تحریف می باشد؛

خامساً، برخی از روایات تحریف، مرسل است و بعضی مقطوع السند، و سند برخی، مجهول و مرفوع است ، ولذا فاقد شرائط حجیت اند، و بر فرض هم که خبر واحد صحیح و مستند باشد، چون خبر واحد است باز از حّیز اعتبار ساقط است؛ به دلیل این که قرآن باید به تواتر رسیده و ثابت گردد. و خبر واحد بیش از ظن خبری، چیزی افاده نمی‌کند و باید آن خبر واحد را به گونه‌ای توجیه نمود؛

سادساً، موضوع بحث صیانت قرآن از تحریف، تحریف لفظی از نوع نقصان و کاستی است؛ یعنی برداشتن یا حذف نمودن چیزی از قرآن از روی عمد یا فراموشی، و هیچ‌کدام از روایات کافی اشعار به این نوع از تحریف ندارند؛

سابعاً، روایتی را که کلینی با سند خود از «هشام بن سالم» از امام صادق علیه السلام روایت کرده، عبارت است‌از:

قال علیه السلام : ان القرآن الذی جاء به جبرئیل الی محمد صلی الله علیه و آله سبعه عشر الف آیه ...؛

آن حضرت فرمود: به درستی که قرآنی که جبرئیل بر محمد صلی الله علیه و آله آورده هفده هزار آیه بود.⁽¹⁾

در مقام جواب از این روایت باید گفت: به جهات ذیل این حدیث هیچ گونه صراحت و دلالتی بر تحریف و کم شدن چیزی از قرآنی که بر رسول‌خدا صلی الله علیه و آله نازل شده نمی‌کند، بلکه باید به گونه ای آن را تاویل و توجیه نمود:

الف. این حدیث با این شکل، نادرو غریب است؛ چون بنابر آنچه که از پیامبر صلی الله علیه و آله و ابن عباس، و برخی دیگر از تابعان نقل شده و همه مفسران برآن اجماع دارند از شش هزار و دویست و چند آیه تجاوز نمی‌کند و به هفت هزار آیه نمی رسد تا چه رسد به هفده هزار⁽¹⁾

ب. در نسخه اصلی کافی لفظ «بسبعه آلاف» بوده، اما بعضی از نُسّاخ لفظ «عشر» را به آن افزوده‌اند؛

ج. این پاسخ را سه نفر از بزرگان تایید می کنند: 1. محدث خبیر و نکته سنج «ملامحسن فیض کاشانی» نویسندة کتاب نفیس«وافی» حدیث را بدون تردید از کافی با لفظ «بسبعة آلاف»روایت کرده، نقل می‌کند و این نقل نشان می‌دهد که نسخه اصلی کافی در نزد « فیض» با این لفظ بوده و غیر آن را احتمال نداده است .⁽²⁾

د. فیض پاسخ دیگری هم می‌دهد و آن این که ممکن است این اختلاف از جهت شماره و حساب آیات پیش آمده باشد.⁽⁵⁾

آنچه پاسخ فیض را تقویت می‌کند، سخن سیوطی در «الاتقان» است که می‌گوید: ابن عباس گفت: آیات قرآن 6600 آیه و حروف قرآن 323671 حرف است و «الدانی» می‌گوید، علما اجماع کرده اند که عدد آیات قرآن شش هزار آیه است. سپس در افزودن به این عدد اختلاف کرده اند. برخی بر آن چیزی نیافزوده

اند و همان شش هزار را پذیرفته اند و بعضی 204 آیه و برخی 214 آیه یا 219 آیه و بالاخره گفته 225 و نیز 263 آیه بر شش هزار افزوده اند.⁽¹⁾

ه. اگر ظاهر این روایت را بپذیریم و بگوییم ده هزار آیه از قرآن کم شده، این پرسش‌ها رخ می‌نماید که اولاً، چطور حضرت علی علیه السلام ساکت ماند و تماشا کرد تا قسمت مهمی از قرآن را که زیر بنای سعات تمام جوامع بشری است حذف کنند، و ثانیاً، چطور آن حضرت در هیچ یک از احتجاجات خود به یکی از آن آیات استدلال نکرده اند؟ اگر بگویید برای این که در میان امت اختلاف نشود آن حضرت سکوت کردند، می‌گوییم این پاسخ درست نیست؛ زیرا حفظ وحدت درجایی ضروری است که اصل دین باقی باشد، ولی وقتی اصل دین در خطر است، سکوت برای حفظ وحدت جایز نیست؛ چون وحدت در پرتو دین محترم است. افزون بر این که اصحاب، یاران، کاتبان و حافظان وحی، آن‌چنان حساسیتی در مورد یک «واو» ⁽²⁾

داشتند که در تاریخ نوشته اند، حال چطور ممکن است چند هزار آیه عمداً از قرآن حذف شود و همه آگاهان صحابه و تابعین صدر اسلام ساکت باشند؟

ثالثاً، ده هزار آیه، حداقل معادل یک و نیم برابر قرآن موجود؛ یعنی چهار، پنج جزء قرآن می‌شود! واین بسیار خنده‌آور است که کسی ادعا کند قرآن با آن همه کاتبان و نویسندگان وحی دستخوش تحریف به نقیصه گردد.

افزون بر این که قرآن که قانون اساسی و مرجع دینی مسلمانان را تشکیل می‌داد، شب و روز در خانه‌ها و مساجد تلاوت می‌شد و چیزی نبود که حتی یک کلمه آن را بتوان اسقاط کرد، تا چه رسد به هفده هزارآیه.

پس نتیجه می گیریم که تاریخ، عقل، نقل، وجدان و اجماع شهادت می‌دهند که از قرآن چیزی کم نشده و قطعاً لفظ «عشر» دراین حدیث از ناحیه نُسّاخ و راویان بر آن افزوده شده، یا این که اختلاف از جهت شمارش و محاسبه آیات به وجود آمده است.

حاصل اقوال صاحب نظران در نفی تحریف

اشاره

از بررسی مجموع گفتار ارزشمند دانشمندان بزرگ شیعه، به راحتی می‌توان حق را از باطل، سخنان محکم را از متشابه، گفتار صحیح را از فاسد، اندیشه سالم را ازکج اندیشی تشخیص وتمییز داد، و واقعیت وحقیقت «تحریف ناپذیری قرآن» را برای فتنه انگیزان و بد اندیشان به منصّة ظهور رسانده، از این کلمات به عنوان برهانی قاطع در برابر تهاجم ناجوانمردانة دشمنان قرآن و دین پیغمبر خاتم النبیین بهره گرفت.

همچنین با تحقیق و پژوهش در کلمات بزرگان شیعه می توان وجوه و ادلة نفی تحریف و نیز رد مهمترین دلائل قائلان به تحریف را استفاده و استظهار نمود . عمده وجوه گفتارشان در نفی تحریف، در اطراف ادلة اربعه «کتاب، عقل، سنت و اجماع» می باشد که هر کدام از علمای شیعه در سخنان خود به یک یا چند وجه یا هر چهار وجه استدلال و استناد نموده‌اند، و ما اینک آن وجوه را به نحو اختصار یادآور می‌شویم:

الف. سقوط قرآن از حجیّت

برخی از بزرگان شیعه بر نفی تحریف استدلال نمودند به این که اگر روایات تحریف قابل اعتماد باشند، دیگر هیچ اطمینانی به آیات قرآن موجود نخواهد بود؛ زیرا در هر آیه ای احتمال تحریف و دگرگونی وجود دارد، و محتمل است خلاف آن چیزی باشد که خدای متعال در قرآن نازل کرده است، و دیگر برای قرآن هیچ حجیت و اعجازی باقی نخواهد ماند، و قرآن موجود از حیزّ انتفاع افتاده و امر به اطاعت از آن و سفارش به تمسک به آن منتفی خواهد شد.⁽¹⁾

ب. اعتبار یقین در مسائل اعتقادی

پاره‌ای دیگر از اندیشمندان در کلماتشان اظهار داشتند که قرآن معجزة نبوت است و در مسائل اعتقادی یقین معتبر است؛ پس باید قرآن بودن کلام، متیقن باشد تا به سبب آن علم به نبوت حاصل گردد، و اگر قرآن ظنی باشد، معجزة نبوت مظنون و اصل نبوت هم مظنون خواهد بود، و مثال زدند به این که اگر قوم فرعون اژدهایی می دیدند و گمان

می‌کردند عصای موسی است، و یقین به آن نداشتند هرگز تصدیق نمی‌کردند که موسی پیغمبر خدا است و اگر اصحاب مسیح مرغی می دیدند و گمان می کردند حضرت آن را از گِل ساخته و یقین نداشتند، تصدیق نبوت مسیح نمی کردند، قرآن هم اگر به گمان و مظنه، گفتة پیغمبر باشد، معجزه او نیست.⁽¹⁾

ج. محال عادی تحریف در قرآن

برخی از علما در سخنانشان اظهار داشتند که احتمال تغییر به زیاده و نقیصه در قرآن، همانند احتمال تغییر و تعویض رسول خدا صلی الله علیه و آله ، و مانند احتمال تغییر قبله از کعبه می باشد، که البته این گونه احتمالات و پندارها در غایت سقوط و بطلان است و هیچ عاقلی آن را نمی پذیرد و عقل مستقل است در درک و حکم به امتناع چنین احتمالاتی؛ یعنی از نظر عقل، وقوع تحریف در قرآن عادةً محال است.⁽²⁾

د. مخالفت با ضرورت دین و معجزة نبوت

برخی از بزرگان بر این باوراند که عده‌ای پنداشته اند اخبار تحریف چون درکتابها مکتوب و محفوظ و در لسانها منطوق شده است، باید صحیح و درست باشند؛ چون اگر ضعف و فسادی داشتند باید آشکار می شد، و این همه در کتابهای حدیثی ثبت نمی گردید، و با چنین پندار باطلی قائل به تحریف به نقیصه از قرآن شده اند، درحالی که پاره ای از این روایات، مخالف با ضرورت دین و معجزة نبوت و نیز مخالف با قطع و یقینی که مسلمانان از عدم تحریف قرآن دارند می باشد.⁽³⁾

اجوبه المسائل المهنائیه، ص 121 .

ه. عرضة اختلاف اخبار بر قرآن

از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیه السلام روایت متواتر و قابل قبولی رسیده به این مضمون که همة اخبار و احادیث را بر قرآن عرضه کنید تا صحت و سقم آنها معلوم شود و چنانچه موافق با قرآن بودند به آنها عمل و اگر مخالف با کتاب خدا بودند آنها را تکذیب کنید، و در فرضی که قرآن فعلی تحریف شده باشد، عرضة روایات بر آن هیچ نفعی نخواهد داشت. صرف نظر از این که اخبار تحریف مخالف با قرآن هستند و آن را تکذیب می کنند، باید آنها را دور افکنده، دست از آنها برداشت؛ چون محکوم به فساد هستند.⁽¹⁾

و. متواتر بودن قرآن

عده‌ای از بزرگان معتقداند هیچ اختلافی نیست در این که همة آیات، کلمات و سوره‌های قرآن(اصل و اجزای قرآن) باید به طور متواتر رسیده باشد، و همچنین جمع‌آوری قرآن، ترتیب آیات و سوره ها در جایگاه مخصوص خود باید به طور متواتر باشد؛ به جهت این که مقتضای معجزه بودن قرآن، آن هم عظیم‌ترین معجزة پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله که اصل و ریشة دین و صراط مستقیم دین محسوب می‌شود، آن است که باید دواعی و انگیزه ها برای حفظ و نقل آن فراوان باشد، پس هر چه به صورت خبر واحد نقل شود و به حد تواتر نرسد، قطعاً قرآن حساب نمی‌گردد و شکی نیست که قرآن موجود با همین کیفیت و ترتیب از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله تا به حال به طور متواتر از مسلمانان رسیده و نقل شده است .⁽²⁾

ز. قرائت، تعلیم وحفظ قرآن

اخباری صحیح از معصومان علیهم السلام دربارة ثواب خواندن سوره ها در نماز، و نیزختم قرآن و تعیین زمان ختم، حفظ و تعلیم آن رسیده است که همگی دلالت دارند بر این که در قرآن تغییر و تحریفی رخ نداده است.⁽³⁾

ح. حدیث ثقلین

از جمله ادله و وجوه محکم و قاطع درکلمات بزرگان، حدیث ثقلین بود که از وجود مقدس پیامبر خدا، روایتی نقل شده که همة فرق اسلامی آن را قبول داشته، متواتر نیز می‌باشد و آن روایت این است که، «انة قال... انی مخلف فیکم الثقلین، ان تمسکتم بهما لن تضلوا، کتاب الله وعترتی، اهل بیتی، و انهما لن یفقرقا حتی یردا علی الحوض؛ من در میان شما دو چیزگران‌بها و با ارزش جانشین خود قرار می دهم، تا مادامی که با آن دو تمسک بجویید به هیچ وجه گمراه نخواهید شد؛ یکی قرآن کتاب خدا، و دیگری عترت و اهل‌بیت من، و این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا این که در آن دنیا درکنار حوض کوثر بر من وارد شوند⁽¹⁾».

ت. استناد به آیات قرآن

یکی دیگر از وجوه گفتار بزرگان شیعه در نفی تحریف، استناد به پاره‌ای از آیات قرآن بود، همچون آیة «وَ اِنَهْ لَکتابُ عَزیز لایُا تیه الباطِلُ مِنً بُینِ یَدیه وَ لامِنً خَلْفِهِ⁽²⁾قرآن کتابی است محکم و شکست ناپذیر که هیچ گونه باطل از پیش رو و نه از پشت سر به حریم آن راه پیدا نمی‌کند» و آیة 9 سورة حجر، «اِنا نَحٌنْ نَزَّلنا الَذِکرِ وَ اِنا لَهْ لَحافِظُونْ؛ قرآن را نازل کردیم و آن را حفظ و نگهداری خواهیم نمود»⁽³⁾.

ی. اجماع مسلمانان

برخی مانند شیخ جعفرکاشف الغطا و صاحب مفتاح الکرامه و بزرگانی دیگر در مسأله، ادعای اجماع کردند و در این موضوع نه تنها اجماع و اتفاق نظر شیعه را، بلکه اجماع همه مسلمانان را بر عدم تحریف قرآن نقل کردند.⁽⁴⁾

ک. تأویل بردن اخبار تحریف

بزرگان شیعه، پاره ای از روایات تحریف را که صحیح بودند، حمل برتحریف معنوی و تفسیر به رأی نمودند و اظهار داشتند که منظور امامان علیه السلام از تحریف و تغییر در این گونه روایات، تغییر و تحریف در معنا و تفسیر سوء و تأویل نا به جای آن می باشد، نه تحریف در الفاظ و کلمات قرآن.

م. نماز شیعه

بعضی دیگر از اعلام اظهار نمودند که نماز شیعه به تنهایی دلیل بر عقیدة تحریف ناپذیری قرآن است؛ زیرا شیعه در رکعت اول و دوم نمازهای پنج‌گانه، خواندن یک سورة کامل را بعد از فاتحه واجب می‌داند و قرائت کمتر از یک سوره را جایز نمی داند، بلکه خواندن دو سوره را هم بنابر احتیاط واجب تجویز نمی‌کند، و فقه شیعه صریح در این مطلب است. و اگر سوره های قرآن در زمان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله به همین کیفّیت و کمیتی که اکنون موجود هست نبود، چنین قولی برای شیعه میسر نمی شد و نمی توانست دلیل بر آن اقامه کند.⁽¹⁾

تذکر

شمه ای از گهربارترین اقوال و آرای چهره های تابناک شیعه دربارة مصونیت قرآن از تحریف نقل گردید. همچنین از این اقوال و آرا روشن گردید که اعلام شیعه با اجماع و اتفاق نظر، احتمال تحریف درکتاب الله را مردود و بی اساس می شمارند. در نتیجه سخنان آشفته ای که گاه از زبان برخی در مورد تحریف قرآن صادر شده و مستمسک و دستاویز دشمنان شیعه قرارگرفته، از درجة اعتبار ساقط است؛ چون ادعایی بدون دلیل و گفتاری به غیر علم بوده و چنین پندارهای واهی و بافته‌های بی ارزش، هرگز نمی‌تواند دلیلی بر ضد مذهب شیعة امامیه به شمار آید.

فصل سوم

اشاره

Ø بزرگان اهل سنت و تنزیه شیعه

Ø تهمت به شیعه امامیه

Ø پاسخ ارزنده سید بن طاووس

بزرگان اهل سنت و تنزیه شیعه

اشاره

بی شک نسبت تحریف و دگرگونی قرآن به شیعه امامیه، یک نسبت ظالمانه و فتنه ای بزرگ برضد تشیع بوده است که مخالف با اعتقاد راسخ، انظار و آرای پاک و بلند اعلام و دانشمندان شیعه است.

بسیاری از بزرگان و محققان اهل سنت به سلامت ودرستی نظریات روشن علمای شیعه امامیه در قبال مسألة تحریف شهادت داده و شیعه را منزّه از نسبت تحریف به قرآن دانسته اند ودرگفته ها و نوشته های خویش این حقیقت را اظهار نموده اند. اکنون به ذکر چند نمونه از این شهادتها در تنزیه شیعه از تحریف خواهیم پرداخت:

1. ابوالحسن اشعری و تنزیه شیعه (متوفای 330 ه- .ق)

وی که یکی از چهره های نامدار اهل سنت و نیز رهبر مکتب اشاعره می باشد، به درستی واقف بر افکار و آرای اندیشمندان شیعه دربارة مصونیت قرآن از تحریف بوده، با درایت و جرأت اعلام و اظهار می دارد که اعلام شیعه امامیه و محققان معروف و مشهور آنان موضوع تحریف قرآن را مردود ومنتفی می دانند. وی در این باره می‌گوید:

رافضی‌ها (شیعیان) دربارة قرآن اختلاف نظر دارند .عده ای خیال می‌کنند که از قرآن چیزی کاسته شده، اما چیزی برآن افزوده نشده، و اصلاً چنین کاری ممکن نیست واقع شود و همچنین می گویند قرآن موجود همان قرآن شکل زمان پیامبر صلی الله علیه و آله را بدون هیچ گونه تغییر و دگرگونی حفظ کرده است، تنها قسمتهایی از قرآن از بین رفته که امام زمان(عج) به آن اطلاع و علم کامل دارد. گروه دیگری می گویند: نه از قرآن چیزی کاسته و نه چیزی بدان افزوده شده و به همان گونه که خداوند متعال بر رسولش9 نازل فرموده، بدون هیچ تغییر و جا به جایی ثابت و مقاوم باقی مانده است.⁽¹⁾

2. زرقانی و تنزیه شیعه

زرقانی، صاحب کتاب ارزشمند«مناهل العرفان» درعلوم قرآن، در این باره می‌نویسد:

بعضی از غلات شیعه پنداشته اند که ابوبکر، عمر و عثمان قرآن را تحریف کرده و آیات و سوره‌های بسیاری را از قرآن ساقط کرده اند، اما اکثر علمای شیعه از این سخن باطل تبری جسته و طاقت شنیدن این نسبت ناروا را نیاورده اند.⁽¹⁾

3.دکتر عبدالصبور شاهین و تنزیه شیعه

وی نیز در منزّه دانستن شیعه از نسبت تحریف به قرآن می‌گوید:

کسانی که بعضی از روایات واخبار را به دروغ در مورد تحریف به قرآن بسته و ساخته اند از غلات هستند نه از شیعیان.⁽²⁾

4. رحمت الله هندی وتنزیه شیعه

عالم ژرف اندیش و نویسندة بصیر اهل سنت می‌نویسد:

نظریة جمهور دانشمندان شیعة اثناعشری آن است قرآن مجید از هرگونه دگرگونی و تغییر و تبدیل محفوظ و مأمون است. و حرف برخی(اخباریها) که می‌گویند قرآن دچار زیاده و نقصان شده، نزد شیعیان و علمای آنها مردود وغیر قابل قبول است.

وی پس از نقل بعضی از سخنان مشاهیر علمای شیعه امامیه می‌افزاید:

با این تشریح و تصریح انظار بزرگان شیعه، آشکار گردید که عقیدة صحیح و رأی قابل قبول نزد علمای شیعه دوازده امامی، آن است که کتابی که خدای تبارک وتعالی بر پیامبرش نازل کرده، همین قرآنی است که اکنون در یک جلد در دسترس همة مسلمانان قرار گرفته است و به هیچ وجه بیشتر از این نبوده است. و همچنین عقیدة شیعه امامیه آن است که قرآن موجود در زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله جمع آوری و تالیف و تدوین شده است، و هزاران نفر از صحابة پیامبر آن را در سینه هایشان حفظ کرده و نقل نموده اند و همین قرآن نیز با همین شکل و ترتیب فعلی درهنگام ظهور امام دوازدهم «عج» آشکار گردیده و به مردم عرضه می‌شود.

سپس می‌افزاید:

و آن عده قلیل که گفته اند قرآن دستخوش تحریف شده، سخنانشان در نزد شیعیان مردود و هیچ موقعیتی در میان آنان ندارند، و صرف آوردن پاره ای از روایات ضعیف درکتابهایشان دلیل نمی‌شود که از یک مسأله صحیح قطعی دست برداریم، چه آن که خبر واحد موجب علم و یقین نمی شود؛ پس هرزمان که خبر واحد مخالف با ادلة قطعی و یقین آور بود، بایدکنار زده شود و از آن اعراض گردد.⁽¹⁾

5. سیوطی و تنزیه شیعه

وی نیز که از مشاهیر اهل سنت، و در حدیث، تفسیر و علوم قرآنی صاحب تالیفاتی می باشد، در مورد سخن برخی افرادکه گفته اند از قرآن حاضر مقداری کاسته شده است و مشتمل بر همة قرآنی که بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شده، نمی باشد، می نویسد: همة این گفته‌ها را به دروغ به این افراد بسته‌اند، همان گونه که همانند آن را به شیعیان بی گناه و پاک نسبت داده اند.⁽²⁾

6. دکتر درّاز و تنزیه شیعه

استاد در مقام دفاع از عدم تحریف قرآن و منزّه دانستن نظر شیعه از قول به تحریف چنین می‌نویسد:

در هر صورت قرآن موجود یگانه کتابی است که در دنیای اسلام میان مسلمانان از جمله در بین شیعیان در طول سیزده قرن معروف و مشهور بوده و هست.

وی سپس عقیدة شیعة امامیه را - که خود قبول دارد - از کتاب شیخ صدوق نقل میکند و می‌نویسد:

به اعتقاد ما مجموع قرآنی که خداوند متعال بر پیامبرش حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل فرموده، همین کتابی است که در یک مجلد در اختیار همگان قرار دارد

و هرگز بیشتر از آن نبوده، و هرکس ادعا کند که قرآن بیش از این مقدار بوده، دروغگو است.⁽¹⁾

7. دکتر تیجانی و تنزیه شیعه

می‌گوید: اگر تمام ممالک اسلامی را از مشرق و مغرب و شمال و جنوب در سراسر دنیا بگردیم، همین قرآن را بدون هیچ گونه کاهش و افزایش می یابیم ، و هر چند مسلمانان به گروه‌ها و مذاهب مختلف منشعب می شوند، اما باز قرآن یگانه عامل مشترک میان همة آنان است که هیچ احدی از امت بزرگ اسلامی در آن اختلاف واشکال ندارد، و نسبتی که به شیعة امامیه در مورد تحریف قرآن داده می شود، چیزی جز اتهام، عیب‌جویی و باطل اندیشی نیست؛ زیرا اثری از این فکر در عقاید شیعیان پیدا نمی شود و زمانی که ما عقاید شیعه را پیرامون قرآن مطالعه کنیم، خواهیم یافت که آنها با اتفاق نظر قداست و صیانت کتاب خدا را از هر گونه تغییر وتحریف حفظ کرده اند و قرآن را منزه از تحریف می‌دانند و چنان چه واقعاً شیعیان، قرآنی غیر از قرآنی که در دست همة مسلمانان می شناسیم، داشتند، مردم از آن مطلع می شدند. یا دم نمی رود برای اولین بار که از بلاد شیعیان دیدن می‌کردم خیلی از این شبهات و شایعات ذهنم را مشغول کرده بود؛ لذا هر جا یک کتاب پر حجم و بزرگی را پیدا می‌کردم، بلافاصله آن را گرفته مطالعه می نمودم تا شاید آن قرآن خیالی را پیدا کنم، اما دیری نگذشت که این خیال پوچ برباد رفت و فهمیدم که این مسأله هم یکی از شایعات و افتراهای دروغین است که بر ضد شیعه بسته اند برای ایجاد بدبینی و تنفر مردم از تشیع، لکن هنوز افرادی هستند که کتاب «فصل الخطاب» محدث نوری را بهانه گرفته با کمال بی‌انصافی قصد دارند مسؤولیت و رأی این کتاب را به حساب همة شیعیان بگذارند؛ چه بسیار کتابها که نگاشته می‌شود، و در آنها حق وباطل، زشت و زیبا، راست و دروغ آمیخته شده اما جز از رأی نویسنده کتاب حکایت نمی‌کند. اگر صرف وجود چنین کتابهایی دلیل بر اثبات قول به تحریف آن باشد، این اتهام و افترا به اهل سنت و جماعت سزاوارتر است تا به شیعه ، چون کتاب فصل‌الخطاب در نزد شیعیان هیچ اعتباری ندارد، اما صحاح اهل سنت؛ مانند صحیح بخاری و مسلم و مسند

احمد حنبل از نظر آنها خیلی معتبر و با اهمیت است، و روایات تحریف قرآن در آنها بسیار است.

... اکنون که کتب صحاح و مسانید اهل سنت مملو از روایات تحریف به زیاده و نقیصه در قرآن است، پس این اندازه تهمت وتوهین به شیعه چرا؟ در حالی که آنان اجماع بر بطلان و فساد تحریف دارند. ... آنچه حائز اهمیت است، این که علما، محققان و بزرگان شیعه و سنی این گونه روایت‌ها و اخبار را پوچ و باطل دانسته، آنها را نادر وشاذّ شمرده اند، و با ادلة متقن اثبات کرده اند قرآنی که اکنون در اختیار ما است، همان قرآنی است که از جانب خدا بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله نازل گردیده و هیچ‌گونه زیادی و کاستی، تغییر و تبدیلی به آن راه نیافته است. چگونه است که اهل سنت در مورد اخباری که در نزد شیعیان اهمیت و اعتبار ندارد بر آنان اشکال می‌گیرند، درحالی که در صحاح و کتب معتبر خودشان صحت این روایات را اثبات می کنند؟⁽¹⁾

8. دکتر حنفی داود و تنزیه شیعه

وی در مورد «احمد امین» که شیعه را متهم به تحریف قرآن نموده، می‌نویسد: ایشان از لحاظ علمی و اعتقادی تفاوتی بین شیعه امامیه و مولهه نگذاشته است ، و حتی از این مهم‌تر این که ایشان بین میانه روها و افراطی‌های متعصب این فرقه که عقاید دیگران را بازبانهای تیز و رکیک مورد هجوم قرار می‌دهند، فرقی قایل نشده است... . از میان شیعیان «امامیه »و «زیدیه » میانه رو و معتدل اند و با فرقه های کیسائیه و مولهه و حلولیه که تند رو هستند اختلاف اساسی دارند .⁽²⁾

9. استاد محمد مدنی و تنزیه شیعه

وی که از اساتید دانشکدة «شریعت » دانشگاه «الازهر» مصر است در پاکی و درستی عقیدة شیعه امامیه نسبت به مصونیت قرآن از تحریف این گونه شهادت و گواهی می دهد: به خدا استعاذه می جوییم از کسی که بگوید : به اعتقاد شیعیان از قرآن چیزی کم شده

است. فقط یک سری روایات در کتابهایشان آورده شده، همان طور که در کتب صحاح اهل سنت نیز آن روایات آمده ، و محققان از علمای شیعه و اهل سنت آن دسته روایات تحریف را تضعیف کرده، بطلان و پوچی آن را آشکار نموده اند، و در بین شیعیان ، «امامیه» یا «زیدیه» هیچ کس این عقیده را ندارد، همچنان که در بین اهل سنت نیز کسی این عقیده راندارد.

... هر کس مایل است به کتاب «الاتقان سیوطی» و امثال آن رجوع کند تا این گونه روایاتی که ما آنها را باطل و از آنها اعراض کرده ایم، ببیند. استاد مدنی در پایان به کتاب «الفرقان» نوشته «ابن الخطیب» از علمای مصر، اشاره می‌کند که وی این کتاب را بر مبنای همین روایات جعلی و کاذب که مورد اِعراض شیعه و اهل سنت است نوشته و تمام روایات را از کتب و منابع اهل سنت نقل نموده است.

آیا به صرف این که شخصی، روایتی را نقل کرده یا دیگری در کتابش نوشته باشد، دلیل می‌شود که بگوییم اهل سنت صیانت و قداست قرآن را منکرند، یا معتقد به نقصان و کاستی از قرآن شده اند؟

درباره شیعیان نیز قضیه از این قرار است که پاره ای اخبار تحریف در برخی کتابهایشان نقل و وارد شده؛ همانند روایاتی که در کتب اهل سنت وجود دارد ، وگرنه شیعیان هرگز اعتقاد به تحریف قرآن ندارند.⁽¹⁾

10. زرکشی و تنزیه شیعه

وی نیز می‌گوید: متأسفانه یک عده افراد مغرض یا نادان، قول به تحریف را به شیعه نسبت داده اند بدون این که فرقه های مختلف را از هم جدا کنند و فرقی بین متقدمان و متاخران آنها بگذارند.⁽²⁾

تهمت به شیعة امامیه

اشاره

به شهادت تاریخ، برای کوبیدن اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله که همان قرآن توأم با عترت است ، همواره حربة تهمت و افترای تحریف قرآن، دستاویز دشمنان اسلام و تشیع بوده و

افرادی با نیت سوء خود را به کوری زده، علیرغم آن همه آیات محکم و بینّات روشن بر شفافیت و قداست عقیدة شیعه نسبت صیانت قرآن از هرگونه تحریف و تغییر ، برای زشت جلوه دادن شیعه ، نسبت تحریف قرآن را به شیعة امامیه داده اند، تا بیگانگان با بهانه و جرأت بیشتری قرآن؛ یعنی مقدس‌ترین پایة زندگی مسلمانان را آماج تیرهای زهرآگین خویش قرار دهند. آری اینان بر مبنای قول خداوند متعال، فَإِنهََّا لَا تَعْمَی الْأَبْصَارُ وَ لَاکِن تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتیِ فیِ الصُّدُور؛ چشم‌های ظاهر نابینا نمی‌شود، ولی دل‌های درون سینه‌ها کور می‌شود،⁽¹⁾

دچار شبکوری دل و بی‌بصیرتی قلب گشته‌اند.

اینک به ذکر نمونه هایی از این اتهامات اشاره نموده، سپس به نقد و پاسخ آن و دفع این غبار تیره از چهرة شیعه خواهیم پرداخت.

1. ابو علی جبائی و تهمت به شیعه

اشاره

ظاهراً از اهل سنت اولین کسی که قول تحریف را به شیعه امامیه نسبت داده، « ابو علی جبائی» متوفای (235ه- .ق) است. بر اساس نقل سید بن الطاووس از تفسیر ابوعلی که می‌گوید: بلا و آفت رافضه (شیعیان) بر ضعفای مسلمین بزرگتر است از آفت و خطر زنادقه بر آنها... رافضه مدعی نقصان و کاستی از قرآن و جابجایی و دگرگونی آن هستند.⁽²⁾

جواب ارزنده سید ابن طاووس

بعد از ذکر نسبت ناروایی که این عالم سنی به شیعة امامیه داده است، خود سید ابن طاووس پاسخ وی را داده، می‌گوید: تمام ملامت‌ها و نسبت‌های ناروایی که به قائلان به تغییر و تبدیل قرآن دادی، متوجه آقای تو عثمان بن عفان می‌گردد؛ به جهت آن که مسلمانان اجماع دارند عثمان همه مردم را به این مصحف شریف فرا خواند و سایر مصاحف را تحریف شده دانست و همه را سوزاند؛ پس اگر عثمان اعتراف نداشت که قرآن از جانب صحابه دچار تبدیل وتغییر شده و مصحف تحریف شده ای نبود و همه مساوی بودند، نیازی به سوزاندن مصحف‌های دیگر نداشت. پس با این حساب چه کسانی مدعی

اختلاف و تغییر قرآن هستند؟ شما و گذشتگانتان، نه شیعیان؛ زیرا در مذهب شیعیان که شما آنها را رافضی می نامید، معلوم است که قرآن کتابی یگانه است و از طرف خدای یکتا نازل شده است .

و نیز باید به او پاسخ داد: ما در تفسیرت دیدیم که ادعا کردی که «بسم الله الرحمن الرحیم» جزء قرآن نیست، و آن را آیه ای از آیات قرآن به حساب نمی‌آوری، با این حال به پندار تو 113 آیه در قرآن زیادی بوده واز قرآن نیستند وتصور تو این است که عثمان برای جداسازی سوره ها ازیکدیگر در آغاز هر سوره «بسم الله» را ثبت کرد. حال ای ابوعلی! آیا این سخنان، اعتراف تو به این مطلب نیست که خود شما مطالبی را به قرآن افزودید که جزء آیات قرآن نبوده است ⁽¹⁾.

تذکر

سخنان «ابو علی جبائی» از جهاتی قابل توجه و تعجب است:

جهت اول، این که این گفتار نمایانگر محیط و فضای علمی، فرهنگی و سیاسی است که در آن به سر می بردند و بر وفق مراد و مرام خویش این طور آزادانه و بی پروا این اتهامات را به شیعه می زدند و کسی در مقابل آنها نمی‌ایستاد و این نوع آزادی بیان جرم محسوب نمی‌شد.

جهت دوم، این که در میان مسلمانان این نسبت را فقط به رافضی ها (شیعیان) می‌دهد و می‌گوید ضرر و شر آنها برای مسلمانان از شر و ضرر زنادقه بیشتر است. این کلام وی نیز دلیل و قرینه است بر این که او یک کینه و عناد خاصی نسبت به شیعه و شیعیان داشته است، که خود این گفتار و امثال آن بیانگر مظلومیت شیعه در طول تاریخ می باشد.

جهت سوم، این گونه نسبت‌های ناروا بر ضد تشیع، بدعت و سنت شد تا دیگران برای کوبیدن شیعه جرأت بیشتری پیدا کنند و همواره کورکورانه حربة اتهام تحریف قرآن را بر ضد شیعه بکار ببرند و شیعه را در میان مسلمانان بد نام و بد سابقه جلوه دهند.

جهت چهارم، در جواب ابو علی جبائی می‌توان گفت: آفت و ضرری که این گونه سخنان شما بر پیکر اسلام و مسلمانان می زند، از آفت زنادقه بر اسلام و مسلمانان به مراتب شدیدتر و عظیم‌تر است؛ چون این سخنان شما افزون بر ایجاد اختلاف و تفرقه بین مسلمانان، تحریف قرآن را نیز تثبیت و دشمن را در ضربه زدن برکتاب مسلمانان تشویق می‌کند.

2. ابن حزم ظاهری و تهمت به شیعه (متوفای 456ه- .ق)

اشاره

از جمله کسانی که تهمت ناروای تحریف قرآن را به شیعة امامیه نسبت داده و با افترا و دروغ از شیعه مذمت و بدگویی فراوان نموده، ابن حزم اندلسی یا ظاهری است، که بر ضد شیعه این چنین قلم فرسایی کرده، می‌نویسد: همه امامیه در قدیم و جدید معتقدند قرآن دچار تبدیل و دگرگونی شده و بعضی مطالب که ازقرآن نبوده، به آن افزوده شده و قسمت‌های زیادی از آن ساقط و کاسته شده و مطالب فراوانی نیز جا به جا و تغییر داده شده است. وی می‌گوید: در میان امامیه فقط علی بن حسین و سید مرتضی و دو یار او«ابو یعلی میلاد طوسی» و «ابوالقاسم رازی» تحریف قرآن را انکار کرده اند و مرتضی علم الهدی، قائل آن را کافر می‌شمارد.⁽¹⁾

جواب حلی و نقضی به ابن حزم

اما جواب حلی، این که اولاً، عقیده و مذهب شیعه امامیه، همان مسلک و عقیدة سید مرتضی، شیخ مفید، شیخ طوسی و سایر بزرگان شیعه است که سخنانشان حجت و آرایشان پذیرفته شده است، و شیخ صدوق در کتاب «اعتقادات الامامیه» عقاید خود را به عنوان عقاید امامیه معرفی و بیان می‌کند. ثانیاً، در هر مکتب و مذهبی، سران و نخبگان علمی و مذهبی آن معیار شناخت آن مذهب و مکتب‌اند، نه افراد ناشناس و غیرمقبول، بنابراین آنچه سید مرتضی، شیخ صدوق، طوسی و شیخ مفید دربارة مصونیت قرآن از تحریف گفته‌اند، دقیقاً نظر و عقیدة به حق و ثواب شیعه را بیان نموده اند و چنانچه در

گوشه و کنار شخصی به نام شیعه مخالف با آن عقاید حقه سخنی بگوید، هیچ ارتباطی به مذهب شیعه ندارد.

اما جواب نقضی، این که خود شما به این نسبت ناروا سزاوارتر هستید تا شیعه؛ چرا که خودتان اذعان واعتراف کرده اید که حکم رجم و سنگسار کردن پیرمرد و پیرزن زناکار آیة قرآنی بوده و اکنون از قرآن حذف گردیده و حتی روایاتش را در اوج صحت و درخشندگی می‌دانید، پس بهتر آن که خود را سرزش و مذمت کنید نه شیعه را. همچنین دفعات شیردادن را که موجب محرم شدن طفل با زن می‌گردد را بنابر روایات عایشه آیة قرآن دانسته‌اید و گفته‌اید کسی را یارای رها کردن این روایت نیست. و می‌گویید فقط لفظ این آیات و تلاوت آنها منسوخ شده، لیکن حکم و محتوای آن همچنان باقی است⁽¹⁾، در حالی که التزام به نسخ تلاوت در قرآن، مدلول مطابقی تحریف قرآن است.

3. عبدالرحیم ابن الخیاط و تهمت به شیعه

اشاره

وی که از فرقة معتزله و از پیروان ابن حزم می باشد، در موارد متعددی از کتاب «الانتصار» که در رد «ابن راوند» ملحد نوشته، شیعة امامیه را مورد اتهام قرار داده، می‌نویسد: همانا مناظره بین ما و بین رافضه (شیعیان) در چند چیز است؛ مخالفت نمودن شیعیان با نص قرآن وطعن در قرآن وادعا نمودن بر زیادی آن و نقصان از قرآن و تغییر وتبدیل در آن و نیز مخالفت آنها است با سنت که آنچه از سنت نبوده به آن افزوده‌اند.

...گروهی از شیعیان، امت پیامبر صلی الله علیه و آله را متهم می‌کنند که به سراغ قرآن رفته اند و در قرآن نقصان و زیادی ایجاد کرده اند.⁽²⁾

پاسخ از این اتهام به شیعه

اولاً، این نسبت ناروا به شیعة امامیه تازگی نداشته، برخاسته از یک تعصب خشک است؛ زیرا نظر محققانه و از سر انصاف در اقوال و آرای بزرگان شیعه، به خوبی بیانگر این حقیقت است که حتی یک نفر از اعلام شیعه قائل به زیاد شدن قرآن نشده و نیست؛ چرا

که شیعة امامیه و حتی عامه مسلمانان اجماع دارند بر این که چیزی بر قرآن افزوده نگردیده، همان گونه مدعای گفتار بزرگان و علمای شیعه نیز چنین است.

ثانیاً، خوب بود وی از کلی گویی پرهیز کرده، آن گروه از شیعیان که امت پیامبر صلی الله علیه و آله را متهم به تحریف قرآن می کنند نام می برد.

ثالثاً، چنانچه افرادی سخنان متشابهی بزنند که کلامشان مشعر به تحریف باشد، باید آن سخنان را به گوینده آن نسبت داد، نه به جماعت شیعه؛ چرا که این گونه نسبت‌های ناروا مخالف با یکی از ضروریات دین مسلما نان است.

4. قاضی عبدالجبار و تهمت به شیعه

اشاره

وی که یکی دیگر از چهره های شناخته شدة معتزله و از همفکران ابن حزم نیز هست می‌باشد، می‌نویسد: گروهی از شیعیان رافضی، افزایش و کاهش را در قرآن جایز دانسته و گفته اند: قرآن در عهد پیامبر اسلام چندین برابر قرآن فعلی بوده و حتی گفته اند: سورة احزاب آن قدر طولانی بوده که به اندازة بار یک شتر بوده ، و قرآن دست‌خوش تغییر و تحریف واقع شده؛ هم دچار زیاده گشته و هم بخشی از آن ساقط و کاسته شده است و بعد می افزاید: «ریشه این گرایشات آن است که آنان (شیعیان رافضی) بدون توجه تحت تاثیر گفتار ملحدانی قرار گرفته اند که آنها را از دین خدا خارج کرده اند.⁽¹⁾

نقد و دفع این اتهام

از پاسخ‌هایی که از اتهامات گذشته دادیم، پاسخ و نقد این اتهام هم روشن می‌گردد؛ چون اولاً، همان گونه که گفته شد اساساً عقیده و نظریه‌ای را تا نخبگان، فرهیختگان و برجستگان از علمای گروه و جماعتی بدان معتقد نباشند، نمی‌توان به آن گروه نسبت داد، پس چگونه «قاضی عبدالجبار» نظریة تحریف قرآن را به شیعیان یا گروهی از شیعیان نسبت می دهد، در حالی که عقیدة شیعه و بزرگان آن بر عدم تحریف قرآن است. ثانیاً، این اتهام بر خود وی و اهل سنت وارد است؛ چون بزرگان آنها همانند صحاح سته درستی

این گونه روایات را اثبات کرده و به زیاده بودن سوره احزاب بر مقدار فعلی نیز اذعان نموده‌اند.⁽¹⁾

5. استاد رافعی و تهمت به شیعه

اشاره

وی نیز شیعة امامیه را متهم به تحریف قرآن کرده، می نویسد : اما رافضی ها (شیعیان) که خدا مفتضحشان کند، همیشه پنداشته اند که در قرآن تبدیل و تغییر صورت گرفته وکتاب خدا دچار نقصان و زیادی گشته واز موضوع اصلی خود خارج و تحریف شده است.

وی همچنین اضافه می کند : شیعیان چنین تحریف و تغییری را در مورد روایات و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله نیز مرتکب شده اند و ریشة همه این پندارها از افکار شیخ و عالمشان «هشام بن حکم» بوده که سایرین هم با جهالت و حماقت از وی تبعیت نموده اند.⁽²⁾

جواب از اتهام رافعی به شیعه

اولاً، قضاوت در ارزش‌گذاری و پاسخ این گونه کلمات واگذار می‌گردد خوانندگانی که سخنان وی را مطالعه می‌کنند. اما نمی‌دانیم وی چه کینه و تعصبی نسبت به شیعیان در دل داشته که از مشی پژوهش و انصاف عدول نموده و مهار قلم را رها ساخته، این چنین احساساتی سخن گفته و دو نسبت ناروای تحریف قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله را به همة شیعیان داده است.

ثانیاً، ما از رافعی سوال می‌کنیم، آیا مراد شما از شیعیان «که آنها را متهم به تحریف قرآن می‌کنید»، «کلی» شیعیان است، اگر مرادتان کلی شیعیان است، این که وجود خارجی ندارد؛ چون کلی جایگاهش ذهن است و کلی طبیعی به قید کلیت در خارج نیست، پس این شق که باطل شد. یا این که مراد شما افراد شیعیان است، اگر مرادتان افراد شیعیان است، این هم باطل است؛ چون همة افراد از شیعیان این گمان را ندارند و بارها گفته ایم که بزرگان از علمای شیعه؛ مانند شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی،

سید مرتضی وارباب فقه و حدیث و تفسیر شیعه معتقد به عدم تحریف و مصونیت و سلامت قرآن از تحریفند ،و همین بزرگان نسبت تحریف را به شیعه مردود دانسته اند که سخن حق و منطبق بر واقع همین سخن است ، پس رافعی باید بداند که این نحوه سخن گفتن چیزی جزء سفسطه بافی و مغلطه کاری نیست.

6. دبستان المذاهب و تهمت به شیعه

اشاره

یکی از نسبت‌های دروغین و فریبنده‌ای که مولف « دبستان المذاهب» به یک گروه ناشناس شیعه داده است، نسبت جعل وساختگی سورة ولایت است. وی می نویسد: بعضی از شیعیان معتقدند که وقتی عثمان مصحف‌ها را سوزاند، بسیاری از سور و آیات قرآن که در شأن و فضیلت علی علیه السلام و اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده بود نیز سوخته شد و از بین رفت، و ازجمله سوره های سوخته شده، سورة ولایت است که به پندار وی 25 آیه دارد و آن را از فقرات مختلف قرآن گرفته و با تلفیق کلمات با یکدیگر با اسلوبی زشت و جملاتی غیرهمگون، بافته های ذهنی خویش را به رشته تحریر درآورد. آیات این سورة ساختگی عبارتند از : بسم الله …«یا ایها الذین آمنوا آمنوا آمنوا بالنورین انزلنا هما یتلوان علیکم آیاتی و یحذرونکم عذاب یوم عظیم :…ان الذین یوفون بعهدالله ورسوله فی آیات لهم جنات النغیم. واصطفی من الملائکه والرسل و جعل من المومنین اولئک فی خلقه یفعل الله مایشاء قد خسر الذین کانوا عن ایاتی وحکمی معروضون.

و ان علیا من المتقیق …یا ایها الرسول قد انزلنا الیک آیات بینات فیها من یتوفاه مومناً و من یتولیه من بعدک یظهرون …و لقد آتیناک بک الحکم کالذین من قبلک من المرسیلن.

و جعلنالک منهم وصیاً لعلهم یرجعون. ان علیا قانتا با للیل ساجداً یحذر الاخره و یرجو ثواب ربه قل هل یستوی الذین ظلموا و هم بعذابی یعلمون⁽¹⁾.

موضع بزرگان شیعه در باب کتاب دبستان المذاهب

محقق آشتیانی می نویسد: من این سوره را در غیر این کتاب با چنین عبارتی نیافتم جز آنچه از کتاب «مثالب» ابن شهر آشوب حکایت شده است و تو خوب می‌دانی این عبارت هیچ تناسب و تشابهی به قرآن معجزه آسای نازل شده بر قلب پاک سید المرسلین ندارد؛ زیرا بدیهی است که هر کس که آشنایی با لغت عرب داشته باشد، می‌تواند چنین عبارت و الفاظ از هم گسیخته و بی ربطی را با هم تلفیق کند و بسازد (علیرغم این که هیچ معنای صحیح و درستی هم ندارد).⁽¹⁾

علامه بلاغی می گوید: این عبارت هذیان گونه ایرادات فراوانی دارد ، ولی ما به چند سؤال بسنده می کنیم. عجبا ! نویسندة «دبستان المذاهب» از کجا این چرندها را آورده و در کدام کتاب شیعه آن را دیده است، آیا این گونه مطالب را باید در کتابها نقل کرد؟ جای شگفتی نیست . این عدوات و دشمنی را بارها دیده ایم ، چه اندازه نسبت‌های ناروا و دروغین به شیعیان بسته اند !!⁽²⁾

استاد رحیم ملک زاده محقق کتاب «دبستان المذهب» می‌نویسد: مطالبی که نویسندة این کتاب در مورد ادیان و مذاهب ، طرح و پیرامون آن بحث کرده بیشتر جنبه‌های عوامانه آن ادیان و فرق است که از زبان عوام شنیده و با چیره دستی آنها را سرهم کرده است. آن هم ادیان و مذاهبی که هیچ کس ، در هیچ کجا نامی از آنها نشنیده و نخوانده است.⁽³⁾

استاد معرفت نویسنده و مولف کتاب ارزشمند «التمهید» و کتاب «صیانه القرآن عن التریحف» در این باره به طور مستوفی بحث و بررسی کرده، می‌نویسد: خود این سورة ساختگی فریاد می زند که سخنی دروغ و پاره‌ای عبارات زشت و الفاظ رکیک است که هیچ پایه و اساسی ندارد. این عبارات حتی با قواعد سادة عرب هم هماهنگی ندارد تا چه

رسد به ادب رفیع، و همین امر دلیل آن است که این عبارات زشت را به هیچ گروهی از شیعیان نمی‌توان نسبت داد.⁽¹⁾

وی می‌افزاید: جالب است بدانید کتاب «مثالب» را که احتمال دارد این سورة ساختگی از آن نقل شده باشد، تاکنون هیچ کس ندیده و هیچ دیاری آن را مشاهده نکرده است، مگر آن که آن را به لفظ حکایت شده و به طور ناشناس نقل کرده‌اند.

همچنین استاد معرفت در مورد مولف کتاب دبستان المذاهب به نقل اقوال پرداخته، می‌گوید: آخرین نظریه ای که محققان به آن دست یافته اند این است که وی «موبد کیخسرو اسفندیار» از فرزندان «آذرکیوان» بوده است. وی در شهر «پتنه» هندوستان در اواسط دهة سوم قرن یازدهم هجری متولد شده و تا بعد از دهة هفتم می‌زیسته است چنانچه از تاریخ‌های قید شده در کتابش بر می آید.⁽²⁾

تذکر

سخن ما با آنها که ممکن است فریب این سخنان را بخورند و این گونه عبارات و الفاظ نا ملائم و اجنبی از اسلوب بدیع قرآن را باور کنند، این است که نوع ادعاها با چنین گفتاری، بدون بیّنه و دلیل در هیچ محیط عقلانی در دنیا ترتیب اثر داده نمی شود، تا برسد به محیط شرع و مسائل اعتقادی که آحاد مسلمانان معتقدند باید مسائل کلامی با دلیل قطعی و تواتر یقینی ثابت شود، نه با خبر شاذ و واحدی که اصل آن مورد تردید وابهام است؛ چه آن که همة مسلمانان اتفاق نظر دارند بر عدم نقصان قرآن موجود، و همه مصحف عثمان را به عنوان قرآن و وحی نازل شدة بر رسول خدا صلی الله علیه و آله که به تواتر به آنان رسیده قبول دارند.

بخش دوم: دیدگاه اهل سنت از شبهة تحریف

اشاره

فصل چهارم

اشاره

Ø دیدگاه اهل سنت در باب تحریف قرآن

Ø اهل سنت و اخبار تحریف

Ø طایفه اول و نامعلوم بودن رایشان

Ø طایفه دوم و تاویل یا رد اخبار تحریف

Ø طایفه سوم اهل سنت (حشویه) و تحریف قرآن

دیدگاه اهل سنت در باب تحریف قرآن

معروف و مشهور از نظر مذهب اهل سنت، موافقت با مذهب شیعة امامیه اِثنا عشریه در نفی و تنزیه تحریف از ساحت قدسی قرآن مجید است که بزرگان و دانشمندان اهل سنت در کتب فقهی، حدیثی، کلامی، تفسیری و علوم قرآنی بدان تصریح کرده اند، و این نظریه متفقٌ علیه در میان مسلمانان است تا جایی که حتی ابن حجر عسقلانی از بزرگان اهل سنت می‌گوید، سید مرتضی حکم می‌کرد به کفر کسی که قائل به تحریف قرآن بود.

اما حقیقت امر آن است که احادیث تحریف و کاستی از قرآن کریم، در مهم ترین و معتبرترین کتب اهل سنت از حیث عدد بسیار زیاد است، و روایاتی است صحیح از جهت سند و نیز اخباری است روشن و بین از لحاظ دلالت، و این امر کار را مشکل کرده؛ چون روایات تحریف در صحاح سته آورده شده و نظر جمهور علمای اهل سنت آن است که جمیع روایاتی که در صحاح ستّه آورده شده همه صحیح و موجب قطع به صدور شان از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌گردد؛ به ویژه صحیح بخاری و صحیح مسلم به لحاظ وجه تسمیه این دو کتاب و اطلاق عنوان صحیحین بر آنها. در وصف این دو گفته شده صحیح‌ترین کتب بعد از قرآن‌اند، اما اختلاف است در این که کدام اصح و افضل است؟ بعضی گفته‌اند صحیح بخاری و عده ای دیگر قائل به افضلیت صحیح مسلم اند⁽¹⁾،

لیکن با توجه به این که معروف از مذهب اهل سنت، صیانت قرآن از تحریف است، باید یکی از این دو راه حل را در قبال این دست روایات اختیار نمود؛ به این معنا که یا آنها را توجیه و تاویل و حمل بر معنای خلاف ظاهر کرد⁽²⁾،

یا آن دسته روایاتی که صریح در تحریف و تغییر قرآن است را رد نموده،⁽³⁾

از حیز اعتبار و عمل خارج کرد؛ چون مخالف با اجماع مسلمین و برهان قطعی تواتر قرآن موجود هستند، و لواز جماعت زیاد و اصحاب و تابعین و مشاهیر علما و محدثان نقل شده باشد. اما ابتدا باید دید خود اهل سنت چه موضع و برخوردی را نسبت به اخبار و روایات تحریف اتخاذ کرده اند تا در مرحلة بعد روشن گردد چه گروهی از اهل سنت ملتزم

به صحت و اخذ این دست روایات شده و در نتیجه قائل به تحریف قرآن شده اند، و چه گروهی از اهل سنت از اخبار تحریف اعراض نموده، مصونیت و مأمون بودن قرآن از تحریف را پذیرفته و به آن معتقد شده اند.

اهل سنّت و اخبار تحریف

اشاره

برای تنقیح و تمحیص بحث می‌توان علما و دانشمندان اهل سنت را در قبال اخباری که اشاره به تحریف قرآن دارند به سه طایفه تقسیم نمود:

طایفه اول و نامعلوم بودن رأیشان

محدثان، علما و دانشمندانی از اهل سنت هستند که احادیث تحریف را روایت کرده ،در کتب رجالی و حدیثی خود نقل می‌کنند، بدون آن که از خود اظهار نظری کرده باشند، و در کلماتشان هم هیچ دلیل و قرینه‌ای بر احراز رأی و نظرشان در قبال روایات تحریف یافت نمی‌شود. آیا واقعا روایات را صحیح می‌دانند و چون موجب علم به صدور آنها پیدا می‌کنند، آنها را حمل بر وقوع تحریف حقیقی «نقصان از قرآن» می‌کنند، یا این که آنها را حمل می کنند بر نسخ در تلاوت، یا این که اخبار صحیح نمی‌دانند، یا هم اگر صحیح می‌دانند چون موجب علم و یقین نمی‌گردند، مفاد آنها را حمل برتحریف حقیقتاً نمی‌کنند و به گونه‌ای توجیه می‌کنند، اما صرف نقل اخبار در کتب حدیث، دلیل بر قبول نمودن مفاد اخبار مندرج از سوی مؤلف نیست. این دسته از علما زیاد بوده، شامل اکثر رجال حدیث، محدثان و ناقلان حدیث می‌شوند؛ همانند صحاح سته اهل سنت که اخبار تحریف را نقل می‌کنند ولی ما رأی آنها را نمی دانیم چیست.

طایفه دوم و رد و تاویل اخبار تحریف

اشاره

معروف و مشهور علما و بزرگان اهل سنت، کسانی هستند که به ظهور و دلالت اخبار و روایات تحریف و نقصان از قرآن، اخذ نمی‌کنند، بلکه یکی از دو موضع را در مقابل این روایات اتخاذ می‌کنند:

یا آنها را به وجوه مختلف رد می کنند با تعبیراتی؛ مانند «قبول این روایات موجب طعن به قرآن است، ضعیف، غریب، غیر معتمد، زشتی این قول روشن است، لا یلتفت به وغیره» یا برخی از روایات که از نظر سند صحیح به نظر می‌رسد را توجیه و تاویل کرده، حمل بر معنای خلاف ظاهر می کنند؛ مانند برخورد و واکنشی که علما و بزرگان شیعه امامیه نسبت به اخبار تحریف دارند و آنها را به یکی از دو وجه؛ رد یا تاویل می‌کنند.

مبانی این طایفه در رد و توجیه روایات تحریف دو چیز می باشد؛ یکی تواتر آیات قرآن و دیگری شهرت در قرائت آیات، و هرچه غیر این دو باشد نزد آنها مقبول نیست ، ولو از صحابه وتابعین نقل شده باشد.

اهل سنت و رد اخبار تحریف

در این جا نمونه هایی از کلمات و موضع برخی از علما و دانشمندان اهل سنت را در رد روایات تحریف یادآور می‌شویم:

سپس می‌افزاید: اولاً، قرائات غیرمشهور قابل تصحیح نیستند؛ چون از طریق خبر واحد نقل شده اند و قرآن واجب است با تواتر نقل شود، به خاطر آن که اگر ما تجویز کنیم اثبات زیادی و کاستی را درقرآن با اخبار آحاد، هیچ وقت امکان ندارد که قطع پیدا کنیم به این که این قرآنی که در دسترس ما است، همة قرآن است و همة آن قرآن است؛ زیرا اگر جایز باشد این قرائاتی که با تواتر نقل نشده از قرآن باشد، جایز هم خواهد بود در غیر این قرائات هر چه با خبر واحد نقل شود از قرآن باشد، پس ثابت شد تجویز این قرائات را از قرآن موجب باز شدن جواز زیاده و نقصان در قرآن می‌شود و این امر موجب خروج قرآن از حجیت می‌گردد، اما خروج قرآن از حجیت باطل است، ملزوم آن هم که قرائات غیر مشهور بخواهند از قرآن باشند باطل است.

ثانیاً، قرائات مشهور هم قابل طعن و خدشه نیستند؛ زیرا نقل این قرائات در شهرت نقل جمیع قرآن است، اگر حکم به بطلان قرائت مشهور کنیم، جایز خواهد بود که حکم به بطلان جمیع قرآن هم بکنیم، و این امر موجب قدح در تواتر و قدح در کل قرآن می‌شود و آن را باطل می‌کند، اما وقتی این مطلب ثابت شد که نقل قرائت مشهور مثل نقل جمیع قرآن است و نمی‌شود حکم به بطلانش کرد، ممتنع است که این نقل قرائت مشهور معارض باشد با خبر منقول از بعضی صحابه؛ زیرا علم باظن تعارضی ندارند. افزون بر این اجماع مسلمین بر این است که قرآن که به صورت مجلد در آمد، کلام و وحی خداوند متعال است و محال است که در کلام خدا لحن و غلط باشد. پس ثابت شد فساد و بطلان آنچه از عایشه و ابن عباس نقل می شود و روشن شد که کلام این دو مبتلا به لحن و غلط است نه کلام خدای متعال.⁽¹⁾

نیست؛ کتابی که باطل نه از پیش رو نه ازپشت سر، بدان راه ندارد. بنابراین ، چگونه چنین غلطی آن چنان مخفی می‌ماند که در نسخة امام علیه السلام ثابت می‌گردد، با این که همواره آن در دست آن بزرگان بوده است ، بزرگانی که دردین خدا کاملاً احتیاط را رعایت می کردند و برقرآن مهیمن بودند، به نحوی که هیچ نکتة ریز و درشتی از نظر آنان مخفی نمی‌ماند، به خدا قسم، اینها تهمت و دروغ است.⁽¹⁾

همچنین زمحشری در ذیل آیه 27 سورة نور بعد از نقل روایت ابن عباس با قرائت «تستاذنوا» می‌گوید: لایعول علی هذه الروایة؛ به این روایت و نقلی که با قرائت «تستا ذنوا» باشد نمی توان اعتماد کرد،⁽²⁾اما قرائت صحیح و مشهور در قرآن فعلی «تستانسوا»می باشد .

بیگانه و غریب است.

«تستانسوا» به نظر او غلط بوده و این خطا را از کاتب می‌دانسته و به نظر ابن عباس قرائت «تستاذنوا» صحیح و درست بوده است، این چنین کسی، ملامت شده در اسلام و ملحد در دین خداست، و ابن عباس بیزار و مبرای از این قرائت و این قول است.⁽¹⁾

فخر رازی نیز مطلبی را در این زمینه از ابن انباری نقل کرده، می‌گوید: این انباری گفته صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله پیش کسوت و پیشگامان امتند، بنابراین چنانچه در مصحف غلط و لحنی ببینند، نباید اصلاحش را به غیر خودشان که بعد از آنها می آیند واگذار کنند، با آن که صحابه مردم را از بدعت گزاری و تحریف درقرآن می‌ترساندند و نیز مردم را به تبعیت و پیروی از آن ترغیب و تشویق می نمودند. پس بعداز صحابه هیچ گونه لحن و غلطی دیگر در قرآن وجود ندارد.⁽⁴⁾

استنباط غلط و پندار واهی را از ظاهر قواعد نحو اتخاذ کرده اند، در صورتی که یا جاهل بوده یا خود را به جهل زده‌اند؛ چون قواعد نحو استنباط می‌شود از لغت و قرآن، نه آن که لغت و قرآن استنباط شود از قواعد نحو.⁽¹⁾

10 . ابن جریر طبری. وی بعد از آن که مختار خودش را در آیة «لکٍن الراسٍخوْنَ فٍی العٍلمً مٍنْهْم وَالْمْومٍنونْ یْومٍنونَ بِما اُنْزِلَ اِلَیًکُ وَ ما اُنْزِلَ مٍنً قَبًلٍکُ وَالْمْقٍیمٍینُ الصَّلاةِ وَالْمْوتُونَ الزَّکاةَ» ذکر می‌کند که «والمقمین» باشد. در رد سخن کسانی که «والمقیمون» را به رفع قرائت کرده اند. و این سخنشان را توجیه کرده اند به این که چون «مقیمن» عطف بر «مومنون» شده، پس باید مرفوع و به صورت «المقیمون» باشد واکنون که به صورت «المقیمین» نوشته شده، این اشتباه از ناحیه کاتب رخ داده است.

می‌گوید: قرائت ابی ابن کعب نیز به همین قرائت کنونی است .و اگر خطا از ناحیه کاتب بود باید در تمام مصحف‌ها «المقیمین» موجود بود نه فقط در یک مصحف. افزون بر این اگر خطا از جهت خط از جانب کاتب بود، باید اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله که قرآن از آن‌ها اخذ می‌شد و آن را تعلیم می‌دادند و مسلمانانی که قرآن را فرا می گرفتند، آنها هم باید بر وجه غلط واشتباه تعلم می‌نمودند، و اگر غلط بود باید اصحاب اصلاح می‌کردند بازبانهایشان و تلقین می نمود ند آن را بر امت بر وجه صحیح و درست. از طرف دیگر نقل همه مسلمانان، همان قرائت مرسوم کنونی است که محکم‌ترین دلیل و برهان بر درستی قرائت «والمقیمین» است و دلیل است بر این که کاتب هیچ گونه دخالتی در آن نداشته است.⁽²⁾

صواب «والمقیمون» با واو است همان طور که در قرائت مصحف عبدالله ابن مسعود این چنین بوده است.⁽¹⁾

حاصل کلام در رد اخبار تحریف

در یک جمع بندی جامع از کلمات آن دسته از علمای اهل سنت که روایات تحریف را رد نموده، می‌گویند این احادیث قابل تصدیق نیستند، و جوابهایی برهانی، متین و دقیق از آنها دادند، با این که کلماتشان در کیفیت رد مختلف است ولی می‌توان وجوه ردّ شان رادر چند وجه خلاصه نمود:

تاملّی در کلام فخر رازی

گفتار وی در رد اخبار تحریف مشتمل بر دو بخش بود، در یک بخش پاسخی متین و قوی داد به این که قرائت غیر مشهورقابل تصحیح نیستند؛ چون مستلزم ثبوت قرآن با خبر

واحد است. به نظر ما این کلام فخر رازی سخنی است حق و برهانی است محکم و غیر قابل خدشه ، اما در بخش دوم کلامش گفت قرائت مشهور هم قابل خدشه و طعن نیست و باید آن را اخذ کرد.

در این سخن وی ما تأمل داریم و به نظر ما این کلام تمام نیست، به جهت آن که ما در معیار اخذ و قبول هر قرائت، تنها شهرت قرائت را کافی نمی‌دانیم، بلکه آن قرائت مشهوری را قبول داریم که افزون بر شهرت، به طور متواتر از صحابة شخص پیامبر صلی الله علیه و آله نقل و به ما رسیده باشد وگرنه صرف شهرت در قرائت بدون تواتر را قبول نداشته، آن را حجت نمی‌دانیم، مگر آن که قرائتی را امامان معصوم علیه السلام صحیح بدانند.

اهل سنت و تأویل اخبار تحریف

اشاره

عده دیگری از علما و دانشمندان اهل سنت ، پاره ای از اخبار تحریف را که به نظرشان صحیح بوده و از جهت سند و صدور قابل مناقشه نمی‌باشد، به یکی از وجوه چهارگانه توجیه و تاویل نموده، حمل بر غیر معنای ظاهر کرده اند. اماوجوه تاویل به نظر آنها عبارتند از:

1. حمل بر تفسیر

دربارة آن دسته از روایات تحریف که لسانش «اُسقط من القرآن»، اسقاط این آیه از قرآن بود، این چنین توجیه و تفسیر کرده و گفتند مراد از «اُسقط»، ساقط شده از قرآن؛ یعنی این که این آیه از ابتدا اصلاً به این لفظ نازل نشده نه این که نازل شده ولی بعد ساقط شده است وگرنه عمر و عبدالرحمن، نباید منع می‌کردند از این که آیه ساقط شده از قرآن است.⁽¹⁾

مانند این آیه «وعلی الذین یصّلون الصفوف الاول» که گفته شده دنباله آیه 57 سوره احزاب «اِنَ اللهَ وَ مُلائِکَته یصَلونَ علی الْنَّبی یا اَیهْا الَّذین آمُنوا صَلّواعلیهِ وَ سَلِّمْواتَسلیما» بوده ودر جریان توحید مصاحف از مصحف عایشه ساقط شده است.⁽²⁾یا روایتی که از عایشه

و حفصه در مورد الحاق کلمه «صلاه العصر» به آیة شریفه «وَحافظوْا علی الْصَلَواتْ وَالصَّلاة الوْسطی»⁽¹⁾وارد شده را این گونه تفسیر و توجیه نموده اند که کلمة «صلاه العصر» را حمل بر تفسیر و توضیح صلاة‌الوسطی کرده‌اند نه آن که جزء الفاظ آیه واصل وحی دانسته باشند.⁽²⁾

2. حمل بر سنت وحدیث نبوی

برخی از علمای اهل سنت، تعداد دیگری از روایات تحریف را حمل بر سنت و حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله نموده اند؛ مانند آیه رجم که بعضی گفته‌اند اسناد این حدیث صحیح است اما حکمش حکم قرآنی که به طور متواتر از جماعت نقل شده باشد نیست، بلکه سنتی است ثابت، یا آیة «لوکان لابن آدم وادیاً من ذهب لاحب» را گفته اند حدیث و سنت نبوی است و پانزده نفر آن را به عنوان سنت نقل کرده اند، و علامه زبیدی هم درکتابش به عنوان حدیثی ازاحادیث متواتر ذکر کرده است.⁽³⁾

3. حمل بر حدیث قدسی

برخی پاره‌ای از اخبار تحریف را حمل بر حدیث قدسی کرده اند؛ مانند آیة رضاع که ابن ماجه از عایشه روایت کرده که عایشه گفت آیة رجم و آیة رضاع کبیره به ده مرتبه است که بچه بازن محرم می شود (و این دو آیه زیر تختم بود و بُزی داخل اتاق شده و آن را که بر صفحه ای نوشته شده بود خورد.⁽⁴⁾

و در توجیه این حمل گفته شده چون خوردن آیة رضاع توسط بز با حفظ قرآن از سوی خداوند منافات دارد، پس باید حمل برحدیث قدسی شود.

4. حمل بر دعا

بعضی گفته‌اند سورة «حفد»و «خلع» در مصحف ابی ابن کعب و ابن مسعود ثبت و موجود بوده واز قرآن حذف شده است.⁽¹⁾در مقام جواب و توجیه از این روایت گفته شده، این دو سوره قرآن نبوده بلکه دعا بوده اند که ابی ابن کعب آن را در دعای قنوت نمازش میخوانده، پس این روایت هم حمل بر دعای قنوت شده است.

تذکر

نگارنده نیز نسبت به روایات تحریف اهل سنت، بعد از ذکر قائلان به تحریف از اهل سنت و بیان نمونه‌هایی از تحریف ظاهربینان «حشویه»، پاسخ‌های متعددی در رد یا تاویل آن روایات دارد که در ذیل هر روایتی به طور جداگانه و مستقل، و هم یک جا و به صورت جمع در پایان همین فصل ذکر کرده است.

فصل پنجم

اشاره

Ø تحریف قرآن نزد حشویه اهل سنت

Ø حشویه چه کسانی هستند؟

Ø نمونه‌هایی از تحریف حشویه اهل سنت

Ø خلاصه پاسخ های نگارنده به روایات اهل سنت

طایقه سوم اهل سنت و تحریف قرآن

اشاره

تاکنون، موقف و موضع دو طایفه از علما و بزرگان اهل سنت در برابر اخبار تحریف قرآن بیان شد و معلوم گردید طایفه اول، علما و محدثانی هستند که فقط روایات تحریف را در کتب حدیثی؛ مانند صحاح سته آورده و نقل نموده‌اند و لیکن رأی آنها نسبت به رد و تأویل یا قبول این اخبار برای ما معلوم نیست.

طایفه دوم هم بزرگان و مشاهیری از اهل سنت اند که موقفشان در قبال اخبار تحریف یکی از دو وجه رد یا تأویل بود، اما طایفه سوم گروهی از اهل سنت به نام ظاهر بینان(حشویه) هستند که اخبار تحریف را پذیرفته و با مطالب مشکوک و ساختگی، نقل را گرفته و حکم قطعی عقل رشید و موضوع مسلم شرع مبین را رها کرده اند و با جرأت و صراحت قائل به تحریف قرآن شده اند.

«حشویه»اهل سنت چه کسانی هستند.؟

اشاره

در بین اهل سنت عده ای به نام «حشویه» که از حنابله اند، قائل به تحریف قرآن شده و آنچه سبب پذیرش تحریف از سوی آنها شده، وجود روایات زیادی در کتب صحاح ستّه و منابع حدیثی می باشد.

اما قبل از ذکر نام و کلمات بعضی از طرفداران تحریف از اهل سنت، در چند جمله به نحو اختصار حشویه را معرفی نموده با افکار و عقاید آنان بیشتر آشنا شویم.

الف. حشو در لغت به معنای چیزهایی از پنبه و پشم و غیر آن است که لحاف ، بالش و تشک را با آن پر می کنند. حشو در اصطلاح (اسلام)، لقب تحقیر آمیزی است که بعضی از علمای کلام اسلام؛ مانند علمای معتزله، به گروهی از اصحاب حدیث داده اند؛ زیرا احادیثی را که بدون سند معتبر از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده و ازجهت معنا اساس درستی نداشته است، بدون تحقیق در کلام خود وارد کرده اند.⁽¹⁾

ب. حشویه کسانی هستند که به ظاهر روایات و اخبار عمل می کنند، بدون آن که تدبر و اجتهاد داشته باشند؛ یعنی بر خلاف قانون و دستور قرآن مجید«اَفَلا یتَدبرون القُرآنَ

اَمْ علی قُلُوب اَقْفالها⁽¹⁾» در بکارگیری عقل و اندیشه از قرآن و سنت، چراغ عقل و خرد را دفن نموده، تنها به ظاهر قرآن و اخبار می پردازند.

ج. اینان، گروهی هستند که روایاتی را که زنادقه از خودشان ساخته و در اخبار رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله افزوده‌اند، نقل و روایت می کنند.

د. جمیع احادیث واخبار را صحیح دانسته، به ظاهر آنها اعتماد و تمسک می‌کنند، هر چند مخالف و منافی با مبانی و اصول ضروری قرآن وشریعت رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد. اینان توجه و کاری به سند ناقل و منبع حدیث نداشته و لو زندیقی آن را نقل کند حجت و صحیح می دانند؛ گویا صحاح سته برای آنها از قرآن بیشتر اعتبار دارد.

ه- . اینان ادعا می‌کنند اهل سنت و جماعت واقعی ما هستیم، صحابه بزرگ پیامبر صلی الله علیه و آله را از خودشان می دانند. همچنین ادعا می کنند اصحاب حدیث اند.

و. عقیده به جبر و تشبیه دارند؛ برای خدا جسم ، صورت ،اعضا و جوارح قائلند. خدا را قابل رویت و تکلم می‌دانند. می گویند قرآن ازلی و قدیم است. منکر مباحث کلامی‌اند. عمل به تقلید می‌کنند، اما تدبر واجتهاد ندارند. معتقدند مسلمانان در پرتو ریاضت و اجتهاد و اخلاص با خدا در دنیا و آخرت معانقه می‌کنند.⁽²⁾

اکنون در این بخش به ذکر نام و کلمات بعضی از علمای اهل سنت؛ یعنی ظاهر بینان «حشویه» که قائل به تحریف قرآن شده اند، می پردازیم:

1. ابن جزیّ کلبی و تحریف قرآن

وی که از نظر اهل سنت، از جهات علمی و عملی فقیه، مفسر، صاحب ورع، عابد و تارک دنیا است، در تفسیرش می‌گوید: «والصابئون» در آیة «اِنَّ الَّذین آمُنواْ وَ الَّذین هادُوا وَالصّابئوْن»،⁽³⁾قرائت هفتم با «واو»؛ یعنی به صورت مرفوع می باشد و این قرائت مبتلا به

اشکال است، تا آنجا که می‌گوید حتی عایشه نیز گفته قرائت با «واو» از لحن و اشتباهات کاتبان مصحف و قرآن است .⁽¹⁾

و به نظر وی چون«صابئون» معطوف بر اسم «ان» است، باید منصوب و به صورت «صابئین» باشد. وی نیز در ذیل آیة « إِنْ هذانِ لَساحِران»⁽²⁾می‌گوید:

این آیه نیز به صورت « إِنْ هذانِ لَساحِران» با «یاء» قرائت شده، و در این قرائت با «یاء» هیچ اشکالی وجود ندارد؛ چون اسم انّ منصوب می باشد و می افزاید: عایشه نیز این قرائت را پسندیده و در مورد قرائت «هذان» گفته اینها از اشتباهات و غلط نویسی‌های کاتبان مصحف می باشد⁽³⁾

همچنین در ذیل آیة «لکنً الَراسِخونَ فِی الْعِلم مِنْهْم وَالْمْومِنُونَ یْومِنوْنَ بِما اُنْزِلَ اِلَیک وَ ما اُنْزِلَ مِن قَبًلکُ وَ الْمقیًمین الصَّلاةَ وَ الْمْوتُونَ الزَکاة⁽⁴⁾» می‌گوید: «والمقیمین» منصوب است بنابر تقدیر فعل مدح که مقدر است، و این گونه نصب‌ها جایز، و در کلام عرب فراوان است. و نقل می‌کند که عایشه «والمقیمین» را از اشتباهات نویسندگان مصحف دانسته و گفته در مصحف ابن مسعود نیز «والمقیمون»ثبت شده ، که مطابق با نسخه اصلی میباشد⁽⁵⁾

2. الخطیب الشربینی و تحریف قرآن

وی می نویسد: از«ابان بن عثمان» و از«عایشه» حکایت شده: «المقیمین» غلطی است از ناحیه کاتب و صحیح آن است که نوشته شود «و المقیمون الصلاة».

و همین طور «ان الذین آمنو والذین هادوا و الصابئون والنصاری » خطایی از ناحیه کاتب است و باید «والصابئین» باشد.

و نیز قول خدای متعال: «ان هذان لساحران» باید به صورت «ان هذین لساحران» باشد. سپس می‌گوید: عثمان گفت که در مصحف غلط‌هایی است که عرب با زبابش آن را درست ادا می کند و بعد که به عثمان گفتند، چرا تو این اغلاط را تغییر نمی دهی و اصلاح نمی کنی، عثمان جواب داد، مهم نیست واگذارید به حال خودش باشد؛ چون این گونه غلط‌ها، حرامی را حلال و حلالی را حرام نمی‌کند.

3. عبدالوهاب شعرانی وتحریف قرآن

قال: ولولامایبق للقلوب الضعیفه، و وضع الحکمه فی غیراهلها لبینت جمیع ما سقط من مصحف عثمان؛ اگر شبهات قلوب ضعیف مردم و گذاردن حکمت در غیر اهلش نبود، هر آینه بیان می کردم جمیع آنچه که از مصحف عثمان ساقط شده است.⁽¹⁾

این کلام عبدالوهاب شعرانی اشعار بر تحریف قرآن و کم شدن بخشی از قرآن موجود دارد.

4.سفیان ثوری وتحریف قرآن

وی می‌گوید به ما خبر رسیده است که چند نفری از اصحاب پیغمبر صلی الله علیه و آله که قرآن را قرائت می‌کنند، در جنگ مسیلمه کذاب از بین رفتند، و با کشته شدن قاریان قرآن، حروفی هم از قرآن از بین رفت چون آنها حافظ قرآن بودند.⁽²⁾

بنابراین، به نظر وی مقداری از قرآن خطی از بین رفته و در دسترس مسلمانان نمیباشد و قرآن به طور قهری دچار تحریف شده است.

5. ابوبکر انبازی و تحریف قرآن

قرطبی در تفسیرش می‌نویسد: وی پنداشته مصحفی که عثمان آن را به اتفاق اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله جمع آوری کرده، مشتمل بر جمیع قرآن(ما انزل الله) نیست، زیرا ساقط شده از مصحف عثمان، پانصد حرف؛ از جمله «والعصر، نوائب الدهر». پس ساقط شده از

قرآنی که در دست جماعت مسلمین است «نوائب الدهر». بعد می افزاید: از جمله آیاتی که به نظر انبازی از قرآن ساقط شده این آیه است، «حتی اذا اخذت الارض زخرفها وازینت وظن اهلها انهم قادرون علیها اتاها امرنا کیلاً اونها رافجعلنا ها حصیداً کان لم تعن بالامس، و ماکان الله لیهلکها الا بذنوب اهلها»، سپس انبازی ادعا می‌کند از قرآن مسلمین این آیه «و ما کان الله الا بذنوب اهلها» نیز ساقط شده است. همچنین انبازی ادعا کرده عثمان و صحابه آنچه از قرآن نبوده را در قرآن زیاد کرده اند و عثمان سورة توحید را در قرائت نماز واجب این گونه قرائت می‌کرد «الله الواحد الصمد». سپس عثمان ساقط کرده از قرآن «قل هو» و تغییر داده لفظ«احد» را. انبازی همچنین ادعا می‌کند که قرائت صواب و صحیح همین قرائت است و قرائتی که مردم «قل هو الله احد،الله الصمد» قرائت می‌کنند باطل است.⁽¹⁾

6. ابن الخطیب وتحریف قرآن

وی صاحب کتاب «الفرقان» از نویسندگان مصری اهل سنت می باشد. کتاب یادشده شامل مباحث علوم قرآنی درچندین فصل تحت عناوینی؛ مانند بحث پیرامون مسألة قرائات و تلاوت، ناسخ و منسوخ درقرآن، کتابت و خط مصحف، ترجمه قرآن به لغات دیگر، سبب جمع آوری قرآن و مطالب دیگر است.

مهمترین خصوصیات این کتاب عبارتند از:

الف. نقل روایات دروغین، جعلی و متروک از صحاح سته و از منابع اهل سنت، مبنی بر تغییر، تبدیل و اشتباه در کلمات و آیات قرآن و اثبات تحریف قرآن؛

ب. اعمال رأی و فکر جدید در مورد مسائل علوم قرآنی، گرچه صیانت و قداست قرآن خدشه دار شود؛

ج. به زعم نویسنده، وجود این روایات جعلی و افسانه‌ای دلیل محکمی است بر اشتباه و خطای کاتب مصحف، و وجود کثرت خطا و غلط در قرآن موجود، موجب ضرورت تغییر خط قرآنی می‌باشد؛

گفتنی است با انتشار این کتاب سرو صدای زیادی در سرزمین مصر به راه افتاد. علما و دانشمندان دانشگاه الازهر در مقابل آن ایستادند و بطلان و فساد مطالب این کتاب را روشن ساختند و از دولت مصر تقاضای مصادره و جمع‌آوری نسخه های آن را نمودند. حکومت مصر هم به درخواست آنها جواب داد و آن را مصادره نمود. ما اکنون قسمت‌هایی از مطالب آن کتاب را به نحو اختصار ذکر می کنیم.

ابن خطیب در بخش دیگری از کتاب خویش تحت عنوان، اشتباه ولحن کاتبان مصحف می‌نویسد: از عایشه سوال شد از لحن در آیه شریفة «اِنَ هذانِ لَساحِران»⁽¹⁾

و قول خدای عزوجل «وَ المُقِیمِینَ الصَّلَوةَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکَوةَ»⁽²⁾و نیز قول خداوند متعال «إِنَّ الَّذِینَ ءَامَنُواْ وَ الَّذِینَ هَادُواْ وَ الصَّابُِؤن»،⁽³⁾عایشه جواب داد، این قرائات مذکور از اشتباهات کتاب و نویسندگان مصحف است. سپس دلیل بر مدعایش را این گونه بیان کرده، می‌گوید: این حدیث با همین معنا وسند و با شرائط صحیح مسلم و صحیح بخاری در آن دو وارد شده است و لذا به هیچ وجه قابل رد و تأویل نیست. وی نیز معیار و مبنای صحت و درستی قرآن را مطابقت با اصول و قوانین ادبیات عرب دانسته و آیات قرآن را این گونه قیاس کرده، می‌گوید: قانون ادبیات عرب اقتضا می‌کند که باید آیات مذکور «ان هذین لساحران»و «المقیمون الصلاه» «والموتون الزکوه» «والصابئین» باشد.

همچنین رأی و نظر سعیدبن جبیر، ابان بن عثمان، ابن عباس و رأی ضحاک را مبنی بر خطای نویسندگان مصحف و اثبات وجود غلط و اشتباه درقرآن نقل می‌کند.

و در معنای آیه شریفه «اِنا نَحًنْ نَزَلنا الذِکر وَ انا لَهْ لَحافِظونْ»⁽⁴⁾ما قرآن را نازل کردیم و خودمان (برای همیشه) حافظ و نگهبان آن خواهیم بود.

می‌نویسد: معنای حفظ قرآن که خدای تعالی در این آیه کریمه می‌فرماید ما قرآن را حفظ می‌کنیم، ابقای شریعت واحکام خداوند تا روزقیامت و اعجاز قرآن تا ابد است، به

گونه ای که قرآن مشرف و غالب است بر بالاترین درجة بلاغت، استواری و گویایی سخن. سخن گفتنش بر زبان راحت و آسان است، با زیبایی ویژه‌ای، پذیرای در گوشها میشود. قلب قاری و جان شنونده را مسخر کرده، مالک می‌گرد.

اما آنچه بیان کردیم از خطای کاتبان و نویسندگان مصحف، ضرری به اعجاز قرآن و بلاغت واحکام آن نمی‌زند، و موجب شک در حفظ نمودن خدای متعال نمی‌گردد، بلکه آنچه از رأی و انظار ابن عباس، عایشه و غیر این دو و از فضلای صحابه و اجلای تابعین، در مورد خطای در قرآن از ناحیه کاتبان مصحف گفتیم، بهترین دلیل است بر حفظ و تغییر ناپذیری قرآن، لکن آنچه که قابل تردید نیست، آن است کاتبان مصحف هم بشر و انسانی هستند همانند سایر مردم که جایزالخطا بوده، فلت و فراموشی به آنهادست می دهد. عصمت فقط مخصوص خداست، و خطای کاتبان و نویسندگان همانند خطا و اغلاط در چاپ وانتشار است، چنانچه کسی مصحفی را چاپ و منتشر کند که دارای غلط و اشتباه چاپی و نگارشی باشد ، دیگر قرا هم طبق همان طبع و چاپ آن را تهیه نموده قرائت میکنند، و این نحوه اشتباه و غلط در نگارش و کتابت مصحف هیچ گونه تعارض و تنافی با حفظ و صیانت قرآن از ناحیه خدای متعال ندارد.⁽¹⁾

وی در جای دیگر می‌نویسد: آنچه که عقل آن را جایز می داند و دلیل و برهان هم آن را تایید می‌کند، این که وقتی فردی در اُمتی اُمّی (درس نخوانده) کتابت را فرا می گیرد، این دانش و فراگیری او محدود بوده، در معرض اشتباه در خط و نگارش کلمات است و معقول نیست و این چنین فرد اُمّی‌ای، با آن خط و نگارش محدود و ضعیف، نمونه و الگویی باشد برای اُممی که به مراتبی از اُمّی بودن بروند، و صحیح نیست که بگوییم حتماً باید اخذ کنیم به فهم و کلمات چنین کسی که تناقض آن روش و تنافر آن ظاهر است .تناقض و اغلاط کاتبان و نویسندگان به اندازه ای است که علما و کسانی که تخصص در اسم و خط مصحف دارند، قدرت ندارند این تنافر و تنافی را بر طرف کنند، مگر با توجیهات شاذ و عقیم.⁽²⁾شگفت انگیزتر از همة گفته‌هایش این که می‌گوید: «حجاج بن یوسف ثقفی»

آن جلاد تاریخ در قرآن دست برده و دوازده جای قرآن را تغییر داده و قرائت مشهور و متداول آن زمان را به قرائت امروزه تبدیل کرده، و آن مصحفی که حجاج آن را تغییر داده، مصحفی بود که در زمان عثمان نوشته شده بود و حجاج اولین کسی بود که به امر عبدالملک بن مروان به مصحف نقطه و شکل داد.

به عنوان مثال می‌گوید: «مِنَ الْمَرْجُومینَ»⁽¹⁾در

قصة حضرت نوح «مِنَ الْمُخْرَجینَ»،⁽²⁾و

در قصة حضرت لوط«مِنَ الْمَرْجُومینَ» بوده که حجاج این دوکلمه را تغییر وتبدیل نموده است.⁽³⁾«انا اتیکم بتأویله» را به «انا اتیکم بتاویله» تغییر داده واَحدی از قرا هم «انا اتیکم بتاویله» قرائت نکرده.⁽⁴⁾

همچنین «هو الذی یسیرکم»را به «ینشر کم» تغییر داد و «نحَْنُ قَسَمْنَا بَیْنهَُم مَّعِیشَتهَُمْ»⁽⁵⁾تبدیل کرد به «نحَْنُ قَسَمْنَا بَیْنهَُم مَّعِیشَتهَُمْ» قُرا هم دیگر از آن به بعد «َمعِیشَتهَُمْ» قرائت نکردند.

بعد می گوید: این تغییر و تبدیل را حجاج انجام نداد ، مگر بااجتهاد خویش و بحث و گفت و گو با قرا و فقهای معاصرش ، بعد از آن که اجماع داشتند بر این که همة این اشتباهات ، از ناحیه تحریف کاتبان و آیات نسخ شده است؛ چه آن که اگر این اشتباهات و خطاها از آنها سرزده، بعضی به خاطر جهلشان به قواعد کتابت و نویسندگی بوده و بعضی دیگر به خاطر خطای کاتب هنگام شنیدن املا و تلاوت بوده و این قبیل اشتباهات هیچ گونه منافاتی با قول خداوند«اِنا نَحًنْ نَزَلنا الذٍکرُ وَ اِنا لَهْ لَحافٍظوْن» ندارد. چون مراد از حفظ، حفظ مفهوم و معانی الفاظ است نه منطوق الفاظ، به جهت آن که الفاظ به کارگرفته نمیشوند مگر برای افادة معانی مخصوص؛ مانند اوامر، نواهی، الفاظ عبادات و معاملات و جمیع معانی تا ابد محفوظ اند.⁽⁶⁾

7. ابن حزم اندلسی و تحریف قرآن

وی نیز با استناد به پاره ای از روایات متشتّ و پراکنده که مشتمل بر اباطیل و گزافه‌گویی‌هایی پیرامون کتاب خدا و وقوع تحریف در نص قرآن است، می‌گوید: حکم رجم و سنگسار کردن پیرمرد و پیرزن زناکار از قرآن مجید استفاده می‌شود و دلیل بر این قول او هم روایتی است که به نظر وی ازجهت سند صحیح و از جهت دلالت هیچ مشکلی ندارد.

روایت این چنین است: ابی ابن کعب پرسید: سورة احزاب چند آیه دارد؟ گفتند 73یا 74 آیه، گفت: سورة احزاب برابر سوره بقره یا طولانی تر از آن بوده و آیه رجم نیز در سوره بقره بوده و آیه رجم این است: اذا زنی الشیخ والشیخه فارجموها البته نکالا من الله و الله عزیزحکیم؛ هرگاه پیرمرد و پیرزن زناکردند، حتماً آنها را سنگسار کنید. این عقوبت وکیفری است از جانب خداوند و خداوند شکست ناپذیر و حکیم است.

سپس می‌افزاید: این روایت از جهت سند بسیار عالی و صحیح بوده، قابل مناقشه نیست، جز این که لفظ این آیه و تلاوت آن منسوخ شده ، تنها حکم آن باقی مانده است.⁽¹⁾

در جای دیگر می گوید: دو روایت از عایشه در مورد تعداد دفعات شیردادن که موجب محرم شدن بچه با زن می‌گردد وجود دارد که این دو روایت از غایت درجة صحت بر خوردار بوده ، و راویان آن به قدری دارای جلالت و وثاقتند که هیچ کس نمی‌تواند از این دو روایت به راحتی گذشته، آن دو را نادیده بگیرد. وی به این دو روایت استدلال می‌کند که دفعات شیردادن اول ده دفعه بود بعد نسخ شده به پنج دفعه و این آیه بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله از بین رفت ، و تلاوت نمی شد آنچه از قرآن بود ! بعد برای خودش این سوال پیش می آید: که چگونه امکان دارد بعد از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آیه ای از قرآن کریم حذف شود؟ چرا که این یک جسارت وافترای بزرگ به ساحت قداست قرآن عظیم و معجزه آسای پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است.

در جواب از این

اِنْ قلت می‌گوید: فقط نوشتن لفظ این آیات از قرآن، حدف و ساقط شده، اما حکم و محتوایشان همچنان باقی است؛ همچون آیة رجم که این گونه بود.⁽²⁾

16 .

8. محیی الدین ابن عربی و تحریف قرآن

شیخ عبدالوهاب شعرانی، از ابن عربی چنین نقل می‌کند که ایشان می‌گوید: بعضی از اهل کشف و شهود پنداشته‌اند که بسیاری از آیات نسخ شده، از مصحف عثمان افتاده و ساقط گردیده است، هر چند در درستی قرآن حاضر هیچ کس حرفی ندارد.⁽¹⁾

وی همچنین از «فتوحات» ابن عربی نقل می کند که ابن عربی عقیده دارد به این که تمام حروف مقطعه در اوائل سوره‌ها، اسامی و نام‌های ملائکه و فرشتگان هستند، نه آیات مستقلی از قرآن. من «الفتوحات» مانصه: اعلم ان جمیع الحروف المقطعه اوائل السور کلها اسماء ملائکه.⁽²⁾

9. وهب بن سفیان، ابن جریر طبری، طحاوی و تحریف قرآن

زرقانی دربیان اقوال در معنای حدیث «نزول قرآن بر هفت حرف» چنین می‌گوید: به اعتقاد بعضی مراد از «سبعة احرف»؛ یعنی هفت وجه از الفاظ مختلف در یک معنا، یا به عبارت دیگر، هفت لغت از لغات عرب که مترادفند و معنای واحدی دارند؛ مانند هلم، اقبل، تعال، عجل، اسرع، تصدی و نحوی که هفت لغت و هفت کلمه‌اند اما به یک معنا و آن طلب اقبال وآمدن است. بعد می گوید: این قول و نظریه منسوب به جمهور اهل فقه و حدیث است ، و سفیان بن سعید ثوری و پسرش وهب و ابن جریر طبری و طحاوی از قائلان به این نظریه هستند.

سپس میافزاید: اصحاب این نظریه با جلالت قدرشان و بزرگی شأنشان، خودشان را در تنگنای بدی انداخته‌اند و به خاطر ترویج مذهبشان مرتکب امور بسیار خطرناکی شده اند؛ زیرا گفته اند آنچه از هفت حرفی که قرآن بر آن نازل شده باقی‌مانده، فقط یک حرف است و شش وجه متنوع دیگری که قرآن بر آن قائم است، به مرور زمان یا از بین رفته یا فراموش شده است.

بعد به خاطر توجیه نظرشان در ثبوت شش حرف دیگر، به وادی دیگری افتاده اند و چون نتوانستند شش حرف دیگر قرآن که به اعتقاد آنها از بین رفته یا نسخ شده را ثابت کنند، گفته اند: امت ادعای اجماع کرده بر ثبت و ضبط قرائت یک حرف و ترک بقیه، که فقط از هفت حرف یکی را قرائت و بقیه را ترک کنند. اما چه اجماعی که از جهت صغری و هم از جهت کبری مشکل دارد؟ باز برای اثبات این اجماع در تنگنای دیگری افتاده و گفته‌اند: استنساخ مصاحف در زمان عثمان، اجماع از امت است بر ترک حروف شش گانه و اقتصار بر حرف واحدی که عثمان مصاحف را بر آن حرف واحد نسخ کرده است. به راستی این گونه اظهار نظرها چه توجیهی دارد، جز این که این اظهارات و اسناد آن به اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله خطری است که دفعش ممکن نیست و ضرری است که جبران آن مشکل است. چگونه ممکن است اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله موافق باشند بر از بین رفتن و باقی نماندن شش حرفی که قرآن بر‌آن نازل شده، بدون آن که نسخ شود یا برداشته شود.

کوتاه سخن این که، چطور بر عهدة اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بگذاریم و بگوییم که آنها موافق با این کار بوده یا فکر این کار را داشته‌اند تا چه رسد به این که بگوییم آنها امر کرده باشند برای از بین بردن حروف شش گانه قرآن، بدون آن که نسخی در کار باشد. مقام و منزلت عثمان هم اجازه بر چنین کاری را نمی دهد.⁽¹⁾

نمونه هایی از تحریف حشویه اهل سنت

اشاره

پیش از این گفتیم منشأ شبهة تحریف برای عده ای از علمای اهل سنت(حشوی)، پاره ای از روایات شاذّ وبی اساس است که ظاهر بینان اهل سنت بر آن اعتماد نموده‌اند، و بدون آن که توجه به محتوا، منبع و ناقلان روایات داشته باشند، آنها را پذیرفته و اصول قطعی مذهب و مبانی شریعت و قرآن را زیر پا گذاشته اند. اینک در این بخش، نمونه هایی از اخبار تحریف را که ظاهر بینان اهل سنت(حشویه) در کتب حدیثی آنها را نقل کرده اند، همراه با نقد و پاسخ دقیق و مناسب هر کدام را یادآور می شویم، تا حق از باطل، راست از دروغ، پاکی از ناپاکی ظاهر گردد.

1. زیادی بودن سوره معوّدتین

معروف ومشهور است از عبدالله ابن مسعود و پیروانش، که می‌گفتند دو سوره «فلق و ناس» تعویذ و دو دعای مبطل سحرند و جزء قرآن نبوده، بلکه زیادی بر قرآن هستند. و لذا ابن مسعود این سوره را از قرآنش حذف و ساقط کرده بود.⁽¹⁾و بعضی گفته اند انکار ابن مسعود دو سورة «فلق و ناس»را از قرآن صحت دارد.⁽²⁾

اما نقد ا ین گفتار : اوّلاً، روا دانستن چنین کاری از ابن مسعود با آن چهرة وجیه نزد مسلمانان درست نیست؛ چون افرادی مانند فخر رازی و ابن حزم این سخن را در حق ابن مسعود ناروا دانسته اند.⁽³⁾

پس این نسبت یک اتهام بیش نیست.

ثانیاً، فساد و بطلان این نظریه روشن است؛ به دلیل آن که اعجاز قرآن تنها از جهت محتوا و معنا نبوده، بلکه اعجاز آن در پرتو ساختار همان الفاظ خاصی است که از سوی خداوند متعال نازل گردیده است . و نباید به جای واژه «علیم» واژه«حکیم» گذارده شود، هر چند از نظر معنا یکسان باشند.

ثالثاً، با فرض صحت روایت، صدور چنین عملی از ابن مسعود یک اشتباه بزرگ بوده؛ چون این دو سوره نزد همة مسلمانان به طور متواتر ثابت شده است.

رابعاً، روایت شده که عاصم قرائتش را از ابن مسعود گرفته و سوره های معوذتین و حمد در قرآن عاصم نوشته شده است، پس دلیل داریم بر این که عبدالله ابن مسعود این دو سوره را جزء قرآن می دانسته است.⁽⁴⁾

2. کم نمودن دو سورة حفد و خلع از قرآن

سیوطی در اتقان ذکر می‌کند که دو سوره به نام «حفد و خلع» در مصحف ابی بن کعب و مصحف ابن عباس ثبت و ضبط بوده و این دو سوره را امیرالمومنین علیه السلام به عبدالله

غانقی تعلیم داد، و عمر بن خطاب هم این دو سوره را به عنوان دعای قنوت در نمازش می خواند و ابودرسی اشعری هم این دو را قرائت می‌کرد⁽¹⁾اما اکنون اثری از این دو سوره در قرآن‌های فعلی نیست، پس دو سوره از قرآن کم شده است.

در نقد و پاسخ این سخن: می‌توان گفت که اولاً، چنین دخل و تصرفی از ابی ابن کعب که از صحابه نامدار پیامبر بوده بسیار بعید است و در شأن او نیست که بخواهد دو سوره به نام «خلع و حفد» در آخر مصحفش ثبت کند و جزو سوره های قرآن به حساب آورد، پس نسبت دادن این سخن به ابی ابن کعب ناروا است.

ثانیاً، با غمض عین از صحت روایت، در این جا قرائن و شواهدی وجود دارد دال بر این که آن دو دعای قنوت بوده اند که پیامبر صلی الله علیه و آله گاه آنها را در قنوت نماز می‌خواندند، افزون بر این که در مصحف‌ها مرسوم و متداول بوده که بعضی از ادعیه را در آخر مصحف، به عنوان دعای ختم قرآن می نوشتند، و ابی از این باب این دو دعا را در آخر مصحفش ثبت نموده است.

ثالثاً، شاهد دیگر این که با توجه به مسأله توحید مصاحف که از ناحیه عثمان توسط هیأتی انجام گرفت و آنها آنچه که از قرآن بود در مصحف ثبت کردند و غیر آن را رها نمودند، به خوبی روشن می شود که «حفد و خلع» دو سورة قرآن نبوده، بلکه دو دعای معروف و معمول بوده اند. و آنچه این سخن را تایید می‌کند، این روایت است که ابو عبید از ابن سیرین روایت می‌کند، «ابی ابن کعب در مصحف خود فاتحه الکتاب» و معودتین را نوشت و ابن مسعود اینها را ننوشت و عثمان هنگام جمع آوری، فقط فاتحه الکتاب و معوذتین را نوشت وابن مسعود هیچ کدام از این‌ها را ننوشته بود؛ چون سوره حمد را معادل قرآن می دانست نه سوره ای از قرآن، و معوذتین و حفد و خلع را به عنوان دعا می‌شناخت.⁽²⁾

رابعاً، بهترین دلیل بر عدم قرآنی بودن «حُفْد و خَلْعِ»، این است که اگر واقعاً این دو، دو سوره از قرآن بودند، باید به طور متواتر در همه مصحف‌ها و از همه مسلمانان نقل می شد، در حالی که بر عکس، معروف و مشهور آن است که این دو دعا هستند.

3. نقصان از سورة احزاب

سیوطی بعد از نقل قول کسانی که این روایت را نقل و در کتبشان آورده‌اند می‌گوید: زرّ بن جیش گفت: که ابی ابن کعب از من سوال کرد چه اندازه قرائت میکنی احزاب را، یا آیات سورة احزاب را چقدر می‌شمارید؟ جواب دادم 73 آیه. ابی گفت من آن را دیده ام که معادل باسورة بقره و بلکه بیشتر از سورة بقره «بالغ بر 280 آیه» می باشد، و در آن آیة رجم را هم قرائت می‌کردیم، و آن این بود: الشیخ و الشیخه اذا زنیا فار جمو هما التبه نکالا من الله و الله عزیز حکیم؛ هرگاه پیرمرد و پیر زن زنا کردند، البته آنها را سنگ سار کنید. این عقوبتی است از طرف خداوند حکیم بر آنها». پس از آن سوره، آیات زیادی برداشتند.⁽¹⁾

همچنین سیوطی از عاشیه روایت می‌کند که سورة احزاب در زمانی که پیامبر صلی الله علیه و آله قرائت می‌کرد 200 آیه بود، اما هنگامی که عثمان مصحف‌ها را تالیف و جمع‌آوری نمود به بیشتر از مقدار کنونی دست نیافتیم.⁽²⁾

از ظاهر این دو حدیث این گونه استنباط می‌شود که اولاً، از سوره احزاب مقداری از آیات آن برداشته شده و ثانیاً، در هنگام تدوین و توحید مصاحف، آن مقدار را عثمان از قرآن اسقاط کرده، پس قرآن تحریف شده است.

اما جواب و تحقیق از این دو حدیث، این است که با توجه و تأمل در حال راوی و مروی آن حدیث اول به نظر می‌رسد که این یک حدیث جعلی با سندی ساختگی و دروغین باشد که بر زبان ابی ابن کعب بسته اند تا شاید «عمر» را از تنهایی نجات داده و ادعای او را در مورد آیة رجم تثبیت کنند؛ چون که اولاً، ابی ابن کعب از صحابی محترم پیامبر صلی الله علیه و آله و رئیس قاریان قرآن و نیز جزو عده ای بود که در روز سقیفه از حضرت علی علیه السلام جانب‌داری محکم کرد. و لذا این گونه اظهارات از او بسیار بعید است. ثانیاً، زرّ

بن جیش که از ابی روایت کرده ، نیز شخصیتی است والا مقام، عالم، قاری قرآن و از یاران امیرالمومنین علیه السلام بوده که در خیلی از مسائل دینی بر دیگران سبقت گرفته است و خیلی بعید به نظر می رسد چنین نسبتی را به ابی داده باشد. افزون بر این، آنچه به ساختگی بودن این روایت قوت می دهد، اختلاف وتفاوت فاحشی است که بین مصحف ابی ابن کعب و مصحف دیگران در این روایت بیان شده که خود یک امر غیر معهود و غیرقابل قبولی است. اما جواب از حدیث عایشه هم این است که از این نوع احادیث از عایشه زیاد نقل شده مانند این که گفته آیة رجم وآیه رضاع زیرتختم بود، وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت ما مشغول کفن و دفن حضرت بودیم، بُزی آمد و آن را خورد.⁽¹⁾

افزون بر این که عایشه با عثمان رابطه خوبی نداشت شاید از این جهت می خواسته او را خدشه دار کند و از همه مهم‌تر این که این حدیث عایشه به صورت خبر واحد است نه خبر متواتر و هیچ اعتمادی در میان مسلمانان به آن نیست.

4. نقصان از سوره برائت

حاکم نیشابوری و سیوطی از حذیفة بن یمان روایت نقل می‌کنند که ایشان گفته سوره ای که شما آن را سورة توبه می‌نامید، آن سورة عذاب است، به خدا سوگند این سوره احدی را باقی نگذاشت جز این که متعرض آن شد، و شما فقط یک چهارم از آن چه که ماقرائت می کردیم، قرائت می‌کنید.⁽²⁾

یا سیوطی می‌نویسد: مالک گفته چون اول سوره برائت شده، بسم الله آن هم ساقط شد؛ چون ثابت شده که سوره برائت ا زجهت بلندی معادل با سورة بقره بوده است.⁽³⁾

پاسخ نگارنده از این روایات بدین قرار است: اولاً، سند این روایات به حذیفه، جعلی وضعیف است.

ثانیاً، حذیفه از جمله کسانی بود که خود، طرح توحید مصاحف را پیشنهاد کرده، عثمان را بر این امر مهم تحریک و ترغیب نمود؛⁽¹⁾

آن وقت چطور پذیرفتنی است خودش آشکارا کار عثمان را نقض و اعتبار مصحف واحد را پایین بیاورد.

ثالثاً، دلالت این احادیث مستلزم تناقض بیّن است؛ چون سورة برائت با(129آیه) حدوداً نصف سوره بقره با (286) آیه است، نه یک چهارم که با سه چهارم دیگری که قرائت نمی‌شده بشود حدوداً دو برابر سوره بقره نه معادل با سوره بقره، و این تناقض‌گویی با شأن و منزلت حذیفه و مالک سازگاری ندارد؛ چون حذیفه اولین کسی بود که برای یاری حق قیام کرد و در روز شورای سقیفه با افراد دیگری از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله به یاری و دفاع از حق و مظلومیت علی علیه السلام به پا خواست.⁽²⁾

رابعاً، اگر سوره برائت در زمان حذیفه به اندازة سوره بقره بود ، عثمان باید آن را در کنار سوره‌های طوال و بلند بگذارد و نیازی به استدلال به این که چرا آن را بعد از سورة انفال گذاشته نداشت تا استدلال کند که چون سورة برائت از آخرین سوره‌های نازل شده می باشد و قصه هایش ،شبیه قصه های سورة انفال بود، گمان کردم که جزء آن سوره است، و وقتی هم که پیامبر صلی الله علیه و آله از دنیا رفت برایمان ننوشت که برائت جزء سورة انفال است؛ لذا سورة برائت را بعد از سورة انفال ثبت نمودم.⁽³⁾

خامساً، توجه به چند سؤال در پاسخ‌گویی به ایرادات پیش گفته ضروری است. الف. چه مطالب و نام‌هائی از سورة برائت حذف شده بود، آیا مطالب حذف شده پیرامون منافقان و اسامی آنها بوده است یا پیرامون مشرکان و اسامی آنها؟

ب. آن آیات و مطالب درچه زمانی حذف شده است، در زمان حیات پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله یا بعد از رحلت آن حضرت؟

ج. چه کسانی جرأت کردند آن آیات و نام‌ها را از قرآن ساقط کنند، مشرکانی که متفرق و آواره شده بودند یامنافقانی که دائماً در هراس بودند مبادا اسرارشان آشکار گشته، رسوا شوند؟ پس نتیجه می گیریم که جواب هر یک از سؤالات مذکور مؤنة زیادی میطلبد و ثابت می گردد که از سورة برائت چیزی کم و کاسته نشده است.

5. آیة رجم

یکی از آیاتی که بعضی از اهل سنت(حشویه) قائلند از قرآن کاسته و ساقط گردیده، آیة رجم است و عمر ادعا نموده که آیة رجم در قرآن مذکور بوده و الان موجود نیست.

و درکتب حدیثی و فقهی شیعه⁽¹⁾در ابواب حدود؛ مانند کافی، من لایحضر الفقیه، التهذیب و وسائل الشیعه و همچنین در کتب حدیثی اهل سنت؛ مانند صحیح بخاری، صحیح مسلم، مسند احمد و موطّا مالک همانند آن از امام صادق علیه السلام روایت شده است.

حدیث این است که عمر هنگام بازگشت از حج گفت: اگر مردم نمی‌گفتند عمر به کتاب خداوند متعال افزوده من هر آینه این آیه را در قرآن می‌نوشتم: والشیخ والشیخة اذا زنیا، فارجموهما البته نکالا من الله، و الله عزیز حکیم؛⁽²⁾هرگاه پیر مرد و پیرزن زنا کردند حتماً آنها را سنگ سار کنید. این عذاب و کیفری است از ناحیه خداوند و خداوند شکست ناپذیر و حکیم است.

جواب و برخورد علمای شیعه با این حدیث: آن است که آن را حمل بر تقیه نموده‌اند⁽³⁾و شاهد بر این مدعا روایتی است که هم شیعه و هم اهل سنت از امیرالمومنین علیه السلام روایت کرده اند که حضرت علی علیه السلام روز پنج‌شنبه «شراحه همدانیه»را جلد و روز جمعه او را سنگسار و رجم نمودند، و بعد از رجم حضرت علی علیه السلام فرمودند: بر طبق دستور کتاب خدا

و عمل به آن، حکم جلد «شراحه همدانیه» را جاری نمودم و بر طبق سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله او راسنگ سار نمودم.

پس اگر علی علیه السلام حکم رجم را از آیات قرآن می‌دید، کما این که عمر حکم رجم را آیه قرآن می‌پنداشت، نباید این جمله را می فرمود: که «رجمتها بسنه رسول الله؛ طبق سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله او را سنگ سار نمودم».⁽¹⁾

همچنین از ابن عباس روایت شده که گفت: عمر بعد از آخرین حج خود خطبه ای خواند از جمله آیاتی که خداوند در قرآن نازل کرد، آیة رجم بود که ما آن را تلاوت کرده، حفظ نمودیم. به همین دلیل بود که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رجم کرد و ما نیز به پیروی از آن حضرت بعد از او رجم کردیم. من می ترسم مدتی طولانی بگذرد و کسی بگوید، به خدا قسم، آیة رجم را درقرآن پیدا نکردیم، و در نتیجه گمراه شود. مردم بدانید رجم «سنگ سار نمودن» در قرآن خدا، حق و کیفر زناکار محصن است؛ در صورتی که بیّنه برضد او اقامه شود ، یا خودش اقرار کند ، یا باردار باشد.⁽²⁾

جواب ما بر مبنای اهل سنت: روایتی از طریق اهل سنت نقل شده که معارض با روایتی است که عمر می‌گوید آیة رجم از آیات قرآن است.

روایت این است: وقتی که برای اولین بار در زمان ابوبکر قرآن را جمع‌آوری و تالیف می‌کردند، عمر آیة رجم را ارائه داد و هیچ کس از او نپذیرفت. زیدبن ثابت از او خواست، دو نفر شاهد شهادت بدهند که آنچه عمر می گوید، آیة قرآن است، ولی عمر گواهی پیدا نکرد و زید هم از او نپذیرفت.⁽³⁾

پس نتیجه می گیریم که اولاً، اگر واقعا آنچه عمر می‌گفت آیة قرآن بود، باید دیگران هم می شنیدند و تلاوت می کردند. ثانیاً، حکم رجم اختصاص به پیرمرد و پیرزن ندارد، بلکه اگر دو مرد و زن جوان هم زنا کنند، باز حکم رجم دربارة آنها جاری می شود.

ثالثاً، بهترین توجیه برای سخن عمر و جمع بین این دو روایت به این است که، عمر حکم رجم را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده بود اما به خیال خود آن را اشتباهاً آیة قرآن تلقی کرده، بر آیه بودن آن اصرار می ورزید، و لذا آیه را با مضمون حدیث نبوی خلط کرده بود.

رابعاً، شاهد دیگر بر این که سخن عمر آیة قرآن نیست، این است که کلمه «البته »در آن عبارت وجود دارد در صورتی که این کلمه در هیچ عبارت بلیغ عربی وارد نشده است، تا چه رسد به قرآن که در اعلی درجة بلاغت است.

6. آیة جهاد

یکی دیگر از آیاتی که به نظر عمر از قرآن ساقط شده، آیه جهاد است. سیوطی از عبدالرحمن بن عوف روایت می کند که عمر از ابن عوف سوال کرد آیا در آنچه بر ما نازل شده این آیه را نمی‌یابی؟ «ان جاهد و کما جاهدتم اول مرة؛ جهاد کنید همان‌گونه که اولین بار جهاد کردید» ابن عوف جواب داد: این آیه هم در میان آیاتی که از قرآن ساقط شده بود، قرار داشت.⁽¹⁾

پاسخ این روایت و امثال آن، این است که این گونه روایات بر فرض صحت و درستی سند، باید حمل بر تفسیر آیة قرآن شوند، و گفته شود مقصود از «اسقط من القرآن»؛ یعنی اصلاً از آغاز به این لفظ نازل نشده است ، نه این که نازل شده و بعد ساقط شده باشد. شاهد بر این مدعا این که اگر واقعاً از لفظ قرآن چیزی ساقط شده بود ، باید مانعی از شهادت عمر و عبدالرحمن بن عوف بر آیه بودن و اثبات آن از قرآن نمی‌بود.

7. آیة رغبت

بخاری و مسلم از عمر بن خطاب روایت کرده اندکه عمر می‌گفت: ما در میان قرآنی که قرائت می‌کردیم، این آیه را نیز قرائت کرده، می خواندیم: «ان لاترغبواعن آبائکم فانه کفر بکم ان ترغبواعن ابائکم؛ از پدرنتان اعراض نکیند؛ چرا که این کفر به خودتان است که

از پدرانتان اعراض کنید »یا «ان کفراً بکم ان ترغبوا عن آبائکم»؛ این کفر به خودتان است که از پدرانتان اعراض کنید.⁽¹⁾

در روایت دیگری چنین آمده است: «ان انتفائکم من آبائکم کفر بکم»؛ جدا ساختن خودتان از پدرانتان موجب کفر به خودتان می شود.⁽²⁾

سیوطی این حدیث را از عبدالله ابن عباس و زیدبن ثابت نیز آورده است.⁽³⁾

بهترین توجیه و محملی که برای سخنان عمر می‌شود درست کرد، این است که بگوییم شاید عمر احادیثی به این مضمون از پیامبر شنیده و باقرآن آنهارا خلط کرده و پنداشته که آیه قرآن هستند.

8. آیة فراش

چهارمین آیه ای که به تصور عمر از قرآن افتاده و حذف شده این آیه است: «اَلولدٌ لِلفَراش وَ للعاهر الحجر؛⁽⁴⁾فرزند برای بستر شوهرش، و برای بدکاره سنگ است».

این چند نمونه از آیات خیالی عمر بود که تصور می‌کرد جزء آیات قرآن هستند و از قرآن حذف شده اند. اما جواب کلی ما به آیات پنداری عمر بن خطاب این است که اولاً، اگر اینها از آیات قرآن بودند، اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله مثل ابی ابن کعب، زید بن ثابت و دیگران که خودشان صاحب مصحف بودند، باید ادعای عمر را می پذیرفتند و حال آن که هیچ کدام از این صحابة بزرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله سخنان عمر را به عنوان آیات قرآنی نپذیرفتند؛ چون آنها را در مصاحف خویش ثبت نکرده و ننوشته بودند.

ثانیاً؛ چنانچه واقعاً عمر این عبارات را جزء آیات قرآن می دانست و به آن یقین داشت، چرا در دوران حکومتش که قدرت و حاکمیت را در دست داشت، دستور نداد

موضوع به این مهمی را اصلاح و آیات حذف شده را در مصحف‌ها بنویسند، چنان که در بعضی از مسائل دینی؛ از جمله متعة حج و متعة نساء را با این که پیامبر صلی الله علیه و آله حلال فرموده بود، عمر اعمال نظر و قدرت کرده با جرأت گفت من هر دو را حرام می کنم و بعد تهدید به عقاب هم کرد.⁽¹⁾

اما راجع به قضیة رجم بهانه آورد که می‌ترسم مردم بگویند عمر به کتاب خدا چیزی اضافه کرد. و لذا جرأت پیدا نکرد آن را جزء آیات قرآن دانسته، در مصاحف بنویسد.

پس می‌توان گفت آیه بودن سخنان عمر حتی نزد خودش ثابت و مسلم نبوده بلکه در آن شک داشته است.

ثالثاً، همچنان که گفتیم توجیه و تأویل گفتار عمر آن است که حمل بر حدیث نبوی یا حدیث قدسی شوند. چه آن که مضمون این احادیث بر پیامبر صلی الله علیه و آله وحی شده و رسول خدا صلی الله علیه و آله هم مانند سایر احکام دینی آن را به مردم ابلاغ می‌فرمودند. و عمر هم این احادیث و سخنان را از پیامبر صلی الله علیه و آله می شنیده و تصور می‌کرده اینها آیات قرآنند. شاهد بر این مطلب آن که ابی ابن کعب وزید بن ثابت هم این‌ها را به عنوان سخنان پیامبر صلی الله علیه و آله از او می‌پذیرفتند و موافق با او بودند.

9 . دو آیه ای که بُز آن دو را خورد

ابن ماجه از عایشه روایت کرده که عایشه گفت: آیة رجم و آیة کبیر (که بچه با زن محرم می‌شود) به ده مرتبه بوده و از طرف خدا نازل شده است، و این دو آیه در صحیفه و نوشته‌ای زیر تختم بودند ، اما هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله رحلت کردند و ما سرگرم کفن و دفن حضرت بودیم ، بزغاله ای داخل اتاق شد و آن صحیفه را خورد. ⁽²⁾

نقد و پاسخ این حدیث این است که اولاً، متن و مدلول این روایت، حدیث را تضعیف می‌کند؛ چون واقعاً خنده آور است که عایشه ای که اهل سنت او را ام المؤمنین می‌خوانند، دو آیه از قرآن را که هنوز هیچ کدام از صحابة پیامبر صلی الله علیه و آله آن را نشنیده اند، زیر

تختش گذاشته باشد و به این اندازه نسبت به حفظ آن بی‌اعتنا باشد که بزغاله بیاید و آن را بخورد و از بین برود. پس قطعاً این حدیث در مورد قرآن صدق نمی‌کند و درست نیست.

ثانیاً، بر فرض صحت و درستی سند روایت، باید حمل شود بر سنت و حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله نه بر آیه‌ای از قرآن، چون خوردن مزبور با اصل مسلم و ضروری حفظ قرآن از سوی خداوند منافات دارد که می‌فرماید: «اِنا نَحًن نَزَلنا الَذِّکرُ وَ اِنالَهْ لَحافِظوْن⁽¹⁾قرآن را نازل کردیم و خودمان(برای همیشه) حافظ و نگهبان آن خواهیم بود».

ثالثاً؛ چگونه ممکن است قرآن در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله تلاوت شود، و اَحدی از صحابه آن را تلاوت و قرائت نکند، و فقط عایشه آن را تلاوت کند، با این که پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله وظیفه دارد همة آیات قرآن را بر تمام کسانی که اطراف او هستند، تلاوت و ابلاغ نماید.

رابعاً؛ افزون بر این که قبول مفاد این روایت، موجب اتهام اهمال به پیامبر صلی الله علیه و آله در حفظ و نگهداری قرآن می‌گردد، در خود تحقق رضاع کبیر بین پنج تاده و پانزده مرتبه اختلاف است.

10 . آیة محافظت بر صلوات ( نمازها)

ابن حجر عسقلانی و مالک بن انس از عایشه روایت می‌کنند. ابن انس می‌گوید عایشه به من امر کرد مصحفی برایش بنویسم، و وقتی به آیة «حافظوْا علَی الصَّلوات⁽²⁾در انجام همة نماز ها کوشا باشید»؛ رسیدم به من گفت: بنویس «حافظوا علی الصلوات و الصلاة الوسطی و صلاة العصر؛⁽³⁾در انجام همة نمازها و به خصوص نماز وسطی (نماز ظهر) و نماز عصر کوشا باشید». سپس عایشه گفت: این آیه را با این کیفیت من از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم.

همچنین نقل شده که «ام سلمه» به غلامش عبدالله بن رافع گفت: یک قرآن بنویس و وقتی به این آیه رسیدی مرا مطلع کن … بعد گفت این طور بنویس: «حافظوا علی الصلوات و الصلاة الوسطی و صلاة العصر».⁽¹⁾

مالک ابن انس این روایت را از طریق عمر بن نافع هم نقل می‌کند، که ایشان مصحفی برای «حفصه» نوشت و «حفصه» املا کرد بر او این آیه را با ضمیمة «و صلاة العصر».⁽²⁾

اما پاسخ صحیح به این روایت این است اولا ً، این گونه روایات خبر آحاد محسوب می‌شوند و از حیز انتفاع و عمل خارجند .

ثانیاً، این اخبار قابل توجیه و تأویل می باشند به این که کلمة «صلاة العصر» در این حدیث به عنوان تفسیر و توضیح کلمة «و صلاه الوسطی» در آیة شریفه می‌باشد نه آن که از مفردات و الفاظ آیه باشد؛ چون نماز وسطی از بین نمازهای پنج گانه، همان نماز عصر است. افزون بر این که روایاتی هم در تفسیر آیه به نماز عصر وارد شده است.

11 . سوره ای به بلندی برائت و همانند مسبحات

مسلم از «ابوالاسود» روایت می‌کند که «ابوموسی اشعری» به قاریان اهل بصره گفت: ما سابقاً در قرآن سوره‌ای می‌خواندیم که از حیث اندازه و زیادی مطالب مانند سورة برائت بود، ولی اکنون فراموش کرده‌ام و از آن تنها این آیه یادم مانده است، «لوکان لابن آدم و ادیان من مال لا تبغی و ادیاً ثالثاً و لایملا جوف ابن آدم الا التراب⁽³⁾اگر فرزند آدم، دو وادی مال و ثروت داشت، حتماً وادی سومی را درخواست می کرد، و شکم فرزند آدم را جز خاک قبر پر نمی‌کند.

همچنین ابوموسی می افزاید: ما سابق، سوره ای قرائت می‌کردیم مانند یکی از مسبحات، و آن را هم فراموش کرده‌ام و فقط این آیه یادم مانده است، «یا ایها الذین

آمنوالم تقولون ما لاتفعلون فتکتب شهاده فی اعنا قکم فتسالون عنها یوم القیامه؛⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا می‌گویید آنچه را انجام نمی‌دهید. پس به عنوان گواهی برگردن‌هایتان نوشته می‌شود، سپس در قیامت از آن سئوال می شوید.

در مقام پاسخ از سخنان ابوموسی ابتدا خود ما جواب می‌دهیم و بعد هم پاسخی که اهل سنت داده‌اند را یاد آور می شویم. اما جواب و

نقدها این است که اولاً، وی با این گونه سخنان در صدد اثبات تحریف قرآن و اسقاط بخشهای زیادی از قرآن است، حال چطور ممکن است، دو سورة قرآن آن هم به اندازة سورة توبه و سوره ای مانند حشر از قرآن حذف و ساقط شود، و همة قرا، حفاظ و کاتبان وحی آن را فراموش کنند و فقط از هر کدام یک آیه باقی بماند و هیچ کس غیر از ابوموسی اشعری آن دو آیة باقی مانده را هم متذکر نشود و قرائت نکند، این امری است که عادهً و شرعاً محال است.

ثانیاً، آنچه ابوموسی اشعری مدعی است که از آیات قرآن است، هیچ نوع سنخیت و تناسبی با وحی و کلام دلنشین و اسلوب زیبای خداوند متعال ندارد، بلکه به نظر ما این نوع گفتار تا مادامی که از افراد دیگری که مورد وثوق و اعتمادند به ما نرسد، حتی نمی‌توانیم آن را به عنوان حدیث نبوی قبول کنیم و صرفاً باید بگوییم این گونه حرفها چیزی جز یافته‌های ذهنی و خیالی ابوموسی نیست.

ثالثاً، عقیده، فکر، حال و موضع‌گیری های نا بخردانه او که مخالف با مصالح اسلام و مسلمین بود، در تاریخ ثبت و ضبط و برای اهلش آشکار است، و اگر چنین کسی ادعای تحریف قرآن و کاستن بخشی از آن را بکند، و علی الاسلام، السلام، باید فاتحه اسلام و قرآن خوانده شود.

اما پاسخ اهل سنت: الف. مسلم و برخی دیگر به سندهای متعددی روایت کردهاند که این دو جمله از سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله است و لذا آن را حمل بر حدیث نبوی کرده‌اند.⁽²⁾

ب. احمد حنبل، از ابو واقد لیثی روایت می کند که آن «حدیث قدسی» است، و لذا امر برابوموسی مشتبه شده است .⁽¹⁾

12. آیة صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله در مصحف عایشه

سیوطی نقل می‌کند که «حمیده » دختر «ابویونس» خدمتکار عایشه گفت: پدرم در سن هشتاد سالگی، مطابق با مصحف عایشه، آیة 56 سورة احزاب را برایم این چنین قرائت کرد، «اِنَ اللهَ وَ ملائٍکَته یصَلّونَ علی النَّبی یا اَیهُا الَّذین آمُنوا، صَلوا علیهٍ وَ سَلَّموا تَسلیماً / و علی الذین یصلون الصفوف الاول؛⁽²⁾خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بر پیامبر صلی الله علیه و آله درود بفرستید و سلام گوئید و کاملاً تسلیم فرمان او باشید. / و برکسانی که در صفهای اول نماز می خوانند».

«حمیده» می‌گوید: این زیادی، تا زمانی بود که عثمان قرآن‌ها را تغییر نداده بود.⁽³⁾

پس بر اساس این حدیث، به اعتقاد عایشه و ابویونس و افرادی که این روایت را قبول دارند، باید این زیادی در مصحف عایشه از قرآن کریم باشد، و چون اکنون در قرآن‌ها نوشته نیست، از قرآن کاسته و دچار تحریف شده است.

نقد و پاسخ در خور: در مورد این روایت هم این است که اولاً، در اصل این موضوع که عایشه هم مصحفی مختص به خود داشته، جای شک و تردید بوده و احراز آن بسیار دشوار است.

ثانیاً، بر فرض ثبوت مصحف برای عایشه، باز این روایت قابل قبول و اعتماد نیست؛ چون آن زیادی که به دنبال آیة صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله آورده، هیچ گونه سنخیت و شباهتی به فصاحت، بلاغت و اسلوب عالی و معجزه آسای آیات قرآن ندارد.

ثالثاً، توجیه این روایت - با صرف نظر از جهت سند - به این است که بگوییم بعد از رحلت پیامبر گرامی اسلامی صلی الله علیه و آله تا زمان عثمان که توحید مصاحف را به وجود آورد،

مصحف‌های زیاد و مختلفی؛ مانند مصحف ابن زبیر، مصحف عبدالله ابن مسعود، مصحف عمر بن العاص، مصحف عایشه، مصحف حوضه، مصحف ام‌سلمه و… که هر کدام به نام مؤلف یا تنظیم کنندة آن نامیده می شد، به وجود آمد و برخی دارای پاره ای از اضافات و اختلافات قرائات بود. یکی از آنها مصحف عایشه بود، و آن افیافات و اختلاف قرائت ها قطعاً از قرآن نبوده، باید یا به عنوان تفسیر محسوب شود، یا حمل بر حدیث از پیغمبر صلی الله علیه و آله گردد یا هم یک نوع اعمال سلیقه از جانب کاتب یا قاری بوده است؛ به خاطر آن که این چنین آیه ای از قرآن با این مقدار زیادی از هیچ یک از صحابة رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نشده است.

13. آیة بلاغ

سیوطی از ابن مسعود نقل می‌کند که گفت :ما در عهد رسول خدا آیة بلاغ را این گونه قرائت نموده، می‌خواندیم: «یا اَیهُّا الرُسولُ بلٍغْ ما اُنْزِلَ اِلَیک مٍن رَبِکً – ان علیا ولی المؤمنین – وَ اِنْ لَمً تَفْعل فًما بلْغّتَ رِسالَتَه؛ ای پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه از طرف پروردگارت، بر تو نازل شده است، کاملاً به مردم برسان – که علی مولای مؤمنین است- و اگر این کار را نکنی، رسالت او را انجام نداده ای.⁽¹⁾

این حدیث در مجامع و کتب شیعه هم وارد شده است و بعضی گفته اند: شاید چنین کاری و اقبال آن در مصحف ابن مسعود باعث شد که قوم و مردم او را رها و ترک کنند و مصحفش را از او گرفته، او را اعدام کردند.⁽²⁾

الشریف ، ص 164 – 165.

پاسخ ما از این روایت این است که ابن مسعود چون مبنایش در نوشتن مصحف، توسعة در الفاظ و توضیح نص قرآن بوده، به نحوی که شرح بامتن اشتباه نشود؛ لذا این گونه اضافات، وحی تنزیلی و قرآنی نبوده، بلکه شرح و تفسیر آیه به حساب می آید، نه تحریف آن.

14 . تحریف قرآن با کشته شدن حاملان آن

یکی از ادلة ظاهر بنیان(حشویه) از اهل سنت در تحریف قرآن، روایت «ابن ابی داود» از «ابن شهاب» است که می گوید: قرآن فراوانی نازل شده، و حافظان و حاملان آن که دانایان به آن بودند در جنگ «یمامه» کشته شدند. به گفته بعضی چهارصد تن بودند و بعد از آنان قرآن دانسته و نوشته نشد.⁽¹⁾

در مقام جواب می‌گوییم: اولاً، اثبات شی نفی ما عدا نمی‌کند؛ قبول داریم که در روز یمامه تعدادی از حافظان و قاریان قرآن به شهادت رسیدند، اما اثبات این مطلب این حقیقت را نفی نمی‌کند که جز اینان، صحابی بزرگ دیگری هم بودند که در حفظ و نگهداری قرآن کوشا بودند.

ثانیاً، افزون بر نگهداری و حفظ قرآن در سینه ها و قرائت قاریان، کاتبان و نویسندگان نیز قرآن را بر روی کاغذها، پوست حیوانات، پارچه ها و غیره می نوشتند و از آن صیانت و نگهداری می‌کردند.⁽²⁾

15 . دو آیه که از مصحف ساقط شد

«ابو عبید» با سند خود به «ابوسفیان کلاعی»از «مسلمه بن مخلد انصاری» روایت کرده که وی روزی به عده ای گفت: به من خبر دهید از دو آیه قرآن که در مصحف موجود، ثبت و نوشته نشدند. پس هیچ کس به او خبر نداد.

آن گاه خود «مسلمة بن مخلد» آن دو آیة نوشته نشده در مصحف را قرائت کرد: ان الذین آمنوا و هاجروا و جاهدوا فی سبیل الله باموالهم و انفسهم. الا ابشیروا انتم المفحلون و الذین او وهم و نصروهم و جادلواعنهم القوم الذین غضب الله علیم اولئک لاتعلم و نفس ما اخفی لهم من قره اعین جزاء ابما کانو یعلمون؛ آنان که ایمان آوردند و هجرت نمودند و در راه خدا با مالها و جانهایشان جهاد کردند . هان مژده بادتان که شما رستگارانید و کسانی که به آنان جای دادند و یاریشان نمودند و از ایشان در برابر قومی که خداوند بر آنان غضب

نمود جدال کردند، آنان هیچ کس نمی‌داند چه چیزی برایشان پنهان شده از روشنایی چشمها به عنوان پاداش آنچه انجام می دادند.⁽¹⁾

ظاهر این حدیث این مطلب را می رساند که «مسلة بن مخلد» معتقد بود این دو آیه حقیقتاً از قرآن حکیم بوده و اکنون از قرآن ساقط شده و در مصحف نوشته نشده، پس قرآن تحریف شده است. شاهد برای مدعا هم این که اگر این جملات و عبارات از قرآن عظیم نبود، حاضرین در جلسه، باید سخنان «مسلمه» را به عنوان آیة قرآن رد می‌کردند و چون سکوت کردند، پس حتماً آن دو آیة قرآن بوده و از قرآن حذف شده است.

نقد و پاسخ حق اینکه، قبلاً باید دانست، پذیرفتن و حجیت هر حدیث و روایتی منوط به احرازسه حیث در آن روایت می باشد: الف. سند روایت، که باید حال راویان در سلسله سند از جهت وثاقت و عدم و ثاقت معلوم و محرز گردد. ب. از حیث دلالت و محتوا باید روشن شود که آیا حدیث نص یا ظاهر در معنای مورد نظر است. ج. از حیث جهت نیز باید روشن گردد که روایت از سر تقیه صادر نشده باشد. احراز دو شرط اول و دوم را در حجیت هر روایتی علمای شیعه و اهل سنت، و شرط سوم را تنها علمای شیعه قبول دارند.

اکنون با توجه این مقدمه، فساد و بطلال قول «مسلمه» ظاهر می گردد، به جهت آن که اولاً، از حیث سند، ابوسفیان کلاعی» که راوی حدیث است، یک شخص مجهول و ناشناخته ای است که در کتب رجالی حال او معلوم نیست، پس اصل صدور چنین حدیثی از مسلمه بن مخلد انصاری مورد سؤال بوده، مانع از حجتیت و پذیرفتن روایت می‌شود.

ثانیاً، بر فرض صدور چنین حدیثی از « مسلمه»، مدلول این سخنان پراکنده چیزی جز بافته‌های ذهنی و یاوه‌های زبانی نیست، و هیچ گونه تناسب و شباهتی با اسلوب عالی و بلاغت بدیع قرآن عظیم ندارد. افزون بر این که وی از عمال یزید بوده، مدت‌ها به عنوان فرماندار مصر،از جانب یزید بن معاویه منصوب شده بود.

ثالثاً، این روایت به صورت خبر واحد است که نه موجب علم و یقین و نه سبب برای عمل به آن می‌گردد، و به نظر می‌رسد این عبارات تلفیقی از جملات قرآنی و بافته های ذهنی است.

16 . عدد حروف قرآن کریم به شمارش عمر

طبرانی از محمد بن عبید بن آدم و وی از عمر بن خطاب روایت می کند که عمر گفت: قرآن 1027000 حرف معادل با یک میلیون و بیست و هفت هزار حرف دارد؛ پس هر کس قرآن را با صبر و تامل برای خدا قرائت کند، در مقابل هر حرفی همسری از حورالعین پاداش او خواهد بود.⁽¹⁾

تذکر آیا این اظهار نظر جناب عمر بن خطاب با عدد حروف واقعی قرآن موجود مطابقت دارد یا ندارد و اگر ندارد، بایستی وی ملتزم شود به این که از قرآن فعلی بیش آن کاسته و حذف شده است.

اما تحقیق در مقام آن است که اولاً، در حدیث دیگری که « ابن الضریس» از ابن عباس نقل کرده، به نظر ابن عباس حروف قرآن، «323671» حرف معادل با سیصد و بیست و سه هزار و ششصد و هفتاد و یک حرف می باشد؛⁽²⁾

عددی تقریباً مطابق با واقع و قرآن موجود، پس دو روایت با همدیگر می‌شوند متعارض، و چون خبر واحد از حجیت ساقط می‌شود و آنچه معیار قبول و پذیرش است، اخباری است که به طور متواتر از شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله رسیده باشد، و آنچه متواتر رسید حجیت و اعتبار حروف قرآن موجود می باشد نه یک حرف کم و نه یک حرف زیاد بر آن.

ثانیاً، اگر این روایت صحیح و درست باشد، بیشتر از دو ثلث قرآن باید از بین رفته باشد و قائل به این سخن باید این تالی فاسد و اختلاف فاحش در قرآن حاضر بپذیرد!

ثالثاً، آیا واقعاً خود عمر ریاضیاتش قوی بود و حروف قرآن را شمارش کرده، یا کس دیگری این کار را کرده بود، اگر شخص دیگری حروف قرآن را شمارش کرده، او چه کسی است؟ از خود خلیفه بسیار بعید است؛ چون برای پاسخ خیلی از سؤالات ابتدایی و جزئی به امیرالمؤمنین علیه السلام مراجعه می‌کرد، افزون بر این که شأن و مقام خلیفه اقتضا می‌کرد که شمارش او نباید این همه اختلاف فاحش با قرآنی که در دسترس مسلمانان بود، داشته باشد.

رابعاً، طبرانی و ذهبی می گویند: این حدیث یک خبر باطل است و تنها کسی که این خبر باطل را از عمر نقل کرده، محمد بن عبید است.⁽¹⁾

17. آیة ان الله اصطفی من آل محمد صلی الله علیه و آله

ثعلبی از « ابی وائل» روایت می کند که وی گفت: من مصحف عبدالله ابن مسعود را قرائت کردم و این آیه را خواندم⁽²⁾: اِنَ اللهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحُاً وَ آل اِبراهیم وَ آلِ عٍمران و آل محمد علی العالمین؛ خداوند آدم، نوح، آل ابراهیم، آل عمران و آل محمد⁽³⁾

را بر جهانیان برگزید.

همچنین «حاکم حسکانی» از شفیق روایت می کند که وی گفت: من مصحف عبدالله ابن مسعود را قرائت کردم و این آیه را خواندم: ان الله اصطفی آدم و نوحا و آل ابراهیم و آل عمران و آل محمد علی العالمین. طبرسی نیز می‌گوید: در قرائتی آیة شریفه این گونه قرائت شده است: « اهل البیت و آل محمد علی العالمین.

نقد این روایات که برای بعضی؛ مانند «حشویه» دستاویز شده و شیعه را متهم به تحریف قرآن نموده‌اند، این است که اولاً، این گونه روایات را نه شیعه قبول دارد و نه اهل سنت، چون خبر واحدند و با خبر واحد، موضوع اعتقادی که وحی قرآنی باشد ثابت نمیگردد.

ثانیاً، این نوع عباراتی که از مصحف ابن مسعود نقل می شود که برخی آیات مشتمل بر الفاظ و کلمات اضافی است، باید حمل بر تفسیر، توضیح و بیان مصداق آیه نمود؛ یعنی در آیة شریفه مراد ابن مسعود از «آل محمد یا اهل البیت» ذکر مصداق آل ابراهیم است، نه وحی تنزیلی قرآنی؛ چون منبای عبدالله ابن مسعود در نوشتن مصحفش، توسعة در لفظ و توضیح نص قرآنی بوده، پس آنچه ساقط شده از مصحف ابن مسعود وحی قرآنی نبوده بلکه تفسیر و توضیح یا بیان مصداق آیه بوده است.

18. آیة ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله

سیوطی می‌گوید: از ابن عباس روایت شده که وی آیة ولایت پیامبر صلی الله علیه و آله را این گونه قرائت می‌کرد: النَّبیِ‌ُّ أَوْلیَ بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنفُسِهِمْ – و هو اب لهم – و ازواجه امهاتهم؛⁽¹⁾پیامبر نسبت به مؤمنان از خود آنها اولی است – و پیامبر صلی الله علیه و آله پدر مؤمنان- و همسران او مادران مؤمنان هستند.

همچنین سیوطی روایت دیگری که از «مجالد» در این مورد رسیده، نقل می‌کند که گفت:

عمر بن خطاب به غلامی برخورد کرد که این آیه را از روی مصحف قرائت می‌کرد: «اَلنَبیْ اوُلی بِا لمْؤمٍنینً من انفسهم - وازواجه امهاتهم و هواب لهم». عمر وقتی آیه را این طور شنید به غلام گفت: این آیه را از مصحف پاک کن. غلام جواب داد: این مصحفی که قرائت کردم، مصحف ابی ابن کعب است. پس عمر رفت به سراغ ابی و به وی اعتراض کرد. ابی در جواب عمر گفت: مرا توجه به قرآن مشغول نموده و تو را معامله بازار مشغولت کرده است .⁽²⁾

گویا قائلان به تحریف، از این دو حدیث چنین استنباط کرده اند که شخصیت ابی بن کعب و مصحف او در میان مردم، معروف و مشهور بوده و مردم معتقد و معتمد به صحت مصحف ابی بوده‌اند، تا این که آن غلام هم در اعتراض عمر به او جواب داد که آنچه قرائت می‌کنم در مصحف ابی ابن کعب است. و بر این اساس، دو جملة اخیر در قرآن فعلی ثبت و نوشته نیست، پس از قرآن ساقط و کاسته شده است.

لیکن نقد و پاسخ از این دو روایت آن است که اولاً، در خود این دو روایت، اختلاف در تقدیم و تاخیر وجود دارد. در روایت ابن عباس «و هو اب لهم» مقدم و در روایت ابی موخر است، و چنانچه دو جملة اخیر جزء آیه بودند، باید هیچ اختلافی ولو در تقدیم و تاخیر نداشته باشند.

ثانیاً، ریخت و چیدمان این عبارات، با سبک بدیع و هنر ادبی و درخشان قرآن هیچ نزدیکی و سازگاری ندارد.

ثالثاً، عبارت «وهو اب لهم»؛ پیغمبر صلی الله علیه و آله پدر شما است، مخالف با صریح آیة 40 سورة احزاب است که خداوند می فرماید: «ماکانَ مْحُمُد اَبا اَحُدُ مٍنً رِجا لٍکُمً وَ لکٍنً رَسولَ الله وَ خاتَمُ النَبین؛ محمد صلی الله علیه و آله پدر هیچ یک از مردان شما نبود، ولی رسول خدا صلی الله علیه و آله و خاتم پیامبران است.

پیدا است، آیه به صورت فعل ماضی آمده و در حق همه صادق است و اگر خود پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند، من و علی علیه السلام پدران این امت هستیم، مسلماً منظور مربی و رهبر دینی و معنوی بوده است. و عبارت «ازواجه امها تهم» به طریق اولی صحیح نیست.

رابعاً، اینها نسبت‌های ناورایی است که به این دو شخصیت علمی و دینی داده‌اند. ابن عباس یک دانشمند ممتاز اسلامی و آگاه به رموز آیات و روش فصاحت و بلاغت قرآن بوده، و ابی ابن کعب نیز شخصیتی بارز و خبیر به اختلافات در مصحف‌ها بود؛ به نحوی که وحی از غیر وحی برای او قابل تشخیص بوده و شأن آنها به دور از این گونه اتهامات است.

19. آیة کفی الله المومنین القتال

خداوند در این میدان مؤمنان را از جنگ بی نیاز ساخت. از ابن مسعود روایت را نقل می‌کند که وی آیه را این گونه قرائت می‌نمود، «کفی الله المومنین القتال- بعلی بن ابیطالب».⁽¹⁾

این حدیث به اعتقاد قائلان به تحریف، صریح است در این که ابن مسعود معتقد بوده که نام امیرالمؤمنین، علی ابن ابیطالب علیه السلام در اصل قرآن کریم ثابت بوده است؛ چرا که ابن مسعود از صحابیان بزرگی بوده که بیشتر از همه نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله تعلم نموده، حتی اهل سنت دربارة وی گفته‌اند که پیامبر صلی الله علیه و آله در حق ابن مسعود چنین فرمودند: قرآن را با قرائت ابن ام عبد بخوانید.⁽²⁾

(لقب دیگر ابن مسعود) و مصحف اوتنها مصحفی بود که معتمد

نزد همة مسلمانان بود، و وقتی عثمان بن عفان از او در خواست مصحفش را نمود، ابا کرد تا این که عثمان با ضرب و شتم مصحف را از او گرفت.

پس ابن مسعود و مصحف او مورد قبول بوده و اگر نام علی علیه السلام را در مصحفش نوشته و قرائت می‌کرده، حتماً جزء آیات قرآن بوده و اکنون که در قرآن‌ها نام علی علیه السلام نوشته نیست، حذف شده و قرآن تحریف شده است.

اما نقد این توجیهات، این است که این گونه زیادی‌ها و اضافات و نظائر آن در مصحف عبدالله ابن مسعود از باب تفسیر معنای آیه و بیان مصداق خارجی آن بوده، نه به صورت وحی تنزیلی قرآنی، البته به گونه ای می نوشته که با آیة قرآن و اصل وحی اشتباه و خلط نگردد، ولی ما این اشکال جزئی را بر ابن مسعود وارد می دانیم که تفسیر و توضیح آیه را نباید به دنبال هر آیه نوشت، بلکه باید در حاشیه یا جای دیگری نوشته شود، تا برای دیگران با متن وحی مشتبه نگردد و بهانه به دست بهانه جویان نیفتد.

20. آیة حمیت

سیوطی از طریق ابن ادریس از اُبی بن کعب روایت می کند که ابی بن کعب آیه را این طور قرائت می‌کرد، «إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُواْ فیِ قُلُوبِهِمُ الحَْمِیَّةَ حَمِیَّةَ الجَْاهِلِیَّةِ فَأَنزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلیَ رَسُولِه؛⁽¹⁾به خاطر بیاورید هنگامی را که کافران در دلهای خود خشم و غصب جاهلیت داشتند و (در مقابل) خداوند آرامش و سکینه را بر رسول خدا و مؤمنان نازل فرمود».

تا این که این قرائت به گوش عمر رسید و از دست ابی ناراحت شد. عمر چند نفر از اصحاب؛ از جمله زیدبن ثابت را طلبید و گفت چه کسی از شما سورة فتح را قرائت می‌کند؟ زید قرائت کرد به همان قرائت ابی ابن کعب. عمر دوباره از دست ابی ناراحت شد. پس ابی گفت حالا من صحبت کنم، عمر گفت بلی صحبت کن. اُبی گفت من یادم هست که داخل شدم بر پیامبر و قرائت می‌کردند برایم و توهم در کنار درب بودی، پس اگر

دوست داری این که قرائت کنم آیه را بر آن قرائت، قرائت می‌کنم و الا یک حرف هم قرائت نمی کنم. عمر گفت: قرائت کن به قرائتی که برای مردم می‌خواند. ⁽¹⁾

طرفداران تحریف از این حدیث چنین استفاده کرده اند که وقتی قرائت ابی پیش عده‌ای از صحابه به گوش عمر رسید، عمر از دست ابی ناراحت شد، اما اُبی احتجاج کرد با عمر و جواب او را داد، و معنای جواب ابی به عمراین بود که این زیاده را او از پیامبر صلی الله علیه و آله فرا گرفته،و هر موقع برای مردم قرآن را قرائت می کرد، معتقد بود که قرآن کریم را آن گونه که بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شده است، قرائت می‌کند. این اعتقاد راسخ ابی بن کعب، در نفس عمر اثر کرد و او را قانع نموده، به ابی گفت این قرائت را برای مردم بخوان.

با یاد کرد دو نکته در این جا، فساد این پندار و نسبت ناروا به ابی ابن کعب آشکار میگردد:

الف. ابی بن کعب یک شخصیت ممتاز و برجسته در میان صحابة بزرگوار رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است. از حافظان و نویسندگان وحی و رئیس قاریان قرآن در مدینه بوده است. و پیامبر صلی الله علیه و آله دربارة او فرمودند:

«اقرو هم ابی بن کعب؛ ابی بن کعب! ⁽²⁾قرآن را برای مردم قرائت کن».

ب. علیاء بن احمد نقل میکند: عثمان بن عفان، وقتی تصمیم گرفت قرآن را بنویسد، قصد کرد که حرف «واو»را از آیة «والذین یکنزون» سورة برائت بردارد. ابی ابن کعب گفت: آن را باید در سر جایش بگذاری و در غیر این صورت، شمشیرم را روی شانه ام می‌گذارم (یعنی آماده جنگ با تو می شوم). سپس با این تهدید آن را سرجای خود گذاشت.⁽³⁾

عین همین قضیه برای خلیفة دوم نیز اتفاق افتاده است. عمر بن عامرانصاری نقل میکند که عمر بن خطاب آیة صد سورة توبه را این گونه قرائت کرد «وَ السِابِقُونَ الاوَلوُنَ

مٍنُ المْهاجِریُنُ وً الْاَنصار» بدون «واو» «اَلَّذینُ اتَّبُعو هْم بِاٍحسانٍ»؛⁽¹⁾یعنی «واو» قبل از الذین را نخواند. زیدبن ثابت به او گفت «والذین» درست است، عمر گفت «الذین» صحیح است. زید گفت: خلیفه بهتر می داند؟!

عمر گفت: ابی بن کعب را بیاورید، او آمد از او سوال کردند، ابی بن کعب گفت، «والذین» درست است.⁽²⁾

اکنون در مقام پاسخ از روایتی که آیة حمیت را مشتمل بر زیادی به ابی بن کعب نسبت داده، می‌گوییم، شخصیتی مانند ابی بن کعب که هم قرآن را می نوشت و هم آن را قرائت می کرد، و قرائت او را قرائت قرآن نازل شدة بر رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌دانستند، و نیز آن چنان در حفظ وامانت داری از کلام خدا کوشش و تلاش می‌کرد که در برابر عثمان برای کم نمودن یک «واو»از قرآن شمشیر می‌کشد، و حتی خلیفة دوم قرائت او را حجت و حکَم قرار می دهد، با این حال چگونه انسان باور کند که ابی عبارت و جملاتی از خودش بر قرآن افزوده و مصحف و قرائت وی با مصحف و قرائت متواتر و مسموع نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله اختلاف داشته باشد.

آری، این گونه روایات، اتهامات و دروغ‌های ناروایی است که به صحابی بزرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله ؛ همچون ابی نسبت داده‌اند تا شخصیت او را سبک جلوه دهند، هر چند به هتک حرمت قداست قرآن کریم منجر گردد.

خلاصة پاسخ‌های نگارنده به روایات

هر چند در خلال بحث و بررسی پاره ای از روایات اهل سنت که از آنها تحریف قرآن استشمام می شد، به خوبی صحت و سقم آنها از حیث سند و دلالت روشن گردید و به عنوان نمونه روایات مختلفی را ذکر نموده، به دنبال هر یک پاسخ مناسب در رد یا تأویل هر روایت بیان گردید، لیکن در یک جمع بندی کلی و نتیجه‌گیری از بحث روایات اهل سنت در مورد تحریف، همة پاسخ‌ها را به نحو اختصار یک جا ذکر می کنیم:

الف. تمام این روایاتی که از اهل سنت نقل شده، هر چند بعضی از جهت سند صحیح و درست باشند، باز هم غیر قابل قبول و باطل‌اند؛ چون همان طور که پیش از این گفتیم و در آینده در بحث از ادلة طرفداران تحریف به طور مستوفی بحث خواهیم کرد، روایات تحریف مخالف با قرآن هستند و شیعه و سنی از پیامبر گرامی اسلام علیه السلام به تواتر نقل کرده اند که مسلمانان باید اخبار و احادیث وارده از آنها را بر کتاب خدا عرضه کنند، و تنها روایاتی که مضمون آنها موافق و هماهنگ با آیات قرآن بود، بپذیرند، ولی روایاتی که مخالف قرآن بود را رد کنند.⁽¹⁾پس وقتی که قرآن ملاک صحت روایات شد، لازمه‌اش سلامت خود قرآن از تحریف است. افزون بر این که شیعه و اهل سنت معتقدند که صیانت قرآن از تحریف، به طور متواتر ثابت شده است.

ب. بسیاری از اخبار تحریف که دلالت می کرد بر کاستن و کم شدن آیه و یا مطالبی از قرآن، به صورت خبر واحد بودند و اَحدی از مسلمانان نگفته که اثبات یا نفی یک آیه یا بخشی از قرآن به گفته یک نفر یا خبر افراد انگشت شماری ثابت می‌گردد. بنابراین، تمام اخبار تحریف که از طریق اهل سنت نقل و در صحاح سته و دیگر کتب حدیثی و تفسیری آنها موجود است، خبر آحاد ند نه متواتر؛ چون در مسائل اعتقادی و اصولی باید خبر متواتر و یقین آور باشد، به خلاف مسائل فرعی که خبر واحد هم کفایت می کند.

ج. در قسمتی از آیات قرآن آن‌چه منشأ شبهه تحریف شده بود، اختلاف قرائت‌ها بود که پاره ای از روایات ناظر به این جهت بود و در مقام جواب می گوییم:

اولاً، این قرائت‌های مختلف بعد از زمان رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله توسط اصحاب و قُرا به وجود آمده است. هر یک از صحابه وابسته به قبیلة خاصی بودند و تمام قرآن را به طور کامل با قرائت صحیح از پیامبر نشنیده بودند؛ لذا لهجه های مختلف و سلیقه های متفاوت آنها و نیز یکسان نبودن کسانی که آیات را می شنیدند و همچنین فراموش کردن برخی، نحوة قرائتی را که شنیده بودند، همه اینها دست به دست هم داده، موجب بروز اختلاف قرائت گردید.

ثانیاً، حذیفه که از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله و از حامیان امیرالمؤمنین علیه السلام بود،⁽¹⁾

وقتی که قرائت‌های گوناگون و مختلف را از قُرا و مردم شام و عراق می‌شنید، ناراحت شد و نزد عثمان آمده، عواقب تلخ این اختلاف قرائت‌ها را به خلیفه منعکس نمود، و طرح توحید مصاحف را پیشنهاد کرد و عثمان را برانجام و اقدام این کار مهم تحریص و تشویق کرد، تا این که سرانجام عثمان برای مأمون و مصون ماندن قرآن از اختلاف شدید قرائت‌ها دستور داد که قرآن را یک جور با قرائت واحد قرائت نمایند و حضرت علی علیه السلام هم کار او را مورد تایید و تصدیق قرار دادند.

ثالثاً، به عقیده و نظر ما قرائت‌های مختلفی را که مفسران، محدثان و قاریان نقل و روایت کرده‌اند، صحیح و درست نیستند، بلکه تنها قرائتی در نظر ما درست و قابل قبول است که به طور متواتر از مسلمانان نقل شده و حقیقتاً هم احراز شده باشد که آن قرائت متواتر است و توده مسلمانان بر طبق آن، قرآن را تلاوت می کنند و البته این ملاک تنها برای قرائت «عاصم» به روایت«حفص» تطبیق دارد، ولی چنانچه در اثر شهرت، مشخص و معین نشد که کدام یک از قرائت‌ها متواتر است، به نظر ما اگر هر دو قرائت به حد تواتر رسیدند، هر دو قرائت صحیح اند.

د. پاره ای از روایات تحریف، نسبت‌های ناروایی بود که به دروغ به برخی از چهره های وجیه صحابه گرانقدر رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله ؛ مانند ابی ابن کعب، عبدالله ابن مسعود، عبدالله ابن عبای، حذیفه و زرّبن جیش نسبت داده‌اند تا مقام و منزلت آنان را به خاطر خواسته های نفسانی خویش در بین مسلمانان تنزل دهند ولو به بهای شکسته شدن حرمت و قداست قرآن.

ه- . در مورد معدود روایاتی هم که به عقیده بعضی از جهت سند صحیح و از حیث دلالت تمام بودند، گفتیم که خود اهل سنت یا حمل بر تفسیر نمودند؛ مانند: «صلاة العصر، در آیة حافظوا علی الصلوات و الصلاة الوسطی»، یا تأویل به دعا برده اند؛

مانند«سوره حفد و خلع ابی ابن کعب»، یا حمل بر سنت کرده‌اند؛ مانند« آیة رجم عمر» و یا هم توجیه نموده اند بر حدیث قدسی؛ مانند «آیة رضاع کبیر عایشه».

و. اما در مورد مطالبی که به ابن مسعود نسبت داده شد که وی می پنداشت ، سوره های «معوذتین»دعا و تعویذ بوده، نه وحی قرآنی، میگوییم: اولاً، بعضی معتقدند که ابن مسعود چنین چیزی را نگفته است و این یک اتهامی بیش نیست؛ چون روایت شده که عاصم قرائتش را از ابن مسعود گرفته و سوره های معوذتین و حمد در قرآن عاصم نوشته شده است⁽¹⁾و فخر رازی هم معتقد است که ابن مسعود چنین چیزی را نگفته است. ثانیاً، بر فرض این که ابن مسعود چنین حرفی را گفته باشد، می‌گوییم این یک اشتباه بزرگ و غیرقابل قبول از سوی وی بوده و این نظر او هیچ ضرری به مصونیت و قداست قرآن از تحریف نمی زند. زرقانی هم در این مورد می‌گوید: اگر ابن مسعود هم گمان کند که این دو سوره وحی و از قرآن نیستند، باز به عقیده ما صدمه ای وارد نمی‌شود؛ چون به طور متواتر از طریق مسلمان برای ما نقل و قرائت، و نوشته و ثابت شده که دو سورة «فلق و ناس» (معوذتین) از قرآن کریم هستند.⁽²⁾

ز. شیخ طوسی در ذیل آیة «اَفَلایُتَدبُروُنَ اَلْقُرآنِ اَمْ عُلی قُلُوبِ اَقْفالُها»⁽³⁾می نویسد: این آیه، سخن نادانان اهل سنت را باطل می سازد؛ چرا که آنها می‌گویند: شایسته است روایات را به همان نحوه که به ما رسیده روایت و اخذ کنیم، هر چند معنای صحیحی نداشته باشد.⁽⁴⁾