شیعیان کشمیر از آغاز تا دوره معاصر

مشخصات کتاب

سرشناسه : حسینی کشمیری، سیدمحسن

عنوان و نام پدیدآور : شیعیان کشمیر (از آغاز تا دوره معاصر)/ نگاشته غلام محمد متو (گلزار).

مشخصات نشر : قم: مجمع‌جهانی‌شیعه شناسی، ۱۳۹1.

مشخصات ظاهری : 460 ص.

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

موضوع : مجتهدان و علما -- هند -- جامو و کشمیر -- سرگذشتنامه

رده بندی کنگره : BP۵۵/ح۵ت۴ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۹۶

اشاره

مجمع‌جهانی‌شیعه شناسی

قم - 45 متری عمار یاسر - پلاک 90 - ص‌پ 644-37158

تلفن: 7713773-7756092 / دورنگار: 7713774

شناسنامه کتاب

نام کتاب:............................................................................................................................................................................. شیعیان کشمیر

نام مؤلف:................................................................................................................................................................. غلام محمد متو (گلزار)

ناشر:........................................................................................................................................................................... انتشارات آشیانه مهر

ویراست علمی و تحقیق:....................................................................................................................................................... خلیل بخشی‌زاده

صفحه آرایی/تنظیم و طرح جلد:..................................................................................................................................... علی‌اکبر رشیدی گلروئیه

ویراستار:............................................................................................................................................................... سید علی سجادی بهسودی

تعداد صفحات:.................................................................................................................................................................................. 460

چاپخانه:.......................................................................................................................................................................................... اسوه

چاپ:.................................................................................................................................................................................... اول / 1391

تیراژ:............................................................................................................................................................................................ 3000

قیمت:..................................................................................................................................................................................................

شابک:...................................................................................................................................................................................................

™ حق چاپ متعلق به مجمع جهانی شیعه‌شناسی می‌باشد ˜

تقدیم به

او که مصیبتش پشت کوه را شکست.

در ماتمش «صبر» گریبان غم درید.

واژہ «ایثار و فداکاری» از نارسایی شرمسار گشت.

«شجاعت و مظلومیت» در میان خلائق معنی و تجلی یافت. و عاشقانه در هجده سالگی به شهادت رسید. اما تا هنوز قبرش ناپیدا است.

سرسلسله گواه عالم، پاره جگر، و میوه دل پیامبر|، و اولین مظلومه جهان «حضرت فاطمه زهرا» صلوات الله و سلام الله علیها.

و معمار قرن بیستم، روح بلند و ملکوتی حضرت امام خمینی&، احیاگر اندیشه حکومت دینی در دنیای مادّی کنونی.

مقدمه استاد انصاری بویراحمدی

پیشگفتار

تشیّع به عنوان یکی از مذاهب اسلامی با پیشینه‌ای بلند در کشمیر، تاریخ پرفراز و نشیبی دارد. این مذهب که توسط مبلغان و روحانیان ایرانی به کشمیر وارد شد در زمان کوتاهی به تمام نقاط آن، از لداخ، بلتستان گرفته تا پونچه وجامو سرایت کرده پیروان چشمگیری به خود اختصاص داد. و با گذشت کمتر از یک قرن مذهب رسمی کشور اعلام گردید. اما مخالفان این مذهب که با موجودیت آن، منافع نامشروع خودشان را در خطر می‌دیدند، برای از بین بردن و نابودی آن هیچگاه دست از فریب کاری‌ها و توطئه‌ها علیه این مذهب برنداشتند. به طوری که شیعیان را ده‌ها بار در طول تاریخ مورد تهاجم و حملات گسترده قرار دادند.

اما

با تمام کردن تیرهای ترکش خود نتوانستند چراغ تشیّع را در این سرزمین خاموش بکنند. با وجود تمام این مشکلات و تنگناها شیعیان کشمیر توانستند در ابعاد گوناگون تاریخی، فرهنگی و اجتماعی کشمیر کارهای فراموش نشدنی انجام دهند. و تا امروز در این منطقه حضوری فعال داشته باشند.

این کتاب مشتمل بر هشت فصل است. فصل اول مربوط به جغرافی طبیعی و سیاسی و نیز تاریخ کشمیر است در این فصل اشاره کوتاهی بر پیشینه اسلام در کشمیر شده

است. تبلیغ دین اسلام در کشمیر به وسیله جهانگردان، بازرگانان، و ماجراجویان آغاز شد و بعد با سفر روحانیون و مبلغین از ایران و آسیای مرکزی تحرک بیشتری یافت.

سید شرف الدین موسوی اولین مبلغی است که توانست پادشاه کشمیر به نام رینچن شاه را مسلمان کند. با ورود میر سید علی همدانی به کشمیر اسلام پیشرفت بزرگی کرد. در فصل دوم پشینه تشیّع در کشمیر بررسی می‌شود. گرچه تشیّع خیلی زودتر از میر شمس الدین عراقی به کشمیر وارد شد. اما بنابر دلایلی تا زمان ورود میر در مناطق مخصوص محدود بود. اما فعالیت میرشمس الدین که از خراسان به آنجا سفر کرد سبب شد تشیّع بیش از پیش در کشمیر رواج پیدا کند. او توانست در بعضی از افرادسرشناس در دولت وقدرت کشمیر نفوذ کند و آنان را به دائره تشیّع وارد نماید.

میر با فعالیت تبلیغی توانست با کمک ملک موسی رینه نخست وزیر کشمیر 24 هزار خانواده هندو‌ها را به تشیّع هدایت کند.

در فصل سوم دولت شیعیان کشمیر (چک‌ها) و اوضاع سیاسی، اجتماعی، علمی، فرهنگی و اقتصادی آنان مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

فصل چهارم مربوط به دوره‌های

مغول، افغان، سیک‌ها و دوگره‌ها است. در این فصل اوضاع سیاسی، اجتماعی، علمی، فرهنگی و اقتصادی شیعیان به تفصیل مورد بحث

و بررسی قرار گرفته است. و بیان می‌گردد چگونه شیعیان در این دوره‌ها بویژه در دوره افغان‌ها در کشمیر از اکثریت به اقلیت مبدّل گردیدند.

در فصل پنجم توضیح مختصری درباره فعالیت، تلاش، و کوشش‌های علمای شیعیان برای ترویج مذهب و آثار و اماکن مذهبی و فرهنگی تشیّع داده شده است.

فصل ششم که به نظر اینجانب حاصل زحمات این تحقیق می‌باشد مربوط به اوضاع فعلی شیعیان کشمیر است. در آن اوضاع سیاسی، اجتماعی، علمی، فرهنگی و اقتصادی شیعیان به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفته است و نیز تهدیدها، موانع و مشکلات شیعیان کشمیر و فرصت‌ها و راه‌کارها و راه حل‌ها برای مقابله با آنها بیان شده است.

در فصل هفتم به نتیجه‌گیری نهایی پرداخته و در فصل هشتم منابع بررسی شده است.

فصل اول: جغرافیا و تاریخچه کشمیر

1- شبه قاره هند

شبه قاره هند بخشی از شبه جزیره‌های جنوب آسیا است. این شبه قاره شامل کشورهای هند، پاکستان، بنگلادش، نپال و یونان و گاه میانمار (برمه) است.

از دید جغرافیایی، شبه قاره بودن آن به خاطر این است که بر صفحه (زمین ساختی) جدا از قاره آسیا قرار دارد.

در شمال شبه قاره هند کوه‌های مرتفعی قرار دارد که همانند دیواری بخش‌های شمالی آن را در برمی‌گیرد. در شمال شرقی و شمال غربی هیمالیا و سلیمان از مهم‌ترین رشته کوه‌های این بخش است.

رودهای سند (ایندوس)، گنگ و بر هماپوتر از این ارتفاعات سرچشمه می‌گیرند. آب و هوای آن موسمی است. جاهایی که در معرض بادهای موسمی قرار می‌گیرند به ویژه در تابستان از بارندگی زیادی برخوردارند. به طوری که در بنگلادش و ایالت آسام هند در فصل تابستان بدون وقفه باران می‌بارد. در چراپونچی chava panji واقع در ایالت آسام - که بیش از همه جای دنیا باران می‌بارد میزان ریزش باران به حدود 12 متر می‌رسد. با این حال برخی از مناطق شبه قاره مانند بلوچستان،

پاکستان، آب و هوای خشک دارند. شرایط جغرافیایی مناسب همچون دما، رطوبت و خاک حاصل‌خیز این منطقه را بسیار پربرکت نموده و امکانات فوق همراه با وفور مواد غذایی تراکم جمعیت را در آسیای جنوبی بالا برده است. به طوری که در مساحتی به وسعت تقریبی 4500000 کیلومتر مربع، بیش از یک میلیارد نفر یعنی 20 درصد جمعیت جهان سکونت دارند. ترکیب نژادی جمعیت نیز از تنوع زیادی برخوردار بوده و در نواحی کوهستانی قبایل متعدد کوچکی سکونت دارند که آداب و رسوم مخصوص به خود را دارند. در نواحی ساحلی و جلگه و همچنین شبه جزیره دکن گروه‌های بزرگی سکونت دارند که بخش عظیمی از کشورهای این ناحیه را تشکیل می‌دهند.

مهم‌ترین کشورهای شبه قاره به ترتیب وسعت عبارتند از: هند، پاکستان، بنگلادش، سری لانکا، نپال و مالدیو.

وسیع‌ترین و پرجمعیت‌ترین این کشورها هند با 3288000 کیلومتر مربع وسعت و بیش از یک میلیارد نفر جمعیت است و کوچک‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین آنان مالدیو با 298 کیلومتر مربع وسعت و قریب به 20000 نفر است.

از بیش از یک میلیارد و نیم مسلمان که در جهان زندگی می‌کنند متجاوز از 400 میلیون نفر آن در آسیای جنوبی و یا در همان شبه قاره سکونت دارند که بیش از دویست و پنجاه میلیون نفر در کشورهای مستقل اسلامی یعنی پاکستان، بنگلادش و مالدیو زندگی می‌کنند.

لازم به ذکر است که بنگلادش به عنوان بخش شرقی پاکستان و تحت قلمرو این کشور بود تا اینکه در سال 1971م به رهبری شیخ مجیب الرحمن و پس از مبارزات گسترده‌ای به استقلال رسید و همچنین کشمیر نیز زمانی یکی از کشورهای شبه قاره هند بوده است اما پس از، تصرف توسط پادشاه مغول در سال 1586 میلادی بصورت پراکنده اداره می‌شود.

2- جغرافیای کشمیر

1- 2- جغرافیای طبیعی

کشمیر در دامنه کوه‌هایی پربرف قرار دارد. مرغزار‌های سرسبز، کشتزارهای زعفران، جنگل‌هایی انبوه، دریاچه‌های

آرام، چنارهایی با شکوه، چشمه‌سارها و آبشارهایی خروشان همواره الهام بخش ادیبان و شاعران این سرزمین بوده است.

به سبب زیبایی کشمیر، پادشاهان مغول آن را بهشت روی زمین خواندند.

کوه‌ها گرداگرد این سرزمین چون حصاری کشیده شده‌اند. با اینکه ارتفاع وادی کشمیر از سطح دریا بین 1580 تا 1829 متر است ولی هوای آن مانند مناطق کوهستانی سرد نیست زیرا در واقع کوه‌های بلند و مرتفعی که دور تا دور منطقه را فرا گرفته‌اند آن را از هوای سرد شمالی و باد تند و سوزان جنوبی محفوظ می‌دارند.(⁽¹⁾)

کشمیر دارای چهار فصل می‌باشد(⁽¹⁾) که از این رو به لحاظ زیبایی طبیعت و آب و هوا همانند ایران است.

1- فصل بهار یا سونته: از 21 مارچ تا 20 جون است (از اول فروردین تا 31 خرداد ایرانی)؛

2- فصل رته کول یا حأر (تابستان): از 21 جون تا 20 سپتامبر (از اول تیر تا 31 شهریور ایرانی)؛

3- فصل هرد (پائیز): از21 سپتامبر تا 20 دسامبر (اول مهر تا 30 آذر ایرانی)؛

4- فصل ونده یا پوه (زمستان): از 21 دسامبر تا 20 مارچ (ازاول دی تا 30 اسفند ایرانی)؛

یکصد سال قبل جاده‌ای که کشمیر را به جهان خارج متصل کند تقریباً وجود نداشت و تنها پیاده‌ها، قاطرها، فیل‌ها و گاوهایی وحشی از گذرگاه کوهستانی عبور می‌کردند.(⁽²⁾)

2- 2- جغرافیای سیاسی

کشمیر در قلب آسیا، شمال شبه قارة هند قرار دارد و از شمال و شرق با چین و از شمال غربی با افغانستان و از غرب با پاکستان و از جنوب با هند دارای مرز

مشترک است و یک باریکه به نام واخان آن را از جمهوری تاجیکستان و ازبکستان جدا می‌سازد.

ایالت جامو و کشمیر که از نقطه نظر سیاسی به نام کشمیر معروف است از پنج منطقه جداگانه تشکیل شده است. درة کشمیر یا وادی، جامو، لداخ، گلگت و بلتستان، کشمیر آزاد.

وادی، جامو و لداخ و که قسمت عمده ایالت کشمیر را تشکیل می‌دهند در اشغال هند است و مناطق گلگت و بلتستان و کشمیر آزاد زیر نظر پاکستان است.

مساحت کشمیر همانطور که در 15 اوت 1947 نشان داده شده است 222880 کیلومتر مربع است(⁽¹⁾). کشمیر از شمال به جنوب 640 کیلومتر و از شرق به غرب 480 کیلومتر طول دارد.

پس از بروز جنگ میان هند و پاکستان بر سر آینده کشمیر در ژانویه 1947 یک خط آتش بس در کشمیر به وجود آمد که به تجزیه جغرافیای کشمیر منجر شد. کشمیر هند منطقه‌ای به وسعت 138992 کیلومتر مربع است درحالی که کشمیر پاکستان 83787 کیلومتر مربع وسعت دارد مرز چین با کشمیر پاکستان بلامنازع است.

مساحتی برابر 37555 کیلومتر مربع از مناطق لداخ واقع در شمال شرقی سرزمین کشمیر نیز در جنگ 1962 به اشغال چین در آمده است و بعداً پاکستان نیز مساحتی برابر 5180 کیلومتر مربع در اختیار چین قرار داده است.(⁽¹⁾)

در مجموع می‌توان گفت کشمیر از سه منطقه تشکیل شده است که منطقه شمال شرقی در اختیار چین، شمال غربی در اختیار پاکستان و مناطق دیگر نیز در اختیار هند قرار دارد.

3- 2- ویژگی‌های منطقه کشمیر از لحاظ جغرافیا (اهمیت ژئوپلتیکی)

ویژگی‌های سیاسی این منطقه را می‌توان در پنج بند از قرار زیر ذکر کرد.

1- کشمیر در قلب آسیا و در میان کشورهای چین و هند و پاکستان قرار دارد که به لحاظ سوق الجیشی هند و پاکستان بسیار اهمیت دارد.

2- پنج رودخانة مهم «سند»، «جهلم»، «چناب»، «راوی» و «ساتلج» یا از کوه‌های کشمیر سرچشمه می‌گیرد یا از این سرزمین می‌گذرند. بدین ترتیب، کنترل بر کشمیر به معنای امکان بهره‌برداری بیشتر از این رودخانه‌ها است.

3- شاهراه ارتباطی، نظامی قراقروم که در کشمیر پاکستان واقع شده است. اهمیت این منطقه را بیشتر نمایان می‌سازد.

4- ارتفاعات شمال کشمیر به سان سنگر مستحکمی در دفاع از هند انگاشته

می‌شود. پس از استقلال، سه جنگ بین هند و پاکستان برای دست‌یابی به این ارتفاعات صورت گرفت.

5- کشمیر الآن بین دو کشور هسته‌ای مورد منازعه قرار گرفته است که هر آن امکان درگیری بین آنها وجود دارد که در صورت جنگ نه فقط منطقه بی‌ثبات خواهد بود بلکه با توجه به قدرت هسته‌ای هر دو آنان، امنیت جهان در خطر خواهد افتاد.

4- 2- جغرافیای انسانی

از آنجا که از سال 1989 در کشمیر نهضت اسلامی و رهایی بخش کشمیر شروع شد لذا از آن به بعد آمار دقیقی از جمعیت فعلی بخاطر مساعد نبودن حالات و نبودن امنیت بدست نیامد اما بنا بر سرشماری سال 1981 میلادی جمعیت کل کشمیر در حدود 13 میلیون نفر بوده است(⁽¹⁾)، که به یقین می‌توان گفت جمعیت فعلی کشمیر از 15 میلیون نفر تجاوز کرده باشد.

کشمیر در بین 160 کشور مستقل و دارای حاکمیت عضو سازمان ملل متحد، مسافتی بیش از 68 کشور و جمعیتی بالاتر از 90 کشور مستقل دارد.(⁽²⁾)

ایالت جامو و کشمیر به دلیل شرایط مختلف طبیعی دارای تراکم جمعیت یکسانی

نیست چنانکه 58/52 درصد از تراکم جمعیت در بخش کشمیر و 20/45 درصد آن در بخش جامو و تنها 23/2 درصد از جمعیت در بخش لداخ متمرکز شده‌اند.

طبق آخرین آمارگیری حدود 67/26 درصد از کل جمعیت ایالت جامو و کشمیر با سواد هستند.(⁽¹⁾) از جمعیت کل ایالت جامو و کشمیر 65 درصد مسلمان 30 درصد هندوها 5 درصد بودائی، سیک و مسیحی هستند.(⁽²⁾)

اما به طور کل در وادی (دره) کشمیر حدود 94 درصد مسلمان، 42/4 هندو و 2/1 درصد سیک زندگی می‌کنند(⁽³⁾). ایالت جامو و کشمیر یک ایالت کشاورزی است و بیشتر مردم حدود 80 درصد به طور مستقیم یا غیر مستقیم از راه کشاورزی امرار معاش می‌کنند.

این ایالت در صنعت فرش، ابریشم، شال بافی، کارهای چوبی و دیگر صنایع دستی سابقه طولانی دارد.

5- 2- نژاد کشمیری‌ها

درباره نژاد کشمیری‌ها نظریه زیر وجود دارد:

نژاد قدیمی در کشمیر به اسم «ناگ» بود و قبل از آمدن آریایی‌ها این نژاد

در تمام هند متفرق بود اما از این‌که این نژاد از کجا آمده هیچ اطلاعی در دست نیست اما هنگامی که آریایی‌ها از شمال غرب هند به اینجا آمدند، «ناگها» نیز همانند دیگر اقوام محلی از اقتدارشان کاسته شد و به فراموشی سپرده شدند و تنها نژاد آریایی‌ها مطرح گردید.(⁽¹⁾)

6- 2- زبان‌های رایج در کشمیر

در ایالت جامو و کشمیر زبان‌های زیر رایج و مرسوم است:

1- کشمیری؛

2- دوگری؛

3- گوجری؛

4- پنجابی؛

5- لداخی؛

6- اردو؛

7- بلتی.

بیشترین جمعیت در جامو «دوگره» هستند. گرچه بعضی از دو گره‌ها مسلمان هستند اما اکثریت آنان را هندوها تشکیل می‌دهند. زبان اصلی و رسمی آنان «دوگری» و مرکب از سنسکریت، پنجابی و اردو است. در مناطق دور افتاده جامونژاد

«گوجر» زندگی می‌کنند که زبان مرسوم بین آنان «گوجری» است.

زبان عمومی در کشمیر - که بیشترین جمعیت ایالت جامو و کشمیر را به خود اختصاص داده و 94 درصد جمعیت آنان مسلمانان هستند - «کشمیری» است اما سیک‌ها در کشمیر به زبان پنجابی سخن می‌گویند اما زبان رسمی مردم در مناطق کوهستانی که از نژاد «گوجر» هستند «گوجری» است.

در «لداخ» بیشتر پیروان مذهب بودایی هستند و زبان لداخی دارند در «کارگیل» نیز زبان کارگیلی مرسوم است اما زبان رسمی ایالت جامو و کشمیر، زبان «اردو» است.

3- تاریخچه کشمیر

اشاره

تاریخچة کشمیر را می‌توان در چند دوره خلاصه کرد.

الف - تاریخ کهن: از آغاز تاریخ تا ورود اسلام؛

ب - تاریخ کشمیر: از ورود اسلام (725 هجری) تا پایان حکومت‌های مستقل 994 هجری آن؛

ج - تاریخ متأخر کشمیر: (از آغاز دوره از دست دادن استقلال تا اکنون)

1- 3- تاریخچه کهن (قبل از اسلام)

1- 1- 3- تاریخچه پیدایش کشمیر

طبق نظریه مورخان، کشمیر (درّه) زمانی پر از آب بوده است. درباره پیدایش آن داستان‌های مختلفی وجود دارد. براساس یکی از این اساطیر میلیون‌ها سال پیش وادی کشمیر دریاچه‌ای عمیق بود که ژرفای آن به چند صدمتر می‌رسید و در اطراف آن کوه‌هایی بلند وجود داشت و تنها از ناحیه غرب آن یک دهانه وجود داشت که سنگ‌هایی بلند آن را بسته بود. درباره خارج شدن آب از این دریاچه نظریه‌هایی زیادی وجود دارد که معروف‌ترین آنها به شرح ذیل است:

سنگ و صخره‌هایی که دهانه این دریاچه را بسته بودند، در اثر طوفان‌ها و زلزله‌هایی متفاوت و در مدت چند قرن شکستند و سپس آب از آنجا خارج شد و سرزمین کشمیر پیدا شد.(⁽¹⁾) اما در آن زمان هوای این سرزمین خیلی سرد بود و مدام برف می‌بارید و قابل سکونت نبود. و در نتیجه فقط در تابستان خانواده‌های عشایر به اینجا می‌آمدند و مدتی می‌ماندند اما با گذشت زمان سردی هوا کاهش یافت و به حد معمولی رسید. بدین ترتیب توانستند برای همیشه در اینجا زندگی کنند.

براساس شواهد، سابقة حضور انسان در کشمیر به 5 هزار سال پیش از میلاد مسیح می‌رسد.(⁽¹⁾)

هرچند تاریخ مدونی از تاریخ کهن کشمیر در دست نیست ولی نام امیران و فرمانروایان آن را می‌توان به صورت پراکنده در برخی از کتاب‌های تاریخی یافت.

کشمیر می‌تواند ادعا کند تنها منطقه شبه قاره هند است که از تاریخی مدون که هیچگاه قطع نشده برخوردار است. این رویداد‌های ثبت شده گواهی است بر ادامه موجودیت یک حس واقعی تاریخی در میان مردم دره، حسی که ذهن هندی به کل آشکارا با آن بیگانه است.

«کلهن» شاعر و مورخ کشمیر کتاب خود(⁽²⁾) را 200 سال پیش از چوسر و بیش از 400 سال قبل از شکسپیر در قرن دوازده میلادی نوشت.

این کتاب که به زبان سانسکریت است تاریخ منظوم سلسله‌های

مختلفی است که از عصر باستان تا سال 1148 میلادی که نویسنده نوشتن اثر خود را آغاز کرد بر کشمیر حکومت کردند.

گفته می‌شود که در زمان قبل از تاریخ، هندوها بر کشمیر حکومت می‌کردند و کشمیر در آن زمان به قسمت‌های مختلف تقسیم شده بود و هر قسمت مستقل از دیگران، اداره می‌شد و حکمرانان برهمن‌ها (روحانیون هندو) بودند و تا مدتی زیادی در

اینجا حکومت کردند.

مدتی بعد بین برهمن‌ها اختلاف افتاد و یکی از آنها، راجای (حاکم) راجپوت جامو را برای کمک به کشمیر آورد. اسم این «وایاکرن» بود. همین وایاکرن نخستین راجه (حاکم) رسمی کشمیر به حساب می‌آید. بعد از او 55 نفر از خاندان این راجا یکی بعد از دیگری حکومت کردند و به این خاندان سورج بنسی گفته می‌شود.(⁽¹⁾)

بعد از این خاندان نه خاندان دیگر هم تا ظهور اسلام در کشمیر حکومت کردند که بخاطر طولانی شدن بحث فقط به اسامی آنها بسنده می‌کنیم.

2- 1- 3- خانواده پاندو

طبق نقل کلهن تاریخ نگار معروف قرن 11 میلادی، بعد از دوره سورج بنسی «پاندوها» به حکومت رسیدند. آنان 35 نفر بودند که یکی پس از دیگری و طبق نقل مورخین نزدیک به هزار سال بر کشمیر حکومت کردند.(⁽²⁾)

3- 1- 3- خانواده موریا

بعد از پاندوها خانواده «موریا» بر کشمیر مسلط شدند و 20 نفر از این خانواده بر کشمیر حکومت کردند. اشوک ashok که 250 قبل از میلاد شهر تاریخی سرینگر را بنا گذاشت از همین خانواده بود.

وی پیرو مذهب بودا بود و آن را در کشمیر رواج داد. دوران او همراه با صلح و امنیت برای کشمیر محسوب می‌شود. آثار ساختمان‌ها و معبدهایی را که حاکمان بودایی ساخته‌اند، در برخی از مناطق مختلف کشمیر می‌توان یافت.

4- 1- 3- خانواده «کشن»

بعد از خانواده موریا خانواده «کشن» حکومت را به دست گرفتند. از حاکمان معروف این دوره «راجه کنشک» است که در سال 29 میلادی بر تخت نشست. پایتخت او پیشاور بوده است. او نیز پیرو مذهب بودایی بود که در زمان اقتدار وی در سال 100 میلادی سومین کنفرانس مذهب بودایی در کشمیر برگزار شد.

5- 1- 3- خانواده «گوستد»

بعد از خانواده «کشن» خانواده «گوستد» سر کار آمدند این خانواده برای احیای قوم و مذهب هندو به طور منظم کار کرد. در نتیجه مذهب هندو در کشمیر دوباره رواج پیدا کرد و هزاران معبد بودایی به آتش کشیده شد و گسترش مذهب بودایی روز به روز کاهش یافت.

6- 1- 3- خانواده «سفید هن»

این خانواده در سال 528 میلادی بر سر کار آمدند «مهراگل» مشهورترین حاکم این دوره است که پس از کشتن حاکمان دیگر به حکومت رسید. وی حامی سرسخت مذهب هندو و مخالف مذهب بودائی بود.

7- 1- 3- خانواده «کر کوتاه»

این خانواده بعد از «سفیدهن» به حکومت رسیدند و از سال 627 میلادی بر کشمیر حکومت کردند که «للتادیته مکتاپید» از حاکمان مشهور و معروف این خانواده است. در زمان او کشمیر پیشرفت زیادی کرد. و قلمرو کشمیر نیز وسعت پیدا کرد. وی برای بهبود وضع مردم ادارات متعددی به وجود آورد و با همسایگان خود روابط دیپلماتیک برقرار کرد.

8- 1- 3- خانواده «اتپالا»

بزرگ این خانواده «اونتی ورمن» بود. وی از سال 857 تا 883 میلادی بر کشمیر حکومت کرد. او به ایجاد وحدت داخلی میان کشمیری‌ها توجه خاصی داشت و در فراهم کردن زمین برای کاشت و آبادانی نقش به سزائی داشت. او برای این کار از متخصصین و مهندسین کمک گرفت و یکی از همین مهندسین به نام «سویه» شهر سوپور را بنا گذاشت. تا سال 948 میلادی 18 نفر از این خانواده حکومت کردند.

9- 1- 3- خانواده «لوهر اول»

اولین نفر از این خانواده به نام «رانی دیدا» بود. و از سال 950 میلادی و به مدّت پنجاه سال بر کشمیر حکومت کرد و پس از او «سنگرام» از سال 1003 میلادی تا 1028 حکومت کرد.

در همین دوره محمود غزنوی در سال 1015 میلادی به کشمیر حمله کرد اما به علت ریزش برف و بوران شدید مجبور به عقب‌نشینی شد. این خانواده تا سال 1101 میلادی بر کشمیر حکومت کردند.

10- 1- 3- خانواده «لوهر دوم»

بعد از خانواده «لوهر اول» خانواده «لوهر دوم» بر سر کار آمدند. «اکولا» اولین حاکم این دوره بود اما او در سال 1111 میلادی بر اثر شورش به قتل رسید سپس برادر او به نام «سولا» حاکم کشمیر شد و تا سال 1120 میلادی حکومت کرد بعد از او و به مدت 150 سال کشمیری‌ها شش دوره از حکومت این خانواده را تجربه کردند.

2- 3- تاریخ کشمیر هنگام ورود اسلام تا پایان استقلال آن 994 هجری

از سال 1120 م تا 1300 م کشمیری‌ها شش دوره حکومت‌های

دیگر خانواده را نیز تجربه کردند. اما اوضاع داخلی کشمیر از همان قرن دوازدهم رو به وخامت گذارده بود تا آغاز قرن چهاردهم میلادی ادامه داشت. پادشاهانی که در مدت این دو قرن

بر تخت نشستند بجز تعداد کمی همه افراد نالایق بودند که زندگی خود را در عیش و عشرت می‌گذارندند. این دوره با هرج و مرج بسیار همراه بود. تا اینکه در دوره سهدیو 1305 میلادی کشمیر به کشور مشروبخواران و قماربازان تبدیل شده بود. در سلطنت سهدیو یک ماجراجوی مسلمان به نام شاه میر به کشمیر مهاجرت کرد. شاه میر سربازی شجاع بود و به پادشاه در گسترش اقتدار کمک کرد.

اندکی بعد یک نوجوان بودائی به نام رینچن که از شاهزادگان بودائی لداخ بود، از پادشاه کشمیر تقاضای پناهندگی سیاسی کرد. رینچن از توان و تحرک زیاد و از هوشی غیر معمول برخوردار بود،که توانست در آینده حکومت کشمیر را به دست بگیرد.

حکومت سهدیو، با تهاجم ذوالقدر خان مغول معروف به ذولچو که از طرف هلاکو خان به کشمیر حمله کرد بود به شکل فاجعه آمیزی به پایان رسید.

کشمیر با این حمله دستخوش وحشیگری بی‌سابقه‌ای شد روستاها، شهرها از جمله شهر سرینگر در آتش سوختند مردم بدون توجه به سن و جنسیت‌شان به شکل بی‌رحمانه‌ای قتل عام شدند.(⁽¹⁾)

وحشیگری‌های ذولچوخان حدود هشت ماه ادامه یافت تا اینکه هنگام بازگشت جایی بنام «بانهال» کولاک بطور وحشتناکی او را با همراهانش و اُسراء کشمیر، در

خود بلعید. پس از آن رینچن پسر حکمران لداخ که قبل از حمله زولچو وارد کشمیر شده بود از اوضاع نابسامان و به هم ریخته آن زمان، استفاده کرد و عنان حکومت را بدست گرفت.

وی فرمانده سهدیو را که رام چندر نام داشت کشت و همسر و خانوادة او را اسیر ساخت و سر انجام به عنوان حکمران کشمیر در اواخر سال 1320م (725 هجری) بر تخت نشست.(⁽¹⁾) حکومت رینچن در فرهنگ کشمیر انقلابی را به دنبال آورد که بنیان‌های کهن مذهبی و ادبی را دگرگون کرد. رینچن به دلایل سیاسی و شخصیتی رواج دین اسلام را فراهم ساخت. بعد از او در سال 743 هجری حکومت بدست شاه میر افتاد و تا 219 سال حاکمان این خانواده بر کشمیر حکومت کردند.

معروف‌ترین پادشاهان این دوره سکندر بت شکن (796 تا820 هجری) و شاهی خان معروف به زین العابدین (778 تا 827 هجری) هستند. بعد از این خانواده طائفه چک‌ها (که مذهب شیعه داشتند) نیز برای مدت کوتاهی (32 سال) حکومت را بدست گرفتند. اما حکومت آنان بخاطر تعصّب بیش از حد بعضی از بزرگان اهل تسنن، نسبت به شیعیان و بخاطر مداخلت پیاپی و تهاجمات روز افزون مغول، نتوانست زیاد دوام بیاورد و بعد از 32 سال سقوط کرد. کشمیر در سال 994 هجری با حمله مغول استقلال

خود را برای قرن‌های طولانی از دست داد(⁽¹⁾). و پس از آن تاکنون همواره دولت‌های خارجی یکی پس از دیگری بر کشمیر حکومت می‌کنند.

3- 3- تاریخ معاصر کشمیر

کشمیر در سال 1586 میلادی مصادف با 994 هجری استقلال خود را از دست داد. اکبرشاه با کمک بعضی از خائنین محلی کشمیر، آن را اشغال کرد و سپس یکی از ایالت‌های هند قرار داد.

بعد از آن کشمیر همچنان زیر اشغال دولت‌های خارجی بوده و هست و طی چهار قرن گذشته دولت‌های متفاوتی بر کشمیر حکومت کردند. دوره حکومت آنان به شرح زیر بوده است:

1- مغول‌ها از سال 1586 تا 1752؛

2- افغان‌ها از سال 1752 تا 1819؛

3- سیک‌ها از سال 1819 تا 1846؛

4- دوگراها از سال 1846 تا 1947؛

5- دولت هند از سال 1947 تا اکنون.

در سال 1947 میلادی هنگام تقسیم هند، کشمیر با توجه به خواسته‌های مردم و موقعیت جغرافیایی خود، این حق را داشت که هند یا پاکستان را بر گزیند. اکثریت

مسلمان این منطقه خواستار الحاق با پاکستان بودند(⁽¹⁾) و بعضی‌ها

خواهان استقلال بوده‌اند.

مهاراجه کشمیر به نام «هری سینگ» - که از اسلاف دوگره بود - دست به توطئه زد و خواستار انعقاد معاهده‌ای با هر دو کشور هند و پاکستان شد. پاکستان بلافاصله این دعوت را پذیرفت ولی هند به آن توجه نکرد.

پس از انعقاد معاهده موقت پاکستان از مهاراجه درخواست الحاق کامل کشمیر را کرد اما مهاراجه وانمود می‌کرد که هنوز تصمیم نگرفته است ولی در حقیقت او در انتظار فرصتی بود تا تصمیم نهایی را ضد مسلمانان به اجرا در آورد.

هندوهای دوگره در شهر جامو که مسلمانان در اقلیت هستند از آنجا که موقعیت ممتاز خود را بخاطر حکومت دوگره بدست آورده بوده‌اند و در صورت الحاق کشمیر به پاکستان در خطر می‌دیدند، دست به کشتار بی‌رحمانه مسلمانان زدند و لذا تقریباً صد هزار نفر مجبور به ترک وطن شدند و آنان به پاکستان پناهنده شدند. در 18 اکتبر1947 میلادی طی یک روز در شهر جامو چهار هزار مسلمان توسط داوطلبان هندوها و سیک‌ها که به سلاح‌های اتوماتیک مسلح بودند کشته شدند.(⁽²⁾)

مسلمانان شهر جامو نیز در پی آن برخی از مناطق شهر را به اشغال خود در آوردند و از خود دفاع می‌کردند. اما در یک موقعیت حساس، دچار فریب یک قاضی دادگاه بنام کنور دلی سینگ شدند. او به مسلمانان قول داد، درصورت دست کشیدن از مبارزه، می‌توانند تحت حفاظت دولت به پاکستان بروند. مسلمان‌ها فریب این قاضی را خوردند و سلاح‌های خود را به زمین گذاشتند و در ششم نوامبر کاروانی متشکل از هفتاد کامیون با هفت هزار نفر، زن و مرد و کودک به طرف پاکستان حرکت کرد. هنگامی که کاروان به نزدیکی پل «کوهاله» در نزدیکی مرزهای کشمیر با پنجاب غربی رسید، مورد هجوم ناگهانی سیک‌ها و سپاهیان دوگرا واقع شد آنها همه مسلمانان را قتل عام کردند و دختران جوانشان را با خود بردند.(⁽¹⁾)

مجاهدان قبایل پاکستان وقتی برخورد دوگانه راجه هری سینگ حاکم کشمیر، و نیز کشتار مسلمانان بی‌دفاع را دیدند به کمک مسلمانان کشمیر شتافتند و با تصّرف چند منطقه در کشمیر به نزدیک سرینگر پایتخت کشمیر رسیدند.

مهاراجه و دولت هند که منتظر چنین فرصتی بودند. ورود مسلمانان قبائل پاکستان را به مثابه حمله به ایالت جامو و کشمیر قلمداد کردند.

مهارجه که در کشمیر پایگاه مردمی نداشت، وقتی جان خود و خانواده‌اش را در سرینگر در خطر دید شبانه در 26 اکتبر از کشمیر به جامو فرار کرد و روز بعد در 27 اکتبر 1947 میلادی الحاق کشمیر به هند را امضا کرد. در سحرگاه 27 اکتبر نیروهای نظامی هند در فرودگاه سرینگر پیاده شدند و قبائل پاکستان را از وادی (دره) تا مظفر آباد عقب راندند که به دو قسمت، کشمیر آزاد (با پایتخت مظفر آباد) و مقبوضه کشمیر (با پایتخت سرینگر) تقسیم شد.

الحاق و ورود ارتش هند به کشمیر برای پاکستان غیر قابل تحمّل بود. لذا در سال 1948 جنگ اول هند باپاکستان که مدت‌ها قبل زمینه آن فراهم شده بود گسترش یافت و در 13 اوت 1948 شورای امنیت قطعنامه‌ای در خصوص توافق آتش بس و ترک مخاصمه صادر کرد. مناطقی که هم اینک «کشمیر آزاد» نامیده می‌شود از کشمیر به پاکستان واگذار شد. هر دو کشور به طور رسمی قول دادند یک همه پرسی در کشمیر برگزار کنند. و با خواست مردم ماجرا را حل کنند این قول در قطعنامه‌های

آوریل سال 1948 و اوت سال 1948 شورای امنیت مندرج است.(⁽¹⁾)

کشمیر از ژانویه 1947 میلادی که یک موافقت‌نامه آتش‌بس بین هند و پاکستان منعقد شد یک کشور بی‌استقلال است. هند کنترل دو سوم از خاک کشمیر و سه چهارم از جمعیت آن را در دست دارد و کنترل یک سوم دیگر از خاک و یک چهارم جمعیت آن در

دست پاکستان است. خطی که دو بخش کشمیر را جدا می‌سازد

خطی اجباری، ساختگی و غیرطبیعی است. جغرافیا کشمیری‌ها را به چند تکه و خانه و منازلشان را تقسیم کرد و خانواده‌ها از هم جدا شده‌اند.

هند و پاکستان هم اکنون سه بار بر سر آینده کشمیر با هم جنگیده‌اند. هند از جانب خود تمام شقوق و راه‌های ممکن را برای به تسلیم واداشتن و ساکت کردن مردم کشمیر بکار گرفته است. رژیم‌های هند یکی پس از دیگری از سیاستمداران خودخواه و تشنه قدرت برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود در کشمیر استفاده کرده‌اند. اما هر بار بی‌نتیجه بوده است.

مردم کشمیر (هند) از زمان اشغال کشورشان به وسیله مغول خود را با حکومت خارجیان تطبیق نداده‌اند. آنها به طریق مسالمت‌آمیز و هرگاه لازم شد قهرآمیز علیه استیلای خارجی مبارزه کرده‌اند.

پیروزی انقلاب اسلامی ایران در تمام دنیا به ویژه در منطقه کشمیر (هند) بازتاب چشمگیری داشت و یک دلگرمی برای مسلمانان کشمیر (هند) بوجود آورد مردم مظلوم کشمیر که تا آن زمان با صبر و شکیبایی منتظر سرنوشت خود بودند. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، روح تازه به پیکرشان دمید و سبب گشت تا در میدان سیاست حضور فعال‌تری داشته باشند. آنها اولاً به منظور حضور یکپارچه و یک صدا، تشکیلاتی به نام «مسلم متحده محاذ» (جبهه متحده مسلمانان) اعم از شیعه و سنی تشکیل دادند و در انتخابات سال 1988 میلادی با حزب دولت به رقابت سیاسی

پرداختند. با اینکه در نتایج اولیه «مسلم متحده محاذ» در تمام حوزه‌های رأی‌گیری با اکثریت بسیار جلو بود. اما در ساعت‌های آخر نتایج بطور مشکوک به نفع حزب دولت بنام «نیشنل کانفرنس» (کنفرانس ملی) برگردانده شد و سرانجام پیروزی رقیبان «مسلم متحده محاذ» اعلام شد.

مردم مسلمان کشمیر (هند) وقتی دیدند که با راه مسالمت آمیز نمی‌توانند حقوقشان را بدست بیاورند، مجبور شدند انتفاضه جدید و مسلحانه به راه بیندازند. لذا عموم مردم چه شیعه چه سنی حتی زنان کشمیر از سال 1989 میلادی قیام خونین جدیدی را شروع کرده‌اند که تااکنون بیش از صد هزار شهید، ده‌ها هزارخانه و کاشانه ویران و میلیاردها روپیه در این راه فدا کرده‌اند.

1- 3- 3- نوع حکومت

بعد از اشغال کشمیر توسط ارتش هند در 27 اکتبر 1947 در مدت 17 سال کشمیر با رئیس جمهور، نخست‌وزیر، پرچم و زبان محلی، خود مختاری بیشتری داشت. قدرت اجرایی دولت در دست نخست‌وزیر بود و رئیس‌جمهور یک عنوان تشریفاتی به شمار می‌آمد. در سال 1964 میلادی واژه‌های «نخست وزیر» و «رئیس جمهور» به فرمان‌دار و وزیر ارشد تغییر یافت و به دنبال آن قانون اساسی سال 1952 میلادی کشمیر از رسمیت افتاد و کشمیر به تدریج خود مختاری خود را از دست داد. هم اکنون بالاترین منصب حقوقی در کشمیر «وزیر ارشد» است. کشمیر همچون دیگر ایالت‌های هند به طور فدرال اداره می‌شود و یک مجلس متشکل از 87 نماینده دارد. نمایندگان این

مجلس از طریق انتخابات و برای چهارسال انتخاب می‌شوند، حزب و گروهی که بیشترین کرسی را به دست آورد، دولت را تشکیل می‌دهد و از میان خود «وزیر ارشد» را برای چهار سال انتخاب می‌کند. با آنکه جمعیت شیعیان در کشمیر بیش از یک میلیون و دویست هزار نفر اعلام شده است اما حتی یک کرسی مستقل در مجلس ندارند.

خلاصه

کشمیر در قلب آسیا، شمال شبه قارة هند قرار دارد و از شمال و شرق با چین و از شمال غربی با افغانستان و از غرب با پاکستان و از جنوب با هند دارای مرز مشترک است و یک باریکه به نام واخان آن را از جمهوری تاجیکستان و ازبکستان جدا می‌سازد. ایالت جامو و کشمیر که از نقطه نظر سیاسی به نام کشمیر معروف است.

سرزمینی

که کشمیر نامیده می‌شود دو قسمت دارد. قسمت نخست، ایالت جامو و کشمیر است که در قلمرو هند قرار دارد و قسمت دوم کشمیر آزاد است که تحت کنترل پاکستان است و قسمتی نیز زیر سلطه و کنترل چین قرار دارد.

کشمیر 222880 کیلومتر مربع وسعت دارد. کشمیر هند منطقه‌ای به وسعت 138992 کیلومتر مربع است در حالی که کشمیر پاکستان 83787 کیلومتر مربع وسعت دارد.

بنابر سرشماری سال 1981 میلادی جمعیت کل کشمیر در حدود 13 میلیون نفر بوده است. که به یقین می‌توان گفت جمعیت فعلی کشمیر از 15 میلیون نفر تجاوز کرده باشد که حدود 10 الی 12 میلیون آن در کشمیر هند زندگی می‌کنند. از جمعیت کل ایالت جامو و کشمیر 65% مسلمان، 30% هندو‌ها و 5% بودائی، سیک و مسیحی هستند اما به طور کل در وادی (دره) کشمیر حدود 94 درصد مسلمان، 42/4 هندو و 2/1 در صد سیک زندگی می‌کنند.

کشمیر از لحاظ ژئو پلتیکی در منطقه بسیار با اهمیت است. کشمیر در سال 1947 میلادی هنگام استقلال شبه قاره این حق را داشت به یکی از دو کشور هند و یا پاکستان ملحق شود و یا اگر بخواهد می‌تواند مستقل اداره بشود. اما این حق به مردم آن منطقه محول نشد و پی‌آمدهای بعد از آن برای مردم این سر زمین فاجعه بود.

مردم کشمیر که هیچگاه با خواسته‌های نامشروع هند خودشان را تطبیق ندادند از همان آغاز تحمیل این الحاق دست به مبارزه سیاسی علیه سلطه هند زدند و تا سال 1989 مبارزه سیاسی مسالمت‌آمیزی ادامه دادند. اما هنگامی‌که از تمام راه‌ها

نا‌امید شدند برای به دست آوردن حقوق مشروع‌شان دست به قیام مسلحانه زدند. این قیام که هنوز ادامه دارد بیش از صد هزار نفر در آن کشته شدند و میلیاردها روپیه خسارت مالی به مردم وارد شد و نیز ده‌ها هزار نفر بی‌خانمان شدند.

فصل دوم: ورود و گسترش تشیع در کشمیر

بخش اول

1- پیشینه اسلام در کشمیر

اشاره

برخی گفته‌اند که مردم کشمیر از همان زمان بعثت پیامبر| با اسلام و مسلمین آشنا شده بودند.

یک نظریه این است که پیغمبر خاتم| به پادشاهانی که برای دعوت به اسلام نامه نوشته بودند یکی از آنها پادشاه کشمیر بوده است.(⁽¹⁾)

تغیر بنیادی از هندوئیسم به اسلام در کشمیر، به شکلی آرام و مسالمت آمیز، از طریق ایمان و ارشاد به کیش تازه صورت گرفت نه جنگ‌های

خونین.

اعراب در قرن اول در سال 93 هجری پس از فتح سند توسط محمد بن قاسم متوجه کشمیر شده‌اند.

فتح سند به وسیله اعراب به طور بنیادی به شکل غیرمستقیم بر کشمیر تأثیر گذاشت و برای اولین بار مردم کشمیر و پیروان اسلام را در تماس با یکدیگر قرار

داد. هنگام حمله محمد بن قاسم به سند، حکومت راجه داهر (حاکم سند) از مکران گذشت و تا مرز کنونی کشمیر گسترش داشت. پسر داهر بنام «جایی سی» پس از شکست از محمد بن قاسم به کشمیر فرار کرد.

می‌گویند او با یک مسلمان سوری به نام حمیم یا صمیم بن شمس همراه بود و گفته می‌شود حمیم نخستین مسلمانی است که پا به خاک کشمیر نهاد حمیم یا صمیم به سرعت شروع به تبلیغ دین خود میان آشنایان و دوستان کرد که به تماس صمیمانه میان مردم این کشور و پیروان اسلام منجر شد و پادشاه کشمیر زمینی را به حمیم و هم‌کیشانش داد تا در آنجا زندگی کنند.(⁽¹⁾)

برخی گفته‌اند مردم کشمیر در زمان حمله محمود غزنوی به کشمیر با اسلام آشنا شدند.

سلطان محمود غزنوی در سال 388 ﻫ (1009) میلادی «آنند پال» حکمران لاهور را شکست داد و پسر «آنند پال» دست استمداد به سوی «سنگرامه» حکمران کشمیر دراز کرد. حکمران کشمیر برای مقابله با محمود غزنوی به میدان روی آورد.(⁽²⁾)

سلطان محمود در سال 393 هجری «1014 میلادی» به کشمیر حمله کرد و سپاه

متحدین را از پای در آورد. و نیروهای خود را به سوی سری نگر فرستاد. ولی با مقاومت سخت مردم آنجا روبرو شد.

سلطان محمود، قلعه «لوهر کوت» را به مدت یک ماه در محاصره داشت ولی با آغاز فصل سرما و بارش برف، و بسته شدن راه‌ها و فقدان وسایل حمل و نقل، مجبور به ترک محاصره شد.

ولی آتش انتقام محمود فرو ننشست و در سال400 هجری و (1021 میلادی) دوباره با تجهیزات بیشتری به کشمیر حمله کرد.(⁽¹⁾) محمود از همان راه، مجدداً به کشمیر حمله و قلعه مذکور را محاصره کرد ولی بعد از یک ماه زمستان فرا رسید و محمود دچار همان تنگنای قبلی شد و به ناچار دست از محاصره کشید و برگشت پس از آن دیگر درصدد انتقام‌جویی ازکشمیری‌ها و حمله به آن سرزمین نیامد.

بعضی‌ها معتقدند که مسلمانان در اوائل قرن چهاردهم در زمان به قدرت رسیدن «رنچن شاه» وارد کشمیر شده‌اند. اما این نظریه صحت ندارد. چون جهانگرد معروف ونیزی قرن سیزده میلادی گزارش می‌دهد مسلمانان قبل از پایان قرن سیزدهم در کشمیر ساکن شده بودند. در شهر «سرینگر» (که پایتخت کشمیر است) مسلمانان یک شهرک هم دارند.(⁽²⁾) این مدرک ثابت می‌کند

که سال‌ها قبل از به قدرت رسیدن رینچن

تبلیغ اسلام به وسیله جهانگردان، بازرگانان و ماجراجویان آغاز شد و بعد با سفر روحانیون و مبلغین از ایران و آسیای مرکزی که بعداً به کشمیر آمده‌اند تحرک بیشتری یافت.

1- 1- چگونگی راهیابی اسلام به کشمیر

بین مورّخان درباره اولین مسلمان در کشمیر اختلاف نظر وجود دارد. ولی کسی شک ندارد که اولین مبلّغ اسلام در کشمیر سید شرف الدین عبدالرحمن معروف به «بلبل شاه» است.(⁽¹⁾)

زادگاه بلبل شاه ترکستان است. سید شرف الدین از همان کودکی فراگیری علم و معرفت و تربیت را آغاز کرد و در همان سنین قرآن را حفظ کرد.(⁽²⁾)

برخی می‌گویند او برای ادامه تحصیل به بغداد سفر کرد در آن زمان در بغداد محافل و مجالس شیخ شهاب الدین سهروردی و سید شاه نعمت ولی فارسی، مشهور و معروف برگزار می‌شد. او ابتدا در دروس ایشان شرکت نمود و توجه خاص آن دو را

بسوی خود جلب نمود.(⁽¹⁾) سپس بعد از فراگیری علوم و اخلاق برای انجام دعوت اسلامی عزم سفر کرد و در سال 725 هجری در زمان حکومت راجه سهدیو وارد کشمیر شد(⁽²⁾) و بعد از سه سال تبلیغ همین جا در سال 727 هجری از دنیا رفت.

اما آنچه در رابطه بلبل شاه آمده است که او از محافل و مجالس شهاب الدین سهروردی و سید شاه نعمت استفاده کرده است بعید بنظر می‌رسد. چون تاریخ فوت سهروردی 632 هجری می‌باشد و تاریخ فوت حضرت بلبل شاه 727 هجری است و در میان اینها 95 سال فرق دارد. لذا بعید است که او شاگرد سهروردی بوده باشد.

و در مورد نعمت الله ولی، این احتمال بعیدتر از نظریه گذشته به نظر می‌رسد، چون تاریخ تولد نعمت الله 730 ﻫ است در حالی‌که بلبل شاه در سال 727ﻫ از دنیا رفت. یعنی نعمت الله دقیقاً پس از دو سال فوت بلبل شاه به دنیا آمده است، لذا ممکن نیست او مرید و شاگرد این دو بوده باشد.

در همین ایام که سید شرف الدین معروف به بلبل شاه به این سرزمین آمد، کشمیر با حمله سخت ذوالقدر خان ترک مواجه شد. «راجه سهدیو» حاکم کشمیر، از کاخ سلطنتی فرار کرده به «کشتوار»(⁽³⁾) گریخت.

رینچن شاه پس از بازگشت ذوالقدر خان توانست زمام امور کشمیر را به دست بگیرد.

2- 1- اوضاع داخلی کشمیر هنگام ورود اسلام

قبل از اینکه ما فعالیت مبلغان اسلام را بررسی کنیم و ببینیم چطور در اندک زمان پیروانش به قدری اضافه شدند که دین رسمی کشمیر قرار گرفت. ناچاریم نگاهی گذرا به اوضاع داخلی کشمیر بیندازیم.

اوضاع داخلی کشمیر از ابتدای قرن یازدهم میلادی رو به وخامت گذارده بود تا آغاز قرن چهاردهم میلادی ادامه داشت. پادشاهانی که در این سه قرن برتخت حکومت کشمیر نشسته‌اند، بجز اندکی همه افراد نالایق بودند که زندگی خود را به عیش و عشرت می‌گذراندند. همراهان آنان نیز هدفی جز جمع کردن مال و چپاول اموال نداشتند.

شاهان و همراهان او، با عیش و عشرت زندگی می‌کردند در حالی‌که بخش اعظم توده‌های مردم با وضع غم‌انگیز و اسفناکی روبرو بودند. فساد اجتماعی همه جا را فرا گرفته بود، مردان روحانی فراموش شده و منزوی بودند. اوضاع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی کشمیر در آغاز قرن چهاردهم میلادی باعث سرخوردگی و دلسردی مردم شده بود. در نتیجه هر تغییری که ممکن بود آنها را از این اوضاع یأس آور، رها سازد مورد استقبال قرار می‌گرفت. اسلام با پیام هیجان‌آور وحدت،

وجود بوی خوش عدالت، برابری انسان‌ها و فلسفه اخوت جهانی بشر که برتر از موانع نژاد ملی، قومی و طبقاتی قرار می‌گرفت زندگی تازه‌ای را امید می‌داد.

3- 1- قبول اسلام توسط رینچن شاه

«رینچن شاه» بودائی مذهب بود. اما او از مذهب بودائی و هندو راضی نبود و آنها را مذهب نجات بخش بشر نمی‌دانست و دنبال دینی بود که تسلی بخش روح باشد او که در جستجوی مذهب دیگری بود از افراد پیروان مذاهب و فرقه‌های مختلف هند دعوت کرد تا در دربارش به مناظره و مباحثه نشینند. نوشته شده که بعد از مناظره او از هیچ مذهبی مطمئن نشد. چون به مقتضای {کل حزب بما لدیهم فرحون}(⁽¹⁾) هر قومی دین و مذهب خود را حق می‌پنداشت. لذا مورخین می‌گویند او به درباریان گفت فردا صبح که من از خانه بیرون بروم هر شخصی را که اول ببینم به دین و کیش او در می‌آیم.(⁽²⁾)

فردا صبح، در کنار دریای «جهلم» سید شرف الدین معروف به بلبل شاه را دید که با کمال آرامش نماز می‌خواند نزد او رفت و در کنارش نشست سپس از او درباره

مذهبش سؤال کرد. سید شرف الدین، آئین اسلام را با زبان ساده به رینچن شاه توضیح داد. او هم که دنبال حقیقت بود وقتی تعالیم آسمانی را از زبان بلبل شاه شنید، عاشق آن شد و در همین جا اسلام را قبول کرد(⁽¹⁾) و اسم خود را به گفته بلبل شاه «صدر الدین» نهاد.(⁽²⁾)

با اسلام پذیرفتن رینچن شاه، تمام درباریان او نیز به دایره اسلام پیوستند و گفته می‌شود پس از آن نیز ده هزار هندو به کیش بلبل شاه پیوستند. به این ترتیب کشمیر شاهد انقلابی مسالمت‌آمیز و نا محسوس بود که بعد با ورود گروهی از مبلغین در دوره سلطنت شاه میر تقویت شد.

رینچن شاه نخستین حکمران مسلمان کشمیر است که بنام صدر الدین بر این کشور حکومت کرد. او بعد از دو سال و نیم در سال 727 هجری (1323 میلادی) از دنیا رفت.(⁽³⁾) بعد از مدت کوتاهی بلبل شاه نیز در همان سال از دنیا رفت.(⁽⁴⁾)

2- نقش میر سیدعلی همدانی در ترویج دین اسلام در کشمیر

اشاره

در دوره سلطنت قطب‌الدین (89 -1374 میلادی) اسلام در کشمیر پیشرفت بزرگی کرد. دوره سلطنت وی با ورود یک گروه از سادات، و اسلاف پیامبر اسلام| از ایران که با خطابه‌ها و روایت‌ها، مردم کشمیر را به گرویدن به اسلام تشویق کردند همیشه به یاد خواهد ماند. برجسته‌ترین این سادات میر سید علی همدانی بود.

میر سید علی همدانی که در کشمیر به لقب شاه همدان و علی ثانی و امیر کبیر شهرت دارد. در روز دوشنبه 12 رجب 714 هجری در همدان متولد شد. پدرش سید شهاب الدین بن میر سید محمد حسین و مادرش فاطمه نام داشت. نسب سید علی همدانی با شانزده واسطه به حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام از طریق امام حسین علیه السلام می‌رسد. وی گذشته از فعالیت‌های خوددارای آثار متعددی است. گفته می‌شود ایشان بیش از هفتاد جلد کتاب و جزوه نگاشته است. از جمله آنها می‌توان به کتاب‌های «ذخیرهًْ الملوک» پیرامون وظایف فرمانداران «شرح فصوص الحکم» و «مودهًْ القربی» در فضایل ذوات خمسه و آل‌بیت طهارت و «اربعین فی فضائل امیرالمؤمنین» و «السبعین فی فضائل امیرالمؤمنین» دربارة فضیلت حضرت علی×(⁽¹⁾) اشاره کرد.

سید علی همدانی برای نخستین بار در سال 1372 وارد کشمیر شد(⁽¹⁾) و چهار ماه در آن‌جا اقامت کرد. دومین دیدار او در سال 1379 اتفاق افتاد و دوسال ونیم به طول انجامید(⁽²⁾) او برای سومین و آخرین بار در سال 1383 میلادی همراه هفتصد سید از کشمیر دیدار کرد(⁽³⁾) و به مدت یک سال در آنجا بود.

تا این زمان شمار مسلمانان در کشمیر اگرچه قابل ملاحظه بود اما هنوز یک اقلیت جمعیتی به شمار می آمدند بعلاوه از نقطه نظر لباس، رفتار و تشریفات مذهبی چیزی وجود نداشت که مسلمانان را از هندوها متمایز سازد.

معابد مورد بازدید سلطان و اتباعش قرار می‌گرفت. سید علی بعضی از اعمال شاه که غیر اسلامی بود را نکوهش و تقبیح کرد و از سلطان خواست در این امر تجدید نظر کند که او این کار را کرد. او قوانین اسلامی را در اشکال مختلف به سلطان و اتباعش آموخت.

سید علی علاوه بر تبلیغ برای اسلام یک محقق بزرگ در زبان عربی و فارسی و یک

نویسنده و شاعر برجسته بود. او علاوه بر ده‌ها جلد کتاب از جمله «ذخیرهًْ الملوک» پیرامون وظایف فرمانداران بیش از یکصد مقاله درباره منطق و صوفیگری، قانون، فلسفه، علوم سیاسی، علم اخلاق، شرح و تفسیر نوشت(⁽¹⁾).

سید علی برای سکونت خود در سرینگر قطعه زمین وسیعی را در کرانه راست جهلم برگزید که مسجدی باشکوه با معماری زیبا به وسیله سلطان «سکندر بت شکن» در سال 796 هجری در این مکان ساخته شد. این محل با گذشت زمان به صورت مرکز اصلی فعالیت‌های مذهبی سیاسی مسلمانان کشمیر در آمد.

میر سید علی همدانی همراهانی را که با خود به کشمیر برای تبلیغ آورده بود به دهکده‌ها و روستاهای دور افتاده اعزام می‌کرد تا به تبلیغ اسلام بپردازند. آنها با استفاده از زبان مادری‌شان به ترویج احکام می‌پرداختند. این سبب شد در کنار ترویج اسلام زبان فارسی نیز ترویج یابد. ترویج زبان و فرهنگ ایرانی در کشمیر چنان شد که این خطه به «ایران صغیر» شهرت یافت. میرسید علی همدانی در سال 1385 میلادی 786 ﻫ در سن هفتاد و سه سالگی از کشمیر به قصد سفر حجاز با عده‌ای از شاگردانش خارج شد و در همان سال چشم از جهان فروبست. پیکر او به ختلان واقع در شمال کولاب در نزدیکی مرزهای شمال شرقی افغانستان واقع در تاجیکستان حمل شد و در آنجا به خاک سپرده شد. مردم کشمیر برای بزرگداشت وی مسجدی در محل عبادتش ساخته‌اند که هنوز هم

زائران بسیاری دارد.(⁽¹⁾)

او در طول اقامت در کشمیر مجموعاً 37 هزار هندوهای کشمیری را مسلمان کرد و اسلام را در مناطقی وارد کرد که پیش از ایشان به آن مناطق نرفته بود.(⁽²⁾)

1- 2- مذهب میر سید علی همدانی

در مورد مذهب میر سید علی مورّخان شیعه دو گروه‌اند. بعضی همچون قاضی نورالله شوشتری، او را شیعه و بعضی در این باره ساکت ماندند.

2- 2- دلایل شیعه بودن میر سید علی

1- در منابع قدیمی اهل تشیّع وی شیعه امامیه معرفی شده است. مانند قاضی نورالله شوشتری که در قرن دهم هجری زندگی می‌کرد او را یکی از شخصیت‌های برجستة شیعی معرفی می‌کند.(⁽³⁾)

2- نویسنده اختر درخشان درباره مذهب وی می‌گوید: «وقتی ما نگاه به سنگِ مرقدِ سید شرف الدین و کتاب‌های میرسید علی همدانی همچون «مودهًْ فی القربی» می‌کنیم شک و ابهامی باقی نمی‌ماند که او پیرو مذهب شیعه امامیه بوده است».(⁽⁴⁾)

3- اگر کتاب‌های او بویژه «مودهًْ القربی» در فضائل ذوات خمسه و اهل بیت و طهارت علیهم السلام و «اربعین فی فضائل امیر المؤمنین» و «السبعین فی فضائل امیر المؤمنین» را نگاه کنیم، شکی باقی نمی‌ماند که او شیعه بوده است. احادیثی که ایشان راجع به علی علیه السلام در کتاب‌های خود آورده است زیاد است. ما برای روشن شدن مطلب فقط پنج حدیث از آن احادیث را نقل می‌کنیم:

حدیث اول:

عن انس بن مالک قال: قلنا لسلمان سل النبی| من وصیهِ فسأله فقال یا سلمان وصیی و وارثی و مقضی دینی و منجز وعدی علی بن ابی طالب×.(⁽¹⁾

حدیث دوم:

عن عبدالله بن عامر قال: قال رسول‌الله| لفاطمة: «یا فاطمة اما ترضین ان الله عزوجل اطلع علی

الارض فاختار اباک و زوجک.»(⁽¹⁾

حدیث سوم:

عن بریده قال: قال رسول الله|: «لکل نبی وصی ووارث و أن علیاً وصیی و وارثی».(⁽²⁾)

حدیث چهارم:

عن عمران بن الحصین قال: قال رسول الله| «علی منی وانا منه وهو ولی کل مؤمن ومؤمنة بعدی».(⁽³⁾

حدیث پنجم:

عنها (ام سلمة) قالت: «قال رسول الله| علی وشیعته هم الفائزون یوم القیامة».(⁽⁴⁾

از این قبیل احادیث، میر سید علی همدانی در کتاب خودش زیاد آورده است که دلالت بر اعتقاد قلبی او بر این احادیث می‌کند. و دیگر شکی باقی نمی‌ماند که

ایشان شیعه بوده‌اند.

4- آنچه که بین شیعیان کشمیر مخصوصاً بین دانشمندان شیعی معروف است شیعه مذهب بودن ایشان است.

5- در کتابی که به وی منسوب است(⁽¹⁾) تمام اعمال، وظائف و دعاهای روزمره که آمده است، طبق اعمال و دعاها و وظایف شیعه است. مثلاً در اذان علی ولی الله، حی علی خیر العمل وجود دارد.(⁽²⁾) همین طور مراسم کفن و دفن، تلقین گفتن و نماز جنازه خواندن نیز تقریبا مثل شیعیان بیان شده است.(⁽³⁾)

پس اگر وی سنی می‌بود قطعاً طبق مذهب اهل تسنن اذان و دعا، نماز و غسل انجام می‌دادند و آن اختلافی که میان فقه شیعه و سنی وجود دارد با توجه به آن معقول نبود وی طبق فقه شیعه عمل کند.

6- طریقه اوراد خمسه که وی بعد از نماز می‌خواندند در آن نیز بعد از شهادتین «علی ولی الله وفاطمه امة الله والحسن و الحسین صفوة الله، علی محبّیهم رحمة الله وعلی مبغضیهم لعنة الله» وجود دارد. اینها بخصوص «علی ولی الله» از

شعائر شیعه است. اگر وی سنی مذهب می‌بود، بعد از نماز این نحو اوراد نمی‌خواند.(⁽¹⁾)و(⁽²⁾)

3- 2- اما قرائن

تمام مورخان (چه شیعه و چه سنی) نوشته‌اند که بار سوم او با هفتصد نفر از علمای سادات از ایران برگشتند. آمدن او با هفتصد نفر از علمای سادات آن هم ایرانی دلیل بر شیعه بودن او است؛ چون وجود هفتصد تن از علمای سادات سنی یکجا بعید به نظر می‌رسد و تنها می‌تواند هفتصد تن از علمای سادات شیعیان در آن واحد، موجود باشند.(⁽³⁾)

از آنچه که بیان شد شکی باقی نمی‌ماند که وی شیعه بوده است. اما پاسخ این سوال که چرا در کتاب‌ها و منابع، این مسئله واضح و روشن نیامده است؟ این است که برای شخصیت‌هایی امثال وی مسئله مهم ترویج و گسترش دین اسلام در مقابل ادیان

دیگر درآن زمان بوده است و این احتمال نیز وجود دارد که او در تقیه بوده است.

چون

اکثریت جامعه کشمیر در آن زمان اهل تسنن بوده است، اما بی‌عمل و از دین بی‌خبر!!! و شاید اگر او مذهب خودش را ابراز می‌کرد نمی‌توانست

به هدف واقعی که احیاء فرهنگ اصیل اسلامی بود برسد لذا تقیه کرد و مذهب خودش را صراحتاً اظهار نکرد.

3- میر سید محمد همدانی

بعد از میر سید علی همدانی فرزند وی میر سید محمد همدانی اسلام را در کشمیر توسعه و گسترش داد. او هم با سیصد تن از علمای سادات وارد کشمیر شد. او با اینکه سن کمی داشت به درجاتی از کمالات و تقوی رسیده بود. او در مدت تبلیغ بدعت‌ها و منکرات خصوصاً شرابخواری را از ریشه کند. توسط او رئیس ارتش وقت نیز به اسلام پیوست.

در زمان او برای نخستین بار در کشمیر قوانین اسلامی به اجرا درآمدند. سید محمد تا سال 817 هجری قمری در کشمیر بوده و بعد از پدرش یک مبلغ موفق و توانا برای نشر و گسترش اسلام بوده است.

پیروان خاص او (میر سید محمد همدانی)، میر سید احمد اصفهانی و سید محمد خاوری نیز از ایران به کشمیر آمدند. و همین‌طور قاضی سید حسین شیرازی هم در همین دوره به کشمیر آمد.(⁽¹⁾)

بخش دوم: پیشینه تشیّع در کشمیر

1- شیعه و تشیّع

اشاره

واژه «شیعه» در لغت به معنی «پیرو، طرفدار و گروهی است که بر امری یک سخن شوند و همچنین بر گروه یاران اطلاق می‌شود».(⁽¹⁾)

تشیّع نیز در لغت به معنای ادعای پیروی کردن است، چنانکه وقتی گفته می‌شود «تشیّع الرجل» به معنای این است که این فرد ادعای شیعه بودن دارد البته به مذهب شیعه نیز «تشیّع» اطلاق می‌شود.(⁽²⁾)

شیعه،

در اصطلاح به مسلمانانی گفته می‌شود که علی بن ابی طالب علیه السلام را پس از رحلت پیامبر اکرم| خلیفه شرعی می‌دانند و عمل آنان را که در سقیفه بنی ساعده گرد آمدند و ابوبکر را به خلافت و جانشینی برگزیدند، نمی‌پذیرند.(⁽³⁾)

ابن خلدون می‌گوید: «بدان که شیعه در لغت عبارت است از یاران و پیروان و در عرف فقها و متکلمان گذشته و حال به پیروان علی علیه السلام و فرزندانش اطلاق می‌شود».(⁽¹⁾)

شهرستانی دایره معنایی شیعه را محدودتر کرده است و می‌گوید:

«شیعه کسانی هستند که تنها علی علیه السلام را پیروی کرده و معتقد به امامت و خلافت او، از طریق نص هستند و می‌گویند امامت از او خارج نمی‌شود مگر با ظلم».(⁽²⁾)

همان‌گونه که پیش از این گذشت طبق نقل مورخین و دانشمندان شیعیان، تشیع در کشمیر به همان اندازه پیشینه دارد که ورود اسلام در این سرزمین دارد.(⁽³⁾)

اما بخاطر کوتاهی شیعیان در تاریخ‌نویسی اطلاعات بیشتری از آن در دست نیست و همین سبب شد تا اهل تسنن هر سه نفر از این بزرگواران (سید شرف الدین موسوی معروف به بلبل شاه، میر سید علی همدانی و میر سید محمد همدانی) را به مذهب و عقائد خود نسبت دهند که با دلایلی که در بخش قبل ذکر شد ادعای آنها بی‌اعتبار و واهی است.

1- 1- سید محمد مدنی

شکی نیست که وی شیعه بوده است و همین مذهب را در کشمیر تبلیغ می‌کرده، گرچه اهل تسنن بسیار سعی و تلاش کرده‌اند که او را نیز به مذهب خودشان نسبت دهند. اما ادعا و دلایل آنان چون سست و قابل اعتنا نبود لذا نتوانستند در این مقصد موفق شوند.

آنان می‌گویند مرقد سید محمد مدنی تا به حکومت رسیدن علی مردان خان و پسرش ابراهیم خان، مرجع هر خاص و عام (اهل تسنن) برای دعا و نیایش بود. یعنی سنی بوده اما هنگامی‌که علی مردان خان - در سال 1059 هجری قمری برابر با 1651 میلادی - و پسرش ابراهیم خان - در سال 1073 هجری قمری - از طرف پادشان هند به حکومت کشمیر منتخب شدند، شیعیان در زمان ابراهیم خان که حاکم شیعه بود شبانه بر یک تختة چوبی «علی ولی الله» را نوشتند و بر سرِ در زیارت حضرت سید محمد مدنی نصب کرده‌اند و روزِ بعد شیعیان آمدند و ادعا کردند که چون سر در مرقد سید محمد مدنی «علی ولی الله»

نوشته است پس ایشان شیعه بوده است. لذا زیارت وی نیز متعلق به شیعیان است و به این شکل بر این زیارتگاه مستولی شدند.(⁽¹⁾) و دلیل دوم آنان این است که اگر او شیعه می‌بود حاکم و سلطان کشمیر این قدر به او احترام نمی‌کرد.(⁽²⁾)

اما این فقط یک ادعا بود که حقیقت ندارد زیرا:

اولاً: حاکمان آن زمان کشمیر متعصّب نبودند بلکه آنان بویژه سلطان زین العابدین حتی به هندوها و مراسم آن‌ها نیز احترام می‌گذاشتند. لذا فقط احترام گذاشتن آنان به سید محمد مدنی دلیلی بر سنی بودن وی نمی‌شود.

ثانیاً: علی مردان خان (1052 هجری) و پسرش ابراهیم خان 1073 هجری نیز از طرف حاکمان اهل تسنن هند، بر کشمیر حکومت می‌کردند. اگر ادعای آنان ذرّه‌ای حقیقت می‌داشت آنان مثل قضایای دیگر سریع به حاکمان هند گزارش می‌دادند و مثل مسجد آروت پس می‌گرفتند.(⁽¹⁾)

ثالثاًً: اگر در حکومت آنان ممکن نبود حتماً بعد ازآنان پس می‌گرفتند. اما چون این یک ادّعا بود و دلیلی نداشتند لذا بعد از آنان دیگر سعی نکردند مرقد سید محمد مدنی را از شیعیان پس بگیرند.

سید محمد مدنی از اهالی مدینه طیبه بودند به همین خاطر او را مدنی می‌گفتند، او نخستین بار در سال 796 ﻫ و در دوران حکومت سکندر وارد کشمیر شد.(⁽¹⁾) بعد از مدتی ایشان برای انجام کاری به ماوراء النهر رفتند و هنگام برگشت خانواده خودش را نیز به کشمیر آورد. و منطقه مالموه پرگنه بأنگل(⁽²⁾) را برای زندگی اختیار نمودند. وی برای تبلیغ و ترویج مذهب تشیّع سعی فراوان نمود و توانست تعداد زیادی را به تشیّع راهنمایی نماید.(⁽³⁾)

او علاوه بر علم، از کمالات روحانی و عرفانی هم برخوردار بود. وقتی که سلطان سکندر از شایستگی علمی و کمالات روحانی و عرفانی او مطلع گردید از سید محمد تقاضا کرد که در نزدیکی ایشان سکونت گزیند.(⁽⁴⁾) و در نزدیکی قصر خود در نوشهر سرینگر ساختمانی برای سید محمد مدنی ساخت و برای مراجعین و خادمین وی نیز عبادتگاهی ساخت.(⁽⁵⁾)

سلطان سکندر از او فیض می‌بردند و ایشان از بین علما و فضلای وقت کشمیر فاضل‌ترین شخصیت به شمار می‌آمد. و سلطان سکندر نسبت به ایشان احترام فوق العاده‌ای

قائل بودند. ایشان در سرینگر در سال 849 ﻫ دار فانی را وداع گفت و در محل مدین صاحب بخاک سپرده شد از آن زمان تا امروز مرقد ایشان بنام «مدین صاحب» مشهور است و سلطان زین العابدین بر مرقد او زیارتگاهی ساخت و در کنار این زیارتگاه، مسجد و حمام نیز بنا کرد و امروز تمام مردم کشمیر برای زیارت مرقد ایشان از دور و نزدیک می‌آیند و علی مردان و فرزندش ابراهیم خان در دوران حکومت خود دوباره زیارتگاه ایشان را بازسازی کردند.(⁽¹⁾)

این بنای زیارتگاه و مسجد در درگیری‌های فرقه‌ای

(که ذکرش در آینده خواهد آمد) در سال 1289 هجری و 1872 میلادی کاملاً تخریب شد. پس از آن دولت تا چند سال پیش برای بازسازی این دو بنای تاریخی اقدام نکرد اما بعدها دولت آنها تحت پوشش میراث فرهنگی قرار داد و بازسازی خوبی انجام داد و اکنون از وضعیت مناسب برخوردارند.

2- 1- سید حسین رضوی قمی

دومین مبلغ تشیّع در کشمیر، سید حسین قمی فرزند سید محمد قمی بوده که به کشمیر مسافرت نمود و در همان جا ساکن شد. وی در سال 821 هجری قمری از طریق پاکستان کنونی

وارد کشمیر شد و «احچه بل» سوپور را برای سکونت برگزید.

وی نیز مانند اجدادش در میدان علم و روحانیت به کمالاتی رسیده بود. لذا سلطان زین العابدین شیفتة او گردید و از علم او بهره کافی برد.

سلطان زین العابدین در دربار خودش سید حسین قمی را بر منصب امیر الامراء قرار داد و او را بعنوان رهبر کامل برگزید و مرید او شد.(⁽¹⁾)

سلطان زین العابدین باغ «زینه‌گیر» در «پرگنه سوپور» کشمیر را بطور عطیه به سید حسین قمی بخشید. ایشان حدود پنجاه سال به ترویج اسلام و نشر مذهب اهل بیت علیهم السلام در کشمیر، تبت، بلستان، کرگیل و لداخ مشغول بود.(⁽²⁾)

سید حسین قمی علاوه بر علم و اخلاق، کرامات زیادی را در کشمیر نشان داد. او در هشتم شعبان المعظم 871 هجری قمری در کشمیر دار فانی را وداع گفت و در همان باغ زینه‌گیر به خاک سپرده شد.(⁽³⁾)

سلطان به خاطر علاقه فراوانی که به سید داشت در تشییع و تدفین او شرکت کرد و بر مزار او بنائی ساخت که هم اکنون زیارتگاه صدها هزار عاشق اهل‌بیت علیهم السلام قرار گرفته است.(⁽⁴⁾)

او دو پسر بنام حاجی محمد سعید و آقا سید احمد داشت. حاجی محمد سعید بعد از این‌جا به مقام احمد پوره ماگام واقع در 30 کیلومتری در غرب سرینگر رفت و در همان جا چشم از جهان فرو بست و مرقد او نیز مرجع هر خاص و عام برای حاجت روائی است. و سادات احمد پوره موجود، از نسل همین آقای حاجی محمد سعید هستند.(⁽¹⁾)

شمس العلما مولانا سید علی حائری مجتهد زمان خود از نوادگان همین آقای حاجی محمد سعید بوده‌اند و در پنجاب زندگی می‌کردند.(⁽²⁾)

از نوادگان آقا سید احمد هم یک شخصیت برجسته بنام سید حسین رضوی در قرن 20 میلادی بروز کردند که مقام و جایگاهی که ایشان در حکومت دوگره داشتند به غیر از او نصیب هیچ کس دیگری نشد. ایشان در سال 1933 بکرمی(⁽³⁾) به دنیا آمدند و اولین فرد مسلمانی است که علاوه بر علوم عربی و فارسی درس آکیدمی انگلیسی هم فرا گرفته است و فقط در 25 سالگی به معاونت وزارت کشور منصوب شد.(⁽⁴⁾)

سلسله سادات رضوی از دودمان سید حسین قمی در طول تاریخ، علمای بزرگ را به جامعه تحویل داد که به تبلیغ و ترویج دین اسلام و مذهب اهل‌بیت علیهم السلام در کشمیر و

در دیگر نقاط جهان پرداختند. عرفای نامدار مانند آیت الله سید مرتضی کشمیری علم الهدی، آیت الله سید عبد الکریم کشمیری، آیت الله سید احمد کشمیری، آیت الله سید عبد الرسول، حاج سید حسن رضوی و حجت الاسلام و المسلمین سید صادق حسین رضوی رکه شالنه و ... از این سلسلة سادات می‌باشند.

سلسلة سادات رضوی در دوران انقلاب اسلامی ایران نیز حامی سرسخت نهضت امام خمینی در کشمیر بوده است(⁽¹⁾).

3- 1- ملا عالم انصاری

سلسلة ملا عالم انصاری به صحابی معروف پیامبر اسلام| می‌رسد.(⁽²⁾) زمانیکه سید حسین قمی وارد کشمیر شد یاران و همراهانی داشت که در کشمیر به تبلیغ پرداختند یکی از همراهان او ملا عالم انصاری بود. او با سید در سال 821 هجری وارد کشمیر شدند(⁽³⁾) و نزدیک زینه گیر جایی که سید حسین قمی ساکن شد در روستایی بنام «علاقه پور» براته سوپور سکونت اختیار کرد.

با سعی و تلاش و اخلاق کریمة ملا عالم انصاری تشیّع در این منطقه رونق یافت.

سلطان زین العابدین چون علم و عالم دوست بود از کمالات، علم و روحانیت ملا عالم انصاری متأثر شد و این علاقه زین العابدین به علما بویژه سید حسین قمی و ملاّ عالم انصاری، در تبلیغ مذهب تشیّع، خیلی مؤثر واقع شد. ملا عالم انصاری در سال 894 هجری قمری در منطقه براته وفات کرد و همان‌جا به خاک سپرده شد.(⁽¹⁾)

در این روستا و روستاهای همجوار تمام جمعیت شیعه اثنا عشری بودند. اما در سال 1289 هجری و 1872 میلادی درگیری شدیدی بین شیعیان و سنی‌ها اتفاق افتاد، که در اثر آن مردم این منطقه که فاصله زیادی به مناطق دیگر شیعه‌نشین داشتند، در برابر تهاجم و سخت‌گیری اهل تسنن ناچار شدند برای حفظ جان و آبروی خود، تغییر مذهب بدهند(⁽²⁾) و یا در تقیه بمانند و اما در اثر خفقان شدید نتوانستند تا آخر عمر حتی نزد فرزندان، اظهار عقیده کنند. لذا الآن تمام جمعیت این منطقه سنی‌نشین است.

4- 1- میر شمس الدین عراقی (اراکی)

اشاره

میر شمس الدین عراقی(⁽³⁾) در یکی از روستاهای بخش سولغان اراک به نام «کُن» در یک خانواده روحانی به دنیا آمده است.

اسم اصلی وی سید محمد و اسم پدرش سید ابراهیم (درویش سید ابراهیم) بوده است. نسب میر شمس الدین عراقی با 15 واسطه به امام موسی کاظم علیه السلام می‌رسد و مادر میر شمس الدین از سادات قزوین بوده است.

سال ولادت میر شمس الدین 845 ه-.ق می‌باشد. وی در یک خانواده عالم‌پرور بدنیا آمد ولی بخاطر پیری پدرش هزینه خانواده در نوجوانی به دوش میر شمس الدین افتاد و با وجود مشکلات زندگی، میر شمس الدین باز هم بیشتر اوقات خود را در مصاحبت عرفا و فضلای زمان خود میگذرانید.

میر شمس الدین ادبیات سطح عالی و تعلیمات مذهبی را نزد عارف بزرگ به نام سید محمد نوربخش تحصیل کرد.

بعد از وفات استادش میر شمس الدین زمان زیادی را در مصاحبت عرفای معروف زمان خود مانند: شیخ محمود بحر آبادی، حسین کوکئی، شیخ محمود سفلی، برهان الدین بغدادی، شمس الدین لاهیجی، شاه قاسم نوربخش بودند.

بخاطر مصاحبت زیادی با عرفا میر شمس الدین به مقام روحانی و معنوی نائل گردید. مقام و رتبة بالایی که میر شمس الدین در بین مشاهیر عالم نائل گردیده بود، علل و عوامل و نیز با در نظر گرفتن نتائج آن مجبوریم بپذیریم که علاوه بر علوم اسلامی و دینی وی بر علوم ظاهری و تجربی نیز تسلط کامل داشت.

علاوه بر شیعیان، مورخین اهل سنت نیز و حتی متعصبین آنها نیز نتوانستند شخصیت علمی میر شمس الدین را انکار کنند.

بطوری که مورخ حسن در برابر مقام علمی میر شمس الدین لب به اعتراف گشوده و با الفاظی همچون: «میر شمس الدین عالمی اجلّ و دانایی بی‌بدیل بود» و نیز «میر شمس الدین بعضی علوم غریبه را میدانسته و حسن بیان داشت» از او تعریف و تمجید کرده است.

مورخان دیگر اهل سنت نیز از او تعریف و تمجید کرده‌اند.

1- 4- 1- نقش میر شمس الدین عراقی

(⁽¹⁾) در ترویج تشیّع در کشمیر

گرچه پیش از میر شمس الدین عراقی، همان‌گونه که اشاره کردیم، علمای شیعی دیگری نیز به کشمیر آمدند و تمام عمرشان را در تبلیغ و ترویج تشیّع صرف نمودند. اما تشیّع از منطقه آنان و یا از چند روستای دیگر پا را بیرون نمی‌گذاشت و در همان مناطق محدود می‌ماند. و بعلت عدم تبلیغ مستمر، شیعیان نیز همچون اهل تسنن هیچ تمایزی با هندوها نداشتند. اما با ورود میر شمس الدین عراقی وضعیت شیعیان کاملاً فرق کرد و طولی نکشید که با تلاش و زحمت وی مذهب تشیّع، مذهب رسمی کشور اعلام شد و در مسجد جامع و در دیگر مساجد کشمیر خطبه بنام ائمه معصومین علیهم السلام خوانده شد.(⁽²⁾)

او با یک برنامه‌ریزی دقیق و کارشناسی شده در کشمیر برای ترویج اسلام و

تشیّع، کار خود را ادامه داد، و علاوه بر تبلیغ شخصی، مریدان خود را نیز به مناطق مختلف و دور افتاده کشمیر برای تبلیغ اعزام می‌کرد. او در هر محله، روستا، شهر مساجد می‌ساخت. در نتیجه 24 هزار خانواده هندو با همت ایشان با میل و به اختیار خودشان دین اسلام را پذیرفتند.(⁽¹⁾)

2- 4- 1- سفر اول میر شمس الدین عراقی به کشمیر

میر شمس الدین عراقی دو بار به کشمیر سفر کرده‌اند. اولین بار وی در سال 882 هجری از طرف سلطان حسین بایقرای هراتی پادشاه خراسان، به عنوان سفیر او با هدایایی گران قیمت از جمله جامة مخصوص سلطان حسین بایقرا نزد حسن شاه، پادشاه کشمیر آمد.(⁽²⁾)

میر شمس الدین عراقی گرچه بعنوان یک سفیر، از طرف سلطان حسین بایقرا حاکم خراسان، به کشمیر آمده بود. اما دغدغه اصلی او تبلیغ دین ناب محمدی بود. او بار اوّل طبق نقل تمام مورخین هشت سال در کشمیر ماند.(⁽³⁾) و در زمان سلطان

فتح شاه به خراسان برگشت.

اما کارهایی که او در این مدت انجام داد دلالت بر این می‌کند که او علاوه بر یک عالم و روحانی، روان‌شناس فوق العاده‌ای بود. هنگامی که او به کشمیر آمد با مشاهده تمدن و فرهنگ بومی کشمیر به ویژه علمای آنها، دریافت که توجه خاصی به مسائل معنوی و روحانی و عرفانی دارند.

دوستی بین شیخ اسماعیل - که سلطان حسن شاه پادشاه کشمیر به او لقب و عنوان شیخ الاسلام داده بود - و میر شمس الدین عراقی باعث شد که مردم میر شمس الدین را عارف و محقق برجسته بدانند و چون میر شمس الدین عراقی بعضی از علوم غریبه را می‌دانسته است که در آن زمان در کشمیر رایج نبود. از اینرو حسن شاه در کتاب خودش این واقعه را به این نحو ذکر نموده است: «میر شمس الدین عراقی تا عرصه هشت سال در این‌جا اقامت نموده و خود را بنا بر تقیّه در مسلک مریدان بابا اسماعیل کبروی که شیخ وقت بود در آورد و ارادتِ خاص نسبت به او ظاهر کرد و حیثیتی به هم رسانید، چون بر تقیّه ذاتی و وضع شایستگی و آراستگی ظاهرش، زبان و حسنِ بیانی که داشت و بعض علوم غریبه می‌دانست. شاید بابا اسماعیل به مریدان خود گفته باشد که مصاحبت این مغل (شخص) غنیمت پندارند».(⁽¹⁾)

علم و فضل و کمالات و ریاضت میر شمس الدین عراقی چنان بر بابا اسماعیل

تأثیر گذاشت که به گفته نویسندة تحفهًْ الاحباب - کتابی جامع و تاریخی که در قرن 10هجری درباره زندگی میر شمس الدین نوشته شده است- بر دست میر شمس الدین بیعت نموده است و باباعلی نجار که شاگرد خاص بابا اسماعیل بوده‌اند

نیز مسلک میر شمس الدین را اختیار نموده است.(⁽¹⁾)

گرچه کلام فوق نویسندة تحفهًْ الاحباب در مورد بابا علی نجار از تاریخ واقعات کشمیر و تاریخ حسن تایید می‌شود. اما دربارة بابا اسماعیل کسی غیر از او ذکر ننموده است و کمی بعید به نظر می‌رسد، چون در سفر دوم میر شمس الدین به کشمیر، بابا اسماعیل نیز یکی از مخالفان میر شمس الدین حساب می‌شود.

به این ترتیب میر شمس الدین بعد از گذراندن مأموریت هشت ساله خود به خراسان برگشت برخلاف مورّخان و نویسندگان که سفر دوم میر شمس الدین را - که بعد از 12 سال بوقوع پیوست - ثمربخش می‌دانند، سفر اول وی نیز پرثمر بوده است. ایشان در این سفر توانسته بود افراد شاخص و همین‌طور فرصت‌ها و موانع تبلیغ را در کشمیر دقیقاً شناسایی کنند و اعتماد بعضی از علمای روشن دل را به خود جلب کنند. میر شمس الدین عراقی در سال 890 هجری قمری به خراسان برگشت و از دستگاه سلطان میرزا حسین کنار کشید.

یکی از تهمت‌هایی که مخالفان به میرشمس الدین عراقی می‌زنند، این است که بعد از برگشت وقتی سلطان میرزا از مذهب و مکتب درونی میرشمس الدین آگاه شد او

را از کار برکنار کرد و دیگر هیچ منصب و مسئولیتی به واگذار نکرد.

در جواب باید گفت:

همان‌طور که یکی از مورّخین و شخصیت‌های برجستة کشمیری آقای انیس کاظمی ثابت کرده است که میرزا حسین حاکم خراسان، شیعه مذهب بوده است و دلیل خوبی هم ارائه کرده است. او قول مجتهد جامع الشرائط محقق کبیر شیخ بهاءالدین عاملی را برای اثبات مدعای خود می‌آورد که در رساله‌ای بنام توضیح المقاصد از شیخ بهاء الدین آمده است.

«السادس عشر (من شهر ذی الحجه) فیه توفی السلطان العادل سلطان حسین میرزا البایقرا (911) احد عشر وتسع مئة وکان له میل تامٌّ الی التشیّع ولم یتمکن من اظهاره وکانت ولادته فی محرم 779 تسع وسبعین وسبع مأة»(⁽¹⁾)

سلطان حسین بایقرا میل و رغبت کامل به مکتب تشیع داشت اما نتوانست آن را اظهار کند.

اگر این را هم ما بپذیریم که او شیعه نبوده است اما باز هم از آن سنی‌های متعصّب نبوده که بخاطر عقیده و مذهب، میر شمس الدین عراقی را بیرون کند. لذا این صحت ندارد بلکه حقیقت این است که خود او از مقام سفارت استعفا

کرد.

دیدار میر از کشمیر برای زمینه‌سازی جهت تبلیغ تشیّع بسیار ثمربخش بود وی روابط دوستانه‌اش را با رجال برجسته و سلاطین کشمیری توسعه داد «رینه‌ها» و «چاک‌ها» و شاگردان و جانشینان میر سید علی همدانی و دیگرانی که طرفدار علی و اهل بیت علیهم السلام بودند، عمیقاً تحت تأثیر میر قرار گرفتند. از آن پس راه برای تبلیغ تعالیم دینی و شیعی برای میر شمس الدین هموار شد.

طبق نقل مورّخان میر شمس الدین عراقی در سال 902 هجری قمری یعنی بعد از 12 سال به کشمیر اعزام شد.

3- 4- 1- سفر دوم میر شمس الدین عراقی به کشمیر

در اواخر سال 901 هجری میر شمس الدین با گروهی از مبلغان و خانواده، شهر «ری» را ترک کردند. این گروه پس از اظهار ارادت به آستان مقدس رضوی در «مشهد» از طریق «قندهار»، «مولتان» و «سلت رنج» بسوی کشمیر حرکت کردند. و در اوائل بهار سال 902 ﻫ آنان از مسیر پونچ، باره مولا، وارد سرینگر شدند. طبق نقل نویسنده واقعات کشمیر و تاریخ حسن میر شمس الدین عراقی قبل از آمدن خود بابا علی نجار را که در سفر اول با میر شمس الدین بیعت کرده بود، آگاه ساخته بود.(⁽¹⁾)

طبق نقل مورخین میر شمس الدین عراقی هنگامی‌که وارد باره مولای کشمیر شد مورد استقبال گرم بابا علی نجار و بابا اسماعیل و دیگران قرار گرفت.

و بعد از ورود به سرینگر پایتخت کشمیر بابا علی نجار، با تمام احترام و عرض ادب میر شمس الدین عراقی را به آستانه میر سید علی همدانی برد. و تمام شاگردان خود را تحویل میر شمس الدین داد.(⁽¹⁾) و به این ترتیب میر شمس الدین عراقی فعالیت تبلیغی خودش را آغاز نمود.

2- وضعیت دینی و فرهنگی مردم کشمیر هنگام ورود میر شمس الدین

قبل از اینکه ما فعالیت تبلیغی میر شمس الدین عراقی را مورد بحث قرار دهیم، بر اوضاع دینی و فرهنگی آن زمان مردم کشمیر مرور کوتاهی بکنیم.

در کشمیر گرچه بعد از به حکومت رسیدن «شاه میر» 743 هجری، حاکمان بعدی آن مسلمان بودند اما با آنکه مسلمان بودند کاری با غیر مسلمانان نداشتند. هندوها در عقائد مذهبی در کمال آزادی بودند و تمام رسم و رسومات را به راحتی به اجرا در می‌آوردند. تا اینکه سلطان سکندر در سال 796 هجری به حکومت رسید. او یک

مسلمان متعصّب بود و نخستین سلطان کشمیر است که قوانین اسلامی را با قاطعیت به اجرا درآورد. او استفاده از الکل و سایر مشروبات مست کننده را منع و قمار و رقص با زنان و روسپی‌گری و نواختن آلات موسیقی را ممنوع ساخت و نیز خود کشی زنان بیوه (ستی)(⁽¹⁾) را ممنوع کرد.

او چنان بتخانه‌ها را خراب و ویران کرد که مردم کشمیر لقب «بت شکن» به او دادند. بر اثر سختگیری او تمام مردم کشمیر از صغیر و کبیر خواه به میل و اختیار و یا به طریق جبر و اکراه به هر حال، گردن اطاعت در برابر او فرود آورده بودند.(⁽²⁾)

در دوران سلطنت او شخصیت‌های برجسته دیگری از جمله میر سید محمد همدانی و سید محمد مدنی نیز به کشمیر آمدند و مردم علاقه فروانی به آنان داشتند. و وجود اینان در کنار سلطان سکندر، محرک خوبی برای بت‌شکنی او بود.

اما بعد از درگذشت سلطان سکندر «بت شکن» فرزندش علی شاه در سال 817 هجری زمام امور را به دست گرفت و بعد از او، شاهی خان با لقب سلطان زین‌العابدین سال فوت 878 هجری حکومت خود را آغاز کرد و تقریباً نیم قرن بر کشمیر فرمان

راند. او به نام بدشاه «شاه بزرگ» در کشمیر معروف است.

سلطان زین العابدین در تاریخ کشمیر همان موقعیت را دارد که شاه عباس در ایران، سلیمان اعظم در ترکیه عثمانی و اکبر شاه در هند دارند.(⁽¹⁾)

سلطان زین العابدین در روش سیاسی سلطان سکندر بت شکن تجدید نظر کرد و با هندوها رفتار خوبی را روا می‌داشت. و نیز خراج و جزیه را از آنها برداشت و معبدهای هندوها را به آنان برگرداند.

معبدهایی که سکندر خراب و ویران کرده بود دوباره بازسازی شدند، و علاوه برآن مجدداً نیز به ساخت و ساز معبدها و بتخانه‌ها دست زدند. هندوهایی را که در جریان سلطنت سکندر از کشمیر گریخته بودند به کشمیر فرا خواند و آشکارا یک آزادی عمومی را برای تمام مذاهب اعلام داشت. او کشتن گاو را تحت تأثیر هندوها دو باره ممنوع اعلام کرد(⁽²⁾) و نیز اجازه داد رسم ستی(⁽³⁾) ادامه یابد.(⁽⁴⁾) مسلمان‌ها در جشن‌های هندوها شرکت می‌کردند. رسم و رسومات آنها در کشمیر رواج پیدا کرده بود و علاوه بر

عموم مردم، علما، قاضی‌ها و حتی سادات هم از انجام این رسومات مشترکانه هیچ ابایی نداشتند.(⁽¹⁾)

وضعیت مسلمانان تا آنجا وخیم شده بود که زنان مسلمان همان کارهایی را انجام می‌دادند که برهمن‌ها (روحانیون هندوها) به آنها دستور داده بودند. علما و سادات هم زنان خودشان را از این کارهای خلاف شرع منع نمی‌کردند. و دیگر در کشمیر مسلمانان فقط به اسم مسلمان بودند و در عمل و رفتار هیچ تفاوتی با هندوها نداشتند. و این وضعیت تا ورود میر شمس الدین عراقی ادامه داشت.(⁽²⁾)

3- فعالیت میر شمس الدین در کشمیر

اشاره

فعالیت میر شمس الدین عراقی، پس از ورود به کشمیر را میتوان در سه محور زیر خلاصه کرد:

الف - فعالیت‌های تبلیغی

ب - فعالیت‌های فرهنگی

ج - فعالیت‌های علمی

1- 3- فعالیت تبلیغی

اشاره

میرشمس الدین عراقی، بعد از ورود به کشمیر با عموم مردم محلی روابط دوستانه و صمیمانه برقرار کرد و آنان را با تعالیم و معارف اهل بیت علیهم السلام آشنا کرده به مذهب تشیّع دعوت می‌نمود.

اما از آنجا که میر شمس الدین عراقی پیش از این نیز 8 سال در کشمیر زندگی کرده بود(⁽¹⁾) لذا آشنائی و آگاهی کامل از فرهنگ و تمدن کشمیری‌ها بدست آورده بود وی به طرز زندگی قبیله‌ای کشمیری‌ها پی برده بود که تصمیمات رئیس قبیله مورد پذیرش واقع می‌گردد. دوم اینکه جامعه کشمیر جامعه‌ای است که بخاطر سابقه عرفان و گرایشات معنوی خیلی با آن مأنوس هستند لذا وی فعالیت تبلیغی خود را در همین راستا انجام داد.

میر شمس الدین عراقی در تبلیغ، تک تک افراد رؤسای قبیله‌ها و افراد پرنفوذ در دولت و سیاست را مورد توجه قرار می‌داد و آنان را به تشیّع دعوت می‌کرد لذا می‌بینیم

که بابا علی نجار، اولین کسی بود که با میر شمس الدین عراقی بیعت کرد. سپس موسی رینه و کاجی چک و غازی چک افراد با نفوذ در دولت و سیاست، مذهب میر شمس الدین عراقی را پذیرفتند و با وی بیعت نمودند(⁽²⁾) در

حالی‌که موسی رینه در آن زمان نخست وزیر کشمیر بوده است. وی محبت و ارادت خاصی نسبت به میر شمس الدین عراقی پیدا کرد و خودش را برای هر نوع کمک در اختیار میر شمس الدین عراقی قرار داد. با سعی و تلاش میر شمس الدین عراقی جمعیت زیادی به تشیّع پیوست. و مذهب تشیّع روز به روز توسعه و گسترش پیدا می‌کرد.

اما در همین حال یک سری موانع و مشکلات برای فعالیت میر شمس الدین عراقی بوجود آمد که میر مجبور شد کشمیر را ترک کند و به لداخ و اسکردو برود.

1- 1- 3- موانع تبلیغی میرشمس الدین عراقی

1- مخالفت بعضی از علما و ملاّهای درباری

(⁽¹⁾)

در کشمیر از همان زمان ورود اسلام علما اثر و نفوذ زیادی در دربار و به روی شاهان کشمیر داشتند. آنان از موقعیت و امکانات خوب دولتی برخوردار بوده‌اند. اما از زمانی‌که میر شمس الدین عراقی به کشمیر آمد، چون او یک مبلّغ وارسته و عالم به علوم غریبه(⁽²⁾) بود، بین مردم جایگاه و مقام خاصی پیدا کرد و علاوه بر محبوبیت روز افزون بین اقشار ملت، خود بین دولت مردان نیز نفوذ زیادی پیدا کرد و بعضی از مسئولان کشور نیز پیرو او شده بودند. علما و مبلّغین درباری با وجود میر موقعیت خود شان را در خطر دیدند لذا برای بیرون راندن وی دست به

مخالفت و توطئه علیه میر شمس الدین عراقی زدند و نیز سید محمد بیهقی را علیه او تحریک کردند.

2- درگیری با سید محمد بیهقی

پس از موسی رینه، سید محمد بیهقی در سال 907 هجری به نخست وزیری رسید. گرچه اجداد سید محمد بیهقی از منطقه شیعی سبزوار بودند. اما برای منافع سیاسی خود، شدیداً با تبلیغات میر شمس الدین عراقی مخالفت می‌ورزید.(⁽¹⁾) مخالفت سید محمد بیهقی، با میر شمس الدین عراقی علتهای زیر را داشته است:

الف - رقابت سیاسی که او با شاگرد و مرید میر شمس الدین عراقی بنام موسی رینه داشت؛

ب - رد خواستگاری سید محمد با دختر میر؛

گرچه سید محمد در ابتدا بخاطر فضای عمومی به حلقه دوستان میر پیوسته بود. اما رد پیشنهاد ازدواج سید محمد با دختر میر از سوی وی، این فاصله درونی را بیشترکرد. بویژه پس از آنکه مخالفان میر آن را نزد او بزرگ جلوه داده آنرا توهین به سید محمد دانستند و توانستند او را علیه میر شمس الدین عراقی تحریک کنند.

گرچه بعضی از مریدان و شاگردان، برای جواب مثبت به پیشنهاد ازدواج سید

محمد، سیادت او را نیز پیش میر شمس الدین عراقی مطرح نمودند. اما میر باز هم قبول نکرد بلکه سید محمد را فاسق و فاجر قلمداد کرده و گفت: «کسی که مرتکب کبائر و مروّج خمر و فسق و فجور بوده باشد هرگز دل من به او مائل نمی‌شود. گرچه سید رضوی باشد(⁽¹⁾) و از طرفی من از مواصلت با سلاطین و حکّام و ارباب دولت و اهل دنیا بسیار متنفرم و هرگز این کاررا نمی‌کنم».(⁽²⁾)

سید محمد با رد پیشنهاد و با تحریک مخالفان میر شمس الدین عراقی بیشتر با او مخالفت ورزید.

ج - درگیری و زدوکوب دیوان سید محمد توسط میر.

روزی میر شمس الدین عراقی با رئیس دفتر سید محمد - که غیر مسلمان بود - درگیر شد و او را مورد ضرب و شتم قرار داد. سید محمد که قضیه ردخواستگاری را هنوز از یاد نبرده بود با این اقدام میر بیشتر خشمگین شد و در واکنش به آن، با دستگیری شاگردان و مریدان میر، و ضرب و شتم آنان مقابله به مثل کرد.

این عوامل باعث شد میر شمس الدین عراقی بناچار کشمیر را بسوی «اسکردو» و «لداخ» ترک کند.

2- 1- 3- سفر میرشمس الدین عراقی به اسکردو و لداخ

گرچه دیر یا زود میر شمس الدین عراقی به اسکردو و لداخ (جایی که بیشتر جمعیت غیر مسلمان بودند)(⁽¹⁾) می‌رفت. اما عوامل گذشته سبب تسریع این سفر شد.

میر شمس الدین عراقی هنگامی که تصمیم به سفر و ترک کشمیر گرفت، موسی رینه که در آن زمان مقام رئیس اعظم داشت، برای منصرف ساختن میر از این سفر خیلی سعی و تلاش کرد اما میر شمس الدین عراقی قبول نکرد و گفت تا زمانی که او (سید محمد بیهقی) در کشمیر بر سر قدرت باشد من هرگز در کشمیر نمی‌مانم سپس میر شمس الدین عراقی با 50 الی 60 نفر از مریدان و شاگردان بسوی اسکردو و لداخ حرکت کرد.(⁽²⁾) میر شمس الدین عراقی در اسکردو نیز فعالیت تبلیغی و دینی خود را شروع کرد و توانست جمعیت زیادی را به تشیّع هدایت کند. بویژه پس از آنکه می‌گویند راجه - پادشاه - آنجا به مرض صعب العلاج مبتلا بود. اما خداوند به دست میر شمس الدین عراقی او را شفا بخشید(⁽³⁾) که موجب اسلام و تشیّع بیش از پیش مردم منطقه از جمله راجه آن منطقه شد.

میر شمس الدین عراقی با دیدن وضعیت مناسب برای تبلیغ، به شاگردان و

مریدان خود دستور تخریب بت خانه‌های منطقه را داد(⁽¹⁾). و امر کرد که جای بتخانه‌ها مسجد بسازند. تبلیغ آنان باعث شد که مردم از رسم و رسومات هند و و بودائی دست کشیدند و آئین اسلام را پذیرفتند.(⁽²⁾)

اما در وادی کشمیر، موسی رینه شاگرد و مرید میر شمس الدین عراقی از رفتن او به اسکردو و لداخ خیلی ناراحت بود و همیشه آرزوی بازگشت میر شمس الدین عراقی را می‌کرد و از اقدام سید محمد که موجب شده بود میر شمس الدین عراقی کشمیر را ترک کند، بویژه قول نیامدن میر شمس الدین عراقی تا زمان حکومت سید محمد، او را بیشتر ناراحت می‌کرد. لذا او چاره‌ای جز مخالفت و شورش علیه سید محمد ندید. لذا او علیه سید محمد دست به شورش زد و در جنگی که بین او و سید محمد در سال 907 هجری اتفاق افتاد توانست سید محمد را شکست داده به قتل برساند. گرچه بعد از سید محمد، شمس چک به نخست وزیری رسید اما او نیز به دست موسی رینه به هلاکت رسید. و به این ترتیب موسی رینه در سال 907 هجری دوباره به نخست وزیری راه یافت. سپس بابا علی نجار، مرید میر شمس الدین عراقی را مأمور کرد که هر چه سریع‌تر این خبر را به میر شمس الدین عراقی برساند. میر شمس الدین عراقی هنگامی

که خبر کشته شدن سید محمد را شنید بجای خوشحالی غمگین شد و شعر ذیل را خواند:

او

نیز گذشت ازین گذرگاه

آن

کیست که نگذرد از ین راه(⁽¹⁾)

میر شمس الدین عراقی که قبل از این خبر، می‌خواست

از اسکردو به لداخ برود از سفر به لداخ منصرف شد و تصمیم به برگشت به کشمیر گرفت. اما قبل از حرکت، مردم منطقه و حاکم آنان از میر شمس الدین عراقی تقاضا کردند برای تبلیغ و قرآن آموزی بعضی از شاگردان خود را در آنجا مستقر سازد. میر شمس الدین عراقی نیز به تقاضای آنان پاسخ مثبت داد و بعضی از شاگردان از جمله ملک حیدر را در همانجا برای تبلیغ مأمور کرد و افرادی را قرار داد.(⁽²⁾)

میر شمس الدین عراقی بعد از بازگشت به کشمیر کارهای تبلیغی خود را دوباره با زبان، قلم، و حتی با شمشیر از سرگرفت.

3- 1- 3- انهدام بتخانه‌ها و ساخت مساجد و بناهای اسلامی به جای آن

همان‌طور که پیش از این نیز بدان اشاره شد، گرچه در زمان حکومت سلطان سکندر بت شکن قوانین اسلامی در کشمیر رایج شده بود اما بعد از او بویژه در دوره سلطان زین العابدین، بت پرستی و فرهنگ غیر اسلامی دوباره به کشمیر بازگشت

و علاوه بر بازسازی بتخانه‌های ویران شده، بتخانه‌های زیادی دوباره ساخته شد و مردم نیز با آنها مأنوس بودند. میر شمس الدین عراقی وقتی دریافت که بزرگ‌ترین مانع پیشرفت اسلام همین بتخانه‌ها هستند. چون هندوها علاوه بر فعالیت غیر اسلامی در آنها، علیه مسلمانان نیز توطئه می‌کردند لذا تصمیم برای تخریب آنها گرفت.

لذا بتخانه‌های زیادی را ویران کرد تا اینکه «مکسر الاصنام» لقب گرفت(⁽¹⁾). در منابع تعداد بتخانه‌هایی که از دست او تخریب شده‌اند 3943 گفته شده است.

محقق و شاعر معروف کشمیری سید انیس کاظمی در این باره می‌نویسند:

میر شمس الدین عراقی در تخریب و شکستن بتخانه به مقام و جایگاهی دست یافت که تا اکنون از صدر اسلام فقید المثال است. او در کشمیر و تبت (لداخ) 3943 بتخانه را خراب و ویران کرد. و جای آنها مساجد و دیگر بناهای اسلامی بنا کرد.(⁽²⁾)

ممکن است این گفته، اغراق آمیز باشد. اما در این شکی نیست کارهائی که وی برای تبلیغ اسلام انجام داده است، نه قبل و نه بعد از او، کسی همچنین کارهایی را انجام نداده است. اما بخاطر تعصّب و دشمنی برعلیه شیعه، در عموم منابع کشمیر (که مورخان سنی آنرا نوشته‌اند) فعالیت او چندان ذکر نشده است و او را فقط مؤسس تشیّع در کشمیر ذکر کرده‌اند. میرشمس الدین عراقی علاوه بر مورّخان اهل

تسنن، از طرف شیعیان نیز مورد غفلت واقع گردیده است و تا اکنون حتی یک کتابچه مستقل نیز بعد از آن دوره، راجع به او و فعالیت‌هایش چاپ نشده است. لذا میر شمس الدین هنوز بین شیعیان ناشناخته است.

2- 3- فعالیت‌های فرهنگی میر شمس الدین عراقی

اشاره

میرعراقی همراه با فعالیت دینی، فعالیت‌های فرهنگی زیادی را نیز انجام می‌داد فعالیت‌های فرهنگی میر از قرار ذیل بود:

1- 2- 3- ساخت عبادتگاه در زدی بل

میر شمس الدین عراقی زمانی‌که بار اول در سال 882 هجری به کشمیر آمد، در منطقه زدی بل که حدوداً در فاصله 8 کیلومتری سرینگر، پایتخت کشمیر واقع است بخاطر خوش آب و هوا بودن و فضای سر سبز می‌خواست در آنجا مکانی بسازد. اما چون تصمیم بر ماندن در کشمیر را نداشت لذا از تصمیم خود منصرف شد.

اما زمانی که او بعد از 12 سال برگشت این زمین را پیش از آن، سلطان فتح شاه، پادشاه کشمیر به موسی رینه نخست وزیری خود بخشیده بود. و در آنجا زندگی می‌کرد اما هنگامی که موسی رینه از تصمیم قبلی میر باخبر شد تمام آن زمین را به همراه خانه خود به میر بخشید.(⁽¹⁾)

میر شروع به ساخت بنا کرد و برای مصالح آن از مناطق دور و جنگلی از درختان صنوبر، چوب برای آن تهیه کرد اما کار بنایی آن در وسط کار بخاطر مخالفت علمای متعصّب اهل تسنن، و درگیری میر با سید محمد بیهقی که منجر به ترک کشمیر شد متوقف گردید. اما هنگامی که میر بعد از دو ماه پس از قتل سید محمد بیهقی به کشمیر برگشت کار ساخت آن را از سرگرفت و مکانی با عظمت و جلالت، وسیع و عریض ساخت که روی زمین نظیر نداشت(⁽¹⁾) و در اطراف این عبادتگاه، حمامی ساختند که یکی از عجائب فن معماری بود و این حمام بدون سوزاندن هیزم تا مدتی زیاد گرم می‌ماند(⁽²⁾) تاریخ این بقعه به این نحو نوشته شده است.

«بنیت هذه البقعة الموسومة المتبرکة الشریفة الشمسیّة النور بخشیه فی التاریخ سنة تسع وتسع مأتة من الهجرة النبویّة علیه الصلواة والتحیة»(⁽³⁾)

2- 2- 3- بازسازی آستان میر سید علی همدانی

مکانی که سلطان سکندر بت شکن 796 هجری آن را برای میر سید محمد فرزند میر سید علی همدانی، ساخته بود. اما علاوه بر کوچک بودن در اثر آتش‌سوزی‌های متعدد آسیب زیادی دیده بود. لذا میر شمس الدین برای توسعه و گسترش آن و برای محفوظ ماندن آن از آتش سوزی‌های مجدد، تمام خانه‌های اطراف آن را خرید و آن را بازسازی کرد. حیاط آن را نیز وسعت داد ونیز یک «لنگر خانه»(⁽¹⁾) برای غذای مستمندان و فقیران در کنار آن درست کرد و تولیت آن را نیز در دست داشت.(⁽²⁾)

3- 2- 3- ساخت مساجد

یکی از کارهای معمول میر شمس الدین ساختن مساجد جای بتخانه‌ها بود او مساجد زیادی در کشمیر بنا کرد. اما اطلاعات زیادی در این باره در منابع نیامده است.

4- 2- 3- احیای فرهنگ جهاد

یکی از برجسته‌ترین صفات میر این بود که در دست او همواره همراه قلم شمشیر نیز وجود داشت(⁽³⁾) و این صفت در عالمان کم دیده شده است. در منابع تاریخی آمده است میر شمس الدین مردی دلاور و با همتی بلند بود. در میدان جنگ پیشاپیش

سپاهیان بود و در فنون جنگی نیز ید طولایی داشت.

وقتی وارد جنگ می‌شد مانند شیر به کفار حمله‌ور می‌شد. وقتی در جنگ جراحتی به بدن او می‌رسید او بدون توجه به آن تا پایان جنگ با کفار می‌جنگید. مریدانش هم وقتی شجاعت او را در میدان جنگ می‌دیدند نیز نیرو و انرژی به خود می‌گرفتند و از جان خود گذشته پروانه‌وار دور او می‌گشتند. تا وقتی که دست به پیروزی نمی‌زدند

حاضر به ترک میدان نمی‌شدند و معمولاً این درگیری‌ها

هنگام تخریب بتخانه‌ها و انهدام معبدها صورت می‌گرفت.

بزرگترین این درگیری‌ها در نواحی سرینگر جایی بنام «ذال دگر» اتفاق افتاد. در آنجا بتخانه معروف هندوها بنام بتخانه باخی رینو وجود داشت. این بتخانه مرکز هندوها بشمار می‌رفت. میر این بتخانه را تخریب سپس اسم این منطقه را اسلام‌پور گذاشت(⁽¹⁾).

در این جنگ مریدان و شاگردان او نیز از جمله، موسی رینه و قاضی محمد قدسی حضور داشتند.

علاوه بر آن، او با مرتدین نیز وارد جنگ می‌شد تا آنان را هدایت کند.

مصنف بهارستان شاهی(⁽²⁾) در این باره چنین می‌نویسد:

«کارهای بزرگ و امور عظام که ملک کاجی چک بحکم فرمان حضرت شمس الدین

محمد عراقی بجا آورد، قتل کفار و کشتن مشرکان این دیار است و آن‌چنان بود که در عهد حکومت ملک موسی رینه جمله کفره و فجرة این ولایت را مسلمان ساخته بودند، بعضی از ایشان بجماعت ملوک و امراء این دیار طریق ارتداد پیش گرفتند و به رسوم کفر و شرک رجوع نمودند و مرتد شده باز به بت‌پرستی‌ها در آمدند و بعضی دیده کفر نقل می‌کردند(⁽¹⁾) که در وقت عبادت اصنام و بت‌پرستی‌ها، قرآن مجید و فرقان حمید را کرسی ساخته زیرسرین گرفتند و بر سر کلام ربانی تنزیل سبحانی نشسته، عبادت اصنام به جا می‌آورده‌اند و چون اخبار و اوضاع این احوال به سمع مبارک حضرت میر شمس الدین عراقی رسید، آن حضرت ملک کاجی چک را در پیش خود طلبید و همراه ولی ملک علی و خواجه احمد که هر دو مرید و مشیران ملک مذکور بودند، به حضور فائزالسرور حاضر آمدند. آن حضرت به ایشان فرمود که این جماعت کفره که بعد از اسلام انقیاد از سر انکار و عناد طریق ارتداد می‌نمایند،

اگر ایشان را حد شرعی و تحذیر حکمی نمی‌توانید آورد ما را واجب و لازم است که از این دیار جلای وطن نماییم و در وقت نهضت مانع و مزاحم نشوید... کاجی ملک جهت امتثال فرمان آن حضرت با مرید و مشیران خود مشورت نمود و قرار بر قتل کفار دادند و در آن وقت عاشورا نزدیک بود و ایام همان عاشورا موعد کشتن ایشان ساختند و در تاریخ سنه نهصد و بیست و چهار که حساب کشمیر به نود و چهارم بود در عاشورا قریب هفتصد، هشتصد کافر مرتد را کشتند(⁽²⁾) و در آن وقت از جمله کفره

این دیار آن جماعت بزرگ و صاحب دولت و ارباب حکومت بودند و هر یکی از ایشان صاحب اختیار و اهل تصرّف صد خانوار دیگر از کفار و مشرکان بودند و کافران و مشرکان تمام کشمیر را به ضرب شمشیر مطیع و منقاد ساختند».

5- 2- 3- ایراد خطبه به اسم دوازده امام در مسجد جامعه

میر با فعالیت دینی و فرهنگی خود توانست شرایطی به وجود بیاورد که خطبه مسجد جامعه و دیگر مساجد کشمیر به اسم امامان شیعه خوانده شود.

ایراد خطبه به اسم دوازده امام دلیل کافی برای موفقّیت فعالیت تبلیغی میر شمس الدین است. چون با آنکه مبلّغان شیعی پیش از آن نیز به کشمیر آمده بودند اما این مسلّم است که مذهب تشیّع در نهایت اقلّیت بوده است. اما میر شمس الدین توانست تشیّع را چنان گسترش بدهد که خطبه به اسم دوازده امام ایراد شود.

اما این خطبه به اسم دوازده امام بعد از میر شمس الدین توسط میرزا حیدر ممنوع اعلام شد. در منابع این واقعه چنین آمده است:

از ترس تهدیدات و تخویفات میرزا حیدر هیچ کس از مردم این ممالک نام ائمه معصومین علیهم السلام بر زبان نمی‌توانستند بیاورند.(⁽¹⁾)

این خطبه علاوه بر مسجد جامعه در مساجد دیگر کشور نیز ایراد می‌شد. همان گونه که در بهارستان شاهی آمده است «در زمان دولت چک نیز خطبه به نام دوازده امام خوانده می‌شد. در مسجد جامع و هم در جاهای دیگر خطبه به اسم دوازده امام علیهم السلام می‌خواندند».(⁽¹⁾)

6- 2- 3- اعزام مبلغین به مناطق دور افتاده

یکی از فعالیت‌هایی که میر شمس الدین برای توسعه و گسترش اسلام انجام داد، اعزام مبلّغین به مناطق محروم و دور افتاده است. در منابع آمده است او هر جایی که بتخانه‌ای را خراب و ویران می‌کرد، جای آن مسجد می‌ساخت و یکی از شاگردان خود را برای تبلیغ در آنجا مستقر می‌کرد. تا مردم آن منطقه از تعالیم اسلامی بهره‌مند شوند(⁽²⁾) حتی برای مخارج مسجد و مبلّغ نیز چاره‌ای می‌اندیشید.

با تلاش میر تشیّع در کشمیر جای پای محکمی پیدا کرد. تا اینکه در منابع آمده است که: «تلاش میر و مرید او موسی رینه موجب گرایش 24 هزار خانواده به تشیّع شد»(⁽³⁾) از برخی منابع اهل تسنن نیز این مطلب تأیید می‌شود.(⁽⁴⁾)

قاضی نور الله شوشتری، که بعد از 73 سال کشته شدن میر، در سال 1005 به کشمیر

آمد از جمعیت کشمیر چنین گزارش می‌دهد: «و.... ساکنان شهر بسیار با صفا و دوست داشتنی شهاب الدین پور و نیز ساکنان باسوکه پرگنه مرکب از 210 روستا، شیعه هستند و شیعیان در روستاهای مختلف نیز یافت می‌شوند».(⁽¹⁾)

از تحفهًْ الاحباب نیز رقم 24 هزار خانواده شیعه شده تائید می‌شود. او درباره تعداد ختنه و سر تراشیدن نو مسلمانان، که به دستور میر صورت می‌گرفت، می‌نویسد: «روزی در آخر شب آرایشگرها که نومسلمانان را ختنه می‌کردند، حساب کردند دیدند درآن روز از پانصد تا هزار نفر را ختنه کرده‌اند»(⁽²⁾) این دلالت بر گسترش شیعیان در آن دوره می‌کند.

3- 3- فعالیت علمی میر شمس الدین

میر شمس الدین عراقی علاوه بر توسعه و گسترش تشیّع، توجه خاصی نسبت به تربیت مبلّغان و شاگردان داشت. در تحفهًْ الاحباب و بهارستان شاهی آمده است، میر شمس الدین عراقی هزاران شاگرد داشت، که همراه امیر شمس‌الدین عراقی شانه به شانه برای تبلیغ و ترویج دین اسلام می‌ماندند و فعالیت زیادی برای ترویج اسلام به همراه میر شمس الدین عراقی انجام دادند، اما فعالیت همه آنها در تاریخ ثبت نشده است، بلکه فقط اسامی بعضی از آنها را ما در حوادث بعدی می‌بینیم.

لذا ما

ناچاریم فقط به ذکراسامی آنها بسنده کنیم. اسامی آن شخصیت‌ها به این گونه بوده است: مولانا جنید، مولانا کمال، مولانا زیرک، مولانا بابا شمس گنائی، مولانا حاجی بایزید، مولانا خلیل الله، مولانا عثمان گنائی، مولانا سیف، مولانا عبدالرحمن، مولانا میر حسین، ملا بابا علی، ملا جوهر، ملا محمد امام، خواجه رفیق، مولانا سید افضل حافظ محمود کیانی، ملا حسن عودی، ملا درویش محمد قاضی، محمد قدسی، مولانا سید احمد، مولانا سعید، مولانا سعد الله، مولانا حاجی علی، تاج الدین خادم، مولانا محمد گنائی، مولانا ناصر، مولانا حفظ بصیر، مولانا امیر سید بدر، مولانا نصرت.(⁽¹⁾)

4- 3- کتاب احوط

سید محمد نوربخش کتابی در باره فقه بنام «الفقه الاحوط» نوشت . تمام مورخین شیعه و نوربخشیه شکی در این باره ندارند که این کتاب از تصانیف سید محمد نوربخش است و تنها منبع و مرجع فقهی طرفداران او است. اگر چه باب اجتهاد در نظر مسدود نیست. اما اعتقادشان بر این است که مجتهدی همچون سید محمد نور بخش بعد از او به دنیا نیامده است. لذا تقلید ابتدائی بر میت را جائز می‌دانند و همه طبق همین رساله عمل می‌کنند.(⁽²⁾)

سید محمد نور بخش اعتقادش بر این بود که به مرور زمان و با رد و بدل شدن

راویان (چه شیعه و چه سنی) در فقه کمی و زیادی واقع گردیده و از این کاستی‌ها و زیادتی‌ها هیچ مذهبی پاک نیست.

اما اغلب و تقریباً همه نویسندگان اهل تسنن برای تخریب شیعیان آن را به میر شمس الدین عراقی نسبت می‌دهند(⁽¹⁾) و با این گونه توهمات، خون هزاران نفر بی‌گناه را به ناحق ریختند.

چون همین کتاب باعث استفاده سیاسی از دین، بعضی از سنی‌های متعصب شد. چون آنان با وجود شیعیان از سیاست رانده شدند لذا موقعیت خود را روز به روز در خطر می‌دیدند چون دولت هم در دست شیعیان بود. ابتداء خیلی سعی کردند قدرت را از شیعیان بگیرند اما وقتی موفق نشدند چاره‌ای جز کمک گرفتن از دولت‌های

خارجی (مغول) ندیدند، غافل از اینکه به چه قیمتی می‌خواهند بر سر قدرت بیایند، با قمیت وطن فروشی و از دست دادن استقلال کشمیر!!!(⁽²⁾)

5- 3- دلایل استمداد اهل تسنن از دولت هند

1- شاهان مغول همیشه به دنبال تصرّف و چپاول منابع کشمیر بوده‌اند.

2- در هند دولت سنی مذهب بود و علمای متعصّب زیادی همچون عبد النبّی در آن حضور داشتند. بطور طبیعی آنها به کمک آنان می‌شتافتند.

اما باز هم برای تحریک احساسات پادشاه همایون اینها همین کتاب الاحوط را پیش او بردند و در اثر آن هزاران شیعه را به قتل رساندند. ونیز املاک‌شان را به غارت برده، خانه‌هایشان را خراب و ویران کردند.

مورّخ

معروف اهل تسنن کشمیر سید علی، در کتابش با توجه به تعصبات مذهبی خود این واقعه را این گونه ذکر می‌کند: «میر شمس عراقی کتاب به نام احوط تصنیف کرد، در آن عقائد مذهب رافضی خود بیان کرد... چون کتاب مذکور پیش پادشاه رسید، همایون پادشاه، علما و صلحاء را جمع کرده، این کتاب را ملاحظه کردند، دیدند که عقائد صاحب کتاب تمام رافضی است، چون سید احمد پسر سید محمد، پسر ابدال ماگری و نیز ملک ریگی چک این کتاب به خدمت همایون پادشاه برده بوده‌اند بوساطت خواجه حاجی و میرزا حیدر کاشغری با جمعی بتاریخ 947 هجری سبع و اربعین و تسع مأهًْ به کمک همراه گرفته به این سمت آمده، از راه چیرهار به کشمیر وارد شدند، در تاریخ بیست و یکم ماه رجب در همان سال میرزا حیدر حکومت کشمیر را به دست گرفت.(⁽¹⁾)

خواجه اعظم دد مری می‌نویسد: «مخفی نماند که مسلک ابدال ماگری و ریگی چک که بر مذهب اهل تسنن و جماعت به دستور آباء واجداد خود مستقیم بودند و اصلاً میلی به تشیّع ننمودند، فرزندان خود را به لاهور پیش همایون پادشاه فرستاده و حکایت تسلط تابعان میر شمس الدین عراقی و شیوع مذهب تشیّع مفصّل عرضه داده، بلکه کتاب احوط را که میر شمس تألیف کرده بود با عقاید دیگر به جنبش گرزاینده، التماس اصلاح و فرستادن افواج به کشمیر نمود».(⁽¹⁾)

در نتیجه میرزا حیدر با دعوت سنی‌های متعصّب بر کشمیر حمله برد و به حکومت رسید. او بعد از آن شیعیان را خیلی تحت فشار قرار داد. او مرقد میر شمس‌الدین را آتش زد، سپس جسد او را از قبر درآورد و سوازند(⁽²⁾) و مرقد ایشان را نیز مزبله قرار داد.

این کتاب یک بهانه بود. حقیقت آن است که آنان علاوه بر شکست در سیاست، از گسترش تشیّع در کشمیر وحشت زده شده بودند وگرنه این کتاب در اصل تألیف سید

محمد نور بخش بود که میر شمس الدین در سفر دوم آن را با خود آورده بود.(⁽¹⁾) مخالفان و دشمنان شیعه، به هر نحوی می‌خواستند جلوی مذهب شیعه را بگیرند و نیز آنان را از دولت و حکومت محروم کنند، لذا دست به تهمت‌های بی‌اساس زیاد دیگری نیز زدند.

مصنّفان و تاریخ‌نویسان بعدی هم با تأسی از پیشینیان خود تهمت‌هایی به میر شمس‌الدین عراقی زدند که امکان پاسخ آنها در این رساله نمی‌باشد، گرچه این تهمت‌ها این قدر بی‌پایه و اساس هستند که انسان عادی نیز تضادی را که در گفتار آنان است به راحتی می‌فهمد.

6- 3- وفات میر شمس الدین عراقی

درباره از دنیا رفتن میر شمس الدین عراقی بین مورخّان شیعه اختلاف وجود دارد به اینکه آیا میر شمس الدین عراقی بطور طبیعی از دنیا رفتند و یا مخالفان او را به شهادت رساندند. در مورد تاریخ وفاتش نیز بین علما اختلاف وجود دارد.

در کتاب‌های تاریخی شیعیان همچون تحفهًْ الاحباب، بهارستان شاهی، تاریخ ملک حیدر چادوره نیز در این باره چیزی نیامده است. در عبادتگاه جدیبل هم هیچ کتیبه‌ای وجود ندارد که بروی آن تاریخ وفاتش درج باشد - اما شجره نامه که دست

خانواده وی است در آن سال وفات او 932 هجری نوشته شده است و علما و محققین بعدی هم آن نظریه را تأیید می‌کنند. و الآن بین علمای متأخر معروف است که ایشان در سال 932 هجری از دنیا رفته‌اند.(⁽¹⁾)

در کتابی که حالات خانواده میر شمس الدین عراقی را بیان می‌کند آمده است ایشان شهید شده است. دکتر اکبر حیدری از آن کتاب به این نحو نقل می‌کند که ملاسعید اشرف، خواهر زادة ملا محمد باقر مجلسی با خانم زینب النساء دختر پادشاه اورنگ ریب به کشمیر آمد او اشعاری را در قالب مرثیه بر وفات میر شمس الدین عراقی سروده است. دو بیت زیر از آنها است که از اینها بر می‌آید که او شهید شده:

چون شهادت یافته بد از شاه شهیدانش بارث

سائلی پرسید از تاریخ سال فوت او

شد شهید به تیغ ناپاکی از شمر ارزل است

گفتمش در اول شهر ربیع الاول است

سید انیس کاظمی نویسنده و شاعر برجستة کشمیر اعتقاد دارد که میر شمس الدین عراقی به شهادت نائل آمده است.

او برای اثبات مدعای خود به شرایط موجود در آن دوره اشاره می‌کند که در آن زمان بین دو نفر از خانواده سلطان برای بدست گرفتن قدرت، دعوا و اختلاف و حتی جنگ و درگیری بود. کاجی چک که یکی از شاگردان و مرید خاص میر شمس الدین

عراقی بود و نخست وزیر سابق هم بود به مقتضای زمان گاهی به محمد شاه و گاهی به فتح شاه که دو نفر مدعی قدرت بودند همراهی می‌کرد. لذا بعضی از اعیان شهر و ذی نفوذ بخاطر دو روئی کاجی چک، هم دشمن کاجی چک و هم دشمن میر شمس الدین شدند (به احتمال اینکه شاید به گفته میر شمس الدین عراقی کاجی چک اینکار را می‌کند) لذا تصمیم به کشتن هر دو نفر گرفتند و سپس هر دو را در شب تاریکی کشتند.(⁽¹⁾)

از عبارت کحل الجواهر هم ثابت می‌شود که میر شمس الدین عراقی در آخر عمر به فیض شهادت نائل آمده است. در آن آمده است که:

«درین اوان و دعوای داران تخت و تاج محمد شاه و فتح شاه وادی امن و سلامتی را معرکة فتنه و فساد و جنگ و عناد ساخته، مردمان بعضی طرفداران محمد شاه و بعضی از هواداران فتح شاه گردیدند. کاجی چک وزیر که از ارادتمندان میر شمس الدین عراقی قدس سره بود. «جهانگیر پر رو» و «شنکور رینه» از هواخواهان فتح شاه بودند، امراء عصر و کبراء دهر در حق وزیر کاچی چک سعایت نمودند از مساعدت او انحراف و از طریق ائتلاف اختلاف ورزیدند. کاجی وزیر خود را از فتنه و آشوب باز داشته از ارضی کشمیر حینت عن التزویر رخت سفر بسته بطرف دیگر مسافرت

نمود محمد شاه از اعیان شهر استصواب نمود. چون اغلب مردمان با حضرت میر عرش پیما و متبعینش شرارت مذهبی داشتند همگی اشارت قتل ایشان دادند گروهی از قبیله ماگریان را بسر کردگی علی رینه شبیخون آن حضرت دلیر و مستعد نمودند آنحضرت با متبعینش خود مشغول تهجد بودند آه از ظلم نواصب و مروانیان که آن اهل کین بر سید صالحین و دیگر سادات و مومنین در سحر جمعهًْ المبارک تاخته قریب به سی نفر را بجنّت عرضها السموات و الارض فرستادند و کان ذلک فی اول ربیع المولود اثناه ثلثین و تسع مأهًْ. علی الصباح معتقدان اهل دین و صلاح برین واقعه مضجعه را اطلاع یافتند گریه‌کنان و نوحه‌خوانان بعضی سینه خراشیده و کسی روی تراشیده به مرقد آنحضرت آمده، جمله شهدای دین را محول بزمین در عبادتگاه میر شمس الدین نمودند. دشمنان اهل ایمان و وارثان آل ابی سفیان علیهم اللعنهًْ والخذلان واکبهم فی النیران در آن روز جگر سوز متبعین آنحضرت را یک یک گرفته بمالک حقیقی سپردند».(⁽¹⁾)

با توجه به شرائط آن زمان و بغض و کینه و حسد عموم اهل تسنن بویژه علما و صوفی‌ها نسبت به میرشمس الدین، و نیز دشمنی سیاست‌مداران شکست خورده از سیاست و دولت، و دشمنی و کینة نو مسلمانان که پدران و اجدادشان بدست میر شمس الدین و شاگردانش کشته شده بودند. کشته شدن میر از دست آشوب طلبان، بعید بنظر نمی‌رسد. احتمال شهادت قوی‌تر است.

7- 3- مذهب میر شمس الدین عراقی

درباره مذهب میر شمس الدین عراقی، بین مورّخین سه نظریه وجود دارد. بعضی او را نوربخشیه، بعضی شیعه امامیه و گروه سوم او را هم نوربخشیه و هم شیعه می‌دانند.

مورّخین اهل تسنن (بغیر از میرزاحیدر دوغلت نویسنده تاریخ رشیدی) او را شیعه می‌دانند(⁽¹⁾) اما مورّخین شیعه درباره او سه نظریه فوق الذکر را دارند.(⁽²⁾)

اما قبل از این که اظهار نظری درباره مذهب میر شمس الدین عراقی بکنیم، مناسب است که اول شرایط تبلیغ میر شمس الدین عراقی را بررسی کنیم که به پی‌بردن به مذهب میر شمس الدین عراقی کمک زیادی خواهد کرد.

کشمیر جایی است که از زمان قدیم روحانیون هندو - که بنام برهمن‌ها معروف‌اند - برای عبادت و ریاضت به آنجا می‌رفتند، از منابع تاریخ نیز بدست می آید که اولین نسل‌های

انسانی توسط همین برهمن‌های هندوها در کشمیر بوجود آمده است.(⁽¹⁾)

آثار این ریاضت و رهبانیت برهمن‌ها بین عموم مردم کشمیر هم سرایت کرده بود. لذا برهمن‌ها همیشه بین عموم مردم و پیش حاکمان کشمیری، در هر زمان یک موقعیت و جایگاه خاصی داشتند. حاکمان همواره سعی می‌کردند آنان را از خود راضی نگهدارند.

گرچه با اسلام آوردن رینچن شاه توسط سید شرف الدین موسوی، مذهب هندوها از کشمیر برچیده شد. اما آثار این ریاضت و رهبانیت بین مردم باقی ماند- لذا ما می‌بینیم وقتی میر سید علی همدانی یکی دیگر از مبلغین اسلامی از ایران (همدان) به کشمیر آمد او نیز تبلیغ اسلام را با توجه به دین روحیات شروع کرد که کشمیری‌ها به آن مأنوس بوده‌اند.(⁽²⁾)

و علمایی که از طریق مستقیم و بدون توجه به این گرایش فکری وارد تبلیغ دین اسلام در کشمیر شدند. گرچه خدمات بزرگی برای ترویج دین اسلام انجام دادند، اما تأثیر تبلیغ آنان محدود ماند و اسلام از شهر یا روستا و یا از منطقه آنان خارج نشد و توسعه و گسترشی پیدا نکرد.

میر شمس الدین عراقی از طرف والی خراسان به کشمیر آمد. و هشت سال در کشمیر گذراند. به نظر

می‌رسد در این هشت سال او آداب و رسوم، فرهنگ و تمدن بومی کشمیر را دریافته و درک کرده که اگر می‌خواهد دین اسلام و تشیّع در اینجا گسترش یابد، باید از همان راهی وارد شود که بین عموم مردم و حتی علما مأنوس و محترم است. گفته مذکور از مقدمه بهارستان شاهی که مورخ دکتر اکبر حیدری آن را ترتیب داده است نیز تائید می‌شود. او می‌نویسد:

«میر شمس الدین عراقی از سادات موسوی بوده است. و می‌خواست مذهب شیعه امامیه را در پرده تصوّف گسترش دهد، لذا او راه تقیّه را پیش گرفت. و اگر او این راه را انتخاب نمی‌کرد در هدف و مقصدش پیروز نمی‌شد چون در این زمان مردم تازه به دین اسلام پیوسته بودند». میر شمس الدین عراقی وقتی وضعیت را چنین دید خودش هم همان روش را انتخاب کرد. و در این راه شخصیت‌های بزرگ را با خود همفکر کرد. اینها بدون جبر و اکراه در راه میر شمس الدین وارد می‌شدند و مذهب ایشان را می‌پذیرفتند».(⁽¹⁾)

نگارنده نظرش بر این است که میرشمس الدین عراقی شیعه امامیه بوده اما روابط نزدیکی نیز با نور بخشیه داشته است. و بخاطر وضعیت مخصوص کشمیر در پوشش نوربخشیه (که در آن زمان تفاوت چندانی با شیعه نداشت منتهی بُعد تصوّف داشت و یکی از فرقه‌های شیعه بشمار می‌رفت)(⁽²⁾) شیعه امامیه را ترویج کرده‌اند.

8- 3- دلایل شیعه بودن میر شمس الدین عراقی

1- بر سر کتیبه قبر وی اسامی ائمه دوازده‌گانه طبق شیعیان نوشته شده است. این برخلاف آنچه است که میرزا حیدر دوغلت در تعریف نوربخشیه آورده است که آنان سید محمد نور بخش را امام دوازدهم می‌دانند.

2- دلیل دیگر این است که اگر او پیرو نوربخشیه بوده است پس شیعیان کشمیر کی و توسط چه کسی به امامیه پیوستند؟ چون بعد از وی عالم به این بزرگی به کشمیر نیامده است که مذهب تشیّع را به این اندازه گسترش داده باشد. در حالی‌که شیعیان به تواتر در کتب شیعه و سنی، بعنوان شیعه نه نوربخشیه، در زمان چک‌ها، مغول، افغان‌ها حضور گسترده دارند

3- کمترین تعداد مسلمان شده به دست وی را 24 هزار خانواده ذکر کرده‌اند. اگر او نور بخشیه بوده پس می‌بایست این فرقه در کشمیر بعد از او تا اکنون وجود داشته باشد. در حالی که در زمان فعلی حتی یک نفر از نور بخشیه در کشمیر (وادی) وجود ندارد.(⁽¹⁾)

4-

اگر او نوربخشیه بود حداقل از ذریه‌اش کسی بر نوربخشیه بطور طبیعی باقی می‌ماند. و یا حتی در شجره نسب‌شان به آن اشاره می‌شد در حالیکه حتی یک نفر از نسل وی نوربخشیه نیست و نه در شجره‌نامه آنان به آن اشاره شده است.(⁽²⁾)

5- تمام مورخین اهل تسنن - بجز میرزا حیدر دوغلت - او را بانی تشیّع در کشمیر می‌دانند و او را شیعه معرفی کرده‌اند.

قطع نظر از مذهب میر شمس الدین عراقی این یک حقیقت واضح و آشکار است که میر شمس الدین عراقی با سعی و تلاش و با جذبه ایمان و شهادت، چنین خدماتی را به دین اسلام کرد که نه قبل از او و نه بعد از او، کسی تااکنون نکرده است.

او بود که اسلام را به مناطق دور افتاده رساند، در هر محله، روستا، شهر، معلم و مبلّغ مستقّر ساخت تا به تازه مسلمانان، مرد و زن، احکام اسلام و قرآن یاد بدهند.

میر شمس الدین عراقی علاوه بر توسعه و گسترش تشیّع، توجه خاصی نسبت به تربیت مبلّغان و شاگردان داشت. در تحفهًْ الاحباب و بهارستان شاهی آمده است، میر شمس الدین عراقی هزاران شاگرد داشت، که همراه میر شمس الدین عراقی شانه به شانه ایشان برای تبلیغ و ترویج دین اسلام می‌ماندند و فعالیت زیادی برای ترویج اسلام به همراه میر شمس الدین عراقی انجام دادند، اما فعالیت همه آنها در تاریخ ثبت نشده است، بلکه فقط اسامی بعضی از آنها را در حوادث بعدی ما می‌بینیم. لذا ما ناچاریم فقط به ذکراسامی آنها بسنده کنیم. اسامی آن شخصیت‌ها

به این گونه بوده است: مولانا جنید، مولانا کمال، مولانا زیرک، مولانا بابا شمس گنائی، مولانا حاجی بایزید، مولانا خلیل الله، مولانا عثمان گنائی، مولانا سیف، مولانا عبدالرحمن، مولانا میر حسین، ملا بابا علی، ملا جوهر، ملا محمد امام، خواجه رفیق، مولانا سید افضل حافظ محمود کیانی، ملا حسن عودی، ملا درویش محمد قاضی، محمد قدسی، مولانا سید احمد، مولانا سعید، مولانا سعد الله، دلو صوفی، مولانا حاجی علی، صوفی جمال، تاج الدین خادم، مولانا محمد گنائی، مولانا ناصر، مولانا حفظ بصیر، مولانا امیر سید بدر، مولانا نصرت.(⁽¹⁾)

از این شاگردان میر شمس الدین عراقی، در منابع تاریخی فقط فعالیت بابا علی، بابا خلیل، بابا حسن زدی بلی، میر دانیال و محمد قاضی تا حدودی ثبت شده است.

4- میر سید دانیال

میر دانیال طبق نظر تمام مورخان شیعه و سنی، فرزند میر شمس الدین عراقی بوده است. او در سال 895 هجری قمری در سرزمین وحی، مکه معظمه به دنیا آمده است.

هنگامی که میر شمس الدین عراقی در اثر کینه و بغض سید محمد بیهقی، از کشمیر به لداخ رفته بود، کار ساخت و ساز عبادتگاه جدی بل به همراه بابا علی

نجار، با وجود سن کم به دوش وی گذاشته شده بود. بعد از به قتل رسیدن سید محمد بیهقی وقتی او برای عرض تبریک نخست وزیری نزد موسی رینه رفت، موسی رینه با آن که حاکم وقت کشمیر بود فوراً از جای خود بلند شد و او را جای خود نشاند و تاج خود را بر سر ایشان گذاشت.(⁽¹⁾)

بعد از میر شمس الدین عراقی، او کارهای زیادی برای ترویج شیعه درکشمیر انجام داد تا جایی که جان خود را نیز دراین راه از دست داد.

هنگامی که میرزا حیدر با وعده و وعید اهل تسنن بر کشمیر مسلط شد و بر شیعیان عرصه حیات تنگ کرد و هر طرف شیعیان را تحت تعقیب قرار داد او از کشمیر به اسکردو فرار کرد. اما میزا حیدر میر دانیال را از اسکردو دستگیر کرد و به زندان انداخت، اما چون با کشتن میر دانیال ممکن بود اوضاع سیاسی کشور بهم بخورد و قدرت میرزا حیدر نیز در آن صورت از بین برود، لذا با بهانة سبّ بر خلفا او را با دو گواه دروغین محاکمه کرد سپس با فتوای مفتیان درباری او را به اعدام محکوم کرد. و به این ترتیب 24 صفر 957 هجری قمری در شهاب الدین او را به قتل رساند.(⁽²⁾)

اما بعد از آن طولی نکشید که میرزا به هلاکت رسید و جنازه میر سید دانیال توسط یکی از مریدان میر شمس الدین عراقی به نام دولت چک و در کنار میر شمس الدین به خاک سپرده شد. تا چندی پیش یک کتیبه بر روی قبر وی نصب بود که بر روی آن اسامی ائمه معصومین حک شده بود.

به نظر می‌آید میرزا حیدر، علاوه بر تعصّب و جنون مذهبی که نسبت به شیعیان داشت، علت دیگری نیز برای کشتن میر دانیال داشت و آن محبوبیت روز افزون حضرت میر دانیال بود و این محبوبیت روز افزون اقتدار میرزا را به چالش کشیده و یک تهدید بزرگ برای او بود، لذا بخاطر ترس از شورش، میردانیال را زندانی کرد و در همان جا به قتل رساند.

خلاصه

تبلیغ دین اسلام در کشمیر به وسیله جهانگردان، بازرگانان، و ماجراجویان آغاز شد و بعد با سفر روحانیون و مبلغین از ایران و آسیای مرکزی تحرک بیشتری یافت.

شرائط حاکم در کشمیر در اوائل قرن چهاردهم برای انتقال از هندوئیسم به اسلام کاملاً مناسب بود.

سید شرف الدین موسوی اولین صوفی است که از ترکستان به آنجا سفر کرد و توانست پادشاه کشمیر به نام رینچن شاه را مسلمان کند و مملکت اسلامی پایه‌گذاری

کند. با ورود میر سید علی همدانی اسلام پیشرفت بزرگی کرد وی در کشمیر به نام شاه همدان و امیر کبیر معروف است. وی در مجموع سه بار به کشمیر سفر کردند و تأثیر عمیقی بر زندگی اجتماعی - فرهنگی آنجا گذاشتند.

بعد از وی فرزند وی به نام میر سید محمد همدانی به کشمیر آمدند و بیشتر به اسلام دوام بخشیدند. در همین زمان علمای دیگری از جمله سید محمد مدنی، سید حسین قمی و ملا عالم انصاری نیز به کشمیر آمدند و اسلام را بیش از پیش استوار و مستحکم ساختند.

تشیّع در کشمیر همان اندازه پیشینه دارد که ورود اسلام در این سرزمین دارد. طبق نقل بعضی از مورخین اولین مبلغ اسلام و تشیّع در کشمیر سید شرف الدین موسوی می‌باشد. سپس با ورود مبلغانی همچون میر سید علی همدانی، و فرزند وی میر سید محمد همدانی تقویت شد. اما بخاطر کوتاهی شیعیان در تاریخ‌نویسی اطلاعات بیشتر آن در دست نیست. و این سبب شده است که اهل تسنن آن بزرگواران را به مذهب خود نسبت بدهند. بطور مسلم علمایی همچون سید محمد مدنی، سید حسین قمی و ملا عالم انصاری شیعه بودند و بطور آشکار همین مذهب را در کشمیر رواج دادند. با آن که همه آنان تمام سعی و تلاش خود را برای توسعه و ترویج نمودند اما باز هم تشیّع در همان مناطق مسکونی‌شان محدود ماند. تا اینکه میر شمس الدین عراقی به کشمیر آمد.

میر شمس الدین عراقی که در سولغان ایران به دنیا آمده است. دو بار به

کشمیر سفر کرده است. اولین بار وی در سال 882 هجری بعنوان سفیر سلطان حسین بایقرا حاکم خراسان به کشمیر آمد و بعد از 8 سال اقامت در کشمیر در سال890 هجری دوباره به خراسان برگشت. اما چون وی در این 8 سال مسؤلیت سفیری بعهده داشت خیلی دست به فعالیت دینی نزد و فقط توانسته است عوامل توسعه تشیّع در کشمیر را شناسایی کند.

اما هنگامی‌که وی بعد از 12 سال در سال 902 هجری با درخواست شاه قاسم نور بخش به کشمیر آمد، تمام توان خود را برای گسترش و توسعه تشیّع بکار گرفت. و توانست در بعضی از افراد سرشناس در دولت و قدرت کشمیر نفوذ کند و آنان را به دایره تشیّع وارد کند. معروف‌ترین افراد آن ملک موسی رینه، کاجی چک، حسین چک و دولت چک (نام شخص) بودند. میر با فعالیت تبلیغی توانست با کمک ملک موسی رینه نخست وزیر کشمیر 24 هزار خانواده هندوها را به تشیّع هدایت کند. علاوه بر آن بعد از اندکی با سعی وتلاش میر در مساجد کشمیر از جمله مسجد جامعه خطبه به نام ائمه معصومین علیهم السلام خوانده شد. وی بتخانه‌های زیادی در کشمیر تخریب کرد و بجای آن مساجد و اماکن مذهبی دیگری ساخت.

فصل سوم: شیعیان در دوره چک‌ها

اشاره

مقدمه

همان‌گونه که قبلاً نیز اشاره گردید، با سعی و تلاش میر شمس الدین عراقی بعضی از بزرگان و سیاستمداران محلی از جمله کاجی چک، حسین چک، پاندو چک و دیگر افراد با نفوذ از طائفه چک به مذهب شیعه امامیه پیوستند.

این طائفه در سال 962 هجری به حکومت راه پیدا کرد و تا سال 994 هجری ادامه یافت. در این دوره شیعیان فرصت خوبی برای توسعه و گسترش مذهب خود پیدا کردند. در تاریخ تشیّع کشمیر می‌توانیم این دوره را یک دوره طلایی و استثنایی بنامیم. در این دوره که شیعیان در رأس سیاست بودند کارهای زیادی برای توسعه و ترویج تشیّع انجام گرفت. اما تعصّب برخی از بزرگان اهل تسنن با ترویج روز افزون تشیّع باعث شد آنان دست به کارهائی بزنند که علاوه بر از بین رفتن حکومت شیعیان (چک‌ها) استقلال کشور نیز از بین برود.

اکنون کارهایی که در این دوره برای ترویج فرهنگ بومی کشمیر و نیز تشیّع در زمینه‌های مختلف از جمله فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، علمی، آموزشی و غیره صورت گرفتند را بررسی خواهیم نمود.

1- تاریخچه اجمالی دوره چک‌ها

طایفه چک‌ها از دودمان شیعه اثنی عشری بوده‌اند و این طایفه 32 سال (از 962 تا 994 هجری قمری) بر کشمیر حکومت راندند و تحول عظیمی در جامعه آن روز کشمیر بوجود آوردند.

این طایفه در واقع اهل داردُو بوده است(⁽¹⁾) که بنام «کشن گنگاویلی» شناخته است. حاکم اعلی این خانواده لنگر چک بود. که وی با دیگر اعضای خانواده در زمان حکومت سهدیو (805 تا 827 هجری قمری) از داردو به کشمیر آمد. و منطقه تره‌گام در غرب کشمیر را برای زندگی خود اختیار کرد(⁽²⁾).

طبق نقل مورخین اینان در اول در نوکری و خدمت گزاری پادشاهان کشمیر مشغول شده‌اند. اما بتدریج در دربار نفوذ پیدا کردند. بویژه درگیری شاهزادگان برای بدست آوردن دولت و حکومت قدرت نفوذ چک‌ها را بیش از پیش افزایش داد. بخاطر اینکه مردمان چک‌ها از توانایی و شجاعت خاصی برخوردار بودند نفوذ آنان در دربار تا حدی گسترش پیدا کرد که می‌توانستند پادشاه را نصب و عزل کنند.

سه نفر از این چک‌ها که علاوه بر توانائی و شجاعت بی‌مثال، نفوذ زیادی در دربار پیدا کرده بودند توسط میر شمس الدین عراقی شیعه شده‌اند، و کمک زیادی به

میر شمس الدین عراقی برای ترویج تشیّع درکشمیر نموده‌اند.

در عرض اینها، قبیله و طایفه دیگری نیز از چک‌ها در کشمیر بوده که رقیب اصلی سیاسی و دینی چک‌های شیعیان بودند. آنان اهل تسنن بوده‌اند و در شهرستان کپواره در غرب کشمیر زندگی می‌کردند. فامیلی اینها با چک‌های شیعیان دیگر خیلی دوری پیدا کرده بود. معمولاً بین آنان همواره جنگ و دعوا بود.(⁽¹⁾)

در دوره 32 ساله حکومت 6 نفر از چک‌ها به مقام پادشاهی رسیدند اما کاجی چک و دولت چک دو نفر دیگر از این خانواده قبل از آن به مقام وزارت رسیده بودند.

گرچه در این دوره شیعیان و سنی‌ها با هم زندگی مسالمت آمیزی داشتند و هیچ حادثه و درگیری مذهبی در منابع نیامده است، اما در آن شکی نیست که بعضی از افراد فرصت طلب و خودخواه در بین اهل تسنن بوده‌اند که از مذهب استفاده سیاسی می‌کردند.

در این دوره مناطق مستقل و خودگردان شده کشمیر دوباره به کشمیر ملحق شدند. و پادشاهان وحدت و اتحاد بین مسلمین را حفظ کردند و مسؤلیت‌ها بدون در نظر گرفتن عقائد فرد به شایستگان آن واگذار می‌شد. لذا در بعضی از این دوره مقام نخستین وزارت، امام جمعه، قاضی القضاهًْ از اهل تسنن انتخاب شده بودند اما بنابر عوامل داخلی و خارجی حکومت چک‌ها نتوانست بیش از 32 سال دوام بیاورد و کشور دست

بیگانگان افتاد که تا الآن ادامه دارد.

2- وضعیت سیاسی شیعیان کشمیر در دوران چک‌ها

اشاره

گرچه حکومت و پادشاهی شیعیان کشمیر از سال 962 هجری شروع شده است اما سال‌ها پیش از آن آنان در اوائل نیمه اول قرن دهم هجری در دوران زندگی میر شمس الدین عراقی نفوذ زیادی در دربار و حکومت پیدا کرده بود. و بخاطر شجاعت و توانایی جسمی و تیز هوشی بعضی از بزرگان آنان در رأس سیاست قرار گرفته بودند.

اولین نفر از شیعیان کشمیر بنام ملک موسی رینه(⁽¹⁾) به مقام نخست وزیری رسید. وی از سال 907 تا 916 نه سال مقام وزارت را بعهده داشت.(⁽²⁾)

بعد از او کاجی چک به عنوان نخست وزیری، جانشین او شد. میهن‌پرستی وی کشمیر را از سه حمله پیاپی مغول در سال‌های 934، 935 و 938 نجات داد.

کاجی چک توسط میرزا حیدر - که با دعوت و همکاری بعضی از بزرگان اهل تسنن به حکومت رسید - بر کنار شد. و در 23 جمادی الاخر سال 952 قمری از جهان رفت.(⁽³⁾)

با از دنیا رفتن کاجی چک شیعیان دچار تفرقه شدند(⁽¹⁾). چون دیگر همچون کاجی چک کسی نبود که اتحاد شیعیان را حفظ کند. لذا آنان دچار نوعی عدم اعتماد به نفس و نا امیدی شدند.(⁽²⁾)

1- 2- مظالم میرزا حیدر بر شیعیان کشمیر

اشاره

میرزا حیدر که با همراهی امراء و سیاستمداران اهل تسنن به حکومت رسیده بود از اول آدم بی رحم و ستمگری بود. به همین دلیل در حمله او تمام علمای کشمیر (شیعه و سنی) علیه او فتوای جهاد صادر کرده بودند.(⁽³⁾) اما با شکست او در حمله اول و نیز مقاومت کاجی چک در برابر او، تعصّب شیعیان در دلِ او تشدید شد. فوت کاجی چک و نیز تفرقه و پراکندگی شیعیان بعد از او سبب شد او انتقام سیاسی و مذهبی از شیعیان بگیرد.

میرزا حیدر پیرو مذهب حنفی بود. از اینرو علاوه بر شیعیان سنی‌های شافعی مذهب را نیز بخاطر شرکت در جنگ‌های علیه آنان مورد تجاوز قرار داد. شرائط زندگی برای شیعیان بسیار دشوار گردید، دیگر کسی جرأت بیان عقیده نمی‌کرد. برای قتل کسی کافی بود به او نسبت شیعه داده شود. حتی طبق نقل مورخین اهل تسنن

بعضی از اهل تسنن نیز بخاطر دوستی با اهل‌بیت علیهم السلام توسط او کشته شدند.

میرزا حیدر در دوره ده ساله حکومت خود چنان بر شیعیان سخت گرفت که شیعیان نتوانستند حتی نام مسلک شان را اظهار کنند لذا خیلی به گمنامی و در تقیه رفتند که باعث کاهش تناسب جمعیت شیعیان در مقابل دیگران شد. میرزا حیدر در کتاب تاریخی خود بنام تاریخ رشیدی درباره اوضاع آن روز کشمیر چنین می‌نویسد:

«الحمدلله الّذی علی هذا التوفیق حلیا»(⁽¹⁾) «کس از این مزخرفات (عقائد تشیّع) را اشکارا نمی‌تواند کرد. همه منکر مطلق‌اند و خود را از اهل تسنن و جماعت می‌نمایند. و شدت بنده پیش اینان معلوم شده است که اگر ظاهر شود به غیر قتل معامله دیگر نخواهد رفت».(⁽²⁾)

این در حالی بود که - به گفته مصنف تاریخ حسن - میرزا حیدر در همین حال با هندوها با خوش اخلاقی برخورد می‌کرد، و با خدمتگذاری محبت خودش را به آنها ابراز کرده دل‌های هندوها را خوشحال می‌کرد(⁽³⁾). اینک از ظلم و ستم‌هایی که میرزا بر شیعیان روا داشته است مرور اجمالی می‌کنیم:

الف - به قتل رساندن میر دانیال فرزند میر شمس الدین عراقی

میر دانیال هنگامی که با حضور میرزا حیدر کاشغری حالات و شرائط را برای تبلیغ در کشمیر مساعد ندید برای تبلیغ دین به اسکردو شمال غرب کشمیر رفت. میرزا حیدر میر دانیال را از آنجا دستگیر کرد. تا یک سال او را زندانی کرد سپس با دو گواه دروغین او را با فتوای قاضی ابراهیم و قاضی عبد الغفور به قتل رساند.(⁽¹⁾)

ب - کشتار عموم علمای شیعه

میرزا حیدر علاوه بر میر دانیال علمای بزرگ دیگر شیعیان را نیز به قتل رساند. و با قطعه قطعه کردن اجساد آنان بعضی از آنان را سوزاند(⁽²⁾) و جسد بعضی از آنان را جلوی سگ‌ها انداخت. بابا علی نجار، مرید میر شمس الدین عراقی و عارف بزرگ شیعیان را که بیش از صد سال سن داشت، دستگیر کرده ریش او را تراشید، سپس صورت او را سیاه کرده برای وارد کردن صدمه روحی، او را سوار بر استر کرده به خانه‌اش فرستاد(⁽³⁾) علاوه بر آن مورد حاجی خطیب که یک عالم اهل تسنن بود را به اتهام شیعه به قتل رساند(⁽⁴⁾).

ج - غارت خانه‌های شیعیان

میرزا حیدر با کمک و مشورت دیگر امرای اهل تسنن، تمام اهل تسنن را برای غارت خانه‌های شیعیان تحریک کرد. لذا مردم از همه طرف بسوی خانه‌های شیعیان ریختند و آنها را خراب کردند(⁽¹⁾).

د - سوزاندن آستان میر شمس الدین عراقی و توهین به جنازه میر

میرزا حیدر برای فرو نشاندن کینه‌ای که بخاطر تبلیغ تشیّع در کشمیر نسبت به میر شمس الدین عراقی داشت، به آستان میر شمس الدین عراقی حمله کرد. جنازه میر شمس الدین عراقی را نیز بیرون آورد و آتش زد(⁽²⁾) بعد از آن هر روز هیزم زیادی در آنجا جمع می‌کرد و سپس می‌سوزاند.

در آخر قبر میر شمس الدین را جای مزبله قرار داد.(⁽³⁾)

2- 2- کشته شدن میرزا حیدر

در سال 957 هجری قمری بین میرزا حیدر و بعضی از امرا و بزرگان اهل تسنن که در جرائم و به حکومت رساندن وی شریک بودند اختلاف بوجود آمد، که منجر به درگیری شد و در این درگیری شیعیان نیز به فرماندهی «دولت چک» حضور چشمگیری در صف مخالفان وی داشتند. این درگیری با کشته شدن میرزا حیدر به پایان رسید.

3- حکومت شیعیان در کشمیر

اشاره

شیعیان و چک‌ها پس از چند سال بر کناری کاجی چک تحت رهبری «دولت چک» موقعیت خود را تحکیم بخشیدند. ابراهیم شاه سلطان کشمیر دولت چک(⁽¹⁾) را به نخست وزیری منصوب کرد. دولت چک به علت دعوای خانوادگی به وسیله غازی چک و حسین چک پسر عموهای خود بر کنار شد. و غازی چک به نخست وزیری رسید.

1- 3- پادشاهی غازی چک

روزی از پادشاه کشمیر بنام حبیب شاه در دربارش اشتباهی سرزد(⁽²⁾) لذا علی چک برادر غازی چک آشکارا تاج از سر حبیب شاه بر داشت و بر سر غازی چک که خود

را پادشاه خواند نهاد.(⁽¹⁾) غازی چک اندکی پس از دستیابی به تاج و تخت سلطنتی شورش اشراف سرکش را سرکوب و صلح و آرامش را در کشمیر بر قرار کرد.

وی

تمام مناطق از جمله لداخ، اسکر دو، گلگت، پکهلی داردو، کشتوار و کوه‌های هند که قبل از او اعلام استقلال کرده بودند را تصرّف کرده دوباره به کشمیر ملحق ساخت(⁽²⁾). او مذهب را برای اتباع خود آزاد و کار اجباری را لغو کرد. غازی در سال 971 هجری قمری جای خود را به حسین چک برادرش داد.(⁽³⁾)

2- 3- حسین چک

حسین چک با یک رشته توطئه‌های پیاپی روبرو شد که همه را سرکوب کرد. حسین چک حکمرانی رحیم و مدیری لایق و از یک ذائقه خوب برخوردار بود. او پس از نماز جمعه بین مردم فقیر و نیازمند پول تقسیم می‌کرد. او کشور را از شر دزدان و سارقان رهانید. او کارهایش را به این ترتیب برنامه‌ریزی کرده بود: جمعه را به گفتگو با ادبا و محققان اختصاص داده، شنبه را در صحبت کاهنان برهمن و بودائی می‌گذراند، یکشنبه را با صوفی‌ها می‌گذراند، دوشنبه با قاضی‌ها و مفتی‌ها در دربار می‌نشست، سه شنبه به شکار میرفت، چهارشنبه را با ارتش سپری می‌نمود و پنجشنبه

را در مصاحبت موسیقی‌دانان و دوستان به سر می‌برد.(⁽¹⁾)

3- 3- علی چک

حسین چک در سال 978 هجری به علت ضعف و ناتوانی به نفع برادرش علی چک کناره گیری کرد. و به این ترتیب سلطنت به علی چک رسید.

اصلاحات علی چک در زمینه قوانین کیفری مانند برانداختن مجازات قطع اعضاء و اعدام باعث محبوبیت بیشتر او بین مردم شد. او نا آرامی داخلی را - که توسط اشراف سرکش و بعضی از افراد ناراضی از سلسله چک پیش آمده بود - سرکوب کرد. و امنیت را به کشور باز گرداند. او برای ایجاد وحدت و اتحاد بین مسلمین، نخست وزیر خود را از اهل تسنن بنام سید مبارک انتخاب کرد.

4- 3- مرتبه اول پادشاهی یوسف چک

علی چک در اثر آسیب سختی که از ناحیه زین اسب در هنگام چوگان بازی به او رسید از دنیا رفت. پس از او در جنگی که بین یوسف چک و ابدال چک برای جانشینی علی چک اتفاق افتاد یوسف چک پیروز شد و به سلطنت رسید. او تمام مالیات‌های غیر عادلانه را لغو و سعی کرد موقعیت خود را تحکیم بخشد. چند ماه از سلطنت یوسف نگذشته بود که اشراف ناراضی و نیز نزدیکان حسود وی شورش گستردهای راه

انداختند. یوسف با آنها وارد جنگ شد و شکست خورد. و به رجوری فرار کرد. بجای یوسف سید مبارک نخست وزیر او به سلطنت دست یافت. اما به قدرت رسیدن مبارک بسیاری از اشراف چک را ناراحت کرد. آنها از یوسف دعوت کردند به کشور باز گردد. اما یوسف هنگام درگیری با مبارک، کمکی از دعوت کنندگان دریافت نکرد.(⁽¹⁾) و بار دیگر شکست خورد و به را جوری گریخت.

5- 3- لوهر چک

در این میان اشراف چک تلاش کردند و موفق نیز شدند که مبارک را وادار کردند به نفع لوهر چک کناره‌گیری کند. سلطنت نه ماهه لوهر چک با یک حکومت عادلانه و رفاه قابل ملاحضه همراه بود.

6- 3- مرتبه دوم پادشاهی یوسف چک

سپس یوسف برای باز پس گیری تخت و تاج از اکبر شاه تقاضای کمک کرد. اکبر که منتظر چنین فرصتی بود و می‌خواست کشمیر را به هند ملحق کند تا مرز شمالی مستحکم خود را که از تبت، کشمیر، کابل، قندهار تا بلوچستان ادامه داشت استوارتر گرداند.

اکبر به در خواست یوسف جواب مثبت داد و نیروهای خود را به فرماندهی راجه

مان سینگ برای حمله به کشمیر اعزام کرد، اما یوسف چک وقتی به لاهور رسید اثرات ناخوش آیند این حمله را فهمید که دیگر خارجی‌ها، با او بعنوان یک خراجگر رفتار خواهند کرد. لِذا از کمک‌گیری از نیروهای مغول صرف نظر کرد و با جمع‌آوری نیروهای محلی به تنهایی با لوهر چک جنگید و پیروز شد و به سلطنت بار دیگر دست یافت. اکبر شاه از اینکه یوسف از نیروهای او استفاده نکرد ناراحت شد و بعد از مدت کوتاهی دو سفیر به کشمیر اعزام کرد، و به یوسف پیغام فرستاد فوراً خودش را به در بار اکبر برساند. یوسف گرچه بخاطر حفظ کشور از حمله اکبر می‌خواست به دربار او برود، اما تقاضای عموم برای مبارزه با حمله و تهاجم اکبر، تصمیم وی را تغییر داد.(⁽¹⁾)

برخورد یوسف با درخواست اکبر او را خشمگین ساخت به همین دلیل فرمان حمله بر کشمیر را صادر کرد. ارتش مغول از طریق هزاره وارد کشمیر شد و درباره مولا جنگی صورت گرفت. مغول بر اثر کمبود مواد غذایی و سختی هوا و نیز مقاومت سرسختانه کشمیری‌ها تن به عقب‌نشینی دادند و تقاضای صلح نمودند. یوسف بطور پنهانی با فرماندهان مغول درباره صلح مذاکره کرد. آنان به او اطمینان دادند فقط بعد از ادای احترام به دربار اکبر به کشورش برگردد. یوسف که مایل بود

کشور و مردمش را از آزار و اذیت بعدی ارتش مغول نجات دهد صلح نامه را پذیرفت(⁽¹⁾). یوسف در سال 994 هجری قمری در دربار اکبر حضور یافت اما بجای اجازه باز گشت به کشمیر درلاهور زندانی گردید. سپس به بهار(⁽²⁾) تبعید شد.(⁽³⁾) وی سپس در سال 1000 هجری قمری از دنیا رفت و در بیسواک منطقه پتنه به خاک سپرده شد.(⁽⁴⁾)

7- 3- یعقوب چک

پس از نقض پیمان صلح به وسیله مغول‌ها، یعقوب چک خود را پادشاه کشمیر اعلام کرد. اما در دوران حکومت او رقیبان سیاسی او به بهانه‌های مختلف تعصب‌های مذهبی را شعله‌ور می‌ساختند که منجر به سلب آزادی و استقلال کشور شد.

ریشه همه فتنه‌ها قاضی موسی بود. وی یک عالم سنی بود اما نسبت به شیعیان خیلی تعصب داشت. و برای از بین بردن خانواده پادشاهان شیعه با مخالفان آنان در ارتباط بود و به آنان کمک نیز می‌کرد.(⁽⁵⁾)

وی در حکومت یعقوب چک و قبل از آن مرتکب خطاهایی شده بود که نمی‌شد از

آنها به راحتی گذشت لِذا یعقوب چک او را بخاطر توطئه و غدّاری اعدام کرد.(⁽¹⁾) این اقدام موجب شورش بیشتر در کشمیر شد. بزرگان اهل تسنن از قتل او سوء استفاده کرده و مردم را علیه یعقوب تحریک نمودند و کم کم وحدت کشمیری‌ها از هم پاشیده شد. علماء و امرای اهل تسنن که حاضر نبودند پیشرفت شیعیان را در کشمیر ببینند یک هیئتی به رهبری شیخ یعقوب صرفی، و بابا داوُد خاکی به دربار اکبر شاه فرستادند و از او خواستند کشمیر را نیز به قلمرو خود ملحق سازد. اکبر نیز از آنها امتیاز گرفته به بندهای زیر توافق کرد:

1- بعد از تسلط مغول بر کشمیر از کشمیری‌ها در مسؤلیت‌های

حساس و کلیدی استفاده نخواهد شد.(⁽²⁾)

2- چک‌های شیعه در کشمیر، اجازه زندگی کردن نخواهند داشت.(⁽³⁾)

3- کشمیری‌ها نمی‌توانند از اسلحه استفاده کنند.(⁽⁴⁾) نیز در ارتش استخدام نخواهند شد.

بعد از به توافق رسیدن امرای کشمیر با اکبر، وی سپاهیان خود را به فرماندهی قاسم خان به کشمیر فرستاد.

عموم اهل تسنن با شنیدن خبر ورود خوشحال شده به ارتش مغول ملحق شدند. یعقوب چک برای دفاع از وطن آماده جنگ شد اما جنگ منجر به شکست یعقوب چک گردید و یعقوب چک خودش به کشتوار(⁽¹⁾) گریخت.

یعقوب چک بعد از آن روی به جنگ چریکی آورد و حملات متعددی به نیروی مغول وارد کرد وحتی یک بار تا مرز پیروزی نیز رفت اما در همین حال یک خطای سیاسی از او سر زد(⁽²⁾) که موجب شکست مجدد او شد.

یعقوب جنگ‌های چریکی را ادامه داد اما اکبر شاه درسال 996 به کشمیر آمد به بهانه مذاکره یعقوب چک را توسط مهره‌های خود وادار به صلح کرد(⁽³⁾) یعقوب صلح را پذیرفت و دست از جنگ برداشت. اکبر شاه باز به قول خود وفا نکرد و یعقوب را زندانی کرد، و در زندان قاسم خان که ضربات سختی از یعقوب چک دیده بود، او را

با زهری که در برگ فلفل و یا در یک برگ سبزی خوردنی قرار داده بود مسموم ساخت و او را از بین برد.(⁽¹⁾)

4- عوامل سقوط حکومت چک‌ها

اشاره

مورخانِ اهل تسنن تهمت‌های زیادی به پادشاهان چک بویژه یعقوب چک می‌زنند که بیان همه آنها در این رساله مقدور نیست. از جمله اینکه یعقوب چک یک فرد افراطی مذهب بود. از جمله می‌گویند او بزرگان اهل تسنن را کشت که منجر به نه فقط حکومت وی بلکه پادشاهی چک و از دست رفتن استقلال کشور شد. اما این واقع‌بینانه نیست بلکه سقوطِ دولت چک‌ها هم عوامل داخلی دارد و هم عوامل خارجی.

4- 1- عوامل داخلی

الف - توطئه و شورش‌های مستمر امراء و بزرگانِ اهل تسنن.

ب - تعصب مذهبی علمای اهل تسنن نسبت به شیعیان.

ج - جنگ و دعوای شاهزادگان برای جانشینی.

د - همراهی اهل تسنن با مهاجمان خارجی و عدم استقامت در برابر تهاجمات آنان.

ه- - مذهبی شیعه و سنی که کم کم بخاطر رقابت سیاسی و رهبران بوجود آمده بود.

2- 4- عوامل خارجی

الف - ایجاد اختلاف و از بین بردن وحدت ملی کشمیری‌ها

توسط مغول‌ها(⁽¹⁾) برای تسلط بر کشمیر.

ب - حمایت و کمک بی‌دریغ مغول از شورشیان برای تصرف کشمیر.

ج - دخالت مغول در سیستم اداری کشمیر.

د - حملات و تجاوزات گسترده مغول.

این عوامل سبب شده است حکومت چک‌ها سقوط کند و کشمیر از استقلال و آزادی محروم گردد.

5- وضعیت فرهنگی شیعیان کشمیر در دوره چک‌ها

اشاره

به یقین دورة چک‌ها را می‌توانیم دورة طلائی در تاریخ شیعیان کشمیر بنامیم.

در این دوره کار‌های فرهنگی زیادی صورت گرفت. چون شیعیان در این دوره در رأس سیاست بوده‌اند و اوضاعِ کشمیر نیز برای هر نوع فعالیت برای تمام کشمیری‌ها بویژه شیعیان مساعد بود. آنان از فرصتی که پیش آمده خوب استفاده کردند و پایه‌های تشیّع را مستحکم ساختند.

در این دوره علوم پیشرفت کرد آنها در هر محله، روستا و شهر مدرسه بنا کردند و در آنجا به پسران و دختران رایگان آموزش می‌دادند که این سلسله در سراسر کشور وجود

داشت. «حسین چک» در کشمیر یک دانشکده تأسیس کرده بود که در آن امکاناتی مانند خوابگاه برای دختران و کتابخانه مهم داشت. برای فارغ تحصیلان دانشکده درآمدهای منطقه «زینه پور» به عنوان ملکیت منصوب کرده بود(⁽¹⁾). مدیر این دانشکده فتح الله حقاین و معاون او ملا درویش بود و در زمان حکومت یوسف شاه ملکه و خانم او هبه خاتون سنگ بنیاد شعر کشمیری را گذاشت و طولی نکشید بر روی آن ساختمان عظیم شعر و ادب کشمیر ساخته شد.(⁽²⁾)

در این دوره، فنون و هنر نیز به اوج خود رسید. پادشاهان چک سرپرستان و حامیان فنون و هنر بوده‌اند. آنان برای توسعه و گسترش آن همیشه کوشا بوده‌اند. ادب و شعر و فن خوشنویسی در این دوره به اوج خود رسیده بود و خط نستعلیق خیلی پیشرفت کرد. خطا معروف آن دوره محمد حسین بود.(⁽³⁾) وقتی‌که اکبر شاه کشمیر را فتح کرد لقب زرّین به او داد.

این فن به شیعیان اختصاص داشت و آنها در این فن (خوش‌نویسی) خطاط خوب و ارزنده‌ای بوجود آوردند.(⁽⁴⁾)

اما این فن بعد از این دوره بخاطر حوادث سیاسی و تحت تعقیب بودن شیعیان توسط حاکمان مغول و افغان از بین رفت و دیگر وجود ندارد.

بعضی از حاکمان خودشان نیز فرهنگ‌ساز بوده‌اند بویژه یوسف چک و حسین چک. یوسف چک از علوم و فنون مختلف آگاهی داشت. او به زبان کشمیری، فارسی و گاهی در زبان اردو شعر می‌گفت. چون خودش شاعر خوبی بود لِذا شعراء و علماء را در دربار خود جای می‌داد و احترام خاصی برای آنان قائل بود وجوایز نفیسی به آنان هدیه می‌داد.

حسین چک نیز که طبق نقل مورخانِ شایسته‌ترین فرد حاکم از طائفه چک بود علاوه بر حاکم سیاسی یک شخصیت فرهنگی بود. او علاوه بر تأسیس مدارس و دانشکده‌های زیاد در مملکت، اهل قلم و هنرمندان را در پناه خود قرار داد. حسین تنها پادشاه کشمیری بود که کارهایش را برنامه‌ریزی کرده بود.(⁽¹⁾)

در این دوره در راستای نشر و گسترش فرهنگِ شیعی نیز کارهای زیادی انجام گرفت که بعضی از آنها از قرار ذیل است:

الف - ساخت حسینیه جدی بل

این اولین حسینیه شیعیان کشمیر است که برای عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین بنا شد.(⁽¹⁾)

ب - ایراد خطبه به اسم دوازده امام^ در مسجد جامعه

مورّخ و مصنف بهارستان شاهی در این باره می‌نویسد:

«از ترس تهدیدات و تخویفات میرزا حیدر هیچ کس از مردم این ممالک نام ائمه معصومین علیهم السلام بر زبان نمی‌توانستند گرفت و از اغوا و اخلال ملایانِ اینجا ذکر دوازده امام نمی‌کردند و اطلاق بر ایشان گناه و نامشروع می‌دانستند و اهالی و موالی این ممالک از نام و نشان ائمه معصومین علیهم السلام و اسمای شریفه اهل بیت رسول رب العالمین| چنان اجنبی و بیگانه بودند که یک روز در مجلس حسین شاه از قاضی حبیب اسمای شریفه معصومین علیهم السلام

پرسیدند و آنچنان بیگانه بود که بعد از اسامی شریفه حضرت امیرالمؤمنین، امام حسن و امام حسین علیهما السلام بغیر از نام حضرت امام جعفر صادق علیه السلام نام کسی نمی‌دانست. و هیچ یکی از ائمه باقی بنام نگرفته... و این مَلک دولت چک سعادتمند در عهد حکومت خود در مسجد جامع فرمود تا خطبه دوازده امام بخوانند و از آن باز بطریقی که در زمان حیات میر شمس الدین محمد عراقی می‌خواندند هم در مسجد جامع و هم در جاهای دیگر خطبه دوازده امام علیهم السلام می‌خواندند

و ذکر ائمه معصومین علیهم السلام می‌کنند و نمی‌ترسند و امید صادق است که شوارع این اعمال و نتایج این افعال یوم لاینفع مال ولابنون سبب نجات و وسیله درجات آن حمیده صفات خواهد شد».(⁽¹⁾)

این مطلب (ایراد خطبه به اسم دوازده امام) از کتاب تاریخ حسن نیز تائید می‌شود.(⁽²⁾)

6- علمای شیعیان در دوره حکومت پادشاهانِ چک

اشاره

در کشمیر سلسله علماء از حضرت سید شرف الدین و یا میر سید علی همدانی شروع شده بود که با گذشت زمان گسترش پیدا کرد. بعد از آن سید محمد همدانی، سید محمد مدنی، سید حسین قمی و میر شمس الدین عراقی، اینقدر عالم در کشمیر تربیت کردند که تعداد علماء در کشمیر به صد‌ها می‌رسید.(⁽³⁾)

طبق نظر نویسنده در دوره چکان آن قدر عالم در کشمیر تربیت شدند که علمای کشمیر در شمارش از علمای ایران و عراق خیلی کم نبوده‌اند(⁽⁴⁾). گرچه اطلاعاتِ کاملی از آنها در دست نیست، اما باز هم علمایی را که مسؤلیتی داشتند و بطور اختصار

در لابه لای کتب تاریخی آمده‌اند اشاره می‌کنیم.

1- 6- بابا خلیل

وی در «نواکدل» زندگی می‌کرد. وی در ده سالگی تمام علوم دینی را فرا گرفت و به کمالات روحی رسید. وی در زهد و تقوی و ریاضت و عبادت یگانه روزگار بود. او بخاطر برخورداری از علم و دانش و کمالات معنوی، روحانی بزرگ تمام مشایخ و عوام کشمیری گردیده و عاشق آن بودند.(⁽¹⁾)

بابا خلیل چند رساله فقهی و اعتقادی شیعیان هم تصنیف کرد. با کوشش وی و شیخ حسن و بابا طالب شیعیان در «کرگل» و «اسکردو» پیشرفت چشمگیری داشتند.(⁽²⁾)

حاکمان چکان احترام خاصی برای او قائل بودند. هر وقت بین‌شان اختلاف می‌افتاد. بابا خلیل بین آنها صلح و آشتی برقرار می‌کرد.

وقتی که میرزا قاسم سپهسالار اکبر بر کشمیر حاکم شد. قاسم برای تسلط پایدارِ خود کسانی را که از کشمیر به دربار اکبر فرستاد بابا خلیل هم میان آنها بود.(⁽³⁾) چون قاسم می‌دانست بابا خلیل مردم را علیه حاکمان خارجی تحریک

می‌کرد لذا او را تبعید کرد. و هنگامی که دید شورش‌ها در کشمیر آرام نمی‌شود از بابا خلیل تقاضا کرد به کشمیر برگردد(⁽¹⁾) تا از نفوذ و محبوبیتی که بین کشمیری‌ها بویژه شیعیان دارد استفاده کند تا کشمیری‌ها دست از شورش علیه مغولِ خارجی بردارند.

ایشان در سال 1000 هجری مطابق 1591 میلادی از دنیا رفت و در همانجا (نواکدل) به خاک سپرده شد.

2- 6- شیخ حسن

وی در «زدی بل» زندگی می‌کرد و به قول ملا محمد خلیل مرجان پوری، او از اولاد میر شمس الدین عراقی بود. او عالم برجسته و مجتهد شیعیان کشمیر بود. ایشان همچون بابا خلیل احترام خاصی بین شیعیان مخصوصاً نزدحاکمان چک داشت و بین آنان در صورت اختلاف و اتفاقی صلح و آشتی می‌داد.

امرایِ اهل تسنن همواره دنبال جان بابا خلیل و شیخ حسن بودند تا جایی که بگفته مورخ اهل تسنن «اعظم ددمری»: مردم می‌خواستند این دو شیخ شیعه (بابا خلیل و شیخ حسن) که باعث فتنه و فساد می‌شوند را بکشند اما ملک حسین چادوره مانع این کار آنها شد. و با همراه کردن افراد خود، آنان را به شهر فرستاد.(⁽²⁾)

پیرزاده حسن شاه می‌نویسد: «با سعی و تلاش بابا خلیل، شیخ حسن و بابا طالب مذهب تشیّع گسترش پیدا کرد(⁽¹⁾) با فعالیت ایشان مذهب تشیّع در مناطق و در مناطق دور افتاده همچون کرگل و اسکردو گسترش زیادی پیدا کرد».

3- 6- بابا مهدی

ایشان هم معاصر بابا خلیل بود و یک عالم جلیل القدر شیعه بوده در ساده زیستی، زهد و تقوی معروف بود و نزد پادشاهان چک و عموم مردم از عزت و احترام زیادی برخوردار بود. و طبق پیر زاده حسن ایشان هم مثل بابا خلیل پیشوای مردم کشمیر بود.(⁽²⁾) میرزا قاسم او را از کشمیر پیش اکبر فرستاده بود چون فکر می‌کرد ایشان با نفوذی که بین مردم دارد آنان را علیه او برای دفاع تحریک می‌کند. اما وقتی میرزا قاسم از جنگ با کشمیری‌ها خسته شد و تلفات توسط یعقوب چک و دیگر شیعیان دید از اکبر در خواست نیرو کرد، اکبر ایشان را هم به کشمیر فرستاد(⁽³⁾) تا نفوذ و محبوبیتی که بین کشمیری‌ها بویژه شیعیان دارد آنان را از جنگ با میرزا قاسم بر حذر دارد.

4- 6- مولانا حافظ بصیر

ایشان در منطقة «کامراج» زندگی می‌کرد. در سن کودکی قرآن را حفظ کرده بود ایشان یک معلّم بود و «بابا داود خاک» از شاگردان او بود ایشان روزی گفت که ادّعای مذهب تشیّع پر وزن است - با این حرف شاگردانش ناراحت شدند و از رفتن به مدرسه خود داری کردند - علمای سنی او را از علمای شیعه قرار دادند و بابا داود خاکی که یک عالم متعصّب سنی بود هم مدرسه را ترک کرد.(⁽¹⁾)

5- 6- ملا حسن اسود

او استاد و معلم علی شاه بود. در علم و فضل کامل بود، هم عالم بود و هم شاعر، شاهان چک احترام خاصی برای ایشان قائل بودند. یوسف شاه با مخالفین خود توسط ایشان صلح و آشتی می‌کرد. و این بیانگر این است که پادشاهان چک به او اعتماد داشتند. و یعقوب چک با مشورت ایشان نخست وزیر خود محمد بت را عزل و بجای او نازک بت را نصب کرد.(⁽²⁾)

6- 6- ملا عینی

ملا عینی هم شاعر بود و هم عالم. یعقوب چک برای او احترام ویژه قائل بود.

دو بیت اشعار از ایشان خیلی معروف و مشهور هستند که در جواب عبدالرحمن جامی است که گفته است:

حریفان

باده‌ها خوردند و رفتند

تهی

خمخانه‌ها کردند و رفتند

ملا عینی در جواب گفت

هنوز

آن ابر رحمت درّ فشان است

درین دیر مسدّس خم تهی نیست

می

و میخانه با مهرو نشان است

تهی گفتن بغیر از ابلهی نیست(⁽¹⁾)

افراد مغرض از این اشعار مفهوم غلط گرفته به ملا عینی اتهاماتِ ناروا زدند.

7- زبان فارسی در دوران شاهان چک

زبانِ دربار پادشاهان چک فارسی بوده و فرهنگ ایران از زمان شاهمیری‌ها(⁽²⁾) به کشمیر تسلط داشت. فرمانروایان چک مانند شاهان صفوی شیعه بودند و روابط آنان با دربار صفویه نیز بسیار خوب بود. به همین دلیل، تعدادی از ادیبان و شاعران شیعه از ایران به کشمیر هجرت کردند که در نتیجه آن فرصتی مناسب برای رشد ادبیات و شعر زبان فارسی به دست آمد. از شش پادشاه چک، سه تن به نام‌های حسین شاه، علی شاه و یوسف شاه خود ذوق شعر داشتند، آنها شاعران بسیاری را در دربار پرورش دادند و به ترویج زبان و ادبیات فارسی کمر همت بستند.

شاعران بنابر مقتضیات آن زمان به سبک عراقی شعر می‌سرودند

که مسلماً به دلیل رابطه فرهنگی کشمیر با مناطق فارسی زبان بوده است.

کشمیری‌ها اطلاعات مربوط به تدریس و تعلیم زبان فارسی را به دو شیوه به دست می‌آوردند. یا خود برای تحصیل علم و ادب به مراکز فرهنگی علمی خراسان می‌رفتند و یا از محضر آن عده از علمای اسلام استفاده می‌کردند که به کشمیر می‌آمدند.

زبان فارسی این دوره کشمیر هنوز با کلمه‌های محلی آمیخته نشده بود؛ زیرا زبان فارسی به طبقه‌ای خاص اختصاص داشت و فقط در امور مذهبی، علمی، ادبی، امور اداری و دولتی به کار گرفته می‌شد.

در آن زمان تمام کتابهای علمی و ادبی به زبان فارسی نوشته می‌شدند.(⁽¹⁾)

نویسندگان، کتاب‌های خود را به زبان فارسی و به خط نستعلیق می‌نوشتند.

8- ادبیات شیعیان در دوران چک‌ها

اشاره

همانطور که قبلاً ذکر گردید که روابط شاهان چک با دربار صفویه بسیار خوب بوده است و به همین دلیل، تعدادی از ادیبان و شاعران شیعه از ایران به کشمیر مهاجرت کردند که در نتیجه آن فرصتِ مناسبی برای رشد ادبیات و شعر زبان فارسی بدست آمد، هم اینک دربارة شاعران آن زمان چه ایرانی و چه کشمیری بحث خواهیم

کرد که در زبان فارسی شعر می‌گفتند و احیاناً در زبان دیگری از جمله کشمیر نیز شعر می‌سرودند.

1- 8- بابا طالب اصفهانی

همان‌گونه که از اسم او پیداست، وی اصفهانی و ایرانی بوده است. در عهد یوسف شاه چک از ایران به کشمیر آمد. چون عالم انواع فنون بود و نیز با انواع کمالات آراسته و پیراسته بود.(⁽¹⁾) به راحتی به دربار راه پیدا کرد و در نزدیک شدن به پادشاهان چک‌ها از نزدیکان و دوستان آنان نیز سبقت گرفت و از مقربان خاص آنان شد و آنان احترام خاصی برای بابا طالب قائل بودند. اگر بین شاهزادگان اختلافی رخ می‌داد بابا طالب سعی در فروکش کردن آن می‌کرد.

بابا طالب علاوه بر یک شاعر و عالم دین یک سپاهی بی‌نظیر بوده، لذا هنگامی که ارتش اکبر شاه برای تصرف کشمیر به آنجا حمله کرد، یعقوب خان چک بابا طالب را به عنوان مقدم الجیش به خط مقدم فرستاد.

ذکر بابا طالب بعنوان شاعر در تمام کتاب‌های قدیم تذکره نویسی موجود می‌باشد. بعد از به تصرف آوردن کشمیر او اسیر گشته به دربار اکبر شاه فرستاده شد. بعد از مدتی اکبر شاه او را به تبت (اسکردو) پیش «علی رائی» بعنوان سفیر خود فرستاد. بعد از آمدن آنجا بابا طالب درباره عجائب و غرائب آنجا یک رساله

نوشت و نسخه‌ای از آن را به مورخ رسمی دربار اکبر «ابوالفصل» داد. و او آن رساله را در اکبر نامه ضمیمه‌اش کرد.

بابا طالب سپس از طرف اکبر شاه به عنوان حاکم گجرات نیز تعیین شده و مدتی در آنجا بود ولی دوباره به کشمیر برگشت و تا آخر عمر در آنجا ماند. در سال 1030 هجری قمری از دنیا رفت و در مزار شعرای کشمیر دفن گردید. مجموعاً 33 سال بابا طالب در کشمیر گذراند(⁽¹⁾). او با همه اوصاف خود استاد غزل نیز بود.

اشعار زیر از سروده‌های اوست:

از سر کوی تو دل با دیدة تر می‌رود

شعله در پروانه افتدد بلبل آید در خروش

حرف شرح درد دل گر آشنایی لب کنم

شعله در

دل، ناله بر لب، خاک بر سر می‌رود

گر بگویم آن چه ما را بی تو بر سر می‌رود

خون زجیب دیده تا دامان محشر می‌رود(⁽²⁾)

در حلقة ما زمزمة سود نه باشد

بی‌روی تو بیرون کنم از دیده نظر را

ویرانه دل چون سر تعبیر نه دارد

ما غم زدگان را دل مسرور نه باشد

گر ذوق تماشای تو منظور نه باشد

بگذارکه این غمکده معمور نه باشد

2- 8- میر علی

وی از شاعران ایرانی بوده است و در زمان حسین چک به کشمیر آمد. علاوه بر شاعر، عالمی معروف و فاضلی بر جسته بود. و در خوش نویسی بی نظیر بود(⁽¹⁾) وی در اطراف «نوشهره» در «بته کدل» زندگی می‌کرد و مسجدی را در آنجا ساخته بود که در همان جا مدفون است.(⁽²⁾) این دو شعر از اوست:

گل به دستم چه نهی در کف من خار خوش است

این

گل تازه بر آن گوشة دستار خوش است

سبوسبو

ده و خم خم دل لوند مرا

قدح

چه آب زند آتش بلند مرا(⁽³⁾)

3- 8- ملاّ نامی اوّل

ایشان

از شاعران و درباریان حسین چک بوده، در علم صرف و نحو مهارت کامل داشت. در محافل و مجالس شرکت کرده و مجالس را پر رونق می‌کرد.(⁽⁴⁾)

این اشعار از آن اوست:

عروسی

است می‌شادی آئین او

که

نتوان روان داد کابین او

به

خاموش چهره زبانی دهد

بفرتوت

زور جوانی دهد

چو

پیداست چون عودتن راگهر

می‌آتش که پیدا کند شان هنر(⁽¹⁾)

هرگز

دلم بغیر تو مائل نمی‌شود

و

ز دیده نقش روی تو زائل نمی‌شود

از

دوریت چه باک که از بُعد ظاهری

اصلا

میان ما و تو حائل نمی‌شود

دستم

بریده باد چه کار آیدم بگو

در

گردن بتان چو حمائل نمی‌شود

4- 8- ملاّ نامی ثانی

ایشان نیز از شاعران و درباریان حسین چک بود. ایشان شاعر گستاخ و راز دار پاشاه بود. روزی می‌خواست که بجای دو خلعت که به مناسبت دو عید برای او در نظر گرفته شده بود اسبی به او بدهند لذا منظور خود را با شعر اینطور بیان کرد:

خلعت شاهی مرا اسبی رسد یا زین رسد

پادشاه در جوابش نوشت:

این چنین کم فهم را نه آن رسد نه این رسد(⁽²⁾)

5- 8- مولانا مهری

ایشان

از شاعران علی چک بوده است، اعظم ددمری می‌نویسد: ایشان استاد و خوش فکر و از فضائل علمی بهره‌مند بود. درباره امیرالمؤمنین علیه السلام اینچنین گفت:

مرتضی پادشه سند عالی نبی است آفتابی است که برج شرفش دوش نبی است(⁽¹⁾)

6- 8- ملا محمد امین مستغنی

وی شاعر برجسته و استاد شاعری بود. دارای طبیعت موزون بود و در مجالس پادشاهان چک حاضر می‌شد و از درباریان آنان بود. کشمیری الاصل بود. اشعار زیر درباره کشمیر از آن اوست.

دو شینه به چشم دل نهان از مردم

دیدم نه بهشت بلکه کشمیر دوم

خاکی از عبیر و مشک آگنده خمیر

آبی ز صفا

وجود خود یافته گم(⁽²⁾)

سوزش

عرق منت آتشی نه بود

تحملی

که کرم را کنیم داغ کجاست

جهان

زگم شده من اگرهمه خیر است

سرو

دلی که بگیرم ازو سراغ کجاست

سیاهی

ش-ب ما را نب-رد پرتو مه--ر

رُخی

که در ایمان خودم شرم بسی می‌آید

در

ین چمن همه بیگانة هم اند ولی

زبلب-ل-م

سخ-ن آشن-ا بگ-وش می‌آی---د

برهمن

گِرد تو گ-ردم ره کف-ر بنم-ا

ک-ه ز ایم-ان خ-ودم ش-رم بس-ی م-ی‌آید.

من خنده نیم به طبع عاشق ناساز

یا گریه که بروی روم چون غمّاز

یا ناله که سر به گوش بیگانه نهم

من درد دل-م خ-لوتی مح-رم راز

ای سینه ز وسواس توام مارستان

رگهای وجودم ز تو زنّارستان

عیسی کده از چشم تو بیمارستان

ن-از ت-و به ک-ائنات در کارستان

7- 8- میرزا علی خان

ایشان ایرانی الاصل بود‌ه‌اند. در زمان حاکمان چکان به کشمیر آمد و در ارتش مشغول خدمت شد. شاعری برجسته بود و اشعار خوبی می‌گفت. این شعر از آن اوست:

شام چو از چهره فگندی نقاب تاب نیاورد و نشست آفتاب(⁽¹⁾)

8- 8- حسین شاه چک

در دوره ایشان علم و ادب در کشمیر پیشرفت چشم گیری کرد. او عالمان، ادیبان و شاعران را احترام خاص می‌گذاشت گرچه تمام امور دولت را اداره می‌کرد. اما برای شعر گفتن وقت پیدا می‌کرد تا شعری بگوید. ایشان علاوه بر یک شاعر بر

جسته یک عالم هم بود. شعر زیر از آن اوست:

حمائل کرده تیغ و بسته خنجر یار می‌آید

دلا برخیز کاری کن جان کار می‌آید(⁽¹⁾)

9- 8- علی ملک چک

ایشان در ارتش بود و منصب بالایی داشت. علاوه بر خط زیبائی که داشت شعر هم می‌گفت شعر زیر از آن اوست:

ترانة تکمه سرخ اسب بر قبائی حریر که کشته قطره خون منت گریبان گیر

10- 8- ملک حیدر چادوره

ایشان هم یک افسر ارتش بود و شعر هم می‌گفت، اشعار زیر از آن اوست:

تیر شرگان تو از جوش جان میگذرد آری این تیر بزور دو کمان می‌گذرد(⁽²⁾)

11- 8- پادشاه یوسف چک

یوسف چک طرفدار شعر فارسی و کشمیری، حامی شاعران و محققان و خود یک شاعر بود(⁽³⁾) و از این رو می‌توان او را یکی از با فرهنگ‌ترین حکمرانان کشمیر دانست. او یک طبیعت‌گرای مادر زاد بود. جاذبه‌های

«گلمرگ» را که تا آن زمان نا شناخته

بود کشف کرد.

شعر ذیل از آن اوست.

لیلی جمازه را بر مجنون به خود نه راند زورِ کمند جذ به معجز نمای اوست(⁽¹⁾)

12- 8- حبه خاتون (زونی)

اشاره

نویسنده تاریخ شیعیان کشمیر عقیده دارد که از آغاز اسلام در کشمیر تا این زمان زنی همچون حبه خاتون که یک شاعره برجسته بود در کشمیر زائیده نشده است.(⁽²⁾)

حبه خاتون در شعر کشمیری روح دمیده است. حبه خاتون برای نخستین بار رمانیتسم را در شعر کشمیر به کار گرفت پیش از آن شعر کشمیر اساساً عرفانی بود.(⁽³⁾) حبه خاتون ملکه پادشاه یوسف چک‌ها بود. ایشان در زبان کشمیری اشعار زیادی دارد که زبانزد عموم مردم است و اکثر اشعار ایشان را زنان در تقاریب همچون عروسی زمزمه می‌کنند.

قبل از ایشان شیخ نور الدین ولی و لیل عارفه شاعران بزرگی بوده‌اند.

حبه خاتون عشق حقیقی را در قالب عشق مجازی بیان کرده است.(⁽¹⁾)

زمانی که اکبر یوسف شاه را در هندوستان زندانی کرد، حبه خاتون در فراق و جدائی او اشعاری سروده است که خیلی حزن آور است و در همین جدائی و فراق از دنیا رفت.

ایشان علاوه بر تهیه و تنظیم اشعار روستائی - که هنگام عروسی زنهای روستائی می‌خوانند - خدمت بزرگی به زبان و ادب کشمیری نمود که شایستة تقدیر فراوان است. گرچه عموم مورّخین بنا‌بر کوته نظری و تعصبِ مذهبی خدمات بی‌شمار ایشان را بطور شایسته ذکر نکرده‌اند.

1- 12- 8- کارهای ملکه حبه خاتون

1- او اولین زنی است که به سبک ایرانی در زبان کشمیری شعر گفت.

2- با تتبع فارسی باز هم کلام خود را از قید و بندِ وزن و عروض تا حد امکان دور نگهداشت.(⁽²⁾)

اشعار

ذیل در زبان کشمیر از آن او است:

وأره وین سیت واره چ هس نو چاره کر میون مالنه هو

گره به درائیس آبه نٹیس نوٹ مه فٹموه مالنه هو(⁽³⁾)

9- وضعیت اجتماعی شیعیان کشمیر در دوران چک‌ها

اشاره

از منابع بدست می‌آید بیشتر جمعیت کشمیر در آن زمان شیعه اثنی عشری

بوده‌اند.(⁽¹⁾) از حوادث و جریانات آن روزگار نیز این مطلب به اثبات می‌رسد.

جامعه آن روز شیعه از اتحاد و یکپارچگی خوبی با پیروی از رهبران خود برخوردار بوده است. این اتحاد و همدلی باعث شده بود که توانستند حملات متعدد و پی‌درپی مغول را خنثی کنند و نیز شورش‌های زیادی که توسط رقیبانِ سیاسی رهبرانِ آنان صورت می‌گرفت را سرکوب کنند.

مرکز اصلی شیعیان زدی بل، محل وقوع مرقد میر شمس الدین عراقی بوده است، اما حسن آباد نیز بخاطر زندگی بعضی از علمای برجسته شیعیان از اهمیت خاصی برخوردار بوده است.

علماء نفوذ زیادی در دربار حاکمانِ شیعیان و بین عموم مردم داشتند و هر وقت بین شیعیان اختلافی بوجود می‌آمد، علماء بویژه بابا خلیل و شیخ حسن آن را بر طرف کرده بین آنان آشتی می‌دادند. میان رهبران سیاسی نیز هر دفعه اختلافی بوجود می‌آمد بابا خلیل و شیخ حسن بین آنان آشتی می‌دادند.(⁽²⁾) حاکمانِ سیاسی نیز برای علماء بویژه علمای شیعیان احترام خاصی قائل بوده‌اند.

شیعیان در این دوره آزادانه فعالیت دینی، فرهنگی، علمی، آموزشی، سیاسی و اقتصادی انجام می‌دادند. و مذهب تشیّع نیز بیش از پیش گسترش و توسعه پیدا

می‌کرد. تا اینکه بعد از این دوره وقتی قاضی نور الله شوشتری قاضی القضاهًْ اکبر شاه (پادشاه هند) از طرف او از کشمیر دیدار کرد. در باره وضعیت اجتماعی شیعیان چنین می‌نویسد: ساکنان شهر بسیار باصفا و دوست داشتنی «شهاب الدین پور» و نیز ساکنان «با سو کو پرگنه» مرکب از 210 روستا شیعه هستند، شیعیان در دیگر روستا‌های مختلف نیز یافت می‌شوند.(⁽¹⁾)

1- 9- تعامل شیعیان کشمیر با دیگر ادیان و مذاهب

شیعیان و حاکمان سیاسی در این دوره رابطه برادرانه و خوبی با دیگر مردم بومی‌داشتند. و زندگی مسالمت آمیزی در کنار یکدیگر داشتند. لِذا در این دوره - بجز یک مورد سطحی - هیچ نوع اختلافی بین شیعیان و دیگر ادیان و مذاهب بویژه با اهل تسنن پیش نیامده است. شیعیان و اهل تسنن یکدیگر را احترام می‌گذاشتند.

سه تن از شاهان چک‌ها بنام «قاضی چک»، «علی چک» و «حسین چک» برای حفظ وحدت اسلامی نخست وزیران خودشان را از سیاستمداران اهل تسنن انتخاب کردند.(⁽²⁾)

همانطور که پیش از این اشاره شد میرزا حیدر فعالیت تمام مذاهب حتی فرقه‌های اسلام از جمله شیعه، شافعی و امثال آن را ممنوع اعلام کرده بود و به

غیر از مذهب حنفی کسی اجازه فعالیت دینی و فرهنگی نداشت اما حاکمان شیعیان این حکم را لغو کردند و دستور دادند هر کسی در اختیار مذهب و آیین آزاد است. هر کس به هر دینی که بخواهد می‌تواند ملحق شود.(⁽¹⁾)

علی چک گرچه یک پادشاه شیعه مذهب بود، علاوه بر انتخاب یک اهل تسنن به نخست وزیری(⁽²⁾) روابط نزدیکی با سنی‌ها بر قرار کرد.

او برای روحانیون و مریدان آنها احترام زیادی قائل بود. او هر روز به ملاقات شیخ حمزه مخدوم(⁽³⁾) می‌رفت.

او برای محققان مانند بابا داوُد و یعقوب که از بزرگان اهل تسنن بوده‌اند احترام قائل بود.

وی هنگام رسیدن به سلطنت در سال 978 هجری در مسجد جامع خود را به طور علنی به مردمش معرفی و اعلام کرد هرگز اجازه نخواهد داد ملاحظات مذهبی بر امور کشور تاثیر بگذارد. و مانند یک میهن‌پرست حکومت خواهد کرد.(⁽⁴⁾)

یکی دیگر از حاکمان شیعه بنام یوسف شاه نیز به تمام شخصیت‌های مذهبی اعم از شیعه و سنی احترام می‌گذاشت، او برای استفاده از مرقد‌های اولیاء و صحبت با

مشائخ و بزرگان نزد آنان حاضر می‌شد.(⁽¹⁾)

یوسف شاه آنقدر به فقرا کمک می‌کرد که عشرت او به عُسرت او مبدل گردید. و کسانی که از سخاوت یوسف برای عموم فقراء اعم از شیعه و سنی و غیره خبر نداشتند وی را به فتور ذهنی و عقلی متهم می‌کردند.(⁽²⁾)

یوسف شاه هندوها را از پرداخت جزیه به کلی معاف ساخته بود.

شاهان چک چنان به بزرگان دیگر مذاهب، ادیان، فرقه‌ها و گروه‌ها اهمیت می‌دادند که یکی از آنان بنام حسین شاه روز‌های مخصوص ملاقات برای هر کدام آنان اختصاص داده بود.

و چنان به عدل و انصاف در اداره کشور اهمیت می‌دادند

که غازی شاه با آنکه پادشاه کشمیر بود اما بخاطر خطائی که پسرش به آن مرتکب شد او را در ملأ عام در عیدگاه اعدام کرد.(⁽³⁾)

بخاطر همین عدالت پروری و رعیت پروری، مورخّین پادشاهان شیعیان چک‌ها را با القابی همچون «خسرو عادل»، «بی بدل در عدل و انصاف» و «از کمالِ انصاف استفاده کرد» یاد می‌برند.

با آنکه حاکمان شیعه بودند اما امام جماعت مسجد جامع و نیز قاضی، اهل تسنن بوده‌اند. این بیان کننده احترام و پاسداری شیعیان بویژه حاکمان نسبت به دیگر مذاهب است.(⁽¹⁾)

10- وضعیت اقتصادی شیعیان کشمیر در دوران چک‌ها

شیعیان

کشمیر در این دوره بخاطر ثبات سیاسی و امنیتی و نیز مناسب بودن اوضاع برای فعالیت تجاری و اقتصادی از وضعیت اقتصادی خوبی برخوردار بودند.

علاوه بر آن شاهان چک‌ها نیز برای بهبود یافتنِ وضعیت اقتصادی شیعیان به آنان کمک می‌کردند.

در این دوران میان شیعیان بعضی از خانواده‌ها از جمله خانواده رینه و ملکانِ چادوره که سرمایه عظیم و زمین‌های زیادی در اختیار داشتند و چون مذهب تشیّع به این گستردگی تازه وارد در کشمیر بود لِذا بین شیعیان اخوت و صمیمیت بی نظیر بود و به یکدیگر کمک می‌کردند.

اما از منابع تاریخی بدست می‌آید که شغل بیشتر شیعیان کشمیر خدمت در سپاه و ارتش کشمیر بود.(⁽²⁾)

1- 10- دلایل حضور بیشتر شیعیان در ارتش

الف- سپاه گری و ارتشی بودن در آن زمان یک شغل خوب و معزز به حساب می‌آمد.

ب - چون در این دوره شورش‌های سیاسی زیادی توسط رقیبانِ سیاسی شاهان از طرف بعضی از بزرگان اهل تسنن برای از بین بردن حکومت شیعیان صورت می‌گرفت، لذا برای سرکوبی شورش‌های مخالفین، حاکمان شیعیان را تشویق و توصیه برای پیوستن به ارتش می‌کردند.

ج - بخاطر درآمد خوب و مناسب.

علاوه بر آن شیعیان کم و زیاد در کار‌های چوبی و صنایع دستی نیز اشتغال داشتند.

خلاصه

طایفه چک‌ها از دودمان شیعه اثنی عشری و اهل داردُو بوده‌اند و 32 سال (از 962 تا 994 هجری قمری) بر کشمیر حکومت راندند. کاجی چک،حسین چک و پاندو چک سه نفر از این طائفه که علاوه برتوانائی و شجاعت بی مثال، نفوذ زیادی در دربار پیدا کرده بودند، توسط میر شمس الدین عراقی شیعه شده‌اند. آنان برای ترویج

تشیّع در کشمیر کمک زیادی به میر شمس الدین عراقی نموده‌اند.

کاجی چک اولین نفر از دودمان چک‌ها است که در سال 924 هجری به مقام نخست وزیری رسید. میهن پرستی وی کشمیر را از سه حمله پیاپی مغول در سال‌های 934، 935، 938 نجات داد.

قبیله و طایفه دیگری نیز از چک‌ها در کشمیر بوده که رقیب اصلی سیاسی و دینی چک‌های شیعیان بودند. آنان در شهرستان کپواره زندگی می‌کردند و پیرو مذهب اهل تسنن بوده‌اند.

در این دوره پادشاهان چک‌ها وحدت و اتحاد بین مسلمین را حفظ کرده‌اند. لذا در این دوره، شیعیان و سنی‌ها با هم زندگی مسالمت‌آمیزی داشتند و هیچ حادثه و درگیری مذهبی در منابع ذکر نشده است. مسؤلیت‌های

کشور نیز بدون در نظر گرفتن عقائد فرد به شایستگان آن واگذار می‌شد. لذا در بعضی از این دوره مقام نخستین وزارت، امام جمعه و قاضی القضاهًْ و از اهل تسنن انتخاب شده بودند.

در این دوره علوم پیشرفت زیادی کرد. پادشاهان چک‌ها در هر محله، روستا و شهر مدرسه بنا کردند و در آنجا به پسران و دختران رایگان آموزش داده می‌شد و این سلسله در سراسر کشور وجود داشت. حسین چک در کشمیر یک دانشکده تأسیس کرده بود که در آن امکاناتی مانند خوابگاه برای دختران و کتابخانه مهم داشت. در تاریخ تشیّع کشمیر می‌توانیم

این دوره را یک دوره طلائی و استثنائی بنامیم. در این دوره کارهای زیادی برای توسعه و ترویج تشیّع در زمینه‌های مختلف فرهنگی،

علمی، آموزشی، سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی انجام گرفت و شیعیان در این دوره در اوج اقتدار بودند. اما بنابر عوامل داخلی و خارجی حکومت چک‌ها نتوانست بیش از 32 سال دوام بیاورد. و کشور در سال994 هجری به دست بیگانگان افتاد که تا الآن نیز زیر اشغال قرار دارد.

فصل چهارم: شیعیان از دوره مغول تا دوگره (از دورة 1586 تا 1947 میلادی)

مقدمه

حاکمیت کشمیر برای اکبر به معنای به واقعیت نزدیک کردن رؤیای بابرو همایون بود. هدف سیاسی اکبر از اشغال کشمیر گذشته از توسعة امپراتوری خود، دسترسی به افغانستان و آسیای مرکزی بود. با پیروزی مغول، کشمیر هویت مستقل خود را از دست داد. و به صورت بسیاری دیگر از ایالت‌های این امپراتوری در آمد. موقعیت سرینگر نیز تاحد یک شهر ایالتی سقوط کرد.

مغول سرینگر را به یک اردوگاه و ساختمان‌های آن را به پادگان‌های

ارتش تبدیل کردند. آنها رنج و مصایب زیادی برای مردم بویژه شیعیان به بار آوردند و سرکوب به صورت حکم روز در آمد. سربازان مغول اموال با ارزش مردم را به چپاول بردند مبارزان آزادی، که اغلب شان شیعه امامیه بودند بی‌رحمانه شکنجه و روحیه جنگنده آنها نابود شد. با از دست رفتن استقلال نه فقط فرهنگ والای شیعیان بلکه فرهنگ کشمیر نیز بتدریج نزول کرد. در نبود حامی محلی همچون پادشاهان فرهنگ دوست چک‌ها سرینگر از عالمان، محققان، شاعران و نقاشان خالی شد و در نتیجه تضعیف شیعیان و کشمیر را موجب گردید. مغول‌ها نیز شاعران خود را به کار گرفتند تا با توصیف کشمیری‌ها به عنوان مردمی خودخواه یا شرور و ناسپاس آنها را خوار

و بد نام سازند. خلاصه کلام پی‌آمد از دست رفتن استقلال، از دست دادن احترام به خود بود.

1- تاریخچه اجمالی از دوره مغول تا دوگره

کشمیر در سال 994 هجری مطابق با 1586 میلادی استقلال خود را از دست داد. علتِ از دست رفتنِ استقلال کشور علاوه بر حمله و تهاجم خارجی، تعصب مذهبی بعضی اُمرای کشمیری نسبت به شیعیان بود.

گرچه شیعیان از زمان ورودِ اسلام به کشمیر در رأس سیاست بودند اما بعد از سر کار آمدن حکومت اهل تسنن شیعیان تا حد یک جریان مخالف آنها تبدیل شدند.

شیعیان با این باور که دولت مغول غاصب و اشغال‌گر است به قیام‌های مسلحانه دست زدند اما بعد از ناکامی دست به جنگِ چریکی زدند و تا 26 سال آن را ادامه دادند.

اما فشار به روی شیعیان روز به روز افزوده شد تا اینکه به گفته نویسنده واقعات کشمیر در حکومت مغولان؛ شیعیان ]چک‌ها[ چنان کشته شدند همانطور که از خوشة برنج دانه را در می‌آورند. آنان را می‌گرفتند

و می‌کشتند.

دوره حکومت مغول در کشمیر بیش از یک قرن و نیم (166 سال) طول کشید.

وضعیت شیعیان در این دوره از تمام جهات چه وضعیت دینی، فرهنگی، علمی، آموزشی، سیاسی و اجتماعی بخاطر سخت‌گیری حاکمان و غارت‌های متواتر بعضی از

سُنی‌های افراطی رو به افول گذاشت.

در این دوره شیعیان ده‌ها بار مورد تهاجم و تعرض اهل تسنن قرار گرفتند به گونه‌ای که بین شیعیان مشهور و معروف شده بود هر هفته یک روز مورد تهاجم واقع می‌شوند. اما در پنج مورد همه‌گیر بود، که شیعیان جاهای دیگر را نیز به خاک و خون کشیدند، که حتی به نوامیس آنان نیز رحم نکردند.

اما بعد از 166 سال حکومت مغول در هند و کشمیر رو به زوال گذاشت. تا اینکه بعضی از امرای کشمیر از احمد شاه ابدالی درخواست حملة به کشمیر و الحاق آن به افغانستان را کردند.

در پی آن احمد شاه ابدالی در سال 1752 میلادی 1269 هجری به کشمیر حمله کرد و آن را به افغانستان ملحق کرد. وضعیت شیعیان در این دوره از تمام جهات بدتر از دوره قبل بود در این دوره هر نوع فعالیت مذهبی، سیاسی، دینی و فرهنگی ممنوع اعلام شد. حتی عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام نیز ممنوع اعلام گردید.

در این دوره که حدوداً 66 سال طول کشید شیعیان بیش از دورة مغول از طرف اهل تسنن مورد هجوم واقع شدند. افغان‌ها نه فقط شیعیان را مورد عتاب خود قرار دادند بلکه عموم مردم نیز از ظلم و ستم‌های آنان در امان نبودند که نسبت به آنان معروف شده بود: «سر بریدن پیش این سنگدلان گل چیدن است».

بعد از آن در سال 1819 م مطابق 1334 هجری کشمیر در تصرّف سینک‌ها در آمد. گرچه آنان نیز مثل افغان‌ها در ظلم و ستم بی بدیل بودند و ظلم‌هایی علیه

مسلمانان روا داشتند که قلم از بیان آنها شرم دارد اما چون خود آنان نیز در دوره‌های قبل مثل شیعیان مورد هجوم اهل تسنن واقع شده بودند از اینرو در این دوره شیعیان نسبت به دوره قبل کمی احساس راحتی کردند و کمتر مورد هجوم سنی‌ها واقع شدند. شیعیان چون در دوره‌های قبل همه چیز را از دست داده بودند هنوز نتوانسته بودند انسجام خود را پیدا کنند و دست به کار‌های

فرهنگی و دینی بزنند.

سپس کشمیر در سال 1846 م مطابق 1362 هجری در تصرف دوگره در آمد. آنان نیز تمام خونی که در رگِ کشمیری‌ها بود از طریق قرار دادن مالیات بر هرچیز، مکیدند. اما شیعیان در این دوره نیز کمی نفس راحت کشیدند؛ گرچه عموم مسلمانان از دادن مالیات مستثنی نبودند، اما همانند دوره‌های مغول و افغان مورد تعقیب نبودند. در این دوره صد ساله نیز تهاجم و تعرض اهل تسنن کنترل شد فقط یک مورد در سال 1872 م مطابق 1389 هجری بوجود آمد. بعضی از شیعیان نیز در این دوره به دربار راه یافته بودند. علاوه بر آن اولین بار شورشیان اهل تسنن مجازات شدند و بخاطر تخریب کاری آنان به شیعیان 300 هزار روپیه غرامت پرداخت شد.

2- وضعیت سیاسی شیعیان کشمیر در دوره مغول

اشاره

دولت مغول با دعوت اشراف و بزرگان اهل تسنن در کشمیر پایه گذاری شد و بخاطر رقابت سیاسی و تعصّب مذهبی بعضی از اشراف با شیعیان که در رأس سیاست و دولت قرار داشتند از سیاست کنار گذاشته شدند.

1- 2- دلایل گرایش شیعیان به جنگ‌های چریکی

1- اختلاف داخلی کشمیری‌ها.

2- ملحق شدن فرماندهان اهل تسنن به ارتش مغول و بی وفائی به کشور.

3- نیروی زیاد مغول.

4- تعصّب مذهبی مردم سنی و بویژه علمای آنان نسبت به شیعیان. آنان در این راه حاضر شدند از استقلال و آزادی کشور نیز چشم پوشی کنند.

5- عدم آمادگی برای جنگ.

به همین دلیل آنان جنگ را بی‌ثمر دانستند و دست به جنگ چریکی زدند و توانستند حملات و ضربه‌های سنگینی به ارتش مغول وارد کنند.

ارتش مغول مجبور شد از دهلی تقاضای نیروی کمکی بکند. اکبر شاه برای از بین بردن شورش، افراد با نفوذی از جمله بابا خلیل یکی از علمایِ بزرگ شیعیانِ آن دوره را به کشمیر اعزام کرد.

حاکمان مغول مردم کشمیر بویژه مبارزان را به بهانه‌های

مختلف از جمله

وعده و وعید، تهدید و یا تعقیب و دستگیر کرده به قتل می‌رساندند. از آنجا که اکبر شاه یک پادشاه روشنفکر و آزادمنش بود و بیش از مذهب به کشور گشایی علاقه فراوان داشت لذا سرزمین کشمیر را بیش از مردم آن دوست می‌داشت. از اینرو احترام و ارزشی برای عموم مردم قائل نبود.(⁽¹⁾) و حتی دست درازی ارتش او به اهل تسنن نیز رسید.

مغول کشمیر را بهشت روی زمین خواندند. بعد از اینکه اکبر به کشمیر آمد درباره نخستین توصیف او از کشمیر ابوالفضل مورّخ درباره او چنین می‌نویسد:

«این کشور افسون کننده است و... باغی است با بهاری جاودانی، چشمه‌هایی شیرین و آبشارهایی که مانند موسیقی گوش را می‌نوازند و گل‌های

سحرآمیز بنفشه، گل سرخ و نرگس تمام دشت‌ها را پوشانده‌اند»(⁽²⁾).

این درّه برای آنها پناهگاهی بود از گرمای طاقت فرسای هند و ییلاقی که می‌توانستند در آنجا سلامت خود را باز یابند، روح خود را تازه سازند و خود را سرگرم کنند.

بخاطر دست درازی مغول به عموم کشمیری‌ها بعضی از اشراف اهل تسنن نیز علیه

آنان دست به شورش‌ها زدند. و چون اینکار مانع سلطة آنان بر کشمیر می‌شد، بخاطر همین، مغول‌ها از کشمیری‌ها بیشتر عصبانی و خشمگین شدند. این مثل بین آنان خیلی معروف است که می‌گفتند «کشمیر جنت است اما مردماِن این جا دوزخی‌اند»(⁽¹⁾) و نیز برای تحقیر کشمیری‌ها می‌گفتند:

اگر قحط الرّجال افتد از آن سه مهر جوئی

اول کنبوه دویم افغان سویم بد ذات کشمیری

زکنبوه حیله می‌آید ز افغان کینه می‌آید

ز کشمیری نمی‌آید بجز اندوه و دلگیری(⁽²⁾)

شیعیان خسارت‌های زیاد مالی و جانی به رهبری یعقوب چک به آنان وارد ساختند. حتی وقتی یعقوب چک با درخواست اکبر و در باریانش با او صلح و آشتی کرد، شیعیان باز هم دست از مبارزه علیه مغول برنداشتند.

بخاطر عدم ایجاد امنیت و ثبات سیاسی حاکمان همواره از طرف شاه مغول عوض می‌شدند. شیعیان و بعضی از اشراف اهل تسنن مانع اجرای برنامه‌های حاکمان می‌شدند و شیعیان مبارزه علیه متجاوزان را 26 سال ادامه دادند.

اما بعد از مُبارزة 26 ساله «اعتقاد خان» از طرفِ پادشاه مغول منصوب شد او چنان بر شیعیان سخت گرفت و آنان را مورد آزار و اذیت و ظلم و ستم قرار داد که

صفوف شیعیان از هم پاشیده شد و دیگر نتواستند دوباره منسجم شوند.

طبق نقل اعظم ددّمری محقق و مورّخ قرن دوازده که خود سنی است، «اعتقاد خان» شیعیان را چنان برای کشتن می‌گزینش کرد چنانکه از خوشة برنج دانه را در می‌آورند.(⁽¹⁾)

وی در ادامه می‌نویسد:

«اعتقاد خان چنان بر چک‌ها سخت گرفت که آنها امید دوباره بدست آوردن قدرت را از دست دادند».(⁽²⁾)

چک‌ها، کسانی که فقط چند سال پیش پادشاه این مملکت بودند مجبور شدند در این دوره حتی فامیلی خودشان را تغیر دهند و نیز لباس، شکل و شباهت و شغل را هم عوض کردند. تا شناخته نشوند.

کسانی هم که در این دوره جان سالم بدر بردند در جاهای دور و دراز و در جاهای گمنامی زندگی کردند.(⁽³⁾) به این ترتیب مبارزان و مجاهدان کشمیر از بین رفتند و دیگر قیام و جنبشی برای آزادی کشور صورت نگرفت.

دوره مغول در کشمیر 167 طول کشید تا اینکه در سال 1753 م یکی از اشراف کشمیر بنام «میر مقیم» کنت با دوست نزدیکش «ظهیر الدین» بخاطر ضعیف شدن

امپراتوری مغول که بعد از اورنگ زیب شاه هند شروع شده بود، نزد احمد شاه ابدالی حاکم افغانستان رفت و از او در خواست الحاق کشمیر به افغانستان را کرد. ارتش افغان در سال 1753 به کشمیر حمله کرد و آن را به تصرّف خود در آورد.(⁽¹⁾) و حکومت مغول در کشمیر را پایان داد.

2- 2- حاکمان و والیان شیعه در دوره مغول

اشاره

با اینکه دوره مغول برای شیعیان دوره خیلی سخت و دشواری بود اما در این دوره بعضی از شیعیان چه کشمیری و چه ایرانی بر سر قدرت آمدند و برای مدت کوتاهی آزادی نسبی برای شیعیان ارمغان آوردند.

1- میرزا حیدرملک

میرزا حیدر ملک(⁽²⁾) اولین حاکم شیعه در دوره مغول بود. او از یاران یوسف چک شاه کشمیر بود و با او به هند تبعید شده بود. جهانگیر پادشاه هند و به سفارش همسرش ملک حیدر را بالاترین لقب چغتائی و رئیس الملک داد.(⁽³⁾)

میرزا حیدر تمام آن افراد را که در حکومت اکبر شاه تبعید شده بودند دو باره به کشمیر بر گرداند. و تمام بدعات و رسوماتی که سرمایه داران از آن از کشاوزان سوء استفاده می‌کردند لغو کرد. او با تمام کشمیری‌ها بطور مساوی رفتار می‌کرد و امتیازی برای کسی قائل نبود. درباره حکومتش معروف است:

آفرین بر دست و بازوی ملک حیدر که او

مُلک را جاروب کرد هیچ گرَدی بر نخواست(⁽¹⁾)

2- علی مردان خان

دومین نفر از حاکمان شیعه در دوره مغول علی مردان خان بود. او ایرانی الاصل و از طرف پادشاه ایران حاکم قند‌هار بوده است. اما برابر اختلافی که بین شاه و درباریانش با علی مردان بوجود آمد، علی مردان به در‌بار شاه جهان پادشاه هند پناه برد. از آنجا که وی قابل‌ترین مهندس و بهترین افسر ارتش بود، بخاطر این استعداد و شایستگی به حکومت کشمیر دست یافت.

مورّخین علی مردان را یک حاکم عادل، شجاع، سخی، مُدیر و... یاد کرده‌اند. وی به خوبی و در رفاه زندگی می‌کرد اما از کشمیر پولی نمی‌گرفت بلکه به گفته مورخّ حسن هزینه مخارج خود را از طریق آن گنجی که در کوه قندهار پیدا کرده بود و با خود به لاهور آورده بود تامین می‌کرد.(⁽²⁾)

3- ابراهیم خان

سومین نفر از حاکمان شیعه در دوره مغول، ابراهیم خان فرزند علی مردان خان بود. وی در مجموع سه بار به حکومت رسید و طبق منابع با تمام مردم صغیر و کبیر، امیر و فقیر با خوش اخلاقی رفتار می‌کرد. ابراهیم خان یک مدیر شایسته و لایق بود.

4- میرزا احسن الله

چهارمین نفر از شیعیان که به حکومت رسید میرزا احسن الله بود. او نیز ایرانی الاصل بود. بخاطر شایستگی نظامی لقب ظفر خان از پادشاه گرفت.(⁽¹⁾) او تمام دستورات و مقررات سخت و خشن که حاکم قبلی او بنام اعتقاد خان در کشمیر جاری ساخته بود با اجازة پادشاه لغو کرد. به همین دلیل در دوره او علاوه بر شیعیان، اهل تسنن نیز توانستند نفس راحتی بکشند.

5- برهان الدین

پنجمین نفر از حاکمان شیعه در این دوره برهان الدین ملقب به فاضل خان بود. وی در سال 1109 هجری به فرمانروائی منصوب شد. او نیز دستورات سخت را در کشمیر لغو کرد. گرچه با تعطیلی آن دستورات، خزانه دولت کاهش پولی پیدا کرد

اما او در برابر آن هیچ نوع مالیاتی به مردم اضافه نکرد.

او در حکومت خود تمامی مردم کشمیر را از خود راضی کرد و کارهای فرهنگی زیادی انجام داد، که پیرامون وضعیت فرهنگی در این دوره بحث خواهیم کرد.

3- وضعیت اجتماعی شیعیان کشمیر در دوره مغول

اشاره

شیعیان کشمیر در دوره مغول وضعیت اجتماعی بسیار نامناسب و خیلی دشوار داشتند.

در این دوره جامعه و ملت تشیّع از هم پاشید. بخاطر فشار و تعقیب حاکمان خیلی از آنان کشته، تبعید و آواره شدند و بعضی‌ها برای عدم دسترسی حاکمان و افرادِ متعصّب، به جنگل و دامنه‌های کوه و مناطِق دور افتاده هجرت کردند.

به همین خاطر بسیاری از شیعیان ساکن سرینگر به «دریاچه دَل» پناه بردند. جایی که ارتباط زمینی ندارد و فقط به وسیله قایق و کشتی می‌توان به آنجا رفت.

در همین زمان قاضی نور الله شوشتری توسط جهانگیر شاه بطور فجیعی کشته شد(⁽¹⁾) و محافل تبرّا علیه شیعیان توسط «اورنگ زیب» پادشاه هند در آن بوجود آمد.(⁽²⁾)

بخاطر نفوذ بیشتر علمای متعصّب در دربار، آنان شاهان را وادار بر فشار و سخت‌گیری بر شیعیان می‌کردند. این عالمان چنان بر شیعیان سخت می‌گرفتند که بین

کافران و شیعیان فرقی قائل نبودند و چه بسا شیعیان را بدتر از کافران می‌دانستند.

آنان از شاه و درباریان درباره کفّار و شیعیان چنین تقاضائی داشتند: «قانونِ منع گاو(⁽¹⁾) را لغو کنند وآن دوباره بر هندوها تحمیل گردد. کافران را چون سگ نجس شمرده در منصب‌های امنیتی قرار نگیرند. از بدعت گزاران (شیعیان) باید اجتناب کرد. زیرا آنان بدتر از کفّارند. احترام به آنان (شیعیان) به معنای نابودی اسلام است».(⁽²⁾)

در این دوره شیعیان را به بهانه‌ها و تهمت‌های مختلف به قتل می‌رساندند. و اگر هیچ بهانه‌ای بدست نمی‌آمد، تُهمتِ سبّ و تبرا به خلفا را به آنان نسبت می‌دادند و به قتل می‌رساندند.

ملک حسین چادوره «یکی از بزرگان و اشراف شیعیان که برای ادای احترام یکی از علمایِ اهل تسنن از جای خود بلند نشده بود» را نیز اورنگ زیب دستگیر کرد و به اتهام سبّ صحابه به قتل رساند.

وضعیتِ اجتماعی شیعیان را می‌توانیم از شعر زیر بهتر بشناسیم. شعری که

آنان پس از قتل ملک حسین چادوره گفتند:

شد از ظلم بیداد قوم یزید حسین(⁽¹⁾) ابن حیدر دوباره شهید(⁽²⁾)

در این دوره خفقان چنان بود که حافظ عبدالله، واعظ و خطیبِ اهل تسنن را به اتهام استفاده از الفاظ شیعیان در مسجد محکوم به اعدام کردند.(⁽³⁾)

در این دوره شیعه بودن یک جُرم غیر قابل بخشش بحساب می‌آمد. از منابع تاریخی بدست می‌آید برای محکوم نمودن طرف مقابل کافی بود به او نسبت شیعه و اتهام سبّ صحابه داده شود در این صورت حاکمان حتی فرصت دفاع از خود نیز به متهمان نمی‌دادند و آنان را اعدام می‌کردند.

در این دوره شیعیان و مناطق آنان بجز زمان کوتاهی - که حاکم نسبتاً عادلی بر سر کار می‌آمد - از تمام امکانات و حقوق انسانی محروم بودند. آنان حتی برای ضروریات اولیه نیز محتاج دیگران بوده‌اند.

1- 3- ارتباط شیعیان با دیگر فرقه‌ها در دوره مغول

آتش تفرقه که حاکمان مغول برای استحکام و پایداری حکومت در کشمیر بین دلهای کشمیری‌ها انداخته بودند روز بروز تشدید می‌شد. در این دوره کشمیری‌ها بر

خلاف دوره چک‌ها زندگی مسالمت آمیزی نداشتند. در این دوره شیعیان برای عدم تعرّض سنی‌ها حاضر شده بودند با هندوها ائتلاف و اتحاد در برابر تجاوزات اهل تسنن تشکیل بدهند. چون این دوره پر از درگیری و تفرقه و اختلاف است - شیعیان کشمیر به غیر از اهل تسنن با دیگر ادیان و مذاهب روابط خوبی داشتند. علت آن هم میتواند این باشد که در دوره‌های مغول و افغان به غیر از اهل تسنن همه مورد هدف وآزار و اذیت قرار می‌گرفتند. چنانکه قبلاً نیز اشاره شد در نظر علمای متعصّب درباری فرقی بین شیعیان و هندوها نبوده است و آنان به هر طور ممکن خواستار تحمیل نظر خود بر شاهان وقت می‌شدند - و شاه نیز برای حفظ موقعیت خود افکار آنان را در جامعه اجرا می‌کرد.

اما چون علمایِ اهل تسنن بجای مذاهب هندوها مذهب شیعیان را برای جامعة اهل تسنن تهدید به حساب می‌آوردند از راه‌های مختلف برای از بین بردن شیعه و مذهب شان استفاده می‌کردند. یکی از آن راه‌ها

تحریک عموم اهل تسنن برای قتل و غارت شیعیان بود. لِذا طبق نقل مورّخ حکیم صفدر همدانی بین شیعیان معروف بود بعد از هر شش روز یک حملة عمومی توسط اهل تسنن صورت می‌گرفت. ما از همه آنها صرف نظر می‌کنیم و فقط به چند مورد که حملات سراسری و عمومی بودند، به اختصار اشاره خواهیم کرد:

اولین حمله در سال 994 هجری هنگام ورود ارتش مغول به کشمیر با تحریک اهل تسنن توسط سید یوسف خان بیهقی، عالم شیرماگری، ظفر خان، شمس چک صورت گرفت.

فرمانده این حمله «شمس چک» بود. طبق نقل «تاریخ حسن» آنان آستان میر شمس الدین عراقی را سوزاندند و آن را مزبله قرار دادند و شیعه‌ها را بسیار رنجانیدند و ناموس و مال و جان آنها را بباد دادند.(⁽¹⁾)

حملة دوم در سال 1045 هجری در حکومت ظفر خان صورت گرفت شیعه و سنی که برای توت خوری به مای سومه(⁽²⁾) رفته بودند. بین آنها دعوایی رخ داد که منجر به قتل و غارت شیعیان گردید.(⁽³⁾)

تهاجم بعدی در سال 1096 هجری رخ داد. این دعوا در اول بین دو نفر شیعه و سنی بود، اما طبق نظر مورّخین اهل تسنن فردی شیعه بر صحابه کرام سبّ و آنان را دشنام داد لِذا عموم اهل تسنن علیه شیعیان شوریدند و حسن آباد منطقه شیعه نشین را آتش زدند و جمع زیادی از مردم کشمیر را نیز کشته و مجروح ساختند.(⁽⁴⁾)

تجاوز بعدی که بسیار وحشتناک بود و تلفات سنگینی داشت، مورخ حسن راجع به فجائج و تلفات آن می‌نویسد:

«العظمه لله! این چنین حادثه تباه و واقعة جانکاه بر مردمان شیعه گاهی به عمل نیامده بود. که در عرصة یک پهر روز (ربع روز) تمامی خانمان و مال ومتاع وننگ و ناموس آنها تباه گشت».(⁽¹⁾)

این تجاوز در سال 1132 هجری رخ داد. علت این در گیری کشته شدنِ یکی از علمای با نفوذ اهل تسنن بنام محتوی خان در خانه یکی از شیعیان است. محتوی خان قبل از کشته شدن شورش‌های متعددی در کشمیر علیه هندوها به راه انداخته بود اما زمانی که حاکم کشمیر بخاطر ناامنی عزل شد و حاکم بعدی از طرف مغول بنام مومن خان برای کشمیر معرفی شد، محتوی خان برای توجیه و توضیح اقدامات خود نزد میر شاهوار خان که شیعه مذهب بود و در دولت نیز مسؤلیت کلیدی داشت به خانه او رفت تا او را نزد مومن خان از محاکمه نجات دهد اما در همان زمان چندنفر دیگر از کارمندان دولت اهل تسنن نیز در خانه وی حضور داشتند. آنها وقتی محتوی خان را دیدند برای از بین بردن شورش‌ها و نا امنی‌ها به او حمله کردند و او را کشتند. اما چون در خانة فردی شیعه کشته شد تهمت کشتن او را به شیعیان زدند.

مورخ حسن می‌نویسد: «الحال بکنگاش قتل محتوی خان متهم گشته، هجومیان بر سر آنها تاخته، بهرجا نهب و غارت ساخته، خانمان آنها در مهلکه آتش انداخته از صغیر و کبیر زن و مرد جمعی کثیری بعدم رسانیدند. و با افعال ناشایسته پردة

ننگ و ناموس آنها دریده، نامه‌های خود سیاه کردند و در محله جدی بل طفلان و نسوان بخوف جان در میان آستان میر شمس الدین عراقی پناه گزین شده (دروازه بستند) اهل فساد از باز پرس یوم التناء نه ترسیده خانقاه مزکور را خاکستر نمودند».(⁽¹⁾)

حملة بعدی در سال 1154 هجری صورت گرفت. در آن سال یکی از شیعیان علیه حاکم کشمیر بنام ابو البرکات خان دست به شورش زد. ابوالبرکات او را شکست داد و او به طرف «کامراج»(⁽²⁾) فرار کرد. حاکم بجای تعقیب او دستور داد تا شیعیان را غارت کنند، آنان نیز طبق نقل تاریخ حسن:

«خانه‌های آنها (شیعیان) را از هر محله در داده، مال و دولت بغارت برده، در ننگ و ناموس آنها دقیقه‌ای فرو نگذاشتند و چند محله را در یک پهر روز (ربع روز) بباد دادند».(⁽³⁾)

4- وضعیت فرهنگی شیعیان در دوره مغول

اشاره

گرچه با آمدنِ حکومت و دولت مغول وضعیت فرهنگی شیعیان رو به زوال گذاشت و روز بروز به انحاط بیشتر کشیده شد، چون شیعیان دیگر فرصت پیدا نمی‌کردند که فرهنگ و تمدنِ شیعی بسازند - چون به گفته مصنف تاریخ شیعیان در آن روز معروف شده بود. هر روز هفتم مورد تجاوز و تعرض قرار می‌گیریم.(⁽¹⁾)

لذا علل زوال و انحطاط آنان در این دوره عبارت است از:

1- جای فرهنگ‌سازی، بیشتر وقت را شیعیان در دفاع خود صرف می‌کردند.

2- انحطاط فرهنگی شیعیان در این دوره فقر اقتصادی بود. شیعیان دیگر در این دوره‌ها مثل سابق شغل خوب و ممتاز نداشتند و از کارهای معمولی و ساده زندگی شان را اداره می‌کردند.

از سوی دیگر از طرف حاکمان هم کارهای خوب و حساس به آنها داده نمی‌شد. بالاخره کارهای فرهنگی هزینه دربر دارد. از شرائطی که شیعیان داشتند به نظر می‌آید به مشکل توانسته باشند شکم شان را سیر کنند تا چه رسد به کارهای فرهنگی، وتازه هرچه که جمع می‌کردند اهل تسنن آن را به غارت می‌بردند. لِذا خود شیعه مذهب باقی ماندن در آن شرائط سخت و خفقان شدید کمتر از معجزه نیست.

3- انحطاط فرهنگی شیعیان در آن دوره‌ها نبودن امنیت جانی، مالی، دینی،

مذهبی و فرهنگی است. یعنی اگر شیعیان وقت هم می‌گذاشتند،

هزینه هم می‌داشتند

باز هم کارهای فرهنگی سخت بود. چون آنان هر چه انجام می‌دادند و کار فرهنگی می‌کردند اهل تسنن آن را تحمل نمی‌کردند - شاهد آن ویران کردن مسجد در کنار آستان سید محمد مدنی است.

4- انحطاط فرهنگی این است که هرچه حاکمان شیعه در دوره مغول و افغان کار فرهنگی می‌کردند، حاکمان بعد عمداً آن را خراب می‌کردند. چون یک شیعه آن را بنا کرده است. همانطور که امیر خان جوان شیر یک باغ به اسم امیر باغ ساخته بود و در ماه محرم در آن خیمه نصب کرده عزاداری حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام می‌کردند این باغ خیلی وسیع و باصفا بود. اما کریم خان بنا بر تعصّب وقتی بعد از امیر خان جوان شیر به حکومت رسید آن باغ و کاخش را ویران و خراب کرد.

5- انحطاطِ فرهنگی نبودنِ علم و دانش و درس و تدریس است ما در این دوره حتی یک مرکز علمی هم بین شیعیان در کشمیر نمی‌بینیم. و هر کس می‌خواست

درس بخواند می‌بایست

به ایران و عراق برود که در آن زمان با نبودنِ وسائل سخت بود. و در کشمیر ایجاد مراکز علمی بخاطر نبودن امنیت سخت و دشوار بود و اگر هم می‌ساختند بعید نبود اهل تسنن آن را تحمّل نکرده با خاک یکسان کنند.

1- 4- فعالیت اجتماعی و فرهنگی حاکمان شیعه

اشاره

اما با وجود این همه موانع و مشکلات باز هم بعضی از شیعیان بخاطر استعداد و صلاحیت خدادادی توانستند در بعضی از اوقات سر قدرت بیایند و دست به کارهای فرهنگی کشمیر و شیعه بزنند. اما کارهای فرهنگی آنان بیشتر جنبة عمومی داشت و کمتر توانستند به کارهای فرهنگی برای نشر معارفِ تشیّع بپردازند.

اینک بعضی از فعالیت‌های فرهنگی آنان را ذکر می‌کنیم:

میرزا حیدر که به گفتة مورّخ حسن یک عالم، ادیب، مهندس، و یک افسر شجاع بود(⁽¹⁾)، مسجد جامع کشمیر را که در آتش‌سوزی از بین رفته بود. در حکومت خود باز سازی کرد و اشعار ذیل بر سنگ آن کنده است:

بتاریخ هزار و بیست و نه از هجرتِ سید

ملک حیدر رئیس الملک در عهد جانگیری

بروز عید روزه سوخته در نوبت ثانی

نهاد از نو اساسش باز گاه عید قربانی(⁽²⁾)

میرزا حیدر جهت رفاه عمومی و برای رساندن آب به حیاط مسجد برای وضو و غسل، جوی آب را دوباره بازسازی کرد. و آن را خیلی خوب و وسیع ساخت تا آب از حیاطِ مسجد عبور کند. به سبب این نهر یا جوی، آب برای محله‌های زیادی در اطراف

آن برای نوشیدن و مصارف دیگر مهیا شد.

در راستای نشر فرهنگ شیعیان وی یک کتاب تاریخ بنام تاریخ ملک حیدر نوشت.(⁽¹⁾) این کتاب در عصر حاضر یکی از منابع مهم به حساب می‌آید. چون در اکثر حوادث آن زمان حضور مستقیم داشته است.

علاوه بر آن وی آستان میر شمس الدین عراقی که توسط ظفر چک سوزانده شده بود را نیز باز سازی کرد.(⁽²⁾) علی مردان نیز در دوره خود برای رفاه عمومی کشمیر کارهای رفاهی و فرهنگی ذیل را انجام داد:

1- ساخت کاروانسراها؛

علی مردان برای مسافران و سپاهیان کاروان سراهای زیادی ساخت که معروف‌ترین آنها کاروان سراهای ذیل هستند:

الف - سرای خامپور؛ ب - سرای شاجه مرگ؛ ج - سرای هیره پور؛ د - سرای سوخته؛ ه- - سرای پوشانه؛ و - سرای بهرام گله؛ ز - سرای تهنه.

علی مردان علاوه بر حاکم چون مهندس بود اولین کسی است که باغات و پارک‌ها را طبقِ نقشه ساخت و در آنها چشمه‌های آب و آبشار درست کرد.(⁽³⁾)

وی باغ‌هایی زیبا و بسیار قشنگ درست کرد که از عجائب روز به حساب می‌آمد.(⁽¹⁾) اسم آن را نیز علی آباد گذاشت و آنرا برای حرم امام علی بن موسی رضا علیه السلام وقف کرده بود.(⁽²⁾) گرچه این باغ دیگر وجود ندارد. اما اسم آنجا هنوز هم به همین اسم معنون است.

ابراهیم‌خان پسر علی مردان خان خودش یک عالم و فاضل بود. او صحبت علماء را خیلی دوست داشت. علماء را از داخل و خارج به دربار خود فرامی‌خواند.

او با مشارکت و همراهی علمای این منطقه کتابی در پنج جلد مرتب کرد در این کتابی که «البیاض الابراهیمی» یا پنج بیاض ابراهیمی نام داشت جوابِ تمام اعتراض‌ها و شبهاتی که علماء اهل تسنن علیه شیعیان کرده بودند با منابع خود اهل تسنن پاسخ داده شده بود.(⁽³⁾)

2- 4- ادبیات شیعیان در دوره مغول

اشاره

شاهان چک چون علم دوست بودند لِذا احترام ویژه‌ای به علماء، ادباء و شعراء می‌گذاشتند. لِذا در دوره آنان زبان و ادب کشمیر و همچنان فارسی گسترس زیادی

پیدا کرد مخصوصاً ملکة یوسف بنام حبه خاتون روح تازه‌ای به شعر و زبان کشمیری داد.

اما در دوره مغول شعر و ادب کشمیر رو به زوال گذاشت. بخاطر فارسی زبان بودن حکمرانان، ادب فارسی جای زبان کشمیری را گرفت. آنان تمایلی به زبان محلی نداشتند و می‌توان گفت شاعری و ادب کشمیری در دوره آنان دفن گردید.

اینک با بعضی از شاعران این دوره آشنا می‌شویم.(⁽¹⁾)

1- ملا مظهری

ملا مظهری کشمیری الاصل بوده است(⁽²⁾) نویسنده «مآثر رحیمی» تذکره ملا مظهری را در کتاب خود چنین بیان می‌کند:

ملا مظهری پیشوایی حقیقت بیان و از شعرای فصیح زبان است. نیز یک خوش صدا و شیرین زبان بلبلی است که در گلستان هند در چمن ارض بی‌نظیر کشمیر در سخن‌آرایی مشهور است، کسی که سامعین و مخاطبین خود را از کلام خود مسحور می‌کند.

و او است که علم (پرچم) شاعری را در «دار الملک کشمیر» که مولد و کشورش

است و نیز در جاهای دور دیگر نصب کرده است. و تا بحال همچون او شاعری (در کشمیر) پیدا نشده است.

بقول وی ملا مظهری اسب دانشوری و مفاخرت را در میدان مسابقه سوق داده از تمام شرکت کنندگان مسابقه سبقت گرفت.

ملا مظهری در جوانی و در ایام شباب قصد زیارات عتبات عالیات ایران و عراق کرد(⁽¹⁾). برای همین مقصد وقتی کشمیر را به مقصد ایران ترک کرد و هنگامی که به هرات (یکی از شهرهای افغانستان فعلی که در آن زمان جز خراسان ایران بوده است) رسید، در هرات و خراسان آن زمان، خواجه حسین ثنائی، میرزا قلی میلی، ولی دشت بیاضی، محمد میرک صالحی، میر مغیث محوی و عبد العلی نجاتی بر کرسی شعر و ادب حکومت می‌کردند.

ولی هنگامی که با وجود کمی سن از قصیده سرودة خود ابیات زیر را خواند:

چه حالت است نه دانم جمال سلمی را که بی-ش دیدنش افزون کند تمنی را

بنسبت دی-دة مجنون ز خویش و بیگانه چه آشن-ا نگ-هی ب-ود چشم لیل-ی را

در خراسان مشهور و معروف گردید. و علاوه بر خراسان در اطراف و اکناف و دیگر شهرها نیز شاعری و نکته‌پردازی او معروف گردید.

بخاطر این شهرت و مقبولیت گرچه شعرای خراسان به رشک آمدند، ولی آنان او را معتبر شمرده مصاحبت وی را اختیار نمودند. بخاطر تبلور و مهارت کامل در

شاعری اعیان و اکابر خراسان نیز به وی احترام گذاشتند.(⁽¹⁾)

ملا مظهری در جاهای دیگر نیز صلاحیت و شایستگی خود را به اثبات رسانیده است. به ویژه هنگامی که او در آخر به دارالسلطنت قزوین که در آن زمان مقر و مسکن پادشاهان صفوی بوده است رسید، در آنجا مولانا ضمیر اصفهانی، مولانا محتشم کاشانی، مولانا وحشی یزدی، میرزا حسابی نطنزی، قاضی نور الدین اصفهانی، امیر صبری روز بهان، مولانا حزنی اصفهانی و دیگر شخصیات فصیح و بلیغ که سکه فصاحت و بلاغت را به نام خود اختصاص کرده بودند حضور داشتند. آنها کسانی بودند که مکتب سعدی و خسرو را در اسلوب غزل اختیار کرده بودند و در طرز قصیده گوئی انوری و خاقانی را نیز طفل دبستان می‌پنداشتند ولی آنان حضور ملامظهری را گرامی داشتند و به او عزت و تکریم خاصی نمودند. و از اشعار و کلام او مستفید شدند و نتوانستند منظومات وی را رد کنند.(⁽²⁾)

ملا مظهری در آنجا مهارت و استعداد کلام خود را به نحوی شایسته نشان داد و این باعث شد که مورد توجه خاص آنها واقع شود. و این حقیقت است که در گذشته این خیلی کم اتفاق افتاده است که از کشمیر و یا از هند شاعری به ایران بیاید و استعداد شعری خود را پیش شعرا و ادبای ایرانی اظهار کرده بقبولاند بلکه همواره

همین می‌شده است که از ایران شعرا به هند و کشمیر می‌آمدند و مورد توجه خاص مردم و پادشاهان کشمیر واقع می‌شدند ولی این لطف الهی فقط شامل ملا مظهری شد که عظمت و استعداد خدادادی را به آنها بقبولاند.(⁽¹⁾) چنانچه او به وسیله این شعرا به محافل و مجالس بزرگان نیز راه پیدا کرد.

ملامظهری بعد از زیارت و سیر و تفریح در ایران به هند برگشت و در آنجا مورد لطف و عنایات اکبر شاه واقع شد. او از اکبر برای زندگی آرام و گوشه‌نشینی در کشمیر استدعا و درخواست کرد. اکبر نیز با وی موافقت نمود. لذا ملامظهری باقی عمر خود را در کشمیر در سخن و نکته‌گذاری بسر کرد.

خلاصه اینکه مظهری یکی از شعرای بزرگ در کشمیر، هند و ایران بوده است. دیوان او مشتمل بر شش هزار بیت است. لذا در این شکی نیست که در دنیای ادب فارسی سهم ملا مظهری از طرف کشمیر بسان ستاره‌ای درخشان است که تابناکی و دوام آن تا ابد خواهد ماند.

او در سال 1018 هجری قمری فوت شد و در قبرستان معروف کشمیر بنام «مله کها» دفن گردید.

کلام زیر از آن اوست:

فدای

آئینه گ-ردم که دلس-تان مرا

درون

خانه به گلگشت گلستان مرا(⁽¹⁾)

مظهر!

به جهان چو بی‌نصیبان می‌باش

و

زگل بن-وای عندلیب-ان می‌باش

ب--ا

دی-دنی از خ-وبی ع-الم می‌س--از

مهمان

نظاره چو غریبان می‌باش

اقبال

حسن کار ترا پیش می‌برد

ورنه

صلاح کار نه دانستهای که چیست

سیری

چنان که ابر نیاورد برو گذشت

عزمی

چنانکه باد نیاورد بدو رسید(⁽²⁾)

لطفی

نه کرده دهر زدیوانه پر شده است

حرفی

نه گفته شهر زافسانه پرشده است

یک

قطره از قرابة ساقی فروچکید

چندین

هزار ساغر و پیمانه پر شده است

غم

ترک و خوشی خویش گفتست امروز

در

خون خلاف طبع جفتست امروز

شادی

ز دلم چو گل شگفتست امروز

یک‌لحظه کسی نه‌چیده مفتست امروز(⁽³⁾)

از

شادی آن جامه که دی پوشیدم

چون

چرخ بِگِرد خویش می‌گردیدم

پا

مال بزرگیم فلک می‌شد و من

در

جامة آسمان نمی‌گنجیدم

در

عشق به آه و ناله می‌باید زیست

دل

کرده به غم حواله می‌باید زیست

آماده

کفن فکنده در گردن جان

کم

مهلت تر ز لاله می‌باید زیست

گلعذاران

که لب از شکّرشان نتوان بست

هیچ

طرفی ز بهار و برشان نتوان بست

چه

گشاید دل ازین مردم بیگانه منش

کاشنائی

به دل کافرشان نتوان بست

جام

جمشید و دل مظهری آسان شکن

که دگر باره به یکدیگرشان نتوان بست(⁽¹⁾)

و این غزل:

گو

خلوتی که عزلت عنقا برآورم

تا

بام آسمان در دنیا برآورم

چون کودکی که خوی وی از شیر وا کنند

من

دیده را ز ذوق تماشا برآورم

چون

نا رسیده میوه که بارش برافکند

از

دل به عنف بیخ تمنّا بر آورم

خون شد دل و خوشم که به هر جزو در رود

تا

کار عشقت از همه اجزا برآورم

هر

صبح آتشی شوم و در خود اوفتم

چون

گل به خار سوزی غوغا برآورم(⁽²⁾)

2- اوجی

اوجی کشمیری بوده است و شعر گفتن را از اوائل زندگی آغاز کرده بود.

بنابر نقل مورّخ حسن، اوجی خورشید بلندی‌های بلاغت و سخن گوئی بوده است.

اصلح میرزا نیز در «تذکره شعرای کشمیر» راجع به اوجی چنین نوشته است که اوجی پایه سخن را به معراج کمال رسانیده است و در بلندیهای دنیا (شعر و ادب) هر مصرع (بیت) اوجی مانند هلال مشهور و معروف است.

سید حسام الدین راشدی نویسنده تعلیقات کتاب «تذکره شعرای کشمیر» از کتابهای زیادی نقل قول‌ها راجع به اوجی ذکر کرده است و از همه آنها چنین بدست می‌آید که اوجی شاعر عصر همایون اکبر شاه و جهانگیر بوده است همچنین از شعرای عظیم و بلند غزل‌گویان دلپذیر قرن دهم هجری بوده است که دریایی مزاج و طبیعت او همواره موجزن اشاره فکر و شعور خیلی بالا، زود بیانش قوی و کسی که اوج کلامش خیلی بلند و بالا بوده است.(⁽¹⁾)

اوجی از لحاظ پیشه و شغل از کارمندان مرزا جعفر آصف خان «حاکم وقت کشمیر» بوده است. که ملازمت وی در دربار نیز در به اوج رسانیدن اوجی خیلی مفید واقع شد. چون به دربار مرزا جعفر همواره علماء و ادباء می‌آمدند او از صحبت آنان خوب استفاده کرد. هنگامی که مرزا جعفر آصف خان از حاکمیت کشمیر

معزول گردید اوجی بعد از رفتن مرزا جعفر باز هم در کشمیر ماند.

اوجی علاقه‌ای به سیر و تفریح نداشت و در زندگی خود خیلی کم به سفر رفته است. سفرهای وی صرفاً در اطراف و مناطق کشمیر محدود می‌شود. و فقط یک بار تا لاهور رفته است و از همانجا دوباره به کشمیر بازگشت.

مؤلف میخانه ملا عبد النبی فخر الزمان قزوینی می‌نویسد: که وی روزی در خدمت مولانا محمد صوفی در اجمیر هند بوده است و اتفاقاً یک کشمیری نیز در آنجا حضور داشته است و بیان می‌کند که ما با هم گفتگو می‌کردیم که در بین حرف‌ها صحبت از شعر و شاعری اوجی به میان آمد که در همین اثنا آن کشمیری از ساقی نامه اوجی این شعر را خواند:

مرا دامن خویش زنجیر شد مرا دست در آستین پیر شد.

مولانا محمد صوفی با شنیدن این شعر خیلی متحیر شد و گفت اگر من قبل از ساقی‌نامه خود این شعر را شنیده بودم هرگز تصمیم به گفتن مثنوی نمی‌گرفتم.(⁽¹⁾)

این ساقی نامه را اوجی در دوران ملازمت مرزا آصف خان تمام کرده بود در تاریخ حسن و واقعات کشمیر نقل شده است که اوجی صاحب یک دیوان بوده است. اوجی در سال 1032 هجری قمری از دنیا رفته است.

اشعار ذیل از کلام اوجی هستند:

اوجی

از بیگانه بی‌تقریب می‌رنجیم ما

دیده

و دانسته ما را آشنا تاراج کرد

اوجی!

چراغ عمر به افسانه سوختیم

کاری

نه کردیم و دمیدن گرفت صبح

هر

سر که تشنه در خم فتراک او بود

دانم

یقین که روز جزا سُرخ رو بود

از

بس خیال زلف تو در سینه جا گرفت

آهی

که سرزند دلم مشک بو گرفت(⁽¹⁾)

نشسته عکس جمالت چنان به خانه چشم

که کسب نور کند مهر ز آشیانة چشم

چو دیده باز کنم بر رخ تو از حیرت

کند نگاه فراموش راه خانه چشم

بیا که بی تو همی تا به گردن

اندر خون

نشسته مرغ نگاهم در آشیانه چشم

بجای سبزه شرر می‌دمد ز خاک اوجی

بهر کجا که بر افشانده‌ایم دانه چشم

چند شعر از ساقی نامه «مثنوی»

لب

از هم بجز ناله نه نهاده‌ایم

بماتم

مگر تو امان زاده‌ایم

مرا

شیشه بر دوش و باران سنگ

نه

یارای رفتن نه پای درنگ

مرا

دامن خویش زنجیر شد

ج

مرا

دست در آستین پیر شد

اگر

فی المثل حسن صد نو بهار

بروید

ز روی زمین سبزه زار

نه

جنبد ز پهلویش از سال و ماه

به

گهوارة چشم طفل نگاه

چنان

در غمش دیده خونبار شد

که

شب جای خوابم جگر زار شد

بیار

ساقی آن راوق تاک را

ضیا

بخش خورشید ادراک را

بده

تا بدانم که آن نوش لب

چرا

می‌گریزد زمن بی سبب

نسیم

سحر خاطر انگیز شد

ز

سیمای گل آتشم تیز شد

بیک نغمه پردازی ارغنون

دلم از ره گوش آید برون

نمیبینم اوجی ز آفاق جای

سفر بایدم کرد ازین تنگنای(⁽¹⁾)

3- حاجی محمد جان قدسی

حاجی محمدجان قدسی در یکی از شهرهای بزرگ ایران بنام مشهد بدنیا آمد. وی در زمان شاه‌جهان برای انجام بعضی از امور شخصی به هند آمد. ولی بخاطر شهرت و آوازه‌اش نتوانست در هند خود را پنهان نگهدارد.

لذا در خدمت پادشاه وقت شاهجهان حاضر شد و از شعرای دربار گردید.

قدسی شاعر برجسته‌ای بوده است و در قصیده گوئی و غزل سرائی از رقیبان خود سبقت گرفته بود.(⁽¹⁾) وی وقتی دید که اسم عبدالله خان «دلاور و بهادر جنگ فیروز» در بحر شاهنامه نمی‌گنجد با حسن تلاش چنین آنرا گنجانده است:

نهنگی

که از غایت احتشام

نه

گنجد به بحر از بزرگیش نام

روزی برای پادشاه یک فیل سفید را با کمال انواع و اقسام تزئینات حاضر کردند که چشم همه‌گان را خیره کرده بود و در سابقه بندرت چنین مشاهده شده بود. قدسی هنگامی که آنرا دید بی‌درنگ این رباعی را سرود:

بر

فیل سفیدش، که مبیناد گزند

شد

شیفته هر کس که نگاهی افکند

چون

شاهجهن برو بر آمدم گوی

خورشید

شد از سفیدة صبح بلند

در تاریخ نقل شده است که با وجود ملک الشعرائی و کمال شاعری روزی قدسی

یک غزل نوشته بود و آنرا پیش یک ملا و مکتب دار می‌خواند و هنگامی که به این شعر رسید:

ساقی

به صبوحی قدحی پیشتر از صبح

برخیز

که تا صبح شدن تاب نداریم

پسر بچه‌ای که این اشعار را گوش می‌داد گفت بجای قدحی اگر «نفسی» نوشته شود به صبح مناسب نزدیکی و کاملی دارد. حاجی قدسی با آن عظمت و مقام حرف آن پسر بچه را قبول کرد و از فراست وجودت طبع او حیران گشت.(⁽¹⁾)

حاجی جان محمد قدسی با فطانت، شایستگی، تیز بینی، فصیح بیانی و استعداد شاعری ظفر نامه شاهجهان را منظوم کرده است.

قدسی در ایران فرزندی بنام محمد باقر داشته است که در کمال جوانی فوت کرد لذا قدسی بخاطر این غم و اندوه از بازگشت مجدد به ایران صرف نظر کرد و تصمیم بر ماندن گرفت. او در اواخر عمر به کشمیر آمد و در همین‌جا مستقر شد و زندگی خود را با شعر و شاعری بسر کرد.

سپس در همانجا در سال 1056 هجری قمری از دنیا رفت و در سرینگر به مقام در گجن در قبرستان شعرای کشمیر دفن گردید.(⁽²⁾)

اشعار زیر از اوست:

زود به کردم من بی صبر داغ

خویش را

اول شب می‌کشد مفلس چراغ

خویش را

جوانی رفت و داغی ماند بر دل

یادگاری از وی

چون آن سرخی که بر ناخن پس

از رنگ حنا بندد

اگر دستم رسد روزی به جیب

زاهد خود بین

چون شمع آرم بیرون یکدسته

زنّار از گریبانش

به این قدر که با بالین می‌نهی

قدمی

مترس که هیچ کست مهربان

نخواهد گفت

عیش

این باغ به اندازه یک تنگ دل است

کاش

گل غنچه شود تا دل ما بگشاید(⁽¹⁾)

باز

نشسته تا مژه در دل نگاه کیست

روزم

سیاه کردة چشم سیاه کیست

جان

دادن و سخن نه شنیدن گناه من

دل

بردن نگاه نه کردن گناه کیست

در

چنین فصلی که بلبل مست و گلشن پر گل است

گر

همه پیمانه عمر است خالی خوب نیست

کجا

تاب آورد پیش سرشک دیده فرسایم

دواند

ریشه گر چون شمع مژگان تا کف پایم

چون

غنچه گل صد برگ، آسمان دو رنگ

به

صد برهنه دهد یک قبا و آن هم تنگ

دنیا

معشوق عاشق دین نشود

شیدای

آن شیفته این نه شود(⁽¹⁾)

بار

دل عارف نه شود جلوة دهر

آئینه

ز عکس کوه سنگین نه شود

هر

کس که سخن ز قدر و مقدار کند

کی

حاجت خود تواند اظهار کند

خواهی

هنرت عنان شود پستی جو

خورشید

فرود آید و بس کار کند

نگهت

عشوه گر و عربده ساز است هنوز

چشم

مخمور تو سر فتنة ناز است هنوز

تازه

شد دوستی ما به خط تازة تو

ناز

کن ناز، که آغاز نیاز است هنوز

خاک

شد پیکر محمود ز تاثیر وفا

دل

او در شکنِ زلفِ ایاز است هنوز

راه

نزدیک حرم سعی مرا باطل کرد

لیک

شادم که ره عشق دراز است هنوز

گرچه

نه بود سر موئی ز حقیقت خالی

دل

قدسی ز پی عشق مجاز است هنوز(⁽¹⁾)

حاجی محمد جان قدسی درباره زیبائی کشمیر و نیز راجع به راه‌های دشوار و صعب العبور آن یک مثنوی خیلی زیبا گفته است که عنوان این مثنوی «مشکلات راه‌های کشمیر و پیر پنچال» بوده است.

بعضی از اشعار وی از قرار زیر است:

بود قطع ره کشمیر مشکل

به حق نتوان رسید از راه باطل

مگر زین راه باریکت خبر نیست

که گویی کوه را موی کمر نیست

ز بیم این ره باریک خونخوار

خلد موی کمر در دیدة خار

گروهی دست از جان برفشانه

در ین راه چون گره برتار مانده

ره فقر از ره کشمیر پیداست

که گام اول او ترک دنیاست

از ین ره چون توان آسان گذشتن

که گام اول است از جان گذشتن

مسافر کی تواند زین بلا جست

مگر لغزیدن پا گیردش دست

رهی همچون دم شمشیر باریک

جهان در چشم ره پیماش تاریک

رهی پیچیده تر از موی زنگی

به تندی چون دم تیغ فرنگی

ز بس در رفتنش تدبیر کرده

ج

فلک را فکر این ره پیر کرده

از ین پیمان‌های زندگی آه

که پر می‌گردد از پیمودن راه (⁽¹⁾)

4- طغرا

طغرا ایرانی الاصل بوده است و در مشهد زندگی می‌کرد. سپس آنجا را ترک گفته به هند روی آورد. او شاعری خوش فکر و دوراندیش بود. گرچه هم در نظم و هم در نثر مهارت کامل داشت ولی بیشتر اوقات خود را در انشاءپردازی می‌گذرانید.

از قرائن چنین بنظر می‌آید که طغرا با دیگر شعرا هم زمان خود(⁽²⁾) روابط خوبی نداشت.

هیچ کدام از تذکره نگاران تاریخ وفات طغرا را نگفته‌اند. و فقط سوائی - نویسنده نتائج الافکار - تاریخ وفات طغرا را در آخر قرن یازدهم هجری ذکر کرده است.

ولی در این شکی نیست که تمام تذکره‌نویسان طغرا را یک استاد مسلم، یک شاعر خوش فکر، انشاءپرداز بی‌بدیل، صاحب قدرت و مهارت در نظم و نثر، فرمانروای ملک معنی، حامل استعداد خدا دادی، صاحب فکر، بهار پیر و چنان ادبی و شاعر برجسته نوشتند که نثر فارسی را در قالب جدید طرح کرد.

از آثار ملا طغرا «ساقی نامه» می‌باشد که مشتمل بر 50 هزار بیت است. علاوه بر آن دارای غزلیات، قصائد، فردیات، مثنویات مختصر و رسائل متعددی بوده است. در تذکره شعرای کشمیر تعداد رسائل او 29 عدد گفته شده است.(⁽¹⁾)

او در آخر عمر به دعوت میرزا ابو القاسم دیوان، مشهور به «قاضی زاد» به کشمیر آمد و در محله رینه وادی نایدیار در یک مغازه مشغول به کار شد و در همانجا از دنیا رفت. و در سرینگر به مقام در گجن در مزار شعرای کشمیر دفن گردید.

اشعار

زیر از کلام طغرا می‌باشد:

خوش

آن ساعت که بزم آرا نشینی بر لب جوئی

خط

پشت لبت چشم قدح را گردد ابروئی

آبرو

می‌رود از دست به آمد شد غیر

چون

حباب از همه جانب ره کاشانه ببند

کشمیر

بود فصل خزان عالم نور

بر طالب فیض دیدنش هست ضرور

گوئی

که در ین باغ چمن ساز قضا

آورده

نهال شعله از خرمن طور

کنم

تحریر وصف ناشپاتی(⁽¹⁾)

نماید

صفحة کاغذ نباتی

و این جلمه نثر نیز از آن اوست:

«درخت آبی از زبی آبی روی بهی نه دیده»(⁽²⁾)

5- محمد قلی سلیم

سلیم نیز ایرانی بوده است و اسم اصلی او میرزا محمد قلی طرشتی بود. او در عهد پادشاه شاه جهان به هند آمد و پیش نواب وزیر اعظم اسلام خان ملازمت می‌کرد.(⁽³⁾)

او ابتدا در لاهیجان نزد وزیری بنام میرزا عبدالله کار می‌کرد. و در آنجا یک مثنوی زیبا در تعریف و تمجید لاهیجان نوشته است. و سپس هنگامی که به هند آمد همان مثنوی را تغییر داده راجع به کشمیر نوشته است.

سلیم در لاهیجان نیز ازدواج کرده و صاحب یک فرزند شده بود.

خلاصه سلیم یک شاعر برجسته، خیال انگیز و شیرین بیان بوده که ذهنیت فوق‌العاده داشت.

دکتر شمس الدین از تذکره حسینی نقل می‌کند که دیوان سلیم حدوداً مشتمل بر بیست هزار بیت شعر بوده است. مثنوی قضا و قدر سلیم آئینه دار صلاحیت و شایستگی

و نیز مهارت شاعرانه وی است که سلیم آن را با زحمت زیاد گفته بود.

سلیم به جهت رفاقت با چند تن از امراء به کشمیر آمد و در همین جا از دنیا رفت و در سرینگر بمقام در گچن در مزار شعرای کشمیر دفن گردید.

اشعار زیر از کلام اوست:

چشم

تو ز بیماری خود بر سرناز است

مژگان

تو همچون شب بیمار دراز است

گدای

کوی خراباتم و غمم این است

که

باده آتش سوزان و کاسه بین چوبین است

دل چو شد گرم ز می، جلوة معشوق کند

ماهی موم به آتش چو رسد آب شود

توان از دانه‌های سبحه دانست

که دلها را به دلها هست راهی

در تلاش سوختند چون کاغذ آتش

داغ‌های سینه‌ام با هم به جنگ افتاده است

بسته

کمر کنیم از قبضه کمان او

در

کشتن من تیغش افتاد بیکس

بیماری

چشمش را تعویذ چو بنویسند

از

پرده چشم آرند خوبان ورق آهو

به

عیش آباد هندوستان غم پیری نمی‌دهد

که

مو نه تو انداز شرم کمرها شد سفید آنجا

کمتر

نیم از قیصر و فغفور که من

در

هند سیاه بختی خود شاه سلیمم(⁽¹⁾)

6- میرزا طالب کلیم

کلیم نیز ایرانی تبار و از استان همدان بوده است.(⁽²⁾) اسم اصلی او کلیم میرزا طالب بود. او در ابتداء زندگی برای تحصیل به شهر معروف شیراز رفت و بعد از بدست آوردن مدارج عالیه عازم هند شد. گرچه تا مدتی در حیدر آباد و در شهرهای هند در سیر و تفریح وقت خود را صرف کرد ولی بالاخره به دربار شاهجهان رسید و از ملازمان درباری او گردید.(⁽³⁾) سپس شاه جهان او را برای نوشتن شاهنامه شاهان جغتایه به کشمیر فرستاد.(⁽⁴⁾)

کلام وی هوشمندانه و دل آویز و اغنا کننده بود، گفتارش شاعرانه و کلام او

خردمندانه و اراده او مستحکم و استوار بود. اشعارش پخته و دل نشین و تسلی بخش بوده است. عبارت‌هایش صاف، معانی دار و جذاب بود.

کلیم آخر الامر در سال 1061 هجری قمری دار دنیا را وداع گفت و در سرینگر در مزار شعرا دفن گردید.

اشعار زیر از کلام کلیم است:

تا شد مژه بی اشک فتاد از نظر من

اکنون چه کنم رشته که وقتی گهری داشت

دوست به هیچم فروخت، با همه یاری

یار فروشی در ین زمانه همین است

میان غمگساران سوزم از غم

چو آن کشتی که در دریا بسوزد

که

دل بر جا تواند داشت پیش چشم شهلایش

فتد

ز آئینه بیرون عکس را مژگان گیرایش

مفلسان

را کس نمی‌خواهد زمینا کن قیاس

تا

تهی شد دیگرش کس دست در گردن نه کرد

وضعی بهم رسان که بسازی به عالمی

یا همتی که از سر عالم توان گذشت

بد نامی حیات دو روزی نه بود بیش

گوید ترا کلیم که آن هم چه سان گذشت

یک روز صرف بستن شد به این و آن

روز دگر به کندن دل از جهان گذشت (⁽¹⁾)

7- میر الهی

اسم وی میر عماد الدین محمود بود و در همدان به دنیا آمد و در عهد پادشاه جهانگیر از ایران به هند آمد و نزد امرا عزت و احترام یافت.

میر الهی دارای طبع آزاد بود و به امور دنیوی وابستگی نداشت. به عربی و فارسی تسلط کامل داشت. در سخنوری و شاعری نیز شخصی با سلیقه، در شعرش نازک خیال و یک استاد تصور بود. دیوان شعرش در هندوستان شهرت خاصی پیدا کرده بود.

او علاوه بر دیوان، کتابی به اسم گنج الهی را نیز تألیف کرده بود. کتابی که در آن به شرح احوال شاعران پرداخته بود. او در آن کتاب شرح احوال چهار صد شاعر که در قرن نهم و دهم هجری زندگی می‌کردند را گردآوری کرده بود.(⁽¹⁾)

تذکره‌نگاران در توصیف اشعارش می‌گویند که طرز کلام میر الهی خیلی تازه و جزو الفاظ بیرون از خیالات است؛ در قصیده گویی نیکو و در غزل‌گویی معانی برجسته بکار می‌برد، در اشعار و تازه گویی به کمال و اوج رسید.

مضامین را خوب انتخاب می‌کرد و در قدرت زبان و در ایجاد اندیشه‌های جدید استاد مسلم الثبوت بود.

در سال 1063 هجری قمری از دنیا رفت. می‌گویند ملا شاه بدخشانی روزی شعر زیر را گفته بود که مریدانش آن را با آب طلا نوشته خیلی آن را تشهیر کرده بودند:

پادشاه

را گذار و دوست آگاهی گزین

چون

به آگاهی رسیدی هر چه می‌خواهی گزین

وقتی

این شعر از نظر میر الهی گذشت او شعر زیر را فی البداهه زیر شعر ملاشاه بدخشانی نوشت:

من نمی‌گویم گدائی یا شهنشاهی را گزین

خویش را مگزین و دیگر هر چه می‌خواهی گزین(⁽²⁾)

که این شعر باعث رشک و غیرت ملا شاه بدخشانی واقع شد.

اشعار زیر نیز از کلام میر الهی است:

یا الهی! ز الهی تو چه پرسی در حشر

آنچه او کرد تو دیدی و چه گفتن دارد

چشمت از هر گردشی با یار عهدی تازه بست

خط مشکینت کتاب حسن را شیرازه بست

نشّهای از تندی او دارم که چاک سینه‌ام

چون خمار آلوده نه تواند لب ز خمیازه بست

شب

هجران ز بس لبریز کلفت گشته‌ام ریزد

چو

گرد از دامن مژگان نگاه حیرت آلودم

چنان

آب، متاعِ زندگی را می‌دهم از کف

که

گویا کاروان عمر می‌آید ز پس ما را

8- محمد رضا مشتاق

مشتاق کشمیری و از قبیله ناجی بوده است او در نوشهره زندگی می‌کرد. اسم اصلی مشتاق محمد رضا و مشتاق تخلصش بوده است.

وی در ابتدای زندگی به فن کتابت مشغول بوده است و در ضمن نویسندگی گاهی شعر هم می‌گفت چون داری فکر روشن و استعداد فوق العاده بود در مدت کمی پایه سخندانی خود را به اوج رساند.

مشتاق ویژگی خاصی نسبت به دیگر شعرا داشته و آن اینکه وی تا آخر عمر هیچ گاه در مدح و تعریف پادشاهان و یا وزیران شعر نگفته است بلکه تا لحظات آخر در تنهایی و آزاد منشی زندگی می‌کرد.

مورخان

از جمله مورخ حسن تاریخ وفات او را 1151 هجری قمری ذکر کرده‌اند.(⁽¹⁾) ولی اعظم ددّمری که خودش معاصر و از دوستان وی بوده است تاریخ وفات مشتاق را 1143 ذکر کرده است که صحیح بنظر می‌رسد. چون از نوشتار وی چنین بدست می‌آید که وی بخاطر رفاقت در نماز جنازه مشتاق نیز شرکت کرده بود. کلام زیر از آن مشتاق است:

کردیم سیر گلشن،

تا ما و یار هر دو

گشتند بلبل و گل

بی اعتبار هر دو

چشم سیاه مستش

لعل قدح به دستش

از عاشقان ربوده

صبر و قرار هر دو

از خواب ناز

برخاست از عشوه جام می‌خواست

چشمان دل فریبش

مست خمار هر دو

زلفین تابدارش

بر گلشن عذارش

خوش حلقه حلقه

کرده مانند مار هر دو

آیا بود که روزی

این آرزو بر آید

خسبند مست با هم

مشتاق و یار هر دو(⁽¹⁾)

عشق

تو چو می سرشت ما را

رو

کرد سوی کنشت ما را

نی

میوه درد نه ما یه داریم

دهقان

به چه کار کشت ما را

گلدستة

مطلبی نه بستیم

بی

فائده چرخ رشت ما را

زاهد

باشیم بی تو باشد

گر

آرزوی بهشت ما را

گر

بد گفتی نگو نه گفتی

خوبان

گفتند زشت ما را

پا

مال جفا شدیم و این بود

در

عشق تو سر نوشت ما را

یا

رب که بهشت منزلش باد

هر

کس به نعمت بهشت ما را

یا

رب که بهشت منزلش باد

هر

کس به نعمت بهشت ما را

بر

آتش سنگ طفل سنگی

آشوب

جنون برشت ما را

دیوان

محبتیم و مجنون

از

خون جگر نوشت ما را

هست

از خم باده پشت بر کوه

مشتاق

بسان خشت ما را(⁽¹⁾)

9- میرزا داراب جویا

اسم اصلی او میرزا داراب بیگ و تخلص او جویا بود. گرچه میرزا داراب بیگ جویا و برادرش میرزا کامران بیگ گویا هر دو در کشمیر به دنیا آمدند ولی وطن اصلی آنها ایران و شهر تبریز بوده است.(⁽²⁾)

جویا از شعراء و زمان اورنگ زیب عالمگیر بوده است.

وی در شعر گفتن از روش میرزا صائب و میر معز استفاده می‌کرد. جویا بعد از غنی کشمیری در میان شعرای کشمیر استاد مسلم شمرده می‌شود.

مرحوم صفدر همدانی از غلام بنی آزاد نقل می‌کند که وی نوشته است که اکثر شعرای هند که در اوائل قرن دوازدهم زندگی می‌کردند از جمله عبد العلی طالع، عبد العزیز و ملا ساطع همه اینها از شاگردان جویا بودند. او در ادامه می‌نویسد که در دوران پادشاهی عالمگیر در منزل جویا محافل و مجالس گرم شاعری برگزار

می‌شد.(⁽¹⁾)

جویا در سال 1118 هجری قمری از دنیا رفت و در همان جا به خاک سپرده شد.

جویا یک شاعر خوش فکر بود. قصیده و غزلها و نیز مثنویات کوچک او خیلی معروف بودند. در بین شعرای متاخرین شاعری مثل او کم پیدا شده است. دیوان او حدوداً مشتمل بر هفت هزار بیت بوده است، ولی متأسفانه مورخان و تذکره نویسان شرح حالات زندگی او را به تفصیل ننوشتهاند.

اشعار زیر از نمونه کلام اوست:

عین

دریای وصال است به هر چشم زدن

چون

حباب آن که هوای تو بود در سر او

میتوان

یافتن از ناله قمری که مدام

آتشی

هست نهان در ته خاکستر او

دل

جویا نه خورد زین غزل آرایی آب

منقبت

سنج بود خامة مدحتگر او

شاه

مردان جهان آن که زبان قلمم

زین

دو مطلع شده پیوسته ثنا گستر او

به

دو عالم نه دهم ذره خاک در او

عالم

و هر که درو ، جمله به گرد سر او

هر

که شد تاج سرش خاک در قنبر او

بر

فلک ناز کشد بلکه به بالاتر او

بعد

قنبر ز غلامان علی نه توانست

کسی

نیاور دگری بود جز او همسر او (⁽¹⁾)

روزی

بر مرگ یک دوست از اهل سنت به شوخی چنین گفت:

بر

سرش گل باد گرز آهنین

بر

تنش نار جهنم نور باد(⁽²⁾)

10- میرزا کامران بیگ گویا

گویا

برادر شاعر جویا بوده است. اسم اصلی وی میرزا کامران بیگ بوده است.(⁽³⁾)

مورخ حسن راجع به گویا می‌نویسد که گویا یک درست طبع شاعر بوده است که ذهنش به سوی ابهام و اوراد راغب بود. اشعار خوب و سنجیده می‌گفت و بلبل گلشن کشمیر بوده است.

اشعار زیر از کلام اوست:

بود

فیض دگر در عالم از خود رمیدنها

برآ

از خویش و جا کن در بهشت آرمیدنها

من

و از غیر تو وحشت، تو و با غیر من الفت

من

و پیوستن با تو، تو و از من رمیدنها

من

و چون اشک جوشیدن تو و از چشم افکنده

من

و خاک رهت گشتن، تو و دامن کشیدنها

تو

و بوی بهاری از لبت گلزار نشنیدن

من

و نشنیدنی‌ها از کس و ناکس شنیدنها

تو

و چون آب در گهواره گل مست آسایش

من

و چون مدح سر گردان، به بحر دل طپیدنها

من

وچون شام در چاه سیاه روزی فرو رفتن

تو

و مانند صبح از مشرق طالع دمیدنها

من

و چون بوی گل برگرد رخسار تو گردیدن

تو

و مانند رنگ از چهرة گردیده دیدنها(⁽¹⁾)

11- خواجه علی اکبر

خواجه علی اکبر ایرانی الاصل بوده است. نویسنده تاریخ حسن درباره او چنین می‌نویسد که صلاح درجه یک، خوش طبع شاعر، تاریخ گو و خوش نویس بود. در نظم و نثر در هر دو مهارت کامل داشت و رقعات رنگین و نامه‌ها را می‌نوشت.(⁽¹⁾)

در زمان خواجه شاه عباس صفوی از هرات به هند آمد و در اینجا ملازمت اکبر شاه اختیار نمود. اکبر شاه او را به عنوان واقعه نگار به کشمیر فرستاد.

تا مدت زیادی در همین جا مانده و آخرالامر در همین جا از دنیا رفت.(⁽²⁾)

اعظم ددمری نویسنده تاریخ واقعات کشمیر درباره او چنین می‌نویسد: علاوه بر عابد و زاهد او مالک طبیعت درست کار بود و نیز یک سخنور تاریخ نویس و خوش نویس بوده است.(⁽³⁾) وی سپس ادامه داده می‌نویسد اشعار علی اکبر که به بنده بلا واسطه رسیده‌اند چنین‌اند:

یاد آن روز که دل در خم گیسوی تو بود

توتیای بصرم خاک سر کوی تو بود

محو گردیدن و بیخود شده افتادن من

اثری از نگه چشم سخنگوی تو بود

بی سبب رنجه شدن از نظر انداختنم

این چه لایق ز تو و طبع جفا جوی تو بود

دل ربود از من و انداخت دگر از نظرم

چشم این چشم که از نرگس جادوی تو بود(⁽¹⁾)

تا لب لعل تو گویا نه شود

دهن تنگ تو پیدا نه شود

نگشاید گره از پیشانی

قطره تا واصل دریا نه شود

گر دم نزع نه ببینم رویت

تلخی مرگ گوارا نه شود

مرده را زنده کند از نگهی

کار چشمت ز مسیحا نه شود

سعی بیهوده نه دارد حاصل

سیل ار نیست که دریا نه شود

چشم مست تو مرا داده شراب

چون دگر نشر دو بالا نه شود.(⁽²⁾)

12- ملا ساطع

اسم اصلی وی عبدالحکیم بوده است و چون طبیعت موزونی داشته لذا شعر بر مزاج و طبیعت وی غالب آمد. او در آغاز، کلام خود را پیش شاعر معروف کشمیر بنام لاله ملک برای تصحیح می‌برد، سپس به گفته خود لاله ملک پیش میرزا داراب جویا برای تصحیح می‌برد تا اینکه خودش صاحب کمال و نظر در علم و ادب شد. و در عرصه شعر کمی بر رفقای خود برتری یافت. و به پشاور پیش شاه عالم بهادر که حاکم آنجا بود رفت. در راه با ملا محمد سعید اشرف که از شعرای منتخب زمان خود بود دوستی و ارتباط پیدا کرد.(⁽³⁾) دوستی و ارتباط با او نیز برای ملا ساطع مفید واقع

شد چون او توانست اشعار خود را با نظر او اصلاح نماید و از رهنمودهای وی استفاده کند.

هنگامی که محمد فرخ میر پادشاه گردید ساطع مقام و رتبه خوبی در دربار وی پیدا کرد و نیز از ملازمان او واقع گردید. او کلام و اشعار خود را پیش پادشاه می‌برد و از او جوایز و هدایای نفیسی دریافت می‌کرد. ساطع تا زمان حیات پادشاه در همانجا بود ولی بعد از کشته شدن او به کشمیر بازگشت.

از عبارت تذکره نویسان چنین بدست می‌آید که ساطع یک شاعر روشن طبع و با فنون شعر آشنا بود. وی همواره بدنبال معانی تازه و جدید می‌گشت. او علاوه بر نظم در فن نثر نیز مهارت کامل داشت و به آن فن نیز مسلط بود. او مطالب خود را محکم و در عین حال رنگین می‌نوشت.

او به نظر تذکره نویسان در افق سخنوری یک ستاری درخشان بوده است.

نظم ساطع خوشحال کننده و نثرش دلکش بوده است.

مورخ معروف کشمیر اعظم ددّمری در شاعری و ادب شاگرد ساطع بوده است و کلام خود را پیش ساطع برای اصلاح و تصحیح می‌برد.

ساطع در 21 ماه رمضان سال 1143 ه- .ق از دنیا رفت.(⁽¹⁾)

کلام زیر از آن اوست:

ترا

غرور به صورت مرا به معنی خویش

کمال

حسن ترا و مراست حسن کمال

به

بزم باده ادب بیش از ین نمی‌باشد

تو

در کنار من و من ز خود گرفته کنار

در

بر شاهدان معنی من

از

رقم جامة قلمکار است

در

چنین عهدی که اوضاع جهان نا دیدنی است

دیدة

تصویر اگر بازست جای حیرت است

مفتم

ز جام عشق مستی دادند

کین

نیستیم به نقد هستی دادند

سرمایه

هر آنچه بود دادم از دست

ارزان

نه متاع تنگدستی دادند

به

چندین رنگ گشتم از گنه چون خامة مانی

شدم

موئی جز این صورت نمی‌بندد پشیمانی

قفس

زندانی خود را مکن دیگر نگهبانی

که

رفت این ناتوان چون گل به تاراج پرافشانی

رعونت

بیشتر داری در آغوش دل تنگم

برنگ

غنچه می‌زیبد ترا این جامه چسبانی

زمن

آموز آداب محبت چون شُهرة عشقم

اگر

فرهاد کهساری و گر مجنون بیابانی(⁽¹⁾)

اگر به وصف شمع رخساری رود پروانگی

خامه

در معنی شود صورت نگار آن نگار

سهل

مشمر موشدگافی زین ریاضت مانده است

شانه

یک مشت استخوان چون زاهد شب زنده دار

تازه

گرد جوهر غم باشد اهل درد را

در

بغل سی پارة دل مصحف خط غبار

دشمنت

را در فشار پنجه مژگان غم

باد

دل از خون تهی سرمایه چون افسرده مار(⁽²⁾)

13- حاجی بابا معنی

مورخ اعظم ددّمری و حسن شاه در کتاب‌های تاریخی خود او را با نام مغنی نوشته‌اند(⁽¹⁾). بابا معنی فرزند شاعر معروف حاجی حیدر بوده است. در میان شعرای معاصر خود در حسن تلاش و لطافت طبع امتیاز خاصی داشت، او واقعه کربلا را در یک منظومه نوشته بود و او را پیش حاکم وقت کشمیر بنام ابراهیم خان (حاکم شیعه) فرستاد.

و هنگامی که ابراهیم خان ایرانی بعد از انجام مأموریت از کشمیر رفت بابا معنی نیز به همراه او به دربار شاهی رفت.

اشعار زیر از منظومه اوست که راجع به واقعه کربلا گفته است:

دل

آتش ز جوش گریه دریاست

ز

گوهر آب را در دل گره‌هاست

هوا

از دود او شد آتشین رنگ

چمن

از غنچه لبریز دلتنگ

چه

می‌پرسی ز خاک پاک طینت

که

دارد یک جهان گرد کدورت

اگر

سنگ است آتش در دل اوست

و

گر کوه است دارد ناله را دوست

تو

غافل داغ جانکاهی نه داری

فروغ

شعله آهی نه داری

بر

آ از پرده همچون برق ناله

لباس

شعله در برکن چو لاله

بهارستان

داغ و سیل خون شو

ز

جوش گریه طغیان جنون شو

دُرّ

اشکی که ریزی در عزایش

جهان

مغفرت باشد سزایش

بگوش

دل سخن پرداز گشتیم

فروغ

شعله پرواز گشتیم

که

از باد برودت خصم خونخوار

بود

خاموش شمع ناله زار

تراود

آتش خاموش ناله

زبان

داغ است همچون برگ لاله

ز

دست فتنه بیدار در خواب

نمی‌گردد

بگردِ دیده‌ها آب

عیان

گردیده در عهد ستمگر

بجای

گل فتد در دامن تر

چو

طفل اشک در عالم دویدم

بجز

مژگان سیه پوشی ندیدم

زبس

پیچیده بر با خصم بدخواه

چو

داغ لاله در خون شد آه آه

فغان

مانند دل در خون طبیده

بجای

ناله جان بر لب رسیده(⁽¹⁾)

14- شاه فتح الله

شاه فتح ایرانی بوده است و با خانواده سید تعلق داشت و در ابتدا از ایران به حیدر آباد هند آمد. در آنجا مورد عزت و احترام واقع گردید. سپس تا زمانی در دربار اکبر شاه نیز ملازمت می‌کرد و از او هدایا و جوایز نفیسی دریافت کرد و از مقربان اکبر شاه قرار گرفت.(⁽²⁾)

شاه فتح الله علامه وقت و فاضل زمان خود بود و علاوه بر آن یک شاعر و حکیم بزرگ نیز بود.

او در سال 997 هجری قمری از دنیا رفت و در قبرستان شعرا در گجن سرینگر به

خاک سپرده شد.

مورخ و نویسنده واقعات کشمیر اعظم ددّمری درباره شاه فتح در کتاب خود چنین نوشته است:

«شاه فتح الله» سیّد و ایرانی بوده است و علامه و فاضل زمان خود بود. او در ادامه می‌نویسد: «هنگامی که اکبر شاه در سال 997 ه- .ق برای سیر و تفریح به جنت نظیر کشمیر آمد شاه فتح در همان ایام در تب محرقه (سوزان) مبتلا شد. چون خودش حکیم بود با خوردن حلیم معالجه خود کرد. هر چند حکیم علی شاگرد او که مهارت کامل در علوم حکمت و حذاقت داشت و نیز دیگر حکماء از خوردن حلیم منع کردند ولی او قبول نکرد. لذا با همان مریضی از دنیا رفت و در کوهی که بنام تخت سلیمان مشهور است در مزار شعرا دفن گردید.

و شاه فتح الله گوشه گیر و از کیفیت خالی نبود. شیعیان کشمیر قبر او را محل زیارت درست کردند».(⁽¹⁾)

15- «شارق»

اسم اصلی شارق میر نور الدین بوده است. ایشان نیز ایرانی الاصل بوده است.(⁽¹⁾)

هنگامی که برادرش میر رضی الدین برای منصب دیوانی در کشمیر منصوب گشت شارق نیز با وی به کشمیر آمد، اما بعد از مدتی دوباره به ایران بازگشت و زمانی که در عهد پادشاه فرخ میر در داروغه به دفتر دیوانی منصوب شدند دوباره به کشمیر آمد.(⁽²⁾)

در آن زمان سن زیادی داشت اعظم ددّمری راجع به وی می‌نویسد: حامل اخلاق عظیم بوده است. و مصاحبت با میرزا صائب و شخصیت‌های امثال محمد سعید اشرف نیز برای او مفید واقع شد.

گاهی

به روش و طرز ابهام و گاهی به روش خیال بندی و بیشترً با خیال معنی سنجی شعر می‌گفت و یک دیوان شعر نیز ترتیب داده بود. و بنده (اعظم ددّمری) برای اصلاح شعر پیش او حاضر شدم. او در سال 1122 هجری قمری از دنیا رفت.

اشعار ذیل از کلام اوست:

ز فیض بی‌کسی چون مصرع برجسته

ممتازم

هلال آسا به یک بال آسان سیر است

پروازم(⁽³⁾)

اگر به وصف شمع رخساری رود پروانه‌گی

اگر به وصف شمع رخساری رود پروانه‌گی

خامه در معنی شود صورت نگار آن نگار

سختی جان پشت ما را چون کمانم کرده است

چرخ منت کش ز مشت استخوانم کرده است

رستمم در ملک معنی طبع نظمم شاهد است

دشمنان را عاجز از تیر بیانم کرده است

از حکایت چرخ سنگین دل نه بیند هیچکس

آنچه باز از مهربانی‌ها به جانم کرده است

کی دهد شرح دل و دیدة گریان کاغذ

کی شود بحر سیاهی و بیابان کاغذ

از سخن کام و دهان را چه حلاوت دادی

شده از طوطی نطقت شکرستان کاغذ

همچو طومار من از رشک به خود می‌پیچم

چون فرستم برت این غنچه خندان کاغذ

نامه از سوز دلم کاغذ آتش زده است

باشد از خون دل و دیدهام افشان کاغذ

قاصد آه به امید روان کن

شارق

که مگر آورد از نزد

عزیزان کاغذ(⁽¹⁾)

16- حاجی حیدر

او را حاجی حیدر جدی بلی نیز می‌گویند از این بر می‌آید که وی کشمیری بوده است و در محله جدی بل سرینگر زندگی می‌کرده است. در شعرگویی و انشاءپردازی استاد زمان خود بود و شعرهای زیبا و برجسته می‌گفت.(⁽¹⁾)

در تاریخ حسن چنین آمده است که حاجی حیدر در فن انشاء پردازی و سخنوری استاد بود و شعرهایی زیبا و برجسته می‌گفت.(⁽²⁾)

در تاریخ کبیر نیز آمده است که: «حاجی حیدر در سخن سنجی دلپذیر و در فصاحت و بلاغت کم‌نظیر بوده است».

17- محمد رفیع

وی کشمیری بوده است. در نظم و نثر در هر دو مهارت کامل داشت. بیشتر انشاء‌پردازی می‌کرد و با همین معرفت با پادشاه ارتباط برقرار می‌کرد.(⁽³⁾) اشعار از اوست:

در

سایه خویش جای آواره دهید

دو

چاره کار دل به بیچاره دهید

هر

چند که کفاره ندارد نیکی

نیکی

ببدان کنید و کفاره دهید(⁽⁴⁾)

5- وضعیت اقتصادی شیعیان در دروه مغول

در دوران حکومت سلاطین کشمیر و پادشاهان چک همانطور که نویسنده فرشته مورخّ هم عصر آن می‌نویسد مسلمانان شیعه بیشتر در ارتش کار می‌کردند.(⁽¹⁾) چرا که در آن زمان نظامی بودن را یک شغل معزز تصور می‌کردند. پادشاهانِ مغول وقتی که بر کشمیر مسلط شدند نقشی برای شیعه از نظر سیاسی قائل نبودند. آنان خدمت در ارتش را برای همة مسلمانان به ویژه شیعیان ممنوع اعلام کرده بودند و به همین علت مسلمانان شیعه در سلطة حکمرانان مغول به کارهای رفو گری، شالبافی، نقاشی و دیگر کارهای خانگی مشغول شدند.

دیگر شیعیان اشتغال به کارهائی که مجبور باشند در بازار آن را انجام بدهند برای خودشان عار وننگ می‌دانستند زیرا تا آن موقع شیعیان از وضعیت اقتصادی خوبی برخوردار بودند و شغلشان نظامی بود و در آمد حکومتی وغنیمتی خوبی داشتند اما در این دوره چون زیر اختناق شدید قرار گرفتند و از هر سو تحت تعقیب بودند از اینرو سعی کردند به کارهای مذکور روی بیاورند و به کارهایی همچون نانوائی، قصابی، آشپزی، حکاکی، آهنگری، قلعیگری، زردوزی و امثال آن نمی‌پرداختند علاوه بر آن چون قبل از آن موقعیت خوب و جایگاه ویژه‌ای بین مردم داشتند لِذا کارهایی که لازم بود در آن با عموم مردم رو برو شوند برای خود شان

توهین و عار می‌دانستند که منجر به وضعیت اقتصادی تأسف بار شیعیان شد.

علت دوّم بد بودن وضعیت شیعیان در این دوره و دوره های بعدی حملات و تجاوز‌های مذهبی اهل تسنن به شیعیان بوده است گرچه مورّخانِ اهل تسنن فقط 13 مورد آن را در کتابهایشان ذکر کرده‌اند ولی تجاوزهای زیادی توسط اهل تسنن صورت گرفت که در بعضی از آنها طبق نقل مورخین اهل تسنن تمام دارایی‌های شیعیان را به غارت و سرقت بردند.

مورّخ حسن در پایان یکی از تجاوزات چنین می‌گوید:

«العظمة لله! این چنین حادثه تباه و واقعة جانکاه بر مردمانِ شیعه گاهی به عمل نیامده بود،که در عرصة یک پهر روز تمام خانمان و مال و متاع و ننگ و ناموسِ آنها تباه گشت»(⁽¹⁾)

علت سوم بد بودن وضعیت اقتصادی شیعیان در دوره مغول عدم ثباتِ سیاسی و عدم امنیت برای هر نوع فعالیت بویژه اقتصادی و تجاری بود.

علت چهارم، عدم امکان تحصیل علوم دینی و دنیوی شیعیان است. شیعیان که همواره تحت تعقیب بودند امکان درس خواندن و تدریس نداشتند و این لازمه اش کنار آمدن با زندگی معمولی و سطحی است.

علت پنجم، نقشه و سیاست دولت و حکومت. یعنی دولت مردان و حاکمان هیچگاه نمی‌خواستند شیعیان وضعیت بهتری داشته باشند. سیاست دولت این بوده که شیعیان همیشه محتاجِ آنان باشند، تا هم انتقام مذهبی از آنان گرفته شود و هم اینکه آنان توان شورش و مبارزه با دولت را نداشته باشند.

این عوامل باعث شده است وضعیت اقتصادی شیعیان در آن دوره و دوره‌های بعدی رو بزوال بگذارد، گرچه از آن زمان قرن‌ها گذشته اما آثار آن هنوز هم بین شیعیان دیده می‌شود. وضعیت اقتصادی هنوز هم خوب و مناسب نیست و بیشترین آمار فقر بین شیعیان دیده می‌شود.

حاکمان مغول بعد از 166 سال حکومت در کشمیر رو بزوال گذاشتند. در پی آن یکی از اشراف کشمیر بنام میر مقیم کنت همراه با دوست نزدیکش خواجه ظهیر الدین احمد شاه ابدالی پادشاه افغانستان را برای حمله و تصرّف کشمیر تشویق کردند، او نیز به درخواست میر مقیم کنت پاسخ مثبت داد و کشمیر را به تصرف خود درآورد. به این ترتیب دوره مغول در کشمیر پایان یافت و دوره افغان‌ها که برای شیعیان بدتر از دورة مغول بود، آغاز گردید.

6- حکومت افغان‌ها در کشمیر و اوضاع شیعیان در آن دوره

اشاره

ارتش احمد شاه ابدالی در سال 1753 میلادی مطابق با 1268 هجری وارد کشمیر شد و در یک رویارویی با نیروهای مغول توانست حکومت 166 ساله مغول را در کشمیر

پایان دهد.(⁽¹⁾) سرزمین کشمیر برای حاکمان افغان نیز همچون مغول بیش از مردم کشمیر ارزش داشت. آنان برای بدست آوردنِ مال و ثروت، کشتار عظیمی به راه انداختند. گرچه آنان مسلمان بودند اما با عمل خودشان یاد چنگیزخان و هلاکو خان را تازه کردند درباره قتل و غارت آنان در کشمیر معروف شده بود:

«سربریدن پیش این سنگ دلان گل چیدن است».(⁽²⁾)

خیلی از مردم از ظلم و ستم‌های آنان آواره و بعضی به کشورهای همسایه مهاجرت کردند(⁽³⁾).

گرچه دورة افغان برای عموم مردم محلی دوره سخت و دشواری بود اما برای شیعیان این دوره مانند یک کابوس بود. این دوره برای شیعیان همانند از بین رفتن بنی امیه و به قدرت رسیدن بنی عباس نسبت به شیعیانِ عراق و ایران بود.

شیعیان در این دوره، همه چیز حتی هویت خودشان را نیز از دست دادند.

1- 6- وضعیت سیاسی شیعیان در دوره افغان‌ها

شیعیان در این دوره در نهایت محرومیت زندگی می‌کردند.

سیاستی که حاکمان مغول برای دور نگهداشتنِ شیعیان از دولت و سیاست اعمال کردند حاکمان افغان نیز آنرا ادامه داده‌اند. حاکمان افغان نیز اجازه خدمت در ارتش را به شیعیان نمی‌دادند. بعضی از حاکمان همچون جمعه خان چنان بر شیعیان سخت گرفت که شیعیان نمی‌توانند ظلم و ستم‌های او را از یاد ببرند. او بسیاری از مردم را در گونی کرده، زنده زنده آنان را به دریاچه «دل» می‌انداخت. (⁽¹⁾) در دوره افغان قطع اعضای شیعیان همچون گوش و بینی نیز به کثرت صورت می‌گرفت. در این دوره شیعیان (بجز زمان کوتاهی که حاکمان شیعة ایرانی یا حاکمان غیر جانبدار و نسبتاً عادل سر کار می‌آمدند) نتوانستند به هیچ نوع فعالیت علمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و غیره بپردازند.

2- 6- حاکمان شیعه مذهب در دوره افغان‌ها

در دوره افغان‌ها بعضی از شیعیان ایرانی به حکومت کشمیر برگزیده شدند که باعث خوشحالی شیعیان شد. اما در این دوره نیز درگیری‌های مذهبی شیعه و سنی مزه این خوشحالی را تلخ کرد.

اولین حاکم شیعه مذهب ابراهیم‌خان جوان شیر بود. وی در سال 1184 هجری در زمان احمد شاه به فرمانداری کشمیر منصوب شد. وی در زمان مسئولیت خود کار‌های رفاهی و فرهنگی زیادی انجام داد. اما بعضی از اهل تسنن از وی نزد تیمور شاه شکایت کردند و او ابراهیم خان جوان شیر را از فرمانروایی برکنار کرد.

دومین نفر از حاکمان شیعه کفایت خان بوده است. وی در سال 1208 هجری به فرمانداری کشمیر منصوب شد. کفایت خان که اسم اصلی او میرزا محمد علی خان بود فقط سه ماه بر کشمیر حکومت کرد. اما در این مدت کوتاهی خدمات رفاهی و فرهنگی زیادی به عموم کشمیری‌ها انجام داد.

3- 6- وضعیت اجتماعی شیعیان در دوره افغان‌ها

وضعیت اجتماعی شیعیان در این دوره بدتر از دوره مغول بود. صفوف شیعیان بیشتر از گذشته متلاشی شدند. بخاطر فشار، تهدید، تعقیب و کشت و کشتار در این دوره شیعیان که در کشمیر در اکثریت بودند به اقلیت مبدل گردیدند.(⁽¹⁾)

از آغازِ تشیّع تاکنون سخت‌ترین و دشوارترین دوره برای شیعیان دوره افغان‌ها بود، در این دوره درگیری‌های مذهبی بین شیعیان و اهل تسنن به تواتر رخ می‌داد.

در این دوره برخی شیعیان مجبور شدند تغییر مذهب دهند و یا تقیه کنند.

کسانی که تقیه کردند تا آخر عمرشان هم شرایط فراهم نشد که حتی نزد بچه‌هایشان اظهار عقیده بکنند. در نتیجه جمعیت زیادی از شیعیان کاسته شد. در این دوره بیش از دوره‌های دیگر شیعیان مورد تعرض و تجاوز قرار گرفتند که بعضی از آنها از این قرار است:

4- 6- درگیری‌های مذهبی در این دوره

اولین درگیری مذهبی در این دوره سال 1177 هجری رخ داد. علت آن چنین بود که اهل تسنن برای نماز استسقاء رفته بودند. در همین حال کسی شایعه کرد که شیعیان به یکی از علمای اهل تسنن توهین کرده‌اند، آنان بدون تحقیق شیعیان را مورد تعرض و تهاجم قرار دادند و زدی بل منطقه شیعه نشین را آتش زدند. حاکم افغان که بلند خان بود نیز بجای اهل تسنن بعضی از شیعیان را گرفته و گوش و بینی‌شان را قطع کرد و بعضی‌ها را جریمه کرد.(⁽¹⁾)

تهاجم بعدی در دوره حاجی کریم خان در سال 1190 هجری به دستور او انجام گرفت. او از تمام خانواده‌های معروف و اشراف شیعیان، وسایل و اموال و حتی خانه‌هایشان را نیز مصادره کرد و برای ایجاد رعب بین شیعیان یکی از شیعیان را

بی‌گناه کشت سپس جسد او را بر سر در نقشبندی آویزان کرد(⁽¹⁾) او علاوه بر آن امیر آباد را که منطقه شیعه نشین بود ویران و خراب کرد! (⁽²⁾) حسن شاه درباره او چنین می‌نوسید:

«کریم خان اهل تشیّع را زجر و توبیخ نمود و امیر آباد هم ویران فرمود»(⁽³⁾)

تهاجم بعدی در حکومت میر هزار خان صورت گرفت. او نیز در حکومت خود شیعیان را در گونی کرده زنده به دریاچه «دل» می‌انداخت و خدمتکار مخصوص بنام عیسی خان را برای خبرچینی شیعیان گذاشته بود.

حمله بعدی در سال 1208 هجری در زمان حکومت کفایت خان اتفاق افتاد. یکی از شیعیان بنام آقای عبدالرحیم خبرچنین مذکور (عیسی خان) را گرفته در خانه زندانی کرد. وقتی خبر دستگیری او به اهل تسنن رسید آنان خانه عبدالرحیم را مصادره کردند و آتش زدند. و شیعیان مناطق دیگر را نیز مورد تعرض قرار دادند.

حمله بعدی که در سال 1216 هجری صورت گرفت، علت آن چنین بود که در دوره افغان‌ها هر نوع فعالیت شیعیان بویژه برگزاری مراسم عزاداری ممنوع اعلام شده بود. شیعیان در روز عاشورا شروع به عزاداری کردند - وقتی این خبر به گوش اهل

تسنن رسید. آنان هجوم آوردند. و با کمک دولت حسینیه را آتش زدند و مال و متاع آنان را مصادر کردند. خانه‌هایشان را خراب و ویران کردند. و جمعیت زیادی را نیز به قتل رساندند. و در مناطق دیگر شیعه نشین نیز همین کار صورت گرفت.(⁽¹⁾)

5- 6- وضعیت فرهنگی شیعیان کشمیر در دوره افغان‌ها

شیعیان بخاطر عوامل زیر نتوانستند کار و فعالیت فرهنگی در این دوره انجام دهند:

1- نبودن امنیت (جانی و مالی و حتی عنفی)؛

2- فقر و افلاس؛

3- پراکندگی جمعیت شیعیان؛

4- رکود علمی (بخاطر عدم امکان درس و تدریس)؛

5- ممنوع بودن هر نوع فعالیت، حتی مراسم عزاداری امام حسین×(⁽²⁾) نیز ممنوع اعلام شده بود. شیعیان مراسم عزاداری و مرثیه خوانی را با صدای کم برگزار می‌کردند

چون در صورت اطلاع عزاداران را می‌کشتند و خانه و حسینیه‌هایشان را آتش می‌زدند.

یکی از شاعران آن زمان بنام خواجه حسی بت در اشعار و مرثیه خودش اوضاع آن روز شیعیان را چنین می‌نوسد:

«اته باکهه کتهه پاته دیه ایمودژ زاجکهه امام حسین علیه السلام نه ماتم سرای هی هی»؛ یعنی کی می‌تواند در عزاداری امام حسین علیه السلام صدایش را بلند کند هر که این کار را کرد خانه و حسینیه‌های آنان را آتش زدند. پیروان مظلوم و بی کس امام حسین علیه السلام را یکی یکی به قتل می‌رسانند. کتابخانه و منزل علماء را آتش می‌زنند و آنان دیگر پناهگاهی ندارند. لِذا بعضی‌ها به رود خانه‌ها

پریدند و بعضی‌ها به قبرها پناه آوردند».

در جای دیگری وی در اشعار خود می‌گوید: «جانم فدای چشمان گریه‌کنان امام حسین علیه السلام باد. به این گریه کنان و تعزیه داران بگویید یواش گریه کنند ورنه خبر به مخالفان می‌رسد و این حقیقت است که مخالفان بعد از مراسم عزاداری بر آنان همچون کوه، مصائب روا می‌دارند.(⁽¹⁾) بخاطر سخت‌گیری حاکمان، درهای حسینیه‌ها تا چندین سال بسته می‌ماند. شاعردیگر بنام استاد محمد جعفر در مرثیه خودش چنین می‌نویسد (مفهوم): «عزیزان الآن چهار سال است که نتوانستیم به حسینیه‌ها برویم. این بخاطر گناهانمان است که توفیق عزاداری نداریم. ما باید از گناهانمان توبه کنیم».(⁽²⁾)

وقتی شیعیان اوضاع را چنین دیدند که حاکمان حتی عموم اهل تسنن به هیچ وجه حاضر به اجازه مراسم عزاداری نمی‌شوند آنان در زیر زمینی یک سرداب درست می‌کردند. و در آن هیچ پنجره و غیره نیز نمی‌گذاشتند، فقط یک دروازه کوچک می‌گذاشتند سپس در ایام محرم با صدای خیلی کم در آنجا به عزاداری می‌پرداختند و گریه می‌کردند.(⁽¹⁾)

وضعیت اقتصادی، علمی و آموزشی شیعیان در این دوره نیز مشابه وضعیت فرهنگی بوده است و عوامل عقب ماندگی همان عواملِ عقب ماندگی در دروه مغول بوده است. حکومت افغان‌ها بعد 66 سال رو بزوال گذاشت و حکومت آنان توسط سیک‌ها سقوط کرد و دوره سیک‌ها در کشمیر آغاز گردید.

7- حکومت سیک‌ها در کشمیر و اوضاع شیعیان در این دوره

اشاره

حکومت افغان‌ها بعد 66 سال رو بزوال گذاشت. در سال 1334 هجری یکی از اشراف هندو‌ها بنام بیربل به دربار رنجیت سینگ لاهور رفته و او را برای حمله به کشمیر دعوت کرد.

رنجیت سینگ در پی آن لشکر 30 هزار نفری به کشمیر اعزام کرد. جبار خان آخرین حاکم افغان وقتی خبر ورود آنان را شنید بدون مقاومت فرار کرد(⁽²⁾) و بدین

ترتیب حکومت مسلمانان در کشمیر پایان یافت. سیک‌ها حدود سی سال بر کشمیر حکومت راندند که دورانی تاریک و سراسر ظلم و استبداد برای مردم کشمیر بود. ورود سربازان سیک به کشمیر آغاز فروپاشی کامل نظم و قانون در این سرزمین بود. هر سربازی هر کاری که می‌خواست

می‌کرد. آنان هیچ انضباطی نمی‌شناختند

و از این اعمال شرورانه افسران بلند پایه‌شان تشویق می‌شدند. تقریباً خانه مسلمانی نماند که گرفتار مصیبت نشد.(⁽¹⁾) و چون غرض ما در این رساله بحث دربارة اوضاع کشمیر نمی‌باشد

لِذا بخاطر خارج نشدن و طولانی شدن بحث به همین قدر بسنده می‌کنیم.

1- 7- اوضاع شیعیان در حکومت سیک‌ها

در این شکی نیست که مسلمانان در دوره سیک‌ها در ملأ عام قتل عام شدند.

و مجازات قاتل یک بومی پرداخت 16 روپیه جریمه بود که از این مبلغ چهار روپیه آن به خانواده مقتول در صورتی که از هندوها بود می‌رسید

و اگر یک مسلمان بود تنها دو روپیه به خانواده‌اش تعلق می‌گرفت. بقیه به جیب حکمران می‌رفت.(⁽²⁾)

در مسجدها در این دوره بسته شد و حتی اذان‌ها هم ممنوع اعلام گردید. مجازات گاوکشی مرگ و اعدام شد. و...(⁽³⁾) اما چون در نظر آنان تمام مسلمانان

یکسان و مساوی هستند لِذا آنها بطور مستقیم شیعیان را بعنوان شیعه مورد تعرض و اذیت قرار ندادند. چون جمعیت شیعیان بخاطر قتل و غارت، آزار و اذیت، تعقیب و شکنجه، تبعید و آوارگی، توسط حاکمان مغول و افغان و نیز بخاطر گمنامی و تقیه تا این دوره کاهش پیدا کرده بود و آنان دیگر در کشمیر به عنوان یک اقلیت مذهبی زندگی می‌کردند، لِذا در این دوره نسبت به دوره‌های قبل کمتر آسیب دیدند.

علت دوم شاید می‌تواند این باشد که چون هندوها خودشان نیز در دوره‌های مغول و افغان مورد تهاجم قرار گرفته بودند و همان‌طور که اشاره شد آنان در دوره‌های قبل برای دفاع از خود حتی با شیعیان هم پیمان شده بودند لذا وضعیت شیعیان را درک کرده کمتر آنان را مورد ظلم و ستم قرار داده باشند.

2- 7- وضعیت اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی شیعیان در دوره سیک‌ها

گرچه حکومت افغان‌ها از بین رفت اما فشار از طرفِ جامعة اهل تسنن هنوز هم باقی بود. از این‌رو شیعیان در این دوره نیز نتوانستند اوضاع خود را بهبود بخشند. اما از این دوره به بعد شیعیان کم کم به سیاست باز گشتند. و بعضی از شیعیان در دولت خدمت می‌کردند.

شیعیان بخاطر عواملی که در دوره‌های مغول و افغان به آنان دست داد، نتوانستند فعالیت دینی، مذهبی، علمی، فرهنگی و اقتصادی انجام دهند. شیعیان در این دوره نیز در تمام زمینه‌ها در محرومیت کامل بسر می‌بردند و فقط فن ادب و

شاعری در بُعد مداحی و مرثیه‌ها کمی اوج گرفت. در این دوره نیز شیعیان در سال 1246 هجری مورد تعرّض اهل تسنن قرار گرفتند. علت آن چنین بود: در منطقه زدی بل دریاچة «خوشحال‌سر» بود. در آن گیاه زیادی می‌روید.

در دوره افغان‌ها، حاکمان آنان قرار گذاشته بودند شیعیان گیاه را جمع کنند. سپس نصف آنرا برای فرش مسجد جامع به اهل تسنن تحویل دهند و مابقی را در حسینیه زدی بل مصرف کنند. در سال 1246 هجری نیز گیاه جمع شد اما در تقسیم آن تأخیر افتاد (چون امام جماعت مسجد جامع نیامده بود تا سهم مسجد را ببرد) تا اینکه روز عاشورا رسید و او برای سهم خود تقاضا کرد. فرد مربوط به تقسیم‌بندی از شیعه به امام جماعت گفت چون امروز روز عاشورا است چند روز دیگر بیاید. اما آنان حاضر نشدند. متولی شیعه عصبانی شد و به این گیاه فحش داد. امام جماعت این فحش به گیاه را فحش به مسجد و سپس فحش به مسلمانان و خلفاء و پیامبر تلقی کرد و مردم را علیه شیعیان تحریک کرد. مردم با شعار دادن علیه شیعیان از مسجد بیرون آمدند مستقیم سراغ شیعیان کمانگر پور رفتند، اول خانه‌های آنها را غارت کرده آتش زدند سپس به طرف زدی بل رفتند و لحظه به لحظه مردم به آنها ملحق شده تعداد شان بیشتر می‌شد.

شیعیان کشمیر اعم از زن و مرد، پیرو جوان، بچه و کودک در حسینیه زدی بل عزاداری می‌کردند. وقتی آنها سر و صدا را شنیدند بعضی از زن‌ها با بچه‌های

معصوم‌شان در یک غار پناه بردند (و آن غار هم احتمالاً شیعیان برای همچنین مواقع درست کرده بودند) اما شورشیان به هیچ کس رحم نکردند. آنها در غار را بستند و

بیرون آن هیزم جمع کرده آتش زدند، با دود و آتش همة آنها خفه شدند و در همانجا به شهادت رسیدند. به همین دلیل اسم آن جا را بعد از آن «بیبه مزار» یعنی قبرستان زنان گذاشتند و تا به حال هم به همین اسم معروف است.

بعد از آن شورشیان، حسینیه و خانه‌های شیعیان را آتش زدند. خیلی از شیعیان مجبور شدند در دریاچه «خوش حال سر» پناه ببرند. در نزدیکی حسینیه یک میدان بود، از هر سو شیعیان را دستگیر کرده به آن میدان می‌آوردند

و می‌کشتند

تا اینکه در یک روز هزار و هشتصد 1800 نفر را کشتند.(⁽¹⁾) لِذا بعد از آن اسم آن میدان مرگ بل معروف شد.

شاه حسن می‌نویسد شورشیان کارهای زشت و غیر انسانی که انجام دادند بهتر است بروی آن اگر پرده پوشی کنیم همان بهتر است.(⁽²⁾) مورخ حسن در باره تلفات شیعیان چنین می‌نوسید همان وقت تمام باشند گان شهر را خبر شد از گریبان عناد سر کشیده خانهای شیعه‌ها را به آتش افروختند اندوخته آن‌ها از مال و متاع و اسباب تمام به غارت برده در یک دو پهر با خاکِ فنا آمیختند و پردة ننگ و ناموس آنها دریده بعد مباشرتِ فعل شنیع شرمگاهِ بعض نِسوان را به خنجر کشیده ریز ریز گردانیدند.(⁽³⁾) دوره سیک‌ها

نیز بعد از 27 سال حکومت به پایان رسید و طبق

معاهده، انگلیسی‌ها در عوض هفت میلیون و پانصد هزار روپیه بانک شاهی (معادل پنج میلیون روپیه فعلی کشمیر وصد میلیون تومان فعلی جمهوری اسلامی ایران) کشمیر را به خانواده دوگره جامو واگذار کردند. و از آن به بعد برای 101 سال یعنی تا سال 1365 حکومت دوگره در کشمیر ادامه پیدا کرد.

8- حکومت دوگره‌ها در کشمیر و اوضاع سیاسی شیعیان در آن دوره

اشاره

پس از مرگ رنجیت سینگ هنگامی که دربار لاهور در نزاع بر سر قدرت دچار درگیری‌های داخلی شد، گلاب سینگ یکی از کارگزاران و درباریان دولت از فرصت استفاده کرد و با اشاره انگلیس‌ها در سال 1846 میلادی کشمیر را اشغال کرد و حکومت دوگره را بنیاد نهاد. دولت انگلیس در تاریخ 16 مارس 1846 میلادی با گلاب سینگ معاهده‌ای را در شهر امر تسر منعقد نمودند که به معاهده «امر تسر» معروف می‌باشد. بر اساس این معاهده کشمیر در ازای هفت میلیون و پانصد هزار روپیه

بانک شاهی (معادل پنج میلیون روپیه فعلی) به گلاب سینگ فروخته شد.(⁽¹⁾)

با آغاز حکومت دوگرا فصل جدیدی از ظلم و ستم در تاریخ ملت کشمیر آغاز شد که تا استقلال هند در سال 1997 میلادی ادامه داشت.

پیمان امر تسر شامل ده ماده است و هیچ اشاره‌ای به حقوق، منابع یا آینده مردم کشمیر ندارد. این پیمان یک معامله تجاری بود که کشمیری‌ها را به اسارت همیشگی محکوم کرد. با این پیمان کشمیری‌ها در کشور خود به یک بیگانه تبدیل شدند. این پیمان نه تنها انصاف و عدالتِ انگلیسی‌ها را بی‌اعتبار ساخت بلکه بی‌شرمی آنها را آشکار نمود و باید به عنوان یک ادعا نامه اساسی علیه انگلیس در تاریخ ثبت شود. این پیمان به عنوان یک لکه ننگ و پاک نشدنی در تاریخ حکومت انگلیس در هند باقی خواهد ماند.

1- 8- وضعیت مردم کشمیر در حکومت دوگره

گلاب سینگ خود را مالک تمام زمین‌ها، جنگل‌ها و کوه‌ها اعلام کرد و حقوقِ مالکیت صاحبان اصلی آنها را انکار نمود. زمین برای مردم حالت ملک اجاره‌ای را داشت که آنها باید در آمد آن را به مهاراجه (گلاب سینگ) می‌پرداختند.

علاقة او به پول آنقدر زیاد بود که قبل از اینکه دادخواستی را از یکی از اتباعش بشنود یک روپیه از او به عنوان «هدیه» طلب می‌کرد. مردم بخاطر مالیات‌های زیاد به فقر شدید دچار شدند. زعفران، شال و چوب همه به انحصار دولت در آمده بود. با تولد هر بره از صاحب آن یک «آنه» مالیات می‌گرفت، و برای تولد گوساله چهار آنه از صاحبش مالیات می‌گرفت. از هر نامزدی یک روپیه می‌گرفت و از هر مغازه‌دار روزی سه آنه وصول می‌کرد. پس از دروی غله 2 تا 3 ماه در انبار می‌ماند و کسی حق بر داشت از آن را نداشت تا اینکه مهاراجه نرخ آن را تعیین کند. در این مدت افراد فقیر و بد بخت اگر غله‌ای از سال قبل برایشان باقی نمانده بود، می‌بایست از شلغم و علف معاش می‌کردند.(⁽¹⁾)

مالیات دهندگانِ گلاب سینگ شامل قبر کنها، صاحبان رمه‌های

گاو، بار برها، کفاش‌ها، قایقران‌ها، زادوفروشان و سبدسازان می‌شدند. حتی صومعة بودائی را هم از

مالیات معاف نکرد. طمع و آز گلابِ سینگ پایان نداشت او تقریباً هر خونی را که در رگهای کشمیری‌ها جاری بود مکید.

خلاصه اینکه دوره دو گره بدتر از همة دوره‌ها برای کشمیری‌ها

بود. در این دوره سزای کشتنِ گاو اعدام بود، ده‌ها هزار کشمیری را برای کار بدون اُجرت به زور و اجبار می‌بردند. فروش دختران خرد سال به خانه‌های رسمی بد نام از جانب دولت تشویق و حمایت می‌شد.(⁽¹⁾)

و ... و... گرچه بعد از گلاب سینگ چند نفر نسبتاً رحم دل هم روی کار آمدند اما از نظر اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، شیعیان در دوره دو گره گرچه با سایر مسلمان‌ها مساوی و یکی بودند هر چند شیعیان نیز مورد آزار و اذیت حاکمان قرار گرفتند، اما مثل دوره سابق آنان بخاطر شیعه بودن مورد تعقیب قرار نمی‌گرفتند، بلکه چون خود حاکمان دوگرا کشمیری نبودند بلکه از جامو بودند لِذا آنان با کلِ کشمیری‌ها دشمنی داشتند. نه مثل حاکمانِ مغول و افغان که مخصوصاً با شیعیان دشمنی داشتند.

2- 8- وضعیت شیعیان در این دوره

منابعی وجود ندارد که ما بتوانیم تحقیق عمیق دربارة شیعیان در این دوره انجام بدهیم اما باز هم همان‌هائی که است به نظر می‌آید

برای شیعیان این دوره

هم مثل دوره سینگ‌ها خیلی بد نبود(⁽¹⁾). در این دوره ما بعضی از شیعیان را هم در پست و مقام‌های کلیدی کشور می‌بینیم که علامت آسوده حال بودن شیعیان در این دوره است. علاوه بر آن چند تن از علمای معروف هم در این دوره دیده می‌شوند که ذکرشان در جای خود خواهد آمد.

اما وضعیت شیعیان در زمینه‌های مختلف از جمله اقتصادی، فرهنگی، علمی، آموزشی و غیره خیلی فرق نکرد. گرچه ادب و شعر در قالب مداحی و مراثیه اهلبیت علیهم السلام به اوج خود رسید.

بعضی از علمای شیعیان از جمله آقای سید مهدی موسوی، مولوی حیدر علی انصاری، ملا عبدالله انصاری و سید ابراهیم در این دوره توانتند به تبلیغ دین بپردازند.

در این دوره هر نوع فعالیت برای شیعیان آزاد بود. اما بخاطر علت‌های پیش رو نتوانستند قدم اساسی در رابطه با بهبودی اوضاع بردارند:

1- فقر و افلاس.

2- پراکندگی شیعیان.

3- بی‌سوادی و عدم معرفت صحیح از دین

4- فقدان رهبری.

4- عدم امنیت جانی و مالی؛ یعنی گرچه شیعیان از طرف حاکمانِ در امن بودند اما در جامعه‌ای که اکثریت آن با اهل تسنن بوده است در امنیت نبوده‌اند. و هنوز تعصّب قبلی از دلها بیرون نرفته بود. لِذا در این دوره نیز درگیری عظیم بین شیعیان و اهل تسنن اتفاق افتاده است. علت آن چنین بوده است: در کنار آستان سید محمد مدنی(⁽¹⁾) زمین خالی بود. شیعیان بروی آن زمین مسجدی ساختند و در آن نماز می‌خواندند. روز ارتحال سید محمد مدنی جمعیت انبوهی از طرفین در آنجا جمع شده بود(⁽²⁾). اهل تسنن آن مسجد شیعیان را خراب کردند، لِذا در گیری بوجود آمد. همین که خبر این درگیری به گوش عموم اهل تسنن رسید آنان به طرف زدی بل حرکت کرده شعار می‌دادند:

«دین محمد بر قرار رافضن پته چه کأفرن لار»

یعنی «دین پیامبر جای خود خواهد ماند. اول رافضی‌ها را می‌کشیم

سپس حساب کافر‌ها را می‌رسیم».

آنان به خانه‌های شیعیان هجوم آوردند و آنها را آتش زدند در این حادثه فقط در زدی بل 700 خانه شیعیان را آتش زدند و آمار مناطق دیگر شیعه نشین معلوم نشده است. چون این درگیری به مناطق دیگر شیعه نشین از جمله بدگام،

ماگام و سوپور نیز سرایت کرد(⁽¹⁾). گرچه این حادثه سخت در این دوره اتفاق افتاد. اما در مجموع مخصوصاً بعد از این حادثه که تا الآن آخرین درگیری مذهبی شیعه و سنی بحساب می‌آید، اوضاع شیعیان نسبتاً بهتر شده است.

خلاصه

حکومت شیعیان با تبانی علماء وبزرگان متعصب اهل تسنن با اکبر شاه پادشاه امپراتوری مغول در سال 994 هجری از بین رفت. اما شیعیان خودشان را تسلیم حاکمان مغول نکردند بلکه آنان را اشغالگر دانسته همواره علیه آنان قیام کردند

اما هنگامی‌که دریافتند که عموم اهل تسنن کشمیر با آنان علیه شیعیان متحد گشته‌اند و مبارزه میدانی با آنان چندان نتیجه بخش نیست استراتژی خود را عوض کرده 26 سال روی به جنگ چریکی علیه مهاجمان آوردند و در این جنگ خسارت‌های زیادی به اشغال‌گران کشور وارد ساختند.

شیعیان که حکومت مغول را قبول نداشتند در این دوره سخت تحت تعقیب و تهدید قرار گرفتند و از هر سو قتل و غارت شدند و این قتل و غارت شیعیان در حکومت اعتقاد خان به اوج خود رسید.

طبق نقل اعظم ددّمری، محقق و مورّخ قرن دوازده که خودش هم اهل تسنن است، اعتقاد خان شیعیان را چنان برای کشتن گزینش کرد چنانکه از خوشة برنج دانه را در می‌آورند و در دوران حکومت وی آنها امید دوباره بدست آوردن قدرت را از دست دادند و چک‌ها، کسانی که فقط چند سال پیش پادشاه این مملکت بودند مجبور شدند در این دوره حتی فامیلی خودشان را تغییر دهند و نیز لباس، شکل، شباهت و شغل خود را هم عوض کردند تا شناخته نشوند.

شیعیان بخاطر سختگیری مغول در این دوره نتوانستند هیچ گونه فعالیت علمی، آموزشی، فرهنگی و اجتماعی انجام دهند.

مغول‌ها بعد از 166 سال حکومت بر کشمیر درسال 1753 میلادی از افغان‌ها شکست خوردند. دوره افغان بدتر از دوره قبل برای شیعیان ثابث شد. در این دوره نیز هر نوع فعالیت حتی عزاداری امام حسین علیه السلام ممنوع اعلام گردید. در این دوره برای

کشتن مخالف کافی بود به وی نسبت شیعه داده شود. شیعیان علاوه بر ظلم و ستم حاکمان افغان با کمک و تحریک آنان مورد تهاجم عموم اهل تسنن نیز واقع شده به نحوی که در دوره 66 ساله افغان‌ها شیعیان پنج بار مورد تهاجم سراسری و همه گیر واقع گردیدند. در آن درگیری‌ها علاوه بر قتل و غارت شیعیان مال و اموال شان را نیز اهل تسنن بعنوان غنیمت با خود بردند. در این دوره قطع اعضای شیعیان از جمله دست، پا، گوش و بینی، نیز صورت گرفته است.

بعد از 66 سال، حکومت افغان‌ها توسط سیک‌ها (فرقه‌ای از هندوها) سقوط کرد. گرچه سیک‌ها نیز خیلی ظلم و ستم بر مردم کشمیر روا داشتند اما شیعیان بطور مستقیم و یا بخاطر مذهب در این دوره تحت تعقیب نبودند. در این دوره نیز شیعیان مورد تهاجم اهل تسنن قرار گرفتند و علاوه بر قتل و غارت خسارت زیادی بر آنان وارد شد.

سیک‌ها در سال 1847 میلادی بدست دوگره (قومی از هندوها) برچیده شدند. و حکومت خود را اعلام کردند. شیعیان در این دوره نیز اوضاعی همچون دوره سیک‌ها داشتند. و نسبت به دوره‌های قبل در آرامش بودند. اما گرچه از طرف حاکمان در امان بودند ولی از سوی اهل تسنن هنوز نیز نتوانستند در امنیت باشند. و در سال1289 هجری برابر 1872 میلادی مورد حمله سراسری قرار گرفتند. این درگیری چنان شدید بود که شیعیان در برخی مناطق دور افتاده، برای حفظ جان مجبور شدند تغیر مذهب دهند و یا تقیه کنند. اما تا اخر عمر حتی نزد فرزندانشان نتوانستند

اظهار مذهب کنند. در نتیجه همه آن مناطق با مشخصات شیعه دیگر سنی هستند. اما بعد از آن دیگر شیعه و سنی زندگی مسالمت‌آمیز در کنار یکدیگر دارند. و بعد از آن واقعه هیچ نوع درگیری در کتاب‌ها نیامده است اگر هم اتفاق افتاده است سطحی بوده است.

فصل پنجم: علمای بزرگ و آثار و اماکن مذهبی شیعیان کشمیر

مقدمه

گرچه شیعیان کشمیر - بجز زمان کوتاهی - همواره تحت تعقیب دولت‌مردان محلی و مذهبیون افراطی بوده‌اند اما باز هم آنان در طول تاریخ کارهای زیادی برای ترویج فرهنگ و هنر کشمیری انجام داده‌اند بویژه در صنایع دستی از جمله فرش بافی، شال بافی، نمد بافی(⁽¹⁾)، پیپرماشی(⁽²⁾) و کارهای چوبی خدمات به سزائی در ترویج و گسترش فرهنگ کشمیری نموده‌اند. صنایع دستی در گذشته مخصوص به شیعیان بوده است. اما در دوره‌های بعد از چک‌ها

این صنعت بخاطر عدم کمک دولتی به گسترش یافتن بازار آن، رو به زوال گذاشت. و الآن دیگر این صنعت در کشمیر با آن عظمت یافت نمی‌شود.

شیعیان علاوه بر ترویج فرهنگ و تمدن کشمیری برای ترویج و گسترش فرهنگ تشیّع نیز همیشه کوشا بودند(⁽¹⁾) برای این کار از راه‌های مختلف استفاده می‌کردند.(⁽²⁾) شیعیان در همه زمینه‌ها در کشمیر فعالیت داشتند اما بیشتر فعالیت شان در محور‌های زیر انجام گرفت:

1- ساخت مساجد.

2- ساخت حسینیه‌ها.

3- ساخت آستانها و عبادتگاه‌ها.

4- ساخت باغات و پارک‌های عمومی.

1- آستان‌ها و عبادتگاه‌های معروف شیعیان

1- 1- آستان سیّد محمد مدنی

اولین عبادتگاه در کشمیر در سال 725 هجری قمری توسط رنچن شاه معروف به صدر الدین پس از پذیرفتن اسلام وی برای بلبل شاه متوفی 727 هجری قمری ساخته

شد. سپس در سال 796 هجری قمری سلطان سکندر برای عبادت میر سید محمد همدانی یک عبادتگاه دیگر در سرینگر ساخت که هنوز وجود دارد. در همین دوره سید محمد مدنی به کشمیر آمد. بعد از سلطان سکندر سلطان زین العابدین متوفی 878 هجری در سال 828 هجری قمری به حکومت کشمیر رسید، او به سیّد محمد مدنی محبت و عقیده خاص پیدا کرد و برای او مکانی در نزدیکی خود ساخت.(⁽¹⁾) اکنون

نیز آن جا به اسم سید محمد مدنی «مدین صأبن» معروف است.

این ساختمان بهترین نمونة معماری به شمار می‌رفت. بعد از درگذشت سیّد محمد مدنی سلطان زین العابدین بارگاهی برای آن ساخت که زیارتگاه مردم بود. در زمان حکومت پادشاه چک این بارگاه از حالت خاصی بر خوردار بود. وقتی که پادشاهان مغول بر کشمیر حاکم شدند در دوره آنها در سال 1050 هجری قمری برابر با 1642 میلادی علی مردان خان و پس از او پسرش ابراهیم خان در سال1073 هجری قمری برابر با 1662،63 میلادی فرماندار این منطقه شد و چون هر دو فرماندار شیعه بودند لذا این روضه را تجدید بنا کردند. در سال1289 هجری ق برابر با 1872 میلادی بر اثر اختلافات فرقه‌ای، حکومت وقت این مکان را در اختیار خودش گرفت اما سپس به دلیل کم توجهی دولت و نیز بی‌توجهی شیعیان این آستان، به ویرانه‌ای تبدیل شده بود اما چند سال پیش دولت آن را تحت پوشش سازمان میراث فرهنگی قرار داد و آن را

بازسازی کرد و در حال حاضر از وضعیت خوبی برخودار است.

2- 1- آستان میر شمس الدین

این آستان در زدی بل سرینگر واقع است. میر شمس الدین عراقی به کمک ملک موسی رینه و غازی چک در سال 902 هجری ساختن آن را شروع کرد و در سال 909 ه ق به پایان رساند. این مکان در دو طبقه بود. طول و عرض آن 27 متر بود و عمق آن 10 متر و طبقة بالای آن 8 متر بود و این مکان در آن زمان در کشمیر بی نظیر بود. وقتی میر شمس الدین عراقی در سال 932 هجری ق توسط مخالفان کشته شد در همین مکان به خاک سپرده شد. اما پس از23 سال در سال 955 هجری ق میرزا حیدر کاشغری این آستان و دیگر اماکن مربوط به آن را به آتش کشید و دیوار آن را منهدم کرد.

میرزا حیدر، سنگ‌های این آستان را به منطقة اندرکوت واقع در 30 کیلومتری شمال سرینگر برد. دولت چک (یکی از بزرگان و سیاستمداران شیعیان) از سال 958 ه تا 961 هجری وزیر سلطان اسماعیل ثانی بود. از آنجا که در آن زمان پادشاه فقط یک مقام تشریفاتی بود و عملاً تمام اختیارات در دست نخست وزیر می‌بود.

لذا او یک بار دیگر این آستان را به بهترین شکل بازسازی کرد. علاوه بر آن (چنان‌که در فصل دوم به آن اشاره گردید) او جسد میردانیال را نیز از شهاب الدین پوره واقع در 25 کیلومتری شمال غرب سرینگر، به آنجا منتقل کرد و در کنار قبر میر شمس الدین

عراقی دفن کرد.(⁽¹⁾)

بعد از او ظفر خان فرزند شمس چک کپواری در سال 994 هجری با کمال تعصّب این مکان را بار دیگرخراب کرد. اما در سال 1029 ه جهانگیر پادشاه هند برای تفریح به کشمیر آمد رئیس الملک ملک حیدر چادوره پدر ملک حسین چادوره مورّخ مشهور شیعه برای ساخت این از پادشاه اجازه گرفت و آن را دوباره ساخت.(⁽²⁾)

این ساختمان باز هم در سال 1132 هجری مطابق با 1719 میلادی بر اثر اختلاف فرقه‌ای در زمان حکومت میر احمد خان مغول به آتش کشیده شد سپس از آن زمان تا چند سال پیش به دلیل بی‌توجهی شیعیان به ویرانه‌ای تبدیل شده بود. اما دو سه سال پیش دولت این مکان را تحت پوشش سازمان میراث فرهنگی قرار داد و از آن بازسازی به عمل آورد. در حال حاضر از وضعیت خوبی برخوردار است.

3- 1- آستان حسن آباد

دولت چک حاکم کشمیر در زمان وزارت خود در سال 958 هجری قمری برای بابا حسن یک ساختمان وسیع در حسن آباد سرینگر ساخت(⁽¹⁾). جسد بابا علی نجار را توسط فرزندش بابا حسن از قبر بیرون آورده با عزت و احترام در این آستان دفن کرد. سپس زمین حوالی را از مالکان خریده و به بابا حسن بخشید. بابا حسن در آن یک باغ وسیع احداث کرد و در آن عمارت عظیمی برای مهمانان و مریدان خود بنا کرد. به سبب اسم بابا حسن اسم این منطقة را حسن آباد گذاشت. این عمارت در اثر اختلافات فرقه‌ای در آتش سوخت.

فاضل خان که در سال 1159 هجری مطابق با 1746 میلادی به فرمانداری این منطقه منصوب شد. آن را از اوّل ساخت و بعداً در اثر اختلافات فرقه ای، بار دیگر به آتش کشیده شد و بعد از آن هیچ کس برای ساخت آن قدم بر نداشت و نشانه‌های آن در این زمان تقریباً محو شده است. در زمان گذشته حسن آباد از اهمیت خاصی بر خوردار بود. آنجا یک محله بزرگ بود و در آن قبرستان بزرگی است که در آنجا امراء و فرمانداران شیعه دفن شده‌اند. و بر سنگ قبور آنان اشعاری نوشته شده است که بهترین نمونه خطاطی است لیکن تاکنون تصویری از این کتیبه گرفته نشده است و علاوه بر آن چند نفر از ادبا و شعرای معروف شیعیان نیز در اینجا مدفونند و این

مقبره هم خراب شده است و برای حفاظت این مقبره هیچ اقدامی صورت نگرفته است.(⁽¹⁾)

4- 1- آستان بابا خلیل الله

این مکان را پادشاهان چک، برای بابا خلیل الله ساختند. مکان خیلی عظیمی بود و عمارت‌های آن تا کناره‌های رود خانه جهلم کشیده شده بود. اگر بین پادشاهان چک و دیگر امراء کدورتی پیش می‌آمد بابا خلیل الله طرفین را در آن جمع می‌کرد و بین آنها صلح و صفا بر قرار می‌کرد.

بابا خلیل الله در آنجا ریاضت و تبلیغ می‌کرد. این مکان در نواکدل سرینگر واقع بود و در جنگ‌های فرقه‌ای به آتش کشیده شد و این مکان به ویرانه تبدیل شده است.(⁽²⁾)

5- 1- قبرستان (مقبره) شاهی

مقبره پادشاهان چک در محله گوجواره متصل به اسلامیه سکول سرینگر واقع است در کنار این مقبره یک مکان و حمام بود و لیکن تمام نشانه‌های

مقبره محو گردیده است واهل تسنن سنگ‌های این مقبره را برداشتند و در ساخت مسجد جامع بکار بردند ونیز خیلی از سنگ‌های باقی مانده را راجه‌های دوگره در قلعه شیر گرهی گذاشتند و

چند تا سنگهای گران بها (نیز برای مقبره یکی از بزرگان اهل تسنن بنام شیخ نور الدین ولی معروف به علمدار کشمیر) را به چرار شریف بردند. الآن روی این مقبره سبزیجات می‌کارند و چنان به نظر می‌رسد که گویا هچیگاه در اینجا مقبره نبوده است.(⁽¹⁾) کشمیری‌ها

این حرکات ناپسند را با آن کسانی روا می‌دارند که برای آزادی کشور تا آخرین قطره خون در برابر بیگانگان جنگیدند.

2- مساجد تاریخی شیعیان

1- 2- پتهری مسجد (مسجد سنگی)

نام این مسجد، مسجد نو، مسجد سنگی و مسجد شاهی است. این مسجد در طرف چپ دریای جهلم در مقابل آستان سیّد علی همدانی متوفی 786 هجری قمری واقع است. این مسجد را ملکه نور جهان(⁽²⁾) در سال 1032 هجری مطابق با 1622 میلادی برای شیعیان کشمیر ساخت. و صحن این مسجد از سنگ‌های زیبا و تراشیده به گونه‌ای تزئین شده است که همة آن سنگ‌ها فقط یک سنگ به نظر می‌رسد.(⁽³⁾) در کشمیر قبل از تسلط شاهان مغول، در دوره چک‌ها تمام مسلمانان نماز عیدین و نماز جمعه را در عیدگاه و مسجد جامع با هم می‌خواندند. اکبر جلال الدین با اهداف سیاسی و برای تقویت

حکومت خود، بین شیعه و سنی تفرقه انداخت در نتیجه شیعه و سنی که زندگی مسالمت‌آمیز در کنار یکدیگر می‌کردند تشنه خون یکدیگر شدند.(⁽¹⁾)

با این وضعیت دیگر ممکن نبود که شیعه و سنی مانند گذشته در یک مسجد نماز ادا کنند. لذا دروازهِ مسجد جامع بر روی شیعیان بسته شد. آنان مسجد جدا گانه‌ای برای خود نداشتند که فرائض را در آنجا انجام دهند باچنین وضعیتی شیعیان احتیاج مبرم به یک مسجد داشتند. ملکه نور جهان همسر پادشاه جهانگیر که حامی شیعه بود وقتی برای تفریح به کشمیر آمد، شیعیان از او خواستند مسجدی برای آنان بسازد. او نیز در منطقه سرینگر مسجد پتهر را برای آنان ساخت. سپس فاضل خان در دوره خود 1109 هجری قمری در کنار این مسجد حمام و یک مدرسه بنا کرد. شیعیان در مناسبت‌های مختلف در آنجا جمع می‌شدند و مراسم دینی و مذهبی خود را انجام می‌دادند، اما بخاطر ظلم و ستم‌های مغول و افغان نتوانست این شیوه آنان ادامه پیدا کند.

در زمان حکومت مغولان و افغان، شیعیان کشمیر ظلم و ستم و مشکلات زیادی را متحمل شدند. به همین دلیل برخی از شیعیان مجبور شدند از کشمیر هجرت کنند و برخی دیگر نیز در روستاها ساکن شدند. برخی دیگر نیز در کام اختلافات فرقه‌ای سقوط کردند، به همین دلیل تناسب جمعیت شیعیان در سرینگر با مناطق دیگرشان

تفاوت بسیاری پیدا کرد و جمعیت آنان در سرینگر به طور چشمگیر کاهش پیدا کرد. وضعیت به حدّی بحرانی بود که دعوت برای انجام فرائض به آن مسجد به معنی دعوت به مرگ بود.(⁽¹⁾) به دلیل استفاده کم شیعیان و به خاطر بروز اختلافات فرقه‌ای بین شیعه و سنی، اهل تسنن این مسجد را زیر سلطه خود درآوردند و اجازه ندادند شیعیان به این مسجد بیایند.اما چون بانی آن مسجد یک بانوی شیعه بود لذا اهل تسنن نیز در این مسجد نماز نمی‌خواندند.

احمد شاه دُرانی افغانستانی در سال 1167 هجری مطابق با 1753 میلادی سوکهه جیون که پیرو مذهب هندو بود را به فرمانداری کشمیر منصوب کرد، او از مسجد پتهر به عنوان انبار برنج استفاده کرد اما در برابر این کار سوکهه جیون، احمد شاه درانی و یا اهل تسنن هیچ اعتراضی نکردند(⁽²⁾) چرا که آنان این مسجد را عبادتگاه تصور نمی‌کردند و الاّ ممکن نبود آنان ساکت بمانند.

2- 2- مسجد حسن آباد

در دوره وزرای چک‌ها 958 الی962 هجری قمری آنان در حسن آباد مسجد عظیم و بزرگی ساختند اما این مسجد بر اثر اختلافات فرقه‌ای تخریب شد. حاکمان سیک‌ها سنگ‌های

این مسجد را از اینجا برداشتند و در ساخت شهرک سیک‌ها در بسنت باغ سرینگر، از آنها استفاده کردند(⁽¹⁾) در حال حاضر آثار آن مسجد ویرانه‌ای بیش نیست. مسلمانان شیعه در محله‌های خود مساجد بزرگی بنا کرده بودند که در آتش اختلافات فرقه‌ای سوختند. وقتی این اختلافات گسترش یافت، شیعیان به ساختن مسجد‌های کوچک و معمولی روی آوردند زیرا در صورت تخریب توسط اهل تسنن، باز سازی آن مشکلات زیادی در بر نمی‌داشت و از نظر اقتصادی نیز مشکلی برای آنها پدید نمی‌آمد.

3- 2- مسجد حاجی عیدی جدی بل

خاندان حاجی عیدی در اصل کشمیری بود اما از کشمیر هجرت کرده در پیشاور پاکستان ساکن شدند. حاجی عیدی تاجر برجسته و رئیس پیشاور بود. او در جدیبل یک مسجدی به شیوه هندوستان بنا کرد. فرزندش حاجی صفدر کار این مسجد را به پایان رساند.

این مسجد بزرگی است و در کنار این مسجد مسافر خانه و حمام هم هست در این جا نماز عیدین خوانده می‌شود و تنها مسجد بزرگی در سرینگر است که شیعیان در آن اقامه فرائض می‌کنند.

4- 2- مسجد بُدگام

این مسجد را الحاج سیّد یوسف بنا کرد. مسجد در کنار حسینیه واقع شده است و مسجد وسیعی است و سید یوسف نماز جمعه وعیدین را در این مسجد می‌خواند. از سرینگر و دیگر مناطق شیعیان برای انجام فرایض به این مسجد می‌آیند و الآن تولیت آن دست انجمن شرعی شیعیان جامو و کشمیر شاخه مصطفوی است.

3- حسینیه‌های تاریخی شیعیان کشمیر

1- 3- حسینیه زدی بل

کاجی چک از سال 924 تا سال 934 هجری قمری سه بار به نخست وزیری رسید.او در زمان وزارت خود در جدیبل یک حسینیه بزرگی بنا کرد(⁽¹⁾) و تا زمان حکومت دوگره تنها حسینیة شیعیان بود. داستان این حسینیه هم خیلی درد ناک است. این حسینیه اولین بار توسط میرزا حیدر کاشغری در سال 955 ه مطابق با 1548 میلادی به آتش کشیده شد سپس دولت چک در زمان وزارت خودش در سال 958 هجری دوباره آن را باز

سازی کرد، اما ظفر چک کپواری فرزند شمس چک بنا بر تعصّب مذهبی در سال 994 هجری مطابق با 1585 میلادی این حسینیه و آستانه میر شمس الدین را مجدداً سوزاند اما حسینیه توسط شیعیان بار دیگر ساخته شد سپس مخالفین در سالهای 1045 هجری و 1096 ه و 1132 هجری و 1158 هجری و 1175 هجری دوباره آن را سوزاندند. در زمان حکومت افغان‌ها عزاداری وهیئت‌های عزاداری ممنوع بود. اما شیعیان در زمان عبدالله خان افغان در سال 1216 هجری مراسم عاشورا و مرثیه خوانی امام حسین علیه السلام را دوباره در حسینیه شروع کردند. او از این مسأله ناراحت شد و با همراهی اهل تسنن به حسینیه حمله کرد و آن راسوزاند.(⁽¹⁾)

در دوره حکومت سیک‌ها در عاشورای سال 1242 هجری مطابق با 1830 میلادی توسط اهل تسنن بار دیگر اِین حسینیه سوزانده شد. در آن زمان حکیم مهدی خان وزیر ناصر الدین پادشاه اوده هند بود. وقتی اوشنید مبلغ مناسبی برای حاجی باقر فرستاد تا حسینیه را باز سازی کند. حاجی باقر از تجار ایرانی بود و در کشمیر کار می‌کرد او با دختری از خاندان سیّد رضا ازدواج کرده بود. حاجی باقر با کمک حاتم میرزا حسینیه را دوباره ساخت. حاجی باقر از وارثان محمد رضا زمینی در کنار این حسینیه خرید و آن را به این حسینیه اضافه کرد. این حسینیه آخرین بار در دوران حکومت مهاراجه رنبیر سینگ در سال 1289 هجری مطابق با 1872 میلادی بر

اثر بروز اختلافات فرقه‌ای در آتش سوخت. سپس در زمان مهاراجه تقریباً حسینیه دوباره تعمیر شد.(⁽¹⁾) اما نظم و انتظام آن رضایت‌بخش نبود. اکنون تولیت این حسینیه در دست مولوی افتخاری است که چند سال پیش وی آن را خراب کرد و با کمک بی‌مثال مردم برای بازسازی آن با هزینه صد و سی میلیون روپیه معادل با دو ملیارد و شش صد میلیون تومان ایرانی یک حسینیه بی‌نظیر بجای آن ساخت. حتی بعضی از آلات تزئینی آن را از جمهوری اسلامی ایران برد.

2- 3- حسینیه حسن آباد

سنگ بنای این حسینیه را میرزا محمد علی گذاشت او یک تاجر برجسته و از خیّرین کشمیر بود. سپس حکومت دوگره‌ها

حسینیه حسن آباد را به آقا موسوی بدگامی دادند. مقداری از این حسینیه تخریب شده بود. آقای سید احمد آن را بازسازی کرد. سپس آقا سیّد یوسف این حسینیه را مجدداً توسعه داد و با هزینه بیش از یک میلیون روپیه یک عمارت بسیار زیبا ساخت. در حال حاضر این حسینیه از وضعیت خوبی برخودار است و توسط انجمن شرعی شیعیان جامو و کشمیر شاخه مصطفوی اداره می‌شود.

3- 3- حسینیه بُدگام

این حسینیه را آقای سیّد محمد موسوی متوفی1350 هجری قمری در سال 1315 هجری قمری بنا کرد.(⁽¹⁾) اما بعد از چند سال به دلیل ازدیاد جمعیت، آقای سیّد احمد موسوی فرزند آقای سیّد محمد این حسینیه را توسعه داد. سپس آقا سیّد یوسف این حسینیه را دوباره در سال 1375 هجری قمری توسعه داد و با هزینه میلیون‌ها روپیه یک عمارت بسیار زیبا ساخت.(⁽²⁾) این حسینیه تا چند سال قبل (1425 هجری) در ایالت جامو و کشمیر از تمام حسینیه‌ها بزرگ‌تر بود.(⁽³⁾) اکنون بعد از اختلاف بر سر جانشینی آقای سید یوسف در سال 1402 هجری قمری، سرپرستی این حسینیه در دست انجمن شرعی شیعیان جامو و کشمیر شاخه مصطفوی است. در فصل تابستان مجلس عمومی در این حسینیه برگزار می‌شود و بیش از صد هزار نفر در آن شرکت می‌کنند.

4- 3- حسینیه احمد پوره ماگام

در احمد پوره (واقع در 30 کیلومتری غرب سرینگر) برای برگزاری مجلس عمومی

وسراسری حسینیه‌ای نبود بلکه یک زمین وسیعی بود که در سه طرف آن دیوار و طرف چهارم یک خانه‌ای بود که هنگام برگزاری مجلس در آن زن‌ها می‌نشستند

در این زمین چهار درخت چنار بود که مردم هنگام برگزاری مجلس زیر سایه آن چنار‌ها مرثیه می‌خواندند.

در اینجا سالی دوبار (یکی در اوائل فصل تابستان و دوم در فصل پاییز) این مجالس برگزار می‌شد.

این سلسله تا سال 1359 هجری قمری ادامه داشت تا اینکه مولوی محمد جواد در سال 1359 هجری ق یک حسینیه بزرگ در این منطقة ساخت.

4- ساختِ باغات و پارک‌های عمومی توسط شیعیان

1- 4- باغ پادشاه حسین چک (971 تا 978 ه- ق)

حسین چک در نزدیکی سرینگر در موضع نوهته سرینگر یک باغ وسیع و زیبا درست کرد، در وسط باغ یک جوی آب هم جاری کرد که از آن آبشار درست می‌شد،

وقتی که تسلط چک‌ها از بین رفت در دوره مغول خواجه خاوند محمد و نقشبندی که یکی از بزرگان صوفیه اهل تسنن بود این باغ را در تصرّف خود در آورد و کاخِ حسین شاه را نیز که در آن باغ قرار داشت خود قرار داد. و الآن به همین اسم معروف است.(⁽¹⁾)

2- 4- باغ یوسف شاه چک

یوسف شاه در دوره خود 989 هجری تا 994 هجری یک باغ بزرگ و وسیعی در کنارِ رود خانه معروف کشمیر «جهلم» در فتح کدل سرینگر ساخت. او در این باغ انواع و اقسام درختان و گل‌ها کاشته بود. و این باغ طبقه‌ای ساخته شده بود و در مجموع 13 طبقه داشت. تا دوره افغان آثاری از این باغ باقی بود اما الآن در اینجا خانه‌ها هستند و هیچ آثاری از باغ وجود ندارد.

لازم به ذکر است این یوسف شاه بود که زیبائی‌های

گلمرگ(⁽¹⁾) را برای اولین بار کشف کرد.(⁽²⁾) ایشان علاوه بر باغات متعدد چند کاخ تاریخی نیز برای زندگی درست کرده بود اما در حوادث روزگار آنها باقی نماندند.

3- 4- باغ ملکه نور جهان

ملکه نور جهان(⁽³⁾) در کرانه دریاچه سدره کهن یک باغ زیبا بنا کرد. اسم آن باغ را «بحار آرا» یعنی چشمة حسن گذاشت. او یک کشتی کوچک خیلی زیبا نیز در

آنجا درست کرده بود که در شب‌های نورانی با همسر پادشاه خود بنام جهانگیر برای تفریح به دریاچه نگین می‌رفت. او یک باغ دیگر را در عیدگاه سرینگر به اسم خود «نورباغ» درست کرد.(⁽¹⁾) گرچه این باغ از بین رفت اما اسم آنجا تا این زمان هم نور باغ معروف است. او در اطراف سرینگر در صفا پور نیز یک باغ خوب و زیبا و ساختمان‌هایی مجلل در آن درست کرده بود. آثار آن اکنون نیز مشهود است.

در کوتهار(⁽²⁾) نیز یک باغ و حمام و چند ساختمان خوب درست کرده بود(⁽³⁾) که به اسم بیگم آباد معروف بود. اما دیگر اثری از آنها پیدا نیست.

4- 4- باغ رئیس الملک میرزا حیدر ملک چادوره

میرزا حیدر ملک در جنوب کشمیر در جایی بنام ویری ناگ یک باغ خیلی زیبا و تاریخی ساخت که از عجائب روز گار بود. در آن باغ ساختمانهای خوب و زیبا و نیز آبشارها درست کرده بود. اشعار ذیل درباره آن است:

حیدر بحکم شاه جهان پادشاه دهر

شکر خدا ساخت چنین آبشار جوئی

این جوئی داده است زجوئی بهشت

یاد

زین آبشار بافته کشمیر آبروی

تاریخ آب جوی بگفتار سروش غیب

از چشمه بهشت برون آمده است جوی

مصرع آخر به حروف ابجد 1036 هجری است.

5- 4- باغ آصف جاه

او برادر ملکه نور جهان بود. او یک باغ در کنار دریاچه «دل» بنام نشاط باغ ساخت(⁽¹⁾) که الآن هم مشهور و معروف و بی نظیر از سائر باغات کشمیر است. این باغ نیز طبقه‌ای است. در شرق این باغ کوه‌های سرسبز و در غرب آن دریاچه زیبا «دل» وجود دارد که زیبائی این باغ را افزوده کرده است. در این باغ آصف آبشار‌ها را نیز جاری کرده بود و درخت‌های بلند قامتِ چنار هم در آن وجود داشت. در آن از انواع و اقسام گل‌ها هست. در روزهای یکشنبه در تابستان ده‌ها هزار نفر برای سیر و تفریح به آنجا می‌روند.(⁽²⁾)

درباره تاریخ ساختن آن اشعار ذیل گفته‌اند.

چون

باغ نِشاط شد شگفته

از

یا سمن و طیان گلها

خورشید

جهان آصفِ دهر

گسترده

بساط و خورد ملها

در

گوش نسیم گفت سالش

گلزارِ

نشاط و عیش دِلها

که مصرع آخر به حروف ابجد سال 1044هجری ق و 1634 م است.

6- 4- باغ صادق خان

صادق خان ایرانی بوده است. و یکی از وزرای شاه جهان بود. صادق خان در غرب دریاچه «دل» در برابر باغ نشاط یک باغ زیبا بنام خود صادق آباد بنا کرد. در آن باغ ساختمان‌های زیبا و قشنگ نیز ساخته بود. الآن این باغ بنام حضرت بل معروف است.(⁽¹⁾) علاوه بر آن یک باغ خوب و زیبای دیگری نیز درست کرد و در آن از هر نوع درختان، گل‌ها و میوه‌ها کاشته بود، خودش نیز در همان باغ زندگی می‌کرد. در ایام محرم شیعیان در آن باغ یک خیمه بزرگ می‌زدند و مراسم عزاداری در آن انجام می‌دادند اما حاکم بعد از او بنا بر تعصّب مذهبی همه آن ساختمان‌ها و این باغ را خراب کرد. و دیگر آثاری از آن یافت نمی‌شود اما این جا هنوز به اسم امیر آباد معروف است.

ایشان در دریاچه «دل» یک جزیره بنام «سونه لانکه» یعنی جزیره طلا درست کرده بود. در آنجا نیز یک باغ بسیار زیبا و دلکش درست کرد بود و یک ساختمانِ هفت طبقه نیز در آنجا بنا کرده بود. با وسائل محدودی که در آن زمان داشت آب را به طبقه هفتم رساند و از آن آبشارهای زیبا درست کرد. در آن باغ علاوه بر درختان انواع گل‌ها و درخت‌های چنار نیز کاشته بود.

گرچه ساختمان‌ها در آنجا از بین رفته‌اند اما جزیره هنوز باقی است.

7- 4- باغ ظفر خان احسن

اشاره

ظفر خان در سال 1043 هجری قمری از طرف شاه جهان پادشاه حاکم کشمیر معرفی شد. او در کشمیر چهار باغ بسیار زیبا و بی‌نظیر بنا کرد.

الف - باغ ظفر آباد

او این باغ را در جایی بنام بریه وار زنی مر درست کرد. میرالهی شاعر معروف آن زمان در باره این باغ گفته است:

ظفر خان کرد از طبع مِلوّن بعرضِ چارده مه جا گلشن(⁽¹⁾)

ب - باغ گلشن

ظفر خان این باغ را در سال 1044 هجری قمری در جایی بنام «بوته کدل»(⁽²⁾) ساخت. برای این دو باغ از ایران انواع و اقسام بوته‌های گل و میوه آورد.

ج - باغ احسن آباد

این باغ را در منطقة شیعه‌نشین درست کرد. اسم آن باغ احسن آباد بود احسن اسم مستعارش بود. اما چون اسم آن منطقة شیعه نشین حسن آباد بود لِذا به همان اسم «حسن آباد» معروف گردید. او در آنجا چند ساختمان و یک حُسینیه زیبا نیز درست کرده بود که از نقاشی مزیّن شده بود.(⁽¹⁾)

د - باغ عنایت

این باغ را ظفر خان در نزدیکی زیارت سید محمد مدنی درست کرده بود. علاوه بر اینها باغات دیگری هم وجود دارند که شیعیان ساختند اما بخاطر عدم شهرت و معروف بودنِ آنان صرف نظر می‌کنیم.(⁽²⁾)

8- 4- باغ علی مردان خان

علی مردان خان ایرانی الاصل بوده است. در زمان حکومت خود در جایی بنام نوشهر یک باغ وسیع و زیبا بنام حیدر آباد درست کرد. و دراین باغ کاخ علی مردان خان نیز وجود داشت. که با نقاشی‌های زیبا تزئین شده بود. آثار آن باغ در

حوادث زمان از بین رفته است اما اینجا هنوز به اسم باغ علی مردان معروف است. این باغ درآن زمان بی نظیر بود و انواع و اقسام گُل‌ها در آن بودند. علی مردان این باغ را برای مشهد مقدس بارگاه حضرت امام رضا علیه السلام وقف کرد.(⁽¹⁾)

9- 4- باغ کفایت خان

کفایت خان از طرف پادشاه افغان بنام زمان شاه درانی حاکم کشمیر بود. ایشان در خانیار یک باغ زیبا درست کرده بود که بنام کفایت خان معروف بود. الآن هیچ آثاری از آن باغ موجود نیست. اما مصنف تاریخ حسن متوفی 1315 هجری در کتاب خود می‌نویسد که تا آن دوره این باغ در تصرّف یکی از هندو‌ها بنام مهانند جودراست.(⁽²⁾)

5- علمای بزرگ شیعیان کشمیر

اشاره

گرچه شیعیان از دوره مغول بخاطر تعصّب مذهبی افراطی بعضی از امراء و حاکمان کشمیر مجبور شدند در گمنامی زندگی کنند و از حقوق مسلّم خود صرف‌نظر کنند و در نتیجه از هر نوع تسهیلات از جمله عدم امکان درس و تدریس بخاطر نبودن

امنیت محروم ماندند، اما همین که فرصتی هنگام رد و بدل شدنِ حاکمان و در بعضی اوقات با انتخاب حاکمان کمی غیر جانبدار، پیدا می‌کردند از آن فرصت خوب استفاده می‌کردند که در نتیجه خدمات خوبی به جهان تشیّع و شیعیان کشمیر کرده‌اند. شیعیان کشمیر علمای برجسته‌ای به جهان تشیّع تحویل دادند. بعضی از آنان در داخل کشمیر و بعضی در خارج از کشمیر زندگی می‌کردند. اما آنان‌که در داخل کشمیر زندگی کردند زیاد‌ند و ما نمی‌توانیم همه آنان را در اینجا ذکر کنیم لذا ما فقط معروف ترین آنان را در اینجا معرفی می‌کنیم.

1- 5- سید مهدی موسوی صفوی

نسب ایشان با سیزده واسطه به میر شمس الدین عراقی می‌رسد. ایشان بعد از گذراندنِ دروس ابتدائی در کشمیر برای ادامة تحصیل و دروسِِ عالیه به عراق رفت و پس از گذراندنِ 27 سال تحصیل علوم دینی و رسیدن به کمالات عالی معنوی و علمی، در حوزه علمیه نجف، به میهن خویش مراجعت کرد. ایشان یک شخصیت علمی و عرفانی بودند و به عنوان «مجتهد اول کشمیر» شناخته شدند(⁽¹⁾) پس از باز گشت به کشمیر کارهای بزرگی انجام دادند. از جمله تشکیل نماز جمعه و جماعت، تعلیم و تعّلم،

سعی و تلاش فراوان جهت ایجاد اتحاد بین مسلمانان و غیره.(⁽¹⁾) ایشان 12 سال در کشمیر زندگی کردند و طی این سال‌ها شاگردان بسیاری را به زیور علم و دین آراسته ساختند. شایان ذکراست که تالیفات بسیاری از وی برجای مانده است. ترجمة لمعة دمشقیه، رساله الغنا، رسالة نیّت (فارسی) و غیره. بعد از 12 سال تبلیغ ایشان در سال 1309 هجری مطابق با 19 آوریل 1892 میلادی از دنیا بسوی آخرت انتقال یافت.(⁽²⁾) و درکریوه بدگام (بلندی در بدگام) دفن است و بر قبر ایشان فرزندانش یک روضه بنا کرده‌اند که مرجع خلائق است.

2- 5- سید محمد

او فرزند آقای سید مهدی بود و بعد از وفات پدر جانشین او شد. او یک انجمن مذهبی بنام «حامی الاسلام» تأسیس کرد و به نام این انجمن در محل‌های

مختلف مدارس دینی تأسیس کرد که در آن مدارس به بچه‌ها قرآن، نماز، اصول دین و دیگر مسائل ابتدایی دین یاد می‌دادند. او به بینوایان و فقرا کمک می‌کرد. هیچ سائلی از در او با دست خالی بر نمی‌گشت. او در بدگام زندگی می‌کرد و در آنجا حسینیه

بزرگی را در سال 1315 ق بنا کرد و در آن حسینیه در مناسبت‌های مختلف مجلس عزاداری امام حسین علیه السلام برپا می‌شد. در روز دوشنبه سال 1350 ه مطابق با 7 مارچ 1931 میلادی سید محمد از دنیا رحلت کرد. آثار او عبارتند از: 1- جواهر ایمانی 2- منهاج الصّلاح 3-ضیاءالهدی 4- تمریض المشکین. کتاب منهاج الصّلاح به زبان کشمیری نوشته شده که در آن مسائل فقهی بیان شده است.(⁽¹⁾)

3- 5- سید احمد

او فرزند بزرگ سید محمد بود. او در سال 1353 هجری قمری مقبره میرشمس الدین عراقی را مجدداً بنا کرد.(⁽²⁾) سپس درسال 1355 هجری ق حسینیه حسن آباد را بازسازی کرد. در سال 1356 انجمنی به اسم انجمن موسوی تأسیس کرد و در سال 1364 هجری قمری از دنیا رفت.

4- 5- سیّد یوسف

او فرزند سید محمد موسوی بود و نسبش با سی و هفت واسطه به امام موسی

کاظم علیه السلام و با پانزده واسطه به میر شمس الدین محمد عراقی می‌رسد. ولادت او را در سال 1321 هجری نوشته‌اند(⁽¹⁾). علوم ابتدایی را از پدرش آقا سید محمد آموخت. سپس در سال 1353 هجری قمری به عراق رفت و در نجف اشرف از فقهای بزرگی مانند: سید ابوالحسن اصفهانی، آقا سیدحسین طباطبائی قمی، آقا ضیاء الدین عراقی، آقا شیخ محمد اصفهانی، آقا محسن حکیم، آقا سید محمد الحسینی، شیخ محمد کاظم، آیت الله آقای شیرازی، آقای جمال موسوی گلپایگانی و دیگران بهره گرفت. پس از وفات پدر و برادرش، وی با همة وجود به تبلیغ و اشاعة مذهب اثنا عشری پرداخت. مردم او را به نام آقا صاحب می‌شناختند. امام خمینی& توجه خاصی به او داشتند. ارتباط وی با امام راحل سبب شد که امام اولین بار توسط وی در کشمیر شناخته شوند. مرجعیت امام نیز اولین بار توسط او در سال 1372 هجرِی برابر با 1952 میلادی در کشمیر مطرح شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز او حامی سرسخت امام راحل و جمهوری اسلامی ایران بود. او برای معرفی و شناساندن انقلاب اسلامی ایران در کشمیر تمام توان خود را صرف نمود تا مردم، با انقلاب اسلامی ایران آشنا شوند. گفتنی است آقای سید یوسف از همان دوران تبعید حضرت امام& به عراق با ایشان مکاتبات شخصی داشته که نامه‌های متعدد حضرت امام درحال حاضر نزد پسر بزرگ وی بنام آقای سید محمد فضل اﷲ الموسوی محفوظ است علاوه بر آن وی مسؤلیت سرپرستی

برنامه‌های استقبال از هیأت‌های سیاسی و فرهنگی ایرانی که به کشمیر سفر می‌کردند را بر عهده داشت. وی سهم زیادی در فراهم نمودن زمینه‌های تأثیرات انقلاب اسلامی ایران در کشمیر دارد.

رؤسا و امرای کشمیر از هر ملت و مذهبی، او را بزرگ می‌داشتند

و وزرای اعلی از جمله شیخ محمد عبداﷲ، بخشی غلام محمد، خواجه غلام محمد صادق و سیّد میر قاسم به خدمت او برای دست بوسی می‌آمدند، بویژه شیخ محمد عبدالله احترام خاصی برای او قائل بود. وی سنگ بنیاد «انجمن شرعی شیعیان جامو و کشمیر» را گذاشت. سرپرستی و نظارت این انجمن به او وابسته بود. با کمک این انجمن مذهب اثنا عشری تبلیغ می‌شد. او در بدگام و در 17 ربیع الاول سال 1370 هجری باب العلم را باز کرد و در همان سال در این مدرسه تعلیم و تدریس شروع شد. علاوه بر مدرسه باب العلم او در جاهای مختلف مدرسه‌های

متعددی برای علوم دینی باز کرد. وی برای ترقی و بهبودی باب العلم، زمین‌های زیادی را به قیمت صدها هزار روپیه وقف کرده است علاوه بر تأسیس مدارس ابتدائی علوم دینی او کارهای دیگر دینی و فرهنگی انجام می‌داد که حسینیة بدگام و حسن آباد از آنها شایان ذکر است. وی حسینیة بدگام را در سال 1375ه با مبلغ صدها هزار روپیه بنا کرد.

در این حسینیه فن سنگ تراشی و فرش سنگی به زیبائی وجود دارد و در آن سنگ‌ها مراثی محتشم کاشانی و اشعار دوازده بند او با مهارت کامل و به شکل زیبایی نوشته شده است. در کنار حسینیه، آقا سید یوسف مسجدی نیز ساخته است،

این مسجد بروی زمین وسیعی ساخته شده است.(⁽¹⁾)

5- 5- ملا فضل علی

وی از نوادگان ملا محمد انصاری(⁽²⁾) است. او از هوش سرشاری برخوردار بود و در دوران جوانی از پدرش علم آموخت. پس از آن برای ادامه تحصیل از روستای تانتری پوره به سرینگر آمد و از ملا محمد مقیم، قرآن، احادیث و دیگر علوم را فرا گرفت. حکیم محمد مقیم وقتی کمالات علمی او را دید به او پیشنهاد داد در سرینگر بماند تا مردم بیشتری از او بهره ببرند او نیز این پیشنهاد را پذیرفت و منطقه تانتری پوره را ترک کرد و در سرینگر و در محله آرامگاه سوخته نواکدل ساکن شد.