درسنامه تفسیر ترتیبی 1 تفسیر سوره بقره

مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی، محمدحسین، ۱۳۳۹-

عنوان و نام پدیدآور : درسنامه تفسیر ترتیبی ۱ : تفسیر سوره بقره/محمدحسین محمدی؛ با همکاری پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(ص).

مشخصات نشر : قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشرالمصطفی(ص)، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری : ۵۲۷ ص.

فروست : پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (ص) ؛ ۱۵۴ .

شابک : ۱۱۸۰۰۰ ریال: 978-964-195-365-4

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه ص. [۵۲۵] - ۵۲۷ ؛ همچنین به صورت زیرنویس .

موضوع : تفاسیر (سوره بقره)

شناسه افزوده : جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

شناسه افزوده : پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(ص)

رده بندی کنگره : BP۱۰۲/۱۳/م۳د۴ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۸

شماره کتابشناسی ملی : ۲۳۱۳۴۹۰

اشاره

درسنامه تفسیر ترتیبی (1) - تفسیر سوره بقره

مؤلف: محمدحسین محمدی

سخن ناشر

تحوّلات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش‌های گوناگون، نیازهایی را به‌وجود آورده که پاسخ به آن، طرّاحی رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت دانشوران متخصّص را ضروری می‌نماید. از این رو کتاب‌های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی‌ها تألیف شود.

جهانی شدن و گسترش سلطه فرهنگی غرب در سایه رسانه‌های گوناگون اقتضا دارد که دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به این مباحث, با اندیشه‌های بلند و ارزش‌های متعالی آشنا شوند. این مهم با ایجاد رشته‌های تخصصی، آفرینش متون جدید و غنی، گسترش دامنه آموزش و تربیت سازمان‌یافته دانشجویان به انجام خواهد رسید.

بالندگی مراکز آموزشی در گرو نظام آموزشی منسجم و پویاست. بازنگری متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آن نیز نشاط علمی مراکز آموزشی را در پی دارد.

حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند. «جامعة المصطفی

صلی الله علیه و آله العالمیة» به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم

و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد، تألیف متون درسی مناسب را سرلوحه تلاش خود قرار داده و تدوین و نشر متون آموزشی در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این تلاش است.

«مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی

صلی الله علیه و آله » ضمن سپاس و قدردانی از فرزانگانی که در تولید این اثر همفکری و همکاری داشته‌اند, آن را به عموم اهل اندیشه و فرهنگ تقدیم می‌کند.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله

حوزه‌های علمیه در تلاش وصف‌ناپذیر خود در طول تاریخ، همواره تعلیم و تربیت شاگردان را جزو رسالت‌های اصیل خود قرار داده و بدین‌وسیله، معارف فاخر اسلام و علوم اهل‌بیت علیهم السلام را نسل به نسل به دست ما رسانیده‌اند و به همین سبب به کتاب‌های آموزشی توجه داشته‌اند.

گسترش فناوری، پیشرفت شگرفی را در عرصه علم پدید آورده است. در دنیای امروز، آگاهی‌های مورد نیاز بشر در تمام عرصه‌ها به صورت لحظه‌ای قابل دسترسی است. شیوه‌های سنتی و انبوه‌خوانی جای خود را به روش‌های نوین آموزشی داده است، که این دگرگونی‌ها در پی رسیدن هرچه سریع‌تر به اهداف آموزشی است.

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة نهادی حوزوی است که تعلیم و تربیت فراگیران غیرایرانی را در حوزه علوم اسلامی برعهده دارد. افراد زیادی از ملیت‌های گوناگون در سطوح مختلف آموزشی و در رشته‌های متنوع علوم اسلامی و انسانی در این دانشگاه تحصیل می‌کنند. دانش و بینش اسلامی طلاّب غیر ایرانی - با توجه به تنوع منطقه‌ای و کشوری - تفاوت‌هایی دارد، همین امر ایجاب می‌نماید که نهاد

مذکور به تدوین متون نوین و متناسب با تنوع ملیتی بپردازد.

بزرگان و اندیشمندان حوزوی، به‌ویژه امام‌خمینی قدس سره و مقام معظم رهبری(دام ظله) همواره تأکید داشته‌اند که آموزش‌های حوزوی با شیوه‌های جدید و مبتنی بر روش‌های استنباط فقه جواهری تدوین شود و به سمت شکوفایی حرکت نماید. مقام معظم رهبری(دامت برکاته) در سال هشتاد و شش در جمع روحانیون فرمود: «شتاب علم در این بیست سالی که گذشت یقیناً به مراتب کمتر از شتاب علم و پیشرفت فناوری در بیست سالی است که پیش روی ماست ... در مورد کتاب درسی باید عبارت را آن‌چنان واضح بیان کنیم که کسی که دنبال فهم مطلب است، بتواند به راحتی آن را بفهمد... البته باید توجه شود که سطح مطلب پایین نیاید».

بحمدالله پس از انقلاب اسلامی ایران، ظرفیت مناسبی در اختیار محیطهای علمی قرار گرفت.

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله العالمیة در پرتو معارف اهل‌بیت علیهم السلام و به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، به منظور تحول در نظام آموزشی، با بهره‌گیری از گروه‌های علمی، آموزشی و پژوهشی و نیز سازماندهی متون درسی و با نگاهی ویژه به اقتضائات خاص منطقه‌ای و بین‌المللی این نهاد، تدوین متون درسی متناسب برای نظام آموزشی را از مأموریت‌های ویژه پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی صلی الله علیه و آله قرار داد.

این پژوهشگاه، تجربه ارزشمندی از تحقیقات تدوین متون را در خود جای داده است و با اتکا به تجربه مجموعه تدوین متون دو سازمان پیشین نهاد - یعنی «مرکز جهانی علوم اسلامی» و «سازمان حوزه‌ها و مدارس علمیه خارج کشور» - به شکوفایی جدیدی در تولید علم دست یافته است.

چاپ نزدیک به دویست عنوان متن درسی در داخل و خارج از کشور و آماده‌سازی بیش از دویست متن و جزوه درسی بخشی از فعالیت‌های علمی در

عرصه تدوین متون درسی است که امید است با عنایات الهی و توجهات حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف سهمی کوچک در گسترش فرهنگ و معارف اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و آله به شمار آید.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی صلی الله علیه و آله با قدردانی از فعالیت‌های گذشتگان و با هدایت و نظارت مدیریت برنامه‌ریزی آموزشی و نیز همکاری گروه‌های علمی پژوهشکده‌ها، بر آن است که برای تأمین نیازهای آموزشی با معیارهای پیشرفته متون درسی، ادامه دهنده این جریان مبارک باشد.

متن درسی حاضر که با عنوان درسنامه تفسیر ترتیبی(1) نگارش یافته، حاصل تلاش ارزشمند جناب محمّدحسین محمّدی است. از ایشان و دیگر فرزانگانی که در به ثمر رسیدن این اثر نقش داشته‌اند، صمیمانه سپاسگزاری می‌شود.

در پایان از بذل توجه خوانندگان و ارسال نظرات علمی برای اصلاح و بازنگری چاپ‌های جدید قدردانی می‌گردد.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی صلی الله علیه و آله

فهرست

پیش‌گفتار 21

محتوای اجمالی سوره بقره 25

فضیلت قرائت سوره 26

معنای حروف مقطّعه 27

عدم شک در حقّانیت قرآن 29

تقسیم‌بندی انسان‌ها 32

اول: ایمان به غیب 32

دوم: ارتباط با خدا 32

سوم: ارتباط با انسان‌ها 33

چهارم: ایمان به تمام پیامبران علیهم السلام و برنامه‌های آنها 34

پنجم: یقین به قیامت 35

رستگاری مؤمنان 35

کافران لجوج 39

طبع و ختم قلوب 41

دو نکته مهم 42

منافقان 46

اول: ایمان دروغین 47

دوّم: اهل خدعه و نیرنگ 49

سوّم: قلب مریض 50

چهارم: فتنه‌گری و فسادانگیزی 52

پنجم: نادانی و عدم شعور 53

ششم: تحقیر مؤمنان 57

هفتم: جهل و نادانی 58

هشتم: ارتباط با دشمن 59

نهم: مسخره کردن دیگران 60

دهم: حیرت و سرگردانی 61

یازدهم: تجارت زیان‌آور 62

دو تشبیه جالب برای ترسیم حال منافقان 67

تشبیه اول 68

نداشتن بصیرت 70

تشبیه دوم 72

رسوا شدن منافقان 73

چنین خدایی را بپرستید 77

آشنایی با نعمت‌های الهی 79

نعمت زمین و آسمان 79

قرآن، معجزه جاودان 81

ترس از آتش جهنّم 83

اوصاف بهشت 87

ایمان و عمل صالح 89

منظور از «فما فوقها» چیست؟ 91

اهمیت مثال در بیان حقایق 92

اوصاف فاسقان 96

نعمت اسرارآمیز حیات و زندگی 99

تناسخ ارواح 101

نعمت‌های دیگر خداوند 102

منظور از نمایندگی خداوند چیست؟ 107

چرا فرشتگان انسان را خون‌ریز خواندند؟ 107

آزمایش فرشتگان 109

ناتوانی فرشتگان در برابر آزمایش الهی 111

بیان اسمای الهی توسط حضرت آدم علیه السلام 113

سجده فرشتگان در برابر آدم علیه السلام 117

سکونت آدم علیه السلام در بهشت 120

دو پرسش مهم 121

شیطان دشمن دیرینه انسان 124

توبه حضرت آدم علیه السلام 130

معنای توبه الهی 131

فرود حضرت آدم علیه السلام 134

عاقبت تکذیب‌کنندگان 135

عهد و پیمان‌های خداوند با بنی‌اسرائیل 139

نماز و زکات 150

فراموشی خود 152

دعوت مردم با عمل 152

کمک از نماز و صبر 154

صفات خاشعان 156

بنی‌اسرائیل، نژاد برتر 161

خیال‌های باطل یهود 162

شفاعت و قرآن 163

نجات از چنگال فرعونیان 165

غرق شدن آل‌فرعون 168

بزرگ‌ترین انحراف (گوساله‌پرستی) 172

عفو الهی 174

تورات و فرقان 176

گناه و توبه عظیم 177

تقاضای عجیب 182

رجعت به خاطر شکرگزاری 184

امکان رجعت 185

نعمت‌های گوناگون در بیابان 186

لجاجت بنی‌اسرائیل 188

سرپیچی از دستور خداوند 189

معجزه جوشیدن چشمه آب 193

غذاهای رنگارنگ 196

سرگذشت سلمان فارسی (شأن نزول) 198

صابئان کیستند؟ 200

آیات خدا را با قوت بگیرید 205

پیمان‌شکنی بنی‌اسرائیل 207

عصیان‌گران روز شنبه 208

عبرت‌آموزی 210

ماجرای گاو بنی‌اسرائیل 214

بهانه‌گیری‌های بی‌جا 216

رنگ گاو 217

ایراد دیگر بنی‌اسرائیل 218

خصوصیات دیگر گاو 219

معرفی قاتل 220

نتیجه‌گیری از داستان 221

قساوت و سنگدلی بنی‌اسرائیل 222

انتظارهای بی‌جا و بی‌مورد 226

نفاق قوم یهود 228

خداوند عالم به اسرار است 229

اوهام و خیالات یهود 230

بلندپروازی‌های یهود 236

نکات آموزنده داستان 238

خالدین در جهنّم 239

معنای احاطه خطیئة 239

خالدین در بهشت 240

پیمان‌شکنان یهود 241

میثاق‌های دیگر خداوند با یهود 243

تبعیض در احکام الهی 247

فروش آخرت به دنیا 248

رسالت پیامبران در اعصار مختلف 250

دل‌های بی‌خبر و مستور 251

به‌آن‌چه کافر شدند 257

یهود، گرفتار غضب الهی 259

تعصب‌های نژادی یهود 260

یهود و گوساله‌پرستی 262

گوساله‌پرستی بنی‌اسرائیل 265

خودپرستی یهود 267

انسان، آگاه به اعمال خود 269

یهود، حریص‌ترین مردم 270

ملت بهانه‌جو 275

دشمنی با مأموران الهی 277

آشکار بودن آیات الهی 278

یهود پیمان‌شکن 279

پیامبر صلی الله علیه و آله ، تصدیق‌کننده تورات 281

سلیمان علیه السلام و ساحران بابل 286

انجام امور، فقط به إذن خدا 288

ثواب و پاداش الهی 289

جلوگیری از سوءاستفاده دشمن 294

کینه‌توزی یهود 296

هدف از نسخ 297

حاکمیت خداوند 302

بهانه‌جویی برخی اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله 304

حسودان لجوج 306

رابطه با خدا و مردم 308

انحصارطلبان بهشت 312

تسلیم در برابر خدا 314

تضادهای ناشی از انحصارطلبی 316

ستمکارترین مردم 321

مشرق و مغرب، ملک خدا! 324

خرافات یهود و نصارا و مشرکان 328

تخلّف ناپذیری وعده الهی 330

چرا خدا با ما سخن نمی‌گوید؟! 331

مبشّر و منذر 332

یهود، همواره لجوج 334

تأکید مجدد بر ذکر نعمت الهی 340

تنهایی انسان در روز رستاخیز 341

امامت، اوج افتخار ابراهیم علیه السلام 342

عظمت خانه خدا 347

منظور از طهارت چیست؟ 349

خواسته‌های ابراهیم علیه السلام 350

ابراهیم و خانه کعبه 352

درخواست‌های ابراهیم علیه السلام 357

اهداف بعثت انبیاء علیهم السلام 359

ابراهیم علیه السلام انسان نمونه 360

مقام تسلیم ابراهیم علیه السلام 362

وصیت ابراهیم علیه السلام 366

هر کس مسئول اعمال خویش است 370

ایمان به تمام انبیاء علیهم السلام 376

هدایت در سایه ایمان 378

رنگ خدایی 379

عمل هر کسی به خودش باز می‌گردد 381

تهمت یهود به ابراهیم و یعقوب 385

عمل امّت‌های گذشته 387

ماجرای تغییر قبله 388

امت وسط و معتدل 394

چرا قبله مسلمانان، قبله میانه است؟ 394

گواه بودن امت اسلام 395

همه، رو به سوی کعبه 397

پیروی نکردن اهل کتاب از قبله 402

شناخت اهل کتاب از پیامبر صلی الله علیه و آله 404

از تردیدکنندگان مباش 406

هر امّتی قبله‌ای دارد 407

کعبه، قبله مسلمانان 412

تغییر قبله و اتمام نعمت الهی 414

برنامه‌های رسول‌الله صلی الله علیه و آله 419

فرق میان کتاب و حکمت 421

خدا را یاد کنید 422

استعانت از صبر و نماز 423

شهیدان زنده‌اند 426

جهان، صحنه آزمایش 430

صابران کیانند؟ 432

صلوات الهی 433

هدف از آزمایش الهی 433

عدم تأثیر اعمال جاهلان در کارهای مثبت 435

کتمان حق، ممنوع! 437

مأیوس نبودن از رحمت حق 439

مرگ در حال کفر 443

لعن چیست؟ 444

خلود در عذاب جهنّم 445

معبود بی‌شریک 446

نشانه‌ها و آیات الهی 447

بیزاری پیشوایان کفر از پیروانِ خود! 453

بت‌پرستان در روز قیامت 456

ای کاش باز می‌گشتیم! 457

گام‌های شیطان! 458

شیطان و أمر به فحشا 463

تقلید کورکورانه 465

اصرار بر کفر و گمراهی 466

شکر در مقابل نعمت‌های الهی 468

حرمت خبائث 469

نکوهش مجدّد از کتمان حق 475

از دست دادن مغفرت الهی 476

ایجاد اختلاف در کلام الهی 477

ایمان، ریشه و اساس همه نیکی‌ها 479

قصاص عادلانه 485

قصاص، مایه حیات جامعه 487

آیا خون مرد رنگین‌تر است؟ 488

وصیت‌های شایسته 489

تغییر وصیت، ممنوع است 490

تغییر وصیت در هنگام اضطرار 491

روزه، سرچشمه تقوا 495

واجب نبودن روزه بر بیمار و مسافر 497

روزه و ماه نزول قرآن 499

ویژگی ماه مبارک رمضان 500

سلاح دعا و نیایش 501

زن و مرد, لباس یکدیگرند 506

توسعه‌ای در حکم روزه 508

خطوط اصلی اقتصاد اسلامی 510

تقویم طبیعی خداوند 516

فرمان جنگ با ستمکاران 519

منابع و مآخذ 525

پیش گفتار

قرآن کریم نور مطلقی است که غروب و افول در آن راه ندارد؛ چراغ روشنی بخشی است که خموشی‌پذیر نیست؛ دریای پهناوری است که عمق آن پیدا نیست؛ راه مستقیمی است که رهروانش را گمراه نمی‌سازد؛ پرتو تابانی است که تاریکی به آن راه ندارد و داروی شفابخشی است که با عمل به آن، از امراض و بیماری‌ها خوف و هراسی نیست. قرآن مایه عزّت و سربلندی است که یاران آن مغلوب نخواهند شد و کتابی است که خداوند آن را سیراب کننده تشنگان و بهار دل‌های دانشمندان قرار داده است. ⁽¹⁾

بر موجودی محدود مانند انسان، محال است که بتواند به تمام اسرار و دقایق کتابی که از طرف خداوند نامتناهی فرود آمده، احاطه پیدا کند و به نکات و ظرایف آن دست یازد. امّا در عین حال بسیاری از بزرگان با کوشش بی‌دریغ به پاره‌ای از اسرار و حقایق آن آگاهی یافته‌اند و آنها را در کتاب‌هایی با نام «تفسیر» جمع‌آوری نموده‌اند.

لازم می‌دانم که بعد از حمد بی‌کران ایزد منّان و درود و صلوات بر حضرت ختمی مرتبت محمد بن عبداللّه صلی الله علیه و آله و اهل بیت پاک و مطهرش علیهم السلام به ویژه حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف - آن احیاگران و مفسّران حقیقی قرآن - نکاتی را با دانش‌پژوهان گرامی در میان گذارم.

چند توصیه را نیز با اساتید محترم در میان می‌گذارم:

در پایان ضمن استقبال از تذکرات و پیشنهادات و رهنمودهای سودمند صاحب‌نظران برای رفع کاستی‌ها، از کلیه دست‌اندرکاران که در آفرینش این اثر نقش مهمی ایفا نمودند به ویژه حضرت حجت‌الاسلام و المسلمین آقای دکتر محمد علی رضایی، مدیر محترم دانشکده قرآن و حدیث مجتمع آموزش عالی امام خمینی رحمه الله ، مدیر محترم برنامه‌ریزی و تدوین متون درسی حجت الاسلام و المسلمین آقای عزالدین رضانژاد و مدیر کل انتشارات

جامعة المصطفی صلی الله علیه و آله ، حجت الاسلام و المسلمین آقای عرب خراسانی و سایر همکاران محترم، تقدیر و تشکر فراوان دارم.

علیه توکّلت والیه انیب

قم المقدسه، محمدحسین محمدی

89/4/25

1- اوصاف پرهیزکاران

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با محتوای اجمالی و فضیلت قرائت سوره بقره؛ معانی حروف مقطّعه؛ اوصاف پرهیزکاران؛ پیام‌های آیات 1- 5.

کلید واژه‌ها ) مقطّعه، رزق، ایمان، قیامت، یقین، فلاح.

محتوای اجمالی سوره بقره

سوره «بقره» نخستین سوره‌ای است که در مدینه بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل گردید. این سوره دارای 286 آیه، 6221 کلمه ⁽¹⁾و 25500 حرف بوده و از طولانی‌ترین سوره‌هایی است که در زمان‌های مختلف و به مناسبت‌های گوناگون نازل شده است. نام‌های دیگر آن «فُسطاط القرآن» و «سَنام القرآن» است؛ لذا بعضی از مفسّران نام «بقره» را برای این سوره، عَلَم بالغلبه دانسته‌اند. ⁽²⁾نام‌گذاری این سوره به بقره (گاو مادّه) به دلیل وجود داستان گاو بنی‌اسرائیل در آن است.

محتوای اجمالی این سوره عبارت است از:

فضیلت قرائت سوره

روایات مختلفی درباره فضیلت قرائت سوره بقره بیان شده است.

در این‌جا توجّه خوانندگان را به این نکته جلب می‌کنیم که ثواب‌ها و فضیلت‌ها و پاداش‌هایی که برای تلاوت سوره‌ها و آیات نقل شده‌اند در صورتی محقق خواهند شد که انسان در سوره و آیات آن تدبّر کرده و آن را مقدمه‌ای برای عمل به دستورات قرآن قرار دهد.

معنای حروف مقطّعه

حروف مقطّعه در 29 سوره از قرآن کریم آمده است؛ بعضی از آنها یک حرفی (ق، ن)، بعضی دو حرفی (طه، یس)، بعضی سه حرفی (الم، الر)، برخی چهار حرفی (المر، المص) و برخی نیز پنج حرفی (کهیعص، حمعسق) است و همان‌گونه که از نامش پیداست، این حروف، حروفی جدا جدا و بریده از هم به نظر می‌رسند.

حروف مقطعه همیشه جزء کلمات اسرارآمیز قرآن محسوب شده‌اند و مفسّران برای آنها معانی متعدّدی را ذکر کرده‌اند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:

می‌سازد. گواه این تفسیر، حدیثی از امام سجاد علیه السلام می‌باشد که فرمودند:

«کَذِبَ قریشُ والیهودُ بالقرآنِ وقالوا هذا سِحرٌ مُبینُ: فقال اللهُ: الم * ذلِکَ الْکِتابُ...

أی: یا محمّد صلی الله علیه و آله

!هذا الکتاب الّذی أنزلتُه الیکَ هو الحروفُ المقطّعة الّلتی منها ألف ولام ومیم و هو حروفُ هجائکُم؛ فأتُوا بمِثلِهِ إن کُنتُم صادقین؛ ⁽¹⁾

قریش و یهود به قرآن نسبت ناروا دادند و گفتند: قرآن سحر است، آن را خودش ساخته و به خدا نسبت داده است. خداوند به آنها اعلام فرمود: الم* ذلِکَ الْکِتابُ... ؛ یعنی: ای محمد! کتابی که بر تو فرستادیم از همین حروف مقطّعه و مانند آن است؛ اگر راست می‌گویید مانند آن را بیاورید».

در روایتی، سفیان ثوری از امام جعفر صادق علیه السلام درباره معنای «الم» سؤال کرده و آن حضرت در پاسخ می‌فرمایند:

«أمّا «الم» فی أول البقرة فمعناه أنا الله الملک...». ⁽²⁾

«إنّ الحروف المفتّحة بها السٌّوَر من المتشابهات الّتی إستأثرالله تعالی بعلمها ولا یعلم تأویلها إلاّ هو». ⁽³⁾

«الم، رمزٌ وإشارةٌ بینه وبین حبیبه محمد صلی الله علیه و آله أرادَ أن لا یطّلع علیه سواهما... ». ⁽²⁾

عارفان که جام حق نوشیده‌اند رازها دانسته و پوشیده‌اند

بعد از بیان حروف مقطّعه، خداوند به عظمت این کتاب آسمانی اشاره کرده و می‌فرماید: این کتابِ با عظمتی است که هیچ شک و تردیدی در آن وجود ندارد؛ زیرا محتوای قرآن آن‌چنان است که خود شهادت بر حقّانیّت خودش می‌دهد و گذشت زمان نه تنها از طراوت آن نمی‌کاهد، بلکه با پیشرفت علوم، اسرار و حقایق آن بیشتر روشن می‌شود.

آن کتاب با عظمتی است که شک در آن راه ندارد و مایه هدایت پرهیزکاران است.

عدم شک در حقّانیت قرآن

در این آیه، خداوند قرآن را - به صورت اجمال - با دو صفت معرفی نموده است؛ نخست این‌که شک و شبهه‌ای در حقّانیّت آن وجود ندارد؛ یعنی اگر کسی مغرض نباشد و لجاجت و عناد را کنار بگذارد هیچ شک و شبهه‌ای در آن

نخواهد کرد؛ بنابراین، معنای آیه این نیست که هیچ‌کس در قرآن شک نکرده، بلکه بدین معنا است که شایسته نیست کسی در قرآن شک نماید.

چنان‌که شهید مطهری می‌گوید: «ممکن است کسی در قرآن شک کند، ولی تا هنگامی که دور است و همین که به خود قرآن نزدیک شد (قرآن را خواند، فهمید و به آن عمل کرد) دیگر شک نخواهد کرد. آیه می‌گوید: ای مردمی که در قرآن شک دارید و حق دارید شک داشته باشید؛ زیرا نه در قرآن نظر نموده و از نزدیک آن را مطالعه کرده‌اید و نه در عمل آزمایش نموده‌اید! اگر شما به قرآن نزدیک شوید و آن را لمس نمایید، دیگر در اصالت آن تردیدی نخواهید داشت. ⁽¹⁾

دوّم این‌که قرآن، هدایت‌گر متقین و مؤمنین است و غیر این افراد را هدایت نمی‌کند. برای روشن شدن معنای آیه توجّه به دو نکته لازم است:

نخست: چرا در آیه اشاره به دور شده است؟

با توجّه به این‌که قرآن در دسترس مردم قرار گرفته و باید از اسم اشاره نزدیک استفاده شود، خداوند از اسم اشاره بعید استفاده کرده است، چون گاهی از اسم اشاره بعید برای عظمت یک شئ و یا یک شخص استفاده می‌شود؛ یعنی مقام آن شئ یا شخص به قدری بالاست که گویی در نقطه دوردستی قرار گرفته است. ⁽²⁾

دوم: چرا هدایت را مخصوص متّقین قرار داده است؟

قرآن برای هدایت تمام جامعه است، ولی در آیه فوق - که مانند آیاتی از قبیل وَ هُدیً وَ رَحْمَةً وَ بُشْری لِلْمُسْلِمِینَ ، ⁽³⁾وَ هُدیً وَ بُشْری لِلْمُؤْمِنِینَ 4 و وَ هُدیً

وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ 1 می‌باشد - هدایت قرآنی مخصوص متقین معرفی شده است؛ زیرا این موارد در مقام خطاب و انشاء است؛ یعنی همه مردم دنیا مورد خطاب انبیاء علیهم السلام هستند، ولی در مقام عمل و پذیرش، فقط افرادی از گمراهی نجات پیدا خواهند کرد که تسلیم سخن قرآن شوند. به عبارت دیگر، تا مرحله‌ای از تقوا (تسلیم در مقابل حق و پذیرش آن) در وجود انسان نباشد، محال است که از هدایت کتاب‌های آسمانی بهره ببرد.

به دیگر سخن: زمینِ شوره زار هرگز گل نمی‌دهد، اگر چه هزاران بار در آن باران ببارد ⁽¹⁾:

باران که در لطافت طبعش خلاف نیست در باغ، لاله روید و در شوره زار خس

پیام‌های آیه

[پرهیزکاران] کسانی هستند که به غیب ایمان می‌آورند و نماز را برپا می‌دارند و از تمام نعمت‌ها و مواهبی که به آنها روزی داده‌ایم, انفاق می‌کنند.

تقسیم بندی انسان ها

اشاره

قرآن کریم در ابتدای این سوره، انسان‌ها را به سه دسته تقسیم نموده است:

در این آیه(3)، سخن از گروه اول است که سه ویژگی برای آنها بیان نموده است:

اول: ایمان به غیب

«غیب»، عبارت از حقایقی است که در جهان هستی وجود دارد، ولی درک آنها با حواسّ پنج‌گانه ممکن نیست. غیب، در اصل به معنای چیز پوشیده و پنهان است و چون عالم ماورای محسوسات نیز از حس ما پوشیده است به آن «غیب» گفته می‌شود.

ایمان به غیب در آیه، مطلق است و ایمان به ذات خداوند، رستاخیز و ماورای حس را شامل می‌گردد، چنان‌چه در بعضی از روایات، غیب، به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف تفسیر شده است که از باب ذکر مصداق است و می‌خواهد وسعت معنای ایمان به غیب را، حتی نسبت به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مجسم نماید. ⁽¹⁾

دوم: ارتباط با خدا

ویژگی دوم مؤمنان این است که نماز را برپا می‌دارند و رابطه دائمی خود را با

خداوند همیشه حفظ می‌کنند. آنها فقط در مقابل خداوند سر تعظیم فرود می‌آورند و خضوع در برابر بت‌ها و... در برنامه زندگی آنها وجود ندارد. کسی که در شبانه روز پنج مرتبه در برابر خداوند قرار می‌گیرد، فکر و عمل او همه خدایی می‌شود و چنین انسانی چگونه ممکن است بر خلاف خواست او گامی بردارد؟ ⁽¹⁾

سوم: ارتباط با انسان ها

مؤمنان علاوه بر ارتباط با خدا، ارتباط مستمری با خلق دارند. از جمله ...مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ دو نکته را می‌توان دریافت:

پیام‌های آیه

و آنان که بر آن‌چه بر تو نازل شده و آن‌چه پیش از تو نازل گردیده، ایمان می‌آورند و به رستاخیز ایمان دارند.

در این آیه شریفه نیز خداوند دو ویژگی دیگر را برای متّقین بیان فرموده است:

چهارم: ایمان به تمام پیامبران علیهم السلام و برنامه های آنها

یکی دیگر از ویژگی‌های پرهیزکاران، ایمان به تمام پیامبران الهی علیهم السلام و برنامه‌های آنهاست؛ یعنی نه تنها اختلافی از نظر اصول در دعوت انبیاء علیهم السلام نمی‌بینند، بلکه آنها را معلّمانی می‌دانند که یکی پس از دیگری برای پیش بردن انسان‌ها در مسیر تکامل قدم برمی‌دارند. البتّه ایمان به دستورات پیامبران پیشین علیهم السلام مانع از آن نخواهد بود که فکر و عمل خود را با آیین آخرین پیامبر صلی الله علیه و آله تطبیق دهند؛ چرا که اگر غیر از این باشد در مسیر تکامل خود گامی به عقب برداشته‌اند. ⁽²⁾

پنجم: یقین به قیامت

آخرین صفت مؤمنان، ایمان به رستاخیز است؛ یعنی آنها یقین دارند که انسان عبث و بی‌هدف آفریده نشده است، بلکه آفرینش برای او خط سیری تعیین کرده که با مرگ هرگز پایان نمی‌پذیرد. او اعتقاد دارد که عدالت مطلق پروردگار در انتظار همگان است و چنان نیست که اعمالش در این جهان، بدون حساب و پاداش باشد. ایمان به آخرت، یعنی شکافتن دیوار عالم مادّه و ورود در محیطی عالی‌تر که این جهان، مزرعه‌ای برای آن محسوب می‌شود. این اعتقاد، اثر عمیقی در تربیت انسان داشته و او را در برابر گناه کنترل می‌کند. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

آنان بر طریق هدایت پروردگارشانند، و آنان رستگارانند.

رستگاری مؤمنان

این آیه اشاره به نتیجه و پایان کار مؤمنانی دارد که این صفات را در خود جمع

کرده‌اند. خداوند در این آیه می‌فرماید: اینها بر مسیر هدایت پروردگارشان هستند و در حقیقت، هدایت آنها از سوی خدا تضمین شده است.

تعبیر هُمُ الْمُفْلِحُونَ بیانگر آن است که رستگاری تنها برای مؤمنان می‌باشد؛ زیرا ضمیر فصل برای تأکید و انحصار آورده می‌شود. ⁽¹⁾

البته در آیات مختلفی از قرآن، اعمالی که باعث فلاح و رستگاری انسان می‌شود، بیان شده است. 2

واژه «هدی» در آیه به صورت نکره ذکر شده است؛ یعنی هدایتی که از طرف خداوند به آنها می‌رسد بسیار عظیم است. 3

پیام‌های آیه

چکیده

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

2- اوصاف کفّار

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با اوصاف کافران؛ مهر شدن قلب کافران؛ پیام‌های آیات 6 - 7.

کلید واژه‌ها) کفر، إنذار، طبع، ختم، غشاوة، قلب.

کسانی که کافر شدند، برای آنان تفاوت نمی‌کند که آنان را [از عذاب الهی] بترسانی یا نترسانی، ایمان نخواهند آورد.

کافران لجوج

«کفر» به معنای «پوشانیدن» است و به زارع نیز کافر گفته می‌شود؛ زیرا دانه را در زمین می‌پوشاند. هم‌چنین کسانی که کافر بوده و خدا و پیامبران علیهم السلام را منکر می‌شوند، در حقیقت حق را می‌پوشانند.

کافران در گمراهی خود آن‌چنان سرسخت و لجوج هستند که هر چند حق برای آنها روشن شود، اما باز حاضر به پذیرش آن نیستند و قرآنی که راهنما و هادی متقین است، برای آنها بی‌اثر است. إنذار کردن این گروه کاری بی‌فایده

است؛ زیرا آنها آمادگی روحی برای پیروی از حق را در اثر گناه و معصیت از دست داده‌اند. ⁽¹⁾قلب این افراد مانند زمین شوره‌زاری است که آب باران - با آن لطافت - در آن بی‌اثر بوده و حتی باعث روییدن خار و خاشاک خواهد شد. البته این صفت مخصوص کفّار زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نیست، بلکه در مقابل انبیای گذشته علیهم السلام نیز برخی از کفار می‌ایستادند و خطاب به آنها می‌گفتند:

قالُوا سَواءٌ عَلَیْنا أَ وَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنَ الْواعِظِینَ . ⁽²⁾

آنها (قوم عاد) گفتند: برای ما تفاوت نمی‌کند، چه ما را انذار کنی یا نکنی (بیهوده خود را خسته مکن).

در زندگی روزمرّه ما نیز افرادی هستند که اگرچه اعتراف به گناه‌کاری خویش دارند - و به همین دلیل از کار خود ناراحت هستند-، ولی به‌تدریج در اثر تکرار گناه، با آن انس می‌گیرند. این اگر سبب می‌شود که آن ناراحتی از بین برود و در مراحل بالاتر کارشان به جایی برسد که نه تنها از ارتکاب گناه ناراحت نمی‌شوند، بلکه از آن لذّت نیز می‌برند.

پیام‌های آیه

خدا بر دل‌ها و گوش‌های آنها مهر نهاده و بر چشم‌های آنان پرده افکنده شده و عذاب بزرگی در انتظار آنها است.

طبع و ختم قلوب

کلمه «طبع» و «ختم» به معنای مهر کردن است؛ زیرا در میان مردم رسم بر این بود که وقتی اشیایی را در کیسه‌ها و یا ظرف‌های مخصوص قرار می‌دادند، برای آن‌که کسی از آن اطّلاع پیدا نکند، بر آن مُهر می‌زدند. امروزه نیز معمول است که کیسه‌های پستی را مهر می‌کنند. در لغت عرب برای این معنا کلمه «ختم» نیز به کار می‌رود.

منظور از مُهر و پرده، «سلب توفیق» است؛ بدین‌معناکه در اثر گناه و معصیت خداوند توفیق هدایت را از آنها سلب کرده است.

این آیه به یکی دیگر از ویژگی‌های کافران اشاره دارد و آن این‌که خداوند بر دل‌ها و گوش‌های آنها مُهر نهاده و بر چشم‌های آنها پرده افکنده است؛ لذا نتیجه کارشان جز عذاب عظیم الهی چیز دیگری نخواهد بود.

هدف از چشم، دیدن آیات الهی و هدف از گوش، شنیدن سخنان حق و هدف از قلب درک حقایق است. پرهیزکاران از این ابزار برای شناخت حقّ استفاده می‌کنند، ولی این ابزار در وجود کافران بی‌اثر شده است؛ چرا که اعمال

زشت و لجاجت و عِناد آنها به مانند پرده‌ای است که بر روی آن ابزار (چشم، گوش و قلب) کشیده شده است و دیگر راه نجاتی برای آنها نخواهد بود. ⁽¹⁾البتّه انسان اگر به این مرحله نرسیده باشد قابل هدایت است، هر چند که گمراه باشد؛ ولی هنگامی که حس تشخیص را بر اثر اعمال زشت از دست داد، دیگر راه نجاتی برای او نخواهد بود.

دو نکته مهم

نخست: آیا سلب قدرتِ تشخیص از سوی خدا دلیل بر جبر نخواهد بود؟

جواب این سؤال کاملاً واضح و روشن است؛ زیرا اصرار، لجاجت و تکبّر باعث شده است که قلب آنها مُهر شود؛ در حقیقت، سلب حس تشخیص در آنها معلول علت‌هایی است که با اختیار خودشان سراغ آن رفته‌اند. بنابراین هیچ جبری در کار نیست. ⁽²⁾

...کَذلِکَ یَطْبَعُ اللّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبّارٍ . ⁽³⁾

این‌گونه خداوند بر دل هر متکبّر جباری مهر می‌زند.

...بَلْ طَبَعَ اللّهُ عَلَیْها بِکُفْرِهِمْ... . ⁽⁴⁾

آری، خداوند به علّت کفرشان، بر دل‌های آنها مهر زده است.

در آیه نخست «تکبّر» و در آیه دوم «کُفر» باعث شده که قلب آنها مُهر گردد. این امر به اختیار خود کافران بوده است و اگر هم به خداوند نسبت داده شده، -

بدین جهت است که خداوند این آثار را در لجاجت و عناد و کفر قرار داده است.

دوّم: چرا «قلب» و «بصر» جمع، ولی کلمه «سمع» به صورت مفرد آمده‌اند؟

مرحوم «شیخ طوسی رحمه الله در تفسیر التبیان می‌گوید: «سمع» گاهی به عنوان اسم جمع به کار می‌رود و در اسم جمع معنای جمع افتاده و نیازی به جمع بستن ندارد؛ یا این‌که کلمه «سمع» می‌تواند معنای مصدری داشته باشد و مصدر هم برای قلّت و هم برای کثرت - هر دو - به کار می‌رود و نیازی به جمع بستن نیست. ⁽¹⁾

و شاید بتوان وجه دیگری را نیز بیان نمود و آن این‌که ادراکات قلبی و مشاهدات انسان نسبت به مسموعات، فوق‌العاده بیشتر است؛ لذا قلوب و أبصار به صورت جمع، ولی «سمع» به صورت مفرد ذکر شده‌اند. ⁽²⁾

پیام‌های آیه

چکیده

قلب کافران مانند زمین شوره‌زاری است که آب باران در آن بی‌اثر بوده و

حتی باعث روییدن خار و خاشاک خواهد شد.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

3- اوصاف منافقان (1)

اشاره

اهداف آموزشی) الف: آشنایی با چند صفت از اوصاف منافقان از قبیل: 1. عدم هماهنگی میان روح و جسم آنها؛ 2. افرادی خدعه‌گر هستند؛ 3. قلب آنها مریض است؛ 4. اهل دروغ و کذب می‌باشند؛ 5. اهل فساد هستند؛ 6. خود را مصلح و اصلاح طلب می‌دانند؛ ب: پیام‌های آیات 8 - 12.

کلید واژه‌ها) نفاق، خدعه، فساد، اصلاح، شعور.

در میان مردم کسانی هستند که می‌گویند: به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده‌ایم؛ در حالی که ایمان ندارند.

منافقان

اشاره

در قرآن کریم تعابیر شدیدی نسبت به منافقان وجود دارد.

الف) ...هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ... . ⁽¹⁾

اینها دشمنان خداوند هستند, پس از آنها دوری نما.

ب) ...قاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّی یُؤْفَکُونَ . ⁽¹⁾

خداوند آنها را بکشد، چگونه از حق منحرف می‌شوند؟!

ج) إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً . ⁽²⁾

منافقان در پایین‌ترین درکات دوزخ قرار دارند و هرگز یاوری برای آنها نخواهی یافت! (بنابراین، از طرح دوستی با دشمنان خدا - که نشانه نفاق است - بپرهیزید!)

در درس گذشته با اوصاف کافران آشنا شدیم و در این درس و درس‌های بعد، با ویژگی‌های منافقان آشنا خواهیم شد.

اسلام در یک مقطع زمانی با افرادی روبه‌رو شد که نه شهامت برای ایمان آوردن داشتند و نه قدرت و جرأت مخالفت با اسلام را؛ قرآن از این افراد به عنوان منافقان یاد می‌کند. این افراد چنان در صفوف مسلمانان نفوذ کرده بودند که خطر بزرگی برای اسلام محسوب شدند؛ اینان از آن‌جا که ظاهری اسلامی داشتند، شناخت‌شان بسیار مشکل بود؛ لذا قرآن برای شناخت منافقان نشانه‌های دقیقی بیان نموده تا واقعیت این افراد به خوبی مشخص گردد و این آیات شرح فشرده‌ای پیرامون این افراد می‌باشد. ⁽³⁾

اوصاف این گروه عبارتند از:

اول: ایمان دروغین

میان روح و جسم منافقان هماهنگی وجود ندارد؛ زیرا ظاهر آنها با باطنشان فرق

دارد. با زبان یک چیز می‌گویند در حالی که در قلب آنها آن واقعیت وجود ندارد و به عبارت دیگر، ایمان آنها دروغین است.

هنگامی که انقلابی بر پایه‌های حق و عدالت در جامعه رخ دهد، منافع عدّه‌ای به خطر خواهد افتاد، آنها از راه‌های مختلفی برای ضربه زدن به آن انقلاب استفاده می‌کنند و اگر از این راه موفقیتی به دست نیاوردند، روش و تاکتیک خود را تغییر داده و در ظاهر تسلیم می‌شوند، ولی در واقع مخالف آن بوده و به خاطر این‌که موضع آنها مشخص نیست بسیار خطرناک هستند.

پس از ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه، زمانی که حکومت اسلامی تشکیل شد، منافع بسیاری از افراد به خطر افتاد، و از طرفی قرار گرفتن در مقابل مسلمانان هیچ فایده‌ای برای آنها نداشت؛ لذا راه سوّمی را انتخاب کردند و آن این‌که ظاهرا مسلمان شوند، ولی در باطن نقشه از بین بردن اسلام را طرح‌ریزی نمایند. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

می‌خواهند خدا و مومنان را فریب بدهند [ولی] جز خودشان را فریب نمی‌دهند [اما] نمی‌فهمند.

دوّم: اهل خدعه و نیرنگ

منافقان کسانی هستند که با خدا و مؤمنان، نیرنگ و خدعه می‌کنند و قصد فریب دادن آنها را دارند و این عمل را یک نوع زرنگی به حساب می‌آورند. اما این‌که چگونه می‌خواستند مؤمنان را فریب دهند، می‌توان گفت که آنها چندین هدف داشتند:

آیه فوق اشاره به نکته روان‌شناختی «خودفریبی» دارد. منافقان خیال می‌کنند که با نیرنگ و اظهار ایمان دروغین، خدا و مؤمنان را فریب می‌دهند، در حالی که با این کار به سوی گمراهی می‌روند و خود را از سعادت دنیا و آخرت محروم می‌کنند. پس خودشان زیان دیده و فریب می‌خورند؛ همچون بیماری که نسخه‌های پزشک را مخفیانه دور می‌اندازد و گمان می‌کند که او را فریب داده، در حالی که با خود نیرنگ کرده است. ⁽²⁾

تعبیر به «یخادعون» - با توجّه به معنای مخادعه که به معنای نیرنگ از دو طرف است - بیانگر این نکته مهمّ است که منافقان اعتقاد داشتند پیامبر صلی الله علیه و آله یک خدعه‌گر است و با نیرنگ می‌خواهد بر مردم حکومت کند؛ لذا باید در مقابل او به خدعه برخاست! ولی آیه مورد بحث این اعتقاد را در هم می‌شکند و به صراحت بیان می‌کند که خدعه تنها از جانب خود آنهاست و آثار آن نیز به خودشان برمی‌گردد؛ اما چون منافقان این مطلب را درک نمی‌کنند، قرآن درباره آنها می‌فرماید: آنها افراد بی‌شعوری هستند.

پیام‌های آیه

در دل‌های آنها یک نوع بیماری است، خداوند بر بیماری آنها می‌افزاید و عذابی دردناک به جهت دروغ‌هایی که می‌گویند در انتظار آنها است.

سوّم: قلب مریض

صفت دیگر منافقان این است که آنها افرادی مریض هستند و خداوند نیز مرض

آنها را افزایش می‌دهد؛ زیرا در نظام آفرینش هر کس در مسیری قرار گرفت و وسایل آن را فراهم ساخت، در همان مسیر هم به جلو می‌رود.

بیماری منافقان رو به رشد است، مانند سرطان که روز به روز در افراد بیمار افزایش یافته تا صاحبش را از بین ببرد. اما این‌که افزایش بیماری در منافقان را خداوند به خود نسبت داده به این خاطر است که خداوند این اثر را در کذب و گناه قرار داده است. ⁽¹⁾

هم‌چنین خداوند برای منافقان در روز قیامت عذاب دردناکی در نظر گرفته است؛ به این علّت که آنها افرادی دروغ‌گو هستند.

کسی که اضطراب و دلهره دارد از نظر روانی، بیمار است. منافقان از این‌که نقاب از چهره‌شان برداشته شده و خداوند آنها را در جامعه رسوا نماید، نگران هستند و این خود، نوعی بیماری روانی است. ⁽²⁾

پیام‌های آیه

و هنگامی که به آنها گفته شود در زمین فساد نکنید، می‌گویند ما فقط اصلاح‌کننده‌ایم.

چهارم: فتنه گری و فسادانگیزی

ویژگی دیگر منافقان این است که در زمین فساد می‌کنند، ولی ادّعای اصلاح طلبی دارند و می‌گویند ما در زندگی خود برنامه‌ای جز اصلاح‌طلبی نداریم.

نکته مهم این‌که وقتی به آنان گفته می‌شود در زمین فساد نکنید، در پاسخ می‌گویند: ما اصلاح‌طلب هستیم و برای اصلاح جامعه آمده‌ایم. جالب‌تر این‌که منافقان، اصلاح جامعه را منحصر به خودشان می‌دانند؛ زیرا پایان آیه با ضمیر فصل آورده شده است که دلالت بر تأکید دارد.

می‌توان گفت: آیه فوق اشاره روشنی به مسئله «فریب وجدان» دارد؛ بدین‌معنا که انسان منحرف و آلوده، برای رهایی از سرزنش، دست به فریب وجدانِ خود زده و کم‌کم برای خود این باور را به وجود می‌آورد که کار من، نه تنها زشت نیست، بلکه اصلاح و مبارزه با فساد است، تا بتواند آسوده خاطر به اعمال خلاف خود ادامه دهد. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

آگاه باشید! اینان همان مفسدانند؛ اما نمی‌فهمند.

پنجم: نادانی و عدم شعور

خداوند در این آیه شریفه در جواب منافقان که می‌گفتند فقط ما مُصلح هستیم، چنین می‌فرماید: «ای مسلمانان! آگاه باشید و فریب شعارهای دروغین منافقان را نخورید؛ زیرا منافقان خودشان اهل فسادند، ولی انسان‌های نادانی هستند».

اصرار و پافشاری آنها در راه نفاق و برنامه‌های زشت، سبب شده است تا تدریجاً گمان کنند که برنامه‌هایشان مفید، سازنده و اصلاح‌طلبانه است؛ زیرا همان‌طور که اشاره نمودیم اگر گناه از حدّ خودش بگذرد، حسّ تشخیص را از انسان می‌گیرد و خیال می‌کند کارهای او سازنده و مفید است. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

«مفسدون» که از فعل مضارع گرفته شده دریافت؛ زیرا فعل مضارع دلالت بر استمرار دارد)؛

چکیده

اصلاح‌طلبی دارند و می‌گویند ما در زندگی خود برنامه‌ای جز اصلاح‌طلبی نداریم.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر برای تحقیق و پژوهش

4- اوصاف منافقان (2)

اشاره

اهداف آموزشی) الف: آشنایی با چند صفت دیگر از اوصاف منافقان از قبیل: 1. تحقیر دیگران؛ 2. جهل و نادانی؛ 3. دو چهره بودن؛ 4. ارتباط با کافران؛ 5. مسخره کردن دیگران؛ 6. سرگردانی در دنیا؛ 7. از دست دادن هدایت؛ ب: پیام‌های آیات 13 - 16.

کلیدواژه‌ها) سفاهت، استهزاء، طغیان، ضلالت، حیرت.

و هنگامی که به آنها گفته شود، همانند [سایر] مردم ایمان بیاورید، می‌گویند: آیا همچون سفیهان ایمان بیاوریم؟ بدانید اینها همان سفیهانند، ولی نمی‌دانند.

ششم: تحقیر مؤمنان

در این درس نیز همانند درس گذشته، با تعدادی از اوصاف منافقان آشنا خواهیم شد.

در این آیه شریفه نیز خداوند منافقان را دعوت به ایمان کرده، اما آنها به جای ایمان آوردن، مؤمنان را تحقیر و به خدا پاسخ می‌دهند: آیا ما هم مانند افراد نادان که به خدا ایمان آوردند، ایمان بیاوریم؟ یعنی در حقیقت، کسانی که به خدا

ایمان آورده‌اند افراد سفیه و نادان هستند. آنها خود را عاقل و هوشیار و مؤمنان حق‌طلب را که با مشاهده آثار حقانیت در دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله سر تعظیم فرود آورده‌اند به سفاهت متّهم می‌کنند. ⁽¹⁾

هفتم: جهل و نادانی

خداوند در مقابل این عمل منافقان می‌فرماید: مؤمنان باید بیدار باشند که منافقان خود، نادان و سفیه هستند، اما آنها این نکته را نمی‌دانند و نسبت به آن جاهل هستند.

منافقان افراد پاکدل و حق‌طلبی را که به دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله لبیک گفته‌اند، به سفاهت متهم می‌کنند، ولی شیطنت و نفاق خود را عقل و درایت به حساب می‌آورند، در حالی که نادان واقعی خودشان هستند. آیا این سفاهت نیست که انسان استعداد و نیروی خود را در راه شیطنت و توطئه به کار گرفته و در عین حال خود را عاقل بداند؟

پیام‌های آیه

و هنگامی که افراد با ایمان را ملاقات می‌کنند، می‌گویند ما ایمان آورده‌ایم، (ولی) هنگامی که با شیاطین خود خلوت می‌کنند، می‌گویند ما با شماییم، آنها را مسخره می‌کنیم.

هشتم: ارتباط با دشمن

خداوند در این آیه شریف، یکی دیگر از اوصاف منافقان را ترسیم نموده و می‌فرماید: منافقان هنگام ملاقات با مؤمنان، اظهار ایمان می‌کنند، اما زمانی که با رؤسای خود خلوت می‌کنند، همکاری خود را به آنها اعلام نموده و می‌گویند ما با شما هستیم. این حاکی از همان دو چهره بودن آنهاست. که هر روز به رنگی درمی‌آیند و در میان هر جمعیتی با آنها هم‌صدا و هم‌نوا می‌شوند. ⁽²⁾

ناریان مر ناریان را جاذبند نوریان مر نوریان را طالبند

منظور از شیاطین در آیه، همان رؤسا و رهبران شیطان‌صفت منافقان هستند که در پشت صحنه قرار داشته و آنان را هدایت می‌کنند. ⁽³⁾

نهم: مسخره کردن دیگران

منافقان در جواب بزرگان خود می‌گویند: اگر ما در کنار مؤمنان بودیم و اظهار ایمان می‌نمودیم، در حقیقت آنها را مسخره می‌کردیم. ما بر افکار و اعمالشان در دل می‌خندیدیم. دوست ما و محرم اسرار ما, شما هستید. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

خداوند آنها را استهزاء می‌کند و آنها را در طغیانش نگه می‌دارد تا سرگردان شوند.

دهم: حیرت و سرگردانی

آیه فوق جواب قاطع و کوبنده‌ای به منافقان است که می‌گفتند: «ما مؤمنان را مسخره می‌کردیم.» خداوند در پاسخ می‌فرماید: خداوند منافقان را مسخره می‌کند؛ یعنی مجازات مسخره کردن آنها را می‌دهد؛ همان مجازاتی که متناسب با استهزای آنهاست و جزای آنها این است که آنان را در طغیانشان نگاه داشته است به طوری که در زندگی سرگردان و حیران باقی می‌مانند ⁽¹⁾و نمی‌توانند تصمیم درستی را در زندگی انتخاب کنند؛ در نتیجه دیگران برای آنها تصمیم‌گیری می‌کنند.

در حدیثی از امام رضا علیه السلام آمده که می‌فرماید: «خداوند اهل خدعه و مکر نیست، لکن جزای مکر آنها را می‌دهد.» ⁽²⁾ممکن است رها کردن خداوند منافقان را در حیرت و سرگردانی، همان استهزا و مسخره کردن خداوند باشد. ⁽³⁾

پیام‌های آیه

آنها کسانی هستند که هدایت را با گمراهی معاوضه کرده‌اند و [این] تجارت برای آنها سودی نداده و هدایت نیافته‌اند.

یازدهم: تجارت زیان آور

خداوند در این آیه، کار منافقان را به یک معامله تشبیه نموده و می‌فرماید:

منافقان در بازار دنیا مشغول تجارت شده‌اند و هدایت اولیه خود را که سرمایه الهی و فطرت بود از دست داده و در مقابل، گمراهی را خریدند؛ ⁽¹⁾از این رو منافقان زیان کرده‌اند.

قرآن فعالیت‌های انسان را در این دنیا، به تجارت تشبیه نموده است که عده‌ای از آن سود می‌برند و عده‌ای نیز ضرر می‌کنند. در سوره «صف» می‌فرماید:

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجِیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِیمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ . ⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که شما رااز عذاب دردناک رهایی می‌بخشد؟! به خدا و رسولش ایمان بیاورید و با اموال و جان‌هایتان در راه خدا جهاد کنید؛ این برای شما [از هر چیز] بهتر است، اگربدانید!

منافقان از جمله افرادی هستند که در دنیا ضرر نموده و نفعی عاید آنها نمی‌گردد. آنان در این تجارت سودی نمی‌برند؛ زیرا سرمایه‌ای که از دست می‌دهند (ایمان و فطرت) قابل مقایسه با آن‌چه تحویل می‌گیرند (ضلالت)

نخواهد بود و این گروه اهل هدایت نیستند.

ممکن است گفته شود: منافقان که هیچ‌گاه هدایت نشده‌اند تا آن را با ضلالت‌عوض کنند، پس چگونه در آیه از تبدیل هدایت به ضلالت سخن به میان آمده است؟

در پاسخ باید گفت: اصل اولی در هر انسان، هدایت است و اگر کسی مطابق با فطرت و اصل اولی خویش قدم بردارد، بدون شک هدایت می‌یابد واگر هم کسی گمراه می‌شود، برخلاف طبیعت است. منافقی که گمراهی رااختیار کرده، در واقع آن را با هدایت اولیه، اصلی و فطری معاوضه کرده‌است. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

چکیده

و فطرت) قابل مقایسه با آن‌چه تحویل می‌گیرند (ضلالت) نخواهد بود؛ لذا این گروه اهل هدایت نیستند.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

5- ترسیم حال منافقان

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با ترسیم حال منافقان در قرآن؛ معنای کوری و لالی منافقان؛ پیام‌های آیات 17-20.

کلیدواژه‌ها) نور، ظلمات، صمّ، بکم، عمی، صاعقه.

آنها (منافقان) همانند کسی هستند که آتشی افروخته [تا در بیابان تاریک راه خود را پیدا کند]، ولی هنگامی که با آتش اطراف خود را روشن ساخت خداوند (طوفانی می‌فرستد و) آن را خاموش می‌کند و در تاریکی وحشتناکی که چشم کار نمی‌کند آنها را رها می‌سازد.

دو تشبیه جالب برای ترسیم حال منافقان

اشاره

یکی از روش‌های قرآن در بیان مسائل تربیتی، استفاده از تمثیل و تشبیه است که مسائل غیرحسی را به حسی تشبیه می‌کند تا مطالب برای مخاطب تجسّم پیدا

کند و فهم مطلب برای او آسان‌تر شود. هدف خداوند از این مَثَل‌ها، تفکّر و تذکّر و یادآوری است. ⁽¹⁾

در سوره ابراهیم آمده است:

...وَ یَضْرِبُ اللّهُ الْأَمْثالَ لِلنّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ . ⁽²⁾

خداوند مثل‌ها را برای مردم می‌زند شاید آنها یادآور شوند.

هم‌چنین در سوره حشر آمده است:

...وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ . ⁽³⁾

و این مثل‌ها را برای مردم می‌زنیم، شاید آنها اندیشه کنند.

خداوند برای فهم بشر، معقولات را تشبیه به محسوسات می‌کند تا مطلب برای مردم روشن و واضح شود؛ لذا بعد از بیان صفات و ویژگی‌های منافقان، دو تشبیه زیبا برای مجسم نمودن حال آنان بیان می‌فرماید:

تشبیه اول

منافقان را تشبیه به فردی می‌کند که در بیابانی تاریک قرار گرفته و با زحمت زیاد آتشی را برای خود تهیه کرده است تا در پرتو نور آن، چند قدمی حرکت کند، اما ناگهان بادی سخت می‌وزد و آن آتش را خاموش می‌کند و منافق دوباره گرفتار تاریکی‌ها می‌شود.

منافقان خیال می‌کنند با این نور اندک می‌توانند به مقصود برسند، موقعیت خویش را حفظ نموده و از خطرات احتمالی جان سالم به‌دربرند. آنها خود را

افرادی زیرک و باهوش می‌پندارند و در پرتو این روشنایی ضعیف قصد دارند به زندگی خود ادامه دهند، ولی قرآن پرده از روی نفاقشان برداشته و آنها را رسوا می‌سازد و این شعله ضعیف به خاموشی می‌گراید و دروغ‌شان آشکار می‌گردد. ⁽¹⁾

از این آیه می‌توان دریافت که نفاق و دورویی نمی‌تواند برای مدت طولانی موثّر واقع شود؛ اگر چه ممکن است منافقان به صورت موقّت از این نور استفاده کنند و در میان جامعه مسلمانان حرکت نموده و از رفاقت و دوستی پنهانی با کفّار بهره ببرند, ولی این نور به زودی با طوفان‌های الهی خاموش خواهد شد و منافقان چنان ضربه‌ای خواهند خورد که دیگر قدرت حرکت نداشته باشند.

در آیه فوق کلمه «نور» مفرد، ولی کلمه «ظلمات» به صورت جمع آمده است؛ این برای آن است که راه حق و صحیح یکی بیشتر نیست، ولی راه‌های باطل و انحرافی زیاد است.

شهید مطهّری می‌گوید: مراد از «نار» و آتش در آیه، همان نقشه‌های فریب‌کارانه منافقان است. ⁽²⁾

پیام‌های آیه

آنها کر، گنگ و کورند؛ بنابراین از راه خطا باز نمی‌گردند.

نداشتن بصیرت

در آیه فوق خداوند می‌فرماید: منافقان افرادی ناشنوا و لال و کور هستند؛ زیرا تحمّل شنیدن حق را ندارند و حقایق عالم را نمی‌شنوند. این گروه افرادی هستند که زبانشان به حق باز نمی‌شود و حقایق را نمی‌بینند. به عبارت دیگر، منافقان کسانی هستند که وسایل شناخت (گوش، چشم، زبان) را از دست داده‌اند و هیچ‌گاه به سوی حق بازنمی‌گردند.

چشم باز و گوش باز و این عَمی حیرتم از چشم بندی خدا

خداوند گوش را برای شنیدن حقایق به انسان داده است، ولی چون منافقان از آن برای رسیدن به واقعیت استفاده نمی‌کنند، به افرادی می‌مانند که گوش ندارند.

خداوند به انسان چشم داده تا با آن آیات الهی را ببیند، ولی چون منافقان از این چشم برای دیدن حقایق و آیات استفاده نمی‌کنند، شبیه افرادی هستند که چشم ندارند. خداوند به انسان زبان داده تا کلمات حق را بر زبان جاری سازد، اما چون زبان این گونه افراد به دروغ و... عادت کرده، به افرادی می‌مانند که لال و بی‌زبان

هستند. نکته مهم این است که منافقان با اختیار خودشان باعث از دست دادن این ابزار شده‌اند؛ زیرا ادامه دادن راه اشتباه، نیروی تشخیص را از انسان می‌گیرد.

از نظر قرآن، بدترین جنبندگان انسان‌هایی هستند که از ابزار شناختی که خداوند در اختیار آنها قرار داده، استفاده نمی‌کنند.

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لا یَعْقِلُونَ . ⁽¹⁾

بدترین جنبندگان نزد خدا، افراد کر و لالی هستند که اندیشه نمی‌کنند.

پیام‌های آیه

یا همچون بارانی که در شب تاریک توأم با رعد و برق و صاعقه [بر سر

رهگذرانی] ببارد، آنها از ترس مرگ انگشت در گوش خود می‌گذارند تا صدای صاعقه را نشنوند، و خداوند به کافران احاطه دارد [و در قبضه قدرت او هستند].

تشبیه دوم

در این آیه نیز خداوند به درماندگی و هراس منافقان اشاره کرده و صحنه زندگی منافقان را به شکل دیگری ترسیم نموده است. آنها در بیابان بارانی، تاریک و ظلمانی و پرخطر قرار گرفته‌اند و در حالی که رعد وبرق و صاعقه فضای آسمان را روشن کرده، در وحشت از صدای رعد انگشت‌های خود را در گوش‌هایشان فرو کرده‌اند. این افراد، هیچ پناهگاهی نداشته و هیچ راه فراری هم ندارند؛ زیرا قدرت الهی از همه اطراف آنها را إحاطه نموده است؛ از این‌رو منافقان هر لحظه خطر را در برابر خود احساس می‌کنند؛ زیرا در دل بیابان هیچ پناهگاهی به چشم نمی‌خورد تا آنها را از صاعقه حفظ کند و هر لحظه ممکن است نابود شوند. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

روشنایی خیره‌کننده برق، نزدیک است چشم آنها را برباید؛ هر لحظه‌ای که برق می‌درخشد [گستره بیابان را] برای آنها روشن می‌سازد [چند قدمی] در پرتوی آن راه می‌روند و هنگامی که خاموش می‌شود توقف می‌کنند و اگر خدا بخواهد گوش و چشم آنها را از بین می‌برد؛ خداوند بر همه چیز تواناست.

رسوا شدن منافقان

خداوند می‌فرماید: منافقان در بیابانی تاریک قرار گرفته‌اند و آسمان نیز دارای رعد و برق و صاعقه است. برق آسمانی چنان خیره کننده است که نزدیک است چشمان منافقان را برباید. هر زمانی که برق آسمانی می‌درخشد و بیابان روشن می‌شود، منافقان چند گامی در پرتو آن پیش می‌روند، ولی بلافاصله ظلمت و تاریکی بر آنها چیره شده و آنها را در جای خود متوقف می‌کند. ⁽³⁾

منظور از برق آسمانی همان ایمان ظاهری و دروغین آنها است که فقط در پرتو آن می‌توانند چند گام بردارند، اما ناگهان آسمان تاریک می‌شود و خداوند منافق را رسوا می‌سازد و دوباره متحیّر می‌ایستد.

صاعقه به هر برآمدگی که برخورد می‌کند آن را از بین می‌برد و در دل بیابان هیچ برآمدگی جز خود منافق وجود ندارد. منافق مضطرب و پریشان، حیران و سرگردان در بیابان ایستاده است؛ زیرا نه راهی پیداست و نه راهنمایی و نه نوری که در پرتو آن گام بردارد.

آری، منافقان همچون مسافرانی هستند که در مقابل مؤمنان - که چون سیل خروشان به پیش می‌روند - قرار گرفته و هیچ پناهگاهی ندارند تا از صاعقه‌های الهی (جهاد مسلمانان و مجازات الهی) در امان بمانند. ⁽¹⁾منافقان زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نیز، چنین وضعیتی داشتند, از یک سو در ظلمت کفر و ضلالت بودند و از سوی دیگر باران تند اسلام بر آنها باریدن گرفته بود. آنها همانند کسی که از رعد و برق بترسد، از احکام نورانی اسلام بیمناک بودند و احکام جهاد همچون صاعقه‌ای بر آنان فرود می‌آمد. ⁽²⁾

پیام‌های آیه

چکیده

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

6- دعوت مردم به عبادت خداوند

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با عبادت خداوند به خاطر نعمت‌های او؛ معجزه جاودان پیامبر صلی الله علیه و آله (قرآن)؛ نعمت زمین و آسمان؛ آشنایی با پیام‌های آیات 21-24.

کلیدواژه‌ها ) عبادت، زمین، آسمان، انداد، معجزه، وقود.

ای مردم! پروردگار خود را پرستش‌کنید، آن کسی که شما و پیشینیان را آفرید تا پرهیزکار شوید.

چنین خدایی را بپرستید

بعد از بیان اوصاف سه گروه، خداوند همه انسان‌ها، از هر نژاد و قبیله و از هر دین و آیین (پرهیزکاران، کافران، منافقان) را به عبادت خودش دعوت نموده و می‌فرماید: ای مردم! پروردگارتان را عبادت کنید، کسی که تربیت شما به دست اوست؛ خدایی را عبادت‌کنید که هم خالق شما و هم خالق اجداد شماست.

خداوند برای بیدار شدن مردم، از مهم‌ترین و واضح‌ترین نعمت که همان

«خلقت» است شروع می‌نماید؛ زیرا در خلقت انسان، نشانه‌های قدرت و علم پروردگار کاملاً به چشم می‌خورد. کسانی هم که در برابر خداوند خاضع نیستند و او را عبادت نمی‌کنند، غالباً به سبب غفلت از خود و آفرینش خود است. ⁽¹⁾

نکته قابل توجّه این‌که، در این آیه به نتیجه خداپرستی که همان تقواست اشاره شده است؛ یعنی عبادت خداوند، چیزی به عظمت او اضافه نخواهد کرد، بلکه فایده این عبادت به خود انسان برمی‌گردد.

پیام‌های آیه

آن کس که زمین را بستر شما قرار داد و آسمان (جو زمین) را همچو سقفی بر

بالای سر شما، و از آسمان آبی فرو فرستاد و به وسیله آن میوه‌ها را پرورش داد تا روزی شما باشد، پس برای خدا شریک‌هایی قرار ندهید، در حالی که می‌دانید (هیچ یک از این شرکا و بتان، نه شما را آفریده‌اند و نه شما را روزی می‌دهند).

آشنایی با نعمت های الهی

«انداد» جمع «ندّ» به معنای شریک و شبیه است. «فِراش» به معنای بستر استراحت است. این واژه نه تنها مفهوم آرامش را دربردارد، بلکه گرم و نرم بودن و در حدّ اعتدال قرار داشتن نیز در مفهوم آن نهفته است، چنان‌که در روایات به آن اشاره شده است. ⁽¹⁾

بر آن آفرین گو جهان آفرین زمین و زمان و مکان آفرید

که آرام از وی است و هم کار او هم آغاز از وی است و انجام از او

جز او را مخوان کردگار جهان شناسنده آشکار و نهان

کلمه «سماء» در قرآن به معانی مختلفی آمده است، امّا مراد از آسمان در این آیه شریف، جوّ متراکم هواست که از نظر علمی به آن «اتمسفر» گفته می‌شود. ضخامت اتمسفر صدها کیلومتر است که کلام امام صادق علیه السلام به مفضّل نیز همین معنا را تأیید می‌نماید. ⁽²⁾

نعمت زمین و آسمان

خداوند در این آیه به بیان نعمت‌های دیگری که در اختیار بشر قرار داده شده، می‌پردازد. این نعمت‌ها عبارتند از:

این نعمت‌ها از یک‌سو، مشخص‌کننده رحمت وسیع و گسترده خداوند بر بندگان بوده و از سوی دیگر بیانگر قدرت خداست که چگونه از آب بی‌رنگ صدها میوه و دانه‌های غذایی رنگارنگ با خواصّ مختلف برای انسان‌ها و جانداران دیگر آفریده است. این یکی از زنده‌ترین دلایل بر وجود اوست، ⁽¹⁾چنان که سعدی می‌سراید:

برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتری است معرفت کردگار

در پایان آیه خداوند می‌فرماید: برای خدایی که این نعمت‌ها را در اختیار شما قرار داده شریک قرار ندهید؛ در حالی که خودتان می‌دانید که این خدا شریک ندارد و اگر به وجدان خودتان مراجعه کنید این مطلب را به خوبی درک خواهید کرد.

خط توحید و شرک برای مشرکان نیز به‌خوبی روشن و آشکار است و آنها نیز می‌دانند که خداوند شریکی ندارد؛ ولی به دلیل لجاجت و تعصّب، راه شرک را انتخاب کرده‌اند.

پیام‌های آیه

اگر درباره آن‌چه بر بنده خود (پیامبر) نازل کرده‌ایم شک و تردید دارید [لااقل]، یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را به غیر از خدا بر این کار دعوت کنید، اگر راست می‌گویید.

قرآن، معجزه جاودان

از آن‌جا که گاهی سرچشمه نفاق و کفر، عدم درک محتوای نبوت و اعجاز

می‌باشد، در این آیه خداوند به معجزه جاودان آن حضرت صلی الله علیه و آله «قرآن» اشاره کرده تا هر گونه شک و تردید را نسبت به رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله از بین ببرد. بدین ترتیب همه منکران را دعوت به مبارزه و تحدّی نموده است تا عجز آنها دلیلی بر اصالت این وحی آسمانی باشد.

در میان معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله ، قرآن کریم بزرگ‌ترین معجزه و برترین سند حقّانیت اوست؛ زیرا کتابی است گویا و جاودان که نیازی به معرفی ندارد. قرآن کتابی فوق افکار بشری است که کسی تاکنون نتوانسته همانند آن بیاورد و اگر دشمنان اسلام - که به دنبال تضعیف مسلمانان هستند - می‌توانستند چنین کاری را انجام دهند، حتماً انجام می‌دادند؛ لذا خداوند می‌فرماید:

«اگر در قرآن شک و شبهه‌ای دارید، سوره‌ای (اگرچه کوچک) همانند آن بیاورید».

جمله ...إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ نیز در حقیقت برای تحریک آنها به قبول این مبارزه آمده است و مفهومش این است که اگر شما از این کار عاجز هستید، دلیل دروغ‌گویی شماست، پس برای اثبات راستگویی خود بپاخیزید و دست به کار شوید و سوره‌ای همانند قرآن بیاورید. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

اگر این کار را نکردید و هرگز نخواهید کرد، از آتشی بترسید که هیزم آن بدن‌های مردم [گناه‌کار] و سنگ‌ها است که برای کافران مهیا شده است.

ترس از آتش جهنّم

«وقود» به معنای مادّه قابل اشتعال است. این آیه در حقیقت ادامه آیه قبل است و می‌فرماید: اگر نتوانستید سوره‌ای مانند قرآن بیاورید و هرگز هم نخواهید توانست، بترسید از آتش جهنّمی که هیزم آن بدن انسان‌ها (کفار، منافقان، مشرکان) و سنگ‌ها می‌باشد و این آتش جهنم برای آنها مهیّا و آماده است. در این‌که منظور از سنگ‌ها در آیه چیست؟ مفسّران چند احتمال داده‌اند:

إِنَّکُمْ وَ ما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ... . ⁽²⁾

شما و آن‌چه غیر از خدا می‌پرستید آتش‌گیره دوزخ است.

آن‌چه با آیات فوق سازگارتر به نظر می‌رسد، این است که آتش دوزخ از درون خود انسان‌ها و سنگ‌ها شعله‌ور می‌شود و با توجه به این حقیقت که امروزه ثابت شده است، همه اجسام جهان در درون خود آتشی عظیم و نهفته دارند. درک این معنا مشکل نیست و لزومی ندارد که آن آتش سوزان را شبیه به آتش‌های معمولی بدانیم. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

چکیده

به‌معنای گرم و نرم بودن و در حدّ اعتدال قرار داشتن نیز آمده است؛ چنان‌که در روایات به این مسئله اشاره شده است.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

7- ویژگی های نعمت های بهشتی

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با ویژگی نعمت‌های بهشتی؛ لازمه ایمان با عمل صالح؛ اهمیت مثال در بیان حقایق؛ شأن نزول آیه بیست‌وشش؛ پیام‌های آیات 25-26.

کلیدواژه‌ها) بشارت، بهشت، تشابه، خالدون، مثال، صالح.

به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح دارند، بشارت ده که باغ‌هایی از بهشت برای آنها است که نهرها از زیر درختانش جاری است، هر زمانی که میوه‌هایی از آن به آنها داده شود، می‌گویند این همان است که قبلاً به ما روزی شده بود (ولی چه‌قدر اینها از آنها بهتر و عالی‌تر است) و میوه‌هایی که برای آنها می‌آورند همه (از نظر خوبی و زیبایی) یکسانند و برای آنها همسرانی پاک و پاکیزه است و جاودانه در آن خواهند بود.

اوصاف بهشت

در درس پیشین روشن شد که خداوند منافقان، کافران و منکران قرآن را تهدید به

عذاب دردناک جهنّم فرمود. در این آیه خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: بشارت بده به کسانی که تسلیم حق گردیده و به دنبال آن عمل صالح انجام دادند، به بهشتی که:

نخست: این میوه‌ها همان میوه‌هایی هستند که قبلاً در دنیا به آنها داده شده بود، اما وقتی آن را می‌خورند، متوجّه می‌شوند که طعم و مزه آنها بسیار متفاوت است.

دوّم: اینها همان میوه‌هایی است که قبلاً در بهشت خورده بودند، اما وقتی این میوه‌ها را میل می‌کنند، می‌فهمند که لذّت جدیدی دارد.

سوّم: بهشتیان می‌گویند: این نعمت‌ها به سبب اعمالی است که قبلاً در دنیا انجام داده بودیم. البتّه می‌توان گفت: همه این احتمالات صحیح است و آیه شریفه اشاره به همه این مفاهیم و تفاسیر دارد.

ایمان و عمل صالح

در بیشتر آیات قرآن، ایمان همراه با عمل صالح آمده است، به گونه‌ای که نشانگر جدا نشدن این دو از یکدیگر است.

آری، اگر ایمان در جان انسان نفوذ کند، شعاع آن در اعمال انسان اثر گذارده و عمل انسان را صالح خواهد کرد؛ همانند چراغ پرنوری که اگر داخل اتاقی روشن شود، شعاع نور آن از پنجره‌ها نمایان خواهد شد. ایمان نیز چنان‌چه در قلب انسان نمایان شود، نور معنوی آن از چشم و گوش و زبان و دست و پای آدمی آشکار می‌گردد.

پیام‌های آیه

خداوند از این‌که مثال [به موجودات ظاهرا کوچکی مانند] پشه و حتی بالاتر از آن بزند شرم نمی‌کند. [در این میان] آنها که ایمان آورده‌اند می‌دانند حقیقتی است از طرف پروردگارشان، و اما آنها که راه کفر را پیمودند [این موضوع را بهانه کرده] و می‌گویند: منظور خداوند از این مثال چه بوده است؟! [آری] خدا جمع زیادی را با آن گمراه و کثیری را هدایت می‌کند؛ ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می‌سازد.

شأن نزول

جمعی از مفسران در شأن نزول آیه فوق گفته‌اند:

مثال زدن و تشبیه کردن در فهم و حتّی تربیت انسان نقش مهمی دارد؛ برای مثال، خداوند هنگامی که می‌خواهد ناتوانی بت‌پرستان را در تکیه‌گاهی که برای خود انتخاب کرده‌اند، مجسّم سازد، آنها را تشبیه به عنکبوتی می‌کند که سست‌ترین خانه‌ها را برای خود انتخاب کرده است:

مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّهِ أَوْلِیاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتاً وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ . ⁽¹⁾

مثَل آنان که غیر از خدا کسانی را اولیای خود برگزیدند، مثَل عنکبوت است که خانه‌ای برای خود انتخاب کرده، درحالی‌که سست‌ترین خانه‌ها خانه عنکبوت است، اگر می‌دانستند!

یکی دیگر از اهداف تمثیل، تعقّل و تفکّر انسان است:

وَ تِلْکَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنّاسِ وَ ما یَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ . ⁽²⁾

و این مثل‌ها را برای همه مردم می‌زنیم ولی فقط عالمان آن را می‌فهمند.

منظور از «فما فوقها» چیست ؟

دو احتمال داده شده است:

در ادامه آیه آمده است: کسانی که ایمان به خدا دارند و یا زمینه ایمان را در خودشان فراهم کرده‌اند، می‌دانند که مثال‌های الهی، حق بوده و مطابق با واقع است؛ اما آنان که راه کفر را در پیش گرفتند می‌گویند: «خداوند از این مثال‌ها چه

چیزی را اراده کرده است؟ در حالی که خداوند عده‌ای را به وسیله این مثال‌ها گمراه می‌سازد و عده‌ای را به‌وسیله این مثال‌ها هدایت می‌کند.» البتّه باید بدانیم، کسانی به وسیله این مثال‌ها گمراه می‌شوند که درمقابل حق بایستند و راه فسق را در پیش گیرند. اما آنان که این مثال‌ها را قبول کنند و تسلیم اراده حق شوند، هرگز گمراه نخواهند شد؛ زیرا می‌دانند مثال‌هایی که خداوند برای انسان می‌زند، حق است و او کارهای بیهوده انجام نمی‌دهد.

اهمیت مثال در بیان حقایق

مثال، نقش زیادی در روشن ساختن مطالب دارد: گاهی ذکر یک مثال آن‌چنان راه هدایت را بر روی انسان می‌گشاید که نیاز به استدلالات فلسفی را از بین می‌برد؛ لذا قرآن مثال‌های زیادی مطرح نموده که هر یک از دیگری جالب‌تر و زیباترند؛ چنان‌که اگر انسان به این مثال‌ها توجه نماید حقیقت برای او کاملاً آشکار خواهد شد.

نکته جالب این‌که، خداوند در این آیه به حیوانی مثال زده که در ساختمان آفرینش آن، یک دنیا ظرافت و هنر به کار رفته که انسان را دچار شگفتی می‌کند.

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: خداوند به «پشه» مثال زده است که اگرچه از نظر جسم بسیار کوچک است، ولی از نظر ساختمان همان دستگاه‌هایی را دارد که بزرگ‌ترین حیوان خشکی، یعنی «فیل» دارا است. به علاوه در «پشه» دو عضو زیادتر هم وجود دارد (شاخک و بال) که در «فیل» وجود ندارد. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

چکیده

الف) از زیر آن نهرها جاری است؛

ب) میوه‌هایی که در ظاهر شبیه به میوه‌های دنیا هستند، ولی طعم و مزه آنها بسیار با این میوه‌ها تفاوت دارد؛

ج) نعمت‌های آن همانند هم می‌باشند: وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً ؛ یعنی همه آنها در طعم و مزه یکسان می‌باشند؛

د) دارای «ازواج مطهّره» است. این ازواج در اختیار زنان و مردان بهشتی قرار می‌گیرند که از همه آلودگی‌هایی که ممکن است در این جهان داشته باشند، پاک هستند؛

) جاودانه است تا بهشتیان نگران خروج از بهشت نباشند: وَ هُمْ فِیها خالِدُونَ .

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

8- زیان کاران حقیقی

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با اوصاف فاسقان؛ اهمیت صله رحم؛ معنای تناسخ ارواح؛ پیام‌های آیات 27- 29.

کلیدواژه‌ها) عهد، إماته، إحیاء، تناسخ، سماء، علیم.

[فاسقان کسانی هستند که] پیمان خدا را پس از آن که محکم ساختند، می‌شکنند؛ پیمان‌هایی را که خداوند دستور داده برقرار سازند، قطع می‌نمایند و در جهان فساد می‌کنند، اینها زیان‌کارانند.

اوصاف فاسقان

در این آیه برای فاسقان چهار ویژگی بیان شده است:

هر انسانی بر اساس فطرتی که خدا در نهاد او گذاشته، خداشناس می‌شود- در صورتی که محیط و عوامل دیگر باعث تغییر این فطرت نگردد- و این همان پیمان الهی است و می‌توان گفت که مراد از این پیمان همان میثاقی است که در «عالم ذرّ»، خداوند از انسان گرفته است: ⁽¹⁾

وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَةِ إِنّا کُنّا عَنْ هذا غافِلِینَ . ⁽²⁾

و [به خاطر بیاور] زمانی را که پروردگارت از پشت و صلب فرزندان آدم، ذریّه آنها را برگرفت و آنها را گواه بر خویشتن ساخت [و فرمود:] «آیا من پروردگار شما نیستم؟» گفتند: «آری، گواهی می‌دهیم!» [چنین کرد تا مبادا] روز رستاخیز بگویید: «ما از این، غافل بودیم [و از پیمان فطری توحید بی‌خبر ماندیم]»!

خداوند در باطن انسان، شعور مخصوص و نیروی ویژه‌ای قرار داده که به‌وسیله آن می‌تواند راه راست را یافته و به دعوت رهبران الهی پاسخ مثبت دهد. قرآن از این فطرت مخصوص تعبیر به عهد خدا و پیمان الهی می‌کند که در حقیقت یک پیمان تکوینی است. ⁽³⁾ممکن است گفته شود آیه أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ * وَ أَنِ اعْبُدُونِی هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ 4 به همین نکته اشاره می‌کند. بعضی از مفسران معاصر نیز پیمان الهی در آیه را همان وحی و کتاب آسمانی و عقل دانسته‌اند. ⁽⁴⁾

بعضی گفته‌اند: منظور ارتباط با پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت آن حضرت صلی الله علیه و آله است که در برخی روایات به آن اشاره شده است. ⁽¹⁾ولی به نظر می‌رسد مراد آیه، معنای عام باشد و تمام مصادیق را شامل می‌شود که یکی از آنها ارتباط با خویشاوندان است که در اسلام اهمیت ویژه‌ای دارد، تا جایی که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله می‌فرماید:

«صلة الرّحم تعمر الدّیار و تزید فی الأعمار و إن کان اهلها غیر أخیار ؛ ⁽²⁾پیوند با خویشاوندان شهرها را آباد و بر عمرها می‌افزاید، هر چند انجام دهندگان آن از نیکان نباشند».

در روایتی از امام صادق علیه السلام نیز آمده است:

«پیوند خویشاوندی را حتّی با جرعه‌ای از آب محکم کن و بهترین راه برای خدمت به آنان این است که از تو آزار و مزاحمتی نبینند».

ایشان در کلامی دیگر می‌فرمایند:

«از معاشرت با کسی که قطع رحم کرده پرهیز کن که قرآن او را ملعون و دور از رحمت خود ساخته است». ⁽³⁾

در این‌که مراد از «أَن یُوصلَ» در آیه شریفه چیست، بین مفسّران اختلاف نظر وجود دارد.

پیام‌های آیه

چگونه به خداوند کافر می‌شوید؟ در حالی که اجسام بی‌روحی بودید و او شما را زنده کرد، سپس شما را می‌میراند و بار دیگر شما را زنده می‌کند، سپس به سوی او بازمی‌گردید [بنابراین نه حیات و زندگی شما، از شماست و نه مردن آن از شماست؛ آن‌چه دارید از خداست].

نعمت اسرارآمیز حیات و زندگی

در این آیه خداوند به پنج مرحله از مراحلی که انسان از آن عبور می‌کند, اشاره فرموده است:

در این آیه، خداوند انسان را به وجدان خود واگذار می‌کند و می‌فرماید: «چگونه به خدا کفرمی ورزید در حالی که به شما نعمت حیات داده است و مجدّداً شما را می‌میراند و سپس دوباره (در روز قیامت) زنده خواهد کرد تا به سوی خویش برگرداند».

این آیه بیانگر آن است که انسان برای دنیا خلق نشده، بلکه برای رسیدن به «خدا» آفریده شده است.

علامه طباطبایی رحمه الله پیرامون این آیه می‌فرماید: در آیه دو إماته و دو إحیاء آمده است: ⁽²⁾

دو إماته

دو احیاء

از جمادی مُردم و نامی شدم وز نما مُردم ز حیوان سر زدم

مُردم از حیوانی و آدم شدم پس چه ترسم؟ کی ز مُردن کم شدم

تناسخ ارواح

بعضی تصوّر کرده‌اند که انسان پس از مرگ، بار دیگر به همین زندگی بازمی‌گردد, ولی روح او در جسم دیگر (و نطفه دیگر) حلول کرده و زندگی مجدّدی را در همین دنیا آغاز می‌کند. این مسئله ممکن است بارها تکرار شود، که این زندگی تکراری در این جهان را «تناسخ» یا «عود ارواح» می‌گویند. ⁽¹⁾

آیه فوق تصریح می‌کند که پس از مرگ، یک حیات بیشتر نیست و این حیات همان زندگی در رستاخیز و قیامت است. به تعبیر دیگر، آیه می‌گوید: شما در مجموع, دو حیات و دو مرگ داشته و دارید: نخست مرده بودید (در عالم موجودات بی جان قرار داشتید) خداوند شما را زنده کرد؛ سپس می‌میراند و بار دگر زنده می‌کند؛ اگر تناسخ صحیح بود، تعداد حیات و مرگ انسان بیش از دو حیات و مرگ بود.

پیام‌های آیه

او خدایی است که همه آن چه [از نعمت‌ها] در زمین وجود دارد برای شما آفریده، سپس به آسمان پرداخت و آنها را به صورت هفت آسمان مرتب نمود و او بر همه چیز آگاه است.

نعمت های دیگر خداوند

این آیه در حقیقت ادامه آیه قبل است؛ زیرا در آیه گذشته، خداوند به نعمت حیات و موت اشاره فرمود و در این آیه نعمت‌های دیگری را که به انسان داده است، بیان نموده و می‌فرماید: چگونه کفر می‌ورزید، در حالی که آن‌چه در زمین است خداوند برای شما آفریده است؟ یعنی هدف از آفرینش تمام مخلوقات، انسان است. به عبارت دیگر، گل سرسبد موجودات، انسان است! اکنون آیا سزاوار است به این خداوند کفر ورزید؟

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری ⁽²⁾

سپس خداوند بعد از خلقتِ نعمت‌های زمین، به خلقت آسمان پرداخت و آنها را به

صورت هفت آسمان مرتّب نمود. خدایی که نعمت‌ها را در اختیار بشر قرار داده و آسمان را بدین صورت آفریده، مسلّم است که به همه چیز آگاه و عالم است. او می‌داند بشر برای تکامل به چه چیزهایی نیاز دارد، او می‌داند باید آسمان را چگونه خلق نماید و... .

پیام‌های آیه

چکیده

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است:

مثبت دهد. قرآن از این فطرت مخصوص تعبیر به «عهد خدا و پیمان الهی» می‌کند که در حقیقت یک پیمان تکوینی است.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

9- انسان، نماینده خدا در زمین

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با معنای نمایندگی انسان از طرف خدا؛ آزمایش فرشتگان؛ کیفیت تعلیم اسماء به آدم علیه السلام ؛ پیام‌های آیات 30- 33.

کلیدواژه‌ها) خلیفه، تسبیح، تقدیس، تعلیم، اسماء، آزمایش، کتمان.

هنگامی که پروردگار تو به فرشتگان گفت: من در روی زمین جانشین و حاکمی قرار خواهم داد. فرشتگان گفتند [پروردگارا] آیا کسی را در زمین قرار می‌دهی که فساد و خونریزی کند [زیرا موجودات زمینی دیگر که قبل از این آدم پا به عرصه وجود گذاشتند، به حکم طبع جهان ماده، آلوده فساد و خونریزی شدند، اگر هدف از آفرینش انسان عبادت است] ما تسبیح و حمد تو را به جا می‌آوریم و تو را تقدیس می‌کنیم. پروردگار فرمود: «من حقایقی را می‌دانم که شما نمی‌دانید».

داستان پیدایش انسان نخستین و خلقت آدم علیه السلام ، از کهن‌ترین داستان‌های زندگی انسان است که در این آیه و آیات بعد به آن اشاره شده است. در ابتدای آیه، گفت‌وگوی خداوند با فرشتگان در هنگام خلقت آدم علیه السلام مطرح شده است،

اما این‌که این گفت‌وگو به چه کیفیتی بوده، حقیقت آن معلوم نیست، ولی همین قدر می‌دانیم که خداوند این مطلب را (متناسب با ظرف وجودی آنها) به فرشتگان تفهیم کرده و آنها نیز مطالب خود را بیان کرده‌اند. ⁽¹⁾باید توجه داشت که این داستان، خیالی یا غیر واقعی نیست، بلکه حقیقتی است که در جهان اتفاق افتاده است، اگر چه ما حقیقت آن را درک ننماییم.

در ذیل این آیه، دو سؤال مهم و اساسی وجود دارد که پاسخ آنها در روشن شدن تفسیر آیه نقش مهمی دارد:

منظور از نمایندگی خداوند چیست ؟

در این‌باره چند احتمال داده شده است:

نخست: انسان جانشین فرشتگانی شود که قبلاً در زمین زندگی می‌کردند؛

دوم: این انسان جانشین انسان‌های دیگر یا موجودات دیگری شود که قبلاً در زمین بودند؛

سوم: منظور جانشین بودن نسل‌های انسان از یکدیگر است؛

چهارم: انسان جانشین خدا باشد؛ زیرا سؤالی که بعد از این فرشتگان می‌کنند و می‌گویند: «نسل آدم ممکن است مبدأ فساد و خونریزی شود و ما تسبیح و تقدیس تو را می‌کنیم»، مناسب با همین معناست؛ چرا که نمایندگی خدا با این کارها سازگار نیست ⁽²⁾(این نظریه از همه بهتر است).

چرا فرشتگان انسان را خون ریز خواندند؟

نخست: خداوند قبلاً آینده انسان را به طور اجمال برای آنها بیان کرده بود؛

دوّم: ملائکه این مطلب را از کلمه

«فی الارض» متوجّه شدند؛ زیرا می‌دانستند انسان از خاک آفریده می‌شود و عالم مادّه به دلیل محدودیتی که دارد، مرکز تزاحم و نزاع است و این امر سبب فساد و درگیری خواهد شد؛

سوّم: پیش‌گویی فرشتگان از این جهت بوده که آدم علیه السلام ، نخستین مخلوق نبوده است، بلکه پیش از او مخلوقات دیگری وجود داشته که به درگیری و نزاع پرداخته‌اند و پرونده سوء آنها سبب شده تا فرشتگان این سؤال را از خداوند داشته باشند. همان‌گونه که بعضی از روایات دلالت بر این نکته دارد. ⁽¹⁾

البته این تفاسیر هیچ‌کدام با یکدیگر منافات نداشته و ممکن است همه این امور سبب توجّه و سؤال فرشتگان شده باشد؛ لذا خداوند کلام آنها را انکار نفرمود، بلکه اشاره کرد که در کنار این واقعیت، واقعیت‌های مهم‌تری درباره انسان و مقام او وجود دارد که فرشتگان از آن آگاه نیستند. ⁽²⁾

آنها شاید نمی‌دانستند که از نسل این آدم، پیامبرانی چون محمد صلی الله علیه و آله ، ابراهیم، نوح، موسی و عیسی علیهم السلام و نیز امامانی چون اهل بیت علیهم السلام و بندگان صالح خدا، قدم به عرصه وجود خواهند گذاشت.

پیام‌های آیه

سپس علم اسماء [علم اسرار آفرینش و نام‌گذاری موجودات] را همگی به آدم آموخت، بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: «اگر راست می‌گویید اسامی اینها را برشمارید».

آزمایش فرشتگان

پس از آن‌که خداوند حضرت آدم علیه السلام را خلق نمود، بخشی از شایستگی‌ها و استعدادهایش را در معرض نمایش گذاشت تا فرشتگان به روشنی، عظمت و لیاقت انسان را درک نمایند؛ لذا به انسان علم اسامی را آموزش داد (در ذات و خلقت او قرار داد) و سپس همان اسامی را به فرشتگان عرضه فرمود، ولی آنها

استعداد دریافت این اسامی را نداشتند و خودشان نیز به این عجز و ناتوانی اعتراف کردند.

دو سؤال اساسی و مهم

اول: مراد از «الأَسمَاء» در آیه شریفه چیست؟

مفسران احتمالات مختلفی را در این‌باره بیان نمودند:

دوم: مراد از تعلیم در آیه، چه نوع تعلیمی است؟

مراد, تعلیم تکوینی است، نه تشریعی؛ یعنی خداوند علم به اسامی را همراه با خلقت آدم علیه السلام در وجود و ذات او قرار داد. ⁽³⁾علم به اسماء باید به گونه‌ای باشد که از حقایق و اعیان، وجودهای آنها را کشف کند، نه صرف نامِ آنها که اهل هر زبانی برای هر چیزی می‌گذارند. آن مسمّیات که برای آدم علیه السلام معلوم شد، حقایق و موجودات

خارجی بوده‌اند، نه مفاهیم که ظرف وجودشان، تنها ذهن است و نیز موجوداتی بوده‌اند که در پس پرده غیب، (غیب آسمان‌ها و زمین) نهان گشته‌اند. رسوخ در حقیقت آن موجودات غیبی از یک سو، تنها برای موجود زمینی ممکن بوده، نه فرشتگان آسمانی و از سوی دیگر، آن علم در مقام خلیفة اللهی دخالت داشته است.

پیام‌های آیه

فرشتگان عرض کردند: تو منزهی! ما چیزی جز آن‌چه به ما تعلیم داده‌ای نمی‌دانیم؛ تو دانا وحکیمی.

ناتوانی فرشتگان در برابر آزمایش الهی

خداوند علم اسامی را به حضرت آدم علیه السلام آموخت و همان اسامی را به ملائکه نیز

عرضه نمود و فرمود: «ای فرشتگان! آن‌چه به شما عرضه داشتم برای من بیان نمایید».

فرشتگان که دارای چنان احاطه علمی نبودند در برابر این آزمایش فروماندند و در پاسخ بیان داشتند: «خدایا! تو از هر عیب و آلودگی پاک و منزّه هستی و ما علمی در این زمینه نداریم، مگر آن‌چه را که تو به ما آموخته‌ای. تو خود عالم و حکیم هستی». به عبارت دیگر، سؤال ما از جهل ما بوده است و ما از این استعداد و قدرت آدم علیه السلام که عامل امتیاز و برتری او بر ما می‌باشد، بی‌خبر بودیم؛ به حقیقت که او شایسته خلافت توست. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

فرمود: «ای آدم! آنها را از اسامی و اسرار این موجودات آگاه کن»؛ هنگامی که آنها را آگاه کرد. خداوند فرمود: «نگفتم من غیب آسمان‌ها و زمین را می‌دانم؟ و نیز می‌دانم آن‌چه را شما آشکار می‌کنید یا پنهان می‌داشتید؟

بیان اسمای الهی توسط حضرت آدم علیه السلام

وقتی فرشتگان اقرار به جهل خود نمودند، نوبت به آدم علیه السلام رسید، که در حضور فرشتگان اسماء موجودات و اسرار آنها را شرح دهد. خداوند خطاب به حضرت آدم علیه السلام فرمود: «ای آدم! آن اسامی را که به تو تعلیم دادم برای فرشتگان بازگوی».

حضرت آدم علیه السلام لب به سخن گشود و تمام اسامی را برای فرشتگان بیان فرمود.

هنگامی که آدم علیه السلام فرشتگان را از این اسماء آگاه ساخت، خداوند خطاب به ملائکه فرمود: «آیا به شما نگفتم که من غیب آسمان‌ها و زمین را می‌دانم؟ و آیا به شما نگفتم که من از آن‌چه که شما اظهار می‌کنید و یا کتمان می‌نمایید آگاهم؟!

در این‌جا فرشتگان در برابر معلومات وسیع انسان تسلیم شدند و برای آنها آشکار شد که انسان، لایق خلافت در روی زمین است. امّا در این‌که فرشتگان چه چیزی را پنهان می‌کردند، بین مفسّران اختلاف نظر وجود دارد:

پیام‌های آیه

چکیده

بازگوکن». حضرت آدم علیه السلام لب به سخن گشود و تمام اسامی را برای فرشتگان بیان فرمود.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

10- حضرت آدم علیه السلام در بهشت

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با سجده فرشتگان برای آدم علیه السلام ؛ سکونت آدم علیه السلام در بهشت؛ معنای لغزش حضرت آدم علیه السلام ؛ خروج آدم علیه السلام از بهشت؛ پیام‌های آیات 34- 36.

کلیدواژه‌ها) سجده، بهشت، ابلیس، شجره، عصیان، ترک اولی.

و هنگامی که به فرشتگان گفتیم: «برای آدم سجده و خضوع کنید»، همگی سجده کردند جز شیطان که سر باز زد و تکبر ورزید [و به خاطر نافرمانی و تکبر] از کافران شد.

سجده فرشتگان در برابر آدم علیه السلام

این آیه به فراز دیگری از داستان خلقت آدم علیه السلام اشاره دارد که خداوند به فرشتگان دستور داد به عنوان تعظیم در مقابل آدم علیه السلام سجده کنند. پس تمام

فرشتگان بعد از دستور خداوند به سجده رفتند مگر ابلیس ⁽¹⁾که سجده نکرد و از دستور خداوند سرپیچی نمود؛ ⁽²⁾لذا به خاطر استکباری که در وجود او بود، ⁽³⁾از کافران گشت.

امام سجاد علیه السلام در روایتی فرمودند:

« فأوّل ما عصی الله به الکِبر وهی معصیة إبلیس، حین أبی واستکبر وکان من الکافرین؛ ⁽⁴⁾نخستین چیزی که خداوند به وسیله آن معصیت گردید، کبر بود که همان معصیت إبلیس بود، زمانی که استکبار نمود و از سجده ابا کرد و از کافران گشت».

سجده فرشتگان دلیل برتری انسان نسبت به آنهاست؛ بدین معنا که انسان دارای یک ویژگی بود که فرشتگان فاقد آن بوده‌اند:

در آدم بود نوری از وجودش و گر نه کی مَلَک کردی سجودش

گرچه در آغاز به نظر می‌آید که مسئله سجده بر حضرت آدم علیه السلام بعد از آزمایش فرشتگان و تعلیم اسماء بوده است، ولی دقّت در آیات دیگر نشان می‌دهد که این موضوع بلافاصله پس از آفرینش انسان و تکامل خلقت او و قبل از آزمایش فرشتگان رخ داده است. ⁽¹⁾

در سوره حجر آمده است:

فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ ؛ ⁽²⁾

هنگامی که آفرینش آدم را نظام بخشیدم و از روح خودم در آن دمیدم، برای او سجده کنید.

دلیل دیگر این که اگر دستور سجده پس از روشن شدن مقام حضرت آدم علیه السلام بود، چندان افتخاری برای فرشتگان محسوب نمی‌شد؛ زیرا در آن هنگام مقام حضرت آدم علیه السلام برای همه آنها روشن شده بود.

برای روشن‌تر شدن تفسیر آیه باید به دو سؤال زیر پاسخ گفت:

در پاسخ باید گفت که: برای «سجده» دو معنا گفته شده است؛

نخست: سجده اصطلاحی و معروف که همان «عبادت» است؛

دوم: سجده به معنای تواضع؛ چنان‌که ممکن است در آیه شریف، سجده به معنای «تواضع» مراد باشد. ⁽³⁾

جواب: مسلّم است که سجده بر غیر خدا حرام است، ولی در جایی که به دستور خود خداوند باشد، مانعی ندارد؛ دیگر آن‌که مراد از سجده در این‌جا، سجده معروف نبوده است، بلکه به همان معنای تواضع است که در لغت هم به آن اشاره شد و در این صورت نیز حرام نیست.

پیام‌های آیه

و گفتیم ای آدم! تو با همسرت در بهشت سکونت کن، و از [نعمت‌های] آن گوارا هرچه می‌خواهید بخورید [اما] نزدیک این درخت نشوید که از ستمگران خواهید شد.

سکونت آدم علیه السلام در بهشت

بعد از آفرینش آدم و سجده فرشتگان و تعلیم أسماء به او، خداوند به حضرت

آدم علیه السلام دستور می‌دهد که با همسرش داخل بهشت شده، آن‌جا سکونت گزینند و از نعمت‌های آن استفاده کنند و هرچه بخواهند بخورند، ولی به این درخت نزدیک نشوند.

از آیات می‌توان دریافت که حضرت آدم علیه السلام برای زندگی در روی زمین آفریده شده بود، ولی در آغاز، خداوند او را در یکی از باغ‌های این جهان جای داد؛ محیطی که برای او هیچ ناراحتی وجود نداشت.

شاید علّت این امر، آن بوده است که حضرت آدم علیه السلام با زندگی کردن در زمین هیچ آشنایی نداشت و تحمّل زحمت‌های آن بدون مقدّمه، برای او مشکل بود و باید تعلیمات لازم را در آن باغ ببیند و بداند که زندگی در روی زمین همراه با تکالیف است. هم‌چنین بداند هر چند آزاد آفریده شده، ولی این آزادی، مطلق نیست و نیز چنان نیست که اگر لغزشی از او سرزد، درهای سعادت به روی او بسته است. ⁽¹⁾

دو پرسش مهم

نخست: این بهشت کدام بهشت بوده است؟

جواب: بهشت موعود نبوده است؛ زیرا:

در بعضی از آیات قرآن به عدم خروج بهشتیان از بهشت و خلود آنها اشاره شده است؛ آن‌جا که می‌فرماید:

لا یَمَسُّهُمْ فِیها نَصَبٌ وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ . ⁽³⁾

هیچ خستگی و تعبی در آن‌جا به آنها نمی‌رسد، و هیچ گاه از آن اخراج نمی‌شوند!

و در جای دیگر می‌فرماید:

یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنّاتٍ لَهُمْ فِیها نَعِیمٌ مُقِیمٌ . ⁽¹⁾

پروردگارشان آنها را به رحمتی از سوی خود، و رضایت (خویش)، و باغ‌هایی از بهشت بشارت می‌دهد که در آن، نعمت‌های جاودانه دارند.

«جنّة من جنّات الدّنیا یطلع فیها الشّمس والقمر ولوکان من جنّات الآخرة ما خرج منها أبدا؛ ⁽²⁾باغی از باغ‌های دنیا بوده است که خورشید و ماه در آن طلوع می‌کرده و اگر این بهشت آخرت بود، هرگز از آن خارج نمی‌گشت».

البته باید توجه داشت که این باغ در روی زمین نبوده، بلکه در کرات دیگر بوده است؛ زیرا از آیات قرآن استفاده می‌شود که در آن‌جا برای حضرت آدم علیه السلام گرسنگی و مشقات دیگر نبوده است. قرآن در این‌باره می‌فرماید:

إِنَّ لَکَ أَلاّ تَجُوعَ فِیها وَ لا تَعْری* وَ أَنَّکَ لا تَظْمَؤُا فِیها وَ لا تَضْحی . ⁽¹⁾

[امّا تو در بهشت راحت هستی! و مزیّتش] برای تو این است که در آن‌گرسنه و برهنه نخواهی شد و در آن تشنه نمی‌شوی، و حرارت آفتاب آزارت نمی‌دهد!

در حالی که زندگی در زمین همراه با مشکلات و گرسنگی و تشنگی است.

دوم: منظور از «شجره» در آیه چیست؟

مفسران احتمالات زیادی داده‌اند؛ بعضی آن را زندگی دنیا و زحمت‌های آن دانسته‌اند. ⁽²⁾

فیلسوف معروف «ملاصدرا»، آن را درخت طبیعت می‌داند ⁽³⁾و بعضی هم درخت حسد و بعضی دیگر بوته گندم دانسته‌اند. ⁽⁴⁾عده‌ای نیز به پیروی از «تورات» آن را به درخت علم و معرفت تفسیر کرده‌اند. ⁽⁵⁾در روایتی از علی علیه السلام نقل شده است که درخت کافور بوده است. ⁽⁶⁾البته باید توجه داشت که این درخت، خوراکی نبوده است؛ زیرا همان‌گونه که در سوره طه آمده است، گرسنگی و تشنگی در آن باغ برای آدم وجود نداشت.

پیام‌های آیه

پس شیطان موجب لغزش آنها شد و آنان را از آن‌چه در آن بودند (بهشت) خارج ساخت و [در این هنگام] به آنها گفتیم: همگی [به زمین] فرود آیید در حالی که بعضی دشمن دیگری خواهید بود و برای شما تا مدت معینی در زمین قرارگاه و وسیله بهره‌برداری است.

شیطان دشمن دیرینه انسان

در این‌جا حضرت آدم علیه السلام خود را در برابر فرمان الهی - درباره خودداری از

آن درخت ممنوع - دید، ولی شیطان که سوگند یاد کرده بود دست از گمراه کردن حضرت آدم علیه السلام و فرزندانش برندارد به وسوسه‌گری مشغول شد و حضرت آدم علیه السلام و حوّا را به لغزش‌انداخت و از آن‌چه در آن بودند (بهشت) بیرون کرد.

قرآن می‌فرماید: «به آنها دستور دادیم که به زمین فرود آیید، در حالی که دشمن یکدیگر خواهید بود (حضرت آدم علیه السلام و حوّا از یک‌سو و شیطان از سوی دیگر)» و به آنها فرمود: «برای شما تا مدّت معینی در روی زمین قرارگاه و وسیله بهره برداری است».

شیطان به حضرت آدم علیه السلام اطمینان داد که اگر از آن درخت بخورد او و همسرش، فرشتگانی خواهند شد که جاویدان در بهشت زندگی خواهند کرد؛ حتّی او قسم یاد کرد که من خیرخواه شما هستم: ⁽¹⁾

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّیْطانُ لِیُبْدِیَ لَهُما ما وُورِیَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاکُما رَبُّکُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاّ أَنْ تَکُونا مَلَکَیْنِ أَوْ تَکُونا مِنَ الْخالِدِینَ * وَ قاسَمَهُما إِنِّی لَکُما لَمِنَ النّاصِحِینَ . ⁽²⁾

سپس شیطان آن دو را وسوسه کرد تا آن‌چه را از اندامشان پنهان بود، آشکار سازد و گفت: «پروردگارتان شما را از این درخت نهی نکرده، مگر به خاطر این‌که [اگر از آن بخورید] فرشته خواهید شد یا جاودانه (در بهشت) خواهید ماند!» و برای آنها سوگند یاد کرد که من برای شما از خیرخواهانم.

سؤال: گناه حضرت آدم علیه السلام چگونه با عصمت سازگار است؟

چند پاسخ به این پرسش می‌توان داد:

نخست: گناه مطلق؛ گناهی است که از هر کس سر بزند گناه است، مانند شرک، کفر و...؛

دوّم: گناه نسبی؛ بدین معنا که گاه انجام بعضی از اعمال مباح برای بعضی از افراد شایسته نیست و آنها باید از آن چشم‌پوشی کنند و به کاری مهم‌تر بپردازند، در غیر این صورت ترک أولی کرده‌اند. آن‌چه حضرت آدم علیه السلام انجام داد گناه نسبی بود؛ یعنی حضرت آدم علیه السلام نیز سزاوار بود به آن درخت نزدیک نشود.

پیام‌های آیه

چکیده

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

11- بازگشت حضرت آدم علیه السلام به سوی خدا

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با توبه حضرت آدم علیه السلام ؛ معنای کلمات؛ معنای توبه الهی؛ پیام‌های آیات 37- 39.

کلیدواژه‌ها) آدم، هبوط، توّاب، کلمات، تکذیب.

سپس آدم از پروردگار خود کلماتی دریافت داشت [و با آنها توبه کرد] و خداوند توبه او را پذیرفت؛ خداوند توبه‌پذیر و مهربان است.

توبه حضرت آدم علیه السلام

بعد از خروج حضرت آدم علیه السلام از بهشت، او متوجه شد که به خود ستم کرده است؛ چنان‌که از آن محیط آرام بر اثر فریب شیطان بیرون رانده شد و در محیط مشقّت بار زمین قرار گرفت. حضرت آدم علیه السلام به فکر جبران خطای خویش افتاد و با تمام جان و دل متوجّه پروردگار شد و لطف الهی نیز در این موقع به یاری او شتافت؛ آن‌چنان که قرآن می‌فرماید:

«آدم از پروردگار خود کلماتی را دریافت کرد و با آن کلمات توبه نمود و خداوند نیز توبه او را پذیرفت؛ زیرا خداوند توبه‌پذیر و مهربان است». ⁽¹⁾

معنای توبه الهی

«توبه» در اصطلاح قرآن به معنای بازگشت از گناه است و این در صورتی است که به انسان گنه‌کار نسبت داده شود, ولی اگر توبه به خدا نسبت داده شود به معنای «بازگشت به رحمت» است؛ یعنی رحمتی که خداوند به خاطر ارتکاب گناه از انسان سلب کرده بود، پس از بازگشت انسان به اطاعت ازخدا، به او باز می‌گرداند. به عبارت دیگر، خداوند در حالت عصیانِ بندگان، گویی از آنها روی‌گردان می‌شود و هنگامی که خداوند به «توبه» توصیف می‌شود، مفهومش این است که نظر لطف و رحمت و محبتش را به بنده برمی‌گرداند.

پیرامون این آیه، پرسشی بدین‌گونه مطرح شده که:

کلماتی که خداوند به آدم علیه السلام القاء کرد چه بودند؟

در پاسخ به این پرسش سه احتمال داده شده است:

نخست: جملاتی بوده‌اند که در سوره اعراف به آن اشاره شده است:

قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ . ⁽²⁾

گفتند: «پروردگارا! ما به خویشتن ستم کردیم و اگر ما را نبخشی و بر ما رحم نکنی، از زیان‌کاران خواهیم بود!».

دوم: بعضی گفته‌اند منظور از کلمات این دعاها بوده‌اند:

اللهم لا إله إلاّ أنت سبحانک و بحمدک ربّ أنّی ظلمت نفسی، فاغفر لی، إنّک خیر الغافرین؛

اللهمّ لا إله إلاّ أنت سبحانک وبحمدک ربّ أنّی ظلمت نفسی فارحمنی، إنّک خیر الراحمین؛

اللهمّ لا إله إلاّ أنت سبحانک وبحمدک ربّ أنّی ظلمت نفسی، فتب علی إنّک أنت التوّاب الرّحیم.

سوم: مقصود از این کلمات، تعلیم اسماء بهترین مخلوقات، یعنی محمد صلی الله علیه و آله ، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام بوده که روایات متعددی در این‌باره از اهل بیت علیهم السلام وارد شده است. ⁽¹⁾البته با توجه به این‌که خداوند حضرت مسیح علیه السلام و تمام موجودات را به عنوان «کلمة‌الله» معرفی کرده است، بعید به نظر نمی‌رسد؛ ⁽²⁾آن‌جا که می‌فرماید:

قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً . ⁽³⁾

بگو: «اگر دریاها برای [نوشتن] کلمات پروردگارم مرکّب شود، دریاها پایان می‌گیرد، پیش از آن‌که کلمات پروردگارم پایان یابد، هر چند همانند آن (دریاها) را کمک آن قرار دهیم!»

و در جای دیگر می‌فرماید:

إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهاً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ . ⁽¹⁾

[به یاد آورید] هنگامی را که فرشتگان گفتند: «ای مریم! خداوند تو را به کلمه‌ای [وجود با عظمتی] از طرف خودش بشارت می‌دهد که نامش «مسیح، عیسی پسر مریم» است در حالی که در این جهان و جهان دیگر، صاحب شخصیّت خواهد بود و از مقرّبان [الهی] است.

پیام‌های آیه

گفتیم همگی از آن [به زمین] فرود آیید. هرگاه هدایتی از طرف من برای‌شما آمد کسانی که از آن پیروی کنند نه ترسی بر آنهاست و نه غمگین‌می‌شوند.

فرود حضرت آدم علیه السلام

هنگامی که خداوند توبه حضرت آدم علیه السلام را پذیرفت، به آدم علیه السلام و حوا و نسل آنها خطاب کرد که: «از این بهشت (باغ دنیایی) فرود آیید»؛ یعنی کاری را که حضرت آدم علیه السلام انجام داد، اثر تکلیفی (حرمت، حلّیّت، مباح، کراهت، استحباب) نداشت، اما اثر وضعی - که خروج از بهشت بود - از بین نرفت و بالأخره آنها از آن باغ خارج شدند. ⁽¹⁾

علّت و فلسفه تکرار

« اهبِطوا » شاید از این جهت باشد که حضرت آدم علیه السلام تصور نکند پس از توبه، «هبوط» او به زمین منتفی شده است و در بهشت خواهد ماند؛ یا از این جهت که از اول برای زندگی در زمین آفریده شده بود؛ یا به این دلیل که «هبوط» اثر وضعی عمل او بوده است و این اثر وضعی با توبه دگرگون نمی‌شود. ⁽²⁾

در ادامه آیه خداوند می‌فرماید: در آینده هدایت‌گرانی (پیامبران علیهم السلام ، امامان علیهم السلام ) برای هدایت فرزندان تو خواهند آمد. کسانی که از آنها (اولیاء علیهم السلام ) متابعت کنند، هیچ اندوه و هراسی در دنیا و آخرت نخواهند داشت. این‌که کلمه

« إهبطوا » به صورت جمع آمده است، در حالی که حضرت آدم علیه السلام و حوا دو نفر بیشتر نبودند، شاید به این دلیل باشد که هبوط حضرت آدم علیه السلام و حوا به زمین نتیجه‌اش این بود که فرزندان آنها نیز در زمین ساکن خواهند شد. ⁽³⁾

پیام‌های آیه

و کسانی که کافر شوند و آیات ما را تکذیب کنند، اهل دوزخ‌اند و همیشه در آن خواهند بود.

عاقبت تکذیب کنندگان

در آیه قبل روشن شد، کسانی که از هدایت‌گران پیروی کنند، هیچ ترس و حزنی ندارند. در این آیه شریفه نیز خداوند می‌فرماید: «کسانی که کفر ورزیده و آیات ما (انبیاء علیهم السلام ) را تکذیب کنند، یاران آتش جهنّم بوده و در آن جاودانه خواهند بود.» بنابراین ارتباط این آیه شریفه با آیه گذشته بسیار واضح و روشن است.

توجه به این نکته لازم است که تکذیب آیات الهی در اثر گناه و معصیت صورت می‌گیرد و به عبارت دیگر، نتیجه و عاقبت گناه، تکذیب آیات و نشانه‌های الهی است و نتیجه تکذیب هم خُلود در آتش دوزخ است.

پیام‌های آیه

چکیده

« اهبِطوا » شاید از این جهت باشد که حضرت آدم علیه السلام تصور نکند که بعد از توبه، «هبوط» او به زمین منتفی شده است و در بهشت خواهد ماند، یا از این جهت که حضرت آدم علیه السلام از اول برای زندگی در زمین آفریده شده بود، یا بدین سبب که «هبوط» اثر وضعی عمل او بوده است و این اثر وضعی با توبه دگرگون نمی‌شود.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

12- دستورات خداوند به بنی اسرائیل (1)

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با عهد و پیمان‌های خداوند با یهودیان؛ علت نام‌گذاری یهودیان به بنی‌اسرائیل؛ صفت سودپرستی یهودیان؛ پیام‌های آیات 40- 42.

کلیدواژه‌ها) پیمان، بنی‌اسرائیل، مصدق، کتمان، فرعون.

ای فرزندان اسرائیل! نعمت‌هایی را که به شما ارزانی داشتیم به خاطر بیاورید، و به پیمانی که با من بسته‌اید وفا کنید تا من به پیمان شما وفا کنم [و در راه انجام وظیفه و عمل به پیمان‌ها] تنها از من بترسید.

عهد و پیمان های خداوند با بنی اسرائیل

در درس‌های گذشته با داستان خلافت حضرت آدم علیه السلام در زمین و خارج شدن او از بهشت و هم‌چنین توبه وی آشنا شدیم و از این داستان یک اصل اساسی روشن شد که در این جهان همیشه دو نیروی مخالف (حق و باطل) در برابر هم قرار دارند؛ آن کس که تابع شیطان شود و راه باطل را انتخاب کند, سرانجامش

دور شدن از بهشت و سعادت و گرفتاری در رنج و درد است و آنها که فرمان پروردگار را بدون اعتنا به وسوسه‌های شیطان ادامه دهند، آسوده از درد و رنج خواهند زیست. ⁽¹⁾

از این آیه تا حدود شصت آیه بعد، موضوع سخن تغییر کرده و خداوند خطاب به یهودیان زمان پیامبر صلی الله علیه و آله نعمت‌هایی را که به آنها داده، متذکّر شده و از آنها می‌خواهد که به یاد این نعمت‌ها بوده و میثاق‌هایی را که با خدا بسته‌اند فراموش نکنند. ⁽²⁾

از آن‌جایی که داستان نجات بنی‌اسرائیل از چنگال فرعون و خلافت آنها در زمین و سپس فراموش کردن پیمان الهی و گرفتار شدن آنها در رنج و بدبختی، شباهت زیادی به داستان حضرت آدم علیه السلام دارد، خداوند در آیات مورد بحث و آیات بعد، فرازهای مختلفی از زندگی بنی‌اسرائیل و سرنوشت آنها را بیان می‌کند. ⁽³⁾

در این آیه شریف، خداوند متعال برای بنی‌اسرائیل، سه دستور مهم و اساسی را بیان می‌کند:

نخست: نعمت‌هایی را که به شما داده‌ام، یاد نمایید؛

دوم: به عهد و پیمان من وفا کنید که اگر به عهد و پیمان من عمل نمودید، من نیز به عهد و پیمان شما وفادار خواهم بود؛

سوم: فقط از من بترسید.

جمله «تنها از من بترسید» تأکیدی بر این است که در راه وفای به عهد الهی

و اطاعت از فرمان او، از هیچ‌کس نباید بیم داشت. این انحصار از مقدم شدن کلمه «ایای» بر«فارهبون» فهمیده می‌شود.

به این نکته باید توجه داشت که یاد نعمت‌های خداوند، انسان را به معرفت او دعوت می‌کند و حس شکرگزاری را در انسان برمی‌انگیزد. سپس توجه به این نکته که این نعمت‌ها بدون قید و شرط نیستند و در کنار آن خداوند از انسان عهد و پیمانی گرفته و انسان را متوجه تکالیف و مسئولیت‌هایش می‌کند و نترسیدن از هیچ‌کس و هیچ مقامی در راه انجام وظیفه، سبب می‌شود که انسان همه موانع را در این راه از پیش پای خود برداشته و به عهدهایش وفا کند. ⁽¹⁾

عهد و پیمان‌هایی که خداوند با بنی‌اسرائیل بسته است، در سوره بقره, آیات 83 و84 و هم‌چنین در سوره مائده, آیه 12 مطرح شده‌اند.

وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللّهَ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً وَ ذِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینِ وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً وَ أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ ثُمَّ تَوَلَّیْتُمْ إِلاّ قَلِیلاً مِنْکُمْ وَ أَنْتُمْ مُعْرِضُونَ ؛ ⁽²⁾

[به یاد آورید] زمانی را که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید و به مردم نیک بگویید، نماز را برپا دارید و زکات بدهید. سپس [با این‌که پیمان بسته بودید] همه شما - جز عده کمی - سرپیچی کردید و [از وفای به پیمان خود] روی‌گردان شدید.

(به یاد آورید) زمانی را که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که:

وَ إِذْ أَخَذْنا مِیثاقَکُمْ لا تَسْفِکُونَ دِماءَکُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ . ⁽¹⁾

و هنگامی را که از شما پیمان گرفتیم که خون یکدیگر را نریزید و یکدیگر را از سرزمین خود، بیرون نکنید. سپس شما اقرار کردید [و بر این پیمان] گواه بودید.

وَ لَقَدْ أَخَذَ اللّهُ مِیثاقَ بَنِی إِسْرائِیلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیباً وَ قالَ اللّهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلِی وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبِیلِ . ⁽²⁾

خدا از بنی‌اسرائیل پیمان گرفت. و از آنها، دوازده نقیب [سرپرست] برانگیختیم. و خداوند [به آنها] گفت: «من با شما هستم! اگر نماز را برپا دارید و

زکات را بپردازید و به رسولان من ایمان بیاورید و آنها را یاری کنید و به خدا قرض‌الحسنه بدهید [در راه او، به نیازمندان کمک کنید]، گناهان شما را می‌پوشانم [می‌بخشم] و شما را در باغ‌هایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است، وارد می‌کنم. اما هرکس از شما بعد از این کافر شود، از راه راست منحرف گردیده است.

چرا به یهودیان «بنی‌اسرائیل» می‌گویند؟

«اسرائیل» یکی از نام‌های یعقوب علیه السلام (پدر یوسف علیه السلام ) است. درباره نام‌گذاری یعقوب علیه السلام به این نام، مورخان غیر مسلمان مطالبی گفته‌اند که با خرافات آمیخته است، ⁽¹⁾ولی مرحوم طبرسی در مجمع البیان, در این‌باره می‌گوید:

اسرائیل همان یعقوب علیه السلام فرزند اسحاق علیه السلام پسر ابراهیم علیه السلام است و «إسر» به معنای «عبد» و «ئیل» به معنای «الله» است و این کلمه مجموعاً معنای «عبدالله» را می‌دهد. ⁽²⁾

پیام‌های آیه

و به آن‌چه نازل کرده‌ام (قرآن) ایمان بیاورید که نشانه‌های آن با آن‌چه در کتاب‌های شما است کاملاً مطابقت دارد و نخستین کافر به آن نباشید و آیات مرا به بهای ناچیزی نفروشید [به خاطر درآمدی مختصر، نشانه‌های قرآن و پیامبر اسلام را که در کتب شما موجود است پنهان نکنید] و تنها از من [ومخالفت دستور من] بترسید [نه از مردم].

شأن نزول

درباره این آیه شریفه مفسران شأن نزولی را نقل کرده‌اند که: علمای یهود از قبیل کعب ابن اشرف و...، در هر سال مجالس مهمانی با شکوهی را برگزار می‌کردند و اگر اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله را - که در «تورات» آمده بود - برای مردم یهود می‌گفتند، دیگر این مجالس را از دست می‌دادند؛ لذا برای این‌که این منافع مادی را از دست ندهند، اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله را که در تورات آمده بود، کتمان می‌کردند.

به خاطر این کار, آیه شریفه نازل شد و فرمود: «ای علمای یهود! اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله را به بهایی ناچیز نفروشید و آنها را برای مردم بیان کنید». ⁽¹⁾

چهار دستور دیگر به بنی‌اسرائیل

در این آیه شریفه نیز خداوند دستوراتی را به قوم بنی‌اسرائیل و علمای آنها داده است که عبارتند از:

چهارم: به قرآن که مصدّق تورات است، ایمان بیاورید؛

پنجم: در ردیف اول کافران قرار نگیرید:

اگر مشرکان و بت‌پرستان کافر شوند، زیاد عجیب نیست، ولی انکار و کفر شما عجیب است؛ زیرا شما هم از مشرکان با اطلاع‌تر بوده و هم اهل کتاب هستید و در کتاب‌های آسمانی شما درباره ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله بشارت‌هایی داده شده است؛

ششم: آیات (نشانه‌های) مرا به بهایی ناچیز نفروشید؛

هفتم: فقط از من بترسید و جانب تقوا را رعایت نمایید.

یهودیان، آیات خدا را به بهای اندکی می‌فروختند و به جهت این منافع اندک همه چیز را به فراموشی می‌سپردند. کسانی هم که تا آن روز از منتظران قیام پیامبر صلی الله علیه و آله بودند، هنگامی که منافع خود را در خطر دیدند، این بشارت‌ها را انکار کرده و آیات تورات را تحریف نمودند؛ زیرا در صورت آشنایی مردم با حقیقت، ریاست آنها از بین می‌رفت.

پیام‌های آیه

و حق را با باطل نیامیزید و حقیقت را با آن‌که می‌دانید کتمان نکنید.

دو دستور دیگر

در ادامه دستوراتی که خداوند به قوم بنی‌اسرائیل (به‌خصوص علما و دانشمندان) داده بود، در این آیه شریفه نیز دستورات دیگری را خطاب به آنها بیان می‌فرماید:

هشتم: حق را با باطل نپوشانید؛

قوم بنی‌اسرائیل حق را به وسیله باطل می‌پوشاندند تا مبادا منافع خود را از دست بدهند؛ لذا قرآن خطاب به آنان کرده و آنها را از این کار منع می‌نماید.

نهم: حق را کتمان نکنید؛ قرآن می‌فرماید: حق را باید برای مردم بیان کنید، اگر چه گفتن حق به ضرر و زیان شما باشد. و این کتمان حق، زمانی بدتر است که انسان حقیقت را نیز بداند؛ لذا خداوند در پایان آیه می‌فرماید: شما واقعیت را می‌دانید، ولی آن را کتمان می‌نمایید؛ یعنی قوم بنی‌اسرائیل در حالی که حق را می‌دانستند آن را کتمان می‌کردند.

پیام‌های آیه

چکیده

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

13- دستورات خداوند به بنی اسرائیل (2)

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با دستورات دیگر خداوند به بنی‌اسرائیل؛ دعوت عملی مردم؛ استعانت از نماز و روزه در مشکلات؛ پیام‌های آیات 43 - 46.

کلیدواژه‌ها) صلوة، صبر، رکوع، تعقّل، ظنّ، خشوع.

و نماز را به پا دارید و زکات را اداکنید و همواره با رکوع‌کنندگان رکوع نمایید [و نماز را با جماعت بگذارید].

نماز و زکات

در این آیه شریفه نیز سه دستور خطاب به بنی‌اسرائیل بیان شده است:

دهم: نماز را اقامه کنید؛ یعنی آن را با آداب و شرایط خاص خود به جای آورید و نماز را در جامعه زنده نگاه دارید و هم خود و هم دیگران را به ادای نماز فرابخوانید.

بعضی از مفسران گفته‌اند: تعبیر به «أقیموا» اشاره به این مطلب است که نباید نماز تنها أوراد و أذکار باشد، بلکه آن را به طور کامل بپادارید که مهم‌ترین آن

توجه قلبی و تأثیر نماز در روح و قلب انسان است. ⁽¹⁾

یازدهم: زکات را پرداخت کنید: یعنی با مردم و جامعه خود ارتباط داشته باشید، فقیران و مساکین را فراموش نکنید و آنها را یاری نمایید؛ پرداخت زکات نوعی ارتباط با بینوایان و پیوند فرد با جامعه انسانی است که این امر باعث آبادانی شهرها و رفع فقر از جامعه انسانی خواهد شد.

دوازدهم: همراه با راکعان رکوع کنید؛

در این‌جا ممکن است سؤالی به ذهن انسان بیاید و آن این‌که نماز خود دارای رکوع است، پس چرا امر به رکوع را در ذیل آیه آورده است؟ تعبیر یاد شده شاید اشاره به این نکته باشد که نماز یهودیان رکوع نداشته و نمازِ مسلمانان است که یکی از ارکانِ آن رکوع است. به همین دلیل آنها را به نمازی مانند نماز مسلمانان دعوت کرده است. ⁽²⁾

پیام‌های آیه

آیا مردم را به نیکی [و ایمان به پیامبری که صفات او آشکار در تورات آمده] دعوت می‌کنید؟ اما خودتان را فراموش می‌نمایید؟ با این‌که شما خودتان کتاب [آسمانی] را می‌خوانید، آیا هیچ فکر نمی‌کنید؟

فراموشی خود

مرحوم طبرسی پیرامون این آیه می‌نویسد: «دانشمندان یهود پیش از بعثت، مردم را به ایمان به او دعوت می‌کردند، ولی هنگام ظهور پیامبر صلی الله علیه و آله خودشان از ایمان آوردن به او خودداری نموده و حتی به بعضی از بستگان خود توصیه می‌کردند که به ایمان خود باقی باشند. آیه شریفه نازل شد و آنها را مورد مذمت قرار داد و خطاب به آنها فرمود: «ای علمای یهود! آیا مردم را به ایمان آوردن به پیامبر صلی الله علیه و آله امر می‌کنید، ولی خودتان را فراموش کرده‌اید؟» یعنی چرا خودتان به آن حضرت صلی الله علیه و آله ایمان نمی‌آورید، در حالی که شما «تورات» را تلاوت نموده و با نشانه‌ها و اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله در تورات آشنا هستید، آیا تعقّل و تدبر نمی‌کنید». ⁽¹⁾

در این آیه، خداوند از عملکرد بزرگان قوم بنی‌اسرائیل انتقاد نمود؛ با این خطاب که چرا مردم را به انجام کارهای نیک مانند اطاعت از خدا و عدم ارتکاب گناه دعوت نموده، ولی خود، اطاعت الهی را انجام نمی‌دهید و مرتکب انواع گناهان (کتمان حق، تحریف آیات الهی، فساد اخلاقی و...) می‌شوید؟

دعوت مردم با عمل

یکی از برنامه‌های اساسی علما و دعوت‌کنندگان به سوی حق تبلیغ با عمل است؛ همان‌گونه که امام صادق علیه السلام فرمودند:

«کونوا دعاة النّاس بغیر السنتکم ؛ مردم را با عمل خود به نیکی‌ها دعوت کنید، نه با زبان خود». ⁽¹⁾

سعدیا گر چه سخن گو و مصالح دانی ز عمل کار برآید به سخن دانی نیست

تأثیر عمیق «دعوت عملی» از آن جهت است که وقتی شنونده بداند که گوینده از دل سخن می‌گوید و به گفته خود ایمان دارد، گوش جان خود را به روی سخنان او می‌گشاید و آن‌گاه که سخن از دل برآید بر دل هم خواهد نشست. ⁽²⁾

بزرگی سراسر به گفتار نیست دو صد گفته، چون نیم‌کردار نیست

در روایت آمده است: یکی از کسانی که در روز قیامت عذابش از همه شدیدتر است کسی است که به عدالت سخن گوید، ولی خود به غیر آن عمل کند. ⁽³⁾

نکته مهم این‌که، اگر چه این آیه در مورد یهودیان و علمای آنها نازل شده است، اما مفهوم آیه عام است و شامل همه علما (حتی علمای اسلام) می‌شود.

عالمی را که گفتار باشد و بس هر چه گوید نگیرد اندر کس

عالم آنکس بود که بد نکند نه بگوید به خلق و خود نکند

پیام‌های آیه

از صبر و نماز یاری جویید [و با استقامت و کنترل هوس‌های درونی و توجه به پروردگار نیرو بگیرید] و این کار جز برای خاشعان، گَران است.

کمک از نماز و صبر

در ادامه دستورات خداوند به بنی‌اسرائیل، دو فرمان دیگر نیز از جانب خدا صادر شده است:

سیزدهم: در مشکلات از «نماز» کمک بگیرید؛

چهاردهم: در مشکلات از «صبر» کمک بگیرید؛

این‌که مخاطب آیه مسلمانان یا اهل کتاب هستند، میان مفسران اختلاف نظر وجود دارد. جبّایی که یکی از مفسران است، نظر اول را پذیرفته، ولی عده‌ای دیگر، مخاطب آیه را اهل کتاب دانسته‌اند؛ اما نظر مرحوم طبرسی این است که مخاطب آیه، عام بوده و هر دو گروه را شامل می‌شود. ⁽¹⁾

قرآن برای پیروزی انسان بر امیال و خواسته‌های نفسانی خود می‌فرماید: ای علمای یهود! در پیروزی بر مشکلات، از نماز و صبر کمک بگیرید تا بتوانید بر هواهای نفسانی خود غلبه پیدا کنید.

در این‌که مراد از «صبر» در آیه چیست، سه احتمال وجود دارد:

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است:

هنگامی که با غمی از غم‌های دنیا روبه‌رو می‌شوید، وضو گرفته، به مسجدبروید و نماز بخوانید و دعا کنید؛ زیرا خداوند دستور داده است: وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ . ⁽¹⁾

در احادیث اسلامی نیز می‌خوانیم:

کان علی علیه السلام

إذا أهاله أمر فزع، قام إلی الصلاة، ثم تلی هذه الآیة: وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ .. ⁽²⁾

این دستور، موضوعی شگفت نیست؛ زیرا انسان هنگام مقابله با حوادث سخت، نیاز به تکیه‌گاهی دارد که نامحدود و بی‌انتها باشد. نماز او را با چنین مبدئی پیوند می‌دهد که با اتکای به آن می‌تواند روحیه‌ای مطمئن و آرام داشته و مشکلات را در هم بشکند.

در پایان آیه خداوند می‌فرماید: نماز فقط برخاشعان سنگین نیست، ولی کسانی که خشوع ندارند و وجودشان را کِبر و غرور گرفته است، نماز خواندن برای آنها مشکل و سخت است.

پیام‌های آیه

آنها که ایمان دارند خدای خود را ملاقات می‌کنند و به سوی او باز می‌گردند.

صفات خاشعان

«ظن» گاهی به معنای گمان است و گاهی نیز به معنای یقین می‌آید. در مقاییس اللّغة آمده است: «الظنّ یدل علی معنیین مختلفین، یقین و شک.» ⁽¹⁾هم‌چنین در مصباح المنیر ⁽²⁾می‌خوانیم: «الظنّ من باب «قتل» و هو خلاف الیقین و قد یستعمل بمعنی الیقین».

کلمه «ظن» در این آیه شریفه به معنای یقین است. البته آیه با «ظنِ‌ّ» به معنای نخست نیز سازگار بوده و در حقیقت نوعی تأکید و مبالغه است بدین‌معنا که حتی اگر انسان به آن دادگاه الهی ایمان نداشته باشد، گمان به آن نیز کافی است که انسان را از هرگونه خلافی باز دارد. ⁽³⁾

در این آیه شریف، خداوند دو صفت را برای افراد خاشع بیان فرموده است:

مراد از «لقاءالله» حضور در صحنه قیامت است؛ البته مراد از این ملاقات، حسّی نیست، بلکه منظور مشاهده آثار و جزا و پاداش و نعمت‌های الهی است یا مقصود شهود باطنی و قلبی می‌باشد؛ یعنی با چشم دل و حقیقی خدا را دیدن؛ همان طور که از حضرت علی علیه السلام روایت شده که فرمودند: «چیزی که نمی‌بینم پرستش نمی‌کنم». سپس فرمود: «چشم‌های ظاهری او را مشاهده نمی‌کنند، ولی

دل‌ها با حقیقت ایمان، او را درک می‌کنند». ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

چکیده

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

14- دستورات خداوند به بنی اسرائیل (3)

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با خیال‌های باطل یهود؛ بعضی از ویژگی‌های روز قیامت؛ مفهوم واقعی شفاعت؛ پیام‌های آیات 47-50.

کلیدواژه‌ها) نعمت، قیامت، شفاعت، غرامت، بدل، جزاء.

ای بنی‌اسرائیل! نعمت‌هایی را که به شما ارزانی داشتیم به خاطر بیاورید که من شما را بر جهانیان برتری بخشیدم.

یکی دیگر از دستورات خداوند به بنی‌اسرائیل عبارت است از:

پانزدهم: به یاد نعمت‌های من باشید:

خداوند در این آیه شریفه - مانند آیه 40 همین سوره - خطاب به بنی‌اسرائیل می‌فرماید: «ای بنی‌اسرائیل! به یاد آورید نعمت‌هایی را که به شما دادم (از هدایت گرفته تا نجات از فرعون) و به یاد آورید که من شما را بر تمام ملت‌ها برتری و فضیلت دادم.

یادآوری نعمت‌های الهی باعث می‌شود که انسان شکر آن نعمت‌ها را انجام

دهد و کفران نعمت نکند.

شکر نعمت نعمتت افزون کند کفر نعمت از کَفَت بیرون کند

بنی اسرائیل، نژاد برتر

سخن از برتری بنی‌اسرائیل بر اقوام دیگر, سه بار در قرآن آمده است (بقره، آیه 47 و122؛ جاثیه، آیه 16)؛ زیرا خداوند نعمت‌های فراوانی در اختیار آنها قرار داد، به آنان نعمت نبوت داد، از فرعون نجاتشان بخشید، از رود نیل آنان را عبور داد و در بیابان «تیه» غذاهای نیکو به آنان ارزانی داشت.

مسئله‌ای که در این‌جا به ذهن خطور می‌کند این است که اگر قوم بنی‌اسرائیل و یهود بهترین مردم و امّت‌ها بوده‌اند، پس ادعای آنها که امروزه قوم یهود را به عنوان نژاد برتر مطرح می‌سازند، صحیح است! پاسخ این سؤال کاملاً روشن است؛ زیرا از دیدگاه قرآن، ملت اسلام و مسلمان‌ها بهترین امت‌ها هستند؛ خداوند در سوره مبارکه آل‌عمران می‌فرماید:

کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتابِ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ . ⁽¹⁾

شما بهترین امتی بودید که به سود انسان‌ها آفریده شده‌اند [چه این‌که] امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب، [به چنین برنامه و آیین درخشانی] ایمان آورند، برای آنها بهتر است! [ولی تنها] عده کمی از آنها با ایمانند و بیشتر آنها فاسق‌اند [و خارج از اطاعت پروردگار].

از تفسیر این دو آیه در کنار هم می‌توان دریافت که، قوم بنی‌اسرائیل در زمان خودشان قوم، نه برتر بوده‌اند این‌که بنی‌اسرائیل بر تمام اقوام، حتی مسلمان‌ها برتری داشته باشند. از روایاتی که درباره حضرت مریم علیها السلام و حضرت زهرا علیها السلام وارد شده است، نیز این نکته به خوبی روشن می‌شود؛ چنان‌که امام صادق علیه السلام و

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: حضرت مریم علیها السلام بهترین زنان عالم در زمان خود بوده است، اما حضرت زهرا علیها السلام سیده زنان عالم تا روز قیامت است.

پیام‌های آیه

و از آن روز بترسید که کسی جای دیگری مجازات نمی‌شود و نه شفاعت پذیرفته می‌شود و نه غرامت و بدل قبول خواهد شد و نه یاری می‌شوند.

خیال های باطل یهود

در این آیه شریفه بعد از آن‌که خداوند بعضی از نعمت‌های خود را - که به بنی‌اسرائیل داده بود - بیان فرمود، خطاب به آنها می‌فرماید:

شانزدهم: بترسید از روزی که:

این آیه، خط بطلانی بر خیال‌های باطل یهود می‌کشد؛ زیرا آنها معتقد بودند که چون نیاکان و اجدادشان از پیامبران خدا بودند، آنها را شفاعت می‌کنند یا می‌توانند برای گناهان خود فدیه یا بَدَل تهیه نمایند؛ همان‌گونه که در این جهان متوسّل به رشوه می‌شدند. ⁽¹⁾

شفاعت و قرآن

کلمه «شفاعت» از ریشه «شفع» به معنای جفت گرفته شده و سپس به ضمیمه شدن فرد برتر برای کمک به فرد ضعیف‌تر، اطلاق گردیده است. این واژه در عرف و شرع به دو معنای متفاوت اطلاق می‌شود:

نخست: شخص شفیع از موقعیت و نفوذ خود استفاده کرده و نظر شخص صاحب قدرتی را در مورد مجازات زیر دستان خود با استفاده عوض کند.

دوّم: ایجاد دگرگونی در شفاعت شونده؛ یعنی این شخص موجباتی را فراهم می‌کند که از وضعیت نامطلوب بیرون آمده و به وسیله ارتباط با «شفیع»، خود را در وضع مطلوبی قرار می‌دهد تا شایسته بخشودگی شود. ایمان به این نوع از

شفاعت در واقع یک مکتب عالی و تربیتی و نیز وسیله اصلاح افراد گناه‌کار است. این نوع از شفاعت، در عالم تکوین نیز وجود دارد؛ بدین‌معنا که نیروهای قوی‌تر جهان به نیروهای ضعیف‌تر ضمیمه شده و آنها را در مسیر هدف‌های سازنده به پیش می‌برند. آفتاب می‌تابد و باران می‌بارد و بذرها را در دل زمین آماده می‌سازد تا استعدادهای درونی خود را به کار گیرند و بذر از دل خاک سر برآورد و... . ⁽¹⁾

تمام ایرادهایی که به مسئله شفاعت شده است، مربوط به معنای نخست می‌باشد.

«شفاعت» از جمله مسائل مهم این آیه شریفه است که مورد بحث قرار گرفته و عده‌ای از مسلمانان منکر آن شده و عده‌ای نیز آن را پذیرفته‌اند. ظاهر آیه این است که شفاعتی در روز قیامت وجود ندارد؛ اما از آیات دیگر مانند, آیة الکرسی و... می‌توان دریافت که در روز قیامت، شفاعت وجود دارد. از جمع بین آیات شفاعت این نکته به‌دست می‌آید که در روز رستاخیز هیچ‌کس حق شفاعت ندارد، مگر آن‌که خداوند - تبارک و تعالی - اجازه داده باشد. پس این آیه شریف، شفاعت را به‌طور مطلق نفی نمی‌کند، بلکه شفاعت بدون اذن خدا را نفی می‌کند. ⁽²⁾

پیام‌های آیه

و [نیز به خاطر بیاورید] آن زمان که شما را از چنگال فرعونیان رهایی بخشیدیم که همواره شما را به شدیدترین وجهی آزار می‌دادند؛ پسران شما را سر می‌بریدند و زنان شما را [برای کنیزی] زنده نگه می‌داشتند و در این، آزمایش سختی از سوی پروردگار برای شما بود.

نجات از چنگال فرعونیان

«یسومونکم» در اصل به معنای «جست‌وجوی چیزی» است و به معنای تحمیل کار بر دیگران نیز آمده است. ⁽⁴⁾این تعبیر حاکی از آن است که فرعونیان بدترین شکنجه‌ها را به بنی‌اسرائیل تحمیل می‌کردند.

بنی‌اسرائیل در مصر، قومی بیگانه بودند و پس از آمدن حضرت یوسف علیه السلام به مصر، به وجود آمده بودند؛ [لذا قبطی‌ها که ساکنان اصلی مصر بودند همیشه به آنها با دیده حقارت نگریسته و از آنها بیگاری می‌کشیدند و کارهای سخت را به دوش آنها می‌انداختند. چون قوم بنی‌اسرائیل خود را نژاد برتر می‌دانست، فرعون از قدرت گرفتن آنها در هراس بود و لذا برای از بین بردن آنها و نابودی نسل آنها دستور داده بود تمام نوزادهای بنی‌اسرائیل تحت کنترل شدید باشند و پسران آنها را می‌کشت و دختران آنها را باقی می‌گذاشت تا به عنوان خدمت‌کار برای قبطیان کار کنند]. ⁽¹⁾

در آیات قبل، خداوند خطاب به بنی‌اسرائیل فرمود: «نعمت‌های مرا به یاد آورید». در این آیه شریفه و آیات بعد، خداوند متعال نعمت‌هایی را که در اختیار قوم بنی‌اسرائیل قرار داده، برای آنها بازگو نموده و می‌فرماید: «به یاد آورید آن زمانی که شما را از دست فرعونیان نجات دادم؛ کسانی که شما را مورد بدترین شکنجه‌ها قرار می‌دادند, فرزندان پسر شما را ذبح می‌کردند، ولی دختران و زنان شما را باقی می‌گذاشتند و این آزمایشی بزرگ از سوی پروردگارتان بود».

آنها با چشم خود می‌دیدند که پسران بی‌گناهشان را سربریده و دختران را به کنیزی می‌برند و خود نیز تحت شکنجه بودند؛ چنان‌که در سوره ابراهیم به آن اشاره شده است:

وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ أَنْجاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَ یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ وَ فِی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِیمٌ . ⁽²⁾

و [به خاطر بیاور] هنگامی را که موسی به قومش گفت: «نعمت خدا را بر خود به یاد داشته باشید، زمانی که شما را از [چنگال] آل فرعون رهایی بخشید! همان‌ها که شما را به بدترین وجهی عذاب می‌کردند: پسرانتان را سر می‌بریدند و زنانتان را [برای خدمت‌کاری] زنده می‌گذاشتند و در این، آزمایش بزرگی از سوی پروردگارتان برای شما بود!

در مورد واژه «بَلاءٌ» مفسّران احتمالات دیگری نیز بیان کرده‌اند:

پیام‌های آیه

و [به خاطر آورید] هنگامی که دریا را برای شما شکافتیم و شما را نجات دادیم و فرعونیان را غرق ساختیم و شما تماشا می‌کردید.

غرق شدن آل فرعون

خداوند، داستان نجات بنی‌اسرائیل و غرق شدن فرعون را در سوره‌های مختلف بیان نموده است ⁽¹⁾تا مسلمانان از آن درس عبرت بیاموزند. در این آیه شریفه نیز خداوند، نعمت‌های دیگری را که به بنی‌اسرائیل عطا کرده است، بیان می‌فرماید:

در روایات آمده است: زمانی که حضرت موسی علیه السلام با قوم خود به نیل

رسیدند، خداوند دریا را برای آنها شکافت و آنها به راحتی از رود نیل گذشتند؛ اما زمانی که فرعون و لشکریانش در رود نیل قرار گرفتند، خداوند دریا را به یکدیگر پیوند داد و آنان را غرق نمود و قوم بنی‌اسرائیل را از دست آنها نجات داد.

نکته قابل توجه در آیه شریفه این است که خداوند پس از بیان نعمت‌ها می‌فرماید: «ای قوم بنی‌اسرائیل! شما غرق شدن فرعون را با چشم خود می‌دیدید».

آن گذشت از نیل با یاران چو برق وین به خواری گشت در رودابه غرق

ناظران بینند با چشم شهود کان کجا رفت، این کجا ماند از جُحود

پیام‌های آیه

چکیده

در واقع یک مکتب عالی و تربیتی و وسیله اصلاح افراد گناه‌کار است.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

15- توبه بزرگ

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با بزرگ‌ترین انحراف بنی‌اسرائیل؛ معنای فرقان؛ توبه بی‌سابقه بنی‌اسرائیل؛ پیام‌های آیات 51 - 54.

کلیدواژه‌ها) عجل، شرک، عفو، تورات، فرقان، توبه.

و [به خاطر آورید] هنگامی را که با موسی چهل شب وعده گذاردیم ([و او به میعادگاه برای گرفتن فرمان‌های الهی آمد] سپس شما گوساله را [معبود خود] انتخاب نمودید, در حالی که با این کار [به خود] ستم کردید.

بزرگ ترین انحراف (گوساله پرستی)

بعد از هلاکت فرعونیان و نجات بنی‌اسرائیل، وقت آن رسیده بود تا موسی علیه السلام شریعت خود را ابلاغ نماید. برای این منظور خداوند با موسی علیه السلام وعده گذاشت تا چهل شبانه‌روز از قوم خود جدا شود و برای مناجات به کوه «طور» برود. در این مدت شخصی به‌نام «سامری» مجسمه‌ای از طلا ساخت و به عنوان خدا به مردم معرفی کرد. ⁽¹⁾

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُکُمْ وَ إِلهُ مُوسی فَنَسِیَ ؛ ⁽¹⁾

و برای آنان مجسّمه گوساله‌ای که صدایی همچون صدای گوساله [واقعی] داشت پدید آورد و [به یکدیگر] گفتند: «این خدای شما و خدای موسی است!» و او فراموش کرد [پیمانی را که با خدا بسته بود]!

بدین ترتیب، قوم بنی‌اسرائیل از اصل توحید منحرف شده و به شرک و گوساله‌پرستی روی آوردند.

البته در ابتدا موسی علیه السلام مأمور گردید برای گرفتن الواح (تورات) سی شب در کوه طور به مناجات بپردازد، ولی خداوند برای آزمایش مردم، ده شب به شب‌های گذشته اضافه فرمود.

وَ واعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَةً وَ قالَ مُوسی لِأَخِیهِ هارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ . ⁽²⁾

و ما با موسی، سی شب وعده گذاشتیم، سپس آن را با ده شب [دیگر] تکمیل نمودیم؛ به این ترتیب، میعاد پروردگارش [با او]، چهل شب تمام شد. و موسی به برادرش هارون گفت: «جانشین من در میان قومم باش. و [آنها] را اصلاح کن! و از روش مفسدان، پیروی نکن!

اکثریت بنی‌اسرائیل به سامری پیوستند و هارون علیه السلام هر چه سعی کرد آنها را از این انحراف بزرگ بازگرداند، موفق نشد و کار به جایی رسید که حتّی خواستند خود هارون را بکشند. ⁽³⁾

وقتی حضرت موسی علیه السلام برگشت، دید قوم او گوساله‌پرست شده‌اند؛ او بسیار

ناراحت شد و از برادرش هارون علیه السلام سؤال کرد: این چه وضعی است؟ حضرت هارون علیه السلام جواب داد: «من به آنها گفتم، ولی گوش ندادند و حتی مرا تهدید به قتل کرده و به راه خود ادامه دادند».

از آنجایی که پرستش غیرخدا شرک است، خداوند در پایان آیه، گوساله‌پرستی را نوعی ظلم دانسته و به بنی‌اسرائیل خطاب می‌فرماید: «شما با این کار به خود ظلم کردید».

پیام‌های آیه

سپس شما را بعد از آن بخشیدیم، شاید شکر این نعمت را به جا آورید.

عفو الهی

اگر بنی‌اسرائیل در غیبت حضرت موسی علیه السلام گناهی بزرگ (گوساله‌پرستی) مرتکب شدند، اما خیلی زود توبه کردند؛ خداوند نیز آنها را عفو نمود و از گناه‌آنان درگذشت. سؤالی که ممکن است در این‌جا به ذهن خطور کند این

است که، خداوند در سوره نساء می‌فرماید:

إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدِ افْتَری إِثْماً عَظِیماً . ⁽¹⁾

خداوند [هرگز] شرک را نمی‌بخشد! و پایین‌تر از آن را برای هر کس [بخواهد و شایسته بداند] می‌بخشد. و آن کسی که برای خدا، شریکی قرار دهد، گناه بزرگی مرتکب شده است.

إِنَّ اللّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِیداً . ⁽²⁾

خداوند، شرک به او را نمی‌آمرزد [ولی] کمتر از آن را برای هر کس بخواهد [و شایسته بداند] می‌آمرزد. و هر کس برای خدا همتایی قرار دهد، در گمراهی دوری افتاده است.

از دو آیه مذکور استفاده می‌شود که شرک قابل بخشش نیست؛ پس چگونه قوم بنی‌اسرائیل که راه شرک را در پیش گرفتند مورد عفو و رحمت الهی قرار می‌گیرند؟

در پاسخ باید گفت: بنی‌اسرائیل پیش از مرگ، اشتباه خودشان را فهمیدند و توبه کردند؛ خداوند نیز آنها را بخشید. آیاتی هم که می‌گویند شرک، قابل عفو نیست، در جایی است که انسان توبه نکرده باشد و با همان حالت شرک از دنیا برود.

پیام‌های آیه

و [نیز به خاطر بیاورید] هنگامی را که به موسی کتاب وسیله تشخیص حق از باطل را دادیم تا هدایت شوید.

تورات و فرقان

در این آیه شریف، خداوند به دو نعمت دیگر که به قوم بنی‌اسرائیل عطا نموده است اشاره می‌کند که عبارتند از: تورات و فرقان.

درباره معنای

« فُرْقَانَ » در آیه شریفه دو احتمال داده شده است:

نخست: بعضی گفته‌اند کلمه فرقان، اشاره به همان تورات است که در این صورت معنای آیه چنین خواهد بود: «ما به موسی علیه السلام کتابی دادیم که فارق بین حق و باطل است»؛

دوم: این‌که واژه فرقان، اشاره به معجزات نه گانه حضرت موسی علیه السلام است که در سوره‌های مختلف قرآن به آن اشاره شده است. ⁽²⁾

نعمت‌های الهی منحصر به نعمت‌های مادی نیستند، بلکه نعمت‌های معنوی، مانند ارسال رسل و انزال کتب را نیز شامل می‌شوند. از فراز پایانی آیه شریفه

می‌توان دریافت که هدف از انزال کتاب‌های آسمانی و معجزات انبیاء علیهم السلام هدایت بشر است.

پیام‌های آیه

و [به یاد آورید] زمانی را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم! شما با انتخاب گوساله به خود ستم کردید، توبه کنید و به سوی خالق خود بازگردید و خود را به قتل برسانید؛ این کار برای شما در پیش‌گاه پروردگارتان بهتر است؛» سپس خداوند توبه شما را پذیرفت؛ زیرا او تواب و رحیم است.

گناه و توبه عظیم

همان‌گونه که در آیه 51 اشاره شد قوم بنی‌اسرائیل در غیبت حضرت موسی علیه السلام دچار انحراف گردیدند و به جای عبادت خداوند به سوی گوساله‌پرستی رفتند. زمانی که حضرت موسی علیه السلام از کوه طور فرود آمد و قوم خود را این چنین دید،

آنها را نصیحت و موعظه نمود. بدین ترتیب عده‌ای از بنی‌اسرائیل از خواب غفلت بیدار شده و قرار شد توبه نمایند؛ لذا موسی علیه السلام به قوم خود دستور داد در یک شب تاریک، کسانی که گوساله‌پرستی کرده بودند غسل نموده و کفن پوشیده و شروع به شمشیر زدن مقابل یکدیگر نمایند و این در حقیقت توبه‌ای بود که می‌بایست انجام می‌دادند.

ممکن است سؤال شود: چرا خداوند با آن‌که مهربان و رحیم است، به قوم بنی‌اسرائیل دستور فرمود برای توبه کردن یکدیگر را بکشند؟ دقت در عمل بنی‌اسرائیل، پاسخی کاملاً روشن به این پرسش خواهد بود؛ زیرا انحراف از توحید، گناهی بزرگ است و باید توبه‌ای که در مقابل آن انجام می‌شود نیز بزرگ باشد. از طرفی، با این کارِ بنی‌اسرائیل ممکن بود آیین حضرت موسی علیه السلام به خطر بیفتد؛ لذا باید در مقابل این عمل، قاطعانه ایستاد تا نسل آینده دچار این انحراف بزرگ نگردند. ⁽¹⁾

پیام‌های آیه

چکیده

کرده بودند دستور داد غسل کنند و کفن بپوشند و شروع به شمشیر زدن مقابل یکدیگر نمایند. این در حقیقت توبه‌ای بود که می‌بایست انجام دهند؛ زیرا انحراف از توحید، گناهی بزرگ است و باید توبه‌ای که در مقابل آن انجام می‌شود نیز بزرگ باشد.

پرسش‌ها و تمرین‌ها

منابع بیشتر جهت تحقیق و پژوهش

16- تقاضای عجیب بنی اسرائیل

اشاره

اهداف آموزشی) آشنایی با تقاضای عجیب بنی‌اسرائیل؛ امکان رجعت؛ نعمت‌های گوناگون خداوند به بنی‌اسرائیل؛ لجاجت شدید بنی‌اسرائیل؛ پیام‌های آیات 55 - 59.

کلیدواژه‌ها) جهرة، رجعت، منّ، سلوی، حطّة، طاعون.

و [نیز به خاطر آورید] هنگامی که گفتید: «ای موسی! ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد، مگر این‌که خدا را آشکارا [با چشم خود] ببینیم؛ در همین حال صاعقه شما را گرفت، در حالی که تماشا می‌کردید.

تقاضای عجیب

این آیه مشتمل بر یکی از بهانه‌جویی‌های بنی‌اسرائیل است که به موسی علیه السلام گفتند: «اگر می‌خواهی ما به خدای تو ایمان آوریم و سخنان تو را باور کنیم, باید آن خدا را با چشم خود ببینیم و اگر چنین اتفاقی افتاد تو را تصدیق خواهیم کرد». معلوم است که این درخواست از طرف قومی که بارها معجزات الهی و

موسی علیه السلام را دیده‌اند تقاضایی نابخردانه است؛ لذا گستاخی آنها موجب عذاب الهی گردید و صاعقه‌ای از آسمان، آنان را دربرگرفت.

از آیات قرآن چنین استفاده می‌شود که قوم حضرت موسی علیه السلام دو دسته شدند:

دسته اول: عده‌ای که همراه حضرت موسی علیه السلام آمدند (هفتاد نفر) تا مناجات موسی علیه السلام را بشنوند:

وَ اخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلاً لِمِیقاتِنا فَلَمّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَکْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَ إِیّایَ أَ تُهْلِکُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنّا إِنْ هِیَ إِلاّ فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِی مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِیُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْغافِرِینَ . ⁽¹⁾

موسی از قوم خود، هفتاد تن از مردان را برای میعادگاه ما برگزید و هنگامی که زمین‌لرزه آنها را فرا گرفت [و هلاک شدند] گفت: «پروردگارا! اگر می‌خواستی، می‌توانستی آنها و مرا پیش از این نیز هلاک کنی! آیا ما را به آن‌چه سفیهانمان انجام داده‌اند، [مجازات و] هلاک می‌کنی؟! این، جز آزمایش تو، چیز دیگر نیست که هر کس را بخواهی [و مستحق بدانی]، به وسیله آن گمراه می‌سازی و هر کس را بخواهی [و شایسته ببینی]، هدایت می‌کنی! تو ولی مایی؛ پس ما را بیامرز و بر ما رحم کن و تو بهترین آمرزندگانی!»

دسته دوم: عده‌ای که نزد حضرت هارون علیه السلام در میان قوم خود باقی ماندند.

اما هر دو دسته گمراه شدند؛ زیرا کسانی که همراه حضرت موسی علیه السلام به کوه طور رفته بودند از حضرت موسی علیه السلام خواستند که خدا را به صورت علنی به آنها نشان دهد. در این هنگام عذاب الهی به صورت صاعقه‌ای با کوه برخورد کرد؛ به‌طوری‌که برق خیره‌کننده و صدای رُعب‌انگیز و زلزله همراه آن، چنان همگان را در وحشت فرو برد که بی‌جان روی زمین افتادند.

فروغ حُسنِ رویت کی تواند دید هر بیدل دلی چون کوه می‌خواهد که برتابد تجلّی را

تعداد زیادی از دسته دوم نیز که با حضرت هارون علیه السلام مانده بودند، سراغ گوساله‌پرستی رفتند و منحرف شدند. پیام‌های آیه

سپس شما را بعد از مرگتان حیات بخشیدیم، شاید شکر نعمت او را به جای آورید.

رجعت به خاطر شکرگزاری

حضرت موسی علیه السلام از این ماجرا ناراحت شد، چون ممکن بود از بین رفتن این هفتاد نفر بهانه بسیار خوبی به دست ماجراجویان بنی‌اسرائیل بدهد و زندگی را بر او تیره و تار کند؛ لذا حضرت موسی علیه السلام از خداوند درخواست کرد که آنها را دوباره به زندگی برگرداند و این درخواست از سوی خداوند پذیرفته شد.

این آیه شریفه می‌فرماید: بعد از هلاکت و نابودی، آنها را دوباره زنده کردیم

و به دنیا برگرداندیم تا شاید روحیه شکرگزاری در آنها زنده شود و شکر خداوند را به‌جا آورند.

امکان رجعت

این آیه شریفه دلالت روشنی بر امکان رجعت (برگشتن انسان به دنیا بعد از مرگ) و وقوع آن دارد. اما عده‌ای از اهل سنت مانند آلوسی که عقیده‌ای به رجعت ندارد، در کتاب روح المعانی این آیه را توجیه کرده و می‌گوید:

«موت» در این آیه به معنای «بی‌هوشی» است و هیچ دلیلی برای رجعت نخواهد بود؛ زیرا به هوش آمدن انسان را رجعت نمی‌نامند. ⁽¹⁾توجیه دیگر این‌که موت در آیه شریفه به معنای «جهل و نادانی» است و این هم دلیل بر رجعت نخواهد بود. عده‌ای نیز می‌گویند: منظور از

« بَعَثْنَاکُم » خود این افراد نبوده‌اند، بلکه منظور نسل آنها و فرزندان آنها است؛ به عبارت دیگر مراد آیه شریفه این است که ما نسل و فرزندان شما را جایگزین شما کردیم. ⁽²⁾

اما جواب این توجیهات کاملاً واضح و روشن است؛ زیرا معنای اصلی موت، همان مرگ است و معانی دیگر (مانند بی‌هوشی و جهل) نیاز به قرینه دارند.

پیام‌های آیه

و ابر را بر شما سایبان ساختیم و با «مَنَّ» [شیره مخصوص و لذیذ درختان] و

« سلْوَی » [مرغان مخصوص، شبیه کبوتر] از شما پذیرایی به عمل آوردیم [و گفتیم] از نعمت‌های پاکیزه‌ای که به شما روزی دادیم بخورید. [ولی شما کفران کردید] آنها به ما ستم نکردند، بلکه به خود ستم می‌نمودند.

نعمت های گوناگون در بیابان

پس از آن که بنی‌اسرائیل از دریا گذشتند و از چنگال فرعونیان نجات یافتند، در بیابان سینا قرار گرفتند که هم از تابش خورشید و گرمای آن و هم از گرسنگی و تشنگی رنج می‌بردند و این به خاطر گناهانی بود که انجام می‌دادند. ⁽¹⁾خداوند به آنها فرمان داد که به سرزمین مقدس فلسطین وارد شوند؛ اما بنی‌اسرائیل زیر بار این فرمان نرفته و گفتند: «تا ستمکاران (قوم عمالقه) از آن‌جا بیرون نروند ما وارد این سرزمین نخواهیم شد.» هم‌چنین به حضرت موسی علیه السلام گفتند: «تو و خدایت به جنگ آنها بروید، پس از آن که پیروز شدید ما وارد آن‌جا خواهیم شد». حضرت موسی علیه السلام از این سخن سخت برآشفت و به پیشگاه خداوند شکایت کرد. سرانجام چنین مقرر گردید که بنی‌اسرائیل مدت چهل‌سال در بیابان (صحرای سینا) سرگردان

بمانند. گروهی از آنها از کار خود سخت پشیمان شدند و به درگاه خدا روی آوردند و خداوند بار دیگر بنی‌اسرائیل را مشمول نعمت‌های خود قرار داد. ⁽¹⁾

رهروان این بیابان خشک و سوزان، آن هم برای مدتی طولانی، نیاز به غذای کافی دارند. این مشکل را خداوند برای آنها حل کرد و «منّ» و «سلْوَی» ⁽²⁾را در اختیار آنان قرار داد، ولی به جای شکرگزاری از این نعمت‌ها، ناسپاسی کردند. خداوند می‌فرماید: «آنها به ما ظلم نکردند، بلکه به خودشان ستم کردند».

در معنای «مَنَّ» و

« سلْوَی » ⁽³⁾مفسران چند احتمال داده‌اند:

احتمالات مختلف درباره معنای «مَنَّ»:

احتمالات مختلف درباره معنای

« سلْوَی » :

پیام‌های آیه