سیمای ترجمان قرآن

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:سیمای ترجمان قرآن [کتاب] : ویژه نامه همایش ملی مترجمان قرآن کریم به زبان فارسی/تهیه کننده انجمن قرآن پژوهی حوزه علمیه قم ؛ به کوشش محمدعلی رضایی اصفهانی

مشخصات نشر:قم: پژوهش های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری:۳۶۲، [۲۰]، [۲۲] ص. تصویر

وضعیت فهرست نویسی:در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

یادداشت:چاپ اول:۱۳۸۹.

شماره کتابشناسی ملی:۲۴۳۹۹۱۶

اشاره

یادآوری: علی‌رغم کوشش ما، اطلاعات مترجمان و ترجمه‌های ذکر شده در این کتاب، ممکن است در برخی موارد ناقص باشد از مترجمان، قرآن‌پژوهان و خوانندگان محترم تقاضا داریم با راهنمایی‌های خویش ما را در تکمیل و اصلاح این کتاب یاری فرمایند و اطلاعات خود را به آدرس انجمن یا انتشارات ارسال فرمایند .

اهداء:

به روح پاک شهدای انقلاب اسلامی و امام شهیدان که زمینه‌ساز رشد فعالیت‌های قرآنی در ایران و جهان شدند و با یاد مترجمان فقید به ویژه آیت الله مشکینی، الهی قمشه‌ای، فولادوند، شهید همایی و ...

عنوان و نام پدیدآور: سیمای ترجمان قرآن / محمد علی رضایی اصفهانی با همکاری آقایان مشهود ابدالی و ابراهیم قاسمی (انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه قم).

مشخصات نشر: قم: 1389.

مشخصات ظاهری: 408 ص.

فروست: سیمای مترجمان قرآن (به زبان فارسی).

شابک: 9 - 73 - 2534 - 964 - 978.

قیمت: 60000 ریال.

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

موضوع: قرآن - ترجمه - مترجمان.

انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه قم

*عنوان: سیمای ترجمان قرآن (ویژه‌نامه همایش ملی مترجمان قرآن کریم به زبان فارسی)

مراکز پخش:

فهرست

درآمد 7

فصل اول: دیدارها و بیانات 9

1- دیدار با حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی - دامت برکاته 11

2- دیدار با حضرت آیت الله محمد یزدی - دامت برکاته 13

3- دیدار با حضرت آیت الله مقتدایی - دامت برکاته 18

فصل دوم: مصاحبه‌ها 21

1- حجت الاسلام والمسلمین دکتر سید رضا مؤدب (رئیس انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه قم) 23

2- حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد علی رضایی اصفهانی (دبیر علمی همایش ملی مترجمان قرآن - مترجم و مفسر قرآن) 27

3- حجت الاسلام والمسلمین صادقی (دبیر اجرایی همایش ملی مترجمان قرآن) 41

4- حجت الاسلام والمسلمین دکترمحمد فاکرمیبدی (رئیس مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآن) 43

5 - حجت الاسلام والمسلمین نقدی (رئیس مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی) 48

6- آیت الله یعقوب جعفری (مفسر و مترجم) 51

7- حجت الاسلام والمسلمین دکتر عبدالرحیم عقیقی بخشایشی (مترجم) 55

8 - دکتر سید علی موسوی گرما رودی (مترجم) 59

9- استاد حسین استادولی (مترجم، ناقد و ویراستار) 63

10- حجت الاسلام والمسلمین محمد رضا انصاری محلاتی (کارشناس و استاد درس ترجمه) 69

فصل سوم: گزارش ترجمه‌های فارسی قرآن 75

ترجمه فارسی قرآن در بستر تاریخ 77

درآمد: پیشینه ترجمه‌های قرآن 77

سیر تاریخی ترجمه‌های قرآن به زبان فارسی 78

قرن نخست هجری 78

قرن دوّم هجری 79

قرن سوّم هجری 79

قرن چهارم هجری 80

قرن پنجم هجری 84

قرن ششم هجری 88

قرن هفتم هجری 92

قرن هشتم هجری 92

قرن نهم هجری 92

قرن دهم هجری 93

قرن یازدهم هجری 94

قرن دوازدهم هجری 96

قرن سیزدهم هجری 97

قرن چهاردهم هجری 98

ترجمه‌های قرآن در عصر حاضر 100

مقدمه 100

الف) ترجمه‌های کامل قرآن (منثور) 101

ب) ترجمه‌های ناقص قرآن 243

ج) ترجمه‌های منظوم قرآن (کامل) 256

د) تفاسیر مترجَم 273

ه- ) ترجمه‌های گزارش شده: 278

و) ترجمه‌های فارسی در خارج از ایران 284

اول) ترجمه‌های فارسی قرآن در اروپا و آمریکا 284

ب) ترجمه‌های فارسی دری (افغانستان) 289

ج) ترجمه‌های فارسی در هندوستان 295

د) ترجمه‌های فارسی تاجیکی 299

فصل چهارم: گزارش مکتوبات مربوط به ترجمه 309

الف) کتاب‌ها 311

ب) مقالات 328

ج) پایان‌نامه‌ها 348

د) مجلات 349

فصل پنجم: گزارش مراکز 351

الف) معرفی مرکز ترجمه قرآن مجید به زبان‌های خارجی 353

ب) مدرسه عالی قرآن و حدیث وابسته به جامعة المصطفی العالمیه 356

ج) مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآن حوزه علمیه قم 356

د) دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم 356

ه- ) دانشگاه تهران 356

ز) دانشگاه آزاد اسلامی 356

سخن پایانی: 357

نظریه ترجمه 357

فهرست‌واره پیش‌نهادی روشگان ترجمه قرآن (مبانی، قواعد، روش‌ها، ضوابط) 358

فهرست منابع: 363

پیوست 1- فهرست آماری ترجمه‌های قرآن 365

پیوست 2: عکس‌های ترجمه‌ها و مترجمان 385

درآمد

سخن آغازین: «ترجمه قرآن از تفسیر مشکل‌تر است».

ترجمه قرآن کاری مقدس است که پیام آیات الهی را از زبان مبدأ به زبان‌های مقصد می‌رساند. مترجم ناچار است تفسیر قرآن را دریابد و آن را خلاصه سازد و در قالبی روان، دقیق و نسبتاً کامل به مخاطب برساند. از این‌رو زحمت دو چندان دارد.

ترجمه قرآن که از صدر اسلام با سلمان فارسی شروع شد و هنوز هم ادامه دارد، در میان راه است و مسئولیتی سنگین بر دوش همه قرآن‌پژوهان. اما هنگامی که اعلام می‌شود کتاب مقدس (تورات و انجیل و محلقات آن‌ها) بیش از 1700 زبان زنده دنیا ترجمه شده و قرآن به حدود 100 زبان ترجمه شده است و تعداد ترجمه‌های فارسی کامل حدود 100 ترجمه است. در حالی که ترجمه‌های قرآن به زبان‌های دیگر مثل اردو صدها مورد است. مسئولیت قرآن‌پژوهان را سنگین‌تر می‌کند.

از این‌رو انجمن قرآن‌پژوهی و بیش از 20 مرکز علمی همکار، بر آن شدند که نخستین همایش ملی مترجمان قرآن به زبان فارسی را در سال 1389 برگزار کنند.

اهداف اساسی این همایش عبارتند از:

الف: معارفه مترجمان قرآن به زبان فارسی

ب: هم‌اندیشی در مورد مبانی، قواعد و روش‌های ترجمه قرآن

ج: آسیب‌شناسی عام ترجمه‌های قرآن به زبان فارسی و ارائه راهکارها

د: حرکت به سوی تدوین شیوه‌نامه ترجمه قرآن

البته روشن است که همه این اهداف در جلسه‌ای یک روزه حاصل نمی‌شود از این‌رو برگزار کنندگان همایش بر آن هستند که با یاری مترجمان محترم قرآن این کار را در قالب همایش‌های سالیانه بعدی کمیته‌های تخصصی تدوین روشگان ترجمه و در نهایت همایش بین‌المللی مترجمان قرآن ادامه دهند. تا به هدف نهایی برای خدمت به ساحت ترجمه قرآن و مترجان برسند.

ویژه‌نامه‌ای که در پیش روست حاصل زحمات یکساله جمعی از پژوهشگران قرآنی و هدایت‌های کمیته علمی همایش است که در این‌جا لازم است از زحمات آقایان حجت الاسلام والمسلمین دکتر مؤدب ، رئیس انجمن قرآن‌پژوهی و حجت‌الاسلام والمسلمین صادقی دبیر اجرایی همایش و به ویژه حجج اسلام مشهود ابدالی و ابراهیم قاسمی

که زحمات زیادی در گردآوری اطلاعات و مقدمات همایش کشیدند تشکر کنیم.

در ضمن لازم است از عنایات مراجع معظم تقلید و علمای اعلام که بارها کمیته علمی همایش را مورد عنایت قرار دادند و با رهنمودهای خویش راه ما را روشن کردند از جمله حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی ، حضرت آیت الله یزدی و حضرت آیت الله مقتدایی سپاسگزاریم.

لازم به یادآوری است که با تمام تلاشی که شد اطلاعات مربوط به ترجمه‌ها و مترجمان در برخی موارد ناقص است. همانطور که ملاحظه می‌کنید بخشی از ترجمه‌های قرآن با عنوان «گزارش شده» آمده است که نام آن‌ها در برخی منابع و کتب آمده است اما علی رغم تلاش و جستجوی فراوان یا دسترسی به مترجم پیدا نشد یا منبع موثقی برای ارائه گزارش یافت نشد. و یا اصولاً وجود ترجمه اثبات نشد و یا احتمال دادیم برخی موارد گزارش شده، ترجمه‌ای ناقص یا تفسیر و یا خطای نوشتاری و تشابه اسمی باشد. از این‌رو در این‌جا از همه صاحب‌نظران و آگاهان و مترجمان قرآن تقاضای کمک می‌کنیم تا در ویرایش‌های بعدی، این مجموعه کامل‌تر گردد.

والحمدلله رب العالمین

محمد علی رضایی اصفهانی

دهه فجر انقلاب اسلامی

1389/11/18ش

فصل اول: دیدارها و بیانات

اشاره

1- دیدار با حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی - دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

جمعی از کمیته علمی نخستین همایش ملی مترجمان قرآن‌کریم و اعضای هیئت مدیره انجمن قرآن پژوهی (حجج اسلام: مؤدب، فاکر، رضایی اصفهانی، بهجت‌پور، صادقی، قاسمی) در تاریخ 89/11/11 خدمت حضرت آیت الله مکارم شیرازی رسیدند و ایشان رهنمودهای زیر را بیان کردند: از دیدار برادران ارجمند و فضلای قرآن‌پژوه، که دست اندرکار برگزاری «همایش ملی مترجمان قرآن» هستند، خرسندم. بنده لازم می‌دانم دربارۀ این همایش، نکته‌هایی را طرح کنم:

نکته اول:

اصل کار یعنی همایش متجرمان، خیلی ضروری به نظر می‌رسد، چون ترجمه‌هایی که به صورت پراکنده و بدون داشتن شیوه‌نامۀ مدون انجام می‌شود مسلما آسیب‌های فراوانی دارد. علاوه بر آسیب‌هایی که ممکن است عمداً در برخی از ترجمه‌ها باشد که مترجم بخواهد نظریات شخصی خود را در ترجمه قرآن داخل کند؛ یعنی آسیب‌ها در دو بخش است: این بخش اول اشتباهاتی است که بر اثر نبودن شیوه نامه انجام می‌گیرد و بخش دوم کارهایی است که ممکن است تعمداً صورت بگیرد و هر دو خطرناک است. بنابراین اصل کار، بسیار مهم است، اما چون سابقه نداشته مشکلاتی دارد که خیلی باید با ظرافت و با دقت پیش برویم.

نکته دوم:

نقد و بررسی ترجمه‌ها را منحصر به ترجمه‌های فارسی نکنیم. در همایش‌های دیگر سعی کنید کار نقد و بررسی ترجمه‌ها را گسترش دهید و زبان‌های انگلیسی، ترکی و همۀ زبان‌های زنده دنیا را مدّ نظر بگیرید.

نکتۀ سوم:

شیوه‌نامه ترجمه را جدی بگیرید. می‌بینید که مسیحیان در این مورد از ما جلوترند و ما باید عقب‌ماندگی خود را جبران کنیم. تصور نشود که شما می‌خواهید بدعتی

بگذارید، بلکه این چیزی است که دیگران قبل از ما در مورد کتابی مثل انجیلِ محرّفِ فعلی انجام دادند و حتی درباره دعاهایشان این کار را کرده‌اند. شما باید در این همایش دربارۀ شیوه‌نامۀ ترجمه تکیه بیشتری کنید تا همه احساس مسئولیت نمایند.

نکته چهارم:

نباید برای مترجمان توهم پیدا شود که می خواهند با تدوین شیوه نامه، جلوی ترجمۀ آن‌ها را بگیرند یا مشکلاتی را برای بعضی مترجمان به وجود آورند. بلکه باید توضیح داده شود که شیوه‌نامه، کمکی است برای ارائه ترجمه‌های بهتر و قاعده‌مندتر. با این شیوه‌نامه، مترجمان می‌توانند ترجمۀ خود را با کیفیت بهتر و با معیارهای صحیح، بازنگری کنند. پس ارائه شیوه‌نامه، محدودیت نیست بلکه منضبط کردن کار است.

نکته پنجم:

مترجمان روش ترجمه خود را مشخص کنند، می‌دانید که ترجمه‌ها شیوه‌های مختلف دارد: بعضی می‌خواهند ترجمه شفافی به زبان همه کس فهم بنویسند، برخی می‌خواهند ترجمۀ ادیبانه باشد مثل ترجمه‌های مرحوم شهیدی، باید نوع ترجمه‌ها هم مشخص شود و حتی مترجم در مقدمۀ ترجمۀ خود سبک ترجمه را یادآور شود.

نکته ششم:

در این همایش، پیشنهاد کنید که مترجمان و صاحب نظران، نظر خود را دربارۀ روش ترجمه قرآن، ارائه کنند نظراتشان را در شیوه ترجمه بدهند که ما می خواهیم با جمع‌آوری نظریات آن بزرگان در این‌باره می‌توانید به نظریۀ جامعهی در مورد روش ترجمه، پرسید. برای این کار می‌توانید پرسش نامه‌ای تهیه کنید و در همایش در اختیار متجرمان بگذارید و سؤال‌های مربوط به این مطلب را بیاورید و با همین نظر خواهی کمیتی، نظریات گوناگونی را به دست خواهید آورد.

نکته هفتم:

خوب است در میان مدعوین، کسانی مثل شاگردان رشته تفسیر، پژوهشگران رشته‌های قرآنی و علوم دینی هم باشند که از بحث‌ها استفاده کنند، چون این‌گونه همایش‌ها یک کلاس درس بسیار مهمی برای علاقه‌مند است و می‌توانند از مباحث، به خوبی استفاده کنند.

2- دیدار با حضرت آیت الله محمد یزدی - دامت برکاته(رئیس جامعه مدرسین و شورای عالی حوزه علمیه قم)

کمیته علمی همایش ملی مترجمان قرآن (از جمله حجج اسلام: دکتر فاکر میبدی، دکتر مؤدب، دکتر رضایی اصفهانی، صادقی) خدمت حضرت آیت‌الله یزدی رئیس جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و رئیس شورای عالی حوزه رسیدند و بعد از گزارش رئیس انجمن و دبیر علمی و اجرایی همایش، ایشان مطالب زیر را بیان فرمودند:

بسم الله الرحمن الرحیم. از دیدار عالمان و قرآن‌پژوهان ارجمند، خوشحالم و از این‌که موضوع دیدار، قرآن و ترجمه آن می‌باشد خرسندی من مضاعف است.

درمقاله‌ای خواندم که حاصلش این بود که ترجمه قرآن نباید صورت بگیرد، چون قرآن نکات خاصی دارد که مخصوص زبان عربی است و هیچ واژه‌ای در هیچ زبانی نمی‌تواند آن را منعکس کند. من خیلی تعجب کردم که چرا در زمان ما که از هر راه و روشی برای بسط و گسترش فرهنگ اسلامی استفاده می‌شود بعضی می‌گویند نباید قرآن ترجمه شود. ما معتقدیم که ترجمۀ قرآن، امر لازمی است و به ویژه عالمان حوزه باید برای ارائه ترجمه‌های دقیق و با اهداف و کاربردهای گوناگون، اقدام کنند. در این دیدار، لازم می‌دانم انگیزۀ خودم را از ترجمۀ قرآن، بیان کنم:

بنده چند سالی بود که فکر می‌کردم مخاطبان تفسیر قرآن، نوعاً کسانی‌اند که اهل فن و علم هستند، فقه قرآن هم برای طلبه‌هاست، مسائل عقلی قرآن هم برای افرادی است که اهل دقت‌های فلسفی هستند و سال‌ها در فلسفه و علوم عقلی کار کرده‌اند اما عامه مردم - به خصوص نسل جوان - که مسائل تفسیری یا فقهی و فلسفی مورد علاقه‌شان نیست ولی دلشان می‌خواهد که مفاهیم و تعالیم قرآن را بدانند و چون عبارت‌های عربی را نمی‌فهمند از قرآن خواندن هم فاصله می‌گیرند. لذا به فکر افتادم که نوعی از ترجمه قرآن را ارائه کنم که فقط همین متن قرآن را که یک مسلمان معمولی هر صبح می‌خواند معنای آن را هم بفهمد. در همین موخّره ترجمۀ خودم هم گفته‌ام که این ترجمه نه برای کارهای تحقیقی محققان است نه برای دقت‌های فلسفی فیلسوفان و

نه برای مباحث فقهی، بلکه برای آشنایی همین متن ساده قرآن است. به این معنا که اشخاص متعارف عادی وقتی دو سه آیه، قرآن می‌خوانند، منظور آیه را دریابند. همین مقدار موجب می‌شود که علاقه آنان به قرآن بیشتر بشود. همین علاقه و انس انسان را به نور هدایت می‌کند.

این طرح و ایده که در ذهن حقیر، جرقه زد یک عنایت الهی بود، لذا در روزی که میلاد امیرالمؤمنین علی علیه السلام بود تصمیم گرفتم که این کار را انجام دهم و تا پایان هیچ‌کس از تصمیم و اقدام من مطلع نشود، چون نمی‌دانستم که خداوند چقدر توفیق می‌دهد. از آن هنگام تصمیم گرفتم که حداقل در روز، یک ساعت به طور ویژه این کار را ادامه دهم، یک دستگاه «لپ‌تاپ» تهیه کردن و از نرم‌افزارها هم استفاده می‌کردم و کار را شروع کردم، بدون این‌که بگذارم حتی افراد خانۀ خودم متوجه شوند.

در ظرف شش سال این کار تمام شد. خیلی مقیّد بودم که حتی در مسافرت هم کار را تعطیل نکنم، لذا «لپ‌تاپ» را همراه خودم می‌بردم. در همان ایام هم مرحوم آیت‌الله مشکینی به ترجمۀ قرآن مشغول بودند، دو بار از ایشان سؤال کردم چه کار می‌کنید؟ گفتند: مشغول ترجمۀ تفسیر گونه قرآن برای طلبه‌ها هستم. بنده در ضمن کار به ترجمه آیت‌الله مکارم نگاه می‌کردم و هفت هشت ده تا ترجمه دیگر را هم می‌دیدم. بعضی ترجمه‌های دیگر را از طریق همین نرم‌افزاری که در اختیارم بود استفاده می‌کردم. تصمیم این بود که ترجمۀ من در سطح فهم عامّه مردم با سواد خواندن و نوشتن باشد؛ بدون این‌که لازم باشد فلسفه، فقه، تفسیر یا کلام بدانند؛ یعنی یک مسلمان معمولی که خواندن و نوشتن بلد است، قرآن را می‌تواند بخواند و ترجمۀ ساده‌اش را بداند.

خوشبختانه خداوند این توفیق را به من عنایت کرد و روز میلاد حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام شروع کردم و از عجائب این‌که روز میلاد حضرت امیر خاتمه پیدا کرد! بعد که دست نویسم تمام شد به فرزندم (مجید آقا) گفتم که چنین کاری را دربارۀ قرآن انجام داده‌ام و دلم می‌خواهد چاپ کنم ولی لازم است که ویرایش شود. بعد متوجه شدیم که در دفتر تبلیغات تشکیلاتی هست و سه چهار نفر مسئول این کارند و در بین آنها روحانی فاضل و توانایی به نام آقای موسوی هست که در این کار تخصص دارد. از ایشان خواهش کردم این کار را به عهده بگیرند. قبول کرد و حدوداً دو سال ویرایش خیلی خوبی را انجام داد. باز برای ویرایش مجدد به فرد فاضلی در اصفهان

دادیم، ایشان حدود هشت ماه ویرایش نهایی را انجام داد و بعد هم برای چاپ اقدام شد. طرح چاپ و نحوۀ چینش متن قرآن و ترجمۀ فارسی را من خودم قبول کردم؛ به این معنا که قرآن وسط باشد و ترجمه‌ها در حاشیه تا در موقع باز و بسته کردن قرآن، دست روی آیات قرآن نرود.

خدا را شکر می‌کنم که کار ترجمه و چاپ آن تمام شد. بعد از آن احساس کردم که این کار مقدس قرار است ارزش مالی به خود بگیرد و بحث حق‌التألیف به میان آمد، بلافاصله تصمیم گرفتم امتیاز مالی این کار را به اوقاف بدهم و خودم را از این کار برکنار کنم و گفتم: از این پس همه چیز این ترجمه از مسائل مالی، تصحیح و اصلاح‌های مجدد به عهدۀ اوقاف باشد. این مطلب را طی دست‌خطی به اوقاف واگذار کردم. امیدوارم که روز قیامت دست ما را بگیرد.

سوژه‌ای دارد استفاده می‌شود برای بسط و گسترش فرهنگ اسلامی که این آقا می‌گوید که اصلاً نباید ترجمه‌ای بشود طبعاً برخی دیگر از ترجمه‌ها را که نگاه می‌کردم بالاخره به این فکر افتادم که حالا تفسیر برای طلاب، مالِ آقایانی است که اهل فن و علم هستند، فقه قرآن هم یک کار حوزوی است و طلبگی و مسایل عقلی قرآن هم که یک مسائل دقیق‌تر فلسفی هستند و از آیات استفاده می‌شود مثل سوره واقعه که مرحوم ملا صدرا دارند یک بحث دقیق علمی است و هکذا. اما عامه مردم که بخصوص نسل جوان ما که مسائل تفسیری مورد علاقه‌شان نیست ولی دلشان می‌خواهد که ببینند قرآن چه می‌خواهد بگوید؟ و چون عبارات عربی را نمی‌فهمند از قرآن خواندن هم فاصله می‌گیرند ولی اگر بشود که به نوعی ترجمه قرآن انجام بگیرد که فقط همین متن قرآن را که مثلاً یک مسلمان معمولی هر صبح می‌خواند بتواند بگوید که این چند آیه چه می‌گویند و لذا در همین موخّره چند سطر در همین رابطه است که این ترجمه نه برای کارهای تحقیقی محققان است نه برای دقت‌های فلسفی فیلسوفان نه برای مباحث فقهیه و برای آشنایی همین متن ساده قرآن است. به این معنا که اشخاص متعارف عادی وقتی دو سه تا آیه، قرآن می‌خوانند بفهمند که این آیه چه می‌گوید و همین مقدار کار موجب می‌شود که علاقه‌شان به قرآن بیشتر بشود و رابطۀ انسان و قرآن وقتی پیدا بشود، آهسته آهسته قرآن خودش موجب می‌شود که علاقه‌شان به قرآن بیشتر بشود و انسان را به نور هدایت می‌کند. این فکر یک عنایت الهی بود برای من پیدا شد تصمیم گرفتم که این کار را شروع کنم در روزی که میلاد امیر المؤمنین

علی علیه السلام بود تصمیم گرفتم و تصمیم هم گرفتم که تا پایان هیچ کس در جریان قرار نگیرد که من چنین کاری را شروع کردم چون نمی‌دانستم که خداوند چقدر توفیق می‌دهد، حالا می‌شود یا نمی‌شود؟

در ضمن این تصمیمات، تصمیم گرفتم که حداقل در روز یک ساعت اختصاصی این کار را داشته باشم هر کاری دارم، حالا چه کارهای حکومتی، غیر حکومتی ودرسی، روزی یک ساعت مال این کار باید باشد. یکی از این کامپیوترها تهیه کردم و از این نرم‌افزارها هم استفاده می‌کردم و کار را شروع کردم بدون اینکه بگذارم حتی توی خانه بچه‌هایم بفهمند.

در ظرف شش سال این کار تمام شد. خیلی مقیّد بودم که مسافرتی می‌رفتم اگر فرصتی بود کار را ادامه بدهم و آن وسیله را هم همراه خودم می‌بردم. در همان ایام هم مرحوم آیت الله مشکینی ترجمه‌ای را مشغول بودند که دو بار از ایشان سؤال کردم چکار می‌کنید گفتند ترجمه و تفسیر مخلوطی است که به خاطر آقایان طلبه‌ها که بتوانند استفاده بکنند، بعد از آن ترجمه آیت الله مکارم را نگاه می‌کردم و هفت هشت ده تا ترجمه دیگر را هم نگاه می‌کردم. ترجمه‌ای آقای اصفهانی دارند که من از طریق همین نرم‌افزاری که در اختیارم بود استفاده می‌کردم و بعضی ترجمه‌های دیگر. تصمیم این بود که ترجمه برای فهم عامّه مردم که سواد خواندن و نوشتن دارند، همین بدون اینکه لازم باشد فلسفه بداند یا فقه بداند یا تفسیر بداند یا کلام بداند یعنی یک مسلمان معمولی یا عادی که خواندن و نوشتن بلد است، قرآن را می‌تواند بخواند، ترجمۀ ساده‌اش را بداند بدون اینکه هیچ توضیحی یا حاشیه‌ای داشته باشد. خوشبختانه خداوند این توفیق را به من عنایت کرد و روز میلاد حضرت امیر المؤمنین علیه السلام شروع کردم و از عجائب اینکه روز میلاد حضرت امیر خاتمه پیدا کرد و این نکته را من در همان مؤخّره اشاره کردم خدا را شکر کردم بعد که این دست نویسم تمام شد دیگر آن موقع به مجید آقا می‌گفتم که ما یک همچنین کاری کردیم دلم می‌خواهد چاپ بکنم ولی خیلی روشن است که می‌بایست یک ویرایش معقول و منطقی، باشد. بخصوص اینکه من می‌خواستم روان باشد با یک مقدمه و مؤخره‌ای هم انجام گرفته که اشاره کردیم، یک ویرایشی انجام بگیرد. بعد متوجه شدیم که در دفتر تبلیغات یک تشکیلاتی هست و سه چهار نفر مسئول این کار هستند و در بین آنها یک آدم مطمئن هست به نام آقای موسوی، مرد فاضلی است بعد در این کار تخصص دارد بالاخره از ایشان خواهش کردیم

این کار را ایشان به عهده بگیرند و حدوداً دو سال ایشان این کار را پی‌گیری کردند در طول دو سال ایشان یک دور ویرایش خیلی خوبی را انجام دادند. خوشبختانه دورۀ دو سال ایشان تمام شد و نام ایشان هم در این مؤخره آمده. باز برای یک ویرایش مجدد یک آقای دکتر در اصفهان بودند که قرار شد ایشان هم یک دوره ببینند. حدود هفت هشت ماه هم ایشان نگاه کردند. ویرایش نهایی انجام گرفت و بعد هم برای چاپ اقدام شد. طرح را من خودم قبول کردم به این معنا که قرآن وسط باشد و ترجمه‌ها در حاشیه باشد که در موقع باز و بسته کردن قرآن دست روی آیات قرآن نرود. خوب خدا را شکر می‌کنم که این کار ترجمه تمام شد و چاپش هم تمام شد. باز هم من خدا را شاکر هستم که من آن لحظه احساس کردم که این کار مقدس قرار است خدای ناکرده ارزش مالی به خود بگیرد، خوب با چشم یک کار تألیفاتی بهش نگاه بکنند، تألیف و ارزش مالی و فلان، بلافاصله تصمیم گرفتم این را بدهم به اوقاف و خودم را از این کار برکنار کنم و بگویم که دیگر به من هیچ ربطی ندارد، اصلاح می‌خواهد، تصحیح می‌خواهد، دیگر به من هیچ ربطی ندارد. بلافاصله بعد از همان لحظه نوشتم و واگذار کردم این قرآن کریم را به سازمان. امیدوارم که روز قیامت بتواند دست ما را بگیرد.

کار شما کار خیلی خوبی است که توی حوزه به این کار توجه بیشتری بشود و هر روز تکامل پیدا بکند انشاء الله.

3- دیدار با حضرت آیت الله مقتدایی - دامت برکاته(مدیر حوزه های علمیه)

کمیته علمی همایش مترجمان قرآن (از جمله حجج اسلام: دکتر مؤدب، دکتر رضایی اصفهانی، صادقی) به همراه معاون پژوهش حوزه حجت الاسلام والمسلمین عماد و نیز دکتر علی نصیری و برخی همراهان خدمت مدیر حوزه‌های علمیه رسیدند و بعد از ارائه گزارش ریاست انجمن و دبیر علمی و اجرایی همایش حضرت آیت الله مقتدایی سخنان مهمی ایراد فرمودند:

بسم الله الرحمن الرحیم

قرآن، کتاب عزیز و معجزۀ ماندگار و عظیمی است که مورد توجه همۀ مسلمانان است. وظیفۀ ما آن است که تعالیم این کتاب مقدس را از راه‌های گوناگون و به روش‌های مختلف، به درستی ترویج کنیم. یکی از راه‌های این ترویج، ترجمۀ آن به زبان‌های مختلف است. در کشور ما - که مردم فارسی‌زبان هستند - ترجمۀ قرآن به فارسی در این سال‌ها بسیار رونق گرفته و ترجمه‌های خوبی نیز ارائه شده است. اما باید مواظب بود و بر این ترجمه‌ها، مراقبت و نظارت کرد. طرح شما در جهت تدوین شیوه‌نامه ترجمه قرآن، طرح بسیار خوبی است و باید با جدیت، دنبال شود یعنی در حوزه علمیه باید نهاد رسمی و صاحب صلاحیت، نظارت بر ترجمه‌ها را عهده‌دار شود و توان مترجمان و میزان صلاحیت آن‌ها بررسی شود. بنابراین اصل این کار، کار بسیار لازمی هست اگر نگوییم دیر شده و باید زودتر از این انجام می‌شده، و شاید ما امروزه با ترجمه‌هایی روبه‌رو نبودیم که فاقد کارآیی باشد. هر کس که سواد عربی داشته باشد نمی‌تواند قرآن را ترجمه کند. برای ترجمه قرآن، ابزار و لوازم دیگری غیر از عربی دانی و تسلط بر زبان مبدأ و مقصد لازم است. شأن نزول آیات، علوم قرآنی، ریشه‌یابی لغت، فهم احکام دینی و دانستن مبانی تربیتی و کلامی و دانش‌های دیگری از این قبیل، در هنگام ترجمه لازم است.

به هر جهت، کار شما بسیار ضروری است و اهتمام به آن لازم است. شما بزرگواران، توفیق یافتید که به این فکر افتادید و رویش کار می‌کنید. اینها یکی از همان خدمات

باارزشی است که برای قرآن صورت گرفته. با جدیت و اهتمام دنبال کنید ما هم ان‌شاء الله در حد توان در خدمت آقایان هستیم و آن را خدمت به قرآن می‌دانیم. واین را افتخاری می‌دانیم. ایده و طرح شما در جهت تدوین «شیوه‌نامه ترجمۀ قرآن» امر لازمی است که به نظر من، باید هر چه زودتر دنبال شود، چون واقعاً کمی دیر شده، لازم است که با جدیّت، عقب‌ماندگی در این کار را جبران کرد. یعنی باید مکان و محل و شیوه‌نامه و افراد و نهاد مشخصی برای نظارت بر ترجمه‌های قرآن، تأسیس شود و محل اطمینان و رجوع همگان شود و اگر کسی تخلف کرد، پیگرد قانونی داشته باشد. این کار باید از حوزه شروع شود. از همه شما تشکر می‌کنیم.

فصل دوم: مصاحبه ها

اشاره

1- حجت الاسلام والمسلمین دکتر سید رضا مؤدب (رئیس انجمن قرآن پژوهی حوزه علمیه قم)

سید رضا مؤدب در سال1341ش در کاشان به دنیا آمد. به سال 1354 به شهر مقدس قم برای تحصیل به حوزه علمیه رفت و تا دو سال در مدرسه علمیه حضرت آیت الله گلپایگانی به تحصیل مقدمات پرداخت. در سال 1346 به مدرسه رسالت آمد و دروس سطح یک و دو حوزه را در آن‌جا طی کرد. از سال 1360 تا 1370 در حوزه علمیه به تحصیل ادامه داد. درس مکاسب و کفایه را از محضر استادان گرانقدر، حضرات آیات: علوی گرگانی، وجدانی فخر، پایانی و ستوده استفاده برده سپس در درس خارج حضرات آیات: فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی، علوی گرگانی شرکت جست و یک دوره فقه و اصول عالی را آموخت.

از سال 1369 در مرکز تربیت مدرس قم مشغول به تحصیل می‌شد و همزمان در دانشگاه تهران تدریس معارف اسلامی را آغاز کرد که تا سال 1378 در دانشکده‌های فنی و مهندسی، علوم، ادبیات، حقوق و... ادامه داشت. از سال 1372 در مقطع دکتری در دانشکده الهیات دانشگاه تهران ادامه تحصیل داد و در سال 1376 در گرایش علوم قرآن و حدیث، فارغ‌التحصیل شد. از سال 1376 به عضویت هیئت علمی دانشگاه قم درآمد. ایشان در دانشگاه اصفهان و در دانشکده علوم قرآنی و حدیث و دانشکده شهید محلاتی سپاه تدریس داشته‌اند. در دانشگاه قم در موضوعات علوم قرآن و حدیث چندین جزوه علمی تهیه نموده‌اند. در دانشگاه و دیگر محافل علمی چندین کنفرانس علمی در موضوعات قرآنی ارائه کرده است. در مرکز تخصصی تفسیر حوزه برای طلاب حوزه و در مرکز جهانی علوم اسلامی برای طلاب خارجی داشته و دارند. پایان‌نامه‌های متعددی در دانشگاه قم و مؤسسه امام خمینی رحمه الله را سرپرستی نموده‌اند. چندین کتاب و اثر پژوهشی فراهم آورده‌اند که در آثار پژوهشی آمده و اکنون نیز در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، عضو حلقه کارشناسی مقاله‌های آن مرکز هستند و در رادیو معارف مباحث علمی در موضوعات قرآنی ارائه داده‌اند.

*حضرت‌عالی رئیس انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه هستید و همایش مذکور را هم این انجمن برگزار خواهد کرد، انگیزه شما از برگزاری این همایش چیست؟

انجمن قرآن‌پژوهی از جمله رسالت‌هائی که دارد مطالعات در زمینۀ قرآن است که از جمله آن‌ها بررسی ترجمه‌های قرآن، به ویژه به زبان فارسی است که در شرایط فعلی، بسیار زیاد است و روز به روز در حال افزایش است. برخی از ترجمه‌ها از نظر گروهی از مترجمان، جایگاه شایسته‌ای ندارند و بعضی از آن‌ها اشکال‌های متعددی دارند، لذا می‌طلبد که مترجمان با همفکری و هم‌اندیشی در کنار هم، بحث و گفت‌وگو کنند و با تبادل آراء، بهترین ترجمه را ارائه کنند و هم‌چنین شیوه‌های صحیح ترجمه را تدوین نمایند.

*آیا از این همایش، شخصیت‌ها و مترجمان استقبال کرده‌اند؟

به نظر می‌رسد از آن استقبال شده و مترجمان قرآن، پیشتازان این همایش هستند؛ به‌ویژه که این همایش در حوزه علمیه قم و در مجموعه علما و فضلا برگزار می‌شود و این طبیعی است، زیرا ترجمه قرآن، پایگاه اصلی‌اش حوزه علمیه بوده و علمای بزرگ بودند که به تفسیر و ترجمه قرآن پرداختند.

*تاکنون چه اقداماتی در جهت برگزاری این همایش صورت گرفته است؟

از حدود فروردین سال 89 در هیئت مدیره انجمن، این موضوع بحث شد. جناب آقای دکتر رضایی اصفهانی - که خود از مترجمان قرآن هستند - این موضوع را پی‌گیری کردند، بعد از آن با چند مرکز که در ارتباط با ترجمه قرآن بودند، گفت‌وگو شد و جلساتی با حضور همکاران انجام گرفت و مکاتباتی با مراکز مرتبط و همکار انجام گرفته که ان شاء الله در اسفند ماه سال جاری نخستین همایش با حضور تعدادی از مترجمان و علاقه‌مندان در شهر مقدس قم برگزار خواهد شد.

*به نظر حضرت‌عالی، برگزاری چنین همایش‌هایی چه تأثیری در پیشرفت روند ترجمه دارد؟

مهم‌ترین نتیجه‌اش این است که اصول و مبانی ترجمه بین خود مترجمان قرآن بیشتر مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد و مترجمان به روش و شیوه واحدی نزدیک می‌شوند تا ترجمه‌هایی که امروزه با شمارگان بالا منتشر می‌شود کیفیت بهتری داشته باشد.

*آیا این همایش در سال‌های بعدی هم برگزار خواهد شد؟

پیش‌بینی شده که همایش مترجمان در چندین مرحله برگزار شود که نخستین مرحله آن در اسفندماه 89 خواهد بود. امیدواریم برای تداوم آن، مراکز قرآنی همّت کنند و معاونت پژوهشی حوزه و ریاست محترم حوزه‌های علمیه، انجمن را یاری کنند تا در سال‌های بعد بتوانیم چنین همایش‌هایی را برگزار کنیم و هر سال هم یک موضوع و محور خاص، مورد بحث و بررسی مترجمان واقع شود.

*آیا تأسیس رشتۀ تخصصی «ترجمۀ قرآن» - در کنار سایر رشته‌های تخصصی - را لازم نمی‌بینید تا افرادی که در این زمینه مستعدند آموزش ببینند و در آینده شاهد ترجمه‌های وزین‌تر باشیم؟

خیلی پسندیده و لازم است که در حوزۀ علمیه انجمنی به نام «انجمن مترجمان قرآن»، تشکیل شود تا مترجمان را کنار هم گرد آورد. هم‌چنین بسیار به جاست که رشتۀ تخصصی «ترجمه قرآن» در حوزه به وجود آید، زیرا قرآن به ده‌ها زبان ترجمه شده و می‌شود. بی‌تردید جای چنین رشته‌ای در حوزه خالی است و «انجمن قرآن‌پژوهی» چنین پیشنهادی را به مدیر محترم حوزه علمیه ارائه خواهد داد.

*با توجه به این‌که تخصص حضرت‌عالی تفسیر است، مترجم باید چه اندازه از علم تفسیر آگاهی داشته باشد؟

به نظر بنده، ترجمه از تفسیر، سخت‌تر است لذا باید همۀ مترجمان، یک دوره تفسیر قرآن را آموزش دیده باشند و اگر مترجمی با تفسیر قرآن آشنا نباشد، مطمئناً نخواهد توانست مراد الهی را بیان کند، لذا ضروری است که تفسیر به عنوان پشتوانه ترجمه، مورد لحاظ قرار بگیرد.

مترجم باید با مبانی، ابزارهای لازم و روش‌های تفسیر، آشنا باشد و حداقل یک یا دو تفسیر مطمئن را دیده باشد تا بتواند ترجمه خوب از قرآن را ارائه کند.

همان‌طور که گفتم امر ترجمه دشوار است و این به علت آن است که مترجم می‌خواهد در کمترین الفاظ، مراد از آیات را به مخاطبان بفهماند، ولی در تفسیر، مفسّر ا ختیار بیشتری دارد و با عبارت‌های توضیحی بیشتر و با آوردن مثال و مصداق، مراد آیه را بیان می‌کند. لذا مترجم باید تسلط و مهارت فراوانی داشته تا بتواند در حداقل الفاظ، مراد الهی را بیان کند. شاید بتوان گفت مترجمانی که لغزش‌هایی در ترجمه داشتند، به علت آگاهی اندک از تفسیر قرآن است.

*آسیب‌های ترجمه‌های معاصر را (به غیر از کم اطلاعی از تفسیر) در چه می‌بینید؟

آسیب‌های ترجمه که در روزگار ما بیشتر مشخص است نخست همین بود که عرض کردم و آن اینکه مترجم به اندازه کافی با تفسیر و مراد آیه آگاه نیست. آسیب دوم آنست که مترجم از عبارت و الفاظ و ساختار خوبی استفاده نمی‌کند. کلماتی که بتواند جذّاب و زیبا باشد هم‌چنان‌که قرآن از فصاحت و بلاغت و اعجاز لفظی برخوردار است. البته بعضی مترجمان شاید به لحاظ آشنایی کم آنها از زبان فارسی، نتوانستند ساختار و عبارت‌های زیبا و روانی را بیاورند. البته این آسیب با کمک گرفتن از ویراستار ماهر و صلاحیت‌دار قابل جبران است.

آسیب بعدی آن است که گاهی مترجمان ذهنیّت پیش‌فرض و رأی ویژۀ خود را ناخودآگاه بر آیه تحمیل می‌کنند؛ مثلاً آیۀ شریفه «وجوه یومئذٍ ناضره إلی ربّها ناظره» (قیامت/ 23) را که یکی از آیات مهم در قرآن است، بعضی از مترجمان طوری ترجمه کرده‌اند که خداوند سبحان را جسم فرض کرده‌اند و مواردی دیگر از این قبیل... .

*آیا شیوه‌نامۀ واحد مدون می‌تواند، جلوی چنین آسیب‌هایی را بگیرد؟

البته باید صبر کرد و با گذر زمان، دید که تا چه حدّی می توان از آسیب‌های احتمالی پیش‌گیری نمود، ولی امیدواریم اگر شیوه‌نامۀ مناسبی فراهم آمد و مترجمان تعهد اخلاقی بر اجرای آن داشته باشند، در آینده این آسیب‌ها کمتر شود.

مهم آن است که در این همایش، مترجمان به آسیب‌ها توجه کامل کنند و اصولاً در چنین همایش‌هایی هدف این است که هم‌اندیشی شود تا آسیب کمتر و زمینه‌ای فراهم گردد تا ترجمه‌هایی که در سال‌های آینده به وجود می‌آید، از اتقان بیشتری برخوردار باشند. امیدواریم مترجمان همسو شوند و از شیوه واحدی تبعیّت کنند؛ هر چند ترجمه‌ها به لحاظ شیوه‌های متعدّد، می‌تواند متفاوت باشد.

*با سپاس از شما، در پایان اگر مطلبی به نظرتان می‌رسد، مطرح کنید.

امیدواریم - به یاری حق - این مطالعات و مباحثات در امر ترجمه، بتواند تأثیر خوبی بر جامعه قرآنی بگذارد و در آینده، بحث ترجمۀ قرآن به زبان فارسی به ترجمه‌های سایر زبان‌ها هم منتقل بشود.

2- حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد علی رضایی اصفهانی (دبیر علمی همایش ملی مترجمان قرآن - مترجم و مفسر قرآن)

الف: مصاحبه با دیبر همایش ملی مترجمان قرآن (تاریخ 89/10/9)

*انگیزۀ حضرت عالی و همکارانتان از برگزاری این همایش چه بود؟

بسم الله الرحمن الرحیم. اصل برگزاری همایش در اواخر سال 1388 در انجمن قرآن‌پژوهی حوزۀ علمیۀ قم مطرح شد و بعد در اوایل سال 1389 بحث جدی شد و قرار شد که انجمن قرآن پژوهی حوزۀ علمیۀ قم با همکاری برخی از دانشگاه ها و مراکز حوزوی، همایشی را برای هم‌اندیشی مترجمان در داخل کشور در سال جاری (اوایل اسفند 1389) برگزار کند. اهداف اصلی این همایش عبارت بود از:

الف. آشنایی مترجمان قرآن با هم و استفاده از نظریات یکدیگر و تبادیل تجربیات.

ب. تشویق مترجمان قرآن و تجلیل از پیش‌کسوتان این فن.

ج. زمینه‌سازی برای تدوین شیوه‌نامۀ ترجمۀ قرآن که ان‌شاء الله گامی باشد برای ارتقای ترجمه‌ها در آینده. تدوین شیوه‌نامه به این معنا نیست که تدوین‌کنندگان بخواهند چیزی را بر کسی تحمیل کنند بلکه خود مترجمان به یک هماهنگی ذهنی برای تدوین شیوه‌نامه ترجمه برسند تا مبنای کار آیندگان قرار بگیرد. بنا داریم که در افتتاحیه این همایش از محضر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی و برخی از شخصیت‌های بزرگ کشور بهره ببریم.

د. نگاه دوباره به ترجمه‌های موجود و بررسی نقاط قوت و ضعف آن‌ها و آگاهی مترجمان از نظریات یکدیگر در زمینه‌های قواعد، مبانی و روش‌های ترجمه. این کار هم به ارتقای ترجمه قرآن در زبان فارسی یاری می‌رساند.

*راجع به همکارانی که در کمیتۀ برگزاری این همایش فعالند توضیحاتی را بفرمایید و این‌که تاکنون چه کارهایی صورت گرفته است؟

قرآن‌پژوهی حوزه علمیه قم مطرح شد و پس از تصویب، کمیته‌ای متشکل از آقایان حجت الاسلام دکتر مؤدب مسئول انجمن قرآن‌پژوهی، حضرت آیت الله یعقوب جعفری صاحب «تفسیر کوثر» و حجت الاسلام والمسلمین آقای نقدی مسئول مرکز ترجمۀ قرآن و بنده و در بخشی از جلسات هم معاونت پژوهشی حوزۀ علمیۀ قم جناب حجت الاسلام و المسلمین عماد شرکت داشتند و برخی از شخصیت‌های دیگر، که در مجموع، این کمیتۀ علمی، همایش مترجمان قرآن را سازماندهی کرد و بنده را به عنوان خادم کوچکشان امر فرمودند که بخش علمی همایش را دنبال کنم. دوستانی در طول این مدت با ما همکاری می‌کردند از آن جمله حجج اسلام آقایان: قاسمی، ابدالی و صادقی. الحمدلله کار تا حالا خوب پیش رفته است و سلسله مصاحبه‌هایی با مترجمان قرآن در سطح کشور انجام شده است و تمام مترجمان قرآن به زبان فارسی در داخل کشور شناسایی و با آن‌ها تماس گرفته شده است و برای آن‌ها پیش‌دعوت فرستاده‌ایم. تعداد زیادی از مترجمان قرآن جواب مثبت داده‌اند که در روز همایش حاضر می‌شوند و از حضورشان استفاده می‌کنیم. بعضی از مترجمان هم برای ارائۀ مقاله و سخنرانی، اعلام آمادگی کرده‌اند. همچنین ویژه‌نامه‌ای در این همایش آماده می‌شود که شامل مصاحبه‌ها و معرفی ترجمه‌های قرآن به زبان فارسی خواهد بودکه هر ترجمه را به صورت مختصر معرفی و روش و ویژگی‌های آن، بیان می‌شود. این کار در داخل کشور در نوع خود کم‌نظیر و بی‌نظیر است. نمایشگاهی در کنار این همایش برگزار خواهد شد که مسئولیت آن را مرکز ترجمۀ قرآن به عهده گرفته است و مترجمان قرآن و ترجمه‌های آنان به زبان‌های مختلف معرفی خواهد شد.

*برگزاری چنین همایش‌هایی چه تأثیری در روند ترجمه و پیشرفت آن دارد؟

چون این همایش، علمی است و برای اولین بار مترجمان قرآنِ ایران گرد هم می‌آیند لذا خود به خود موجب همفکری، تعامل، تضارب آرا و ارتقای ترجمه خواهد شد. من معتقدم این همایش باید هر ساله باشد و موضوع‌بندی شود تا هر سال یک موضوعی به بحث گذاشته شود؛ مثلاً یک سال «مبانی ترجمه»، سال دیگر «قواعد ترجمه»، سال دیگر «روش‌های ترجمه» را بررسی کنند. حتی مترجمان جوان و نیز مترجمانی که در حال تدوین ترجمه‌اند و ناقدان ترجمه، دعوت شوند.

همین امر، خود به خود فضایی در کشور ایجاد می‌کند تا به یک ممیزی ترجمه بین خود مترجمان قرآن برسیم.

*اکنون این همایش کشوری است، آیا پیش‌بینی می‌کنید که چنین همایشی در سطح بین‌المللی نیز برگزار شود؟

اولاً این همایش با این‌که ملّی است، بُعد فراملّی هم دارد و آن انتخاب امکان است. مکان این همایش را در قم و در مؤسسۀ آموزش عالی امام خمینی رحمه الله انتخاب کرده‌ایم تا طلابی که از حدود هشتاد کشور دنیا در آن‌جا حضور دارند، با مترجمان فارسی آشنا شوند و این زمینه‌ای می‌شود برای این‌که علاوه بر ادامۀ همه سالۀ آن، در سال‌های آینده هم همایش بین‌المللی مترجمان قرآن‌کریم را به زبان‌های مختلف برگزاری کنیم و مترجمان را از کشورهای مختلف دعوت کنیم و در ایران - که ام‌القرای جهان اسلام است - این همایش را برگزار کنیم. البته ما همۀ این‌ها را از برکات انقلاب اسلامی و از نعمت‌هایی می‌دانیم که به برکت خون شهدا و زحمت‌های امام راحل‌مان رحمه الله و در ظلّ عنایات ولی عصر - صلوات الله علیه - و رهبری‌های خوب و مدبّرانه مقام معظم رهبری تحقق پیدا کرده است. مقام معظم رهبری به ترجمه خیلی اهمیت می‌دهند و جویای مباحث ترجمه هستند و به ترجمه‌های جدید توجه ویژه دارند. همین امر موجب دلگرمی ما شده تا بتوانیم سپاس‌گزار نعمت شرایط فعلی انقلاب و اسلام و خون شهدا و حضرت امام رحمه الله و رهبری باشیم و این همایش را با قوت، عالمانه و محققانه و آبرومندانه برگزار کنیم. ان‌شاءالله در آینده، همایش بین‌المللیِ مترجمان قرآن را به همین صورت پی‌گیری کنیم.

*با توجه به اهمیت ویژه‌ای که ترجمه در دنیای امروز پیدا کرده و از اقصی نقاط دنیا مردم تشنۀ معارف قرآن هستند و باید به نوعی به زبان آن‌ها این معارف به آن‌ها برسد، آیا نیازی احساس نمی‌شود که در کنار رشته‌های تخصصی دیگر، رشته تخصصی ترجمۀ قرآن ایجاد شود؟

به یاد دارم که در سال 1374 و 1375 که برای اولین بار ما را برای تدریس موضوع «نقد و بررسی ترجمه‌های قرآن» دعوت کردند، پی بردم که هیچ متنی برای تدریس وجود ندارد و بعد از ترجمۀ قرآن که به همراه دوستانمان از درون «تفسیر مهر» به دست آمد، در کنارش کتابی با عنوان «منطق ترجمۀ قرآن» آماده کردیم که الان کتاب درسی شده و کم‌کم به لطف الهی و با حضور قوی که دوستان بنده در انجمن قرآن‌پژوهی دارند در برنامه‌ریزی جامعه‌المصطفی العالمیه، مرکز تخصصی تفسیر و بعضی از مراکز دیگر، این درس گنجانده شد و الآن تقریباً در همۀ مراکز، موضوع

«ترجمه قرآن»، درس رسمی است و همین کتاب «منطق ترجمۀ قرآن» در آن مراکز متن درسی است؛ منتها ما نیاز داریم که در سطح دکتری رشتۀ ترجمۀ قرآن و یا روش‌شناسی ترجمۀ قرآن یا هر عنوان مناسب دیگری ایجاد شود تا مبانی روش‌شناسی قواعد ترجمه بحث شود و افرادی تربیت شوند که بتوانند هم مدرّسِ ترجمۀ قرآن در سطح چهار حوزۀ علمیۀ قم و هم در سطح دکتری دانشگاه‌ها بشوند و این‌که بعدها خودشان مترجمان قوی شوند. لذا لازم است که این بحث تا حد یک رشته در سطح کارشناسی ارشد و دکتری گسترش پیدا بکند.

بالاتر از این، مرکز ترجمۀ قرآن‌کریم به زبان‌های خارجی در قم وجود دارد که به مدیریت جناب حجت الاسلام و المسلمین حاج آقا نقدی می‌باشد. به نظر من، آن مرکز یا باید گسترش یابد یا مراکز مکمل آن به وجود آیند که موضوع ترجمۀ قرآن را به زبان فارسی در سطوح مختلف بررسی کنند. یعنی الآن ما باید از مرحلۀ کنونی بگذریم و وارد این مرحله شویم که برای کودکان، نوجوانان، جوانان دبیرستانی، دانشگاهیان و حتی برای رشته‌های مختلف، ترجمۀ تخصصی داشته باشیم. ما نمی‌توانیم همان ترجمه‌ای را که برای یک حقوق‌دان انجام می‌دهیم و دقتی که در آیات حقوقی داریم به یک پزشک یا کیهان‌شناسی هم ارائه کنیم، ما باید به سمت ترجمه‌های تخصصی در سطح کشور و به زبان فارسی و در سطح بین‌المللی به زبان‌های دیگر برویم. این کار نیاز به یک پژوهشکده یا دانشکده ترجمه دارد که در آن رشته‌های متنوع به وجود آید تا بتوانیم ترجمۀ قرآن را گسترش دهیم. من در این‌جا نکته‌ای را عرض بکنم. ببینید قرآن تا کنون به حدود صد زبان در دنیا ترجمه شده است در حالی که کتاب مقدس (تورات و انجیل) به حدود 1700 زبان ترجمه شده است، پس فاصلۀ ما تا آن‌جا خیلی زیاد است باید تلاش مضاعفی کنیم تا به آن‌جا برسیم. قرآن، کتاب آسمانی حق است، اعجاز است و تحریف نشده است، در حالی که کتاب‌های آسمانی دیگر، تحریف شده است. آن‌ها به کتاب‌هایشان اهمیت می‌دهند و تلاش می‌کنند، ما باید ده‌ها برابر تلاش کنیم و تا آنجا پیش برویم که دانشگاه ترجمۀ قرآن به زبان‌های مختلف با رشته‌های گوناگون و همچنین پژوهشگاهی با همین عنوان تأسیس کنیم که بتواند هر سال ویرایش جدیدی از ترجمۀ قرآن به زبان فارسی برای نسل‌ها، رشته‌ها، سطوح و قشرهای مختلف جامعه ارائه دهد و به زبان‌های دیگر نهضتی را در ترجمه پدید آورد. در پایان لازم می‌دانم بگویم که برگزاری همایش در حقیقت تبلوری است از همکاری حوزه و دانشگاه. در

همین همایشِ ملی، مترجمان قرآن و بسیاری از دانشگاه‌ها شرکت دارند، حوزۀ علمیۀ قم، انجمن قرآن‌پژوهی، مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی و نیز مراکز پژوهشی دیگر. در حقیقت این همایش تبلوری است از:

حضور حوزه و دانشگاه و قرآن‌شناسان ایرانی و فارسی که بر آن است تا مترجمان قرآن را کنار هم جمع کند و ان‌شاء الله در آینده «همایش مفسران قرآن» را در دستور کار دادیم. این اقدامات، موجب رشد و بالندگی فرهنگ قرآنی در سطح کشور می‌شود.

همین‌جا از ارباب مطبوعات و مسئولان محترم مجله‌ها، روزنامه‌ها، خبرگزاری‌ها به خصوص شبکه‌هایی که مربوط به قرآن هستند مثل رادیو قرآن، شبکۀ قرآن و مجلات قرآنی دعوت می‌کنم که در این کار به ما و اهل قرآن کمک کنند تا این فضا را در کشور گسترش دهیم و بتوانیم به جایی برسیم که ترجمۀ قرآن سازماندهی شود.

نکتۀ آخر این‌که: این همایش بنا ندارد چیزی را بر مترجمان قرآن تحمیل کند بلکه قصد دارد زمینه‌های تضارب آرا و همفکری را در بین مترجمان قرآن فراهم کند و اگر مترجمان قرآن صلاح دانستند در سال‌های بعدی خودشان این همایش را ادامه دهند و تشکیلات صنفی برای خود ایجاد کنند تا مؤسسه‌ها، مراکز، حامیان و خیرخواهانی که می‌خواهند در بخش ترجمه قرآن سرمایه‌گذاری کنند، آسان‌تر شناسایی و همکاری کنند. اگر این مجمع صنفی و فنی ترجمۀ قرآن و مجمع مترجمان قرآن، شکل بگیرد می‌تواند زمینه‌ساز تأسیس پژوهشکدۀ قرآن، رشته‌های ترجمه، انتشار ترجمه‌های قرآن به صورت گسترده باشد و باعث شود «شیوه‌نامه ترجمۀ قرآن»، تدوین گردد.

ما در خصوص ترجمۀ قرآن، نمی‌توانیم چیزی را بر مترجمان تحمیل کنیم. و دولت و مراکزی که امروزه، ترجمه را ممیزی و بررسی می‌کنند گاهی اوقات با کمبود کارشناس روبه‌رو هستند، این کار باید توسط خود مترجمان انجام بگیرد. ما خودمان باید یکدیگر را نقد و اصلاح کنیم و نیازی به غیر نداریم، چون کاری تخصصی است. این هدف وقتی تحقق می‌یابد که ما مجمعی داشته باشیم و به صورت خودجوش شیوه‌نامه‌هایی را تهیه کنیم که مورد قبول همۀ مترجمان باشد تا موجب بالندگی ترجمه بشود و خدمت بزرگی به آستان قرآن بشود ان شاء الله «ربنا تقبل منا بقبولٍ حسن وصلی الله علی محمد وآل محمد».

ب: مصاحبه با مفسر و مترجم قرآن‌کریم حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد علی رضایی اصفهانی (در تاریخ 1389/10/20)

آقای محمد علی رضایی اصفهانی متولد سال 1341 ش در رهنان اصفهان می‌باشند ایشان دارای دکترای علوم قرآن و حدیث و سطح چهار فقه و اصول حوزه می‌باشند.

هم‌اکنون عضو هیأت علمی جامعة المصطفی و مدیر مدرسه عالی قرآن و حدیث جامعة المصطفی و... می‌باشند. تاکنون آثار متعددی از ایشان به چاپ رسیده که از آن جمله می‌توان به:

1- تفسیر قرآن مهر (ج 1-22)؛ 2- منطق ترجمه قرآن؛ 3- منطق تفسیر قرآن؛ 4- آموزه‌های تربیت عاشورا؛ و... اشاره کرد. یکی از مهمترین آثار ایشان ترجمۀ قرآن می‌باشد. ⁽¹⁾

*با توجه به این‌که حضرت‌عالی از مفسران و مترجمان قرآن محسوب می‌شوید و مخصوصاً که ترجمه حضرت‌عالی برای اولین بار به صورت گروهی انجام شده است؛ بفرمایید انگیزۀ شما از ترجمه قرآن به این شکل چه بود؟

بنده در حدود سال 1372 و 73 در برخی از مراکز تحقیقی درسی را قبول کردم تحت عنوان «بررسی و ترجمه‌های قرآن»؛ بعد از چند دوره تدریس، با توجه به اینکه رشته تخصصی من تفسیر قرآن بود آن زمان هم در رشته تخصصی تفسیر و علوم قرآن حوزه علمیه قم سطح‌ها را می‌گذراندم و هم در دانشگاه رشته علوم قرآن و حدیث را هم زمان مشغول تحصیل بودم. همان زمان احساس کردم که در زمینه ترجمه قرآن خلأ آشکاری وجود دارد و برخی ترجمه‌های قرآن قابل نقد و بررسی است با اینکه هر کدام از این مترجمان خدمتی به قرآن کرده‌اند. منتها نیاز به تکمیل، اصلاح دارند و احیانا به ترجمه‌های جدید نیاز هست و چون کار کلاس، نقد و بررسی ترجمه‌ها بود خود به خود با آسیب‌های ترجمه آشنا شدم. و این چند دوره ادامه پیدا کرد. کم کم این فکر به ذهن ما آمد که باید یک ترجمه نوشته شود. از طرف دیگر دیدیم ترجمه‌های موجود عموماً تک نفره است لذا در سال 1377، اولین بار از طرف رادیو قرآن به ما پیشنهاد شد که یک ترجمه و تفسیر در رادیو قرآن بگوییم. با بعضی از دوستانی از حوزه و دانشگاه که در پی نوشت ترجمه، اسامی، برنامه و روش کار آمده آن را شروع کردیم. بعدها از این حالت درآمد و تبدیل به یک پروژه کاری جدی شد که تقریباً ده سال طول کشید و حاصلش چند کتاب ده جلدی شد و نیز کتاب «منطق ترجمه قرآن» که دربارۀ قواعد،

مبانی و روش‌های ترجمه قرآن است که کتاب درسی حوزه و دانشگاه شد. ترجمه قرآن نیز حاصل آن کار بود که البته ترجمه قرآن از سال 1377 که نقطه آغاز بود و عملاً از فروردین 78 یعنی دقیقاً در عید غدیر 1420 قمری شروع شد. کم کم آن زمان که این را هم می نوشتیم رادیو قرآن آن را صبح‌ها از ساعت6:30 تا 7 پخش می‌کرد. معمولاً رادیو قرآن یک ماه از ما جلوتر بود، لذا مجبور بودیم حتی جمعه ها را هم تعطیل نکنیم و مفصل این کار را به صورت گروهی هر روز جلسه داشته باشیم و بحث‌ها را انجام دهیم. در کل ما بیش از ده هزار ساعت وقت گذاشتیم و حدود 600 جلسه متمرکز با دوستانمان داشتیم وسرانجام در 23 رمضان 1423 قمری ترجمه تمام شد. بعد هم تفسیر ادامه پیدا کرد و تا کامل شدنش ده سال طول کشید. ویرایش اول ترجمه 23 رمضان 1423 قمری تمام شد و حدود چهار سال طول کشید. این ترجمه برای اولین بار در سال 1383 توسط انتشارات دارالذکر به چاپ رسید و چاپ دوم با ویرایش دوم با نظریات دوستان و اصلاحات اعمال شده در سال 1388 توسط انتشارات جامعة المصطفی العالمیه، منتشر گردید.

*همکاران شما در این ترجمه، چه نقشی دارند؟

در این زمینه، بنده نقش جمع‌بندی گروه را به عهده داشتم و در نهایت، نگارش نهایی کار در جلسه را انجام می‌دادم و بخش تفسیر را هم به عهده داشتم. همکاران بنده این بزرگواران بودند:

جناب حجت الاسلام و المسلمین استاد شیرافکن: ایشان فارغ التحصیل رشته تخصصی تفسیر و مدرس حوزه و دانشگاه و عضو هیئت علمی مرکز جهانی علوم اسلام و دارای تألیفات متعدد هستند و در مراکز مختلف، ادبیات تخصصی عرب را تدریس می کنند. ایشان در این ترجمه، بحث ادبیات آیات قرآن را زیر نظر داشتند.

شهید حجت الاسلام و المسلمین استاد همایی رحمه الله : ایشان استاد مراکز مختلف حوزۀ علمیه و رشته تخصصی تفسیر بودند که در مراکز مختلف، «واژه‌شناسی قرآن» تدریس می‌کردند و تألیفاتی در این زمینه از ایشان به یادگار مانده است. ایشان در این ترجمه، ریشه‌یابی لغات قرآن را پی‌گیری می‌کردند. استاد همایی از جانبازان جنگ تحمیلی عراق بودند که در 1385/3/14 ش به فوز شهادت نایل آمدند.

حجت الاسلام و المسلمین استاد اسماعیلی: ایشان که از اساتید مراکز حوزوی و دانشگاهی هستند، ترجمه‌های متعدد فارسی را بررسی و در جلسه مطرح و واژه‌های مناسب را پیشنهاد می‌کردند.

حجت الاسلام و المسلمین امینی: ایشان که از محققان مجمع جهانی اهل البیت علیهم السلام و فارغ التحصیل رشتۀ علوم قرآن مرکز تربیت محقق و سطح 3 مرکز تخصصی تفسیری علوم قرآن و مدرس تفسیر و علوم قرآن هستند، یکسان سازی لغات و جملات و وجوه و نظایر ترجمه را به عهده داشتند.

حجت الاسلام والمسلمین ملاکاظمی: ایشان از فضلای رشته تخصصی تفسیر هستند که اصلاح و ویرایش اول ترجمه و نیز سرپرستی گروه مقابله را به عهده داشتند.

شیوه کار جمعی به این صورت بود که: دوستان مطالعه می‌کردند و در هر روز - حتی جمعه‌ها - یک ساعت جلسه داشتیم. حدود چهار سال ویرایش اولیه طول کشید. البته آماده‌سازی و تایپ و مقابله و رفع اشکالات عملاً شش سال (77 - 83) طول کشید. در این شش سال عملاً تعطیلی نداشتیم و مخصوصاً که رادیو هم هر روز آن را می‌خواند. ناچار بودیم که هر روز کار کنیم تا به رادیو برسیم. البته آنچه که رادیو خواند با ویرایش‌های بعدی که انجام شد، تفاوت‌هایی پیدا کرد. به هر حال این جلسه را هر روز در مدرسۀ امیر المؤمنین علیه السلام و در اتاقی که حضرت آیت الله مکارم شیرازی در اختیارمان گذاشته بودند، بحث می‌کردیم. مدتی هم در مدرسه امام حسین علیه السلام بودیم و عصرها جلسه داشتیم و شیوه کار به این ترتیب بود که آیه‌ای مطرح می‌شد و نکته‌های تفسیری، ادبی و واژگانی‌اش را بحث می‌کردیم و ترجمه‌های دیگر را می‌دیدیم. در نهایت من جمع‌بندی می‌کردم و نگارش نهایی انجام می‌گرفت و سپس تایپ می‌شد.

این خلاصه کار بود که تقریباً هر روز نیم‌صفحه پیش می‌رفتیم بعضی بحث‌ها مشکل‌تر بود و برخی دیگر ساده‌تر. در نهایت این کارِ مستمر تقریباً در پنج - شش سال انجام شد. چهار سال متمرکز روی ترجمه و بعد هم برای ویرایش و آماده‌سازی رفع اشکالات و اصطلاحات و... . برای ویرایش دوم باز همین گروه تشکیل جلسه داد، اشکال‌ها، نقدها و پیشنهادها را بررسی کردیم و یک ویرایش ادبی هم شد، بعداً آماده‌سازی برای چاپ جدید با ویرایش دوم که در سال 1383 بود. جلسات متعددی هم برای ویرایش دوم داشتیم. و این شیوه اجرایی کار بود. آقای خرمشاهی نقدی در مجله «ترجمان قرآن» نوشتند که جواب دادیم. ولی برخی نقدها وارد بود و بعضی از بزرگان نکته‌هایی را فرمودند. خودمان در مطالعاتمان به نکته‌های جدید برخورد کردیم. مجموع این‌ها را جمع کردیم و در جلسه‌های متعدد به بحث گذاشتیم. در ویراستاریی که دو نفر به نام‌های خانم حمیده انصاری و آقای محمد جواد شریفی انجام داده بودند با دقت بازنگری شد در نهایت، چاپ دوم در سال 1388 انجام شد.

*روش ترجمۀ شما چیست؟

ترجمه‌های قرآن سه روش عمده دارند که در کتاب «منطق ترجمه» مفصلاً توضیح داده‌ایم:

1- روش جمله به جمله 2- روش تحت اللفظی (کلمه به کلمه) 3- روش ترجمۀ آزاد یا تفسیری. در این ترجمه ما از روش جمله به جمله یا هسته به هسته استفاده کرده‌ایم؛ یعنی به زبان مقصد و زبان مبدأ توجه می‌کردیم؛ مثلاً اگر در جایی آمده «ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً» (زد خدا مثلی را)، در این‌جا بر اساس زبان مقصد، فعل و فاعل جا به جا می‌شود «خدا مثلی زده است». البته هرکدام از این روش‌های ترجمه برای یک کاری خوبند ترجمه تحت‌اللفظی برای آموزش معانی و الفاظ قرآن و در مدارس، کلاس‌های آموزش قرآن مناسب است. روش ترجمه تفسیری و آزاد (که ما هم یک ترجمه به این صورت آماده کرده‌ایم ولی هنوز چاپ نشده است) برای رساندن پیام به مخاطب و توضیح دادن آیه خوب است، مثل ترجمه فیض‌الاسلام و الهی قمشه‌ای، ولی شیوۀ میانی که شیوه ترجمۀ جمله به جمله و هسته به هسته است برای عموم مردم مناسب است مثل روش حضرات مکارم شیرازی، خرمشاهی، فولادوند و امثال اینها که با هم این روش را دنبال کرده و ادامه دادیم.

*ویژگی‌های مهم ترجمه شما چیست؟

*مبانی شما در این ترجمه چیست؟

اصول و مبانی این ترجمه، تفسیری، کلامی و ادبی بوده که همه را در پی‌نوشت به صورت مفصل آورده‌ایم. چه خوب است که این روش را همه مترجمان داشته باشند تا مخاطبشان بدانند که این ترجمه بر اساس چه مبانیِ کلامی و تفسیری نوشته شده تا آگاهانه آن ترجمه را انتخاب کنند.

الف) مبانی تفسیری ترجمه:

1- این ترجمه مبنی بر تفسیر قرآن مهر است، لذا انتخاب و ترجیح بعضی از واژگان بر اساس نتایجی بوده که در تفسیر به دست آمده است.

2- در این ترجمه به تفسیرهای متعدد و کهن شیعه، همانند مجمع البیان، ابوالفتوح رازی، المیزان، نمونه، و... توجه شده است.

3- این ترجمه بر اساس حجیّت سنّت پیامبر و اهل‌بیت شکل گرفته است. این مطلب در مبانی کلامی ترجمه مشهود است.

4- در مواردی که مفسران قرآن، دیدگاه‌های متفاوتی در تفسیر آیه‌ای داشته‌اند، این ترجمه به صورتی ارائه شده که با همۀ دیدگاه‌ها سازگار باشد.

5- در مواردی که جمع نظرهای مفسران ممکن نبوده، دیدگاه مشهور مفسران مد نظر قرار گرفته است.

6- توضیحات تفسیری مورد نیاز در فهم آیه، داخل پرانتز قرار گرفته تا با متن ترجمه مخلوط نشود.

7- مبنای استعمال لفظ در اکثر از یک معنا را جایز می‌دانیم. بنابراین گاهی یک

لفظ را به دو معنا ترجمه کرده‌ایم که معنای اظهر در متن و معنای دیگر در کروشه آمده است.

ب) مبنای کلامی ترجمه:

این ترجمه بر اسای دیدگاه‌های عقیدتی و آموزه های «مذهب اهل‌بیت علیهم السلام » شکل گرفته است. در این ترجمه، دیدگاه «اختیار و آزادیِ» انسان مبنا بوده است؛ بنابراین، آیاتی که ظاهر آن‌ها بر جبرگرایی دلالت دارد، مثل «یَدُ اللّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ » یا آیات مشتمل بر حقانیت خدا، به وسیلۀ توضیحات داخل پرانتز، طوری ترجمه شده که معنای جبر منتفی شود. یکی از مبانی این ترجمه آن است که خدا جسم گونه نیست؛ از این رو در این ترجمه، آیات مربوط به خدا به صورتی ترجمه شده که مستلزم دیدگاه تشبیه و تجسیم نباشد. این ترجمه بر اساس عقیده به «عصمت پیامبران» الهی شکل گرفته است؛ از این‌رو، در مواردی که ظاهر آیه موهم گناه آنان بوده، با توضیحات داخل پرانتز رفع توهم شده است و نیز با ترجمۀ «ذنب» به «پیامد» برخی مشکلات حل شده است.

ج) اصول مبانی ادبی ترجمه:

1- نثر این ترجمه، «نثر معیار» فارسی است و از کاربرد الفاظ غریب و نامأنوس و نیز از عبارت پردازی شاعرانه پرهیز شده است.

2- در ادبیات عرب از منابع اصیل و متنوع، از ترجمه: تفسیر کشاف، جوامع الجامع، الجدول فی اعراب القرآن و...استفاده شده است.

3- در موارد اختلافی ادبیات عرب در مورد آیات، دیدگاه مشهور مد نظر قرار گرفته است.

4- در این ترجمه، زمان فعل معلوم و مجهول و نیز جمع و مفرد و تثنیه بودن فعلها و اسم ها دقت و رعایت شده است.

5 - به لغزش‌های ادبی (صرف، نحو و ترکیب جملات) توجه ویژه شده است.

6- ضمیر فعل در این ترجمه، به معنای «تأکید و حصر» به کار رفته است، همان طور که ادیبان بزرگ عرب تصریح کرده اند.

7- واژۀ «لن» و «لا» یکسان معنا شده و ویژگی«نفی ابد» در معنای «لن» لحاظ نشد؛ چرا که معنای «نفی ابد» آن، برای برخی مفسران بزرگ معاصرو ما ثابت نگردید.

د) مبانی اصول و قواعد واژگانی:

1- به «ریشه‌یابی لغات» توجه ویژه شده و تلاش گردیده که ریشۀ لغات تا حد امکان از منابع نزدیک به صدر اسلام استخراج شود.

2- از منابع متنوع و متعدد و قدیمی، در ریشه‌یابی واژگان بهره برده‌ایم؛ از جمله:

مفردات، راغب‌اصفهانی؛ مجمع‌البیان؛ العین، خلیل بن احمد؛ مقایس‌اللغة، ابن فارس؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، حسن مصطفوی (که پس از نقل لغات قدیمی جمع‌بندی‌های خوبی دارد).

3- در ترجمۀ واژه‌ها و جملات فقهی (آیات الاحکام)، توجه خاصی شده است که قوانین و احکام قرآن به صورت صحیح و دقیق ترجمه شود، و از کتاب‌های فقهی که بر مذهب اهل‌بیت علیهم السلام نگاشته شده کمک گرفته‌ایم (ر.ک: سورۀ نساء، نور و...)

4- به «همسان‌سازی» واژه‌ها و ترکیب‌های مکرر قرآن توجه ویژه شده است و تا حد امکان واژه‌ها را یکسان به کار برده‌ایم.

5- به «وجوه و نظایر» توجه شده است (مانند واژه‌های فتنه، امت، قضی و...) و از منابع همچون وجوه و نظایر دامغانی، و...استفاده کرده‌ایم.

6- در انتخاب معنای لغات، به دیدگاه مشهور لغویین توجه شده است.

7- در هنگام ترجمه «حروف تأکید» تناسب تأکید بر واژۀ معادل، درنظرگرفته شده است.

8- واژۀ «تقوا» به معنای خود نگه‌داری ترجمه شده است؛ چرا که تقوا در اصل، از«وقی»، به معنای حفظ خود از ضرر (جسمی و روحی) است و معنای ترس یا پرهیز و... گاهی از لوازم آن است.

9- واژۀ «قد» و «لقد» هر دو برای تأکید است؛ از این‌رو آن‌ها را به معنای «به یقین» آورده‌ایم، ولی گاهی برای تأکید بر تحقق مطلب است، که در معنای «تحقق بخشید» و با تأکید خفیف «که» متبلور می‌شود.

10- بین واژۀ «واحد و احد» تفاوت گذاشته شده، و در مواردی که هر دو وصف خداست، واژۀ «واحد» به «یگانه» (مثل: بقره، 163) و واژۀ «أحد» به «یکتا» (مانند: توحید) ترجمه شده است. و به صورت مفصل در 56 بند توضیح دادیم که دوستان می‌توانند به آن مراجعه کنند.

تقریظ خوبی هم مرحوم آیت الله معرفت و مرحوم دکتر شهیدی بر آن نوشته‌اند.

*شما در کتاب «منطق ترجمه قرآن» به اصول و شرایط مترجم قرآن به صورت مفصل اشاره کرده‌اید، انگیزۀ حضرت‌عالی از تألیف آن چه بود و دربارۀ «شرایط مترجم» چه نظری دارید؟

از ابتدای شروع بحث‌هایِ نقد و بررسی ترجمه‌های قرآن در بعضی از مراکز علمی و بعد به صورت یک درس در مبحث قرآنی پیش‌بینی کردیم و در مرکز تخصصیِ تفسیر که بنده در برنامه‌ریزی درسی آن جا حضور داشتم به عنوان یک درس در سطح سه

گنجانده شد و در جامعة‌المصطفی نیز همین طور به عنوان یک درس قرار داده شد، در نتیجه نیاز به متنی پیدا شد و با توجه به تجربه‌ای که در طول زمان ترجمۀ قرآن به همراه دوستان پیدا کرده بودیم متنی را به صورت جزوه تهیه کردیم که چندین بار تدریس شد و بعد در قالب کتاب «منطق ترجمۀ قرآن» درآمد که انتشارات جامعة المصطفی العالمیه آن را در سال 1386 از چاپ درآورد و مورد استقبال واقع شد و اخیراً در دانشگاه قرآن نیز متن درسی در رشتۀ تخصصی تفسیر شده و جامعة المصطفی و بعضی از مراکز درسی دیگر نیز به عنوان متن درسی قرار گرفته است.

در این متن، مفاهیم کلی راجع به مفهوم شناسی ترجمه و نیز پیشینۀ ترجمه را از قرن اول - ترجمۀ سلمان فارسی - آورده‌ایم و قرن به قرن پیش آمده‌ایم و ترجمه‌های مشهور را معرفی کرده‌ایم. بعد جدولی از ترجمۀ قرآن به زبان‌های ترکی، آذری، روسی و ترجمه‌های جنوب شرق آسیا مثل: چینی، ژاپنی، کره‌ای و زبان‌های آفریقایی، آلمانی و انگلیسی تنظیم کرده‌ایم. آن‌گاه مبانی و اصول ترجمۀ قرآن را بحث کرده‌ایم که خیلی مهم بوده است؛ مبانی وجودی ترجمه: آیا ترجمه امکان دارد یا نه؟ ادلۀ طرفین بحث شده، بعد جواز شرعی ترجمه و دلایل آن، مورد بررسی قرار گرفته است.

بحث‌های دیگر ما در آن کتاب، مبانی فقهی مذاهب اسلامی در ترجمۀ قرآن، مبانی ادبی، مبانی تفسیری، مبانی کلامی و مبانی زبان‌شناختی ترجمۀ قرآن است.

بخش بعدی، مربوط به ضوابط و قواعد ترجمه قرآن است که در مجموع چهارده قاعده برای ترجمۀ قرآن بیان شده است.

سپس به شرایط مترجم اشاره شده است، مثل: آگاهی از زبان مبدأ و مقصد، نداشتن پیش داوری در ترجمه و نیز شرایط کمال ترجمه مثل توان نویسندگی روشمندی تمرین و ممارست. و یک سری هم شرایط خاص قرآن که شاید این مورد سؤال شما بود. این‌که مترجم باید شرایط مفسر را داشته باشد، چون ترجمه، خلاصۀ تفسیر است و باید شرایط مفسر را داشته باشد همان شرایط چهارده‌گانه‌ای که در مورد تفسیر که در «منطق تفسیر 1» آورده‌ایم. دوم پرهیز از ترجمۀ به رأی، طهارت روحی و امثال آن‌ها.

بحث بعدی دربارۀ روش‌ها و سبک‌های ترجمه است که به صورت مفصل آن را بررسی کرده‌ایم. ترجمۀ قرآن را بر اساس هدف مترجم، زبان ترجمه، وجود اضافات و عدم وجود اضافات، گرایش داشتن و نداشتن، اعتبار ترجمه و مترجم و ترجمه‌های هنری و شعری را آورده و تقسیم‌بندی کرده‌ایم و در نهایت این تقسیم‌بندی را

پذیرفته‌ایم که ترجمه گاهی کلمه به کلمه و تحت اللفظی است و ویژگی‌های خاص خود را دارد و مخاطبان خاص خود را، دوم ترجمۀ تحت‌اللفظی یا جمله به جمله، سومی ترجمۀ آزاد که محسنات و اشکالات هر کدام آن‌ها را بیان کرده‌ایم. بحث پایانی کتاب، آسیب‌شناسی است که روش‌های نقد ترجمه را آورده‌ایم و تاریخچۀ نقد مقالاتی که در نقد ترجمۀ قرآن نوشته شده حدود چندصد مقاله را لیست کرده‌ایم: آسیب‌های علمی، آسیب‌های فنی، و آسیب‌های اخلاقی ترجمه و آسیب‌های ترجمه‌های مستشرقان را بررسی کرده‌ایم. در پایان هم شیوه‌نامه‌ای که در مورد کتاب مقدس و نیایش‌ها از مسیحیان منتشر شده ترجمه کرده‌ایم تا اگر کسی خواست استفاده کند.

*اشاره کردید به یکی از بخش‌های این کتاب با عنوان «آسیب‌های ترجمه» با توجه به تجربۀ جناب‌عالی در ترجمه و نیز تألیف کتاب «منطق ترجمه قرآن»، مهم‌ترین و بارزترین آسیب ترجمه‌های معاصر را در چه مواردی می‌بینید؟

هر کار علمی مثل ترجمه نقاط قوت و ضعف خاص خود را دارد، در بررسی ترجمه‌ها باید دورۀ زمانی خود را در نظر گرفت. ممکن است چیزی امروز در نظر من آسیب باشد ولی در ده یا بیست سال پیش آسیب نباشد. بنابراین باید نسبت به آن زمان بررسی شود؛ مثلاً ترجمۀ آقای الهی قمشه‌ای یا ترجمۀ فیض‌الاسلام در زمان خودشان جزو شاهکارهای ترجمه بوده است، ولی امروزه ترجمه‌های بهتری ارائه شده و قاعدتاً به آن ها ممکن است نقدهایی وارد بشود. بنابراین هر ترجمه‌ای در جای خودش نیکو بوده و نقاط ضعف و قوتی را دارد ولی در مجموع ترجمه‌ها چه ترجمۀ ما و چه ترجمه‌های دیگران یک سری نقدهای مبنایی دارد که باید به طور مرتب اشکالات را به هم گوشزد بکنیم تا انشاءالله برطرف شده و ترجمه‌ها راه کمال را پیدا کند. بنابراین هیچ ترجمه‌ای را نمی‌شود مطلقاً محکوم کرد هر ترجمه‌ای نقاط ضعف و قوت خودش را دارد و با توجه به مخاطب و زمانی که ترجمه نوشته شده باید ارزیابی بشود.

3- حجت الاسلام والمسلمین صادقی (دبیر اجرایی همایش ملی مترجمان قرآن)

1- تاکنون چه کارهایی را در جهت برگزاری این همایش انجام داده‌اید؟

به دنبال شکل‌گیری برنامه‌های «همایش ملی مترجمان»، در جلسات شورای علمی، کارها یکی پس از دیگری شروع شد. تشکیل جلسات شورای علمی، دیدار با بزرگان مخصوصاً مراجع جهت استفاده از رهنمودهای آنان، تشکیل جلسه با حضور نمایندگان مراکز همکار و اقدامات لازم دیگر.

2- مکان این همایش کجاست و دلیل انتخاب این مکان چیست؟

برای تشکیل همایش چند مکان در نظر گرفته شد، ولی به لحاظ مرکزیت مجتمع آموزش عالی امام خمینی رحمه الله و مناسب بودن مکان با برنامه‌های همایش، آن‌جا انتخاب گردید.

3- چه مراکزی به عنوان مراکز همکار اعلام آمادگی کرده‌اند؟

بالغ بر بیست مرکز اعلام همکاری نمودند، ولی در عمل، همکاران همراه کمتر از این تعداد است که امیدواریم بر تعدادشان افزوده شود.

4- چه برنامه‌ها و اقداماتی برای روز همایش در نظر گرفته شده است؟

برنامه‌های همایش از صبح روز پنج‌شنبه 12 اسفند 89 ساعت 80:30 با تلاوت آیات قرآن کریم و سرود ملی جمهوری اسلامی ایران آغاز و با سخنرانی آیت الله العظمی مکارم شیرازی افتتاح می‌شود و بعد، برخی از مترجمانِ مشهور، دیدگاه‌های خود را بیان خواهند کرد و همایش در عصر آن روز هم با طرح نظریات دیگر مترجمان ادامه خواد داشت و سخنران افتتاحیه همایش آیت الله یزدی خواهد بود. امیدواریم این همایش در شأن قرآن کریم برگزار گردد.

5- در کنار همایش برنامه دیگری هم وجود دارد؟

در کنار این همایش، نمایشگاه قرآن کریم توسط مرکز «ترجمان وحی» برپا خواهد شد که برای بازدیدکنندگان بسیار جالب خواهد بود.

6- برای شرکت‌کنندگان که از شهرستان‌ها می‌آیند چه تمهیداتی در نظر گرفته‌اید؟

در خصوص شرکت کنندگان در این همایش، تمام تمهیدات لازم پیش‌بینی شده است که در وقت خود عملی خواهد شد تا عزیزان مدعو ما در کمال آرامش بتوانند از این همایش، بهره لازم را ببرند.

در پایان، از همه کسانی که برای این همایش زحمت کشیده و می‌کشند تقدیر و تشکر می‌کنیم.

4- حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد فاکر میبدی (رئیس مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآن)

مصاحبه با حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد فاکر میبدی در تاریخ 89/10/25

جناب استاد ریاست محترم مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآن حوزه علمیه قم را عهده دارند. ایشان عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه و عضو هیئت مدیره انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه قم هستند و تاکنون آثار متعددی از ایشان به جامعه علمی ارائه شده که مهم‌ترین آن «قواعد التفسیر لدی الشیعة والسنة» که به عنوان کتاب سال حوزه در سال 1386 شناخته شد.

*مترجم برای خلق یک ترجمه خوب چه مبانی را باید در داشته باشد؟

هر مترجمی برای هر ترجمه‌ای باید دو توانایی داشته باشد: تسلط و شناخت کافی از زبان مبدأ و دیگری تسلط بر زبان مقصد. چون ترجمه بازگردان مطلبی از یک زبان و فرستادن آن به زبان دیگر است؛ یعنی مطالب از زبان مبدأ به زبان مقصد منتقل می‌شود. تا کسی از هر دوی اینها اطلاعات کافی و دانش لازم نداشته باشد نمی‌تواند ترجمه خوبی ارائه دهد.

مبانی تفسیری تا چه حدی می‌توانند در کیفیت ترجمه و گویایی آن مؤثر باشد؟

آن دو شرطی که در مورد ترجمه گفتم رعایت آن برای هر ترجمه‌ای لازم است، اما در ترجمۀ قرآن باید دقت بیشتری کرد و بر تسلط بر زبان مبدأ و مقصد، بیشتر پای فشرد، چون مترجم در ترجمۀ آثار غیر قرآنی اگر در انتقال مضمون از زبان مبدأ به زبان مقصد به هر دلیلی دچار نقص و یا نارسایی شود، نارسایی در محتوا و پیام کلام بشری است. اما در ترجمه قرآن پیام الهی و محتوای وحی، لطمه می‌بیند و مصیبت بزرگی رخ می‌دهد. پس مترجم غیر از مسئله زبان و ترجمه، باید مبانی تفسیری را هم بداند، چون ترجمه سایه و پرتوی از تفسیر تلقی می‌شود؛ حتی در ساده‌ترین شکل ترجمه، مترجم می‌خواهد پیامی که در متن عربی (زبان مبدأ) است به زبان مقصد - فارسی، انگلیسی، آلمانی یا هر زبان دیگر- ، منتقل کند، پس هم باید زبان مبدأ و مقصد را بداند و هم از مبانی تفسیری اطلاع داشته باشد. در حقیقت به نوعی می‌توانیم بگوییم که آنچه برای تفسیر لازم است به نوع ولو در شکل ساده و کم‌رنگ‌ترش در ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر لازم است.

*در آینده نزدیک برای اولین بار همایشی در سطح مترجمان قرآن و در سطح کشور برگزار می‌شود. هدف این همایش آن است که بین مترجمان قرآن یک همفکری و هم‌اندیشی به وجود آورد، آیا این همایش‌ها در روند رو به رشد ترجمه، تأثیر دارد؟

شکی نیست که هر اقدامی در عرصه قرآن‌پژوهی باید بر اساس نقشه و مهندسی و سازماندهی لازم و مناسب باشد. در عرصه ترجمه - تا آن‌جا که اطلاعات بنده یاری می‌کند - تا به حال برای سازماندهی ترجمه‌های قرآن، کاری صورت نگرفته و برای اولین بار «انجمن قرآن‌پژوهی» قصد چنین کاری را کرده و می‌خواهد مترجمان وحی را در یک‌جا گرد آورد تا در پرتو تضارب آرا، بتوانند به نتایج خوبی برسند. به نظر می‌رسد که این همایش می‌تواند نقطه آغازی در سازماندهی ترجمه‌های قرآنی برای آینده نزدیک باشد. یک نکته را هم من باید در جواب سؤال قبلی اضافه کنم و آن این‌که با توجه به جامعیت قرآن، یکی از شرایط مترجم این است که از یک سری علوم باید مطّلع باشد. به عبارت دیگر، در قرآن دانش‌های مختلفی وجود دارد: تاریخ، اخلاق، فقه، حقوق، دانش طبیعی و تجربی، فلسفی، کلام و بسیاری از شاخه‌های علوم در محتوای قرآنی جمع شده لذا به نظر می‌رسد کسی که بخواهد در عرصۀ ترجمه قرآن گام بردارد به نوعی می بایست که آن ملاحظات را مد نظر داشته باشد.

*برای برگزاری بهتر و پربارتر این همایش چه پیشنهادهایی دارید؟

با توجه به این که اولین همایش در این زمینه است به نظر می‌رسد که باید بتوانیم در گام نخست، افکار متفاوت را گرد موضوع واحد جمع‌آوری کنیم. بعد باید این همایش‌ها ادامه داشته باشد تا هم فکری تمام مترجمان و قرآن‌پژوهان تداوم یابد و درنتیجه به یک تفاهم فکری دربارۀ ترجمه قرآن دست یافت. به نظر می‌رسد که در این دیدگاه همانند یک پروژۀ تحقیقاتی، در آغاز باید به کلیات، تمهیدات و مقدمات آن بپردازیم. در این همایش در وهله اول باید دربارۀ اصول اساسی و مبانی و اصول حاکم بر ترجمه‌ها به تفاهم برسیم تا بتوانیم خطوط اصلی ترجمه را برای آینده ترسیم کنیم.

*آیا یک شیوه‌نامه واحد را برای ترجمه قرآن لازم می‌دانید؟ چگونه و به چه شکلی؟

شکی نیست که اگر بخواهیم همه مترجمان را ملزم کنیم که یک جور بنویسند و یک جور نقل معنا از مبدأ عربی به مقصد فارسی یا زبان دیگری بکنند نه ممکن است و نه لازم، چون هر مترجمی در جایگاه خاص خود و با شیوه و منش خودش، کار می‌کند. پس یک دست‌سازی ترجمه‌ها شدنی نیست و ضرورتی هم ندارد، ولی اصول حاکم بر

ترجمه و گرایش‌های حاکم بر آن را می‌توان در شیوه‌نامه آورد و یک روش کلی به دست داد. و این طوری نباشد که یک ترجمه مثلاً نسبت به ترجمه دیگر از نظر علمی و محتوایی، در تضاد با ترجمه دیگر باشد. ما نمی‌توانیم همۀ مفسران و نیز مترجمان قرآن را در یک گرایش، سلیقه و منهج واحد جمع کنیم، بلکه فقط می‌توانیم خطوط کلی و چارچوب اساسی را ترسیم نماییم. در حال حاضر شیوه‌های مختلف ترجمه هست: آزاد، تحت‌اللفظی، تفسیری و نیز انواع نثرها و جمله‌بندی‌های ترجمه، که این کار مشکلی ندارد، اما روح حاکم و نیز جهت آن‌ها باید یکی باشد.

*حضرت‌عالی ریاست مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآن را به عهده دارید، یکی از دروسی که در این مرکز تدریس می‌شود، روش ترجمه است. آیا به نظر شما همین مقدار برای تعلیم روش ترجمه یا اصول ترجمه کفایت می‌کند یا نه؟ آیا تأسیس رشته تخصصی ترجمه در کنار سایر رشته‌های تخصصی را در حوزه علمیه قم ضروری می‌دانید؟

به نظر من ترجمه قرآن و به خصوص در مراکز تخصصی، رقیب تفسیر نیست بلکه در حقیقت رفیق و مکمل آن است. بنده شخصاً معتقدم کسی که می‌خواهد قرآن را ترجمه کند باید اول یک دوره تفسیر ترتیبی را - ولو به شکل مختصر - گذرانده باشد، چون ترجمه ماحصل دیدگاه‌های تفسیری است که شخص مترجم دارد، روی این حساب، ترجمه قرآن در امتداد مباحث تفسیری است که با توجه به این‌که ما الآن در این مرکزی که حالا به صورت یک رشته دارد انجام می‌شود به خصوص مباحث تفسیری که می‌گذراند در مراکز آموزشی شاید در حد 2 یا 4 واحد اجمالاً برای آشنایی با اصول و مبانی تفسیر کفایت می‌کند لکن یک کار دیگری که در این‌جا می‌شود به آن پرداخت این است که با مطالعات دقیق‌تر، جامع‌تر و عمیق‌تر دربارۀ ترجمه، گرایش و رشته‌ای به نام «ترجمه قرآن» ایجاد کنیم که البته این نیاز به مطالعه بیشتر دارد. شما می‌دانید که ایجاد یک رشته و گرایش ابتدا در حد یک واحد درسی مطرح می‌شود بعد که در طول آموزش مشخص شد که این دو واحد یا چهار واحد، ظرفیت بیشتری را دارد پیشنهاد تأسیس رشته مطرح می‌شود. امروزه فکر می‌کنم که ترجمه، در حد گرایش آن لازم است، آن‌گاه باید در ضمن درس‌های آن گرایش، دربارۀ مبانی، روش‌ها و شرایط ترجمه، انواع ترجمه‌ها، نقد آن‌ها و مسائلی از این دست، بحث کرد. حالا ممکن است ترجمه‌ای با اغراض خاصی توسط دیگران انجام شده باشد، این‌ها می‌بایست در آن گرایش مورد نقد قرار بگیرد. اگر ملاحظه کنید، «انجیل» ظاهراً به بیش از دو هزار زبان ترجمه شده

است در حالی که قرآن ما به حدود صد زبان ترجمه شده است لازم است که زبان‌هایی که صلاحیت ترجمه را دارند شناسایی شوند و شرایط ترجمه قرآن به آن زبان‌ها دو یا چهار واحد درسی برای آن در نظر گرفت. اجمالاً رفتن به سمت ایجاد گرایش ترجمه در مدارس عالی تفسیر و علوم قرآن جای بررسی دارد که امیدواریم در آینده این مهم محقق بشود.

*راجع به جایگاه ترجمه مطالبی را بفرمایید. در توضیح این که آیا با وجود تفسیر، نیازی به ترجمه قرآن هست؟

تفسیر و ترجمه هر دو می‌توانند در طول یک دیگر باشند اگر چه در عرض هم انجام می‌شوند، اما می‌توانند در طول هم باشند. تفسیر به دلیل ماهیت خودش، تفصیلی است و این ویژگی در حاق معنایش نهفته است و شاید همه افراد نتوانند به تفسیر روی بیاورند و تفسیر را تهیه کنند و با کثرت اشتغال و نبود حوصله شاید کمتر به سمت تفسیر بیایند لذا آنچه که می‌تواند به کمک تفسیر بیاید به شکل مقدمه و زمینه ساز ورود به مباحث تفسیری و ورود به خواندن تفسیر و به راحتی در اختیار مردم است، در خانه‌های معمولی مردم هم اگر دو - سه کتاب باشد بی‌شک اولین آن‌ها قرآن است، در قدیم‌ها قرآن‌ها ترجمه نداشت اما امروزه دارد؛ از همین‌رو، ساده‌ترین و کوتاه‌ترین راه برای آشنایی با مفاهیم قرآن همین ترجمه‌هاست. خواندن تفسیر شاید برای همه‌کس میسور نباشد اما مطالعه ترجمه امکان دارد، همین خواندن ترجمه می‌تواند زمینه‌ای برای کشش به سمت تفسیر باشد. بنابراین، در سطح عموم مردم، ترجمه ولو با وجود تفسیر، لازم است، در مرکز تخصصی هم اگر کسی بخواهد تفسیر را بخواند دروس ترجمه هم باید در کنارش بگذارند. ترجمۀ تنها هم برای یک فرد متخصص و قرآن‌پژوه کفایت نمی‌کند و باید تفسیر هم بخواند، در مراکز تخصصی باید به صورت عرضی هر دو به صورت رفیق باشند نه رقیب. و در سطح عمومی جامعه به نظر می‌رسد که ترجمه می‌تواند مقدمه‌ای برای ورود به مباحث و مطالعات تفسیری باشد.

*در پایان مصاحبه اگر مطلب خاصی مد نظر شما است در خدمت شما هستیم.

اگر محدودۀ کمّی این همایش، گسترده نباشد اما قطعاً کیفیت آن بالاست و باید به این جنبۀ آن اهمیت دهیم و اگر این تجربه اول موفق نباشد ما نمی‌توانیم برای آیندۀ ترجمه، برنامه‌ریزی صحیح کنیم. درست است که متولی این کار، «انجمن قرآن‌پژوهی» حوزه علمیه است، اما ترجمۀ قرآن منحصر به حوزویان نیست بلکه در بخش دانشگاهی

هم فضلا و بزرگانی هستند که به این امر مهم اقدام کرده و می‌کنند، باید با ظرافت بسیار این مسئله مد نظر باشد که به نوعی همه آرا و افکار بر سر این سفرة قرآنی، مهمان شوند بدون این‌که رنجشی یا زدگی به وجود آید.

از شما و انجمن قرآن‌پژوهی حوزه و همه عزیزانی که دست‌اندرکار این برنامه هستند کمال تشکر را دارم. موفق باشید. التماس دعا.

5- حجت الاسلام والمسلمین نقدی (رئیس مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی)

ضمن عرض سلام و احترام خدمت حضرتعالی و تشکر از اینکه قبول زحمت فرمودید دقایقی را با شما باشیم سپاسگزاریم.

*با توجه به اینکه حضرتعالی در مرکز تخصصی ترجمه قرآن، فعالیت دارید به نظر شما مبانی ترجمه چیست؟

بنده هم متقابلاً خدمت شما و همکارانتان عرض سلام و احترام دارم. امیدوارم در کاری که در پیش گرفتید موفق و باشید. برای خلق یک اثر در هر زمینه ای به تناسب موضوع آن، فرد باید توانمندی‌های خاصی را داشته باشد. ترجمۀ قرآن هم از ویژگی خاصی برخوردار است که آنهایی که در این زمینه می‌خواهند کار بکنند اگر فاقد آن باشند شاید نتوانند موفق باشند. بدون شک برای فهم مفاهیم والای قرآن و گسترش فرهنگ آن، نیاز به وجود ترجمه های خوب و خوشخوان به زبانهای مختلف است. این‌که ما توقع داشته باشیم مردم دنیا بیایند زبان عربی را یاد بگیرند تا قرآن را بفهمند یک تقاضای دور از انتظار است. پس ما پیروان قرآن، وظیفه داریم حتی‌الامکان قرآن را به وسیله افراد توانمند به زبان‌های دیگر که مردمشان از معارف اسلامی چندان اطلاعی ندارند، ترجمه کنیم و در اختیار آنها بگذاریم. گام اول این است که اول خودمان مفاهیم والای قرآن را درک کنیم خوب بفهمیم، بعد دیگران را آشنا سازیم.

در مورد علوم و معارف لازم برای یک مترجم قرآن، اصولاً در کتب علوم قرآنی مواردی را گفته اند که یک مترجم باید با ادبیات عرب، صرف، نحو، بدیع، علم معانی بیان، علم فقه و اصول، علم تفسیر، اشعار اعراب زمان جاهلیت، فضای محاوره عرفی زبان در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله ، و مانند اینها آشنائی خوبی داشته باشد. این علوم و معارف ابزاری هستند برای درک و فهم صحیح مفاد آیات قرآن.

پس گام اول، فهم قرآن است و گام دوم که آن هم خیلی مهم است، انتقال این مفاهیم در یک قالب جدید است که نامش زبان مقصد است، مانند: زبان فارسی، انگلیسی، اردو، فرانسه و یا زبان دیگری.

نتیجه می‌گیریم که یک مترجم باید دو ویژگی داشته باشد:

اول: احاطه و اطلاع از فهم دقیق زبان مبدأ، دوم: تسلط کامل به زبان مقصد برای خلق اثری که ناقل آن مفاهیم از زبان مبدأ باشد.

*آسیب‌های ترجمه‌های معاصر را در چه چیزهایی می‌بینید؟

اصولاً مشکلات موجود در ترجمه های امروزین قرآن در همه زبانها، یا مربوط به نقص در مورد مرحله اول است که مترجم احاطه خوبی به زبان مبدأ و فهم مدلول آیات قرآن ندارد و یا مربوط به مورد دوم است که مترجم از تسلط کافی در مورد ادبیات زبان مقصد برخوردار نیست و معضل بزرگ در ترجمه های فارسی قرآن این است که برخی از آنها مخلوطی از زبان عربی و فارسی است. مثلاً در بعضی موارد، کلمه عربی عیناً در ترجمه فارسی آورده شده است. اینها بخاطر عدم تسلط مترجم به زبان مقصد برای انتخاب واژگان مناسب است. علوم و فنونی که برای یک مترجم در سوال بالا ذکر کردیم بستر اولیه کار است، اما ترجمه قرآن از اهمیت بیشتری برخوردار است و باید مترجم ویژگیهای دیگری هم داشته باشد، به عنوان مثال: اگر کسی بخواهد رانندگی کند باید مهارت عمومی در حد آنچه یک راننده لازم دارد داشته باشد، ولی اگر بخواهد در مسابقه اتومبیلرانی شرکت کند طبعاً باید مهارت خاصّ و بالاتری از سایر شرکت‌کننده‌ها داشته باشد. با این بیان، قرآن مجید متنی است که از ویژگی خاصّی برخوردار است و هر کسی از آن اطلاع پیدا نمی‌کند. در اینجا بستگی به مهارت و استادی شخص مترجم دارد که آن ویژگیها را متوجه شود و در قرآن می‌بینیم که نکات دقیق ادبی، کلامی، تاریخی، تفسیری و غیره است که این ویژگیها را تشکیل می‌دهد. پس اگر کسی صرفاً به زبان عربی و فارسی تسلط داشته باشد کفایت نمی‌کند و این ریزبینی‌ها مخصوص یک عده خاصّی می‌تواند باشد.

*راهکارهای پیشنهادی حضرتعالی در جهت ارتقای امر ترجمه چیست؟

به نظر بنده ترجمه‌های معاصر فارسی خیلی پیشرفت کرده و به اتقان خوبی هم رسیده، ولی آنجائی که بیشتر باید کار کرد و کاستی‌های خیلی زیادی وجود دارد ترجمه قرآن به زبان‌های دیگر است که متأسفانه برخی از ترجمه‌های خارجی قرآن برای جنگ با قرآن انجام شده است لذا در این حوزه نیاز بیشتری در جهت ارتقای ترجمه‌ها و برطرف کردن عیوب آنها داریم.

*به نظر حضرتعالی آیا نیاز به ترجمه‌های جدید هست یا نه؟

ما به هیچ وجه نمی‌توانیم راه ترجمه را ببندیم و پیشنهاد هم نمی‌کنیم که ترجمه قرآن حتی در زبان فارسی به حد اشباع رسیده است. ترجمه قرآن - چه بخواهیم و چه

نخواهیم - به وسیله افراد مشتاق انجام می‌شود و بازار رقابت در عصر ما تنگاتنگ است اگر کسی بخواهد ترجمه‌اش مورد توجه واقع شود باید تلاش بیشتری انجام دهد و این باعث می‌شود تا ترجمه‌ها در اثر رقابت، پیشرفت بیشتری داشته باشد.

*در برخی ادیان، برای ترجمه کتاب مقدسشان شیوه‌نامه واحدی تنظیم شده که طبق آن اجازه ترجمه و چاپ داده می‌شود. آیا ترجمه قرآن نیازمند یک شیوه‌نامه واحد در سطح ایران و جهان هست یا نه؟

در کشور ما ترجمه به نوعی انجام می‌شود و در دین مسیحیّت به یک نوع دیگر. در آنجا مراکزی مسئول این کار هستند و کار را اغلب به صورت گروهی انجام می‌دهند ولی در کشور ما کسی عهده‌دار چنین مسئولیتی نیست و به نظر من خوب است که چنین مرکزی وجود ندارد. اصولاً در ایران هر کسی از روی عشق وعلاقه و با تکیه بر مهارتهای شخصی خود اقدام به این کار می‌کند. مسیحی‌ها بخاطر اینکه به صورت انبوه و مرتّب ترجمه «کتاب مقدس» را انجام بدهند، به صورت گروهی مشغول این کار هستند. الآن در غرب مؤسسه‌ای است که برای تدوین یک ترجمه20 تا 30 نفر در آن مشارکت دارند. از تاریخ میلاد مسیح تاکنون در بیش از2500 زبان ترجمه ازکتاب مقدس انجام گرفته است ولی از تاریخ هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله تا امروز در حدود100 زبان ترجمه کامل از قرآن انجام گرفته است. آنها به صورت سیستماتیک برای این کار برنامه‌ریزی کرده‌اند و جلو می‌روند. ما به جای پیشنهاد ارائه شیوه نامه ،خوب است مترجم تربیت کنیم و اصول و ضوابط ترجمه را به او بدهیم، ولی اینکه آئین‌نامه ترجمه یا شیوه نامه آن را تدوین کنیم که بر اساس این ترجمه انجام شود، این کار نمی‌تواند چندان مفید و موثر باشد. مثلاً به کسی که استاد ادبیات عرب است و یا خود اطلاعات خوبی برای ترجمه دارد چه شیوه‌نامه‌ای بدهیم، در حالی که او باید به ما شیوه یاد بدهد که چطور ترجمه کنیم.

اگر ما بخواهیم شیوه‌نامه داشته باشیم آن وقت هر کس به خودش اجازه می‌دهد قرآن را ترجمه کند و ادّعا هم می‌کند طبق شیوه‌نامه عمل کرده است و کسی هم نمی‌تواند مانع کار او شود. ما باید کاری بکنیم که بازار رقابت در ترجمه بیشتر شود در این صورت هر کسی به خودش اجازه نمی‌دهد، یک ترجمه سطحی را ارائه دهد. البته ارائه راهکار مناسب برای ترجمه، معرفی لغزشگاه‌های مترجمین و اموری از این قبیل بدون شک به مترجمان کمک خواهد کرد که اثری فاخر، کم‌عیب و ارزشمند ارائه دهند.

*باز هم از اینکه وقت شریف خود را در اختیار ما قرار دادید سپاسگزاریم.

6- آیت الله یعقوب جعفری (مفسر و مترجم)

آیت الله دکتر یعقوب جعفری در 11 بهمن 1325 ش در «مراغه» به دنیا آمد. ایشان در حوزه علمیه مراغه به تحصیل ادبیات فارسی و عربی و متون درسی پرداخت و در سال 1342 ش برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه قم عزیمت می‌کنند. هم‌اکنون ایشان در «مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی» که مرکزی برای ترجمه قرآن مجید به زبان‌های دیگر، در سطح جهانی فعالیت می‌کند، کارشناس علوم قرآنی و عضو تحریریه مجله ترجمان وحی است و مقاله‌های متعددی در این مجله از وی چاپ شده است.

ایشان علاوه بر اجتهاد، دارای مدرک دکترا در رشته فقه و اصول می باشند.

*حضرت‌عالی تفسیری را در دست تدوین دارید و ترجمۀ دقیقی هم در آن تفسیر ارائه می‌دهید، با این بیان، مبانی ترجمه چیست ؟

ترجمه‌ای را که بنده انجام داده‌ام به نظر خودم دقیق است. البته دیگران باید اظهار نظر کنند و تفسیر بنده با نام «تفسیر کوثر» تا سوره فاطر و یس رسیده و هفت جلد آن چاپ شده است و بقیّه را هم اگر عمری باقی بود ان‌شاء الله ارائه خواهم داد.

در ضمن این تفسیر، آیات ترجمه شده‌اند. بنده در ترجمه آیات بیشتر سعی دارم که هر دو جنبۀ دقت و روانی را رعایت کنم. ولی اگر در جایی احساس کردم که به ناچار یک طرف را ترجیح بدهم جنبۀ دقت در ترجمه را ترجیح داده‌ام و آن را فدای روانی ترجمه نکرده‌ام. بنای بنده دقت در ترجمه است، چرا که می‌خواهیم کلام خداوند را به یک زبان دیگر برگردانیم. هر چند که هر چه تلاش کنیم حق مطلب ادا نمی‌شود، زیرا ظرافت‌هایی که قرآن دارد با هیچ زبانی کاملاً نمی‌توان بیان کرد و در زبان مقصد منعکس نمود. اساساً ترجمه این خصوصیت را دارد که ظرافت‌هایی که در زبان مبدأ وجود دارد، عیناً نمی‌تواند به زبان مقصد منتقل شود و ما مجبوریم در این گونه موارد، مفهوم و محتوا را در نظر بگیریم به هر حال تا آن مقداری که زبان مقصد اجازه می‌دهد و تحمّل آن را دارد باید در ترجمه متون مقدس، دقت را سرلوحه کار قرار داد.

بنده معتقدم کسی که می‌خواهد متن مقدّسی مثل قرآن را ترجمه کند باید دارای ویژگی‌هایی باشد: در درجه اول باید زبان عربی را به خوبی بداند و حتی این مقدار هم کافی نیست، چرا که ممکن است کسی استاد ادبیات عرب باشد ولی از زبان قرآن (که

فراتر از ادبیات عربی است) اطلاعی نداشته باشد، پس باید به زبان قرآن هم آشنا باشد و زبان قرآن را کسی نمی‌تواند بفهمد مگر این‌که با تفسیر آشنا باشد. در قدم‌های بعدی از علومی که دخیل در فهم قرآن هست مثل کلام، تاریخ، فقه و... نیز باید اطلاع کافی داشته باشد.

*روش ترجمه شما چیست؟ (آیا جمله به جمله است یا تحت اللفظی ...)

همان‌طور که می‌دانید سه روش در ترجمه وجود دارد: 1- جمله به جمله 2- تحت اللفظی 3- آزاد. تا این اواخر تنها روش موجود در ترجمه فارسی، تحت‌اللفظی بود. می‌توان گفت این روش از نظر ترجمۀ کلمات خیلی دقیق است، اما از نظر محتوایی و رساندن پیام الهی چندان دقیق و رسا و جذاب نیست تا مخاطب را جذب نماید و حتّی گاهی باعث گمراهی هم می‌شود، چرا که هر زبانی ویژگی‌های خاص خود را دارد و این ویژگی‌ها را نمی‌توان با ترجمه تحت اللفظی بیان کرد. با توجه به این مطلب از ترجمه‌های تحت اللفظی دیگر استقبال نمی‌شود و عملاً کنار گذاشته شده است. ترجمه‌ها یا جمله به جمله‌اند یا ترجمه آزاد. البته ترجمه آزاد هم مناسب نیست، زیرا نمی‌تواند معانی آیات را به دقت برساند، لذا به نظر بنده، مناسب‌ترین روش، جمله به جمله است و خودم این روش را اختیار کرده‌ام.

*همان‌طور که فرمودید مترجم باید از تفسیر آشنایی کامل داشته باشد با این حال، آیا آسیب‌های ترجمه‌های معاصر از این قسم‌اند یا آسیب‌های دیگری هم دارند؟

بنده دو آسیب را مطرح می‌کنم:

یکی آشنا نبودن مترجم از تفسیر قرآن است و کسانی هم داریم که ترجمه‌ای کردند ولی از ترجمه‌های دیگران بخش‌هایی را برداشته‌اند و سرهم کرده‌اند و یک ترجمه ارائه داده‌اند بدون این‌که با مفهوم آیه آشنایی کامل داشته باشند. مترجم شخصاً باید قرآن را در سطح بالایی بفهمد و تفسیر قرآن را بداند. در ترجمه‌های خارجی کار از این هم بدتر است، گاهی یک ترجمه با دو واسطه انجام گرفته است؛ مثلاً زبان فرانسوی از انگلیسی و انگلیسی از عربی. معلوم است که هرچه واسطه زیاد باشد لغزش هم زیاد می‌شود. در ترجمه‌های فارسی هم می‌توانیم بگوییم که بعضی از مترجمان آشنایی لازم از تفسیر گسترده و عمیق قرآن ندارند. آسیب دیگر این‌که: مترجم برداشت‌های ناصحیحی که از فرهنگ معاصر فارسی می‌شود به آیات تحمیل می‌کند؛ یعنی مترجم با توجه به حرف‌هایی که مستشرقان یا روشنفکران داخلی می‌زنند جوّ زده شود و هدفش اسکات

این‌ها باشد. این شیوه حتی اگر با حسن نیت هم باشد کار ناروایی است، چون نوعی تنزّل از مفاهیم قرآنی است تا این‌که مستشرق روشنفکر را راضی نگه دارد در حالی که این‌ها هیچ‌وقت راضی نمی‌شوند. بنده این شیوه را در بعضی از ترجمه‌ها می‌بینم که برای پاسخ به بعضی حرف‌ها، از بعضی از ضرورت‌های ترجمه دست برداشته و ترجمه واقعی آیه را بیان نکرده است. این چنین آسیب‌هایی در بعضی تفاسیر هم دیده می‌شود.

*چه پیشنهادها و راهکارهایی برای ارتقای ترجمه دارید؟

در درجۀ اول باید مترجم خود را تسلیم قرآن کند و افکار ناشی از فرهنگ جامعه و افکار غربی را در ترجمه دخالت ندهد. در مرحلۀ بعدی، باید با علومی که مربوط به قرآن است، آشنا باشد. در مرحلۀ سوم مهارت کافی و کامل را در زبان مقصد داشته باشد.

*آیا ترجمه قرآن، نیازمندِ شیوه‌نامۀ واحد در سطح ایران و جهان است یا نه؟

اگر منظورتان از شیوه‌نامه، آشنایی مترجم با مبانی ترجمه و تفسیر و علوم دیگر باشد امر لازمی است، ولی اگر منظورتان این است که این شیوه‌نامه، قالبی باشد که هر کس ترجمه‌اش را در آن قالب بریزد به نظر من نه لزومی دارد و نه قابل اجراست، زیرا کسی که وارد میدان ترجمه می‌شود مطابق با یافته‌های خود، قرآن را ترجمه می‌کند و برای یافته‌های خود قالبی را انتخاب می‌کند و اگر بخواهد یافته‌های خود را در قالب از پیش تعیین شده بریزد به هدف خود نمی‌رسد و ترجمه‌اش چیز خوبی از آب درنمی‌آید.

*آیا نیازی به ایجاد رشتۀ تخصصی ترجمه و یا تأسیس مؤسسه تخصصی ترجمه با هدف تربیت نیروهای متعهّد و آموزش صحیح راهکارها برای ترجمه قرآن هست یا نه؟

اگر منظورتان تأسیس مؤسسه تخصصی ترجمه به زبان فارسی هست، بنده لزومی نمی‌بینم، زیرا ترجمه‌های فراوانی با سبک‌های متعددی انجام گرفته ولی به تربیت نیروهای مستعدّ در مؤسسه تخصصی ترجمه به زبان‌های خارجی کاملاً نیاز داریم؛ مخصوصاً این‌که مترجمانی تربیت شوند که برا ساس مبانی شیعه و اسلام ناب، ترجمه قرآن را به زبان‌های خارجی ارائه دهند. الآن متأسفانه در بین این همه ترجمه به زبان‌های خارجی، یکی - دو تا بیشتر ترجمه نداریم که با مکتب اهل‌بیت علیهم السلام مطابق باشد که یکی از آن‌ها خیلی خوب است و کتاب سال هم شناخته شد ترجمه آقای قرائی می‌باشد. این یک شکاف بزرگ است و باید اصلاح بشود و تأسیس این چنین مؤسسه‌ای

لازم و واجب است. البته مؤسساتی وجود دارند که اگر تقویت شوند شاید از ایجاد مؤسسه تخصصی ترجمه بی‌نیاز بشویم؛ مثلاً مؤسسه تخصصی «ترجمان وحی» به زبان‌های خارجی مؤسسه‌ای است که می‌تواند این خلأ را پُر بکند، البته باید حمایت‌های ویژه‌ای بشود.

*با سپاس از شما اگر مطلب دیگری در این باره به نظرتان می‌رسد، مطرح فرمایید.

قبلاً هر ترجمه‌ای که می‌شده بدون این‌که مرجع رسمی نظارتی داشته باشد، چاپ و نشر می‌شد و این خیلی سهل‌انگاری بود. امروزه اگر یک کتاب داستانی بخواهد چاپ شود باید ناظری آن را تأیید کند و بعد اجازه چاپ بگیرد، در مورد ترجمه قرآن که امر بزرگ‌تر از این چیزهاست، باید دقت و نظارت بیشتری کرد، زیرا ترجمه نباید طوری باشد که اسلام را وارونه معرفی کند، لذا باید متخصّصانی باشند که این امر را عهده‌دار شوند. البته خوشبختانه در این اواخر چنین تصمیمی گرفته‌اند، ولی این را با جدّیت باید دنبال کنند. والسلام علیکم

7- حجت الاسلام والمسلمین دکتر عبدالرحیم عقیقی بخشایشی (مترجم)

آقای عبدالرحیم بخشایشی معروف به «عقیقی بخشایشی» در سال 1322ش در شهر «بخشایش» در هشتاد کیلومتری تبریز به دنیا آمد. ایشان در حوزه علمیه قم دروس سطح را از محضر اساتید معروف آقایان حضرات آیات: شیخ احمد پایانی، حاج میرزا یدالله دوزدوزانی و جعفر سبحانی استفاده کرده‌اند. دروس عالیه فلسفه، حکمت و فقه را از محضر اساتید بزرگی چون: علامه طباطبایی، شهید مرتضی مطهری و آیت الله سلطانی و دروس خارج اصول را از محضر امام خمینی رحمه الله و خارج فقه را از محضر آیت الله العظمی گلپایگانی رحمه الله و برخی دیگر از مراجع معروف و دروس اخلاق و معارف عالیه را از محضر مرحوم آخوند ملاعلی معصومی همدانی رحمه الله کسب نموده‌اند.

همزمان با تحصیلات حوزوی، در دانشکده الهیات دانشگاه تهران موفق به دریافت مدرک لیسانس گردید. تاکنون بالغ بر 85 جلد کتاب و رساله از ایشان به زیور طبع آراسته شده است. از آثار مشهور ایشان می‌توان به این آثار اشاره کرد: «طبقات مفسّران شیعه» در 5 جلد، «یکصد سال مبارزه روحانیت اسلام» در 4 جلد، «زندگی نامه پیشوایان معصوم علیهم السلام » در 14 جلد، «فقهای نامدار شیعه» در 2 جلد و... .

آثار ترجمه‌ای ایشان عبارتند از: ترجمه «قرآن کریم»، ترجمه «نهج البلاغه» با نام «بر ساحل سخن»، ترجمه تفسیر شریف «صافی» در 6 جلد، ترجمه «کنز العرفان» در آیات احکام و ترجمه تفسیر شریف «نور الثقلین» که آماده چاپ می باشد.

*با توجه به این‌که حضرت‌عالی در ترجمه‌های مختلف کتب دینی، فعالیت‌های بیشتری دارید؛ علی‌الخصوص که ترجمه قرآن را هم ارائه داده‌اید، بفرمایید انگیزۀ شما از ترجمه قرآن چه بود و چه الطاف الهی را در این مسیر تجربه کرده‌اید؟

حدود یک سال پیش خداوند متعال توفیق داد کتاب «کنز العرفان» مرحوم فاضل مقداد را ترجمه کنم، بعد از این ترجمه، توفیق پیدا کردم که متن آیات الاحکام قرآن را چاپ کنم که دانشجویان و طلاب از آن استقبال کردند و این باعث شد که شوق

بیشتری به آیات الهی پیدا کنم. بعد از این‌که کتاب «طبقات مفسران شیعه» را به پایان رساندم و مورد عنایت علما و دانشمندان از جمله مقام معظّم رهبری هم قرار گرفت، انگیزۀ بیشتری برایم حاصل شد که مستقیماً وارد خود قرآن بشوم و تا در حد خودم به آستان این کتاب عظیم الهی عرض اراداتی کنم و کاری در حد تفسیر گونه و یا ترجمه ارائه دهم.

*دلیل استفاده از تفسیر شریف الصافی و ترجمه استاد مرحوم قمشه‌ای چه بود؟

یکی از قدیمی‌ترین ترجمه‌های قرآن، ترجمه مرحوم قمشه‌ای است. بنده این ترجمه را محور قرار دادم و با توجه به بعضی از الفاظی که در این ترجمه است و مربوط به پنجاه سال پیش می‌باشد، آنها را روان‌سازی کردم و خلأهای آن را در ترجمه خودم اصلاح کردم. در کنار این امر با همکاری جمعی از طلاب محترم رشته تخصصی تفسیر، ترجمه تفسیر شریف «الصافی» را تمام کردیم و احساس کردم که تفسیر شریف الصافی، تفسیر روایی است جا دارد در این ترجمه قرآن به نحوی وارد شود لذا از این ترجمه هم در تفسیر آیات استفاده کردم.

*مبانی ترجمه و شرایط ویژه ترجمۀ متون مقدس چیست؟

بنده سابقه‌ای سی‌ساله در ترجمه متون دینی و آثار علمی شیعه دارم، مبانی که دارم یا مبانی که به نظرم باید به آنها توجه کنیم، تعمق در خود کلمات است و کاربری این کلمات در این متون و هم‌چنین رعایت نهایت امانتداری در ترجمه است؛ به طوری که نظریات شخصی بر متون دینی تحمیل نشود.

*روش ترجمه شما در ترجمه‌ای که ارائه کرده‌اید چه بود؟

بهترین روش ترجمه، روان ترجمه کردن است. مستحضرید در زبان مبدأ نوعی از جملات استفاده می‌شود (یعنی ساختار مخصوص به خودش را دارد)، ولی اگر همان جملات را بخواهیم در زبان مقصد استفاده کنیم برای مخاطبان مفهوم نیست، لذا ما باید بدانیم هدف و مقصود جمله و حکم چیست و سپس آن را با عبارت‌های آسان و با توجه به ساختار زبان مقصد، ترجمه کنیم. البته این را هم اضافه کنم که طوری هم آزاد ترجمه نشود که مفاهیم نهضت در زبان مبدأ منعکس نشود و نباید از چارچوب خارج شد به حدی که معنا و مفهومی که در زبان مبدأست در زبان مقصد پیاده نشود.

*شما در هنگام تعارض سلاست و روانی ترجمه با دقت در کلمات، کدام را انتخاب کردید؟

در یک تقسیم‌بندی کلی، آیات قرآن دو نوع است: متشابهات و محکمات، در ترجمه آیات متشابه، نمی‌توان با همان قلم و روشی را به کار برد که در محکمات استفاده می‌شود، لذا برای کلمات و مفاهیم مشکل، علاوه بر این‌که از معنای دقیق آن نباید کوتاهی کنیم از روان بودن آن هم در حد توان نباید کاست؛ یعنی حتی می‌توانیم توضیح آن مطلب را در داخل پرانتز بیاوریم.

*آسیب‌های ترجمه‌های معاصر به نظر حضرت‌عالی چیست؟

ترجمه متون مقدس با توجه به ویژگی‌هایی که دارند، معمولاً با آسیب‌هایی مواجه‌اند، یکی از آسیب‌های مهم به نظر بنده، ترجمه به رأی می‌باشد؛ یعنی مترجم، خارج از نصّ و بدون توجه به قرائن دیگر که در دیگر آیات موجود است با نظر و ذخیرۀ فکری خود آن را ترجمه کند.

آسیب دیگر، تأثیرپذیری مترجم از تخصص خودش است؛ به این معنا که مترجم در یک رشته‌ای تخصّص دارد و آیات را با توجه به آن تخصّص خود معنا می‌کند؛ مثلاً کسانی که گرایشِ فکری و سیاسی خاصی دارند ترجمه قرآن را به آن وادی می‌کشانند. به نظر بنده این یک انحراف و تحریف معارف قرآن به حساب می‌آید. درست است که قرآن همه چیز را دارد ولی نمی‌توانیم دقیقاً بگوییم همین است که ما می‌گوییم. در مجموع نباید نظریات خود را به قرآن تحمیل بکنیم.

*به نظر حضرت‌عالی مترجم چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد که از آسیب‌ها به دور باشد؟

مترجم باید از یک سری اطلاعات جامع و کامل برخوردار باشد، از جمله اطلاع از ادبیات عرب، ادبیات فارسی، فقه و اصول و تا حدّی فلسفه و کلام که بتواند معانی و مفاهیم مورد نظر آیه را حداقل به یک معنای صحیحی ترجمه کند. علاوه بر این‌ها تتبّع در کلمات و عبارت‌های احادیث ائمه‌اطهار علیهم السلام که از موارد راه‌گشا در امر تفسیر و ترجمه قرآن به حساب می‌آید. اگر مترجم از این علوم، اطلاع شایسته‌ای داشته باشد از آسیب‌ها بیشتر دور می‌شود و می‌تواند در کار خود موفق باشد.

*به نظر شما آیا شیوه‌نامه واحد مدوّن برای ترجمه در سطح ایران و جهان نیاز است یا خیر؟

اگر شیوه‌نامۀ معتدلی باشد که تمام ظرفیت‌ها را در بر بگیرد کار خوبی است، اما نمی‌توان در مورد قرآن چنین کاری را انجام داد، چون بعضی چارچوب‌ها، جلوی تدبّر و تعقل را (که قرآن دعوت می‌کند) مانع می‌شود و این محدود کردن اندیشه و تدبر در قرآن است.

*آیا نیازمند ترجمه جدید از قرآن هستیم یا خیر؟

ترجمۀ جدید می‌تواند نشانِ تدبّرِ تازه باشد و چون ما نیاز به بهره‌گیری از قرآن داریم به تبع به ترجمه‌هایی که حاصل تدبّر است هم نیاز داریم. امروزه بعضی از ترجمه‌هایی که در سال‌های خیلی دور نوشته شده به کام و مذاق مردم نمی‌چسبد و باید کلمات و جمله‌های روان‌تر و امروزی در قالب اسلوب صحیح به کار برد تا بتوانند از ترجمه استفاده کنند، با این حساب هر چه جلوتر می‌رویم، باید ترجمه‌های جدیدتری بیاید که به مردم آن عصر استفاده برساند.

*آیا تأسیس رشته تخصصی ترجمه و تربیت نیروهای مستعد را لازم می‌دانید یا خیر؟

یقیناً لازم است. قرآن مهم‌ترین منبع دینی ماست و حوزه علمیه از هر جهت باید عهده‌دار ترویج معارف بلند قرآن باشد و با تأسیس مؤسسه‌ها و رشته‌های تخصصی، سرمایه‌های عظیم و استعدادهای درخشانی را که در میان طلاّب هست شکوفا سازد و در جهت ترویج و نشر معارف قرآن گام‌های بلندی بردارد تا خلأهای موجود را پُر کند.

8- دکتر سید علی موسوی گرما رودی (مترجم)

دکتر سید علی موسوی گرمارودی در سال 1320ش در شهر مقدس قم دیده به جهان گشود. در خرداد 1338ش پدر ایشان برای فراگیری علوم دینی، وی را به شهر مقدس مشهد برد تا از محضر زنده‌یاد حاج شیخ مجتبی قزوینی رحمه الله بهره ببرد. ایشان بعد از مدتی به قم مراجعت می‌کرد و باز بعد از مدتی به همراه پدر، به شهر ری کوچید و در دبستان علوی به تدریس پرداخت. در سال 1345 وارد دانشکده حقوق شد و در آن‌جا با برخی مبارزانِ ضد رژیم طاغوت، آشنا گردید. در همین سال‌ها بود که با شهیدان بزرگواری چون رجایی و باهنر، پیوند دوستی برقرار کرد. از فعالیت‌های ادبی ایشان در سال‌های 65 - 66 چاپ ماهنامه «گلچرخ» می‌باشد که در 24 شماره چاپ شد. بعد از این، به عنوان رایزن فرهنگی ایران به کشور تاجیکستان، عزیمت کرد که در همان جا کار ترجمه قرآن را آغازید. در حال حاضر ایشان از شخصیت‌های ادبی کشور محسوب می‌شوند و مهم‌ترین اثری که از ایشان چاپ شده است، ترجمه قرآن به زبان فارسی است.

*انگیزۀ شما از ترجمۀ قرآن چه بود؟

ترجمه به نظر بنده، یک کار هنری است مثل شعر. به همین دلیل به نظر بزرگانی چون آقای خرمشاهی که ترجمۀ گروهی را می‌پسندند و در حوزۀ علمیه هم این تجربه شده است، بنده اعتقادی ندارم. یعنی معتقدم همچنان که شعرِ هر شاعری با زبان خودش و شخصیت و ویژگی‌های خودش به وجود می‌آید و ما با شعر یک شاعر، از شعر شعرای دیگر بی‌نیاز نیستیم، در ترجمه قرآن هم - به خصوص ترجمۀ ادبی - بی‌نیاز از تجربه مترجمان دیگر نیستیم.

نهضتی که بعد از انقلاب ایجاد شد خود شاهد بر این مدعاست (یعنی ترجمه‌های متعدد با شیوه‌های مختلف ارائه شد و هر کدام ویژگی‌های خاص خود را دارد).

همان طور که می‌دانید ایرانیان اولین مترجمان وحی بودند؛ یعنی از زمان رسول اکرم صلی الله علیه وآله جناب سلمان فارسی با اجازه از محضر مبارک رسول اکرم صلی الله علیه وآله سوره حمد را ترجمه کرد. در ترجمۀ کل قرآن هم، ایرانیان اولین مترجمان قرآن در سطح جهان بودند. ترجمۀ تفسیر طبری در زمان سامانیان به دست ایرانیان انجام گرفت، بعد از این ترجمه، ترجمه‌های دیگری داریم از جمله ترجمۀ ابوالفضل میبدی و بعد ترجمه

ابوالفتوح رازی و اگر بخواهیم همه ترجمه‌ها را ذکر کنیم لیست بلند بالایی خواهد شد. علمای گذشته دقت می‌کردند تا ترجمۀ صحیح ارائه دهند و امانت را در مورد کلام وحی رعایت کنند، لذا ترجمه‌ها معمولاً تحت اللفظی بود؛ مثلاً در تفسیر سور آبادی ترجمۀ آیات به جمله‌بندی عربی نزدیک است، ولی در قصّه‌ها به لحاظ خصوصیت توصیفی و بازتر بودن زمینه سخن، نثرهای بسیار زیبایی را می‌بینیم.

غرضم از اطاله سخن این بود که گذشتگان ما هم به یک ترجمه بسنده نکردند (با این‌که امانت در وحی را رعایت می‌کردند) و معتقد نبودند که یک ترجمه کافی است، زیرا هر ترجمه مثل گل، بوی خاص خود را دارد. از پیش از انقلاب آرام آرام ترجمه ها به طرف ترجمه‌های آزادتر پیش رفت و به نظر من بهترین آن‌ها ترجمۀ آقای ابوالقاسم پاینده است.

در ترجمۀ قرآن دو خطّ موازیِ زیبایی و امانت مثل دو خطّ راه آهن با دقت باید حفظ شود؛ یعنی بین زیبایی در (عبارت‌ها) و امانت (در مفاهیم متن قرآن) باید توازن و توازی حفظ شود. دقت در زبان عربی هم مهم است؛ مثلاً همواره فعلی را که بعد از «لو» واقع می‌شود باید ماضی ترجمه کرد (الا یک مورد که در کتاب مُغنی ذکر شده است) و برعکس بعد از «اذا» حتی اگر ماضی بیاید باید مضارع معنا بشود.

نکته‌های باریک‌تر از مو وجود دارد؛ مثلاً در «مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللّهُ» اگر بخواهیم ادب توحید را رعایت کنیم نباید حیله را به خداوند متعال نسبت بدهیم. من ترجمه کرده‌ام «خداوند نیرنگ آن‌ها را بی‌رنگ کرد». در این‌جا هم یک صنعت ادبی بین نیرنگ و بی‌رنگ (یعنی جناس تصحیف) به کار رفته و همچنین ادب توحید رعایت شده است.

*مبانی ترجمه شما چیست؟

همان‌طور که می‌دانید قرآن سرشار از حوزه‌های مختلف اندیشه و تفکر بشری و زمینه‌های ذهنی و روحی انسان‌هاست و حاوی دستورالعمل‌های شرعی، سیاسی، اجتماعی، تاریخی و اخلاقی... است. بنده در پی نگاشتِ ترجمۀ خود حوزه‌هایی که در قرآن مطرح است آورده‌ام: «در قرآن چشم‌اندازی به وسعت تمام هستی از عرش تا فرش و از شتر تا سوراخ سوزن مطرح است: از آدم و حوا، از هابیل تا قابیل، از صبر ایوب تا ناشکیبایی موسی با خضر، از کشتی نوح تا کوه جودی، از ابراهیم تا نمرود، از جبرئیل و میکائیل و عزرائیل تا ابلیس و هاروت و ماروت، از ذوالقرنین تا یأجوج و مأجوج، از لوح محفوظ تا عهدنامه حدیبیه... از فیل تا پشه، از زنبور عسل تا مگس و موریانه، از اصحاب

کهف تا برادران یوسف، از سلیمان تا مور... از قرآن الفجر تا فجر قرآن، از دنیا تا آخرت، از اعلی علیین تا اسفل السافلین، از سدرة المنتهی تا حبل الورید و از خدا تا انسان». بی‌گمان مترجم باید از علوم مختلفی چون فقه، حدیث، کلام، تفسیر، تاریخ و... مطلع باشد وگرنه موفق نخواهد شد. اصولا مترجم چون نمی‌خواهد تفسیر بنویسد، چاره‌ای ندارد که مباحث توضیحی و تفسیری را در زیر نویس بیاورد.

*حضرت‌عالی در ترجمه خود انواع پرانتزها را آورده‌اید که هر کدام معنای خاص خود را داشت، آیا چنین تنوعی باعث خستگی در مخاطبان نیست؟

بنده از طریق ناشرم تماس‌های زیادی از طرف مخاطبین داشته‌ام وتا به حال در مورد این مسئله گلایه‌ای نداشتند. تاکنون که سه چاپ از ترجمۀ من منتشر شده، هر بار با دقت اصلاحیه‌هایی را انجام داده‌ام وحتی بنابراین دارم که این پرانتزها را هم حذف کنم واعتقاد پیدا کرده‌ام که در ترجمه حتی المقدور نباید پرانتز آورد مگر در جایی که مترجم ناگزیر باشد.

*حضرت‌عالی آسیب‌های ترجمه های معاصر را در چه می بینید؟

بنده به اختصار و فهرست‌وار، می‌توانم آسیب‌ها را این‌گونه برشمرم:

*در ترجمه شما اصطلاحات و معادل‌هایی آمده که تا حدی برای مخاطبین نا مأنوس است؛ مثلاً در مقابل کلمه تفاوت، ناسازگاری آمده است و... آیا مخاطب خاصی داشتید یا دلیل دیگری دارد؟

*چه پیشنهادی برای پیشرفت امر ترجمه دارید، آیا احساس نمی‌کنید که تأسیس یک مرکز تخصصی ترجمه لازم است تا کسانی که مستعدند آموزش ببینند تا از آسیب‌ها به دور باشیم؟

بزرگ‌ترین آسیبی که برشمردم تسلط نداشتن مترجم به زبان مبدأ و زبان مقصد است. بنده توصیه می‌کنم در دانشکده‌های آموزشِ ترجمۀ قرآن باید زبان مبدأ و مقصد هر دو را، به طور مناسب آموزش دهند. که در این صورت یقیناً نود درصد راه طی شده است.

*به نظر شما اگر متخصصان فن ترجمه هم‌اندیشی کنند و شیوه‌نامه واحدی را تدوین نمایند که مترجمان از آن تبعیت کنند، آسیب‌ها کمتر نخواهد شد؟

هر کاری که امر ترجمه را صیقل بدهد مفید است اما نباید منحصر به همین باشد .

در پایان باز تشکر می کنم که وقت شریف را در اختیار ما قرار دادید. امیدواریم در پناه حق باشید.

بنده هم از شما و همکاران محترمتان تشکر می‌کنم. موفق و مؤید باشید.

9- استاد حسین استادولی (مترجم، ناقد و ویراستار)

آقای حسین استاد ولی در اسفندماه سال 1331 ش در تهران به دنیا آمد. همزمان با تحصیلات آموزشگاهی در حوزه علمیۀ حاج شیخ احمد مجتهدی‌تهرانی رحمه الله در محضر ایشان و سایر اساتید به فراگیری علوم دینی پرداخت. از اساتید دیگر ایشان در علم الحدیث مرحوم میرزا علی اکبر غفاری، در علم کلام روان‌شاد حاج سید هاشم حسینی تهرانی، در علم فقه آیت الله حاج شیخ محمد تقی شریعتمداری و آیت الله حاج سید احمد خوانساری را می‌توان نام برد. ایشان تاکنون در زمینه ترجمه قرآن، ویرایش این ترجمه‌ها را انجام داده‌اند: ترجمه مرحوم الهی قمشه‌ای، ترجمه مرحوم مجتبوی، ترجمه مرحوم آیت الله مشکینی و ترجمه استاد سید علی گرمارودی، هم‌چنین مقالاتی تحت عنوان «لغزشگاه‌های ترجمه قرآن کریم» در نشریه قرآنی «بیّنات» نگاشته‌اند.

*انگیزه شما از ترجمۀ قرآن چه بود وچه الطافی را در این مسیر تجربه کرده‌اید؟

قرآن کتاب آسمانیِ ما و منبع و اساس دین اسلام است، لذا آشنایی با آن بر هر مسلمانی - در حدّ خود - ضروری است.آشنایی با این کتاب درجات مختلفی دارد: یکی از این درجات، آشنایی با ترجمۀ قرآن است؛ یعنی هر مسلمانی باید در حد آشنایی با الفاظ قرآن کریم و ترجمۀ آن آشنا باشد. بنابراین ترجمۀ قرآن‌کریم، ابتدایی‌ترین مرحلۀ فهم قرآن است. لذا ترجمۀ قرآن، علی‌رغم نظر گذشتگانِ خیلی دور که آن را جایز نمی‌دانستند به نظر بنده، ترجمۀ قرآن نه تنها جایز است بلکه ضروری است. چون مردم باید از مفاهیم قرآن به زبان خودشان آگاهی پیدا کنند و هر کسی قادر نیست زبان قرآن را آن هم در حد فهم قرآن بیاموزد، از این‌رو بنده هم به سهم خود و پیروی از بزرگان وارد این عرصه شدم.

وقتی بنده سابقاً ترجمۀ قرآن‌ها را ویرایش می‌کردم که تاکنون چهار تا از ترجمه‌ها را ویرایش کرده‌ام (ترجمۀ مرحوم دکتر مجتبوی، مرحوم قمشه‌ای، مرحوم آیت الله مشکینی و دکتر موسوی گرمارودی) در این ویرایش‌ها به مطالبی برمی‌خوردم که به نظر می‌رسید نادرست است. و حتی مقاله‌هایی درباره با نقد ترجمه‌ها در مجله «بینات»

نوشتم، لذا بعد از این‌ها تصمیم گرفتم که خودم هم دست به ترجمه قرآن بزنم و حاصل آن، ترجمه‌ای است که الآن چاپ شده است.

این ترجمه، ترجمۀ مقابل است که همراه با توضیحات تفسیری است. البته ترجمه‌ای دیگر که تلخیصِ ترجمۀ مقابل است نیز چاپ شده است، ولی توصیه بنده برای کسانی که می‌خواهند آگاهی بیشتری پیدا بکنند مطالعه ترجمۀ مقابل است. اما الطافی که در این مسیر تجربه کرده‌ام فراوان است: گشایش‌های مادی و معنوی که برایم فراهم آمده، به ویژه در فهم معانی قرآن کریم، همه از دولت این کتاب آسمانی است.

*علت موفقیت شما در ترجمه چه بود؟

اصل موفقیت در ترجمه قرآن این است که مترجم با زبان و محتوای قرآن آشنا باشد. البته آشنایی با قرآن هم فقط در حدِّ ادبیات و صرف و نحو و بلاغت نیست بلکه آشنایی با مجموعه آیات قرآن و سبک و روح آن لازم است؛ یعنی کسی که می‌خواهد قرآن را ترجمه کند فقط این نیست که عربی بداند بلکه باید اسلام‌شناس هم باشد و مسائل اسلامی را بداند و با تاریخ، فقه و کلام آشنایی داشته باشد تا بتواند قرآن را خوب ترجمه بکند. بنده هم چون طلبه هستم و در حد توان خود سال‌ها علوم ادبی، کلامی و سایر علوم دینی را فرا گرفتم و توانستم با علوم اسلامی آشنایی پیدا کنم، سپس وارد ترجمۀ قرآن شدم و به نظرم علت موفقیت در این ترجمه، آگاهی از مجموعۀ دین بوده است.

*چه روشی را در ترجمۀ خود انتخاب کرده‌اید؟

روش ترجمۀ ما دقیق و روان است و سعی کردیم بین این دو جمع کنیم والحمدلله صاحب‌نظران در این زمینه بنده را موفق دانسته‌اند. ترجمۀ بنده نه تحت اللفظی است و نه آزاد، زیرا ترجمۀ تحت‌اللفظی نامفهوم بلکه در بسیاری موارد شنیع است؛ مثلاً در ترجمۀ آیه «اَلَّذِی خَلَقَ فَسَوّی» آوردند که «آن کسی که خلق کرد و راست کرد»! و مثال‌های دیگر... لذا این چنین ترجمه‌ای شایسته نیست.

استاد ما مرحوم علی اکبر غفاری می‌فرمود: اگر بخواهید ترجمۀ تحت‌اللفظی کنید در مقابل عبارت «بابی انت و امی» چه ترجمه می‌کنید؟ چیزی نمی‌توان گفت جز «به بابام تو به ننم تو» لذا روش ترجمۀ تحت‌اللفظی، مفاهیم قرآنی را انتقال نمی‌دهد و ما در ترجمۀ خود اصلاً از این روش استفاده نکردیم. و اما از ترجمه آزاد هم به این معنا که انسان عبارتی را بخواند و بعد به قلم خود چیزی بنویسد پرهیز کردیم. بنابراین در

ترجمه سعی کردیم آن‌جا که امکان داشت با لفظ تطبیق کند و آن‌جایی که امکان تطبیق نداشت مثلاً اصطلاحاتی بود به صورت اصطلاح ترجمه کنیم؛ مثلاً در عبارت «وَ لَمّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ» ترجمه می‌کنند «و چون پشیمان شدند» و به این صورت ترجمه نمی‌کنند «و چون دیدند افتاد در دستشان» چرا که معنا ندارد.

ما در ترجمه خود اصطلاح‌ها را به صورت اصطلاح ترجمه کردیم. در غیر این موارد سعی کردیم مطابق لفظ باشد در عین حال سعی شده که طبق ساختار زبان فارسی ترجمه را بیاوریم (مثل آوردن فعل در آخر جمله و امثال آن) البته بعضی جاها احساس شده که اگر فعل، اول جمله (به لحاظ یک ویژگی) بیاید بهتر می‌شود؛ مثلاً اگر در عبارت «ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ» چنین ترجمه کنیم «عذاب‌سوزان را بچشید» درست است ولی اگر فعل را اول بیاوریم و بگوییم «بچشید عذاب سوزان را» تأکید نیز بیان می‌شود. لذا اگر جایی احساس شده که به سبب خصوصیتی، یک تغییری در قواعد زبان فارسی ایجاد کنیم این تغییر را اعمال کردیم.

*بارزترین و بیشترین آسیب‌ها در ترجمه‌های معاصر چیست؟

به نظر من بیشترین آسیب ترجمه‌های معاصر، آشنا نبودن کامل مترجم از ادبیات عرب است، متأسفانه مترجمان در دقت در کلمات و ربط آن‌ها ضعف نشان داده‌اند. در برخی ترجمه‌های دیگر هم انحرافات فکری و کلامی دیده می‌شود؛ یعنی مطابق ذوق خود مترجم ترجمه شده است؛ مثلاً در آیه (الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ) چون مترجم اعتقاد نداشته که این آیه مربوط به حضرت علی علیه السلام است لذا «راکعون» را «با تواضع» ترجمه کرده که هم خلاف ظاهر لفظ آیه است و هم خلاف روایات است که در تفسیر این آیه ذکر شده است. همچنین در آیات دیگری این انحرافات از برخی دیده شده است، مانند آیۀ وضو. پس آسیب‌ها یکی به سبب بی‌دقتی در مسائل ادبی است و دیگر ترجمه و تفسیر به رأی وگاه بی توجهی به مسائل فرعی و فقهی.

*آیا برای مترجم شرایطی غیر از آگاهی او به علوم مربوط به ترجمۀ قرآن برای مترجم لازم است یا نه؟

برخی، شرایط روحی و تقوای عملی را شرط دانسته‌اند. در مورد مسائل روحی شکی نیست که در ترجمه بسیار تاثیر دارد، ولی میزان و معیاری نداریم که آیا این مترجم متقی است یا نه؟ در ترجمه اخلاص داشته یا نه؟ مسائل روحی همچون مسائل اعتقادی می‌تواند در ترجمه‌خوب، تأثیر بسزایی داشته باشد؛ قرآن در این باره می‌گوید: «تقوا

روشن‌بینی می‌آورد»، لذا انسان با تقوا با ذهن باز و حقیقت بین ترجمه را ارائه می‌دهد، ولی اگر بی‌تقوا باشد و اعتقاد قلبی به قرآن نداشته باشد و ترجمه را با انگیزه‌های مالی و تجاری انجام دهددر جاهای حساس ذهن بسته می‌شود و از درک حقیقت عاجز می‌ماند.

*دربارۀ «ترجمه به رأی» - که یکی از آسیب‌هاست - اندکی توضیح دهید.

بنده در سال 74 وقتی در مجلۀ «بینات» مقالات «لغزشگاه‌ها در ترجمه» را می‌نوشتم یکی از مترجمان اعتقاد داشت که بعضی از الفاظ قرآن باید یک طور دیگر باشند و خودشان بر اساس این ترجمه، خود را طور دیگری ارائه می‌دادند؛ مثلاً در سوره یونس آیه 16 (قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَ لا أَدْراکُمْ بِهِ ) اگر خدا می‌خواست من قرآن را به شما تلاوت نمی‌کردم و خداوند شما را به آن دانا نمی‌کرد. عبارت «وَ لا أَدْراکُمْ بِهِ » فعل ماضی و فاعل آن خداوند است، ولی ایشان می‌گفت که متکلم وحده است و معنایش این می‌شد: «و من شما را به آن دانا نمی‌کردم» یعنی فاعل آن را حضرت رسول اکرم می‌دانستند و حتی در مقاله‌ای این مطلب را آورده است و این در حالی است که اصلاً با علم صرف سازگاری ندارد. لذا ایشان فهم خود را بر قرائت قرآن تحمیل می‌کرد و حتی معتقد بود که تحریف در بعضی از الفاظ قرآن رخ داده است! ما هم در آن مجله پاسخ‌های مربوط را عنوان کردیم. پس ما باید خود را در آستان قرآن‌کریم مسئول بدانیم و باید پیام واقعی قرآن را به مردم برسانیم، لذا الفاظ باید هم وزین باشد و هم مطابق با واقع. اگر کسی هم یک مطلبی در ذهن دارد باید مستدل آن را عنوان کند نه این‌که چیزی که در ذهن انسان هست آن را فورا در ترجمه بیاورد. آری باید خود را بر قرآن عرضه کرد نه قرآن را بر خود.

*پیشنهاد شما برای مصون ماندن از آسیب‌های ترجمه چیست؟

راهکارش تقوای الهی، مطالعه صحیح، مراجعه به منابع و کتاب‌های تفسیری و اطمینان داشتن به حرف‌های گذشتگان است. بنده خودم در ترجمه، دقیقاً تفسیر «المیزان» و «مجمع‌البیان» را می‌دیدم و ترجمه خود را با عرضه بر آن‌ها ارائه می‌دادم؛ یعنی روشم به این شکل بود که آیه را با توجه به علومی که آشنا بودم ترجمه می‌کردم و بعد به تفاسیر مراجعه می‌کردم و حتی در آیات غیرمشکل هم مراجعه می‌کردم و یک به یک ترجمه را کنترل می‌نمودم و اگر اشتباه بود اصلاح می‌کردم. البته گاهی با توجه به دلیلی که داشتم هیچ کدام از نظریات را قبول نداشتم؛ مثلاً یک‌جا متوجه می‌شدم که در «المیزان» در عبارت «و لیتمتعوا» لام را لام امر معنا کرده در حالی که این لام

امر نیست، بلکه لامِ غایت است و بنده این نظر را با دلیل رد کردم. پس علاوه بر تقوا، مترجم باید بدون جهت دیگران را محکوم نکند و رعایت انصاف را داشته باشد. استاد ما آقای غفاری رحمه الله می‌فرمود: هنر ما طلبه‌ها این است که حرف‌های گذشتگان را می‌فهمیم ولی ابداع و بیان مال گذشتگان است، اگر بنده اصول کافی یا قرآن را ترجمه می‌کنم براساس علومی است که از آنان به دستم رسیده است. اگر مرحوم مجلسی کتاب «مرأت العقول» را نمی‌نوشت بسیاری از احادیث کافی را نمی‌فهمیدیم. قرآن هم این‌چنین است، وقتی همه مفسران این مطالب را گفته‌اند می‌بینیم که فهم قرآن آسان می‌شود. ولی اگر مراجعه نکنیم فهم قرآن مشکل می‌شود. پس باید مترجم باید به تفاسیر مراجعه کند شاید نکته‌ای در آن باشد که در تفاسیر آمده و به ذهن مترجم نرسیده است. مثلاً بنده آیۀ «سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسی» را این طور ترجمه کرده بودم: «قرآن را بر تو می‌خوانیم و تو فراموش نمی‌کنی» (که ابتدا هم این‌طور فهمیده می‌شود) ولی بعد به تفسیر نگاه کردم و دیدم که «سَنَقرَاُ» نیست بلکه «سَنُقرِیءُ» است. «اقراء» یعنی قرآن‌آموزی «ما قرآن را به تو می‌آموزیم» نه این‌که «قرآن را بر تو می‌خوانیم» یعنی خداوند «تالی» کتاب بر پیغمبر نیست، بلکه «مُقری» است. لذا اگر بنده به تفسیر مراجعه نمی‌کردم مطمئناً معنای اشتباهی از این آیه می‌کردم.

*به نظر شما آیا تدوین شیوه‌نامۀ واحد برای ترجمه قرآن جهت مصون ماندن ترجمه‌ها از آسیب‌ها و نظام‌مندشدن آن‌ها لازم نیست؟

البته شیوه‌نامه، ترجمه‌ها را نظام‌مند و به هم نزدیک می‌کند، مثل شیوه‌نامه‌ای که در ویرایش کتاب‌ها وجود دارد، اما در ترجمه نکته عمیقی هست که در ویرایش نیست و آن فهم مطلب است؛ یعنی گاهی مترجم طبق فهم خودش مجبور است که آن طور ترجمه کند (البته منظور ترجمه به رأی نیست) مثلاً در ترجمه آیه (وَ لَمّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ...) همه مفسران گفته‌اند «وقتی پشیمان شدند و فهمیدند که گمراه شدند» بنده به ذهنم آمد که طبق این معنا جملۀ «و ظنوا انهم قد ضلوا» باید قبل از «وَ لَمّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ» باشد؛ یعنی «وقتی فهمیدند گمراه شدند پشیمان شدند» چون پشیمانی بعد از پی‌بردن به گمراهی است، لذا این‌طور ترجمه کردم که: «چون به خود آمدند و فهمیدند که گمراه شدند». یکی از آقایان به ما اشکال وارد کرد که هیچ کس به این شکل ترجمه نکرده و شما اشتباه کرده‌اید، بنده در جواب ایشان، گفتم که علامه طباطبایی آورده که از این بیان این طور فهمیده می‌شود، و از این‌رو من «به خود

آمدند» ترجمه کردم، که انگار چیزی در دست اینها افتاده و ناگهان متوجه قضیه شده‌اند (یعنی یک شوک به آن‌ها وارد شده و فهمیدند). پس برای گره‌گشایی از چنین آیاتی نمی‌توان قانون یک‌سان و به سبک شیوه‌نامه‌ای ارائه داد، در چنین جاهایی مترجم با دلیلی، فهم خود را از آیه بیان می‌کند. شیوه‌نامه فقط برای مسائل کلی ترجمه خوب است، مثل دقت در مسائل صرفی، نحوی، بلاغی، علوم قرآن و... .

*آیا نیازمندِ ترجمه جدید از قرآن هستیم؟

اگر منظور از ترجمه جدید، ترجمه‌ای باشد که با تعابیر بهتر ترجمه شود و فهم آیه را بر اساس دلایل بهتر و روشن‌تر عوض کند، خوب است و نیاز هم داریم ولی این‌که ترجمه‌ای کنیم که با ترجمه‌های قبلی فرق داشته باشد؛ هرچند با عوض‌کردن بی‌دلیل معنای آیه و صرفاً به خاطر جدید بودن، درست نیست.

سخن آخر بنده این است: کسانی که می‌خواهند دست به ترجمه قرآن بزنند باید بکوشند ترجمه‌شان یک گام جلوتر باشد؛ یعنی دیگر ضعف‌های ترجمه‌های معاصر را نداشته باشد و طوری نباشد که به جای اصلاح ضعف‌ها، خودش ضعف‌های جدیدی اضافه کند و این شایسته یک ترجمه جدید نیست. ترجمۀ جدید باید پیراسته از اشتباهات گذشتگان و آراسته به دقت و بررسی کامل باشد.

10- حجت الاسلام والمسلمین محمد رضا انصاری محلاتی (کارشناس و استاد درس

ترجمه)

آقای محمد رضا انصاری در سال 1327ش در شهرستان محلات متولد شد. در اوان کودکی به مدت سه سال در مکتبی که قرآن و خط و کتاب فارسی آموزش می دادند درس خواند و پس از هجرت اعضای خانواده به قم، تحصیلات ابتدایی را در قم به پایان رسانید. سپس با تشویق پدرش مرحوم آیت الله حاج میرزا حسن انصاری، تحصیلات حوزوی را آغاز کرد و ادبیات و فقه و اصول را در مرحله سطح و خارج از اساتید وقت فرا گرفت. از سال 1350 نویسندگی را آغاز نمود و نخستین اثری که از وی به عنوان ترجمه منتشر شده کتاب «اسلام بر فراز اجتماع» نوشته استاد محمد جواد مغنیه بود. کتاب‌های دیگری را نیز از عربی به فارسی ترجمه کرده است که برخی از آنها عبارتند از: 1- اسلام و انتقادات غرب، نوشته محمد عبد الغنی حسن؛ 2- بخشی از زیبایی های نهج البلاغه، نوشته جرج جرداق؛ 3- خاطرۀ سقوط اندلس، نوشته احمد رائف؛ 4- ترجمه ثواب الاعمال، شیخ صدوق.

در سال 1367 به پیشنهاد هیئت علمی دارالقرآن الکریم آیت الله العظمی گلپایگانی، تحقیقات قرآنی را آغاز کرد و به مدت هشت سال در آن‌جا به برنامه‌های قرآنی اشتغال داشت. از سال 1375 به دعوت سرپرست «مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی» به تحقیقات قرآنی به ویژه در زمینه ترجمه‌های فارسی قرآن کریم پرداخت و تاکنون در آن‌جا به این رشته اشتغال دارد. در خلال یک دهه اخیر چند ترجمه را از قرآن مجید به صورت گروهی یا انفرادی تصحیح و ویرایش کرده است. در مجله تخصصی «ترجمان وحی» نیز مقالاتی از وی، دربارۀ مباحث قرآنی به چاپ رسیده است.

*به نظر شما شیوه‌های ترجمه قرآن چیست؟

ترجمه قرآن شیوه‌های مختلفی دارد که هر شیوه‌ای امتیازهای مخصوص به خود را دارد، امّا در ترجمه قرآن، مهم آن است که مقتضیات زبان مقصد مورد توجه قرار بگیرد و ترجمه به گونه‌ای باشد که علاوه بر دقت و مطابقت ترجمه با متن، زیبا و گویا باشد؛ به عبارت دیگر، ترجمه خوب باید هم دقیق و منعکس کننده مدلول آیه باشد و هم در قالب نثری زیبا و قانون‌مند ارائه گردد. مقصود ما از قانونمند بودن نثر ترجمه، همان رعایت مقتضیات زبان مقصد است که ترجمه را از تأثیرپذیری از متن، مصون می‌دارد.

*یکی از شرایط ترجمه، آشنایی مترجم با زبان مبدأ است، آیا این آشنایی، میزان و حدی دارد و این‌که در ترجمه‌های معاصر آیا به زبان مبدأ توجه شده است یا نه؟

شکی نیست که در ترجمۀ هر متنی، آشنایی با زبان مبدأ شرط است. در مورد ترجمه قرآن هم این شرط مطرح است و شاید بتوان ادعا کرد که تخصص در زمینه لغت و واژه‌شناسی زبان مبدأ یک شرط اساسی و بسیار مهم است و مترجم باید بتواند با این آشنایی، واژه‌های زبان مبدأ را به خوبی بررسی و تحلیل کند تا بهترین معنا و معادل را در زبان دوم (مقصد) انتخاب کند و در نتیجه ترجمۀ خود را از آیه ارائه دهد. ترجمه‌های معاصر در این جهت با هم متفاوتند: بعضی در واژه‌شناسی قرآن و مراجعه به کتاب‌های لغت موفق بوده‌اند و کمتر با مسامحه روبه‌رو شده‌اند، ولی برخی در این زمینه پای‌بندی لازم را نداشته واز واژه‌های متن، به سادگی عبور کرده‌اند.

*در ترجمه قرآن چه روش‌هایی وجود دارد و خصوصیت و عیوب آنها را بفرمایید؟

روش‌هایی که مترجم قرآن می‌تواند انتخاب کند، مختلف است: بعضی روش مطابقت تحت‌اللفظی را در نظر دارند که در این روش، نثر ترجمه نامطلوب است، ولی اگر بخواهیم ترجمه گویا و روان باشد طبعاً باید شرایط ترجمه را در زبان مقصد، به خوبی رعایت کنیم و مقتضیات زبان مقصد را در نظر داشته باشیم .

*چه علومی در ترجمه قرآن مؤثر است و میزان آشنایی با این علوم به نحو عمومی است یا تخصصی؟

در ترجمه قرآن، آگاهی از علوم مختلف شرط است، چون قرآن کتابی است که آیاتش در زمینه‌های مختلف نازل شده است؛ علومی مثل حقوق، فقه، تاریخ، جغرافیا، کلام و غیره... که مترجم باید یک اشراف حداقلی به این علوم داشته باشد ولی نمی‌توان آن را در حد تخصصی شرط بدانیم بلکه باید در سطح اطلاعات صحیح علمی باشد؛ مثلاً لازم نیست مترجم فقیه باشد، ولی آگاهی از مسائل فقهی برای ترجمه آیات فقهی لازم است. بنابراین، مترجم باید ضرورتاً از یک سلسله علوم آگاهی داشته باشد از جمله علم لغت، ادبیات عرب و آشنایی با فقه قرآن، آگاهی از مکان‌هایی که در قرآن نام برده شده (جغرافیای قرآن)، تاریخ قرآن، علم کلام و... البته به تبع شاید علوم دیگر هم بتوان نام برد که مترجم باید از آنها مطلع باشد.

*غیر از شرایط عام که برای مترجم قرآن لازم است آیا شرایط خاص را هم باید داشته باشد یا خیر؟

در ترجمه سایر متون، مترجم دستش باز است و اختیاراتی دارد که می‌تواند نظر خود را بیان کند، ولی در ترجمۀ قرآن، به لحاظ این‌که متن، مقدس و الهی است، نمی‌توان آن را کتاب معمولی تلقی کرد و با دست باز، آن را ترجمه کرد. این خصوصیت در قرآن که «تنزیل من الله العزیز الحکیم» است در حقیقت مترجم را به این سو دعوت می‌کند که اعتقادِ راسخ قلبی و ایمانی عمیق در مترجم باشد تا با کمک گرفتن از این خصوصیات، راه ترجمه آیات و درک مفاهیم آنها برایش آسان شود. به نظر بنده، این ویژگی، منحصر به ترجمۀ قرآن است و بدون آن نباید به ساحت ترجمۀ این کتاب عظیم، وارد شد.

*عدم جواز «ترجمه به رأی» یکی از شرایطی است که مترجم باید آن را مد نظر داشته باشد. نظر شما در این‌باره چیست؟

مسلماً «ترجمۀ به رأی» مثل «تفسیر به رأی» صحیح نیست و مترجم باید دنبال رأیی باشد که مستند عقلی و نقلی داشته باشد. بعضی ممکن است تصوری کنند که مترجم آزاد است و می‌تواند هر برداشتی از آیه داشته باشد و آن را منعکس کند، ولی حقیقت مطلب این نیست، بلکه قرآن یک متن مقدس است و کلام الهی نباید با رأی مترجم تنزل یابد. حتی بنده معتقدم که مفسّر قرآن هم نباید اقوال و برداشت‌های تفسیریی که مستند روایی و عقلی ندارد، ارائه دهد.

*در جمع‌بندی کلی، نظر شما راجع به آسیب‌های ترجمه‌های معاصر چیست؟

ترجمه قرآن ممکن است آسیب‌های مختلفی داشته باشد: بعضی مربوط به لفظ است، مثلاً در جائی کلمه‌ای اشتباه ترجمه می‌شود یا مترجم ساختار ادبی متن را درست در نظر نمی‌گیرد که موجب اشتباه در افاده معنای آیه می‌شود.

گاهی آسیب‌ها، مفهومی است؛ مثلاً اگر مترجم در ترجمۀ آیه، دیدگاه خود را (از نظر اعتقادی یا فقهی و مانند این‌ها) در نظر بگیرد و دلیل و پشتوانه علمی و عقلی هم نداشته باشد دچار اشتباه می‌شود. متأسفانه بعضی از مترجمان که از لحاظ اعتقادی، باور درست و شایسته‌ای نداشته‌اند در ترجمه آیات دچار اشتباه شده و معنا و مفهوم نادرستی را ارائه داده‌اند. بنابراین با توجه به این نکته، مهم‌ترین آسیب در ترجمۀ قرآن، آسیبِ مفهومی است؛ یعنی آنچه را خداوند متعال اراده کرده مترجم نتواند آن را منعکس کند. به هر حال مترجم باید طوری گام بردارد که در هیچ زمینه‌ای دچار خطا نشود و با مراجعه به تفاسیر و کتاب‌های لغت معتبر و منابعی که در این زمینه مورد نیاز است، آسیب‌ها را از بین ببرد.

*معمولاً مترجمان، ترجمه را برای فهم مخاطبان ارائه می‌دهند و در این مسیر از عبارت‌های گویا و روان استفاده می‌کنند، آیا این امر باعث کاستی در دقت ترجمه نیست و اگر در جایی مطابقت در معنا با روانی عبارت تعارض پیدا کرد کدام یک را باید انتخاب کرد؟

مهم این است که مترجم باید معنا و مفهوم آیه را به درستی منعکس کند و این از شرایط مهم ترجمه است، ولی انتقال این مفهوم به زبان مقصد کاری واقعاً مشکل است و مترجم باید دقت کند تا چه حد باید مطابقت را لحاظ کند تا به اصل مفهوم خدشه‌ای وارد نشود. از طرفی، چون می‌خواهد ترجمه را برای مخاطبان در زبان مقصد ارائه دهد باید گویا و روان باشد، چرا که زبان مقصد هم سهمی در ترجمه دارد، لذا اگر مترجم بتواند هر دو جهت را به‌طور مساوی رعایت کند یعنی روانی متن و امانت‌داری، در این‌صورت ترجمه مطلوبی حاصل می‌شود. در غیر این‌صورت اگر یک طزف قضیه، پررنگ‌تر شود، کاستی در ترجمه ایجاد می‌شود.

*آیا نیاز است شیوه‌نامۀ واحدی برای ترجمه قرآن، تدوین شود یا خیر؟

البته کار خوب و معقولی است ولی باید کسانی این شیوه‌نامه را تنظیم کنند که در زمینۀ ترجمه متخصص باشند. در این صورت با این شیوه نامه، ترجمه‌ها محدود می‌شود؛ یعنی هر کس با اطلاعات محدود، به خودش اجازه نمی‌دهدکه قرآن را ترجمه کند. از سوی دیگر، روش‌های مختلفی که برخی ترجمه‌ها دارند و نارسا هم هستند از دایره خارج می‌شوند.

*در زمان معاصر آیا ترجمه‌های جدید از قرآن، نیاز هست یا خیر؟

ترجمه‌هایی که تاکنون ارائه شده نشان می‌دهد که هنوز مترجمان به آن هدف عالی ترجمه (صحت ترجمه و نثر روان) نرسیده‌اند و زمینه برای کار بهتر و عمیق‌تر وجود دارد، ولی از طرفی این حد از افراط که الآن روبه‌رو هستیم - به ویژه در ترجمه منظوم - در شأن قرآن نیست. از طرف دیگر، گاه ترجمه‌های منثورِ بسیار ضعیفی ارائه می‌شود که عمدتاً تقلید از ترجمه‌های دیگران است. متأسفانه این‌ها مسائلی است که به وجود آمده و اگر جامعه قرآنی و علمی ما به سویی حرکت می‌کرد که ترجمه‌ها کنترل می‌شد و کارهای زاید و کم فایده در ترجمه قرآن روی نمی‌داد بهتر بود. البته نمی‌توان گفت روزی به جایی می‌رسیم که در ترجمه قرآن دیگر هیچ نقصی نخواهیم داشت، اما می‌توان به سمتی حرکت کرد که تجربه‌های کامل‌تری در این زمینه پیدا کنیم.

*در پایان اگر مطلب دیگری به نظرتان می‌رسد، طرح کنید؟

ترجمه قرآن کار ساده‌ای نیست، حتی بعضی بزرگان هم در این مورد کاستی‌هایی داشته‌اند. لذا با توجه به اهمیت مسئله و ضرورت تدوین ترجمه‌های دقیق و رسا باید مشکلات را پشت سر بگذاریم و کم‌کم به اهدافی که در شأن قرآن است برسیم و این جز با همدلی و همکاری شخصیت‌های علمی، قرآنی و تفسیری میسر نیست. امیدواریم این امر تحقق پیدا بکند.

فصل سوم: گزارش ترجمه های قرآن به زبان فارسی

اشاره

ترجمه فارسی قرآن در بستر تاریخ

درآمد: پیشینه ترجمه های قرآن

⁽¹⁾ ترجمه قرآن، تاریخچه‌ای به درازای اسلام دارد و از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله تاکنون ادامه داشته و آثاری متعدد و به زبان‌های مختلف نگاشته شده است.

دانشمندان زبان‌شناس، تعداد زبان‌های زنده جهان را بین 2500 تا 5000 زبان تخمین زده‌اند؛ البته این تفاوت به خاطر اختلاف در تعریف زبان است که برخی آن را شامل لهجه‌ها و گویش‌ها نیز می‌دانند؛ تعداد و محدوده جغرافیایی زبان‌ها در جدول 1 ارائه می‌شود.

البته، براساس برآوردها، حدود دو سوم ساکنان کره زمین با 27 زبان رایج سخن می‌گویند و یک سوم با زبان‌های دیگر تکلّم می‌کنند؛ ⁽²⁾اما بر اساس جدیدترین تحقیقات زبان شناسان، هم اکنون حدود 6528 زبان در بین ملت‌های جهان رایج است.

بر اساس آمارهای موجود تا سال 1415 ق/ 1995 م . قرآن‌کریم به هفتاد زبان، به صورت کامل ترجمه شده است؛ (و بر اساس آخرین آمار 106 ترجمه قرآن به زبان‌های مختلف در مرکز ترجمه قرآن مجید در قم گردآوری شده است) ⁽³⁾ولی کتاب مقدس (تورات و انجیل) تا سال 1989م به 1928 زبان ترجمه گردیده و هر سال نیز، بیست تا سی زبان به ترجمه‌های موجود اضافه می‌شود؛ یعنی: به طور متوسط در طول دو هزار سال تاریخ مسیحیت، هر سال یک ترجمه از انجیل صورت گرفته است؛ ولی در طول هزار و چهارصد سال تاریخ اسلام، هر چهارده سال یک ترجمه کامل از قرآن پدید آمده است! ⁽⁴⁾بررسی تک تک این ترجمه‌ها از حوصله نوشتار حاضر خارج است؛ در این فراز به بررسی دو موضوع می‌پردازیم:

الف) سیر ترجمه‌های فارسی قرآن (به ترتیب هر قرن)؛

ب) ترجمه‌های قرآن به زبان‌های غیر فارسی.

سیر تاریخی ترجمه های قرآن به زبان فارسی

قرن نخست هجری

نخستین گزارش از ترجمه قرآن، مربوط به ایرانیان است که از سلمان فارسی خواستند که ترجمه سوره «فاتحه» را برای آنان بنویسد؛ در گزارش سرخسی آمده است:

روی: انّ اهل فارس، کتبوا الی سلمان الفارسی ان یکتب لهم الفاتحة بالفارسیّة، فکتب لهم: بسم اللَّه الرحمن الرحیم: به نام یزدان بخشاونده. فکانوا یقرأون ذلک فی الصلاة حتی لانت السنتهم، و بعد ما کتب، عرضه علی النبی صلی الله علیه وآله . ⁽¹⁾و بر اساس گزارش عمادالدین اسفراینی: سلمان فارسی از مصطفی صلی الله علیه وآله دستوری خواست تا قرآن به پارسی به قوم خویش نویسد، وی دستوری داد؛ چنین گفتند که وی قرآن بنبشت و پارسی آن اندر زیر آن بنبشت، آنگه به آخر آن بنبشت: «هذا القرآن الذی انزل علی محمد: این است قرآن که فرو فرستیده آمده است بر محمد صلی الله علیه وآله . ⁽²⁾

البته زرقانی در «مناهل العرفان» این خبر را فاقد سند معتبر دانسته و چند اشکال به آن نموده است ⁽³⁾که براساس مبنای محال بودن و حرمت ترجمه قرآن استوار است؛ ما مبانی ایشان را در مبحث مبانی وجودی و مبانی فقهی ترجمه قرآن مورد بررسی قرار می‌دهیم؛ به هر حال این خبر در حد یک گزارش تاریخی از ترجمه قرآن، با توجه به ورود تازه مسلمانان غیر عرب به اسلام ولزوم ترجمه قرآن برای فهم آنان به یک روند طبیعی اشاره می‌کند که بعید به نظر نمی‌رسد؛ ولی دلالت بر ترجمه کل قرآن نمی‌کند، بلکه به سوره حمد یا بخشی از قرآن اشاره دارد که امروزه جز ترجمه (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) چیزی از آن در دست نیست. برخی از محققان با استناد به این امر که در زمان حضرت رسول صلی الله علیه وآله هنوز ایرانیان اسلام نیاورده بودند، تا مسئله نیاز فرهنگی و دینی شان برای ترجمه قرآن کریم و مخصوصاً سوره فاتحه پیش آید، در صحت و اصالت این واقعه تشکیک کرده‌اند؛ اما استاد محمد حمیداللَّه با این استدلال، شبهه‌ها را دفع کرده است: در روایت، «بلاد فارس» نیامده است، بلکه قوم من الفرس ⁽⁴⁾(گروهی یا طایفه‌ای از ایرانیان [شاید از ایرانیان مقیم یمن])آمده است. ⁽⁵⁾برخی مستشرقان، ترجمه سلمان را مربوط به زمان خلفا می‌دانند و می‌نویسند:

طبق نظر مذهب صحیح راجع به ترجمه قرآن، در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله به طور یقین، هیچ کس درباره امکان ترجمه قرآن طرحی نیندیشیده است، نه ترجمه کل قرآن و نه ترجمه پاره‌ای از آن، زیرا قرآن به عنوان قرآنی عربی با زبان عربی مبین و روشن نازل شده است. ⁽¹⁾

البته نزول قرآن به زبان عربی و روشن، دلیل آن نمی‌شود که برای تازه مسلمانان غیرعرب قابل فهم باشد، به هر حال این مطلب طبیعی است که مسلمانان غیرعرب و حتی غیر مسلمانی که می‌خواستند حقایق اسلام را درک کنند، تقاضای ترجمه و تفسیر آیات قرآن را داشته باشند، این افراد در «مدینه»، «یمن»، «حبشه» و کشورهای همجوار، همچون: روم و ایران و نیز در میان بازرگانان و مسافران وجود داشتند، و طبیعی بود که حداقل ترجمه بخشی از قرآن انجام پذیرد و گزارشات تاریخی در مورد ترجمه سلمان در عصر پیامبر صلی الله علیه وآله است و ادعای مستشرقان در مورد عصر خلفا، بدون دلیل است.

قرن دوّم هجری

در قرن دوم، گزارش شده که موسی بن سیّار اسواری (م 155 ق) قرآن را به فارسی تفسیر می‌کرد ⁽²⁾(که البته لازمه تفسیر به فارسی، ترجمه قرآن نیز می‌باشد)؛ البته اصل این ترجمه به دست ما نرسیده است.

قرن سوّم هجری

قرآن مترجمِ آستان قدس رضوی

در این قرن از ترجمه فارسی «قرآن مترجمِ آستان قدس رضوی» مشهور به «قرآن قدس» نام برده شده که اثر مترجمی ناشناس است و نسخه موجود آن، مشتمل بر ترجمه آیه 214 سوره «بقره» تا آیه 19 سوره «لیل» می‌باشد که از سوره «نوح» به بعد نیز دچار فرسودگی و آسیب شده است.

برخی از محققان، این ترجمه را احتمالاً کهن‌ترین ترجمه فارسی کشف شده از قرآن دانسته‌اند که بر اساس قراین زبانشناسی، سبکشناسی و گونه‌شناسی مورد قبول اهل فن، زمان کتابت آن در فاصله بین سال‌های 250-350 ه- . ق است؛ این ترجمه را دکتر علی

رواقی در دو مجلد در سال 1364 ش در تهران منتشر ساخت و در آن چنان نگاشته شده: «برگردانی است کهن از قرآن به فارسی یا بهتر است بگوییم به گونه سیستانی (بلوچی)»: ⁽¹⁾برخی از محققان دیگر بر آنند که این ترجمه قبل از ترجمه فارسی «تفسیر طبری» (ترجمه و تفسیر رسمی، مربوط به نیمه دوم قرن چهارم) نگاشته نشده است، بلکه همچنان ترجمه «تفسیر طبری»، قدیمی‌ترین نسخه موجود در زبان فارسی است. ⁽²⁾و نیز ژیلبر لازار بر آن است که کاربرد صورت ادات فعلی «می» و حرف اضافه «در» به جای «همی» و «اندر» در این متن به رغم دیگر نشانه‌های کهنگی، دلالت بر این دارد که این متن از قرن پنجم قدیمی‌تر نیست و ترجیحاً به نیمه دوم این قرن تعلق دارد. ⁽³⁾

قرن چهارم هجری

از این قرن، چند ترجمه گزارش داده شده، یا احتمال داده شده که منسوب به این قرن باشند از جمله:

این ترجمه از قدیمی‌ترین ترجمه‌های موجود است که ترجمه قرآن به همراه خلاصه «تفسیر طبری» و یا برگرفته از تفسیر طبری است که در زمان نوح سامانی (350 - 365 ق) به وسیله علمای ماوراء النهر به فارسی ترجمه شده است و تاکنون سیزده نسخه از آن شناسایی گردیده است.

این کتاب، در سال 1329 ش/ 1279 ق، به اهتمام آقای حبیب یغمایی با سایر نسخه‌ها مقابله و تصحیح و در چهار جلد چاپ شده است. ⁽⁴⁾

در مقدمه کتاب آمده است:

این کتاب، تفسیر بزرگ است از روایت محمد بن جریر طبری‌قدس سره ترجمه کرده به زبان پارسی، این کتاب چهل مصحف بود به تازی، بیاوردند سوی امیر منصور بن نوح، پس دشوار آمد بر وی خواندن آن... علمای ماوراءالنهر را گرد کرد، از ایشان فتوا

کرد که روا باشد که ما این کتاب را به زبان پارسی گردانیم؟ گفتند: روا باشد خواندن و نبشتن تفسیر قرآن به پارسی، مر آن کس را که او تازی نداند... . ⁽¹⁾

البته برخی تاریخ‌پژوهان حدود ترجمه طبری را سال 352 ق دانسته‌اند، ⁽²⁾و برخی از صاحب‌نظران برآنند که ترجمه تفسیر طبری، به غلط به این نام مشهور شده است، بلکه بهتر است آن را «ترجمه و تفسیر رسمی» یا «تفسیرنامه فارسی» دستگاه سامانیان بنامیم. دکتر آذرتاش آذرنوش در مورد ترجمه فوق می‌نویسد:

قرنهاست که این کتاب، ترجمه تفسیر طبری پنداشته شده؛ اما در واقع این ترجمه فارسی، هیچ شباهتی به تفسیر بزرگ طبری ندارد و می‌توان آن را «تفسیر نامه فارسی» دستگاه سامانیان نامید که با عنایت به «تفسیر نامه طبری» و البته نه به متابعت از آن، پدید آمده است؛ ولی خود، نگارشی مستقل است که به صورت تحت اللفظی انجام یافته و حدود دوازده قرن، الگوی همه مترجمان پس از خود شده. ⁽³⁾

ایشان همچنین با بیان شواهد تاریخی و مواردی از اختلاف متن ترجمه تفسیر طبری با اصل تفسیر طبری می‌نویسند: «در مجموع می‌توان گفت: این اثر نه ترجمه تفسیر طبری و نه کتاب معیّن دیگری است؛ بلکه دو اثر طبری، تاریخ و تفسیر، از منابع اصلی مؤلفان بوده و در عین حال ایشان از کتاب‌های متعدد دیگری نیز بهره گرفته‌اند.

نکته مهم دیگر آنکه مؤلفان کتاب، ظاهراً هیچگاه منابع خود را دقیقاً ترجمه نمی‌کرده‌اند، بلکه مفهوم روایت یا داستان را گرفته به میل خود بازنویسی می‌کرده‌اند». ⁽⁴⁾

مثال: در داستان «اصحاب کهف» در ترجمه تفسیر طبری داستان «شبان و سگ» آمده است که در اصل تفسیر طبری نیست ⁽⁵⁾و نیز در ترجمه تفسیر طبری سوره «نصر» را «مکّی» می‌شمارد در حالی که در اصل، تفسیر طبری، «مدنی» شمرده است. ⁽⁶⁾

مثال: (إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ...) ؛ ⁽⁷⁾«حقاً که آنک بفرستاد برتو قرآن، باز برد ترا سوی وعده‌گاه». ⁽⁸⁾

آیا ترجمه تفسیر طبری، نخستین ترجمه قرآن به فارسی بوده است؟

دکتر آذرتاش آذرنوش، معتقد است که نخستین ترجمه فارسی قرآن را باید ترجمه موجود «تفسیر طبری» (که بهتر است آن را ترجمه و تفسیر رسمی بنامیم) دانست. ⁽¹⁾و نیز دکتر بی‌آزار شیرازی می‌نویسد: «به احتمال قوی، ترجمه طبری، قدیمی‌ترین ترجمه موجود است»؛ ⁽²⁾اما برخی محققان و صاحب نظران ترجمه‌های دیگری را به عنوان نخستین ترجمه فارسی قرآن معرفی کرده‌اند. همانطور که در گزارش ترجمه‌های قرن سوم گذشت، برخی محققان، «قرآن مترجم آستان قدس رضوی» را کهن‌ترین ترجمه فارسی می‌دانستند و نیز برخی ترجمه سورآبادی و «تاج التراجم» اسفراینی را همزمان یا قدیمی‌تر از ترجمه «تفسیر طبری» دانسته‌اند. ⁽³⁾

و دکتر پیرسن، احتمال می‌دهد که ترجمه معروف به «نسخه کمبریج» بعد از ترجمه تفسیر طبری نباشد، و نیز گفته می‌شود که در واتیکان، ترجمه‌ای فارسی از قرآن موجود است که به خط لاتین نوشته شده و احتمالاً قدیمی‌تر از ترجمه طبری است. ⁽⁴⁾و نیز استوری مدعی است که نسخه‌های خطی قدیمی‌تری از ترجمه طبری وجود دارد، ⁽⁵⁾و بر اساس تحقیقات آقای دکتر رجایی بر روی «ترجمه موزون قرآن» کشف شده نزدیک گنبد آرامگاه امام رضا علیه السلام ، تاریخ تحریر آن، اواخر قرن سوم یا اوایل قرن چهارم است؛ بنابراین، ترجمه موزون قبل از ترجمه تفسیر طبری خواهد بود. ⁽⁶⁾

بررسی

با توجه به مطالب و ادعاهای فوق، قضاوت قطعی در مورد نخستین ترجمه فارسی قرآن دشوار است، و فقط تاریخ تقریبی ترجمه «تفسیر طبری» (حدود 350 - 365 ق) مشخص است و البته اثبات مقدم‌بودن ترجمه‌های دیگر بر ترجمه تفسیر طبری، براساس حدس و گمانه‌زنی است و اثبات قطعی آن‌ها مشکل است.

این ترجمه که مترجم آن مشخص نیست، نسخه خطی آن در کنار گنبد مرقد امام رضا علیه السلام کشف شد، و حدود دو جزء قرآن را شامل می‌شود که همراه متن قرآن بوده و دارای 230 صفحه خطی است؛ این اثر این اثر به کوشش دکتر احمد علی رجایی تصحیح و تحت عنوان «پلی میان شعر هجایی و عروضی فارسی در قرون اول هجری، ترجمه‌ای آهنگین از دو جزء قرآن مجید» در سال 1353 ش منتشر شد. این ترجمه شامل سوره «یونس» تا «ابراهیم» است. از نظر مصحح، این نسخه مربوط به اواخر قرن سوم یا اوایل قرن چهارم هجری است و در این روزگاران، راه شعر عروضی فارسی هنوز هموار نشده بود. در مبحث پیشین گفته شد که برخی این ترجمه را قبل از ترجمه «تفسیر طبری» می‌دانند؛ ⁽¹⁾ترجمه مزبور، نه ترجمه لفظی است و نه ترجمه تفسیری، بلکه کوششی است برای موزون ساختن عبارات و ترجمه‌ها به طوری که خواننده، نوعی هماهنگی و نظم شعری احساس می‌کند؛ مترجم تا حدّ زیادی تحت تأثیر اصول موسیقی روحانی آیات قرآن قرار داشته و هر آیه‌ای را با سجع خاص ترجمه کرده است. ⁽²⁾دکتر آذرتاش آذرنوش با تقسیم روش‌های ترجمه به «تحت اللفظی»، «جمله به جمله» و «آزاد»، ترجمه آهنگین فوق را سرآغاز، بلکه عالی‌ترین نوع روش سوم در زبان فارسی می‌داند. ⁽³⁾

مثال: (أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ) ؛ ⁽⁴⁾

قومی کز اولیای او باشند ز اندوه و ز بیم، امن باشند

این کتاب ارجمند با مقدمه و تصحیح محمد روشن و با یادداشتی از استاد مجتبی مینوی در سال 1351 ش چاپ شده است. مینوی این کتاب را متعلق به قبل از سال 400 ق می‌داند؛ ولی آذرنوش آن را 50 یا 100 سال متأخرتر می‌داند؛ چون کلمات عربی در آن زیاد است؛ این کتاب از خراسان برخاسته و به «تفسیر پاک» نزدیک‌تر است. از این کتاب، تفسیر آیات 78 تا 247 سوره «بقره» باقی مانده است و در این میان نیز، چند آیه افتاده است؛ در این کتاب، آیات قرآن برای پارسی زبانان، شرح داده شده است. ⁽⁵⁾مثال: (...وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ...) ؛ ⁽⁶⁾«و ما حقوقمندتریم به پادشاهی از او».

قرن پنجم هجری

در این قرن، چند ترجمه گزارش شده است از جمله:

نویسنده این ترجمه، مشخص نیست؛ تنها نسخه ناقصی از این ترجمه در دانشگاه لاهور پاکستان موجود است که توسط بنیاد فرهنگ ایران از آن عکس برداری و در سال 1348 ش متن آن توسط آقای علی رواقی به خط فارسی کنونی برگردان و تحت عنوان «تفسیر قرآن پاک» منتشر شده است. از نظر استاد مینوی این ترجمه، متعلق به اواخر قرن چهارم یا اوایل قرن پنجم و از منطقه «خراسان» تا «غزنین» ایران است. ⁽¹⁾ولی دکتر آذرنوش بر این عقیده است که خصوصیات خط و سبک تحریر و املای کلمات، نشان می‌دهد که پس از سال 450 هجری نوشته شده است. ⁽²⁾این ترجمه، دارای 54 صفحه از نیمه آیه پنجم تا آخر سوره «شعرا» و از سوره «نمل» تا دوازده آیه و چند کلمه است.

این ترجمه، توسط آقای مایل هروی عکس برداری شده و با مقدمه‌ای در سال 1351 ش در کابل به چاپ رسیده است. ⁽³⁾

مثال: (...وَ إِنْ یَأْتُوکُمْ أُساری تُفادُوهُمْ ...) ؛ ⁽⁴⁾«چون از شما کسی گرفتار آید به دست دشمنان، مال خویش بدهید و او را بازخرید».

این ترجمه، توسط عمادالدین ابوالمظفر اسفراینی شافعی (م 471 ق) صورت گرفته است و نسخه خطی از آن در کتابخانه «مدرسه عالی شهید مطهری» تهران، متعلق به قرن نهم هجری وجود دارد که ناقص است و سیزده میکرو فیلم از نسخه‌های آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است و آستان قدس رضوی، اخیراً نسخه بادلیان این ترجمه را تصحیح و منتشر کرده، این نسخه در سال 947ق نوشته شده است. ⁽⁵⁾اسفراینی در مقدمه ترجمه خود می‌نویسد:

چون در کار ترجمه قرآن به پارسی، تا روزگار مترجم، خلل بسیار وجود داشت،

مبادرت به ترجمه‌ای از قرآن شریف کردم تا از نقص‌ها و عیوب ترجمه‌های پیشین مبرّا باشد؛ ترجمه‌ای که در آن الفاظ پارسی، معنای کامل و دقیق الفاظ تازی را برساند و موافق نظریات مفسّران بر طبق اصول دیانت باشد و از هر گونه تأویلی که موجب تقلیل و تشبیه شود و یا چیزی از مذاهب الحاد را سفیرت دهد، بدور باشد... و به سبب همین ویژگی‌ها بود که آن را تاج التراجم نامیدم.

از مقدمه فوق استفاده می‌شود که مترجم به مبانی و اصول ترجمه واقف بوده و مبانی کلامی، ادبی و... خود را قبل از شروع ترجمه، مشخص ساخته است، و این نقطه قوّت، بلکه نقطه عطفی در ترجمه‌های قرآن به شمار می‌آید؛ و نیز این کتاب را نخستین تفسیر مستقل فارسی به شمار آورده‌اند. ⁽¹⁾در این ترجمه، مترجم بعد از ذکر مشخصات هر سوره، با نثری ساده و روان و جملاتی کوتاه به ترجمه لغت آیات پرداخته و آنگاه آیاتی را که نیاز به توضیح داشته، به طور گسسته تفسیر کرده است؛ همچنین واژه‌های عربی در آن زیاد به کار رفته، اما این واژه‌ها، لغاتی هستند که در فارسی جای گرفته‌اند. و دارای نثری مسجّع همراه با تلمیح به آیات، احادیث و دعاهاست.

مثال: (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ) ؛ «ابتدا کردم به نام خدای قادر بر آفرینش خلقان، خواهان روزی دادن خلقان، خواهان آمرزش ایشان». ⁽²⁾

مترجم این ترجمه قرآن که تنها جلدهای سوم و چهارم آن در دانشگاه کمبریج موجود است، مشخص نیست و تاریخ تحریر آن 628 ق توسط «محمدبن ابی‌الفتح الغریب» می‌باشد. این ترجمه، تحت عنوان «تفسیر قرآن مجید» (نسخه مخطوط در کتابخانه دانشگاه کمبریج) در سال 1349ش با تصحیح دکتر جلال‌متینی، چاپ‌شده است؛ متینی معتقد است که تاریخ تالیف آن از نیمه اول قرن پنجم قمری تجاوز نمی‌کند؛ ⁽³⁾ولی برخی نویسندگان معتقدند که: سبک نگارش و سایر مشخصات این ترجمه و تفسیر نشان می‌دهد که در زمانی نزدیک به زمان ترجمه تفسیر طبری نوشته شده است و «ادوارد براون» نیز آن را تائید و توصیف کرده است. ⁽⁴⁾

همانطور که در ذیل مبحث قرن چهارم گذشت: برخی محققان همچون دکتر ج.د. پیرسن، احتمال داده‌اند که ترجمه کمبریج بعد از ترجمه تفسیر طبری نگاشته نشده باشد و اگر این مطلب را بپذیریم اصل این ترجمه، متعلق به قرن چهارم است. ازاین‌رو، برخی نویسندگان تصریح کرده‌اند که «تفسیر قرآن مجید» نسخه کمبریج، بین سده‌های چهارم و پنجم قمری تدوین شده است؛ ⁽¹⁾و دکتر آذرنوش نیز همین عقیده را تایید نموده و آن را یکی از دل انگیزترین آثار نثر فارسی می‌داند. ⁽²⁾فضای عمومی نثر کتاب، مشابه نثر کهن خراسانی است و شیوه کار مولف در ترجمه آیات به صورت مزجی است؛ یعنی: ترجمه آیات با تفسیر در آمیخته است به نمونه‌ای از این ترجمه توجه کنید: امام جعفر صادق علیه السلام گوید: «وَ التِّینِ»، یعنی: الحسن بن علی، «وَ الزَّیْتُونِ»، یعنی: الحسین بن علی و «طُورِ سِینِینَ»، یعنی: علی‌بن‌ابی‌طالب، «وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ»،

یعنی: فاطمة‌الزهرا، خدای عزوجلّ حسن را به انجیر مانند کرد، زیرا که انجیر شیرین باشد از اندرون و بیرون و باز حسین رابه زیتون مانند کرد، زیراکه زیتون خود با منفعت باشد... . ⁽³⁾

این ترجمه، نوعی تقلید یا رونویسی از ترجمه رسمی (ترجمه تفسیر طبری) است که با مقدمه دکتر رجایی، توسط آستان قدس، در سال 1350ش. منتشر شده است. اصل کتاب، دویست و هشتاد و شش صفحه است؛ ولی هفده صفحه آن (سوره مائده) منتشر شده است، دکتر رجایی تاریخ نوشتن آن را قرن پنجم یا پیش از آن حدس زده است. ⁽⁴⁾

این ترجمه که بیش از چند صفحه از آن به جای نمانده، توسط «راهنمای کتاب» (1348ش) سپس در «یغما» (1348ش) و نیز در مجموعه «کمنیه» (1354ش) و سرانجام در «هزار سال تفسیر» (ص 128 به بعد) منتشر شده است. این ترجمه نیز، نسخه دیگری از «ترجمه رسمی» (ترجمه تفسیر طبری) است که استاد ایرج افشار، نسخه موجود آن را به قبل از 500 ق متعلق می‌داند. ⁽⁵⁾

این کتاب که یک جلد از ده جلد آن باقی مانده است از آیه 76 سوره «کهف» تا آیه 23 «فرقان» را دربر دارد و به کوشش دکتر جلال متینی در سال 1352ش در دو جلد منتشر شده است مصحح با احتیاط آن را به پایان نیمه اول قرن پنجم نسبت می‌دهد. این ترجمه با نسخه کمبریج و قرآن پاک، دارای مشترکاتی است و ترجمه روانی دارد. ⁽¹⁾

مثال: (...إِمّا أَنْ تُعَذِّبَ وَ إِمّا أَنْ تَتَّخِذَ فِیهِمْ حُسْناً) ؛ ⁽²⁾«خواهی مر ایشان را بکش، خواهی برایشان نیکو رو».

این ترجمه که از «سوره مریم» (من‌های چند آیه از آن) تا پایان قرآن را در بردارد، به کوشش دکتر علی رواقی در سال 1350 ش منتشر شده است؛ محقق کتاب را مربوط به اوایل قرن پنجم قمری می‌داند.

این ترجمه که از هر گونه تفسیری خالی است، از خراسان برخاسته ولی آثار گویش محلی در ترجمه پارس آشکارتر از ترجمه رسمی است. ⁽³⁾مثال: (فَأَشارَتْ إِلَیْهِ قالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْدِ صَبِیًّا) ؛ ⁽⁴⁾«اشارت کرد مریم به سوی عیسی؛ گفتند: چگونه سخون گوییم تا کسی که هست در گاهواره کودکی خورد».

قصه‌های قرآن مبتنی بر تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری (م 494 ق) که از روی نسخه موقوفه بر تربت شیخ جام، به کوشش مهدی بیانی و یحیی مهدوی در سال 1338ش در تهران منتشر شد و نیز تحت عنوان «قصص» (قصص قرآن مجید) برگرفته از «تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری»، مشهور به سور آبادی، به کوشش یحیی مهدوی، در سال 1365 ش به چاپ دوم رسید. در این نسخه، ترجمه آیات، زیر آن‌ها نوشته شده است. ⁽⁵⁾

مثال: (إِنّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزِینَةٍ الْکَواکِبِ) ؛ ⁽⁶⁾«بدرستی که ما بیاراستیم آسمان نزدیکترین را با آرایش ستارگان».

تذکر: ترجمه‌ای از قرآن از عقیق نیشابوری با کوشش مهدی بیاتی به چاپ رسیده که در ترجمه‌های کامل معاصر معرفی می‌شود.

این کتاب که به کوشش محمد جعفر یاحقی، در سال 1355ش در تهران منتشر شد، بخشی از کتاب ارجمندی است که یک سوم آن به جا مانده است؛ این کتاب سوره‌های «آل‌عمران»، «نساء»، «اعراف» و «انفال» را بطور کامل و بخش‌هایی از سوره‌های «فاتحه»، «بقره»، «مائده»، «انعام»، «توبه» و «یونس» را در بردارد. نویسنده آن مشخص نیست و محققان نظر قاطعی در مورد زمان این ترجمه ابراز نمی‌کنند؛ ⁽¹⁾ولی برخی صاحب نظران این ترجمه را به قرن پنجم نسبت داده‌اند. ⁽²⁾

مثال: (وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ...) ؛ ⁽³⁾«او یاری خواهید [از خدای] بصبر کردن [برگزاردن طاعت‌ها...] او صبر بر نماز کردن».

قرن ششم هجری

در این عصر نیز، چند ترجمه گزارش شده است.

«تفسیر و ترجمه کشف‌الاسرار و عدة‌الابرار» معروف به «تفسیر خواجه عبداللَّه انصاری» در اوایل قرن ششم هجری ⁽⁴⁾توسط ابوالفضل رشیدالدین میبدی (م520 ق) تألیف شده است که بارها به صورت‌های متنوع چاپ و تحقیق شده است از جمله در سال 1331ش به کوشش علی‌اصغر حکمت در ده جلد چاپ شده و نیز قرآن کریم با ترجمه نوبت اول از «کشف الاسرار» به کوشش سید حسن سادات ناصری در سال 1351ش چاپ شد که در بخش ترجمه‌های کامل معاصر معرفی می‌شود. در این کتاب، هر آیه، سه نوبت تفسیر شده است که نوبت اول آن، ترجمه قرآن کریم است و نوبت دوم، تفسیر عادی است و نوبت سوم، مباحث عرفانی آیه است و در نوبت دوم و سوم مطالب گاه به فارسی و گاه به عربی نگاشته شده است. نثر فارسی ترجمه و تفسیر «کشف‌الاسرار» شکوهمند، شاعرانه و حکمت‌آمیز است و تأثیرات واژگان فخیم و شکوهمند آن در ادبیات فارسی و آثار نثر و شعر آن تا عصر حاضر مشهود است، ازاین‌رو

از گنجینه‌های سخن فارسی به شمار می‌آید. مثال: (فَأَغْوَیْناکُمْ إِنّا کُنّا غاوِینَ ) ؛ ⁽¹⁾«ما شما را کژ راه کردیم که خود کژ راه بودیم»؛ ⁽²⁾

(إِلاّ مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ ) ؛ ⁽³⁾«مگر که دیوی سخن دزد، سخنی رباید از زبان فریشته، در پی او نشیند شاخی آتشین، درفشان، سوزان». ⁽⁴⁾

تفسیر و ترجمه «رَوح الجنان و رُوح الجنان»؛ معروف به «تفسیر ابوالفتوح رازی»، تالیف حسین بن علی بن محمد بن احمد بن بن حسین بن احمد نیشابوری الاصل رازی المسکن معروف به ابوالفتوح رازی (متوفی نیمه اول سده ششم هجری) که بارها و به شکل‌های گوناگون تحقیق و چاپ شده است که از آن جمله است: با تحقیق علاّمه ابوالحسن شعرانی و به تصحیح مرحوم علی اکبر غفاری در سال 1356ش در تهران، در دوازده جلد و نیز به کوشش دکتر یاحقی و دکتر ناصح در سال 1371ش در شهرمشهد.

این تفسیر نیز از گنجینه‌های گرانقدر فارسی بشمار می‌آید و در دهه‌های دوم و سوم قرن ششم هجری (پیش از سال 533 ق) تالیف شده است ⁽⁵⁾و حدود ده سال بعد از تفسیر کشف الاسرار، به عنوان دومین تفسیر فارسی نگاشته شد. ⁽⁶⁾

نثر فارسی ترجمه و تفسیر ابوالفتوح، روان و ساده است؛ اما کلمات عربی در آن بسیار به کار رفته است؛ البته بعضی احتمال داده‌اند که برخی فقرات ترجمه تحت اللفظی که در کتاب آمده است از مولف نیست؛ ⁽⁷⁾بلکه تحت تأثیر ترجمه رسمی نوشته شده است؛ ⁽⁸⁾چرا که گاهی تفاوت‌هایی بین ترجمه‌های آیات در دوران تفسیر ابوالفتوح با ترجمه آیات در ابتدای آن وجود دارد.

مثال: (وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ ...) ؛ ⁽⁹⁾

ترجمه مستقل ابوالفتوح: «و بیازماییم شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاستنی از مال‌ها و جانها»

ترجمه درون تفسیر ابوالفتوح: «و ما امتحان کنیم و بیازماییم شما را به چیزی... از ترس و گرسنگی و نقصان مال و تنها». مثال: (لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِی الْمَدِینَةِ ...) ؛ ⁽¹⁾

ترجمه مستقل ابوالفتوح: «اگر نه باز ایستند منافقان و آنان که در دلهاشان بیماری است و ارجاف کنندگان در مدینه».

ترجمه رسمی طبری: «اگر باز نه ایستند منافقان و کس‌ها که اندر دلهاشان بیماری است و ارجاف کنندگان‌اند اندر مدینه».

این قرآن و ترجمه که به «قرآن شماره 4» معروف شده، نوعی رونویسی از ترجمه رسمی (ترجمه تفسیر طبری) است که مترجم هر کجا ترجمه رسمی را نپسندیده واژه‌ها را تغییر داده است. این نسخه، توسط احمد علی رجائی، تحت عنوان «متنی پارسی از قرن چهارم هجری، معرفی قرآن خطی مترجم شماره 4» در مشهد منتشر شده، و نیز عزیز اللَّه جوینی در «فرهنگ لغات خطی آستان قدس رضوی، شماره 4» در سال 1363 ش آن را منتشر کرده است. نام کامل کتاب و تاریخ نگارش از آن افتاده است و آنچه بر جای مانده این است:

«... سعد بن عبدالجبار بن احمد المکنی بابی الحارث فی رمضان سنة...».

دکتر رجایی این نسخه را متعلق به قرن ششم هجری یا اندکی بعد از آن می‌داند و آن را ترجمه مستقل می‌انگارد؛ اما برخی از صاحبنظران برآنند که این ترجمه، رونویسی ترجمه رسمی است که در آن برخی تغییرات داده شده است. ⁽²⁾

این ترجمه و تفسیر از معین الدین محمدبن محمود نیشابوری است که از قرن ششم بازمانده و به کوشش علی رواقی در 1359ش در تهران، جلد اول آن منتشر شده است. این کتاب، چند سال بعد از مرگ «بهرام شاه غزنوی» (حدود 552 ق) تألیف شده است، کتاب مزبور از نثر فارسی قرن ششم تبعیت کرده که نثری روان و تحت تأثیر عبارات و نحو عربی می‌باشد. ⁽³⁾مثال: (إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعِینُ) ؛ ⁽⁴⁾«ترا بپرستیم و از تو یاری خواهیم، به ما نمای راه راست».

این ترجمه به کوشش «محمد جعفر یاحقی» در سال 1363ش در تهران منتشر شده است؛ این نسخه، کهن و دارای اعتبار است، نثری زیبا و استوار و تحت تأثیر لهجه رازی در قرن ششم است؛ این کتاب، ترجمه خالص قرآن و کاملاً تحت‌اللفظی است. نویسنده کتاب مشخص نیست؛ اما شخصی به نام «ابوعلی خطیب» در روستای کهکابر از ناحیه مرجبی از حوالی شهر ری آن را نوشته یا احتمالاً استنساخ کرده است. ⁽¹⁾مثال: (... یُعَلِّمُونَ النّاسَ السِّحْرَ وَ ما أُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ ...) ؛ ⁽²⁾«درآموختند مردمان را جادوی و آنچه فرستاد جادو ور فریشتگان... به بابل هاروت و ماروت».

این قرآن که در «آستان قدس رضوی» موجود است، شامل آیه 21 سوره «سبا» تا آیه 40 سوره «محمد صلی الله علیه وآله » می‌باشد که متن به خط کوفی و ترجمه فارسی آن به خط نسخ است و تاریخ کتابت ⁽³⁾آن حدود اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم قمری حدس زده شده است. ⁽⁴⁾

این کتاب نیز، در آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود و به خط کوفی با ترجمه تحت‌اللفظی فارسی سره است، نوشته‌های آغاز این قرآن، افتاده و تحریر آن مربوط به حدود قرن ششم قمری است. ⁽⁵⁾

قرآن مزبور که در آستان قدس رضوی موجود می‌باشد، با ترجمه کهن فارسی در اواخر سده ششم قمری به تحریر درآمده و از جهت عبارت، لغت، سیاق نثر و رسم الخط قابل توجه است. ⁽⁶⁾

قرن هفتم هجری

در این قرن، ترجمه‌ای فارسی از قرآن نیافتیم؛ شاید یکی از عوامل موثر در رکود علمی این دوره، حمله مغول به شهرهای اسلامی است که موجب رکود کلی رشد علم در بین مسلمانان شد؛ البته، ممکن است عوامل دیگری همچون: رشد تصوف و لوازم آن، مثل انزواطلبی و نیز رشد سلفی‌گری و اخباری‌گری در بین مسلمانان از عوامل رکود ترجمه در این قرن و قرون بعد باشد؛ چراکه اخباری‌ها و سلفی‌ها بیش از آنکه به قرآن اهمیت دهند به حدیث اهمیت می‌دادند و حتی در حجیت ظواهر قرآن تشکیک می‌کردند.

قرن هشتم هجری

جِلاء الاذهان و جَلاء الاحزان (تفسیر گازر)

این تفسیر و ترجمه، توسط ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی در حدود نیمه قرن هشتم نگاشته شده است که احتمالاً همین تاریخ، زمان حیات مولف و تدوین کهن‌ترین نسخه موجود آن است. این تفسیر به کوشش میرجلال الدین حسینی ارموی (محدث) در سال 1337 ش در تهران منتشر شده است. تفسیر گازر را خلاصه «تفسیر ابوالفتوح رازی» دانسته‌اند. ⁽¹⁾مثال: (خافِضَةٌ رافِعَةٌ) ؛ ⁽²⁾«قومی را خفض کند (و به دوزخ فرو برد) و قومی را رفع کند (و به درجات بهشتی رساند).

قرن نهم هجری

در این عصر نیز، چند ترجمه گزارش شده است:

این تفسیر و ترجمه، تالیف کمال الدین حسین کاشفی (م910 ق) است که در سال 889 ق به نگارش درآمده و با تصحیح و تحقیق سید محمد رضا جلالی نائینی در سال 1317ش در تهران منتشر شده است.

کاشفی، بزرگترین نویسنده و محقق زمان خود بود و واعظ مشهور هرات (شهر اهل سنت آن روزگار) و سبزوار (شهر شیعه نشین) بود و چنان مردم را وعظ می‌کرد که کسی نمی‌دانست او شیعه است یا سنی؛ کتاب «روضة‌الشهدای» او، چندان در مجالس سیدالشهدا علیه السلام خوانده شد که مجالس آن حضرت به نام روضه خوانی شهرت یافت. او در تفسیر خود از استقلال نسبی برخوردار بوده و از شعر شاعران بزرگ فارسی شاهد آورده

است و در ترجمه خود از کسی تقلید کامل نکرده است و ترجمه‌ها در درون تفسیر قرار دارند. ⁽¹⁾مثال: (وَ آتَی الْمالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبی وَ الْیَتامی وَ الْمَساکِینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ السّائِلِینَ وَ فِی الرِّقابِ ...) ؛ ⁽²⁾«و بدهند مال خود را بر دوستیِ حق‌تعالی... خویشان درویش را و بی پدران را... و محتاجان را... و راه‌گذریان را... و درویشان خواهنده را... و در بهای بندگان را (کذا)...».

این قرآن نیز در آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود؛ متن آن با خط ثلث و با قلم زر و ترجمه فارسی آن به خط نسخ است؛ کاتب آن زین‌العابدین بن محمد کاتب شیرازی است و کتاب را در جمادی‌الاول 876 ق برای ابوالفتح مظفرالدین حسن بهادرخان، نوشته است. ⁽³⁾

قرآن مزبور نیز در «آستان قدس رضوی» موجود است؛ متن آن با خط ثلث ترکستانی، با قلم زر و ترجمه فارسی به خط نسخ، با لاجورد تحریر یافته و در اواخر سده نهم قمری نوشته شده است. ⁽⁴⁾

این قرآن نیز در «آستان قدس رضوی» موجود است؛ متن آن به خط ثلث و ترجمه به خط نسخ تحریر یافته است؛ تحریر نیمه دوم سده نهم قمری به نام عبداللَّه مروارید است. ⁽⁵⁾

قرن دهم هجری

در این عصر نیز، چند ترجمه گزارش شده است:

این کتابِ خطی، نوشته ابوالحسن علی بن حسن زواره‌ای است که در نیمه دوم قرن دهم وفات یافته است و تاریخ تفسیر او 946 ق است؛ این نویسنده در ترجمه قرآن، تقریباً عین عبارات «مواهب علیه» را آورده است. ⁽⁶⁾مثال: (...کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما

کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ...) 1؛ «ای آن گروه که گرویده‌اید فرض کرده شد بر شما روزه داشتن، همچنانکه فرض کرده شده بود بر آنان که پیش از شما بودند». ⁽¹⁾

این اثر، نخستین ترجمه فارسی قرآن کریم در هند است که به قلم مخدوم لطف اللَّه بن مخدوم، مشهور به مخدوم نوح (911 - 998 ق) انجام گرفته است. ⁽²⁾

این کتاب، تالیف مولی فتح اللَّه کاشانی (م 988 ق) است که در ترجمه آیات قرآن، تقریباً عبارات کتاب «مواهب علیه» را تکرار کرده است. ایشان بخشی از تفسیر مواهب علیه را نیز آورده، اما روایات شیعی را بر آن افزوده است. ⁽³⁾مثال: (یا أَیُّهَا النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ...) ؛ ⁽⁴⁾«ای گروه آدمیان! بندگی کنید و پرستش نمایید پروردگار خود را».

این قرآن در آستان قدس رضوی موجود است و ترجمه آن از شیخ نظام الدین نیشابوری و متن و حواشی آن به خط نسخ و ترجمه آن به خط نستعلیق است؛ نویسنده این اثر، محمد بن احمد نیریزی از سده دهم قمری است و تاریخ تحریر آن 25 جمادی‌الاول سال 987 هجری است. ⁽⁵⁾

قرن یازدهم هجری

در این قرن نیز چند ترجمه از قرآن کریم گزارش شده است:

قرآن مزبور در آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود و با خط نسخ جلی و خفی، همراه با ترجمه و تفسیر در هامش، نگاشته شده است؛ تاریخ اتمام نگارش آن سال 1059 قمری است. ⁽⁶⁾

این قرآن با ترجمه تحت اللفظی فارسی در متن و چند عنوان تفسیر (حسینی، بیضاوی، جلالین و کشاف) در حواشی آن است، تاریخ تحریر آن، شنبه 24، ذی القعده، سال 1082 قمری است. ⁽⁷⁾

ترجمه فارسی قرآن مزبور به خط نستعلیق و تاریخ نگارش آن سال 1087 ق. است. ⁽¹⁾

در سال 1108 قمری به دستور شاه سلطان حسین صفوی نوشته شده است و ترجمه آن به خط نستعلیق است. ⁽²⁾

متن این قرآن به خط نسخ از میرزا احمد نیریزی به تاریخ 1108 قمری است و ترجمه فارسی آن به خط نستعلیق باشنگرف از محمد علی، بدون ذکر تاریخ است. ⁽³⁾

ترجمه فارسی این کتاب به خط نستعلیق از ملاعبداللَّه معلم اصفهانی می‌باشد و در تاریخ 1113 قمری نگاشته شده است. ⁽⁴⁾

این قرآن با تفسیر و ترجمه فارسی به خط نستعلیق است و تاریخ تحریر آن رمضان سال 1116 قمری می‌باشد. ⁽⁵⁾

این اثر به خط نسخ و ثلث خوش، مربوط به حدود قرن دهم و ترجمه فارسی آن از سده دوازدهم قمری به خط نستعلیق است. ⁽⁶⁾

قرآن مزبور به خط نسخ ابوالقاسم طباطبایی و ترجمه فارسی و حواشی آن به خط نستعلیق از کاتبی دیگر است و تاریخ تحریر آن شوال 1137 قمری می‌باشد. ⁽⁷⁾

این قرآن به خط نسخ و ترجمه آن به خط نستعلیق از محمد هاشم لولویی اصفهانی است و تاریخ تحریر آن ربیع الاول سال 1185 قمری می‌باشد. ⁽⁸⁾

11- ترجمه دیلمی لاهیجی [زنده در 1075 ه- . ق]

مترجم محترم آن، محمد بن علی بن عبدالوهّاب شریف علاء الدین قطب الدین اشکوری دیلمی لاهیجی، از اعیان تفسری شیعه در قرن یازدهم هجری می‌باشد. مؤلّف آن، که در سال 1075، زنده بوده است، صاحب الذریعه، او را از شاگردان میرداماد دانسته است. ترجمۀ او از قرآن به زبان فارسی، در کتابخانۀ آستان قدس موجود می‌باشد. ⁽¹⁾

قرن دوازدهم هجری

در این عصر نیز، چندین ترجمه گزارش شده است:

این ترجمه که توسط ابوالفیاض قطب الدین احمد بن عبدالرحیم، (م 1176ق) مشهور به شاه ولیّ اللَّه محدث دهلوی صورت گرفت و در عصر ما به «ترجمه محدث دهلوی» مشهور است، در دهلی چاپ شده است؛ هر چند که این ترجمه در قرن دوازده هجری نوشته شده، ولی هنوز جای خود را باز کرده و توسط برخی مراکز، از جمله در عربستان چاپ و ترویج می‌شود ⁽²⁾بارها در پاکستان و هند چاپ شده است. ⁽³⁾البته این توجه شاید به خاطر آن باشد که این ترجمه بر مبانی اهل سنت به فارسی به نگارش درآمده است. در این ترجمه به شأن نزول آیات نیز به اختصار پرداخته شده است، و شیوه ترجمه او جمله به جمله و ترجمه‌ای متمایل به تحت اللفظی است. ⁽⁴⁾

مثال: (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الم ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ اَلَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ ) ؛ ⁽⁵⁾«به نام خدای بخشاینده مهربان، این کتاب هیچ شبهه نیست در این، رهنماست پرهیزکاران را، آنانکه ایمان می‌آرند به نادیده وبرپا می‌دارند نماز را و از آنچه ایشان را روزی داده‌ایم خرج می‌کنند».

متن این قرآن به خط نسخ و ترجمه به خط نستعلیق با شنگرف بوده و تحریر آن حدود اوایل سده دوازدهم قمری حدس زده شده است. ⁽⁶⁾

متن قرآن مزبور با خط نسخ خوش و جلی با ترجمه فارسی به خط نستعلیق خفی است و تحریر آن حدود اواخر سده دوازدهم قمری می‌باشد. ⁽¹⁾

4- ترجمۀ مازندرانی [م 1120 ه- . ق]

مترجم محترم آن، عالم بارع محمد هادی بن ملاّ محمد صالح مازندرانی، یکی از اعیان قرآنی قرن دوازدهم هجری می‌باشد. ترجمه او به صورت مخطوط در کتابخانه حاج محمد علی تاجر اصفهانی، در کرمانشاه، و در خزانة الروضة الحیدریه، نجف اشرف، تحت شماره 282، موجود می‌باشد. در این ترجمه، علاوه بر شأن نزول آیات، خوب و بد استخاره با قرآن، نیز ثبت شده است. ⁽²⁾

قرن سیزدهم هجری

در این عصر نیز، چندین ترجمه از قرآن مجید گزارش شده است:

این ترجمه قرآن، توسط حسینی کردمحلی، در قرن سیزدهم نگارش یافته و در سال 1283 در تهران منتشر شده است. ⁽³⁾

این ترجمه، توسط حسین خوانساری انجام یافته و در سال 1893م در بمبئی منتشر شده است. ⁽⁴⁾

متن این اثر به خط نسخ و ترجمه به خط نستعلیق، کاتب احمد بن محمد هاشم خوشنویس اصفهانی و تاریخ تحریر آن سال 1203 قمری است. ⁽⁵⁾

این کتاب با ترجمه تحت اللفظی فارسی، نگارش یافته و کاتب آن عبداللَّه بن عبدالرحیم شیرازی در سال 1230 قمری است. ⁽⁶⁾

این قرآن با ترجمه فارسی و دو تفسیر به خط نسخ و نستعلیق بوده و تاریخ تحریر آن سال 1240 قمری است. ⁽¹⁾

نگارش این اثر توسط عبدالوهاب شیرازی و تاریخ تحریر آن 15 ربیع‌الاول سال 1261 قمری است و به دستور امیرکبیر نگاشته شده است. ⁽²⁾

تذکر: ترجمه‌های مترجم در آستان قدس رضوی، بسیار است که فهرست 326 نسخه آن‌ها توسط آقای محمد آصف فکرت نوشته و در مشهد منتشر شده است و پیش بینی می‌شود به سه یا چهار جلد بالغ شود. ⁽³⁾

قرن چهاردهم هجری

قرن چهاردهم هجری شمسی (قرن چهاردهم و ربع اول قرن پانزدهم هجری قمری) یکی از درخشان‌ترین دوران ظهور آثار قرآنی است، ترجمه قرآن نیز در این عصر، شکوفا شد و ده‌ها ترجمه با سبک‌ها و روش‌های مختلف پا به عرصه نهاد، و هر سال به تعداد آن‌ها افزوده می‌شود:

الف) ترجمه‌های تفسیری، مثل ترجمه مرحوم فیض الاسلام و مرحوم الاهی قمشه‌ای؛

ب) ترجمه‌های جمله به جمله (هسته به هسته) مثل ترجمه استاد مجتبوی و آیة‌اللَّه‌العظمی مکارم شیرازی؛

ج) ترجمه‌های تقریباً تحت‌اللفظی (کلمه به کلمه) مثل ترجمه معزّی. البته تحوّل مهمی که در این قرن اتفاق افتاد، شروع تفسیرهای جمعی قرآن، همچون: «تفسیر نمونه» و ترجمه‌های جمعی قرآن، همچون: ترجمه قرآن کریم، اثر نگارنده و گروهی از قرآن پژوهان است که ادامه این روند می‌تواند نتایجی عالی در فرایند تفسیر و ترجمه به

بار آورد. در ادامه این گفتار جدولی از مشهورترین و مهمترین ترجمه‌های یاد شده را ارائه می‌کنیم: (ترجمه‌های قدیم فارسی (جدول2)؛ ترجمه‌های معاصر فارسی (جدول 3)؛ فهرست نخستین ترجمه‌های کامل چاپ شده در زبان‌های مختلف (جدول 4)؛ جدول آماری شمارگان چاپ ترجمه‌های کامل، پاره‌ها و گزینش‌ها با تعیین کثیر الانتشارترین چاپ‌ها در هر زبان (جدول5)؛ آمار اجمالی قرآن‌های مترجم به زبان‌های خارجی موجود در مرکز ترجمه قرآن مجید (جدول6).

ترجمه های قرآن در عصر حاضر

مقدمه

نوشتار حاضر، حاصل ماه‌ها تلاش کارگروه ویژۀ انجمن قرآن‌پژوهی است. گردآوری مطالب مهم و گسترده درباره ترجمه‌ها و مترجمان، در ابتدا برای ما مشکل می‌نمود، اما رهنمودهای استاد و مترجم گرامی جناب حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد علی رضایی اصفهانی و تنی چند از کارشناسان محترم ترجمه، این امر را تا حدود زیادی آسان ساخت. تلاش گروه بر این بود تا آخرین اطلاعات راجع به ترجمه‌ها جمع‌آوری و تدوین شود که در این راستا از برخی منابع و نیز با مشورت کارشناسان محترم ترجمه و هم‌چنین از طریق سایت‌های مربوطه، استفاده شد. ولی با وجود این همه تلاش، نمی‌توان ادعا داشت که همه مطالب جمع آوری شده است کم و کاستی نداشته باشد. لازم به ذکر است در برخی ترجمه‌ها که اطلاعات ناقصی یافت شد فقط به ذکر اطلاعات یافت شده بسنده شد و در برخی که هیچ‌یک از اطلاعات چهارگانه (نسخه‌شناسی - زیست‌نامه - ویژگی - نمونه ترجمه) یافت نشد و فقط اسمی از ترجمه در برخی منابع آمده بود، در این ویژه‌نامه هم به ذکر نام آن بسنده شده است و برخی موارد نیز که معلوم نبود آیا ترجمه و یا چیز دیگر می‌باشد در لیست جداگانه‌ای عنوان شده است. همین جا باید بگوییم اگر اطلاعات ترجمه‌ای را نتوانستیم پیدا کنم و در این ویژه نامه منعکس کنیم، قرآن‌پژوهان و عزیزانی دیگری که اطلاع دارند، اطلاعات کامل آن را به انجمن قرآن‌پژوهی حوزه علمیه قم و یا به این آدرس ایمیل Info@SQR.ir فرمایند تا در ویژه‌نامه‌های بعدی قید شود. اما منابعی که از آن‌ها در گزارش ترجمه‌ها بهره برده شده عبارتنداز:

1- دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی (بهاء الدین خرمشاهی)

2- بررسی و نقد ترجمه‌های امروزین فارسی (بهاء الدین خرمشاهی)

3- اهتمام ایرانیان به قرآن - کتابشناسی توصیفی ترجمه (سید یاسر ایازی)

4- منطق ترجمه قرآن (رضایی اصفهانی)

5- سایت اینترنتی راسخون و سایت‌های دیگر مربوط به تفسیر و ترجمه

6- طبقات مفسرین شیعه (دکتر عبدالرحیم عقیقی بخشایشی)

7- نرم‌افزار جامع‌التفاسیر، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی

8- پی‌نوشت‌ها (در برخی ترجمه‌ها)؛ امید است مترجمان و خوانندگان گرامی، با راهنمایی‌های خود ما را در تکمیل اطلاعات مترجمان و قرآن‌پژوهان یاری فرمایند و اگر اطلاعات ناقص یا اشتباهی منعکس شده، عُذر ما را بپذیرند و با یادآوری آن‌ها، برای کارهای بعدی، ما را مدد رسانند.

الف) ترجمه های کامل قرآن

1- ترجمه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی - دامت برکاته

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (با ترجمه روان فارسی)

مترجم: ناصر مکارم شیرازی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: دارالقرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی)

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1373ش

نوبت چاپ: دوم

تعداد چاپ: 100 هزار

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آیت الله العظمی ناصر مکارم شیرازی در سال 1347ق در شیراز به دنیا آمد. تحصیلات دبستانی و دبیرستانی را در زادگاهش به پایان برد و از چهارده سالگی تا مدت چهار سال مقدمات علوم اسلامی/ حوزوی را فرا گرفت. در هجده سالگی حاشیه‌ای بر کفایة الاصول آخوند خراسانی نوشت و در همان سال (اوایل چهل شمسی) وارد حوزه علمیه قم شد و از محضر درس و مصاحبت استادان و روحانیان بزرگی چون آیت الله بروجردی علم آموخت. در سال 1369ق رهسپار حوزه علمیه نجف (عالی‌ترین حوزه علمیه شیعه امامیه، با سابقه‌ای هزارساله از زمان شیخ طوسی) گردید و فیض درس و بحث استادان بزرگی چون آیت الله حکیم، سید عبدالهادی شیرازی و آیت الله خویی را دریافت. در 22 سالگی از دو تن از استادان عالی مقامش اجازه اجتهاد دریافت کرد و در سال 1370ق به ایران بازگشت. او مؤسس و طی سال‌های درازی مدیر و سردبیر نشریۀ علمی - دینی «درس‌هایی از مکتب اسلام» بود.

مهم‌ترین آثار قرآن‌پژوهی ایشان عبارت است از: 1. ترجمۀ قرآن 2. سرپرستی علمی در جمع و تدوین و نگارش تفسیر 27 جلدی نمونه، که با همکاری عده‌ای از فضلای حوزۀ علمیۀ قم در طی احتمالاً بیش از یک دهه، فراهم شده است. 3. تفسیر موضوعی پیام قرآن 4. همکاری در ترجمۀ تفسیرالمیزان، اثر گرانسنگ علامه، محمدحسین طباطبایی (2جلدی) 5. قرآن و آخرین پیامبر. 6. قرآن و حدیث. 7. تفسیر به رأی. سایر آثار ایشان به عربی و فارسی در موضوعات قرآنی و اغلب رشته‌های علوم عقلی و نقلی بسیار و از پنجاه عنوان بیشتر است. ترجمۀ قرآن یکی از آثار ارزشمند ایشان می باشد. آنچه که در این ترجمه به چشم می‌خورد و مترجم محترم بر آن تأکید فراوان دارد، سلاست و روانی متن است که آن را به عنوان اصل قرار داده و سعی نموده که متن ترجمه به گونه‌ای باشد که برای همه کس قابل فهم باشد و بر همین اساس، چه بسا که در ترجمه تقدیم و تأخیرهای فراوانی را به وجود آورده و یا مطالبی را در پرانتز اضافه نموده است. این ترجمه در حقیقت یکی از آثار افتخارآمیز حوزۀ علمیه قم می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- از ویژگی‌های مهم این ترجمه، سلاست و روانی آن است و مترجم سعی نموده در تمام آیات آن را اصل قرار دهد و آیات را به گونه‌ای ترجمه نماید که سلیس و روان باشند، حتی اگر لازم باشد یک کلمه و یا فعل که در آیه ابتدای جمله قرار گرفته، در ترجمه در آخر جمله بیاید.

3- اکثر جملات ترجمه شده با جملات آیات مطابقت دارد و سعی نموده که تمام جملات را ترجمه نماید.

4- مواردی که نکره در سیاق نهی و یا نفی قرار گرفته، عمومیت آن به وسیلۀ کلمۀ «هیچ» در ترجمه بیان شده است.

5- در برخی از موارد با آوردن توضیحاتی در ترجمه، ابهام‌های موجود در آیه را برطرف می‌کند.

6- این ترجمه مبتنی بر تفسیر نمونه است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ما به تو کوثر [خیر و برکت فراوان] عطا کردیم! (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن! (2)

(و بدان) دشمن تو قطعاً بریده‌نسل و بی‌عقب است! (3)

2- ترجمه حضرت آیت الله مشکینی رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: علی اکبر مشکینی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات الهادی

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1381 ش

نوبت چاپ: دوم

تعداد چاپ: بیست هزار جلد

خط: نسخ (عثمان طه)

قطع: وزیری

زیست نامه:

آیت الله علی مشکینی - که نام شناسنامه‌ای‌اش «علی اکبر فیض آلّی» است - در سال1300ش در روستای آلّی مشکین شهر به دنیا آمد. پدرش برای ادامه تحصیلات حوزوی به نجف اشرف مهاجرت کرده، لذا او از این توفیق برخوردار شد که به مدت چهار سال در آن شهر مقدس به مکتب برود و با زبان عربی آشنا شود. سپس که به ایران بازگشت مقداری از مقدمات علوم و معارف اسلامی را نزد پدرش فرا گرفت. پس از درگذشت پدر، به توصیه او در شهرستان اردبیل به ادامه تحصیل پرداخت. پس از طی مراحل مقدماتی و فراغت از آن‌ها برای تکمیل تحصیلات حوزوی به قم عزیمت کرد. این سال‌ها همزمان با اوج دیکتاتوری پهلوی اول و چند سال پس از واقعه مسجد گوهرشاد در مشهد بود. ایشان سال‌ها در محضر درس و بحث استادانی چون آیت الله حجت کمره‌ای، آیت الله بروجردی و آیت الله محقق داماد مشتاقانه حضور یافت. در سال‌های مبارزه علیه طاغوت، فعالیت مجدّانه‌ای داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دارای سمت‌ها و مسئولیت‌های سیاسی و اجتماعی مهمی بودند؛ از جمله ریاست مجلس خبرگان دوره اول تا سوم، امامت جمعه قم، عضویت در جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم،

حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب اسلامی خوزستان و ریاست شورای بازنگری قانون اساسی.

از معروف‌ترین آثار ایشان قبل از ترجمه قرآن، می‌توان این کتاب‌ها را نام برد: اصطلاحات الاصول، مصطلحات الفقه و مصباح المنیر (در باب دعا). با توجه به تسلط ایشان به مباحث بلاغت، ادبیات عرب و لغت، ترجمه‌ای که از قرآن ارائه نموده قابل تقدیر است. از طرف دیگر، رعایت اصول و قواعد ترجمه، و هماهنگی‌هایی که در بین جملات وجود دارد، باعث شده است که ترجمه از اعتبار و ارزش قابل توجهی برخوردار باشد؛ به گونه‌ای که مورد توجه مردم مخصوصاً افراد تحصیل کرده قرار گیرد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- وجود توضیحات در پرانتز که در فهم آیات کمک فراوانی می‌نماید.

3- کلیه ادات و عوامل تاکید در ترجمه رعایت شده است.

4- توجه به کلماتی که در جملات به صورت مفعول مطلق آمده‌اند.

5- کلیه کلمات و حروف مانند حرف واو، فاء، ثم و... در ترجمه آمده است.

6- توجه به فعل معلوم و مجهول - در ترجمه سعی شده است که مجهول و معلوم بودن فعل رعایت شود و در ترجمه به صورت صحیح ترجمه شود.

7- تفاوت گذاشتن بین دو واژه« الله» و«اله» که به صورت صحیح ترجمه شده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

به یقین ما تو را کوثر عطا کردیم. (خیر فراوان، دین قیّم، کتاب باقی، علم بی‌پایان، نسل باقی روزافزون، علماء امت، حوض کوثر و نهر بهشتی). (1)

پس (به شکرانه آن) برای پروردگارت خضوع کن و نماز بخوان و (در تکبیر آن) دست‌ها را تا گلوگاه بالا بر (یا شتر قربانی کن). (2)

همانا (تو ابتر و بی‌نسل نیستی) دشمن توست که دم بریده و بی‌نسل است. (3)

3- ترجمه آیت الله یزدی - دامت برکاته

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: آیت الله محمد یزدی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اسوه

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1386

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

خط: حروف‌چینی رایانه‌ای بر اساس خط عثمان طه

قطع: رقعی

زیست نامه:

آیت الله محمد یزدی در سال 1310 ش چشم به جهان گشود. پدر ایشان مرحوم «شیخ علی یزدی» نام داشت که از شاگردان «شیخ عبدالکریم حائری» و از روحانیون معروف اصفهان بود. ایشان تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در نزد پدرشان در مدرسه کاسه‌گران طی کردند و سپس به مدرسه «ملاعبدالله» رفت و به تحصیل شرح لمعه مشغول شدند. با تشریف‌فرمایی آیت الله بروجردی به قم، ایشان به قم مهاجرت کرد و با شرکت در درس خارج علمای بزرگ حوزه، از جمله آیت الله بروجردی از او امام خمینی آیت الله اراکی رحمه الله ، آیت الله شیخ محمد تقی بهجت‌آملی و آیت الله شاهرودی مدارج علمی خود را بالا بُرد. تلاش علمی ایشان در آن سال‌ها باعث شد تا بتواند از حضرت امام خمینی رحمه الله اجازه نامه اجتهاد دریافت کند.

ارتباط وی با امام با حاضر شدن در درس خارج ایشان در مسجد سلماسی آغاز شد. حضرت امام خمینی رحمه الله برای پرثمر کردن اوقات فراغت جوانان و دور کردن ایشان از زمینه‌های فساد رژیم پهلوی، از علماء و طلاب خواسته بودند که جلساتی را در عصرهای جمعه برقرار کنند. رساندن این پیام امام رحمه الله در برخی از شهرها، به عهدۀ آیت الله یزدی

بود. یکی از آن جلسات، جلسه معروف مسجد امام حسن عسکری علیه السلام واقع در قم بود که هر یک از علماء، ده شب در آن‌جا به سخنرانی می‌پرداخت. هنگامی که نوبت به آیت الله یزدی رسید، بیست شب آن جلسه را اداره کرد. عنوان بحث‌های وی در آن بیست شب «انقلاب‌های تاریک و روشن» بود. ساواک که این گونه افشاگری‌ها را برنمی‌تافت، ایشان را بارها دستگیر و تبعید و ممنوع المنبر کرد.

ایشان در مسؤلیت‌های بسیار مهمی ایفای نقش نموده‌اند از جمله: 1- ریاست دادگاه انقلاب اسلامی قم 2- ریاست دفتر امام رحمه الله در قم 3- نمایندگی مجلس خبرگان قانون اساسی 4- ریاست قوه قضائیه با حکم مقام معظم رهبری 5- امام جمعه موقت تهران 6- نائب رئیس و قائم مقام اجرایی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و... .

از آثار ایشان می‌توان به: 1- مجموعه مقالات انسان‌شناسی (در مجله حکمت) 2- حسین بن علی را بهتر بشناسیم 3- شرح قانون اساسی 4- تفسیر سوره حمد 5- فقه القرآن و... اشاره کرد از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن می‌باشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- سادگی و گویایی تعابیر و بر این اساس، از عربی‌زدایی شدید و فارسی‌گرایی افراطی و بیان آنچه فهمش برای عموم مردم دشوار بوده پرهیز شده است.

3- مترجم تلاش کرده که ترجمه با متن قرآن تا حد امکان برابر باشد و معادل تمام الفاظ، حروف و موقعیت آن‌ها در کلام، آن جا که گویای معنایی خاص بوده در ترجمه آورده شود. بر این اساس مواردی که حذف آن در کلام عرب متعارف است ولی در فارسی متداول نیست، آن محذوف در ترجمه آورده شده و هرگاه برای فهم معنا، ذکر کلماتی بیشتر از آنچه در متن قرآن آمده نیاز بوده در کروشه آورده شده و نیز توضیحات ضروری در پاورقی آورده شده است.

4- کلماتی مانند: «ایمان و جهاد، انفاق، زکات، صدقه، کفر، نفاق» و مشتقات آن‌ها از آن رو که در فرهنگ قرآن، بارِ معنایی خاصی دارد و این ویژگی در معادل فارسی آن وجود ندارد به همان صورت ذکر و از آوردن معادل فارسی آن در ترجمه خودداری شده مگر در مواردی که این کلمات فاقد آن بار معنایی بوده است.

5- اسم‌های فاعل و مفعول اگر به معنای حال و استقبال باشد از آن رو که علاوه بر معنای اسمی، حکم فعل مضارع را دارند، به صورت فعلی ترجمه شده است.

6- کلماتی مانند «کان» و مشتقات آن در مواردی که منسلخ از زمان است در فارسی ترجمۀ خاصی نشده بلکه همان کلمه «است» آورده شده است.

7- واژه‌هایی که در عربی، جمع و یا تثنیه آورده می‌شود ولی در ادبیات فارسی اقتضای این امر ندارد مفرد آورده شده است مثل «هفت شب» در ترجمه «سبع لیالی».

8- ضرب‌المثل‌ها، استعاره‌ها و کنایه‌هایی که در آیات به کار رفته اگر در زبان فارسی متداول، معادل داشته است، آورده شده وگرنه به ذکر مقصود آن بسنده شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوندی که از سر مهر بخشش فراگیر و همیشگی دارد.

ای پیامبر! ما به تو کوثر (خوبی فراوان) دادیم. (1)

از این‌رو پروردگارت را بخوان و (برای سپاس‌گزاری این نعمت) شتر قربانی کن. (2)

و بدان‌که دشمنت (که تو را ناپای‌دار می‌خواند) او خود ناپای‌دار است. (3)

4- ترجمه آیت الله محمود یاسری - دامت برکاته

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (ترجمه و خلاصه تفسیر)

مترجم: محمود یاسری

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی امام‌مهدی (عج)

مکان چاپ: قم

سال چاپ: سال 1373

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: ده هزار جلد

خط: حامد الآمدی

قطع: وزیری

زیست نامه:

مرحوم آیت الله شیخ محمود یاسری از علمای باتقوا و بافضیلت تهران است. وی حدود سال 1306ش در تهران متولد و پس از خواندن دروس مقدمات و سطوح عالی از محضر علمای تهران همچون مرحوم آیت الله حاج شیخ باقر معزالدوله، حاج شیخ عبدالنبی نوری و حاج سید عبدالکریم لاهیجانی استفاده نموده است.

وی دارای تألیفات و آثار متعددی می‌باشد. یکی از آثار و خدمات علمی وی ترجمه قرآن به زبان فارسی است که همراه با تفسیر است - از آن‌جا که در شرح آیات برخی از نظریات مفسران را آورده آن را ترجمه و خلاصه تفسیر نام نهاده است. سبک ترجمۀ ایشان کلمه به کلمه می‌باشد و این کار باعث شده که ترجمه سلیس و روان نباشد و چه بسا در برخی موارد، جملات ناقص و ناتمام، بیان شده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: کلمه به کلمه.

2- ادات حصر و تأکید، در ترجمه، تأکید آن‌ها بیان شده است.

3- کلیه حروف (مانند واو، فاء، ثم، اذ) که در ابتدای آیات آمده‌اند در ترجمه نیز آمده است.

4- گرچه ترجمه از نوع کلمه به کلمه است، ولی سعی شده که متن ترجمه به گونه‌ای باشد که جملات ناقص و ناتمام نباشد.

5- ضمایری که در پایان آیات آمده در ترجمه نیز ذکر شده است.

6- اکثر مواردی که در جمله، مفعول مطلق وجود دارد در ترجمه آورده شده است.

7- در برخی از موارد با مطالبی که در پرانتز آورده مترجم سعی نموده که توضیحات مختصری درباره آیه ارائه نماید تا رفع ابهام کند.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشاینده مهربان

البته ما دادیم به تو ای پیغمبر! افزونی بسیار در نسلت. (1)

پس نماز بگزار برای پروردگار خود. و در تکبیرات نماز دو دست را تا گلوگاه خود بلند کن. (2)

البته دشمن تو که تو را سرزنش کند دم بریده و بلاعقب خواهد بود. (چون بعد از وفات «عبد الله» ملقب به «طاهر» فرزند پیغمبر، گفتند: محمد صلی الله علیه وآله ابتر و بلاعقب است. پیغمبر از این سرزنش دلتنگ شد خداوند به این سوره وعده‌اش داد که کثرت در اولادش دهد). (3)

5- ترجمه آیت الله دکتر محمد صادقی تهرانی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم

مترجم: دکتر محمد صادقی تهرانی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: کلیدر

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1382 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: رقعی

زیست‌نامه:

آیت الله دکتر محمد صادقی تهرانی در سال 1346ق در تهران به دنیا آمد. پدرش از سخنوران و خطیبان معروف بود و در خردسالی او درگذشت.

درس قرآن را ابتدا در نزد مادر آموخت، پس از تحصیلات رسمی امروزی، برای آموختن علوم اسلامی به حوزۀ علمیۀ قم رفت و از محضر استادان بزرگی چون علامه طباطبایی و آیت الله بروجردی بهره برد تا به درجۀ اجتهاد رسید.

همزمان با فعالیت‌های سیاسی به رهبری آیت الله کاشانی در تهران به ادامۀ تحصیلات در دانشگاه پرداخت و به کسب درجۀ دکتری در معارف اسلامی نایل گردید. نظر به فعالیت‌های سیاسی، رژیم گذشته او را محاکمۀ غیابی و محکوم به اعدام کرد؛ از این‌رو ایشان به عراق مهاجرت کرد سپس به لبنان و سرانجام به مکۀ مکرمه رفت. در همه جا با علمای اسلام نشست و برخاست و بحث و مناظره علمی داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به ایران بازگشت و تا امروز مرکز و مدار درسی و بحث اصلی او مباحث تفسیری و قرآن به شیوه تفسیر قرآن به قرآن بوده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله است.

2- کلمه‌ها و عبارت‌هایی که در متن قرآن نیستند، ولی در ترجمۀ فارسی باید باشند با استفاده از قلاب و کمانک مشخص شده‌اند.

3- کلماتی که داخل قلاب هستند توضیح یا معنای دقیق کلمه یا عبارت پیش از خود را می‌رسانند تا خواننده در دریافت صحیح و درک کامل مفاهیم یاری شود.

4- کلمه‌ها و عبارت‌هایی که در بین کمانک جای گرفته‌اند برای روان‌تر شدن و انسجام لفظی و معنوی بیشتر متن ترجمه آورده شده‌اند.

5- در سراسر متن ترجمه، در جاهای لازم، پانوشت‌هایی برای توضیح مفاهیم پیچیده و دشوار فهم آیات، افزوده شده‌اند و اگر خواننده بخواهد فهم و درک عمیق‌تر و وسیع‌تری درباره معانی و مفاهیم قرآنی به دست آورد، می‌تواند به تفاسیر رجوع کند.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خدای رحمتگر بر آفریدگان، رحمتگر بر ویژگان

ما همواره به تو تمامی (خیرات) بسیار پربار را بخشودیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز گزار و گلو(یت را برایش) فرو نه. (2)

همانا دشمنت خود بی‌تبار است. (3)

6- ترجمه علامه میرزا ابوالحسن شعرانی رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: ابوالحسن شعرانی

قرن: چهاردهم

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات اسلامیة

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1374ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3000 نسخه

خط: طاهر خوشنویس

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

آیت الله ابوالحسن شعرانی در سال1320 قمری در تهران متولد شد. تحصیلات خود را در تهران آغاز کرد و آن‌گاه به نجف اشرف کوچید. از اساتید وی می‌توان به میرزا طاهر تنکابنی، حکیم هیدجی، میرزا مهدی آشتیانی اشاره نمود. وی از شخصیت‌هایی است که در هر دو علم معقول و منقول صاحب‌نظر می‌باشد و در این خصوص آثاری چند از خود به یادگار گذاشته است، از جمله فعالیت‌های علمی وی ترجمه کتاب‌های مختلف می‌باشد که در این زمینه می‌توان به ترجمه نفس‌المهموم و صحیفۀ سجادیه اشاره نمود. با توجه به تسلط ایشان است که متجاوز از چهل نوع قرآن از نظر ضبط نص و ترجمه زیر نظر ایشان برای ترجمه آماده گردیده است.

وی پس از مدتی اقدام به ترجمۀ قرآن کرد و با توجه به این‌که در آن زمان ترجمه کلمه به کلمه بیشتر معمول بوده است ترجمه خود را بر همین اساس انجام داده است و از آنجا که برخی از موارد نیازمند به توضیح بوده است این توضیحات را در حاشیه ترجمه آورده تا خوانندگان با مراجعه به آن استفاده لازم را ببرند.

از طرف دیگر، بعضی از آیات که دارای تفسیری از ائمه معصومین علیهم السلام بوده آن روایات را به صورت اختصار (با ذکر منابع آن) آورده تا این که ترجمه خود را با

فرمایشات ائمه مزین نماید و در حقیقت یک نوع ترجمه تفسیری را ارائه نماید. این عالم بزرگوار و وارسته در هفتم شوال 1393 قمری مطابق با 1352/8/4 ه-. ش دارفانی را وداع و به دیار حق شتافت.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: کلمه به کلمه.

2- سعی شده است که کلیۀ کلمات و افعال ترجمه شوند و کمتر موردی را می‌توان در بین آیات پیدا نمود که ترجمه نشده باشد.

3- در ابتدای هر سوره، تعداد کلمات و حروف آن ذکر شده است.

4- ترجمه دارای حاشیه است که در آن برخی از آیات توضیح داده شده و یا برخی از ویژگی‌های آیات بیان شده است

5- برخی از آیات که از طرف ائمۀ معصومین علیهم السلام دربارۀ آنها تفسیری رسیده باشد، خلاصه‌ای از آن را در حاشیه ذکر نموده است

6 - در ابتدای هر سوره فضیلت قرائت آن را از یکی از ائمه علیهم السلام نقل نموده است.

7- در برخی از موارد واژه‌ها و کلمات مشکل را توضیح داده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

بنام خداوند بخشاینده مهربان

به درستی که ما عطا کردیم ترا کوثر را. (1)

پس نماز گذار مر پروردگار خود را و قربان کن. (2)

بدرستی که دشمن تو او دم بریده است. (3)

7- ترجمه مرحوم ابوالفتوح رازی (به کوشش محمد مهیار)

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم

مترجم: ابوالفتوح رازی (به کوشش محمد مهیار)

قرن: ششم

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: مطبوعات دینی

مکان چاپ: قدس - قم

سال چاپ: 1379

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5000 جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

ابوالفتوح ⁽¹⁾حسین بن علی خُزاعی نیشابوری رازی، از اولاد نافع بن بدیل بن ورقاء، از اصحاب معروف رسول خدا صلی الله علیه وآله و یکی از علماء و مفسّرین بزرگ شیعه، در قرن ششم است. ابوالفتوح در ری زندگی کرده است. به علت انتساب به ری، او را «رازی» می‌گویند.

تفسیر ابوالفتوح رازی، یکی از تفاسیر مهم و مشهور شیعه در قرن ششم هجری است. این تفسیر به نام «روض‌الجنان و روح‌الجنان فی تفسیر القرآن» به فارسی نگاشته شده و در بیست جزء است.

از اساتید او می‌تواند پدر و عموی بزرگ وی، قاضی ابومحمد عبدالرحمان بن احمد، و ابوالوفا عبدالجباربن عبدالله بن علی مقرء رازی، شاگرد شیخ ابوجعفر طوسی، و ابوعلی حسن بن محمد، فرزند شیخ طوسی، و قاضی عماد الدین حسن ابن محمد استرآبادی شاگردِ شاگرد سید مرتضی علم الهدی نام برد. از معروف‌ترین شاگردان وی می‌توان به ابن‌شهرآشوب و ابوالحسن منتجب الدین علی بن بابویه اشاره کرد. از آثار مهم او روح

الالباب فی شرح الشهاب، رسالة یوحنّا به فارسی در بُطان مذاهب اربعه، رسالة مکالمات حسنیّه در مسئلۀ امامت است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: کلمه به کلمه.

2- این ترجمه از تفسیر روض الجنان (ابو الفتوح رازی) توسط محمد مهیار استخراج شده است و کمّیت تغییراتی که در این ترجمه انجام پذیرفته است، به حدی است که می توان گفت این تصحیحی مجدد از ترجمۀ ابوالفتوح رازی قلمداد می‌شود.

3- در بخش واژگان، فقط معادل‌های فارسی آورده شده و به استثنای موارد معدود از نقل لغاتی که ریشه عربی دارد صرف نظر شده است، زیرا از نظر بررسی زبانی در ترجمه و تفسیر روض‌الجنان آنچه قابل توجه است واژه های فارسی کُهنِ آن است.

4- ترتیب کار در این ترجمه بدین گونه است:

الف - ابتدا لغت یا ترکیبِ برابر نهاد آورده شده است.

ب - سپس واژۀ قرآن را داخل گیومه مقابل آن قرار داده شده است.

ج - سپس معادل امروزی آن بر اساس ترجمه‌های مرحوم زین العابدین رهنما و مرحوم ابوالقاسم پاینده آمده است.

د - در نهایت، شمارۀ سوره و آیه؛ در موارد معدودی هم برای درک بهتر معادل‌های فارسی، کلمه یا پیشوند یا حرف اضافه قبل از آن بلافاصله بعد از آن داخل قلّاب آورده شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام ایزد بخشاینده بخشایشگر

بدرستی که ما بدادیم تو را حوض کوثر. (1)

پس نماز کن بر پروردگار تو و شتر کُش. (2)

بدرستی که دشمن تو اوست ابتر. (3)

8- ترجمه آقای ابوالفضل بهرام‌پور

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم (ترجمه و شرح واژگان)

نویسنده: ابوالفضل بهرام‌پور

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات آوای قرآن

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1389

نوبت چاپ: دوم

قطع: وزیری

تعداد: 10000 نسخه

خطاط: حروف‌چینی رایانه‌ای

زیست‌نامه:

آقای ابوالفضل بهرام‌پور در سال 1320ش در شهر زنجان به دنیا آمد. تحصیلات حوزوی و تفسیری را از محضر اساتیدی چون آخوند همدانی (همدان) و آیت الله صائینی (زنجان) و آیت الله شبستری (تهران) استفاده بردند و نیز از نظریات علامۀ طباطبایی رحمه الله در زمینۀ تفسیر استفاده کرده. ایشان از قرآن‌پژوهان معاصر می‌باشد و تاکنون آثار متعددی در زمینه معارف و تفسیر قرآن تألیف کرده است؛ از جمله:

1- تفسیر جزء 30 (کتب درسی حوزۀ علمیۀ خواهران).

2- تفسیر سوره‌های مختلف در چاپ‌های مجزّا.

3- تفسیر 30 جلدی نسیم حیات.

یکی از آثار مهم ایشان ترجمۀ قرآن‌مجید است. وی در مقدمه ترجمه خود چنین می‌نویسد:

در ترجمه باید هدف آیات را مورد توجه قرار داد و با دقت در نکات ادبی عربی و فارسی و با شناخت عبارت‌های معادل فارسی که منظور آیه را برساند، آیات را ترجمه کرده است.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- از نظریات افراد متعدد در زمینه اصلاح و رفع ابهام استفاده شده و در سه مرحله ویراستاری فنی و تحقیقی، این ترجمه انجام شده است.

3- تمام واژه‌های هر صفحه در حاشیه با ذکر ریشۀ لغت آورده شده است؛ با این اهداف که:

الف) شرح این لغات، محک قوت و ضعف ترجمه‌هاست که کدام یک با توجه به معانی واژه‌ها، ترجمه شده و کدام یک از حریم معنای واژه بیرون رفته است.

ب) اگر کسی به شرح بیشتری درباره قرآن نیاز پیدا کرد، می‌تواند با استفاده از ریشۀ لغات که در ترجمه آمده است به فرهنگ‌های مفصّل مراجعه کند.

ج) این ترجمه که به صورت یک مجلّد قرآنی می‌باشد، در واقع یک قاموس چند جلدی را در خود جای داده است.

نمونه ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند هستی‌بخش مهربان

بی‌تردید ما به تو خیر بسیار دادیم. (1)

پس برای پروردگارت نمازگزار و قربانی کن. (2)

البته دشمن تو، همو بی نسل است. (3)

9- ترجمه ابوالفضل رشیدالدین میبدی

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه و تفسیر کشف الاسرار وعدة الابرار (به کوشش سید حسن سادات ناصری)

مترجم: ابوالفضل رشید الدین میبدی

قرن: ششم

مذهب: سنّی (شافعی)

ناشر: انتشارات ابن سینا

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1352 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد: ---

خط: ---

قطع: ---

زیست‌نامه:

ابوالفضل رشید الدین میبدی: محدّث، مفسر، نویسنده و از بزرگان دانشمندان اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم هجری است، وی شافعی مذهب و در اصول به طریق اشعری متمایل بود و مردی عرفان پیشه و علاقمند به خاندان رسالت به شمار می‌رفته است. اثر گرانمایه او «تفسیر کشف الاسرار» آئینه تمام نمای شخصیت معنوی اوست. این تفسیر بنا به تصریح مؤلف در اوایل سال 520 ق شروع به نگارش شده است و از سه بخش برخوردار است که در بخش سوم از سخنان مسجع و آهنگین خواجه عبداللَّه انصاری (396-481 ق) بسیار نقل می‌کند.

نسخه خطی این تفسیر در دهه (1330ش) به همّت شادروان علی اصغر حکمت کشف و با همکاری عده‌ای از فضلا (نظیر دکتر مهدی محقق و شادروان دکتر حسین کریمان) تصحیح شد و از سوی دانشگاه تهران انتشار یافت و در دو دهه اخیر از سوی انتشارات امیرکبیر تجدید طبع یافته است.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: تحت اللفظی

2- دارای نثری کهن و ساده و ادبی و آهنگین می‌باشد.

3- این ترجمه همراه با توضیحات تفسیری عرفانی در داخل پرانتز می‌باشد.

نمونه ترجمه: یافت نشد.

10- ترجمه آقای ابوالقاسم امامی رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: ابوالقاسم امامی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: سازمان چاپ

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1377 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار جلد

خط: احمد نیریزی

قطع: رحلی

زیست نامه:

آقای ابوالقاسم امامی در روستای «گز» وابسته به بندر گز (استان گلستان) به دنیا آمد. پدرش اهل علم و از شاگردان مرحوم آیت الله سیدابوالحسن اصفهانی بود.

تحصیلات خود را از مکتب‌خانه و آموختن قرآن آغاز کرد و سپس به دبستان رفت. بعد از این، به توصیه پدرش به علوم حوزوی روی آورد. درس‌های حوزوی را در شهر گرگان و مشهد گذراند و مدتی هم در حوزۀ علمیۀ قم بود.

در سال 1339ش تحصیلات دانشگاهی را پیش گرفت و هم‌زمان در مجله عربی «الرخاء» مشغول به فعالیت شد. در سال 1354ش موفق به کسب مدرک دکترا در رشته فرهنگ عربی و علوم قرآنی گشت. از سال 1351ش در دانشگاه‌های ادبیات و الهیات دانشگاه تهران به تدریس پرداخت.

ایشان دارای آثار متعددی است از جمله: 1- تصحیح و ترجمۀ متن عربی «تجارب الامم» ابوعلی مسکویه 2- تصحیح «ترتیب السعادات» مسکویه و ... یکی از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن کریم می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- اسلوب ترجمه متمایل به نثر کهن پارسی و در عین حال روان و استوار است.

3- ترجمه از تطبیق نسبی خوبی با اصل آیات برخوردار است.

4- متن ترجمه تا حد امکان خالی از اضافات توضیحی بوده و توضیحات و تفسیر برخی از آیات در پاورقی ذکر شده است.

5- روش مترجم در ارائۀ یک ترجمه محتوا به محتوا در سراسر ترجمه، همگون است.

نمونه ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشاینده مهربان

ما به تو نیکی بسیار دادیم. (1)

پس برای خدای خویش نماز بگزار و اشتر کُش. (2)

که دشمن تو خود بی پَی است. (3)

11- ترجمه آقای ابوالقاسم پاینده رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: ابوالقاسم پاینده

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: سازمان انتشارات جاویدان

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: سال 1357

نوبت چاپ: پنجم

تعداد چاپ: ---

قطع: وزیری

زیست نامه:

وی در سال 1290ش در نجف آباد اصفهان به دنیا آمد. مقدمات علوم عربی را در زادگاهش آموخت، آن‌گاه پس از مدتی به اصفهان رفت و در حوزه‌های علمی آن جا دروس منقول و معقول را فرا گرفت. در سال 1312 به تهران مهاجرت نموده و به کار روزنامه‌نگاری، تألیف و ترجمه پرداخت. پس از گذشت مدت زمانی هفته‌نامۀ صبا را در سال 1321 تاسیس کرد که تا سال 1330 منتشر می‌شد. در کنار این کار، تألیفات فراوانی نیز دارد که حدود چهل اثر می‌باشد از جمله آنها ترجمۀ قرآن مجید است که مورد استقبال علاقه‌مندان به قرآن و قرآن‌پژوهان قرار گرفته است.

وی در سال 1363ش پس از 73 سال تلاش در عرصه امور فرهنگی و خدمت به قرآن، دارفانی را وداع گفت.

ویژگی‌ها

1- نوع ترجمه: جمله به جمله

2- مطالب اضافی کمی دارد.

3- برخی از کلمات، شیوایی و رسایی خوبی دارد.

4- اکثر افعال مجهول، در ترجمه، رعایت شده و کمتر موردی را می‌توان یافت که فعل مجهول، به صورت معلوم ترجمه شده باشد.

5- همه کلمات موجود در آیات، ترجمه شده و کمتر موردی وجود دارد که در ترجمۀ آیات حذف شده باشد.

6- دارای مقدمه‌ای از مترجم درباره جایگاه قرآن و کیفیت نزول آن است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای رحمان رحیم

ما تو را فزونی [نسل] بخشیده‌ایم. (1)

پس برای پروردگارت نماز کن و قربان کن. (2)

که دشمن تو، همو، بی‌دنباله است. (3)

12- ترجمه آقای احمد کاویانپور رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید با ترجمه فارسی

مترجم: احمد کاویانپور

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: سازمان چاپ و انتشارات اقبال

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1372ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3 هزار جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای احمد کاویانپور در20 مهر ماه 1307ش در ارومیه به دنیا آمد. پس از طی تحصیلات ابتدایی و متوسطه به دانشکده افسری راه یافت و در سال 1336 با درجه ستوان دوم وارد خدمت ارتش شد. در سال 1340 برای تحصیل و تجربه آموزی در زمینه مخابرات به ایالات متحده آمریکا سفر کرد. پس از مراجعت، کتابی به نام «تاریخ رضائیه» چاپ و نتشر کرد. در مؤسسه گوته تهران، زبان آلمانی آموخت و کتاب دیگرش با عنوان «قرآن و مقررات ارتش اسلام» با اقتباس از آیات مقدس قرآن کریم انتشار یافت. در سال 1346 به درجه سروانی رسید و در همین سال کتاب «تاریخ عمومی آذربایجان» را به اهل فرهنگ عرضه کرد. در سال 1347 پس از گذراندن دوره عالی در اداره مخابرات ارتش، کتاب «قرآن و امور خانواده» را به چاپ رساند. ایشان سرانجام با درجه سرهنگی در سال 1357 از آخرین مؤسسه یا مرکز خدمتش بازنشست شد. پس از بازنشستگی به ترجمه قرآن کریم به زبان ترکی آذری همت گماشت و پس از ده سال تلاش مداوم آن را به پایان رساند. سپس بعد از این ترجمه، به ترجمه قرآن مجدد به زبان فارسی روی آورد. مترجم برای این کار مدت ده سال زحمت کشیده است تا اینکه بتواند ترجمه‌ای قابل فهم و سلیس و روان تقدیم جامعۀ قرآنی کند.

وی برای تکمیل مطالب در ترجمه، از کتاب تفسیر ابو الفتوح رازی استفاده نموده و با ارائه توضیحاتی در لابه‌لای ترجمه سعی نموده است که متن آن را تکمیل و برخی از ابهام‌ها را برطرف نماید. که در این زمینه موفق بوده و ترجمۀ ایشان به گونه‌ای است که عموم مردم می‌توانند از آن بهره‌مند گردند.

نکتۀ قابل توجه در این ترجمه مشخصاتی است که در ابتدای هر سوره ذکر شده و می‌تواند اطلاعاتی اجمالی از آن سوره به خوانندگان ارائه نماید. وی با تسلطی که بر ادبیات عرب و ادبیات فارسی داشته، توانسته است ترجمۀ خود را از جهات مختلف احکام و اتقان بخشیده، اشکالاتی که در ترجمه‌های قبلی وجود داشته را تا اندازه‌ای برطرف نماید.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- در ابتدای هر سوره، پس از ذکر نام آن و تعداد آیات، تعداد کلمات و تعداد حروف، سال نزول آن سوره را بیان کرده است.

3- در بعضی از موارد برای شرح و توضیح آیات، در پاورقی مطالبی را ذکر کرده است.

4- ترجمه، سلاست و روانی خوبی دارد.

5- ادات عموم در کلام منفی متن آیات، در ترجمه، عمومیت آن‌ها به واسطۀ کملۀ «هیچ» بیان شده است.

6- جملات ترجمه شده مطابق با جملات آیات می‌باشد و کمتر مقدم و مؤخر شده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

بنام خدای بخشنده مهربان

(یا پیامبر) ما تو را کوثر عطا کردیم. (1)

پس (بشکرانه آن) برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی ذبح کن. (2)

در واقع آنکه بدگویی تو را نمود، او خودش ابتر و مقطوع النسل است (و نسل تو بطور روز افزون تا قیامت باقیست). (3)

13- ترجمه آقای اصغر برزی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن حکیم (ترجمه قرآن و نکات نحوی آن)

مترجم: اصغر برزی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: امیرکبیر

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1382 ش

نوبت چاپ: اول

تعدا چاپ: ده هزار جلد

خط: عثمان طه

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

آقای اصغر برزی در سال 1344ش در شهر بناب (آذربایجان شرقی) به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را با دشواری ناشی از فوت پدر، در زادگاهش به پایان رساند. در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بعد از بازگشایی دانشگاه‌ها در سال 1362 دوره لیسانس را در دانشگاه تبریز طی کرد. از سال‌های نوجوانی با تشویق پدر، به خواندن و بسیار خواندن قرآن کریم توجه کرد و به ترجمه آن خو گرفت. اولین ترجمه‌ای که مددکار او شد ترجمه تحت اللفظی آقای محمد کاظم معزی بود. سپس یک چند با ترجمه مرحوم الهی قمشه‌ای مأنوس شد و ترجمه‌های ابوالقاسم پانیره و زین‌العابدین رهنما نیز به انس او با قرآن و آشنایی با ترجمه آن افزود.

آقای برزی آثار و پژوهش‌هایی در زمینه ادب فارسی دارد از جمله کتاب مهر مادر، نسیم عشق (مجموعه شعر) شرح کامل منطق‌الطیر عطار، شرح یکصد غزل از صائب، دیباچه‌ای بر مبانی عرفان و تصوف و شرح رباعیات خیام، آموزگاران شهادت نیز از آثار قلمی و تحقیق اوست. سپس از 1375 تا 1381ش به ترجمه قرآن‌کریم پرداخت. مترجم در این ترجمه به دنبال آن است که ترجمه‌ای دقیق و همراه با نکته‌های ادبی

ارائه نماید، لذا پس از ترجمۀ آیه، نکته‌های نحوی را متذکر شده و برخی از جملات آن را تجزیه و ترکیب نموده است. این روش خود باعث فهم بیشتر جملات آیات شده و خوانندگان زیادی را به خود جلب می‌نماید. وی با آوردن توضیحاتی در برخی از موارد سعی نموده که شأن نزول و یا ابهام موجود در متن را تا حدودی برطرف نماید.

از طرف دیگر، دقت در امور نحوی باعث شده که کلیۀ افعال (لازم و متعدی، معلوم و مجهول) به صورت صحیح معنا شود و این خود بر اتقان و احکام این ترجمه اضافه نموده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- توضیحات اضافی کمی دارد.

3- مهم‌ترین ویژگی این ترجمه، تجزیه و ترکیب آیات است که پس از پایان ترجمۀ هر آیه، برخی از جملات آن از نظر قواعد نحوی تحلیل شده است.

4- سلیس و روان است.

5- کلیۀ کلمات و جملات آیات، ترجمه شده و کمتر مواردی وجود دارد که ترجمه نشده باشد.

6- ادات تأکید، در ترجمه تأکید آن‌ها بیان شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

به راستی ما به تو کوثر عطا کرده‌ایم! (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن! (2)

بدون شک دشمن تو بریده نسل است. (3)

14- ترجمه آقای اکبر ایران پناه

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه قرآن مجید

مترجم: اکبر ایران‌پناه

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: سازمان چاپ

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1378

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: ---

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست نامه: یافت نشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- نثر آن نسبتاً روان است.

3- در این ترجمه علاوه بر ترجمه فارسی، ترجمه انگلیسی هم آمده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ما کوثر را به تو عطا کردیم. (1)

پس برای خدایت نمازگزار و قربانی کن. (2)

که در واقع بدخواه تو خود ابتر (بی‌فرزند) است. (نسل تو تا قیامت باقی خواهد ماند). (3)

15- ترجمه آقای امیر توحیدی

(مشخصات کلی ترجمه)

کلام الله مجید

مترجم: امیر توحیدی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: حافظ نوین

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1387 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5000 نسخه

خط: عبدالکاظم صادقا نجفی

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشایندۀ مهربان

به راستی ما به تو کوثر (خیر بسیار) عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و [شتر] قربانی کن. (2)

بی‌گمان دشمن تو، خود مقطوع‌النسل است. (3)

16- ترجمه آقای بهاءالدین خرمشاهی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم

مترجم: بهاءالدین خرمشاهی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: نیلوفر و جامی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1382 ش

نوبت چاپ: چهارم

تعداد چاپ: 11 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای بهاءالدین خُرّمشاهی در سال 1324ش در شهر قزوین به دنیا آمد. پدرش مرحوم حاج میرزا ابوالقاسم خرمشاهی از دوستان و همدرسان استاد سید جلال الدین آشتیانی در محضر حکیم بزرگ معاصر، آیت الله سید ابوالحسن رفیعی قزوینی بوده است. تحصیلات متوسطه را در زادگاهش به پایان برد. دورۀ لیسانس زبان و ادبیات فارسی را از سال 1343 تا 1347 در دانشگاه تهران و فوق لیسانس کتابداری را در همان دانشگاه گذرانده است. مسئولیت‌های علمی او عبارتند از:

1- هم‌ویراستاری و هم قلمی در دایرة‌المعارف تشیع از سال 1361 تاکنون.

2- عضویت در هیئت علمی مرکز خدمات کتابداری و سپس کتابخانۀ ملی و سر انجام انجمن با پژوهشکده حکمت و ادیان.

3- عضویت پیوسته در فرهنگستان زبان و ادب فارسی از بدو تأسیس تاکنون.

4- همکاری با اغلب نشریات قرآنی/ قرآن‌پژوهی به ویژه بیّنات و سپس ترجمان وحی و ... .

آثار ایشان عبارتند از:

1- تفسیر و تفاسیر جدید؛

2- فرهنگ موضوعی قرآن مجید؛

3- قرآن‌پژوهی؛

4- قرآن‌شناخت؛

5 - درآمدی بر تاریخ قرآن و... .

مهم‌ترین آثار ایشان، ترجمۀ قرآن‌کریم می‌باشد که در زمانی نزدیک به چهار سال انجام گرفت. ایشان نخستین و مؤثرترین استادان خود را در زمینه قرآن‌پژوهی، سه تن یاد می‌کنند: دو شخصیت علمی دیگر پس از پدرش، آیت الله ابوالحسن شعرانی و استاد عبدالحمید بدیع الزمانی کردستانی بوده‌اند.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله است.

2- دقت در معادل‌یابی برای کلمات قرآنی.

3- انتخاب نثر متعارف امروزی و پرهیز از بیان کلاسیک و کهن.

4- حفظ بعضی از کلمات قرآن، عیناً در ترجمه مثل اسلام، قرآن و ... .

5- دقت در حفظ صیغه و ساختار کلمات در ترجمه مثلاً عدم تبدیل صفت به فعل و... .

6- حفظ معادل در کلمۀ واحد به شرطی که کلمۀ واحد در سراسر قرآن، معنای واحدی داشته باشد.

7- استفاده کمتر از عنصر تفسیری جهت دسترسی به ترجمه دقیق و پرهیز از ترجمۀ آزاد و نگارشی، و نقل به معنا.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ما به تو کوثر بخشیده‌ایم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. (2)

بیگمان دشمن تو بی‌سرانجام [و بلاعقب] است. (3)

17- ترجمه جلال‌الدین فارسی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: جلال الدین فارسی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات انجام کتاب

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1369 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 10 هزار

خط: عثمان حسین

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

جلال‌الدین فارسی در سال1312ش‌در مشهدمقدس متولد شد. با شرکت در حوزه‌ای مخفی نهضت مقاومت ملی به بحث و تدریس دو اثر انقلابی خود به نام‌های «نهضت‌های پیامبران» و «تکامل مبارزه ملی» پرداخت. سال‌های1341-1340 را در زندان قزل‌قلعه سپری نمود و در قیام 15خرداد سال 1342 نیز نقش فعال داشت. کتاب «حقوق بین‌المللی اسلامی» را در سال 1345 و ترجمۀ کتاب مشهور «تکامل انقلابی اسلام» را در سال 1349 منتشر کرد. در خلال همین سال‌ها به لبنان مراجعت کرد و همکاری با جنبش‌های انقلابی و آزادی‌بخش منطقه در حرکت مبارزۀ مسلحانۀ داخل کشور نقش مهمی ایفا نمود.

دورۀ درس‌هایی «درباره مارکسیسم» به دو زبان فارسی و عربی و «واحدهای بشری» و ترجمه 5 جلد (از 11 جلد منتشر شده) «الغدیر» و «شهدای راه فضیلت» هر دو اثر شادروان علامه عبدالحسین امینی، از آثار فرهنگی ارزشمند دوران هجرت اوست. در تابستان 1357 از طرف امام خمینی رحمه الله به تنظیم رابطۀ سازمان آزادی‌بخش فلسطین با انقلاب اسلامی ایران همت گماشت و سال بعد به نمایندگی در مجلس خبرگان انتخاب

گردید. وی در دورۀ دوم مجلس شورای اسلامی نمایندۀ مردم تهران بود. و دارای آثار متعدد دیگری هم می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- نوع ترجمه: جمله به جمله

2- ترجمه از توضیحات اضافی کمتر برخوردار می‌باشد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشاینده مهربان

ما به تو خیر فراوان دادیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و شتر قربانی کن. (2)

بی‌گمان، بدخواه توست که بی‌تبار است. (3)

18- ترجمه آقای حسین استادولی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: حسین استاد ولی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات اسوه

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1385

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 10 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع : وزیری

زیست‌نامه:

آقای حسین استاد ولیّ، فرزند عباسعلی در اول اسفند ماه 1331ش در تهران به دنیا آمد. همزمان با تحصیلات آموزشگاهی در حوزه علمیه شیخ احمد مجتهدی تهرانی رحمه الله به فراگیری علوم دینی نزد آن بزرگوار و علمای دیگر پرداخت. با اشتیاق بسیاری که به علم الحدیث داشت، با میرزا علی اکبر غفاری - که از احیاگران متون اصلی حدیث شیعه امامیه است - آشنا شد. استاد ایشان به ویژه در علم کلام، حاج سید هاشم حسینی تهرانی (از سال 1357 تا 1370ش) بوده است. اساتید دیگر ایشان در فقه آیت الله حاج شیخ محمد تقی شریعتمداری و آیت الله حاج سید احمد خوانساری بوده‌اند. آقای استاد ولیّ، آثار بسیاری از سال 1352 تاکنون تصحیح و ویرایش کرده‌اند که بعضی از آن‌ها در رشته مربوطش کتاب سال شده است.

گفتنی است که ایشان ترجمۀ مرحوم الهی قمشه‌ای و نیز ترجمۀ سید جلال الدین مجتبوی، ترجمۀ آیت الله مشکینی و ترجمۀ سید علی موسوی گرمارودی را به دقت و با مقابله با تفاسیر، ویراسته‌اند. هم‌چنین سلسله مقالاتی تحت عنوان «لغزش‌های ترجمه قرآن کریم» در نشریه قرآنی بیّنات نگاشته‌اند.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- در این ترجمه سعی شده که ترجمه‌ای دقیق و صحیح ارائه گردد، لذا بدون مراجعه به تفاسیر، فقط با بهره‌گیری از کتاب‌های لغت و اطلاعات پیش‌ترجمه شده است، سپس آیه به آیه به تفاسیر مراجعه شده است و اصلاحات صورت گرفته است.

3- در این ترجمه، گرچه بیشتر بر اساس بیان تفسیر المیزان صورت گرفته ولی پای‌بند آن نبوده و به تفاسیر دیگر نیز نظر داشته است.

4- ایشان در این ترجمه برای سلامت و روانی ترجمه، هر جا از عبارت‌های زیبا و بهتری از تفاسیر یافت شده در ترجمه آورده‌اند.

5- با توجه به ادبیات قرآنی که در اوج فصاحت و بلاغت است، مترجم کوشش کرده که امور مربوط به فصاحت و بلاغت عبارت قرآنی را در حد توان در ترجمه منعکس کند.

6- در این ترجمه به لحاظ ایجاب توضیح در بعضی از آیات، متن ترجمه از توضیحات آیه کاملاً جداسازی شده است؛ بدین صورت که توضیحات کوتاه و ضروری در داخل پرانتز و توضیحات بیشتر در پاورقی آمده است.

7- طبق نظر مترجم، در این ترجمه از فارسی‌گرایی افراطی پرهیز شده و کلماتی که فارسی‌زبانان با آن‌ها آشنا هستند عیناً در ترجمه آورده شده است، مثل ایمان، انفاق، هدایت و...

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

بنام خداوند بخشنده مهربان

ما تو را کوثر بخشیدیم (خیر فراوان که دختری بنام فاطمه علیها السلام است). (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن (یا در تکبیر و قنوت نماز دست‌ها را تا گلوگاه بالا بر). (2)

[ای پیامبر، تو با داشتن فاطمه، بی نسل نیستی] همانا دشمن سرزنشگر توست که بی‌نسل است. (3)

19- ترجمه حجت الاسلام و المسلمین حسین انصاریان

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

نویسنده: حسین انصاریان

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات اسوه

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1383 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: ده هزار جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست نامه:

استاد حسین انصاریان در آبان ماه 1323ش در شهرستان خوانسار در خاندان علمی به دنیا آمد. پدر دانشمند او از خاندان «حاج شیخ» است (مرحوم آیت الله العظمی شیخ موسی انصاریان خوانساری که حضرت امام خمینی رحمه الله کتاب او را در صلاة بهترین کتاب در میان کتب فقه شیعه در این زمینه شمرده‌اند). خانواده مادری ایشان از سادات مصطفوی خوانساری است. استاد در خردسالی همراه خانواده به تهران کوچید و در مکتب مرحوم آیت الله حاج شیخ علی اکبر برهان، علم و ادب و اخلاق حسنه آموخت. دیگر از استادان برجسته او مرحوم آیت الله سید محمد تقی غضنفری، آیت الله سید حسین علوی خوانساری، آیت الله حاج سید محمد علی‌ابن‌الرضا خوانساری، استاد مهدی محیی الدین الهی قمشه‌ای (صاحب ترجمه معروفِ قرآن‌کریم)، آیت الله میرزا علی فلسفی بودند. پس از اتمام لمعتین و معالم از محضر آیت الله فلسفی کسب اجازه می‌کند تا به حوزه علمیه قم مهاجرت نماید.

در قم از محضر مرحوم آیت الله حاج شیخ عباس طهرانی مستفیض می‌شود و هم به دست ایشان ملبس به لباس روحانیت می‌شود. آیات عظام سید محمد محقق داماد و

حسینعلی منتظری جزو استادان بزرگ ایشان بوده‌اند. جناب انصاریان پس از طی مدارج عالی سیر و سلوک علمی و اخلاقی از بزرگان آیات و مراجع تقلید از جمله: آیت‌الله العظمی میلانی، آیت‌الله العظمی ملا علی معصومی همدانی، آیت‌الله کمره‌ای، آیت‌الله العظمی گلپایگانی، آیت‌الله العظمی‌حاج سید احمد خوانساری، آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی و آیت‌الله العظمی امام خمینی به کسب اجازات علمی و روایی نایل شده‌اند.

چهار هزار نوار سخنرانی علمی و بیش از چهل عنوان کتاب (بالغ بر حدود هشتاد جلد) از برکات نفس صدق ایشان و رشحات قلمشان به ثمر رسیده است. عمده‌ترین آثار قلمی ایشان عرفان اسلامی (شرح مصباح الشریعه) 12 جلد، دیار عاشقان (شرح صحیفۀ سجادیه) 7 مجلد، ترجمۀ نهج البلاغه و ترجمۀ مفاتیح‌الجنان است.

در مورد ترجمه قرآن ایشان می‌توان گفت: مترجم با توجه به اشکالات و کاستی‌های موجود در ترجمه‌ها، مدت چهار سال تلاش نموده تا بتواند ترجمه‌ای دقیق و قابل فهم برای عموم علاقه‌مندان به قرآن، ارائه نماید. وی با مراجعه به کتاب‌ها و منابع تفسیری همچون مجمع البیان ، صافی ، نور الثقلین ، و کتاب‌ها و مراجع لغت مانند، مفردات راغب ، فروغ اللغات ، سعی نموده که ترجمه کلمات و واژه‌های قرآنی، از استحکام و اتقان مناسبی برخوردار باشد و مجموع آیه با توجه به مباحث تفسیری آن، ترجمه شود، لذا در برخی از موارد با آوردن توضیحات اضافی که خود برگرفته از تفاسیر می‌باشد، متن ترجمه را تکمیل نموده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- یکی از ویژگی‌های مهم این ترجمه توجه به کلمۀ «الرحمن» است. که (همراه با توضیحات تفسیری مختصر) در مواردی که صفت واقع شده و مواردی که جانشین الله قرار گرفته تفاوت گذاشته شده؛ مثلاً در ترجمۀ «بسم الله الرحمن الرحیم» کلمۀ الرحمن را به یک معنا گرفته و در سورۀ مریم آیات 26، 44، 58، 61، 69، 75، به صورت (خدای) رحمان، ترجمه نموده است. البته در یکی - دو مورد کلمۀ «خدای» داخل پرانتز قرار نگرفته مانند سورۀ یس آیۀ 11.

3- کلیۀ ادات تأکید، تأکید آنها در ترجمه بیان شده، و همچنین ادات حصر.

4- سعی شده است همۀ کلمات و حروف، ترجمه شود، لذا کمتر موردی وجود دارد که حروف ابتدای آیه‌ها در ترجمه ذکر نشده باشد.

5- ترجمه از سلاست و روانی خوبی برخوردار است.

6- آیاتی که دربارۀ ائمه علیهم السلام می‌باشند در ترجمه به آن‌ها اشاره شده است.

7- در برخی از موارد با آوردن توضیحاتی داخل پرانتز، رفع ابهام نموده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدا که رحمتش بی‌اندازه است و مهربانی‌اش همیشگی

بی‌تردید ما به تو خیر فراوان [که برکت در نسل است و از فاطمه ریشه می‌گیرد] عطا کردیم. (1)

پس [به شکرانه آن] برای پروردگارت نماز بخوان و شتر قربانی کن. (2)

یقیناً دشمن [که به] تو [زخم زبان می‌زند] خود بدون تبار و نسل [و بریده از همه خیرات و برکات] است. (3)

20- ترجمه آقای حکمت آل‌آقا

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم (با معنای فارسی)

مترجم: حکمت آل آقا

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعی

ناشر: اقبال

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: سال 1353

نوبت چاپ: ---

تعداد چاپ: ---

خط: سید محمد ریاضی زنجانی

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای حکمت آل‌آقا در اواخر قرن 13 قمری به دنیا آمد. تحصیلات خود را با مطالعه علوم حوزوی چون ادبیات و منطق، فلسفه و فقه آغاز کرد و با تحصیل اصول و کلام و عرفان به پایان برد. در تمام طول تحصیل خویش عنایت ویژه‌ای به قرآن داشت به گونه‌ای که خود می‌گوید محور همه مطالعاتش قرآن بوده است. پس از پایان تحصیلات استاد تفسیر دانشگاه تهران شد. طی سال‌های 1321 تا 1332ش در برنامه صبحگاهی رادیو برنامه‌های قرآنی را اجرا می کرد. در طی این سال‌ها بررسی و پژوهش در ترجمه‌های مختلف قرآن را آغاز کرد و پس از شهریور 1332 بیش از پیش در این راه همت گماشت. در سال 1348ش آقای جواد اقبال مدیر مؤسسه انتشاراتی اقبال به او پیشنهاد ترجمۀ قرآن را می‌دهد. او نیز پذیرفت و این کار را آغاز کرد، سرانجام این ترجمه در سال 1353 در انتشارات اقبال چاپ و منتشر گردید.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- مترجم کوشیده تا با حفظ امانت، عبارات فارسی روان و قابل فهم باشد.

3- در انتخاب معانی تا آن جا که میسور مترجم بوده از مأخذ قدیم تر استفاده کرده و تعبیر بیان عربی در عصر نزول قرآن را در نظر گرفته است.

4- معانی ادات تأکید در بسیاری موارد آورده نشده است، ولی در بعضی از جملات به علت تعدد تأکیدها صرف نظر شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای بخشنده بخشایشگر

(ای پیغمبر) بی‌گمان ما بتو خیر بسیار داده‌ایم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

همانا که دشمن عیب‌جوی تو بی‌فرزند است و نسلی از او باقی نمی‌ماند. (3)

21- ترجمه آقای داریوش شاهین رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم

مترجم: داریوش شاهین

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: کانون انتشارات جاویدان

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: شهریور 1359

نوبت چاپ: دوم

تعداد: 3 هزار نسخه

خطاط: ---

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای داریوش شاهین در اوایل قرن 14ق به دنیا آمد و در مهر ماه سال1380 دارفانی را وداع گفت. از ایشان بیش از سیصد جلد تألیف، ترجمه و مجموعه‌های مختلف به یادگار مانده است. در حوزه مسائل مذهبی به ترجمه نهج البلاغه به زبان انگلیسی توفیق یافت. برخی آثار او عبارتند از: 1- تاریخ ایران در یکصد قرن (به زبان انگلیسی ترجمه شده است) 2- مجموعه سه جلدی راهیان شعر امروز 3- ترجمه کامل صحیفه سجادیه با عنوان «نیایش‌های جاویدان» و ... از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن کریم است که سومین چاپ آن در دو جلد و در سال 1359ش به چاپ رسید.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد

2- در این ترجمه، مترجم نخست قرآن را به گونۀ «ترتیب نزول آیات و سوره‌ها» به دقّت ترجمه نموده آن گاه برای حفظ اتقان و وحدت ترجمه‌ها، آن را به گونه موجود - با حفظ کامل اصالت معنا و رعایت اصطلاح و جامع بودن مفهوم - در قالب مفاهیم و کلمات فارسی آورده است. در انتهای هر سوره در بخش «هامش سوره» نام‌های ویژه،

مکان‌های ویژه و واژه‌های چند مفهومی و حتی ترجمه‌های دیگر، به گونه‌ای که برای جست‌وجوگرِ ناآشنا پاسخی کافی باشد، توضیح داده شده است.

3- در این ترجمه، با توجه به روایت‌ها و خبرهای گوناگون ترتیب نزول سوره‌ها، در جدول تدوین شده است.

4- در بخش دیگر از این ترجمه که ویژگی‌ها نام دارد، لیست مفاهیم و ویژگی‌های عمومی قرآن که جنبه اطلاعات کلی و همگانی دارد، تدوین شده است.

5- گزیده‌هایی از احکام قضائی و شرعی قرآن مجید در صد موضوع برای استفاده عموم تدوین شده تا جست‌وجوگر که در یک موضوع مایل به کسب اطلاع از قرآن است، در یک نگاه، بتواند به آسانی دست یابد، از این رو فهرستی نیز برای این موضوعات - برای سهولت مراجعه - تنظیم گردیده است.

6- مترجم از منابع تفاسیری شیعه و اهل تسنن در ترجمه خود استفاده نموده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

بنام خداوند بخشنده مهربان

تردید نیست که ما نیکویی بی‌مانند و عزت بی‌پایان (کوثر) به تو بخشیدیم. (1)

پس برای خداوندت عبادت بنما و قربانی بده. (2)

بی‌تردید که دشمن تو دنبال بریده است (کاری از او ساخته نیست). (3)

22- ترجمه شیخ رضا سراج رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (به انضمام ترجمه و تفسیر مختصر)

مترجم: رضا سراج

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: شرکت سهامی انتشار

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1349

خط: طاهر خوشنویس

قطع: وزیری

زیست نامه: یافت نشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد (تفسیری)

2- نثری است که بر اساس قواعد دستور زبان فارسی نگارش یافته و در عین‌حال روان و گویا است.

3- تطبیق با اصل کلام عربی به خوبی در این ترجمه لحاظ شده و از دقت خوبی نیز برخوردار است.

4- ترجمه به دو شکل، توضیحات و افزوده‌ها را اضافه کرده است. برخی از این افزوده‌های تفسیری داخل متن آمده و با پرانتز از اصل تفکیک شده و برخی دیگر نیز به صورت پاورقی آمده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای بخشاینده مهربان

البته ما تو را کوثر (نهری در بهشت یا خیر فراوان یا نبوت و قرآن و یا امّت فراوان یا شفاعت) بخشیده‌ایم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگذار و قربانی کن. (مفسران را در این آیه سخن بسیار است) (2)

البته دشمن دارنده تو (عاص بن وائل) از خیر منقطع (و بی نسل و ذرّیت) است (اما ترا تا روز قیامت ذرّیت و اشتهار و آثار فضل بی‌شمار باقی خواهد بود). (3)

23- ترجمه زین‌العابدین رهنما

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: زین العابدین رهنما

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: کیهان

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1353

نوبت چاپ: دوم

خط: ---

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای زین العابدین رهنما در 15 آذر 1273ش در کربلا به دنیا آمد. علوم اسلامی را نزد استادان خود فرا گرفت. مدتی در نجف اشرف در رشته فقه و اصول تحصیل کرد. پس از طی این مراحل علمی و پیمودن سریع درجات ترقی معنوی در 24 سالگی به ایران آمد. سپس به فعالیت‌های اجتماعی و کما بیش سیاسی روی آورد. کار نویسندگی و روزنامه‌نگاری را از نشریه «نو بهار» به مدیریت شادروان ملک الشعرای بهار آغاز کرد. در 26 سالگی شخصاً نشریه‌ای به نام «رهنما» به راه انداخت و بیش از یک دهه (از 1300 تا 1313ش) سردبیری روزنامه معتبر ایران را عهده دار بود. در پی اختلاف و مخالفتی که با رضا شاه پیدا کرد، چند ماه به زندان افتاد و سپس از سال 1313ش به لبنان تبعید شد. از 1320 تا 1329ش مشاغل گوناگون دولتی به عهده داشت؛ از جمله معاونت وزارت راه و فواید عامه، معاونت نخست وزیری و ریاست رادیو ایران. پس از جنگ دوم جهانی سفیر ایران در فرانسه سپس در لبنان، سوریه و اردن شد. از سال 1329 تا پایان عمر (1368ش) عمدتاً به کار نویسندگی پرداخت.

مترجم از روش ترجمۀ خود چنین می‌گوید: کوشش فوق‌العاده کردم که ترجمۀ من نه‌تنها به متن قرآن هر چه بیشتر نزدیک باشد بلکه حتی‌المقدور همان ترکیب‌بندی

جملات، همان سبک و انشاء، همان رنگ‌آمیزی کلمه و اختصار را که در قرآن شریف است نگاه دارد و تا آن جا که ممکن است از ترجمه تحت اللفظی و یا ترجمه به معنا، که تمام عطر و رنگ و قاب و قالب زیبای آیات را از میان می‌برد، دوری جویم و هر جا که ناچار به ترجمه به معنا شدم ترجمۀ تحت الفظی آیه را در زیرنویس همان صفحه نوشتم تا خواننده محترم بر طرز جمله‌بندی اصلی آن آگاه باشد و هر جا هم که برای بیان و فهم مطلب در قالب فارسی ناگزیر به افزودن کلمه‌ای به ترجمه شدم آن را میان دو هلال (پرانتز) قرار دادم تا از متن جدا گردد. مترجم در پایان می‌نویسد: می‌خواستم ذوق و شوق مردم را برای خواندن ترجمۀ فارسی آن اگر به درجۀ خواندن متن عربی حفظ نکند تا درجه‌ای پایدار نگه دارد، نه این که به کلّی آن را از میان ببرد و خواننده را روگردان کند. می‌خواستم جواب‌گوی پرسش‌ها و سؤالاتی باشد که برای هرخواننده، هنگام خواندن متن قرآن دست می‌دهد و میل دارد آن‌ها را بداند. این قسمت مربوط به تفسیرهای زیر صفحات قرآن می‌شود.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- این ترجمه ابتدا در هزار نسخه چاپ آزمایشی شده و برای علمای فارسی‌زبان و قرآن‌شناس کشورهای شبه قاره، آسیای میانه، عراق و سایر کشورهای عربی فرستاده شد که150 نفر پاسخ‌های انتقادی فرستادند که در به‌سازی نهایی ترجمه به کار آمده است.

3- ویژگی ساختار و شکل و شمایل این ترجمه که تفسیر و توضیحات گزینشی دارد از این قرار است:

الف - کل اثر در چهار مجلد وزیری است.

ب- دارای مقدمه ای مفصل درباره شناساندن مسائلی ضروری از مسائل تاریخ اسلام و تاریخ قرآن و علوم قرآنی است.

پ- متن قرآن برگرفته و صفحه‌بندی جدید از مصحف قاهره (ملک فؤاد) است.

ت- متن قرآن در نیم دست راست هر صفحه که از طول تقسیم شده آمده و تقطیع موضوعی شده است؛ یعنی هر سوره بسته به طولش به چندین بخش تقسیم شده است.

ث- در پی‌نوشت با شماره‌گذاری جدید، توضیحات تفسیری و اطلاع‌بخشی آمده است.

ج- قبل از آغاز هر سوره، مقدمه‌ای در معرفی آن سوره با اطلاعاتی نیز مکی یا مدنی بودن و... آمده است.

چ - مترجم و دستیاران، باب جدیدی در پژوهش‌های قرآنی - عربی بازکرده‌اند و آن مباحثی است تحت عنوان «قرآن و ادب فارسی».

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

بنام خداوند بخشاینده مهربان

ما «کوثر» را به تو عطا کردیم. (1)

پس پروردگارت را نماز گزار، و قربانی کن (2)

که بیگمان دشمن تو «أبتر» است. (3)

24- ترجمه آقای سید اسدالله مصطفوی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (با ترجمه، تفسیر و تحقیق)

مترجم: سید اسدالله مصطفوی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: ---

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1396 قمری

نوبت چاپ:

تعداد چاپ:

خط: سید محمد ریاضی زنجانی

قطع: وزیری

زیست‌نامه: یافت نشد

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد (همراه با نکات تفسیری)

2- نشانه‌های نقطه‌گذاری به کار رفته تا ابتدا و انتهای سخن هر گوینده‌ای معلوم باشد.

3- در ابتدا و انتهای جمله‌های معترضه، خط فاصله ( - ) به کار برده شده است.

4- در متن عربی قرآن مجید، چنان که بلاغت ایجاب می‌کرده، صنعت ایجاز و مختصرگویی به کار رفته و برای سهولت درک معانی، فاعل یا مفعول مستتر در بین پرانتز ذکر شده است.

5- دربارۀ کلیّۀ مطالب تاریخی و علمی قرآن مجید، تحقیق به عمل آمده و در پاورقی با ذکر مأخذ شرح داده شده است.

6- مترجم از ذکر مطالب خرافی و مغایر با تعلیمات اسلامی خودداری کرده است.

7- مطالب مربوط به ولایت امیر المؤمنین علی علیه السلام با استناد به اخبار فریقین ذکر شده است.

8 - به کلیۀ انتقادهایی که یهودیان و مسیحیان به اسلام گرفته‌اند پاسخ داده شده است.

9- در تفسیر، هرجا که عقیدۀ کلیّه مفسران اسلامی یکی است علامت اختصاری (تفا) را به کار گرفته‌شده و هر جا که مطلبی فقهی مطرح است آن را از دو تفسیر بزرگ شیعه یعنی مجمع‌البیان علامه طبرسی و یا تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی اقتباس شده و علامت اختصاری (مج) یا (ت.ش) را ذکر کرده شده است.

10- در پایان ترجمه، فهرست اعلام و پس از آن فهرست مطالب علمی و ادبی و سپس فهرست سوره‌های قرآن را به دقت درج شده است.

11- در فهرست اعلام، هر جا پس از شماره صفحه‌ای حرف (ز) ذکر گردیده است، بدان معناست که در آن صفحه، زندگانی نامۀ آن نبی یا ولی بیان شده است.

علائم اختصاری که در این ترجمه به کار رفته بدین شرح است.

1- اقتباس از:

ت.ش: تفسیر شیخ ابوالفتوح رازی

تفا: تفاسیر اسلامی

ج: جلد

د: دایره المعارف

ر: رجوع فرمایید (به)

ر.ه: رحمه الله علیه

ز: زندگی‌نامه

ص: صفحه

قا.م: قاموس کتاب مقدس

م: مترجم

مج: مجمع البیان

ه-.ا: هیئت در مکتب اسلام

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای مهربان بخشاینده

به راستی ما به تو کوثر را داده‌ایم. (1)

بنابراین در پیشگاه پروردگارت نماز بخوان و (قربانی خود را) ذبح کن. (2)

به راستی کسی که از تو متنفر است بی‌فرزند (و اجاق کور) می‌شود (و نسل سادات زیاد خواهد شد). (3)

25- ترجمه آقای سید جلال‌الدین مجتبوی رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الحکیم

مترجم: سید جلال الدین مجتبوی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات حکمت

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1371 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

سید جلال الدین مجتبوی در سال 1307ش در تهران به دنیا آمد. پس از تحصیلات اولیه برای تحصیل در رشته فلسفه در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران پذیرفته شد و در سال 1346ش به دریافت درجه دکتری در آن رشته نایل آمد. یک چند عضو گروه فلسفه و مدتی قریب به نُه سال رئیس دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی در دانشگاه تهران بود. در سال 1368ش به عنوان استاد ممتاز معرفی شد. آثار او بیشتر ترجمه است (از انگلیسی و عربی) تا تألیف. همچنین تعدادی هم مقاله در نشریات علمی و دانشگاهی.

کتاب‌هایش عبارتند از: 1- فلسفه یا پژوهش حقیقت 2- کلیات فلسفه 3- تاریخ فلسفه جلد اول نُه جلدیِ اثر کاپلستون 4- بنیاد حکمت سبزواری، تألیف توشیهکو ایزوتسو 5 - ترجمه جامع السعادات نراقی در سه جلد 6 - ترجمه قرآن‌کریم. استاد مجتبوی به سال 1378ش در تهران وفات یافت.

انگیزه و ویژگی‌های ترجمه از زبان مترجم:

ترجمه‌های موجود در آن زمان هر چند در فهم معانی آیات قرآن مجید تا اندازه‌ای سودمند بوده‌اند، لیکن هیچ‌یک پاسخ‌گوی درست و بی‌نقصی برای انتقال مفاهیم و معانی قرآن و عاری از لغزش‌ها و اشتباهات و نارسایی‌ها نبود، با توجه به این‌که ترجمه

این جانب از سال 68آغاز شد و در زمستان 71 پایان یافت و در آن موقع چند ترجمه‌ای که بعد از سال 72 منتشر شد وجود نداشت. علاوه بر این ترجمه‌های موجود در آن زمان صرفاً ترجمه بود و با ترجمه محض که بعضی هم تحت‌اللفظی بود نمی‌توان به مراد و مضمون بسیاری از آیات پی بُرد، و یکی دو ترجمه‌ای که پاره‌ای توضیحات داشت چنان با ترجمه آمیخته بود که بازشناسی ترجمه از توضیح و تفسیر ممکن نبود.

به این دلایل بر آن شدم که ترجمه‌ای از قرآن‌کریم که دقیق‌تر و صحیح‌تر باشد همراه با توضیحات لازم برای فهم آیات کتاب عزیز فراهم کنم. این کار انجام گرفت و در سال 72 در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفت. اما پس از آن دریافتم که در این ترجمه نیز برخی لغزش‌ها و نارسایی‌ها هست، لذا تاکنون دو بار در آن بازنگری شده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- ترجمه‌ای است با توضیحات تفسیری که افزوده‌های تفسیری برای درک و فهم آیات قرآن ضرورت دارد.

3- سعی شده است که هیچ چیز [حتی ادات تأکید] فروگذار نشود.

4- آشکار ساختن مرجع ضمیر در پرانتز و آنچه در تقدیر است [مثلا در حذف به قرینه و...] در کروشه و توضیح الفاظ و عبارت‌ها با حروف ریز و جدا از ترجمه - ولی داخل متن - و نیز توضیحات تفسیری به صورت زیرنویس [و نیز توضیحات مفصل تر در پایان کتاب در بخش مؤخره].

5- این ترجمه با فارسی روان و ساده و قابل فهم و بدون الفاظ مهجور و غیرمستعمل فراهم آمده است.

6- در این ترجمه تا آن جا که ممکن و میسر بوده از کلمات فارسی استفاده شده است.

7- گاه در ترجمه یک کلمه از دو معادل استفاده شده است.

8 - به گفته مترجم بیشتر همِّ ایشان در صحت [ رعایت امانت و دقت و توجه به سبک و صیغه و ساختار و حتی ادات تأکید] بوده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای بخشاینده مهربان

همانا تو را کوثر - خیر بسیار - دادیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و شتر قربانی کن. (2)

همانا دشمن تو، همو دنبال بریده - بی‌نسل و بی‌دنباله - است. (3)

26- ترجمه آقای سیدجمال‌الدین استرآبادی رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه و خلاصه التفاسیر

مترجم: سید جمال الدین استرآبادی

قرن: چهاردهم

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: ---

مکان چاپ: --

سال چاپ: --

نوبت چاپ: --

تعداد چاپ: --

خط: محمد خالقی

قطع: رقعی

زیست نامه:

جمال الدین استرآبادی بن آیت الله حاج آقا ضیاء الدین از فضلاء دانشمندان معاصر شمیران تهران است. وی در حدود 1350 ق در تهران متولد شد. ایشان دروس جدید و مقدمات را در تهران گذارند و سپس به شهر مقدس قم عزیمت کرد و چند سالی را در سطوح مختلف به کسب علم مشغول شد و سپس به شهر مقدس نجف عزیمت کرد و به تحصیل فقه و اصول پرداخت و از دروس و ابحاث آیات عظام چون آیت الله العظمی حاج سید محمود شاهرودی و آیت‌الله‌العظمی خویی و دیگران استفاده نمود. یکی از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن مجید می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- این ترجمه اثر محتوایی از قرآن کریم است که مطابقت نسبی با اصل قرآن دارد.

3- اسلوب زبانیِ ترجمه روان و گویاست و بر اساس دستور زبان فارسی نگارش یافته است.

4- این ترجمه، هر چند با اصل آیات، مطابقت نسبی دارد، اما در مواردی سهوها و اشتباهاتی در آن‌ها هست.

5- افزوده‌ها و توضیحاتی در میان ترجمه به متن ملحق گشته که بخشی از این توضیحات با پرانتز تفکیک شده است.

6- ترجمه آن، روان و همراه با اضافات است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

به درستی که ما بتو کوثر (دختری همچون صدیقه طاهره علیها السلام ) عطا کردیم. (1)

پس به شکرانه این نعمت نماز و قربانی کن. (2)

بدرستی که دشمن و بدگوی تو بی‌عقب است. (3)

27- ترجمه آقای سید حسن ابطحی

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه قرآن مجید

مترجم: سید حسن ابطحی

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات بطحاء

مکان چاپ: ایران، قم

سال چاپ: 1383ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3000 نسخه

خط: عثمان‌طه

قطع: رحلی

زیست نامه:

آقای سید حسن ابطحی، در سال 1314ش در مشهد مقدس به دنیا آمد و در سن شش‌سالگی قرآن را در مکتب خانه‌ای به پایان رساند و دوره دبستان را در دبستان تدّین که مرحوم شیخ غلامحسین (عبدخدایی» تأسیس کرده بود خوانده و در پانزده‌سالگی وارد حوزه مشهد (مدرسه نوّاب) شده و دوره ادبیات عرب و سطح مقدماتی حوزه را گذراند، سپس در سال 1331 ش به حوزه علمیه قم عزیمت نمود.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- ترجمه با نثر ساده نزدیک به محاوره همراه با افزوده تیترهای موضوعی بر ترجمه است.

نمونه ترجمه:

سوره کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

قطعاً ما به تو «کوثر» عطا کردیم (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و شتر قربانی کن (2)

قطعاً دشمن تو، او است که نسلش قطع خواهد شد. (3)

28- ترجمه آقای سید علی نقی فیض‌الاسلام رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن عظیم (با ترجمه و خلاصه تفسیر)

مترجم: سید علی نقی فیض الاسلام

قرن: چهاردهم

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات فقیه

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1378 ش

نوبت چاپ: دوم

تعداد چاپ: 10000 جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

سید علی نقی سدهی اصفهانی‌آل‌محمد دیباج، مشهور به فیض‌الاسلام در سال 1284ش در «سده» (خمینی‌شهر) اصفهان به دنیا آمد و پس از عمری هشتاد ساله که همه به ترویج دین و دانش و ترجمه امهات متون اسلامی و تألیف بود، سرانجام در سال 1364ش درگذشت و در بهشت زهرا علیها السلام به خاک سپرده شد. پدر ایشان، شادروان حجه‌الاسلام آقا سید محمد به علم و تقوا و سخت کوشی در سلوک اخلاقی معروف بود و امامت جمعه سده اصفهان را عهده‌دار بود. وی در مدت چهل سال اقامت در تهران به کار ترجمه متون مقدس پرداخت که از مهم‌ترین آنها ترجمۀ نهج‌البلاغه و صحیفۀ سجادیه و ترجمه و تفسیر قرآن کریم می‌باشد. ترجمۀ قرآن همراه با تفسیر و توضیحاتی پیرامون آیات (با استفاده از روایات ائمه معصومین علیهم السلام ) است و این ترجمه به گونه‌ای است که هر کس آیات را بخواند بعد از آن به متن ترجمه مراجعه نماید و توضیحات را مطالعه نماید، اطلاعات کافی از آن آیات به دست می‌آورد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد (تفسیری)

2- برای این که توضیحات و یا تفسیر مختصر آیات از متن ترجمه آیات مشخص

شود مطالب تفسیری را داخل پرانتز قرار داده و ترجمه آیات با خط درشت‌تر از آن‌ها جدا شده است؛ به گونه‌ای که اگر مطالب اضافی حذف شود باقی‌مانده ترجمه آیات خواهد بود.

3- در ابتدای هر سوره، مشخصات اجمالی آن سوره را بیان می‌کند از جمله: نام آن - مکی یا مدنی بودن (تعداد آیات مکی در صورتی که سوره مدنی باشد و یا مورد اختلاف باشد و بالعکس)، ارتباط این سوره با سوره قبل.

4- در پایان سوره‌ها، فضیلت قرائت آن سوره را با استفاده از روایاتی از ائمۀ معصومین علیهم السلام توضیح داده است.

5- در برخی از موارد، احکام فقهی موجود در آیات را (مطابق با مذهبه امامیه) توضیح می‌دهد.

7- برای توضیح برخی از آیات از روایت‌های ائمۀ معصومین علیهم السلام استفاده نموده است.

8 - ادات تأکید مانند انّ، لام، قد و... تاکید آن‌ها در ترجمه لحاظ شده است.

9- واوهای ابتدای آیات و یا در وسط آیات، در ترجمه آورده شده است.

10- واژه‌های به کار رفته در ترجمه از شیوایی و رسایی خاصی برخوردار است به گونه‌ای که فهم آن برای غالب خوانندگان آسان می‌باشد.

11- در بعضی از موارد که آیات را توضیح می‌دهد و برای آن از روایات ائمه علیهم السلام استفاده می‌نماید که آن حضرات، مصداق آیات را بیان می‌کنند؛ به گونه‌ای مطالب را بیان می‌کند که تحریف قرآن را به دنبال نداشته باشد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

بنام خدای بی‌اندازه بخشاینده بسیار مهربان

محقّقا (ای محمّد صلی الله علیه وآله ) ما (به جای فوت و درگذشت پسرت ابراهیم) کوثر و نهر جوی بزرگ (در بهشت، یا شفاعت و میانجیگری از گناهکاران امّت، یا خیر کثیر و نیکویی بسیار و شرافت و بزرگواری در دو جهان، و بسیاریِ ذرّیّه و فرزندان) را به تو عطاء کرده و بخشیدیم. (1)

پس برای (شکر و سپاس این نعمت و بخشش) پروردگارت نماز بگزار (که نماز همه اقسام شکر و سپاس را در بردارد) و (هنگام تکبیر و اللَّه اکبر گفتن در نماز) دستهایت را تا گودی گردن بلند کن (یا شتر را که در نزد عرب نیکوترین مال و دارایی بوده نحر کن و بکش). (2)

(پس از آن مشرکین را که بآن حضرت یا ابتر «ای دنباله بریده» می‌گفتند «و در زمان جاهلیّت کسی را که فرزند نبود ابتر می‌نامیدند» نکوهش نموده می‌فرماید: ای محمّد صلی الله علیه وآله ) البتّه دشمن تو همان ابتر و دنباله بریده است (نسل و نژاد او باقی و بجا نخواهد ماند لیکن ذرّیّه و فرزندان تو بوسیله دخترت فاطمه زهراء علیها السلام تا قیامت باقی خواهد بود. در تفسیر صافی است: حضرت صادق علیه السلام فرموده: هر که سوره انّا اعطیناک الکوثر را در نمازهای واجب و مستحب بخواند روز قیامت خدا او را از کوثر آب دهد، و جای گفتگوی او در زیر درخت طوبی نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله ).(3)

29- ترجمه آقای سید کاظم ارفع

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: سید کاظم ارفع

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی فیض کاشانی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1381 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5200 نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

سید محمد کاظم ارفع، فرزند سید ناصرالدین، در سال 1323ش در تهران به دنیا آمد. ایشان به تشویق پدر و شوق خود، روی به آموزش حوزوی آورد و در حوزه علمیه تهران به درس و بحث و طلبگی اشتغال یافت. پس از چهار سال طلبگی در آن مدرسه که برجسته‌ترین استادش حاج آقا مجتهدی رحمه الله بود در سال 1342 به حوزه علمیه قم مهاجرت کرد. استادان وی در حوزه علمیه قم عبارت بودند از: آیت الله فاضل لنکرانی رحمه الله ، آیت الله سلطانی، آیت الله نوری همدانی و دکتر محمد مفتح رحمه الله . ایشان صاحب بیش از پنجاه کتاب اعم از تألیف و ترجمه است و اغلب بلکه همه آن‌ها در زمینه علوم و معارف اسلامی و نشر و ترویج فرهنگ اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم السلام است. ایشان بر وفق سنتی مرضیه، به ترجمه قرآن کریم و نهج البلاغه و صحیفه سجادیه توفیق یافته است. برخی از فعالیت‌های خود را در زمینه مباحث قرآنی متمرکز نموده و در این راستا کتاب آیة الولایة را تالیف نموده است. وی با ادبیات عرب آشنایی کامل داشت، از این‌رو کوشیده است قواعد ادبی را در ترجمۀ خود رعایت نماید. از طرف دیگر با انتخاب کلمات مناسب و آوردن جملات گویا، تلاش می‌کند از جملات اضافی و

توضیحی کمتر استفاده نماید و این مطلب باعث شده است که متن ترجمه، متن خالصی باشد (گرچه در برخی از موارد توضیحات اضافی از متن ترجمه جدا نشده است) و توجه خواننده را به خود جلب می‌نماید.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- در ترجمه مطالب اضافی کمتر وجود دارد و سعی شده است که با عبارت‌ها و کلمات مناسب، مفهوم آیه را برساند.

3- توجه به جمله اسمیه و یا فعلیه. بدین صورت که جملات اسمی به صورت مبتدا و خبر و جملات فعلیه - همراه با فعل ذکر شده است.

4- توجه به نقش جملات تعلیلی در جمله.

5- توجه به ادات و عوامل تاکید که در ترجمه تاکید آن‌ها آورده شده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ما به تو خیر فراوان دادیم (1)

بنابراین برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

که دشمن تو مقطوع‌النسل و بی‌دنباله است. (3)

30- ترجمه آقای سید محمد باقر موسوی همدانی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم با معانی فارسی

مترجم: سید محمد باقر موسوی همدانی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اعتماد

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1384

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار جلد

خط: سید رضا بنی رضی

قطع: وزیری

زیست نامه:

آقای سید محمد باقر موسوی همدانی در سال 1304ش در همدان به دنیا آمد. پس از اتمام دروس ابتدایی بنا به توصیه پدر، در بازار قنادخانه همدان مشغول شد و شب‌ها در مدرسه علمیۀ آخوند همدانی زندگی می‌کرد. در همان زمان با راهنمایی پدر مشغول خواندن کتاب جامع‌المقدمات شد. پس از اتمام آن، کار را به کلی رها کرد و از سال 1320ش به بحث و درس پرداخت. پس از آن برای ادامه تحصیل به قم آمد. بعد از دو سال تحصیل در قم در سال 1322ش به تهران رفت و در مدت سه سال و نیم اقامت در تهران از محضر اساتیدی چون: شیخ عبد الرزاق قائنی و آیت الله محمد تقی آملی بهره مند گشت. پس از آن به قم آمد و در درس تفسیر علامه طباطبایی شرکت جست. از طرف علامه، پیشنهاد ترجمۀ تفسیر المیزان با ده نفر از فضلای حوزه مطرح شد، ایشان با قبول این پیشنهاد، پس از شانزده سال تلاش و زحمتِ طاقت‌فرسا تحت نظر علامه موفق به ترجمۀ کل تفسیر المیزان شد. آیت الله سید محمد باقر همدانی در سال 1379ش پس از عمری تلاش و مجاهدت در فعالیت‌های علمی دار فانی را وداع گفت. از ایشان آثار و تألیفاتی به جا مانده است از آن جمله: 1- کتابی در اصول عقاید به صورت

رمان 2- ترجمه کامل المیزان 3- علی علیه السلام در مکتب اهل سنت. یکی از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن مجید است. که از ترجمه ای که ایشان بر تفسیر المیزان داشته، گرفته شده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد (تفسیری)

2- نگارش این ترجمه ساده و نسبتاً روان است.

3- از آن جا که ترجمه مورد نظر، تفسیری است، مطابقت لفظ به لفظ با ترجمه در آن لحاظ نشده ولی تطبیق محتوایی آن در نظر گرفته شده است.

4- توضیحات گسترده‌ای شامل شرح عبارات ترجمه و سبب نزول آیات ، ذکر محذوفات آیات در داخل متن ترجمه آورده شده که برخی در داخل پرانتز قرار گرفته اند و برخی از ترجمه تفکیک نشده است.

5 - روش مترجم به صورت یکسان در همه قرآن بکار بسته شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام الله که به نیک و بد بخشنده و به نیکان مهربان است.

محققاً ما به تو خیر کثیر (فاطمه علیها السلام ) دادیم. (1)

پس به شکرانه‌اش برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

و بدان که محققاً شماتت‌گوی و دشمن تو ابتر و بلاعقب است. (3)

31- ترجمه حجت الاسلام و المسلمین سید محمد رضا صفوی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم (ترجمه قرآن بر اساس المیزان)

مترجم: سید محمد رضا صفوی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اسراء

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1385

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 10 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

سید محمد رضا صفوی، فرزند سید آقا شمس الدین، متولد 1337/1/4 بر حسب شناسنامه در سال 1350 توفیق ورود به حوزه علمیه اصفهان را یافت و در مدرسه ذوالفقار نزد حضرات آقایان حاج سید حسن فقیه امامی و حاج سید حجت موحد ابطحی دروس مقدماتی را فرا گرفت و در سال 1354 به حوزه علمیه قم مشرف شد و سطح را نزد حضرات آقایان فاضل هرندی، ستوده، اعتمادی، انصاری شیرازی، گرامی آموخت. سپس در درس خارج حضرات آقایان فاضل لنکرانی، جواد تبریزی شرکت کرد و حدود دو سال از درس تفسیر حضرت آقای جوادی بهره برد.

اینک از اعضای هیئت علمی مرکز فرهنگ و معارف قرآن وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی قم است.

آثار:

1- ترجمه قرآن بر اساس المیزان، تألیف این اثر به سفارش مرکز فرهنگ و معارف قرآن انجام شد. این اثر در سال 1378 آغاز ودر سال 1384 پایان یافت و چاپ نخست آن در سال 1385 عرضه شد. چاپ این اثر را نشر معارف وابسته به دفتر نهاد نمایندگی

رهبری در دانشگاه‌ها بر عهده گرفت و تاکنون حدود 350 هزار از آن در قطع‌های وزیری، جیبی، رقعی، نیم‌جیبی و رحلی که شامل تفسیر نیز هست ارائه شده است.

2- تفسیر راهنما (کارگروهی)

3- صلای حکمت، تفسیر سوره لقمان.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله (با توضیحات تفسیری مختصر)

2- این ترجمه بر اساس تفسیرالمیزان می‌باشد.

3- این ترجمه اگرچه معنایی و محتوایی است، ولی موجب نشده که در برگرداندن واژه‌ها و جمله‌ها مسامحه‌ای شود.

4- نه تنها برابر هر واژه‌ای معادلی نهاده شده، بلکه سعی بسیار شده است که حتی در برابر حرکات و اعراب کلمات که گویای معنایی خاص بوده نیز معادلی آورده و به گونه‌ای مفاد آن منعکس شود.

5- همسانی ترجمه واژه‌ها و جمله‌های همسان یک اصل است، ولی چه بسا اختلاف سیاق آیات و ارتباط جمله‌ها و سایر قراین کلامی اقتضا می‌کند که کلمات مشابه و جمله‌های همسان، ترجمه‌ای برابر نداشته باشد.

6- در این ترجمه سعی شده تا حد امکان از واژه‌ها و عبارت‌های نامأنوس برای عموم مردم پرهیز شود.

7- واژه‌هایی مانند: ایمان، انفاق، جهاد، زکات و مشتقات آن‌ها از آن جهت که مفهوم‌شان برای فارسی زبانان روشن است و بار معنایی ویژه‌ای دارد، به معنای لغوی آن‌ها بازگردان نشده است، مگر همراه با قیدی مانند: «در راه خدا» که آن بار معنایی را تدارک کند و نیز مگر در مواردی که ناقد آن معنا باشد.

8- از منابع دیگر که در این ترجمه استفاده شده می‌توان به مفردات راغب و مجمع‌البیان اشاره کرد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند گسترده مهرِ مهربان

همانا ما به تو خیر فراوان دادیم (مقرر داشتیم که نسل تو فراوان شود.) (1)

پس به شکرانه آن برای پروردگارت نماز بگزار و هنگام تکبیر، دستهایت را تا مقابل گلو بالا بر. (2)

قطعا نسل تو منقطع نمی‌شود، بلکه دشمن توست که بی‌نسل است. (3)

32- ترجمه آقای سید مهدی حجتی

(مشخصات کلی ترجمه)

گلی از بوستان خدا (ترجمه‌ای گویا از قرآن کریم)

مترجم: سید مهدی حجتی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات بخشایش

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1384

نوبت چاپ: ششم

تعداد چاپ: 5 هزار

خط: بدون متن قرآنی

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای سید مهدی حجتی در این ترجمه کوشیده است آیات مختلف را دسته‌بندی و برای هر قسمتی عنوانی را انتخاب کند و ترجمه آیات را در ذیل آنها بیاورد. روشی که در این ترجمه انتخاب شده از نوع ترجمه آزاد است که با توجه به این که هدف اصلی مترجم، ارائه یک ترجمه سلیس و روان و قابل فهم برای عموم مردم است این روش تا حدودی توانسته است او را در این هدف یاری نماید؛ لذا در برخی موارد با جا به جا کردن جملات و یا کلمات، متن ترجمه را ساده و روان نموده است و از طرف دیگر با پیوسته آوردن جملات و ارائه آنها به صورت یک قطعه( پاراگراف) مرتبط بودن آیات مورد بحث را به مخاطب خود القا نموده است.

ایشان با استفاده از چند تفسیر معتبر: شیخ ابوالفتوح رازی، تفسیر المیزان و تفسیر نمونه و ترجمه از استاد الهی قمشه‌ای به تدوین کتابی تحت عنوان «گلی از بوستان خدا» پرداخته است.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- مهم‌ترین ویژگی این ترجمه آن است که مطالب هر سوره عنوان‌بندی شده و هر چند آیه که درباره یک موضوع بحث می‌کند تحت یک عنوان ذکر شده است.

3- در ترجمه، توضیحات اضافی کمتر یافت می‌شود و مترجم سعی نموده که با استفاده از جملات ساده و روان، متن ترجمه به گونه‌ای باشد که نیازمند توضیحات کمتر باشد.

4- سعی شده کلیه افعال به صورت صحیح ترجمه شود و کمتر موردی وجود دارد که ترجمه آن‌ها صحیح نباشد.

5- مترجم عنوان کرده که در ترجمه اش به طور مستقیم و مستقل، ترجمه‌ای صورت نداده است بلکه سعی کرده از بین ترجمه‌های موجود در تفاسیر نامبرده، ساده‌ترین و روان‌ترین را انتخاب کند.

6- ترجمه همراه با تفسیر مختصر در متن آیات است. که در خصوص شأن نزول و علت نزول آیات می باشد.

7- از آوردن متن عربی خودداری شده تا به قول مترجم از حجم کتاب و قیمت آن کاسته شود. ولی در پاورقی هر صفحه، شماره آیات آورده شده تا خوانندگانی که قصد مطابقت ترجمه با قرآن را دارند به آسانی پیدا کنند.

آقای سید مهدی حجتی در این ترجمه کوشیده است آیات مختلف را دسته‌بندی و برای هر قسمتی عنوانی را انتخاب کند و ترجمه آیات را در ذیل آنها بیاورد. روشی که در این ترجمه انتخاب شده از نوع ترجمه آزاد است که با توجه به این که هدف اصلی مترجم، ارائه یک ترجمه سلیس و روان و قابل فهم برای عموم مردم است این روش تا حدودی توانسته است او را در این هدف یاری نماید؛ لذا در برخی موارد با جا به جا کردن جملات و یا کلمات، متن ترجمه را ساده و روان نموده است و از طرف دیگر با پیوسته آوردن جملات و ارائه آنها به صورت یک قطعه (پاراگراف) مرتبط بودن آیات مورد بحث را به مخاطب خود القا نموده است.

ایشان با استفاده از چند تفسیر معتبر: ابوالفتوح رازی ، تفسیر المیزان و تفسیر نمونه و ترجمه استاد الهی قمشه‌ای به تدوین ترجمه قرآن تحت عنوان «گلی از بوستان خدا» پرداخته است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ای پیامبر، ما به تو خیر و برکت فراوان (فاطمه) عطا کردیم. (1)

اکنون در برابر این نعمت بزرگ، برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

مسلّما دشمن تو که می‌گوید صاحب فرزندی نخواهی شد و بلا عقب خواهی ماند، خود او ابتر و بلا عقب است. (3)

33- ترجمه آقای سید مصطفی حسینی دشتی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: سید مصطفی حسینی دشتی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: تأمین

مکان چاپ: قم، اعتماد

سال چاپ: 1389 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

خط: عثمان‌طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

روش ترجمه: جمله به جمله.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام معبود، فزون مهر مهربان

ما تو ( پیغمبر) را خیر فراوان در دو سرا، (یا حوض کوثر) عطا کردیم. (1)

پس (به سپاس این نعمت) به طاعت از خدایت نماز گزار و قربانی کن. (2)

که دشمن تو خود بریده نسل است. (3)

34- ترجمه آقای سید عطاء الله مجدی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن برای همه «با ترجمه و توضیح به فارسی سره»

مترجم: سید عطاء الله مجدی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انجمن فرهنگی هنری استان مرکزی

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1383 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 1500 نسخه

خط: نسخ رایانه ای

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- مترجم در ادامه ترجمه توضیحات لغوی واژه‌ها را آورده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

بسم الله الرحمن الرحیم (ترجمه نشده است)

[ای پیامبر] بی گمان ما تو به جویی در بهشت دادیم (1)

پس برای پروردگارت [به سپاسش] نماز بگزار و قربانی کن. (2)

به راستی دشمنت خود، دم بریده (بی فرزند) است. (3)

35- ترجمه آقای دکتر سید علی موسوی گرمارودی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم

مترجم: دکتر سیدعلی موسوی گرمارودی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: قدیانی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1383

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5500 نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای دکتر سید علی موسوی گرمارودی در سال 1320ش در شهر مقدس قم دیده به جهان گشود. تا اتمام دوران دبیرستان در همین شهر اقامت داشت. در سال 1338ش به همراه پدر برای فراگیری علوم دینی به شهر مقدس مشهد عزیمت کرد و بعد از فراگیری علوم مقدماتی حوزوی، به شهر قم بازگشت. در سال 1345ش وارد دانشگاه و دانشکده حقوق برای ادامه تحصیل شد. در زمانی که ایشان به عنوان رایزن فرهنگی ایران در تاجیکستان بود، کار ترجمۀ قرآن را آغاز نمود. ترجمه ایشان دارای مشخصاتی است که نکاتی از بیان خود مترجم در ذیل اشاره شده است:

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- انتخاب «نثر معیار» در زبان ترجمه.

3- عدم استفاده از مترادف‌ها مگر در مواردی آن هم برای رساندن معانی خاص.

4- ترجمه «واو»ها با توجه به معنای حالیه و آوردن «واو» در ترجمه در جایی که زائده باشند.

5- آوردن تأکیدات عربی در ترجمه زبان فارسی به نحوی که شیوایی ترجمه لطمه‌ای وارد نشود.

6- به کار بردن سه نوع پرانتز در ترجمه ( / ) ( ) ( )

در پرانتر اول: پیشنهاد شده که خواننده بتواند به جای کلمۀ پیش از پرانتز، آن را که در پرانتز و بعد از خطِ مایل آمده، جانشین سازد.

پرانتز دوم: هنگامی است که کلمۀ پیش از پرانتز، معنا شده باشد.

پرانتز سوم: برای مواردی است که مترجم توضیحی تفسیری آورده است.

7- در پاورقی‌ها، مباحث لغوی از مراجع متقن آورده شده است.

8 - اگر در جایی چند کلمۀ نکره به هم عطف شده باشند، در ترجمه، علامت نکرده تنها در کلمۀ آخر آمده است.

9- در بعضی موارد عین کلمۀ عربی در ترجمه فارسی آمده است به دلیل عدم معادل در زبان فارسی.

10- آیاتی که در بردارنده مباحث کلامی از دیدگاه شیعه هستند، به بعضی از آن‌ها در پانویس‌ها اشاره شده است.

11- در پایان آیات، در ترجمۀ «کُم»، «انتم» و «هُم» را چون با سیاق زبان فارسی، یگانگی ندارد، حذف شده است.

12- به جهت پیروی از سیاق فارسی، در برخی جاها مثلاً اسم فاعل‌ها در ترجمه به فعل بدل شده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده بخشاینده

ما به تو کوثر دادیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگذار و قربانی کن! (2)

بی‌گمان (دشمن) سرزنشگر تو خود بی پساوند است. (3)

36- ترجمه آقای سید مهدی دادور (آیت اللهی)

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: سیدمهدی دادور معروف به آیت اللهی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: نمونه

مکان چاپ: بی‌جا

سال چاپ: 1381ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

قطع: وزیری

خط: نیریزی

زیست‌نامه:

آقای سید مهدی دادور (معروف به آیت اللهی) در سال 1317ش در شهر «لار» فارس به دنیا آمد. پس از تحصیلات مقدماتی راهی جهرم شد و سپس به قم رفت و در آن‌جا پس از اتمام دوره سطح، دروس خارج فقه و اصول و هم‌چنین فلسفه را در محضر اساتیدی همچون امام خمینی رحمه الله و محقق داماد و علامه طباطبایی و میرزا هاشم آملی به پایان رساند.

در کنار درس‌های حوزوی به دروس جدید و دبیرستانی مشغول شد و تا پایان مقطع دانشگاه در رشتۀ زبان انگلیسی پیش رفت. ایشان صاحب چندین ترجمه و تألیف و تحقیق می‌باشد که معروف‌ترین آن‌ها ترجمۀ قرآن می باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- این ترجمه بر اساس چهارتفسیر معتبر نوشته شده است:

3- این ترجمه به صورت مفهومی و ساده و روان انجام گرفته است.

4- طبق نظر مترجم، سعی شده که از ترجمه کلمه به کلمه، که سبب پیچیدگی مفاهیم قرآنی می‌شود، پرهیز شود.

5 - توضیحات تفسیری این ترجمه به وسیله پرانتز از متن جدا شده است.

6- در این ترجمه به صورت فشرده یک دوره مسائل تجویدی و نیز علوم قرآنی آمده تا مورد استفاده خوانندگان قرار گیرد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ای (پیامبر)، ما ترا عطای بسیار بخشیدیم. (1)

پس تو هم برای خدا به نماز و قربانی بپرداز. (2)

که به یقین دشمن بدگوی تو، مقطوع‌النسل (بی‌تبار) خواهد بود. (3)

37- ترجمه حجت الاسلام و المسلمین سید هاشم رسولی محلاتی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم (ترجمه و تفسیر مختصر فارسی)

مترجم: سید هاشم رسولی محلاتی

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: مؤسسه فرهنگی هنری شمیم یاس ولایت

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1388

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3 هزار جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

حاج سید هاشم فرزند مرحوم آیت‌اللَّه حاج سیدحسین رسولی محلاتی از دانشمندان و نویسندگان معاصر شمیران و مقیم امامزاده قاسم شمیران هستند.

ایشان در 28 رمضان سال 1348 قمری در محلات متولد شد و پس از خواندن دروس جدید و مقدمات، سطوح عالی را از مدرسین قم چون آیت‌اللَّه صدوقی و حاج شیخ اسداللَّه اصفهانی و حاج شیخ حسینعلی منتظری و آیت‌اللَّه سلطانی و آیت‌الله گلپایگانی و دیگران فراگرفت. همچنین وی از محضر آیت‌اللَّه بروجردی و آیت‌اللَّه موسوی نیز استفاده نمود و مدتی نیز در نجف از حضور مرحوم آیت‌اللَّه حکیم و خوئی و شاهرودی بهره‌مند شد تا به مدارج عالیه علم دست یافت.

تألیفات و ترجمه کتب علمی و دینی ایشان به شرح زیر است:

زندگانی امام حسین علیه السلام ، زندگانی امیرالمومنین علیه السلام ، زندگانی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام و دختران آن حضرت، تاریخ اسلام: از پیدایش عرب تا پایان خلافت عثمان، تصحیح اثبات الهداه شیخ عاملی (صاحب وسائل الشیعه) در هفت جلد، ترجمه مقاتل الطالبین، ترجمه مفاتیح الجنان محدث قمی، ترجمه قسمت آخر اصول کافی، ترجمه روضه کافی در 2 جلد، تحقیق و بررسی مولفات شیخ طوسی و شروح و تعلیقات آنها، ترجمه سیره

ابن هشام در 2 جلد، کیفر گناه، آداب معاشرت در اسلام، راه مبارزه با گناه، تاریخ انبیاء در 2 جلد و... .

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشایندۀ مهربان

ما به تو کوثر (خیر و برکت فراوان) عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

و بی‌تردید دشمن تو بی‌نسل و بی‌تبار خواهد بود. (3)

38- ترجمه خانم دکتر طاهره صفارزاده - رحمه الله علیها -

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن حکیم (ترجمه فارسی و انگلیسی)

مترجم: طاهره صفارزاده

قرن: معاصر

زبان: فارسی و انگلیسی

مذهب: شیعه

ناشر: هنر بیداری

مکان چاپ: سوره - تهران

سال چاپ: سال 1381

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 12 هزار جلد

خط: عثمان طه

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

مرحوم خانم طاهره صفارزاده در سال 1315ش در سیرجان چشم به جهان گشود. ایشان پس از تحصیلات ابتدایی و متوسطه در امتحانات ورودی دانشگاه در رشته‌های حقوق و ادبیات فارسی و زبان و ادبیات انگلیسی شرکت کرد و در هر سه رشته قبول شد و بعد از رجوع به استخاره در رشته زبان و ادبیات انگلیسی تحصیل و مدرک لیسانس را گرفت. ایشان مدتی به عنوان مترجم متون فنّی در شرکت نفت مشغول شد. برای ادامه تحصیل به انگلستان و سپس به آمریکا رفت و در نتیجه به کسب درجه MFA نائل می‌شود. ( MFA درجه‌ای مستقل است که به نویسندگان و هنرمندانی که داوطلب تدریس در دانشگاه باشند اعطا می‌شود). وی بعد از ورود به ایران در سال 1349 با استخدام او در دانشگاه ملی (شهید بهشتی) موافقت شد.

خانم صفّارزاده در زمینه شعر و شاعری نیز به دلیل مطالعات و تحقیقات ادبی به معرفی زبان و سبک جدیدی از شعر با عنوان شعر «طنین» توفیق یافت. مرحوم خانم صفّارزاده پس از انقلاب از سوی همکاران خود در دانشگاه شهید بهشتی به عنوان رئیس دانشگاه و نیز رئیس دانشکده ادبیات انتخاب شد. از ایشان تاکنون علاوه بر مقالات و

مصاحبه‌های علمی و اجتماعی، بیش از چهارده مجموعه شعر و ده کتاب ترجمه یا درباره نقد ترجمه در زمینه ادبیات، علوم قرآنی و حدیث منتشر شده و گزیده سروده‌های او به زبان‌های گوناگون جهان ترجمه شده است. از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن به زبان فارسی و انگلیسی می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- این ترجمه به دو زبان فارسی و انگلیسی می‌باشد.

3- نثر ترجمه، در مجموع؛ امروزی و واژه‌گزینی آن مطابق با نثر معیار است و این ترجمه مناسب سطح عمومی فارسی زبانان است.

4- حجم توضیحات تفسیری این ترجمه، قابل ملاحظه و متوسط است.

5 - مترجم، توضیحات خارج از متن را در میان دو قلاب [] قرار داده است.

6- در این ترجمه که به صورت دو زبانه (فارسی و انگلیسی) عرضه شده است. اغلب صفحات دارای پانوشت (تفسیر، شأن نزول، تاریخ نزول و...) است.

7 - ترجمه در آیات مربوط به هم، پایان هر آیه حتی اگر جمله کامل باشد، نقطه به کار نبرده است و برای نشان دادن تداوم موضوع، عموماَ از نقطه ویرگول (؛) استفاده کرده است.

8 - اگر در جایی موضوع و خطاب الهی ضمن بیان تغییر کرده، مترجم این دگرگونی را با علامت ستاره (*) مشخص کرده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند نعمت بخشنده‌ی رحمتگستر

[ای پیامبر] ما به تو خیر بسیار، عنایت فرمودیم. (1)

پس نماز شکر بجای آور و در راه خدا شتری قربانی کن. (2)

همانا دشمن تو بی‌پیوند و بدون نسل خواهد بود. (3)

39- ترجمه آقای عباس مصباح‌زاده

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

نویسنده: عباس مصباح‌زاده

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: بدرقه جاویدان

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1380 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: پنج هزار نسخه

خط: محمود اشرفی تبریزی

قطع: رقعی

زیست‌نامه:

آقای عباس مصباح‌زاده در سال 1311ش در یکی از محلات قدیمی تهران متولد شد. پدرش شیخ اسماعیل مصباح و پدربزرگش میرزا جهانبخش منجّم باشی از منجّمین بزرگ عصر قاجار و از مدرسین معروف دارالفنون و مدرسه خان مروی بوده است. ایشان پس از تحصیلات جدید وارد حوزه علمیه قم شد و از محضر آیت‌الله مرتضی حائری، محقق داماد و آیت الله بروجردی بهره برد و نیز از درس اخلاق امام خمینی رحمه الله و جلسات درس علامه طباطبایی رحمه الله و میرزا ابوالحسن شعرانی و حکیم الهی قمشه‌ای بهره جُست. ایشان به فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی و تأسیس مراکز علمی مذهبی در ایران و خارج همّت داشت و نیز با شهیدان باهنر، بهشتی، مفتّح و نیز با حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در زمینه‌های علمی و تعلیم و تربیت همکاری داشت. ایشان هم‌چنین علاقه زیادی به علم نجوم داشت و با تحصیل و تدریس در این رشته خدماتی را ارائه نمودند. دو جلد کتاب در علم نجوم و ستاره‌شناسی از دیدگاه علمی و تجربی از وی در دست است و بعضی از آثار ایشان در موزه‌های کشور نگهداری می‌شود.

از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن است که با خطّ خود نیز آن را ارائه داده است.

ویژگی‌ها:

1- نوع ترجمه: کلمه به کلمه

2- کلیه کلمات ترجمه شده است، کلماتی مانند «أَ فَمَنْ کانَ» که ترجمه شده: «آیا پس که باشد».

3- ترجمه مطالب اضافی ندارد.

4- ادات تاکید همچون انّ و... ترجمه شده و در ترجمه، تاکید آن‌ها بیان شده است.

5- همه کلمات به همان صورت فعلی و یا اسم فاعلی که در آیات وجود دارد ترجمه شده است.

6- ترجمه دارای حواشی است که تفسیر و توضیح برخی از آیات در آن ها آمده است. نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

به درستی که ما عطا کردیم به تو کوثر را. (1)

پس نماز گزار پروردگارت را و قربانی کن. (2)

به درستی که دشمن تو اوست دنبال بریده. (3)

40- ترجمه آقای عبدالله خاموش هروی

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه جدولی قرآن کریم

مترجم: عبدالله خاموش هروی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: سنی

ناشر: شیخ الاسلام احمد جام

مکان چاپ: مشهد

سال چاپ: 1386 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 10000 نسخه

خط: نسخ رایانه‌ای

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: تحت اللفظی.

2- این ترجمه حالت آموزشی دارد، لذا واژه‌ها جدا جدا در داخل جدول قرار گرفته و ترجمه شده‌اند.

3- علاوه بر ترجمه جدولی واژه‌ها، آیات به صورت کامل ترجمه شده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشایندۀ مهربان

ما تو را [چشمۀ] کوثر دادیم (1) پس برای پروردگارت نماز گزار و قربانی کن (2) همانا دشمن تو

همو بی‌نسل و بی‌نام و نشان است. (3)

41- ترجمه آقای عبدالحسین آیتی

(مشخصات کلی ترجمه)

کتاب نبی

مترجم: عبدالحسین آیتی

قرن: سیزدهم

مذهب: شیعه

ناشر: --

مکان چاپ: ایران، یزد

سال چاپ: 1326

نوبت چاپ: ---

تعداد چاپ: ---

خط: ---

قطع: رقعی

زیست‌نامه:

عبدالحسین آیتی در سال 1288 ق در تفت یزد به دنیا آمد و تحصیلات را در مکتب خانه نزد پدر آغاز کرد و در جوانی به لباس روحانیت درآمد و به آموزش ادبیات و معانی و بیان و علوم اسلامی پرداخت، در سال 1303 ق به یزد رفت و در مدرسه خان بزرگ به تحصیل مقدمات پرداخت و در سال 1305 ق به عتبات عالیات جهت فراگیری فقه و اصول عازم شد، پس از یک سال پدرش که از علمای بلند پایه یزد بود فوت کرد و به وطن برگشت، و در سال 1311 ق به جای پدر نشست و عهده‌دار امام جماعت و مسجد وعظ گردید.

وی در ادب فارسی صاحب ذوق بود و از همان جوانی با تخلص «ضیایی» شعر می‌سرود.

در سال 1320ق در حدود سن سی سالگی بر اثر تطمیع بهائیان به آنان پیوست و آنگاه از جامعه مسلمانان رانده شد. 18-20 سال به سیاحت و تبلیغ بهایی‌گری پرداخت و نسبت رئیس المبلغین پیدا کرد، در اوایل همین دوران کتاب «کواکب الدّریه فی مآثر البهائیه» را درباره تاریخ پیدایش این مذهب نوشت. در طی این سال‌ها همچنان شعر می‌سرود و به دستور عبدالبها رهبر بهائی‌ها تخلص خود را به «آواره» تغییر داد.

پس از مرگ عبدالبهاء 1340، آیتی سفری به اروپا کرد و در آن‌جا به بطلان ادعای سران بهائیت، دایر بر اینکه بسیاری از مردم اروپا به این مذهب گرویده‌اند پی برد. آنگاه مانند جمعی دیگر از فریب‌خوردگان، این مذهب را ترک گفت، و مشغول تألیف «کشف الحیل» در سه مجلد درباره فریب کاری‌های سران بهائیت شد.

در سال 1358ق به یزد منتقل و به تدریس در دبیرستانها مشغول شد و سرانجام در سال 1332 شمسی در همان شهر درگذشت و جنازه‌اش را به قم منتقل و همانجا به خاک سپرده شد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- ترجمه، با نثری زیبا و روان و استوار بر اساس دستور زبان فارسی است.

3- توضیحات تفسیری داخل پرانتز و پاورقی می‌باشد.

نمونه ترجمه: یافت نشد.

42- ترجمه حجت الاسلام و المسلمین دکتر عبدالرحیم عقیقی بخشیاشی

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه روان از قرآن کریم (برگرفته از تفسیر شریف صافی و ترجمه الهی قمشه‌ای)

مترجم: عبدالرحیم عقیقی بخشایشی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات بخشایش

مکان چاپ: سپهر نوین - قم

سال چاپ: 1387

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

قطع: وزیری

خط: عثمان طه

زیست‌نامه:

آقای عبدالرحیم بخشایشی معروف به «عقیقی بخشایشی» در سال 1322ش در شهر «بخشایش» در80 کیلومتری تبریز به دنیا آمد. به دلیل علاقه فراوان به تحصیل، زادگاه خود را به عزم تبریز ترک و در آن‌جا دروس مقدمات حوزوی را فرا گرفت. برای ادامۀ تحصیل رهسپار حوزۀ علمیه قم گردید و در آنجا دروس سطح را از محضر اساتید معروف، آیات و حجج الاسلام: شیخ احمد پایانی، حاج میرزا یدالله دوزدوزانی و شیخ جعفر سبحانی و دروس عالی فلسفه، حکمت و فقه را از محضر اساتید بزرگی چون: علامۀ طباطبایی و معلم شهید مرتضی مطهری و آیت الله سلطانی و دروس خارجِ اصول را از محضر امام خمینی رحمه الله و خارج فقه را از محضر آیت الله العظمی گلپایگانی رحمه الله و برخی دیگر از مراجع معروف، و اخلاق و معارف عالیه را از محضر مرحوم آخوند ملا علی معصومی همدانی رحمه الله کسب نمود.

همزمان با تحصیلات حوزوی، در دانشکدۀ الهیات دانشگاه تهران موفق به دریافت مدرک لیسانس گردید.

ایشان نخستین تألیف خود را با نام «نظری به انجیل و تعلیمات مسیحیت» در سال 1340 به نگارش درآورد. و از آن زمان تاکنون بالغ بر 85 جلد کتاب و رساله از ایشان به زیور طبع آراسته شده است. از آثار مشهور ایشان می توان به:

« طبقات مفسّران شیعه » در 5 جلد، « یکصد سال مبارزه روحانیت اسلام » در 4 جلد، « زندگی نامۀ پیشوایان معصوم علیهم السلام » در 14 جلد، « فقهای نامدار شیعه » در 2 جلد و ... اشاره نمود. و از جمله آثار مهمی که ایشان ترجمه کرده‌اند می‌توان به:

ترجمۀ «قرآن کریم»، ترجمۀ «نهج البلاغه» با نام « بر ساحل سخن » ، ترجمۀ « تفسیر شریف صافی » در 6 جلد، ترجمۀ « کنز العرفان » در آیات احکام و ترجمه تفسیر شریف «نورالثقلین» که آماده چاپ می‌باشد.

برخی از این آثار به زبان‌های انگلیسی، عربی، اردو و ترکی آذربایجانی با رسم‌الخط کریل ترجمه و منتشر شده‌اند. ایشان حدود دوازده سال در دانشکده‌های مختلف به ویژه دانشگاه آزاد اسلامی در سطح کارشناسی ارشد تدریس داشته و هم اکنون عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و مدرّس دروس معارف اسلامی می‌باشد. اخیراً در پی نگارش کتاب « دیداری با مسلمانان جمهوری آذربایجان » موفق به دریافت درجه «دکتری» از آکادمی علوم آن از جمهوری آذربایجان گردید که از طریق سفارت ایران به صورت رسمی به ایشان اعطا شده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله (همراه با توضیحات تفسیری مختصر)

2- روان بودن ترجمه با توجه کامل به اصالت لغات و الفاظ قرآن کریم.

3- این ترجمه با عنایت به تفسیر اهل بیت علیهم السلام از آیات می‌باشد. از این رو از تفسیر شریف «صافی» استفاده برده است.

4- نگرش عمومی به ترجمه‌های موجود و گزینش بهترین، ساده‌ترین و روان‌ترین آن‌هاست؛ از جمله ترجمه آقای پاینده و الهی قمشه‌ای.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده و مهربان

(ای رسول) ما تو را عطای بسیار بخشیدیم. (1)

پس تو هم برای خدا به نماز و قربانی بپرداز. (2)

که قطعاً دشمن (بدگوی) تو مقطوع النسل است. (3)

43- ترجمه آقای عبدالمجید صادق نوبری

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید با ترجمه فارسی

مترجم: عبدالمجید صادق نوبری

قرن: چهاردهم

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: سازمان چاپ وانتشارات اقبال

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1396ق

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 1500 نسخه

خط: عثمان طه

قطع: رحلی

زیست‌نامه: یافت نشد.

ویژگی‌ها:

1- نوع ترجمه: آزاد (تفسیری)

2- ترجمه دارای عنوان« توضیح» است که در آن نکاتی پیرامون آیات بیان می‌نماید که برخی از آن‌ها جنبه تفسیری دارد و از تفاسیر مختلف همچون مجمع البیان نقل کرده است.

3- سعی شده است که کلیه افعال به صورت صحیح و از نظر معلوم و مجهول بودن، به همان نحوی که در متن آیات وجود دارد ترجمه شود.

4- در متن ترجمه توضیحاتی وجود دارد که ابهامات موجود در آیه را رفع می‌نماید.

6 - ادات تاکید مانند انّ و... در بیشتر موارد ترجمه شده است.

7- مترجم با بیان مطالب اضافی که خلاصه‌ای از تفسیر می‌باشد هدفش اطلاع اجمالی پیدا کردن خوانندگان از آیات الهی می‌باشد و لذا این ترجمه از این جهت قابل استفاده عموم می‌باشد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای بخشنده مهربان

(یا محمد) در حقیقت ما به تو در دنیا و آخرت خیر کثیر عطا کردیم در دنیا مرتبه نبوت دادیم و تو را به مشرکین و معاندین غالب ساختیم و دین مبین اسلام را در کره ارض منتشر نمودیم، در آخرت نیز مقام شفاعت را به تو عطا کردیم (نزول آیه شریفه در موقع اقامت رسول خدا صلی الله علیه وآله در مکه بشارت قبلی جهت انتشار و غلبه دین اسلام به آن حضرت بوده است). (1)

(یا محمد) به شکرانه خیر کثیر به پروردگارت که به تو شرافت و عظمت عطا کرده عبادت نموده مانند نحر کردن شتر (نفس اماره را) نحر کرده از خواهش نفس درگذر به امر و نهی خدای تعالی اطاعت کن. (2)

در حقیقت (یا محمد) دشمنان و مخالفین تو بعد از مرگ نامشان گم و ذکرشان قطع شده از خاطرها فراموش می‌شوند لیکن تو و نام تو بلند شده در تمام منابر و مساجد و بین عموم نوع بشر ابدالدهر ذکر خواهی شد (خدای تعالی به وعده خود وفا نموده در بین ملل مختلف و ساکنین کره ارض اسم عالی آن حضرت منتشر شده در هر لسانی و لغتی ذکر می‌شود این هم به حقانیت آن حضرت دلیل و برهان بزرگ می‌باشد). (3)

44- ترجمه آقای عبدالمجید معادیخواه

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم با ترجمۀ فارسی

مترجم: عبدالمجید معادیخواه

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: ذره

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1379

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3000 نسخه

خط: عثمان طه

قطع: جیبی

زیست‌نامه:

آقای عبدالمجید معادیخواه مترجم و قرآن پژوه معاصر در قم به دنیا آمد. پس از طی دوره مقدمات حوزه، دروس فقه و اصول را نزد اساتیدی چون حجج اسلام: دوزدوزانی، سیدابراهیم خسروشاهی، ستوده و... ادامه داد. این دوران مقارن با وقایع 15 خرداد 42 در قم بود که برای اولین بار با امام خمینی رحمه الله و مبارزات سیاسی آشنا شد. دروس عالی حوزه را نیز نزد آیات اعظام: محقق داماد، شیخ مرتضی حائری، منتظری، وحید خراسانی، گلپایگانی طی کرد. همزمان با اوج‌گیری مبارزات علیه رژیم شاهنشاهی و شرکت در هسته‌های مبارزه در سال 1351 به زندان افتاد و پس از چهار ماه آزاد می شود. پس از آن نیز در سال‌های1352 یک‌بار به تبعید و سپس در سال‌های 53 و 54 دوباره به زندان افتاد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مسئولیت‌های مختلفی را عهده‌دار بودند؛ از جمله نمایندگی شورای انقلاب در صدا و سیما، نمایندۀ مردم تهران در دور اول مجلس شورای اسلامی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. پس از پایان دوران مسئولیت‌های سیاسی و فرهنگی، همه اهتمام خود را به فعالیت‌های علمی - فرهنگی اختصاص داد که

نتیجۀ آن، چندین اثر مختلف در مورد قرآن و نهج‌البلاغه است. از آن جمله: 1- ترجمۀ نهج‌البلاغه با عنوان خورشید بی‌غروب 2- فهرست تفصیلی مفاهیم نهج البلاغه با عنوان فرهنگ آفتاب 3- فهرست تفصیلی قرآن کریم با عنوان فروغ بی‌پایان 4- ترجمۀ قرآن کریم.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله (همراه با اضافات مختصر)

2- مترجم سعی کرده آهنگ و وزن قرآن را به ترجمه منتقل کند، لذا ترجمه‌ای آهنگین و مسجع ارائه کرده است.

3- این ترجمه به طور نسبی از مطابقت با اصل آیات برخوردار است، اما در مواردی به خاطر حفظ آهنگ ترجمه اشتباهاتی رخ داده است.

4- افزودها شامل: ذکر محذوفات و یا توضیح مختصر آیات است که از اصل ترجمه تفکیک نشده است.

5- مترجم، شیوۀ نثر آهنگین و مسجع را به طور نسبی در سراسر ترجمه حفظ کرده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند مهر گستر مهربان

این ماییم که تو را دادیم ارزشی فزاینده، بی‌گمان. (1)

اینک برای پروردگارت نماز بگزار و شتر را به نحر بخوابان. (2)

که بی‌شک شماتت‌گر توست از ابتران. (3)

45- ترجمه آقای عبدالمحمد آیتی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: عبد المحمد آیتی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات سروش

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1367ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 50 هزار نسخه

خط: حبیب الله فضایلی

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای عبد المحمد آیتی در سال 1305ش در بروجرد به دنیا آمد. بعد از گذراندن دروس ابتدایی و دبیرستان، تحصیل به سبک قدیم حوزوی و آموزشی علوم اسلامی به ویژه علوم زبانی و ادبی و بلاغی و هم به سبک جدید را به طور موازی پیش گرفت. از مهر سال 1325ش در حوزه علمیه قم بود و سپس با گرفتن تصدی مدرسی که آن موقع معادل دیپلم بود، در کنکور دانشکده معقول و منقول شرکت کرده و قبول شد و در خرداد 1328ش به اخذ درجه لیسانس نائل گردید. در مهر 1328ش به دبیری دبیرستان‌ها منصوب شد. در مهر سال 1348ش به پیشنهاد مرکز انتشارات آموزشی به تهران آمد و به مدت دو سال سردبیر ماهنامه آموزش و پرورش بود تا در سال 1359 بازنشسته شد. در عین اشتغال، در اوقات فراغت به ترجمه و کارهای تحقیقی می‌پرداخت. پیش از بازنشستگی کتاب‌های باتلاق، کشتی شکسته، کالسکه زرین، تاریخ وصاف و ترجمه تقویم البلدان را منتشر کرد.

پس از بازنشستگی، محصولات علمی ایشان غالبا به ترجمه متون معتبر کهن عربی/اسلامی روی آورد، که از جمله آن‌ها ترجمه تاریخ العبر/تاریخ ابن خلدون در 6

جلد است. تاریخ دولت اسلامی در اندلس در 5 جلد، تاریخ ادبیات زبان عربی، تاریخ فلسفه در جهان اسلام و... ترجمه الغارات، ترجمه علویات سبع، ترجمه معلقات سبع و... ایشان سه کتاب مقدس جهان اسلام و تشیع را نیز ترجمه کرده است: قرآن کریم، نهج البلاغه و صحیفه سجادیه. هم اکنون ایشان از شخصیت‌ها و ادبای امروز ایران و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. در مورد ترجمه ایشان می‌توان گفت:

با توجه به آشنایی که به قواعد ترجمه و با اطلاعاتی که از ادبیات عرب و نیز ادبیات فارسی داشته، سعی کرده قرآن را به گونه‌ای ترجمه نماید که سلیس و روان و قابل فهم برای کلیۀ اقشار جامعه باشد و در این زمینه تا حدودی موفق بوده است. وی برخی از موارد که به نظرش می‌رسیده که نیازمند به توضیح است، توضیحات را در پاورقی آورده تا خواننده اطلاعات لازم را در این باره به دست آورده و از طرف دیگر با این توضیحات برخی از ابهام‌ها را برطرف نموده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- برخی از مطالب که نیاز به توضیح دارد در پاورقی آورده و توضیح داده است.

3- در ابتدای هر سوره نام سوره‌ها را معنا نموده مانند: اعراف (بلندی‌ها).

4- در ترجمه کمتر از مطالب اضافی استفاده نموده است.

5- در برخی از موارد، علت نام‌گذاری سوره‌ها را بیان کرده است، مانند سورۀ حجرات که می‌گوید علت نام‌گذاری آن از آیۀ چهارم گرفته شده است و یا سورۀ ممتحنه که از آیۀ دهم آن گرفته شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای بخشاینده مهربان

ما کوثر را به تو عطا کردیم. (1)

پس برای پرودگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

که بد خواه تو خود ابتر است. (3)

46- ترجمه آقای دکتر علی اصغر حلبی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: علی اصغر حلبی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات اساطیر

مکان چاپ: تهران، چاپخانه دیبا

سال چاپ: 1380 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 11 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای علی اصغر حلبی فرزند علی اکبر در سال 1323 ش در اردبیل متولد شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را همراه با مقدمات علوم عربی، فقه، اصول، منطق و فلسفه در مدارس قدیم همان شهر، نزدِ استادش فرا گرفت. او دارای لیسانس فلسفه از دانشگاه تهران است. سپس برای چند سال برای ادامه تحصیلات به دانشگاه ادینبوره [ادینبورگ] در اسکاتلند سفر کرد و در سال 1359ش /1980 م از همان دانشگاه درجۀ دکترای فلسفه و فرهنگ اسلامی گرفت. آثار کتابی ایشان اعم از تألیف و ترجمه نزدیک به چهل اثر است. از میان این آثار، چند اثر قرآن‌پژوهانه است:

آشنایی با علوم قرآنی، تأثیر قرآن و حدیث در ادب فارسی، ترجمه تفسیر کبیر فخر رازی و سرانجام ترجمه قرآن مجید. در حال حاضر دکتر حلبی به تدریس در دانشگاه‌های تهران و تحقیق و تألیف آثار ارزشمند اشتغال دارد. وی با توجه به قواعد ترجمه و ادبیات عرب و نیز از آن‌جا که متون عربی را به فارسی ترجمه نموده و آشنایی نسبی که از لغات عربی داشته توانسته ترجمه‌ای ارائه نماید که اشکالات کمتری داشته باشد و از طرف دیگر با استفاده از جملات سلیس و روان، به ترجمۀ خود سلامت و روانی مورد نیاز را ببخشد تا مورد استفادۀ عموم قرار گیرد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- ادات تأکید مانند انّ، انّ، لقد... در ترجمه آورده شده است.

3- حروف مقطعه را به صورت صحیح (و تلفظی آن) ترجمه نموده است، مانند سورۀ شعراء: طسم که چنین ترجمه شده: طا. سین. میم.

4- ادات حصر، در ترجمۀ لحاظ شده است.

5- نکره در سیاق نهی و یا نفی، در ترجمۀ آن لحاظ و عمومیت آن بیان شده است.

6- حروف عطف مانند واو، ثم، فاء - که در ابتدای آیات و یا در تاخّر در جملات ترجمه کمتر وجود دارد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ما «کوثر» [خیر کثیر، یا علی و فاطمه] را به تو عطا کردیم. (1)

پس پروردگارت را نماز گزار، و قربانی کن، (2)

بیگمان دشمن تو «أبتر» [دنبال بریده] است. (3)

47- ترجمه آقای مهندس علی اکبر طاهری قزوینی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مبین (ترجمه، توضیح و تفسیر فشرده قرآن به قرآن)

مترجم: علی اکبر طاهری قزوینی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارت قلم

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1380 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 10 هزار جلد

خط: عثمان طه

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

مهندس علی‌اکبر طاهری‌قزوینی متولد 1314شمسی و فارغ التحصیل رشتۀ مهندسی معدن می‌باشد. وی در دوران دانشجویی در کلاس درس استاد شهید مطهری با مباحث تفسیری آشنا شد. پس از آن در جلسات تفسیر هفتگی مرحوم آیت الله طالقانی و مهندس بازرگان شرکت کرد و از مباحث علوم قرآن به خصوص تفسیر، اطلاعاتی به دست آورد. همزمان با آن دروس، عربی را نیز آموخت. وی در سال 1372ش تصمیم به ترجمۀ قرآن گرفت که مدت هشت سال به طول انجامید. وی این ترجمه را با توجه به ترجمه‌های موجود (که اشکالاتی دارند) انجام داده و آن را همراه با توضیحاتی که در متن ترجمه و یا در پاورقی آورده تکمیل نموده است و در بعضی از موارد که ترجمۀ آیه دارای ابهامی باشد که آیات دیگر می‌توانند آن را برطرف نمایند، با آدرس‌دهی (و ارجاعات) این ابهام‌ها را برطرف کرده است و بدین وسیله ترجمۀ خود را «ترجمه توضیح و تفسیر فشردۀ قرآن به قرآن» نام نهاده است. وی با استفاده از کامپیوتر، جملات تکراری را به دست آورده و تلاش می‌کند که ترجمۀ آنها یکسان باشد که در این زمینه در بسیاری از موارد موفق بوده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- این ترجمه دارای پاورقی است که در آن برخی از توضیحات مربوط به آیات (مانند شرح بعضی از لغات، شأن نزول آیات و یا بیان مصداق آیات) آمده است.

3- در برخی از موارد، در پاورقی، مطالب را به یکدیگر و یا به موارد مشابه آن ارجاع داده است.

4- در بالای صفحات علاوه بر نام سوره، شمارۀ آن نیز (بر حسب ترتیب سوره‌ها) ذکر شده است.

5- در مواردی که ترجمۀ آیات نیازمند به توضیح باشد، جهت کامل شدن جملات، مطالبی را اضافه نموده و آن‌ها را با پرانتز از متن اصلی جدا کرده است.

6- ترجمه سلیس و روان است به گونه‌ای که برای عموم قابل فهم باشد.

7- جملات و واژه‌های تکراری، اکثراً دارای ترجمه یکسانی می‌باشند، مانند: لا اله الا الله، یا ایها الذین آمنوا.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای رحمان [و] رحیم

نیکویی [های] فراوان به تو بخشیدیم. (1)

پس [به شکرانه آن] برای پروردگارت نمازگزار و قربانی کن. (2)

تحقیقاً دشمن تو خودش بریده نسل خواهد شد [نه تو]. (3)

48- ترجمه آقای علی اکبر سروری

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: علی اکبر سروری

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات جمهوری

مکان چاپ: تهران، ارمغان

سال چاپ: 1382 ش

نوبت چاپ: سوم

تعداد چاپ: 5200 نسخه

خط: احمد نیریزی

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشاینده مهربان

ما کوثر را به تو عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. (2)

بی‌شک آنکه تو را دشمن دارد از نسل منقطع است. (3)

49- ترجمه آقای دکتر علی رواقی (به کوشش)

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم (برگردانی کهن از قرآن کریم)

مترجم: نامعلوم (به کوشش دکتر علی رواقی)

قرن: ظاهراً مربوط به قرن دهم.

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: فرهنگستان زبان و ادب فارسی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1382 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: ------

خط: احمد نیریزی

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

آقای دکتر علی رواقی در سال 1320ش در شهر مشهد متولد شد دوره کارشناسی زبان و ادبیات فارسی را در مشهد گذراند و در سال 1348 مدرک کارشناسی ارشد و در سال 1353 درجه دکتری را از دانشگاه تهران اخذ کرد. ایشان کارهای پژوهشی را از دوران جوانی و با هدف فرهنگ نویسی آغاز نمود و اولین کاری هم که در این زمینه شروع کرد ذیلی بر فرهنگ‌های فارسی نام دارد. یکی از آثار مهم ایشان تصحیح ترجمه کهن قرآن می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: تحت اللفظی.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

بسم الله الرحمن الرحیم (ترجمه نشده است)

[بدرس-]-تی که ... دادیم تو را نیکیء بسیار. (1)

پس نماز کن مر پروردگارت را و قربان کن. (2)

به درستی دشمن دار تو او دم‌بریده. (3)

50- ترجمه آقای علی کرمی فریدنی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: علی کرمی‌فریدنی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: قم - نوین

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1384

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

قطع: وزیری

خطاط: عثمان طه

زیست‌نامه:

آثار علی کرمی در سال 1334ش در منطقه فردین از استان اصفهان به دنیا آمد ایشان به فراگیری علوم حوزوی گرایش پیدا می‌کند. مقدمات را نزد دائمی‌شان به پایان رساند سپس با راهنمایی ایشان در مدرسه مرحوم آیت الله گلپایگانی در شهر قم ادبیات و بخشی از سطوح را سپری کرد و از نزد استادانی چون شهیدی، شبستری، باکویی، وجدانی، ستوده، صلواتی، اعتمادی و... کسب علم کرد. همزمان با ادامه دروس و بحث، با مشورت بزرگانی چون شهید مطهری رحمه الله به دارالتبلیغ اسلامی می‌رود و دوره کارشناسی را با موفقیت به پایان می‌رساند. از اساتید درس خارج ایشان، حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی می‌باشند که در حدود یک دهه در درس‌های ایشان شرکت کرد و بارها مورد تشویق معظم له قرار می‌گیرد.

از آثار مهم ایشان ترجمه قرآن مجید می‌باشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- مترجم در پی گفتار ترجمه خود چنین آورده که این ترجمه حاصل بیش از یک

دهه تلاش است که در آن سعی شده برای تک تک واژه‌های قرآن در زبان توانمند فارسی، معادل آورده شود و جمله‌هایی روان‌تر آورده شود تا ساختار زنده‌تر و تازه‌تر و نزدیک‌تر به زبان مبدأ در ترجمه کتاب خدا فراهم گردد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند مهرگستر مهربان

به یقین ما به تو [ای پیامبر!] خیر فراوان دادیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگذار و قربانی کن. (2)

بی‌تردید دشمن تو خود بی‌نسل [و تبار] خواهد بود. (3)

51- ترجمه آقای عمادالدین حسین اصفهانی (عمادزاده)

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه قرآن مجید

مترجم: عماد الدین حسین اصفهانی (عماد زاده)

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: مکتب قرآن

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: ---

نوبت چاپ: ---

تعداد: ---

خط: ---

قطع: رحلی

زیست نامه:

مرحوم حسین عمادزاده فرزند حاج میرزا احمد عمادزاده در سال 1284 در اصفهان متولد و تحصیلات خود را در حوزه علمیه اصفهان، قم، مشهد، و نجف اشرف نزد اساتید و علمای بزرگ حوزه‌های علمیه به پایان رسانده و در سال 1315ش در تهران ساکن و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران بنا به دعوت استاد شهید مطهری چند سالی در دانشکده الهیات تهران به تدریس معارف قرآن مشغول بود وی از اوانِ تحصیلات خود علاقه فراوانی به تألیف و تحقیق و نشر فرهنگ و معارف اسلامی و علوم قرآنی را داشت و لذا در این رابطه آثار با ارزشی از آن مرحوم باقی مانده است که تعداد آنها را بیش از یکصد و سی جلد کتاب دانسته‌اند. این قرآن‌پژوه و مفسر و نویسنده محترم در پنجم ماه مبارک رمضان مصادف با دوازدهم فروردین سال 1369 شمسی دارفانی را وداع گفت.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد.

2- ترجمه آمیخته به تفسیر است که به صورت غیرمنظم و توضیحاتی است که پس از پایان ترجمه آمده است.

3- این ترجمه با اعمال نظر و دیدگاه‌های مذهبی مترجم می‌باشد.

نمونه ترجمه

سوره کوثر

به نام خداوند هستی بخش و بخشاینده و مهربان

ای محمد ما به تو کوثر اعطا کردیم (کوثر به نام فاطمه زهرا و خیر کثیر است) که بزرگترین فامیل و طبقه فاضله جهان اسلام می‌باشند. (1)

به شکرانه این کوثر نمازگزار و شتری قربانی کن و مستمندان را اطعام نما. (2)

شأن تو کوثر و زیادی نسل است، و شأن دشمنانت آن‌که بی‌اثر بروند و از آن‌ها نامی باقی نماند. ابتر آن‌ها هستند که با تو دشمنی کنند ولی دشمنی آن‌ها در تو اثری نخواهد کرد، بلکه مقهور و ابتر می‌گردند. (3)

52- ترجمه آقای غلامرضا یاسی‌پور

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الحکیم

مترجم: غلامرضا یاسی‌پور

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: مؤسسه هنری و فرهنگی «هنر و اندیشه»

مکان چاپ: قم.

سال چاپ: 1388 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: تحت اللفظی.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشندۀ مهربان

ما به تو، کوثر عطا کردیم. (1)

پس، پروردگارت را نماز گزار، و قربانی آر. (2)

که دشمنت ابتر باشد. (3)

53- ترجمه خانم فرزانه زنبقی

(مشخصات کلی ترجمه)

آشنایی با قرآن کریم (شرح و ترجمه برای نوجوانان)

مترجم: فرزانه زنبقی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: فرنو

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1379

نوبت چاپ: اول

تعداد: 5 هزار نسخه

خط: متن عربی ندارد

زیست‌نامه: یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- زیر هر عنوان که به آیه یا آیاتی خاص اشاره دارد، شرح خلاصه‌ای آورده شده که با توجه به مخاطبین مجموعۀ، محور آن قصه‌های مربوط به قرآن و ماجراها و حوادثی است که سبب نزول آیات بر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بوده است.

3- توضیحات مربوط به آیات را که متناسب با گروه سنّی مخاطب، تنظیم و تألیف شده، و به دنبال آن، ترجمه آیات با حروف و متن متمایز آمده است.

4- علاوه بر آن، تصویرسازی متناسب با موضوع نیز به کار گرفته شده تا جاذبه و زیبایی کار افزایش یابد. در این تصاویر، عناصری وجود دارند که متناسب با معنا و مفهوم بعضی آیات - در همان صفحه - انتخاب و طراحی شده‌اند.

5 - مترجم از منابعی همچون ترجمۀ: آیت الله مکارم شیرازی، خرمشاهی، آیتی، پورجوادی، فولادوند، کاویان‌پور، الهی قمشه‌ای و سراج استفاده نموده است. و نیز از تفاسیری همچون المیزان ، نمونه ، مجمع البیان و... بهره برده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ما به تو کوثر بخشیدیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. (2)

به راستی دشمن تو، خودش بی‌نسل است. (3)

54- ترجمه آقای کاظم پورجوادی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: کاظم پورجوادی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: بنیاد دائرة المعارف اسلامی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1372

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 9500 جلد

خط: حامد الآمدی

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای کاظم پورجوادی از قرآن‌پژوهان معاصر و از علاقه‌مندان به موضوعات قرآنی است که به زبان فارسی، عربی و ادبیات آن آشنایی دارد. ایشان برای ترجمه قرآن ابتدا به فراگیری زبان عربی اقدام نمود و برای این کار به چند کشور عربی نیز مسافرت کرد تا از لهجه‌های مختلف آگاهی یابد و پس از آن، طی چند سال قرآن را به زبان عربی ترجمه کرد. مترجم در مقدمه ترجمه خود در مورد شیوه کارش می‌فرماید:

ابتدا به مقابله و مقایسۀ بیشتر ترجمه‌ها اقدام کردم و پس از آن، نوبت تفاسیر فارسی و عربی و فرهنگ لغات قرآن رسید. پس از این مرحله، جز در موارد بی‌ابهام و ایهام، به انتخاب اصلح دست زدم و در مواردی که چندین معنا و منظور از آن مستفاد می‌شود کوشیدم مورد معقول و نزدیک‌تر با وقایع حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه وآله را برگزینم. خلاصه کلام این که: قصد داشتم ترجمه‌ای سلیس و روان فراهم آورم تا از این طریق نظر کسانی را که عربی نمی‌دانند و قرآن را صرفاً برای ثواب آن قرائت می‌کنند جلب کرده باشم، زیرا معتقدم با دریافت معانی عبارت‌های متن قرآن‌کریم، بسیاری از ابهام‌های رفتاری و اخلاقی ما مسلمانان از میان خواهد رفت.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- در ابتدای هر سوره، نام آن سوره را معنا کرده است.

3- مطالب اضافی کمی دارد.

4- ترجمه سلیس و روان و برای عموم قابل فهم می‌باشد.

5- از نظر بلاغت و رسایی، انتخاب کلمات و جمله‌بندی، دارای نظم و شیوایی خاص می‌باشد.

6- دارای گفتاری از مترجم در پایان مصحف.

7- دارای فهرست سوره‌هایی که آیات سجده‌دار، دارند. (واجب و مستحب)

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

نکویی‌های بسیارت بخشیده‌ایم. (1)

پس برای پروردگارت نمازگزار و قربانی کن. (2)

بدون شک دشمنت ابتر است. (3)

55- ترجمه آقای کریم زمانی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم

مترجم: کریم زمانی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: نامک

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1389 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5000 نسخه

خط: عثمان‌طه

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله. (همراه با توضیحات مختصر)

2- مترجم بعد از ترجمه آیات توضیحات تفصیلی را ذکر کرده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند مهرگستر مهربان

به راستی که ما به تو خیر بسیار داده‌ایم. (1)

پس [حال که ما به تو خیر کثیر داده‌ایم] برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. (2)

بی‌گمان دشمن تو ابتر و بی‌دنباله است. (3)

56- ترجمه ابوبکر عتیق نیشابوری (سورآبادی) (به کوشش محمد مهیار)

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: ابوبکر عتیق نیشابوری (سور آبادی) (به کوشش محمد مهیار)

قرن: پنجم

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات کلیدر

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1384

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3 هزار

خط: حروف‌چینی رایانه‌ای بر اساس خط عثمان‌طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

ابوبکر عتیق بن محمد نیشابوری معروف به سورآبادی (متوفای 494 ق) از مترجمان و مفسّران خراسان و از جمله کرّامیان نیشابور در قرن پنجم به شمار می‌آید. وی تفسیر پارسی خود بر قرآن را پیش از سال 470 هجری و در زمان آلب ارسلان سلجوقی (حکومت 455 - 465ق) نگاشته که در طول تاریخ آن را با عناوینی چون تفسیر عتیق نیشابوری، تفسیر سورآبادی و تفسیر التفاسیر می‌شناخته‌اند. از این اثر تلخیص‌های متعددی - دست کم سه نسخه - در دست است که همگی در روزگاران قدیم فراهم آمده است. تفسیر عتیق نیشابوری را نخستین بار مرحوم مهدی بیانی در کتاب نمونه سخن فارسی (تهران، 1317، ص108-120) معرفی کرد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: تحت اللفظی

2- بخش ترجمه فارسی این اثر کهن به تصحیح و کوشش محمد مهیار به صورت اثری مستقل انتشار یافته است. این اثر حاوی متن قرآن‌کریم با رسم‌الخط «مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران» و ترجمه سورآبادی به صورت صفحات مقابل است. مبنای کار وی نسخه تربت جام بوده، اما در مواردی که افتادگی در کار بوده، مصحِّح از

نسخه بنیاد فرهنگ و نیز تصحیح سعیدی سیرجانی بهره برده است. در پایان مصحح اثر، مؤخره‌ای مفصل در 220 صفحه با عنوان «ویژگی‌های زبانی ترجمه سورآبادی» بر کار خود افزوده و پس از توضیحاتی مقدماتی در معرفی سورآبادی و تفسیر کهن وی، در چند فصل به مباحث زیر پرداخته است: الف: ویژگی‌های آوایی؛ ب) ویژگی‌های املایی و رسم الخط؛ ج) ویژگی‌های دستوری؛ د) سایر ویژگی‌های زبانی ترجمه عتیق نیشابوری؛ ه-) نمونه‌هایی از ترجمه تحت‌اللفظی؛ و) شرح واژه‌های نادر و کم کاربرد؛ ز) واژه‌های فارسی و برابرهای قرآنی؛ ح) واژه‌های قرآنی و برابرهای فارسی؛ ط) اختلاف نسخه‌ها؛ ی) منابع و مآخذ.

این قسمت از کار مصحح که با سعی فراوان حاصل شده، شایسته انتشار به صورت اثری مستقل است. این اثر یکی از گنجینه‌های قرآنی و ادب فارسی است که در قدم نخست به کار پژوهشگران ادبیات کهن فارسی و محققان زبان‌شناسی و تحولات زبانی فارسی می‌آید. گفتنی است پیش‌تر جزوه‌ای کوتاه با عنوان بررسی املایی دستنویس از تفسیر سورآبادی، به همت کبری شیروانی (تهران، فرهنگستان زبان ایران، 1353) انتشار یافته بود که تنها ویژگی‌های املایی و رسم الخط این تفسیر کهن را بررسی کرده بود.

نمونه ترجمه:

سوره کوثر

به نام خدای مهربان بخشاینده

به درستی که ما بدادیم تو را خیر بسیار. (1)

نماز کن خدای خویش را و قربانی کن. (2)

به درستی که آن دشمن توست که اوست دنبال بریده. (3)

57- ترجمه آقای محمد باقر بهبودی

(مشخصات کلی ترجمه)

معانی القرآن (ترجمه و تفسیر قرآن)

مترجم: محمد باقر بهبودی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اسلامیه

مکان چاپ: چاپخانه اسلامیه - تهران

سال چاپ: 1369ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 2000 جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای محمد باقر بهبودی در سال 1308ش به دنیا آمد. از سال 1327ش تحصیلات حوزوی خود را در شهر مشهد آغاز کرد. ادبیات را نزد ادیب محمدتقی نیشابوری معروف به ادیب دوم فرا می‌گیرد.

در سال 1333ش به قم رفت و نزد اساتید بزرگی چون آیت الله بروجردی و امام خمینی رحمه الله کسب دانش نمود. پس از این برای تکمیل دروس حوزوی به نجف اشرف مهاجرت کرد و مدت دو سال نزد اساتیدی چون آیت الله خویی و آیت الله حکیم ادامه تحصیل داد. در سال 1337ش به تهران بازگشت و به کار تصحیح نمونه‌های خطی و چاپی پرداخت. سپس به کار تحقیق و پژوهش در حوزۀ حدیث و قرآن مشغول شد.

ایشان دارای آثار متعددی می‌باشند از آن جمله: 1- معجزه قرآن و مبارزه با فلسفۀ شرک 2- عمرۀ قرآن 3- یوسف صدّیق و... از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن مجید می‌باشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد (همراه با اضافات تفسیری)

2- زبان ترجمه به نثر روان و گویاست و از جهتی به زبان محاوره نزدیک است.

3- متن ترجمه همراه با اضافات توضیحی و تفسیری است که این توضیحات از اصل ترجمه جدا نشده است.

4- روش ترجمه تفسیری به طور نسبی در سراسر متن یکسان است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به یقین ما نسلی پُربار و پر ثمر چون چشمه آب کوثر عطایت کردیم. (1)

پس به شکرانه میلاد این دختر، پروردگارت را سجده کن و نماز شکر بخوان و یک شتر قربانی هم عقیقه کن. (2)

بی‌شک تو بلاعقب نخواهی بود. بلکه آن بدخواه شماتتگرت بلاعقب خواهد ماند. (3)

58- ترجمه آقای محمد حسین ابراهیمی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: محمد حسین ابراهیمی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اعتماد

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1378 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

قطع: وزیری

خطاط: عثمان طه

زیست‌نامه:

آقای محمد حسین ابراهیمی در سال 1329ش در حومه «کازرون» به دنیا آمد. مقدمات علوم قرآن را نزد علمای مشهور آن دیار همچون آیت الله شیخ عبدالکریم عصاریان خواند. در سال 1347ش به حوزه علمیۀ قم آمد و از آن زمان تاکنون از مراجع معظم تقلید بهره‌های علمی و معنوی برده‌اند و اینک به تدریس خارج فقه و تفسیر قرآن و تحقیق و تألیف مشغول هستند.

مترجم در این ترجمه از منابعی همچون ترجمه‌های مرحوم مشکینی رحمه الله ، فولادوند، گرمارودی، خرمشاهی، حسین انصاریان و چند ترجمه ادبی دیگر استفاده کرده است. و نیز از تفاسیری همچون: «التحریرالتنویر»، «تفسیرالمیزان»؛ «تفسیر بیضاوی»؛ «جوامع الجامع»؛ «الدّر المصون فی کتاب المکنون»و «البحرالمحیط» بهره جسته است.

و از فرهنگ‌های لغت همچون: «مجمع‌البحرین»؛ «النهایه»؛ «فرهنگ معین» استفاده نموده است.

طبق گفته مترجم در انتخاب واژه‌ها هر کجا بین اهل لغت اختلاف بوده، قول «مجمع البحرین» و سپس نظر «ابن عاشور» را بر دیگران ترجیح داده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- سعی شده است جمله‌ها و عبارت‌ها مطابق با قواعد و کلمات و جملات و ترکیب‌های زبان عربی ذکر شود.

3- روانی ترجمه؛ به این معنا که ساختار جمله‌های فارسی در حد ممکن با کلمات آیات همگون شده است.

4- یکسانی ترجمه به طور مثال در تمام موارد «إذا» به معنای «هنگامی» ترجمه شده است.

5- در این ترجمه سعی شده است تا آن جا که ممکن بوده از واژه‌های فارسی استفاده شود.

6- برابر بودن ترجمه با آیه، به طوری که مترجم سعی کرده است که ترجمه، ترجمه باشد نه تفسیر و توضیحات اضافی را داخل کروشه آورده تا از اصل ترجمه باز شناخته شود.

7- انتخاب معادل مناسب برای کلمات مترادف.

8 - آیاتی را که در شأن اهل‌بیت علیهم السلام نازل شده است، در این ترجمه به پاره‌ای از آن موارد که مورد توافق کلی اهل سنت نیز بوده، در پاورقی ثبت گردیده است.

9- یکی از مهم‌ترین مزایای این ترجمه برای فارسی خوانانی که آشنایی چندان با زبان و ادبیات عرب ندارند این است که از «کروشه» برای بیان و رجوع به ضمایر استفاده کنند.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

[ای پیامبر!] همانا ما به تو «کوثر» (خیر و عطای بسیار و بی‌حدّ و حصر از جمله حضرت فاطمه علیها السلام ) را عطا کردیم. (1)

پس [به شکرانه آن] برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

زیرا بی‌گمان دشمن تو [عاص بن وائل]، خودش بی‌نسل است. (3)

59- ترجمه آقای محمد خواجوی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الحکیم (ترجمه قرآن از جهت وجوه و نظائر و غریب و مقاصد قرآن کریم همراه با شأن نزول آیات)

مترجم: محمد خواجوی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات مولی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1410ق

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: ده هزار نسخه

خط: رسم الخط عثمانی (مصحف قاهره)

قطع: رحلی - بزرگ

زیست‌نامه:

آقای محمد خواجوی در سال 1313ش به دنیا آمد. پس از گذراندن دوره‌های دبستان و دبیرستان، به تحصیل در علوم دینی روی آورد. مقدمات عربی و منطق را نزد مرحوم کمالی سبزواری و مقداری از اسفار را نزد مرحوم شیخ ابو الحسن شعرانی فرا گرفت. پس از حضور سید ابو الحسن رفیعی قزوینی در تهران، مقداری درس اصول فقه و خارج و معارف الهی و فلسفه را نزد وی تلمّذ نمود. آن‌گاه کتاب «طبیعیات شفا» را نزد استاد متفکر شهید مرتضی مطهری فرا گرفت.

وی تألیفات متعددی دارد؛ از جمله تصحیح و ترجمه تفسیر سوره جمعه و سورۀ واقعه از صدر المتالهین (و برخی دیگر از رساله‌های ایشان)، و ترجمه قرآن کریم است.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- در ترجمه قرآن وحی مقدمه‌ای وجود دارد که در آن برخی از موضوعات علوم قرآنی همچون تاریخ قرآن، محکم و متشابه و برخی از مباحث تفسیری مانند وجوه و نظائر در آن توضیح داده شده است.

3- در پایان مصحف، آیاتی که دارای شأن نزول هستند به ترتیب سوره‌ها، آمده است.

4- در هر صفحه ترجمه، در پاورقی، دیدگاه برخی از مفسران مانند صاحب تفسیر مجمع البیان، تفسیر شبّر و... که دربارۀ آیه نظریات خاصی داشته‌اند با علائم و رموز مخصوصی (که قبلاً در مقدمه معین کرده) آورده است.

5- در ابتدای هر سوره، پس از ذکر مدنی و یا مکی بودن آن، شمارۀ ترتیب نزول آن را آورده است.

6- کلیۀ مفعول مطلق‌ها ترجمه شده است.

7- سعی نموده که کلیۀ کلمات و حروف در ترجمه آورده شود و کمتر موردی وجود دارد که از متن و کلمات قرآن حذف شده باشند.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ (ترجمه نشده است)

ما به تو کوثر عطا کردیم (1)

پس برای پروردگارت نماز به جای آور و شتر قربانی کن (2)

که دشمنت همو، دم بریده است (3)

60- ترجمه آقای سید محمد صمصام الشریعت

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم

مترجم: سید محمد صمصام الشریعت

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: مهر ثامن الائمه

مکان چاپ: قم - سرور

سال چاپ: 1385ش

نوبت چاپ: اول

تعداد: 5000 نسخه

خط: عثمان‌طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه: یافت نشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد.

2- این ترجمه همراه با توضیحات تفسیری است که بین 2 قلاب قرار گرفته‌اند.

نمونه ترجمه: یافت نشد.

61- ترجمه حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی و همکاران

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: محمدعلی رضایی اصفهانی و همکاران

(اسماعیلی، همایی، شیرافکن، امینی)

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: مؤسسه تحقیقاتی فرهنگی دارالذکر

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1383 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: ده هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای محمد علی رضایی اصفهانی در 1341ش در «رهنانِ» اصفهان متولد شد. دوره دبستان و راهنمایی را در محل تولد و دوره متوسط را در شهر اصفهان در دبیرستان شهید صدیقی (خوارزمی) گذراند.

در سال 1361ش وارد حوزه علمیه اصفهان (مدرسۀ ذوالفقار) گردید و تا دوره سطح عالی و یک سال خارج را در آن حوزه گذراند. در سال 1369 وارد حوزه علمیه قم گردید و به مدت ده سال در درس خارج اساتیدی همچون آیات عظام: فاضل‌لنکرانی، مکارم شیرازی، معرفت، صالحی مازندرانی و وحید خراسانی حاضر شد. سپس موفق به گذراندن پایان نامۀ سطح چهارم حوزه (دکتری فقه) شد. هم زمان سطح چهارم رشته تخصصی تفسیر حوزۀ علمیۀ قم و دکتری علوم قرآن و حدیث واحد تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی را به پایان رساندند.

ایشان دارای رتبه دانشیاری و عضو هیئت علمی جامعه المصطفی صلی الله علیه وآله العالمیه و مدرس تفسیر و علوم قرآنی در حوزه‌ها و دانشگاه‌هاست که در دهه‌های هفتاد و هشتاد، درس ترجمه قرآن را در مراکز مختلف تدریس کردند. وی نگارش بیش از شصت کتاب

که بیش از 20 مورد آن به چندین زبان زنده دنیا ترجمه شده و صد و ده مقاله که برخی از مقاله‌ها در همایش‌های ملی و بین‌المللی حایز رتبه برتر شده در کارنامه خود دارند. فعالیت‌های قرآنی ایشان در حوزه و دانشگاه و نیز در سطح رسانه، فراوان است و مدیر مسئول سه مجله تخصصی قرآنی (قرآن و علم - قرآن‌پژوهی خاورشناسان - پژوهشنامه علوم و معارف قرآن) هستند.

از آثار مهم ایشان تفسیر قرآن مهر (در 22 جلد)، منطق تفسیر قرآن (4 جلد)، منطق ترجمه قرآن که مبانی و قواعد و روش‌های ترجمه قرآن را بیان می‌کند و اکنون کتاب درسی مراکز علمی است و نیز «نخستین ترجمه گروهی قرآن کریم» می‌باشد که برای اولین بار به صورت گروهی انجام گرفته است ⁽¹⁾.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- این ترجمه (به این شکل گروهی) برای اولین بار در طول تاریخ اسلام شکل گرفته است. همکاران ایشان در این ترجمه آقایان حجج اسلام: حسین شیرافکن، محمد امینی، محسن اسماعیلی، محسن ملاکاظمی و جانباز شهید غلامعلی همایی بوده‌اند. یعنی در این ترجمه به صورت تخصصی، تقسیم کار شده است و بخش‌های ادبیات، تفسیر، واژه‌شناسی و... به عهدۀ افراد مختلف بوده که پس از بررسی، مورد بحث جمعی قرار گرفته است.

3- این ترجمه مبتنی بر نتایج حاصل شده از تفسیر قرآن مهر بوده است که حاصل کار گروه فوق است.

4- این ترجمه دارای مبانی تفسیری، کلامی، واژگانی و ادبی است که در پی‌نوشت ترجمه به طور مفصّل توضیح داده شده است، از جمله این‌که بر مبنای مذهب اهل‌بیت علیهم السلام ترجمه انجام شده است.

5- هدف این ترجمه، ارائه برگردانی دقیق، صحیح، رسا و سلیس از قرآن کریم است، ولی مهم‌ترین دغدغه گروه، «دقت» در ترجمه بوده است و مواردی که امکان ترجمه وجود نداشت، آن کلمات در فهرست جداگانه‌ای (در پی‌نوشت) ارائه شده است.

6- کلیه افعال (مجهول، معلوم، لازم و متعدی) با دقت ترجمه شده است.

7- ادات تأکید، و نیز همه ضمایر فصل، در ترجمه بیان شده است.

8 - این ترجمه که مورد استقبال جامعه قرآنی کشور قرار گرفت در سال 1388ش با ویرایش مجدد، چاپ شد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خدای گسترده‌مهرِ مهرورز

در حقیقت ما به تو (نیکی) فراوان عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز گزار و (شتر) قربانی کن. (2)

[چرا] که فقط (دشمن) کینه‌توز تو بریده نسل است! (3)

62- ترجمه آقای محمد علی صالح غفّاری

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم با ترجمه روان و ذکر نکات تأویلی

مترجم: محمدعلی صالح غفّاری

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: برهان

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1385

نوبت چاپ: اول

قطع: وزیری

خط: عثمان‌طه

زیست‌نامه: یافت نشد

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد

2- در این ترجمه علاوه بر ترجمه متن، نکات تأویلی آیات هم آورده شده است. به گفته خود مترجم، ایشان سعی کرده حقایق واقعی معارف دین را از مسیر تعلیمات ائمه علیهم السلام که همه جا تأویل آن را بیان کرده‌اند، در اختیار خوانندگان قرار دهند.

3- معانی علمی و تأویلی آیاتی که تفسیر و تأویل دارد با ذکر شماره در آخر همان آیه، خوانندگان را به قسمت دوم این کتاب که پاورقی‌ها و تفسیر و تأویل آیات است با تکرار شماره مربوط، هدایت می‌کند.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

بسم الله الرحمن الرحیم

ما اقیانوس خیرات و برکات به تو بخشیدیم. (1)

به شکرانه این نعمت بزرگ نماز بخوان و قربانی کن. (2)

آن ملامت‌کننده بی‌حیا، خودش بلاعقب است. (3)

63- ترجمه آقای محمد فقیهی رضایی و همکاران

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم همراه با شرح آیات منتخب

نویسنده: محمد فقیهی رضایی و همکاران

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: محراب قلم

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1384

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 18 هزار نسخه

قطع: وزیری

زیست‌نامه: یافت نشد

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد (تفسیری)

2- مترجم گرانقدر انگیزه خود را از ترجمه چنین بیان می‌دارد:

«در برخی از آیات قرآن، معنای آیه حتی با ترجمه‌ای روان، باز هم مبهم و سؤال‌برانگیز است و بعضی آیات در عین وضوح، به توضیح بیشتری نیاز دارد و به نظر می‌رسد که ارائه این توضیحات و ذکر شأن نزول و روایاتی که در ذیل این آیات از معصومین علیهم السلام ، نقل شده و بیان نظریات مفسّران، برای علاقمندان به قرآن‌کریم مفید باشد و البته در میان توضیحات، بیان نکات اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی بیشتر مد نظر بوده است».

3- منابعی که از آن‌ها استفاده شده: تفاسیر المیزان ، اطیب البیان ، نمونه و برخی تفاسیر موضوعی قرآن می‌باشد.

نمونۀ ترجمه:

سوره کوثر

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر

ما به تو کوثر ( خیر و برکت فراوان) عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

(و بدان) دشمن تو قطعاً بریده نسل و بی‌عقب است. (3)

64- ترجمه آقای محمد کاظم معزی

(مشخصات کلی ترجمه)

نام کتاب: القرآن الکریم

مترجم: محمد کاظم معزی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات اسوه

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1372 ش

نوبت چاپ: اول از انتشارات اسوه

تعداد چاپ: 10هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری زیست‌نامه:

شیخ محمد کاظم معزّی فرزند شیخ محمد در سال 1298ش در دزفول به دنیا آمد در سال 1348ش در تهران وفات یافت و در مقبره شیخان قم مدفون گردید.

تحصیلات بعد از مکتب‌خانه او در خدمت جدش حاج شیخ محمد رضا شروع شد و زیر نظر و علاقه خاص او مدارج علمی را طی کرد. استادانش در دزفول، جد مادری‌اش آقا شیخ محمد باقر و عموزاده‌اش آقا میرزا محمدعلی و چند سالی در قم، آیت‌الله بروجردی تا نیل به درجه اجتهاد بود. علاوه بر عربی، به زبان انگلیسی هم آشنا بود. چند سالی در دانشکده الهیات دانشگاه تهران تدریس کرد.

اثر مهم ایشان ترجمه قرآن مجید به زبان فارسی است. در این مصحف شریف، مترجم از روش ترجمۀ کلمه به کلمه استفاده نموده و آیات قرآن را بر همین اساس ترجمه کرده است. این روش نیازمند دقت بیشتری است و مترجم در تلاش است تا رعایت امانتداری را بکند، لذا برای پیدا کردن کلمات معادلِ عربی نیازمند تسلط به هر دو زبان می‌باشد که در این ترجمه وجود دارد و این موضوع نشانِ آن است که مترجم از زبان و ادبیات عرب و فارسی اطلاعات نسبی دارد.

از طرف دیگر گرچه این نوع ترجمه، سلیس و روان نیست (به لحاظ کلمه به کلمه بودن) ولی مترجم محترم در این زمینه نیز سعی فراوان دارد که به گونه‌ای ترجمه‌اش سلیس و روان باشد و نارسایی‌های این نوع از ترجمه را کمتر دارا باشد که در این زمینه تا حدودی موفق بوده است، برای این منظور در برخی از موارد، کلمات را جابه‌جا نموده تا ترجمه از حالت ناقص بودن خارج گردد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: کلمه به کلمه

2- ترجمه، توضیحات اضافی خیلی کم دارد.

3- در ترجمه، به افعال معلوم و مجهول و لازم و متعدی توجه شده و در اکثر موارد به صورت صحیح ترجمه شده است.

4- توجه به مواردی که کلمات در جمله، مفعول مطلق می‌باشند.

5- ادات تاکید و حصر، در اکثر موارد مورد توجه قرار گرفته و تاکید آن در ترجمه آورده شده است.

6- همۀ کلمات و افعال ترجمه شده و کمتر کلمه‌ای است که در ترجمه نیامده باشد.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

بنام خداوند بخشاینده مهربان

همانا ارزانی داشتیمت کوثر (1)

پس نمازگزار برای پروردگار خویش و قربان کن (یا سجود و رکوع کن) (2)

همانا بدخواه تو است دنباله‌بریده (3)

65- ترجمه آقای محمد مهدی فولادوند رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: محمد مهدی فولادوند

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: دارالقرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ ومعارف اسلامی)

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: سال 1373

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: بیست هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: جیبی

زیست‌نامه:

آقای محمد مهدی فولادوند، فرزند محمد حسین بختیاری، در اول دیماه 1299ش در اراک متولد شد. پس از طی تحصیلات اولیه رایج به سبک جدید، در شهریور 1329ش برای ادامه تحصیل به ویژه در رشته‌های شعر و ادب و هنر و زیبایی شناسی به پاریس رفت و چهارده سال در آن شهر ماند و در رشتۀ دلخواه دانشگاهی و تکمیل زبان و ادب فرانسوی خود تلاش کرد. ایشان در آبان ماه 1343ش به تهران بازگشت و در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی به تدریس فلسفه، زیباشناسی، زبان فرانسه، تاریخ مذاهب و فرهنگ ایران را تدریس کرد. وی عضو انجمن فلسفۀ ایران و علوم انسانی یونسکو و عضو انجمن شعرای فرانسه و نویسندگان فرانسه‌زبان هم بود. مجموعه آثار فرانسه و فارسی وی قریب به سی جلد است. برخی از آثار چاپ شده ایشان از این قرار است: ترجمه رباعیات عمر خیام ؛ زن در اندیشه خدا ؛ زیباترین اشعار فرانسه ؛ و...

از جمله خدمات علمی و ارزشمند ایشان ترجمه قرآن است. وی برای ترجمه قرآن مدت زیادی (حدود سی سال) تلاش نموده تا بتواند ترجمه قرآن را به پایان برساند و از آن‌جا که این کار مدت زیادی طول کشیده است.

وی توانسته است ترجمه‌ای را به جامعه اسلامی تقدیم نماید که قابل فهم، سلیس و روان و از نظر جمله‌بندی کم‌نقص باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- در ابتدای هر سوره، مکی و یا مدنی بودن و تعداد آیات آن را ذکر کرده است.

3- حروف مقطعه را به صورت تلفظی آن‌ها در ترجمه آورده است.

4- در برخی از موارد که آیات در ترجمه نیازمند توضیح باشد توضیحاتی دربارۀ آن‌ها ارائه نموده و آنها را با پرانتز و یا کروشه از متن اصلی جدا کرده است.

5 - از آن جا که این ترجمه از روش ترجمه جمله به جمله استفاده کرده سعی شده که تمام کلمات، ترجمه شود و ترتیب آن ها طبق آیات باشد بدون تقدّم و تأخر.

6 - ترجمه از سلاست و روانی خوبی برخوردار است.

7- اکثر واوهای ابتدای آیات، در ترجمه آورده شده است.

8 - ادات تاکید مانند انّ ، لقد و... در ترجمه، تأکید آن‌ها بیان شده است.

9- در بالای صفحاتِ ترجمه، نام سوره ذکر شده و هم شماره آن، که برای مراجعه‌کنندگان کار را آسان می‌کند.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند رحمتگر مهربان

ما تو را [چشمه] کوثر دادیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز گزار و قربانی کن. (2)

دشمنت خود بی‌تبار خواهد بود. (3)

66- ترجمه حجت‌الاسلام والمسلمین محمود صلواتی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم (با ترجمه موزون و شیوا)

مترجم: محمود صلواتی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: گلبانگ

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1381 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5000 جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای محمود صلواتی در سال 1332ش در خمینی شهر اصفهان به دنیا آمد. ایشان در سال 1345 پس از اتمام تحصیلات به تحصیل علوم اسلامی پرداخت.

وی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مراکز تحقیقات عقیدتی سیاسی سپاه را در شهر قم راه‌اندازی کرد که وظیفه آن تهیۀ جزوات آموزشی برای سپاه در سراسر کشور بود و در این ایام کتاب‌ها و جزوات بسیاری تدوین و منتشر شد. کتاب روش تحلیلی مسائل سیاسی، تداوم انقلاب بر اساس ایمان، هجرت، جهاد، شرح بسیاری از خطبه‌های نهج‌البلاغه و... . ایشان در کنار کارهای اجرایی به پژوهش و تألیف مشغول بودند که از جمله آن‌ها می‌توان به ترجمه صحیفه سجادیه و قرآن اشاره کرد.

ویژگی‌ها:

مترجم در مقدمۀ ترجمه خود آورده است: بر مترجم است که با آوردن کلمات اضافی، یا تعیین مصداق، گسترۀ فهم را محدود نکند و با شکستن نظم کلام و آوردن فواصل و قافیه‌های ناهماهنگ زنجیرۀ سخن را از هم نگسلد.

1- روش ترجمه: جمله به جمله (با سبک موزون)

2- در این ترجمه توجه به این بوده است که دقت و امانت مراعات شود و نظم آهنگ و سبع آیات از دقت و صحّت ترجمه نکاهد.

3- قابل فهم بودن برای عموم و خوش‌خوانی ترجمه به طوری که از واژگان متروک و نامأموس استفاده نشده است.

4- کوتاه‌نویسی تا جایی که به معنای و نظم آهنگ سخن خدشه‌ای وارد نشود به طوری که گزاره‌های توضیحی در دو قلاب [ ] آمده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

همانا ما به تو بخشیده‌ایم کوثر. (1)

پس نماز آور خدایت را و قربانی بجای آور. (2)

دشمن توست بی‌گمان ابتر. (3)

67- ترجمه آقای محمود اشرفی تبریزی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن کریم (خلاصة التفاسیر)

مترجم: محمود اشرفی تبریزی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات جاویدان

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1380 ش

نوبت چاپ: چهاردهم

تعداد چاپ: ده هزار جلد

خط: محمود اشرفی تبریزی

قطع: وزیری

زیست‌نامه: یافت نشد

ویژگی‌ها:

1- نوع ترجمه: کلمه به کلمه

2- سعی شده کلیه افعال مجهول به طور صحیح ترجمه شود.

3- همه کلمات (با توجه به روش مترجم) ترجمه شده و لذا رعایت امانت شده است.

4- ادات تاکید مانند: انّ، لقد، قد و... در ترجمه آمده است.

5- ترجمه دارای حاشیه است که برخی از آیات را با استفاده از روایاتی از ائمه معصومین علیهم السلام و یا مسائل تاریخی، توضیح داده است.

6 - مواردی که نکره در سیاق نهی و یا نفی در آیات واقع شده، در ترجمه، عمومیت آن رسانده شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

به درستی که ما عطا کردیم به تو کوثر را (1)

پس نمازگزار پروردگارت را و قربانی کن (2)

به درستی که دشمن تو اوست دنبال بریده (3)

68- ترجمه بانو مجتهده امینی

(مشخصات کلی ترجمه)

مخزن العرفان (ترجمه و تفسیر)

مترجم: بانو مجتهده امینی

قرن: چهاردهم

مذهب: شیعه

ناشر: انجمن حمایت از خانواده‌های بی‌سرپرست

مکان چاپ: اصفهان

سال چاپ: ---

نوبت چاپ: ----

تعداد چاپ: ---

خط: ----

قطع: وزیری

زیست نامه:

حاجیه خانم سیده نصرت بیگم امین(معروف به بانوی ایرانی) در سال 1265ه- . ش در اصفهان متولد شد. پدر ایشان حاج سید محمدعلی امین‌التجار اصفهانی، فردی مومن و سخاوتمند و مادرشان بانویی بسیار شریف، متعبد و خیرخواه بود که خداوند پس از سه فرزند پسر، این دختر را به ایشان عطا کرد. مادر با روشن‌بینی در چهار سالگی، فرزند را برای آموزش قرآن و فراگیری خواندن و نوشتن به مکتب می‌فرستد، در حالی که فضای حاکم بر آن ایام به گونه‌ای بود که کمتر خانواده‌ای به خود اجازه می‌داد که دخترش را برای کسب دانش به مکتب یا مدرسه بفرستد و چه بسیار والدینی که آموزش و آشنایی با خط و نوشتن را برای دختران خود جایز نمی‌دانستند. در حقیقت عظمت کار این بانو و تلاش‌های مستمر وی در آن زمان، بسیار درخور توجه است البته ایشان به دلیل این که اوقات زندگی‌شان به فراگیری درس و علم می‌گذشت، بیشتر در خانه بودند و کمتر از خانه خارج می‌شدند. ولی در ایامی که لازم می‌دیدند که باید دفاع صورت بگیرد و کاری انجام شود، از منزل خارج می‌شدند و به تدریس و راهنمایی بانوان می‌پرداختند. کلیه شاگردان و پرورش‌یافتگان محضر با برکتش، به جز جهات علمی و آنچه که مربوط به علوم قرآنی و دانش‌های الهی می‌شد، در درجه اول، درس معرفت

می‌آموختند. رفتار و سلوک این بانوی مجتهد، مهم‌ترین مطلبی بود که آنان را جذب خود می‌نمود. یکی از شاگردان ایشان در مورد بانو می‌گویند: ایشان روی تحصیلات بالا تاکید داشتند. می‌فرمودند: علم با عمل، علم با تهذیب، علم با تزکیه. اگر علم بدون تزکیه شد، برای انسان غرور و حجاب می‌آورد، ممکن نیست که انسان بتواند صعود کند، سقوط، حتمی و صد درصد است. می‌فرمودند: «نفس را تزکیه کنید که بعثت انبیا به همین دلیل بوده است».

بانو امین، از شیفتگان و معتقدان به انقلاب اسلامی ایران و رهبری عظیم الشأن آن بود. در این مورد یکی از شاگردان ایشان آورده است: «در سال 59 که حاجیه خانم امین، اصلاً نمی‌توانستند از منزل خارج شوند، از طریق تلویزیون در جریان انقلاب قرار داشتند، زمانی که امام رحمه الله از تلویزیون سوره حمد را تفسیر کردند، شیفته بیان و مطالب امام شده بودند. به همین علت، به مطالعه آثار امام پرداختند.

نسبت ایشان با سی واسطه به امام علی بن ابی طالب علیه السلام می‌رسید. وی در بیان مقام و موقعیت خاندان عصمت و طهارت و منزلت و جایگاه آنان تلاش می‌کرد، به طوری که عشق و علاقه‌اش به مقام والای ولایت در کتاب « مخزن اللئالی فی مناقب مولی الموالی حضرت علی علیه السلام »، روشنگر این حقیقت است.

آثار و کتاب‌های قلمی به جامانده از بانوامین بانوی ایرانی عبارتند از:

سیده نصرت امین مجتهد، توسط تعدادی از آیات عظام و مراجع عظیمالشان زمان خود به اخذ درجه اجتهاد و روایت نایل گردید که برخی از آنان عبارتند از مرحومان: آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی (موسس حوزه علمیه قم)، آیت الله العظمی آقا سیدمحمدکاظم شیرازی، آیت الله ابراهیم حسینی شیرازی اصطهبناتی، آیت الله شیخ محمدرضا نجفی اصفهانی، حجة‌الاسلام والمسلمین حاج شیخ مرتضی مظاهری

نجفی اصفهانی. همچنین شخصیت‌هایی چون آیت الله العظمی مرعشی نجفی رحمه الله و مرحوم علامه طباطبایی رحمه الله ، با توجه به مقام علمی و عرفانی خانم امین، محضر درس او را مایه فیض و افاده می‌دانستند.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- این ترجمه همراه با توضیحات تفسیری کوتاه در داخل پرانتز آمده است.

3- توضیحات تفسیری بیشتر، خارج از ترجمه و در ادامه آن آمده است.

تذکر: شنیده شده که ترجمه این تفسیر جداگانه و به صورت مستقل چاپ شده است ولی ما بدان دسترسی پیدا نکردیم.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر:

به نام ایزد هستی بخش صاحب رحمت عام و خاص

(ای رسول اکرم) ما انعام و بخشش بسیار به تو عطا نمودیم. (1)

پس (به شکرانه) این همه نعمت که به تو بخشش نمودیم، به نماز و طاعت قیام نما و در راه خدا قربانی کن. (2)

محققاً دشمن تو دُم بریده است (یعنی مقطوع النّسل است). (3)

69- ترجمه مرکز فرهنگ و معارف قرآن

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه فارسی قرآن

مترجم: مرکز فرهنگ و معارف قرآن

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: مؤسسه بوستان کتاب

مکان چاپ: قم.

سال چاپ: 1385

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

ترجمه فارسی قرآن‌کریم که در مرکز فرهنگ و معارف قرآن فراهم آمده است، در اصل در کنار و همراه با تفسیر راهنما (در20 جلد) انتشار یافته بود. متن این تفسیر تا جلد هفتم بدون ترجمه آیات و پس از آن همراه با ترجمه آیات قرآن به چاپ می‌رسید که در نهایت مجموعه ترجمه فارسی قرآن اکنون بر این اساس گردآوری و به صورت مستقل منتشر شده است.

هسته اصلی ترجمه فارسی کنونی به قلم شادروان نعمت اللَّه صالحی و بر اساس تفاسیر معروف شیعه و سنی چون التبیان، مجمع البیان، تفسیر طبری، الکشاف و مانند آن فراهم آمده است. این ترجمه اولیه پس از جلسات مشورتی بلند مدت اصلاح و بازسازی شده و در آخر به همت آقای محمد رضا انصاری محلاتی ویرایش نهایی یافته است. بجز این، تنی چند از اعضای گروه تفسیر و ترجمه در مرکز فرهنگ و معارف قرآن نیز با بازبینی مجدد، برخی پیشنهادات و اصلاحات نهایی را در تکمیل و بهسازی متن ترجمه ارائه داده‌اند.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- متن آیات قرآن (با حروفچینی رایانه‌ای بر اساس خط عثمان طه) در صفحات

سمت راست و ترجمه آیات به فارسی در صفحات رو به رو (چپ) قرار گرفته است. در مؤخره اثر، ضمایمی از جمله توضیح در باب مشخصات رسم‌الخط قرآن، یادداشت ناشر و توضیحات مسئول مرکز فرهنگ و معارف قرآن درباره سابقه و ویژگی‌های این ترجمه آمده است.

نمونه ترجمه:

سوره کوثر

به نام خداوند گسترده رحمت و مهربان

به راستی ما به تو خیر فراوان عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. (2)

بی شک، دشمن تو خود بی نسل است. (3)

70- ترجمه آقای مسعود انصاری خوشابر

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه قرآن‌کریم

مترجم: مسعود انصاری خوشابر

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: سنی

ناشر: فرزان‌روز

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1377 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5500 نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای مسعود انصاری خوشابر در سال 1345ش در شهرستان تالش به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در زادگاه خود گذراند و همزمان به آموزش مقدمات علوم دینی پرداخت. پس از به پایان رساندن تحصیلات دوره متوسطه، برای تکمیل آموخته‌های دینی به حوزه علمیه دارالعلوم زاهدان رفت. پس از طی مراحل لازم، در تهران به تحصیل در دانشکده حقوق (در دانشگاه شهید بهشتی) پرداخت و بعد از آن، تحصیلات حوزوی را پی گرفت و نزد استاد محمد شیخ الاسلامی، فقه، کلام، تفسیر، علوم قرآنی، نحو و علوم بلاغی را فرا گرفت. در سال 1370ش - در 25 سالگی - از استادش اجازه مکتوب «افتاء» به شیوه مرسوم در مذهب شافعی را دریافت کرد و دو سال بعد از دانشکده حقوق فارغ التحصیل شد و پس از آن قرآن پژوهی و اسلام شناسی و تألیف و ترجمه و تحقیق را پیشه خود ساخت. مهم‌ترین اثر ایشان ترجمه قرآن کریم است.

وی برای ترجمۀ قرآن مدت هفت سال تلاش نموده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- مطالب اضافی را از متن اصلی جدا و داخل پرانتز قرار داده، تا ترجمۀ قرآن مشخص شود.

3- کلیۀ جملات (ولو این که یک جمله پشت سر هم تکرار شده باشد) ترجمه شده است. مانند آیۀ 4 سوره بقره که جملۀ ما انزل دو بار تکرار شده و در هر دومرتبه ترجمه شده است.

4- عبارت‌های ترجمه شده به همان ترتیب جملات قرآنی است و مقدم و مؤخر نشده است.

5- در برخی موارد که جملات نیاز به توضیح دارد، توضیحاتی ارائه شده و داخل پرانتز قرار گرفته است.

6- در مواردی که نکره در سیاق نفی و یا نهی قرار گرفته و مفید عموم است در ترجمه رعایت شده و عمومیت آن آمده است.

7- در مواردی که آیات دارای ادات تأکید مثل انّ می‌باشد در ترجمه، تأکید آن بیان شده است.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشاینده مهربان

[ای محمد] به راستی که ما به تو «کوثر» دادیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و [شتر] قربانی کن. (2)

بی‌گمان دشمنت هموست بی‌زاد و رود. (3)

71 - ترجمه آقای مسعود ریاعی

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم

مترجم: مسعود ریاعی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: کتاب آشنا

مکان چاپ: قم - اعتماد

سال چاپ: 1383 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3 هزار نسخه

خط: عثمان‌طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: تحت اللفظی.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام الله که بخشاینده و با رحمت است

ما به تو «کوثر» را عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی کن! (2)

در واقع دشمن تو است بی‌عقبه و بی‌ریشه! (3)

72- ترجمه آقای مصطفی خرّم دل

(مشخصات کلی ترجمه)

تفسیر نور

مترجم: مصطفی خرّم دل

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: سنی

ناشر: احسان

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1380

نوبت چاپ: سوم

تعداد چاپ: 5 هزار جلد

خطاط: عثمان طه

قطع: رحلی

زیست‌نامه:

دکتر مصطفی خرّم دل در سال 1315 ش در «مهاباد» به دنیا آمد. ایشان از قرآن پژوهان اهل سنت و از استادان دانشگاه کردستان در سنندج بودند. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاهش طی کرد و همزمان به آموزش علوم دینی به شیوه حوزوی و سنتی نیز پرداخته است. در سال 1352ش در رشته زبان و ادبیات عرب از دانشگاه تهران موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد شد و سپس در سال 1358ش در رشته فرهنگ عربی و علوم قرآنی از دانشکده معارف اسلامی دانشگاه تهران به دریافت درجۀ دکتری، نایل آمد. دکتر خرّم‌دل در زمینه‌های گوناگونِ علوم اسلامی، به ویژه علوم قرآنی، دارای چند تألیف و ترجمه است از جمله:

1- تفسیر نور که ترجمه قرآن ایشان نیز در این تفسیر می‌باشد.

2- نگارش تفسیر المقتطف (به زبان عربی).

3- ترجمۀ تفسیر فی ظلال القرآن (از سید قطب).

4- ترجمۀ تفسیر نور (تفسیر نور در واقع ترجمه‌ای است از قرآن که ایشان افزوده‌های تفسیری را در درون پرانتز جای داده است).

ویژگی‌ها:

مترجم دربارۀ شیوه‌نگارش خود در این ترجمه می‌گوید:

1- روش ترجمه: جمله به جمله (با توضیحات تفسیری مختصر)

2- معنای هر آیه‌ای را گویا و رسا نوشته‌ام و شمارۀ آن را در سمت راستِ برگردان قرار داده‌ام.

3- مفاهیمِ افزون بر واژه‌های ظاهری عبارت‌های قرآنی را در داخل پرانتز نوشته‌ام، به نحوی که واژه‌های پیش‌از پرانتز و بعد از آن با یکدیگر همخوان و سازگار باشد، و چنان‌که مطالب داخل پرانتز خوانده نشود، ما قبل و ما بعد پرانتز، ترجمه روان و کوتاه آیه بوده و اگر خوانده شود، تفسیر رسا و مختصر آن به شمار آید.

4- سعی شده است ترجمه فارسی هر آیه‌ای درست در مقابل متن عربی آن آیه قرار گیرد.

5- واژه‌های مشکل و بندهای قابل توجه یا دشوار هر آیه‌ای را با ذکر شماره خود آن آیه، در حواشی صفحات قرار داده‌ام.

6- هر گاه در فهم دقیق معانی قرآن، بیان نکات صرفی و نحوی را ضروری و مؤثر تشخیص داده باشم، آن را در برابر واژه‌ها و بندها ذکر نموده‌ام.

7- اگر آیه‌ای، معانی معتبر مختلفی داشته باشد، سعی کرده‌ام معنای مهم‌تر و ارزنده‌تر را در اصل برگردان بگنجانم و آن گاه در حواشی لغات به معنا یا معانی دیگر اشاره نمایم.

تلاش نموده‌ام گلزار معانی از بوستان آیات ربّانی، درست به همان اندازه گلچین و دسته شود که به هنگام چاپ، متن قرآنی یا نوشته‌های فارسی، یکجا در معرض دید خوانندگان گرامی قرار گیرد.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

«بسم الله الرحمن الرحیم»

ما به تو خیر و خوبی بی‌نهایت فراوان را عطا کرده‌ایم (که نبوت و دین حق و هدایت، و هر آن چیزی است که سعادت هر دو جهان را به همراه دارد.) (1)

حال که چنین است تنها برای پروردگار خود نماز بخوان و قربانی بکن. (2)

بدون شک، دشمن کینه‌توز تو بی‌خیر و برکت و بی‌نام و نشان خواهد بود. (3)

73- ترجمه حجت الاسلام و المسلمین مهدی الهی قمشه‌ای رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: مهدی الهی قمشه‌ای

قرن: چهاردهم

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: دارالکتب الاسلامیه

مکان چاپ: مروی - تهران

سال چاپ: 1377

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5000 جلد

خط: مصطفی اشرفی

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای مهدی الهی قمشه‌ای در سال 1318ق در شهرضا (قمشه) به دنیا آمد. وی در پنج سالگی به مکتب رفت و تا هفت سالگی مقدمات ادبیات فارسی و عربی را آموخت. سپس نزد پدر دانشمند خود و استادان دیگر در همان شهر ادامۀ تحصیل داد. و پس از تحصیل مقدمات، برای ادامۀ تحصیل در سطح بالاتر به حوزۀ علمیۀ اصفهان کوچید و علوم متداوله از فقه و اصول و منطق و کلام را نزد اساتید آن سامان آموخت. آنگاه برای تکمیل فلسفه و حکمت به خراسان رفت و از محضر آقا بزرگ مشهدی و آقا شیخ اسدالله کسب فیض نمود. سپس به تهران رهسپار و در مدرسۀ عالی سپهسالار به تعلیم حکمت و فلسفه پرداخت. او سال‌ها در تهران در سمت استاد عربی در دانشگاه تهران و استاد فلسفه در دانشکده معقول و منقول اشتغال داشت و در 25 اردیبهشت 1352ش بدرود حیات گفت. از وی آثار چندی به جا مانده است از آن جمله: 1- رساله‌ای در فلسفۀ کلی 2- شرح رسالۀ حکیم فارابی 3- حکمت الهی 4- رساله‌ای در سیر و سلوک و... از مهم‌ترین آنها ترجمۀ قرآن مجید است. که به علت روان و ساده بودن، بسیار مورد اقبال عامه قرار گرفته و ده‌ها بار در قطع‌های مختلف به چاپ رسیده است .

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد (همراه با خلاصه التفسیر)

2- اسلوب ترجمه به زبان فارسی امروزی است که با نثری ساده و روان نگارش یافته است.

3- چون مترجم روش ترجمۀ آزاد را برگزیده، در موارد بسیاری تطابق عینی با اصل کلام برقرار نیست و در مواردی نیز عدم مطابقت مفهومی نیز دیده می شود.

4- ترجمه با اضافات و توضیحات تفسیری مفصلی همراه است که در اکثر موارد در داخل پرانتز قرار گرفته و در مواردی نیز همراه اصل ترجمه آمده است.

5- روش مترجم، یعنی ترجمه آزاد، همراه با خلاصه التفسیر به طور نسبی در همه جای ترجمه حفظ شده است.

6- هماهنگی در ترجمه واژه‌های مشابه مورد توجه مترجم نبوده و معنای واژه‌ها و عبارات یکسان در بسیاری از موارد مانند هم نیست.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشندۀ مهربان

ما تو را کوثر (یعنی عطای بسیار چون کثرت فرزند) بخشیدیم. (1)

پس تو هم برای خدایت به نماز (و طاعت) و قربانی (و مناسک حج) بپرداز. (2)

که محققا! دشمن بدگوی تو (عاص بن وائل) مقطوع‌النسل است (و نسل تو تا قیامت به کثرت و برکت و عزت باقی است). (3)

74- ترجمه آقای مهدی محمودیان

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم (آموزش ترجمه و مفاهیم قرآن)

مترجم: مهدی محمودیان

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اسوه

مکان چاپ: قم - چاپخانه بزرگ قرآن

سال چاپ: 1389 ش

نوبت چاپ: سوّم

تعداد چاپ: بیست هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

مهدی محمودیان در سال 1342 ش در تبریز به دنیا آمد. به دلیل علاقۀ به معارف اسلامی، تحصیلات حوزوی را پی گرفت. در کنار تحصیلات، در آموزش عقیدتی سپاه مشغول خدمت بود و بعد از فراغت از این خدمت، مؤسسه بیت القرآن امام علی علیه السلام را تأسیس کرد، رسالت این مؤسسه، آموزش غیرحضوری مفاهیم کل قرآن در یک سال برای مخاطبین عمومی در سطح جامعه است.

ایشان که از قرآن‌پژوهان معاصر می‌باشد آثار متعددی را تحویل جامعه داده‌اند از جمله: 1- قرآن در خانه؛ 2- میثاق با قرآن؛ 3- قرآن کریم به روش پرسش و پاسخ و... .

یکی از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله (تفسیری)

2- هدف مترجم از ارائه این ترجمه، با اهداف آموزشی و در جهت فراگیر نمودن آموزش ترجمه و مفاهیم قرآن می‌باشد.

3- کُلّ لغات قرآن به ترتیب آیات (به تفکیک لُغات جدید و تکراری) آمده است.

4- صفحات سمت راست این ترجمه دارای سه بخش است:

الف) آیات هر صفحه مطابق با قرآن‌های خط عثمان‌طه؛

ب) لغات جدید: که در این بخش لغات جدید که ترجمه نشده‌اند، به صورت روان و تحت‌اللفظی ترجمه شده است.؛

ج) لغات تکراری: که این لغات چون در صفحات ماقبل، ترجمه شده، شماره صفحه مورد نظر آورده شده است.

5- صفحات سمت چپ این ترجمه، ارائه مفاهیم و موضوع آیات است تا عموم مخاطبین بتوانند معنا و مفهوم و نیز موضوع آیه را فرا گیرند.

6- در این ترجمه از منابعی چون تفسیر نمونه، نور و قاموس قرآن استفاده شده است.

نمونۀ ترجمه:

سوره کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

هدیه بزرگ خداوند، پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله :

محقّقاً (ای محمد صلی الله علیه وآله ) ما (به جای فوت و درگذشت پسرت ابراهیم) کوثر (خیر کثیر و نیکویی بسیار و شرافت و بزرگواری در دو جهان، و بسیاری نسل و فرزندان توسط حضرت فاطمه زهرا) را به تو عطا کرده و بخشیدیم. (1)

شکرگزاری در مقابل هدیه بزرگ:

پس برای (شکر و سپاس دین نعمت و بخشش) پروردگارت، نماز بگزار (که نماز همه اقسام شکر و سپاس را در بر دارد) و شتر قربانی کن (2)

عاقبت ننگین دشمن کینه‌توز پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله :

(پس از آن خداوند مشرکین را که به آن حضرت «ای دنباله بریده» می‌گفتند، نکوهش نموده می‌فرماید: ای محمد صلی الله علیه وآله البته دشمن تو همان ابتر و دنباله‌بریده است (نسل و نژاد او باقی نخواهد ماند لیکن ذریّه و فرزندان تو به وسیله دخترت فاطمه زهرا علیها السلام تا قیامت باقی خواهد بود.) (3)

75- ترجمه آقای میرزا محمد طاهر مستوفی کاشانی (بصیر الملک)

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: میرزا محمد طاهر مستوفی کاشانی (بصیرالملک)

قرن: سیزدهم

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: کتابخانۀ علمیۀ اسلامیه

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1316ش

نوبت چاپ: دوم (از روی چاپ سنگی)

خط: میرزا طاهر خوشنویس

قطع: رقعی

زیست‌نامه:

میرزا محمد طاهر یا طاهر مستوفی کاشانی ملقب به «بصیرالملک»، مستوفی و ادیب عهد ناصری در 1246ق در کاشان به دنیا آمد. وی از رجال سیاهی و فرهنگی دربار ناصر الدین شاه قاجار بوده است. بصیرالملک از مستوفیان مورد توجه شاه و مردی مذهبی و پای‌بند به مراسم دینی بود و از وی سه اثر باقی مانده است: 1- تصحیح مثنوی معنوی همراه با کشف الابیات مولوی 2- ترجمه‌ایی از قرآن همراه با کشف الآیات فارسی که پس از انتشار با عنوان ترجمه قرآن بصیرالملکی سال‌ها معروف و مورد توجه و استقبال بوده است. آقا بزرگ طهرانی تاریخ چاپ این ترجمه را حوالی 1311ق نقل کرده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: تحت اللفظی و نسبتاً روان.

2- نثرمؤلف نسبتاً روان و گویاست و تا حدودی متمایل به لغات عربی است.

3- این ترجمه، به طور نسبی دقیق است و از مطابقت خوبی با اصل آیات برخوردار است.

4- توضیحات و افزده‌هایی همراه با ترجمه آیات آمده که از اصل ترجمه تفکیک نشده است.

5 - شیوه و اسلوب ترجمه به صورت همگون در سراسر ترجمه به کار رفته است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

به درستی که ما دادیم به تو ای پیغمبر افزونی بسیار در نسلت. (1)

پس نماز کن برای پروردگار خود و در تکبیرات نماز دو دست را تا گلوگاه خود بلند کن. (2)

بدرستی که دشمن تو که تو را سرزنش می‌کند دم‌بریده و بلاعقب خواهد بود. (3)

76- ترجمه آقای هوشنگ آبان

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه فارسی قرآن کریم

مترجم: هوشنگ آبان

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات فرناس

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1385

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 2 هزار جلد

خط:

قطع: وزیری

زیست نامه: یافت نشد.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- مترجم کوشیده است تا حد امکان زبان ترجمه را روان و به دور از پیچیدگی بسازد.

3- توضیحات و افزوده‌های مترجم بسیار اندک است و مطابق متن فارسی با آیات قرآن بیش‌تر مورد نظر بوده است.

4- اشاره به ویراستار علمی یا فنی نشده است. نیمه‌نخست کتاب (154 صفحه نخست) حاوی متن آیات قرآن با رسم‌الخط عثمان طه (هر صفحه وزیری حاوی 4 صفحه از قرآن با رسم‌الخط عثمان طه در قطع جیبی) است و در نیمه دوم کتاب ترجمه فارسی قرآن در صفحات متوالی (455 صفحه) آورده شده است. فهرست سوره‌های قرآن دوبار و در انتهای هر دو بخش قرار داده شده است.

نمونه ترجمه:

سوره کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ای پیامبر، ما به تو خیر بسیار عطا کردیم. (1)

پس تو هم برای خداوندت نماز بخوان و قربانی کن. (2)

که دشمن تو، خود بدون فرزند است و نسلی از او باقی نمی‌ماند. (3)

77- ترجمه خانم معصومه یزدان‌پناه

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن، ندایی برای جهانیان

مترجم: معصومه یزدان‌پناه

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: نشر شهید سعید محبی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1385ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 4 هزار نسخه

خط: عثمان‌طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله.

2- مترجم علاوه بر ترجمه فارسی، ترجمه انگلیسی آن را هم آورده است.

3- توضیحات تفسیری این ترجمه، اندک می‌باشد و مجزای از متن است.

4- از ویژگی‌های این ترجمه ارائه واژه‌نامه‌ای از لغات مهم هر صفحه به دو زبان فارسی و انگلیسی می‌باشد.

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده بخشاینده

در حقیقت ما به تو کوثر را عطا کردیم. (1)

پس برای پروردگارت نماز بگزار و قربانی کن. (2)

بی‌گمان دشمن تو همان بی‌نسل بی‌خَلَف است. (3)

ب) ترجمه های ناقص قرآن

1- ترجمه حجت الاسلام و المسلمین دکتر عبدالکریم بی‌آزار شیرازی

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه تصویری و تفسیری آهنگین

مترجم: عبدالکریم بی‌آزار شیرازی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: دفتر نشر فرهنگ اسلامی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1372

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

قطع: وزیری

خط: ---

زیست نامه:

عبدالکریم بی‌آزار به سال 1323ش در شیراز متولد شد و مقدمات حوزه‌های دینی را در همان‌جا طی کرد. وی سطوح عالی و دروس خارج را در قم و نجف از محضر علمای بزرگ از جمله حضرت امام خمینی رحمه الله فرا گرفت و تمامی بحث‌های مسائل مستحدثه ایشان را تقریر نمود. در سال 1354ش رهسپار دانشگاه مک گیل کانادا شد و در انستیتو مطالعات اسلامی به تحصیلات عالیه خود ادامه داد و از سال 1361ش به تدریس در دانشگاه‌های ایران مشغول شد و در سال 1362ش به عضویت فرهنگی دانشگاه الزهرا درآمد. از سال 1365 به معاونت پژوهشی آن دانشگاه منصوب شده و در سال 1368 ریاست دانشکده الهیات و ادبیات این دانشگاه را به عهده گرفت. تاکنون بیش از یکصد جلد کتاب به رشته تحریر در آورده که از جمله آنها: 1- گذشته و آینده جهان 2- همبستگی مذاهب اسلامی 3- دوره رساله نوین 4- مجلدات تفسیر کاشف 5- میثاق در قرآن (به زبان انگیسی) 6- اسلام آیین همبستگی 7- مبانی علمی ترجمه پیوسته و تفسیری قرآن. 8 - قرآن ناطق

علاوه بر اینها یکی از آثار استاد بی‌آزار شیرازی، ترجمه‌ای است موزون از تعدادی سوره‌های قرآن که تاکنون سه مجلد آن طی سالهای 72 تا 74 از سوی دفتر نشر فرهنگ اسلامی به طبع رسیده است.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد (تفسیری)

2- تلاش مترجم بر این بوده است تا با استفاده از ترجمه‌ها و تفسیرهای معتبر، ترجمه‌ای تفسیری و آهنگین به زبان فارسی روز ارائه دهد تا بتواند پرتوی از مفاهیم عالی قرآن را همراه با گوشه‌ای از زیبایی‌های لفظی و نغمه‌های ادبی را به خوانندگان انتقال دهد بدون آن که مفاهیم و معانی آیات، فدایی موزون شدن الفاظ گردد.

3- در بعضی جاها کلمه‌ای افزوده شده که مترجم آن را بین دو قلاّب قرار داده است.

4- مترجم با مقطّع کردن جملات هر آیه، اوزان و قافیه‌ها را بیشتر نشان دهد و با دسته‌بندی کردن آیات و گذاشتن عناوین برای هر قسمت، ارتباط و تناسب آیات و هم‌بستگی موضوع‌های گوناگون را ارائه داده است.

5 - در مجموع، در این ترجمه تلاش بر این بوده که از ترجمۀ تحت اللفظی و ترجمه آزاد به ترجمۀ تفسیری و پیوسته و آهنگین پرداخته شود و مفهوم و پیام قرآن را تا آن‌جا که ممکن است در فرم و سبکی شبیه به قرآن، به فارسی روز انتقال داده شود.

نمونۀ ترجمه

سورۀ حمد

بنام خداوند عطابخش خطاپوش (1)

هر حمد و سپاسی از آن خدای ربّ العالمین است. [که مولی، مدبّر و مربی جهانیان است]، (2)

روزی بخش [همگان] و خطاپوش [گنهکاران] است، (3)

مالک روز [بروز حقایق] دین یعنی قیامت است [که در آن حساب، جزا، حکم و سیاست است]. (4)

تو را می‌پرستیم و بس، و از تو یاری می‌خواهیم و بس. (5)

هدایت نما ما را به راه راست [که راه نبییّین و صدّیقین و صالحین و شهداست]، (6)

راه کسانی که به آنان انعام کرده‌ای [و نعمت‌هایت را بر آنان تمام کرده‌ای]، نه به راه آنان که غضب شدگانند، و نه راه آنان که سرگشتگانند. (7)

2- ترجمه آیت الله یعقوب جعفری

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید

مترجم: یعقوب جعفری

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: هجرت - قم

مکان چاپ: قم

سال چاپ: ---

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3 هزار نسخه

قطع: وزیری

خط: کامپیوتری

زیست نامه:

آیت الله یعقوب جعفری در بهمن 1325ش در «مراغه» به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی خود را در همین شهر گذراند. در سال 1342 به حوزه علمیه قم عزیمت و ادامۀ تحصیل داد. برخی از اساتید ایشان در سطح عبارت بودند از: آیت الله حاج شیخ محسن دوزدوزانی، آیت الله حاج سید یوسف مدنی، آیت الله شیخ یداللّه دوزدوزانی، آیت الله ستوده، آیت الله مکارم، آیت الله سبحانی و مرحوم آیت الله سید رضا صدر.

آیت الله جعفری علاوه بر فقه و اصول، در مطالعات و تحقیقات خود در آغاز بیشتر به رشته تاریخ اسلام گرایش داشت و در این رشته کتاب‌هایی را نوشت که بعضی از آنها چاپ شده است. پس از آن در مطالعات خود به سوی علم کلام و تاریخ علم کلام و ملل و نحل گرایش یافت و در این رشته نیز کتاب‌های متعدد و مقالات بسیاری نوشت.

سپس سیر فکری ایشان به سوی قرآن و علوم قرآنی و در نهایت تفسیر قرآن تغییر جهت یافت و مطالعات خود را در تفسیر و علوم قرآنی متمرکز کرد و نتیجه آن علاوه بر ده‌ها مقاله در این موضوع که در مجلات مختلف چاپ شده است، چندین کتاب است که از جمله آنها می‌توان از کتاب سیری در علوم قرآن ، پژوهشی درباره صابئین ، ترجمۀ رسم الخط مصحف ، سیمای امام علی در قرآن ، تفسیر سورۀ یوسف ، تفسیر سورۀ انعام ، تاریخ اسلام از منظر قرآن و از همه مهم‌تر مجلدات «تفسیر کوثر» را در

هشت جلد نام برد که هم اکنون نیز مشغول تألیف و ادامۀ تفسیر هستند. به خاطر نگارش این تفسیر و سایر فعالیت‌های قرآنی، در سال 1380 در نمایشگاه بین‌المللی قرآن‌کریم تهران، طی مراسمی ایشان خادم‌القرآن معرفی شدند و توسط رئیس جمهور وقت، لوح تقدیر و جایزه دریافت کردند.

ایشان همچنین در « مؤسسه فرهنگی ترجمان وحی » که به عنوان مرکزی برای ترجمه قرآن مجید به زبان‌های خارجی، در سطح جهانی فعالیت می‌کند، کارشناس علوم قرآنی و عضو تحریریه مجله ترجمان وحی است و مقاله‌های متعددی در این مجله از وی چاپ شده است. آیت الله جعفری علاوه بر اجتهاد، دارای مدرک سطح چهار در رشته فقه و اصول می‌باشند.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- در این ترجمه به دلیل این که همراه با تفسیر آمده، وجوه مختلف تفسیری، مد نظر مترجم بوده و در نهایت نظر برتر در ترجمه منعکس شده است.

3- در این ترجمه هم دقت و هم روانی مورد توجه مترجم واقع شده ولی در مواقعی که این دو با هم تعارض داشتند، طبق نظر مترجم، دقت و صحّت را بر روانی ترجیح داده است.

4- مترجم در این ترجمه سعی کرده که کمتر از پرانتز و توضیحات بیرون از متن استفاده کند مگر در موارد ضروری، بنابراین اصالت ترجمه لحاظ شده است.

5 - نثر ترجمه، با نثر معیار نوشته شده است.

6 - این ترجمه همراه با تفسیر کوثر، چاپ شده است. ولی یک نسخه مستقل از ترجمه در آرشیو مؤسسه ترجمان وحی موجود است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ حمد

به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر (1)

ستایش مخصوص خداوند است که پروردگار جهانیان است. (2)

همو که بخشاینده بخشایشگر است. (3)

همو که مالک روز جزاست. (4)

تنها تو را می پرستیم و از تو کمک می‌خواهیم. (5)

ما را به راه راست هدایت فرما. (6)

راه کسانی که به آنها نعمت داده‌ای نه غضب شدگان بر آنها و نه گمراهان. (7)

3- ترجمه آقای مصطفی رحماندوست

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن‌کریم (ترجمه برای نوجوانان)

مترجم: مصطفی رحماندوست

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: دانش‌پژوه

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1386

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5500 نسخه

قطع: وزیری

خط: غلامرضا صفا مهدوی

زیست نامه:

آقای رحمان‌دوست، شاعر، قصه‌نویس و مترجم کتاب‌های کودکان و نوجوانان، در سال 1329ش در همدان به دنیا آمد ایشان بعد از انقلاب با عنوان مدیر مرکز نشریات کانون پرورشی فکری کودکان مشغول به کار شد و تاکنون در مراکز مختلف فرهنگی مشغول خدمت بود.

از ایشان تاکنون بیش از صد و شانزده اثر به صورت مجموعه داستان و مجموعه شعر برای کودکان و نوجوانان منتشر شده است که از جمله آن‌ها «درسی برای گنجشک» و «صلح» و «بچه‌ها را دوست دارم» و «مرغ قشنگ تُپُلی» و غیره اشاره کرد.

ایشان هم‌اکنون به تدریس داستان‌نویسی و ادبیات کودکان و نوجوانان مشغول است و به عنوان مسئول بخش کتاب‌های خارجی کودکان و نوجوانان در کتاب‌خانه ملّی فعالیت می‌کند.

از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمه قرآن برای نوجوانان و جوانان می‌باشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- در این ترجمه، سعی شده است با استفاده از معتبرترین تفسیرها و ترجمه‌های قرآن، آیات الهی به زبان فارسی سالم و ساده و قابل فهم نوجوانان ترجمه شود.

3- مترجم از افزودن تعابیر و کلمه‌هایی تفسیرگونه، بر ترجمۀ کلمه به کلمه قرآن استفاده کرده است.

4- متن ترجمه با دو نوع حروف، چاپ شده است: کلمه‌هایی که با حروف سیاه چاپ شده، ترجمه مطابق با اصل آیه‌هاست. که اگر این کلمه پشت سر هم خوانده شوند، باز به صورت جمله‌های کامل و سالم خوانده خواهد شد.

5- جمله‌ها یا کلمه‌هایی هم لابه‌لای کلمات اوّل با رنگ آبی به چاپ رسیده است. این عبارت‌ها برای فهم بهتر و ساده‌تر معنای آیه‌ها آمده است و در مجموع، تلاش شده که از قانون فارسی‌نویسی پیروی شود.

6- از ویژگی‌های این ترجمه می‌توان به نیازسنجی مترجم و مخاطب محوری آن و همچنین ارائه توضیحات برخی مفردات قرآنی و یا اصطلاحات فارسی به کار رفته در ترجمه یا تفسیر مختصر برخی آیات در مؤخره کتاب به عنوان «یادآوری» اشاره کرد.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

به نام خداوند بخشنده مهربان

ای پیامبر! ما به تو خیر بسیار، برکت فراوان و نسلی پربار بخشیده ایم. (1)

پس برای خشنودی پروردگارت نماز بخوان و شتر قربانی کن. (2)

بی‌تردید تو بی‌فرزند نیستی، بلکه دشمن تو نسل بریده، بدون خیر و بی‌سرانجام خواهد بود. (3)

4- ترجمه حجت الاسلام و المسلمین محسن قرائتی

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه و تفسیر نور

مترجم: محسن قرائتی

قرن: معاصر

ناشر: مؤسسه در راه حق

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1375

نوبت چاپ: سوم

تعداد چاپ: 4 هزار

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای محسن قرائتی فرزند علینقی، در سال 1324 هجری در کاشان بدنیا آمد. جد ایشان، در زمان رضاخان که با تمام قدرت با اسلام و مظاهر آن مبارزه می‌شد، جلسات قرآن را در خانه‌های مردم کاشان تشکیل می‌داد و بخشی از عمر خود را در این راه صرف نمود. لذا فامیل‌شان قرائتی شد. ایشان نسبت به بخشی از زندگی خود می‌فرمایند:

من در سنین نوجوانی که شناخت و اطلاعات کافی نداشتم با پیشنهاد مرحوم پدرم برای ورود به حوزه، موافق نبودم ولی با اصرار و تشویق او در سن چهارده سالگی وارد حوزه شدم. یک سال در کاشان زیر نظر استاد آیت الله صبوری دامت برکاته مشغول درس شدم. هر شب نیز به طور مرتب در جلسه تفسیر قرآن مرحوم آیت الله حاج شیخ علی آقا نجفی قدس سره که بعد از نماز مغرب و عشا برقرار می‌شد شرکت می‌کردم. این جلسه دل مرا به تفسیر قرآن جذب نمود. از آن زمان به بعد با قرآن انس پیدا کردم و تا به حال الحمدلله ادامه دارد. با اطمینان می‌گویم که بیشترین مطالعه من درباره قرآن و تفسیر بوده و چون قرآن و کلام خدا نور است، تا به حال در راه تبلیغ درمانده نشده‌ام. حتی زمانی هم که برای ادامه تحصیل وارد حوزه علمیه قم شدم، در کنار (لمعه) کتاب درسی رسمی حوزه، تفسیر «مجمع‌البیان» را با برخی از دوستان، مطالعه و مباحثه می‌کردم. همین که دروس سطح و مقداری از درس خارج را در حوزه گذراندم، به فکر افتادم که خلاصه مطالعات و مباحثات تفسیری خود را یادداشت کنم و این کار را تا

پایان چند جزء ادامه دادم. در آن ایام شنیدم که آیت الله مکارم شیرازی - دامت برکاته - با جمعی از فضلا تصمیم دارند تفسیر بنویسند. من نوشته های تفسیری خود را ارائه دادم و ایشان هم پسندیده و من به جمع آنان پیوستم. حدود پانزده سال طول کشید تا تفسیر نمونه در 27 جلد به اتمام رسید و تا به حال بارها تجدید چاپ و به چند زبان ترجمه شده است. تقریبا نیمی از تفسیر نمونه تمام شده بود که انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی به پیروزی رسید و من به پیشنهاد علامه شهید مطهری قدس سره و موافقت امام خمینی قدس سره برای اجرای برنامه درس‌هایی از قرآن، به تلویزیون رفتم. در این بین به فکر افتادم درس تفسیری را در سطح فهم عموم شروع کنم. برای این کار با گرفتن دو همکار، علاوه بر تفسیر نمونه، از ده تفسیر دیگر یادداشت‌برداری کردیم و برنامه تفسیر خود را با عنوان «آینه وحی» در رادیو آغاز کرده و تاکنون پیش رفته‌ام. بارها از طرف دوستان و دیگران، پیشنهاد شد که آنچه را در رادیو می‌گویم، به صورت کتاب منتشر کرده و در دسترس عموم به خصوص عزیزان فرهنگی قرار دهم. با این تصمیم و نیت چند جزء از یادداشت‌های تفسیری خود را در حضور دو نفر از فقهای قرآن‌شناس و محقق که از اساتید حوزه علمیه قم هستند خواندم و با تأیید و اصلاح آن دو بزرگوار، به سبک و برداشت‌های تفسیری خود اطمینان بیشتری پیدا کردم. پس از آن چند نفر از فضلا کار بازنویسی و تدوین آن را انجام دادند و تحت عنوان «تفسیر نور» منتشر گردید. این تفسیر دارای امتیازاتی است، که در مقدمه جلد اول ذکر شده است.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: جمله به جمله

2- این ترجمه همراه با تفسیر است که نکات تفسیری آن جدای از ترجمه می‌باشد.

نمونه ترجمه:

سورۀ حمد

به نام خداوند بخشنده مهربان (1)

سپاس و ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است. (2)

(خدایی که) بخشنده و مهربان است. (3)

(خدایی که) مالک روز جراست. (4)

(خدایا) تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم. (5)

خداوندا همه ما را به راه راست مستقیم هدایت فرما. (6)

(خداوندا ما را) به راه کسانی که آن‌ها را مشمول نعمت خود ساختی، (هدایت کن) نه راه کسانی که بر آن‌ها غضب کرده‌ای و نه گمراهان!

5- ترجمه آقای رضا محمدی‌تبار

(مشخصات کلی ترجمه)

ترجمه قرآن کریم

مترجم: رضا محمدی‌تبار

قرن: معاصر

ناشر: ----

مکان چاپ: بی‌چا.

سال چاپ: بی‌تا.

نوبت چاپ: بی‌نا.

تعداد چاپ: ----

خط: -----

قطع: ----.

زیست‌نامه:

اینجانب رضا محمدی تبار دارای تحصیلات اندک حوزوی و آکادمیک می‌باشم. در حال حاضر به تدریس حفظ و قرائت و تفسیر قرآن مشغولم. ترجمه ام را به پیشنهاد یکی از دوستانم شروع کردم و به علت مشغله زیاد و اینکه چند نوع ترجمه را همزمان در دست گرفتم، هنوز به پایان و به مرحله چاپ نرسیده است. لکن قسمتهایی از ترجمه اینجانب به مناسبتهای مختلف در برخی سایت‌ها منتشر شده است.

ویژگی‌ها:

مترجم طی گفتاری از ترجمه خود چنین گزارش می‌دهد: ترجمه اینجانب به چند روش می‌باشد.

روش اول: جمله به جمله یعنی ترجمه‌ای که مطالبی را به طور آزاد مطرح می‌کند. ولی سیر و سیاقش بر اساس آیات قرآن، آنهم به صورت ترتیبی و پشت سرهم است. یعنی از مسیر ترجمه تخطی نمی‌کند. روش دوم: ترجمه سره یعنی ترجمه فارسی خالص که بی‌نهایت مشکل هم می‌باشد و مکررا در حال ویرایش آن هستم. روش سوم و چهارم: ترجمه تحت اللفظی و توضیحی. روش پنجم: ترجمه سره با رعایت موارد سجع و قافیه‌ای که در خود آیات و سوره مد نظر است. این روش ترجمه که فوق‌العاده سخت هم می‌باشد، هم سره بودن و فارسی ناب بودن را در نظر می‌گیرد و هم اینکه از کلماتی

استفاده کند که در مجموع و سیاقش شباهت زیادی به متن آیات و سوره مورد ترجمه، داشته باشد.

نمونه ترجمه

سوره کوثر

به نام ایزد مهربان مهرورز

همین است که ما به تو فراوانی دادیم. (1)

پس ویژه پروردگارت راز و نیاز کن و شتر بکش. (2)

این است که بدخواه تو، بی پیوست است. (3)

6- ترجمه آقای محمد جواد مشکور

(مشخصات کلی ترجمه)

روح‌القرآن

مترجم: محمد جواد مشکور

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: دنیای کتاب

مکان چاپ: -----

سال چاپ: -----

نوبت چاپ: ----

تعداد چاپ: 2000 نسخه

قطع: رُقعی

خط: ---

زیست نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد (تفسیری)

نمونۀ ترجمه

سورۀ حمد

به نام خداوند بخشاینده مهربان (1)

ستایش خداوندی را که پروردگار جهانیان، (2)

بخشاینده و مهربان، (3)

مالک روز پاداش و کیفر است. (4)

تو را می‌پرستیم و از تو یاری می‌جوییم. (5)

ما را به راه راست راه نمای. (6)

راهی که به ایشان (نیکوکاران) نعمت داده‌ای، نه آنان که بر ایشان خشم گرفتی و نه گمراهان. (7)

7- ترجمۀ قرآن آقای دکتر حداد عادل (در حال چاپ)

غلامعلی حداد عادل در سال 1324 هجری شمسی در تهران به دنیا آمد. وی دارای مدرک لیسانس فیزیک از دانشگاه تهران، فوق‌لیسانس فیزیک از دانشگاه شیراز، فوق‌لیسانس فلسفه از دانشگاه شهید بهشتی و دکترای فلسفه از دانشگاه تهران است. حداد عادل از سال 1347 تدریس در دانشگاه شهید بهشتی ملی را آغاز کرد و پس از آنکه یک دوره ساواک وی را به دلیل فعالیت‌های سیاسی از تدریس منع کرد، از سال 1351 تا 1357 به تدریس در دانشگاه صنعتی شریف پرداخت. وی در این زمان نیز به تحصیل فلسفه نزد استاد شهید مطهری مشغول و مقارن با انقلاب اسلامی عضو کمیته همبستگی دانشگاهیان با مردم بود. حداد عادل به زبان‌های انگلیسی و عربی تسلط کامل دارد و از وی 17 کتاب درسی و 5 کتاب علمی و تحلیلی در موضوعات دین، فلسفه و علوم اجتماعی و بیش از 190 مقاله به چاپ رسیده است.

وی همچنین نظارت علمی بر شش جلد از دانشنامه جهان اسلام را عهده‌دار بوده است و در سال 1368 جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، در سال 1374 نشان درجه دوم تعلیم و تربیت و در سال 1376 جایزه بهترین مقاله سال را در زمینه علوم انسانی دریافت کرد. حداد عادل عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام، نماینده مردم تهران در دوره ششم مجلس شورای اسلامی، عضویت در شورای عالی انقلاب فرهنگی، ریاست و عضویت در فرهنگستان زبان و ادب فارسی و عضویت در شورای عالی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و همچنین ده سال معاونت وزارت آموزش و پرورش را در سابقه خود دارد. حداد عادل در انتخابات هفتمین دوره مجلس شورای اسلامی به عنوان منتخب نخست مردم تهران برگزیده شد و از سوی نمایندگان نیز به عنوان ریاست مجلس انتخاب شد. ایشان چند سالی است که مشغول ترجمه قرآن می‌باشند که به اتمام رسیده و در حال آماده‌سازی برای چاپ است.

8- ترجمه قرآن آقای محمد خامه‌گر (ناقص)

ایشان از قرآن‌پژوهان فعال کشور بوده که در حال تدوین تفسیر ساختاری قرآن‌کریم است که چند جلد آن همراه با ترجمه چاپ شده است.

9- ترجمه جزء سی‌ام قرآن [چ 1411 ق]

این ترجمه، توسط گنجینه قرآن وابسته به کتابخانه چهل ستون تهران، به سال 1411، چاپ و انتشار یافته است. ⁽¹⁾

10- ترجمه مهدی‌پور [چ 1413 ه- . ق]

مترجم محترم آن، دانشمند گرامی، آقای علی اکبر مهدی‌پور تبریزی، یکی از اعیان تفسیری عصر حاضر می‌باشد. ترجمۀ او به صورت مصوّر از سوره رعد می‌باشد، که به صورت فارسی، انگلیسی، فرانسوی در تاریخ فوق، در 71 صفحه، به صورت رنگی چاپ و انتشار یافته است. ⁽¹⁾

11- ترجمه آیات الاحکام شاه قاضی یزدی

مترجم آن، شاه قاضی یزدی یکی از اعیان تفسیری و قرآنی شیعه، می‌باشد. موضوع ترجمه 500 آیه از آیات الاحکام می‌باشد،که برای سلطان محمد قطب شاه تصنیف کرده است. این ترجمه، به صورت مخطوط در موزۀ کتابخانۀ سالار جنگ حیدرآباد آندراپرادیش هند، تحت شمارۀ 2517، نگهداری می‌شود. ⁽²⁾

12- ترجمه جدید از قرآن مجید

ترجمۀ فوق، از سوی گروه مترجمان دارالقرآن کریم، وابسته به مؤسسه قرآنی، ایت الله العظمی گلپایگانی، می‌باشد، این ترجمه، با توجه به معایب و نواقص ترجمه‌های موجود و متداول قرآن، تهیه و تنظیم شده است و هنوز به عرصه مطبوعات وارد نگردیده است. ⁽³⁾

13- ترجمه صائبی

حسین صائبی، ترجمه و تفسیر سورۀ مبارکه حمد، که در سال 1406 ه- . ق در تران به چاپ رسیده است. ⁽⁴⁾

14- ترجمه میخچیان

محمد باقر، ترجمه و شرح منظوم تعدادی از سوره‌ها و پاره‌ای از آیات به زبان فارسی انجام دادهف که در سال 1392 ه- . ق، در تهران به چاپ رسیده است.

15- ترجمه نجفی روحانی

میر علی آقا، (متوفی 1414 ه- . ق)، ترجمه و تفسیر مختصر قرآن مجید را به زبان فارسی انجام داده است. ⁽⁵⁾

ج) ترجمه های منظوم قرآن

1- ترجمه آقای امید مجد

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (با ترجمۀ منظوم)

مترجم: امید مجد

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات امید مجد

مکان چاپ: کتیبه - تهران

سال چاپ: 1380ش

نوبت چاپ: دوم

تعداد چاپ: 5000 جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

امید مجد در سال1350ش در شهرستان نیشابور به دنیا آمد. تحصیلات خود را در دورۀ کارشناسی در دانشگاه صنعتی امیرکبیر در رشته مهندسی پتروشیمی گذراند و کارشناسی ارشد و دکترای زبان و ادبیات فارسی را در دانشگاه تهران به پایان رساند. وی از سال 1383ش تاکنون «استادیار» دانشگاه تهران است.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد (منظوم)

2- این ترجمه به شکل منظوم انجام شده و بر وزن «فعلولن فعولن فعولن فعول» به شیوه شاهنامه فردوسی سروده شده است.

3- از منابع این ترجمه، ترجمه‌های آقایان فولادوند و خرمشاهی بوده است.

4- مترجم سعی کرده که معنای کامل را در کمترین لغات بیان کند، اما در عین

حال توضیحاتی برای توصیف موقعیت صحنه و یا توصیف حالات اضافه کرده است که عموماً از اصل ترجمه به وسیله دو گیومه جدا شده و در مواردی تفکیک نشده است.

5 - مترجم سعی کرده است برای ترکیبات و تعابیر یکسان از ابیات و اشعار متفاوت استفاده کند.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

سرآغاز گفتار نام خداست که رحمتگر و مهربان خلق راست

همانا که اینک بدادیم ما به تو کوثری پاک ای مصطفی (1)

تو هم پس به شکرانه می‌خوان نماز برای خدایت بکن ذبح باز (2)

همانا همانکس که عیبت بخواند خودش نسل مقطوع و ابتر بماند (3)

2- ترجمه آقای حسن راحتی سبزواری

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (ترجمه منظوم)

مترجم: حسن راحتی سبزواری

قرن: معاصر

مذهب: شیعه

ناشر: ضریح آفتاب

مکان چاپ: مشهد

سال چاپ: 1386

نوبت چاپ: اول

تعداد: 20000 جلد

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

مترجم، حسن راحتی، متولد 1319 شمسی رد روستای ششتمد (جنوب سبزوار) علاوه بر تحصیلات حوزوی نزد استادان قدیم حوزۀ مشهد، در دانشکده الهیات دانشگاه تهران نیز دانش آموخته و شاگرد اساتیدی چون مرتضی مطهری، عبدالحسین زرین کوب، امیرحسین یزدگردی و مهدی الهی قمشه‌ای بوده است. وی علاوه بر تدریس در مدارس مشهد، به کار تألیف و ترجمۀ متون دینی از جمله رسالة الحقوق امام زین العابدین علیه السلام و ترجمۀ منظوم مفاتیح الجنان اشتغال داشته است.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد (با سبک منظوم)

2- در این ترجمه، مترجم در هر صفحه، بین دو تا پنج مصرح را برای تکمیل وزن شعر از خود افزوده و آن‌ها را بین پرانتز قرار داده است.

3- در پایان ترجمه، علاوه بر دُعای ختم قرآن، ترجمه منظوم آن، فهرست اسامی سُور و فهرست سوره‌ها به ترتیب مُصحف و به نظم، دیباچه یا مؤخّره‌ای به نظم فارسی آمده است که مترجم ضمن این ابیات به شرح انگیزه و تاریخچۀ آغاز و سیر کار خود پرداخته است.

نمونه ترجمه:

سوره کوثر

سرآغاز هر کار نام خداست کز او مهر و بخشش همه خلق راست

خطاب خدا گشته بر مصطفی شده خیر بسیار بر تو عطا (1)

بخوان بهر پروردگارت نماز تو قربانی آور به دانای راز (2)

کنون دشمنت هست ناقص ببین شود نسل وی قطع اندر زمین (3)

3- ترجمه آقای سید محمد علی محمدی

(مشخصات کلی ترجمه)

نام: ترجمه منظوم قرآن کریم

مترجم: سید محمد علی محمدی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: انتشارات حضرت معصومه علیها السلام

مکان چاپ: ثامن الحجج - قم

سال چاپ: سال 1381

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 1500 جلد

خط: ---

قطع: وزیری

زیست نامه:

آقای سید محمد علی محمدی در خرداد ماه 1297ش در «اهواز» به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در همان شهر گذراند و پس از چند سال کار آزاد، به استخدام شرکت نفت ملی درآمد. در سال 1357 به اتفاق خانواده عازم مشهد شد. پدرش مرحوم حاج سید ابراهیم محمدی از علمای بزرگ خوزستان در محضر علمایی چون مرحوم سید یزدی و مرحوم آخوند خراسانی استفاده فقه و اصول نموده است. آقای سید محمد علی محمدی تاکنون مؤلف چندین کتاب به نام‌های: حسین بن علی اسوه ایمان و شجاعت، منتخبات اشعار رجا، چگونه کودکان خود را سالم نگه داریم، بگو مگوها در خانواده، ترجمۀ سورۀ مبارکه لقمان، القصص به شعر روان فارسی . از مهم‌ترین آثار ایشان ترجمۀ منظوم قرآن می باشد ولی به دلیل فوت ایشان نتوانستند کل قرآن را ترجمه کنند.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد (منظوم)

2- این ترجمه بر وزن و قالب مثنوی و به زبان سلیس و روان سروده شده است.

3- مترجم جهت حفظ رعایت امانت در ترجمه، علاوه بر متن قرآن، ترجمه های استاد الهی قمشه‌ای و حاج شیج محمد رضا سراج را مدّ نظر خود قرار داده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ حمد

می کنم آغاز با نام کریم من به بسم الله الرحمن الرحیم (1)

شد ستایش خاصّ ذات کردگار خالق أرض و سماء لیل و نهار (2)

آن خداوندی که بس بخشنده است مهربان است و بسی ارزنده است (3)

روز پاداش خلائق مال اوست لطف بی حدّ، حاصل اعمال اوست (4)

می پرستیم و زِ تو یاری مُدام در طلب هستیم دایم صبح و شام (5)

کن به راه راست ما را رهبری دِه به جمع بندگانت سروری (6)

ره آنهایی که از لطف عمیم داده ای انواع نعمت ای کریم

نه رَه آنها که بگرفتی تو خشم گمرهان و ظالمانِ بسته چشم (7)

4- ترجمه آقای شهاب تشکری آرانی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (با ترجمه منظوم)

مترجم: شهاب تشکری‌آرانی

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اسوه

مکان چاپ: قم - چاپخانه بزرگ قرآن

سال چاپ: 1384ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 15000

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

آقای شهاب تشکری در اردیبهشت سال 1322 ش در شهرک آران (از توابع کاشان) دیده به جهان گشود. وی از فرزندان آیت الله ملاغلامرضا آرانی است. وی بعد از اخذ دیپلم ریاضی به شغل ایده‌آل خود، معلمی پرداخت و درسال 1349 از دانشگاه تهران مدرک حقوق قضایی(وکالت) را دریافت داشت ولی با توجه به علاقۀ وافرش به علم ریاضی و معلمی تحصیلات خود را در زمینۀ ریاضی ادامه داد و سال‌های متمادی در دبیرستان ودانشگاه ریاضیات و تئوری اعداد را تدریس می‌کردند.

استاد تشکری خصوصیات زیادی دارند که گاه متضاد به نظر می‌رسد. فی‌المثل او حقوقدان شاعری است که ریاضیات تدریس می‌کند. استاد تشکری در شعر پیرو سبک هندی است و به صائب تبریزی و کلیم کاشانی عشق می‌ورزد.

وی تاکنون تألیفات زیادی داشته‌اند که از جمله آثار وی میت‌وان به کتاب‌های شعر نمک کویر، نسیم عاطفه، صد بوستان شقایق،اعجازیه در رسای رحلت جانگداز امام خمینی رحمه الله و نیز ترجمۀ منظوم قرآن کریم، صحیفۀ سجادیه و نهج البلاغه وکتابهایی در زمینه فلسفه و منطق مانند، مروری نو بر استنتاج در منطق اشاره کرد.

اما ترجمه قرآن ایشان در کوتاه‌ترین وزن بحر خفیف «فاعلاتن مفاعلن فعلن» سروده شده است. «نظم فرقان» که نام مجموعه قرآن منظوم است به سال شکل‌گیری این اثر اشاره کرده است که به حساب جمل، سال 1421 هجری قمری است.

مترجم راجع به ترجمه خود چنین می‌گوید:

اگرچه انتخاب وزن این اثر از پیش بررسی و محاسبه نشده است ولی در جریان کار نظم متوجه ویژگی خاصی در این وزن شدم که ذکر آن بی‌مورد نیست.

در «نظم فرقان» اکثر قوافی از معانی آیات برگرفته شده است و با این ترتیب کمتر اجبار داشته‌ام مفهومی را خارج از محدوده‌ی معانی انتخاب کنم که بالاجبار به مضمونی منظوم خارج از مفهوم آیات برسیم.

یکی از عللی که این امر (انتخاب قوافی از متن ترجمه آیات) را مقدور ساخته است ویژگی خاص وزن این منظومه است. توضیح اینکه در وزن مورد بحث «فاعلاتن مفاعلن» اگر هجای ما قبل آخر «فع» را به صورت دو هجای کوتاه بنویسیم به «ف ع» تبدیل می‌شود و وزن کامل مصرع می‌شود «فاعلاتن مفاعلن فع لن» پس دو هجای آخر هر مصرع امکان دارد معادل وزن‌های علن و فعلن باشد و یا معادل «علات» و «فعلات» قرار گیرد مثلاً می‌توان «شکیب» را با «ترکیب» قافیه کرد و یا «خجل» را با «قابل» هم قافیه ساخت. با این ترتیب دست شاعر در انتخاب کلمات قافیه خیلی باز است در حالی که در وزن‌های دیگر مثنوی این ویژگی موجود نیست.

ویژگی‌ها:

1- روش ترجمه: آزاد (با سبک منظوم)

2- وزن آن کوتاه‌ترین وزن از نوع مثنوی است.

3- تعداد ابیات کمتر از دوازده هزار بیت است.

4- بیش از منظومه‌های مشابه به معنی آیات نزدیک است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

ابتدای سخن به نام خدا مهر ورزنده و عطا بخشا

حق عطا کرد بهر تو کوثر (1) پس نماز خدا به جای آور

سوی پروردگار قربان بر (2) به یقین دشمنت بود ابتر (3)

5- ترجمه آقای رستم کوشان

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (ترجمۀ منظوم)

مترجم: رستم کوشان

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: مؤسسه فرهنگی هنری رزمندگان اسلام

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1384 ش

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 3 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

روش ترجمه: آزاد (به سبک منظوم).

نمونۀ ترجمه

سورۀ کوثر

می‌کنم آغاز با نام خداوند حکیم خلق را رحمت‌گر است و اهل ایمان را رحیم

(یا محمد صلی الله علیه وآله ) بر تو بخشیدیم کوثر را تمام (نام نیکو، کثرت فرزند و بس والا مقام) (1)

پس نماز آور به ربت نیز، قربانی نما (2) زان که گردد دشمنت خود بی‌تبار (ای مقتدا) (3)

6- ترجمه آقای عباس حداد کاشانی

(مشخصات کلی ترجمه)

قرآن مجید (ترجمه منظوم)

مترجم: عباس حدادکاشانی (ترجمه، تجوید و تأویل آیات دکتر امیر توحیدی با ترجمه منظوم عباس حداد کاشانی)

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر : سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1383

نوبت چاپ: اول

تعداد چاپ: 5 هزار نسخه

خط: عثمان طه

قطع: وزیری

زیست‌نامه:

یافت نشد.

ویژگی‌ها

1- روش ترجمه: آزاد (به سبک منظوم).

2- در این ترجمه، تجوید و تأویل آیات توسط دکتر امیر توحیدی انجام شده است.

3- در هر صفحه غالباً یک آیه انتخاب شده و در پانویس تأویل آن در طی حدیثی در ارتباط با اهل بیت پیامبر علیهم السلام بیان شده است.

4- در مواردی که حدیثی در ارتباط با یکی از آیات آن صفحه پیدا نشده، حدیثی نقل شده که آیه مشابه آن آیات را تأویل کرده باشد و در صورتی که حدیثی در رابطه با آیات صفحه یافت نشده، یکی از مفردات آن آیات انتخاب شده و دربارۀ آن مفرده، تأویلی از معصومین علیهم السلام ذکر شده است.

5- نشانی تمام روایات مذکور در هر صفحه، در فهرست منابع به همان ترتیب صفحات قرآن کریم، آورده شده است.

نمونۀ ترجمه:

سورۀ کوثر

واژه مهر است و بخشش ای ندیم ذکر بسم الله الرحمن الرحیم

بدرستی که عطا کردیم ما به تو کوثر ای نبی ای مصطفا (1)

بهر ربّت پس بجا آور نماز خویش را محرومِ قربانی مساز (2)

بدرستی که بود ببریده دُم نسل خصم تو فنا گردد و گم (3)

7- ترجمه آقای کرم‌خدا امینیان رحمه الله

(مشخصات کلی ترجمه)

القرآن الکریم (ترجمه منظوم)

مترجم: کرم‌خدا امینیان

قرن: معاصر

زبان: فارسی

مذهب: شیعه

ناشر: اسوه

مکان چاپ: قم

سال چاپ: 1384

نوبت چاپ: اول

تعداد: 10 هزار نسخه

خطاط: عثمان طه