روز شمار جنگ ایران و عراق توسعه روابط با قدرت های آسیایی 24 خرداد تا 30 مرداد 1364 جلد 37

مشخصات کتاب

سرشناسه : سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

عنوان و نام پدیدآور : توسعه روابط با قدرت‌های آسیایی ۲۴ خرداد تا ۳۰ مرداد ۱۳۶۴/ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران؛ هادی نخعی، حمیدرضا فراهانی.

مشخصات نشر : تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۸۳.

مشخصات ظاهری : ۸۸۸ ص.: مصور، نمودار.

فروست : روزشمار جنگ ایران و عراق؛ ج. ۳۷.

شابک : ۴۵۰۰۰ریال ؛ ۸۹۰۰۰ ریال: چاپ دوم: 964-6315-62-3 ؛ ۰‌۱۰۰۰۰ ریال : چاپ سوم: 978-964-6315-62-4

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۹۰.

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹-۱۳۶۷ گاهشماری

موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹ - ۱۳۶۷ نبرد‌ها

موضوع : ایران روابط خارجی ۱۳۵۸ -

شناسه افزوده : نخعی، هادی، ۱۳۲۸ -

شناسه افزوده : فراهانی، حمیدرضا، ۱۳۳۶ -

شناسه افزوده : روز شمار جنگ ایران و عراق؛ [ج.] ۳۷.

رده بندی کنگره : DSR۱۶۰۲/س‌۲۵ر۹ ۳۷.ج ۱۳۸۳

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۴۳۰۲

شماره کتابشناسی ملی : م‌۸۳-۳۱۸۵۴

اشاره

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

فهرست روزشمار

پیش‌گفتار....................................... 15

مقدمه ........................................... 17

24 خرداد 1364................... 103

25 خرداد 1364................... 129

26 خرداد 1364................... 141

27 خرداد 1364................... 151

28 خرداد 1364................... 161

29 خرداد 1364................... 169

30 خرداد 1364................... 179

31 خرداد 1364................... 191

1 تیر 1364........................... 199

2 تیر 1364........................... 209

3 تیر 1364........................... 216

4 تیر 1364........................... 230

5 تیر 1364........................... 241

6 تیر 1364........................... 249

7 تیر 1364........................... 261

8 تیر 1364........................... 271

9 تیر 1364........................... 281

10 تیر 1364........................ 288

11 تیر 1364........................ 303

12 تیر 1364........................ 316

13 تیر 1364........................ 323

14 تیر 1364........................ 328

15 تیر 1364........................ 334

16 تیر 1364........................ 340

17 تیر 1364........................ 347

18 تیر 1364........................ 360

19 تیر 1364........................ 369

20 تیر 1364........................ 377

21 تیر 1364........................ 387

22 تیر 1364........................ 402

23 تیر 1364........................ 411

24 تیر 1364........................ 417

25 تیر 1364........................ 429

26 تیر 1364........................ 442

27 تیر 1364........................ 451

28 تیر 1364........................ 458

29 تیر 1364........................ 461

30 تیر 1364........................ 468

31 تیر 1364........................ 473

1 مرداد 1364....................... 483

2 مرداد 1364....................... 497

3 مرداد 1364....................... 504

4 مرداد 1364....................... 517

5 مرداد 1364....................... 526

6 مرداد 1364....................... 533

7 مرداد 1364....................... 547

8 مرداد 1364....................... 562

9 مرداد 1364....................... 572

10 مرداد 1364.................... 586

11 مرداد 1364.................... 593

12 مرداد 1364.................... 602

13 مرداد 1364.................... 609

14 مرداد 1364.................... 617

15 مرداد 1364.................... 624

16 مرداد 1364.................... 641

17 مرداد 1364.................... 649

18 مرداد 1364.................... 661

19 مرداد 1364.................... 673

20 مرداد 1364.................... 681

21 مرداد 1364.................... 688

22 مرداد 1364.................... 696

23 مرداد 1364.................... 704

24 مرداد 1364.................... 715

25 مرداد 1364.................... 724

26 مرداد 1364.................... 742

27 مرداد 1364.................... 755

28 مرداد 1364.................... 763

29 مرداد 1364.................... 771

30 مرداد 1364.................... 778

گزارش روزشمار: فشرده و اهم مطالب کتاب................................................ 850 -787

فهرست راهنمای موضوعی(اعلام)............................................................ 888 -851

فهرست نقشه‌ها

محورهای عملیات‌های قدس1 و قدس2 ..................................................... 117

محورهای عملیات قدس3 ........................................................................... 371

منطقه عمومی عملیات قادر ....................................................................... 389

طرح مانور عملیات قادر1 ......................................................................... 390

محورهای عملیات قادر1 - محورهای پاتک دشمن .................................... 419

محورهای عملیات قدس4 ........................................................................... 485

طرح مانور عملیات قادر2 ......................................................................... 527

محورهای عملیات قادر2 - محورهای پاتک دشمن .................................... 549

محورهای عملیات قدس5 ........................................................................... 625

فهرست عکس‌ها

موضوع صفحه

شرکت مردم و مسئولان در مراسم روز قدس ....................................... 105

کودکان، زنان و مردان کفن‌پوش در راه‌پیمایی روز قدس ..................... 107

مهاجران و مجاهدان عراقی و افغانی در راه‌پیمایی روز قدس .............. 111

آغاز ماجرای ربودن هواپیمای امریکایی تی.دبلیو.ای ............................ 119

تعدادی از فرماندهان سپاه (شوشتری، مبلغ، شمخانی، عبداللهی) .......... 131

هورالهویزه - یکی از آبراه‌های عملیات قدس1 ....................................... 141

پرز نخست‌وزیر و شامیر وزیر خارجه اسرائیل ................................... 195

انفجار شدید در خیابان جمال‌پناه تهران .................................................. 201

گفت‌وگوی آقای هاشمی با خبرنگاران ................................................... 234

سفر آقای هاشمی به چین، ملاقات با مقامات چین .................................. 255

شرکت آقای هاشمی در نمازجمعه پکن .................................................. 265

دیدار آقای هاشمی با عده‌ای از مسلمانان پکن ........................................ 265

پذیرایی از هیئت ایرانی در پکن ............................................................ 275

مذاکرات اقتصادی هیئت ایرانی با مقامات چین ..................................... 275

بازدید آقای هاشمی از یک منطقه توریستی چین ..................................... 276

مصاحبه نبیه‌بری درباره گروگان‌های هواپیمای تی.دبلیو.ای ................. 279

بمباران‌های مکرر مناطق مسکونی ایران ............................................... 289

سفر آقای هاشمی به ژاپن، استقبال رسمی از هیئت ایرانی .................... 295

ادای احترام هیئت ایرانی به یادبود سرباز گمنام ژاپن ........................... 295

پایان گروگان‌گیری هواپیمای تی.دبلیو.ای ............................................. 299

هیئت ایرانی در ضیافت شام در توکیو .................................................. 309

بازدید هیئت ایرانی از یک کارخانه صنعتی ژاپن ........................................ 309

بازدید هیئت ایرانی از نمایشگاه عکس بمباران اتمی هیروشیما ...................... 317

سیدمحمد موسوی خوئینی‌ها دادستان جدید کل کشور ................................ 375

عده‌ای از اسیران عراقی عملیات قدس3 .................................................. 378

عملیات قادر - افسران ارتش در اتاق هدایت عملیات ................................ 418

عملیات قادر - حرکت رزمندگان .............................................................. 431

عملیات قادر - انتقال نیرو به منطقه عملیاتی با هلی‌کوپتر ......................... 431

ورود ناو لجستیکی لاوان به سواحل ایران ................................................ 451

ارتفاعات اشنویه - استراحت رزمندگان در پشت جبهه ............................. 458

ارتفاعات اشنویه - استراحت رزمندگان در پشت جبهه .............................. 468

فرمانده تیپ9 بدر(اسماعیل دقایقی) در منطقه عملیاتی قدس4................... 487

جورج شولتز وزیر خارجه امریکا ............................................................ 524

پشت جبهه عملیات قادر ............................................................................ 551

آقای کروبی نماینده جدید امام در امر حج ................................................. 558

شیخ محمدحسین فضل‌الله .......................................................................... 581

دیدار شواردنادزه و شولتز وزیران خارجه شوروی و امریکا .................. 589

مصاحبه مطبوعاتی سران تعدادی از گروه‌های فلسطینی در تهران .......... 613

ملک‌حسن (شاه مراکش)، شریف‌الدین پیرزاده (دبیر کنفرانس اسلامی) ..... 644

دیدار سران جبهه نجات فلسطین با نخست‌وزیر ایران .............................. 646

ملک‌حسین (شاه اردن)، حسنی مبارک (رئیس‌جمهور مصر) ..................... 653

طارق‌عزیز وزیر خارجه عراق................................................................ 668

مصاحبه مطبوعاتی کمال خرازی سرپرست ستاد تبلیغات جنگ .............. 683

مشاجره یاسر عرفات و ولیعهد عربستان در کنفرانس سران عرب .......... 687

آزادی لبنانی‌های زندان عتلیت اسرائیل .................................................... 701

عملیات عاشورای1 در شاهین‌دژ و تکاب ................................................. 707

رزمندگان عملیات عاشورای2 (چنگوله) .................................................. 718

عملیات عاشورای2 - رزمندگان مستقر در عقبه ....................................... 719

انتخابات چهارمین دوره ریاست جمهوری - تنوع اقشار رأی دهنده .......... 733

انتخابات ریاست‌جمهوری - ایلام ............................................................... 735

عملیات عاشورای3 - انتقال اسیران عراقی .............................................. 742

مصاحبه مطبوعاتی میرحسین موسوی نخست‌وزیر .................................. 769

پیش‌گفتار

مقدمه

فهرست راهنمای موضوعی (اعلام)

اشخاص............................................................................................................ 852

مکان‌ها و سازمان‌های ایران................................................................................... 859

مکان‌ها و مناطق عملیاتی...................................................................................... 863

مکان‌ها و سازمان‌های عراق ................................................................................. 867

کشورها (مکان‌ها و سازمان‌های تابعه)..................................................................... 868

مناطق، سازمان‌ها و پیمان‌های بین‌المللی ................................................................. 874

اقدامات و اصطلاحات سیاسی ................................................................................ 875

اقدامات و اصطلاحات نظامی................................................................................. 877

نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران.................................................................... 879

نیروهای مسلح عراق........................................................................................... 881

تسلیحات و تجهیزات نظامی، معاملات نظامی و تسلیحاتی ............................................ 882

مسائل اقتصادی، سایر اسامی و اصطلاحات و ... ...................................................... 883

احزاب، سازمان‌ها و گروه‌های سیاسی و سیاسی - نظامی ............................................ 884

رسانه‌ها ........................................................................................................... 885

P

پیش‌گفتار

با توفیقات الهی، پس از چند سال تلاش، مراحل مختلف طراحی، تحقیق، تدوین، ارزیابی، ویرایش، آماده‌سازی و تهیه نقشه‌ها و عکس‌های سی‌وهفتمین جلد از مجموعه بزرگ روزشمار جنگ ایران و عراق به پایان رسید و با عنوان "توسعه روابط با قدرت‌های آسیایی" آماده انتشار شد. کتاب حاضر 69 روز از دوران جنگ ایران و عراق را در بر می‌گیرد و در مجموع شامل 673 گزارش درباره جنگ و موضوعات مربوط به آن در دورة زمانی 24/3/1364 تا 30/5/1364 می‌شود.

مجموعه بزرگ روزشمار جنگ ایران و عراق، در 57 عنوان کتاب طراحی گردیده‌است که تا کنون کتاب‌های اول، دوم، دهم، یازدهم، بیستم، سی‌وسوم، چهل‌وسوم، چهل‌وچهارم، چهل‌وهفتم، پنجاهم و پنجاه‌ودوم از این مجموعه منتشر شده و در اختیار عموم قرار گرفته‌است.

برای بهره‌گیری شایسته از کتاب توجه به چند نکته ضروری است:

1- مقدمه کتاب شامل جمع‌بندی مهم‌ترین موضوعاتی است که طی گزارش‌های مختلف در سراسر کتاب درج شده‌است.

2- هر روز از روزشمار به من-زله یک فصل و شامل چندین گزارش و تفسیر و تحلیل از وقایع آن روز است که در پایان آن فهرست منابع و مآخذ مطالب آن روز درج شده است. همچنین برخی از توضیحات ضروری درباره بعضی گزارش‌ها که در قالب روزشمار نمی‌گنجید، با عنوان ضمیمه در پایان همان روزشمار آمده‌است.

3- پس از متن اصلی کتاب، چکیده‌ای از مطالب کتاب با عنوان "گزارش روزشمار" درج شده‌است که دارای شماره‌هایی نظیر شماره گزارش‌های متن کتاب می‌باشد و دست‌یابی به مطالب مورد نظر را آسان می‌کند. در پایان کتاب نیز فهرست راهنمای موضوعی (اعلام) آمده‌است. همچنین نقشه‌هایی از مناطق و محورهای عملیاتی مورد بحث در کتاب و عکس‌هایی از برخی صحنه‌ها و اشخاص ذکر شده در گزارش‌ها، در کتاب چاپ شده است.

4- برای آگاهی بیش‌تر از سیر و شیوه تحقیق و تدوین مجموعة روزشمار، مطالعة مقدمه کتاب اول (پیدایش نظام جدید) و ضمیمه کتاب دهم (هجوم سراسری) ضروری است.

در تهیه کتاب حاضر از نتایج تحقیقات کتابخانه‌ای ابوالقاسم حبیبی که تدوین اولیه کتاب را به عهده داشته است و همچنین از نتایج تحقیقات میدانی و گزارش‌های تدوین شدة محققان و راویان مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، از جمله راویان: شهید علی فتحی، شهید محمدرضا ملکی، مجید نداف، مجید مختاری، محسن رخصت‌طلب، جواد زمان‌زاده، داود رنجبر، سیدمحمد ساجدی، علی مژدهی و سیدمحمد فاطمی بهره‌برداری شده است.

در طراحی و تهیه اطلاعات نقشه‌های کتاب خسرو شاه‌محمدی و امیرحسین کیهان‌پناه و در اجرای رایانه‌ای آن سیدحسین امجد و طاهره محمدی تلاش کرده‌اند.

مراحل متعدد آماده‌سازی کتاب با نظارت و مدیریت مهدی انصاری و با همکاری سجاد نخعی و سیدعلی بطحایی (استخراج و تنظیم اعلام)، علی یعقوبی (صفحه‌آرایی)، الهام رجبی، نفیسه بیابانی و زهرا عینعلی(حروفچینی)، هوشنگ طهماسبی‌پور، محمد حبیبی و محمود حسینی(نمونه‌خوانی) صورت گرفته است و منصور کشاورز و محمد بهروزی نظارت بر چاپ و صحافی کتاب را به عهده داشته‌اند.

مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ ضمن تقاضای علّوِ درجات از خداوند متعال برای راویان شهید مرکز، از برادر فاضل و گرانقدر سردار غلامعلی رشید، که با مطالعه کتاب حاضر و با قبول زحمت تأمل کارشناسانه در بخش‌های نظامی و استراتژیک آن، نکاتی مفید و ضروری را یادآور شدند، تشکر و قدردانی می‌کند.

مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

1383

مقدمه

کتاب حاضر، "توسعه روابط با قدرت‌های آسیایی"، سی‌وهفتمین جلد از مجموعة 57 جلدی روزشمار جنگ ایران و عراق است.

در مقدمة اولین جلد از این مجموعه (پیدایش نظام جدید) دربارة مبانی و چارچوب و آن نگرش پایه‌ای که طراحی مجموعة بزرگ روزشمار جنگ بر آن استوار است و نیز دربارة متدولوژی تحقیق آن، توضیحات مبسوطی ارائه شده‌است که خواننده به مطالعة آن توصیه می‌شود.

در آن‌جا توضیح داده شده‌است که چگونه و به چه ترتیب طرح عظیم "روزشمار جنگ ایران و عراق" در پی پاسخ هرچه دقیق‌تر و جامع‌تر و همه‌جانبه‌تر به این پرسش اساسی دربارة جنگ تحمیلی است: "جنگ چرا و چگونه شروع شد، چرا و چگونه تداوم یافت و چرا و چگونه پایان گرفت؟ "این پرسش به دو بخش عمدة "چرا" و "چگونه" قابل تجزیه است. روزشمار جنگ ایران و عراق بر این اساس طراحی شده‌است که اولاً به سؤالات مربوط به بخش "چگونه" هرچه جامع‌تر و دقیق‌تر پاسخ دهد، ثانیاً در بخش "چرا"، زمینه‌های لازم را برای محققان و صاحب‌نظران فراهم کند، اما از ارائه پاسخ‌های محدود کنندة عرصة تحقیق، بپرهیزد.

همچنین در آن مقدمه، آن‌جا که به انتخاب متد سطح تحلیل به‌عنوان "متد انتخابی تحقیق" اشاره دارد، توضیح داده شده‌است که به چه ترتیب برای دو جنبة مهم سیاسی و نظامی جنگ، سطوح مختلف تحلیل در نظر گرفته شده‌است و این که در جنبة سیاسی، به ترتیب خرد تا کلان، چهار سطح تحلیل "نخبگان، تصمیم‌گیرندگان و نیز سطوح ملی و بین‌المللی" باید منظور شود.

در جنبة نظامی و عملیاتی نیز سطوح دیگری باید در نظر داشت که مربوط است به

رده‌های مختلفی که از فرماندهی عالی جنگ شروع می‌شود و به رزمندگان تک‌ور و نیروهای در خط، ختم می‌گردد.

به این ترتیب، سطوح مربوطه به ترتیب از کلان تا خرد عبارت است از: تصمیم‌گیری، سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و مدیریت، بسیج نیروی انسانی و لجستیک، تجهیز، طراحی مانور، فرماندهی و هدایت عملیات و نهایتاً اجرای عملیات آفندی و پدافندی در خطوط نبرد زمینی یا عرصه‌های هوایی و دریایی.

در کتاب حاضر، از این چارچوب تبعیت شده و با توجه به سطوح تحلیلی یاد شده، روند جنگ در وجوه سیاسی و نظامی در مقطع زمانی 24 خرداد تا 30 مرداد 1364 ترسیم شده‌است. در نتیجه، خوانندة یک مجموعة تحلیلی و مستند از جنگ در آن مقطع را در اختیار دارد تا متناسب با نیازهای تحقیقاتی خویش، مهم‌ترین حوادث و مسائل سیاسی، نظامی و اقتصادی مرتبط با جنگ را مورد مطالعه، بررسی و استفاده قرار دهد.

اولین روز کتاب، مقارن با روز قدس و آخرین روز از جنگ شهرها در آن مقطع، است. این یک روز حساس و به یاد ماندنی از روزهای جنگ بود که در واقع یک نقطة مهم تصمیم‌گیری برای خودی و دشمن به‌شمار می‌رفت. در ساعت آخر همان روز عراق اعلام کرد که جنگ شهرها را از صبح روز بعد به مدت دو هفته متوقف می‌کند تا مردم ایران به دولت‌شان فشار بیاورند که صلح را بپذیرد. ایران همان شب، یک عملیات به نام "قدس" در هور انجام داد و نتیجة نهایی این که عراق در جنگ روانی بزرگی که به راه انداخته بود، شکست خورد.

پایان کتاب مقارن با یک پیروزی سیاسی برای ایران است: در سرانجام مذاکرات و سایر مباحث دربارة تعیین تکلیف شرکت یا عدم شرکت زائران ایرانی در مراسم حج، دولت عربستان پذیرفت که 150هزار زائر ایرانی به حج اعزام شوند و در آن‌جا مراسم "برائت" هم انجام بدهند.

فاصلة این دو واقعه را وقایع مهم سیاسی پرکرده است: ربودن یک هواپیمای مسافری خطوط هوایی امریکا (تی.دبلیو.ای.) در فرودگاه بیروت که یکی از طولانی‌ترین حوادث هواپیماربایی بود و سرانجام با شرط آزادی زندانیان لبنانی از زندان عتلیت اسرائیل، ماجرا پایان یافت. در امریکا واسطه‌هایی در بالاترین سطوح مقام‌های سیاسی و امنیتی این کشور، مباحث مبادلة گروگان در برابر سلاح یا چشم‌انداز بهبود در روابط ایران و امریکا را مطرح کردند، ماجرایی که بعدها در ایران به "ماجرای مک‌فارلین" و در امریکا به‌عنوان "ایران کنترا" یا "ایران گیت" موسوم گردید.

سفر آقای هاشمی به لیبی، سوریه، چین و ژاپن در ادامة طراحی سیاست "گشایش دیپلماسی"، تلاش‌های تازه‌ای از ایران را نشان می‌داد. بسیاری از مفسران تحولات تازه‌ای را

در رفتار سیاسی ایران در عرصة بین‌المللی، جست‌وجو و بازگو کردند که برای غلبه بر انزوای نسبی موجود طراحی شده‌بود و نوعی آشتی ایران با هنجارهای بین‌المللی و مسئولیت‌پذیری در خانوادة جهانی را نشان می‌داد. به‌خصوص مباحث مربوط به بهبود روابط با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس - که به‌نوعی عقبة سیاسی و تدارکاتی عراق محسوب شدند - بسیار عام و رایج بود. شروع چنین مباحثی مربوط بود به سفر "سعودالفیصل" وزیر خارجة عربستان که در اردیبهشت همان سال (قبل از مقطع زمانی کتاب حاضر) انجام شد. هرچند نوعی بدبینی چاشنی این تفاسیر می‌شد، به این معنا که چه بسا این گونه تلاش‌ها صرفاً در رقابت با دیپلماسی فعال عراق و راهی برای غلبه بر محاصرة تسلیحاتی و جهت تأمین نیازهای ادامة جنگ با عراق، باشد. به‌خصوص برخی اظهارات داخلی همچون اظهارات وزیر سپاه، به این تلقی دامن زد. برگزاری انتخابات چهارمین دورة ریاست جمهوری، از موضوعات مهم داخلی بود که هرچند رقابت چندانی میان نامزدها نبود، اما به دلیل تحرکات ایذایی منافقین (عناصر مجاهدین خلق) و دیگر گروه‌های محارب علیه انتخابات - که با انفجارهای بی‌اهمیت و پخش اعلامیه‌هایی علیه جنگ و انتخابات توأم بود - در مردم انگیزة شرکت در انتخابات تقویت می‌شد. از سوی دیگر، در آستانة انتخابات، عراق با حمله به جزیرة خارک، در واقع به مهم‌ترین رکن اقتصادی ایران هجوم برد. حملة هوایی عراق به خارک البته امیدواری بسیاری در دشمنان ایران ایجاد کرد که "صدور نفت ایران متوقف شده و حیات اقتصادی ایران در مخاطرة جدی قرار گرفته است، بنابراین ایران توانایی ادامة جنگ را به‌زودی از دست خواهد داد و به صلحی که فرمول آن را دشمن می‌نویسد، تسلیم خواهد شد." اما مشخص گردید که خسارات وارده هرچند سنگین بوده‌است اما بعضی اسکله‌ها هنوز قابل بهره‌برداری است و اسکله‌های آسیب‌دیده نیز ترمیم‌پذیر می‌باشد.

موضوع صلح و پایان جنگ نیز در این دوره همچنان اهرم فشار شدیدی بود که بر جمهوری اسلامی وارد می‌گردید. بسیاری از شخصیت‌ها و سران دولت‌ها، مجامع منطقه‌ای و بین‌المللی و به‌خصوص دست‌اندرکاران رسانه‌های گروهی و تبلیغات جهانی مصرانه موضوع پایان جنگ را با مضمون‌هایی حاوی سرزنش ایران و تأیید عراق، مطرح می‌کردند. در مقابل، ایران یک گام در روشن‌تر کردن مواضع خویش برداشت و شرط محاکمة متجاوز را به جای برکناری صدام، صراحتاً اعلام کرد.

اما در عرصة عملیات زمینی - که در این دوره نیز همچنان مهم‌ترین محورهای حرکت جمهوری اسلامی در امر جنگ است - تدارک و آماده‌سازی مقدمات اجرای عملیات بزرگ در فاو، پی‌گیری می‌شد و هم‌زمان با آن، طراحی و اجرای عملیات‌های محدود پی در پی از جمله چند عملیات موسوم به "قدس" به همت رزمندگان سپاه و دو مرحله از عملیات قادر

(در منطقة سیدکان عراق) به‌وسیلة ارتش، قابل ذکر است.

تداوم جنگ کشتی‌ها و مشکلات روزافزون تهیة سلاح و ملزومات جنگ و ادامة درگیری‌های مسلحانة غرب کشور نیز اعلام حضور بی‌نتیجة گروه‌های سلطنت‌طلب در تهران، دست‌گیری عناصری از گروه‌های موسوم به "خلق عرب" در هور در خطوط دفاعی عراق؛ و در عرصه‌های خارجی، برگزاری کنفرانس سران عرب منجر به محکومیت ایران، پیدایش چشم‌انداز بهبود در روابط با فرانسه، تجدید رابطه و ایجاد مناسبات حسنه با سودان، تداوم وضعیت نه قهر نه آشتی با شوروی، تجدید حیات "اکو" در تهران، تحرک ایران در سازمان ملل متحد، تداوم حضور در لبنان، افزایش ارتباطات ایران با جناح‌های مخالف عرفات در مجموعة گرایش‌های فلسطینی، از دیگر مسائل و موضوعات مرتبط با جنگ، در این کتاب است. علاوه بر این، بررسی موضوعات مربوط به روابط و سیاست خارجی، اقتصاد و اوضاع داخلی عراق، مورد توجه بوده که به تناسب در جای جای کتاب به آن پرداخته شده‌است.

هر چند همة موضوعات بحث شده در کتاب برای محققان اهمیت و ارزش دارد، اما بعضی موضوعات که اهمیتی خاص دارند، انتخاب و در این جا با توضیح مختصری می‌آید:

الف) عملیات در فاو

ب) عملیات در سیدکان

ج) عملیات محدود خودی

د) عملیات محدود دشمن

الف) بحران طولانی هواپیماربایی تی. دبلیو. ای.

ب) دو برخورد با مسئله بغرنج ایران

1- جنگ شهرها

اولین روز کتاب، اوج مرحلة دوّم جنگ شهرها و البته آخرین روز آن است. عراق در یک جنگ روانی کوشید ابتدا بالاترین میزان هجوم به مناطق مسکونی را در ذهن مردم به نحو وحشت‌ناکی ترسیم کند و سپس در اوج آن را متوقف مشروط اعلام کند و به این ترتیب، مردم را به‌صورت عامل فشار علیه نظام و در راستای مقاصد و شروط خویش تحریک و بسیج سازد.

حملة عراق به مناطق مسکونی از همان آغاز جنگ شروع و به تناوب در مناطق مختلف دنبال شده بود، ولی اوایل اسفند 1363 چند روز بعد از آغاز مقابلة ایران، عنوان "جنگ شهرها" به خود گرفت.

اولین مرحلة جنگ شهرها از اوایل اسفند 1363 شروع شد و حدود یک ماه‌ونیم ادامه یافت و در 17/1/1364 تمام شد. طی این مدت، 29 شهر و چندین روستای ایران 118 بار بمباران شد که حاصل آن، 1227 شهید، 4682 مجروح و خسارات مالی فراوان بود.

مرحلة دوم جنگ شهرها، 5 خرداد 1364 شروع شد و تا 24 همین ماه یعنی تا اولین روز مربوط به مقطع زمانی کتاب حاضر، ادامه یافت.

در این مرحله مناطق مسکونی ایران بیش از یک‌صد بار مورد اصابت بمب‌ها و موشک‌های عراقی قرار گرفت که بیش از 600 شهید و 1300 مجروح به‌جای گذاشت و خسارات مالی فراوانی در پی آورد. در آخرین روز این مرحله، عراق شهرهای قزوین، اصفهان، کاشان و دو بار تهران را هدف حملة هوایی قرار داد و نیز در ساعت30: 8 صبح، هم‌زمان 9 شهر (دزفول، نهاوند، رامهرمز، مسجد سلیمان، بروجرد، خرم‌آباد، کرمان و اسلام‌آباد) را هدف حملة موشکی قرار داد.

آخرین روز این مرحلة جنگ شهرها، یعنی روز قدس، یک نقطة عطف محسوب می‌شد: عراق از حدود سه هفته قبل از این روز با تداوم بمباران شهرها و تهدید مکرر به افزایش وسعت آن، کوشیده بود مردم و مسئولان ایران را به انفعال بکشاند و اثر آن را در عدم استقبال مردم از مراسم روز قدس، ظاهر سازد، اما مسئولان ایران مردم را به نوعی رفراندوم در اعلام حمایت از جنگ دعوت کردند، بنابراین حضور یا عدم حضور مردم در روز قدس، معنای خاصی یافت و عراق نیز به همین دلیل بر فشارهای روانی و نظامی خود افزود و مکرراً تهدید می‌کرد که در روز قدس از سلاح‌هایی به مراتب مخرب‌تر و خطرناک‌تر علیه شهرهای ایران استفاده خواهد کرد.

با این همه، روز قدس (در سال 1364) یک روز استثنایی بود و بیش‌تر از هر سال مردم برای شرکت در آن هجوم آوردند. در این مراسم حاضران بیش‌تر از مسئله اسرائیل، مسئله جنگ را مورد توجه قرار دادند و برای تداوم جنگ تا پیروزی و احقاق حقوق جمهوری اسلامی

و تنبیه متجاوز، شعار دادند و قطع‌نامه خواندند و سخن‌رانی کردند. در فضای خاص این روز، تهدیدات عراق نتیجه‌ای معکوس نشان داد و انگیزة فعالیت بیش‌تری در مردم برانگیخت و عملاً "یک رفراندوم با شکوه" برپا گردید که در آن به ادامة جنگ و مقاومت "آری" گفته شد. بی‌اعتنایی مردم به تهدیدات و حملات عراق بسیار جالب توجه بود تا جایی که خبرنگار یونایتدپرس نوشت: «حمله هوایی به تهران، گروه‌هایی را که از قسمت‌های مختلف شهر گرد آمده و به سوی نماز جمعة دانشگاه تهران راه‌پیمایی می‌کردند، فراری نداد!»

در توضیح روند شکل‌گیری این روز، گفتنی است که اول بار آقای هاشمی دربارة روز قدس مطرح کرد که مردم در این روز خواهند آمد و نظرشان را دربارة جنگ اعلام خواهند کرد. دیگر مسئولان و شخصیت‌ها هم تأیید و تأکید کردند و با اعلام اصناف و قشرهای دیگر جامعه، به تدریج مسئله شکل یک رفراندوم دربارة جنگ را به خود گرفت.

دربارة این روز و آثار آن، چند روز بعد امام‌خمینی در دیدار مسئولان با ایشان به مناسبت عیدفطر، با توصیف حماسة روز قدس گفتند: «بعد از این همه تبلیغاتی که کردند، این همه تهدیداتی که کردند، حتی کاخ سفید تهدید کرد ایران را، ملت ایران همة این تهدیدات را توی خیابان‌ها گذاشت و از رویش عبور کرد.»

هاشمی رفسنجانی نیز در جلسة علنی مجلس، روز قدس را یک سرفصل به حساب آورد که آب پاکی روی دست دشمنان ریخت. وی همچنین در نماز جمعة تهران گفت: «قضیة روز قدس خیلی از مسائل را حل کرد .... همان چند ساعت وقتی (را که مصرف کردید) به اندازه پنجاه لشکر نیرومند در جبهه‌ها و در کل دنیا اثر داشت. اصلاً همان روز ظهر سرنوشت جنگ روشن شد .... در برخوردهایی که ما بعد از آن با مسئولان دنیا داریم، این مسئله برای ما روشن است.»

در پایان این روز، روش و شیوة جنگ روانی عراق تغییر کرد:

در ساعت30:20 رادیو امریکا اعلام کرد که عراق از صبح فردا به مدت دو هفته مهلت داده است که ایران صلح را به‌جای جنگ انتخاب کند (تا این ساعت در این گونه رسانه‌ها، همة خبرها حول بمباران امروز و آثار آن تنظیم شده‌بود). در این خبر اضافه شده‌بود: «در صورت ایجاد وضعیت‌های زیر، مهلت یاد شده در نظر گرفته نخواهد شد. 1- ادامة بمباران شهرهای عراق. 2- حملة زمینی به ای-ن کش-ور.3- تجمع قوای ایران برای تدارک یک حملة دیگر. 4- ابراز سخنانی از سوی مقامات ایرانی مبنی بر رد این اقدام و تشدید جنگ.»

تأکید شده بود که با بروز این وضعیت‌ها، قبل از موعد ذکر شده، حملات از سرگرفته می‌شود. یک نکته در این اعلام مهلت، کوشش برای تبلیغ جهت منافقین و بعضی از دیگر محاربان بود با این بیان که این تصمیم به درخواست مخالفان ایرانی اتخاذ شده‌است تا وقتی برای صلح پدید آید و مردم حاکمان ایران را تحت فشار بگذارند.

در ادامه، از ساعت24 تا ساعت7 بامداد - یعنی تا آخرین ساعات تعیین شده - در چند نوبت علاوه بر تجاوز به حریم هوایی چند شهر غرب کشور از جمله باختران، اسلام‌آباد غرب را نیز بمباران کرد. عراق می‌کوشید از موضعی کاملاً برتر مهلت را شروع کند.

وضعیت درست برعکس مقاصد یاد شده شکل گرفت و عراق به کلی در این جنگ روانی شکست خورد: در زمان اعلام خبر مهلت 15 روزه با شروط ذکر شده از جمله توقف عملیات زمینی ایران، نیروهای خودی در آب‌های هور حرکت خود را شروع کرده بودند تا در مناطقی که جهت هجوم غافل‌گیرانه به دشمن مشخص شده بود، استقرار یابند. هجومی که قرار بود همان شب انجام شود. آشکارا قابل درک بود که اگر جمهوری اسلامی منفعل شود و بی‌درنگ عملیات نظامی خود به عراق را قطع کند، ابتکار عمل را همراه با برتری روانی به دشمن داده است، اما در عمل چنین نشد. همان شب (در ساعات آخر شب 24/3/1364) عملیات با نام "قدس‌1" به همت رزمندگان سپاه و بسیج مازندران (لشکر25 کربلا) در آب‌های هور انجام گرفت و نیروهای خودی موفق به تسخیر مناطق جدیدی در هور و چند پاسگاه شدند و در ادامه توانستند پاتک‌های عراق را خنثی و مواضع به دست آمده را تثبیت کنند.

البته شروع این عملیات قبل از ساعات اعلام شده برای آغاز توقف حملات بود، ولی به دلیل ادامه داشتن آن در چند روز برای تثبیت کامل، و نیز به دلیل شروع آن بعد از پیام صدام، از اهمیت به سزایی در ترویج و اعلام عدم انفعال ایران برخوردار بود.

اقدام دیگر جمهوری اسلامی ایران، شلیک یک موشک زمین به زمین به بغداد بود که حدود دو ساعت قبل از ساعت اعلام شده، به بغداد اصابت کرد و در دفع آثار تبلیغاتی اقدام صدام در داخل عراق، اهمیت داشت. مسئله سوم، گلوله‌باران برخی شهرهای مرزی عراق بود که تا پایان روز 25/3/1364 ادامه یافت و پس از آن که مشاهده شد عراق اقدامی علیه شهرهای ایران انجام نمی‌دهد، به دلیل منتفی بودن موضوع مقابله به مثل، نه برمبنای پیام صدام، دستور قطع آن داده شد.

در پاسخ به این اقدامات ایران، به‌رغم آنچه عراق اعلام کرده بود، حمله‌ای به شهرهای ایران نشد و به این ترتیب آشکار گردید که عراق در جنگ روانی خود ساخته، کاملاً باخته است.

به قول بی‌بی‌سی: «ایران حتی یکی از سه شرط عراق را رعایت نکرد، حمله؛ حملة زمینی آتش توپخانه ]در جبهه‌ها[ نه روی شهرها، و نیز رد پیشنهاد صلح عراق، اما عراق بمباران را مجدداً شروع نکرد.»

در این حال، "کمال خرازی" مسئول تبلیغات جنگ، اعلام کرد ایران تا آن‌جا تلافی خواهد کرد که عراق از اعمالش متأسف شود. خبرگزاری فرانسه با عنوان اولین واکنش رسمی ایران، در ادامة این خبر افزود: «کمال خرازی از سازمان های بین‌المللی خواست به

عراق برای محترم شمردن میثاق‌های جنگی، فشار آورند. وی گفت قطع حملات مدیون تظاهرات جمعه ]روز قدس[ در تهران است.»

خبرگزاری آلمان‌غربی نیز گزارش داد: «شواهد محکمی در دست است که نشان می‌دهد عراقی‌ها در پایان مهلت دوهفته‌ای خود، حملات خود به هدف‌های غیرنظامی ایران را از سر نخواهند گرفت. هم‌اکنون راه‌های انتخابی عراق برای آوردن فشار بر ایران برای کشاندن این کشور به پای میز مذاکره، ته کشیده است.»

با این که همه چیز حاکی از انفعال و شکست تبلیغاتی عراق بود، نزدیک شدن اتمام مهلت دو هفته‌ای عراق پی‌آمدهایی در برخی مناطق ایران داشت؛ از جمله به گزارش مورخ 7/4/1364 خبرگزاری جمهوری اسلامی از باختران، گروه‌های مختلف مردم، این شهر را ترک می‌کنند و همراه خود وسایل زندگی و اقامت موقت را با وسایل نقلیة مختلف به خارج شهر انتقال می‌دهند. باختران از شهرهایی است که آسیب‌های فراوانی در جنگ شهرها دیده است.

به‌رغم وقفه در جنگ شهرها، نماز جمعه در شهر سردشت برگزار نمی‌شد. خبرگزاری جمهوری اسلامی در گزارشی از این شهر، نوشت: «در این هفته چهارمین هفته است که به علت خروج مردم از شهر سردشت، نماز جمعه در آن برگزار نشده است. به دنبال بمباران‌های یک‌ماه اخیر شهرستان سردشت، در حال حاضر شهر تقریباً از مردم بومی خالی است. در حال حاضر در سردشت علاوه بر فرمانداری، چندین ارگان و نهاد انقلابی و اداری و نظامی مستقر است که برای بازسازی منطقه تلاش می‌کنند.»

هر چند به جز شهرهای مرزی بسیار آسیب‌پذیر، در اغلب شهرها وضع نسبتاً عادی جریان داشت، اما لحن رسانه‌های تبلیغاتی عراق هر روز تندتر می‌شد و پایان مهلت اعلام شده برای قطع حملات هوایی و از سرگیری هرچه شدیدتر بمباران‌ها، مرتباً در قالب الفاظ تهدیدآمیز تکرار می‌شد و نگرانی‌هایی بر می‌انگیخت. در مقابل، در ایران "ستاد بسیج و پشتیبانی امور پناه‌گاه‌ها" در اطلاعیه‌ای نشانی و اسامی تعدادی از ساختمان‌های دولتی را که در مواقع لازم به‌عنوان پناه‌گاه می‌توانست مورد استفادة مردم قرار بگیرد، اعلام کرد. وزارت خارجه نیز در پیامی به دبیرکل سازمان ملل، ضرورت اجرای اقدامات این سازمان برای جلوگیری از نقض قوانین و تعهدات بین‌المللی را یادآور شد و تأکید کرد ایران هیچ‌گاه در حمله به مناطق مسکونی و تکرار جنگ شهرها پیش‌قدم نخواهد شد اما مقابله به مثل را حق خود می‌داند. سرانجام مهلت پانزده روزه به پایان رسید و در 9/4/1364 یک سخن‌گوی نظامی عراق در بیانیه‌ای اعلام کرد: «مهلتی را که پرزیدنت صدام حسین اعلام فرموده بودند، اکنون به پایان رسیده و با توجه به موضع رژیم حاکم بر ایران در مدت زمان اعلام شده، اعلان می‌کنیم که بمباران‌ها تا تحقق صلح عادلانه مبتنی بر اصول اعلام شده در پیام صدام‌حسین، از سرگرفته خواهد شد.» اما در عمل، عملیات هوایی روز بعد عراق به بمباران

شهرک "زیوه" در نزدیکی مرز ترکیه و تأسیسات مخابراتی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در "نواکره"یِ "کرند" منحصر شد که براثر آن، ساختمان و دکل و دستگاه‌های مخابراتی صدا و سیما آسیب دید. در گیلان‌غرب نیز پنج جنگندة عراقی دیوار صوتی را بر فراز این شهر شکستند.

در این حال به مناسبت اخطار عراق که حملات مجدد خود را به غیرنظامیان ایران شروع خواهد کرد، سازمان ملل بیانیه‌ای انتشار داد که در آن، دبیرکل این سازمان با اظهار نگرانی از خبر اعلامیة حکومت عراق مبنی بر آغاز مجدد حملات خود به مناطق مسکونی ایران، اعلام کرده بود که "این گونه حملات و ضد حملاتی که نتیجة احتمالی آن خواهد بود، برای غیرنظامیان بی‌گناهی که در حال حاضر مدت‌هاست رنج سیاسی تحمل می‌کنند، مرگ و درد و رنج دوباره به ودیعه خواهد آورد."

در پایان بیانیه، دبیرکل بار دیگر با اعلام تمایل خود به همکاری برای خاتمه دادن به جنگ، دو طرف را برای انعقاد یک موافقت‌نامة عادلانه و شرافت‌مندانه دعوت کرده‌بود.

تا فرجام مقطع زمانی کتاب حاضر، با این که پنج عملیات محدود قدس و سه عملیات محدود عاشورا را سپاه و دو عملیات قادر را ارتش علیه عراق انجام داده بودند، اقدام قابل ذکری در خصوص جنگ شهرها صورت نگرفت و تنها رادیو بغداد همچنان با گفتارهای تهدیدآمیز، در ایجاد رعب و نگرانی می‌کوشید. در این مدت مهم‌ترین موارد جنگ شهرها، چنین بود:

در 19/4/1364 پادگان پیرانشهر دو بار بمباران شد که آسیب جانی چندانی نداشت. در اولین بمباران، خانه‌های سازمانی پشت کارخانة قند منطقة "تمرچین" و "حاج‌عمران" و روستای "والاوان" نیز هدف قرار گرفت.

در 21/4/1364 با آتش پدافند خودی یک هواپیمای عراقی از نوع بمب‌افکن "سوخو - 22" در ساعت8:20 بامداد در حوالی پیرانشهر سقوط کرد و خلبان آن به اسارت درآمد. عراق با اذعان به سقوط این هواپیما، ایران را مسئول سلامت این خلبان دانست.

در 28/4/1364 وزیر خارجة عراق در نامه‌ای به دبیرکل سازمان ملل متحد نوشت: «علی‌رغم تصمیم ماه گذشتة عراق، تهران به‌جای استفاده از این فرصت برای کاهش درگیری و تهیة مقدمات مناسب برای اعادة صلح، از اظهارات خود در بالاترین سطح مبنی بر اعلام قصدش به ادامة جنگ و رد تمام تلاش های صلح دست برنداشته. در یکی از آخرین وقایع، تلاش مأیوسانه‌ای انجام داد تا در شمال عراق به خاک این کشور نفوذ کند ]اشاره به عملیات قادر[.»

در 30/4/1364 باز هم رسانه‌های گروهی بغداد هشدار دادند: «اگر ایران تجاوزات خود را به داخل خاک عراق متوقف نسازد، این کشور نیز بمباران شهرهای ایران را از سر خواهد گرفت.»

در 9/5/1364 در تهران وضعیت قرمز اعلام شد، اما موضوع در این حد بود که «یک فروند هواپیمای "میگ-25" دشمن در ساعت20:29 به حریم هوایی کشور تجاوز کرده و احتمالاً قصد نزدیک شدن به تهران را دارد.» گفتنی است که در خرم‌آباد و بروجرد دیوار صوتی شکسته شده بود.

در 12/5/1364 سیزده هواپیمای دشمن به منطقة سایت و رادار دزفول حمله کردند که تلفات چندانی نداشت. در این حمله، یکی از هواپیماها سقوط کرد و خلبان آن کشته شد.

به‌گزارش خبرگزاری جمهوری اسلامی، پس از قطع حملات هوایی عراق به مناطق مسکونی شهرهای کشورمان، این چهارمین جنگندة دشمن بود که با آتش پدافند تقویت شدة رزمندگان اسلام، سرنگون می‌شد. در این حال، عراق با انتشار بیانیه‌ای اعتراف کرد که ط-ی درگی-ری‌های روزشن-ب-ه 12/5/1364 در جبهه‌های جنگ، یکی از هواپیماهای خود را از دست داده است.»

در 28 و 29/5/1364 دیوار صوتی در آسمان اشنویه و سلماس شکسته شد.

به این ترتیب، در مقطع زمانی کتاب حاضر، عراق در استفاده از اهرم جنگ شهرها، به کلی ناموفق بود، اما با استفاده از حمایت تسلیحاتی و نیز مالی حامیانش، محدودیتی در خصوص تجهیزات احساس نمی‌کرد و همچنان برتری هوایی مطلقاً از آنِ عراق بود که به جز حمله به مناطق مسکونی، تهدیدات و مشکلات دیگری را نیز علیه ایران ایجاد کرده بود و ایران با تلاش مستمر در خنثی کردن آن می‌کوشید.

گزارشی - که در روز 5/4/1364 از کتاب حاضر، آمده‌است - به‌عنوان نمونه ذکر می‌شود: «یونایتدپرس گزارش داد با تهدید عراق مبنی بر حمله به خطوط هوایی در داخل خاک ایران، پروازهای بین‌المللی به ایران به استثنای خط هوایی سوئیس، متوقف شده‌است، مع‌هذا سایر خطوط هوایی بین‌المللی نیز در نظر دارند همانند "سوئیس‌ایر" عمل کرده و پروازهای خود را از بندرعباس انجام دهند. خطوط هوایی داخلی ایران مسافرین را از سایر نقاط کشور بدون دریافت وجهی به این بندر انتقال می‌دهند تا بعداً با خط هوایی سوئیس به کشورهای خارجی بروند.»

نمونة دیگر این که در 18/4/1364 هواپیمای حامل وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران و همراهان وی را بر فراز مرز هوایی ایران و ترکیه، یک هواپیمای جنگندة عراقی تعقیب کرد که با هشیاری و اقدامات حفاظتی عالی نیروی هوایی خودی، چند لحظه پس از عبور هواپیمای ایرانی از فراز مرز هوایی ایران و ترکیه، حملة جنگندة دشمن به‌سوی هواپیمای ایرانی با پوشش پدافند دو فروند هواپیمای جنگی "اف - 4" ایران دفع و هواپیمای دشمن ناچار گریخت. وزیر نفت در حال بازگشت از کنفرانس وزیران نفت اوپک در وین، بود.

2- جنگ نفت‌کش‌ها و حمله به مراکز نفتی

در حالی که مدت‌ها از حملات عراق به نفت‌کش‌های حامل نفت ایران می‌گذشت، بعد از عملیات خیبر اولین حملة ایران در چارچوب "مقابله به مثل"، علیه یک نفت‌کش انجام شد و به این ترتیب عبارت "جنگ نفت‌کش‌ها" یا "جنگ کشتی‌ها" وارد خبرهای جنگ تحمیلی گردید. در مقطع زمانی کتاب حاضر، حملات معدودی به کشتی‌ها شده‌است، اما با همان هدف جنگ کشتی‌ها، یعنی ممانعت و اخلال در صدور نفت ایران، حمله به مراکز نفتی ایران در خلیج‌فارس قابل توجه بوده‌است.

در خصوص جنگ نفت‌کش‌ها باید یادآور شد که با وجود معدود بودن حملات عراق، این تهاجمات اهمیت خاصی داشته‌است، زیرا کارایی آخرین تدابیر ایران برای تداوم صدور انتقال نفت را تهدید می‌کرد. توضیح این که ایران به‌منظور مقابلة هرچه مؤثرتر با حملات عراق و فراهم آوردن امکانات هرچه بیش‌تر برای تداوم صدور نفت و ایجاد تسهیلات برای مشتریان نفت خویش، از مدتی قبل با راه‌اندازی ترمینال جزیرة سیری، نفت خام را خود با سوپرتانکرهای اجاره‌ای از مسیری که کم‌تر در معرض حملات عراق بود، به "سیری" منتقل می‌کرد و در آن‌جا دور از میدان عمل هواپیماها و موشک‌های عراقی، نفت را به کشتی‌های کوچک‌تر متعلق به مشتریان، تحویل می‌داد. عراق در مقطع کتاب حاضر دو بار در مسیر خارک به سیری نفت‌کش‌های غول‌پیکر در اجارة ایران را هدف گرفت و چند بار نیز به هدف‌های ساختگی که ایران تعبیه می‌کرد، یورش آورد: در 18/4/1364 جنگنده‌های عراق نفت‌کش "ام‌وطن" ترکیه و در اجارة ایران با ظرفیت 393هزار تن را پس از بارگیری از خارک و حرکت به طرف جزیرة سیری، در ساعت6:20 بامداد مورد اصابت موشک قرار دادند. در این باره رویتر اعلام کرد: «این سومین نفت‌کشی است که در طول سه‌ماه گذشته در جریان انتقال نفت ایران از جزیرة خارک به ترمینال نفتی جزیرة سیری - که به تازگی در منطقه‌ای دور از برد هواپیماهای عراقی در جنوب خلیج‌فارس ایجاد شده - هدف اصابت موشک‌های عراقی قرار می‌گیرد.» روز بعد وزارت خارجة ترکیه با انتشار بیانیه‌ای دارای لحنی بسیار ملایم و بدون اعتراض مشخص به عراق، اعلام کرد دولت ترکیه جهت مقابله با تکرار حمله‌های مشابه، در چارچوب قوانین و حقوق بین‌المللی اقدامات لازم را به نحو مقتضی انجام خواهد داد.

این‌گونه اعتراض عملاً به "تشویق" بیش‌تر نزدیک بود تا ممانعت، از این رو در 21/4/1364 نیز در همین مسیر، یک نفت‌کش دیگر ترکیه با گنجایش 392هزارتن به نام "سیحان" هدف حملة جنگنده‌های عراقی قرار گرفت که بر اثر اصابت موشک، دچار حریق شد.

ایران در مقابله به مثل، کار چندانی نمی‌توانست انجام بدهد، زیرا صدور نفت عراق از راه دریا و به‌طور کلی تردد عمدة دریایی، از ابتدای جنگ بر اثر برتری دریایی ایران، متوقف

شده‌بود، اما با این همه، گزارش‌هایی از اقدامات ایران آورده می‌شود:

روز 9/5/1364 سندیکای دریانوردان انگلیس در یک نامه، از دولت خود خواست تا از ایران به دلیل توقیف اخیر کشتی "المحرق" (که چهارتن از افسران انگلیسی در آن بودند)، مطالبة خس-ارت کند. در 9/5/1364 آسوشیتدپرس گزارش داد که هلی‌کوپترهای ایرانی یک موشک به سوی یک تانکر ثبت شده در انگلیس که نفت‌گاز عربستان سعودی را حمل می‌کرده و در بخش مرکزی آب‌راه خلیج‌فارس پیش می‌رفته است، شلیک کرده‌اند اما این موشک به تانکر اصابت نکرده و دو مایل دورتر منفجر شد‌ه‌است. همچنین در 28/5/1364 رادیو امریکا گزارش داد هیئتی از کارشناسان نیروی دریایی امریکا در امور خنثی کردن بمب، به یک نفت‌کش بلژیکی در آب‌های خلیج‌فارس منتقل شده‌اند تا راکت منفجر نشده‌ای را در این نفت‌کش خنثی کنند. این رادیو افزود: «نفت‌کش بلژیکی روز گذشته درنزدیکی ساحل قطر توسط هواپیمایی که گفته می‌شود متعلق به ایران بوده، هدف اصابت دو موشک قرار گرفت. یکی از دو موشک بلافاصله منفجر شد ولی موشک دیگر هنوز منفجر نشده‌است.»

در این دوره برای ایران علاوه بر مقابله به مثل و حتی مهم‌تر از آن، کاستن از هزینه‌های سنگین اجارة نف-ت‌کش‌های ب-زرگ مسی-ر خ-ارک - سی-ری ب-وده است که به گ-زارش نش-ریة لوی-دز لن-دن (25/3/1364): «ایران هر شش‌ماه، چهارونیم میلیون دلار کرایه کشتی می‌پردازد که معادل پول یک نفت‌کش است.» به این دلیل بود که مجلس شورای اسلامی در جلسة علنی 17/5/1364 ضمن بررسی لایحة یک فوریتی تأمین اعتبار برای هزینه‌های جانبی خرید فرآورده‌های نفتی و انتقال نفت‌خام به خارج و برگشت فرآورده‌های آن به داخل کشور، خرید هفت فروند کشتی نفت‌کش جهت انتقال نفت از خارک به سیری را نیز تصویب کرد.

یادآوری می‌شود که قبل از این، رویتر به نقل از منابع کشتی‌رانی خلیج‌فارس خبر داده‌بود ک-ه " ایران سرگرم مذاکره دربارة خرید تعدادی نفت‌کش می‌باشد و این بدین معنی است که دیگر لازم نیست نفت‌کش‌های خارجی برای حمل نفت ایران به جزیرة خارک واقع در منطقة جنگ خلیج‌فارس بروند. این منابع گفتند که ایران درصدد خرید 9 کشتی دست دوم برای انتقال نفت‌خام از جزیرة خارک به جزیره سیری - که دور از حملات عراق قرار دارد - می‌باشد.»

چنان که ذکر شد، در دورة کتاب حاضر، در عرصة حیاتی و استراتژیک نفت، مهم‌تر از جنگ نفت‌کش‌ها، موضوع حملة عراق به مهم‌ترین مراکز و جزایر نفتی ایران یعنی جزیرة خارک، می‌باشد. در نیمه‌شب 28/4/1364 صدای چهار انفجار در بوشهر شنیده شد، سپس مشخص گردید که دشمن به جزیرة خارک و میدان نفتی سروش حمله کرده‌است اما هیچ‌گونه خسارات و تلفاتی به بار نیامده و راکت‌های پرتاب شده از جنگنده‌های دشمن، به میان آب فرود آمده‌است.

در 5/5/1364 وزیر اطلاعات و فرهنگ عراق "لطیف نصیف جاسم" ادعا کرد: «علی‌رغم این که عراق قادر است جزیرة خارک را منهدم کند، اما رهبری سیاسی آن بنا به دلایل متعددی از این اقدام خودداری می‌کنند.» وی افزود: «هنوز وقت آن نرسیده است که جزیرة خارک را منهدم کنیم.» جاسم سپس گفت: «تا کنون علائمی دال بر موفقیت میانجی‌گری‌ها و متقاعد ساختن ایران به توقف جنگ، دیده نشده‌است.»

در 21/5/1364 عراق اعلام کرد که نیروی دریایی این کشور همان روز دو بار به حوزة نفتی "نوروز" در رأس شمالی خلیج‌فارس حمله کرده و به‌طور دقیق دو چاه و یک پمپاژ نفت را مورد اصابت قرار داده است. وقوع انفجار در حوزة نفتی نوروز تأیید شد، اما مشخص گردید این حمله خسارت چندانی نداشته است.

سرانجام در 24/5/1364 در ساعت15:15 جزیرة خارک هدف حملة هوایی عراق قرار گرفت و این در حالی بود که ایران آماده می‌شد تا روز بعد (جمعه) انتخابات ریاست جمهوری دورة چهارم را برگزار کند. در جریان این حمله، پنج‌تن از کارکنان وزارت نفت مجروح شدند، اسکلة بارگیری "تی" خسارات سنگینی دید و یک نفت‌کش که در حال بارگیری بود دچار آتش‌سوزی گردید. بر اساس اعلام ستاد مشترک ارتش، یک فروند از هواپیماهای مهاجم عراقی در این حمله ساقط شد.

در پی این حمله، مسئولان نفتی کشور اعلام کردند که حداکثر تا 48 ساعت آینده بارگیری نفت در اسکلة آسیب‌دیده جریان خواهد یافت.

از سوی دیگر، عراق یک جشن تبلیغاتی برپا کرد و ضمن آن مدعی شد که نیروی هوایی‌اش جزیرة خارک را "با خاک یکسان" کرده است! رادیو صوت‌الجماهیر یک اطلاعیة نظامی در این‌باره پخش کرد که در آن آمده‌بود: «امروز یکی از روزهای پرشکوه عراق سرافراز و یکی از روزهای جاوید امت است. جزیرة خارک نابود شد و به ویرانه‌ای زیر آتش طیراً ابابیل تبدیل شد. اللّه‌اکبر، اللّه‌اکبر، اللّه‌اکبر!» تلویزیون عراق نیز با قطع برنامة عادی خود، حمله به خارک را اعلام کرد و افزود که این حمله "ضربة مهلکی" به توانایی ایران برای ادامة جنگ وارد کرده‌است.

این حمله علاوه بر رسانه‌ها و خبرگزاری‌ها، در محافل سیاسی نیز بازتابی وسیع در پی داشت؛ از جمله این که وزارت خارجة امریکا آشکارا بی‌تابی نشان می‌داد که هرچه زودتر نابودی تأسیسات نفتی خارک قطعی شود. آسوشیتدپرس از واشنگتن گزارش داد: «وزارت خارجة امریکا نسبت به صحت گزارش‌های رسیده از بحرین دربارة حملة عراق به ترمینال خارک اظهار تردید کرد. یک مقام وزارت خارجه - که خواسته است نامش ذکر نشود - اظهار داشت با توجه به استحکام دفاع خارک بعید به نظر می‌رسد که ترمینال آن منفجر شده‌باشد. او ضمناً گفت از طرف مقامات امریکایی در خلیج‌فارس نیز هنوز گزارشی که مؤید

خبرهای رسیده از بحرین باشد، دریافت نشده‌است و اضافه کرد که بی‌صبرانه در انتظار رسیدن خبری موثق می‌باشد.» در این حال، ارتش کویت به حال آماده‌باش در آمد.

ظهر روز بعد، بازهم چند جنگندة عراقی در آسمان خارک ظاهر گردیدند، اما در مواجهه با پدافند جزیره، بدون هیچ اقدامی متواری شدند.

بازتاب حملة عراق به خارک در آستانة برگزاری انتخابات ریاست جمهوری ایران، بسیار وسیع بود و تحلیل‌گران و مفسران تا چند روز به تحلیل پی آمدهای این واقعه می‌پرداختند؛ از جمله: زدن کشتی‌ها؛ افزایش نرخ بیمه و متعاقباً گران شدن هزینة نفت برای جمهوری اسلامی ایران؛ میزان خسارات خارک و تأثیر آن بر صدور نفت ایران. ولی آن چیزی که در گفتة مفسران بیش‌تر مورد توجه قرار گرفت و در واقع هشدار داده شد، احتمال عملیات تلافی‌جویانة ایران علیه کشورهای حامی عراق و کمک‌کنندگان مالی به این کشور، بود.

اما خبرهای محافل نفتی داخل کشور در روز جمعه 25/5/1364 حاکی از این بود که با وجود خسارات وارده به خارک - که در حدود یک‌صدمیلیون دلار تخمین زده می‌شد - بارگیری و صدور نفت از آن از ظهر همان روز (جمعه) مجدداً با استفاده از اسکلة آذرپاد (H) آغاز شده‌است. یادآوری می‌شود که اسکلة آذرپاد یا H، چهار سکوی بارگیری داشت که دو اسکلة آن قبلاً بر اثر حملة هوایی عراق از کار افتاده و تنها دو اسکلة آن فعال بود که اختصاص به بارگیری نفت‌کش‌های ب-زرگ - از 220هزار تن به بالا - داشت.

آسیب وارده به اسکلة آذرپاد جزئی بود و پس از یک وقفة بیست ساعته، صدور نفت از آن آغاز شد، ولی اسکلة "تی" شامل ده سکوی بارگیری، آسیب جدی دیده بود و تلاش وسیعی برای بازسازی چهار سکوی آن انجام می‌شد که تا اواخر یکشنبه یا حداکثر دوشنبه، آمادة صدور نفت شوند، اما تعمیر حداقل شش سکوی دیگر این اسکله در آیندة نزدیک متصور نبود. چنان که گفته شد، کل خسارات وارده به خارک را در حدود یک‌صد میلیون دلار برآورد می‌کردند.

این حمله - که به گفتة مقام‌های وزارت نفت، راحت‌ترین، دقیق‌ترین و شدیدترین حملة هوایی دشمن به خارک در طول جنگ بوده‌است - در حوالی زمان تعویض نوبت نگهبانی پدافند انجام گرفته و احتمالاً دشمن با آگاهی زمان حمله را برگزیده بود.

حمله، آتش‌سوزی نسبتاً وسیعی درپی‌آورد که مهار آن تا بامداد جمعه (روزبعد) و خاموش کردن آن تا ظهر ادامه یافت. هواپیماهای دشمن به صورت بی‌سابقه‌ای در ارتفاع کم پرواز می‌کرده‌اند و هیچ‌یک از عوامل دفاع ضدهوایی آمادگی مقابله با آن‌ها را نداشتند، چون در حال تعویض نوبت نگهبانی بوده‌اند.

دربارة آخرین وضعیت نفت‌کش بزرگ نروژی "توریل" که هنگام هجوم عراق در کنار اسکلة آذرپاد مشغول بارگیری بود و خسارت دید، در این گزارش یادآوری شده‌است که این

کشتی بارگیری خود را پایان داد و خارک را ترک کرد و با توجه به لزوم تعمیر برای ادامة سفر، در وسط خلیج‌فارس لنگر انداخت.

موضوع حملة عراق به جزیرة نفتی خارک تا چند روز از عمده‌ترین محورهای خبری عالم بود. بخش قابل توجهی از این بازتاب وسیع، مربوط به تبعات اقتصادی این حمله بود و بخش‌های دیگر آن به این مسائل اختصاص داشت: حملة متقابل ایران به تأسیسات نفتی متحدان عراق؛ تأثیر حملة عراق به خارک بر توانایی‌های جنگی ایران؛ چگونگی خسارات وارده و نکات فنی و نظامی آن.

بعضی از توضیحاتی که در خبرها می‌آمد، چنان بود که گویا به عراق رهنمود می‌دهد که نقاط آسیب‌پذیر ایران کدام‌اند؛ بعضی دیگر از مطالب نیز آشکار به القاء ناامیدی به ایران، می‌پرداخت و مبتنی بر تأکید بر ناتوانی روزافزون ایران در مصون نگه داشتن تأسیسات نفتی خویش از حملات عراق بود و این که "تداوم حملات عراق، به قطع شریان حیاتی اقتصاد ایران می‌انجامد که ناتوانی ایران در ادامة جنگ را نتیجه می‌دهد."

در 26/5/1364 صدام به 9 خلبانی که در حمله به خارک شرکت داشتند نشان "رافدین" (مدال شجاعت) اعطا کرد و این حمله را "یک پیروزی بزرگ تاریخی" خواند. در این مراسم، صدام حمله به خارک را به مثابة یک پیروزی ملی، در مرکز مهم سخن‌رانی خویش قرار داد و به تفصیل دربارة اوضاع آن زمان جنگ، به‌خصوص دربارة "عملیات محدود" - که ایران به عنوان برنامة بین دو عملیات بزرگ آن را با جدیت پی‌گیری می‌کرد و نتایج آموزشی، سیاسی و نظامی و ... عدیده‌ای از آن می‌گرفت - سخن گفت و وانمود کرد که این یک سیاست و تدبیر شکست خورده است.

در نهایت، تبلیغات وسیع عراق و حامیانش در بزرگ‌نمایی افراطی حمله به خارک با تأکید بر قطع صدور نفت ایران - که تقریباً به‌وسیلة همه رسانه‌های جهانی به آن دامن زده می‌شد - در عمل به ضرر عراق تمام شد: قطع نشدن صدور نفت ایران، آثار تبلیغی خسارات خارک را نیز زدود.

در 30/5/1364 (آخرین روز کتاب) خبرگزاری فرانسه خبرهای مربوط به جزیرة خارک را چنین گزارش کرد: «طبق اطلاعات دریافت شده به وسیلة شرکت بیمة لویدز لندن، ترمینال خارک که عراق روز پنجشنبه مدعی انهدام آن شده‌بود، هنوز فعال است. از سوی دیگر، منابع مربوط به اجارة نفت‌کش‌ها در لندن اعلام داشتند بارگیری از ترمینال شناور "سیری" واقع در خلیج‌فارس که به وسیلة خارک تغذیه می‌شود، همچنان ادامه داد.»

عراق که در این نبرد نیز خود را بازنده می‌دید، همین روز مجدداً حملاتی را به خارک تدارک دید که بر خلاف حملة پیش، ایران غافل‌گیر نشد و حملات عراق - که یک‌بار در ساعت13:15 و یک بار شب هنگام انجام گرفت - شکست خورد و بر اثر اقدامات نیروهای پدافند جزیره، جنگنده‌های مهاجم گریختند.

3- عملیات در جبهه‌های زمینی

مهم‌ترین مسائل مربوط به جنگ و عملیات در جبهه‌های زمینی، در مقطع زمانی کتاب حاضر در این عناوین می‌تواند قابل تقسیم‌بندی باشد:

الف) عملیات بزرگ در منطقه فاو

ب) عملیات در منطقه سیدکان (قادر1و2)

ج) عملیات محدود

د) عملیات محدود دشمن

الف) عملیات بزرگ در فاو

عملیات در فاو - که اقدام محوری و اصلی سپاه را تشکیل می‌داد - در 23/2/1364 در کنار چند منطقة دیگر به‌عنوان یک عملیات محدود در جلسات سپاه پیشنهاد شده‌بود که در ادامة مباحث مشخص شد یک عملیات گسترده خواهد ب-ود. پس از طی م-راحل تصویب ای-ن عملی-ات، سپ-اه از 15/3/1364 فعالیت خویش را به‌عنوان طراح و مجری آن آغاز کرد و در مقطع زمانی کتاب حاضر، پیش بردن مراحل مقدماتی و آماده‌سازی جنبه‌های مختلف عملیات را در دستور کار خود قرار داده‌بود.

طبق طرح، سپاه در اقدامات خود با دو مسئله ضروری، حیاتی و بسیار مهم روبه‌رو بود: اولین مسئله، حفاظت بود. ضرورت و اهمیت حفاظت، ناشی از این بود که موفقیت در عملیاتِ به‌شدت پیچیده و دشوار عبور از اروند و شکستن خطوط چندگانه و انهدام تجهیزات و نیروهای دشمن در شبه‌جزیرة فاو، تنها در صورت غافل‌گیری مطلق دشمن امکان‌پذیر می‌گردید. مسئله ضروری دیگری نیز وجود داشت: تعدادی از یگان‌های عملیاتی و پشتیبانی سپاه می‌بایست در منطقه استقرار می‌یافتند و نیز جهت آماده‌سازی زمین منطقه برای اجرای عملیات، اقدامات مهندسی وسیعی لازم بود از قبیل جاده‌سازی، تسطیح، شن‌ریزی، ترمیم و تعریض کانا‌ل‌ها و نهرهای منشعب از اروند؛ احداث پدها و سنگرها و مراکز توپخانه و دیگر اقدامات. اما این دو مسئله ضروری با هم‌دیگر در تضاد بودند و سپاه می‌بایست با تدابیری اقدامات آماده‌سازی را با رعایت اصول "حفاظتی" در اختفای کامل انجام می‌داد تا غافل‌گیری میسر می‌شد، ولی اختفا و استتار کامل غیرممکن بود از این‌رو، عملیات وسیع "فریب" و مشابه‌سازی حضور در مناطق دیگر، نقش تعیین‌کننده‌ای می‌یافت تا دشمن بر اساس مشاهدات و اطلاعات دریافتی خود، قادر به تفکیک مناطق نباشد و روی منطقة خاصی حساس نشود و منطقة عملیاتی اصلی را نتواند تشخیص بدهد.

به همة مسائل ذکرشده، فقدان توان کافی و محدودیت سازمان رزم و توسعه نیافتگی آن را باید افزود؛ موضوعی که پس از ناکامی در عملیات بدر، مورد توجه فرماندهان سپاه قرار گرفته و برای رفع آن اقداماتی هم شروع شده‌بود، اما معضل همچنان وجود داشت. بنابراین

از همان ابتدای کار، وقتی در 15/3/1364 اولین جلسه فرماندهان سپاه در قرارگاه خاتم برای پی‌گیری عملیات فاو تشکیل شد، نظر غالب حاضران این بود که با اوضاع فعلی، امکان اجرای عملیات گسترده وجود ندارد و باید توان سپاه را افزود و سازمان را گسترش داد. در فاصلة زمانی لازم برای این کار، عملیات محدود می‌بایست به دفعات انجام می‌شد؛ به این ترتیب در کنار موضوع فاو، پی‌گیری و اجرای عملیات محدود نیز در دستور کار بود.

مجموع این اوضاع و مسائل،پیشرفت کار را با کندی و اخلال‌هایی توأم می‌کرد که می‌بایست گاه به‌گاه با اتخاذ تدابیر مناسب، مشکلات ایجاد شده رفع می‌شد. به هر حال، مراحل آمادگی طبق طرح، یکی پس از دیگری با کندی جلو می‌رفت. چگونگی پیشرفت کار و روند آن، در مقطع زمانی کتاب حاضر به تفصیل در متن کتاب آمده‌است و در این جا گزیده و فشرده‌ای از آن می‌آید:

25/3/1364: موضوع فاو در قرارگاه خاتم پی‌گیری شد. نکتة مهم، سامان دادن به اقدامات اولیة مهندسی و تحویل خط به نیروهایی با ظاهری همانند نیروهای کمیته، بود تا دشمن از نبودن رزمندگان سپاه پاسداران پی ببرد که عملیاتی در کار نیست و منطقه پدافندی است. همچنین دربارة زمان و نحوة حضور فرماندهان یگان‌ها در من-طق-ه، ب-حث شد و دی-گر ای-ن که ب-عد از م-اه رم-ضان (از 30/3/1364) مرخصی‌ها باید لغو گردد.

27/3/1364: در قرارگاه خاتم گزارش داده شد که یک مأمور عراقی که اخیراً در آبادان اسیر شده، مأموریت داشته که بفهمد چه یگانی وارد منطقه شده و کدام یگان در خسروآباد و نیز از آن‌جا به سمت جنوب (تا مقابل فاو) مستقر شده‌است. با توجه به این که نیروهای اطلاعات عراق منطقة آبادان یا شاید شلمچه را منطقة عملیات بعدی می‌دانستند، در جلسه احتمال داده شد شاید حساسیت دشمن ناشی از تحرکات نیروی زمینی ارتش باشد که در شلمچه مأموریت دارد.

29/3/1364: در پی‌گیری عملیات فاو، از نظر فرماندهان سپاه تحویل خط پدافندی از ارتش به‌عنوان لازمة هرگونه فعالیت مطرح گردید، اما از سوی دیگر، رعایت حفاظت نیز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اصول مدنظر بود و هرگونه تحویل و تحول در خط، علامت سؤالی در ذهن‌ها ایجاد می‌کرد. یک راه‌حل این بود که نیروهای سپاه با ظاهری همانند نیروهای ژاندارمری در خط حضور یابند و حتی از "ژ-3" که سلاح سازمانی ژاندارمری بوده است، استفاده کنند، البته حضور قبلی قرارگاه نوح در منطقه تا اندازه‌ای به رفع مشکل کمک می‌کرد.

30/3/1364: در جلسات این روز قرارگاه خاتم، تعدادی از لشکرهای سپاه برای شروع کارهای مقدماتی عملیات بزرگ فاو انتخاب شدند. فرمانده کل سپاه گفت: «در این عملیات بزرگی که در پیش داریم، از همه یگان‌ها استفاده خواهیم کرد اما آن‌ها در دو الی سه مرحله توجیه خواهند شد. در مرحلة اول، هفت الی هشت یگان از فردا کارشان را شروع خواهند کرد.»

1/4/1364: مقرر شد نیروهای ژاندارمری مستقر در ساحل اروند، به استعداد دو گردان و دو گروهان مستقل، در اختیار و کنترل سپاه قرار گیرند. انجام دادن اقدامات لازم برای کسب موافقت وزارت کشور را نیز ارتش به عهده گرفت.

4/4/1364: سازمان حفاظت سپاه با ابراز حساسیت ویژه، ضمن ارائه دستورکار حفاظتی خود، توانایی دشمن را بررسی و یادآوری کرد. در این دستور کار، گذشته از حفاظت پرسنل، دربارة مقررات تردد در منطقة فدک و رعایت نکاتی دربارة برخی امور دیگر نیز تأکید شده بود، از جمله: عملیات مهندسی، دکل دیده‌بانی، مقرهای توپخانه، پدافند، سایت موشکی، ایجاد بیمارستان، انتقال محموله‌ها، تقسیم حجم ترافیک روی جاده‌ها، مخابرات.

10/4/1364: در جلسة امروز قرارگاه خاتم، "رحیم‌صفوی" مسئول واحد عملیات سپاه پاسداران، خطاب به فرماندهان قرارگاه‌های سپاه گفت: «با وجود این که یک ماه است از طرح عملیات فاو می‌گذرد و طبق قول فرماندهی کل سپاه این عملیات بایستی دو ماهه انجام شود، مع‌ذالک تحویل خط، شناسایی‌های در عمق [و...] انجام نپذیرفته است که این مسئله شوخی‌بردار نیست.» وی افزود: «نکند این عملیات‌های محدود که می‌شود، خود این موجب شود که لشکرهای ما منحرف شوند؛ اصلاً این عملیات‌ها یک پوشش برای عملیات در فاو است و ما فرع را چسبیدیم و اصل را ول کرده‌ایم! بابا ما خودمان را که نباید گول بزنیم که! کار اصلی ما در فاو است و عملیات‌های محدود فریبی برای کار اصلی است.»

در ادامة جلسه، فرماندهان قرارگاه نوح و کربلا، ضمن گزارشی از اقدامات خود در زمینة شناسایی دشمن و کنترل جزر و مد آب، برآورد عملیاتی خود را ارائه دادند و مسئله مانور، نیرو و امکانات مورد نیاز مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

23/4/1364: قرارگاه نوح واقع در روستای "مارد" آبادان را هواپیماهای ارتش عراق بمباران کردند که حدود سی تن شهید یا مجروح شدند. قرارگاه نوح یکی از قرارگاه‌های سپاه است که از مدتی قبل از این تاریخ مأموریت داشت که در اختفای کامل و با رعایت شدیدترین تدابیر حفاظتی، جنوبی‌ترین قسمت منطقة عملیاتی فاو را برای اجرای عملیات آماده کند. بمباران این قرارگاه نگرانی‌هایی را درخصوص هشیار شدن دشمن در پی‌آورد، البته برای این که معلوم می‌شد دشمن ردپایی یافته بود یا این بمباران عادی بود، می‌بایست منتظر اقدامات بعدی دشمن بود و تنها این بمباران تعیین کننده نبود.

3/5/1364: یکی از مسائل مهم جلسة این روز در قرارگاه خاتم - که جهت پی‌گیری اقدامات آماده‌سازی عملیات فاو تشکیل شده بود - تحویل خطوط پدافندی اروند از ارتش و ژاندارمری به سپاه، بود. یادآوری می‌شود که تحویل خط پدافندی از 15 خرداد آغاز شده بود و همچنان ادامه داشت.

این در حالی بود که تنها معدودی از فرماندهان یگان‌هایی که قرار بود در منطقه عمل

کنند، از هدف و منطقة اصلی عملیات آگاهی داشتند.

در این میان طبیعی بود که یگان‌هایی که اطلاعات کافی نداشتند، حساسیتی در مورد رعایت پوشش و حفاظت اطلاعات نیز نداشته باشند و در تعویض نیرو و ستون‌کشی و ... اصول و ضوابط مقرر را آن‌طور که شاید و باید اجرا نکنند. در همین زمینه "احمدسوداگر" مسئول اطلاعات و عملیات قرارگاه نجف، در این جلسه گزارش داد: «ارتش رعایت اصول حفاظتی را نکرده و آن‌گونه که برای نقل و انتقالات برآورد کرده بودیم، عمل نشد و ترددها تقریباً چهار برابر میزان تعیین شده، افزایش یافت.» از سوی دیگر، شلوغی و سرو صدای ناشی از تخلیة اجباری ژاندارمری و نیز حضور یگان‌های جدید در منطقة عملیاتی نیز سبب شده‌بود تا این موضوع جدی شود که آیا اصل غافل‌گیری رعایت شده یا عملیات به اصطلاح "لو" رفته است. در مجموع در اذهان فرماندهان حاضر در جلسه احساس می‌شد که خطر از بین رفتن حفاظت وجود دارد و باید با پیش‌بینی‌ها و اقداماتی بکوشند تا ذهن دشمن را بار دیگر عادی سازند.

در جلسه همچنین مطرح شد که بخشی از نیروهای ژاندارمری، حاضر به تخلیة منطقه شده‌اند، اما این کار را بدون رعایت نکات لازم حفاظتی انجام می‌دهند و برخی دیگر از نیروها اساساً حاضر به تحویل خط به سپاه نیستند و مقاومت می‌کنند. احمد سوداگر گفت: «این‌ها پنج سال است در این خط هستند و نمی‌روند.» علی‌شمخانی نیز گفت: «شما یک جلسة ناهار بگذارید و بگویید شورای عالی دفاع گفته خط پدافندی سپاه این جا باشد، چون ارتش آتش دارد و نیرو ندارد و سپاه بر عکس است. این خط چون نیرو می‌خواهد و به آتش احتیاج ندارد، قرار شده ما آن را بپوشانیم.»

12/5/1364: در قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) توافق شد که به لحاظ رعایت مسائل حفاظتی، خارج کردن مردم در دو مرحله انجام شود: در مرحلة اول که یک ماه بعد اقدام می‌شود، از شهر آبادان تا اول پیچ بهمن‌شیر و در مرحلة بعدی که دو ماه بعد خواهد بود، منطقة دوم که در پایین منطقة اول واقع شده‌است، تخلیه شود. نکتة مهم طرح، این بود که جهت عادی کردن وضعیت منطقه و نیز انحراف ذهن دشمن از تحولاتی که شاهد آن بود، این تصمیم نیز گرفته شد که نه تنها فعلاً از اخراج مردم محلی خودداری شود بلکه حضور آنان را تا حواشی اروندرود نیز گسترش دهند و "خرماچینی" بهانه و عامل و زمینه‌ساز و پوشش این حضور باشد.

17/5/1364: علاوه بر این امور حفاظت و غافل‌گیری که با هم مرتبط است، موضوع سومی هم بود: "فریب دشمن" که از مسائل مهم عملیات بود. به‌عنوان نمونه، طرح پخش سروصدا از طریق بلندگو در همة مناطق، بخشی از برنامة فریب دشمن بود که در این روز فرماندهی در نامه‌ای آن را به واحد تبلیغات ابلاغ کرد.

23/5/1364: در سیر آماده‌سازی منطقة عملیاتی فاو، در این روز نیز اقدامات و فعالیت‌های مهندسی با شدت بیش‌تر در منطقة هور ادامه یافت. منطقة هور که به عنوان طرح فریب برای عملیات فاو در نظر گرفته شده‌بود، در صورت ناکامی در این عملیات، منطقة تک اصلی نیز محسوب می‌شد، بنابراین هور، یک منطقة عملیات یدک نیز به حساب می‌آمد.

در یک نظر کلی می‌توان گفت که عملیات در فاو هر چند در مقطع زمانی کتاب حاضر مهم‌ترین و محور اصلی برنامه‌های سپاه و جنگ است، اما با توجه به آنچه ذکر شد، تا پایان این دوره، در عمل فعالیت اصلی فرماندهی سپاه و جنگ را تشکیل نمی‌دهد و در طول این زمان، مقدمات ضروری کار به ناچار با تأنی و کندی پیش می‌رود تا در آینده زمینة مساعد برای اصلی شدن تحرکات مربوط به عملیات فاو، فراهم گردد.

ب) عملیات در سیدکان

منطقة سیدکان در لابه‌لای کوهستان‌هایی واقع شده‌است که در داخل خاک عراق در نوار مرزی سه کشور ایران، عراق و ترکیه قرار دارد. اهمیت منطقه به دلیل کوهستان‌های مرتفع آن است که هر یک از نیروهای درگیر، از بالای آن می‌تواند بر کیلومترها اراضی مسکونی، مزروعی و تأسیسات نظامی کنترل داشته باشد. این منطقه به لحاظ موقعیت خاص خود به منظور اجرای عملیات نامنظم، همواره مورد توجه مخالفان حکومت مرکزی عراق و از قدیم‌الایام محل فعالیت نیروهای "بارزانی" بوده‌است و به‌خصوص اجرای عملیات‌های چریکی در این منطقه سابقة دیرینه‌ای داشته است.

در اواخر فروردین 1364 "محسن رضایی" فرمانده کل سپاه، در سفری به این منطقه، دستور تشکیل یک قرارگاه در خط را صادر کرد و نیروهای سپاه به شناسایی و انجام دادن دیگر مقدمات آمادگی یک عملیات پرداختند. در خرداد 1364 تعدادی از افسران ارتش تحت پوشش و از طریق تیپ23 نوهد که مأموریت پشتیبانی و کنترل و هدایت بارزانی‌ها را به عهده داشت، وارد منطقه گردیدند و فعالیت شناسایی خود را آغاز کردند. به این ترتیب و در ادامة کار، طبعاً و در عمل حاصل کلیة اقداماتی که تا آن زمان سپاه انجام داده بود، در اختیار ارتش قرار گرفت، زیرا قرار بود عملیاتی با فرماندهی نیروی زمینی ارتش در سیدکان انجام شود.

در عمل، پس از مدتی فرماندهان سپاه با مشاهدة روند اقدامات، در مورد موفقیت کار نومید شدند و این نظر که احتمال موفقیت در عملیات در حد چشم‌گیری ضعیف است به طرق مختلف و با شیوه‌های گوناگون به وسیلة برادران سپاه اعلام می‌شد، از جمله در 1/4/1364 "مصطفی‌ایزدی" فرمانده قرارگاه حمزه سپاه، در نامه‌ای خطاب به فرمانده کل سپاه، پس از بر شمردن 9 مورد از مشکلات مطروحه، پیشنهاد کرد: «با توجه به لو رفتن

عملیات و مشکلات فوق‌الذکر، پیشنهاد می‌شود حرکت فوق چند صباحی به تأخیر بیفتد و با رعایت حفاظت عملیات، اقدام به تک گردد.»

اما در عمل توجهی به این گونه نظرها نمی‌شد و مراحل مقدماتی آمادگی، هرچند به شکلی ناقص، طی می‌شد. در آستانة عملیات نیز مجدداً ابراز نگرانی فرماندهان سپاه، البته با رعایت جوانب لازم، وجود داشت، مثلاً وجود نوعی هشیاری در دشمن درخصوص تحرکات نیروهای خودی، موضوع نامة به‌کلی سری فرمانده قرارگاه حمزه، در تاریخ 21/4/1364 بود که در آن دربارة اقدامات پدافندی دشمن، آمده بود: «دشمن حدود هشت تیپ به منطقه آورده است و مرتب مناطق حساس را بمباران می‌کند و کلیة مناطق حساس را توسط نیروهای بومی کمین گذاشته است.»

به‌رغم نظر انتقادی سپاه، به نیرویی که از این نهاد برای کمک به اجرای این عملیات در اختیار نیروی زمینی ارت-ش ق-رارگرفت-ه بود، به تدریج مأموریت اصلی و محوری داده شد،⁽¹⁾به‌طوری که در 21/4/1364 (48 ساعت مانده به آغاز عملیات) با توجه به این مأموریت جدید، تغییراتی در طرح مانور عملیات داده شد. بر اساس آخرین طرح، قرار بود تیپ1 لشکر77 با دو گردان یکی جهت اشغال سربله و دیگری به منظور تصرف گوشینه و بعد الحاق در یک نقطه، وارد عمل شود. تیپ ویژة شهدا (از سپاه) نیز در احتیاط تیپ1 لشکر77 [ارتش] بود و می‌بایست منتظر ادامة تک از طرف گوشینه در مرحلة بعد باشد، اما چون تیپ از گوشینه شناسایی کافی نداشت، تصمیم‌نهایی این شد که قرارگاه حمزة2 (تیپ ویژة شهدا) در مرحلة اول با یک گردان تک کند و پس از اشتغال ارتفاع گوشینه، در مرحلة دوم نیز جهت ادامة تک آماده شود. اما مأموریت قرارگاه حمزة 3 (تیپ1 لشکر77): در مرحلة اول با یک گردان ارتفاعات سربله را می‌بایست تصرف می‌کرد و با گردان دیگر پس از این که حمزة 2 (تیپ ویژة شهدا) ارتفاع گوشینه را تصرف کرد، تثبیت این ارتفاع را به عهده می‌گرفت.

به‌رغم اظهارات کاوه که گفت: «ما آماده نیستیم، قرار نبود ما گوشینه را بگیریم؛ ما باید در مرحلة دوم وارد عمل شویم.» این تصمیم اتخاذ گردید و "صیادشیرازی" فرمانده نیروی زمینی ارتش، تأکید کرد که به هر حال در زمان مشخص شده یعنی ساعت22:30 روز 23/4/1364 عملیات شروع خواهد شد و مأموریت تیپ ویژه نیز قطعی است.

با وجود چنین وضعی، با روشن شدن هوا و در پایان شب اول عملیات تقریباً ارتفاع گوشینه - نه به‌طور کامل - تصرف گردیده‌بود، اما تثبیت ارتفاع تصرف شده مقدور نشد و عراق با شش پاتک سنگین در طول روز اول آن را پس گرفت. شب دوم مجدداً تیپ ویژه گوشینه را تصرف کرد و باز هم در روز تثبیت و نگه‌داری آن میسر نشد و دشمن پس از بازپس‌گیری سربله و از طریق این ارتفاع بازهم گوشینه را پس گرفت.

بدین ترتیب دشمن تا آخر وقت روز دوم (25/4/1364) مسئله دو ارتفاع مهم سربله و گوشنیه را حل و عقبه خود را از خطر دور کرد و در سومین روز متوجه جناح شمالی شد و در ارتفاعات "سراسپندار" تک کرد که نیروهای تیپ1 لشکر23 نوهد را نیز به عقب‌نشینی واداشت، اما در منطقة میانی، ارتفاعات سرهویز همچنان در دست خودی باقی ماند.

در این حمله که بعد به نام "قادر1" موسوم گردید، تلفات و ضایعات دشمن عبارت بود از: انهدام یک تیپ شامل حدود 700 تا 800 تن و اسارت بیش از 10 تن.

تلفات و ضایعات خودی نیز چنین بود: از تیپ ویژة شهدا در رده مسئولان، یک فرمانده گردان و معاونش، چند فرمانده گروهان و دسته و مسئولان بهداری شهید شدند. از نیروهای تک‌ور تیپ نیز حدود 114 تن شهید یا مفقود و حدود 200 تن نیز مجروح گردیدند. از یگان‌های ارتش در طول این مرحله از عملیات حدود 180 تن شهید، مفقود یا اسیر و 450 تن نیز زخمی شدند. همچنین یک هلی‌کوپتر کبری و دو هلی‌کوپتر 214 سقوط کرد و چند قبضه توپ 155 و 105 میلی‌متری نیز منهدم شد.

به تصمیم فرماندهی نیروی زمینی ارتش، تداوم عملیات در این منطقه و شروع مرحلة دوم آن قطعی گردید و در حالی که نیروهای خودی برای تداوم عملیات و اجرای مراحل بعدی عملیات قادر آماده می‌شدند و طراحی عملیات نیز پایان یافته بود، دشمن در 3/5/1364 به یک تک محدود دست زد و موفق شد روی ارتفاع سرهویز مجدداً مستقر شود. طبیعی بود چنانچه نیروهای خودی موفق به بازپس‌گیری مجدد سرهویز نمی‌شدند، طرح مانور موجود دست‌خوش تغییر می‌شد، زیرا تصرف ارتفاعات سرهویز هم می‌بایست به اهداف ضروری این مرحله از عملیات قادر اضافه می‌شد.

بنابراین، نظر به اینکه پاتک خودی ناموفق ماند و به اهداف این مرحله که تصرف ارتفاعات سربله و سرقله از سراسپندار و نهایتاً ترمیم خط پدافندی از شمال گوشینه تا سراسپندار بود، تصرف سرهویزه هم افزوده شد.

دو روز قبل از شروع عملیات، قرار شد عملیات در سراسپندار صرفاً جنبه ایذایی (و نه تصرف منطقه) داشته باشد، به این ترتیب فقط س-رهویز و سرب-له در اه-داف باق-ی مان-د. ط-رح ن-های-ی در 5/5/1364 به این ترتیب ابلاغ شد که تیپ قدس سپاه سرهویز و سربله را تصرف کند و این دو ارتفاع را پس از تصرف، جهت تثبیت به نیروهایی از لشکر77 و لشکر28

ارتش تحویل دهد تا آن را تحکیم و تثبیت کنند. به این ترتیب، حرکت اصلی و عمده در این مقطع از عملیات نیز به تیپ قدس سپاه واگذار شد، تیپی که اساساً در کردستان و نه در جنگ‌های برون مرزی، سابقه و تجربه داشت. این در حالی بود که سرهویز نیز در آخرین روزهای آماده شدن این تیپ برای اجرای عملیات، به اهداف افزوده گردید.

در واقع فشار دشمن و ضعف کمی و کیفی نیروهای خودی عملاً به قرارگاه فرماندهی دیکته می‌کرد که عملیات در گوشنیه و سراسپندار منتفی گردد و به تکمیل خط انتظار که از یال 2002 زیرگوشینه شروع و در ارتفاعات سراسپندار ختم می‌شد، اکتفا شود، آن‌هم به این ترتیب که تصرف اهداف این مرحله به عهدة نیروهای سپاه و تحکیم و تثبیت آن بر عهدة نیروهای ارتش گذاشته شود.

در عمل، بخشی از سرهویز تصرف شد ولی بخش عمده‌ای از آن سقوط نکرد و نیروها با جمع‌آوری شماری از شهدا و مجروحان در ساعت6 صبح به مواضع خود بازگشتند و تا ساعت9:30 تمام قسمت‌های سرهویز کاملاً از خودی تخلیه شد و به اشتغال دشمن در آمد. در سربله وضع خودی بهتر بود و بخش عمدة این ارتفاع تصرف شد، اما آن را هم تا ساعت11:30 روز اول عملیات (7/5/1364) دشمن بازپس گرفت.

به اختصار دربارة اجرا و نتایج کلی عملیات "قادر2" می‌توان گفت که به دو مرحلة هجوم و تصرف (مأموریت نیروهای سپاهی) و تحکیم و تثبیت (مأموریت نیروهای ارتشی) تقسیم‌پذیر است: مرحلة هجوم و تصرف - که به عهدة تیپ قدس سپاه گذاشته شده‌بود - ناقص انجام شد و در مرحلة بعد، تحکیم و تثبیت مقدار تصرف شده نیز در عمل ممکن نگردید تا امکان ادامة عملیات و تصرف سایر اهداف نیز باقی بماند.

ج) عملیات محدود

تا احراز شرایط اجرای عملیات بزرگ که قرار بود در فاو انجام شود، به دلایل متعدد، انجام دادن عملیات محدود در دستور کار قرار داشت که در جلسات سپاه از آن به عنوان "طبل جنگ و مارش نظامی" یاد می‌شد. در اولین روزهای مربوط به زمان کتاب حاضر در یک جلسة مهم سپاه جایگاه عملیات محدود در جنگ چنین ترسیم شد:

«سپاه سه برنامه اصولی را در دستور کار خود دارد:

1- عملیات محدود.

2- عملیات مهم یا محدود و مهم یک مقدار بزرگ.

3- عملیات‌های گسترده و بزرگ که باید برای انجام دادن آن‌ها خود را آماده کند.

عملیات محدود، شیپور جنگ است، باید مرتب در نواختن باشد. بعد بیرونی [آثار بیرونی عملیات محدود این است که] فی‌المثل این که ما جنگ را گرم نگه‌داریم، مقاومت‌مان را نگه‌داریم. البته توی این عملیات‌های محدود، حتماً برادران ما باید اسیر بگیرند، اسیر گرفتن

و نشان دادن و مصاحبه کردن با این‌ها تأثیر مطلوبی دارد. هدف دیگر [بعد درونی] ایجاد کردن روحیه بیش‌تری برای مردم، رزمندگان و ساختن تیپ و لشکرهاست. تیپ و لشکری که عملیات نمی‌کند، توانش فرسوده می‌شود، مرتب وضع روحی‌اش را از دست می‌دهد؛ در نبرد است که می‌توانیم توان رزمی خود را بالا ببریم. پس یکی از خطوط کاری ما، انجام عملیات محدود است.»

همچنین گفته شد:

«دشمن مجبور است در طول 1000 کیلومتر مرز خودش را فعال کند، اما نمی‌تواند اقدام کند چرا که منتظر عملیات اصلی ما می‌باشد. اگر نیروهایی که از خط آزاد کرده و به عنوان احتیاط قوی و متمرکز در دستش نگه داشته در خط نیاورد، عملیات محدود ما همه‌اش موفق می‌شود و اگر در خط بیاورد، درعملیات اصلی عقب می‌ماند. در مجموع، یکی از اهداف عملیات محدود، فشار استراتژیک بر دشمن است» و نیز:«عملیات محدود وقتی انجام می‌شود، عملیات شما نیز با این‌ها قاطی است، یعنی دشمن می‌بیند شما در 30 منطقه تحرک دارید در 30 منطقه حمله می‌کنید؛ آن موقع عملیات مهم شما در آن مناطق گم خواهد شد؛ تا وقتی فکر می‌کند این هم یک عملیات محدود باشد، حساسیتش را از دست می‌دهد.»

تأمین کادر مورد نیاز برای کسب توانایی جهت اجرای عملیات مؤثر و تعیین‌کننده علیه دشمن نیز از جمله اهداف عملیات محدود ذکر می‌شد:

«هنگامی که فرمان بسیج عمومی داده شود، باید لشکر سپاه از لحاظ کادر، توانایی جذب چهل گردان نیرو را داشته باشد. ما باید لشکرهایمان را تبدیل به سپاه کنیم تا بتوانیم از چند نقطه علیه دشمن عملیات گسترده انجام دهیم.»

علاوه بر عملیات محدود، بر عملیات نفوذی و گشتی - رزمی نیز تأکید می‌شد. بنابراین چند نوع عملیات در دستور کار بود: نفوذی، محدود، گشتی - رزمی، گسترده. در این‌باره توضیح داده می‌شد: «عملیاتی که با نیروی کم‌تر از یک گردان انجام می‌شود، عملیات گشتی - رزمی است. عملیاتی که در حد سه گردان باشد، عملیات نفوذی است. و عملیاتی که در حد یک یا حداکثر سه لشکر باشد، عملیات محدود است. عملیات گشتی این است که با یک گروهان می‌روید دو الی سه کمین را می‌زنید و بر می‌گردید. عملیات نفوذی یعنی این که با یک نیروی مثلاً سه گردان به دشمن حمله می‌کنید و بعد از واردساختن تلفات و گرفتن اسیر از دشمن، بر می‌گردید. عملیات محدود این است که علاوه بر انهدام نیروی دشمن، قصد هست که اگر بتوانید زمین را نیز حفظ کنید و نگه‌دارید. در عملیات محدود ما به‌دنبال زمین هم هستیم.»

در عمل، سپاه پنج عملیات محدود با نام "قدس" و سه عملیات با نام "عاشورا" انجام داد. عملیات لشکر ثارالله و تیپ المهدی در جزایر قطعه و سهیل واقع در غرب اروند و نیز

عملیات تیپ72 محرم در پاسگاه زید، از جمله عملیات‌های محدودی بود که در مراحلی از کار، متوقف و منتفی گردید.

سلسله عملیات‌های قدس با عملیات "قدس1" از غروب روز قدس (24/3/1364 اولین روز کتاب حاضر) شروع شد که به‌خصوص با اوضاع خاص جنگ روانی صدام در پوشش مهلت دو هفته‌ای توقف جنگ شهرها برای تحمیل آتش‌بس به ایران، اهمیت مضاعفی یافت. این عملیات در هور با تصرف پاسگاه‌های ابوذکر و ابولیله و با ترمیم خط قبلی خودی در ترابه و در جهت نزدیک شدن به جادة بصره - العماره، به همت لشکر25 کربلا انجام گرفت. سپس همین لشکر عملیات قدس2 را در منطقة شمال البیضه در هور (6/4/1364) انجام داد. دیگر عملیات‌های قدس نیز بدین ترتیب انجام شد: عملیات قدس3 در محور "دهلران" ایران - "طیب" عراق (20/4/1364) به‌وسیلة لشکر19 فجر؛ عملیات قدس4 در منطقة دریاچة ام‌النعاج در هور (3/5/1364) به‌وسیلة تیپ9 بدر (متشکل از مجاهدان عراقی با فرماندهی سپاه)؛ عملیات قدس 5 در پاسگاه الیج در هور (15/5/1364) به‌وسیلة تیپ18 الغدیر (همراه با عملیات تأمینی و جنبی تیپ15 امام‌حسن). در مجموع، اجرای عملیات‌های قدس، موفقیت چشم‌گیری در محدودة اهداف عملیات محدود، محسوب می‌گردید.

مطابق گزارش آقای هاشمی در پایان جلسة شورای عالی دفاع مورخ 17/5/1364، در این پنج عملیات مجموعاً 2333 اسیر گرفته شد، حدود3000 تن از نیروهای دشمن کشته یا مجروح شدند و 350 کیلومترمربع از اراضی دارای اهمیت سوق‌الجیشی آزاد گردید و مقادیر قابل توجهی تجهیزات جنگی نیز به غنیمت گرفته شد.

مجموعه عملیات‌های عاشورا نیز بدین ترتیب انجام شد: "عاشورای1" در تکاب و صائین‌دژ علیه ضدانقلاب محلی (21/5/1364) به وسیلة نیروهای رزمندة خودی مستقر در منطقه و پیش‌مرگان کرد مسلمان. "عاشورای2" در محور چنگوله (24/5/1364) به کوشش تیپ10 سیدالشهدا.

حملات ایران که مرتباً در جبهه‌های زمینی تداوم داشت, نه‌تنها نیروهای پدافند و دیگر نظامیان عراق را در انفعال و انتظار دائمی نگاه داشته‌بود, بلکه مسئولان سیاسی و نیز شخص رئیس‌جمهور عراق را پیوسته در نوعی آماده‌باش قرار داده بود. بخشی از یک گزارش دربارة رابطه مصر و عراق که در 24/5/1364 از رادیو اسرائیل پخش شد, تأییدی بر این مطلب است. در این گزارش آمده‌است: «پرزیدنت صدام‌حسین گفت جنگ با جمهوری اسلامی ایران فرصت مسافرت به مصر را از وی سلب کرده‌است. رئیس‌جمهور عراق که با خبرنگار هفته‌نامة مصری "آخر‌الساعه" مصاحبه می‌کرد, متذکر شد که در حال و هوای جنگ به خود اجازه نمی‌دهد تا از کشورش خارج شود, ولی بسیار علاقه دارد که از کشور مصر بازدید کند.»

د) عملیات محدود دشمن

واکنش عراق نیز در برابر تحرکات دائمی اما محدود ایران, اجرای پاره‌ای تحرکات و عملیات‌های محدود بود, اما دست‌آوردی نداشت و نتوانست عراق را از انفعال و انتظار خارج کند. مهم‌ترین عملیات‌های محدود عراق عبارت است از:

در 6/4/1364 ارتش عراق با اجرای آتش تهیه در جزیرة مجنون جنوبی, از سه سمت (شرقی, شمالی, غربی) پیشروی کرد و با اشغال حدود 1100 متر از خط خودی, 12 تا 14 تن را نیز اسیر کرد.

مبادرت دشمن به تک محدود در جزیرة مجنون و هم‌زمانی آن با اجرای عملیات‌های محدود خودی خاصه در هور, خود به خود آن را در تبلیغات دشمن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌کرد. با این تصرف در جزیرة جنوبی, اولین گام‌های دشمن در پس زدن و بیرون راندن نیروهای خودی از هور و ممانعت از گرفتن هرگونه سرپل به وسیلة رزمندگان جهت تهاجمات آینده, برداشته شد.

در 11/4/1364 نیز عراق در هورالهویزه به اجرای تک محدود پرداخت و کوشید پد خندق را از نیروهای خودی بازپس گیرد. در این عملیات ابتدا آتش تهیة سنگین روبه‌روی مواضع خودی اجرا شد, سپس نیروهای پیادة عراقی با قایق‌هایی که بعضاً مجهز به دوشکای چهارلول بودند, به سمت مواضع خودی در روی پد خندق شروع به پیشروی کردند و کوشیدند از بریدگی عرض جادة خندق عبور کنند. لشکر14 امام حسین(ع) در دفاع از پد, در یک درگیری شدید تن‌به‌تن توانست مانع موفقیت دومین تک محدود عراق در این منطقه بشود. پیروزی در این قدم دوم می‌توانست روحیة مضاعفی برای نیروهای عراقی باشد که در هور مرتباً دست به عملیات محدود بزنند و مانع اجرای برنامه‌های خودی بشوند, اما چنین نشد و دشمن با به‌جای گذاشتن سه قایق, عقب نشست.

به جز هور, عراق در منطقة سومار (در ارتفاع 402, گیسکه) و در منطقة "نهر عنبر" مقابل پاسگاه شرهانی نیز از 17 تا 20/4/1364 چند عملیات محدود انجام داد و مناطقی را اشغال کرد که بخش عمدة این مناطق مجدداً در پاتک‌های خودی (تا 1/5/1364) آزاد شد.

در 25/4/1364 دشمن با شش قایق, هر کدام به استعداد ده نیروی مسلح به "دوشکا", تیربار "گرینف" و "آر.پی.جی7", از جنوب برکة "مختار" (در هورالهویزه) به مواضع خودی حمله کرد که با واکنش مناسب مدافعان (از سپاه), ناموفق ماند. در ساعت23 نیز دشمن با اجرای آتش سنگین روی سنگرهای شمارة 3 و 4 در ضلع غربی جزیرة مجنون و اعزام گروه گشتی - رزمی به طرف نیروهای مدافع (از ارتش), پس از عبور از میدان‌های مین، قصد تصرف سنگر شمارة 4 را داشتند که با آتش انبوه نیروهای خودی از نفوذ آنان جلوگیری شد.

در مجموع, برعکس ایران, عراق از تحرکات محدود خود, نتیجه‌ای مطلوب نگرفت و این گونه حرکات برای عراق, چه از لحاظ نظامی, چه در جنبه‌های روانی و تبلیغاتی, موفقیتی به بار نیاورد.

4- سیاست خارجی: گشایش دیپلماسی

در تاریخ 30/3/1364 خبرگزاری فرانسه در تفسیر سخنان هاشمی رفسنجانی که روز پیش از آن در جمع سفیران خارجی در تهران گفته شده‌بود, گزارش داد: «این خط‌مشی استثنایی نمایندة آیت‌الله خمینی در شورای عالی دفاع - که اولین اقدام از این نوع از زمان آغاز جنگ می‌باشد - خطاب به تمام دولت‌ها اعلام شده‌است. از سوی محافل دیپلماتیک این خط‌مشی جدید همچنین به‌عنوان نقطة گشایش برای گفت‌وگو با جامعة بین‌المللی محسوب شده‌است.»

آنچه از قول خبرگزاری فرانسه آمد, برداشت تقریباً عام است از سخنان آقای هاشمی رفسنجانی که در دیدار با نمایندگان کشورهای خارجی در ایران با وضوح تمام، تمایل و آمادگی ایران را برای پایان دادن به جنگ اعلام کرد، البته وی بر شرط توجه به حداقل حقوق و خواسته‌های مشروح و معقول جمهوری اسلامی نیز تأکید کرد.

در آن دیدار، آقای هاشمی با اشاره به تأکید شماری از کشورها بر "ضرورت ارجاع مسئله جنگ به یک دادگاه بین‌المللی"، گفت: «ما از تشکیل دادگاه ابایی نداریم، اما تفاوت نظر ما با این فکر در این است که یک بخش از مطلب که متجاوز بودن رژیم عراق است، روشن است و ابتدا دولت‌ها و جوامع این را باید بپذیرند و این قسمت نباید به دادگاه ارجاع شود؛ دادگاه برای تعیین کیفر باید تشکیل شود. و این که کیفر متجاوز چه باید بشود، نظر ما روشن است ولی آن نظر روشن را به دادگاه تحمیل نمی‌کنیم و از نظر ما شکی نیست که مسئول این همه خون و خسارت، کم‌ترین کیفرش آن است که در مورد باند هیتلر دنیا قبول کرد.»

در پایان این دیدار، آقای هاشمی پیام خود برای دولت‌های خارجی را به نمایندگان سیاسی آنان در تهران تسلیم کرد و از این نمایندگان خواست نظر رهبران ودولت‌های متبوع خود را به‌طور رسمی اعلام کنند. در این پیام از جمله آمده‌است: «جلب اعتماد ملت ایران و تحقق صلح پایدار در این است که دولت‌ها و جوامع بین‌المللی به حقایق اعتراف کنند، در چنین صورتی امکان تشکیل یک محکمة بین‌المللی برای محاکمة رژیم بعث عراق به عنوان آغازگر جنگ، به‌وجود آمده و راه ختم جنگ را هموار خواهد ساخت. در صورت ادامة اظهارات گمراه کنندة رسانه‌های جمعی استکباری و سکوت غیرمسئولانة دولت‌ها و جوامع بین‌المللی بی‌طرف، راهی جز ادامة دفاع برای تأمین شرایط و حقوق عادلانة خود در پیش پای ملت مظلوم ایران نخواهد بود. ما از حمله به غیرنظامیان و مناطق مسکونی و کاربرد اسلحة شیمیایی و حمله به کشتی‌های تجاری و تهدید خطوط هوایی به شدت متنفریم، ولی در صورت اقدام دشمن، به ناچار در حد بازداشتن طرف مقابل، به مقابله به مثل اقدام می‌کنیم و از دولت‌ها و مجامع بین‌المللی انتظار داریم که با وارد کردن فشار لازم، مانع این‌گونه

شرارت‌های صدام شوند و با سکوت و احیاناً تمجیدهای نابه‌جا، متخلف را تشویق ننمایند.»

مطلب مربوط به "گشایش دیپلماسی" تنها در تفسیر خبرگزاری فرانسه به نقل از آقای هاشمی اعلام نشد، دو روز بعد از اظهارات آقای هاشمی، در سمینار سفیران و کارداران جمهوری اسلامی ایران در کشورهای امریکا و اروپا، وقتی کلیاتی از دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران در میان مسائل جهانی و نیز برخی مسائل داخلی مورد بررسی و تبادل‌نظر و تبیین قرار گرفت، رئیس‌جمهوری (آیت‌اللّه خامنه‌ای) در بخشی از سخنان خود در این سمینار، به توضیح سیاست جدید "گشایش دیپلماسی" پرداخت و گفت: «اول این‌که شعارهای ما به حق است و تا شعارهای ما شناخته نشود، انتظار پشتیبانی نمی‌توانیم داشته باشیم. دوم این‌که ما در جهان روابط سودمند برقرار کردیم؛ اگر این روابط نباشد، تأثیرات ارتباط هم وجود نخواهد داشت. ثالثاً ما سیاست گشایش دیپلماسی را دنبال کردیم که از موفقیت‌های دیگر ماست.»

سپس نخست‌وزیر (میرحسین موسوی) نیز گفت: «ایستادن روی اصول و پیوند عمیق با ملت‌ها و گسترش هرچه بیش‌تر روابط با کشورهایی که مطامع استعماری در پیش ندارند، راهی است که باید با دقت و وسواس در آن پیش برویم.»

در بازتاب سخنان ریاست جمهوری و نخست‌وزیر، روزنامة "واشنگتن پست" در تفسیری گفته‌های مقام‌های ایرانی را به منزلة تمایل ایران به گشودن درهای روابط دیپلماتیک با کشورهای مختلف جهان دانست. واشنگتن پست همچنین متذکر شد که اشاراتی دال بر تمایل به "مصالحه با شیاطین روزهای اول انقلاب همچون فرانسه، امریکا و شوروی" از جانب مقام‌های ایران به عمل آمده‌است. این روزنامه سپس افزود: «مفسرین معتقدند که جهت‌گیری نوین دیپلماسی ایران در جهت برقراری و ارتباط با دیگر کشورها و حضور در محافل بین‌المللی، بیش‌تر در ارتباط با چگونگی موفقیت ایران در جنگ ایران و عراق و مشکلاتی که ایران در تهیة تسلیحات نظامی و وسایل یدکی مورد نیاز خود دارد، می‌باشد.»

نحوة بازتاب "گشایش سیاسی" در داخل کشور نیز در خور توجه است؛ جایی که نمی‌بایست در ارادة جنگی عامه خللی ایجاد می‌شد، زیرا بسیج عمومی را مختل می‌کرد. در این‌باره توجیهات و توضیحاتی درمجامع مختلف داده می‌شد. وزیر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی "محسن رفیق‌دوست"، در سمینار فرماندهان مستقر در فرودگاه گفت: «صدام با کار سیاسی ساقط نمی‌شود، بلکه تنها عملیات نظامی گسترده است که جنگ را با پیروزی و سقوط صدام به پایان خواهد برد و سفرهای اخیر تغییری در سیاست جنگی ما نخواهد داشت. این سفرها در واقع برای تبیین مواضع و سیاست‌های ما بوده‌است. از آن‌جا که زمینه‌ای در دنیا برای پذیرش افکار ما به وجود آمده و ما از آن استفاده‌های سیاسی و تبلیغی بسیاری برده و می‌بریم.»

یادآوری می‌شود تحرک چشم‌گیر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در مقطع زمانی کتاب، هر چند از دوره‌های قبل پایه‌گذاری و برنامه‌ریزی شده‌بود، اما با چهار سفر آقای هاشمی رفسنجانی به لیبی، سوریه, چین و ژاپن و در کنار آن، اتخاذ و اعلام مواضع جدید در جهت کاهش تنش با حامیان عراق و به‌خصوص با اعلام مواضع جدید در امر صلح، به اجرا در آمد. به این ترتیب، کتاب در بخش سیاسی، روایت دوره‌ای پس از تحرکات دیپلماتیک است که هم در تقویت جایگاه ایران در منطقه و جهان، هم به‌خصوص در کاهش فشارهای همه‌جانبه بر ایران و تعدیل شدت حمایت بی‌قید و شرط از عراق، آثار آن مشهود بوده‌است.

در این مقدمه، برخی موضوعات مربوط به سیاست خارجی انتخاب و به اختصار بررسی شده‌است و خوانندة طالب تکمیل و تفصیل را به جست‌وجوی موضوعی در متن روزشمار ارجاع می‌دهیم.

5- سفرهای هاشمی؛ توسعة روابط با قدرت‌های آسیایی

آقای هاشمی رفسنجانی در مقطع زمانی این کتاب، رئیس مجلس شورای اسلامی و نمایندة امام در شورای عالی دفاع بود، اما این عناوین برای توضیح جایگاه وی کافی نیست. وی در واقع فرمانده عالی جنگ بود و پس از امام دومین شخصیت تعیین‌کننده و ترسیم‌کنندة روند دیپلماسی و جنگ محسوب می‌شد، از این رو عمدة ابتکارات و تحرکات ایران در این کتاب به حضور و رفتار وی مربوط می‌گردد. هاشمی به ترتیب به لیبی، سوریه، چین و ژاپن سفر کرد؛ هرچند سفر به لیبی و سوریه اهمیت خاص خود را دارد، اما ویژگی مهم متمایز کنندة این دوره از دوره‌های دیگر، همان اقدام توسعة روابط با قدرت‌های آسیایی (چین و ژاپن) است. خود وی بعد از این سفرها، دلیل اصلی سفر اخیر خود به کشورهای لیبی، سوریه، چین و ژاپن را تحرک بخشیدن به سیاست خارجی کشور در هنگام جنگ روانی سیاسی عراق برای انزوای ایران، اعلام کرد و افزود: «این سفرها با دعوت از سوی این کشورها بوده‌است. دعوت از سوی لیبی و سوریه طبیعی است، اما دعوت چین و ژاپن مسئله جدیدی است.» وی اهدافی برای این سفرها برشمرد و افزود: «آنچه که مهم است، یک حرکت خارجی برای تحرک بخشیدن به سیاست خارجی بود. با مشورت از خدمت امام و با تصمیمی که در خدمت رئیس‌جمهوری و نخست‌وزیر و رئیس دیوان عالی کشور به‌عمل آمد، وقت مناسب سفر معین شد.»

در این‌جا هر یک از سفرهای چهارگانه، بررسی می‌شود:

الف) سفر به لیبی

آن ویژگی که سفر به لیبی را از دیگر سفرها متمایز می‌کرد، وضعیت خاصی بود که این سفر را هرچه بیش‌تر و به نحو حساسی در ارتباط با عراق قرار می‌داد. ماجرا مربوط به سفر

وزیر خارجة لیبی به بغداد است که ناگهان چند روز به زمان تعیین شده برای سفر هاشمی به لیبی، انجام شد. این ماجرا وضعیتی بغرنج، غیرمنتظره همراه با بلاتکلیفی پیش روی مسئولان ایرانی قرار داد، تا جایی که محسن رضایی در یک جمع محدود گفت: «در شرای-طی که آقای هاش-می می‌خواه-د به لیب-ی ب-رود، ام-روز (27/3/1364) وزیر خارجة لیبی به عراق رفت! معلوم نیست آقای هاشمی برود لیبی یا نه.» وی افزود: «رفیق‌دوست هم در سفر لیبی موفق به ملاقات قذافی نشده‌بود.»

رایزنی‌های مجدد مسئولان و از جمله اقدام به کسب تکلیف مجدد از امام‌خمینی، نشانة اهمیت موضوع بود. برگزاری سفر با توجه به نوع برخورد لیبی، صحیح به نظر نمی‌رسید، از طرفی، لغو سفر نیز مصلحت تشخیص داده نمی‌شد، زیرا با سفر اردیبهشت‌ماه "سعودالفیصل" وزیر خارجة سعودی به تهران و نمایان شدن چشم‌انداز بهبود نسبی روابط ایران و سعودی و به‌خصوص با توجه به سفر بعد به چین و ژاپن، نوعی عدم موازنه در سیاست خارجی ایران را نشان می‌داد که مطلوب سران نظام نبود و می‌بایست در مجموعه سفرها، "جایگاه دوستان وابسته به بلوک شرق" نیز لحاظ می‌شد. مهم‌تر این‌که لغو سفر، لیبی را بیش‌تر به عراق نزدیک می‌کرد و ادعای مقام‌های عراق مبنی‌بر مقابلة فارس‌ها با عرب‌ها را هرچه بیش‌تر واقعی جلوه می‌داد. در عمل، دیدار سرد وزیران خارجة لیبی و عراق، تصمیم‌گیری را آسان کرد و سفر هاشمی به لیبی طبق برنامه انجام شد. وقتی "عبدالسلام تریکی" وارد بغداد شد و در فرودگاه مورد استقبال "طارق عزیز" قرار گرفت، به‌نظر می‌رسید که اولین دیدار یک لیبیایی پس از پنج سال از عراق، منشاء تحولات بسیاری خواهد شد، ولی طارق عزیز روی چندان خوشی نشان نداد و حتی رادیو بغداد برنامة ضدلیبیایی خود را - که پانزده دقیقه در روز پخش می‌شد - نه تنها حذف نکرد بلکه هم‌زمان با ملاقات تریکی و طارق عزیز، با تأکید صریح بر "لزوم سرنگونی قذافی"، پخش گردید. شخص طارق عزیز نیز سیاست‌های معمر قذافی را با تندی و به نحوی اهانت‌آمیز مورد انتقاد قرار داد؛ نتیجه این شد که متقابلاً در همان دیدار اولیه، تریکی نیز با حمایت آشکار از ایران، اعلام کرد که جنگ بین ایران و عراق را عراقی‌ها آغاز کرده‌اند. بدین ترتیب سفر یک روزة وزیر خارجة لیبی به بغداد بدون این‌که نشانه‌ای از بهبود روابط دو کشور برجای گذارد، پایان یافت و روز بعد (30/3/1364) هاشمی رفسنجانی وارد لیبی شد.

در پایان دیدار رسمی چهار روزة آقای هاشمی رفسنجانی از لیبی - که طی آن، وی با "معمر قذافی" رهبر و "عبدالسلام جلود" نخست‌وزیر لیبی ملاقات و از جمله دربارة جنگ ایران و عراق گفت‌وگو کردند - بیانیة مشترکی هم‌زمان در تهران و طرابلس انتشار یافت که در آن علاوه بر مواردی علیه هم‌پیمانی مصر و عراق، آمده بود:

«جماهیری لیبی با قدرت در کنار جمهوری اسلامی ایران در راه رویارویی با جنگ

تحمیل شده بر آن توسط صدام و رژیم فاشیستی بعث در عراق که به دستور امپریالیزم امریکا و ارتجاع عرب و صهیونیزم تحمیل گردیده، ایستاده است.

طرفین تشکیل یک کمیتة مشترک سیاسی نظامی به ریاست وزرای خارجة دو کشور را اعلام می‌دارند. دو طرف کلیة توطئه‌هایی را که علیه موجودیت و انقلاب فلسطین طرح‌ریزی و اجرا می‌شود، محکوم می‌کنند. طرفین تعهد کامل خود را نسبت به فعالیت در راه آزادی تمام سرزمین فلسطین و از بین بردن موجودیت صهیونیستی در مبارزه با آن - که مبارزه وجود است و نه مبارزه حدود - اعلام داشتند.

طرفین تصمیم خود را مبنی بر تشکیل ارتش قدس جهت آزادی فلسطین و ایجاد رابطة انقلابی اسلامی جهان، اعلام می‌دارند.»

این بیانیه بازتاب وسیعی داشت و با عنوان "بیانیة استراتژیک" و نیز "پیمان استراتژیک" در رسانه‌های گروهی از آن یاد می‌شد.

در این سفر همچنین شمشیری به‌عنوان سمبل مبارزات رهایی بخش لیبی به رئیس مجلس شورای اسلامی اهدا شد و آقای هاشمی رفسنجانی با تشکر از "پذیرایی گرم و صمیمانة کشور دوست و برادر: لیبی" گفت: «امیدوارم که این شمشیر هیچ‌وقت به نیام نرود تا این‌که سرزمین مقدس قدس شریف را آزاد کنیم.»

این سفر بیش از هر کشور دیگر، عراق را متضرر ساخت و به واکنش واداشت. متحدان عراق درخصوص مهم‌ترین پی‌آمد رسمی این سفر یعنی صدور بیانیة مشترک که حاوی بندهایی چون "تشکیل کمیتة مشترک سیاسی، نظامی و یا مقابله علیه هم‌پیمانی مصر و عراق" بود، واکنش‌های تندی نشان دادند تا جایی که انعقاد این معاهده را سبب فراهم آمدن انشعاب در اتحاد اعراب، هدف قراردادن شورای همکاری خلیج‌فارس و نظایر آن تفسیر کردند و با ابراز تنفر، این عهدنامه را مضر به حال خود و کل اعراب خواندند.

از جمله پی‌آمدهای صدور این بیانیه، می‌توان به سفر رئیس پارلمان مراکش به عراق (در 3/4/1364) و اعلام حمایت مراکش از عراق در جنگ و نیز سفر "طه‌یاسین رمضان" معاون نخست‌وزیر عراق به مصر (در 4/4/1364) اشاره کرد. یادآوری می‌شود که عراق از سال 1356 در تقبیح سفر سادات به بیت‌المقدس و دیدار وی با "مناخیم‌بگین" نخست‌وزیر اسرائیل، مانند کشورهای سوریه، الجزایر، یمن‌جنوبی و لیبی با مصر قطع ارتباط کرده‌بود، بنابراین، سفر طارق عزیز به مصر در جهت تقویت جبهة کشورهای مصر، اردن، عربستان در مقابل کشورهایی چون لیبی، سوریه و ایران مورد توجه قرار گرفت. نشریة "لوموند" در این‌باره نوشت: «طارق عزیز هنگام سفر به مصر اعلام کرد لیبی باید به خاطر تحویل موشک‌های اسکاد به ایران، تنبیه شود.» پی‌آمد دیگر این که سفر شصت تن از اعضای کنگرة لیبی به مراکش در همین روز به تعویق افتاد. این سفر جهت تحکیم وحدت دو کشور

(لیبی و مراکش)، از یک سال پیش زمینه‌سازی شده بود و قرار بود در 5/4/1364 انجام شود. در پی تعویق این سفر، اجلاس مشترک پارلمانی بین دو کشور نیز که قرار بود در همین سفر انجام شود، به تعویق افتاد.

اما مهم‌ترین پی‌آمد، مربوط به خود عراق بود: در 5/4/1364 عراق رسماً قطع کامل مناسبات دیپلماتیک خود با لیبی را اعلام کرد. این درحالی بود که کم‌تر از ده روز پیش از آن، بغداد میزبان وزیرخارجة لیبی بود.

سخن‌گوی وزارت خارجة عراق بیانیة مشترک ایران و لیبی را "پیمان استراتژیک میان ایران و لیبی" اعلام کرد، لیکن هیچ اشاره‌ای به مفاد بیانیه نکرد که در آن به صهیونیزم و امپریالیزم امریکا به شدت حمله شده بود.

لیبی نیز در واکنش با صدور بیانیه‌ای خواستار اخراج عراق از اتحادیة عرب و از سازمان کنفرانس اسلامی شد. در این بیانیه، کمیتة مردمی روابط خارجی لیبی، حکومت عراق را به دلیل برقراری روابط دیپلماتیک با مصر، به تخطی مداوم از قطع‌نامه‌های اجلاس سران عرب و اتخاذ مواضعی خصمانه علیه خواسته‌های ملت‌های عرب و مسلمان متهم کرد. اقدام عراق به قطع روابط دیپلماتیک خود با لیبی، انعکاس گسترده‌ای در پی داشت و بسیاری از محافل دیپلماتیک، خبرگزاری‌ها و مطبوعات این اقدام عراق را با نتایج سفر آقای هاشمی به لیبی کاملاً مرتبط دانستند. خبرگزاری یوگسلاوی دربارة قطع روابط عراق با لیبی نوشت:

«آنچه که کاسة صبر عراق را لب‌ریز کرد، آشکارا دیدار اخیر "هاشمی رفسنجانی" رئیس مجلس ایران و امضای یک پیمان "وحدت استراتژیک" میان ایران و لیبی است. از سوی دیگر، رژیم عراق هم‌زمان با قطع روابط خود با لیبی - که یکی از اعضای جبهه پایداری است - به‌طور اصولی موافقت خود را با تشکیل یک کمیسیون مشترک به منظور همکاری با رژیم مصر که قرارداد کمپ دیوید را با اسرائیل به امضاء رسانده است، اعلام کرد.»

خبرگزاری فرانسه نیز از بغداد گزارش داد: «در بغداد رسماً اعلام شد سفرای کشورهای عربی مقیم بغداد جهت مطلع‌شدن از وسعت بیانیة مشترک ایران و لیبی مورخ 22 ژوئن (اول تیرماه)، به وزارت امورخارجة عراق احضار شدند.... یک سخن‌گوی وزارت امورخارجه اعلام کرد که رؤسای هیئت‌های سیاسی عرب از محتوای این بیانیه به ویژه در مورد آنچه که به حمایت کامل لیبی از ایران در جنگ خلیج‌فارس و همچنین تشکیل یک کمیسیون سیاسی نظامی مشترک مربوط است، مطلع گشتند. سخن‌گوی مزبور همچنین اظهار داشت که رؤسای هیئت‌های دیپلماتیک عرب مأمور شدند که پیرامون موضوع مزبور پیام‌هایی از سوی "طارق عزیز" معاون نخست‌وزیر و وزیر خارجة عراق، به وزارت امورخارجة کشورشان تسلیم نمایند. ناظران در بغداد معتقدند که این اقدام آغاز یک حرکت دیپلماتیک از سوی عراق نزد کشورهای عرب اسلامی است که به منظور ایجاد یک اجتماع عرب در قبال پیمان

استراتژیک میان لیبی و ایران انجام می‌گیرد.»

گفتنی است که در ایران از قطع روابط سیاسی عراق با لیبی، آشکارا استقبال شد و در پی‌آمد این اعلام رسمی، آقای "هاشمی رفسنجانی"، دکتر "ولایتی" وزیر امورخارجه، و سخن‌گوی این وزارت‌خانه در بیانیه‌های جداگانه‌ای خواستار پیوند هرچه بیش‌تر کشورهای پیش‌رو شدند.

اما سرانجام بر اثر ادامة فشارهای روزافزون کشورهای عربی و وسعت بازتاب منفی بیانیة مشترک ایران و لیبی در خبرگزاری‌ها با عنوان "انعقاد یک پیمان استراتژیک بین ایران و لیبی" و نیز در پی موضع‌گیری‌های متفاوت محافل و مطبوعات منطقه و کشورهای عربی در برابر این بیانیه، لیبی که خود را با یک تدارک گسترده جهت به انزوا راندنش روبه‌رو می‌دید، در تاریخ 8/4/1364 از طریق خبرگزاری "جانا" (خبرگزاری لیبی) اعلام کرد که پیمان با ایران در راستای آزادسازی قدس و اتحاد جهان اسلام بسته شده و هدفی دیگر ندارد. خبرگزاری فرانسه در این خصوص گزارش داد: «جانا ضمن توضیح تصمیمات اتخاذ شده در دیدار اخیر حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی از طرابلس، خاطرنشان کرد که لیبی هیچ معاهده‌ای با ایران منعقد نکرده‌است. مفسر سیاسی خبرگزاری جانا تأکید کرد که متن امضا شده تنها صورت‌جلسه‌ای است که در جریان آن، دو انقلاب لیبی و ایران پیمان استراتژیک خود را برای آزادی بیت‌المقدس و وحدت جهان اسلام مورد تأکید قرار دادند. وی افزود در مورد جنگ ایران و عراق، پیشنهادهایی از سوی لیبی در مورد پایان بخشیدن به این جنگ، به ایران ارائه شده است.»

خبرگزاری فرانسه افزود که "جانا" در سوم تیرماه با انتشار یک اطلاعیه، انعقاد یک پیمان استراتژیک میان لیبی و ایران و همچنین تشکیل یک "ارتش بیت‌المقدس" برای آزادی فلسطین و یک انجمن انقلابی اسلامی جهانی را اعلام کرده‌بود.

در تاریخ 12/4/1364 "طارق عزیز" معاون نخست‌وزیر و وزیر امورخارجة عراق، با پیامی از صدام حسین به "رباط" رفت و با شاه‌حسن دیدار کرد، سپس اجلاس مشترک پارلمان‌های مراکش و لیبی که از 5/4/1364 به تعویق افتاده بود، در 16/4/1364 برگزار شد و با صدور قطع‌نامه‌ای در مورد مسائل خاورمیانه و افریقا، به کار خود پایان داد، در حالی که گفته می‌شد رفع تعویق اجلاس، بر اثر این توضیح لیبی بوده که صدور بیانیة مشترکش با ایران، جهت آزادسازی قدس و اتحاد جهان اسلام بوده است. در هر حال یک روز پس از این اجلاس (17/4/1364)، "شاه‌حسن دوم" پادشاه مراکش، اعراب را به پشتیبانی از عراق در مقابله با "تجاوز ایران" دعوت کرد و سپس افزود: «آن کسی که می‌گوید عراق را در این جنگ به حال خود واگذارید، این حقیقت را نمی‌داند که جسم عرب یکی است و امت عرب، امت واحدی است و قابل تفکیک نیست.»

به این ترتیب، لیبی ماجرا را به این جمع‌بندی رساند، تا به گونه‌ای از زمینه‌های کینه‌توزی عراق بکاهد و با دوری گزیدن از یک انزوای سیاسی، خود را از یک مخمصة احتمالی برهاند و پیمان استراتژیک بین خود و ایران را صرفاً در اهداف دوردستی چون "آزادسازی قدس" و نیز کلیاتی چون "وحدت جهان اسلام"، خلاصه کند.

اما با این همه، از نظر ایران سفر در هر دو جنبة "جنگ ایران و عراق" و نیز صحنة درگیری‌های لبنان، دست‌آوردهای بسیار مثبتی داشت. آقای هاشمی رفسنجانی پس از بازگشت از سفر لیبی گفت: «هرگونه حمایتی که ما از آن‌ها تقاضا داشتیم و امکاناتی که آن‌ها در اختیارشان بود، از ما دریغ نکردند.»

وی همچنین با اشاره به جنگ اردوگاه‌های فلسطین گفت: «مسائلی نیز در رابطه با لبنان و اصل همکاری جبهة پایداری و همکاری سوریه و لیبی مطرح شد، چرا که اخیراً به نظر می‌رسید در لبنان توطئه‌ای علیه دوستی این دو کشور در جریان اردوگاه‌ها در شرف وقوع بود که این مسئله در این سفر مورد تأیید قرار گرفت و همکاری‌های بهتری پایه‌ریزی شد.»

سفرهای بعدی هیئت‌های مختلف ایرانی، از جمله سفر هیئتی از مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق از ایران به لیبی نیز نشانة تعمیق جدی روابط ایران و لیبی بود که طبعاً در جنگ دیپلماتیک با عراق، خود پیوندی محسوب می‌گردید.

ملاقات هیئت مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در جماهیری لیبی با سرهنگ معمر قذافی و سرگرد جلود به‌طور جداگانه، می‌توانست نشانة اهمیتی باشد که لیبی برای تغییر و تحولات عراق و مجلس اعلا قائل است و نیز علامت آن بود که لیبی در مورد حضور مجلس اعلا در آیندة عراق، با ایران به نوعی توافق رسیده و حداقل تفاهم در این‌باره حاصل شده‌است، هرچند نهایتاً به‌جز تأکید مجدد بر ضرورت تشکیل جبهة مخالفان صدام، نتیجه‌ای مشخص اعلام نگردید.

پس از بازگشت هیئت مجلس اعلا - که پس از لیبی به سوریه هم رفته‌بود - آقای هاشمی آن را مورد حمایت و تشویق قرار داد و گفت: «مجلس اعلا به‌عنوان یک مجموعة منسجم از نیروهای مؤمن و مسلمان، تأثیر فراوانی در صحنه دارد.» اما با این حال، وی افزود: «این مجموعه باید در جهت بسیج ملت عراق به تلاش‌های خود بیفزاید.» هاشمی در خاتمه گفت: «همکاری سوریه و لیبی با نیروهای در صحنة عراق، مورد قدردانی مسئولین جمهوری اسلامی ایران است.»

یادآوری می‌شود از میان جریان‌ها و گروه‌های مخالف حکومت عراق، ایران جریان موسوم به مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق را به‌عنوان جریان مطلوب برگزیده است و به تقویت آن می‌کوشد. اعزام هیئت این مجلس به لیبی و سوریه نیز در همین چارچوب و برای تقویت و تثبیت آن به‌عنوان یک جریان قدرت‌مند بوده است. در همین چارچوب است که

نیروی عملیاتی چون "تیپ بدر" که فرماندهی آن از سپاه و کادرها و نیروهای آن عراقی هستند نیز به این مجلس وابسته گردیده است تا در کنار قدرت سیاسی، قدرت نظامی نیز بتواند کسب کند و در درازمدت بتواند آلترناتیوی برای دولت بعثی عراق باشد. گفتنی است که سوریه و لیبی نیز آلترناتیوهای دیگری برای صدام در نظر دارند که طبعاً به گرایش‌های ملی و غیرمذهبی وابسته‌اند.

ب) سفر به سوریه

در 2/4/1364 آقای هاشمی در رأس هیئتی به دعوت "حافظ اسد" رئیس‌جمهور سوریه، وارد دمشق شد. حافظ اسد روز پیش از آن (1/4/1364) پس از ترک مسکو، از آقای هاشمی رفسنجانی رئیس مجلس شورای اسلامی و هیئت همراهش که در لیبی به سر می‌برد، جهت دیدار رسمی از سوریه دعوت کرده بود.

در 4/4/1364 مفسران و تحلیل‌گران عمدتاً سفر رئیس مجلس شورای اسلامی به لیبی و سوریه را تلاش آقای رفسنجانی جهت نزدیک کردن هرچه بیش‌تر مواضع سه کشور ایران، سوریه و لیبی در مقابل هرگونه تلاشی که تحت عنوان "هم‌بستگی اعراب" به‌منظور ایجاد شکاف و نیز جلب حمایت سوریه و لیبی در جنگ، خرید تسلیحات از جمله ضدهوایی، موشک‌های اسکاد بی و ... جهت مقابله با حملات هوایی و موشکی عراق و نیز متقابلاً زدن شهرهای عراق، حل جنگ اردوگاه‌های فلسطینیان، و ... مورد تجزیه و تحلیل قراردادند، ولی در سفر به سوریه علاوه بر موارد ذکر شده، محور عمدة بحث، تبادل نظر دربارة مسئله گروگان‌گیری هواپیمای "تی.دبلیو.ای." بوده‌است.

در توضیح بیش‌تر رابطة ایران و سوریه می‌توان به موضوع فروش ارزان نفت و نیز تحویل مجانی آن به سوریه اشاره کرد که در جلسة علنی 15/5/1364 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید. به موجب این قانون، به وزارت نفت اجازه داده شد که به مدت یک سال مقدار یک میلیون تن نفت‌خام سبک ایران را مجانی در اختیار دولت سوریه قرار دهد. همچنین تا مقدار پنج میلیون تن نفت‌خام سبک ایران را با تخفیف 5/2 دلار در هر بشکه طبق ضوابط وزارت نفت، به سوریه بفروشد. آقای "دری نجف‌آبادی" مخبر کمیسیون برنامه و بودجه، در این مورد چنین توضیح داد: «در طول این پنج شش سال گذشته همواره یکی از تقریباً نزدیک‌ترین دوستان‌مان در منطقه، جمهوری عربی سوریه بوده است. سوریه از نزدیک‌ترین کشورهای عربی است که با ما هم‌فکری و همکاری داشته است؛ هم در مبارزه با اسرائیل و هم در مبارزه با عراق، هم در مورد همکاری و هم‌فکری در لبنان و در نجات لبنان و در حمایت از حزب‌اللّه لبنان. سوریه همواره از مواضع ما در جنگ دفاع کرده‌است و با قطع خط لولة نفتی عراق که از سوریه عبور می‌کرده، در حقیقت سالی شاید سیصد میلیون دلار به منافع سوریه ضرر خورده است.»

ج) سفر به چین

سفر رسمی آقای هاشمی رفسنجانی رئیس مجلس شورای اسلامی به چین، اولین سفر یک مقام بلندپایة ایرانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این کشور بود که از مدت‌ها پیش از آن، در صدر اخبار رسانه‌های داخلی و خارجی قرار گرفته و از زوایای مختلف مورد ارزیابی محافل دیپلماتیک و مفسران و تحلیل‌گران واقع شده‌بود. اهمیت این سفر چندان بود که حساسیت شدیدی را در سطح نظام بین‌المللی برانگیخته بود و جهت اطلاع از نتایج این سفر، کشورهای ذی‌نفع و نیز کشورهایی که به گونه‌ای این ارتباط را با منافع ملی خود مرتبط می‌دیدند، مسائل مطروحه را پی‌گیری می‌کردند؛ مسائلی که منابع رسمی و غیررسمی به آن اشاره می‌کردند و در چند محور انعکاس داشت:

در مراحل بعد از نظر اهمیت، به این مسائل نیز توجه می‌شد:

در هر صورت، آقای هاشمی روز 6/4/1364 در رأس یک هیئت بلندپایه سیاسی اقتصادی وارد پکن شد. بنا به گزارش‌های رسمی، در اولین دوره مذاکرات آقای هاشمی رفسنجانی و "زائوزیانگ" نخست‌وزیر چین، درخصوص مسائل مورد علاقه و روابط دو جانبه و همچنین توسعة مناسبات دوستی و همکاری‌های دو کشور، یانگ با تجلیل و استقبال از موضع دولت جمهوری اسلامی ایران مبنی بر عدم تعهد و مبارزه علیه سلطة خارجی، گفت: «چین و ایران در پیروی از سیاست خارجی مستقل و مبارزه علیه سلطه ابرقدرت‌ها، وجوه مشترک بسیار مهمی دارند که این وجوه پایه و اساس برقراری روابط و پیشرفت مناسبات دوستی و همکاری دو کشور را تشکیل می‌دهد.» آقای هاشمی نیز در سخنانی با تأکید بر توسعة روابط دوستانه بین ایران و چین، گفت: «هر دو کشور در بسیاری از مسائل بین‌المللی دارای مواضع مشترک هستند.»

اما به عقیدة ناظران خارجی، این سفر جنبه‌های قابل ملاحظه‌تری داشته است، از جمله: «ایران به وضوح مایل است که از انزوای فعلی درآید و هر کجا که ممکن است، دوستی بیابد؛ مخصوصاً اگر این دوستان حاضر به فروش اسلحه به ایران باشند. امری شایع است که چین با انعقاد یک قرارداد قابل ملاحظه، به ایران اسلحه خواهد فروخت و علت سفر رفسنجانی به پکن همین بوده

است، البته چین رسماً بارها انعقاد چنین موافقت‌نامه‌ای را با ایران، تکذیب کرده‌است.»

نیز: «ایران برای نبردهای آتی خود احتیاج به سلاح و حمایت سیاسی دارد و برای کسب این دو مسئله است که رئیس زیرک مجلس ایران به پکن رفته است و برای همین دو مسئله است که پس از ناامیدی‌های فراوان، روابط با سرهنگ قذافی بالاخره محکم شده‌است.»

همچنین: «ایران سعی دارد وجهة بین‌المللی خود را بهبود بخشد و در این راه تا آن‌جا پیش می‌رود که شرایط خود را برای پایان جنگ، با آن که تغییر نمی‌دهد، ولی به شکل دیگری در آورد.»

اما حساس‌ترین و برجسته‌ترین موضوعات در تحلیل‌ها، روی دریافت تسلیحات لازم برای مقابله با برتری هوایی عراق در جنگ شهرها و جنگ کشتی‌ها، متمرکز بود. البته واضح است که وقتی چنین معاملاتی در حد به کلی سری باقی می‌ماند، انعکاس آن نیز از حد تحلیل و احتمال فراتر نمی‌رفت و شکل خبر رسمی نمی‌یافت، به‌خصوص که دوطرف مذاکره، این معامله را تکذیب می‌کردند. آقای هاشمی با این استدلال که سیستم دفاعی کشور ایران، غربی است، این‌گونه معاملات را منتفی می‌دانست و چین نیز به‌عنوان کشوری دوست با دو کشور متخاصم، قضیه را رد می‌کرد.

با وجود آنچه ذکر شد، باید یادآوری کرد مسئله تسلیحات به دلیل آن‌که طبعاً یک مسئله به کلی سری بود، در محافل مختلف با استفاده از قرائن مورد بحث قرار می‌گرفت و به دلیل اتکا به اطلاعات غیرقابل تأیید، مطالبی گفته می‌شد که بعضاً کاملاً متفاوت با خبرهای رسمی بودند. مثالی از حساسیت مطلب این‌که در خبرها آمد: «آنچه نخست‌وزیر ترکیه را به سفر چین کشاند، عمدتاً مربوط به این مسئله می‌باشد.»

اظهارات "تورگوت اوزال" نخست‌وزیر ترکیه که از چین دیدن می‌کرد، خودبه‌خود مؤید چنین حساسیتی بود. اوزال در یک کنفرانس مطبوعاتی (در 11/4/1364) اعلام کرد که رهبران چین به وی گفته‌اند که قصد ندارند سلاح در اختیار ایران بگذارند.

برخی از مطبوعات غربی نیز این مطلب را ترویج می‌کردند، با این استدلال که "ماه‌هاست که چین سعی در گسترش روابطش با کشورهای منطقة خلیج‌فارس دارد" و "ایران مجبور است در بازار بین‌المللی با سختی زیاد تسلیحات جنگی خود را مهیا سازد."

اما رویتر گزارش داد: «چین خواهان آن است که به ایران - که شدیداً نیازمند تجهیزات نظامی است - اسلحه بفروشد، اما هرگونه تجارت از طریق یک کشور ثالث و احتمالاً کره‌شمالی انجام خواهد گرفت.»

روزنامة انگلیسی "دیلی تلگراف" نیز با احتیاط نوشت: «بنا به گزارش‌های تأیید نشده، پکن موافقت کرده به مدت دو سال تجهیزات مورد نیاز ایران شامل میگ‌های روس-ی "19 - اس"، تانک‌های "تی-54" و موشک‌های زمین به زمین را تهیه کند.» این روزنامه افزود که

گزارش‌ها تأکید دارند که چین به منظور کاستن از میزان آسیب‌پذیری تهران در مقابل حملات هوایی عراق، سلاح‌های ضدهواپیما به ایران می‌فروشد.

در محافل داخلی نیز تحلیل‌ها، خبرهای غیررسمی و شایعات، نقل قول‌های ناموثق و یا موثق حاکی از محوریت تسلیحات در سفر به چین به‌علاوة اهداف دیپلماتیک، بود. در واقع این سفر را می‌توان به نوعی اتخاذ استراتژی "بهره‌برداری از قدرت سوم برای مقابله با فشارهای دو ابرقدرت" قلمداد کرد.

در هرحال، گذشته از مسائل غیررسمی، در پایان سه روز دیدار رسمی و مذاکرات آقای هاشمی با رهبران پکن، ایران و جمهوری خلق چین روز 9/4/1364 یک تفاهم‌نامة توسعة همکاری‌های اقتصادی، بازرگانی امضا کردند. بنا به اظهار مقام‌های رسمی ایران، به دنبال امضای این تفاهم‌نامه، دو طرف در خصوص همکاری‌های مشترک درازمدت مانند سدسازی، بندرسازی، صنایع سبک و ماهی‌گیری ابراز علاقه کرده بودند و توافق شده بود که دربارة قراردادهای اجرایی مربوط به آن نیز اندکی بعد، مذاکره شود.

د) سفر به ژاپن

در آستانة سفر آقای هاشمی به ژاپن و مقارن با ورود وی به چین، سخن‌گوی رسمی وزارت خارجة ژاپن اعلام کرد: «ژاپن به ایران اسلحه نمی‌فروشد و به هنگام سفر آقای هاشمی رفسنجانی رئیس مجلس ایران به ژاپن در هفتة آینده، موضع خود را در قبال جنگ ایران و عراق به‌طور کامل تشریح خواهد کرد.» وی به خبرنگاران خارجی گفت: «ما هنوز دستور کار برای مذاکرات رفسنجانی با رهبران ژاپن را تکمیل نکرده‌ایم.» اما افزود: «مسئله جنگ احتمالاً در مذاکرات مطرح خواهد شد.»

این اظهارات، برخلاف اظهارات سفر چین، واقعی تلقی می‌شد و اساساً اهداف سفر به ژاپن کاملاً متفاوت با سفر چین بود، هرچند هر دوی این کشورها به‌عنوان قدرت‌های آسیایی وجه اشتراک داشتند و توسعة روابط با آن‌ها از این لحاظ، اهداف مشابهی هم می‌توانست داشته باشد.

در هر صورت، آقای هاشمی صبح روز 10/4/1364 از جمهوری خلق چین وارد توکیو شد. وی بلافاصله پس از مراسم استقبال رسمی، اولین دور مذاکرات خود را با "یاساهیرو ناکازونه" نخست‌وزیر ژاپن، در کاخ "آکاساکا" محل اقامت خود، آغاز کرد.

آقای هاشمی در دیدار با اعضای انجمن دوستی پارلمانی ایران و ژاپن نیز با اشاره به مطامع استعماری ابرقدرت‌ها در ایران، از ژاپن به‌عنوان کشوری که در پی منافع استعماری نیست، نام برد و خاطرنشان ساخت که همکاری بین ایران و ژاپن که یکی مواد خام فراوان دارد و دیگری صنعت پیشرفته، می‌تواند برای پیشرفت آسیا و احیای عظمت این دو کشور در دنیا، بسیار مفید و مؤثر باشد.

رادیو ژاپن با اشاره به ورود هیئت ایرانی به خاک این کشور، اعلام کرد: «هنری کیسینجر

وزیر خارجة اسبق امریکا که در ژاپن به سر می‌برد، امروز با وزیرخارجة ژاپن دیدار و گفت‌وگو کرده‌است.» روزنامة "تایمز" چاپ لندن نیز به نقل از خبرنگار خود در توکیو، نوشت: «ورود آقای هاشمی رفسنجانی به ژاپن - که اولین سفر وی به یک کشور پیشرفتة غربی است - در ماه‌های اخیر بهترین فرصت برای قانع کردن ایران به ترک شرایط افراطی خود برای پایان دادن به جنگ می‌باشد. ژاپن به‌طور مکرر گفته‌است نقش میانجی‌گری ندارد، ولی این کشور به‌عنوان یک پیک دیپلماتیک موفق بوده‌است چون تنها کشور غربی است که به تهران و بغداد دسترسی دارد.» این روزنامه افزود: «ژاپن احتمالاً تنها منبع تکنولوژی مدرن و سرمایه‌گذاری برای ایران است و به همین دلیل ایران می‌خواهد روابط خوب خود با این کشور را ادامه دهد. هفتة گذشته شرکت نیسان اعلام کرد برای تولید جیپ و وانت با ایران به توافق رسیده است.»

در مجموع بررسی مهم‌ترین اظهارات و تحلیل‌ها نشان می‌دهد که بعد از بحث کلی تحرکات دیپلماتیک ایران برای خروج از انزوا و بهبود روابط خارجی خود، مسئله جنگ یکی از مهم‌ترین محورهایی بود که در بازتاب سفر آقای هاشمی به ژاپن مطرح می‌شد و موضوع مهم بعدی، نوع رابطة ایران و امریکا بود.

موضوعات دیگری نیز مطرح بود، از جمله، بحث دربارة نحوة ادامة پروژة عظیم و نیمه‌کارة پتروشیمی در ایران در حالی که ژاپن در عمل به تعهداتش در این‌باره سر باز می‌زد. این موضوع در دومین ملاقات "ناکازونه" نخست‌وزیر ژاپن با آقای هاشمی مطرح شد. روزنامة ژاپنی "آساهی شیمبون" دربارة این ملاقات نوشت: «رئیس مجلس ایران پذیرفت که ادامة جنگ ایران و عراق در روابط ایران با ژاپن مشکل ایجاد می‌کند و اضافه نمود که به نظر می‌رسد بخش خصوصی ژاپن به‌خاطر عدم ثبات در خاورمیانه، محتاط بوده و به علاوه، ژاپن در زمینة عدم خرید نفت از ایران توسط بعضی از کشورهای دیگر صادر کنندة نفت، تحت فشار قرار دارد.»

روزنامة انگلیسی‌زبان "ژاپن تایمز" نیز نوشت: «رفسنجانی در این ملاقات خواستار افزایش تدریجی خرید نفت ایران به‌وسیله ژاپن شد و گفت که ایران نیز در مقابل، واردات خود از ژاپن را افزایش خواهد داد و به کمپانی‌های این کشور اجازه خواهد داد تا بیش‌تر در پروژه‌های توسعة ایران شرکت کنند.» به نوشتة این روزنامه، ناکازونه در پاسخ گفته بود که ژاپن همة کوشش خود را به کار خواهد برد تا خرید نفت و حجم تجارت با ایران را افزایش دهد. این روزنامه در عین حال به نقل از یک مقام بلندپایة دولت ژاپن گفت که ناکازونه تعهدی برای خرید نفت از ایران نکرد.

به نظر غالب تحلیل‌گران، عمده‌ترین موضوع در بررسی این سفرها، همان "گشایش دیپلماسی" بود که در "محورهای جدید سیاست خارجی ایران" اعلام شده بود و برای پیش‌برد آن کوشش می‌شد.

آقای هاشمی نیز در بازگشت از سفرهای منطقه‌ای و آسیایی خود، در جلسة علنی 16/4/1364 مجلس شورای اسلامی سفر به کشورهای چین و ژاپن را "آغاز حرکت جدید در سیاست خارجی و روابط بین‌المللی در خارج از مرزهای‌مان" توصیف کرد.

در پایان و حاشیة مبحث سفرهای آقای هاشمی این نکته قابل یادآوری است که افکار عمومی کشورهای عربی و اسلامی نیز از مهم‌ترین موضوعات در طراحی سیاست خارجی ایران محسوب می‌شد، از همین‌رو بود که در ملاقات سفیران و کارداران جمهوری اسلامی ایران در کشورهای اروپایی و امریکایی با آقای هاشمی (6/5/1364)، وی تأکید کرد که انقلاب ایران بایستی در جهان یک انقلاب اسلامی معرفی و مطرح شود، نه یک انقلاب شیعی. هاشمی در این خصوص به درگیری‌های صفوی - عثمانی اشاره کرد که گریبان اروپایی‌ها را از چنگ قدرت عثمانی رهانید. وی گفت: «انقلاب، اسلامی است و اگر اسم شیعی روی آن می‌گذاریم، به خاطر آن است که رهبرش شیعه بوده و مردمی که بیش‌تر آمدند [در صحنة انقلاب] شیعه بودند، والا همان اسلام است.

انقلاب، اسلامی است و شیعه نیست؛ متن اسلام این را می‌خواهد و شیعه هم مدعی سنن اسلام است و نباید انقلاب به نام شیعه تمام شود. [...] اگر انقلاب به‌عنوان اسلام در دنیا مطرح شود، می‌تواند پایدار بماند، چون با یک میلیارد و اندی مسلمان و این همه امکانات، اگر انقلاب به یک مذهب محدود شود، در دنیا پای‌مال خواهد شد و نمی‌گذارند که پا برجا بماند.»

6- ایران و عربستان؛ چشم‌انداز بهبود مناسبات

در اولین روز مربوط به کتاب حاضر، بیش از یک ماه از سفر "سعودالفیصل" وزیر خارجة عربستان به ایران گذشته است، اما تأثیر آن سفر، روح غالب بر تحلیل‌های مربوط بر روابط ایران و سعودی در مقطع زمانی کتاب حاضر است. به نظر بعضی تحلیل‌گران منطقه، سفر سعودالفیصل به ایران، بخشی از یک طرح سعودی به منظور گشودن کانال‌های تماس مستقیم با ایران جهت کشاندن حکومت ایران به پای میزه مذاکره در زمانی مناسب و شرایطی هموار، بوده است. سعودی‌ها همچنین درصدد بوده‌اند از کشیده شدن جنگ به دیگر کشورهای خلیج‌فارس جلوگیری کنند.

به گمان برخی ناظران، این دیدار محرمانه برای بغداد غیرمنتظره نبوده‌است. آن‌ها افزودند: «نمی‌توان بر جنگ تأثیر گذاشت، مگر با وجود کانال‌های باز تماس و مذاکره با طرفین درگیر نزاع.»

به گزارش نشریة "القبس"، بعد از سفر سعودالفیصل به تهران، مهم‌ترین گام بعدی عربستان، عدم مشارکت سعودالفیصل در دیدارهای کمیتة هفت‌جانبه بوده است. ایران با شدت با فعالیت‌ها و تماس‌های کمیتة هفت‌جانبة عرب مقابله می‌کرد، خصوصاً این که این فعالیت‌ها شامل درخواست از کشورهای بزرگ برای محاصرة کامل ایران از لحاظ ارسال

اسلحه و تجهیزات جنگی می‌شد.

شاید بتوان نظر برخی تحلیل‌گران را در مقطع زمانی مربوط به کتاب حاضر، صائب دانست که می‌گفتند (8/4/1364): «محافل دیپلماتیک عربی همه منتظرند که در ماه‌های آینده، تماس‌های میان عربستان سعودی و ایران بیش‌تر شود. این تماس‌ها از جانب کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس شدیداً مورد پشتیبانی قرار خواهد گرفت و بغداد یا باید در مقابل این توازن جدید - که شاید به یک میانجی‌گری مفید منجر شود - یک موضع معقول اتخاذ کند و یا باید یک موضع بی‌اعتمادی فزاینده بگیرد، در این صورت موجب خواهد شد سعودی‌ها برای رها کردن صدام‌حسین دلایل کافی در اختیار داشته باشند.»

در همین حال، در محافل خصوصی، بعضی حتی پا را از این فراتر گذاشته و چشم‌انداز خاصی در مناسبات بین ایران و کشورهای عربی حامی عراق ترسیم کردند که با روابط و مناسبات جاری این کشورها با عراق به‌کلّی متفاوت بود، از جمله یک دیپلمات ارشد سوریه در ژاپن، در یک محفل خصوصی گفته‌بود که یکی از دوستان ژاپنی وی گفته‌است: «نظر "موساد" [سازمان جاسوسی اسرائیل] اخیراً بر این است که رؤسای کشورهای خلیج‌فارس حاضرند سر صدام را در سینی طلایی تقدیم خمینی نمایند و در مقابل آن برای منطقه صلح به‌دست بیاورند.» این دیپلمات سوری افزوده بود که از آن جایی که این منبع مطلع ژاپنی دو روز قبلش با آقای "میاکه" مدیر کل وزارت خارجة ژاپن جلسه داشته‌بود و از بازگشت آقای "میاکه" هم از سفر اسرائیل دو هفته بیش‌تر نمی‌گذشت، منبع این خبر ممکن است آقای "میاکه" به نقل از اسرائیلی‌ها، بوده باشد.

در سطوح آشکار نیز - که اندکی تعدیل شده‌بود - چنین نظرهایی وجود داشت، مثلاً ماه‌نامة "عربیا" چاپ لندن، نوشت: «با انجام گرفتن تماس‌های دیپلماتیک اخیر بین جمهوری اسلامی ایران و عربستان سعودی، همراه با دل‌سردی کشورهای حوزة خلیج‌فارس از بغداد، به نظر می‌آید شمارش معکوس علیه صدام حسین آغاز شده است. ناظرین منطقه عقیده دارند به احتمال زیاد انفجار دو بمب در ریاض هنگام سفر وزیر خارجة عربستان به ایران و سوء قصد به جان امیر کویت، به‌دستور رژیم عراق انجام گرفته تا به این وسیله جمهوری اسلامی ایران را به صدور ترور متهم کند و از ایجاد روابط دوستانه میان ایران و شیخ‌نشین‌های منطقه جلوگیری نماید. این حرکت بغداد باعث خواهد شد که کشورهای منطقه نسبت به رژیم عراق بدبین شوند که کاهش کمک این کشورها به عراق از 500هزار بشکه نفت در روز به 250هزار بشکه منعکس کنندة این مطلب می‌باشد. از سوی دیگر، اگر اخراج 13 عامل عراقی از بحرین حقیقت داشته باشد، ثابت می‌شود که استراتژی حکم‌رانان عراقی، خود ویرانگرانه است و کشورهای منطقه را به سوی روابط دوستانه‌تر با ایران سوق خواهد داد.»

اما در عمل و به دور از نتایجی افراطی شبیه آنچه به نقل از اسرائیلی‌ها ذکر شد، در روند

دو ماهة مورد بررسی (در این کتاب) و در کاهش قیمت نفت ایران و در جنگ قیمت‌ها، عربستان نقشی مخالف ایران داشت و هم او بود که پیروز شد، اما با این همه، دو نشانة مهم برای تأیید این موضوع وجود داشت که چشم‌انداز بهبود مناسبات دو کشور امیدوار کننده‌بود. یک نشانه، نوع برخورد سعودی در مجامع کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس در خصوص جنگ تحمیلی بود که کینه‌توزی‌های رایج تعدیل شده‌بود، هرچند ابراز دوستی‌ها با بی‌اعتنایی به مواضع ایران همراه بود؛ مثلاً در 20/4/1364 شاه‌زاده "سعودالفیصل" وزیر امورخارجة عربستان، در پایان مذاکرات دو روزة شورای همکاری خلیج‌فارس گفت که مطمئن است جنگ پنج‌ساله بین ایران و عراق به زودی پایان خواهد یافت. صرف‌نظر از این که طرح این‌گونه مسائل خود نوعی فشار بر ایران جهت پذیرش صلح بوده‌است، اما در مجموع از فروکش کردن عداوت‌ها و جایگزینی خوش‌بینی‌ها حکایت می‌کرد، تا جایی که مفسر رادیو بی‌بی‌سی در تفسیری، از خوش‌بینی بیش از حد عربستان در مورد پایان یافتن جنگ در جو نامساعد کنونی، ابراز تعجب کرد.

نشانة دوم، مسئله حج بود. هرچند مراسم برائت، در اولین روز کتاب بعدی روزشمار جنگ برپا می‌شد، اما مقدمات آن و توافق غیرعلنی ایران و سعودی دربارة برگزاری این مراسم، در مقطع کتاب حاضر است.

البته سعودی‌ها ابتدا برخلاف توافقات قبلی در سفر سعودالفیصل به تهران، حتی دربارة تعداد زائران ایرانی نیز تفاهم نشان نمی‌دادند و نیز با برگزاری مراسم حج همراه با ویژگی "برائت" که به وسیلة ایران طرح و اجرا می‌شد، سخت مخالفت می‌کردند، ولی در ادامه، موضوع شکل دیگری گرفت و در هر دو مورد نظر ایران پذیرفته شد. نظر به اهمیت موضوع، مرور مختصری (تفصیل آن درکتاب آمده است) در این‌باره می‌شود.

در 16/4/1364 آیت‌اللّه "صانعی" دادستان کل کشور، از امام درخواست کرد که به واسطة شدت تراکم کار و خستگی، با کناره‌گیری ایشان از مسئولیت دادستانی کل کشور موافقت شود. پذیرش این استعفا و انتصاب آقای موسوی‌خوئینی‌ها به سمت دادستان کل کشور، بازتاب‌هایی گسترده در رسانه‌های گروهی جهان داشت، از جمله: «این انتصاب به‌طور مؤثری خوئینی‌ها را از صحنة رقابت ریاست جمهوری - که زمان زیادی به انتخابات آن باقی نمانده - حذف خواهد کرد.» نقطة توجه دیگر این بود که تحلیل می‌شد این اقدام همچنین برای اجتناب از به خطر افتادن تمایل اخیر ایران به نوعی پرهیز از رادیکالیسم و عادی ساختن روابط خود با امریکا، اتخاذ شده‌است. موضوع دیگری نیز مطرح می‌شد که مربوط به بحث حج بود و آن این که بر اثر این انتصاب و حذف نقش خوئینی‌ها در امر حج، «ماه آینده حجاج ایرانی در مراسم حج کم‌تر از سال‌های گذشته باعث زحمت رهبران عربستان خواهند بود.»

در 25/4/1364 (حدود 10 روز بعد) امام خمینی در دیدار با رئیس و نمایندگان مجلس

خبرگان دو مسئله مهم نظام و کشور را به صراحت مورد بحث و تأکید قراردادند: مسئله اول در مورد حفاظت شخصیت‌ها و نوع زندگی آنان بود که تبدیل حفاظت به تشریفات و رشد تجمل‌گرایی از میان رفتن ساده‌زیستی و در پی آن بدبینی مردم و در نتیجه تضعیف نظام، می‌تواند نگران‌کننده باشد. مسئله دوم، تبعات برکناری آقای موسوی‌خوئینی از امر حج بود که در محافل سیاسی خارجی به نوعی تغییر سیاست ایران در قبال حج، تلقی می‌شد.

امام‌خمینی در مورد دومین مسئله ذکر شده، بعد از توضیحات مبسوطی دربارة آقایان خوئینی‌ها و کروبی و امر حج، در آخر تأکید کردند: «ما باید همان‌طور که سابق عمل کرده‌ایم، به حج برویم و همان‌طور که سابق تظاهرات و راه‌پیمایی کردند، عمل کنیم و با تغییر آقای موسوی‌خوئینی، سیاست ما تغییر نکرده‌است.» با وجود دقت امام در توضیح جزئیات و توضیحات ضروریی در پاسخ به جنبه‌های مختلف تغییرات حاصله، این سخنان در نگاه ناظران خارجی می‌توانست اظهاراتی با "مصرف داخلی" تلقی شود، آنچه مشخص می‌کرد که واقعاً سیاست ایران در امر حج تغییر یافته یا خیر، نحوة اقدام و رفتار مسئولان امر حج بود.

رایزنی‌های وزارت خارجه و تلاش‌های مقام‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران جهت گشایش اعزام زائران خانة خدا به مکه، براساس توافقات قبلی به میزان 150هزار تن ادامه یافت، اما تحرکات عربستان سعودی نیز بر مبنای جلوگیری از تکرار وقایع سال گذشته در حج و کاهش اعزام حجاج ایرانی از 150هزار به 100هزار تن، همچنان ادامه داشت. در این مقدمه، فشردة ماجرا - که در نهایت به پیروزی ایران انجامید و می‌تواند نمایشی از روند اجرایی مربوط به حج باشد - آورده می‌شود:

در 3/5/1364 حجت‌الاسلام "امام جمارانی" سرپرست سازمان حج و زیارت و اوقاف و امور خیریه، با ذکر این که در سفر وزیر خارجة عربستان به ایران و ملاقات وی با دکتر ولایتی و آقای هاشمی رفسنجانی، مسئله خاتمه یافته و اعزام 150هزار تن تثبیت شده‌بود، افزود: «اگر چنانچه دولت سعودی نخواهد ما را تحمل کند، ما [به مکه] نمی‌رویم و هر پی‌آمدی داشته باشد، مسئول عواقبش دولت سعودی خواهد بود.»

همچنین رادیو اسرائیل، رادیو بغداد، رادیو کویت، رادیو بی‌بی‌سی و روزنامة "القبس" در 3/5/1364 مطالبی را که در بازتاب‌های فوق در مورد سفر حجاج ایران، اقدامات و ...، آمده است، مطرح کردند.

در 6/5/1364 "محمدعلی بشارتی" قائم‌مقام وزارت امورخارجه، اعلام کرد: «بالاخره با مساعی فراوان مقامات تصمیم‌گیرنده در امر حج و در پی ملاقات‌ها بسیار فشرده و طولانی مقامات ایرانی با مقامات سعودی، بالاخره مقامات عربستان با گشاده‌رویی با مسئله مسافرت 150هزار زائر ایرانی به بیت‌اللّه‌الحرام موافقت کردند.» وی در ادامه جای تردید باقی گذاشت: «البته مذاکرات کماکان ادامه دارد و طبیعی است که در این زمینه مسئولین مصمم‌تر شدة

کشورمان نتایج نهایی را به اطلاع امت حزب‌اللّه خواهد رساند.»

تزلزلی که در سخنان بشارتی ملاحظه شد، در سخنان دیگر مسئولان هم بود. آشکار بود که توافق قطعی حاصل نشده و چانه‌زنی‌ها ادامه دارد، هرچند جنبه‌های امیدواری قابل توجه است. به‌عنوان مثال در 11/5/1364 آقای رفسنجانی گفت: «الحمداللّه بالاخره آن‌طور که جمهوری اسلامی ایران و رهبر عزیزمان مایل بودند، عربستان قبول کرد.» ولی در ادامه افزود: «ما امیدواریم خداوند به بعضی از متصدیان کشور میزبان [عربستان] ما هم شعور بدهد که مواظب باشند کار زشتی نکنند که اسباب دردسر بشود و روابط ما را تلخ و تیره کند. ما برای آن‌ها خطری نیستیم؛ علیه اسرائیل و امریکا حرف زدن چیزی است که آن‌ها هم باید بزنند و آن‌ها هم باید با ما شریک باشند. ان‌شاءاللّه مردم خود سعودی هم همراه زائران ما در این تظاهرات شرکت خواهند کرد.»

در 18/5/1364 منابع خبری بیگانه گزارش دادند: «نخستین راه‌پیمایی سیاسی زائران ایران امروز در شهر مذهبی مدینه برگزار شد. نیروهای امنیتی عربستان سعودی از دخالت در این راه‌پیمایی خودداری ورزیدند و انتظار می‌رود در ظرف هفته‌هایی که تا پایان حج باقی مانده، تظاهرات متعدد دیگری نیز صورت گیرد.»

در 22/5/1364 به گزارش خبرنگاران ایرانی اعزامی به مدینه: «صدها تن از جانبازان انقلاب صبح امروز طی تظاهراتی به راه‌پیمایی از کنار "مسجدالنبی" پرداختند. راه‌پیمایان در حالی که پلاکاردهایی حمل می‌کردند، شعارهای "الموت لامریکا، الموت لاسرائیل" سر می‌دادند. این تظاهرات مورد توجه و همراهی گروه‌هایی از مهمانان و زائران کشورهای خارجی شد.»

در 25/5/1364 امام خمینی خطاب به حجاج بیت‌اللّه‌الحرام پیامی فرستادند که در بخشی از این پیام مفصل آمده‌بود: «خورشید تابان اسلام بزرگ در شرق و غرب عالم نورافشانی می‌نماید و ندای ابراهیمی(ع) و محمدی(ص) در گوشه و کنار گیتی طنین افکنده و جان و دل مسلمانان جهان را روح بخشنده و فریاد وحدت بین طوایف مسلمین از هر فرقه و مستضعفان و مظلومان از هر امت در سراسر جهان زلزله افکنده و کاخ آمال ستمگران و جهان‌خواران در شرف انهدام و فرو ریختن است، گویی دولت مستضعفین نزدیک و وعدة حق‌تعالی قریب الوقوع است.»

در 27/5/1364 "امیر نایف" وزیر کشور عربستان، در مصاحبه‌ای مطبوعاتی به تفصیل دربارة مسائل مختلف حج سخن گفت، از جمله: «اسلام دین کاملی است که تمام امور از جمله سیاست در آن وجود دارد ولی می‌بایست بین این موضوع که اسلام را وسیله‌ای در خدمت سیاست یا سیاست را وسیله‌ای در خدمت اسلام قرار دهیم، فرق قائل شویم.» وی افزود: «ما می‌گوییم می‌بایست همه چیز، از جمله سیاست را در خدمت اسلام قرار دهیم و این مفهوم صحیح اسلامی از این جریان است. ما در عربستان امکان ندارد که اسلام ودین را

از سیاست جدا کنیم؛ سیاست جزئی از کل اسلام ولی اسلام کل قضیه است.»

در 28/5/1364 در آستانة برگزاری راه‌پیمایی بزرگ "برائت از مشرکین"، "امیر نایف" در گفت‌وگویی با خبرنگاران داخلی این کشور، با تأکید بر لزوم ایجاد امنیت هرچه بیش‌تر برای حجاج در عربستان سعودی، گفتة رادیو ایران مبنی بر هماهنگی با عربستان سعودی جهت تظاهرات در مکة معظمه را نفی کرد و گفت "تاکنون" هیچ‌گونه هماهنگی با مسئولان کشور عربستان نشده است. این در حالی بود که حدود 160هزار زائر ایرانی در مراسم حج و در مکه به سر می‌بردند و چگونگی برگزاری مراسم "برائت" در حج یکی از موضوعات مهم موجود میان دولت‌های ایران و سعودی بود. آن روزها و در آستانة برگزاری این مراسم - که ایران مصرانه در صدد اجرای آن بود - مقام‌های سعودی در این‌باره مذاکراتی را با مقام‌های ایرانی انجام می‌دادند. مهم‌ترین موضوعات در پیام‌های فهد و پاسخ وزارت خارجة ایران بود. اهمیت و حساسیت موضوع سبب شده‌بود که در این اوقات، "فهد" پادشاه عربستان، خود مستقیماً طرف دهندة پیام و گیرندة پاسخ آن باشد، نه وزارت خارجه و یا وزارت حج عربستان. فهد در اولین پیام‌های خویش گفته بود: «بنا به اطلاعات موثق، تظاهرات حجاج ایرانی در روز جمعه 7 ماه ذیحجه (به تاریخ عربستان) انجام خواهد گرفت. قرار است [یک] هزار سپاهی با لباس عربی در حالی که پلاکاردهایی در دست دارند، پیشاپیش تظاهرکنندگان حرکت کنند و دولت عربستان برای جلوگیری از ذهنیت غلط دیگران[که عربستانی‌ها در تظاهرات شرکت دارند] خود را مجاز به بازداشت آنان می‌داند.» این امر را طرف ایرانی قویاً تکذیب کرد و گفته شد: «اطلاعات شما غلط است ولی محتمل است تعدادی از ایرانیان به دلیل خنکی لباس عربی، ملبس به آن باشند، همان‌گونه که دیگر ملت‌ها نیز می‌پوشند.» و مجدداً تاکید بر برگزاری تظاهرات آرام شد.

در پیام بعدی، فهد مخالفت خود را با برگزاری تظاهرات به صراحت اعلام کرد و اجرای آن را ناممکن دانسته بود، زیرا مغایر با حاکمیت عربستان بر مملکت خویش است و این که تظاهرات روز جمعه شلوغ‌ترین وضعیت را دارد. در پاسخ ایران تاکید شد: «دو تظاهرات، یکی در مدینه و یکی در مکه خواسته بودیم. تظاهرات آرام مدینه نشان داد که می‌توان تظاهرات آرامی در مکه نیز داشت و تأکید ما بر حفظ آرامش است که تظاهرات مدینه بهترین دلیل عینی است و توصیه ما بر این است که در مکه نیز این چنین شود، در غیر این‌صورت بر روابط روبه گسترش بین دو کشور تأثیر منفی می‌گذارد.» فهد در پیام بعدی با اظهار این‌که چون روز جمعه، روز عید است و سه‌میلیون خارجی در آن روز در مکه‌اند و امکان تحرک برای 160 هزار تظاهرکنندة ایرانی نیست، پیشنهاد داده بود که تعداد به سی و یا حداکثر چهل‌هزار تن برسد، یا تظاهرات بعد از حج انجام شود که "تظاهرات در چنین وضعیتی و با خیابان‌های تنگ مکه، خطرها و زیان‌هایی متوجه ایرانیان و غیر ایرانیان خواهد کرد." در

پاسخ اظهار شد که تقلیل عدد به دلیل این که تظاهرات مردمی است و کم و زیاد کردنش ممکن نیست، رد می‌شود و موکول شدن تظاهرات به بعد از حج نیز چون عمل عبادی است، نمی‌تواند پذیرفته شود. سپس مجدداً بر همکاری در اجرای تظاهرات آرام در مکه تأکید شد.

در ادامه، روز 29/3/1364 کاردار سعودی در تهران به وزارت خارجه فرا خوانده شده و به‌عنوان مثبت‌ترین قدم در راه برگزاری تظاهرات از طرف ما، تأکید شد که حجاج ایرانی یداً و زباناً به هیچ وجه معترض مسئولان و مردم عربستان نخواهند شد و مهم‌تر این که به وی اعلام شد تظاهرات در روز پنجشنبه (31/5/1364) و نه جمعه انجام خواهد شد. این تعهد و تاکید سبب شد که مسئله نگرانی اعلام شدة سعودی‌ها دربارة مشکلات تظاهرات در روز جمعه، منتفی گردد و نرمی پیام بعدی فهد نیز حاکی از همین امر بود. سرانجام باید به آخرین پیام فهد اشاره کرد که روز بعد (30/5/1364، آخرین روز کتاب حاضر) به‌وسیلة کاردار عربستان سعودی در تهران، به مدیرکل مربوطه در وزارت خارجه تسلیم شد و تلویحاً حاوی پذیرش تظاهرات بود. در این پیام آمده بود: «بنا به اطلاعات موثقی که دریافت داشته‌ایم، تعدادی از حجاج افریقایی و عرب به تظاهرات خواهند پیوست و این بنا به تشویق مسئولین بعثة حج ایرانی انجام گرفته است و با توجه به این که این، آشوب را زیاد خواهد کرد که به ایرانیان نسبت داده خواهد شد که به مصلحت‌شان نیست، لذا درخواست داریم که از این امر که موجب پیچیدگی امر خواهد شد، جلوگیری شود.»

در پاسخ به این پیام، گفته شد: «عمل تظاهرات مردمی است و دولت دخالتی در آن ندارد، مضافاً این‌که ما نیروی امنیتی نداریم که در حاشیة تظاهرات بگذاریم تا کسی را مانع شوند و یا کسی را به اجبار به درون جمعیت بیاورند. ما مجدداً تأکید می‌کنیم که مأمورین امنیتی عربستان دیدگان‌شان را فروبندند تا تظاهرات مکه به آرامی انجام گیرد، همان‌گونه که در مدینه انجام شد.»

در این روز (30/5/1364) دولت عربستان سعودی علاوه بر پذیرش تلویحی برگزاری تظاهرات ایرانیان در مکه و اجرای مراسم "برائت، انعطاف دیگری در مقابل ایرا‌نشان داد و با اع-زام زائران افغانی از ایران به حج موافقت‌کرد و به این مسئله - که نزدیک بود به یک محور مناقشة جدی تبدیل شود - پایان داد. بدین ترتیب کاردار عربستان سعودی در تهران اطلاع داد که با عزیمت یک‌هزار حاجی افغانی موافقت شده‌است و آنان میهمان دولت عربستان خواهند بود. درخصوص چگونگی پرواز آنان نیز گفته شد که "این دستور فهد است و تسهیلات پروازی فراهم خواهد شد." البته به نظر ناظران ایرانی، طبق قاعده روز جمعه فرودگاه جده بسته می‌شد و هدف از "میهمان شدن" کنترل بیش‌تر آنان بوده‌است.

یادآوری می‌شود که اعزام حاجیان افغانی از ایران با مسائلی همراه شده‌بود که می‌توانست وضعیت حساس آن زمان در روابط میان سعودی و ایران را به تنش‌های پیش‌بینی نشدة

غیرضروری دچار کند. ماجرا به این ترتیب بود که اندک مدتی قبل از تفاهم آخرین روز، "علی‌الشاعر" وزیر تبلیغات (اطلاعات) عربستان - که در جمع هیئت حاکمة سعودی نقش مثبتی در بهبود روابط بین دو کشور ایفا کرده بود - ضمن تماس با مسئولان ذی‌ربط ایرانی، در حالی‌که به شدت عصبانی بوده، گفته بود: «ایرنا(خبرگزاری

جمهوری اسلامی) بیانیه‌ای تحت عنوان "جبهة آزادی بخش عربستان" در رابطه با ویزای افاغنه منتشر ساخته‌است و شدیداً به دولت عربستان تحت عنوان "رژیم حاکم بر عربستان" حمله نموده و گفته است این رژیم مرتجع امپریالیستی به مسلمانان ویزا نداده و باید این سرزمین مقدس را از لوث این کفار پاک کرد.» الشاعر افزوده بود: «وجود سازمانی به نام جبهة آزادی بخش عربستان دروغ محض و افترا است و در شرایطی که 150هزار زائر ایرانی در این کشور حضور دارند، چه طرز برخوردی است! من کسی هستم که یک سریال تلویزیونی را به خاطر حمله به فارس‌ها متوقف کردم و در این‌جا اعلام می‌نمایم که اگر به گونة مناسب این مسئله حل نشود، فردا با تمام خبرگزاری‌ها مصاحبه نموده و مسائل بسیاری را مطرح خواهم نمود.»

در نهایت، هم موضوع مهم "برائت"، هم دیگر موضوعاتی که نمونه‌ای از آن ذکر شد، به نفع ایران حل و فصل شد.

در آخر یادآوری یک نکتة مهم، ضروری است و آن این‌که حامیان عراق در امر حج، بسیار کوشیدند عربستان را علیه مراسم برائت و ایران تحریک کنند، از جمله روزنامه کویتی السیاسه در سرمقاله خود با عنوان "ایرانی از مراسم حج چه می‌خواهد" نوشت: «اگر ایرانی اعتقاد دارد که مراسم حج باید به جایی برای فحش دادن به کشورهایی که با آن اختلاف دارد، تبدیل شود، در مقابل، این کشورها حق دارند حجاج ایرانی فحش دهنده را مهار کنند و سیلی آنان را با دو سیلی پاسخ دهند.» در این سرمقاله از مقام‌های سعودی خواسته شده‌بود که تدابیر لازم را جهت سرکوب هرگونه تظاهرات و یا تحرک سیاسی حجاج ایرانی اتخاذ کند.

البته این واکنش عجیب نبود، زیرا موفقیت ایران در امر حج، یک برتری و یک پیروزی شایان توجه در عرصة جهان اسلام و حتی در سطح روابط بین‌الملل محسوب می‌شد و این به‌معنای شکست دیگری برای عراق بود، به همین دلیل از توسعة مناسبات ایران و عربستان و حل تدریجی مشکلات میان دو کشور، در برخی محافل و رسانه‌ها چشم‌اندازی روشن ترسیم می‌شد و تأثیر چنین امری را تضعیف عراق و تقویت ایران در جنگ می‌دانستند و حتی بعضاً با صراحت ایران و عربستان را در معادلات جدید سیاست و قدرت منطقه، دو محور اصلی می‌خواندند و حکومت عراق را "روبه انزوا" توصیف می‌کردند.

در مجموع می‌توان گفت با این‌که عربستان همچنان متحد عراق در جنگ با ایران بود، اما روند بهبود مناسبات چنان بود که در مقطع زمانی این کتاب، ایران به پیروزی‌هایی مهم در این عرصه دست یافت.

7- ایران و کویت؛ تداوم تیرگی‌ها

به عکس روابط ایران و عربستان، درخصوص رابطة ایران و کویت، کتاب در چشم‌اندازی تیره و تار شروع می‌شود و در همان چشم‌انداز هم پایان می‌یابد. در اولین روز کتاب، اظهارات "ابراهیم الصیخی" معاون دبیرکل شورای همکاری خلیج‌ف-ارس ک-ه گفت: «اق-دام تب-ه‌ک-ارانه علی-ه جان امی-ر کوی-ت [در 4/3/1364] نیمة اوج‌گیری مستمر جنگ ایران و عراق است و ممکن است یکی از بازتاب‌های وضعیت کنونی جهان عرب یا یک توطئه باشد.» خود نمایان‌گر این تیرگی است، البته روزنامة "واشنگتن پست" دربارة ترور امیر کویت در همین روز نوشت: «بعضی مردم کویت این اقدام را مرتبط با جمهوری اسلامی و شیعیان کویت دانسته و بعضی هم کار عراق می‌دانند، چون عراق به خاک کویت چشم دارد.»

ولی در سطح تبلیغات عام و به‌خصوص مطبوعات کویت حد و مرزی برای دشمنی با ایران و حمایت از عراق وجود ندارد. همین روز نشریة "الرأی‌العام" نیز نوشت: «مرزی بین کویت و عراق وجود ندارد؛ ما به عراق کمک کرده‌ایم و باز هم کمک خواهیم کرد. موشک ایران در بغداد فرود می‌آید، ترکش‌های آن در کویت، قاهره و ریاض و حتی رباط فرود می‌آید.»

الرأی‌العام چند روز بعد باز هم نوشت: «ایران تنها در جبهة عراق نمی‌جنگد، بلکه از طریق سفارت‌خانه‌ها و مؤسسات خود در سراسر جهان جنگ به راه انداخته است. [...] ایران دیپلمات‌های کویتی را در خارج تهدید و ترور کرده‌است، در کویت، عربستان و برخی از کشورهای خلیج‌فارس بمب منفجر کرده است و هواپیماهای کویت را ربوده است. [...] حمله به جان امیر کویت نیز در رأس این اقدامات بوده است. [...] واجب قومی اعراب، اعلام جهاد علیه ایران می‌باشد.» برخی مطبوعات عربی حتی پیش‌بینی کرده بودند که ایران ممکن است در حال بررسی پیاده کردن نیرو در کویت به‌منظور تصرف دو جزیرة استراتژیک "وربه" و "بوبیان" در بخش شمالی خلیج‌فارس (نزدیک فاو) باشد و توصیه می‌کردند که "به‌نفع کویت خواهد بود که به‌منظور خنثی کردن هرگونه حملة ایران، به عراق اجازة دست‌رسی به این جزایر را بدهد".

در همین ایام کشتی تجارتی "المحرّق" متعلق به شرکت "عرب یونایتد شیپینگ" با پرچم کویت که مشکوک به حمل محموله برای عراق بود، در آب‌های عمان در شرق تنگة هرمز به‌وسیلة یک ناوشکن نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران شناسایی و به آب‌های ایران هدایت شد. این کشتی وادار شد در اسکلة شهید "رجایی" بندرعباس پهلو بگیرد. بعد از سه‌هفته، در 21/4/1364 جمهوری اسلامی ایران این کشتی کویتی را پس از تخلیة کامل محمولة نظامی (که متعلق به عراق بود) آزاد کرد. علاوه بر اعتراض کویت - که ایران پاسخی مستدل و مستند به قوانین جهانی به آن داد - عراق نیز از تبلیغات در این‌باره غافل نبود: حدود یک هفته بعد از توقیف این کشتی، عراق در اطلاعیه‌ای نظامی اعلام کرد که به یک

هدف بزرگ دریایی ایران حمله کرده است. یک سخن‌گوی رسمی حکومت عراق در این‌باره گفت که عراق به منظور نشان دادن واکنش در برابر کشتی‌ربایی دولت ایران، این حمله را انجام داده است. اما در گزارش رسیده به دفتر مقر فرماندهی کل سپاه، دربارة این حادثه چنین آمده است: «یکی از کشتی‌هایی که قبلاً مورد اصابت قرار گرفته بود و از آن به‌عنوان یک هدف کاذب استفاده می‌کردند، مورد اصابت واقع شده‌است.»

در هر حال، پافشاری ایران بر استفاده از حقوق قانونی خویش در ممانعت از ارسال دریایی ملزومات نظامی به عراق، زمینة دیگری بود که تیرگی روابط ایران و کویت را نشان می‌داد. نماد دیگر این تیرگی، اخراج ایرانیان مقیم کویت بود که افرادی غیرسیاسی بودند و سال‌ها در کویت به کارهای مختلف اشتغال داشتند. در طول مدت کتاب حاضر چند بار ایرانیان در گروه‌های حدود دویست نفری با وضعی توهین‌آمیز پس از ضبط اموال‌شان، اخراج می‌شدند.

در پی تشدید اقدامات خصمانة مقام‌های دولت کویت علیه اتباع ایرانی مقیم این کشور و ضبط بی‌دلیل اموال آنان به‌وسیلة مأموران کویتی، در 17/4/1364 سفارت جمهوری اسلامی ایران در کویت یادداشتی به وزارت خارجة این کشور فرستاد که در آن به این رفتارهای ناشایست اعتراض کرده بود. سفارت جمهوری اسلامی در این یادداشت با یادآوری مقررات و قوانین بین‌المللی در مورد رفتار با اتباع خارجی، بر لزوم رعایت این مقررات و قوانین در خصوص احترام به حقوق و شرافت انسانی اتباع کشورهای بیگانه به ویژه برادران مسلمان و همسایه، تأکید کرده بود.

در این یادداشت همچنین آمده بود: «آزار و اذیت، شکنجه و بی‌خانمان کردن ایرانیان نجیبی که سالیان دراز در عمران و آبادانی کویت تلاش کرده‌اند، روز به روز شدت می‌یابد و این در حالی است که مزدوران حزب بعث عراق از هیچ اقدام تروریستی و خراب‌کارانه در دیگر کشورهای حوزة خلیج‌فارس فروگذار نمی‌کنند و اقدام به ترور ناجوانمردانه امیر کویت می‌نماید.»

در ادامه تأکید شده‌بود: «چنانچه دولت کویت به هر دلیلی تصمیم به اخراج برخی از ایرانیان گرفته است، اجرای اصول و مقررات شناخته شده در این‌باره مورد توقع بوده و فرصتی داده شود تا این‌گونه افراد به امور مالی و زندگی شخصی خود رسیدگی کنند.»

در این حال، آسوشیتدپرس از نوعی واکنش "القیسی" یک نمایندة مجلس کویت، در این‌باره خبرداد. وی گفته بود: «اگر وزارت کشور کویت برای جلوگیری از تروریسم، افراد مظنون را اخراج می‌کند، بهتر است طرف‌داران اسرائیل را بیرون کند زیرا ما در حال جنگ با اسرائیل هستیم و ورود هر یهودی به کویت، تهدیدی برای کشور [کویت] محسوب می‌شود.»

در موضوع اخراج ایرانیان از کویت، حکومت عراق آتش‌افروز اصلی بود. شخص صدام در دیدار با هیئت‌های کویتی که در عراق به دیدار وی می‌رفتند، کینه‌توزی و اخراج ایرانیان از

کویت و دیگر سرزمین‌های عربی را شدیداً ترویج و تئوریزه می‌کرد، فی‌المثل در 8/5/1364 مطبوعات و رادیو تلویزیون کویت سخنان روز گذشتة صدام را که در جمع اتحادیة آموزگاران کویتی (بازدید کننده از عراق) ایراد شده‌بود، وسیعاً منعکس کردند. روزنامه‌های این روز کویت سخنان صدام در خصوص لزوم اخراج افراد بی‌طرف از کویت و سایر کشورهای عرب خلیج‌فارس را به صورت تیتر در آورده و نوشته بودند: «صدام خواستار پاک‌سازی کشورهای عربی حوزة خلیج [فارس] از دشمن شد.»

برخی دیگر از مطبوعات کویت با تیترهای بزرگ نوشته بودند: «صدام اعلام کرد هر کسی در کویت زندگی می‌کند و در کنار این کشور نمی‌ایستد، کویت را ترک کند.» رادیو تلویزیون رسمی کویت نیز این اظهارات را در بخش‌های خبری خود پخش می‌کرد.

در 20/4/1364 حادثه‌ای رخ داد که روابط ایران و کویت را وارد پیچیدگی جدیدی کرد و آغاز مناقشات سیاسی و تبلیغاتی تازه‌ای شد. در این روز دو انفجار در دو رستوران کویت رخ داد که روزنامة فرانسوی "لوکوتیدین دوپاری" تلفات آن را 11 کشته و 89 مجروح اعلام کرد. این روزنامه همچنین این اقدام را در "چارچوب یک استراتژی که از سوی تهران هدایت و رهبری می شود"، قلمداد کرد. تلویزیون فرانسه نیز در گزارشی دربارة این سوء قصدها در کویت، از تلفات 11 کشته و 89 زخمی یاد کرد و "افراطیون ایرانی" را به‌عنوان عاملان این انفجارات، متهم کرد گزارش‌گر این تلویزیون مدعی شد که از نظر هواداران ایران، امیر کویت یکی از افرادی است که باید به قتل برسد.

از سوی دیگر، یک فرد ناشناس که خود را منسوب به سازمان "بریگادهای عرب" می‌خواند، در تماس تلفنی با دفتر خبرگزاری فرانسه در پاریس، مسئولیت این انفجارها را عهده‌دار شد. این سازمان تا آن زمان مسئولیت سوء قصد علیه دیپلمات‌های اردنی و امارات عربی متحده در اروپا و هند را نیز به عهده گرفته بود.

اما قضیه به سادگی آنچه ذکر شد بازتاب نیافت و عرصة وسیعی از حدس‌ها و برخوردها را گشود. در هر کدام از سه کشور عراق، ایران و کویت اظهارات متفاوتی ابراز می‌شد. در ایران نظیر تعدادی از رسانه‌های جهان، عراق عامل قضیه معرفی می‌شد که اهدافی چون فشار بر کویت برای گرفتن امتیاز بیش‌تر و نیز تخریب وجة ایران در افکار عمومی را دنبال می‌کرد. شواهد عدیده‌ای در تأیید این نظر وجود داشت و نوع رفتار عراق با کشورهایی مشابه کویت از جمله بحرین نیز مؤید آن بود. در عراق، ایران عامل اصلی معرفی می‌شد و همین انفجارها هم دلیلی بر تسریع در اخراج ایرانیان "دشمن اعراب" ذکر می‌شد. در کویت فضای تبلیغاتی مطرح در افکار عمومی، بر اثر نفوذ شدید عراق در رسانه‌های گروهی و بر بیش‌تر سران کویت، علیه ایران بود، اما در سطوح نخبگان و محافل رسمی، احتمال دخالت گروه‌های فلسطینی و سوری نیز مطرح بود.

برخی دیپلمات‌های کویت می‌گفتند امکان دارد این انفجارها با درخواست اخیر پارلمان این کشور در مورد قطع کمک به کشورهای هم‌مرز با اسرائیل، در ارتباط باشد. به گفتة آنان، به عهده گرفتن مسئولیت این انفجارها به‌وسیلة اتحادیة بریگاد‌های انقلابی عرب، ممکن است انگیزة اقدام را آشکار نماید. امری که این احتمال را تقویت می‌کرد این موضوع بود که قرار بود مجلس کویت در جلسة دو روز بعد از انفجار (22/4/1364)، پیشنهاد برخی نمایندگان در جهت تعلیق کمک 341 میلیون دلاری سالانه (تقویت اعراب) به سوریه، اردن و سازمان آزادی‌بخش فلسطین را بررسی کند.

در عمل با توجه به بمب‌گذاری اخیر، جلسة مجلس به‌صورت محرمانه برگزار شد و خبری دربارة مباحث آن منتشر نگردید به جز این‌که شیخ "صباح‌الاحمد" قائم‌مقام نخست‌وزیر کویت، در سخنانی کوتاه گفته بود که تروریزم نخواهد توانست به سیاست‌های مستقل کویت لطمه بزند. "رشیدالراشد" وزیر کشور کویت نیز گزارشی از انفجارها ارائه داده بود. در نهایت مقام‌های رسمی کویت از اظهار نظر رسمی در این‌باره خودداری کردند و معرفی دقیق و رسمی عامل انفجارات، عملاً مسکوت ماند.

تیرگی روابط ایران و کویت تا پایان دورة کتاب حاضر ادامه یافت. ذکر مطلبی از روزنام-ة کی-هان 28/5/1364 نوع رابطه در روزهای پایانی دورة مورد بررسی ما را نشان می‌دهد. کیهان تفسیر مفصلی بر سخنان وزیر کشور کویت نوشته‌بود که در آن با ذکر شواهد و ادله و با استناد به گزارش‌های رسانه‌های غربی و اظهارات مقام‌های برخی نهادهای دولتی که به‌طور تلویحی عراق را در انفجارات و خراب‌کاری‌ها در منطقه - از جمله در کویت - دخیل می‌دانستند، آمده بود: «اظهارات دیروز وزیر کشور کویت نشان می‌دهد که دولت کویت قصد ندارد سیاست خود را در زمینة خراب‌کاری‌های ماه‌های اخیر تغییر دهد. امروز دیگر بسیاری از حقایق پیرامون انفجارها و عملیات خراب‌کاری در کشورهای حوزة خلیج‌فارس و از جمله کویت روشن شده‌است.

دولت کویت قصد ندارد بگوید سوء قصدی که علیه جان امیر این کشور صورت گرفت، توسط عراقی‌ها برنامه‌ریزی و انجام شده‌بود. وزیر کشور کویت در پاسخ سؤال خبرنگار اردنی "الیوم" می‌گوید "هنوز زمان اعلام نتایج تحقیقات مناسب نیست" و اضافه می‌کند که "دست یک کشور در پشت این ماجرا است"، اما آن کشور را نام نمی‌برد، چرا؟ دولت‌مردان کویت از چه می‌ترسند؟ اگر هراس‌شان از این است که رژیم بغداد ممکن است با اعلام نتایج دولت کویت دربارة خراب‌کاری‌های اخیر، عصبانی شود و مثلاً دست به خرابکاری‌های تازه بزند، از کجا که نگفتن و اعلام نکردن، موجب توقف اقدامات بغداد باشد؟»

در ادامة این تفسیر، با اشاره به بخشی دیگر از اظهارات وزیر کشور کویت در مورد برنامه‌های بعدی شورای همکاری برای مقابله با تروریسم، نوشته شده‌بود: «برای مقابله با تروریسم دولتی، گام اول این است که دولت‌ها خود دست به این عمل نزنند. شما که با

مردم کویت و بیگانگان مقیم آن، کاری می‌کنید که اسرائیلی‌ها با فلسطینی‌ها کردند، چه‌طور می‌توانید در تقبیح این موضوع سخن بگویید! دسته دسته ایرانی‌ها را شبانه از کاشانه‌شان در کویت بیرون می‌کشید، به حبس می‌برید و پس از ماه‌ها شکنجه و تضییق، با بدترین شکل بیرون‌شان می‌کنید! شما که خود می‌گویید در زندان‌های‌تان از چوب و فلک استفاده می‌کنید و علی‌رغم همة کنترل‌ها و اعمال روش‌های پلیسی اطلاعاتی اخیر، فاش شد پنج نفر ایرانی در زندان‌های شما جان سپرده‌اند!....

دیگر نمی‌شود در عمل جنایت کرد و در حرف از ارزش‌ها و آرمان‌های مقدس دفاع کرد؛ یا باید تروریست بود و یا باید با آن مقابله کرد، راه دیگری وجود ندارد. نفع همة مردم منطقه و نیز نفع دولت کویت در این است که عملاً علیه تروریسم دولتی یا غیردولتی، اقدام کنند.

در واقع برای سران دولت کویت در هر شرایطی و مستقل از نوع رفتار و خواسته‌های رژیم عراق و مستقل از نوع روش و رفتار ایران در قبال کویت، حمایت شدید و همه‌جانبه از عراق، به‌صورت اصلی غیرقابل خدشه وجود داشته‌است، گویا دست قدرت‌مندی چنین نقشی را برای دولت کویت ترسیم کرده‌است که قابل تغییر نیست. مشابه این رفتار را در کشورهای مشابه شاهد بوده‌ایم؛ مورد زیر یک نمونه و شاهد است که در حاشیة بحث روابط ایران و کویت و در پایان ذکر می‌شود:

در حالی که هنوز ماجرای دست‌گیری 13 تن از عراقی‌ها به اتهام بمب‌گذاری در بحرین هم‌زمان با سف-ر "سع-ودالفیصل" به تهران، ب-رای نسب-ت دادن آن به ای-ران، در مطب-وعات ب-ازگو می‌ش-ود، در 10/5/1364 شیخ "خلیفه بن‌سلمان" نخست‌وزیر بحرین، در مصاحبه با "اخبارالخلیج" اظهار داشت: «عراق جزء لاینفک امت عربی است و امنیت آن، بخشی از امنیت اعراب است. بنابراین بر همة ما لازم است تا به‌عنوان امت عرب از آن کشور پشتیبانی کنیم و خطرها را از آن رفع کنیم تا امنیت سرزمین عراق تضمین شود.» وی همچنین گفت: «برادران ما در عراق همیشه به کوشش‌های صلح پاسخ مثبت داده‌اند، اما از تشویق رهبران ایران به پذیرش صلح خودداری نخواهیم کرد.»

8- ایران و امریکا: دشمنی پایدار و ارتباط سری

دشمنی امریکا با ایران که قبل از شروع دورة کتاب حاضر با اقداماتی چون عملیات استانچ،⁽¹⁾مستقیماً توانایی ایران در جنگ تحمیلی را هدف قرار می‌داد،⁽²⁾* در دورة کتاب حاضر تداوم یافت. عموم خبرها و تحلیل‌های این دوره، از جمله حوادثی چون بحران هفده روزة ربوده

شدن هواپیمای مسافری خطوط هوایی امریکا (T.W.A) نشان می‌داد که دشمنی دیرینة امریکا و جمهوری اسلامی ایران تا چه اندازه عمیق و جدی است. اما در عین حال، در همین دوره یک ارتباط "به‌کلی سری" بین ایران و امریکا پایه‌گذاری شد که بعدها به یک معاهدة پنهانی عجیب و نادر بین این دو دولت دشمن، انجامید. این ماجرا - که بعد از افشای آن، در ایران به ماجرای "مک‌فارلین" و در امریکا به "ایران گیت" شهرت یافت - فرجامی جز افزایش کینه بین امریکا و ایران نداشت، در شروع نیز مقارن با زمانی پایه‌گذاری شد که ریگان ایران را یکی از اعضای مؤثر "کنفدراسیون جنایت" لقب می‌داد. در مجموع، در مورد ویژگی رابطة ایران و امریکا در دورة این کتاب می‌توان گفت: "دشمنی دو کشور بسیار جدی است، اما ایران برای امریکا حریفی قدرت‌مند و بسیار با اهمیت بوده است؛ برای امریکا این میدان مبارزه، میدانی یک طرفه با غالب و مغلوبی از قبل مشخص شده، نیست و ورود و هرگونه حرکت در این میدان با بغرنجی‌های عدیده‌ای همراه می‌شود."

امریکا حتی سلاح‌های قبلاً خریداری شدة ایران را تحویل نمی‌داد، بنابراین، ایران، سلاح‌های ضروری را از طریق دولت‌ها و اشخاص واسطه، طبعاً با قیمتی گران‌تر، تهیه می‌کرد. از پاییز 1364 امریکایی‌ها فشار تحریم تسلیحاتی علیه ایران را تشدید کردند، به این ترتیب که با اقدامات اطلاعاتی وسیع، فروشنده‌ها و واسطه‌ها را شناسایی می‌کردند و اگر اتباع امریکا بودند، آن‌ها را دست‌گیری و محاکمه می‌کردند و اگر امریکایی نبودند، با انواع تدابیر به مقابله با معاملة آن‌ها با ایران، می‌پرداختند و مزاحمت جدی ایجاد می‌کردند. این باعث می‌شد که ایران با مشکلات بیش‌تری مواجه شود و با زمان طولانی‌تر، هزینة بیش‌تر و بعضاً با کیفیت نازل‌تری، ملزومات ضروری خود را تهیه کند. این اقدامات تحت عنوان "عملیات استانچ" توسط امریکایی‌ها طراحی و از زمان یادشده اجرای آن شروع شد.

برای احراز دقیق این امر، جست‌وجوی موضوعی رابطة ایران و امریکا در متن کتاب ضروری است، اما شرح مختصری که در این مقدمه می‌آید نیز گویای مسئله است. این شرح با دو عنوان "بحران طولانی هواپیماربایی" و "دو برخورد با مسئله بغرنج ایران"، عرضه می‌شود.

الف) بحران طولانی هواپیماربایی

در همان اولین روز شروع این دوره (24/3/1364) - یعنی روز قدس - و اوج جنگ روانی و فشارهای مربوط به حملات عراق به مناطق مسکونی ایران (جنگ شهرها)، یک هواپیمای مسافربری خطوط هوایی امریکا (T.W.A) در مسیر آتن به رم، ربوده و در فرودگاه بیروت فرود آورده شد. روز بعد، وقتی این هواپیما به‌سوی منطقة خلیج‌فارس حرکت داده شد، ایران اعلام کرد همة فرودگاه‌های کشور به روی این هواپیما بسته است و به آن اجازة فرود نخواهد داد. این در حالی بود که رسانه‌های جهانی، ربودن هواپیما را مرتبط با ایران

می‌دانستند و در پی آن، احتمال حملة نظامی امریکا به ایران نیز مطرح می‌گردید. هواپیما مجدداً به فرودگاه بیروت بازگشت و چند سازمان مختلف و مجهول‌الهویه مسئولیت ربودن آن را پذیرفتند، اما سپس مشخص گردید که آنان از شیعیان لبنان هستند و آزادی مسلمانان لبنانی در بند اسرائیل در زندان عتلیت، خواستة اصلی آنان اعلام گردید.

هرچند سازمان‌هایی چون جهاد اسلامی، حزب‌اللّه، امل، مسئولیت این هواپیماربایی را پذیرفتند، اما علاوه بر خواستة اعلام شده، آنچه در حول قضیه و حوادث مرتبط با آن جریان یافت، این بود که بافت و ترکیب اصلی هواپیماربایان را گروهای لبنانی شیعة مبارز هوادار ایران، تشکیل می‌دهد. در سومین روز این هواپیماربایی، گزارشی خواندنی از خبرنگاران محلی منتشر شد که در آن آمده بود: «هواپیماربایان با دوستان و اعضای خانواده‌های خود که در حومة جنوب بیروت در نزدیک فرودگاه بین‌المللی زندگی می‌کنند، دیدار کردند. دیشب هواپیماربایان سرحال بودند و گاهی هم با چریک‌های امل که در برج کنترل فرودگاه مستقر شده‌اند، شوخی می‌کردند. یکی از آن‌ها از این‌که به موقع شامش را نداده‌اند، گله کرد و گفت: در این فاصله می‌توانستم به خانه‌ام بروم و برای همة کسانی که در هواپیما هستند، غذا تهیه کنم.»

منابع اسرائیلی با صراحت بیش‌تر از سایر منابع، ایران را درگیر قضیه وانمود می‌کردند. روزنامة "هاآرتص" نوشت: «سفارت ایران در سوریه در عملیات تروریستی شیعیان در لبنان، مغز متفکر است و فعالیت‌های گروه‌های افراطی شیعه در لبنان توسط این سفارت‌خانه هدایت و سازمان‌دهی می‌شود و این گروه‌ها از کمک فکری، اسلحه، مهمات، کمک مالی و حمایت‌های لجستیکی سفارت ایران در دمشق بهره‌مند می‌باشند. سوریه در جریان امور است و نسبت به دخالت‌های بیش از حد ایران در لبنان نظر مساعدی ندارد و حتی سعی کرده است در این زمینه با ایران به توافق برسد.»

بحران هواپیماربایی ت-ی.دبلیو.ای.، ت-ا آزادی گ-روگ-ان‌های امریکایی هواپیما، نزدی-ک به س-ه هفته (19روز) طول کشید. در هفتة نخست، موضع‌گیری‌های مسئولان امریکایی درخصوص چگونگی برخورد با این بحران، بعضاً کاملاً متضاد بود. مشخص بود که مسئولان امریکایی سردرگم هستند و در اقدام علیه ایران توافق و جمع‌بندی مشخصی ندارند و نتوانسته‌اند راهی بیابند که منافع اقدامات تند علیه ایران بر مضار آن ترجیح داشته باشد؛ از سویی، سخن از نفی هرگونه سازش بود و احتمال اقدام نظامی و سرکوب مطرح می‌شد و از سوی دیگر، در تلویح، احتمال بررسی آزادی زندانیان مسلمان لبنانی از زندان اسرائیل در برابر رهایی گروگان‌های امریکایی، به‌عنوان فرضی قابل قبول عنوان می‌گردید:

هنری کیسینجر: ولو حوادث ناگواری رخ دهد، هیچ مذاکره‌ای مستقیم یا غیرمستقیم با هواپیماربایان نباید انجام گیرد. آنچه رسانه‌هایی از قول منابع ناشناس عنوان می‌کنند: "در صورت آزادی زندانیان شعیه از جانب اسرائیل، امریکا انتقاد نخواهد کرد" و یا این که "امریکا

از اسرائیل خواهد خواست پس از آزادی گروگان‌ها، زندانیان مزبور را آزاد کند"، غلط است؛ در هر دو حال، تروریست‌ها پیروز خواهند بود و باز هم در جهان علیه امریکایی‌ها اقدام خواهند کرد. حتی پس از خاتمة بحران، حتماً علیه عاملان، اقدام تلافی‌جویانه ص-ورت گی-رد ول-و به گ-روگ-ان‌ها آسیب-ی هم نرس-انده باش-ند (27/3/1364).

"کاسپار واین‌برگر" وزیر جنگ امریکا، در مصاحبه با تلویزیون .A.B.C در پاسخ به خبرنگار این تلویزیون که گفت "جرج شولتز" وزیر خارجة امریکا و "مک فارلین" مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور این کشور، اخیراً اخطار کرده‌اند که چنانچه گروه مسئول هواپیماربایی به ایران ربط پیدا کند، امریکا علیه ایران دست به اقدام تلافی‌جویانه خواهد زد، گفت: «من در این مورد نمی‌توانم چیزی را پیش‌بینی کنم، ولی پس از این که ما مطالعات بیش‌تری در مورد حامیان هواپیماربایان کسب کردیم، دقیقاً بر طبق سیاست ریگان مبنی بر حمل-ه به کشورهای ح-امی ت-روریس-ت‌ها، تصمی-م‌گی-ری خواهد شد.» (27/3/1364)

"ب-رایان جنکینز" کارشناس مس-ائل تروریست-ی در مؤسسة تحقی-قات ژوئ-ند از شب-کة تل-ویزی-ونی .M.B.A : «نسبت دادن هواپیما دزدی و ارتب-اط هواپی-ماربایان با دول-ت ای-ران ک-ار مشکل-ی است.» (28/3/1364)

رئیس مطال-عات خاورمیانه در دانشگاه "جان هاپکینز"، فواد عجمی: «شیعیان لبنان از انقلاب ایران اله-ام می‌گیرند، ول-ی شواه-دی مب-نی بر ارتب-اط هواپی-ما دزدان ب-ا دول-ت ای-ران در دست نیست.» (28/3/1364)

"جرج کرک" نویسندة مجله تایم: «اق-دام-ات متقابل امریکا در خاورمیانه میزان خشونت در منطقه را بالا خواه-د برد، ولی دست ن-زدن به اق-دام-ات متقاب-ل نیز خط-رات زی-ادی در بر خواه-د داش-ت.» (28/3/1364)

رئیس اسبق سازمان سیا: «چنانچه ما از طریق اطلاعات جاسوسی خود دخالت ایران در این واقعه را تشخیص دهیم، من موافقم که همین فردا تمام بنادر ایران را مین‌گذاری کنیم.» (28/3/1364)

معاون اسبق وزارت خارجة امریکا در امور سیاسی، "لارنس ایگل برگر": «من صد در صد از عملیات تلافی‌جویانه علیه عاملین هواپیماربایی حمایت می‌کنم.» (28/3/1364)

"باب کوپرمن" متخصص تروریسم در امریکا: «چنانچه دولت امریکا تصمیم بر حمله به دولت دیگری مثل ایران را بگیرد و به جزیرة خارک یا یک اردوگاه تسلیحاتی حمله کند، این برانگیزندة حرکت تشکیلاتی طرف‌داران آیت‌اللّه خمینی در داخل امریکا خواهد شد و احتمالاً مشکلات زیادی را هم ایجاد خواهد کرد، ولی این به هیچ وجه نباید منجر به عدم انجام حملة تلافی‌جویانه علیه تروریسم گردد.» (28/3/1364)

سخن‌گوی کاخ سفید: «تجربة اسرائیل در لبنان در ظرف سه سال گذشته نشان داده

است که اقدام تلافی‌جویانة نظامی می‌تواند نامؤثر باشد و حتی گروه‌های شیعة افراطی را جهت انجام اقدامات تلافی‌جویانه مصمم‌تر کند. اضافه بر این، امریکا باید که اثرات هرگونه اقدامات نظامی بر روی هم‌پیمانان عرب و به‌خصوص شیخ‌نشین‌های نفت‌خیز عرب آسیب‌پذیر را بررسی نماید.»(28/3/1364)

ریگان در یک مصاحبة مطبوعاتی تأکید کرد: «ایالات متحده هرگز به تروریست‌ها امتیازی نخواهد داد، هرگز از یک دولت خارجی هم نخواهد خواست که امتیازی به تروریست‌ها بدهد؛ امریکا هم‌زمان در پی دادن امتیازی است که حتی‌المقدور حفظ ظاهر هم بشود.»

شیمون پرز: «امریکا به اسرائیل اطلاع داده که صلیب سرخ می‌تواند در این مورد [آزادی شیعیان در بند اسرائیل] با دولت اسرائیل تماس بگیرد.» پرز افزود: «اگر صلیب سرخ در این رابطه با ما تماس بگیرد، ما پذیرای آنان بوده و به سخنان آنان گوش خواهیم داد.» (28/3/1364)

ملاحظه می‌شود که سردرگمی‌ها تا آخرین روز هفته ادامه دارد؛ ابهام چندان است که روزنامة "نیویورک تایمز" نوشت: «مقامات رسمی دولت ریگان اعلام داشته‌اند که امیدوارند ماجرای هواپیماربایی اخیر به یک ماجرای گروگان‌گیری طولانی مانند بحران ایران [لانه جاسوسی امریکا] تبدیل نشود.»

در آخر هفتة اول امکان تحقق خواسته‌های هواپیماربایان بیش‌تر مورد توجه قرار گرفت و توجیه می‌شد. یک مقام رسمی کاخ سفید گفت: «تفاوت‌هایی میان دو بحران دیده می‌شود و تفاوت عمده این است: انجام خواستة ایرانیان که شامل بازگرداندن شاه [بود] غیرممکن بوده و حال آن‌که موارد درخواست اخیر هواپیماربایان مبنی بر آزاد ساختن 700 زندانی شیعه چندان مشکل نمی‌باشد.» اما یک مسئله مهم برای امریکایی‌ها، یافتن میانجی مناسب بود که به مسئولیت‌پذیری‌اش بتوانند اعتماد کنند. به اعتقاد مفسر نیویورک تایمز: «مشکل کنونی همانند ماجرای ایران [لانه جاسوسی] یافتن کسی است که بتوان با وی مذاکره نمود. در بحران گروگان‌گیری ایران، امریکا به سراغ میانه‌روها و نخست‌وزیر وقت "بازرگان" و "یزدی" رفت، به امید آن‌که آن‌ها به افراطیون که سفارت را در کنترل دارند، دستور آزادسازی سفارت را بدهند، اما در ظرف چند روز بازرگان و یزدی ناچار به استعفا شدند و در بحران اخیر نیز امریکا نمی‌تواند به سراغ "امین‌جمیل" رئیس‌جمهور [لبنان] برود، چرا که یک مسیحی است.» (29/3/1364)

در هفتة دوم مشکل میانجی حل شد و "نبیه‌بری" به‌عنوان فردی که هم با سوریه ارتباط داشت، هم از قدرت در هر حال شیعی "امل" بهره می‌برد و هم تا حدی مورد اطمینان امریکا بود، مورد توجه قرار گرفت. در اولین روز هفتة دوم (31/3/1364) رادیو بی‌بی‌سی خبر داد: «نبیه‌بری رهبر گروه عمدة شیعیان "امل" نقش میانجی‌گری را به عهده گرفته و از

طرف امریکا در قبال تضمین جان گروگان‌ها، مسئول شناخته شده‌است.» برخی مفسران در این انتخاب تردید داشتند، فی‌المثل با این استدلال: «درخصوص میزان واقعی اقتدار وی در میان افراطیون طرف‌دار خودش تردید هست، بنابراین، نمی‌توان نقش حقیقی وی را در تعیین سرنوشت گروگان‌ها تضمین نمود.»

یا: «وی در جنبش امل فعال مایشاء نیست، رقبا و مخالفانی دارد؛ در گروه‌های متعدد افراطی شیعه که در بعلبک و محلات جنوبی و فقیرنشین بیروت سنگر گرفته‌اند نیز نفوذی ندارد. شیعیان افراطی لبنان خواهان یک کشور اسلامی به نمونة ایران هستند و آن را دنبال می‌کنند.»

با شروع هفتة دوم، گزارش‌ها پررنگ‌تر بودن نقش ایران را تأکید می‌کردند، به‌عنوان مثال، خبرگزاری فرانسه آخرین وضعیت حاکم بر فرودگاه بیروت در 31/3/1364 را چنین گزارش داد: «بعدازظهر امروز حدود دو هزار نفر شیعه و حزب‌اللّه لبنانی (بنیادگرایان اسلامی طرف‌دار ایران) در فرودگاه بیروت و در یک‌صد متری هواپیمای ربوده شدة "تی.دبلیو.ای" دست به تظاهرات زدند. در همین حال، عده‌ای زن در حالی که چادر به سر داشتند به‌طور جمعی شعارهای "مرگ بر امریکا، مرگ بر اسرائیل، خمینی رهبر ماست" و "پیش به‌سوی بیت‌المقدس" را تکرار می‌کردند.

یک رباینده که برای حاضران سخن‌رانی می‌کرد، گفت: "ما خواستار یک راه‌حل مسالمت‌آمیز هستیم بدون این که خون امریکایی‌ها به زمین بریزد، لیکن ما از خواسته‌های خود که یکی از آن‌ها آزادی لبنانی‌های در بند در فلسطین اشغالی است، صرف‌نظر نخواهیم کرد".

شیخ ظهیر گینجه" عضو اتحادیة علمای مسلمان لبنان نیز سخن‌رانی کرد. وی گفت: ریگان بداند هر یک از ما در لبنان یک بمب زنده هستیم و تا موقعی که جنوب لبنان در اشغال نیروهای صهیونیستی است، آمادة انفجار در برابر دشمن هستیم.»

در ادامة گزارش آمده است: «عده‌ای از جوانان ضمن این‌که مشت‌های خود را گره کرده و لبخند بر لب داشتند، شعار "اللّه‌اکبر" را تکرار می‌کردند. جمعیت پس از استماع نیم‌ساعت سخن‌رانی و به آتش کشیدن پرچم امریکا، متفرق شدند. مردان با اتوبوس و سواری که عکس‌های "امام‌خمینی" و آرم "حزب‌اللّه" بر آن‌ها نصب بود، محل را ترک کردند و زنان با پای پیاده در حالی که به زبان فارسی شعار می‌دادند، از آن‌جا دور شدند. یک شعار پارچه‌ای نیز در این میان به چشم می‌خورد که بر روی آن نوشته شده‌بود: "به‌زودی یک طبس تازه در لبنان" که کنایه به ماجرای حملة نیروهای امریکایی به طبس در سال 1980 برای آزاد ساختن گروگان‌های امریکایی از تهران بود.»

به این ترتیب، هرچند دخالت ایران در شروع ماجرا همچنان در ابهام بود و مدرک و استدلال قانع کننده در این‌باره ارائه نمی‌شد، اما نفوذ و قدرت ایران در محیط ماجرا به نحوی آشکار بود که در ختم ماجرا، دخالت ایران یک ضرورت قطعی به نظر می‌رسید، از

همین‌رو وقتی آقای هاشمی در سوریه برای دومین‌بار با "حافظ اسد" رئیس‌جمهور این کشور ملاقات و گفت‌وگو کرد، در اکثر رسانه‌های خارجی سفر رئیس مجلس شورای اسلامی به سوریه، حول محور آزادسازی گروگان‌های "تی.دبلیو.ای." تحلیل و بررسی می‌شد؛ از جمله بی‌بی‌سی خبر داد: «به دنبال پیام‌های مکرر "رونالد ریگان" رئیس‌جمهوری امریکا به "حافظ اسد" رئیس‌جمهوری سوریه، دولت دست به‌کار شده است تا شاید راه‌حل برای این مسئله پیدا کند. این موضوع احتمالاً یکی از موارد گفت‌وگو بین رهبران سوریه و ایران خواهد بود. گزارش شده‌است که پرزیدنت "اسد" رئیس‌جمهوری سوریه، سعی دارد از نفوذ هاشمی در حزب‌اللّه، استفاده کند.»

"لوماتن" نشریة چاپ پاریس نیز نوشت: «اخبار پشت پرده حاکی از آن است که رئیس‌جمهوری ایالات متحدة امریکا از حافظ اسد خواسته است با اتخاذ تصمیمات مشترک با حکومت آیت‌اللّه خمینی، به مسئله گروگان‌گیری چهل مسافر امریکایی هواپیمای تی.دبلیو.ای. خاتمه دهد. بر اساس اطلاعات به‌دست آمده، به‌دنبال تقاضای ریگان از حافظ اسد بود که هاشمی رفسنجانی رئیس مجلس شورای اسلامی در دمشق مذاکراتی را با مقامات درجه اول سوریه انجام داد.» اما آقای هاشمی در همین روز در محل سفارت ایران در دمشق، در یک مصاحبة مطبوعاتی صراحتاً بهترین راه‌حل برای حل بحران را، آزاد شدن شیعیان در بند اسرائیل اعلام کرد و هرگونه اعمال زور و لج‌بازی را در برابر کسانی که جهت به‌دست آوردن حق خود حاضر به شهادت می‌باشند، ناممکن خواند. هاشمی رفسنجانی همچنین در برابر تهدیدات امریکا، مواضع سرسختانه و بازدارندة ایران را یک بار دیگر اعلام کرد.

در این مصاحبه، خبرنگار ام.بی.سی. پرسید: «آیا احتمال می‌دهید که امریکا دست به اقدام نظامی بزند؟» هاشمی پاسخ داد: «من فکر نمی‌کنم امریکا آن‌قدر نادان باشد، اما اگر امریکا بخواهد از این ماجرا بهانه‌ای بسازد و با ایران وارد جنگ شود، تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که مقابلة نظامی با ایران به سود امریکا نیست. وقتی امریکا دست‌نشانده‌هایی مانند صدام در اختیار دارد، دیگر نیازی به درگیری مستقیم ندارد.» وی سپس تأکید کرد: «البته اگر ما مستقیماً با امریکا وارد جنگ شویم، خیلی بهتر است زیرا ارتش عراق مجموعه‌ای از نیروهای مسلمان است و اگر امریکا دست به این ماجراجویی بزند، سرنوشت دردناک‌تر از انفجار سفارت امریکا در بیروت در سراسر جهان در انتظار امریکا خواهد بود، اگرچه ما ترجیح می‌دهیم که چنین حوادثی صورت نگیرد.»

روز بعد (4/4/1364) ریگان در واکنشی خشمگینانه، تهدید کرد که چنانچه تلاش دیپلماتیک برای آزادی گروگان‌های امریکایی، در چند روز آینده مفید واقع نشود، لبنان را محاصره خواهد کرد و اقدام‌های دیگری نیز برای مجازات این کشور انجام خواهد داد.

البته بعد از آن، سخن‌گوی کاخ سفید اعلام کرد: «از جمله اقداماتی که تحت بررسی

دولت ریگان قرار دارد، محاصرة نظامی لبنان برای جلوگیری از رسیدن کالاها و خدمات به این کشور است و ریگان نیز فقط عملیات قهرآمیز را برای نجات جان گروگان‌ها منتفی دانسته است، هرچند که الزاماً شامل سایر راه‌های نظامی نمی‌شود.»

در عمل وقتی هاشمی نیز شرط آزادی زندانیان لبنانی را غیرقابل معامله اعلام کرد, مشخص گردید که نهایتاً راه‌حلی به‌جز پذیرش این شرط جدی برای امریکایی‌ها نیست, اما می‌خواستند به مصالحه‌ای غیرمستقیم که موجب تحقیر امریکا و اسرائیل نگردد, دست یابند.

ضرورت آزادی زندانیان وقتی کاملاً مشخص شد که امری اجتناب‌ناپذیر است و بدون تحقق این شرط از هیچ کس کاری بر نمی‌آید که حافظ اسد نیز شرط پذیرش میانجی‌گری خود را به پذیرش آزادی همة زندانیان عتلیت منوط کرد. این البته در اخبار غیر رسمی منتشر گردید.

در مقابل, امریکایی‌ها همچنان برخوردهای دوگانة خود را ادامه دادند. در 5/4/1364 "لاری اسپیکس" سخن‌گوی کاخ سفید, اعلام کرد امریکا قصد دارد به سوریه و ایران فشار بیاورد تا گروگان‌های این ماجرا آزاد شوند. همچنین "ری‌کلاین" از کارشناسان امنیتی امریکا و معاون پیشین سازمان اطلاعات و جاسوسی امریکا (سیا), گفت تردیدی ندارد که حکومت اسلامی ایران و حکومت حزب بعث سوریه مسئول ربوده شدن هواپیمای امریکایی و در گروگان نگه‌داشتن 39 مسافر آن می باشند, وی با تأکید بر این که ایران و سوریه با گروه تروریستی حزب‌الله لبنان روابط نزدیک دارند و این گروه مسئول ربودن هواپیمای تی.دبلیو.ای. می‌باشد، هشدار داد که به صلاح دولت سوریه است که ماجرای گروگان‌گیری هرچه زودتر پایان یابد, زیرا ادامة این ماجرا موجب بازگشت حضور نظامی امریکا به لبنان خواهد شد و این امر به هدف سوریه که تسلط بر لبنان می‌باشد, لطمه خواهد زد.

در آخرین روز هفتة دوم همچنان بحران ربودن هواپیمای امریکایی در بیروت, حل نشده بود, در حالی که امریکا از توان هر شخصیت و کشور و سازمان که مناسب می‌دید, جهت حل این ماجرا کمک گرفته بود, ولی با همة تلاش‌های دیپلماتیک و اعمال فشارهای سیاسی و نیز تهدید و ارعاب علیه ربایندگان و حامیان آن‌ها, کاری از پیش نبرده بود. هفتة دوم این بحران با بروز نگرانی جدیدی پایان یافت: «اگر اوضاع به همین ترتیب جلو برود و از نبیه‌بری و سوریه در میانجی‌گری کاری بر نیاید, ممکن است حزب‌الله و ایران توازن قدرت را به نفع خود بر هم زنند, زیرا دست‌اندرکاران این واقعه عملاً در جنگ قدرتی در خاورمیانه شرکت دارند, لذا به احتمال قوی این حادثه می‌تواند بر سرنوشت لبنان, شکل دولت و ترکیب نیروها و گروه‌های مسلمان در منطقه تأثیر گذارد.» مفسران یادآوری می‌کردند: «اگرچه در اصل افراطیون حزب‌الله - که قبل از آن‌که به لبنان وفادار باشند, از انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی پیروی می‌کردند - هواپیمای امریکایی را ربوده اند, ولی نبیه‌بری - که در جنوب لبنان و مناطق اطراف فرودگاه قدرت بسیاری دارد - مذاکره با دو طرف ماجرا را به عهده گرفته است و

از سوی دیگر, سوریه - که نفوذش در تحولات لبنان کم‌تأثیر نبود - به کمک نبیه‌بری آمده و اینک دوشادوش هم‌پیمانش شوروی و همچنین ایالات متحده, همگی با خطرهای بزرگی که از کنترل درآمدن بحران ممکن است به وجود آید, آگاه‌اند لذا عدم موفقیت آن‌ها در این میدان, توازن قدرت را به نفع افراطیان حزب‌الله بر هم خواهد زد.»

این نگرانی بسیار جدی‌تر از آن بود که در تفاسیر رسمی عنوان می‌شد, از این‌رو, از اولین روزهای هفتة سوم امیدواری‌ها به سرعت پررنگ‌تر شد و هم‌زمان فضای خبری جدیدی شکل گرفت که برخلاف فضای خبری روزهای قبل که در آن, تحلیل‌ها پیرامون دخالت ایران در ماجرا, می‌چرخید, ورود نبیه‌بری در معرکه و نیز اقدامات سوریه، محورهای اصلی گردش خبرها و تبلیغات ماجرا شد.

آشکار بود که قضایا در جهتی می‌رود که ایران, فرعی و حتی محو شود و در نهایت سوریه و نبیه‌بری و نه ایران به‌عنوان محور اصلی حل قضیه, امکان بهره‌برداری از این حادثه را نصیب خود کنند. در دومین روز هفتة سوم (8/4/1364) یونایتدپرس از بیت‌المقدس گزارش داد: «"شیمون پرز" نخست‌وزیر اسرائیل, ضمن پافشاری در این‌باره که اسرائیل در هیچ‌گونه توافقی در مورد آزادسازی گروگان‌های امریکایی در لبنان مداخله ندارد, گفت: عزیمت گروگان‌ها از بیروت به دمشق, موانع را از سر راه رهایی 735 شیعة لبنانی که در اسرائیل هستند, برخواهد داشت.»

"جرج شولتز" وزیر خارجة امریکا نیز گفت: «هیچ رابطه‌ای بین آزادی امریکاییان و آزادی آتی بیش از 700 زندانی لبنانی از زندان عتلیت اسرائیل وجود ندارد.» اما سپس افزود که "اسحاق رابین" وزیر دفاع اسرائیل, گفته است این لبنانی‌ها برای مدت کوتاهی بازداشت شده‌اند و اسرائیل در نظر دارد آن‌ها را آزاد سازد.

ماجرای گروگان‌گیری هواپیمای امریکایی (تی.دبلیو.ای.) که در تاریخ 24/3/1364 مصادف با روز جهانی قدس شروع شد و بحرانی را در امریکا و نظام بین‌المللی و منطقه‌ای ایجاد کرد, سرانجام پس از نوزده روز (10/4/1364) با پرواز هواپیمای حامل 39 گروگان امریکایی (یکی از چهل مسافر امریکایی در طول حادثه کشته شده‌بود) از دمشق به مقصد پایگاه هوایی امریکا در نزدیکی "فرانکفورت" آلمان‌غربی, خاتمه یافت در حالی که دولت سوریه به‌عنوان طرف رسمی امریکا و عامل اصلی آزادی گروگان‌ها, در سطح اخبار جهانی مطرح بود. اما بعد از گذشت چند روز در بعضی از محافل خبری و سیاسی مطالبی در این‌باره مطرح می‌گردید که متفاوت با روند ظاهری آزادی گروگان‌ها توسط سوریه بود؛ بعضی از این اخبار, در مطبوعات معتبر دنیا البته به صورت اخباری غیر رسمی انعکاس می‌یافت که مخاطبان خاص خود را داشت؛ از جمله در بررسی چگونگی حل بحران هواپیماربایی در بیروت و عوامل مؤثر در آن, روزنامة "واشنگتن‌پست" - که تریبون بخشی از

نخبگان امریکا بوده است - در مورخ 14/4/1364 به نقل از مقام‌های امریکایی نوشت: «رئیس مجلس ایران نقش عمده‌ای در آزادسازی 39 تن امریکایی گروگان هواپیمای ربوده شدة تی.دبلیو.ای. ایفا کرده است. اکبر هاشمی رفسنج-انی - ک-ه در مطبوعات ایران به‌عنوان کاندیدای احتمالی در انتخابات آیندة رئیس‌جمهوری از وی یاد شده - هنگام دیدار از دمشق در اولین مرحله از سفر حسن نیت که وجهة بین‌المللی جدیدی برای ایران بود, برای آزادی گروگان‌ها پافشاری کرد. رفسنجانی چندین عضو گروه شیعة افراطی حزب‌الله و دیگر رهبران شیعه را فرا خواند و به گفتة یک مقام امریکایی, گفت‌وگوهای دشواری را برای رهایی گروگان‌ها با آن‌ها انجام داد. این مقام امریکایی گفت: "من تصور نمی‌کنم آن‌ها (دولت ایران) قبل از جریان هواپیماربایی از آن اطلاع داشتند." وی ضمن ابراز این مطالب که این زمان دشواری برای رفسنجانی بود, افزود: ایران در صدد خروج از انزوای دیپلماتیک و ارائه یک وجهه "میانه" در سطح جهانی بود.»

ب) دو برخورد با مسئله بغرنج ایران

به‌جز ماجرای هواپیماربایی, ارتباط ایران و امریکا تحت‌شعاع دو موضوع مهم دیگر نیز بود: "تروریسم" و تبادل سلاح در برابر "گروگان".

امریکا از سویی دشمنی با ایران را در قالب مبارزه با تروریسم توجیه و تبلیغ می‌کرد و از سوی دیگر در پی یافتن راه‌های مناسب برای نزدیک شدن به ایران بود. شاید مطلب مندرج در روزنامة "واشنگتن پست" توضیحی بر این دوگانگی باشد. این روزنامه - که بازگو کنندة مواضع بخشی از نخبگان امریکا بوده است - در 3/4/1364 نوشت: «در اسلام سیاست و مذهب از یک‌دیگر جدایی ندارند. در آخرین سال‌های قرن بیستم بنیادگرایی اسلامی که ایران موعظه‌گر آن است, به صورت قدرت‌مندترین عامل نارضایتی و انقلاب در خاورمیانه در آمده‌است. این نیرو در ماجرای ربودن هواپیمای تی.دبلیو.ای., حمله به مقر تفنگ‌داران امریکایی یا حمله به سفارت امریکا در بیروت و حمله به محل هیئت امریکایی در کویت طی 26 ماه گذشته جلوه نموده است.

دشمن امریکا یک جنبش مذهبی است که سربازانش از یک کشور با فرقة خاص نیامده‌اند, با این همه, کشور ایران منزل‌گاه اقداماتی است که ایالات متحده را چنین آشفته کرده‌است. دولت ریگان باید با احتیاط بسیار سه راه‌حل را مورد نظر قرار دهد: استفاده از نیروی نظامی و اعمال تحریم‌های اقتصادی و یا ایجاد روابط حسنه. ایجاد روابط حسنه نمی‌تواند سریع یا آسان باشد, به ویژه در کشوری که انتخابات ریاست‌جمهوری هر چهارسال یک‌بار تجدید می‌شود. ثمرات چنین اقدامی نیز در دوران ریاست‌جمهوری پرزیدنت "ریگان" و احتمالاً در طول حیات آیت‌الله خمینی آشکار نخواهد شد, اما این نمی‌تواند به معنای آن باشد که ایالات متحده نباید زمینة قبلی را در این مورد فراهم سازد.» واشنگتن پست سپس

از قول کارشناسان مسائل ایران افزوده است: «ایران در صدد است به انزوای خویش پایان بخشد. در سال جاری پیوندهای اقتصادی ایران به اروپا به میزان قبل از انقلاب رسیده است و در پشت پرده, ایران تماس‌هایی را با کشورهای غربی و رقبای اسلامی‌اش از جمله عربستان سعودی آغاز کرده است.»

از سوی دیگر, ایران نیز با سیاست جدید "گشایش دیپلماسی", در کنار تداوم مواضع ضد امریکایی و اقدامات مربوطه - که بسیار جدی هم بود - نوعی چشم‌انداز امیدوار کننده (البته در درازمدت) در سخنان برخی مسئولانش ترسیم می‌شد که مورد توجه مفسران قرار می‌گرفت؛ از جمله هنگامی که (در 8/4/1364) رئیس مجلس شورای اسلامی در مورد طرق برطرف کردن خصومت ایران و امریکا و نیز در پاسخ به این پرسش که "آیا امریکا تا ابد "شیطان بزرگ" خواهد ماند؟" گفت: «این مسئله متوجه خود امریکاست؛ این امریکا است که باید خود را اصلاح کند هرچند که زمانی طولانی را می‌طلبد.» مفسر خبرگزاری آلمان در این‌باره چنین اعلام مواضع کرد: «اظهارات مذکور از سوی آقای هاشمی رفسنجانی برخلاف موضع‌گیری‌های گذشته که امریکا به‌عنوان "شیطان بزرگ" مورد تقبیح و سرزنش قلمداد می‌کرد, لحنی ملایم به‌خود گرفته تا جایی که قطع روابط دیپلماتیک با امریکا را موقتی خواند.»

در بازتاب جهانی سفر آقای هاشمی به ژاپن نیز در کنار مسئله جنگ, یک مسئله مورد توجه دیگر, مسئله رابطه ایران و امریکا بود که مطرح می‌شد؛ از جمله در مصاحبة آقای هاشمی با یک نشریة معتبر ژاپنی در توکیو وی تأکید کرد: «ما مصمم نیستیم که روابط دیپلماتیک‌مان برای همیشه قطع باشد, اما از سر گرفتن این روابط با دولت کنونی امریکا دشوار خواهد بود.» وی افزود: «این ایران نبود که روابط دیپلماتیک با امریکا را قطع کرد؛ امریکا باید در این امر پیش‌قدم شود و به خاطر اشتباه‌کارهایی که در گذشته مرتکب شده, ندامت و پشیمانی نشان دهد.»

اما امریکا نه تنها پشیمانی نشان نمی‌داد بلکه در همة عرصه‌ها علیه ایران فعالانه دشمنی می‌کرد و صراحتاً تأکید می‌کرد که این دشمنی تا زمانی که جنگ خلیج فارس همراه با پشتیبانی مستمر ایران از "تروریست‌ها" ادامه یابد, ادامه خواهد یافت. (5/4/1364)

تروریسم مهم‌ترین بهانه, عامل و محمل اعلام و تأکید دشمنی دولت‌مردان امریکا با ایران بود که در هر فرصت مقتضی همراه با نام یا بدون نام ایران, بر ضرورت برخورد با آن تأکید می‌شد؛ از جمله پس از تحقیر شدید و شکست و تسلیم امریکا در برخورد با ماجرای هواپیماربایی تی.دبلیو.ای. (آزادی زندانیان شیعة لبنانی طرف‌دار ایران در زندان عتلیت) در یک واکنش آشکار عصبی, "ریگان" رئیس‌جمهوری امریکا, دقایقی پس از آن که هواپیمای حامل گروگان‌ها دمشق را به قصد آلمان ترک کرد, به پرخاش و تهدید علیه تروریسم پرداخت. وی گفت: «امریکا می‌تواند به دلیل آزادی گروگان‌های امریکایی از قید اسارت

17روزه‌شان سپاس‌گزار باشد, لکن اکنون زمان جشن گرفتن نیست.» وی وعده داد که علیه تروریسم در لبنان و در هر جای دیگر جهان به مقابله برخیزد. ریگان خطاب به عوامل ربودن هواپیمای امریکایی گفت: «تروریست‌ها! آگاه باشید ما علیه شما در لبنان و هرجای دیگر جهان خواهیم جنگید؛ ما علیه حملات بزدلانة شما علیه مردم خود به مقابله برخواهیم خواست. امریکا به تروریست‌ها نه پاداش و نه تضمین داده و نه با آن‌ها مصالحه می‌کند. کشورهایی که از تروریست‌ها حمایت می‌کنند, ثبات و مردم خود را به مخاطره می‌افکنند.» ریگان خاطرنشان ساخت که هنوز هفت امریکایی در لبنان به اسارت مانده‌اند و قاتلان یکی از مسافران هواپیما, مجازات خود را ندیده‌اند. به رغم این اظهارات و تهدیدات, فردای آن روز(11/4/1364) "جرج بوش" معاون رئیس‌جمهور امریکا, اعلام کرد که ماجرای گروگان‌گیری اخیر هیچ‌گونه تغییری در سیاست امریکا در خاورمیانه پدید نخواهد آورد. وی با اعتراف به مشکلات مبارزه با تروریسم، گفت: «مبارزه علیه یک چیز نامرئی، دشوار است و گاهی احساس می‌کنم باید به جنگ سایه‌ها برویم.» این در حالی بود که در همین روز سازمان جهاد اسلامی به دولت امریکا علیه هرگونه اقدام انتقام‌جویانة امریکایی‌ها یا اسرائیلی‌ها در پی ماجرای هواپیماربایی، هشدار داد و یادآور شد که با این‌که در این ماجرا دخالت نداشته، اما نمی‌تواند در برابر تهدیدهای امریکا علیه مردم دست روی دست بگذارد. این سازمان سپس افزود: «اگر ریگان و دارو دسته‌اش از این نمایش‌ها و خودنمایی‌های مضحک دست برنداشته و به پشتیبانی از اسرائیل ادامه دهند، ما به منافع امریکا در سراسر جهان ضربه خواهیم زد.»

فردای آن روز یعنی دو روز بعد از آزادی گروگان‌های هواپیماربایی (12/4/1364) و اظهارات شدید ریگان, یک جلسة بسیار مهم در کاخ سفید برگزار شد؛ موضوع به کلی خارج از روند رابطة ایران و امریکا بود اما در چارچوب "برخورد دوگانة" سابق‌الذکر قرار داشت؛ جلسه‌ای که شروع یک ارتباط سری میان برخی مسئولان امریکایی و ایرانی بود. در این جلسه "دیوید کیمچه" مدیرکل وزارت خارجة اسرائیل, در کاخ سفید با "رابرت مک‌فارلین" مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور امریکا, ملاقات کرد تا وی را از سخنان فردی به نام "قربانی‌فر" دربارة نظر ایرانیان در خصوص اسرائیلی‌ها, آگاه کند. وی همچنین دربارة نظر دولت امریکا در خصوص آغاز یک مذاکرات سیاسی با مقام‌های رسمی ایران, پرسید. در این ملاقات, آقای قربانی‌فر به‌عنوان شخصی که روابط حسنه با مقام‌های ایرانی دارد, معرفی شد. گفتنی است که سازمان اطلاعات مرکزی امریکا (سیا) از قبل قربانی‌فر را می‌شناخت و سابقة تماس با وی داشت. دیوید کیمچه براساس آنچه از قربانی‌فر شنیده بود, به مک‌فارلین گفت: «به نظر ایرانیان, امریکاییان باید حسن نیت خود را نشان دهند تا ایران بتواند از نفوذ خود بر حزب‌الله جهت آزادی گروگان‌ها در بیروت, استفاده کند.» وی همچنین گفت:

«ایرانیان نهایتاً به چیزی برای نشان دادن و علاقه به گفت‌وگو نیازمندند و این چیز احتمالاً اسلحه می‌تواند باشد.» مک‌فارلین بعدها به هیئت امریکایی بررسی‌کنندة این ماجرا (یعنی گروه "تاور") گفت که رئیس‌جمهور امریکا به این پیشنهاد علاقه و توجه نشان داد و اعتقاد داشت که امریکا باید از این امر بهره‌برداری کند.

هم‌زمان با این جلسه, در همین روز, با دیدار از انگلستان سفر "جرج بوش" معاون رئیس‌جمهوری امریکا به هفت کشور صنعتی اروپا پایان یافت. دست‌یابی به راه‌حلی جهت مقابله با تروریسم و تعیین یک استراتژی مشترک در این خصوص, یکی از اهداف این سفر بود.

"تاچر" نخست‌وزیر انگلیس, گفت: «مقامات هفت کشور عضو اجلاس سران اقتصادی [یعنی امریکا, انگلیس, کانادا, فرانسه, آلمان فدرال, ایتالیا و ژاپن] هفتة آینده در بن گردهم خواهند آمد تا یک استراتژی مشترک را برای مبارزه با تروریسم طرح‌ریزی کنند.» بوش نیز به خبرنگاران گفت که امر مبارزه با تروریسم بین‌المللی از عهدة هیچ کشوری به تنهایی ساخته نیست.

چند روز بعد هم در ادامة موضع‌گیری‌های ضدتروریستی امریکا, ریگان در یکی از تندترین سخن‌رانی‌های خویش, از اتحادیه یا "کنفدراسیون جنایت‌کاران" با ترکیبی از ایران, لیبی, کره‌شمالی, کوبا و نیکاراگوئه سخن گفت که "در جنگ علیه امریکا شرکت دارند و امریکا آن را تحمل نخواهند کرد". وی روز 17/4/1364 در جمع انجمن وکلای امریکا, کشورهای ایران, لیبی, کره‌شمالی, کوبا و نیکاراگوئه را متهم کرد که ترکیب تازة جنایی در سطح جهان تشکیل داده‌اند و در ابراز تنفر تعصب‌آمیز دربارة امریکا, هم‌سو هستند. وی همچنین تأکید کرد: «روابط نزدیک شوروی با تقریباً تمامی کشورهای تروریستی نیز نباید نادیده گرفته شود.»

ریگان از حقوق‌دانان امریکایی خواست که برای دست‌یابی به یک چارچوب تازه در امریکا و در سطح بین‌المللی جهت مقابله با تروریسم, بکوشند. وی افزود: «به‌طور خلاصه آن‌ها می‌خواهند ما را مجبور به عقب‌نشینی و تغییر مواضع کرده و ما را به امریکایی قلعه‌نشین تبدیل کنند, بلکه هدف واقعی آن‌ها بیرون راندن امریکا از صحنة جهان است.»

ریگان سپس گفت: «انتظار می‌رود در حدود یک‌هزار اعمال تروریستی در سال 1985 به وقوع بپیوندد و این چیزی است که ما با آن مواجه خواهیم شد, مگر این‌که تمامی کشورهای متمدن جهان در جهت پایان بخشیدن به این حمله علیه بشریت, با هم متحد شوند.» وی اعلام کرد: «تنها در سال 1983, سازمان اطلاعات مرکزی امریکا (سیا) دخالت ایران در 57 فقره حملات تروریستی را یا به‌طور قطع و یقین تأیید کرده و یا مدرکی بسیار قوی دال بر دخالت ایران به‌دست آورده است. اکثر این حملات در لبنان صورت گرفت, اما فعالیت تروریستی توسط کسانی که هوادار ایران هستند, در سراسر اروپا افزایش یافته است. ... ما شواهدی در دست داریم که حاکی از ارتباط عوامل لیبیایی با حداقل 25 حادثه در سال گذشته است.»

ریگان افزود: «تاریخ, آلوده به بقایای رژیم‌هایی است که به اشتباه قدرت و اراده مردم امریکا را کم‌تر از واقعیت آن ارزیابی کرده است و بنابراین، مردم امریکا حاضر نیستند و تکرار می‌کنم حاضر نیستند و تکرار می‌کنم حاضر نیستند که ارعاب ترور و اقدامات صریح جنگی علیه این کشور و مردمش را تحمل کنند و ما به‌ویژه این تهاجمات از سوی کشورهای قانون‌شکن را که تحت حمایت مجموعه‌ای افراد ناجور، احمق و جنایت‌کاران ناپاک قرار گرفته، تحمل نخواهیم کرد. این کشورهای تروریستی در حال حاضر درگیر جنگ بر علیه دولت و مردم امریکا هستند و بر طبق قانون بین‌المللی، هر کشوری که قربانی اقدامات جنگی است، حق دارد از خود دفاع کند.» یادآوری می‌شود ریگان سوریه را در لیست "اتحادیة جنایت" خود قرار نداد.

در واکنش به اظهارات بی‌سابقة ریگان، کشورهای مورد هجوم قرار گرفته هر یک به نحوی به پاسخ‌گویی پرداختند. مفسر خبرگزاری شوروی(تاس) - که مواضع دولت این کشور را منعکس می‌ک-رد - نوشت: «این واشنگتن است که پیوسته به تروریسم دولتی در سطوح بین‌المللی متوسل می‌شود. رئیس‌جمهوری امریکا به همة کشورها و ملت‌هایی که در راه استقلال و آزادی سیاسی اقتصادی خود مبارزه می‌کنند, برچسب تروریسم بین‌المللی می‌زند!»

رادیو لیبی اعلام کرد: «لیبی و چهار کشور دیگری که "رونالد ریگان" رئیس‌جمهوری امریکا از آن‌ها به‌عنوان کشورهای تروریستی نام برد, تنها کشورهایی هستند که با سیاست امریکا دایر بر بلعیدن جهان, مقابله می‌کنند.»

"میگل دسکوتو" وزیر خارجة نیکاراگوئه نیز در اعتراض به تروریسم دولتی ریگان و کمک مالی آن به ضدانقلابیون نیکاراگوئه, اعلام اعتصاب غذا کرد. دسکوتو - که کشیش است - گفت: از "دانیل اورتگا" رئیس‌جمهوری نیکاراگوئه, خواسته است با مرخصی موقت وی از مقام دولتی موافقت کند تا اعتصاب غذای خود را دنبال کند.

امروز وزیر امورخارجة ایران به وزیر خارجة نیکاراگوئه که در حال اعتصاب غذا به‌سر می‌برد, پیامی فرستاد که در آن آمده است: «این جانب اقدام جناب‌عالی را وسیله‌ای جهت افشای توطئه‌های امریکا و بالا بردن آگاهی‌های توده‌های محروم منطقه دانسته و این حرکت انقلابی کلیسای کاتولیک را تحسین می‌کنم.»

علاوه بر این, در داخل امریکا نیز در مخالفت تلویحی با سخنان ریگان, آن‌جا که مرتبط با ایران است, برخی واکنش‌ها بروز کرد؛ از جمله روز بعد از سخنرانی ریگان, روزنامة معتبر "هرالد تریبون" از دولت امریکا خواست تا از تیرگی روابطش با ایران بکاهد. این روزنامه با اشاره به این که ایران جسورانه ثابت کرده‌است که با پشت سر گذاشتن مخاطرات قبلی, تهدید شدن از سوی گروه‌های چپ و راست و زخم خوردن از جنگ پنج‌ساله با عراق و مورد دشمن واقع‌شدن به دلیل سیاست‌هایش, ماندنی و پابرجاست, نوشت: «برای پایان دادن به جنگ شیعیان علیه

امریکا, دولت ریگان چاره‌ای جز کاهش تیرگی روابط با ایران ندارد و امریکا باید درصدد یافتن امکانات مناسب برای نزدیک شدن دوباره به ایران باشد. انقلاب اسلامی ایران سرابی نیست که با سر به نیست کردن بعضی از ملاهای افراطی یا فعال بتوان آن را از بین برد. اغلب ناظران مسائل خاورمیانه متفق‌القول‌اند که علی‌رغم مشکلاتی که ایران دارد, "خمینی‌گری" و یا حکومت بر اصل اسلام, یقیناً باعث بقای آیت‌الله روح‌الله خمینی خواهد بود.»

در 22/4/1364 ارتباط سری از نوعی دیگر تکرار شد: یک پیک مخصوص پیامی را به "رابرت مک‌فارلین" مشاور امنیت ملی ریگان تسلیم کرد که در آن آمده بود: «یک دلال اسلحه به نام "منوچهر قربانی‌فر" و یک ایرانی دیگر همراه وی, با کسانی در ایران مرتبط‌اند که می‌توانند آزادی هفت امریکایی گروگان در بیروت را به‌دست آورند، ولی در مقابل خواستار دریافت 100 موشک "تاو" هستند.» این می‌توانست بخشی از پیشنهاد بزرگ‌تر آغاز گفت‌وگوی خصوصی دربارة مناسبات ایران و امریکا باشد. مک‌فارلین بلافاصله به اتفاق "دونالد ریگان" رئیس کارکنان کاخ سفید، با رونالد ریگان رئیس‌جمهور - که چند روز از عمل جراحی سرطان وی می‌گذشت - در بیمارستان ملاقات و حدود 20 تا 25 دقیقه در این مورد با او صحبت کردند.

رئیس‌جمهور امریکا بعد از سؤالاتی در این‌باره، گفت: «خوب، ادامه بدهید و این راه را باز کنید.»

دقیقاً فردای همین روز انفجار بسیار شدیدی دفتر شرکت هواپیمایی "پان آمرکن" در شهر "کراچی" پاکستان را با خاک یکسان کرد. پلیس این شهر مدعی شد که این انفجار را گروه‌های طرف‌دار امام‌خمینی انجام داده‌اند. در این ارتباط تعدادی از ایرانیان و اتباع کشورهای خاورمیانه مورد بازجویی قرار گرفتند. خبرگزاری‌ها گزارش دادند که پلیس طرف‌داران امام‌خمینی در پاکستان را مورد بازجویی قرار می‌دهد تا رابطة این بمب‌گذاری‌ها و درگیری اخیر (پلیس - شیعیان) در "کویته" را کشف کند.

روز بعد (24/4/1364) هم یک انفجار دیگر علیه امریکاییان رخ داد: یک بمب در برابر کانون فرهنگی ایالات متحده در "لاهور" منفجر شد. مسئولیت این بمب‌گذاری را هم کسی به عهده نگرفت، دست‌گیری‌های پی در پی ایرانیان هم نتیجه‌ای در بر نداشت و هیچ‌گاه پلیس پاکستان نتوانست مدرکی بیابد و تکذیب ایران را مبنی بر عدم دخالت در این انفجارها، دچار خدشه کند.

در همین روز (24/4/1364) حدود ده‌هزار حقوق‌دان امریکایی با افتتاح بزرگ‌ترین کنفرانس خود در لندن به سخنان "مارگارت تاچر" نخست‌وزیر انگلیس که خواستار اقدام بی‌رحمانه برای باقی نگذاردن هیچ‌گونه پناه‌گاه یا راه گریز برای تروریست‌های بین‌المللی بود، گوش فرا دادند. تاچر گفت: «پیام ما از بریتانیا به او [ریگان] این است که "زود خوب شو، خوب استراحت کن آقای رئیس‌جمهور، ما می‌خواهیم تو مناسب‌تر و قوی‌تر از همیشه برگردی.»

کمی دورتر از محل کنفرانس، انفجار یک لامپ قوی موجب اضطراب شدید و هجوم پلیس به محل شد. یادآوری می‌شود "والتر ماندیل" معاون پیشین رئیس‌جمهور امریکا، "ویلیام وبستر" رئیس اف.بی.ای.، همچنین رئیس پلیس لندن ریاست این کنفرانس در مورد همکاری علیه تروریسم بین‌المللی را بر عهده داشتند.

خبرگزاری فرانسه گزارش داد: «اسرائیل قصد دارد هفتة آینده یک‌صد زندانی لبنانی را که در اردوگاه "عتلیت" در شمال سرزمین‌های اشغالی زندانی هستند، آزاد کند. پس از آزادی این 100 زندانی، 330 زندانی دیگر در اردوگاه عتلیت می‌مانند که در آیندة نزدیک آزاد خواهند شد.»

یادآوری می‌شود اسرائیل سیصد زندانی لبنانی را نیز پس از آزادی گروگان‌های امریکایی هواپیمای "تی.دبلیو.ای." در بیروت، در دوازدهم تیرماه آزاد کرده بود.

"جیمی کارتر" رئیس‌جمهوری سابق امریکا، در جریان گفت‌وگو با مقام‌های ترکیه خواستار میانجی‌گری آنکارا بین تهران و واشنگتن شد.

"جرج شولتز" وزیر امورخارجة امریکا، با اعلام آمادگی امریکا جهت مقابله به‌مثل علیه "تروریسم بین‌المللی"، خطاب به کمیتة امور بین‌الملل مجلس نمایندگان امریکا گفت: «ایالات متحده آماده است تا اقدامات خود را به مرحلة اجرا درآورد، ولی باید مراقب باشیم که این عملیات حتماً مؤثر واقع شود.» شولتز در تأیید لایحة پیشنهادی وزارت خارجه مبنی بر اختصاص چهار میلیارد دلار برای ایمن‌سازی سفارت‌خانه‌های امریکا در خارج صحبت می‌کرد. وی در مورد این سؤال نمایندگان مجلس که "در مورد ماجرای گروگان‌گیری تی.دبلیو.ای. چه کاری انجام شده است؟" گفت: «در این‌جا هیچ‌کس وجود ندارد که مانند من مصمم به انجام اقدامات قاطع از هر نوع ممکن، باشد ولی این اقدامات باید حتماً مؤثر واقع شود، لذا من اذعان می دارم که این اقدامات انجام خواهد شد، اما ما باید به مردم دنیا نشان دهیم که وقتی ما شروع به کاری می‌کنیم، آن را درست و مؤثر انجام خواهیم داد. ما در تلاش خود مصمم هستیم ولی من فکر می‌کنم علی‌رغم مصمم بودن، باید برای پی‌آمدهای اقدامات خود نیز آمادگی داشته باشیم.»

در 9/5/1364 روزنامة امریکایی "نیویورک تایمز" گزارشی دربارة سرنوشت هفت گروگان امریکایی در لبنان، نوشت که در آن تصریح شده‌بود: «ربایندگان شدیداً تحت نفوذ ایران قرار دارند.»

در 10/5/1365 "کنفرانس امنیت و همکاری اروپا" در هلسینکی پایتخت فنلاند به پایان رسید. در این کنفرانس مسئله نقض حقوق بشر در شوروی و اروپای شرقی و نیز وضع حقوق بشر در ایران مورد توجه قرار گرفت. رادیو امریکا در بازتابی از این کنفرانس، با اشاره به نقض حقوق بشر در بلوک شرق و شوروی، دربارة ایران افزود: «چندی پیش وزیر امورخارجة امریکا "جرج شولتز" ضمن اشاره به اختناق وحشتناکی که دولت ایران دربارة

اقلیت‌های مذهبی به‌ویژه بهائیان اعمال می‌کند، حکومت آیت‌اللّه خمینی را طاغوتی در تاریخ اسلام توصیف کرد.»

در 15/5/1364 با حضور "رونالد ریگان" رئیس‌جمهوری امریکا، "مک‌فارلین" مشاور امنیت ملی رئیس‌جمهور، "جرج شولتز" وزیر خارجه، "کاسپار واین‌برگر" وزیر دفاع، "دونالد ریگان" رئیس کارکنان کاخ سفید، "جان پویند کستر" قائم‌مقام شورای امنیت ملی و "جالن مک ماوون" از سازمان سیا، جلسه‌ای در کاخ سفید تشکیل شد. در این جلسه مک‌فارلین حمل پنهانی اسلحه به ایران را پیشنهاد کرد؛ شولتز و واین‌برگر مخالفت اما بقیة اعضا موافقت خود را اعلام کردند.⁽¹⁾

تایمز"، منوچهر قربانی‌فر معامله‌گر ایرانی اسلحه، با "تئودر شالکی" مأمور سابق سازمان سیا در آلمان غربی، تماس می‌گیرد. قربانی‌فر پیشنهاد می‌کند که گروگان‌های امریکایی در بیروت، در ازای فروش تسلیحات امریکایی به ایران آزاد شوند. شالکی این پیشنهاد را به مقامات ایالات متحده تسلیم می‌کند.»

این معاملة سری سلاح در برابر گروگان که در ایران به ماجرای "مک‌فارلین" و در امریکا به "ایران - کنترا" و نیز "ایران - گیت" موسوم شد، در آبان 1365 افشا گردید و آقای هاشمی رفسنجانی به دستور امام خمینی در نمازجمعة تهران مفصلاً گزارشی از آن بیان کرد به‌خصوص دربارة جایگاهی که برای اسرائیل در این پروژه قرار داده شده‌بود تا ایران را متهم به رابطه با آن (اسرائیل) کنند و در جهان اسلام و عرب تضعیف سازند. افشای این ماجرا بر خلاف ایران، در امریکا بحران ایجاد کرد و هیئتی ویژه مأمور بررسی آن شد که گزارش آن هیئت از ماجرای "مک‌فارلین" به گزارش "تاور" موسوم گردید.

گفتنی است که محتوای این گزارش تصریح دارد که تا مدت‌ها در جلساتی که در کاخ سفید برگزار می‌شده، بر حضور اسرائیل در ماجرا به‌عنوان یک رکن اصلی، تأکید شده‌است. دلیل این تأکید البته در گزارش کمیسیون تاور نیامده است، اما قرائن نشان می‌دهد که تمایل آشکار به این‌که اسرائیل رابط و واسطة ارسال سلاح‌های امریکایی به ایران باشد، حاکی از این بوده‌است که در نظر داشته‌اند شرایط خاصی همراه این قضیه به ایران تحمیل شود که به نظر طراحان مسئله، حضور اسرائیل در این معامله، لازمة تحقق آن وضعیت و شرایط بوده است. آقای هاشمی رفسنجانی به تأکید طرف امریکایی بر حضور اسرائیل در این معامله و پرهیز جدی و شدید ایران از این موضوع، در نماز جمعة تهران اشاره کرد و گزارش داد که چگونه ایران وجود کوچک‌ترین رد پای اسرائیل در این قضیه را نپذیرفت.

در گزارش تاور، آشکارا درخصوص مواردی که ظاهراً امنیت ملی امریکا را تهدید می‌کرده، سکوت شده و به‌خصوص از ذکر برتری‌های ایران در این معامله اجتناب شده‌است ولی این گزارش در مجموع نکات قابل توجهی از روند این ماجرای پرسروصدا در خود دارد.

جلد چهل‌وچهارم روزشمار جنگ با نام "ماجرای مک‌فارلین" مربوط به مقطع زمانی افشای این ماجرا می‌باشد که در آن جمع‌بندی نسبتاً کاملی از این ماجرا ارائه شده است و خواننده مطلب حاضر را به مطالعة آن سفارش می‌کنیم، هرچند بازتاب‌ها و جوانبی از ماجرا و به‌خصوص سیر بازجویی عناصر دست‌اندرکار را می‌باید در جلد چهل‌وپنجم روزشمار جنگ و بعد از آن مطالعه کرد.

نهایتاً تصمیم گرفته شد که واسطه‌ها و دلالانی که قبلاً از آن‌ها نام برده شده بود (قربانی‌فر و ...) مقادیر محدودی اسلحه با قید این که موازنة نظامی موجود بین ایران و عراق را بر هم نزند، در ازای آزادی گروگان‌های امریکایی به ایران تحویل دهند.

نکتة مهم این تصمیم‌گیری این بود که سلاح‌ها می‌بایست از کانال اسرائیل برای ایران ارسال می‌شد، به این ترتیب که ابتدا اسرائیل تعدادی موشک "تاو" یا "هاوک" برای ایران بفرستد و امریکا بی‌درنگ همان تعداد سلاح را به اسرائیل بدهد. نکتة دیگر این‌که ریگان ابراز تمایل کرده بود که این مقدمه‌ای برای انجام دادن مذاکرات سیاسی با ایران باشد؛ مک‌فارلین نیز با این قید که هدف از این اقدام یک برنامة سیاسی است، نه مبادلة سلاح با گروگان، ماجرا را به شورای امنیت ملی گزارش کرد.

از روز بعد از همین جلسه، از رادیو امریکا به مدت سه روز برنامه‌ای پخش شد که در ضدیت با ایران و در جهت تشدید فشار تسلیحاتی بر آن، تنظیم شده‌بود.

یادآوری می‌شود که در ادامه و در چارچوب "عملیات استانچ"، مرتباً اخباری دائر بر حمل قاچاق اسلحة امریکایی به ایران و دست‌گیری عناصری از دست‌اندرکاران قاچاق اسلحه، انتشار می‌یافت که در مطبوعات امریکا با جنجال فراوان همراه بود، از جمله نشریة "لوس‌آنجلس‌تایمز" گزارش مفصل و مبسوطی با عنوان "ایران در جست‌وجوی میلیاردها دلار اسلحه" منتشر کرد. این نشریه - که مدعی بود این گزارش حاصل تحقیقات و بازرسی‌های اقتصادی که تا کنون آشکار شده است، می‌باشد - در گزارش خود به چگونگی نفوذ ایران در مراکز تسلیحاتی امریکا و نیز برقراری ارتباط با عناصر و مقام‌های رسمی این کشور، اشاره کرده‌بود.

رادیو صدای امریکا گزارش لوس‌آنجلس‌تایمز را به لحاظ اهمیت آن، در سه قسمت، پی‌درپی از 16 تا 18/5/1364 پخش کرد.

هرچند سه موضوع "هواپیماربایی در خطوط هوایی امریکا"، "تروریسم" و "تبادل سلاح در برابر گروگان" بحث‌انگیزترین موضوعات در تشریح رابطة ایران و امریکا در دورة کتاب حاضر است، اما موضوعاتی خارج از آن نیز هست که اهمیت بسیاری دارد؛ به‌عنوان نمونه به یک گزارش رادیو امریکا در 29/4/1364 اشاره می‌شود که در بخشی از آن به‌نقل از روزنامة "واشنگتن پست" آمده بود:

«در دوماه گذشته امریکا و عمان به انجام گفت‌وگوهای بسیار حساس در زمینة افزایش میزان کنترل عمان بر چگونگی دست‌یابی به پایگاه‌های هوایی و تأسیسات نظامی در عمان، سرگرم بوده‌اند. پایگاه‌های مورد بحث از نظر کارآیی عملیات نیروهای فرماندهی مرکزی امریکا در خلیج‌فارس - که بیش‌تر به نیروهای واکنش سریع شهرت دارد - بسیار با اهمیت تلقی می‌شود.

پیمان عمان در امریکا در سال 1980 امضا شد و اینک به منظور تمدید برای یک دورة پنج‌سالة دیگر، مورد بررسی قرار دارد با این تفاوت که عمان خواستار تعیین دقیق‌تر دو طرف و توصیف دقیق‌تر شرایط پیمان است. عمان تنها کشور عرب بود که با امضای یک پیمان رسمی برای [واگذاری استفاده] از تأسیسات نظامی به نیروهای امریکا، موافقت کرد.

اینک عمان ضمن درخواست اعمال کنترل بیش‌تر، به امریکا خاطرنشان کرده‌است که اجازه نخواهد داد از تأسیسات نظامی آن کشور برای حمله به هدف‌های واقع در درون مرزهای ایران استفاده شود.

پنج‌سال قبل برای عملیات نافرجام آزادی‌بخش گروگان‌های امریکایی در تهران، خاک عمان مورد استفاده قرار گرفت؛ بعد از انجام عملیات مزبور، دولت عمان نسبت به استفاده از یکی از پایگاه‌های آن کشور بدون اجازة قبلی انتقاد کرد. مقامات امریکایی نسبت به این‌که در مورد کسب اجازه برای انجام عملیات، توافقی با دولت عمان وجود دارد یا خیر، اظهار نظر نکرده‌اند.»

به این ترتیب، بررسی اجمالی در دورة کتاب حاضر نشان می‌دهد که امریکا دشمنی با ایران را بسیار عمیق و جدی می‌دانسته و علیه ایران بسیار کوشا بوده است، اما در عین حال به دلیل اهمیت نقش ایران و نوع تحرکات آن، نوعی انفعال در حرکات امریکا محسوس بود، چندان که در برخورد با ایران، ابتکار عمل و رفتاری سنجیده نداشت.

عمده‌ترین امیدواری امریکا متوجه آینده بود که شاید در موازنة موجود، تحولاتی به سودش واقع شود.

9- ایران و فرانسه: گام‌های لرزان، موانع سخت

فرانسه از مهم‌ترین و مؤثرترین حامیان عراق در جنگ علیه ایران به‌شمار می‌رفت. این تأثیر در جنبه‌های مختلف سیاسی و نظامی به‌شدت آشکار بود. فرانسه در ابراز دشمنی با ایران نیز از بسیاری از کشورهای حامی عراق متمایز بود و نخبگان فرانسوی صراحتاً کینه‌توزی بنیانی و اساسی با ایران نشان می‌دادند. در اولین روزهای کتاب حاضر (31/3/1364) "ریموندبار" نخست‌وزیر اسبق فرانسه، در مصاحبه‌ای با نشریة "سیاست بین‌المللی" چاپ پاریس، در پاسخ به این سؤال که "چه کسی مسئول جنگ خلیج می‌باشد؟" گفت: «این عراق است که به ایران حمله نموده و فکر نمی‌کنم که این تصمیم عاقلانه بوده باشد.» از وی سؤال شد: «با این حال، شما فکر می‌کنید که دنیای غرب حق دارد که از رژیم بغداد حمایت کند؟» ریموندبار: «کاملاً، زیرا پیروزی به رژیم خمینی آن‌چنان پرستیژی خواهد داد که می‌تواند انقلاب فرهنگی خود را صادر نموده و کشورهای خلیج را متزلزل نماید.»

به‌رغم آنچه ذکر شد، در ادامة سیاست "گشایش دیپلماسی" ایران، تلاش‌هایی برای بهبود روابط و حداقل کاستن از تیرگی شدید آن، در همان شروع دورة کتاب حاضر در جریان بود، اما اوضاع به دلیل نگرش خاص فرانسه به ایران و عراق، بغرنج‌تر از آن بود که در کوتاه مدت تحولی را بتوان انتظار داشت. تحلیل‌گران معترف بودند: «پاریس امیدوار است که توازن قوا(ی موجود) میان ایران و عراق را ادامه دهد و در عین حال، روابط خود با تهران را بهبود بخشد و این کار مشکلی است، زیرا پاریس امیدوار است در همان حال از توسعة انقلاب

اسلامی امام‌خمینی جلوگیری کند.» در هر حال، ایران می‌کوشید ضمن تأکید و تبیین حقوق و خواسته‌های مشروع خود، راه بهبود وضعیت را باز بگذارد. در 14/4/1364 آقای رفسنجانی ضمن یک مصاحبه، در پاسخ به سؤال خبرنگار تلویزیون فرانسه در مورد روابط ایران و فرانسه، با اشاره به حمایت‌های همه‌جانبة فرانسه از حکومت عراق، اعلام کرد: «فرانسه در این زمینه حتی تا جایی جلو رفته که به رژیم عراق هواپیما قرض داده و موشک‌های پیشرفته در اختیار او می‌گذارد. به علاوه، فرانسه در زمینة اقتصادی به ما خیانت کرده‌است و هنوز مبلغی را که رژیم سابق برای ساختمان مرکز اتمی به کشور شما [فرانسه] قرض داده، به ما پس نداده است و این شایستة کشور بزرگی همچون فرانسه نیست. تنها کاری را که فرانسه علیه ما نکرده، اعلان جنگ رسمی است. نتیجتاً در زمینة بهبود روابط، این فرانسه است که بایستی اولین گام‌ها را بردارد و ما نیز به نوبة خود در این رابطه آمادگی داریم.»

در 29/4/1364 نیز "ولایتی" وزیر خارجة ایران، در مورد رابطه با فرانسه گفت: «فرانسه در ارزیابی از انقلاب اسلامی و میزان مشارکت مردم و نیز در محاسبات خود در توانایی‌های عناصر ضدانقلاب، اشتباه می‌کند و متأسفانه هنوز هم آگاهی لازم برای فرانسه حاصل نشده‌است و در مذاکراتی که مسئولین فرانسوی با مقامات جمهوری اسلامی داشته‌اند، همواره به بهبود روابط اظهار تمایل کرده‌اند و پاسخ ما هم مثبت بوده‌است، اما در عمل گام‌های چندان مؤثری برنداشته‌اند. به نظر می‌رسد که شاید کسانی که از طرف فرانسه برای حسن روابط اظهاراتی کرده‌اند، اختیارات چندانی نداشته‌اند. شرایط ما برای بهبود روابط، روشن است؛ بارها گفته‌ایم و این شرایط بسیار هم منطقی و معقول است: بازپرداخت وام توقیف شدة ما، عدم کمک به ضدانقلاب، مورد سوم، کمک فرانسه به عراق است. ... البته آن‌ها گام‌های مثبت هرچند محدود، برداشته‌اند.»

اظهارات مسئولان ایرانی نشان می‌داد که سفر آن اواخر یک هیئت بلندپایة ایرانی که برای گفت‌وگو دربارة چگونگی بهبود روابط دوجانبه و حل و فصل مشکلات مالی بین دو کشور به پاریس رفته بود، نتیجة چندان مثبتی نداشته بود. یادآوری می‌شود که مشکل مالی بین ایران و فرانسه (وام یک میلیاردی ایران و بهرة متعلقه تأخیر چندسالة آن) از زمان پیروزی انقلاب ایران در سال 1979 وجود داشته است. در واقع مطلوب فرانسه این بود که بدون آن که در جنگ و مسائل مالی توجه چندانی به حقوق ایران بکند، نوعی بهبود رابطة امتیازآور را از نظر دور ندارد، از جمله به حل مسئله گروگان‌های فرانسوی در لبنان می‌اندیشید.

برخی مطبوعات خبر دادند که به‌رغم دو دلی‌های دولت فرانسه، موضوع سفر "رولان دوما" وزیر خارجة فرانسه به تهران، ممکن است به‌طور جدی مطرح شود. دو دلی دولت فرانسه ناشی از این بود که مقام‌های این کشور وحشت داشتند که سفر دوما به تهران

به‌عنوان تغییر موضع فرانسه در قبال جنگ خلیج‌فارس و عدم حمایت از عراق تلقی شود. از سوی دیگر، دولت فرانسه مایل بود مطمئن شود که این سفر حتماً به بهبود روابط با ایران خواهد انجامید و این می‌توانست به آزادی چهار گروگان فرانسوی در بیروت، کمک کند.

در عین حال، هم‌زمان، خبرگزاری کویت از پاریس گزارش داد که وزارت خارجة فرانسه در "واکنشی ملایم" برخی گزارش‌های خارجی و محلی مبنی بر این را که "رولان دوما" (وزیر امورخارجة فرانسه) در صدد است برای بهبود روابط بین تهران و پاریس، در آیندة نزدیک به تهران بیاید، تکذیب کرده‌است.

مواضع و اظهارات علنی بعدی فرانسوی‌ها غالباً حاکی از عدم تغییر مهمی در روند روابط گذشته، بود. در 6/5/1364 در یک مصاحبه با تلویزیون بغداد، "ژاک شیراک" نخست‌وزیر اسبق فرانسه، یک‌بار دیگر بر مواضع خصمانة فرانسویان در برابر ایران و حمایت شدید از عراق تأکید کرد، با این همه، شایعات و اخبار پراکنده و برخی گزارش‌های تأیید نشدة غیررسمی در مطبوعات فرانسه و منطقه، گویای آن بود که همچنان امیدهایی کم‌رنگ وجود دارد؛ به‌عنوان مثال: در 14/5/1364 مجلة "المستقبل" چاپ فرانسه، در ستون "اخبار ویژه" - که مخصوص درج اخبار غیر رسمی حساس (اعم از تأیید شده و نشده) است - نوشت: «منابع آگاه در پاریس می‌گویند ایران و فرانسه جهت حل مشکلات مالی به توافق رسیدند. این منابع گفتند یک میلیارد دلاری را که زمان شاه [مخلوع] به یکی از شرکت‌های فرانسوی قرض داده شده‌بود، اکنون پس از دو سال مذاکره، فرانسه حاضر شده این قرض را به اضافة بهرة آن به‌صورت معاملات تجاری و اقتصادی و اقساط، به ایران پرداخت نماید.»

خبرهای جدی‌تری نیز بود که فضای خاص قطع نشدن روند جدید و بقای امیدواری را نشان می‌داد؛ مثلاً "ژان‌پرن" کاردار سفارت فرانسه در تهران, علناً اعلام و تأکید می‌کرد: «با روی کار آمدن آقای رولان دوما به‌عنوان وزیر خارجه, جو جدیدی در روابط میان دولت سوسیالیست "فرانسوا میتران" و نظام اسلامی در ایران, به‌وجود آمده‌است.»

در اواخر دورة کتاب حاضر, حادثه‌ای رخ داد که می‌توانست این امیدواری‌ها را دست‌خوش آشفتگی کند؛ حادثه‌ای که مشخص نبود چه حد مربوط به مخالفان بهبود روابط فرانسه با ایران بود و تا چه حد مرتبط به اقدامات امریکا و اسرائیل که سفارت ایران در سوریه را مرکز مهم تأثیرگذار در تحرکات انقلابیون و حزب‌الله لبنان می‌دانستند. در 27/5/1364 در دمشق, در دفتر کار یک مقام امنیتی سوریه, با حضور سفیر ایران در دمشق, یک بستة پستی انفجاری که برای سفارت جمهوری‌اسلامی ایران در دمشق ارسال شده بود, مورد بررسی قرار گرفت. در این جلسه یک متخصص ایرانی انفجار و یک متخصص سوری نیز شرکت داشتند. بسته سه روز پیش با پست هوایی به مقصد سفارت ایران, از فرانسه آمده بود ولی در ادارة پست به‌وسیلة دستگاه جدیدی که پس از انفجار قبلی سفارت

جمهوری‌اسلامی ایران در دمشق, ⁽¹⁾خریداری شده‌بود و با آن همة بسته‌های پستی سفارت‌خانه‌ها کنترل می‌شد, کشف شده‌بود. به نظر کارشناسان سوری, در ارسال این بسته - که تمبر پست فرانسه را نداشت اما مهر گمرک هوایی فرودگاه فرانسه بر آن بود - احتمالاً دولت فرانسه نیز دست داشته است. متخصص ایرانی حاضر در جلسه نیز گزارش داد این بسته - که حدود چهارصد گرم وزن داشت - برنامة انفجاری دو زمانه داشته است.

نتیجة گفت‌وگوی مقام‌های سوری و ایرانی حاضر در جلسه این شد که در خصوص دخالت مقام‌های کشور فرانسه در این ماجرا, از سفارت این کشور در سوریه توضیح خواسته شود. یادآوری می‌شود که این دومین محمولة پستی انفجاری بود که ظرف یک هفته برای سفارت خانه‌های جمهوری‌اسلامی ایران ارسال می‌شد. محمولة اول در دست وابستة نظامی سفارت جمهوری‌اسلامی ایران در آلمان منفجر گردید, ولی آسیب چندانی به وی نرساند. صرف‌نظر از حادثه فوق نیز در سراسر دورة کتاب حاضر گام‌هایی که در زمینة بهبود ارتباط ایران و فرانسه برداشته می‌شد, با موانعی روبه‌رو بوده است؛ در واقع این گام‌ها لرزان‌تر از آن بود که بتوان با آن از موانع بسیار سخت موجود گذشت. حاصل دیپلماسی ایران بیش‌تر در جنبة ممانعت از تعمیق و گسترش بیش‌تر دشمنی ایران و فرانسه قابل مشاهده بوده است, هرچند در زمینة بهبود روابط نیز نتایجی, هرچند جزئی, به بار آورد.

10- ایران و عراق: جنگ در عرصة تبلیغات و اعتبار (پرستیژ)

نظیر دوره‌های قبل از کتاب حاضر نیز عرصة تبلیغات, برای جمهوری‌اسلامی ایران, عرصه‌ای نابرابر و ناعادلانه بوده است.

یک گزارش رادیو بی.بی.سی (در 1/4/1364) به خودی خود گویای این وضعیت نابرابر است: «هیچ کشوری در جهان بیش‌تر از ایران با تبلیغات رادیویی مخالفان خود مواجه نیست. حداقل دوازده ایستگاه در عراق, دو ایستگاه در مصر, یک ایستگاه در شوروی, یک ایستگاه در افغانستان و حداقل یک ایستگاه در کردستان مستقر می‌باشد. تعداد مشابهی ایستگاه رادیویی فارسی نیز به صورت علنی تبلیغ می‌کنند و محتوای آن‌ها تقریباً مشابه است. صدای امریکا, رادیو کلن, رادیو مونت کارلو و رادیو اسرائیل سعی می‌کنند چهرة بی‌طرفانه از خود نشان بدهند, ولی همیشه موفق نمی‌شوند و گاهی به سطح سخنان تند و تیز رادیو بغداد تنزل می‌کنند.»

می‌توان گفت این یک اعتراف است که از رادیو بی.بی.سی پخش شد که البته در کنار ده‌ها گفتار تبلیغاتی ضد ایران این رادیو, به واقع یک استثنا محسوب می‌شد.

باوجود دوستانی اندک آن هم متزلزل, در مقابل دشمنان بی‌شمار, خودبه‌خود وضع طبیعی این بود که در عرصة تبلیغات و جنگ روانی, جمهوری‌اسلامی ایران یک بازندة مطلق باشد, اما مرور این موضوع در زمان مربوط به کتاب حاضر, نشان می‌دهد که چنین نبوده است.

در این عرصه از رویارویی‌های ایران و عراق, در همان روزهای اول این دوره, یک ضربة شدید بر عراق وارد آمد و آن اعلام پناهنده شدن دبیر ویژة امنیت ملی صدام, خانم "خالده عبدالقهار عبدالرحمن" بود که به اتفاق شوهر و چهار فرزندش به ایران پناهنده شد. وی یکی از استادان دانشگاه "قصر" و دبیر ویژة امور امنیت ملی صدام و از دوستان بسیار نزدیک "نوال" خواهر صدام بود, شوهرش نیز مسئول امور امنیت "بارزان" برادر صدام و شریک بازرگانی و تجاری خانوادة صدام بوده است. به گفتة خانم خالده, یکی از دلایل پناهندگی وی و خانواده‌اش, نگرانی عمیق صدام از آگاهی او از مسائل امنیتی پشت‌پرده در قصر بوده است که به نظر وی, سرانجام به اعدام او و خانواده‌اش ختم می‌شد.

وی در ادامه به فساد و فسق و فجور حاکم در قصر صدام و نحوة شهادت "بنت‌الهدی" خواهر آیت‌الله صدر، اشاره کرد. در واکنش به پناهنده شدن خانم خالده به ایران - که اقامت وی و مصاحبه‌های مکررش را به دنبال داشت - تا آخر دورة این کتاب, عراق موفق به تلافی نشد, هرچند پس از گذشت بیش از یک ماه از این ماجرا, پناهندگانی از ایران به عراق رفتند که در مقایسه با خالده عبدالقهار, ارزش تبلیغاتی و روانی و سیاسی نداشتند. ماجرا به این ترتیب بود که در 30/4/1364 یک سخن‌گوی نظامی عراق اعلام کرد: «سه تن از خدمة هلی‌کوپتر دشمن [ایرانی] به نیروهای مسلح عراق پناهنده شده‌اند و خلبان هلی‌کوپتر پیامی به هم‌قطاران خود در داخل ارتش ایران ارسال داشتند که تنها از دو کلمه تشکیل شده, ولی معنی و مفهومی عمیق دارد. در این پیام آمده است: دخیلک صدام: پناه به تو صدام.»

رادیو صوت‌الجماهیر عراق که در ساعت21:30 آن روز (30/4/1364) این خبر را اعلام کرد, افزود: «رهبر ما - حفظ‌الله - پناه‌گاه رحیم و یاری دهندة کلیه مظلومان و ستم‌دیدگان در جهان خواهد ماند.»

در ایران تأیید شد که یک هلی‌کوپتر شنوک پس از پرواز از مراغه در استان آذربایجان شرقی, از طریق منطقة پیرانشهر و حاجی‌عمران به عراق رفته است. این هلی‌کوپتر شنوک را خلبان آن ربود و به همراه دو دستیار خود به عراق برد.

در عراق این سه تن در یک مصاحبة تلویزیونی ظاهر شدند و با طرح مسائلی چون "وخیم بودن اوضاع اقتصادی, گرانی و ... , به تبلیغ علیه نظام جمهوری‌اسلامی پرداختند و اعلام

کردند که مردم خواستار پایان یافتن جنگ هستند. یک تن از این سه نفر با چهره‌ای ناراحت در مصاحبه حاضر شده بود که نشان می‌داد با اجبار به همراه دو تن دیگر در این فرار شرکت داشته است. در هر حال, به‌رغم سروصدای بسیار, واضح و آشکار بود که این ضربة تبلیغاتی قابل مقایسه با ضربة پناهندگی خانم خالده به ایران, نیست.

در بخش دیگر این عرصه, عراق به دلیل عمق و میزان زشتی‌ها و ضایعات طبیعی و ذاتی حکومت خود است که با وجود داشتن انبوه امکانات متنوع, در برابر ایران شکست می‌خورد. استفادة عراق از سلاح شیمیایی, نمونة قابل ذکر این بخش است. اعزام مجروحان جنگی و اسیران بیمار آزاد شدة ایرانی - که از شکنجه‌های دوران اسارت و نیز از آثار مخرب سلاح‌های شیمیایی عراق رنج می‌بردند - به خارج از کشور که امکان معالجة آنان در داخل نبود, خود به خود نوعی افشاگری قطعی و مؤثر علیه جنایات ج-نگی حکومت ع-راق محسوب می‌شد که این حکومت قادر به مقابله آن نبود. تنها نمونه‌ای از این م-جروحان که در بیمارست-ان "سنت‌الی-زابت" ش-هر "کلین-گهاوزن" آلم-ان بست-ری ب-ودن-د, در 8/5/1364 مورد بازدید خبرنگاران خبرگزاری آلمان و رویتر قرار گرفت. پروفسور "نصرت فیروزیان" پزشک ایرانی تبار تبعة آلمان - که رئیس بخش خون و غدد این بیمارستان بوده است و معالجة ده بیمار ایرانی بستری شده در این بیمارستان را به عهده داشت - گفت سه تن از اینان که بر اثر گازهای شیمیایی دچار بیماری‌های ریوی و تنفسی شده‌اند, هیچ امیدی به بهبود ندارند.

در واقع جنایات شیمیایی عراق, امری واضح و قطعی محسوب می‌شد, از جمله به گزارش رویتر، یک مؤسسة بین‌المللی تحقیقات صلح مستقر در سوئد, اعلام کرده بود که "در مورد این‌که عراق در جنگ با ایران از تسلیحات شیمیایی استفاده کرده, هیچ تردیدی وجود ندارد. "

رویتر افزود: «این سازمان مستقل برای چیزی که آن را "عکس‌العمل سکوت در قبال نقض آشکار قوانین بین‌المللی" نامیده, جامعة بین‌المللی به‌خصوص امریکا و شوروی را مورد انتقاد قرار داد.»

اما با تمام آنچه ذکر شد, حامیان عراق نه تنها به استفادة عراق از سلاح‌های شیمیایی اعتراض نکردند, بلکه با اقدامات خود, حاکمان این کشور را تشویق نیز می‌کردند.

نامة 26/3/1364 "رجایی‌خراسانی" نمایندة دائمی جمهوری‌اسلامی ایران در سازمان‌ملل متحد, به دبیرکل این سازمان, حاوی انتقاد از کوتاهی این سازمان در برخورد با تخلفات عراق بود. آقای رجایی هشدار داده بود که کوتاهی در این باره ممکن است به اقدامات تلافی‌جویانة ناخواسته‌ای بینجامد که مورد رضایت هیچ‌کس نیست. در این نامه آخرین موارد استفادة عراق از سلاح شیمیایی گزارش شده بود.

آشکارتر از برخورد تشویق‌آمیز سازمان ملل, نوع برخورد امریکا با پدیدة سلاح شیمیایی

بود. در حالی که عراق آزادی عمل کامل در استفادة تهاجمی از این سلاح داشت, ایران از تهیه ابزار دفاع علیه چنین سلاحی, منع می‌شد!

به گزارش خبرگزاری‌ها از جمله آسوشیتدپرس, دادگاه فدرال امریکا در 5/4/1364 مردی را به دلیل شرکت در یک تلاش نافرجام جهت صدور لباس ضد سلاح شیمیایی به ایران, به دو سال زندان محکوم کرد. مقام‌های دولتی امریکا گفتند که وی (جان دید) یکی از سه شهروند امریکایی بوده است که "رنه شولر" 53 ساله - که یک سوئیسی تبار مقیم برزیل بود - او را استخدام کرده تا نزدیک به چهارصد هزار لباس لاستیکی, دست‌کش, چکمه و ماسک ضدگاز شیمیایی را به یک خریدار ایرانی (که تاکنون هویتش معلوم نشده است) تحویل دهد.

در این جنبه از جنگ تبلیغات و اعتبار, به‌رغم کوشش جهانی ضد ایران, به دلیل تفاوت آشکار ماهیت و اقدامات حکومت‌های عراق و ایران, برتری با ایران بوده‌است.

جنبه دیگری از این عرصه مربوط به اوضاع داخلی دو کشور از نظر رعایت یا عدم رعایت حقوق بشر, سرکوب یا احترام به آزادی‌ها, نوع برخورد با مخالفان و امثال این موارد, بوده است. در دورة کتاب حاضر, به‌رغم تمایل شدید امریکا و دیگر حامیان عراق به مذمت ایران, مورد قابل توجهی علیه ایران از جوسازی‌ها بیرون نیامد. عمده‌ترین موضوع, مربوط به رد صلاحیت مهندس بازرگان در نامزدی وی برای چهارمین دورة انتخاب ریاست‌جمهوری بود. دیگر گزارش‌ها بیش‌تر به بهانه‌جویی‌های مرتبط به خستگی مردم از جنگ و بی‌اعتنایی حکومت ایران به پدافند هوایی شهرها و امثال آن مربوط می‌شد. اما در دو ماه مورد بررسی این کتاب, عراق در این زمینه نی-ز - با همة لاپوشانی‌ها و اختناق خبری شدید در این کشور - مغلوب و محکوم افکار عمومی جهان بود. البته با توجه به سرمایه‌گذاری وسیع و حمایت بی‌دریغ قدرت‌ها و ابرقدرت‌ها, تأثیرات مزبور, طبعاً آنی بود و جنبة تهدیدکننده‌ای علیه عراق نمی‌یافت که حامیان عراق را مجبور به تعدیل مواضع خود کند.

در 6/5/1364 سازمان بین‌المللی حقوق بشر - که مرکز آن در پاریس است - در نامه‌ای به "صدام‌حسین" رئیس‌جمهور عراق, نمونه‌های متعددی از بی‌رحمی‌های حکومت وی علیه مخالفان - از جمله نقض حقوق بشر در مورد خانوادة حکیم - را همراه با توجیه‌هایی گوش‌زد کرد و ضمن پیشنهادهایی, هشدار داد که در صورت عمل نکردن صدام به این پیشنهادها, حکومت عراق از افکار عمومی جهان مصون نخواهد ماند.

در این نامه - که نشانی کامل فرستنده و گیرنده را داشت و متن آن به‌عنوان یک سند رسمی انتشار یافت - آمده بود: «در تاریخ 10/5/1983 بازداشت 90‌تن از افراد خانوادة حکیم به‌وسیلة عمال شما به مرحله اجرا در آمده است, سپس شش تن از شخصیت‌ها در تاریخ 13/5/1983 به جوخة اعدام سپرده شدند و پس از آن در تاریخ 5/3/1985 ده تن دیگر از آنان اعدام شدند و سرنوشت دیگر افراد این خاندان که تا کنون در بازداشت می‌باشند, مبهم است و خطر جدی

آن‌ها را تهدید می‌کند و طبق اطلاع واصله, در هیچ دادگاهی محاکمه نشده‌اند بلکه هیچ اتهامی به ایشان نسبت داده نشده است؛ در واقع تمام این افراد به‌عنوان گروگان گرفته شده‌اند.»

در 21/5/1364 نیز رادیو بی.بی.سی گزارش داد که سازمان عفو بین‌الملل یا "امنستی اینترنشنال" در جزوه‌ای - که یکی دو روز پیش منتشر کرده - نگرانی خود را در خصوص ادامة شکنجه در زندان‌های عراق ابراز کرده است.

انتشار این جزوه, با اقدام حکومت عراق به تأیید اعدام نوزده تن به جرم خراب‌کاری و حمل اسلحه, مصادف بود. در مقدمة جزوه با اشاره به گزارش قبلی این سازمان دربارة نادیده گرفتن حقوق بشر در عراق, آمده بود: «در این گزارش 30 نوع شکنجه که گفته می‌شود در عراق به کار می‌رود, به تفصیل نام برده شده, از جمله: بستن دست و پای متهم به یک میلة آهنی و برگرداندن او روی شعلة آتش؛ یا قرار دادن سر متهم در یک جعبة فلزی و عبور تشعشعات ماوراء بنفش از آن و در نتیجه سوزاندن چشم‌های او؛ و یا آن‌که بستن دست و پای متهم به چند چرخ و حرکت دادن هم‌زمان آن‌ها به شکلی که اجزا بدن متهم از یک‌دیگر جدا شود! در این گزارش به استناد اظهارات چند شاهد عینی, به اعمال شکنجه در زندان‌های عراق در فاصلة سال‌های 1982 تا 1984, اشاره می‌شود.»

از میان معدود گزارش‌هایی که در آن‌ها اوضاع عراق ترسیم شده‌بود, سفرنامة چند خبرنگار سوئیسی که از بغداد بازگشته بودند, شایان توجه است. در این سفرنامه - که 3/4/1364 انتشار یافت - آمده است: «اولین چیزی که در عراق انسان را تکان می‌دهد, تصاویر صدام‌حسین است که در همه‌جا حضور دارد؛ هرجا که باشید, همیشه یک صدام حسین دارد به شما نگاه می‌کند! بسیاری از عراقی‌ها تصاویر وی را بر در ورودی خانه‌های‌شان می‌آویزند و با این اقدام, امنیت خود و خانوادة خود را تضمین می‌کنند. همچنین می‌دانند که خبرچین‌ها و مأموران پلیسی امنیتی در همه جا حضور دارند. احتمالاً دقت زیادی به عمل می‌آید که شایعات منتشره راجع به دخمه‌های وحشت, به بیرون درز کند, زیرا بدون شک رهبران کشور برآن‌اند که مردم را در حالت هراس دائم نگاه دارند.

عاقلانه آن است که در جهت کاهش شور و اشتیاق ساده‌لوحانه نسبت به رهبر بزرگ - که کودکان آن را در مدرسه آموخته و به خانه می‌آورند - تلاش صورت نگیرد, زیرا والدین خوب می‌دانند که یک چنین تحسین و تمجید علنی باعث می‌شود که از فرزندان آن‌ها مراقبت و حمایت بیش‌تری به عمل آید و این نوعی اطمینان خاطر است در برابر این ترس که آنان یک روز با رفتن به درون دخمه‌ها و سرداب‌ها, از نظر ناپدید خواهند شد. برای حفظ اشتیاق فرزندان, بزرگ‌سالان اشتیاق خود را ظاهر می‌سازند و یا تظاهر به آن می‌کنند و تلگرام‌های تبریکی را که انتظار آن می‌رود, ارسال می‌دارند و به‌طور کلی در برنامة کیش شخصیت [پرستش شخصیت صدام] شرکت می‌جویند.»

اما مهم‌ترین شکست عراق در عرصة تبلیغات و اعتبار, از دست دادن مجدد ریاست اجلاس غیرمتعهدها بود که در دورة مورد نظر, اتفاق افتاد.

خبرگزاری فرانسه در 6/5/1364 از بغداد گزارش داد: «عراق انصراف خود را از پذیرش هشتمین اجلاس سران کشورهای غیرمتعهد که برای سال 1986 پیش‌بینی شده, اعلام کرد.» سخن‌گوی وزارت خارجة عراق ضمن اعلام این خبر تصریح کرد که عراق انتخاب کشوری را که باید میزبان اجلاس سران باشد، به عهدة دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد می‌گذارد. انصراف اجباری عراق از پذیرش هشتمین اجلاس سران کشورهای غیر متعهد، یک پیروزی برای جمهوری‌اسلامی ایران در عرصة نظام بین‌الملل بود.

منابع دیپلماتیک گفتند: «گرچه رژیم عراق در یک بیانیة رسمی - که وزارت خارجة این کشور آن را انتشار داد - علت انصراف خود را ناتوانی‌اش در انجام مسئولیت‌های مربوط به برگزاری این کنفرانس اعلام داشته است, لکن علت اصلی این تصمیم, هراس مسئولان عراقی از تحمل شکست سیاسی بزرگ دیگری همانند آنچه در سال 1982 متوجه این رژیم شد, بوده است.»

یادآوری می‌شود, در حالی که قرار بود عراق ریاست اجلاس هفتم که در سپتامبر 1982 برگزار می‌شد را عهده‌دار باشد, روز پنجم سپتامبر 1981 [14 شهریور 1360] ایران و سوریه رسماً خواستار تغییر محل کنفرانس هفتم سران غیرمتعهدها از بغداد, شدند. کوشش مستمر ایران حدود یک‌سال بعد نتیجه داد و حتی پیشنهاد عراق برای میزبانی کنفرانس وزیران خارجه - قبل از اجلاس سران - هم مورد قبول قرار نگرفت. سرانجام در سپتامبر 1982 "فیدل کاسترو" طی نامه‌ای اعلام کرد که اجلاس بعدی سران در "دهلی‌نو" (هفتم مارس 1982) تشکیل خواهد شد.

عدم موفقیت عراق در برگزاری اجلاس هشتم غیرمتعهدها را در چارچوب دیپلماسی و مناسبات بین‌المللی می‌باید ارزیابی کرد, اما چون طرف مقابل, ایران بود, خودبه خود بخشی از عرصة جنگ برای اعتبار و تبلیغات نیز محسوب می‌گردید که عراق در آن شکست خورد.

در جهت تقویت جبهة عراق در جنگ تبلیغاتی این دوره, بسیاری از حامیان صدام به شکلی افراطی وارد عرصه شدند, مثلاً شاه‌حسن پادشاه مراکش, اعراب را به پشتیبانی از عراق در برابر "تجاوز ایران" دعوت کرد و افزود: «آن‌که می‌گوید عراق را در این جنگ به حال خود واگذارید, این حقیقت را نمی‌داند که جسم عرب یکی است و امت عرب امت واحدی است و قابل تفکیک نیست (18/4/1364).» علاوه بر این, در این عرصه, شخص صدام نیز بسیار کوشید و چندین سخن‌رانی و مصاحبة مفصل از وی در رسانه‌های عراق و کشورهایی چون کویت انتشار می‌یافت, اما این اقدام مستقیم نیز بعضاً به ضد تبلیغات تبدیل می‌شد؛ از جمله در 6/5/1364 صدام در مصاحبه‌ای با روزنامة کویتی "السیاسه" در

مورد شرکت خود در کنفرانس سران عرب, گفت که چنانچه اوضاع عراق در جبهه‌های جنگ اجازه دهد, در اجلاس سران عرب در مغرب شرکت خواهد کرد. صدام در پاسخ به این سؤال که "آیا غیبت وی به علت شرکت در کنفرانس سران، موجب بروز نگرانی شدید بر سرنوشت عراق نخواهد شد"، گفت: «کسی که بر عراق در غیاب صدام‌حسین نگران باشد شخص صدام‌حسین را کوچک شمرده است. اگر سیستم حکومت عراق صرفاً یک سیستم اداری بود, بروز نگرانی از دور بودن صدام از مسند قدرت, یک امر طبیعی بود ولی سیستم در عراق یک سیستم برنامه‌ریزی شده‌است.»

در عمل, وقتی صدام در آخرین ساعات, سفر به "دارالبیضاء" مراکش را لغو کرد, مشخص گردید که آن نگرانی جدی بوده‌است. بعداً منابع مخالف حکومت عراق گزارش دادند که در روز 13/5/1364 یک کودتا علیه صدام در عراق کشف شده‌بود. این کودتا را سرلشکر ستاد "طه‌الشکرچی" - یکی از فرماندهان سرشناس و عالی‌رتبة ارتش عراق - قصد داشته بود هنگام شرکت صدام در کنفرانس سران عرب در دارالبیضاء, انجام دهد, ولی چند ساعت قبل از اجرا, کشف و سبب لغو سفر صدام به کنفرانس گردید. این سرلشکر نیز که از عناصر مورد اطمینان صدام محسوب می‌گردید, به اتفاق عده‌ای از همراهان اعدام شد.

11- صلح

یکی از مهم‌ترین دست‌آویزهای حامیان عراق در توجیه اقدامات ضدایرانی خویش, همواره موضوع تداوم جنگ و عدم پذیرش صلح به‌وسیلة ایران در جنگ تحمیلی, بوده است. در دورة کتاب حاضر نیز چنین فضایی ادامه داشت اما از همان ابتدای دوره, یک ابتکار عمل از ایران, سبب کاهش نسبی فشارهای وارده گردید.

در 26/3/1364 آقای هاشمی در مصاحبه با تلویزیون ژاپن, آخرین مواضع ایران را در برخی زمینه‌های سیاست خارجی و نیز جنگ تحمیلی اعلام کرد. مهم‌ترین اظهارات وی در مورد اکتفای ایران به محاکمة صدام به‌عنوان متجاوز بود و این‌که نتیجة محاکمه هرچه باشد, ایران آن را می‌پذیرد. هاشمی در واقع در توضیح شرط برکناری صدام, شرط محاکمه را جایگزین کرد.

وی در پاسخ به خبرنگار ژاپن که منظور ایران از شرط سقوط صدام را پرسیده بود, چنین توضیح داد: «حقوقی برای ما مقرر است که باید تأمین شود؛ اگر آن را به سقوط صدام تعبیر کنیم, منظور ما محاکمة صدام به‌عنوان متجاوز است. ما می‌گوییم که بیایند چنین آدمی را محاکمه بکنند, البته معتقدیم که هر دادگاه, هرچقدر ضعیف هم تشکیل بشود, صدام را به پرداخت غرامت و خسارت‌ها و محکومیت‌های اخلاقی و انسانی محکوم خواهد کرد. طبعاً چنین کسی استحقاق حکومت بر ملت را ندارد و طبیعی است که به این‌جا ختم می‌شود که ما حکم محکمه را, هرچه باشد, می‌پذیریم.»

ایران به همین پیام نیز اکتفا نکرد؛ در 29/3/1364 آقای هاشمی با نمایندگان کشورهای خارجی در ایران دیدار کرد و مجدداً شرایط جدید ایران و نیز خطوط اصلی "گشایش دیپلماسی" را توضیح داد و تأکید کرد: «اگر مردم به ادامة جنگ مایل نبودند, ما به هر قیمتی جنگ را تمام می‌کردیم, ولی شما [در روز قدس و موارد دیگر] شاهد بودید که مردم چگونه برای تحقق شرایط ایران, اعلام وفاداری می‌کردند. اگر قدرت کافی نداشتیم, تکلیف هم نداشتیم. اگر راه معقولی هم از طرف دولت‌ها و مجامع مطرح شده‌بود, آن را به‌طور جدی مورد مطالعه قرار می‌دادیم, ولی شکی نداریم اگر در شرایط کنونی, آتش‌بس برقرار شود, ریشة این عداوت و خصومت که وجود دارد, تقویت می‌شود و شاخه‌های آن در آینده خواهد رویید.»

آقای هاشمی در آخر, پیامی جهت دولت‌های خارجی به نمایندگان آن‌ها در تهران تسلیم کرد و از آنان خواست نظر دولت‌های متبوع خود را به‌طور رسمی اعلام کنند. در این پیام ضمن ابراز تنفر از جنگ و خون‌ریزی,⁽¹⁾آمادگی ایران برای همکاری در جهت اجرای مقررات پذیرفته شدة بین‌المللی و تأمین شرایط تحقق عدالت و کیفر متجاوز, اعلام شده‌است و همچنین شروع جنگ به‌وسیلة عراق و مراحل و زوایای مختلف تجاوز و این‌که هنوز بخشی از ایران در اشغال عراق است, توضیح داده شد و مجدداً تأکید گردید: «تحقق صلح پایدار در این است که دولت‌ها و جوامع بین‌المللی به حقایق اعتراف کنند, در این صورت امکان تشکیل یک محکمة بین‌المللی برای محاکمة رژیم بعث عراق به‌عنوان آغازگر جنگ, به وجود آمده و راه ختم جنگ را هموار خواهد ساخت.» در آخر امکان گسترش جنگ به کشورهای مجاور در صورت تأیید تجاوزگری عراق, نادرست خوانده شد و به حفظ آرامش و اطمینان در روابط میان دولت‌های کشورهای منطقه, اطمینان داده شده‌است.

به این ترتیب, ایران آشکارا انعطاف نشان می‌داد که اگر کسانی از حامیان صدام و قدرت‌های جهانی و سازمان‌های جهانی و بین‌المللی واقعاً تمایلی به صلح دارند, این مواضع را بهانه کنند و با لحاظ کردن لااقل بخشی از حقوق ایران, به چانه‌زنی تعدیل شرایط جدید ایران بپردازند, اما در عمل چنین نشد و به دلیل این‌که این‌بار چرخة صلح با ابتکار ایران به

چرخش در آمده بود, این تعدیل ایران, پاسخ درخور نیافت هرچند به کلی بی‌تأثیر هم نبود و چنان که ذکر شد, حداقل از فشارهای شدید وارده به ایران تحت عنوان صلح, تا حدی کاست و نیز مستمسکی شد که پاره‌ای نرمش‌ها و انعطاف‌ها در جبهة حامیان عراق, قابل توجیه بشود.

مرور زیر مهم‌ترین بازتاب‌های ابتکار ایران را نشان میدهد, البته در مقایسه با فشارهای وارد شده بر ایران جهت پذیرش صلح, گامی مثبت بود ولی هیچ‌یک قابلیت ایجاد تحرک جدیدی در امر صلح را نداشت و تحرکی که تداوم آن حتی چشم‌اندازی از حصول صلح با حداقل حقوق ایران را بتواند ایجاد کند, پدید نیامد.

رادیو عربستان سعودی خاطرنشان کرد: «ایران ممکن است از برخی شرایط قبلی برای آغاز مذاکرات صل-ح, انص-راف حاصل کن-د و این احتم-ال هست که گش-ایشی در ای-ن مورد حاصل شود.» (30/3/1364)

یکی از مقام‌های سوئیسی (سوئیس حافظ منافع امریکا در ایران بوده‌است) در ملاقات با یکی از مسئولان وزارت خارجة ایران گفته بود: «من می‌توانم اگر هدف شما را بفهمم, کار کنم. دولت من می‌تواند مذاکرات محرمانه‌ای را مانند افغانستان, لبنان و [...] در سوئیس ترتیب دهد. [...] ما حاضریم این مذاکرات در حال آرامش انجام شود. ما حاضریم هر کاری را انجام دهیم بدون تبلیغات و سر و صدا, در هر سطحی که ممکن است. می‌گوییم مثلاً مذاکرات الجزایر و نمی‌گوییم ملاقات بین صدام و آقای خامنه‌ای؛ این جا دو ملت وجود دارند و در آرزوی صلح هستند و ممکن است قبل از سقوط و بعد از سقوط صدام بنشینند و با هم صحبت کنند. من نمی‌گویم چه کسی, ولی می‌گویم دو ملت. من سعی می‌کنم تعادلی بین موقعیت اروپا و شما برقرار کنم.»(4/4/1364)

در مراسم نماز عید فطر که در الجزایر با حضور "شاذلی بن‌جدید" رئیس‌جمهور و اعضای سیاسی هیئت دولت الجزایر برگزار گردید, شیخ "احمد حمانی" رئیس مجلس عالی اسلامی الجزایر, ایران و عراق را به یک نحو مورد شماتت قرار داد. سفیر جمهوری اسلامی ایران در جمع نمایندگان عربستان, امارات, سوریه و م-وریتانی به وی گفت: «شما بدون توج-ه به ع-دالت اسلامی, ظالم و مظلوم را در کنار هم گذاردید و با یک حکم, مهاجم و مدافع را مساوی دانستید و حتی آیة کریمة قرآن را که صراحتاً دستور می‌دهد ب-ا مهاج-م و متعدی بجنگی-د تا ریش-ه‌های فتن-ه از بین ب-رود, نادی-ده گرفتی-د!»(30/3/1364)

سفیر هند در یک کشور خارجی در جریان برگزاری یک میهمانی "دیپلماتیک", به سفیر جمهوری اسلامی ایران گفت:

«هم اکنون دربارة مسئله جنگ با دیگر همکاران صحبت می‌کردیم و نظر همگی این است که ما به عمق جنایت آگاه‌ایم, لیکن ایران موضعی در قبال جنگ اتخاذ کرده که قابل

قبول هیچ‌یک از کشورهای دنیا نیست و درست است که صدام چهرة انسانی خود را در جهان از دس-ت داده, لیکن هی-چ کشوری نمی‌توان-د از سقوط حکومت قانونی کش-ور دیگر پشتیبانی کن-د. در این س-ه سال (پس از آزادس-ازی خرمشه-ر) ش-ما با هوس سرنگون-ی ص-دام, او را قوی‌تر و خودت-ان را ضعی-ف کرده‌اید.» (4/4/1364)

ریگان نیز تأکید کرد که منافع اقتصادی امریکا و متحدان اروپایی‌اش ایجاب می‌کند که این جنگ فوراً پایان یابد (5/4/1364).

در آستانة سفر آقای هاشمی به ژاپن, "شینتارو آبه" وزیر خارجة ژاپن, گفت کشورش یک طرح پیشنهادی برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق ارائه داده است. به گفتة وی, بر اساس این طرح, از ایران و عراق خواسته شده‌است تا از بندرهای خود جهت صدور نفت بدون هرگونه خطر حمله‌ای از سوی طرف دیگر, استفاده کنند. همچنین برطبق این طرح, خواسته شده که از حمله به نفت‌کش‌ها و شهرهای مسکونی و نیز استفاده از سلاح‌های شیمیایی, خودداری شود. وی افزود که این طرح, نخستین گام برای رسیدن به راه‌حل کامل در جنگ ایران و عراق است و به زودی از عربستان سعودی و سوریه و اردن دیدن می‌کند تا از کمک آنان برخوردار شود و ایران و عراق را در خصوص پذیرش طرح ژاپن, متقاعد سازد.(9/4/1364)

به گزارش رادیو بی‌بی‌سی, آقای هاشمی رفسنجانی در ملاقات با وزیر خارجة ژاپن, با رد به بحث گذاشته شدن موضوع جنگ ایران و عراق در شورای امنیت سازمان ملل, مجدداً تأکید کرده بود که دولت ایران با مذاکرات مربوط به ایجاد مصالحه در چارچوب شورای امنیت, مخالف است, زیرا شورای امنیت همواره جانب عراق را گرفته است. به گفتة یکی از مقام‌های وزارت خارجة ژاپن, آقای هاشمی رفسنجانی این اظهارات را در یک گردهم‌آیی با آقای "آبه" وزیر خارجة ژاپن, مطرح کرده است. این مقام افزود که آقای رفسنجانی و آقای "آبه" موضوع جنگ چهارسالة ایران و عراق را با صراحت به بحث گذاشته‌اند, اما به تقاضای ایران, جریان مذاکرات محرمانه باقی خواهد ماند. (11/4/1364)

"راشد عبدالعزیز راشد" وزیر مشاور در امور خارجه کویت, در اجلاس افتتاحیة شورای وزیران شش کشور عضو شورای همکاری که در عربستان تشکیل شد, گفته بود که جنگ ایران و عراق مهم‌ترین موضوعی است که در برابر کشورهای منطقه قرار دارد. وی همچنین اعلام کرد که کشورهای عضو این شورای همکاری, هماهنگ با دیگر محافل در جهت دست‌یابی به یک راه‌حل برای پایان دادن به جنگ, تلاش می‌کنند. (17/4/1364)

"شریف‌الدین پیرزاده" دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی نیز در مصاحبه‌ای گفته بود که کمیتة صلح وابسته به این سازمان برای متوقف کردن جنگ ایران و عراق و حل و فصل منازعات دو کشور از راه‌های مسالمت‌آمیز, در ماه سپتامبر در جده تشکیل جلسه خواهد داد

تا دربارة امکانات جدید برای حل منازعات, گفت‌وگو کند. (17/4/1364)

"اوزال" نخست‌وزیر ترکیه, گفت که کشورش صلاحیت میانجی‌گری بین دو کشور در حال جنگ و پایان دادن به نزاع میان آن دو را دارد, زیرا روابط خوبی با آن‌ها دارد. وی در عین حال مواضع مثبت عراق در قبال ابتکار عمل‌های صلح‌جویانه جهت پایان دادن به جنگ را ستود. (17/4/1364)

"سعودالفیصل" وزیر امورخارجة عربستان, در پایان مذاکرات دو روزة وزیران خارجة کشورهای عضو شورای همکاری اعلام کرد که مطمئن است جنگ پنج‌سالة بین ایران و عراق به زودی پایان خواهد یافت. اما رادیو بی‌بی‌سی در تفسیری, از خوش‌بینی بیش از حد عربستان در مورد پایان یافتن جنگ در جو نامساعد کنونی, ابراز تعجب کرد. (20/4/1364)

یک مقام ابوظبی در گفت‌وگو با یک دیپلمات ایرانی: «همان‌طوری که ایران رأی دادگاه را می‌پذیرد, خوب است موضوع تعیین متجاوز را هم به دادگاه محول کند که دادگاه حتماً صدام را متجاوز می‌داند.» وی افزود: «پیش‌بینی می‌شود که پس از خاتمة جنگ, صدام یک سال بیش‌تر دوام نیاورد, زیرا نمی‌تواند پاسخ‌گوی این همه قتل و خسارت باشد؛ یعنی جنگ موجب شده که صدام باقی بماند و این برخلاف تحلیل ایران است.» سخنان این مقام ابوظبی به دنبال برگزاری اجلاس وزیران شورای همکاری در عربستان - که در دستور کار آن جنگ و نتایج دیدار سعودالفیصل به تهران قرار داشت - بیان شده‌بود. ضمناً مقام‌های سعودی - از جمله "سعودالفیصل" - و همچنین مقام‌های کویتی در دیدار خود با هیئت ایرانی, متجاوز شناختن عراق را نپذیرفتند. (25/4/1364)

از سوی دیگر, "طارق عزیز" وزیر امورخارجة عراق, وارد اردن شد. هرچند این دیدار, آشکارا به منظور ملاقات و مذاکره با "شینتارو آبه" وزیر امورخارجة ژاپن, دربارة روند صلح انجام گرفته بود, اما رسانه‌های عراقی می‌کوشیدند دلیل عمدة سفر را به گفت‌وگو با مقام‌های اردن دربارة مسائل منطقه‌ای, و ملاقات با آبه را نیز به درخواست وی و نه طارق عزیز, مرتبط کنند.

رادیو امریکا به نقل از وزیر امورخارجة اردن گفت: «آبه با این هدف به خاورمیانه (اردن, سوریه و عربستان) سفر کرده است که بداند آیا دو کشور ایران و عراق میانجی‌گری ژاپن را برای پایان دادن به جنگ و برقراری صلح در منطقة خلیج‌فارس, می‌پذیرند یا خیر؟» (26/4/1364)

وزیر خارجة ژاپن در مذاکرات خود در دمشق گفت: «ژاپن متقاعد شده است که تا هنگامی که ایران خواستار برکناری صدام‌حسین از مقام ریاست‌جمهوری عراق است, جنگ خلیج‌فارس ادامه خواهد یافت.» وی از سوریه نیز خواست تا با است-فاده از روابط و اتحاد خود با ایران, به این بحران پایان دهد. (28/4/1364)

"آبه" وزیر خارجة ژاپن, در دیدار پایانی خود از سه کشور خاورمیانه‌ای در عربستان, در

سخنانی در خصوص دست‌یابی به یک پایان سریع برای جنگ ایران و عراق اظهار بدبینی کرد. سخنان آبه حاکی از این واقعیت بود که ایشان در نزدیک کردن دیدگاه‌های دو طرف منازعه, به هر علتی که باشد, ناتوان بوده است. وی در عربستان به همتای سعودی خود گفته بود که رئیس مجلس ایران در سفر اخیرش به ژاپن, هیچ پیشنهاد تازه‌ای در مورد پایان دادن به جنگ, ارائه نداده است.

در عین حال آبه افزوده بود: «دولت ایران از ژاپن خواسته که این مطلب را به گوش کشورهای حوزة خلیج‌فارس برساند که ایران اصولاً خواستار حفظ روابط دوستانه با آن‌ها می‌باشد.»

وزیر خارجة عربستان هم متقابلاً اظهار عقیده کرده بود که پایان بخشیدن به جنگ ایران و عراق کار مشکلی است, اما عربستان همچنان به تماس‌های خود با ایران جهت کمک به پایان جنگ و برقراری صلح در منطقة خلیج‌فارس ادامه خواهد داد.(29/4/1364)

"یاسر عرفات" در مصاحبه با روزنامة مصری "الاهرام": «اگر یک نیروی نظامی اسلامی کار جداسازی نیروهای متخاصم ایران و عراق را بنا به درخواست یکی از طرف‌های درگیر (ایران و عراق) به عهده گیرد, جنگ فوراً متوقف خواهد شد.» وی مدعی بود که پس از این که کنفرانس اسلامی در مورد ایجاد آتش‌بس جزئی در مورد خارک و بندر بصره توافقی کسب کرده و به پایان یافتن جنگ نزدیک شده‌بود, دخالت "حافظ اسد" رئیس‌جمهوری سوریه، این توافق را با شکست روبه‌رو ساخته و در نتیجه, جنگ بین عراق و ایران همچنان ادامه یافته است.(3/5/1364)

مفسر بخش شرقی رادیو بی‌بی‌سی: «دولت ایران نتوانسته یک استراتژی نظامی را که بتواند منجر به سرنگونی دول-ت کشور همسای-ه [عراق] شود, تهیه و تدوین نماید. دولت ایران در عین حال شرایطی را برای پایان جن-گ پیشن-هاد می‌کند که مصالح-ه و سازش دربارة آن‌ها بسی-ار دشوار است.» (10/5/1365)

جیووانی پادولینی وزیر دفاع ایتالیا: «ادامة جنگ ایران و عراق موجب نگرانی عمیق کشورهای اروپای غربی می‌باشد.» وی افزود: «آنچه بیش‌تر موجب نگرانی می‌شود آن است که سازمان‌ملل نیز دیگر برای پایان بخشیدن به این جنگ دخالت نمی‌کند.» (10/5/1364)

معاون وزارت اطلاعات امارات عربی متحده در ملاقات با یکی از نمایندگان سیاسی جمهوری اسلامی ایران گفت که قبلاً شنیده است ایران با تشکیل دادگاه بین‌المللی از طریق سازمان ملل برای تعیین متجاوز و صدور رأی جهت مجازات, موافق است ولیکن اخیراً از شیخ زاید شنیده است ایران با تشکیل دادگاه اسلامی موافق است و رأی آن را می‌پذیرد, به شرط این‌که دست‌اندرکاران از قبل اعلام کنند صدام متجاوز است. وی گفت: «هیچ کشوری به‌خصوص از دول منطقه, اقدام به چنین موضع‌گیری نخواهد کرد, زیرا بلافاصله از جانب عراق مورد تقبیح و فشار واقع خواهد شد و کشورهای منطقه به این امر که منجر به وخیم‌تر

شدن اوضاع خواهد شد, متمایل نیستند. علاوه بر این, امارات در موضع‌گیری‌ها 50% جانب ایران و 50% جانب عراق را می‌گیرد تا تعادل برقرار شود.»

وی افزود: «من معتقدم همان‌طور که ایران رأی دادگاه را می‌پذیرد, تعیین متجاوز را هم به دادگاه محول کند؛ دادگاه حتماً متجاوز بودن صدام را تأیید می‌کند که در این صورت, وی را مجبور به قبول رأی دادگاه می‌کند. لیکن امکان این که ایران به‌عنوان مسئول ادامة جنگ قلمداد شود, وجود دارد.»

سفیر امارات متحده در لندن در یک گفت وگوی خصوصی گفت: که اگر جمهوری اسلامی ایران ادامه جنگ را مصلحت نمی‌بیند, مستقیماً دست به کار نشود و با رهبران کشورها و سازمان ملل تماس نگیرد, بلکه مراتب به وی اطلاع داده شود تا او به نحو مقتضی مراتب را با شیخ "زاید" حاکم امارات, "فهد" شاه عربستان و "حافظ اسد" و رهبران و علمای شیعة امارات, کویت, سعودی, عراق, سوریه, پاکستان و هند در میان گذارد سپس آن‌ها اعلام می‌کنند که هیئتی از علمای شیعة کشورهای مختلف جهان برای متوقف کردن جنگ عازم تهران و بغداد شوند. (25/5/1364)

صدام: «رژیم ایران نمی‌تواند از این جنگ حاصلی به دست آورد, اما مقامات ایرانی حقایق را نمی‌بینند. مثل حال این‌ها مانند برخی زنان زیبای مغرور است که فاقد وقار مطلوب هستند به‌طوری که شروط غیرممکن را قرار می‌دهند؛ می‌خواهند که مرد چنین رنگی و چنین شکلی و چنین مالی داشته باشد و اکثر این نوع از زنان بدون ازدواج باقی می‌مانند. این رژیم از چهار شرطی بحث می‌کند که در کسی که با آن ازدواج می‌کند, نمی‌یابد. این چنین می‌آیند و شروطی را بر عراق تحمیل می‌کنند, انگار در بغداد نشسته‌اند! و ان‌شاءالله به زودی روزی خواهد آمد که حمایت شده‌های‌شان را از دست می‌دهند, زیرا که حتی در صفوف مردان دینی در داخل ایران آدم خوب پیدا می‌شود. روزی خواهد آمد که آن‌ها در آن نخواهند توانست حتی ریش خود را بتراشند و هرکدام از آن‌ها در دست صدتن از ایرانی‌ها قرار خواهند گرفت.» صدام سپس شخص امام‌خمینی را موضوع گفته‌های اهانت‌آمیز قرار داد. (26/5/1364)

در مجموع می‌توان گفت به دنبال تحرکات سیاسی و برخورد فعال‌تر جمهوری اسلامی ایران در صحنة دیپلماسی منطقة خلیج‌فارس, کشورهای حاشیة این منطقه و در رأس آن‌ها عربستان سعودی کوشیدند در حمایت‌های بی‌حد و حصر خود از صدام, تعادلی را به‌وجود آورند و در مناسبات خود با جمهوری اسلامی ایران نیز دست به تغییراتی بزنند. این موضوع در حالی صورت می‌گرفت که پیوندهای محور اردن, قاهره, بغداد استحکام بیش‌تری می‌یافت و نزدیکی‌های چشم‌گیری را نشان می‌داد.

مواضع ایران در مشی شورای همکاری نیز تأثیر گذاشت و اظهار نظرهایی که از پاره‌ای از

اعضای این کشورها دربارة مسئله صلح و پیشنهادهای چگونگی وصول به آن, درج می‌شد, نمی‌توانست بی‌رابطه با نظر کلی این شورا باشد.

در مورد دیگر حامیان عراق نیز چنان که ذکر شد و در بخش روابط با امریکا نیز آمده است, در این دوره شاهد کاهش فشارهای آن‌ها در خصوص تحمیل صلح به ایران هستیم و یکی از دلایلی که شخص صدام با ادبیات خاص جاهلی خودش, شخصاً به میدان تبلیغات صلح آمد, اتفاقاً همین کارایی نسبی اقدامات و مواضع یاد شدة ایران بود.

روزشمار جنگ جمعه /24 خرداد 1364 /24 رمضان 1405 /14 ژوئن 1985

1

در ادامه جنگ شهرها - که از شروع دور دوم آن بیست روز می‌گذرد⁽¹⁾- صبح امروز تعدادی از شهرهای ایران هدف تهاجم هوایی و موشکی عراق قرار گرفت.

درباره این حملات، ارتش عراق در اطلاعیه شماره 1865 اعلام کرد که از بامداد امروز در ساعات 8، 8:04، 8:08، 11:34 و 11:36 به ترتیب در شهرهای قزوین، تهران، اصفهان، کاشان و برای بار دوم طی صبح امروز در تهران، به حملات کوبنده‌ای دست زده و نیز در ساعت8:30 در یک لحظه 9 شهر ایران را هدف حمله موشکی گرفته است. در اطلاعیه عراق، این 9 شهر چنین آمده است: دزفول، نهاوند، رامهرمز، اندیمشک، مسجد سلیمان، بروجرد، خرم‌آباد، کرمانشاه و اسلام‌آباد.⁽²⁾

خبرگزاری جمهوری‌اسلامی در مورد آثار این حملات گزارش داد که در حمله به تهران - در دو مرحله - راکت‌های پرتاب شده از هواپیماهای عراقی، در مرحله اول به کوه‌های پشت کن و در مرحله دوم به بیابان‌های اطراف کهریزک اصابت کرد و هیچ‌گونه تلفات و خساراتی وارد نیاورد.⁽³⁾در حمله به اصفهان نیز دو راکت شلیک شد که در اطراف "گزبُرخوار" فرود آمد و تلفاتی نداشت.⁽⁴⁾اما دیگر حملات خساراتی داشته است؛ از جمله: در حمله موشکی به باختران (کرمانشاه)، اسلام‌آباد غرب، اندیمشک، مسجد سلیمان، رامهرمز و دزفول بیش از 110 تن شهید یا مجروح شدند و بسیاری از واحدهای مسکونی و تجاری نیز ویران گردید.⁽⁵⁾

این حملات در اکثر رسانه‌های گروهی جهان انعکاس وسیع داشته است؛ از جمله:

خبرگزاری تانیوگ: «بر اثر حملات امروز عراق حدود 500 غیرنظامی در 16 شهر ایران کشته شدند.»⁽⁶⁾

رادیو اسرائیل: «خبرگزاری‌ها متفق‌القول هستند حملات عراق از نظر گسترش و تلفات و

خسارات بی‌سابقه بوده است.»⁽¹⁾

خبرگزاری فرانسه: «بامداد امروز (جمعه) نخستین حمله عراق به تهران انجام گرفت. دومین حمله هوایی به تهران در روز قدس در ساعت11:07 به‌وقوع پیوست و از سوی شکاری‌های ایران با شکست مواجه شد. هیچ آماده‌باشی اعلام نشد و دفاع ضدهوایی وارد عمل نگردید، با این حال چندین صدای انفجار در نمازجمعه - که در آن لحظه در دانشگاه تهران در حال برگزاری بود - شنیده شده است.»⁽²⁾

یونایتدپرس: «حمله هوایی به تهران، گروه‌های ایرانی را که در روز بزرگ‌داشت قدس از قسمت‌های مختلف شهر گرد آمده و برای نمازجمعه به سوی دانشگاه تهران راه‌پیمایی می‌کردند، فراری نداد.»⁽³⁾

2

به‌رغم جنگ‌های روانی و تهدیداتی که عراق از چندین روز قبل شروع کرده و به‌شدت به آن دامن زده است، مردم سراسر کشور از نخستین ساعات صبح امروز (آخرین جمعه ماه رمضان) مراسم روز قدس را وسیع‌تر و با شکوه‌تر از سال‌های قبل برپا کردند.⁽⁴⁾"الله‌اکبر، خمینی رهبر"؛ "جنگ جنگ تا پیروزی"؛ "مرگ بر امریکا، مرگ بر اسرائیل"، از جمله شعارهای فراگیر و عام تظاهرات بود که مردم در پاسخ به دعوت امام خمینی و آقای هاشمی‌رفسنجانی (که عملاً مسئولیت جانشینی امام در امر فرماندهی عالی جنگ را بر عهده دارد) با قوت و جدیت سر می‌دادند. حملات ظالمانة هوایی و موشکی عراق بسیاری را به خاک و خون کشید، اما نتوانست از حضور پرشور انبوه مردم در خیابان‌ها بکاهد. این پاسخ مثبت و گسترده به دعوت رهبر و آقای هاشمی، نمایان‌گر اراده جنگ در مردم و تصمیم آنها به پشتیبانی از رزمندگان برای رسیدن به اهداف اعلام شدة جمهوری‌اسلامی ایران است. مردم با سردادن آن شعارها در واقع مواضع خود را در برابر فشارهای سیاسی و نظامی بین‌المللی علیه جمهوری‌اسلامی ایران - که به منظور تحمیل صلح ناعادلانه انجام می‌شود - ابراز و اعلام می‌کردند. در این باره خبرنگاران خبرگزاری جمهوری‌اسلامی چنین گزارش کرده‌اند:

«به رغم آغاز حملات هوایی و موشکی دشمن از صبح دیروز (24/3/1364) به شهرهای کشورمان، امت شهیدپرور و مقاوم در حالی که در میان خاک و خون، صدای انفجارهای موشکی و راکت‌های دشمن را با فریادهای "جنگ، جنگ تا پیروزی" خاموش کرده بودند، یک بار دیگر عملاً اعلام کردند که هرگز تن به سازش و صلح تحمیلی نداده و بمباران‌ها و موشک‌باران‌های دشمن هیچ‌گونه تأثیری در اراده خلل‌ناپذیر آن‌ها ندارد ...»⁽⁵⁾

تصویر

تصویر

تصویر

تهران - 24/3/1364

تنوع چشمگیر شرکت‌کنندگان در مراسم روز قدس؛ مردم و مسئولان

این خبرگزاری همچنین درخصوص گستردگی حضور مردم در تظاهرات تهران، نوشته است: «حضور مردم تهران در مراسم راه‌پیمایی این شهر بسیار چشم‌گیرتر از گذشته و یادآور راه‌پیمایی‌های چند میلیونی مردم تهران در اوایل انقلاب بود. انبوه جمعیت تظاهرکننده جمعاً در طول 35 کیلومتر از خیابان‌های اصلی و عریض تهران التهاب عجیبی ایجاد می‌کرد ... چند صدهزار تن از مردم تهران که در این تظاهرات شرکت کرده بودند موفق به پیوستن به صفوف نمازگزاران نشدند. کارشناسان، این تظاهرات را به لحاظ تعداد جمعیت شرکت‌کننده، بی‌سابقه‌ترین تظاهرات در طول انقلاب اسلامی ارزیابی کردند.»⁽¹⁾

خبرنگار خبرگزاری جمهوری‌اسلامی با تأکید درباره حضور محرومان جنوب شهر تهران (با ذکر نام مناطق)، افزوده است: «اهالی مسلمان این مناطق محروم - که عمدتاً کفن بر تن داشتند - با شور و شوق وصف‌ناپذیری در صفوف منظم به راه‌پیمایی پرداختند. حضور گسترده خواهران کفن‌پوش که [پلاکاردهایی با] شعارهای "حسین، حسین شعار ماست، شهادت افتخار ماست"، با خود حمل می‌کردند، هم‌دوش با برادران هم‌رزم خود جلوة خاصی به این راه‌پیمایی پرشکوه داده بود ... حضور کودکانی که خود را به کسوت چریک‌های فلسطینی درآورده بودند نیز جلب توجه می‌نمود.»⁽²⁾

یک خبرنگار این خبرگزاری با اشاره به این‌که طیفی وسیع از موتورسواران کفن‌پوش و... تا مسئولان اجرایی و نمایندگان مجلس شورای اسلامی در میان راه‌پیمایان حضور داشتند، در مورد تأثیر پیروزی جنگ در نظام منطقه‌ای، گزارش داد: «روز قدس سال 64 با اعلام اراده و عزم راسخ ملت ایران برای ادامه جنگ تا سرنگونی صدام و دار و دسته او پیوند خورده است؛ همان‌گونه که آرمان قدس نیز وابسته به پیروزی ملت ما در این جنگ می‌باشد.»⁽³⁾

پس از قرائت قطع‌نامه راه‌پیمایی⁽⁴⁾- که با تکبیرهای مردم تأیید می‌شد - آقای "ولایتی" وزیر امور خارجه، با توجه به حمایت مردم از استمرار جنگ تا پیروزی نهایی، در برابر نظام بین‌المللی و منطقه‌ای چنین موضع‌گیری کرد: «ما اعلام می‌کنیم که به نبرد خودمان تا پیروزی نهایی و سرنگونی حکومت جبار عراق ادامه می‌دهیم. استقبال عظیم و پر شور امت حزب‌الله از روز جهانی قدس و روند حمایت مردم از استمرار جنگ تا پیروزی نهایی، نشان دهندة این واقعیت است که در سرزمین ما جنگ با عراق و آزادی فلسطین همچنان که رهبر کبیر انقلاب فرمودند به یک‌دیگر گره خورده و راه قدس از کربلا می‌گذرد.»⁽⁵⁾

تصویر

تصویر

تصویر

تهران - 24/3/1364

کودکان, زنان و مردان کفن‌پوش در راه‌پیمایی روز قدس

3

خطیب نمازجمعه امروز (روز قدس) آقای هاشمی‌رفسنجانی بود که با توجه به مسئولیت وی در امر جنگ، با حضور و اظهارات شدیداللحن وی، خود به خود یک اعلام موضع جدی و رسمی و قاطعانه درباره جنگ و تداوم آن صورت گرفت.

قبل از خطبه‌ها و اعلام مواضع نظام به وسیله امام جمعه، مواضع مردم درباره جنگ با شعارهایی و به نحوی پر هیجان اعلام شد: "مرگ بر امریکا، مرگ بر اسرائیل"؛ "حزب‌الله حزب‌الله پیش‌مرگ روح‌الله"؛ "ما زاده مکتب عاشوراییم، عازم قدس از راه کربلاییم"؛ "خدایا خدایا تا انقلاب مهدی، خمینی را نگه‌دار"؛ "ما نمازجمعه را بهر شهادت آمدیم"؛ "حسین حسین شعار ماست، شهادت افتخار ماست" و "جنگ جنگ تا پیروزی".

شعارهایی این چنین در حالی که عراق از صبح امروز شهرهای کشور را هدف حملات هوایی و موشکی گرفته است، موجب گردید تا سخنان فرمانده عالی جنگ و رئیس مجلس شورای اسلامی و نماینده امام در شورای عالی دفاع، به صورت اظهاراتی بدون پشتوانه جلوه نکند و آشکار شد که مردم و مسئولان در فضایی مشترک، درباره جنگ می‌اندیشند و رفتار می‌کنند. آقای هاشمی در واکنش به شعارهای مردم، گفت: «با توجه به تمامی خطراتی که متوجه شماست، این گونه اجتماعات بیش از هر چیز گویای مسائل است و این درخواست‌های شما بدون جواب نخواهد ماند.»⁽¹⁾

آقای هاشمی‌رفسنجانی در خطبه‌های نمازجمعه، منشأ دو بحران منطقه یعنی اسرائیل و جنگ تحمیلی را یکی دانست: «اصل انگیزه‌ای که اسرائیل را در منطقه به‌وجود آورد، همان انگیزه، جنگ تحمیلی را به‌وجود آورده و همان انگیزه‌هایی که اسرائیل را حمایت می‌کند، همان انگیزه‌هاست که جنگ را به این صورت که وجود دارد، هدایت می‌کند و نمی‌خواهند بگذارند که ملت ایران به اهدافش برسد و تا چه اندازه در این راه موفق شوند، این بحث دیگری است.» وی افزود: «معلوم گردید که دنیا بدون خاورمیانه نمی‌تواند به حیات صنعتی خود ادامه دهد. یک استراتژی مشخص شد و آن این که در این منطقة دنیا کانون‌هایی به‌وجود آید که مانع استقلال و عظمت منطقه باشد؛ منطقه‌ای که اسلام در آن هست. همه این حوادث که می‌بینید از این مسئله سرچشمه می‌گیرد که طوری این منطقه اداره شود که مواد خام و نیروی انسانی، بازار و آراء بین‌المللی آن همیشه قبول آن‌هایی باشد که بدون این منطقه نمی‌توانند به آن رفاه مادی که تحصیل کرده‌اند و سلطه‌ای که به‌دست آورده‌اند، ادامه دهند.»⁽²⁾

آقای هاشمی در خطبه دوم گفت: «راه سرمایه‌داری و سوسیالیسم، راه‌های عام دنیا و ملی‌گرایی و ناسیونالیسم جغرافیایی، نژادی و قومی و ... راه‌های محدود در دنیا است و جایگاه یک راه مذهبی و دینی که در تمامی سطوح زندگی مردم مطرح باشد، خالی است و

نه شرق و نه غرب و نه ارتجاع این راه را که به عنوان یک مکتب بخواهد حاکم باشد، نمی‌پذیرد. یکی از اهداف [طراحان] جنگ در درجه اول، نابودی این راه بود که با شکست روبه‌رو شده و در درجه دوم، تضعیف جمهوری‌اسلامی می‌باشد که این هم شکست خورد، هر چند که به لحاظ مادی تا حدودی موفق بودند (هزینه سنگین پنج ساله جنگ ...) ولی به لحاظ سیاسی، معنوی و اتحاد و انسجام و همچنین روحیه حماسی مردم، با عدم موفقیت روبه‌رو شده و شکست خوردند.

می‌خواهند آن روح حماسی مردم، شجاعت بی‌نظیر، اتحاد و انسجام مردم، ضعف جریان‌های موذی سیاسی داخلی و همه این‌ها را که در سایه این حرکت جهادگرانه به‌دست آمده است، از مردم بگیرند؛ راه این هم، آتش‌بس بی‌موقع است و هیچ راهی غیر از آتش‌بس بی‌موقع، ندارد.

من شکی ندارم که دولت‌های بزرگ دنیا مایل نیستند بین ما و مردم عراق صفا و صمیمیت حاکم باشد؛ من یک ذره شک ندارم؛ نه امریکایی‌ها نه روس‌ها و نه انگلیسی‌ها؛ هیچ مایل نیستند؛ به نفع همه آن‌هاست که این‌جا ما دعوا کنیم، منتهی این دعوا به پیروزی اسلام ختم نشود. آتش‌بسی که این‌ها دنبال آن هستند، مثل آتش‌بس‌هایی است که در جنگ‌های مردم فلسطین با اسرائیل تعقیب می‌کردند. تحقق چنین آتش‌بسی با توجه به کمک‌های همه‌جانبه به عراق، منجر به تحکیم نظام جدید شده و سپس به بهانه‌هایی مجدداً آتش جنگ را شعله‌ور می‌نمایند. از جهت دیگر، خاموش شدن جنگ موجب خواهد شد تا مردم به زندگی روزمره روآورده و همچون فلسطین در جنگ با اسرائیل از شور و هیجان که افتاد، دوباره تدبیری اتخاذ کنند جهت راه‌اندازی مجدد جنگ؛ فی‌المثل ایجاد حادثه‌ای برای شیخ بحرین و متعاقباً حمایت بغداد از او و یا زدن کشتی،گروگان گرفتن و یا ترور یک امریکایی، ربودن یک هواپیما که می‌تواند دست‌آویزی برای شروع مجدد جنگ باشد.

آن‌ها تحقیقاً دنبال این هستند تا داستان اسرائیل را تکرار کنند و حزب بعث عراق این آمادگی را دارد تا نقش صهیونیسم را در منطقه بازی کند. هدف این است که با فشار روی مردم، نگذارند که مردم تداوم جنگ و انقلاب را حفظ بکنند، چرا که با سازمان‌ملل، میانجی‌گری‌ها، کنفرانس اسلامی، غیرمتعهدها، کشورهای عربی و ... نتوانستند ما را خام کنند.»

وی در ادامه به هم‌سویی و هماهنگی خبرنگاران و رسانه‌های گروهی خارجی با اهداف یاد شده اشاره کرد و راه‌پیمایی روز قدس را نشانه‌ای بر تحلیل نادرست آن‌ها از اوضاع داخلی ایران دانست و افزود: «امروز این حرکتی که ملت ما در روز جهانی قدس انجام داده است، اگر بناست که درس بدهد، خیلی درس است ... این مردمی که ما شناختیم، تا آن روزی که رهبر این انقلاب و این قیام تشخیص بدهد که ما باید در جنگ باشیم، این مردم در میدان

می‌مانند حتی بسیاری از آن‌هایی که شما الآن خیال می‌کنید این‌ها الآن بی‌تفاوت هستند و کاری ندارند، اهل زندگی هستند، این‌ها در شرایطی بی‌تفاوت هستند که انقلاب در خطر نباشد، این‌ها اگر دیدند واقعاً جامعه، انقلاب و کشورشان در خطر است، همان‌ها می‌آیند و تفنگ می‌گیرند.»

آقای هاشمی‌رفسنجانی با بیان این که "هدف بزرگ، بهای گزاف می‌خواهد همچنان‌که راه انبیا چنین بوده"، گفت: «کار بزرگی که شما انتخاب کردید، راه عظیمی که انتخاب کردید، این طور چیزها را دارد. این را بدانید، شما اگر در صدد آزاد کردن ایران تنها هم بودید، این مشکلات را داشت، شما امروز در صدد آزاد کردن اسلام‌اید؛ شما امروز رسالتی را به دوش گرفتید که همه انبیا تاریخ داشتند ... راه انبیا همیشه با خون و خطر توأم بوده است...»

وی سپس با اشاره به سابقه مبارزاتی مسئولان کشور در زمان محمدرضاشاه و تداوم بخشیدن به آن در اوضاع کنونی به صورت حضور در منطقه جنگی و نیز این‌که از نیروی شهادت‌طلب جمهوری‌اسلامی ایران، اگر استفاده بهینه شود، قادر است دنیا را اصلاح کند، گفت:

«ما مسئولان کشور آن روزی که عَلَم مبارزه با محمدرضاشاه پهلوی و امریکا را این‌جا برداشتیم، خودمان را آماده کرده بودیم که هر چه زودتر داریم می‌میریم؛ عمر ما باید یک سال باشد، دو سال باشد. از آن تاریخ به بعد ما به قول دوستان علی‌ابن‌ابی‌طالب(ع) چوب دارمان را الآن سی، چهل سال است به دوش‌مان گرفتیم و فکر هم نمی‌کنیم که حالا که به حکومت رسیدیم، دیگر باید همیشه حاکم بمانیم. ما فکر نمی‌کنیم که الآن بعد از این همه مرارتی که خلق ما کشیده برای این است که ما الآن حاکم باشیم، ما فرض می‌کنیم همان مبارز 25 سال پیش هستیم که در زندان‌های ساواک شکنجه می‌شدیم و این روحیه بر اکثر مسئولان کشور امروز حاکم است. آن روزی که لازم بشود خود ما با همین تفنگ‌مان در خطوط مقدم جبهه به طرف بغداد و سپس به طرف فلسطین حرکت خواهیم کرد و من می‌دانم و معتقدم با این مقدار نیروی مسلمان شهادت‌طلبی که در این کشور امروز وجود دارد، اگر ما عُرضه درست به کار بردن این نیرو را داشته باشیم، می‌شود دنیا را با این نیرو به اصلاح کشاند و ما مطمئن هستیم که با ادامه این راه می‌توانیم در درجه اول خاورمیانه را و کشورهای اسلامی و فلسطینی را از شر این دشمنان خون‌خوارمان نجات بدهیم؛ البته مقاومت می‌خواهد.»⁽¹⁾

4

به رغم حضور گسترده مردم در سراسر کشور در مراسم "روز جهانی قدس" و با وجود وضوح این امر که هدف اصلی این حضور، تأکید بر تداوم اراده مبارزه و دفاع بوده است، برخی خبرگزاری‌ها بدون توجه به این نکته، یا با کم‌رنگ کردن آن، گزارش‌های خود را

تصویر

تصویر

تهران - 24/3/1364

مهاجران و مجاهدان عراقی و افغانی در راه‌پیمایی روز قدس

منعکس کردند و بعضاً اخبار خود را صرفاً به بمباران شهرهای ایران به وسیله هواپیماهای عراق، اختصاص دادند. در این‌باره سیمای جمهوری‌اسلامی ایران با احتمال عدم انعکاس واقعی مراسم روز جهانی قدس به وسیلة شبکه‌های تلویزیونی، اعلام کرد: «نفوذ صهیونیزم در شبکه‌های خبر و تلویزیونی بین‌المللی، باعث ایجاد این باور شده که احتمالاً این شبکه [تشکیلات صهیونیست‌ها در جهان] از پخش فیلم تظاهرات چند میلیونی مردم تهران در جهان جلوگیری به عمل خواهد آورد، لذا ما طی یک ضرب‌الاجل اعلام می‌کنیم هر شبکه که مایل باشد می‌تواند برای دریافت یک نسخه از فیلم تظاهرات عظیم دیروز مردم تهران، با ما تماس بگیرد.»⁽¹⁾

خبرگزاری جمهوری‌اسلامی نیز گزارش داد که رادیو دولتی لندن در بخش فارسی امروز صبح خود هیچ اشاره‌ای به اخبار مربوط به ایران و جنگ تحمیلی نکرد.⁽²⁾رادیو کلن و رادیو امریکا نیز تنها به اعلام بمباران امروز شهرهای ایران و این که راه‌پیمایی به‌منظور برگزاری روز جهانی قدس و حمایت از جنگ بوده است، بسنده کردند، بدون اشاره به شمار انبوه راه پیمایان.⁽³⁾رسانه‌های همگانی کویت⁽⁴⁾و پاکستان⁽⁵⁾هم خبری در این مورد منتشر نساختند.

رادیو بی.بی.سی. در بخش فارسی خود با زیرکی خاصی در مورد آمار جمعیت گفت: «گفته می‌شود امروز در تهران صدها هزار نفر برای شرکت در تظاهرات گرد آمدند.»⁽⁶⁾همین رادیو در بخش عربی خود تعداد شرکت‌کنندگان در این راه‌پیمایی را به "هزاران تن" کاهش داد.⁽⁷⁾

در این حال، برخی منابع جنبه‌هایی از اخبار مربوط به این روز را منعکس کردند که در این میان گزارش خبرگزاری فرانسه نسبت به دیگر منابع کامل‌تر است: «از چندین روز پیش از این تظاهرات - که مقامات و گروه‌های سیاسی بسیج بسیار وسیعی را فراهم آورده بودند - رادیو بغداد به زبان فارسی برای ایجاد وحشت، ضمن خواستن از سکنه تهران به ترک شهر، آن‌ها را تهدید می‌کند که به کمک سلاح‌های جدید و با وسعتی غیرقابل مقایسه در طول پنج سال جنگ، اقدام به بمباران خواهد کرد. علی‌رغم کلیه این تهدیدها که هر نیم ساعت با لحنی دراماتیک تکرار می‌شوند، زندگی در تهران کاملاً روال عادی داشته است و تمامی بخش‌های زندگی اقتصادی به گونه‌ای عادی در حرکت است. برخی از گروه‌های مخالف - که رهبران آن‌ها در اروپا در تبعید به سر می‌برند - از اهالی خواسته‌اند که شهر را ترک نمایند. ... شاپور بختیار ... حتی مردم را به اعتصاب عمومی دعوت کرد، اما این درخواست در ایران بدون انعکاس بوده است.»⁽⁸⁾

این خبرگزاری شرکت‌کنندگان در راه‌پیمایی را "چندین میلیون تن" برآورد کرده و افزوده است که آنان به درخواست امام خمینی به سمت دانشگاه تهران تظاهرات کردند و در

این مکان و اطراف آن گرد آمدند. به گزارش خبرگزاری فرانسه، گستردگی این تظاهرات فقط با تجمع‌های عظیم اوایل انقلاب قابل مقایسه می‌باشد.⁽¹⁾

مفسر خبرگزاری فرانسه در مورد حملات هوایی امروز عراق افزود: «بمباران در حالی انجام می‌گیرد که در تمام کشور مردم برای نشان دادن پایداری‌شان در مقابل تهاجم عراق، به مناسبت روز قدس در تظاهرات شرکت کردند.⁽²⁾هیچ آماده‌باشی اعلام نشد و دفاع ضدهوایی وارد عمل نگردید با این حال چندین صدای انفجار - که در آن لحظه نمازجمعه در دانشگاه تهران بود - شنیده شده است در دانشگاه تهران یک جمعیت عظیم در یک راه‌پیمایی حمایت از جنگ، در قبال این انفجارها واکنشی [هراس‌آلود] نشان نداد و صدای انفجارها با شعارهای تظاهرکنندگان پوشیده شد.»⁽³⁾

در گزارش این خبرگزاری همچنین آمده است: «شاهدان موثق در تماس با خبرگزاری فرانسه اظهار داشتند که یکی از آن بمب‌ها که 500 کیلوگرم وزن داشته است در یکی از خیابان‌های بزرگ تهران فرود آمد. در این حمله صدایی به جز شکسته شدن دیوار صوتی شنیده نشد. در این حال تظاهرکنندگان - که بسیار متعدد می‌باشند - در حال گردآمدن برای حرکت به سوی دانشگاه هستند. تظاهرکنندگان نوارهایی سرخ رنگ و سبز بر روی پیشانی دارند که بر روی آن‌ها نوشته است: جنگ تا آزادی قدس.»⁽⁴⁾

خبرگزاری یونایتدپرس با اشاره به این که حمله هوایی عراق، شرکت‌کنندگان در راه‌پیمایی را فرار نداد، گزارش داده است: «مردمی که از حاشیه تهران به شهر وارد می‌شدند با یک پوستر بزرگ که در آن بشارت داده شده بود که اسرائیل باید نابود شود، مورد استقبال قرار می‌گرفتند ... [این حرکت] تنها یک تلاش برای افزایش حمایت از آرمان فلسطین نبود، بلکه هدف آن همچنین حفظ حمایت عمومی از ادامه جنگ علیه عراق بود. دیپلمات‌ها گفتند سیاست ایران مبنی بر ممنوعیت اجازه ورود به روزنامه‌نگاران خارجی، به طور موقت لغو شده این خود تلاشی است تا به جامعه بین‌المللی نشان داده شود که در عزم ایران برای ادامه جنگ بر اثر حملات هوایی عراق خللی به وجود نیاورده است.»⁽⁵⁾

روزنامه "دیلی‌تلگراف" نیز نوشته است: «این تظاهرات مبین عمق حمایت مردم از سیاست "جنگ جنگ تا پیروزیِ" دولت می‌باشد.»⁽⁶⁾

در گزارش خبرگزاری "تانیوگ" در خصوص حملات دشمن و روحیه مردم تهران آمده است: «براساس قضاوتی که از تظاهرات عمده حمایت از جنگ برمی‌آید، حوادث تخریبی، روحیه مبارزه‌جویانه اکثریت مردم تهران را تغییر نداده است. اعضای حزب‌الله در تظاهرات روز جمعه ثابت کردند که حد و مرزی برای وفاداری به رهبرشان وجود ندارد.»⁽⁷⁾

خبرگزاری آلمان غربی نیز از بغداد گزارش داد: «این راه‌پیمایی در اصل از سوی امام خمینی به منظور تأکید بر تعهد ایران به انهدام اسرائیل، درخواست شده بود اما قضیه از

سوی بنیادگرایان سرسخت - سپاهیان انقلاب - به عنوان تظاهرات حاکی از اصرار مردم ایران بر ادامه جنگ 56 ماهه با عراق تا سرنگونی دولت کنونی بغداد، اعلام شد.»⁽¹⁾

رادیو امریکا اعلام کرد: «حملات امروز عراق هم‌زمان با برگزاری مراسمی که رژیم جمهوری‌اسلامی ایران "روز قدس" می‌نامد، صورت گرفت. این مراسم با راه‌پیمایی و تظاهراتی علیه اسرائیل و همچنین به نشانه جانب‌داری از ادامه جنگ با عراق تا سرنگونی صدام‌حسین رئیس‌جمهور عراق، همراه بود.»

در گزارش رادیو اسرائیل نیز آمده است: «برای نخستین بار از هنگام آغاز جنگ شهرها بین ایران و عراق، هواپیماهای عراقی امروز در صدد برآمدند شهر قم را هنگام تظاهراتی که در حمایت از ادامه جنگ و تحت شعار روز جهانی قدس به عمل می‌آید، بمباران کنند.» این رادیو بدون اشاره به تعداد شرکت کنندگان در این راه‌پیمایی، افزود: «در نمازجمعه امروز تهران که تحت شعار "جنگ جنگ تا پیروزی" و [با حمایت از] روز جهانی قدس برگزار گردید، حجت‌الاسلام هاشمی‌رفسنجانی دوباره تأکید کرد که رژیم مصمم است جنگ را تا کسب پیروزی نهایی ادامه دهد.»⁽²⁾

5

پس از گذشت حدود سه هفته از حملات مداوم هوایی و موشکی عراق به شهرهای ایران و در پی تهدید‌های مکرر عراق مبنی بر "تشدید نابودکنندة" حملات در روز جمعه (روز قدس) و پس از بی‌اثر ماندن این تهدیدها با حضور عجیب مردم در مراسم امروز، عراق در خصوص جنگ شهرها و جنگ روانی به ابتکار دیگری دست زده است. در این‌باره رادیو امریکا امشب در برنامه ساعت20:30 خود خبر داد: «دولت عراق امروز در پی حملات هوایی و موشکی خود به شهرهای ایران اعلام داشت از فردا تا دو هفته حمله به شهرهای ایران را متوقف خواهد ساخت تا به ایرانیان فرصت دهد دولت ایران را برای پایان دادن به جنگ تحت فشار بگذارند. در پاریس "مسعود رجوی" رهبر سازمان چپ‌گرای "مجاهدین خلق" گفت وی از عراق درخواست کرد که حمله به شهرهای ایران را متوقف سازد.»⁽³⁾

گفتنی است که قبل از این ساعت، در اخبار رادیوهای بیگانه از چنین گزارشی خبری نبود و فقط حملات امروز عراق به شهرهای ایران، انعکاس داده می‌شد.

خبرگزاری فرانسه در این باره از بغداد گزارش داد: «صدام‌حسین اعلام کرد که عراق از ساعت8:30 بامداد شنبه بمباران ایران را به مدت دو هفته به حال تعلیق درخواهد آورد. با وجود این، وی افزود اگر ایران به بمباران شهرهای عراق ادامه دهد یا علیه این کشور دست به حمله زند یا به تجمع قوا برای یک تهاجم دیگر ادامه دهد یا اگر مقامات ایرانی سخنانی مبنی بر رد این اقدام ابراز کنند و جنگ را تشدید کنند، عراق قبل از پایان موعد مقرر، حملات خود را از سرخواهد گرفت. وی طی پیامی برای مردم ایران خاطرنشان کرد که این

تصمیم - که به درخواست مخالفین ایرانی اتخاذ شده - برای آن است تا فرصتی پدید آورد که مقامات ایرانی به صلح فکر کنند و مردم ایران برای پایان دادن به جنگ، این مقامات را تحت فشار قرار دهند.»⁽¹⁾

6

به‌رغم تهدید عراق که اگر ایران در زمان آتش‌بس دو هفته‌ای جنگ شهرها، عملیاتی علیه عراق انجام دهد، حملات هوایی و موشکی خود را از سرخواهد گرفت، یک عملیات زمینی در چارچوب برنامه‌های موجود سپاه در دست اجرا است.

براساس این برنامه‌ریزی، سپاه تا احراز توان لازم و کسب آمادگی برای انجام دادن عملیات گسترده آتی - که فعلاً در حد کلیات اجرای عملیاتی در فاو مطرح است - به عملیات محدود خواهد پرداخت.⁽²⁾بر این اساس و طبق برنامه از قبل تعیین شده، بعدازظهر امروز حدود 90 قایق حامل نیروهای لشکر25 کربلا (سپاه) برای انجام دادن یک عملیات محدود با نام "قدس1" در آب‌های هور شروع به پیشروی کردند تا تلاش چند ماهه لشکر برای تحقق اهداف تعیین شده را، به نتیجه برسانند.⁽³⁾* منطقه عملیاتی واقع در منطقه عمومی "شرق دجله" تا ساحل، قسمتی از هورالهویزه در شمال منطقه عملیاتی خیبر و بدر در حد فاصل پاسگاه "شط علی" و "طَبُرْ" در نظر گرفته شده است. از سمت غرب تا حدود روستاهای "الزجیه" و "الحسان"، از سمت جنوب تا روستای "البیضه" و از سمت شمال تا پاسگاه "ترابه"، محدودة این عملیات است.⁽⁴⁾

در عملیات، چهار هدف مجزا مشخص شده است: پاسگاه ابوذکر، روستای ابولیله، برکه مختار، کمین دژبانی (عقبه دشمن).⁽⁵⁾استعداد نیروی خودی در این عملیات، پنج گردان منها (حدود 9 گروهان) است و در طرح‌ریزی‌ها به تناسب مأموریت محوله برای بعضی گروهان‌ها و دسته‌های عملیاتی، تیم‌های غواص به استعداد هر تیم پنج نفر در نظر گرفته شده است.⁽⁶⁾در مقابل نیروهای خودی، "تیپ2 حطین" و عناصری از تیپ‌های 506 و 114 و لشکر25 ارتش عراق پدافند منطقه را بر عهده دارند.⁽⁷⁾

قبل از غروب آفتاب عموم نیروها در پنج محور تعیین شده (آبراه‌های صف، خیطه، معارج، اعظم، نهروان) به وسیله 90 بلم و چینگو،⁽⁸⁾** پیشروی خود را شروع کردند. طبق طرح مانور، زمان شروع عملیات ساعت21 درنظر گرفته شده و همة گردان‌ها باید تا این ساعت در

حداقل فاصله با دشمن مستقر شوند و اعلام آمادگی کنند تا با اعلام رمز تعیین شده، درگیری در محورها، هم‌زمان شروع شود. در عمل به جز یک محور (خیطه)، در کلیه محورها عبور از موانع و سیم‌های خاردار بدون مشکل خاصی انجام شده و نیروها به تدریج براساس شناسایی قبلی، در نزدیکی دشمن استقرار می‌یابند تا اعلام آمادگی کنند. در محور خیطه کمین جدید دشمن در آب‌راه اصلی این محور موجب توقف نیروها شده که باید ابتدا این مسئله به نحوی حل شود.

در این میان یک مشکل خارج از تصور، نزدیک است که شروع عملیات را با وجود استقرار و آمادگی نیروها، دچار اخلال کند. ماجرا این است که فرمانده لشکر برای هدایت بهتر عملیات و داشتن تسلط و دید کافی، قرارگاه تاکتیکی لشکر را روی دکل دیده‌بانی 15 متری "لحوگ" ساخته است. برگه حاوی کد مخابراتی عملیات ناگهان بر اثر وزش باد از این مقر فرماندهی به داخل نیزار افتاده و ناپدید شده است.

دقایقی قبل از ساعت21، دشمن طبق برنامه قبلی با خمپاره منور شلیک می‌کند و نیزار را نیز به گلوله بسته است. نیروها کف بلم‌ها خوابیده‌اند تا رمز عملیات اعلام و درگیری آغاز شود. ساعت نزدیک 21 است که کد مخابراتی فرمانده با تلاش فراوان پس از 30 دقیقه جست و جو از لابه‌لای نی‌زارها در آب پیدا می شود. در این زمان تقریباً همة گردان‌ها اعلام آمادگی کرده‌اند.

ساعت21 عملیات با رمز "یا محمدرسول‌الله"(ص) در همة محورها آغاز می‌شود.

در محور روستای ابولیله، ابتدا غواص‌ها روی ساحل وارد عمل می‌شوند و با پرتاب نارنجک به داخل سنگر عراقی‌ها و عمل نکردن نارنجک، جنگ تن به تن شروع می‌شود. با جلب توجه دشمن به غواص‌ها، نیروهای بلم‌سوار از فرصت استفاده می‌کنند و در ساحل روستا پیاده می‌شوند و به دشمن یورش می‌برند. آنان با انهدام یک سنگر کمین - که دیشب ساخته شده‌بود - به سوی روستای ابولیله پیش می‌روند. رزمندگان در حین پاک‌سازی منطقه، عده‌ای از افراد دشمن را به اسارت درآورده‌اند.

در محور دیگر، نیروهای تأمین که خود را به 100، 150 متری دشمن رسانده‌اند، با دستور فرماندهی به اجرای آتش می پردازند و معبری به عرض حداقل 10 متر جهت عبور نیروهای عمل‌کننده روی پاسگاه "ابوذکر"، می‌گشایند. سپس نیروهای بلم‌سوار بی‌درنگ در ساحل پیاده می‌شوند و با اندک درگیری، پاسگاه را تصرف می‌کنند.

در هدف دیگر یعنی برکه مختار، نیروهای خودی از دو محور به آن حمله می‌کنند، ولی با اجرای آتش روی کمین‌های دشمن، متقابلاً با آتش شدید کمین‌ها روبه‌رو می‌شوند و ناچار عقب می‌آیند و در این مرحله به محاصره برکه بسنده می‌کنند. دقایقی بعد با رسیدن توپ 105 میلی‌متری و کاتیوشا، نیروهای خودی به اجرای آتش روی جاده بغداد - بصره می‌پردازند که تردد در این جاده مختل می‌شود.

تصویر

در مجموع تا نیمه شب، مأموریت خودی در روستای ابولیله و پاسگاه ابوذکر و تعدادی از کمین‌های مورد نظر دشمن، با موفقیت پایان می‌یابد و تنها در برکه مختار که دشمن در محاصره نیروهای خودی هست، درگیری از این ساعت به بعد نیز ادامه دارد.⁽¹⁾

7

بامداد امروز یک هواپیمای امریکایی مربوط به خطوط هوایی تی.دبلیو.ای. (T.W.A) در مسیر آتن - رم ربوده شد و در ساعت11:50 به وقت محلی در فرودگاه بیروت فرود آمد. یک شخص ناشناس که خود را عنصر "سازمان جهاد اسلامی" معرفی می‌کرد در یک تماس تلفنی با خبرگزاری‌ها اعلام کرد که این عملیات برای آن است که ثابت شود مسلمانان توانایی وارد آوردن ضرباتی بر امپریالیسم امریکا را دارند. وی افزود: «این عملیات ضمن هماهنگی با تمام سازمان‌های اسلامی وابسته، انجام گرفته است و دوستان ما که در داخل هواپیما هستند، از آزادی عمل کامل برخوردار بوده و دیگر تحت کنترل رهبری مرکزی نمی‌باشند و خواسته‌هایی را که میل دارند، مطرح می‌کنند.» این هواپیما پس از سوخت‌گیری، فرودگاه بیروت را به مقصد الجزایر ترک کرد.⁽²⁾

به گزارش آسوشیتدپرس، هواپیما‌ربایان در حالی که به سوی الجزایر پرواز می‌کردند خواستار آزادسازی اعراب از زندان‌های اسرائیل و انتقال آن‌ها به بندر "صیدا" در جنوب لبنان شدند. هواپیماربایان پیش از پرواز به الجزایر، گروهی زن و کودک را در بیروت آزاد کردند.⁽³⁾

از سوی دیگر، در مطبوعات اعلام شد که سازمان جهاد اسلامی در بیانیه‌ای با اعلام این که هواپیما را فردی بی‌هویت که خود را به سازمان جهاد اسلامی منتسب کرده، ربوده است، دخالت این سازمان را تکذیب و تأکید کرد: «ما نسبت به عواقب کشاندن نام سازمان خود در عملیات هواپیماربایی هشدار می‌دهیم.»⁽⁴⁾آسوشیتدپرس از بیروت گزارش داد: «یکی از هواپیماربایان ظاهراً بی‌خبر از ادعای قبلی (جهاد اسلامی) بیانیه‌ای را خواند که به گفته وی به امضای سازمان مستضعفین جهان رسیده است. منابع سیاسی گفتند استفاده از کلمه مستضعف در نام این سازمان بیان‌گر ارتباط آن با مسلمانان شیعه است. هواپیماربایان در بیانیه خود، علیه شاه اردن، "یاسرعرفات" رئیس ساف و رهبران اعراب سنت‌گرا که به امریکا نفت می‌دهند و پول‌های‌شان را در بانک‌های امریکایی نگه می‌دارند، مطالبی عنوان کرده‌اند.»⁽⁵⁾

درباره هویت ربایندگان این هواپیما، رادیو اسرائیل نیز گزارش داد: «یک سازمان زیرزمینی شیعه که خود را "فدائیان امام حسین" می‌داند، مسئولیت ربودن هواپیمای مسافربری امریکا را به عهده گرفت ... هواپیمای شرکت امریکایی تی.دبلیو.ای. پیش از ظهر امروز مدت کوتاهی پس از آن که از فرودگاه آتن پرواز کرد، ربوده شد. این هواپیما با 145نفر مسافر و 8 نفر خدمه از قاهره ره‌سپار رم بود.»⁽⁶⁾

تصویر

هواپیماربایی در خطوط هوایی امریکا (T.W.A) - 24/3/1364

آغاز طولانی‌ترین ماجرای هواپیما‌ربایی جهان بعد از هواپیماربایی خطوط هوایی العال (اسرائیل) در سال 1968

8

"ابراهیم الصیخی" معاون دبیرکل شورای همکاری خلیج‌فارس، گفت: «اقدام تبهکارانه علیه جان امیر کویت (در 4/3/1364) نتیجه اوج‌گیری مستمر جنگ ایران و عراق است و ممکن است یکی از بازتاب‌های وضعیت کنونی جهان عرب یا یک توطئه بین‌المللی باشد.» وی با اعلام این که در صورت خاتمه نیافتن جنگ، واکنش‌های مخاطره‌آمیز بیش‌تری در منطقه روی خواهد داد، افزود: «نشانه امیدوارکننده‌ای برای خاتمه جنگ [ایران و عراق] مشهود است.»⁽¹⁾

در مورد سوء قصد به جان امیرکویت، روزنامه "واشنگتن‌پست" نوشته است: «مردم کویت بعضاً این اقدام را مرتبط با جمهوری‌اسلامی ایران و شیعیان کویت می‌دانند. از طرف دیگر، چون عراق همیشه نسبت به خاک کویت چشم طمع داشته است، بعضاً این حرکت را در ارتباط با رژیم صدام می‌دانند.»⁽²⁾روزنامه کویتی "الرأی‌العام" با توجه به خواسته‌های برخی اتباع عراقی مخالف حکومت صدام که در برابر سفارت کویت در دمشق به تظاهرات پرداخته و خواستار قطع کمک‌های کویت به عراق شده بودند، نوشت: «ما به عراق کمک کرده و در آینده نیز کمک خواهیم کرد. ... اگر چه قبلاً بر سر مرزهای دو کشور اختلافاتی داشتیم ولی هم‌اکنون دیگر چیزی به نام مرز میان عراق و کویت وجود ندارد، زیرا مرزهای عراق مرزهای کویت و سایر کشورهای عربی به شمار می‌رود.» این نشریه همچنین به خطر جمهوری‌اسلامی در منطقه، اشاره کرد: «سقوط صدام منجر به سقوط تمام رژیم‌های کشورهای منطقه و حتی رژیم‌های کشورهای دور از جبهه‌های جنگ خواهد شد؛ در این صورت، دوران استعماری جدیدی در منطقه به مراتب بدتر از استعمار قدیم آغاز می‌شود. ترکش‌های موشکی که از سوی ایران به پایتخت عراق پرتاب می‌شود و در قلب بغداد منفجر می‌گردد، در کویت و قاهره و ریاض و حتی رباط سقوط می‌کند.» در پایان این مقاله به طور

تلویحی جمهوری‌اسلامی ایران در ماجرای تحصن و تظاهرات در برابر سفارت کویت در دمشق دخیل دانسته شده است.⁽¹⁾

9

"آساهی" روزنامه پر تیراژ معتبر ژاپن، امروز ضمن تفسیری درباره جنگ و اوضاع اقتصادی ایران، به سیاست دوگانه فرانسه همچنین به سیاست‌های شوروی در قبال ایران پرداخته است: «پاریس امیدوار است که توازن قوا میان ایران و عراق را ادامه داده و در عین حال روابط خود با تهران را بهبود بخشد. بهبود روابط با ایران، هدف دیپلماتیک مشکلی برای فرانسه خواهد بود زیرا پاریس امیدوار است در همان حال از توسعه انقلاب اسلامی امام خمینی جلوگیری کند.»

در این مقاله همچنین آمده است: «شوروی سیاست انتظار را در پیش دارد. شوروی بیش‌تر می‌خواهد امریکا را از آب‌های خلیج‌فارس براند تا آن‌که بخواهد به آب‌های گرم دست یابد. حمایت ایران از چریک‌های افغانی، شوروی را تحریک می‌کند. شوروی امیدوار است تعادل میان ایران و عراق را حفظ کند و منتظر دوران پس از [امام]خمینی است.»⁽²⁾

10

امروز یک بسته پستی مشکوک که از کشور فرانسه به آدرس دادستانی شیراز ارسال شده بود، به دلیل نبودن دادستان، به اداره پست برگشت داده شد. این بسته را در ساختمان اداره پست و تلگراف، واحد "خنثی‌سازی" کمیته انقلاب اسلامی بازرسی کرد و یک بمب میکروسوئیچی تعبیه شده در داخل آن را خنثی کرد.⁽³⁾

¯¯¯

ضمیمه گزارش 1: جنگ شهر‌ها

درباره جنگ شهرها و سوابق آن، در یک فصل‌نامة مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، تحقیق مبسوطی درج شده است که خلاصه برخی قسمت‌های آن چنین است:

اصطلاح "جنگ شهرها" به منظور بیان حمله هوایی به مناطق مسکونی، به مفهوم خاص کلمه به اسفندماه 1363 (فوریه 1984) برمی‌گردد و از این زمان است که اصطلاح جنگ شهرها به سر زبان‌ها می‌افتد، اما این‌که کدام‌یک از دو طرف درگیر جنگ یا مجامع و دول دیگر برای اولین بار این اصطلاح را به کار گرفتند، جای تردید است.

پس از گذشت 41 ماه از جنگ که عراق با به کارگیری 120 موشک زمین به زمین "اسکاد - بی" و "فراگ" ساخت شوروی به کشتار 4600 نفر غیرنظامی و مجروح کردن 22000 تن دیگر دست زده بود،⁽⁴⁾نشر اخباری مبنی بر تحویل موشک‌های "اس.اس - 21" روسی به عراق (که برد آن‌ها سه تا چهار

برابر موشک‌های اسکاد - بی می‌باشد) نگرانی جدیدی ایجاد می‌کرد. همچنین نشر اخباری مبنی بر وقوع بمباران آتی و حتمی یازده شهر ایران در اوایل دهه دوم بهمن 63 (اوایل فوریه 1984)، آقای "خامنه‌ای" رئیس‌جمهور در 17 بهمن 1363 (6 فوریه 1984) اعلام کرد: «از این پس در قبال هر حمله به مردم کشورمان، به همان گونه پاسخ خواهیم گفت و چنانچه صدام‌حسین تهدیدات خود را به اجرا درآورد، قطعاًً شهرهای خانقین، بصره، و مندلی را بمباران خواهیم کرد. ما صادقانه مراتب تأسف خود را به اطلاع مردم این سه شهر می‌رسانیم و از آنان می‌خواهیم که به فوریت شهرهای مزبور را ترک نمایند.»

علی‌رغم هشدار فوق، در 22 بهمن 1363 (11 فوریه 1984) پنج موشک زمین به زمین اسک-اد - بی در مناطق مسکونی شهر دزفول فرود آمد و باعث ویرانی حدود 100 منزل مسکونی و آسیب دیدن 400 منزل دیگر، یک بیمارستان و یک دبستان گردید و صدها تن کشته یا مجروح شدند که بسیاری از آن‌ها از کودکان بودند. در مقابل، ایران همان روز چندین بار از طریق صدا و سیمای جمهوری‌اسلامی ایران به مردم بصره، مندلی و خانقین پیام داد که به فوریت این سه شهر را ترک گویند. ساعت حمله، شش صبح فردای همان روز اعلام گردید.

به این ترتیب در روز 23 بهمن 1363 آتش‌بارهای ایران برای مقابله به مثل و در جهت بازدارندگی وارد عمل شدند و اهداف تعیین شده در این شهرها را مورد حمله قرار دادند. البته عراق باز هم فردای همان روز با شش موشک شهرهای اندیمشک، مسجد سلیمان و بهبهان را هدف قرار داد و هواپیماهای جنگنده عراق نیز شهرهای ایلام، اسلام‌آباد، گیلان‌غرب، آبادان و خرمشهر را بمباران کردند که حاصل این بمباران‌ها، یکی از سنگین‌ترین تلفات مناطق غیرنظامی در طول جنگ بود. ایران نیز در مقابل، عراق را به بمباران کلیه شهرهای این کشور به جز چهار شهر مقدس کربلا، نجف اشرف، کاظمین، و سامره، تهدید کرد و در نتیجه، دو روز بعد (26/11/1363) جنگنده‌های ایران وارد عمل شدند و برای نخستین بار پس از چهار سال و نیم صبر و بردباری، به بمباران چندین شهر عراق پرداختند و بدین سان و از این زمان به بعد بود که اصطلاح "جنگ شهرها" جایگزین عباراتی چون "حملات هوایی" و "موشکی" و یا "بمباران‌های هوایی" شد.

به این ترتیب، حمله به مناطق مسکونی که به‌وسیله عراق در چارچوب یک استراتژی جنگی با هدف جنگ روانی و فشار بر مردم ایران از مدت‌ها قبل دنبال شده بود، اوائل اسفندماه 1363 چند روز بعد از آغاز مقابله به مثل جنگ هوایی به‌وسیله ایران، عنوان "جنگ شهرها" گرفت که از این تاریخ به بعد به صورت جنگی که دو طرف در حال جنگ در آن شرکت دارند، درآمد.

این مرحله از جنگ شهرها از اوایل اسفند 1363 آغاز شد و تا 17 فروردین 1364 یعنی حدود یک ماه و نیم ادامه یافت. در این مدت 29 شهر و چندین روستای ایران 118 بار مورد اصابت بمب‌ها و موشک‌های عراق قرار گرفت و حاصل آن، 1227 نفر شهید و 4682 نفر مجروح و خسارات مالی فراوان بود. در مرحله دوم جنگ شهرها که از 5 خرداد تا 24 خرداد 1364 (امروز) ادامه یافته، مناطق مسکونی ایران بیش از 100 بار مورد اصابت (بمب‌ها و موشک‌های عراقی) قرار گرفت که تلفاتی حدود 600 شهید و بیش از 1300 نفر مجروح و نیز خسارات فراوان مالی به بار آورد.

موارد زیر از جمله اهداف و مقاصد عراق در جنگ شهرها شمرده می‌شود:

1- تضعیف اراده نبرد در مردم و مسئولان ایران.

2- تلاش در جهت درگیر ساختن و تشویق افزایش زمینه‌های مداخله دیگر کشورها با نمایش وسعت دامنه جنگ.

3- تلاش در جهت خنثی کردن اثر عملیات ایران در جبهه‌های زمینی و جبران انفعال و ناتوانی شکست عراق در جنگ زمینی.

4- کاهش توان اقتصادی ایران.

5 - تلاش در جهت وادار کردن ایران به مذاکره برای پایان دادن به جنگ بدون احقاق حقوق ایران.

6- کاهش اعزام و کند کردن حرکت نیروهای مردمی به سوی جبهه‌های جنگ.

7- تشدید جنبه فرسایشی جنگ.⁽¹⁾

ضمیمه اول گزارش 2: تشدید فشارهای سیاسی و نظامی برای به سازش کشاندن ایران

امسال روز جهانی قدس در حالی برگزار شد که جمهوری‌اسلامی ایران در سطوح مختلف منطقه و نظام بین‌المللی با فشارهای شدید سیاسی مواجه است تا به صلحی بدون احقاق حقوق مورد نظر ایران تن دهد. در داخل هم برخی گروه‌های ذی‌نفوذ، فشار و متخاصم نیز که در مورد جنگ عملاً هم‌سو با جریان اول رفتار می‌کنند، می‌کوشند در همین جهت افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهند و چنانچه موفق شوند، اراده جنگی را در عموم تضعیف کنند؛ فی‌المثل پخش اعلامیه به‌وسیله چریک‌های فدایی خلق اکثریت⁽²⁾و یا گفت‌وگوی تلفنی مهندس بازرگان با خبرنگار نشریه "کریستین ساینس مانیتور" که در 21/3/1364 از رادیو امریکا پخش شد و مواضع صلح‌خواهانه وی را اعلام کرد.⁽³⁾

به موازات شدت یافتن این فشارها، به‌خصوص بعد از عملیات بدر، فشارهای نظامی وسیع و متنوع عراق، همچون جنگ شهرها، حمله به کشتی‌های تجاری و حمله به خارک، استفاده از سلاح‌های شیمیایی بدون هراس از ممنوعیت آن و محکومیت در مجامع و نظام بین‌المللی، ابعاد گسترده‌تری به خود گرفته است. در این حال، کمک‌های تسلیحاتی قدرت‌های بزرگ به این کشور نیز هر روز وسعت بیش‌تری می‌یابد.

آقای هاشمی‌رفسنجانی در واکنشی، در دیدار با گروهی از رزمندگان (در تاریخ 14/2/1364) به این فشارهای سیاسی نظامی اشاره کرد و گفت: «امروز یک فشار همگانی از طرف دشمنان اسلام و یک تهاجم وسیع آغاز شده تا با هماهنگ کردن امکانات خود، صدام را نجات دهند. این مقدار فشار در تاریخ جنگ بی‌سابقه است. این فشارها از لحاظ نظامی نیست بلکه بیش‌تر از لحاظ سیاسی است. از لحاظ نظامی همین شرارت‌های حمله به شهرها و تهدید خطوط هوایی غیرنظامی بود که معلوم شد که کارساز نیست و اثر معکوس دارد؛ اکنون تهدیدها و تلاش‌های پی‌گیر سیاسی، پشتوانه تهدیدها و شرارت‌های نظامی است تا نگذارند جنگ به نتیجه خود برسد.»⁽⁴⁾

وی در تاریخ 17/3/1364 نیز در خصوص جریانات محارب و مخالف جنگ موضع‌گیری کرد: «دشمنان ما انصافاً خیلی شرور و خبیث هستند. آن‌ها پس از یأس و سرخوردگی از ترور، تبدیل به ستون پنجم صدام شده‌اند.» آقای هاشمی همچنین به واکنش دلیرانه مردم در مقابل تهاجم هوایی و موشکی عراق که در نیمه شب‌ها جهت ایجاد رعب و وحشت و تحریکات عصبی در مردم انجام می‌شود، اشاره کرد و گفت: «ان‌شاء‌الله هفته آینده در روز قدس خواهیم دید که مردم ان‌شاءالله خواهند آمد که به دشمنان نشان بدهند که این ترفند‌ها و این کارهایی که می‌کنند، این‌ها بر یک جامعه توحیدی و انقلابی مسلمان نمی‌تواند تأثیر شکننده داشته باشد. این ملت خود را برای تحمل مشکلات آماده کرده است. ما این روزها مهم‌ترین حملات مردم را در مشکل‌ترین شرایط می‌بینیم؛ یعنی وقتی که خطر بمباران هوایی بیش‌تر می‌شود، مردم بیش‌تر به هیجان می‌آیند و حضور بیش‌تری را در انقلاب عرضه می‌کنند. این آزمایش (حضور در راه‌پیمایی روز جهانی قدس) هم، برای دنیا پرارزش است که یک بار دیگر بفهمد که در ایران چه خبر است و هم برای خود ما با ارزش است که ما بفهمیم ملت‌مان در صحنه هست و پشتوانه بسیار خوبی است برای رزمندگان ما که بدانند تنها نیستند و این ملت عظیم همراه آن‌ها تا همه جا با آن‌ها ایستاده است.»⁽⁵⁾

به این ترتیب مراسم روز قدس، آزمونی برای سنجش وجود و تداوم اراده جنگی مردم، قرار داده شد که برخی مطبوعات آن را به نوعی رفراندوم درباره جنگ تعبیر کردند؛ از جمله روزنامه اطلاعات به همین مناسبت مصاحبه‌ای با آقای "خامنه‌ای" رئیس‌جمهور و رئیس‌شورای عالی دفاع ترتیب داد و نظر ایشان را در این باره جویا شد که ایشان پاسخ داد: «این بسیار دعوت خوبی بود، زیرا که به مردم فرصت خواهد داد که حرف دل را در باب مسئله‌ای که این همه در دنیا محل بحث و جدال است، با عمل آشکار

کنند.» وی افزود: «همان طور که جنگ را برای آن که ما را خسته کنند، به ما تحمیل کردند تا ما را بشکنند اما نشکستیم، حالا هم با فشارهای گوناگون سیاسی و رذالت‌های مختلف چه عملی و چه قولی می‌خواهند مردم را وادار کنند که از حقوق مشروع خود صرف‌نظر کنند و جنگ را با سرنوشتی که دشمنان ما برایش در نظر گرفته‌اند، به پایان برسانند.»⁽¹⁾ایشان همچنین در خطبه‌های نمازجمعه (17/3/1364) گفت: «مردم ما در روز قدس به دنیایی که می‌خواهد مردم ما را به سازش بکشاند، "نه" خواهد گفت. روز قدس، روز مقاومت مردم ما در مقابل زورگویی‌ها خواهد بود.»⁽²⁾

آیت‌الله "صانعی" امام جمعه موقت قم نیز در خطبه‌های نمازجمعه قم تأکید کرد: «این وظیفه است که در روز جهانی قدس و روز پشتیبانی از جنگ شرکت کنیم و بار دیگر توطئه‌های دشمن را به خودش برگردانیم.»⁽³⁾

آیت‌الله "منتظری" نیز در دیدار با اعضای یک هیئت اعزامی به لبنان، ضمن اشاره به توطئه‌های امریکا و اسرائیل در منطقه، گفت: «مراسم روز قدس را باید در داخل و خارج کشور هر چه باشکوه‌تر برگزار کنیم و به دنیا نشان دهیم که اولاً قدس یک مسئله اسلامی است و مربوط به تمام مسلمانان است و ثانیاً به دشمنان اسلام و انقلاب بفهمانیم ملت فداکار ما این همه گرفتاری و مصیبت‌ها که از ناحیه جنگ تحمیلی به او وارد شده، با این حال همچنان در صحنه است و از انقلاب کشورش در برابر توطئه‌ها و فشارهای سیاسی و نظامی و روحی و حمله‌های هوایی و موشکی دشمنان اسلام، دفاع و مقاومت می‌کند و هرگز راضی نیست با چنین دشمنی وحشی و خون‌خوار، صلح و مذاکره کند.»⁽⁴⁾

گذشته از این، اصناف و قشرهای مردم و نهادها، ارگان‌ها و دستجات با انتشار بیانیه‌هایی - که درخلال 18/3/1364 تا 24/3/1364 در مطبوعات درج شد - پشتیبانی خود از شرکت در روز قدس را که تحت عنوان "رفراندوم" مطرح شده است، اعلام کردند، این در حالی است که حکومت عراق مصرانه در راه شدت بخشیدن به یک جنگ روانی مبنی بر تشدید جنگ شهرها - مشخصاًً در مورد روز قدس - مرتباً با تأکید بر آغاز وحشتناک‌ترین هجوم‌ها و به بیان‌های مختلف، مردم ایران را تهدید می‌کند.

ضمیمه دوم گزارش2: قطع‌نامه روزجهانی قدس

خلاصه مضمون مواد 14 گانه قطع‌نامه روز جهانی قدس (24 رمضان 1405/24 خرداد 1364):

1- اعلام پای‌بندی به ره‌نمودهای حضرت امام، آیت‌الله منتظری و حمایت از روحانیت متعهد و مبارز.

2- اشاره به تحریک ابرقدرت‌ها برای آغاز جنگ و تأکید بر دفاع مقدس امت با ندای الهی "جنگ جنگ تا رفع فتنه در عالم".

3- تأکید بر استقامت در برابر حکومت متجاوز عراق تا پیروزی نهایی و سرنگونی حکام خون‌خوار عراق و نصب‌العین قرار دادن آیات قرآنی و سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع).

4- حمایت از رزمندگان جان برکف سپاه توحید.

5- اعلام حمایت از عمل مقابله به مثل در برابر جنایات عراق در بمباران مناطق مسکونی تا سقوط حکومت عراق.

6- اعلام تأکید بر ضرورت خاموش کردن نغمه‌های صلح‌طلبی با شعار "جنگ جنگ تا پیروزی".

7- هشدار به کشورهای منطقه و غیره خصوصاًً فرانسه و شوروی در حمایت از عراق.

8- دعوت از ارتشیان و مردم تحت ستم عراق جهت برقراری نظام عدل جمهوری‌اسلامی در عراق.

9- اعلام و تأکید بر این که امریکا - شیطان بزرگ - عامل همه بدبختی‌ها در جهان بوده و امت شهیدپرور در مقابل آن با عزمی راسخ تا رهایی مستضعفان جهان به نبرد ادامه خواهد داد.

10- حمایت از مبارزات آزادی‌خواهانه ملت‌های تحت ستم به‌ویژه حرکت‌های اسلامی مردم افغانستان، لبنان و فلسطین.

11- نجات بیت‌المقدس اولین قبله مسلمانان جهان.

12- تأکید بر آزادی قدس شریف از چنگال صهیونیست‌ها به‌عنوان یکی از اساسی‌ترین آرمان‌های انقلاب اسلامی؛ اعلام حمایت از مردم فلسطین و محکوم کردن حرکت‌سازش‌کارانه‌ای که با الهام از شیطان بزرگ و به وسیلة ایادی آن در منطقه انجام می‌پذیرد.

13- اعلام ضرورت ارج نهادن به حرکت الهی مردم مظلوم و مسلمان لبنان در مبارزه با حکومت اشغال‌گر قدس و تأکید بر اتحاد نیروهای اسلامی در لبنان که رمز موفقیت است.

14- حمایت از مسئولان خدمت‌گزار دولت جمهوری‌اسلامی ایران در تحقق‌بخشیدن به اهداف و آرمان‌های انقلاب اسلامی خصوصاً در مقابله با حکومت جنایت‌کار بغداد.⁽¹⁾

ضمیمه اول گزارش 6 : طراحی عملیات‌های محدود

در توضیح موضوع "عملیات محدود"، بخشی از یک گزارش که در سال 1364 تهیه و ارائه شده است، نقل می‌شود:

در پی دعوت فرماندهی سپاه از کلیه فرماندهان و عناصر قرارگاه‌ها جهت ارائه طرح‌های ادامه جنگ پس از عملیات بدر، در تاریخ 23/2/1364 چند عملیات محدود به‌عنوان پیشنهاد مطرح گردید.

اجرای عملیات محدود در منطقه عمومی فاو، یکی از پیشنهادهای فوق‌الذکر بود که به دلایلی از جمله اهمیت سیاسی و نظامی منطقه مزبور، بیش‌تر مورد توجه فرماندهی سپاه قرار گرفت؛ بنابراین، جلسه فرماندهان سپاه در روز 2/3/1364 مجدداً تشکیل گردید. در طول جلسه محاسن و ارزش‌های سیاسی و نظامی منطقه بررسی شد و برادران به نتایج جدیدی مبنی برگسترده بودن عملیات رسیدند و موضوع را به‌عنوان نتیجه بحث و نشان دادن محدود نبودن این عملیات، به فرماندهی کل سپاه ارائه دادند.

طرح ابتدایی فاو می‌توانست تا اندازه‌ای اهداف سیاسی و نظامی را در استراتژی مورد نظر مسئولین جمهوری‌اسلامی ایران تأمین نماید و از طرفی در راستای استراتژی مورد نظر سپاه نیز قرار داشت، از این رو مورد موافقت فرماندهی کل سپاه و بلافاصله مورد موافقت آقایان هاشمی و خامنه‌ای نیز قرار گرفت.⁽²⁾

«از روز 21 اردیبهشت‌ماه 1364 جمعی از فرماندهان به تهران فراخوانده شدند. از اهواز من به همراه عزیز جعفری، غلام‌پور، علی هاشمی، مبلغ، فروزنده و قربانی با هواپیما به تهران آمدیم و از دوشنبه 23/2/1364 بحث‌ها را شروع کردیم. موضوع بحث عملیات‌های گسترده و محدود بود در ادامه جنگ. پس از سه روز بحث، فرماندهان لشکرها, پس از ارائه نظریات خود از ما جدا شدند و جمع فرماندهان قرارگاه‌ها با مسئولیت خودم بحث‌ها را ادامه دادیم. روز یکشنبه 29/2/1364 هم به همراه آقا رحیم (دو نفری) رفتیم قم و با آقای منتظری ملاقات کردیم و مشکلات جنگ را مطرح کردیم؛ اخوی مهدی هاشمی هم بود و مرتباً مانع می‌شد که ما طرح مشکل کنیم. آقای منتظری هم گفت: به من چه؟ بروید اینها را به آقای هاشمی و به آقای خامنه‌ای (مقام‌معظم رهبری امروز و ریاست جمهوری سابق) بگویید.

مجدداً از 30/2/1364 بحث‌ها را در تهران ادامه دادیم و مباحث دیگر را از قبیل فرماندهی و اداره جنگ و اشکالات ادغام را در کنار طرح‌های عملیاتی بحث می‌کردیم و این بحث‌ها را طی 9 روز دیگر ادامه دادیم تا اینکه روز موعود و تاریخی فرا رسید و ما با جمع‌بندی [بحث و بررسی] حداقل دو هفته‌ای رفتیم خدمت ریاست‌جمهوری و آقای هاشمی در دفتر ریاست جمهوری و نتیجه بحث‌ها را طرح کردیم و گفتیم: ما بررسی کرده‌ایم برای تصرف ← ← هدف مهمی مثل بصره، نمی‌توان امیدی به 100 الی 150 گردان داشت, این باید به 300 الی 400 گردان افزایش پیدا کند تا در یک عملیات به این هدف مهم دست پیدا کنیم و الّا پنج شش سال طول می‌کشد تا ما بصره را با 5 -6 عملیات 100 الی 150 گردانه تصرف کنیم و هر سال کمی پیشروی کنیم, ولی اگر با 400 گردان حمله کنیم از 4 محور، دشمن قادر نیست هم‌زمان در همه محورهای تهاجم ما، دفاع کند. خلاصه حرف‌هایمان را زدیم, گفتیم هدف بصره 400 تا 500 گردان در 6 ماه و هدفی مثل کرکوک 400 گردان در 6 ماه. و اگر کشور تمایل داشت بعد از شکست‌های سنگین این‌چنینی، می‌توان با 600 گردان نیرو به سوی بغداد حرکت کرد.

ما بیشتر منظورمان این بود که آقای هاشمی بپذیرد به‌جای 70 الی 100هزار نیروی بسیجی, ..... ببرند، 200 الی 250 هزار نیرو بسیج شود تا با آنها 400 الی 500 گردان نیرو سازمان‌دهی کنیم و در راستای همان هدف و سیاستی که خود اعلام می‌کرد (جنگ تا یک عملیات موفق و پیروز)، قاطعانه آن هدف را تصرف کنیم. ولی آقای هاشمی جمله‌ای گفت که همه ما را مأیوس کرد, آن جمله معروف در آن روز تاریخی این بود:

«ما بند پوتین این رزمندگان را که شما برآورد کرده‌اید هم نمی‌توانیم تأمین کنیم!!!؟» و در دفترچه‌ام نوشته‌ام آب پاکی روی دست همه ریخت و ما با بُهت بیرون آمدیم.»

به دنبال پیشنهاد سپاه و تصویب اجرای عملیات در فاو توسط آقای هاشمی، سپاه از تاریخ 15/3/1364 فعالیت خود را با حضور علی شمخانی و رحیم صفوی در قرارگاه خاتم (جنوب) آغاز کرد. و از 18/3/1364 با حضور محسن رضایی و غلامعلی رشید در این قرارگاه کار طرح‌ریزی این عملیات فعال‌تر شد. در عین حال در کنار پی‌گیری مقدمات اجرای عملیات در فاو، موضوعاتی از قبیل اجرای عملیات محدود نیز در دستور کار قرار داشت.

برادران حاضر در جلسه اعتقاد داشتند که با اوضاع فعلی امکان ادامه جنگ به سبک سابق وجود ندارد و قبل از دست زدن به عملیات‌های گسترده‌ای همچون گذشته، باید توان را افزایش و سازمان رزم را گسترش داد.⁽¹⁾اما در فاصله زمانی لازم برای این منظور، وقفه‌ای در جنگ ایجاد خواهد شد که با اجرای عملیات‌های محدود - که در حد توان فعلی باشد - بایستی این خلأ را پر کنند، لذا افزایش توان (شامل امکانات و به خصوص سازمان رزم) اصل قرار گرفته و در کنار آن اجرای عملیات‌های محدود، به عنوان یک امر مقطعی مطرح گردید.⁽²⁾

ضمیمه دوم گزارش 6: آماده‌سازی مقدمات عملیات قدس1

در توضیح اهداف عملیات قدس1 و سابقه آن و اقداماتی که برای آماده ساختن مقدمات این عملیات انجام شد، فشرده‌ای از اهم مطالب آورده می‌شود:

در طرح‌ریزی و بررسی مانور عملیات بدر، پیش‌بینی شده بود که لشکر25 کربلا که از قبل جهت پدافند و حفظ دست‌آوردهای عملیات خیبر در هور استقرار داشت، تحت نظارت و هدایت قرارگاه نجف2، پس از تصرف پاسگاه‌های دشمن در شمال البیضه، هرچه بیش‌تر به جاده بصره - العماره نزدیک

شود و با آتش خود، اقدامات دشمن جهت اجرای پاتک را خنثی سازد. به سبب عدم موفقیت لشکر25 کربلا در رسیدن به کل اهداف خود در عملیات بدر (به عللی که در گزارش این عملیات آمده است)، این لشکر نتوانست آتش مؤثری روی جاده بریزد.

از سوی دیگر، عمده‌ترین هدف عملیات بدر، قطع جاده استراتژیک بصره - العماره بود که با ناکامی در این عملیات، هور و جاده همچنان اهمیت استراتژیک خود را در جنگ حفظ کرده بودند. رسیدن به این اهداف - که نیاز به زمان، آمادگی امکانات و ... ایجاد زمینه‌ای مطلوب برای انجام دادن عملیات مجدد داشت - در اوضاع آن زمان، مقدور نبود، لذا به‌عنوان اولین حرکت، حضور بیش‌تر در هور و هرچه نزدیک‌تر شدن به جاده بصره - العماره در دستور کار قرار گرفت. مؤثرترین اقدام و بهترین محور برای نزدیک‌تر شدن به مقصود، تصرف پاسگاه‌های ابوذکر و ابولیله دانسته شد که جاپای مناسبی جهت ادامه عملیات و نیز سکوی آتش جهت مسدود کردن جاده باشد. مضافاً این‌که خط پدافندی "ترابه" می‌بایست ترمیم می‌شد که اجرای عملیاتی در این منطقه می‌توانست علاوه بر نزدیک ساختن خط پدافندی به دجله و اجرای آتش روی جاده، خطی مستحکم و منظم و به هم پیوسته به وجود آورد. مأموریت اجرای این تدابیر به لشکر25 کربلا سپرده شد که پس از عملیات بدر همچنان در منطقه باقی مانده بود.⁽¹⁾

پس از ابلاغ مأموریت به این لشکر، کار شناسایی بی‌درنگ شروع شد و بی‌وقفه ادامه یافت. تیم‌های شناسایی به طور مرتب و موفق به شناسایی می‌رفتند تا این‌که اقدام جدیدی از دشمن این برنامه را دچار اختلال کرد؛ به این ترتیب که از ساعت21 به فاصله تقریبی ساعتی یک بار سلاح‌های سبک و نیمه سنگین دشمن به طور غیرمنتظره‌ای به اجرای آتش (بدون هدف) می‌پرداختند. با وضعیت جدید، نیروهای شناسایی موظف به استفاده از لباس غواصی شدند تا هنگام اجرای آتش دشمن، با استفاده از نی، زیر آب بروند و مأموریت خود را ادامه بدهند. در هر حال شناسایی‌ها پی‌گیرانه ادامه یافت تا جایی که برخی مأموریت‌های شناسایی هشت شبانه‌روز به طول انجامید.

در مجموع، شناسایی منطقه در حدود دو ماه به طول انجامید. در این مدت حوادث فراوانی رخ داد که به نقل از گزارش راوی مرکز در عملیات قدس2، به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

1- گم شدن در هور برای عناصر شناسایی (در اوایل کار) امر غیرمنتظره‌ای نبود؛ تنها شنا کردن و در صورت خستگی مفرط، خواباندن نی‌ها و استراحت روی آن‌ها بارها اتفاق افتاده بود. برادر بشارت - که بعداً شهید شد - از قبل از عملیات بدر به مرخصی نرفته بود؛ او مرتب داوطلبانه به شناسایی می‌رفت و رکورد شناسایی و رکورد گم شدن در هور و ماندن در آب را شکسته بود. وی حداقل 40 مرتبه به مأموریت شناسایی رفته و بارها گم شده‌بود. یک بار بیش از 65 ساعت (نزدیک به سه شبانه‌روز) در هور سرگردان شده و بالاخره شناکنان برگشته بود.⁽²⁾

2- در یکی از شب‌ها سه غواص با یک بلم به شناسایی رفتند. یک نفر در نقطه‌ای دور از آتش دشمن در لابه‌لای نی‌زار در بلم به انتظار ایستاد و دو غواص دیگر در آب به طرف پاسگاه ابوذکر حرکت کردند. آن‌ها پس از عبور از سه ردیف سیم‌خاردار، با مانع سیم‌خاردار حلقوی مواجه شدند. در فاصله کم‌تر از صدمتری دشمن ناگهان تیراندازی کور دشمن به اطراف و روی مرداب شروع شد. برادران به زیر آب رفتند اما پس از مدتی با تداوم رگبار دشمن یکی از برادران غواص هدف گلوله قرار گرفت و شهید شد و پیکر وی به سیم‌خاردار حلقوی گیر کرد. تلاش برادر دیگر برای عقب بردن وی به جایی نرسید لذا او را لابه‌لای نی‌زار مخفی کرد و با دست خود آب‌های خون‌آلود را پخش کرد و به بلم نزد برادر سوم بازگشت که به اتفاق به عقب برگشتند. فردای آن روز با امکانات بیش‌تر از قبیل سیم‌چین و طناب و غیره با یک نفر دیگر به آن محل رفتند. خوش‌بختانه دشمن در طول 14 ساعت متوجه آن برادر شهید نشده بود و برادران توانستند همرزم شهید خود را به عقب منتقل نمایند.⁽³⁾

3- یکی از غواص‌ها در یک شناسایی جهت نزدیک‌تر شدن به دشمن از بلم جدا شد. وی برای انجام دادن این مأموریت و سپس بازگشت به لشکر، 54 ساعت شنا کرد. این برادر که کاملاً از پای درآمده بود

فوراً تحت مداوا قرار گفت.⁽¹⁾

"مرتضی قربانی" فرمانده لشکر25 کربلا، در خصوص نتایج نهایی اقدامات یاد شده، گفته است: «به تمامی آب‌راه‌های کوچک و بزرگ دست‌رسی پیدا کردیم و همه نیروهای مسئول و معاونین گردان به شناسایی رفتند به طوری که برای عملیات احساس کردیم خیلی راه‌کارها و معبر آماده داریم و لذا از بسیاری از آن‌ها استفاده نکردیم. در اکثر این شناسایی‌ها تا فاصله 5 متری و 10 متری و حتی تا فاصله یک متری دشمن می‌رفتند و برمی‌گشتند و هیچ کدام از شناسایی‌ها لو نرفت و ما کاملاً راضی بودیم.»⁽²⁾

پس از این که شناسایی‌ها به نتایج مطلوبی رسید و آموزش و اجرای مانورهای مشابه عملیات و نیز استقرار نیروها در خط انجام شد، منطقه عملیاتی به دو محور طبر و شط‌علی تقسیم شد و مأموریت هر گردان یا گروهان در قالب طرح مانور لشکر مشخص گردید، سپس واحدهای پشتیبانی‌کننده اعم از پدافند هوایی، توپخانه، ادوات، بهداری، امکانات دریایی و ... با انتقال امکانات به "پای کار"، اعلام آمادگی کردند. نکته دیگر این که قرار بود عملیات شب جمعه 24/3/1364 انجام شود و نیروهای خودی با این عملیات به استقبال روز قدس بروند، اما به دلایلی - از جمله آماده نشدن امکانات دریایی لازم - عملیات یک روز به تأخیر افتاد. مرتضی قربانی در این باره گفت: «امکانات دریایی 10 روز قبل از عملیات رسید و اگر زودتر می‌رسید حتماً زودتر عمل می‌کردیم»، وی - که از این خبر راضی به نظر می‌رسید - افزود: «البته عقب افتادن عملیات هم تقدیر الهی بود چون همان روز قدس نیروهای پاسگاه و روستا تعویض شدند و ما همان شب با نیروی جدید درگیر شدیم که با همان شلیک اول یا کشته شدند و یا اسیر شدند و هیچ مقاومت نکردند و تأخیر در عملیات را لطف الهی می‌دانم.»⁽³⁾

نکته دیگر این که با این تأخیر خود به خود عملیات در زمانی انجام شد که تاکتیک جنگ روانی عراق را بی‌اثر ساخت. با اجرای این عملیات در ساعاتی پس از اعلام آتش‌بس مشروط جنگ شهرها - که عراق از موضع قدرت و برای در اختیار گرفتن ابتکار عمل برنامه‌ریزی کرده بود - تأثیر تبلیغاتی و روانی این آتش‌بس خنثی شد و جمهوری‌اسلامی ایران در جنگ جاری، پس از پیروزی در راه‌پیمایی روز قدس، پیروزی دیگری نیز در این جنگ روانی به دست آورد.

روزشمار جنگ شنبه / 25 خرداد 1364/ 25 رمضان /1405 15 ژوئن 1985

11

در ادامه عملیات قدس1، سحرگاه امروز مواضع ارتش عراق در منطقه‌ای شامل روستاهای البیضه و ترابه به طرف جاده بصره - بغداد و نیز الکساره و روستاهای اطراف آن، هدف آتش قبضه‌های 106 میلی‌متری و مینی‌کاتیوشای خودی قرار گرفت. همچنین با روشن شدن هوا، از هر محور دو تا سه قایق جهت پاک‌سازی بقایای دشمن به منطقه اعزام شدند. به این ترتیب بسیاری از نیروهای عراقی به اسارت درآمدند و نفراتی از آن‌ها که مقاومت می‌کردند، کشته شدند. دشمن نیز هم‌زمان با روشنایی روز فعالیت هوایی خود را در منطقه به وسیله چندین هلی‌کوپتر و هواپیمای پی.سی-7 آغاز کرد. پس از دقایقی یکی از هلی‌کوپترها بر اثر آتش پدافند خودی در منطقه "برکه مختار" سقوط کرد. هنگام ظهر نیز یک هواپیمای پی.سی-7 دشمن به وسیله موشک "سهند" در منطقه نهروان سرنگون شد.

در این روز دشمن به‌وسیله قایق‌های مجهز به تیربار دوشکا و قبضه 106 میلی‌متری با پشتیبانی هوایی، دو پاتک انجام داد. اولین پاتک با مقابلة به موقع نیروهای کمین خودی در آب‌راه "مشروع" مواجه شد. رزمندگان خودی که میان نی‌زارها مخفی شده بودند نیروهای دشمن را که از وضعیت منطقه اطلاعی نداشتند، به دام انداختند. نهایتاً دشمن پس از مقاومت اندک و تحمل تلفات، گریخت. پس از چند ساعت، پاتک دوم سنگین‌تر و با استعداد بیش‌تری آغاز شد که این نیز با مقاومت نیروهای خودی و آتش چشم‌گیر توپ‌های106 میلی‌متری آنان مواجه شد و دشمن با تحمل تلفات ناچار عقب نشست.

در این روز مقاومت دشمن در برکه مختار در هم شکست و این برکه پاک‌سازی شد و نیروهای عراقی باقی‌مانده در آن - که حدود یک گردان بودند - همگی گریختند.⁽¹⁾

12

به‌منظور آماده‌سازی عملیات گسترده آتی در فاو، امروز جلسه فرماندهان سپاه با حضور فرماندهان قرارگاه‌های خاتم، کربلا، سلمان و نوح در قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) تشکیل شد. فرماندهان حاضر در این جلسه - که برای ارائه گزارش پیشرفت کار، در منطقه مورد نظر

تجمع کرده بودند⁽¹⁾- عبارت بودند از: علی شمخانی "قائم‌مقام فرمانده سپاه"، "رحیم صفوی" مسئول طرح و عملیات قرارگاه خاتم، "غلام‌حسین بشردوست" فرمانده قرارگاه کربلا، "عزیز جعفری" جانشین فرمانده قرارگاه کربلا، "محمد باقری" مسئول اطلاعات قرارگاه خاتم، "شوشتری" جانشین قرارگاه سلمان، "جعفر اسدی" جانشین قرارگاه نوح.

در ابتدای جلسه جانشین قرارگاه نوح پیشنهادهای خود را در مورد اقدامات لازم در منطقه واگذاری به این قرارگاه در جبهه آبادان، مطرح کرد؛ از جمله: دو جداره کردن خاکریز جاده آبادان در امتداد اروند و افزایش ارتفاع آن، تعریض و افزایش ارتفاع آن جاده، آسفالت کردن جاده‌ها، استتار یکی از پل‌های روی "بهمن‌شیر" که در دید دشمن است و ساختن تعدادی اسکله روی نهرها. وی در ادامه سخنان خود گفت: «از جهت کار اطلاعات هنوز به این جمع‌بندی نرسیده‌ایم که به واحدها ابلاغ کنیم که کارهای‌شان را شروع کنند یا خیر. قرارگاه‌ها در حال احداث دکل و کارهای شناسایی هستند و برای ادامه کار باید به تیپ‌ها و لشکرها‌ی عمل‌کننده بگوییم فعالیت شناسایی خود را آغاز کنند. و جهت ابلاغ به یگان‌های تحت امر منتظر دستور هستیم.»

"بشردوست" فرمانده قرارگاه کربلا، گفت: «ما روی طرح مانور و خط حدی که باید به یگان‌ها واگذار گردد، بحث کرده‌ایم و پیشنهاد می‌کنیم که فعلاً بیش از دو قرارگاه در خط نباشد و پس از این‌که خط دشمن شکسته شد، قرارگاه سوم از ما عبور کند و به جلو برود. این پیشنهاد به این خاطر است که ساحل خودی در منطقه قرارگاه کربلا عموماً باتلاقی است و همین موضوع باعث شده که نتوانیم سنگرهای آتش ایجاد کنیم. عرض منطقه ما ]قرارگاه کربلا[ با این خط حدی که واگذار شده، بسیار محدود است و قابل گنجایش توپ‌ها و خمپاره‌هایی که باید آن‌جا قرار دهیم، نیست. البته ما طبق همین خط حد واگذار شدة کنونی، طرح مانور برای سه یگان را آماده کرده‌ایم.» وی افزود: «باید کار احداث جاده‌های داخل نخلستان و نیز احداث اسکله را شروع کنیم. باید به خشک کردن زمین منطقه هم بپردازیم و نیز با مهار بعضی از نهرها می‌توانیم کنترل آب را در دست خودمان بگیریم. این‌ها هم محاسبه‌های اولیه است که برای انجام ]دادن[ آن نیاز به اجازه فرماندهی داریم.»

"اسدی" جانشین قرارگاه نوح اعلام کرد که این قرارگاه جهت اجرای مأموریت محوله، به چهار یگان نیاز دارد و علاوه بر آن باید هنگام تحویل گرفتن خط از ژاندارمری، نیروها را با پوشش کمیته⁽²⁾* وارد منطقه کرد تا عملیات لو نرود. وی همچنین پیشنهاد کرد که کلیه

نقل و انتقالات اعم از نیروی انسانی، توپ‌های 105، 122 و 155 میلی‌متری کششی، با کانکس‌ها و کمپرسی‌های سرپوشیده انجام پذیرد تا رعایت نکات حفاظتی شده باشد.

"باقری" مسئول اطلاعات قرارگاه خاتم، با توجه به اطلاعات به دست آمده از یک اسیر عراقی، گزارش داد: «دشمن جاده‌های منطقه فاو را به دلیل آب‌گیربودن، تا ارتفاع دو متری سطح زمین بلند احداث کرده است. در منطقه خورعبدالله اقداماتی از جمله استقرار 10 دستگاه تانک، 6 قبضه توپ، احداث دکل‌های دیده‌بانی، استقرار 25 دستگاه تانک صورت داده است. در کل منطقه نیز انجام ]دادن[ یک سری پروازهای شناسایی و عملیاتی توسط هلی‌کوپتر از ام‌القصر و نیز تعبیه سنگرهای کمین در جلو دکل‌های موجود، به منظور دفاع از منطقه تدبیر نموده است. شهر فاو دارای چهار اسکله اصلی نفت و یک سری خطوط لوله می‌باشد که در حال حاضر نفت‌کش‌های سبک در آن‌جا بارگیری می‌شوند.»

در ادامه جلسه، "شوشتری" جانشین قرارگاه سلمان، با اشاره به اجرای عملیات محدود قدس1 در منطقه هور به‌وسیله یگان‌های این قرارگاه، درخواست کرد که جهت پدافند هرچه بهتر از منطقه و نیز بستن جاده مواصلاتی دشمن(بزرگ‌راه بصره - العماره)، حرکت یگان‌های این قرارگاه تا "الحسان" ادامه یابد.

تصویر

عملیات قدس1 - هورالهویزه - 25/3/1364

تعدادی از فرماندهان سپاه در ایستگاه صلواتی که با پل‌های خیبری ساخته شده است.

از راست: نورعلی شوشتری، ...، سید مهدی مبلغ، ...، علی شمخانی، ...، عبداللهی

سپس "شمخانی" قائم‌مقام سپاه، به فرماندهان قرارگاه‌ها دستور داد که هر چه زودتر به مقرهای خود بروند و همة فرماندهان یگان‌ها را جهت حضور فعال در منطقه فرا خوانند، همچنین قرارگاه سلمان علاوه بر توجیه مسئول اطلاعات عملیات و مسئولان تعدادی از یگان‌های اصلی خود، تیم‌هایی را هم به قرارگاه کربلا مأمور کند.⁽¹⁾وی در پایان اعلام کرد که همه فرماندهان قرارگاه‌ها و یگان‌ها باید از روز دوشنبه (27/3/1364) در منطقه حضور یابند و مرخصی‌های بعد از ماه مبارک رمضان (30/3/1364) نیز لغو می‌شود. شمخانی سپس از قرارگاه کربلا خواست دو تا سه یگان خود را توجیه کند و خط تعیین شده را به آن‌ها تحویل دهد. در این مورد "عزیز جعفری" جانشین قرارگاه کربلا، گفت: «واگذاری خط زود است و باید بیش‌تر بحث شود تا ناچار نشویم خط حدها را تعویض کنیم.» مع‌ذالک شمخانی خواستار توجیه یگان‌ها شد.⁽²⁾

13

در حالی که چند ساعت بیش‌تر به آغاز آنچه عراق "یک مهلت دو هفته‌ای توقف مشروط جنگ شهرها" اعلام کرده باقی نمانده بود، ایران یک موشک زمین به زمین به بغداد شلیک کرد. علاوه براین، رزمندگان از شب گذشته در نزدیکی اتوبان بصره - بغداد عملیاتی را شروع کرده‌اند که در مجموع اقداماتی مؤثر جهت زدودن آثار روانی - تبلیغاتی اعلام آتش‌بس مشروط عراق، محسوب می‌شود.

به نوشته مطبوعات ایران، این اقدام به تلافی حملات موشکی، هوایی و توپخانه متجاوزان بعثی در روز جمعه علیه راه‌پیمایان روز قدس، انجام شده است. روزنامه اطلاعات در این باره گزارش داد:«یگان موشکی سپاه پاسداران ساعت5 بامداد امروز یک بار دیگر بغداد پایتخت عراق را به لرزه درآورد و هدف یک فروند موشک زمین به زمین قرار داد.»⁽³⁾

این موشک در نزدیکی هتل "مریدیان" - مجلل‌ترین هتل بغداد - منفجر شده است.⁽⁴⁾رادیو بی.بی.سی. نیز تأکید کرد که این واقعه تنها چند ساعت قبل از آغاز یک توقف دو هفته‌ای در حملات عراق به شهرهای ایران، روی داد.⁽⁵⁾به گزارش "داگلاس رابرت" خبرنگار رادیو امریکا، ابتدا ایران از شلیک یک موشک دوربرد به سوی بغداد به تلافی حملات پیشین عراق به شهرهای ایران، خبر داد و اندکی بعد انفجار بزرگی در پایتخت عراق به وقوع پیوست.⁽⁶⁾

آسوشیتدپرس نیز از بغداد گزارش داد: «لحظاتی پس از این‌که سکنه چهار میلیون نفری این شهرها با صدای کر کننده انفجار، در رخت‌خواب خود تکان خوردند ستونی از دود سیاه رنگ در مرکز پایتخت عراق به هوا برخاست. انفجار به قدری قوی بود که تا یک کیلومتری پنجره‌ها را در هم فرو ریخت. طی سه ماه گذشته این دوازدهمین ضربه موشکی گزارش شده ایران علیه بغداد است.»⁽⁷⁾

در این حال از ساعت24 شب گذشته تا 7 بامداد امروز هواپیماهای عراقی در سه نوبت

حریم هوایی چند شهر غرب کشور از جمله باختران و اسلام‌آباد غرب را مورد تجاوز قرار دادند. این هواپیماها در دو نوبت چند راکت در حوالی شهر اسلام‌آباد غرب فرو ریختند که در نتیجه دو تن شهید و هشت تن مجروح شدند. همچنین در بمباران فرودگاه اسلام‌آباد غرب، به یک هواپیمای سمپاش (از ناحیه بال) و یک تانکر محتوی 10 تن سم، آسیب کلی وارد آمد. به این ترتیب عراق تا آخرین لحظات باقی مانده از زمان قبل از مهلت اعلام شده، به بمباران شهرها ادامه داد و به این طریق کوشید از موضعی کاملاً برتر و در نقش یک تصمیم‌گیرنده دارای ابتکار و آزادی عمل مطلق، طرح خود را عملی سازد.⁽¹⁾

از سوی دیگر، به گزارش ستاد سپاه منطقه2 نجف اشرف، بعدازظهر امروز مواضع نظامیان عراق در شهر حلبچه و مراکز مهم این شهر چند ساعت هدف آتش توپخانه سپاهیان اسلام بود که خسارت فراوانی به آن وارد شد.⁽²⁾

در مورد آتش‌بس دو هفته‌ای در جنگ شهرها که عراق اعلام کرده، یونایتدپرس به نقل از دیپلمات‌ها گزارش داد: «این حرکت صدام به مثابه پذیرش این امر است که افزایش فشار نظامی، رهبران ایران را به نرم کردن شرایط خود در مورد پایان دادن به جنگ ترغیب نکرده است، اما به نظر می‌رسدکه این حرکت از تشنج در تهران کاسته است ... در ماه مارس عراق اعلام کرده بودکه دیگر با آتش‌بس محدود موافقت نخواهد کرد، زیرا این آتش‌بس‌ها نتوانسته‌اند تعدیلی در موضع ایران ایجاد کنند.»⁽³⁾

یک مفسر بی.بی.سی. نیز گفت: «تصمیم صدام برای متوقف کردن حملات، احتمالاً به دلیل پایان یافتن مهمات و به‌ویژه موشک‌هایی است که عراق با آن شهرهای ایران را هدف قرار می‌دهد و بغداد برای تأمین آن‌ها نیاز به زمان دارد. دلیل دیگری که می‌تواند صدام را به این کار واداشته باشد این است که ادامه و استمرار حمله به شهرهای ایران می‌تواند باعث شود ایرانی‌ها به این حملات عادت کنند و طبیعی است که در صورتی که این حملات برای مردم عادی شود دیگر تأثیر خود را از دست خواهد داد. بنابراین عراق تصمیم گرفته است حملات را برای مدت کوتاهی متوقف کند و سپس بدون مقدمه حملات را از سر بگیرد تا از نظر روانی تأثیر حملات حفظ شود. موفقیت این استراتژی یعنی حمله به مناطق غیرنظامی و کشتار مردم به منظور شوراندن آنان علیه دولت، قابل تردید است.»⁽⁴⁾

در این حال به گزارش خبرگزاری جمهوری‌اسلامی، همة رادیوهای بیگانه در خصوص راه‌پیمایی عظیم روز قدس به طور هماهنگ سکوت کرده‌اند و محور اخبار بامدادی امروز خود را تلاش به اصطلاح "صلح‌آمیز صدام" قراردادند و آن را در صدر اخبار خود آوردند. همچنین این نکته در خبرهای رادیوهای بیگانه قابل توجه است که اکثر این رادیوها با تأکید بر این که پیشنهاد صدام‌حسین به دنبال گسترده‌ترین عملیات عراق علیه شهرهای ایران، مطرح شده است، کوشیدند تا وانمود کنند که حکومت صدام موضع تازه را در نهایت قدرت اتخاذ کرده است.⁽⁵⁾

14

یک بولتن داخلی سپاه، براساس آنچه روی تلکس خبرگزاری جمهوری‌اسلامی آمده است گزارشی از شروع تا ختم دور اخیر جنگ شهرها تهیه کرده که طبق این جمع‌بندی، حملات هوایی و موشکی عراق به مناطق مسکونی ایران در 20 روز اخیر (5/3 تا 24/3/1364) و نتایج کلی آن، چنین است:

«جمعاً 185 حمله به 24 شهر صورت گرفت که از این تعداد، 17 حمله موشکی بوده و طی آن 25 فروند موشک به شهرها اصابت کرده است. آمار کل شهدا 600 نفر و مجروحین 1520 نفر بوده است. البته آمار فوق شامل بمباران نخجیر ایلام که حدود 500 نفر شهید و مجروح داشته است، نمی‌شود. همچنین تخریب 170 منزل و 100 باب مغازه نیز از جمله آثار این حملات می‌باشد. در همین مدت 8 موشک به باختران اصابت کرد و 20 بار تهران مورد تجاوز هوایی قرار گرفته است.»⁽¹⁾

15

بخش فارسی رادیو بغداد صبح امروز متن کامل پیام صدام رئیس حکومت عراق درباره توقف دو هفته‌ای جنگ شهرها را پخش کرد. در این پیام که با عبارات "بسم الله الرحمن الرحیم. چهارمین پیام به خلق‌های ایران: با سلام به تمام کسانی که به صلح و آشتی ایمان دارند" شروع شده، آمده است:

«صلحی را که ما می‌خواهیم همان صلحی است که بر پایه روابط ملت‌ها و حکومت‌های جهان استوار می‌گردد و بر قوانین بین‌المللی و سازمان‌های جهانی تکیه دارد. اگر در واقع حکام ایران می‌توانند ثابت کنند که یکی از مسئولین عراق برخلاف این اصول از ابتدای جنگ تاکنون و حتی پیش از آن چیزی گفته باشد، بفرمایید و آن را اعلام دارند، ولی برعکس، رهبرانی که شما گرفتار دام آن‌ها شده‌اید چیزهایی را می‌گویند که مخالف تمام این اصول و موازین است؛ چیزهایی را می‌گویند که هم شما خلق‌های ایران تمام آن‌ها را می‌شنوید و می‌بینید و هم ملت عراق آن‌ها را می‌شنود و می‌بیند. حکام شما خواستار اشغال عراق و تغییر رژیم حکومتی آن و به بردگی کشاندن ملت آزاده عراق می‌باشند.

آن‌ها تصور کردند که می‌توانند رژیم‌های منطقه را ساقط نمایند و این کشورها را به سرزمین‌های ایران ملحق سازند. و این سرآغاز تجاوزی بود که باعث شعله‌ور گشتن جنگ فیمابین ایران و عراق در طول پنج سال شد. یکی از ساده‌ترین وظایف رهبری آن است که پای‌بند به اصول باشد و از مستلزمات پای‌بندی به اصول این است که مجریان مقتضیات و امکانات را در نظر بگیرند و چنانچه کسی چنین نکند، از پای‌بند بودن به اصول منحرف شده است و یکی از اساسی‌ترین ارکان رهبری را از دست داده است.

ملت عراق پیروز است چون خدا با اوست و خداوند تجاوز و تجاوزگران را دوست نمی‌دارد،

برای این‌که تأکید می‌نماییم که هدف ما از بمباران ایران در عمق اراضی آن برای اذیت و آزار رساندن زیان‌های جانی و بی‌احترامی به شخصیت و استقلال ایرانیان نیست، بلکه یکی از وسایل پایان دادن به جنگ و پیش آوردن موقعیت مناسب در ایام مبارک عید رمضان است. ما از تاریخ ساعت8 صبح روز شنبه مصادف با 15/6/1985 میلادی الی 30/6/1985 از انجام هرگونه حملات هوایی به هدف‌های منتخب در داخل شهرها در اهداف ایران خودداری خواهیم کرد. توقف در انجام حملات هوایی به خاطر دادن فرصت مناسب جدیدی است به رهبران ایران تا در مورد برقراری صلح بیندیشند. همچنین قصد این است فرصت جدیدی به شما مردم ایران داده باشیم که برای پایان دادن به جنگ و برقراری صلح و آشتی، به حکام ایران فشار وارد آورید که این خود لبیک گفتن به ندای اپوزیسیون ایرانی است که طرف‌دار برقراری صلح و آشتی میان دو کشور می‌باشند و آنان از ما خواسته‌اند که در این ایام عید از انجام حملات هوایی خودداری نماییم. باشد که فرصتی مناسب جهت پشتیبانی از صلح و آشتی داده شده باشد. پایه‌های این فرمول عملی را که جهت پایان بخشیدن به جنگ در نظر داریم به‌شرح زیر است:

1- آتش‌بس کامل در خشکی و هوا و دریا.

2- عقب‌نشینی نیروهای دو طرف به مرزهای بین‌المللی.

3- مبادله کامل اسرای جنگی طرفین.

4- شروع مذاکرات مستقیم به منظور رسیدن به موافقت‌نامه صلح و حسن هم‌جواری بین ایران و عراق که بر اساس احترام به حاکمیت ملی و عدم مداخله در شئون یک‌دیگر استوار باشد. البته ما مانعی نمی‌بینیم در این‌که طرف سومی که بی‌طرف باشد تماس‌های مقدماتی برای صلح انجام دهد.

5- این اصول که ذکر شد همگی به هم مرتبط می‌باشند آن چنان که نقض یکی از آن‌ها به مثابه نقض تمام اصول است و بایستی به صورت گام‌های عملی و زمان‌بندی شده دقیق صورت پذیرد، به طوری که دست‌خوش امیال و شانه خالی کردن از زیر بار آن نشود.

6- طبیعی است بر طرفین ایران و عراق واجب است که عناصر مثبتی در ایجاد امنیت و استقرار صلح در منطقه باشند، چرا که این صلح یک صلح همیشگی است و نباید به صورت یک صلح موقت که موقعیت زمانی آن را به وجود آورده است، تلقی شود.

این پیشنهادی است که ما به شما ارائه دادیم و بر مبنای آن همان‌طوری‌که وعده دادیم دست از انجام حملات خود بر می‌داریم و باشد که این فرصت به شما امکان دهد که بیش‌تر بر حکام ایران فشار آورید که به پایان دادن به جنگ و برقراری صلح کمک کند.

در حالات زیر ما ناچار خواهیم شد قبل از پایان یافتن مهلت مقرر، حملات خود را از سربگیریم:

1- چنانچه حکام ایران به گلوله‌باران‌های خود علیه شهرها و روستاهای ما ادامه دهند.

2- در صورتی که حمله‌ای علیه سرزمین ما صورت پذیرد.

3- در صورتی که اعلامیه یا بیاناتی از سوی حکم‌روایان ایران مبنی بر مخالفت با پیشنهادات ما ابراز یا صادر شود یا تحریک و تهدیدی مبنی بر ادامه جنگ و کشتار از آن‌ها سربزند.

4- چنانچه تجمع نیروها به منظور حمله‌ای به سرزمین ما و نیروهای ما در شهرهای ایران مشاهده شود.

در چنین حالاتی ما ناگزیر خواهیم بود حملات و ضربات کوبنده خود را هرچه شدیدتر قبل از پایان مهلت مقرر - که در بالا اشاره گردید - از سرگرفته و درس عبرتی به جنگ‌افروزان بدهیم.

چنانچه رهبران شما باز هم بر شعله‌ورماندن جنگ و ادامه کشت و کشتار و تهدید اصرار داشتند و حاضر نشدند به این پیشنهاد ما روی موافق نشان دهند، آن وقت ما برای دفاع از ملت و حاکمیت ملی خود ناچاریم با تمام وسایل و امکانات به حملات هوایی خود علیه هدف‌های منتخب با شدت هرچه بیش‌تر ادامه دهیم و هشدار دهنده معذور است. والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته. "صدام‌حسین" رئیس‌جمهوری عراق. بغداد، 25 رمضان 1405 / 14 ژوئن 1985.»⁽¹⁾

16

"طارق‌عزیز" وزیر خارجه عراق، پیش از ظهر امروز برای اجرای یک مأموریت بسیار محرمانه و فوری به قاهره رفت. رادیو اسرائیل رویدادهای اخیر جنگ ایران و عراق را علت اساسی مسافرت ناگهانی طارق‌عزیز ذکر کرده است.⁽²⁾طارق‌عزیز شام‌گاه امروز پس از ملاقات با "حسنی‌مبارک" رئیس‌جمهور حکومت مصر و تسلیم پیام صدام به وی، قاهره را ترک کرد. وی قبل از عزیمت از قاهره گفت که مصر و عراق در مورد جنگ ایران و عراق نظرهای مشترک دارند. طارق عزیز تصریح کرد که قاهره همچنان به حمایت خود از موضع عراق در جنگ خلیج‌فارس ادامه می‌دهد.⁽³⁾

به نوشته روزنامه سوری "البعث"، طارق‌عزیز در سفر خود به مصر در جست‌وجوی حمایت نظامی مصر از عراق در جنگ با ایران و شرکت در از بین بردن آرمان فلسطین بوده است.⁽⁴⁾

17

در پی اعلام مواضع مسئولان و مردم در راه‌پیمایی روز قدس مبنی بر تداوم جنگ تا پیروزی - که هم پاسخی است منفی به تلاش‌هایی که برای تحمیل صلح انجام می‌گیرد و اخیراً تشدید شده، هم تأکیدی است بر بی‌اثر بودن فشار نظامی عراق (جنگ شهرها) که به منظور کشاندن ایران از موضع ضعف به پای میز مذاکره، وارد می‌آید - امروز روزنامه "الاتحاد" چاپ امارات از تحرکی دیگر برای برقراری صلح خبر داد: «کمیته حسن نیت کنفرانس اسلامیِ مأمور رسیدگی به مناقشات عراق و ایران، هشتمین اجلاسیه خود را در سطح رؤسای کشورهای عضو در اوایل ماه آینده مسیحی (اواسط تیرماه) در جده برگزار خواهد کرد. در اجلاسیه مذکور نتایج تماس‌های اخیر کشورهای عربی منطقه با دو کشور

متخاصم، تحولات اخیر در مواضع دو کشور و همچنین تلاش‌های اخیر دبیرکل سازمان‌ملل مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت. همچنین پیرامون امکان اعزام نیروهای نظامی از سوی کشورهای اسلامی به منظور جداسازی نیروهای در حال جنگ دو کشور در صورت توافق طرفین، بحث و تبادل‌نظر خواهد شد. رؤسای کشورهای گامبیا، سنگال، گینه، ترکیه، پاکستان، بنگلادش، مالزی و نیز یاسرعرفات در این اجلاسیه شرکت دارند.»⁽¹⁾

18

نشریه "لویدز" لندن گزارش داد که ایران قصد دارد به جای نفت‌کش سیوند - که به‌وسیله موشک‌های عراقی از کار افتاده است - نفت‌کشی عظیم را به کارگیرد و این در حالی است که ایران در هر شش ماه برای کرایه کشتی، 5/4 میلیون دلار، تقریباً معادل قیمت یک نفت‌کش، پول پرداخت می‌کند. به نوشته این نشریه، ایران هیچ عجله‌ای در خرید نفت‌کش ندارد زیرا در انتظار کاهش قیمت نفت‌کش است.⁽²⁾

19

ایران اعلام کرد که در یک اقدام پیش‌گیرانه، کلیه فرودگاه‌های خود را به روی هواپیمای ربوده شده امریکایی "تی.دبلیو.ای" بسته است. یک مقام آگاه در سازمان هواپیمایی کشوری در تماس با خبرگزاری جمهوری‌اسلامی گفت: «این تصمیم با توجه به این‌که گفته می‌شود هواپیمای مزبور فرودگاه بیروت را به سوی منطقه خلیج‌فارس ترک کرده، اتخاذ شده است.» وی تأکید کرد که به هواپیمای ربوده شده مطلقاً اجازه فرود در هیچ یک از فرودگاه‌های کشور داده نخواهد شد.⁽³⁾

به گزارش خبرگزاری جمهوری‌اسلامی از واشنگتن، شبکه‌های رادیو تلویزیونی امریکا مکرر و تقریباً لحظه به لحظه در گزارش‌های خود، ربوده شدن این هواپیما را با هیجان خاص و بسیار غیرعادی، اقدامی وحشت‌ناک و تروریستی می خوانند و "تروریست‌های شیعه"یِ عضو گروه جهاد اسلامی را مسئول آن معرفی می‌کنند. همچنین با تأکید بر ارتباط این گروه با ایران حمله نظامی به اهداف مورد نظر دولت ریگان در ایران، را یک واکنش احتمالی این دولت می‌دانند.⁽⁴⁾

تلویزیون لندن نیز در اخبار خود، این گروگان‌گیری را بزرگ‌ترین بحران امریکا در برابر تروریسم نامید و ربایندگان را غیر مستقیم به ایران ربط داد.⁽⁵⁾

20

در ادامه تاکتیک ارسال بمب‌های پستی برای شخصیت‌های جمهوری‌اسلامی، از فرانسه یک بسته پستی حامل مواد منفجره رسید که بر آن، نام گیرنده "نمازی" وزیر اقتصاد و دارایی و نام فرستنده آقای "فاضل هرندی" نوشته شده بود. این بسته در میان دیگر بسته‌های پستی در اداره پست تهران منفجر شد و یکی از کارکنان این اداره را مجروح کرد. اضافه می‌شود که چندین بسته پستی مواد منفجره از مبدأ فرانسه با ذکر همان نام به عنوان فرستنده برای افراد مختلفی از جمله آقایان هاشمی‌رفسنجانی، خلخالی، صفایی و لاجوردی

به تهران پست شده بود که نیروهای انتظامی آن‌ها را کشف و خنثی کردند.⁽¹⁾

21

در ادامه جنگ روانی جدید عراق با اعلام مهلت و توقف دو هفته‌ای جنگ شهرها، رادیو صوت‌الجماهیر گزارش داد که "عبدالرحمن قاسملو" رئیس حزب دمکرات کردستان ایران، در نامه‌ای به صدام‌حسین خواستار پایان بخشیدن به جنگ شهرها به مناسبت عید فطر شده‌است. در این نامه آمده است: «حزب دمکرات کردستان ایران صلح بین ملت‌ها را تأیید و سیاست تجاوزکارانه رژیم خمینی را تقبیح می‌نماید. حزب، ادامه جنگ بین دو دوست همسایه را خسارت و ضرر به ملت‌های دو کشور می‌پندارد به همین جهت آیت‌الله خمینی و دار و دسته او را که بر ادامه جنگ اصرار می‌ورزند و موضع یکدنده شخصی خمینی از مخالفت با تمامی پیشنهادات صلح را یک جنایت بزرگ در حق ملت‌های ایران و عراق می‌داند. جناب ریاست جمهور عراق، من از سوی ملت کردستان ایران و صلح و دوستی میان ملت‌ها از شما خواستار پایان بخشیدن به جنگ شهرها به مناسبت فرا رسیدن عیدفطر می‌باشم.»⁽²⁾

رادیو بی.بی.سی. نیز در تفسیری دربارة تأثیر حملات هوایی و موشکی عراق بر مردم ایران، گفت: «صدام‌حسین به دستگاه رهبری ایران مهلتی داد تا پیشنهادات صلح او را بررسی کند ... "مسعود رجوی" مسئول شورای ملی مقاومت،⁽³⁾از مردم ایران خواسته است که اعتراض خود را علیه جنگ در دو هفته آینده تشدید کنند. مسعود رجوی می‌گوید تصمیم عراق مبنی بر به تعویق انداختن بمباران‌ها، پاسخی بوده است به تلگرامی که او برای صدام‌حسین فرستاده است.»⁽⁴⁾

همین رادیو چند ساعت بعد در برنامه‌ای با عنوان "دو ساعت"، گزارش داد: «اولین نشانه از این‌که عراق بار دیگر قصد دارد حملات هوایی ]علیه شهرهای ایران[ را به حالت تعلیق درآورد، همان گونه که قبلاً در پانزده ماه پیش صورت گرفت، از پاریس آمد جایی که رهبر مقاومت مجاهدین - مسعود رجوی - اعلام کرد که وی از عراق خواسته است که این بمباران‌ها را متوقف سازد.» مجری برنامه بی.بی.سی. سپس گفت: «اکنون من از وی پرسیدم آیا او چنین زد و بندهای دیپلماتیک با عراق، کشوری که غیرنظامیان ایران را کشته است را توجیه می‌کند؟»⁽⁵⁾* رجوی - که تلفنی با این رادیو مصاحبه می‌کرد - گفت: «تمامی آن‌ها

می‌دانند که ما همیشه با هرگونه حمله به جمعیت بی‌دفاع غیرنظامی و مردم بی‌گناه در هر کشور مخالفت ورزیده‌ایم.» در این لحظه مجری اظهارات رجوی را قطع کرد و گفت برای کسب راه‌نمایی بیش‌تر با "گوردون آدامز" کارشناس سرویس شرقی بی.بی.سی. تماس گرفته و از وی درباره رابطه میان مسعود رجوی و صدام‌حسین در عراق پرسیده و آدامز پاسخ داده است: «این رابطه به ماه فوریه سال گذشته [1984] باز می‌گردد. نکته جالب این که در آن هنگام عراقی‌ها گفتند که به دلیل درخواست مسعود رجوی آن‌ها تصمیم به متوقف ساختن بمباران گرفته‌اند و در این مناسبت جدید هنوز عراق نگفته است که به درخواست رجوی تصمیم به توقف مجدد حملات می‌گیرد ... به نظر می‌رسد که شواهد اخیر نشان می‌دهد که مجاهدین علی‌رغم این‌که دارای باندهای کوچک وفادار در سراسر ایران هستند، دیگر گروه عمده مخالف نیستند که بتوان در داخل کشور روی آن‌ها حساب کرد.»⁽¹⁾

روزنامه "لوموند" نیز با طرح این سؤال که "اگر دو ماه پیش، بمباران‌های عراق علیه پایتخت ایران قطع نمی‌شد، چه روی می‌داد؟" نوشت: «آیا همان‌گونه که اپوزیسیون می‌گوید، این امر موجب قیام عمومی و یا بروز اغتشاشات می‌گردد؟ مقامات دولتی با خشنودی و خوش‌بینی می‌گویند که برای مقابله با این نوع واکنش‌های عاطفی تجربه کافی دارند و مردم بالاخره گناه را به گردن پرتاب‌کنندگان بمب‌ها خواهند انداخت ... در حال حاضر هیچ نیرویی متشکل از اپوزیسیون در داخل ایران وجود ندارد که بتواند نارضایی مردم را به مجرایی هدایت کند که رژیم را در تنگنا قرار دهد.»⁽²⁾

22

به رغم عمومیت بازتاب‌ها و تفسیرهای منفی دربارة جنگ، در گزارش بعضی از رسانه‌ها که با افکار عمومی در روز جهانی قدس در ایران مواجه شده‌اند، این موضوع که مردم کماکان به انقلاب و نظام وفادارند، انعکاس یافته است. در این باره خبرگزاری تانیوگ نوشته است: «براساس قضاوتی که از تظاهرات عمده حمایت از جنگ - که دیروز ]روز جهانی قدس[ برگزار شد - برمی‌آید، حوادث تخریبی، روحیه مبارزه‌جویانه اکثریت مردم ایران را تغییر نداده است. اعضای حزب‌الله در تظاهرات روز جمعه ثابت کردند که حد و مرزی برای وفاداری به رهبرشان وجود ندارد و آن‌ها آماده‌اند هر زمان که از آن‌ها درخواست شود، دست به جان‌فشانی بزنند.»⁽³⁾

از سوی دیگر، آقای هاشمی‌رفسنجانی در جلسه علنی مجلس دربارة آثار راه‌پیمایی روز قدس و تلاش تبلیغاتی رسانه‌های گروهی غربی و نیز گروه‌های محارب گفت: «به حق باید راه‌پیمایی روز قدس را به عنوان یکی از حوادث مهم تاریخی به حساب آوریم و می‌توانیم این را با توجه به حضور بی‌سابقه کمی و کیفی و در نظر گرفتن شرایطی که حاکم بر کشور بود، به عنوان یک سرفصل تاریخی و نقطه عطفی در حوادث مهم جهانی قلمداد کنیم. آنچه

که انسان از مجموعه حوادث احساس می‌کند، توطئة حساب شدة همگانی علیه جمهوری‌اسلامی ایران طراحی شده بود که پای ابرقدرت غرب و شرق، ارتجاع منطقه و عوامل‌شان و اسرائیل، همه در کار بود. همة ابزاری که لازم بود برای ارعاب مردم ما و دور کردن مردم ما از صحنه، به کار گرفته شد و این‌ها از هیچ چیز دریغ نکردند. ]مردم با حضورشان[ آب پاکی ریختند روی دست همه دشمنان انقلاب.

استکبار شرق و غرب و ارتجاع و اسرائیل و صهیونیسم و ضدانقلاب داخلی از چپ‌شان و راست‌شان، منافق‌شان، مارکسیست‌شان، سلطنت‌طلب‌شان، لیبرال‌های خودی‌نمای‌شان، همه این‌ها را اصلاً به یک افتضاحی کشاندند که رشته‌های همه این چند روزشان را - که خیلی هم رویش کار کرده بودند - همه را پنبه کردند.»⁽¹⁾

روزشمار جنگ یکشنبه /26 خرداد 1364 /26 رمضان 1405 /16 ژوئن 1985

23

در دومین روز عملیات "قدس1" صبح امروز رخنة بین نیروهای خودی در جنوب برکه مختار، پوشانده شد و خط خودی در این منطقه شکلی منسجم گرفت. دشمن نیز تا ظهر دو پاتک در محور آب‌راه مشروع انجام داد که با مقابلة به موقع نیروهای خودی دفع شد.⁽¹⁾به این ترتیب با تثبیت پیروزی و پایان موفقیت‌آمیز عملیات، منطقه‌ای به وسعت 180 تا 200 کیلومتر از تصرف دشمن خارج شد و نیروهای خودی از شمال به جنوب در پنج کیلومتری الحسان، چهار کیلومتری دجله و الزجیه، شش کیلومتری اتوبان بغداد - بصره و در جنوبی‌ترین قسمت در دو کیلومتری البیضه استقرار یافتند. در این حال روحیه نیروهای خودی بسیار شاداب و استوار است چندان‌که همچنان درخواست تداوم عملیات می‌کنند.

دربارة نتایج کلی عملیات قدس1، گزارش سپاه حاکی است که 4 قبضه توپ ضدهوایی، 6 قبضه خمپاره‌انداز از انواع مختلف، 20 قطعه پل خیبری، 10 قطعه پل دوبه‌ای و تعداد فراوانی سلاح سبک به غنیمت گرفته شد. همچنین یک گردان از" تیپ2 حطین" منهدم شد و تعدادی از عناصر تیپ‌های 506 و 114 و لشکر25 ارتش عراق کشته یا اسیر شدند. در مجموع از نیروهای دشمن 200 تن کشته، 200 تن مجروح و حدود 100 تن اسیر شدند و 15 فروند قایق، 1 فروند هواپیمای پی.سی - 7 و 2 فروند هلی‌کوپتر آن‌ها نیز منهدم گردید.⁽²⁾

تصویر

هور‌الهویزه - یکی از آبراه‌های انتخابی نیروهای خودی در عملیات قدس1

از نیروهای خودی 40 تن شهید، 30 تن مجروح و 3 تن مفقود شدند. از تجهیزات خودی یک قبضه توپ 106 با قایق آن و یک قایق دوشکا منهدم شد و به چند قایق دیگر هم بر اثر اصابت ترکش آسیب قابل ترمیم وارد آمد.⁽¹⁾

24

به گزارش قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص)، نیروهایی از لشکر30 گرگان و تیپ1 لشکر88 تحت امر لشکر30، در محورهای منطقه ماماخلان، چمپاله، دوکان، و بانی بنوک(از جبهه شمال‌غرب) اقدام به یک عملیات انهدامی و ایذایی کردند. در این عملیات حدود 150 تن از نیروهای دشمن کشته یا زخمی شدند و 50 سنگر اجتماعی و انبار مهمات و قبضه‌هایی از توپخانه و تعدادی خودرو سبک و سنگین آن‌ها منهدم گردید.⁽²⁾

به گزارش رکن2 لشکر30 گرگان، این عملیات در ساعت24 با نام "صبر3" و با رمز "یا مولای متقیان ادرکنی" به منظور انهدام پایگاه‌های دشمن انجام شده است.⁽³⁾

25

یکی از پایگاه‌های سپاه مستقر در روستای "رشده" واقع در 7 کیلومتری مریوان مورد هجوم ضدانقلاب قرار گرفت. مهاجمان که قبلاً این پایگاه و میزان توانایی و پشتیبانی آن را شناسایی کرده بودند با ابتکار عمل و برتری پایگاه را به تصرف درآوردند. از این حمله، 12 شهید - که همگی مثله شده بودند - و6 مجروح بر جای ماند و 2 تن نیز اسیر شدند.⁽⁴⁾

همچنین در یکی از خیابان‌های سقز چند پاسدار وظیفه مورد هجوم قرار گرفتند و براثر انفجار یک نارنجک که به سوی‌شان پرتاب شده بود، 3 تن از آنان مجروح شدند.⁽⁵⁾

26

امروز هواپیماهای عراقی وارد حریم هوایی شهرهای باختران و اسلام‌آباد غرب شدند⁽⁶⁾اما هیچ حمله هوایی و موشکی صورت نگرفت. به این ترتیب عراق برخلاف آنچه اعلام کرده بود، شروط اعلام شده خویش را نقض کرد و جنگ شهرها را ادامه نداد. در واقع با این نحوه پایان جنگ شهرها، موضع برتری که عراق به آن نیاز داشت و به آن تظاهر می‌کرد به‌شدت متزلزل شده است. در این‌باره یک مفسر بی.بی.سی. گفت: «ایران حداقل یکی از سه شرطی که عراق در هنگام اعلام تضمینش مبنی بر متوقف ساختن بمباران شهرهای ایران ذکر کرد را هم رعایت نکرده است. نیروهای ایران به خاک عراق تجاوز کرده‌اند، شهرهای عراق زیر آتش توپخانه قرار گرفته و پیشنهاد صلح عراق مشخصاً از طرف رهبران ایران رد شده است. عراق تهدید کرده بود که اگر شرایطی که این کشور پیشنهاد کرده، رعایت نشود، بمباران‌ها را بلافاصله شروع خواهد کرد ولی تاکنون این کار را نکرده است.»⁽⁷⁾

درباره واکنش ایران در خصوص احتمال آغاز مجدد جنگ شهرها به‌وسیلة عراق،

خبرگزاری فرانسه گزارش داد: «"کمال خرازی" مدیریت ستاد عالی اطلاعات جنگ،⁽¹⁾امروز هشدار داد ایران با حداکثر نیرو به هر گونه از سرگیری بمباران شهرها توسط عراق پاسخ خواهد داد. آقای خرازی اولین عکس‌العمل رسمی اظهار‌شده در تهران از آغاز اجرای قطع دو هفته‌ای جنگ شهرها که عراق تصمیم آن را اتخاذ کرده، اعلام نمود که ایران تا آن‌جا تلافی خواهد کرد که عراق از اعمالش متأسف شود. وی از سازمان‌های بین‌المللی خواست تا به عراق برای محترم شمردن میثاق‌های جنگی فشار آورند. وی اظهار عقیده کرد این قطع حملات به شهرها توسط عراق مدیون اهمیت تظاهرات جمعه در تهران است که طی آن مردم نشان دادند که از مقاومت در مقابل تجاوز عراق حمایت می‌کنند.»⁽²⁾

در مورد واکنش کشورهای منطقه درخصوص اعلام توقف جنگ شهرها، خبرگزاری قطر گزارش داد: «روزنامه‌های کشورهای حوزه خلیج‌فارس امروز ضمن تجلیل از اقدام عراق در متوقف ساختن حمله به شهرهای ایران، ابراز امیدواری کردند که این اقدام به متوقف شدن سیل خون‌ریزی و پایان گرفتن این جنگ طولانی منجر گردد.»⁽³⁾درباره انگیزه عراق در اعلام توقف جنگ شهرها رادیو بی.بی.سی. نیز به نقل از هفته‌نامه "ساندی تایمز" گفت:«صدام‌حسین هدفش این است که مردم ]ایران[ را به واکنش عمومی برانگیزد چنان که هم در برابر آیت‌الله خمینی بایستند و هم موقعیت مقامات را متزلزل کنند و در نتیجه ایران راه صلح در پیش گیرد.»⁽⁴⁾

27

روزنامه "کریستین ساینس مانیتور" چاپ امریکا، در شماره امروز خود خبر داد که مهندس مهدی بازرگان در تماسی با این روزنامه مواضع خود را در مورد مخالفت با ادامه جنگ، مطرح کرده است. در گزارش این روزنامه دربارة جنگ ایران و عراق آمده است: «تا‌کنون مخالفت با جنگ، در تهران فقط به طور خصوصی ابراز می‌شد، اما اکنون یکی از بنیان‌گذاران رژیم جمهوری‌اسلامی - مهدی بازرگان - آشکارا مخالفت خود را بیان می‌دارد. مهدی بازرگان طی یک تماس تلفنی به خبرنگار ما گفت: "اکثریت مردم از جنگ خسته و بیزار شده‌اند و من معتقدم تعدادی از رهبران کشور از واقعیت آگاه‌اند و با من هم عقیده هستند که ما باید برای صلحی شرافت‌مندانه با عراقی‌ها کوشش کنیم. اما آن‌ها جرأت آن را ندارند که این حرف را آشکارا بگویند".»

گزارش‌گر این روزنامه در پایان نوع مخالفت‌های بختیار و بازرگان با نظام

جمهوری‌اسلامی ایران را با هم مقایسه کرده است: «بازرگان نه با حکومت ملایان بلکه فقط با سیاست‌های دولت مخالف است، در حالی که بختیار از بازگشت سلطنت مشروطه به ایران حمایت می‌کند.»⁽¹⁾

28

حضور عجیب و تحسین‌برانگیز مردم در اوضاع به‌شدت مبهم و تهدیدآمیز روز قدس - که برای جهان غیرمنتظره بود - علاوه بر بازتاب وسیع خارجی، در مباحث محافل داخلی نیز دامنة گسترده‌ای یافته است؛ از جمله در جلسه امروز مجلس شورای اسلامی، دو تن از سخن‌رانان پیش از دستور و نیز رئیس مجلس به ایراد سخنانی در مورد این راه‌پیمایی پرداختند.

"مرتضی رضوی" نماینده تبریز، به‌عنوان سخن‌ران قبل از دستور گفت: «ملتی که با این فداکاری، با این ایثارگری که می‌آید در مقابل تمامی تحلیل‌ها و تبلیغات سوء ده‌ها رادیوی خارجی این‌گونه می‌ایستد و همة ادعاهای دشمنان داخلی و خارجی را پاسخ می‌گوید، حجت را بر ما، مخصوصاً بر ما مجلسی‌ها تمام می‌کند که در تصویب قوانین، لایحه و طرح‌مان طوری نشود که به نفع فراریان سرمایه‌دار کله گنده بوده باشد یا به نفع ارباب ظالم بوده باشد. این مسئولیتی که قبلاً داشتیم با این حرکت عظیم روز قدس سنگین‌تر و عظیم‌تر شده است.»

"سیدابوالقاسم موسوی دامغانی" نماینده رامهرمز نیز به عنوان دیگر سخن‌ران قبل از دستور گفت: «مسئولان جمهوری‌اسلامی، همة آن کسانی که به یک نحوی در تشکیلات جمهوری‌اسلامی نقش دارند باید توجه بکنند که ملت ایران پس از گذشتن پنج سال از جنگ و یکی دو سه سال جنگ شهرها و جنایات جنگی صدام، این چنین در صحنه حضور پیدا کرد، حجت خودش را بر ما تمام کرد. امروز نوبت مسئولین است که پای به پای این ملت ما به پیش بتازیم تا ان‌شاء‌الله به پیروزی قطعی و نهایی برسیم.»

سپس "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس، گفت: «به حق باید راه‌پیمایی روز قدس و روز جمعه گذشته را ما به‌عنوان یکی از حوادث مهم تاریخی به حساب بیاوریم. آنچه که انسان از مجموعه حوادث احساس می‌کند این است که یک توطئه حساب شده همگانی علیه جمهوری‌اسلامی طراحی شده بود که پایِ ابرقدرت غرب و شرق و ارتجاع منطقه و عوامل‌شان و اسرائیل، همه در کار بود. همة ابزاری که لازم بود برای ارعاب مردم ما و دور کردن مردم ما از صحنه به کار گرفته شد و از هیچ چیز این‌ها دریغ نکردند ]به اضافة[ سکوت بی‌سابقه مجامع جهانی و مراکز خبری دنیا از این همه جنایت و تأییدهای ضمنی و بزرگ کردن حوادث در مسیر منافع بعث عراق.» آقای هاشمی در آخر از حضور مردم در روز قدس در آن اوضاع تهدیدآمیز، نتیجه‌گیری کرد: «اگر دشمنان اسلام یک ذره شعور داشته باشند، به قول همان مخبرهای غربی دیگر حماقت است که باز هم به فکر باشند که به این ملت ضربه بزنند.»⁽²⁾

29

آقای هاشمی‌رفسنجانی - که بعد از امام، در عمل، شخصیت اصلی جمهوری‌اسلامی در سیاست خارجی و فرماندهی عالی جنگ محسوب می‌شود - امروز در مصاحبه با تلویزیون ژاپن آخرین مواضع ایران را در برخی زمینه‌های سیاست خارجی و نیز دربارة جنگ تشریح کرد. مهم‌ترین اظهارات وی در مورد اکتفای ایران به محاکمه صدام به‌عنوان متجاوز بود و این‌که "نتیجه محکمه هرچه باشد، ما می‌پذیریم".

در این گفت‌وگو خبرنگار تلویزیون ژاپن با اشاره به بهبود روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی و نیز تعویق تشکیل کمیته مشترک برای همکاری‌های اقتصادی که دلالت بر وجود اختلاف‌نظرهای بین دو کشور دارد، پرسشی را با توجه به عواملی که مانع بهبود روابط است، مطرح کرد. آقای رفسنجانی عدم تمایل ایران در تیره شدن روابط بین دو کشور را با توجه به داشتن همسایه‌ای نیرومند، هزاران کیلومتر منافع مشترک، رودخانه‌های مشترک، سد مشترک، احداث نیروگاه و کارخانه، طرق مواصلاتی و مبادلات تجاری و فنی، متذکر شد و موارد اختلافی بین ایران و شوروی را چنین برشمرد: حضور نظامی شوروی در افغانستان، حمایت شوروی از عراق و ارسال تسلیحات پیشرفته چون "میگ25" به این کشور و نیز حمایت از حزب توده. وی افزود: «این مسئله آخری [حزب توده] با توجه به عدم اجازه دخالت کشورهای خارجی در ایران و با دست‌گیری آن‌ها و انحلال این حزب و محاکمه آن‌ها حل شد ولی دو مورد قبلی (افغانستان و عراق) حل نشده است که البته نمی‌تواند مانع بهبود روابط دو کشور باشد و لذا جهت بهتر شدن روابط‌مان تلاش می‌کنیم.»⁽¹⁾

آقای هاشمی در پاسخ به این پرسش خبرنگار که عراق تهدید کرده است تا زمان پذیرش صلح کامل توسط ایران به حملات علیه شهرها ادامه دهد، گفت: «فکر می‌کنم حل اساسی جنگ در جبهه زمینی است و در مورد مقابله به مثل به لحاظ انسانی و اسلامی محدودیت داریم و این موجب می‌شود تا در جبهه سرعت عمل بیش‌تری به خرج دهیم و در صورت عادی بودن وضعیت، صبر می‌کنیم تا این که زمینه یک انقلاب در عراق فراهم شود و آن موقع جهت نجات عراق حمله می‌کنیم.»⁽²⁾

وی سپس دربارة میزان خسارات به جزیره خارک و مجتمع پتروشیمی ایران و ژاپن گفت: «خسارات چندانی وجود نداشته است و این جزیره با همان ظرفیت بالایی که داشته الآن هم آماده صدور نفت هست ولی ما نیاز به آن ظرفیت بالا نداریم، از طرف دیگر، دفاع ما در آن‌جا قوی است و صدماتی هم که به مجتمع پتروشیمی وارد شده است غیرقابل جبران نبوده است.»⁽³⁾

در مورد قراردادهای عراق با ترکیه و عربستان جهت ایجاد خطوط جدید انتقال نفت که عراق را قادر می‌سازد در چند سال آینده بیش از سه میلیون بشکه نفت در روز صادر کند و

این امر امتیاز بزرگی برای این کشور است و بر ادامه جنگ تأثیر خواهد داشت، گفت: «در حال حاضر عراقی‌ها به اندازه سهمیه‌ای که در اوپک دارند، نفت صادر می‌کنند و اگر خودشان کم‌تر هم صادر بکنند، کویت و عربستان سعودی به نیابت از عراق نفت می‌فروشند. ما فکر نمی‌کنیم حتی اگر لوله جدیدی دست عراق بیفتد، عراق بتواند نفت بیش‌تری را صادر بکند مگر این که بخواهد مقررات اوپک را زیر پا بگذارد، البته حزب بعث عراق تابع مقررات نیست ولی ما هم نخواهیم گذاشت و از قدرت‌مان استفاده می‌کنیم و جلو صدور بی‌حساب نفت را می‌گیریم چون صدور بی‌حساب نفت به معنی از هم پاشیدن اوپک و به هم خوردن بازار است، طبعاً در آن صورت کشورهای منطقه از ما حمایت خواهند کرد.» وی افزود: «ما همین الآن می‌گوییم که اگر روزی این لوله‌ها تکمیل بشود و بخواهد از سهمیه‌اش تجاوز بکند، تحقیقاً جلو این لوله‌ها را می‌بندیم و آن کشورهایی را هم که اجازه می‌دهند بی‌حساب نفت صادر بشود با آن‌ها هم برخورد غیردوستانه‌ای خواهیم داشت.»

آقای هاشمی در ادامه اعلام کرد: «ایران الآن تکنولوژی ساخت موشک را دارد و فرمول سوخت موشک و مخازن تحت فشار زیاد را - که از عناصر مهم هستند - و نیز سیستم هدایت و به دست آوردن آلیاژهای لازم برای پرواز موشک‌ها را توانستیم حل بکنیم و خوش‌بختانه این موشک‌ها کاملاً ایرانی است یعنی ما از طریق تعمیر موشک‌های پیشرفته‌ای که در اختیار داشتیم، نتایج خوبی به‌دست آوردیم و در آینده نوع جدیدی را خواهیم دید. تحقیقاً ما متکی به یک نوع موشک نخواهیم بود. ما از همین حالا اعلام می‌کنیم که به‌عنوان یک قدرت موشکی نه در سطح ابرقدرت‌ها بلکه در سطح کشورهای رده دوم و سوم، در منطقه حضور داریم. البته لزومی ندارد که دنیا از قدرت ما بترسد؛ اگر ما از موشک استفاده بکنیم فقط به‌عنوان قدرت دفاعی و بازدارندگی است.»

مهم‌ترین اظهارات آقای هاشمی در توضیح شرط سقوط صدام عنوان شد که آن را به محاکمه صدام تنزل داد. وی در پاسخ به این پرسش خبرنگار که "نظر ایران از شرط سقوط صدام جهت دست‌یابی به صلح و نیز راجع به آتش‌بس در جنگ شهرها چیست؟" چنین توضیح داد:

«ما آتش‌بس در مورد شهرها را می‌پذیریم. به طور کلی در زدن شهرها یا تعرضی به خطوط دریایی یا هوایی یا استفاده از سلاح شیمیایی و به طور کلی در موارد تخلف از موازین بین‌المللی جنگ، در هر موردش اگر ما اقدامی می‌کنیم جنبه مقابله به مثل دارد و آمادگی داریم به محض این که عراقی‌ها دست از تخلف‌شان بردارند، آتش‌بس در این گونه موارد را بپذیریم ولی در مورد اصل جنگ نه، از شرایط خودمان هیچ گونه عدول نخواهیم کرد. شرایطی را که، مطرح کردیم، شرایط عادلانه‌ای است. ما با موازین بین‌المللی حرف می‌زنیم ... آن‌ها بسیاری از مردم غیرنظامی را در ابتدای جنگ اسیر کردند ... قرارداد الجزایر

را در تلویزیون پاره کردند ... مردم غیرنظامی را بمباران می‌کنند ... از سلاح شیمیایی استفاده می‌کنند، تمام موازین را زیر پا می‌گذارند، خوب طبیعی است که ما نمی‌توانیم با چنین همسایه‌ای در صلح باشیم، چرا که حقوقی برای ما مقرر است که باید تأمین بشود. اگر آن را به سقوط صدام تعبیر می‌کنیم، توضیح دادیم که منظور ما محاکمه صدام به عنوان متجاوز است. ما می‌گوییم که بیایند چنین آدمی را محاکمه بکنند، البته معتقدیم که هر دادگاه هر چند که ضعیف هم تشکیل بشود، صدام را به پرداخت غرائم و خسارات و محکومیت‌های اخلاقی و انسانی محکوم خواهد کرد... طبعاً چنین کسی استحقاق حکومت بر ملت را ندارد و طبیعی است که به این‌جا ختم می‌شود که ما حکم محکمه را هر چه باشد، می‌پذیریم.»⁽¹⁾

30

نمایندة دائمی جمهوری‌اسلامی ایران در سازمان‌ملل متحد، (سعید رجایی‌خراسانی) در نامه‌ای خطاب به دبیرکل این سازمان با ذکر موارد تخلف عراق، لزوم رعایت پروتکل ژنو مبنی بر ممنوعیت استفاده از سلاح‌های شیمیایی و نیز وظایف دبیرکل سازمان‌ملل متحد را در این باره یادآور شد و خواستار رسیدگی جدی گردید. در این نامه همچنین یادآوری شده است که کوتاهی سازمان‌ملل در این باره می‌تواند بر اقدامات تلافی‌جویانه ناخواسته‌ای بینجامد که مورد رضایت هیچ کس نیست. نامه چنین است:

«بنا به اطلاع دولت متبوعم، احتراماً توجه جناب‌عالی را به نکات ذیل جلب می‌نمایم: در تاریخ 7 می 1985 [17/2/1364] رژیم جنایت‌کار عراق در ادامه جنگ شیمیایی خود علیه نیروهای جمهوری‌اسلامی ایران، شمال شرقی بصره را با گلوله‌های توپ شیمیایی گلوله‌باران کرد که در نتیجه آن چند نفر از مردم مجروح شدند. بعثیان عراق به جنگ شیمیایی خود ادامه دادند تا آن‌جایی که در روز بعد، مورخ 8 می، منطقه کناره واقع در جنوب غربی سردشت را هدف گلوله‌های شیمیایی قرار دادند.

علی‌رغم این حقیقت که رژیم جنایت‌کار عراق مکرراً به خاطر استفاده از تسلیحات شیمیایی علیه نیروهای جمهوری‌اسلامی ایران و علی‌رغم فشارهای سیاسی بین‌المللی وارده، به همین خاطر محکوم شده است، حکام عراق هنوز پروتکل 1925 ژنو مبنی بر ممنوعیت استفاده از عوامل شیمیایی در جنگ را آشکارا نقض می‌نمایند بنابراین از جناب عالی درخواست می‌گردد با اقدامات لازم به استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی پایان دهید تا از احتمال اقدامات تلافی‌جویانه ناخواسته جلوگیری شود. این گام از سوی جناب عالی امیدی تازه به اعتبار و اقتدار این سازمان بین‌المللی خواهد بخشید.»⁽²⁾

31

شیخ "صباح" امیر کویت، در ملاقات با یک هیئت اعزامی از ایران که اخیراً به کشورهای

منطقه خلیج‌فارس سفرهایی داشته، گفته است که صدام در تلاش برای رسیدن به توافق‌هایی با شوروی دربارة جنگ است.⁽¹⁾روزنامه "ملیت" چاپ ترکیه نیز امروز نوشت، اتحاد جماهیر شوروی که با عراق قرارداد دوستی امضا کرده است، برای جلوگیری از اقدامات سوریه و کمونیست‌های عراقی تلاشی از خود نشان نمی‌دهد. به نوشته این روزنامه، کمونیست‌های عراقی و سوری همکاری نزدیک با هم دارند و با کمک کردها خواستار افزایش فشار بر صدام‌حسین هستند. آن‌ها معتقدند جنگ ایران و عراق در سال جدید وارد مرحله حساسی خواهد شد و صدام قدرت خود را از دست خواهد داد. در این روزنامه همچنین آمده است: «در اوایل ماه مه آخرین محموله سلاح شوروی متشکل از موشک‌های سام 7، کلاشینکف، تیربار و مسلسل دوشکا از راه سوریه و ایران برای کردها فرستاده شده است.»⁽²⁾

32

"طه‌یاسین‌رمضان" معاون اول نخست‌وزیر عراق، در یک اقدام تبلیغاتیِ نمایش قدرت اعلام کرد کشورش دیگر تمایلی به استفاده از خط لوله مسدود خود در سوریه، ندارد و حتی پس از پایان جنگ با ایران، قرارداد این خط لوله را لغو شده محسوب می‌کند و توسعه تسهیلات جایگزین این خط لوله بدین معناست که عراق در عمل نیز پس از پایان جنگ با ایران به خط لوله سوریه نیاز نخواهد داشت. وی افزود که قرار است خط لوله نفتی جدید عراق از طریق عربستان در دهم شهریور آینده بهره‌برداری شود و با وجود خط لوله دیگری که از طریق ترکیه قرار است از اواخر سال 1986 شروع به کار کند، صدور نفت عراق از طریق کانال‌های امن و خارج از تأثیرات جنگ تضمین خواهد شد.⁽³⁾

33

روزنامه ژاپنی "نیهون کیزایی" در گزارشی دربارة تشکیل نیروهای واکنش سریع توسط کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس در قبال ادامه کمک‌های مالی اقتصادی به عراق، نوشته است: «کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس به‌تدریج به این فکر می‌کنند که عاقلانه‌تر خواهد بود آن‌ها جای کمک به عراق در جنگ با ایران، سیستم دفاعی مشترک خود را تقویت نمایند ... کشورهای حوزه جنوبی خلیج‌فارس از ابتدای جنگ تا کنون حدود 45 میلیارد دلار به عراق در جنگ علیه صدور انقلاب اسلامی، کمک کرده‌اند. این کمک‌ها از نظر این کشورها بهای تضمین امنیت آن‌ها بوده است، اما با طولانی شدن جنگ و وضعیت مالی دشوار ناشی از کاهش درآمد نفتی، این کشورها فکر می‌کنند که کمک به عراق بار سنگینی به دوش آن‌هاست، در حالی که تشکیل نیروهای واکنش سریع این شورا برای آن‌ها شش میلیارد دلار هزینه داشته است.» این روزنامه به نقل از یک کارشناس نظامی غرب افزوده است: «آشکار است که نیروی واکنش سریع شورای همکاری قدرت کافی برای مقابله

مستقیم با ایران را ندارد.» نیهون کیزایی در خاتمه پیش‌بینی کرده است: «تشکیل نیروی واکنش سریع، به طور غیرمستقیم بیان‌گر آن است که وضعیت خلیج‌فارس از یک مقابله دو طرفه ایران در مقابل عراق و شورای همکاری، به یک مقابله سه طرفه ایران، عراق و شورای همکاری تغییر می‌یابد.»⁽¹⁾

34

دربارة ماجرای اخیر ربودن یک هواپیمای امریکایی، خبرنگار خبرگزاری فرانسه از بیروت گزارش داد: «امروز یک گروه از حزب‌الله لبنان برای همکاری با چریک‌های امل وارد فرودگاه بیروت شده‌اند.»⁽²⁾

همچنین خبرنگاران محلی ضمن مطرح کردن دیدار هواپیماربایان با دوستان و اعضای خانواده‌های خود که در حومه جنوب بیروت در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی پایتخت لبنان زندگی می‌کنند، گزارش دادند: «دیشب هواپیماربایان سرحال بودند و گاهی هم با چریک‌های امل - که در برج کنترل فرودگاه مستقر شده‌اند - شوخی می‌کردند. یکی از آن‌ها از این‌که به موقع شامش را به هواپیما نمی‌بردند، شکایت کرد و گفت: "در فاصله این مدت می‌توانستم به خانه‌ام بروم و برای همه کسانی که در هواپیما هستند، غذا تهیه کنم".»⁽³⁾

از سوی دیگر، در پاسخ به اظهارات برخی مقام‌های رسمی و نیمه‌رسمی امریکا و تهدیدات آن‌ها علیه ایران - که برخی اروپاییان نیز آن را تکرار می‌کنند - سخن‌گوی وزارت امور خارجه ایران هرگونه دخالت ایران را در ربودن هواپیمای امریکایی تکذیب کرد و آن را هیاهوی تبلیغاتی امریکا در واکنش به تظاهرات گسترده ملت مسلمان ایران و دیگر مسلمانان جهان برای حمایت از ادامه نبرد تا پیروزی نهایی، دانست.⁽⁴⁾خبرگزاری یونایتدپرس نیز به نقل از سخن‌گوی وزارت خارجه ایران انتشار گزارش‌هایی مبنی‌بر دست داشتن ایران در ربودن هواپیمای امریکایی را زمینه‌سازی حمله امریکا به ایران اعلام کرد.⁽⁵⁾

در این حال "جیم آندرسن" خبرنگار دیپلماتیک خبرگزاری یونایتدپرس، در گزارشی دربارة هواپیمای ربوده شدة امریکایی، به مقایسه بین این ماجرا و گروگان‌گیری امریکاییان در تهران (در سال 1358) پرداخت و نوشت: «از نظر درماندگی و سرخوردگی که دولت امریکا به خصوص در روزهای نخست بحران گروگان‌گیری در ایران با آن مواجه بود، می‌توان این دو حادثه را با هم مقایسه کرد ولی مشکل بزرگ اینک در این است که هیچ کس نمی‌داند این هواپیماربایان چه کسانی هستند، هیچ دلیل و مدرکی هم در دست نیست که ارتباط آن را با یک دولت خاصی ثابت کند. کسی نمی‌داند آیا آن‌ها یک گروه بزرگ‌تر شیعه و یا حتی نماینده ایران هستند یا خیر.»⁽⁶⁾

روزشمار جنگ دوشنبه /27 خرداد 1364 /27 رمضان 1405 /17 ژوئن 1985

35

امروز در قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) سپاه با حضور عده‌ای از فرماندهان گردان‌های سپاه پاسداران جلسه‌ای در مورد نحوه واگذاری تعدادی از گردان‌های سپاه به ارتش، تشکیل شد. چون این موضوع از آغاز سبب نارضایتی کادرهای عملیاتی سپاه و نیروهای تک‌ور بسیجی شده‌است و به خصوص با توجه به انس و سنخیت نیروهای بسیجی با فضای یگان‌های سپاه، به نظر می‌رسید این طرح با شکست مواجه شود.

جلسه امروز در واقع برای توجیه و توضیح لزوم اجرای این طرح بود که در هر حال فرماندهان سپاه ملزم به اجرای آن هستند. در این جلسه آقای "رحیم صفوی" معاون طرح و عملیات قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) از سپاه، ضمن اشاره به فرمان امام مبنی بر واگذاری تعدادی از گردان‌های سپاه به ارتش، گفت: «با هرگونه مخالفتی در زمینه این طرح، برخورد خواهد شد ولی در شیوه واگذاری، برادران می‌توانند نقطه نظرات خود را ارائه نمایند.» وی در ادامه افزود: «فرماندهان گردان‌هایی که با ارتش ادغام خواهند شد در حکم مشاور فرمانده تیپ ارتش خواهند بود به طوری که هر گروهان از سپاه با یک گردان از ارتش ادغام شده و فرماندهی آن با ارتش خواهد بود، یعنی در اصل می‌توان این طور عنوان کرد که هر گردان شامل چهار گروهان (سه گروهان از ارتش و یک گروهان از سپاه) خواهد بود. بدین ترتیب نیروهای ادغامی با ارتش ارتباطشان با یگان اولیه کاملاً قطع خواهد شد و در صورتی که مشکلی دارند، باید از طریق رابطین - که در تمامی رده‌های ارتش اعم از یگان‌ها و قرارگاه‌ها مستقر هستند - حل نمایند. همچنین این نیروها باید به وسایل انفرادی اعم از اسلحه، چادر و ... مجهز باشند، ولی پشتیبانی آتش توپخانه، ادوات، پدافند هوایی و غیره به عهده ارتش خواهد بود. ضمناً برادران باید علاوه بر این که با دید مثبت به ارتش نگاه می‌کنند، طوری عمل کنند که هم از جهت رشد معنوی و هم از جهت رشد نظامی روی آن‌ها تأثیر بگذارند.»⁽¹⁾

در جلسه دیگری در همین باره آقای "شمخانی" قائم‌مقام فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص)

از سپاه، گفت: «مسئله واگذاری گردان‌های سپاه به ارتش یک آزمایش است و حضرت امام قبلاً دستوری در ارتباط با همکاری (با ارتش) صادر نکرده بودند و این اولین دستور است که ایشان صادر کرده‌اند و این مسئله در تاریخ نوشته خواهد شد و خدا هم آن را ثبت می‌کند. برادران باید توجه داشته باشند که علاوه بر این‌که امام چنین تکلیفی را بر عهده سپاه گذاشته‌اند، آبروی سپاه نیز مطرح می‌باشد، زیرا نیروی زمینی ارتش می‌گوید سپاه به ما نیرو نمی‌دهد. و از طرفی هم دارند به سپاه فشار می‌آورند که شما نمی‌خواهید بجنگید. و تمام توانی را هم که در طول این پنج، شش سال جنگ، سپاه به دست آورده است، دارد از دست می‌دهد. روی همین حساب است که ما این مسئله را پی‌گیری می‌کنیم.»

شمخانی در ادامه افزود: «امام کتباً دستور داده‌اند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی موظف است نیازمندی‌های ارتش را تأمین نماید و نیروهایی که به ارتش واگذار می‌شوند باید تابع مقررات انضباطی ارتش باشند. ارتش عدم انجام عملیات خود را در نبود نیرو دانسته است و می‌گوید سپاه نیرو بدهد تا ما بتوانیم عملیات کنیم. ما باید نیرو در اختیار ارتش بگذاریم خواه آن‌ها عملیات بکنند یا نکنند. اگر عملیات نمی‌کنند، این مسئولین مملکت هستند که باید تصمیم خود را بگیرند و اگر عملیات می‌کنند، خوب ما باید نیروی خود را بدهیم.»⁽¹⁾

36

در جلسه امروز سپاه در قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص)، ضمن بررسی مسائل کلی عملیات آتی (فاو)، مسئله تلقی دشمن از وضعیت خودی نیز مورد بحث قرار گرفت. آقای شمخانی گفت: «دشمن در منطقه اروند حساسیت پیدا کرده است. اسیری که اخیراً در شهر آبادان گرفتیم، مأموریت داشته که بفهمد چه یگانی وارد منطقه شده و در حال حاضر کدام یگان در خسروآباد و نیز از خسروآباد به پایین مستقر شده است.» وی افزود: «اطلاعات عراق منطقه آبادان را منطقه عملیات ما تصور می‌کند و شاید هم منطقه عملیاتی شلمچه را که ارتش در آن حضور دارد، می‌خواهد پی‌گیری کند.»

در ادامه بحث، گزارش‌هایی مبنی بر احداث پل روی بهمن‌شیر و نقل و انتقالات سنگین ارتش در جاده خرمشهر و جادة خسروآباد ارائه شد که نشان می‌داد ظاهراً حساسیت دشمن بایستی از تحرکات نیروی زمینی ارتش - که هم‌زمان با عملیات سپاه در فاو، در شلمچه مأموریت دارد - ناشی شده باشد.⁽²⁾

37

یک فروند هلی‌کوپتر عراق که برای شناسایی وارد منطقه عملیاتی قدس1 شده‌بود، با آتش پدافند هوایی ایران در اطراف روستای "البیضه" سقوط کرد. این آخرین پرواز مؤثر دشمن در این منطقه بود.⁽³⁾

38

جنگ شهرها هر چند فروکش کرده، همچنان خبرساز است. امروز فرماندهی ارتش عراق در اطلاعیه نظامی شماره 1868 خود اعلام کرد که ایران شهر مندلی و اطراف آن و شهرک‌های "طویله" و "خرمال" را با توپخانة سنگین گلوله‌باران کرده است.⁽¹⁾

39

چند فرد مسلح در حمله به پایگاه بسیج شهرستان "تاکستان" قزوین، همة افراد این پایگاه را - که شش بسیجی بودند - به شهادت رساندند و پس از جمع‌آوری سلاح‌ها و مهمات موجود، با یک دستگاه خودرو پایگاه گریختند و سپس در همان نزدیکی خودرو را با مقداری از سلاح‌ها و مهمات رها ساختند.⁽²⁾در گزارش‌های بعدی مشخص شد که شهادت شش بسیجی این پایگاه هنگام صرف سحری ماه رمضان و به کمک یکی دیگر از اعضای پایگاه - که عنصر نفوذی گروه‌های محارب بوده - انجام شده است.⁽³⁾

در یک جنایت دیگر، دو تن از عناصر سازمان مجاهدین خلق، "فرید کریمی" دبیر مرکز تربیت معلم شهید باقری را با پنج گلوله در مقابل منزلش به شهادت رساندند. قاتلان ساعتی قبل از قتل، در تماسی با فرید (برادر "فواد کریمی" نماینده اهواز در مجلس شورای اسلامی) خود را حامل کتابی از طرف یکی از دوستان وی در خارج از کشور، معرفی کرده بودند.⁽⁴⁾

40

آقای "میرحسین موسوی "نخست‌وزیر، در سخنانی در جمع مردم جنوب شهر تهران در مسجدالشهدا واقع در نازی‌آباد، حملات هوایی عراق به مناطق مسکونی کشور را یک جنگ روانی خواند که با توافق بین‌المللی قدرت‌های سلطه‌گر صورت گرفته است. وی افزود:

«در آغاز این توطئه بزرگ، هجومی همه‌جانبه از سوی محافل خبری دنیای استکبار علیه مردم ما شروع شد که بر عکس حرکت‌های قبلی عمدتاً خصلت روانی و روحی داشت و هدف آن‌ها شکستن روحیه مقاومت مردم بود که بر پایه تحلیل ایادی داخلی آن‌ها در داخل کشور صورت می‌گرفت. در این راستا کلیه خبرهای منتشره در رسانه‌های استکبار جهانی درباره روحیات مردم، وضعیت سیاسی ]و[ اقتصادی کشور حتی بحث‌های بودجه کشور در مجلس شورای اسلامی را به سمتی سوق دادند که گویا یک نارضایتی حقیقی در مردم در حال رشد کردن است و براساس آن حتی قبل از آن‌که شورای به اصطلاح فرماندهی رژیم بغداد اعلام آغاز جنگ شهرها به بهانه واهی شرکت ایران در سوءقصد به جان امیرکویت را بنماید، حملاتی از سوی صدامیان بر علیه شهرهای‌مان در اهواز، گیلان‌غرب و ارومیه شروع شده بود و درست در این موقع رادیوهای بیگانه با تلاش زیاد بحث ضرورت صلح و سازش را مطرح می‌کنند و با شدت زیاد به آن ادامه می‌دهند. گروهک‌های چپ و راست نیز به کمک آن‌ها شتافته و در داخل به این مسائل دامن می‌زنند و حتی قبل از راه‌پیمایی روز قدس

اعلامیه دادند که دولت جمهوری‌اسلامی با زور سرنیزه عده‌ای را از دهات اطراف به تهران آورده که شعار بدهند ... آن‌ها هنوز پیوستگی مردم به حکومت را احساس نمی‌کنند ... قدرت دولت متأثر از قدرت مردم است و اگر حضور مردم نباشد، یقیناً دولت نمی‌تواند در مقابل توطئه‌های بزرگ دشمنان مقاومت کند و درست به همین دلیل که قدرت مردم مسلمان را درک نمی‌کنند، این سیلی محکم را در روز قدس می‌خورند.

وقتی منافقین و لیبرال‌ها در کنار کشورهای ارتجاعی منطقه و ابرقدرت‌ها شعار صلح می‌دهند، بلافاصله با توجه به این طیف هماهنگ باید به ذهن ما بیاید که کشانده شدن به این صلح تحمیلی چه نفعی را برای ما خواهد داشت و دشمنان چه منافعی را در آن دنبال می‌کنند؟ البته مردم هوشیار ما با آن راه‌پیمایی عظیم و گسترده، تمام حساب‌های آن‌ها را در هم ریختند و بسیار آگاه‌تر و پرشورتر از آن بودند که تحلیل‌گران شرق و غرب فکر می‌کنند. بنابراین آن‌ها چطور می‌توانند تابیدن نور ایمان را در دل انسان‌ها حدس بزنند.

مسئله، اعتقاد مردم به اسلام است که باعث می‌شود از جان خود برای تثبیت این نظام مایه بگذارند و از طرف دیگر، آن‌ها جدایی بین خود و رهبری احساس نمی‌کنند زیرا رهبری بیش‌ترین اعتقاد را به مردم دارد و این را در مواقع گوناگون آشکار کرده است.»⁽¹⁾

41

آقای "محسن رضایی" فرمانده سپاه پاسداران، در یک سخن‌رانی در سمنان با تشریح ضرورت آماده بودن مردم برای یک جنگ درازمدت، گفت: «دنیا دارد با ما بازی می‌کند؛ یک بار کار سیاسی می‌کند، یک بار فشار می‌آورد. در حال حاضر و در شرایطی که آقای هاشمی‌رفسنجانی می‌خواست به لیبی برود، وزیر خارجه لیبی [امروز] به عراق رفت و طبعاً الآن معلوم نیست که آقای هاشمی به لیبی خواهد رفت یا نه. حاج‌محسن رفیق‌دوست (وزیر سپاه پاسداران) در سفر به لیبی موفق نشده بود با قذافی ملاقات کند. مسئولین لیبیایی به وی گفته بودند تا آقای هاشمی به لیبی نیاید، ما تصمیمی نمی‌گیریم. الآن هم آقای هاشمی تصمیم گرفت به لیبی برود که وزیر خارجه لیبی به عراق رفت.»⁽²⁾

42

نشریه "لارپو بلیکا" چاپ ایتالیا، در مقاله‌ای با اشاره به موضوعاتی چون رابطة دست‌خوش تناقض ایران با سوریه و لیبی، وضع تسلیحاتی ایران در ارتباط با این دو کشور را بررسی کرده و سفر آتی هاشمی‌رفسنجانی به چین را نیز با تهیه سلاح مرتبط دانسته است. در این مقاله آمده است: «ایران سلاح‌هایی را که دقیقاً سوریه و لیبی به ایران فروخته‌اند قدیمی و گاهی هم فاقد کارآیی می‌داند. به علاوه لیبی از قرار معلوم از تحویل بیش از 20 فروند از موشک‌های "اسکود" که تاکنون به ایران ارسال شده، امتناع ورزیده است. همچنین هر دو کشور سوریه و لیبی با توسعه‌طلبی انقلاب اسلامی در عراق و حوزه خلیج‌فارس مخالف

هستند. از طرف دیگر، در لبنان استراتژی سه کشور مذکور با هم در تناقض می‌باشد، همان طور که نبرد اردوگاه‌ها - که در بیروت جریان دارد - این مسئله را به اثبات رسانیده است. کشور سوریه از شیعیان سازمان "امل" حمایت می‌کند و هدفش ایجاد هم‌زیستی مسالمت‌آمیز بین همة گروه‌های لبنانی تحت حمایت و نظارت خود می‌باشد، در حالی که لیبی از فلسطینی‌ها و سنی مذهب‌ها حمایت و جانب‌داری می‌کند و مایل است لبنان بار دیگر به صورت یک دژ چریک‌های مخالف اسرائیل درآید، و سرانجام ایران از حزب‌الله حمایت می‌کند ضمن این که فاصله خود را از آن‌ها به طور یکسان حفظ کرده و هدفش استقرار یک جمهوری‌اسلامی در لبنان است.

ایران به دلیل عدم همکاری سوریه و لیبی جهت تأمین تسلیحاتی این کشور، ناچار شده است که به چین روی بیاورد. فقدان همکاری کامل لیبی و سوریه در تأمین مایحتاج جنگی ایران، کاسة صبر ایران را لب‌ریز کرده و موجب گردیده که این کشور برای تأمین سلاح‌های مورد نیاز خود در وهله اول به چین و سپس به سایر کشورهای غیرمتعهد متوسل شود.»⁽¹⁾

لارپوبلیکا سپس هدف سفر آقای "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی، به چین را نیز "معامله تسلیحاتی" تفسیر کرده و افزوده که ایران اخیراً با سوریه و لیبی وارد یک قرارداد تسلیحاتی سنگین شده‌است: «سفر "رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی - که مقام نمایندگی امام خمینی و سخن‌گوی شورای عالی دفاع نیز به عهده او است - در ماه آینده به چین در این چارچوب قرار خواهد گرفت. اخیراً دو کشور مذکور (سوریه و لیبی) قرارداد بسیار عظیم تجاری به ارزش 6/1 میلیارد دلار برای تولید و تحویل هواپیماهای شکاری، تانک و توپخانه سنگین، موشک‌های زمین به هوا و موشک‌انداز، با ایران به امضاء رسانیده‌اند.»⁽²⁾

43

در ادامه فعالیت‌های اقتصادی عراق، به گزارش رادیو صوت‌الجماهیر، شب گذشته "صبحی یاسین" وزیر صنایع این کشور، همچنین معاون و رئیس هیئت عراقی در کمیته مشترک همکاری عراق و شوروی ویژة همکاری اقتصادی، علمی و فنی، در کرملین با آقایان "ایوان‌ار‌خیپوف" معاون اول نخست‌وزیر شوروی، و "یاکوف ریاپو" معاون نخست‌وزیر این کشور، جداگانه گفت‌وگو کردند. به گزارش این رادیو، یاسین از نتایج مذاکرات ابراز رضایت کرد. آقایان ارخیپوف و یاکوف نیز تصمیم شوروی جهت تقویت همکاری با عراق و پاسخ مثبت عراق به پیام‌های بین‌المللی جهت پایان دادن به جنگ و حل مناقشات از راه مسالمت‌آمیز را ستودند.⁽³⁾

همچنین "قاسم احمدنقی" وزیر نفت عراق، به منظور مذاکره در مورد طرح احداث یک خط لوله جدید بین ترکیه و عراق، وارد آنکارا شد. به گزارش بی.بی.سی. قرار است احداث این خط لوله در سال آینده پایان یابد. چند شرکت از بریتانیا، امریکا، آلمان غربی، کره جنوبی و ترکیه

برای ساختن این خط لوله با یک‌دیگر به رقابت خواهند پرداخت. این دومین خط لوله است که چاه‌های نفت شمال عراق را به بندر "یومورتالیک" در ترکیه متصل می‌کند.⁽¹⁾

بیگانه،" 28/3/1364، بی.بی.سی.، ص5.

این در حالی است که "ادریس بارزانی" رهبر حزب دمکرات کردستان عراق - که به گزارش خبرگزاری فرانسه مورد حمایت ایران است - هشدار داده که نیروهای وی به طرح‌های اقتصادی و نظامی خارجی در شمال عراق حمله خواهند کرد و کارکنان خارجی مستقر در مکان اجرای این طرح‌ها را ربوده یا به قتل خواهند رساند.⁽²⁾

44

به گزارش خبرگزاری فرانسه، منابع موثق اعلام کرده‌اند که ارتش ترکیه - که از تابستان گذشته مبارزه با جدایی‌طلبان کرد در جنوب شرقی این کشور را تشدید کرده است - در روزهای اخیر تعداد نیروهای خود را در استان‌های مرزی‌اش با ایران و عراق افزوده است. طبق این گزارش، عده‌ای از ناظران سیاسی و دیپلماتیک در آنکارا معتقدند که استقرار این نیروهای جدید می‌تواند پیش‌درآمدی برای مداخله ارتش ترکیه علیه شورشیان کرد عراق باشد. خبرگزاری فرانسه افزوده است که کردهای مخالف حکومت بغداد از چند هفته پیش امکان انجام شدن یک عملیات مشترک ارتش ترکیه و عراق علیه اردوگاه‌های حزب دمکراتیک کردستان عراق به رهبری برادران بارزانی را مطرح کرده‌اند.⁽³⁾

رادیو امریکا نیز گفت: «ترکیه جمع‌آوری نیروهایش جهت یک اقدام مشترک با عراق به منظور قلع و قمع کردهای مخالف را آغاز کرده است. نیروهای ترکیه احتمالاً با موافقت دولت عراق وارد مناطقی از خاک عراق می‌شوند که کردهای مخالف ترکیه در آن نواحی مستقر هستند.»⁽⁴⁾

45

در مقابله با تهدیدات امریکا علیه ربایندگان هواپیما و حامیان آن‌ها، تحرکاتی از گروه‌های دخیل در این ماجرا گزارش شده‌است. آسوشیتدپرس از بیروت خبر داد که "نبیه‌بری" رهبر شبه‌نظامیان امل، گفته است که حداقل 30 گروگان امریکایی از هواپیمای ربوده شده "ترانس ورلد ایر لاینز (T.W.A)" به نقطه‌ای دیگر منتقل شده‌اند تا امکان هرگونه اقدامی در مورد رهایی آن‌ها منتفی شود.⁽⁵⁾رادیوی صدای مسیحیان لبنان در این خصوص گفت: «گروگان‌ها به گروه‌های سه تا چهار نفره تقسیم شده‌اند و در مواضع متعلق به گروه شبه‌نظامیان امل به‌سر می‌برند.»⁽⁶⁾به گفته رادیو اسرائیل نیز گروه‌هایی از حزب‌الله (شیعه) جهت کمک کردن به جنبش امل در مقابله با هر رویدادی از قبیل دخالت نظامی امریکا و اسرائیل برای آزادی مسافران هواپیمای ربوده شده، خودشان را به فرودگاه بیروت رسانده‌اند.⁽⁷⁾

در این میان مطرح شدن شخص نبیه‌بری به‌وسیلة محافل مختلف به عنوان فردی ذی‌نفوذ و مؤثر در این حادثه، قابل توجه است و در این که وی بتواند کمکی به امریکا در حل این بحران بکند، امیدواری‌هایی ابراز می‌شود. سخن‌گوی کاخ سفید (لاری اسپیکس) دربارة تماس تلفنی

امروز مک‌فارلین با نبیه‌بری جهت ختم این ماجرا، گفت: «رابرت مک‌فارلین مشاور "ریگان" (رئیس‌جمهور امریکا) در امور مربوط به امنیت ملی، طی تماسی تلفنی با "نبیه‌بری" رهبر جنبش امل، گفته است که وی امکانات لازم برای پایان دادن به هواپیماربایی را دارد.»⁽¹⁾

46

در اظهارات بعضی از کارشناسان امریکایی، بر سازش‌ناپذیری و برخورد محکم با هواپیماربایان و پرهیز از هر گونه مذاکره با آن‌ها تأکید می‌شود؛ از جمله "هنری کیسینجر" وزیر خارجه اسبق امریکا - که به گزارش خبرگزاری جمهوری‌اسلامی، مشاور غیررسمی ریگان در امور امنیت ملی می‌باشد - در مصاحبه‌ای با شبکه تلویزیونی ای.بی.سی. تأکید کرد که هیچ‌گونه مذاکره‌ای نباید با هواپیماربایان انجام گیرد ولو حوادث ناگواری هم رخ بدهد. وی همچنین بر اجرای عملیات تلافی‌جویانه تأکید کرد: «سیاست فعلی دولت ریگان سیاست درستی است و باید پی‌گیری شود. ولی آنچه رسانه‌های گروهی به نقل از منابع ناشناسی مطرح می‌کنند مبنی بر این‌که "در صورت آزاد کردن زندانیان شیعه از جانب اسرائیل، امریکا از آن‌ها انتقاد نخواهد کرد" یا این‌که "امریکا از اسرائیل خواهد خواست که زندانیان شیعه را پس از آزادی گروگان‌ها، آزاد نماید تا بدین ترتیب تسلیم خواسته‌های هواپیماربایان نشده باشد"، موضع بسیار غلطی است و ما نباید خودمان را فریب دهیم زیرا در هر دو صورت هواپیماربایان پیروز خواهند بود و این‌گونه اعمال تروریستی بر علیه دیگر امریکایی‌ها در سرتاسر جهان دوباره انجام خواهد شد ... تنها یک موضع را باید در مقابل هواپیماربایان اتخاذ کرد و آن عدم مذاکره به شکل مستقیم یا غیرمستقیم است ... هیچ‌گونه مذاکره‌ای نباید با هواپیماربایان انجام گیرد هر چند هم که مسئله تا این حد دردناک باشد و ثانیاً پس از خاتمه این بحران، حتماً بر علیه عاملین هواپیماربایی عملیاتی تلافی‌جویانه انجام گیرد و حتی اگر هیچ گونه آسیبی به گروگان‌ها وارد نیاید.»⁽²⁾

47

تهدیدات مقام‌های امریکایی علیه ایران در مورد هواپیماربایی اخیر در بیروت، با ابراز تردیدهایی توأم شده است؛ سخنان "کاسپار واینبرگر" وزیر جنگ امریکا، در مصاحبه با شبکه تلویزیون ای.بی.سی. حاکی از چنین وضعی است. خبرنگار این شبکه به وی گفت: «"جرج‌شولتز" وزیر خارجه و "رابرت‌مک‌فارلین" مشاور امنیت ملی، اخیراً اخطار کرده‌اند که چنانچه گروه مسئول هواپیماربایی به ایران ربط پیدا کند، امریکا بر علیه ایران دست به اقدام تلافی‌جویانه خواهد زد."» واینبرگر: «من در این مورد نمی‌توانم چیزی را پیش‌بینی کنم ولی پس از این که ما اطلاعات بیش‌تری در مورد حامیان و هم‌دستان هواپیماربایان کسب کردیم، دقیقاً بر طبق سیاست پرزیدنت ریگان مبنی بر حمله به کشورهای حامی تروریست‌ها، تصمیم‌گیری خواهد شد.»⁽³⁾

در این حال، بی.بی.سی. مواضع صریح ایران در برابر این‌گونه تهدیدات را چنین بیان کرده: «رئیس مجلس شورای اسلامی ایران - آقای "هاشمی‌رفسنجانی" - هشدار داد که اگر امریکا چنان‌که گزارش شده است تهدید خود را عملی و یکی از بنادر ایران را بمباران کند، ایران کلیه بنادر خلیج‌فارس را خواهد بست.»⁽¹⁾

از سوی دیگر، در برخی موارد مطبوعات غربی نکاتی را در جهت تبرئه ایران یادآوری می‌کنند؛ از جمله روزنامه انگلیسی "دیلی‌تلگراف" درباره اعلام تصمیم ایران در بستن فرودگاه‌های خود به روی هواپیمای ربوده شده امریکایی، نوشته است: «این ادعای ایران با عکس‌العمل این کشور در دسامبر گذشته (آذر 1363) در مورد یک فروند هواپیمای کویتی که افراطیون شیعه آن را وادار به فرود اجباری در تهران کرده و دو مسافر امریکایی آن را به قتل رساندند، کاملاً در تضاد است. در آن زمان گزارش شد هواپیمای کویتی سرانجام به تصرف نیروهای امنیتی ایران درآمده است. اما موضع‌گیری ایران در قبال هواپیماربایان مورد انتقاد شدید قرار گرفت. موضع‌گیری کنونی ایران نسبت به هواپیماربایی اخیر نمایان‌گر تلاش‌های مصرانه این کشور در تصفیه شهرت خود می‌باشد. وجود حالت سکون در جنگ 57 ماهه خلیج ]فارس[ یکی از دلایل اقدام ایران در یافتن دوست و همراه می‌باشد اما در عین حال این کشور به خرید سلاح و مهمات برای سربازان و تأمین وسایل یدکی برای تجهیزات خود نیاز دارد.»⁽²⁾

یک مفسر رادیو بی.بی.سی. نیز در این باره گفت: «این تصمیم ایران و موضع دوستانه‌تر ایران نسبت به کشورهای خلیج‌فارس، نشان‌دهنده آن است که احتمالاً مقامات واقع‌بین کادر رهبری ایران اکنون می‌توانند در تعیین سیاست خارجی ایران نقش مؤثرتری داشته باشند.»⁽³⁾

48

نشریه امریکایی "هرالدتریبیون" در مقاله‌ای دربارة وضع کنونی جنگ ایران و عراق، نوشته است: «ایران دارای انباری تقریباً بی‌پایان از مردان جوان است اما رهبران آن درک کرده‌اند که بدن‌های جوانان متعصب نمی‌تواند رقیبی برای تانک‌ها، هواپیما، هلی‌کوپترهای توپ‌دار و برخی اوقات گازهای سمی عراق باشد. درک این مطلب - که به قیمت جان در حدود 200 هزار نفر در طول سه سال گذشته تمام شده‌است - باعث گردید که استراتژی نظامی ایران به طور کلی تغییر کند ... زمینه برای میانجی‌گری فراهم است. در طول سال گذشته هر دو کشور ایران و عراق حسن نظر "خاویر پرزدکوئیار" دبیرکل سازمان‌ملل را به خود جلب کرده‌اند.

رئیس مجلس ایران می‌گوید که ایران اکنون مصمم است با حداقل تلفات ممکن، به پیروزی دست یابد ... ایران همچنان ممکن است گاه‌به‌گاه به تاکتیک‌های موج انسانی متوسل شود اما دیگر رویای دست‌یابی به یک پیروزی قاطع را در سر نمی‌پروراند و در عوض به‌طرز غیرمعمولی به انجام ] دادن[ گفت‌وگو علاقه نشان می‌دهد؛ برای مثال از وزیر خارجه عربستان سعودی پذیرایی کرد که اولین دیدار یک مقام عالی‌رتبه سعودی از ایران از زمان

پیروزی انقلاب در سال 1979 است.

ایران که مایل نیست با دشمن منفور خود صلح کند، همچنان با بعد نظامی جنگ مشغول است و در حالی که فریاد از ادامه جنگ می‌دهد، در خفا درصدد اتخاذ شیوه‌هایی برای محدود کردن جنگ و تلفات خود است. اما موضع عراق تقریباً متضاد موضع ایران است. عراق در حالی که با فریاد بلند خواستار برقراری صلح می‌شود، به موازات آن جنگ را از لحاظ نظامی تشدید کرده و امیدوار است از این طریق ایران را به پای میز محاکمه بکشاند.»⁽¹⁾

49

دبیر ویژة امور امنیت ملی صدام، خانم "خالده عبدالقهار عبدالرحمن" که اخیراً به اتفاق شوهر و چهار فرزندش به ایران پناهنده شده‌است، در یک گفت‌وگوی مطبوعاتی شرکت کرد. وی با اشاره به این‌که یکی از استادان دانشگاه "قصر" و دبیر ویژة امور امنیت ملی صدام و از دوستان بسیار نزدیک "نوال" خواهر صدام است و شوهرش نیز مسئول امور امنیت "بارزان" برادر صدام و شریک بازرگانی و تجارتی خانواده صدام بوده است، از جمله دلایل مهم پناهندگی خود و خانواده‌اش را نگرانی عمیق صدام از او به عنوان دختر یک روحانی و نیز آگاهی‌اش از مسائل امنیتی پشت پرده در قصر، برشمرد که به نظر وی به اعدام او و خانواده‌اش می‌انجامید. وی سپس با توجه به فساد و فسق و فجور حاکم در قصر صدام، گفت: «برادران صدام به نام‌های "بارزان"، "شمبادی" و "وطبان" در حال حاضر با تمام وحشتی که صدام از آن‌ها دارد و آن‌ها از صدام، بسیاری از امور خارجی و داخلی از جمله ورود مشروبات الکلی و سایر وسایل فساد در جامعه را بر عهده دارند و بارها مرا به عنوان شریک وادار ساختند که چک و سفتة سفید امضا کنم.»

خالده دربارة چگونگی ارتباط بین امریکا و عراق توسط شاه‌حسین اردنی، گفت: «شاه‌حسین یکی از حلقه‌هایی بود که زنجیر نوکری صدام به امریکا را وصل کرد. تقریباً از شش ماه قبل از حمله به جمهوری‌اسلامی ایران، کلیه برنامه‌های تسلیحاتی، هزینه‌ها، تبلیغات و سایر امکانات جنگ آماده شده بود و ملک‌حسین - کسی که در تلویزیون عراق گفت: "من اولین سرباز این جنگ خواهم بود." - امروز بعد از صدام منفورترین فرد در میان مردم عراق به‌شمار می‌رود. در حالی که رابطه میان اردن و عراق قبل از شروع جنگ تیره بود تا جایی که صدام سه بار تصمیم گرفت که با ریختن سم در دوغ و ماست، شاه‌حسین را مسموم کند و از این موضوع غیر از من، بارزان و ارشد - برادران صدام - نیز اطلاع داشتند.»⁽²⁾

دبیر ویژه امور امنیت ملی صدام دربارة شهادت "بنت‌الهدی" خواهر آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر، گفت: «در خانه "نوال" خواهر صدام، بودم که ارشد برادر صدام آمد و گفت که فردا آن خانم شیعه را می‌آورند. یکی از کسانی که بنت‌الهدی را به قصر آورد، "عزیز" نام دارد. این شخص شهید بنت‌الهدی را شدیداً مضروب کرده بود به طوری که خون از سر و صورتش

جاری بود. در قصر، شهید بنت‌الهدی را به اتاق "صباح میرزا" منشی اول صدام، بردند. شخصی به نام "حسین" از شهید بنت‌الهدی سؤال می‌کرد و او را مضروب می‌ساخت و زمانی که حسین کتک می‌زد، بنت‌الهدی یک آیه شریفه خواند که این بود: "ما یفتح الله للناس من رحمه فلا ممسک لها"⁽¹⁾بعد صدام آمد و گفت: "شما از این کارتان چه فایده‌ای می‌برید؟" شهید بنت‌الهدی آیه دیگری از قرآن مجید را تلاوت کرد که صدام سخت عصبانی شد و شهید را زد و گفت این را ببرید. و بعد به زندان بردند و شهید کردند.»⁽²⁾

روزشمار جنگ سه‌شنبه /28 خرداد 1364 /28 رمضان 1405 /18 ژوئن 1985

50

نتایج و آثار عملیات محدود اما موفق "قدس1"، در اوضاع کنونی مورد توجه قرار گرفته و موجب تحرکاتی در کادرها و نیروهای عملیاتی سپاه و بسیج شده‌است. موقعیت حساس منطقه عملیاتی نیز ارزش "قدس1" را از حد یک عملیات محدود فراتر برده است. امروز "مرتضی قربانی" فرمانده لشکر25 کربلا، در گزارش شفاهی به "محسن رضایی" فرمانده کل سپاه، ضمن تشریح جوانبی از این عملیات، گفت: «هم اکنون خط ما در 5/1 کیلومتری شمال البیضه [در هور] قرار دارد و جاده دشمن (العماره - بصره) نیز زیر آتش قبضه‌های مینی‌کاتیوشای خودی واقع شده‌است.» فرمانده سپاه نیز با ارزش‌مند شمردن عملیات قدس1، بر تحکیم و تثبیت خط پدافندی تأکید کرد. سپس فرمانده لشکر کربلا تدابیر متخذه در این باره - از جمله بستن آب و استقرار ضدهوایی و ... - را تشریح کرد و در خصوص استحکام خط، اطمینان داد.⁽¹⁾

در جنبه‌های دیگر، تأثیر مثبت عملیات محدود در کادرسازی و جذب نیرو، قابل توجه است. آقای "شمخانی" قائم‌مقام فرماندهی سپاه، در تماسی با فرمانده سپاه پاسداران ناحیه مازندران با وی دربارة مراسم استقبال از نیروهای عمل‌کننده لشکر25 کربلا - که جمعی این ناحیه هستند - گفت‌وگو کرد. سپس فرمانده ناحیه مازندران اعلام کرد که عملیات "قدس1" تأثیر عمده‌ای در استان مازندران گذاشته است چندان که هم اکنون 1400 نیرو آماده‌اند تا به منطقه اعزام شوند.⁽²⁾

51

"عبدالسلام تریکی" وزیر خارجه لیبی، عصر دیروز به منظور یک دیدار کوتاه از عراق وارد بغداد شد. وی هنگام ورود به فرودگاه بغداد، مورد استقبال "طارق‌عزیز" معاون نخست‌وزیر و وزیر خارجه عراق، قرارگرفت.⁽³⁾

سفر تریکی به بغداد در حالی صورت می‌گیرد که گفته می‌شود روابط بین بغداد و طرابلس از سال 1980 به این طرف به سبب پشتیبانی سیاسی، نظامی و تدارکاتی لیبی و

سوریه از ایران، بسیار تیره شده است.⁽¹⁾در پنج سال اخیر این اولین دیدار یک مقام لیبیایی از عراق است.⁽²⁾تریکی هنگام ورود به بغداد گفت که "جنگ کنونی بین ایران و عراق را عراقی‌ها آغاز کرده‌اند" و بدین ترتیب در این باره از ایران حمایت کرد. یک مفسر رادیو کلن در ادامة این خبر گفت: «از این رو می‌توان نتیجه گرفت که لیبی در عین حالی که ظاهراً دارد روابط خود را با عراق به حال عادی و دوستانه بازمی‌گرداند، نمی‌خواهد ایران را هم خیلی از خود برنجاند و مایل است در عین نزدیکی با عراق، با ایران هم روابط عادی خود را حفظ کند.»⁽³⁾

به گزارش خبرگزاری آلمان غربی، انگیزه لیبی هرچه باشد خواه میانجی‌گری صلح بین ایران و عراق، خواه بر اثر حوادث بیروت - که در آن، نیروهای شبه‌نظامی جنبش امل (مورد حمایت سوریه) با نیروهای فلسطینیِ مورد حمایت لیبی درگیر می‌باشند - عراق چندان روی خوشی به این روابط مجدد دیپلماتیک بین دو کشور نشان نداده - به طوری که رادیو بغداد که روزانه 15 دقیقه برنامه ضد لیبیایی دارد، هم‌زمان با ملاقات تریکی با طارق‌عزیز، خواهان سرنگونی "معمرقذافی" رهبر لیبی، شده‌است.⁽⁴⁾

این خبرگزاری افزوده است که هر چند لیبی در ایجاد برقراری روابط پا پیش گذاشت لکن همان طور که از قرائن و شواهد برمی‌آید، این سفر دست‌آوردی را به ارمغان نیاورد به طوری که وزیر خارجه لیبی بدون این‌که نشانه‌ای مبنی بر بهبود روابط با عراق مشاهده کند، به دیدار یک روزه خود از بغداد پایان داد.⁽⁵⁾

خبرگزاری یوگسلاوی از بغداد در گزارشی با اشاره به این‌که پیش از ورود تریکی به پایتخت عراق هیچ گونه اعلامیه‌ای در این کشور دربارة سفر وی انتشار نیافته بود، اعلام کرد: «وزیر خارجه لیبی در حالی وارد بغداد می‌شود که گزارش‌هایی حاکی از احتمال تصمیم "قذافی" رهبر لیبی برای میانجی‌گری در جنگ ایران و عراق، انتشار می‌یابد.» این خبرگزاری سپس به تلاش لیبی جهت میانجی‌گری در جنگ ایران و عراق اشاره کرد و در مورد روابط حسنه بین ایران و لیبی و نیز تمایل عراق به بهبود روابط با لیبی گزارش داد: «محافل دیپلماتیک در بغداد چشم‌اندازهای کنونی تلاش لیبی را به عنوان یک میانجی مورد قبول هر دو طرف، روشن می‌بینند زیرا روابط لیبی و ایران حسنه است و اواخر سال گذشته بغداد به بهبود روابط با طرابلس اظهار تمایل کرده بود.» در این گزارش همچنین به حوادث بیروت پرداخته شده و به نقل از همان محافل آمده است که در این اواخر روابط لیبی با سوریه به سردی گراییده است و علت آن، پشتیبانی سوریه از نیروهایی است که برای پایان دادن به حضور فلسطینی‌ها در لبنان مبارزه می‌کنند.⁽⁶⁾

52

یک مؤسسه بین‌المللی تحقیقات صلح مستقر در سوئد، گزارش داد که در خصوص

استفادة عراق از تسلیحات شیمیایی در جنگ با ایران، هیچ تردیدی نیست. این گزارش در سال‌نامه "تسلیحات جهان و خلع سلاح" - که متعلق به همان مؤسسه است و امروز در سوئد منتشر گردید - آمده و افزوده است: «نقض معاهدات بین‌المللی در مورد محدودیت اقدامات نظامی، مسئله چندان مهمی نمی‌باشد و این امر نحوة کنترل تسلیحات را نه تنها در زمینه تسلیحات شیمیایی بلکه در تمامی زمینه‌ها ضعیف می‌کند.» طبق این گزارش، شواهدی هست مبنی بر این‌که قریب پانزده کشور جهان در حال حاضر تسلیحات شیمیایی دارند. گزارش این مؤسسه (سازمان) را رویتر مخابره کرده و افزوده است: «این سازمان مستقل برای چیزی که آن را "عکس‌العمل سکوت در قبال نقض آشکار قوانین بین‌المللی نامیده"، جامعه بین‌المللی به خصوص امریکا و شوروی را مورد انتقاد قرار داد.»⁽¹⁾

53

دربارة تلاش ایران و عراق برای دست‌یابی به سلاح‌های جدید، همچنان مطالبی در مطبوعات و خبرگزاری‌ها مشاهده می‌شود: نشریه "ژون آفریک": «عراقی‌ها با یک مؤسسه در شیلی به نام "کاردوئن" وارد مذاکره شده‌اند تا نسبت به تأسیس کارخانه‌ای برای ساختن یک نوع بمب خوشه‌ای در عراق، اقدام نمایند.»⁽²⁾

خبرگزاری جمهوری‌اسلامی: «رژیم عراق اخیراً تقاضای خرید 120 فروند از هواپیماهای "پوکارا" را به آرژانتین داده است. پیش‌بینی می‌شود که رژیم عراق جهت "پشتیبانی نزدیک در عملیات زمینی" از این هواپیما استفاده کند.»⁽³⁾

یونایتدپرس: «دیپلمات‌ها و تحلیل‌گران نظامی گفتند ایران در صدد دست‌یابی به سیستم‌های دفاعی جهت حفاظت از شهرهای خود در قبال حملات هوایی آتی عراق است. در این ارتباط، ایران با کشورهای چین و شوروی، فرانسه و لیبی وارد مذاکره شده است.»⁽⁴⁾

54

برخی مفسران در رسانه‌های جهان صراحتاً یا تلویحاً از شکست عراق در جنگ شهرها خبر می‌دهند، از جمله بنابر یک گزارش مخابره شده از ژاپن، دو کارشناس امریکایی مسائل خاورمیانه ابراز عقیده کرده‌اند که استراتژی عراق برای کشاندن ایران به پای میز مذاکره، با شکست مواجه شده است. "جی.ای.بیل" استاد دانشگاه تگزاس و "ام‌فیلد" یک محقق مسائل خاورمیانه - که برای ایراد سخن‌رانی‌هایی دربارة مسائل منطقه خاورمیانه، در ژاپن به سر می‌برند - در مصاحبه‌ای با روزنامه "نیهون کیزایی" گفته‌اند که استراتژی عراق در حمله به شهرهای بزرگ ایران آثار روانی داشته ولی نتیجه مورد نظر را به عراق نداده است. بیل افزوده است: «حملات عراق به مراکز فرهنگی ایران در اصفهان و تهران در واقع موضع ایران را سخت‌تر کرده و رهبران ایران اعلام کردند که اگر لازم باشد بیست سال دیگر نیز این جنگ را ادامه خواهند داد. به عقیده آن‌ها عراق هیچ نشانی برای پیروزی در جنگ ندارد، در

حالی که ایران ممکن است برنده شود.»⁽¹⁾

در مورد شکست عراق در جنگ شهرها، خبرگزاری آلمان غربی نیز در تفسیری نوشته است: «جنگ شهرها - مانند سلفش جنگ نفت‌کش‌ها - نتوانسته است تعادل قوا را به نفع هیچ یک از طرفین تغییر دهد و شواهد محکمی در دست است که نشان می‌دهد عراقی‌ها در پایان مهلت دوهفته‌ای خود برای توقف حملات که 30 ژوئن (9 تیر) تعیین شده‌است، حملات خود به هدف‌های غیرنظامی ایران را از سر نخواهد گرفت. یک دیپلمات عرب به طور خصوصی گفت که در جنگ شهرها عراقی‌ها به اندازة ایرانی‌ها آسیب دیدند. هم اکنون راه‌های انتخابی عراق برای وارد آوردن فشار بر ایران برای کشاندن این کشور به پای میز مذاکره، ته کشیده است و ایران ظاهراً عقیدة تهاجمات انبوه به امید دست یافتن به پیروزی‌های تعیین‌کننده در میدان جنگ را رها کرده است.»⁽²⁾

55

موضوع ربوده شدن هواپیمای خطوط هوایی .T.W.A متعلق به امریکا همچنان در محافل خبری در جنبه‌های مختلفی پی‌گیری می‌شود؛ از جمله، اظهار نظرها و موضع‌گیری‌ها در خصوص چگونگی برخورد با قضیه هواپیماربایی و یا کشورهای حمایت کنندة آن‌ها، در سطح وسیعی (اعم از شخصیت‌های حقیقی و حقوقی و رسانه‌های گروهی...) انجام می‌گیرد؛ موضع‌گیری‌هایی که بعضاً کاملاً متضاد نیز می‌باشد. در این میان آنچه مشخص است این که مسئولان امریکایی در اقدام علیه ایران توافق و جمع‌بندی مشخصی ندارند و نتوانسته‌اند راهی بیابند که منافع اقدامات تند علیه ایران بر مضار آن ترجیح داشته باشد.

سخن‌گوی کاخ سفید اقدام تلافی‌جویانه علیه ربایندگان را مخاطره‌آمیز دانسته است: «تجربه اسرائیل در لبنان در ظرف سه سال گذشته نشان داده است که اقدام تلافی‌جویانه نظامی می‌تواند نامؤثر بوده باشد و حتی گروه‌های شیعه افراطی را جهت انجام اقدامات تلافی‌جویانه مصمم‌تر کند. اضافه بر این امریکا باید که آثار هرگونه اقدام نظامی را روی هم‌پیمانان عرب خود و به‌خصوص شیخ‌نشین‌های نفت‌خیز عرب آسیب‌پذیر، بررسی نماید.»⁽³⁾

بر خلاف این اظهارنظر، رئیس اسبق سازمان سیا با دخالت نظامی موافق است: «چنانچه ما از طریق اطلاعات جاسوسی خود دخالت ایران در این واقعه را تشخیص دهیم، من موافقم که همین فردا تمام بنادر ایران را مین‌گذاری کنیم یا دیگر عملیات نظامی غیرکشنده بر علیه این کشور انجام دهیم.»⁽⁴⁾

معاون اسبق وزارت خارجه امریکا در امور سیاسی (لارنس ایگل برگر) در این باره گفت: «من صد در صد از عملیات تلافی‌جویانه علیه عاملین هواپیماربایی حمایت می‌کنم.»⁽⁵⁾"باب کوپرمن" متخصص امریکایی "تروریزم" نیز گفت: «چنانچه دولت امریکا تصمیم بر حمله به دولت دیگری مثل ایران را بگیرد و به جزیرة خارک یا یک اردوگاه تسلیحاتی حمله

کند، این برانگیزنده حرکت تشکیلاتی طرف‌داران آیت‌الله خمینی در داخل امریکا خواهد شد و احتمالاً مشکلات زیادی را هم ایجاد خواهد کرد، ولی این به هیچ وجه نباید منجر به عدم انجام حمله تلافی‌جویانه علیه تروریسم گردد.»⁽¹⁾

رادیو امریکا نیز در ساعت20:30 امروز نظر کارشناسان امریکایی درباره مقابله با ربایندگان هواپیمای این کشور را چنین بیان کرد. «"برایان جنکینز" کارشناس مسائل تروریستی در موسسه تحقیقاتی ژوئند، در مصاحبه‌ای - که از شبکه تلویزیونی ام.بی.ای. پخش شد - گفت: "نسبت دادن هواپیما دزدی و ارتباط دادن هواپیماربایان با دولت ایران کار مشکلی است". وی گفت: "تروریزم گسترده‌ای که از جانب دولت‌ها حمایت می‌شود، علیه امریکا در خاورمیانه وارد عمل شده است. امریکا باید فراسوی استراتژی دفاعی‌اش گام نهاده و با تروریزم تحت‌الحمایه دولت‌ها مبارزه کند". رئیس مطالعات خاورمیانه در دانشگاه جان‌هاپکینز - فؤاد عجمی - می‌گوید: "شیعیان لبنان از انقلاب ایران الهام می‌گیرند ولی شواهدی مبنی بر ارتباط هواپیما دزدان با دولت ایران در دست نیست."

این رادیو به نقل از "جورج کرک" نویسنده مجله "تایم" نیز گفت: «اقدامات متقابل امریکا در خاورمیانه میزان خشونت در منطقه را بالا خواهد برد ولی دست نزدن به اقدامات متقابل نیز خطرات زیادی در بر خواهد داشت.» کرک افزوده است: «یک تلفن‌کنندة ناشناس در بیروت به روزنامه‌نگاران غربی گفته هواپیماربایی نشان داد که جهاد اسلامی می‌تواند هر وقت که بخواهد به امپریالیسم امریکا حمله کند.»⁽²⁾

محافل شوروی نیز پس از چند روز سکوت، اعلام موضع کردند: «امریکا از ربوده شدن یک هواپیما به عنوان بهانه‌ای برای آوردن کشتی‌های جنگی به خاورمیانه و افزایش تشنج در منطقه، استفاده می‌کند.» رویتر این خبر را مخابره کرده و افزوده است:

«منابع دولت امریکا می‌گویند ناو هواپیمابر "نیمیتس" و نیروی ضد چریکی "دلتا" به دریای مدیترانه منتقل شده‌اند لیکن واشنگتن در مقابل شایعه مربوط به این که امریکا اقدام نظامی برای آزاد ساختن گروگان‌ها را طرح‌ریزی می‌کند، هشدار داده است.»⁽³⁾

56

در پی درخواست ربایندگان هواپیمای امریکایی T.W.A. مبنی بر آزادی زندانیان شیعه در بند اسرائیل در قبال گروگان‌های این هواپیما، رایزنی‌هایی را بازی‌گران رسمی و ذی‌نفوذ در این مسئله انجام داده‌اند و خبرهایی در این باره در محافل سیاسی و مطبوعاتی انتشار یافته است. گزارش روزنامه‌های متعلق به شیعیان حاکی است که "نبیه‌بری" روز دوشنبه (27/3/1364) با "رابرت مک‌فارلین" مشاور ریگان در امور امنیت ملی، ملاقات کرده‌است. لکن امروز هیچ‌گونه گزارشی دربارة اقدامات تازه جهت بر طرف ساختن بن‌بست مذاکره با رهبر شبه نظامیان امل، انتشار نیافته است.

از سوی دیگر، خبرگزاری فرانسه از واشنگتن گزارش داد: «"برنارد کلب" سخن‌گوی وزارت خارجه امریکا، در گفت‌وگو با خبرنگاران تأکید کرد نقش نبیه‌بری در آغاز ماجرای ربوده شدن بوئینگ 727 شرکت هواپیمایی امریکا هنوز به درستی روشن نشده و در هر حال رهبر جنبش امل را نمی‌توان یک واسطه ساده در این ماجرا دانست. وی گفت نبیه‌بری مسئولیت سرنوشت گروگان‌ها را برعهده گرفته و این مسئله او را در وضع خاصی قرار داده است. وزارت امور خارجه امریکا اضافه کرد که ایالات متحده با نبیه‌بری تماس گرفته است زیرا او علاوه بر مسئولیت‌هایش در رأس جنبش امل، پست وزارت دادگستری لبنان را نیز بر عهده دارد.»

خبرگزاری فرانسه همچنین گزارش داد که ریگان در یک مصاحبه مطبوعاتی تأکید کرده‌است که ایالات متحده هرگز به تروریست‌ها امتیازی نخواهد داد و از کسانی که چهل امریکایی را در بیروت به گروگان گرفته‌اند درخواست کرده که بدون قید و شرط آن‌ها را آزاد کنند. ریگان سپس تأکید کرده‌است که دولت امریکا هرگز از یک دولت خارجی هم نخواهد خواست که امتیازاتی به تروریست‌ها بدهد. از سوی دیگر "شیمون پرز" نخست‌وزیر حکومت صهیونیستی اسرائیل، امروز گفته که امریکا به اسرائیل اطلاع داده است که صلیب سرخ می‌تواند در مورد آزادی شیعیان در بند اسرائیل، با دولت اسرائیل تماس بگیرد. پرز افزوده است: «اگر صلیب سرخ در این رابطه با ما تماس بگی-رد، ما پذیرای آنان بوده و به سخنان آن-ان گوش خواهیم داد.»⁽¹⁾

در این حال "رابرت فیسک" خبرنگار روزنامه "تایمز"، در مورد نفوذ کشورهای ثالث در شیعیان لبنان و ربایندگان هواپیما گفت: «ربوده شدن یک هواپیمای اردنی و یک هواپیمای امریکایی ظرف یک هفته به دست افراطیون شیعه از یک سو نتیجه اقدامات همه‌جانبه سوریه، ایران و لیبی در مقابله با نفوذ امریکا در منطقه خاورمیانه است و از سوی دیگر، نشان دهنده این است که شبه‌نظامیان شیعه لبنان که در آغاز از حمایت سوریه برخوردار بودند، اکنون تاحدودی مستقل از آن کشور عمل می‌کنند و در نتیجه حتی موضع خود سوریه را به خطر انداخته‌اند.»⁽²⁾

57

امروز بیانیه شدیداللحنی از حزب توده در رادیو مسکو قرائت شد. چنین اقدامی از رادیو مسکو در آستانه سفر رئیس مجلس شورای اسلامی به چین و ژاپن می‌تواند به معنای ابراز نارضایتی مسکو از این سفر و غیرحسنه بودن روابط ایران و شوروی باشد. به رغم واضح بودن جرم حزب توده در تشکیل سازمان نظامی مخفی و وابستگی رسمی این حزب به کشور بیگانه و نیز اغماض قابل توجه نظام در مجازات رهبران و کادرهای این حزب، در این بیانیه چنین آمده است:

«خطر مرگ جان ده‌ها تن از اعضای حزب توده ایران را تهدید می‌کند. از زندان‌ها اخبار بسیار نگران‌کننده‌ای می‌رسد. اعضای حزب توده ایران در شرایط فوق‌العاده دشواری حبس می‌شوند. مقامات قضایی و کارکنان ارگان‌های سرکوب‌گر رفتار هرچه خشن‌تری را با آن‌ها در پیش گرفته‌اند. بسیاری از رفقای ما را به سلول‌های انفرادی افکنده‌اند. وضع جسمانی اکثریت آن‌ها فوق‌العاده وخیم است. برخی از رفقای ما زیر شکنجه به شهادت رسیده‌اند. همانند سابق، محاکمات غیرعلنی اعضای حزب توده ایران ادامه دارد. ده‌ها تن از اعضای حزب توده به جرم دفاع از آزادی، استقلال، عدالت اجتماعی و صلح و دفاع از منافع زحمت‌کشان مخفیانه به اعدام محکوم شده‌اند. کمیته مرکزی حزب توده ایران دادگاه بین‌المللی حقوق‌دانان دمکرات کمیسیون حقوق بشر سازمان‌ملل متحد و تمامی کسانی را که آرمان‌های آزادی و دمکراسی برای‌شان گرامی است، فرا می‌خواند که مساعی خویش را برای نجات جان اعضای زندانی حزب توده ایران افزایش دهند.»⁽¹⁾

58

در جلسه امروز مجلس شورای اسلامی کلیات لایحه وضع خدمتی داوطلبان غیرنظامی که در مناطق عملیاتی با نیروهای مسلح همکاری می‌کنند با اصلاحاتی به تصویب رسید. در توضیح این لایحه، مخبر کمیسیون دفاع (آقای اکرمی) گفت: «در هنگام عملیات، ما افرادی داریم که گاهی به صورت موقت یک ماه یا دو ماه همکاری می‌کنند، از قبیل آشپز و غیره و یا افرادی هستند که مخصوصاً در مناطق مرزی با سپاه و ارتش همکاری می‌کنند. درباره وضعیت این‌ها قبلاً لایحه‌ای به تصویب سه کمیسیون - طبق اصل 85 رسیده بود - که الآن مدت آن تمام شده‌است و لذا برای ادامه آن، این لایحه آمده است که تا هنگامی که جنگ وجود دارد و نیروهای مسلح نیاز به همکاری این‌گونه نیروهای انسانی دارند، به مفاد این لایحه عمل شود.» وی گفت علاوه بر موارد لایحه قبلی، یکی دو مورد هم از قبیل توجه به وضعیت اسیران و مفقودالاثرهای این گونه نیروها، به لایحه اضافه شده‌است.» آقای علوی‌تبار هم به عنوان موافق اشاره کرد: «همان‌طوری که ارتش برای وراث مستمری‌گیرها کارهایی انجام می‌دهد، در مورد این نیروها هم همان خدمات را ارائه کند، چون در حقیقت این‌ها سربازانی هستند غیررسمی.»⁽²⁾موافق دیگر (آقای رزاقی) به فرق این نیروهای داوطلب با بسیج پرداخت: «گاهی ضرورت یک موقعیت جغرافیایی و ضرورت یک مقطع جنگی و یا ضرورت یک عملیات پیش می‌آید که از این نیروها چند ماه تا چند سال استفاده شود ... اصلاً وضعیت خدمتی این‌ها جوری نیست که در چارت نظامی بسیج بگنجد ... به اضافه این‌که با دست‌اندرکاران سپاه که مسئولیت بسیج را هم به عهده دارند صحبت شده و خود آن‌ها هم موافق‌اند که وضعیت این‌ها جدای از بسیج باشد.»⁽³⁾در خاتمه، پس از بحث و بررسی و اظهارنظرهای موافق و مخالف، این لایحه با اکثریت آرا به تصویب رسید.⁽⁴⁾

روزشمار جنگ چهارشنبه /29 خرداد 1364 /29 رمضان 1405 /19 ژوئن 1985

59

امروز در قرارگاه خاتم‌الانبیا(ص) جلسات فرماندهان ارشد عملیاتی سپاه در چند نوبت تشکیل شد و درباره مواردی چون تدابیر حفاظتی، عملیات فریب، پیش‌برد طرح مانور، برآورد نیرو و دیگر موضوع های مربوط به مباحث مقدمات عملیات آتی (فاو)، بحث و گفت‌وگو شد. در این جلسات همچنین بر اهمیت اجرای عملیات محدود قبل از اصلی شدن عملیات بزرگ فاو، تأکید گردید. یادآوری می‌شود که مباحث عملیات فاو هنوز در مراحل مقدماتی است و بیش‌تر در حد طرح مسئله و بعضی از پی‌گیری‌های ضروری می‌باشد.

در یکی از جلسات امروز، خطوط پدافندی مطلوب در عملیات فاو بررسی گردید و به عنوان پیشنهاد اولیه، "محسن رضایی" فرمانده کل سپاه، گفت: «به نظر می‌رسد بایستی اولین خط پدافندی ما در امتداد ضلع شمال غربی دریاچه نمک، دومین آن در سمت جاده شمال شرقی دریاچه و سومین خط پدافندی نیز شمال شهر فاو باشد.» بررسی دقیق‌تر در این خصوص به بعد موکول شد. همچنین در این جلسه به مباحثی دربارة نحوة "هلی‌برد" نیروهای خودی، استفاده از خلبانان سپاه و نیز چگونگی خنثی کردن رادارهای کنترل کننده دشمن، پرداخته شد.⁽¹⁾

در جلسه‌ای دیگر در همین روز، دربارة برآورد نیرو بحث شد و در یک تخمین ابتدایی، پیش‌بینی شد که جهت عملیات در منطقه فاو به 150 گردان نیرو نیاز است. در ادامه بحث، پیشنهاد محدودتر کردن منطقه عملیاتی فاو متناسب با توانایی خودی، مطرح شد که به دلیل افزایش آسیب‌پذیری نیروهای خودی در منطقه‌ای محدود، از آن استقبال نشد. در این جلسه همچنین در مورد بهره‌گیری از توان آتش ارتش (اعم از توپخانه و...)، هوانیروز و نیز دربارة عمق منطقه عملیاتی قرارگاه‌ها و نقاط الحاق آن‌ها با یک‌دیگر، بحث شد. دیگر مبحث این جلسه، بررسی عملیات‌های کوچک و محدود بود که در این مورد فرمانده سپاه گفت: «عملیات‌های کوچک برای تشویق و به صدا درآوردن طبل جنگ است؛ عملیات‌های کوچک، مارش جنگ هستند و مردم ما هم نمی‌توانند ساکت باشند و باید مداوم عمل کنند. حضرت امام هم فرموده است که اگر مردم ساکت باشند، روحیه خود را از دست می‌دهند.»⁽²⁾

مسئله تحویل گرفتن خط پدافندی منطقه عملیات آتی از "برادران ارتش" نیز از مباحث جلسات امروز قرارگاه خاتم سپاه بود. گفتنی است که بعد از توجیه کلی فرماندهان سپاه، آنان تحویل گرفتن خط پدافندی از ارتش را لازمة هرگونه فعالیتی می‌دانستند، امّا امر حفاظت نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین اصول مدنظر بود و بحث دربارة هرگونه تحویل و تحول در خط، توأم با پرسشی در خصوص لو نرفتن عملیات آینده بود. در اوضاع کنونی، قرارگاه نوح از سپاه، ناو تیپ کوثر را روبه‌روی "رأس‌البیشه" مستقر کرده بود و به جز این، پدافند حاشیه اروند به عهدة دو گردان ژاندارمری به اضافة تیپ4 از لشکر21 حمزه بود. بنابراین سپاه از قرارگاه کربلا - عامل ارتباط با قرارگاه مقدم نیروی زمینی ارتش در جنوب - خواسته بود که چگونگی تحویل خط پدافندی از ارتش را پی‌گیری کند. "بشردوست" فرمانده این قرارگاه، گزارشی از روند کار و چگونگی مذاکرات و جلساتی که با سرهنگ "صیادشیرازی" و سرهنگ "سلیمانجاه" داشته است، ارائه کرد و افزود: «قرار شد که ما در هور بمانیم؛ جزیره شمالی به طور مشترک پدافند شود و جزیره جنوبی همچنان در دست‌شان باقی خواهد ماند. و نیز قرار شد از شمال آب گرفتگی پاسگاه "بوبیان"، منطقه را تا فاو تحویل بگیریم اما مشکل این‌جاست که آن‌ها در شلمچه عملیات دارند و به همین دلیل پیشنهاد می‌کردند که منطقه شلمچه در اختیارشان بماند.»⁽¹⁾

چنان‌که ذکر شد، تحویل گرفتن خط از نیروهای ارتش، به هر حال حفاظت عملیات را دچار مشکل می‌کرد، لذا تأکید شد که نیروهای سپاه با ظاهری همانند نیروهای ژاندارمری در خط حضور یابند و حتی از ژ-3 به عنوان سلاح سازمانی استفاده کنند، البته مستقر بودن قرارگاه نوح در منطقه، تا اندازه‌ای به رفع مشکل کمک می‌کرد. گذشته از صرف زمان هم تا رسیدن به توافق میان ارتش و سپاه، هم تا فرا رسیدن زمان مناسب برای عملی شدن توافقات، تحویل و تحول خطوط پدافندی نیز مدتی طولانی را طبعاً صرف می‌کرد.⁽²⁾

مبحث دیگر، اهمیت و ضرورت اجرای تک پشتیبانی به وسیلة یگان‌های سپاه بود. این مسئله و از طرفی مخالفت با سه قرارگاهی بودن عملیات اصلی و همچنین مشغله قرارگاه نجف در غرب، مباحث دیگری را پیش آورد. پیشنهاد فرمانده کل سپاه این بود: «جنوب شرق فاو را به قرارگاه نوح و شمال غرب آن را به قرارگاه کربلا بدهیم و قرارگاه سلمان را با لشکر نصر و تیپ‌های امام رضا و سیدالشهدا به اضافه سه لشکر از ارتش بگذاریم برای تصرف سرپل جزیره مینو⁽³⁾که شروع به کار کنند.»⁽⁴⁾

با تأکید بر این‌که این مباحث، در جلسات آتی تا حصول نتایج قطعی پی‌گیری و دنبال خواهد شد، جلسات امروز به پایان رسید.

60

بامداد امروز عده‌ای از رزمندگان تحت فرماندهی قرارگاه نجف، در منطقه‌ای از قصرشیرین یک عملیات نفوذی انجام دادند. در این عملیات که بیش از دو ساعت طول کشید (3:55 تا 6:20 بامداد) یک گردان از تیپ423 از لشکر21 ارتش عراق مستقر در این منطقه متلاشی گردید و چهار دستگاه تانک، یک آتش‌بار توپخانه و بخشی از مواضع و امکانات دشمن منهدم شد. نیروهای عمل کننده پس از انهدام دشمن، به مواضع قبلی خود بازگشتند.⁽¹⁾در پی این عملیات، رادیو امریکا گفت: «عراق اعلام کرد نیروهایش حملات مرزی قوای ایران را خنثی کرده‌اند به گفته مقام‌های عراقی، در این حملات تلفات سنگینی به نیروهای ایرانی وارد شده است، اما به تلفات عراق اشاره‌ای نگردید.»⁽²⁾

61

یک سخن‌گوی ستاد تبلیغات جنگ اعلام کرد که ایران پس از پاسخ به آخرین حملات جنایت آمیز عراق در روز جهانی قدس به شهرهای ایران، به‌هیچ یک از شهرهای عراق حمله نکرده است.⁽³⁾همچنین در پی اقدامات ایران برای افشای جنایات عراق در حملات هوایی به مناطق مسکونی ایران، امروز بعدازظهر تعدادی از کارشناسان سازمان‌ملل از اردوگاه‌هایی پناهندگان و مهاجران کرد عراقی دیدن کردند؛ از جمله اردوگاه "زیوه" که در 19/3/1364 به وسیلة هواپیماهای عراقی بمباران شده است.⁽⁴⁾

از سوی دیگر، در حالی که کارشناسان سازمان‌ملل جهت بازدید اردوگاه‌های بمباران شده در حملات عراق، در ایران به سر می‌برند، عراق تهدید کرد که بمباران شهرها را این‌بار با استفاده از سلاح‌های مخرب‌تر از گذشته، از سر خواهد گرفت. رادیو بغداد این تهدیدات را چنین ابلاغ کرد:

«ما با صدای رسا به آن‌ها و یاران هم پالکی ایشان می‌گوییم بکوشید طریق منطق را بپذیرید، شاید دیگر هرگز پیام و هشداری برایشان نفرستیم و بعید است از سوی عراق فرصت دیگری در کار باشد. بعد از پانزده روز آنچه در شهرهای شما به صورت جدی روان حرکت می‌کند، سرب گداخته است و خون است و دود است و آتش. جنایت‌کارانی که در صدد توطئه هستند تا فرصت صلح را مثل گذشته خنثی نمایند، هرگز دل‌شان به حال مردم ایران و عراق نمی‌سوزد. بعد از اتمام این مهلت، جنگ‌افزاری که به میدان این نبرد کشانده می‌شود تاکنون مورد استفاده قرار نگرفته است.»⁽⁵⁾

در این حال، خبرگزاری جمهوری‌اسلامی گزارش داد: «با فرا رسیدن عیدسعید فطر بازار شایعات ضدانقلاب در مورد حملات هوایی دشمن مجدداً رونق گرفته‌است و بعضی از شهروندان طی تماس تلفنی با خبرگزاری، صحت و سقم آن را جویا شدند. مثلاً شایع شد که رژیم عراق هشدار داده است امشب شهرها را مورد حمله هوایی قرار خواهد داد. به نظر می‌رسد دشمن و ضدانقلابیون داخلی - که همواره نقش ستون پنجم را در میهن اسلامی‌مان

بازی می‌کنند - در تلاش‌اند تا روز عیدفطر را که طبعاً برگزاری نماز آن اجتماع پرشکوهی را به همراه خواهد داشت، تحت‌الشعاع قرار دهند و با وحشت انداختن در میان مردم، آن‌ها را مجبور کنند با استفاده از دو روز تعطیلی که در پیش است، شهرها را تخلیه نمایند.»⁽¹⁾

62

در جلسه عصر امروز هیئت دولت، سیاست خارجی جمهوری‌اسلامی ایران در قبال کشورهایی که در جنگ به عراق کمک می‌کنند، مورد بحث و بررسی قرار گرفت. در این جلسه، نخست‌وزیر با اشاره به این‌که احتمال شرارت مجدد صدام (بمباران شهرها) هست، گفت: «همان‌طوری که مردم با شعارهای‌شان نشان دادند، سیاست ما در قبال جنگ شهرها، تسلیم نیست. آمادگی، انسجام و مقاومت مردم بیش‌تر شده است و اگر صدام بخواهد تحریکات خود را آغاز کند، دلیلی برای توقف آتش خودمان بر روی شهرهای عراق نخواهیم داشت.»⁽²⁾

63

آقای هاشمی‌رفسنجانی - که در مقام جانشینی امام در فرماندهی عالی جنگ قرار دارد - عصر امروز در دیدار با نمایندگان کشورهای خارجی در ایران، با وضوح تمام، تمایل و آمادگی ایران را برای پایان دادن به جنگ اعلام کرد، اما بر شرط توجه به حداقل حقوق و خواسته‌های مشروع و معقول جمهوری‌اسلامی نیز تأکید کرد.

وی با اشاره به ویرانی‌های وارد آمده به ایران بر اثر تجاوز ارتش عراق و نیز با یادآوری تخلفات متعدد این کشور در جنگ - از جمله حمله به چاه‌های نفت و کشتی‌ها و به کارگیری سلاح‌های شیمیایی و ... - گفت: «ما با چنین دشمنی چه باید بکنیم؟ اگر مردم به ادامه جنگ مایل نبودند، ما به هر قیمتی که شده جنگ را تمام می‌کردیم اما شما شاهد بودید که مردم ما چگونه برای تحقق شرایط اعلام شده، آماده فداکاری هستند. و اگر قدرت کافی نیز نداشتیم، فکر می‌کردیم که از ما کاری ساخته نیست، پس تکلیفی هم نداریم. و اگر راه معقولی هم از طرف دولت‌ها و مجامع مطرح شده بود، ما آن را به طور جدی مورد مطالعه قرار می‌دادیم ولی شکی نداریم که اگر در این شرایط آتش‌بس برقرار شود، ریشه این عداوت و خصومت که وجود دارد، تقویت می‌شود و شاخه‌های آن در آینده خواهد رویید.»

آقای هاشمی همچنین با اشاره به مواضع گروهی از کشورهای خارجی در مورد جنگ مبنی‌بر ارجاع آن به دادگاه بین‌المللی، گفت: «ما از تشکیل دادگاه ابایی نداریم اما تفاوت نظر ما با این فکر در این است که یک بخش از مطلب که متجاوز بودن رژیم عراق است، روشن است و ابتدا دولت‌ها و جوامع این را باید بپذیرند و این قسمت نباید به دادگاه ارجاع شود؛ دادگاه برای تعیین کیفر باید تشکیل شود. و این‌که کیفر متجاوز چه باید بشود، نظر ما روشن است ولی آن نظر روشن را به دادگاه تحمیل نمی‌کنیم و از نظر ما شکی نیست که مسئول این همه خون و خسارت کم‌ترین کیفرش آن است که در مورد باند هیتلر دنیا قبول

کرد. اگر اصل متجاوز بودن و مقصر بودن رژیم عراق را دنیا بپذیرد، تکلیف آن دادگاه نیز روشن است، ملت ما هم با اطمینان می‌تواند به این دادگاه مراجعه کند و اگر چنین پیشنهادی پذیرفته نشود، راه ما دیگر روشن است.»

وی در ادامه سخنان خود با اشاره به ادعاهای غرب مبنی‌بر دخالت جمهوری‌اسلامی ایران در هواپیماربایی اخیر، تأکید کرد: «لحن شدید و ارعاب غرب در مورد جریان هواپیمای ربوده شده امریکایی نه تنها نتیجه مطلوبی برای تهدیدکننده ندارد، بلکه نتیجه معکوس نیز برای آن در پی خواهد داشت.»

در پایان این دیدار آقای هاشمی پیامی برای دولت‌های خارجی به نمایندگان سیاسی آنان در تهران تسلیم کرد و از این نمایندگان خواست نظر رهبران و دولت‌های متبوع خود را به طور رسمی ارائه کنند. نکات برجستة این پیام به این ترتیب می‌باشد:

64

روزنامه "اطلاعات" امروز مصاحبه‌ای از آقای "غلامحسین جمی" نمایندة امام و امام‌جمعه آبادان، درج کرده است. وی در مصاحبه با خبرنگار اعزامی این روزنامه به آبادان، نقش اعراب خوزستان در جنگ تحمیلی را - که تاکنون کم‌تر بدان پرداخته شده - بازگو کرده‌است. آقای جمی از ابتدای جنگ تاکنون آبادان را که زیر شدیدترین و سنگین‌ترین تهاجمات هوایی، موشکی، شیمیایی، ... و توپخانه‌ای دشمن قرار داشته، ترک نکرده و زندگی جنگی او و خانواده‌اش موجب شگفتی خبرنگاران اعزامی شده‌است. آثار جنگ در جای جای منزل سادة وی نقش بسته، امّا در کنار رزمندگان به مثابه الگویی از یک روحانی مبارز، ایستاده است.

در گزارش آمده است:

«حوالی ظهر روز سه‌شنبه هفتم خرداد 1364 به دیدار حجت‌الاسلام غلامحسین جمی نمایندة امام و امام‌جمعه می‌رویم. در یک دقیقه‌ای که جلو در ورودی به انتظار ایستاده‌ایم، زخم 32 ترکش خمپاره و گلولة توپ را برسطح آهنی در ورودی شمارش می‌کنیم و همچنان حیرت‌زده به گوشه و کنار سطح در چشم دوخته‌ایم که برادری ما را به درون راهنمایی می‌کند.

عمق خطری که هر لحظه جان حجت‌الاسلام جمی و همراهان ایشان را تهدید می‌کند، در جای جای منزل، خیابان و پیاده‌روِ مقابل خانه به وضوح آشکار است و این فضای آسیب‌دیده و آسیب‌پذیر، به سختی انسان را تکان می‌دهد. عرق‌ریزان وارد اتاق ساده و محقری می‌شویم که حاج‌آقا حضور دارند و اولین جمله‌ای که بر لب می‌آورند، معذرت‌خواهی از قطع برق و گرمای بیش از حد است و این که در چنین شرایطی پذیرای ما شده‌اند! از چنین خانه و چنین شخصیت والامقامی است که بسیار بسیار رزمندگان مستقر در جبهه‌های جنوب، نیرو

و نشاط می‌گیرند و حتی در همین شرایط برای رفع اشکالات فقهی خود به ایشان رجوع می‌کنند و ما شاهد بودیم که رزمندگان مستقر در خرمشهر نیز تلفنی دربارة اشکالات شرعی و فقهی از ایشان راهنمایی می‌خواستند.»

از جمله محورهای این مصاحبه، بررسی وضع مردم عرب خوزستان بود. امام‌جمعه آبادان در این‌باره گفت:

«قبل از انقلاب یک حالتی برای مردم عرب و عجم خوزستان به‌وجود آورده بودند که آن‌ها تصور کنند تفاوتی بین آن‌ها وجود دارد و هر کدام با چشم حقارت به دیگری نگاه

می‌کرد، حتی در ضرب‌المثل‌ها هم این حالت رسوخ یافته بود و برادران عرب و عجم روی آن حساسیت نشان می‌دادند. از چنین حساسیت‌هایی - که ریشه‌های استعماری دارد - صدام دیوانه هم، اکنون علیه سوریه و لیبی و رهبران آن‌ها استفاده می‌کند. تا وقتی در این خصوص کار فرهنگی و توجیهی سالمی صورت نگیرد، باید روی این مسائل دقت کنید. باید بدانید که برادران عرب در این خصوص حساس هستند. دشمن هم سعی دارد این جنگ را جنگ عرب و عجم قلمداد کند و اگر هم‌وطنان عرب ما از نکته‌ای ناراحت شوند، دشمن از آن بهره‌برداری می‌کند. باید توجه داشت که اعراب خوزستان جمعیت نسبتاً زیادی هستند که اگر فعالیت فرهنگی درستی بین آنان صورت بگیرد، چون روح سلحشوری و عرق دینی دارند، مدافع انقلاب اسلامی خواهند بود.

طبق فرهنگ اسلام حتی به غیرمسلمان در داخل مملکت اسلامی باید رسیدگی شود و فرهنگ ما در این خصوص غنی و جامع است و باید آن را نشر داد. روزنامه‌ها می‌توانند فصلی باز کنند برای پرداختن و شرح تاریخی فداکاری‌های عرب خوزستان در راه اسلام و دفاع از ایران و طی این نوشته‌ها، سوابق ممتد مبارزة آن‌ها با استعمار برای عموم مردم ایران تشریح گردد. بسیاری از طوایف و قبایل عرب خوزستان سوابق ارزنده‌ای در مبارزه با استعمار انگلیس دارند. یک مبارز و یک چهرة برجسته‌ای در این منطقه زندگی می‌کرده که خانه‌اش سنگر مدافعان اسلام و مبارزان با استعمار بوده و او با شهامت به آن‌ها پناه می‌داده. فضیلت مهمان‌نوازی، احترام به کسی که به آن‌ها وارد می شود، کمک آن‌ها به مظلوم و به کسی که به آن‌ها پناه ببرد، همه از خصوصیات بارز اعراب خوزستان است. حالت عفو و گذشت در این‌جا تا حدی است که اگر بچه یک عرب را کشته باشی و برای معذرت‌خواهی پیش خانواده‌اش بروی، آن‌ها عفو می‌کنند.

در جنگ تحمیلی، اعراب خوزستان فداکاری‌های ارزش‌مندی از خود بروز دادند که تا حال کم‌تر دیده‌ام در جایی به آن پرداخته باشند. می‌دانید که بار سنگین جنگ بیش‌تر از همه جا روی دوش مردم خوزستان است؛ عراق همان دقایق اول شروع جنگ، با دفاع جانانة اعراب خوزستان از انقلاب اسلامی ایران مواجه شد و می‌توانم بگویم یکی از دلایل عدم موفقیت عراق در خوزستان، ایثارگری همین برادران عرب بود. همین را در روزنامه منعکس کنید. شهیدان آن‌ها را به مردم ایران معرفی کنید. این‌ها آن قدر نقاط مثبت برای ایران و انقلاب اسلامی دارند که سال‌ها می‌توانید ستون‌های مختلفی را از بزرگی‌ها و ویژگی‌های آنان پر کنید. مؤسسه اطلاعات می‌تواند یک هیئتی را یک تیم ویژه‌ای را مخصوص شناسایی خصوصیات بارز اقوام ایرانی بکند. بروید به سراغ حس دینی این اقوام تا از نزدیک ببینید این‌ها چقدر به نماز و روزه و عفت زن‌ها و عقاید اسلامی پای‌بند هستند. از آن طرف هم مسئله شیطنت‌های استعمار را برای این‌ها بازگو کنید و هدف‌های شوم استعمار برای دامن

زدن به مسائل قومی را به طور دقیق برای‌شان موشکافی کنید. خود پیغمبر اسلام(ص) عرب بودند؛ حضرت امام از فرزندان پیغمبر هستند. روزنامه باید خیلی روی این مسائل کار کند و اتفاقاً حضور شما در خوزستان می‌تواند مقدمه‌ای برای پی‌گیری و طرح سالم این مسائل باشد. بروید خدماتی را که این‌ها به انقلاب کرده‌اند، پیدا کنید. این کار هم باید به‌تدریج صورت بگیرد و همان هیئتی که گفتم، می‌تواند با حوصله روی این مسئله کار کند.»

"ویژگی‌های یک روزنامه مطلوب" نیز از جمله مباحث بود؛ در این‌باره آقای جمی گفت: «بایستی روزنامه یک حالتی داشته باشد که جامع متفرقان باشد؛ محوری باشد که در جامعه بی‌طرفی‌اش ثابت باشد و به هیچ گروهی و به هیچ دسته‌ای چسبیده نشود تا تمام مردم با نظرهای مختلفی که دارند، روزنامه تکیه‌گاه‌شان باشد. یعنی روزنامه خط مشی‌اش طوری باشد که تکیه‌گاه تمام مردمان با حسن نیت باشد، مثلاً الآن در ایران، ما وقتی تقسیم بکنیم، یک عده‌ای هستند که ضدانقلاب‌اند - که روشن است و کاری به آن‌ها نداریم و روزنامه باید با آن‌ها مخالف باشد - ولی جمع کثیری که باقی می‌مانند، آن‌ها موافق انقلاب‌اند؛ در بین همین‌ها ممکن است سلیقه‌های مختلف وجود داشته باشد، همه انقلابی‌اند، همه خط امامی هستند، همه در راه هستند ولی دارای سلیقه‌های مختلفی می‌باشند. روزنامه باید طوری قدم بردارد که تمام این‌ها یعنی دارندگان سلیقه‌های مختلف، به روزنامه اعتماد داشته باشند و روزنامه به همه آن‌ها بتواند جهت بدهد. یعنی در واقع روزنامه باید بشود عامل وحدت و باز کند فرهنگ را برای همة این صاحبان سلیقه، به خصوص در بعد سیاسی که می‌دانید ما امروز با هجوم همة سیاست‌های استعماری روبه‌رو و مبتلا هستیم.»

در آخر گزارش، خبرنگار روزنامه افزوده است:

«نیم ساعت بعد از این ملاقات در حالی که هنوز در آبادان به سر می‌بریم شاهد بمباران سنگین شهر آبادان به وسیله سه فروند هواپیمای دشمن هستیم که در این بمباران تعداد زیادی از خانه‌های احمدآباد در طول مسافت حدود یک کیلومتر ویران می‌شود و عده‌ای شهید و مجروح می‌گردند. ما در فاصله بیست متری تا مسیر انفجار بمب‌ها قرار داریم و تمامی وسایل مغازه‌ای که به داخل آن‌ها پناه برده‌ایم از دو طرف قفسه‌های داخل مغازه به سر و روی‌مان می‌ریزد و تمام شیشه‌ها خرد می‌شود. بمباران حدود نیم دقیقه به طول می‌انجامد و 9 بمب هر کدام به فاصله چند ثانیه در محله احمدآباد منفجر می‌شود. تا نیم ساعت بعد به جز دود سیاه رنگی که از انفجار بمب‌ها ناشی شده و با گرد و خاک شدید همراه است و دید چشم را تا دو متری محدود کرده‌است، چیزی دیده نمی‌شود. بوی باروت سراسر خیابان را پر کرده و آن‌ها به زیر سقف‌ها پناه برده‌اند و ترکش یا موج انفجار به آن‌ها صدمه زده، یکی یکی دور هم جمع می‌شوند و خبرنگار آبادان که همراه‌مان است می‌گوید با وجود این که از اول جنگ در آبادان به سر می‌برده، هیچ وقت شاهد چنین حمله سنگینی

به شهر نبوده‌است. بطری‌های نوشابه که از قفسه‌های مغازه به پایین افتاده و در هم شکسته است لباس‌های‌مان را خیس می‌کند و گل و لای از داخل مغازه به داخل جوی کنار جاریست ... با مشورت با خبرنگار و ساکنان محل، چون احتمال می‌دهند که حمله مجددی صورت بگیرد، ناچار به ترک فوری شهر می‌شویم در حالی که هنوز دیدن محوطه بمباران شده به علت تاریکی هوای ناشی از انفجار بمب‌ها و گرد و خاک شدید، میسر نیست و مقدار زیادی آجر و خاک و وسایل مردم سطح خیابان‌ها را پوشانده است. حجت‌الاسلام جمی - که خانه‌اش را باید زیارت‌گاه شهر آبادان بنامیم و خود نیز توفیق زیارتش را یافته‌ایم - از آغاز جنگ تا امروز در چنین شرایطی زندگی می‌کند. گفته می‌شود که پنج سال است علاوه بر روزهای عملیات، در ساعات مختلف روز به طور وقفه‌ناپذیر انفجار یک گلوله توپ یا خمپاره یا کاتیوشا، بخشی از شهر را ویران می‌کند. ...»⁽¹⁾

65

انعکاس وسیع ماجرای ربوده شدن هواپیمای خطوط هوایی امریکا (تی.دبلیو.ای.) در رسانه‌ها همچنان ادامه دارد و در برخی تحلیل‌های منتشر شده، این حادثه با گروگان‌گیری سال 1980 در ایران (ماجرای لانه جاسوسی) مقایسه شده‌است؛ به عنوان مثال روزنامه امریکایی "نیویورک تایمز" با اشاره به این که مقا‌م‌های رسمی دولت ریگان اعلام کرده اند که امیدوارند ماجرای هواپیماربایی اخیر به یک ماجرای گروگان‌گیری طولانی مانند بحران ایران (لانه جاسوسی امریکا) تبدیل نشود، نوشته است:

«یک مقام رسمی کاخ سفید گفت که تفاوت‌هایی میان دو بحران دیده می‌شود و تفاوت عمده این است: انجام خواسته ایرانیان که شامل بازگرداندن شاه می‌شد، غیرممکن بوده و حال آن‌که موارد درخواست اخیر هواپیماربایان مبنی بر آزاد ساختن 700 زندانی شیعه، چندان مشکل نمی‌باشد...»

این روزنامه افزوده است: «عامل دیگری که مقامات رسمی را نگران ساخته، این است که دولت ریگان مدت‌ها در رابطه با چگونگی برخورد با تروریست، ادعاها نموده ولی در عمل، بازمانده است. علاوه بر ریگان، جورج شولتز وزیر امور خارجه امریکا و رابرت مک‌فارلین مشاور امنیت ملی امریکا قول دادند، در صورتی که اتفاقی برای گروگان‌ها بیفتد، عکس‌العمل قاطعی از امریکا نشان داده خواهد شد. ولی تاکنون هیچ اقدام تلافی‌جویانه علیه حملات تروریستی که علیه امریکا صورت گرفته، به‌وقوع نپیوسته است.»

به اعتقاد مفسر این روزنامه، مشکل کنونی همانند ماجرای اشغال لانه جاسوسی امریکا در تهران، یافتن کسی است که بتوان با وی مذاکره نمود: «در بحران گروگان‌گیری ایران، امریکا به سراغ میانه‌روها و نخست‌وزیر وقت "بازرگان" و "یزدی" رفت به امید آن که آن‌ها به افراطیون که سفارت را در کنترل داشتند، دستور آزادسازی سفارت را بدهند اما در ظرف

چند روز بازرگان و یزدی ناچار به استعفا شدند و در بحران اخیر نیز امریکا نمی‌تواند به سراغ "امین جمیل" رئیس‌جمهور [لبنان] برود، چرا که یک مسیحی است و روز گذشته مک‌فارلین در تماس تلفنی با "نبیه‌بری" از وی خواست که ترتیب آزادی گروگان‌ها را بدهد و به امریکا و اسرائیل در رابطه با آزادی شیعیان در کوتاه مدت، اعتماد داشته باشد.»

به گزارش خبرگزاری جمهوری‌اسلامی از واشنگتن، مطبوعات امریکا در چند روزی که از ماجرای هواپیماربایی می‌گذرد، در مقالات و گزارش‌های مفصلی به مسئله پرداخته‌اند؛ در این میان معرفی چهره نبیه‌بری و خط سیاسی او و خوش‌بینی مقام‌های امریکایی به وی به عنوان یک شخص میانه‌رو، از سوی دیگر، احتمال شکست و عدم موفقیت وی در کنار آمدن با افراطیان شیعه، از موضوعاتی است که به تفصیل و تکرار در گزارش‌ها و مقالات روزنامه‌های امریکایی آمده است.⁽¹⁾

66

روزنامه آرژانتینی "امسبینوفاینانیوز" در گزارشی با عنوان "برای حفظ بازرگانی با ایران، هواپیماهای جنگی به عراق فروخته نخواهد شد"، با اشاره به ورشکستگی کارخانة تولید هواپیمای "پوکارا" به علت عدم صدور این هواپیما به خارج از کشور، نوشته است: «دولت آرژانتین ترجیح می‌دهد بازار 500 میلیون دلاری مواد غذایی آرژانتین را با عدم فروش هواپیماهای "پوکارا" به عراق، حفظ نماید.»

یادآوری می‌شود که کارخانه پوکارا به علت عدم فروش صادراتی هواپیماهای نظامی خود، با ورشکستگی مواجه شده‌است. اخیراً عراق به عنوان تنها خریدار این هواپیماها، پیشنهادهایی به این کارخانه داده بود که با خودداری ایران از خرید مواد غذایی آرژانتین، این پیشنهاد و قرارداد بی‌نتیجه ماند.⁽²⁾

روزشمار جنگ پنجشنبه /30 خرداد 1364 /1 شوال 1405 /20 ژوئن 1985

67

چارچوب حرکت سپاه و برنامه‌های اساسی و ضروری تداوم جنگ، در جلسات امروز قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا(ص) با حضور کلیه فرماندهان قرارگاه‌ها و یگان‌های عملیاتی سپاه پاسداران مورد بحث قرار گرفت و نیز تعدادی از لشکرهای سپاه برای شروع کارهای مقدماتی عملیات بزرگ آتی در فاو، انتخاب شدند. در این جلسه فرمانده کل سپاه (محسن رضایی) ضمن اعلام این مطلب که امریکا و شوروی برای مقابله با انقلاب اسلامی به توافق رسیده‌اند، گفت: «چه بخواهیم و چه نخواهیم کشور ما مورد تهاجم دنیاست؛ این حرف ساده‌اندیشی است که ما کاری نداشته باشیم، دنیا هم کاری با ما ندارد. دنیا با ما کار دارد، با زمین و مردم ما کار دارد و چون منافعی در این کشور دارد، به سراغ ما خواهد آمد چه بخواهیم و چه نخواهیم.» وی افزود:

«در مورد جنگ باید سه برنامه اصولی را در دستور کار داشته باشیم: 1- عملیات محدود. 2- عملیات مهم، یا محدود و مهم، یا یک مقدار بزرگ. 3- عملیات‌های گسترده و بزرگ که باید برای انجام [دادن] آن‌ها خود را آماده کنیم.»⁽¹⁾

فرمانده کل سپاه سپس بر عملیات محدود تأکید کرد: «عملیات محدود شیپور جنگ است؛ "حرض المؤمنین علی القتال". هر عملیات محدودی که انجام می‌شود، مرتب این شیپور جنگ به صدا در می‌آید؛ این رجزخوانی مسلمین است، این به میدان کشیدن امریکا است و این شیپور جنگ - ان‌شاء‌الله - باید مرتب در تداوم نواختن باشد. بُعد بیرونی‌اش این‌که ما جنگ را گرم نگه داریم، جنگ را زنده نگه داریم مقاومت‌مان را نگه داریم. البته توی این عملیات‌های محدود حتماً برادران ما باید اسیر بگیرند، اسیر گرفتن و نشان دادن و مصاحبه کردن با این‌ها، تأثیر مطلوبی دارد. هدف دیگر [بُعد درونی] ایجاد کردن روحیه بیش‌تری برای مردم، رزمندگان و ساختن تیپ و لشکرهاست. تجربه ثابت کرده تیپ و لشکری که عملیات نمی‌کند، این مرتب از بین می‌رود، مرتب توانش فرسوده می‌شود، مرتب وضع روحی‌اش را از دست می‌دهد، ما در نبرد است که می‌توانیم توان رزمی خود را بالا

ببریم. پس یکی از خطوط کاری ما، انجام [دادن] عملیات محدود است.»⁽¹⁾

در ادامه همچنین تأکید شد: «برادران باید خودشان را با جنگ درازمدت تطبیق دهند و در این زمینه باید روی آموزش فرماندهی دسته، گروهان و گردان تأکید شود. ما در این عملیات بزرگی که در پیش داریم، از همه یگان‌ها استفاده خواهیم کرد اما آن‌ها در دو الی سه مرحله توجیه خواهند شد؛ در مرحله اول، 7 الی 8 یگان از فردا کارشان را شروع خواهند کرد.» (صلوات حضار).⁽²⁾

در جلسه دیگری که با حضور فرمانده کل سپاه، فرماندهان قرارگاه‌ها و برخی لشکرها که در مرحله اول لازم بود توجیه شوند، تشکیل گردید، پس از بررسی طرح مانور عملیات در منطقه فاو، اعلام شد که عملیات اصلی در امتداد کارخانه نمک صورت خواهد گرفت و به‌عنوان پشتیبانی نیز در جنوب جزیره مینو تک می‌شود ... همچنین به‌خصوص برای نبرد در این منطقه، بر لزوم قاطعیت و ارادة جنگیدن تأکید شد و یادآوری گردید: «کوچک‌ترین تردید در دل برادران، باید از بین برود چون موجب عدم موفقیت خواهد شد. باید کار را به صورت جدی شروع کنیم.» در پایان جلسه، پس از بحث‌های اولیه طرح مانور، فرمانده کل سپاه بر رعایت دستورالعمل‌های حفاظتی به‌شدت تأکید کرد.⁽³⁾

68

در اجرای سیاست‌های تعیین‌شده برای اجرای عملیات محدود، انهدامی و ایذایی، امروز تیپ9 بدر (سپاه) که از مجاهدین عراقی تشکیل شده‌است - یک عملیات نفوذی انجام داد. شناسایی‌های لازم قبلاً در شمال هور انجام شده‌بود. این عملیات با شش قایق پارویی، سه قایق مجهز به تیربار دوشکا و یک قایق پلامین - که در هر شناور سه نیروی تک‌ور حمل می‌گردید - با هدف انهدام تعدادی از کمین‌های دشمن در هور، صورت گرفت و در آن، نیروهای خودی موفق شدند علاوه بر تحقق هدف، 7 قبضه اسلحه کلاشینکف، شش قایق و سه دستگاه بی‌سیم از دشمن به غنیمت بگیرند.⁽⁴⁾

69

در کردستان، امروز نیروهای خودی در برخورد با ضدانقلابیون، ضایعات سنگینی دیدند. در روستای "نشکاش" مریوان، نیروهای خودی در کمین عوامل کومه‌له گرفتار شدند و در نتیجه، هشت تن شهید و چهار تن مجروح شدند. همچنین اسلحه و مهمات و یک دستگاه بی‌سیم آنان به غنیمت رفت و پنج دستگاه خودرو نیز به آتش کشیده شد.⁽⁵⁾

امروز همچنین نیروهای خودی جهت بازپس‌گیری پایگاه "تاژیان" (در محور بانه، نزدیک سورکوه) از ضدانقلابیون، به این پایگاه حمله کردند و در آن مستقر شدند، لیکن ساعاتی بعد پایگاه زیر آتش شدید خمپاره‌های ضدانقلابیون وابسته به گروه‌های دمکرات و راه کارگر، قرار گرفت و نهایتاً پس از یک درگیری شدید، بر اثر کمبود مهمات و نیز ناهماهنگی در استقرار و

پشتیبانی نیروها، پایگاه مجدداً سقوط کرد و نیروهای خودی با تحمل 42 شهید، 17 مجروح و 19 اسیر عقب‌نشینی کردند و تنها 9 تن خود را سالم به پایگاه‌های مجاور رساندند.

یادآوری می‌شود حدود یک سال پیش تصمیم گرفته شد که پایگاه تاژیان با هماهنگی سپاه و ارتش مورد حمله قرارگیرد ولی با فرارسیدن فصل سرما و برچیده شدن این پایگاه، عملیات به تأخیر افتاد. سپ-س روز 19/3/1364 در جلسه‌ای، بازپس‌گیری این منطقه از دست ضدانقلابیون، با هماهنگی مسئولان سپاه و ارتش در دستور کار قرار گرفت. همچنین در نظر گرفته شد تا مسئولان تیپ "نوهد" با مسئولان پایگاه "آرمرده" و گروه ضربت - که آشنایی کامل به منطقه دارند - هماهنگ شوند. این تصمیم در ابلاغیه‌ای به گردان قدس و گردان 172 مستقر در آرمرده اعلام شد. از سوی دیگر، این اطلاعات نیز وجود داشت که تعداد ضدانقلابیون (وابسته به گروه‌های دمکرات، راه کارگر، ارتش آزادی‌بخش) براساس اطلاعات موجود، بین 80 تا 400 نفر می‌باشند، از این رو درخواست شد که عملیات تا آمادگی نیروهای جندالله سپاه و گردان حضرت رسول(ص) به تعویق افتد، ولی این درخواست با مخالفت مسئولان تیپ نوهد روبه‌رو گردید. آن‌ها اظهار داشتند طبق دستور باید عملیات صورت گیرد و نهایتاً در ساعت3 بامداد امروز نیروهای خودی عملیات را انجام دادند. که نتیجه نهایی آن ذکر گردید.⁽¹⁾

70

اداره‌کل اطلاعات کردستان هشدار داد که مأموران امنیتی عراق توسط عوامل ناشناس، یک دست لباس مخصوص را که در آستین آن مواد منفجره جاسازی شده است، برای هدیه به مسئولان جمهوری‌اسلامی وارد ایران کرده‌اند. این لباس پس از پوشیدن منفجر خواهد شد.⁽²⁾

71

در چارچوب تحرک دیپلماتیک ایران، آقای هاشمی‌رفسنجانی در رأس هیئتی عالی‌رتبه،⁽³⁾عصر امروز برای یک دیدار رسمی وارد لیبی شد.⁽⁴⁾وی دربارة اهداف این سفر گفت: «مسائل لبنان که به نظر می‌رسد توطئه‌ای علیه جهان اسلام و کشورهای مترقی عرب باشد و نیز مسائل منطقه در گفت‌وگو با رهبر لیبی مورد بحث قرار خواهد گرفت.»⁽⁵⁾اما روزنامة ژاپنی "ماینجی شیمبون" ضمن درج خبر این سفر، نوشته است: «به نظر می‌رسد انجام ناگهانی این سفر درست قبل از دیدار وی [آقای هاشمی] از چین و ژاپن، می‌بایست از فوریت برخوردار باشد. گفته می‌شود هدف اصلی از سفر به لیبی، دریافت سلاح از جمله موشک‌های زمین به زمین است.»⁽⁶⁾

خبرگزاری فرانسه نیز در گزارش خود یادآوری کرد: «ناظران خاطرنشان می‌سازند این سفر - که سفر یک شخصیت سیاسی و مذهبی طراز اول ایران می‌باشد - پس از سفر وزیر خارجه لیبی به بغداد، صورت می‌گیرد.»⁽¹⁾

این خبرگزاری سخنان روز 29/3/1364 آقای هاشمی در جمع سفیران خارجی در تهران را چنین تفسیر کرد: «این خط مشی استثنایی نمایندة آیت‌الله خمینی در شورای عالی دفاع - که اولین اقدام از این نوع از زمان آغاز جنگ می‌باشد - خطاب به تمام دولت‌ها اعلام شده است ... از سوی محافل دیپلماتیک این خط‌مشی جدید همچنین به‌عنوان نقطه گشایشی برای گفت‌وگو با جامعه بین‌المللی محسوب شده است.»⁽²⁾

72

امام‌خمینی در دیدار مسئولان با ایشان به مناسبت عیدفطر، با توصیف حماسه روز قدس ضمن اشاره به دفاعی بودن جنگ از طرف ایران و با ابراز تأسف از وقوع جنگ شهرها که ایران را با اکراه مجبور به مقابله به مثل کرده است، بر ارادة مقاومت و تداوم جنگ دفاعی تأکید کردند:

«تظاهرات [روز قدس] به طوری بود که سابقه نداشت و این از هنر اسلام است و هنر ملت ایران. هنر اسلام، که بعد از این همه فشارها و بعد از این همه ارعاب‌ها و بعد از این همه تهدیدها و بعد از این همه تبلیغات، بعد از چندین سال زحمت و جور، زحمت و اذیت، یک‌دفعه تمام ایران در یک روز برای یک دعوت یک فرد - فرد عزیز - این طور در خیابان‌ها ریختند. این از طرفی هنر اسلام است؛ اسلام این طور مردم را متحول کرده است که ترس را از دل‌ها برده است و جان‌ها را الهی کرده است و روح‌ها را روحانی کرده است که بچه‌های کوچک‌شان را می‌آورند کفن می‌پوشانند و می‌گویند برای شهادت آمدیم. این در تاریخ دنیا هیچ سابقه ندارد، تمام تاریخ دنیا را شما بگردید، این را پیدا نمی‌کنید که با این وضع، با این کیفیت، با این ارعاب و ترساندن‌های مردم و با این بمباران کردن مناطق - حتی تهران - این طور مردم بریزند بیرون که نتواند دیگر کسی بگوید که مردم جنگ نمی‌خواهند. مردم جنگ نمی‌خواهند، اما دفاع دارند. این "جنگ، جنگ تا پیروزی" که مردم می‌گویند، این جنگ دفاعی است، والا ابتدائاً که اگر این مسائل نبود، ایران به هیچ جا نظر نداشت، الآن هم ندارد. ...

بعد از این همه تبلیغاتی که کردند، این همه تهدیداتی که کردند، حتی کاخ سفید تهدید کرد ایران را، ملت ایران همه این تهدیدات را توی خیابان‌ها گذاشت و از رویش عبور کرد.

این‌ها خیال می‌کردند که اختلاف می‌توانند ایجاد کنند در ایران؛ هی دامن زدند به این که هی اختلاف است! هی اختلاف است! سران با هم اختلاف دارند! ... اختلافی که آن‌ها خیال می‌کردند، ما که می‌دانستیم نیست قضیه چیزی، لکن آن‌ها می‌خواستند با همین کلمه، "اختلاف" درست کنند. تبلیغ به "اختلاف"، خیال می‌کردند اختلاف درست می‌کند؛ تبلیغ به این که "مردم دیگر خسته شدند از جنگ"، این خستگی ایجاد می‌کند؟ روز قدس یک دفعه

سیلی زد به صورت همه‌شان و تحلیل علمی‌یی که ملت ایران کرد، تمام تحلیل‌های آنها را نقش به آب کرد. این هنر اسلام است از یک طرف و هنر ملت ایران است از طرف دیگر.

در روز قدس که همه شاهد بودید و سفرایی هم که گفتند امروز هستند این‌جا، آن‌ها هم شاهد بودند. روز قدس یک مطلبی نبود که در مخیله امثال کارتر و امثال رؤسای جمهور امریکا - چه حالا و چه سابق - وارد بشود. آن‌ها خیال می‌کردند که - از بس به آن‌ها اشتباهی فهمانده بودند - خیال می‌کردند که ایران دیگر خسته شده‌است؛ این قدر به مردم فشار آمده، خانه‌ها بر روی‌شان خراب شده است، آواره شده‌اند، این‌ها دیگر از میدان در رفته‌اند، بنابراین، می‌شود زود قضایا را ختم کرد! یک دفعه چشم باز کردند و ایران را دیدند که یک‌پارچه قیام است و یک‌پارچه جنگ‌خواهی؛ یعنی مدافع ...

این‌ها خیال می‌کردند که حالا دیگر چند تا بمب بیندازند به شهرهای ایران، ایران از میدان در می‌رود! این‌ها هزاران بمب انداختند، بمباران کردند، همه مناطق طرف‌های مرز را بمباران کردند و شهرهای بزرگ ما را هم بمباران کردند. و روز قدس آن طور جمعیت و فریاد بود که به گفته بعض از مخبرین، "صدای توپ‌ها را مردم دیگر نمی‌شنیدند، صدای بمب‌ها را دیگر مردم نمی‌شنیدند"! فریاد مردم غلبه کرده بود! این فریاد از قلب مؤمن است و این فریادی که از قلب مؤمن است، بر همه چیز غلبه می‌کند، بر کاخ سفید هم غلبه کرده است و موج این ایمان در سرتاسر دنیا این موج رفته است و دنیا دارد از زیر بار این ظلم‌هایی که در طول تاریخ بر آن شده است، از زیر این بار دارد درمی‌آید؛ همه جا نغمه این است که "ظلم نه!" دست توانای ملت‌ها، ابرقدرت‌ها را به جای خودشان نشانده و می‌نشاند. ملت‌های مستضعف در هر جای جهان رو به بیداری هستند، ...

ان‌شاءالله خداوند به همه ملت - ملت‌های اسلامی - قدرت ایمان عنایت کند و قدرت ایمان ملت را روزافزون کند. امیدواریم که این شرارت‌ها، از آن دست بردارند تا ملت به کار خودشان مشغول بشوند و ما، هم از شرارت‌های آن‌ها ناراحت هستیم و هم از مقابله به مثل، از هر دو ناراحت هستیم. و من امیدوارم که قطع بشود این امور.»⁽¹⁾

73

قشرهای مختلف مردم به مناسبت فرا رسیدن عید سعید فطر با آیت‌الله منتظری دیدار کردند. به نوشته روزنامه اطلاعات، ایشان در این دیدار با اشاره به راه‌پیمایی سراسری در روز جهانی قدس، گفت: «پس از مقاومت مردم در مقاطع مختلف انقلاب و رزمندگان ما در جبهه‌ها، ابرقدرت‌های شرق و غرب - که فعلاً صدام را مأمور شکست دادن انقلاب اسلامی کردند - با یک برنامه‌ریزی دقیق و حساب شده توطئه حمله موشکی و هوایی به شهرهای بزرگ مرزی ایران را به اجرا درآوردند و پیش‌بینی آنان - که متکی به گزارش‌های مغرضانه و تحلیل‌های خیالی منافقین و دیگران بود - این بود که با حمله به شهرها و مردم بی‌دفاع،

توان ملت از دست می‌رود و به زودی تسلیم خواسته‌های دشمنان اسلام و صدام می‌شوند. و این راه‌پیمایی - که در حقیقت تأیید مجدد نهضت بر نظام و انقلاب و مقام رهبری بود - مشت محکمی به دشمنان اسلام زد و این توطئة بزرگ ابرقدرت‌ها و مزدوران‌شان از جمله صدام را شکست داد. بنابراین مسئولین محترم کشور باید قدر و منزلت این مردم فداکار و همیشه در صحنه را بدانند و خود را مجهز برای خدمت به آنان و رفع نیازهای‌شان بنمایند و اگر ضعفی یا کم‌کاری یا سوء مدیریت و خطایی در جایی هست، این راه‌پیمایی عظیم را سرپوشی روی زخم‌ها و خطاهای خود نگذاریم و خیال نکنیم ملت این زخم‌ها و خطاها را متوجه نمی‌شود. ملت ما از آن‌جا که به اسلام و انقلاب و نظام جمهوری‌اسلامی و رهبری معظم انقلاب - مدظله - معتقد و پای‌بند است و از طرفی با ظلم و جنایات ابرقدرت‌ها و عمال آنان و صهیونیسم جهانی و اشغال بیت‌المقدس مخالف است، هرگاه خطری را از ناحیه شرق یا غرب متوجه مقدسات خود دید، به خیابان‌ها می‌ریزد و با تمام توان و قدرت مثل روزهای اول انقلاب از اسلام و انقلاب دفاع و حمایت می‌نماید و مخالفت خود را با جنایت‌ها و خائنان ابراز می‌دارد و این معنا ایجاب می‌کند که ما و مسئولین بیش از پیش در فکر خدمت به این ملت باشیم و کاری کنیم که ارگان‌ها و سازمان‌های اداری و انقلابی کشور مردم را حتی‌المقدور راضی کنند و از تضییع وقت مراجعین و حواله آن‌ها به این اداره و آن اداره برای یک کار جزیی - که متأسفانه معمول شده است - جلوگیری کنیم.»⁽¹⁾

74

جنبه‌ای از پی‌آمدهای جنگ شهرها، لطمات و صدمات وارد بر اماکن فرهنگی و تاریخی است که قاعدتاً سازمان‌هایی چون "یونسکو" باید آن را مورد توجه قرار دهند و برای آن چاره‌ای بیندیشند و لااقل نگرانی و حساسیت خود را اظهار کنند، اما در این باره شورای اجرایی یونسکو در اجلاس خود با تصویب قطع‌نامه‌ای، فقط با اظهار نگرانی کلی از ادامه جنگ ایران و عراق، دو کشور را به صلح و حفظ اموال فرهنگی در زمان جنگ براساس کنوانسیون لاهه، دعوت کرده است! نمایندة ثابت جمهوری‌اسلامی ایران در یونسکو، پس از تصویب این قطع‌نامه، در سخن‌رانی خود در حضور اعضای شورای اجرایی یونسکو، گفت: «اگر چه دعوت شما به صلح و حفظ اموال فرهنگی - که قطعاً با نیت خیرخواهانه‌ای مطرح گشته - در زبان سیاسی قابل درک است، ولی براساس حقیقت و عدالت و آنچه که واقعاً بر ما گذشته، تأییدی بر تجاوزات تجاوزگر می‌باشد ... ما معتقدیم تا متجاوز محکوم نشود و عدالت در جهان برقرار نشود، صلح معنا ندارد ... البته تأکید می‌شود که دولت جمهوری‌اسلامی ایران همان‌گونه که بارها اعلام نموده، آمادگی کامل دارد تا با مدیر کل یونسکو در زمینه حفاظت اموال فرهنگی همکاری نماید.»⁽²⁾

از سوی دیگر، درباره جنبه‌ای دیگر از پی‌آمدهای جنگ شهرها، رادیو امریکا گزارش داد

که اتحاد جماهیر شوروی به دلیل حمله‌های هوایی عراق، حدود هشتصد تن از تکنیسین‌های خود را از محل اجرای طرح‌های اقتصادی در ایران، فرا می‌خواند. خروج تکنیسین‌های شوروی در مارس (اسفند ماه) گذشته و پس از آغاز بمباران شروع شد. با این حال ایران دادن ویزای خروج به صدها نفر از اتباع شوروی را به تأخیر انداخته است، زیرا به گفته دیپلمات‌ها، معتقد است که حضور آن‌ها از حمله‌های عراق جلوگیری می‌کند.»⁽¹⁾

بیگانه"، 31/3/1364، رادیو امریکا.

75

در پی اظهارات اخیر آقای هاشمی مبنی بر این که ایران طالب صلح با لحاظ کردن حداقل حقوق خود است، خبرگزاری آلمان غربی در گزارشی از تهران به نقل از رادیو دولتی عربستان، اعلام کرده که کشورهای بی‌طرف تولیدکننده نفت در منطقه خلیج‌فارس، برای خاتمه بخشیدن به جنگ ایران و عراق، دست به تلاش‌های جدیدی زده‌اند. خبرگزاری آلمان غربی افزوده است: «رادیو دولتی عربستان سعودی طی تفسیری گفته است هیچ گونه ارتباطی بین این تلاش‌های جدید کشورهای بی‌طرف تولیدکننده با درخواست ایران مبنی‌بر تشکیل دادگاه بین‌المللی جنگ وجود ندارد. ولی رادیو عربستان سعودی خاطرنشان کرده است که اظهارات هاشمی‌رفسنجانی نشان دهنده آن است که ایران ممکن است مایل باشد که از برخی از شرایط قبلی که برای آغاز مذاکرات صلح تعیین کرده است، انصراف حاصل کند و این احتمال هست که گشایشی در این مورد حاصل شود.»⁽²⁾

76

روزنامه کویتی "القبس" ضمن تفسیری در خصوص سفر "سعودالفیصل" وزیر خارجه عربستان سعودی به ایران، به بررسی وضع جدید جنگ و صلح، رابطة ایران با کشورهای خلیج‌فارس و تلاش‌های سعودی در این زمینه، پرداخته و در مجموع نتیجه گرفته است که شرط ایران برای نزدیکی به کشورهای خلیج، که دوری آن‌ها از عراق است، قابل قبول نمی‌باشد. در تفسیر این روزنامه آمده است: «علی‌رغم این که امیر سعودالفیصل در جریان دیدار سه روزه خود مذاکراتی با مقامات برجسته ایران از رئیس‌جمهوری "سیدعلی خامنه‌ای" و رئیس مجلس شورا "هاشمی‌رفسنجانی" و نخست‌وزیر "میرحسین موسوی" گرفته تا وزیر امورخارجه "ولایتی"، انجام داد، ناظران دریافتند که موضع آنان در جنگ با عراق تغییر نکرده است تا آن‌جا که ولایتی در حضور امیر سعودالفیصل گفت ایران تصمیم گرفته است که به مبارزه خود بر علیه عراق ادامه دهد و این به قول او [آقای‌ولایتی] به نفع کشورهای منطقه است.»⁽³⁾

القبس سپس افزوده است: «منابع دیپلماتیک عرب - که اطلاعات موثقی دارند - فاش کردند که این دیدار بخشی از یک طرح سعودی به منظور گشودن کانال‌های تماس مستقیم با ایران جهت کشاندن رژیم ایران به پای میز مذاکره در زمانی مناسب و شرایطی هموار

می‌باشد. سعودی‌ها همچنین در این دیدار، با آگاهی از عدم توقف جنگ، در صدد هستند از طریق مذاکره علنی و سطحی عالی با تهران از گسترش این جنگ و کشیده شدن آن به دیگر کشورهای خلیج‌فارس جلوگیری کنند. به عقیده این منابع، موضع عربستان با مواضع کشورهای منطقه که به گونه‌ای با تحولات جنگ در رابطه هستند، برخورد پیدا می‌کند، مع‌ذالک به گمان ناظران، این دیدار محصول یک سری تماس‌های محرمانه مداوم با مشارکت طرف‌های عربی و خلیجی و نیز عربستان سعودی بوده است که برای بغداد نیز غیرمنتظره نبوده است.»⁽¹⁾

به نوشته القبس، منابع آگاه عرب با اشاره به غیرقابل تحمل بودن استمرار جنگ برای کشورهای خلیج‌فارس و نیز تأثیر آن بر همة کشورهای منطقه، حمایت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس از تلاش‌های میانجی‌گری سوریه، الجزایر، کشورهای غیرمتعهد، سازمان کنفرانس اسلامی یا دبیرکل سازمان‌ملل برای پایان دادن به جنگ را یادآوری کرده‌اند و نتیجه گرفته‌اند که تمامی این تلاش با شکست روبه‌رو شده و لذا به عقیده مقام‌های عربستان، امکان ندارد کشورهای خلیج‌فارس میدان را در برابر هر احتمالی خالی و باز بگذارند.

در ادامة این تفسیر آمده است: «به‌رغم این که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس از جنگ ایران و عراق متأثر هستند، ولی تأثیر عملی بر این روند که به تحولی قطعی منجر شود، روشن نیست. در هر حال به گفته مفسرین عرب، تجربه نشان داده است نمی‌توان بر جریان جنگ تأثیر گذاشت، مگر با وجود کانال‌های باز تماس و مذاکره با طرفین درگیر نزاع.

مفسر القبس به نقل از منابع آگاه عرب، افزوده است: «مقامات سعودی و به همراه آنان دیگر مقامات خلیج[فارس]، گرایش برجسته‌ای را در ایران و در داخل خود رهبری می‌بینند که از متوقف شدن جنگ و پایان یافتن آن در صورت فراهم شدن تضمین‌ها و شرایط ضروری این امر، حمایت می‌کنند.»⁽²⁾

همان منابع با اشاره به این که مهم‌ترین گام عربستان عدم مشارکت سعودالفیصل در دیدارهای کمیته هفت‌جانبه بوده است، افزوده‌اند: «این کمیته ... طی دو ماه گذشته از پاریس و لندن دیدار کرده است و قصد دارد در آینده‌ای نزدیک از واشنگتن و مسکو نیز دیدن کند ... هدف از این دیدارها راضی کردن پنج عضو دائمی شورای امنیت سازمان‌ملل برای بنیان نهادن یک طرح صلح عربی به منظور پایان دادن به جنگ ایران و عراق است. طبیعتاً ایران با شدت با فعالیت‌ها و تماس‌های کمیتة هفت‌جانبة عرب مقابله می‌کند و خصوصاً این‌که این فعالیت‌ها شامل درخواست از کشورهای بزرگ برای محاصرة کامل ایران از لحاظ ارسال اسلحه و تجهیزات جنگی می‌شود.»⁽³⁾

القبس در پایان به نقل از منابع آگاه عربی و اروپایی نوشته است:

«اگر گرایشی در رهبری ایران وجود دارد که از متوقف شدن جنگ حمایت می‌کند و به

باز شدن درها در برابر کشورهای خلیج[فارس] با کشورهای اروپایی خوش‌آمد می‌گوید، در مقابل گرایشی قوی از مدت‌ها پیش وجود دارد که تلاش می‌کند در یک معامله سیاسی با کشورهای خلیج[فارس]، عراق را از این کشورها جدا کند. نقطه نظر این گرایش ایرانی این است که می‌توان و لازم است که بین ایران و کشورهای عضو شورای همکاری روابط همکاری متقابل برقرار کرد، اما بر این اساس که این کشورها جنگ با عراق را جنگ خود به حساب نیاورند ... در نتیجه لازم می‌شود که در برابر بهبود روابط با رژیم تهران، حمایت از عراق متوقف شود و طبیعتاً این نوع تلاش ایران شکست خورده است و کشورهای خلیج[فارس] بارها تغییر دادن موضع اصلی و اساسی خود را به‌عنوان شرط بهبود روابط با تهران، رد کرده‌اند.»⁽¹⁾

77

در حالی که بخش‌های وسیعی از مناطق مسکونی ایران هدف حملات عراق بوده است و ایران تا مدت ها از عمل متقابل پرهیز می کرد، در مراسم نماز عید فطر در الجزایر با حضور "شاذلی بن‌جدید" و اعضای سیاسی و هیئت دولت، "شیخ احمد حمانی" رئیس مجلس عالی اسلامی الجزایر، دو طرف را به یک نحو به باد شماتت گرفت. وی در خطبه به جنگ ایران و عراق پرداخت و گفت: «متأسفانه زعمای دو کشور این گفتة رسول اکرم(ص) را فراموش کرده‌اند که در جنگ بین مسلمین، قاتل و مقتول هر دو در آتش‌اند.» در پایان این مراسم، سفیر جمهوری‌اسلامی ایران، در جمع نمایندگان عربستان، امارات، سوریه و موریتانی به وی گفت: «شما یک مسئله کلی را بدون توجه به عدالت اسلامی مطرح کردید که فرصت روشن کردن ذهن شنوندگان شما برای ما میسر نیست. شما ظالم و مظلوم را در کنار هم گذاردید و با یک حکم، مهاجم و مدافع را مساوی دانستید و حتی آیه کریمه قرآن را که صراحتاً دستور می‌دهد با مهاجم و متعدی بجنگید تا ریشه‌های فتنه از بین برود، نادیده گرفتید!»⁽²⁾

78

ماجرای ربوده شدن هواپیمای "تی.دبلیو.ای" در فردای روز جهانی قدس (24/3/1364) به‌دست شیعیان لبنان و نقش ایران در این حادثه، همچنان در سطح وسیعی از رسانه‌های جهان بازتاب دارد و مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد؛ از جمله روزنامة اسرائیلی "هاآرتص" امروز از قول یک تحلیل‌گر نظامی موضوع را به دخالت سفارت ایران در سوریه و نقش جهت دهندة آن در گروه‌های شیعی لبنان مرتبط کرد:

«سفارت ایران در سوریه در عملیات تروریستی شیعیان در لبنان مغز متفکر است و فعالیت‌های گروه‌های افراطی شیعه در لبنان توسط این سفارت‌خانه هدایت و سازمان‌دهی می‌شود و این گروه‌ها از کمک فکری، اسلحه، مهمات، کمک مالی و حمایت‌های لجستیکی سفارت ایران در دمشق بهره‌مند می‌باشند.» "ریف‌شیف" تحلیل‌گر نظامی این روزنامه سپس

نوشته است: «سوریه در جریان امور است و نسبت به دخالت‌های بیش از حد ایران در لبنان نظر مساعدی ندارد و حتی سعی کرده است در این زمینه با ایران به توافق برسد.»⁽¹⁾

همچنین به گزارش رادیو امریکا، یک مفسر مسائل سیاسی روزنامة "کریستین ساینس مانیتور" در مقاله‌ای درباره ارتباط سازمان جهاد اسلامی با جمهوری‌اسلامی ایران، نوشته است:

«اقدام‌های تروریستی این سازمان اسلامی شیعة قشری‌گرا (سازمان جهاد اسلامی) آشکارا انجام می‌گیرد و به نظر می‌آید که جدیدترین اقدامش ربودن یک هواپیمای شرکت تی.دبلیو.ای. باشد. در این رویداد نشانه‌های عملیات سازمان جهاد اسلامی به چشم می‌خورد.» نویسندة این تفسیر افزوده است:

«بی‌تردید نفوذ جمهوری‌اسلامی ایران از طریق نیروی 650 نفری از پاسداران انقلاب - که در منطقه درة "بقاع" لبنان مستقر ساخته - یکی از انگیزه‌های اصلی تندروی‌های شیعیان آن سرزمین است ... دولت امریکا ایران را مسئول مستقیم اقدام‌های سازمان جهاد اسلامی می‌داند ...»⁽²⁾

روزنامه "الرأی‌العام" چاپ کویت نیز نوشته:

«ایران تنها در جبهه عراق نمی‌جنگد بلکه از طریق سفارت‌خانه‌ها و مؤسسات خود در سراسر جهان از اسپانیا گرفته تا هند و پاکستان و کشورهای اروپایی جنگی به راه انداخته است ... ایران دیپلمات‌های کویتی را در خارج تهدید و ترور کرده است. در کویت، عربستان و برخی از کشورهای خلیج‌فارس بمب منفجر کرده است و هواپیمای کویت را ربوده است. ... حمله به جان امیر کویت نیز در رأس این اقدامات بوده است.» این روزنامه در سرمقاله خود - که ظاهراً به وسیلة یک عضو حزب بعث عراق تنظیم شده است - آورده است: «ایران عملیات تروریستی خود را در زیر پوشش گروه‌های "ابونضال"، "امل" و "الجهاد" انجام می‌دهد. ... ایران کشورهای عضو شورای همکاری را از طریق بمب، تپانچه‌های مجهز به صدا خفه کن و اتومبیل‌های حاوی مواد منفجره به خاطر غرور این کشورها، می‌ترساند.» الرأی‌العام در پایان نتیجه گرفته است: «واجب قومی اعراب، اعلام جهاد علیه ایران می‌باشد.»⁽³⁾

79

تعدادی از هواداران "سازمان مجاهدین خلق ایران" (منافقین) در سال‌گرد 30 خرداد، در شهرهای واشنگتن، لندن، بن، استکهلم و مادرید علیه جمهوری‌اسلامی ایران تظاهرات کردند.⁽⁴⁾

در این حال، نشریه "مجاهد" ارگان این سازمان، اعلام کرده است:«220 نفر از اعضای پارلمان اروپا در بیانیه‌ای ضمن مخالفت با جنگ، از سازمان مجاهدین و شورای ملی مقاومت حمایت کردند. در این بیانیه - که در حکم قطع‌نامه مصوبه سیاسی پارلمان اروپا خواهد بود - به کشورهای عضو این پارلمان گفته شده که مفاد این مصوبه را رعایت کنند.»⁽⁵⁾

از سوی دیگر، بخش انگلیسی رادیو بی.بی.سی. به مناسبت سال‌گرد 30 خرداد،

مصاحبه‌ای با یک کارشناس مسائل ایران ترتیب داده که وی در آن گفته است: «شواهد اخیر نشان می‌دهد مجاهدین با آن که هنوز دارای دستجات کوچک و سرسپرده در ایران هستند، دیگر یک گروه مخالف معتبر که بشود در داخل روی آن حساب کرد، نیستند.»⁽¹⁾

80

گروهی تحت عنوان "کمیته فرانسوی اقدام در جهت صلح بین ایران و عراق" با انتشار یک آگهی تبلیغاتی در شماره عصر امروز روزنامه "لوموند"، موجودیت خود را اعلام کرد. این کمیته در آگهی خود نوشته که به دعوت گروهی از روشن‌فکران که تحت نام "نهضت ایرانی برای صلح بین ایران و عراق" گرد آمده‌اند، تأسیس می‌گردد. در این آگهی - که تعدادی از شخصیت‌های فرهنگی، علمی، سیاسی و هنری معروف فرانسوی آن را امضا کرده‌اند - با اشاره به این که ادامة جنگ بین ایران و عراق قابل توجیه نیست، از دو کشور خواسته شده است که هر چه زودتر به این درگیری خاتمه دهند. سپس اعلام شده که کمیته‌های مشابهی نیز در دیگر کشورها یا تشکیل گردیده و یا در حال تشکیل می‌باشد. این کمیتة فرانسوی همچنین از خوانندگان لوموند خواسته است تا امضاهای خود مبنی بر حمایت از این کمیته را به آدرس "نادر نادرپور" (شاعر ایرانی فراری) در پاریس بفرستند.⁽²⁾

ضمیمه گزارش71: سفر هیئت ایرانی به لیبی

سردار غلامعلی رشید هنگام مطالعه متن کتاب (پیش از انتشار)، ذیل این گزارش نوشته است: «چهار تن از مسئولان نظامی نیز در این هیئت حضور داشتند: رفیق‌دوست (وزیر سپاه)، غلامعلی رشید (مسئول عملیات سپاه) حسن مقدم (مسئول یگان موشکی سپاه) و سرهنگ غفراللهی (از نیروی زمینی ارتش).»

سردار رشید همچنین دو برگ از یادداشت‌های خود دربارة این سفر را برای این مرکز ارسال کرده است.

یادداشت اول:

«سفر به لیبی: عید فطر رمضان سال 1405 - 30 خرداد 1364

از دو روز قبل (28/3/64) به پیشنهاد برادر رسول‌زاده، برادر محسن پذیرفتند که به همراه آقای هاشمی رئیس مجلس شورای اسلامی، و وزیر سپاه پاسداران آقای رفیق‌دوست، من و برادر مقدم مسئول توپخانه و موشک‌ها از سپاه پاسداران به کشور لیبی سفر کنیم. من تاکنون به کشور لیبی نرفته‌ام ولی سال قبل در زمستان بود که هیئتی نظامی از لیبی را در قرارگاه خاتم‌الانبیاء(ص) ملاقات کردم. آنها به دیدن از جبهه‌های جنگ تحمیلی آمده بودند و ابتدا من در قرارگاه خاتم پس از خیر مقدم، مدت 3 ساعت در مورد نبرد چهار و نیم ساله به تفصیل برای آنها از روی نقشه و کالک توضیحاتی دادم.»

یادداشت دوم:

«نمایندگان مجلس را معرفی کرد. ما به ردیف ایستاده بودیم در زیر چادر و پشت سر قذافی و بعضی‌ها که فکر نمی‌کردند اهل معرفی هستند، از چادر و از صف خارج می‌شدند. من هم فکر نمی‌کردم، ولی آقای هاشمی صدایم زد و گفت: آقای رشید کو؟ و بلافاصله چون چشمش به من افتاد، به قذافی گفت: آقای رشید یکی از فرماندهان سپاه ما هستند و ایشان در جنگ مکرراً صدام را اذیت کرده است. قذافی و من به همدیگر قدری به حالت تشکر نگاه کردیم و برادری نیز در بغل دست قذافی بود که ترجمه می‌کرد به عربی و... معرفی افراد تمام شد. آقای هاشمی و 7 نفر در آنجا نشستند و ما بیرون آمدیم.»

روزشمار جنگ جمعه /31 خرداد 1364 /2 شوال 1405 /21 ژوئن 1985

81

یک کشتی کویتی را نیمه‌شب گذشته نیروی دریایی جمهوری‌اسلامی ایران توقیف کرد. به گزارش خبرگزاری کویت، قایق‌های توپ‌دار ایران کشتی باری دارای پرچم کویت را در تنگه هرمز توقیف کردند.⁽¹⁾روابط عمومی قرارگاه نوح سپاه نیز اعلام کرد: «یک فروند کشتی تجاری عراق با پرچم کویت حامل محموله برای عراق در آب‌های عمان در شرق تنگه هرمز توسط یک ناوشکن نیروی دریایی جمهوری‌اسلامی ایران شناسایی و به آب‌های ایران هدایت شد. کشتی مذکور که از بندر هامبورگ به مقصد کویت حرکت می‌کرد، حامل 5500 تن کالا شامل قطعات لای‌روبی، وسایل دندانپزشکی و ریل آهن و نیز 100 بسته نامعلوم به مقصد عراق بود. این کشتی وادار شد در اسکلة شهید رجایی بندرعباس پهلو بگیرد.»⁽²⁾

این کشتی 23800 تنی به نام "المحرق" و متعلق به شرکت "عرب یونایتدشیپینگ" می‌باشد که با پرچم کویت از اروپا راهی خلیج‌فارس بود.⁽³⁾

82

چگونگی پایان یافتن این دوره از جنگ شهرها، در یک بولتن داخلی - که امروز منتشر گردید - جمع‌بندی و برتری ایران در این جنگ نتیجه‌گیری شده است:

«پس از اعلام توقف 15 روزه جنگ شهرها توسط عراق [در روز 24/3/1364]، این نگرانی در نزد بسیاری از مردم آشکارا قابل درک بود که مبادا جمهوری‌اسلامی فوراً منفعل شده و بلادرنگ عملیات نظامی خود علیه عراق را قطع کند، اما در عمل چنین نشد.

همان شب (در ساعات آخر شب مورخ 24/3/1364) عملیاتی با نام "قدس" توسط سپاه و بسیج مازندران در آب‌های هور انجام گرفت که برخلاف دیگر عملیات‌های محدود که عمدتاً اجرای آتش و انهدام نیرو بوده است، نیروی خودی موفق به تسخیر مناطق جدیدی در هور و چند پاسگاه شده و توانست پاتک‌های عراق را خنثی کرده و مواضع به دست آمده را تثبیت کند.

البته شروع این عملیات قبل از ساعات اعلام شده برای آغاز توقف حملات بوده است، ولی به دلیل ادامه داشتن آن طی چند روز برای تثبیت کامل و همچنین به دلیل شروع آن بعد

از پیام صدام، از اهمیت به‌سزایی در اعلام تصمیم جمهوری‌اسلامی ایران مبنی بر عدم انفعال برخوردار بود.

اقدام دیگر جمهوری‌اسلامی ایران، پرتاب یک موشک زمین به زمین به بغداد بود که حدود دو ساعت قبل از ساعت اعلام شده، به بغداد اصابت کرده و در دفع آثار تبلیغاتی اقدام صدام در داخل عراق، دارای اهمیت بود. مسئله سوم، گلوله‌باران برخی شهرهای مرزی عراق بود که تا پایان روز 25/3/1364 ادامه یافت و پس از آن که مشاهده شد عراق اقدامی علیه شهرهای ایران در عمل و نه بر مبنای پیام صدام، انجام نداده است، دستور قطع آن داده شد.»⁽¹⁾

83

آقای "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی، در دومین روز از سفر رسمی خود به لیبی ظهر امروز وارد شهر "بنغازی" شد و مورد استقبال سرهنگ "قذافی" رهبر جماهیری لیبی، قرار گرفت. در این دیدار، سرهنگ قذافی گفت: «ما به انقلاب اسلامی ایران با دیدة احترام می‌نگریم زیرا یک انقلاب مردمی است که رژیم شاه را ساقط کرد و اکنون موضعی صریح علیه امپریالیسم و صهیونیسم و ارتجاع دارد.» قذافی با اشاره به جنگ ایران و عراق افزود: «ما به خاطر جنگی که به شما تحمیل شده، بسیار متأسفیم ولی امیدواریم شما این را به حساب صدام و رژیم او بگذارید و تصور نکنید برادران عرب با ایران می‌جنگند. البته مرتجعین تلاش می‌کنند این جنگ را در جهت اجرای یک طرح امریکایی - اسرائیلی به جنگ عربی - فارسی تبدیل کنند، ولی ما با قرار گرفتن در کنار شما، علیه این طرح مبارزه کردیم و معتقدیم این جنگی بین نیروهای انقلاب و نیروهای ارتجاع است و ما علیه صدام و مرتجعین منطقه با شما هستیم.» سپس آقای هاشمی با اشاره به حمایت لیبی از ایران در جنگ تحمیلی، گفت: «ما در این جنگ خودمان را با شما در یک جبهه می‌دانیم. ما تصور داریم این جنگ را تا ساقط کردن رژیم بعث عراق، ادامه دهیم.»⁽²⁾

84

دربارة مقدورات دفاع موشکی و منابع تسلیحاتی ایران، نشریه "فارین ریپورت" نوشته است: «سوریه یک سکوی پرتاب موشک‌های ضدهوایی ساخت شوروی را در ماه گذشته در بخش نظامی فرودگاه تهران نصب کرد. این موشک‌ها که احتمالاً از نوع "سام6 - اس" است، می‌تواند هواپیماهای عراقی "میگ 23- ب" را هدف قرار دهد. در روز سوم ماه ژوئن یکی از این موشک‌ها شلیک و به یک هواپیمای عراقی که احتمالاً در بخش عراقی مرز مورد اصابت قرار گرفت، آسیب رساند.»⁽³⁾همچنین نشریه "المجله" وابسته به حکومت عربستان سعودی، نوشته است: «لیبی‌ها تعداد محدودی از موشک‌های قدیمی زمین به زمین "اسکاد" که کار آماده ساختن و استقرار آن 18 ساعت به طول می‌انجامد را به ایران تحویل داده‌اند. سوریه نیز موشک‌های قدیمی زمین به هوا به ایران داده است که برخی از آن‌ها در خود تهران سقوط کرد.»⁽⁴⁾

85

دربارة تحرکات نظامی ایران و عملیاتی که در پیش دارد، مجله عربی زبان "الوطن العربی" چاپ پاریس، با قید "احتمال" پیش‌بینی کرد: «ایران ممکن است در حال بررسی پیاده کردن نیرو در کویت به منظور تصرف دو جزیرة استراتژیک در بخش شمالی خلیج (جزایر وربه و بوبیان که همجوار فاو است) باشد.» این مجله سپس توصیه کرده است: «به نفع کویت خواهد بود که به منظور خنثی کردن هرگونه حملة ایران، به عراق اجازه دست‌رسی به این جزیره را بدهد.»⁽¹⁾

86

"ریموند بار" نخست‌وزیر اسبق فرانسه، در مصاحبه‌ای با نشریه "سیاست بین‌المللی" چاپ پاریس، در پاسخ به این پرسش که "چه کسی مسئول جنگ خلیج می‌باشد"؟ گفته است: «این عراق است که به ایران حمله نموده و فکر نمی‌کنم که این تصمیم عاقلانه بوده باشد.» از وی سؤال شده: «با این حال، شما فکر می‌کنید که دنیای غرب حق دارد که از رژیم بغداد حمایت کند؟» ریموندبار: «کاملاً، زیرا پیروزی به رژیم خمینی آن چنان پرستیژی خواهد داد که می‌تواند انقلاب فرهنگی خود را صادر نموده و کشورهای خلیج را متزلزل نماید.» پرسش دیگر اینکه صرف‌نظر از جنبه منفی خمینیسم، شما فکر نمی‌کنید که به نفع دنیای غرب خواهد بود که روابطش با ایران را حفظ نموده و اهرم‌هایی را در آن‌جا داشته باشد؟ ریموندبار: «من با این عقیده موافقم. هرگز نباید یک کشور را به دست شیطان‌هایش رها نموده و آن را در انزوا و خارج از میدان روابط دیپلماتیک و اقتصادی قرار داد به خصوص هنگامی که این کشور در منطقه‌ای قرار دارد که "به حساب" آورده می‌شود.»

وی سپس بنیادگرایی شیعه را خطر اصلی در منطقه خلیج‌فارس معرفی کرده و افزوده است: «روسیه همچون امریکا سعی دارد در این منطقه نفوذ داشته باشد و هر یک از دو ابرقدرت می‌توانند روی کشورهای دوست حساب نمایند، اما روسیه طی سال‌های اخیر طرز برخورد کاملاً محتاطی را اتخاذ نموده است.»⁽²⁾

دربارة رفتار سیاسی فرانسه با ایران و عراق، یک روزنامه‌نگار فرانسوی نیز گفته است: «فرانسه نمی‌خواهد ایران سقوط کند؛ ایران کشور مهمی در خاورمیانه است و پاریس امیدوار است که توازن قوا میان ایران و عراق را ادامه داده و در عین حال روابط خود با تهران را بهبود بخشد. بهبود روابط با ایران، هدف دیپلماتیک مشکلی برای فرانسه خواهد بود زیرا پاریس امیدوار است در همان حال از توسعه انقلاب اسلامی امام‌خمینی جلوگیری نماید.»⁽³⁾

87

در خصوص اوضاع اقتصادی عراق، هفته‌نامه انگلیسی "اکونومیست" نوشته است: «تحمل سنگین بار جنگ، عراق را از پای افکنده است در حالی که هیچ نشانه‌ای از پایان این جنگ - که تمامی ذخیره نقدی آن کشور را از بین برده است - مشهود نیست، بغداد تلاش

می‌کند که مهلت بازپرداخت بدهی‌های سال 1983 خود را که تا سال 1985 تمدید شده‌بود، بار دیگر تمدید کند. مجموع بدهی‌های عراق به کشورهای خارجی، در حدود چهل میلیارد دلار می‌باشد ولی لااقل دو سوم این وام‌ها از کشورهای عربی بوده است و بازپرداخت آن از طریق فروش نفت عراق که توسط عربستان سعودی و کویت انجام گرفته است، تأمین می‌شود. بدهی‌های تجارتی عراق هم در حدود ده میلیارد دلار برآورد می‌شود؛ به این ترتیب رژیم صدام‌حسین حدود پنجاه میلیارد دلار مقروض است. ناظران اقتصادی غرب معتقدند که حتی بدون درنظر گرفتن وام‌های سال جاری، پیش‌بینی می‌شود که در سال 1986 سخت‌ترین سال‌ها از نظر پرداخت وام برای عراق باشد.»⁽¹⁾

در این باره روزنامه سوئدی "داگنزنیهتر" نیز نوشته است: «صادرات نفت عراق طی پنج سال جنگ با ایران به طور بسیار عجیبی کاهش یافته و هم‌زمان با آن، کلیه درآمدهای نفتی عراق صرف هزینه‌های جنگی می‌گردد. پس از بسته شدن خط انتقال نفت عراق توسط سوریه و همچنین بسته شدن بنادر این کشور به دست ایران، در حال حاضر تنها راه صادرات نفتی عراق از طریق ترکیه می‌باشد و این در حالی است که خط انتقال نفت از طریق بندر عقبه (خط لوله عربستان) هنوز آماده نشده است. بدین جهت عراق برای انتقال دویست هزار بشکه نفت تصمیم گرفته است کامیون‌های نفت‌کش را جایگزین خ-ط لوله انتق-ال نفت س-ازد.»⁽²⁾

عراق که می‌کوشد نفت خود را از طریق عربستان به وسیله خط لوله صادر کند، برای اجرای دومین مرحله از کارهای ساختمانی این خط با یک کنسرسیوم ژاپنی قراردادی امضا کرده است. در دومین مرحله از این طرح، نصب یک خط لوله به طول 960 کیلومتر به موازات خط لوله سعودی پیش‌بینی شده است که به نفت خام عراق اختصاص خواهد یافت. احداث این خط لوله تا سال 1986 به طول خواهد انجامید.⁽³⁾

88

به نظر تحلیل‌گران، ماجرای هواپیماربایی در بیروت، وارد مراحل تازه‌ای شده و در واقع آزادسازی زندانیان شیعه از زندان اسرائیل بسیار جدی‌تر شده است. در امریکا، "لاری اسپیکس" سخن‌گوی کاخ سفید، یک گزارش روزنامة "نیویورک تایمز" درباره این قضیه را رد کرده است. در این گزارش آمده بود که امریکا به چند دولت دوست خود (سوئیس، اتریش و سوئد) وعده داده است که اگر چهل گروگان امریکایی را بدون قید و شرط، هواپیماربایان آزاد کنند، تل‌آویو نیز 766 زندانی شیعه را آزاد خواهد کرد. اما اسپیکس گفته است: «احتمال دارد در صورت آزادی گروگان‌ها، اسرائیل هم خود زندانیان را آزاد کند ... تنها موردی که امریکا با کشورهای دیگر در تماس است، اعمال نفوذ بر نبیه‌بری است.»

در این اظهارات بر خلاف گذشته نوعی نرمش و انعطاف در مقابل خواسته‌های هواپیماربایان نشان داده شده است.

تصویر

اظهارات مقام‌های اسرائیلی نیز در جهت تقویت این برداشت است؛ از جمله "اسحق شامیر" (وزیر خارجه اسرائیل) گفته است: «اگر شرایط در جنوب لبنان به ما اجازه دهد، به آزاد کردن زندانیان ادامه خواهیم داد، اما این ربطی به هواپیماربایی اخیر ندارد.» "شیمون پرز" نخست‌وزیر این حکومت نیز گفته است: «مشکل بزرگ اسرائیل آن است که چگونه بازداشت‌شدگان را که پس از عقب‌نشینی نیروها از لبنان به این‌جا آورده شدند، آزاد کند که این طور تلقی نشود که نوعی سازش با هواپیمارباها صورت می‌گیرد.»⁽¹⁾

از سوی دیگر، پافشاری ربایندگان بر آزادی زندانیان شیعی در اسرائیل، همچنان با تأکید ادامه دارد. در این باره خبرگزاری فرانسه آخرین وضعیت حاکم بر فرودگاه بیروت را چنین گزارش کرده است:

«بعدازظهر امروز حدود دو هزار نفر افراد شیعه و حزب‌الله لبنانی (بنیادگرایان اسلامی طرف‌دار ایران) در فرودگاه بیروت و در یک صد متری هواپیمای ربوده شده "تی.دبلیو.ای." دست به تظاهرات زدند. سه تن از ربایندگان در حالی که چهرة خود را پوشانده بودند بر روی پلکان هواپیما آمدند تا برای تظاهرکنندگان نطقی ایراد کنند. در همین حال چند شیخ با عباهای خرمایی و عمامه سفید رنگ به بالای پلکان هواپیما رفتند و یکی از ربایندگان با بلندگوی دستی برای تظاهرکنندگان سخن‌رانی کرد. وی درحالی که فریاد می‌کشید اعلام داشت: "ما آن مردم مستضعفی هستیم که ابرقدرت‌های زمین را شکست دادند. ما موفق شده‌ایم آن کسانی را که در تحت پوشش نیروهای چند ملیتی می‌خواستند ما را زیر سلطه بکشند، بیرون بریزیم. "در همین حال عده‌ای از زنان در حالی که چادر به سر داشتند به طور جمعی شعارهای "مرگ بر امریکا"، "مرگ بر اسرائیل"، "خمینی رهبر ماست" و "پیش به سوی بیت‌المقدس" را تکرار می‌کردند. رباینده سپس اضافه کرد: "ما خواستار یک راه‌حل مسالمت‌آمیز هستیم بدون این که خون امریکایی‌ها به زمین بریزد، لیکن ما از خواسته‌های خود که یکی از آن‌ها آزادی لبنانی‌های در بند در فلسطین اشغالی است، صرف‌نظر نخواهیم کرد."

"شیخ ظهیر کینجه" عضو اتحادیه علمای مسلمان لبنان نیز طی اظهاراتی خطاب به تظاهرکنندگان - که در میان آنان عده‌ای اعضا جنبش امل دیده می‌شدند - اعلام داشت: "ریگان بداند لبنان یک نارنجک نیست؛ هر یک از ما در لبنان یک بمب زنده هستیم و تا

موقعی که جنوب لبنان در اشغال نیروهای صهیونیستی است، آمادة انفجار در برابر دشمن هستیم. "از سوی دیگر، عده‌ای از جوانان ضمن این که مشت‌های خود را گره کرده و لبخند بر لب داشتند، شعار "الله‌اکبر" را تکرار می‌کردند.

این جمعیت پس از استماع نیم ساعت سخن‌رانی و به آتش کشیدن پرچم امریکا، متفرق شد. مردان با اتوبوس و سواری در حالی که عکس‌های "امام‌خمینی" و آرم "حزب‌الله" بر آن‌ها نصب بود، محل را ترک کردند و زنان با پای پیاده در حالی که به زبان فارسی شعار می‌دادند، از آن جا دور شدند.

یک شعار پارچه‌ای نیز در این میان به چشم می‌خورد که بر روی آن نوشته شده بود: "به زودی یک طبس تازه در لبنان" که کنایه‌ای به ماجرای حملة نیروهای امریکایی به طبس در سال 1980 برای آزاد ساختن گروگان‌های امریکایی از تهران، بود.»⁽¹⁾

89

در ادامه ماجرای ربوده شدن هواپیمای امریکایی و مطرح شدن استفاده از نبیه‌بری برای رسیدن به یک راه‌حل، امروز خبرگزاری فرانسه از بیروت گزارش داد: «نبیه‌بری رهبر جنبش شیعه امل، تصمیم گرفت "جیمی پالمر" یکی دیگر از مسافران گروگان هواپیمای "ترانس‌ورلد ایرلاینز" را که از بیماری قلب رنج می‌برد، آزاد کند. تاریخ و ساعت آزاد شدن این فرد اعلام نشده است. طی چهار روز این چهارمین حادثه است که توجه روزنامه‌نگاران را جلب می‌کند. شنبه "دمیس روسوس" خوانندة یونانی، به همراه دو دوستش که امریکایی بودند، آزاد شدند. یک یونانی نیز در نزدیکی خانة نبیه‌بری آزاد شد. چهارشنبه یک اکیپ تلویزیونی امریکا از خدمة هواپیما در خود آن فیلم‌برداری کردند. پنجشنبه پنج تن از گروگان‌ها در سالن فرودگاه در یک کنفرانس مطبوعاتی که توسط جنبش امل ترتیب داده شده بود، شرکت کردند. از منابع نزدیک به جنبش امل کسب اطلاع شد که نبیه‌بری پیشنهاد میانجی‌گری سوئیس و اتریش را پذیرفته و اعلام داشته اکنون نوبت امریکا و رژیم صهیونیستی است که از آن‌ها پیروی کنند.»⁽²⁾

رادیو بی.بی.سی. نیز ضمن تحلیلی از گروگان‌گیری هواپیمای امریکایی، دربارة نقش نبیه‌بری (رهبر جنبش امل) در این ماجرا گفته است:

«نبیه‌بری رهبر گروه عمدة شیعیان امل، نقش میانجی را به عهده گرفته و از طرف امریکا در قبال تضمین جان گروگان‌ها مسئول شناخته شده است، مع‌ذالک با وجود آن که وی عضو کابینه لبنان است، در باب میزان واقعی اقتدار وی در میان افراطیون طرف‌دار خودش تردید وجود دارد و به همین جهت نمی‌توان نقش حقیقی وی را در تعیین سرنوشت گروگان‌ها تضمین نمود ... در حال حاضر امریکا نبیه‌بری را تحت هر گونه فشاری که ازدستش برمی‌آید گذاشته است. امریکا همچنین به احتمالی اسرائیل را نیز به زیر منگنه

گذارده تا از موضع عمومی سرسخت خود دست بردارد، ولی نکته این‌جاست که هر چه بحران موجود طولانی‌تر شود، کاسة صبر افکار عمومی امریکا لب‌ریزتر می‌شود و از همین رو احتمال تضعیف موضع رونالد ریگان نیز افزون می‌گردد؛ موضعی که هویت خود را بیش از هر چیز مرهون قدرت‌مداری صریح او می‌داند.»⁽¹⁾

یک مفسر رادیو کلن هم نقش نبیه‌بری در حل این گروگان‌گیری را بررسی کرده است: «این موضوع خاطرات گروگان‌گیری تهران در سال 1979 را زنده می‌سازد، زیرا در لبنان نیز مانند تهران سیاست‌مداران به ظاهر آراسته نقش عروسک‌هایی را بازی می‌کنند که به وسیله دیگران بر روی صحنه هدایت شده و به حرکت درمی‌آیند، به‌ویژه نبیه‌بری رهبر شبه نظامیان شیعه امل که در یک آن دو لباس را بر تن پوشیده دارد که یکی وی را به‌عنوان وساطت گر مذاکرات معرفی می‌کند و دیگری نمودی است برای هم قصد شدن بری با تروریست‌ها ... این که تا چه حد نبیه‌بری به نام وزیر دادگستری دولتی که در حقیقت در لبنان وجود خارجی ندارد، می‌تواند در معمای گروگان‌گیری مسافران هواپیمای امریکایی تی.دبلیو.ای. کمک نماید، امری است که به خوبی می‌توان از گفته‌هایش استنتاج کرد. بری در ارتباط با مسئله گروگان‌گیری خاطر نشان ساخته است که اگر من در کار مبادله گروگان‌ها با شیعیان بازداشت شده در اسرائیل موفق شدم که چه بهتر، در غیر این صورت خداحافظی می‌کنم و خودم را از ماجرا کنار می‌کشم بدون آن که دستم را به گناهی آلوده کرده باشم.»⁽²⁾

این رادیو در گزارشی دیگر به عدم نفوذ نبیه‌بری در شیعیان تندرو که خواهان یک کشور اسلامی هستند، اشاره کرد: «چهارمین شب از ماجرای هواپیماربایی در بیروت بود که نبیه‌بری رهبر سازمان شیعه امل و وزیر دادگستری کنونی لبنان، ماهیت خود را نشان داد: بدون توجه به قتل بی‌رحمانه یک سرباز جوان نیروی دریایی امریکا توسط شیعیان عضو سازمان امل، بری خود را بدون هر گونه قید و شرطی در پشت خواسته‌های هواپیماربایان قرار داد و تصریح کرد که چنانچه اسرائیل هفتصد شیعه لبنانی را که آن کشور در بازداشت‌گاه "اتلیت"(عتلیت)⁽³⁾در شمال حیفا زندانی کرده است، آزاد نکند، مسافرین و خدمه هواپیمای امریکایی ربوده شده همچنان در اسارت خواهند ماند ... وی در جنبش امل "فعال ما یشاء" نیست، رقبا و مخالفینی دارد و در گروه‌های متعدد افراطی شیعه که در بعلبک و محلات جنوبی و فقیرنشین بیروت سنگر گرفته‌اند نیز نفوذی ن-دارد. شیعی-ان اف-راطی لبنان خواه-ان یک کشور اسلامی به نمونه ایران بوده و آن را دنبال می‌کنند. ...»⁽⁴⁾

روزشمار جنگ شنبه /1 تیر 1364 /3 شوال 1405 /22 ژوئن 1985

90

در چارچوب تدابیر تعیین شده برای رعایت نکات حفاظتی مربوط به عملیات آتی در فاو - که طبق آن تحویل کامل منطقه عملیاتی به سپاه الزامی است - و در پی هماهنگی به عمل آمده بین ارتش و سپاه، امروز مقرر شد نیروهای ژاندارمری مستقر در ساحل اروند، به استعداد دو گردان و دو گروهان مستقل، در اختیار و کنترل سپاه قرار گیرند. اجرای مراحل لازم برای کسب موافقت وزارت کشور را نیز ارتش بر عهده گرفت.⁽¹⁾

در این حال، فعالیت فرماندهان آن دسته از لشکرهای سپاه که جهت استقرار در منطقة عملیاتی و شروع آماده‌سازی منطقه و یگان خویش برای عملیات آتی، فراخوانده شده‌اند، آغاز شده است؛ از جمله، در ادامه فعالیت‌های شناسایی در منطقه اروندرود، امروز مشاهده شد که در محدودة تعیین شدة بعضی یگان‌ها، دشمن به وسیله کیسه‌های شن، خط دفاعی منظم و پیوسته‌ای در حاشیه این رود احداث کرده است، اما بررسی بیش‌تر نشان داد که نیروهای مستقر در پشت این خطوط، پراکنده می‌باشند و علائمی از هشیاری و آمادگی دشمن مشهود نیست.⁽²⁾

گفتنی است که در عملیات آتی، موضوع تحرک خودی در اختفا و استتار کامل و اجرای تحرکات فریب‌دهنده در مناطق دیگر و غافل‌گیری دشمن، بسیار مهم و مورد توجه می‌باشد، از این رو کوچک‌ترین رفتار و تحرک دشمن در خط و عقبه‌های آن لازم است دقیقاً زیرنظر باشد و مرتباً تحلیل و گزارش شود.

امروز همچنین موضوع اجرای یک عملیات محدود در منطقه هور که قرار بود طی آن به‌وسیله تیپ9 بدر 9 پاسگاه دشمن در دریاچه "ام‌النعاج" تصرف شود، در قرارگاه خاتم‌الانبیا پی‌گیری شد.⁽³⁾فرماندهان این تیپ در جلسه‌ای که برگزار شد اعلام کردند که به این دلایل به یک هفته زمان نیاز دارند: ... عدم تکمیل شناسایی منطقه؛ نیاز به 60 فروند قایق؛ آموزش غواص‌ها.

همچنین در مورد مأموریت لشکر7 ولی‌عصر(عج) برای انجام دادن یک عملیات در منطقه چزابه، این لشکر اعلام کرد که برای شناسایی منطقة واگذار شده، حداقل یک ماه زمان می‌خواهد.⁽¹⁾

91

امروز در غرب کشور مرحله دوم عملیات "انصارالله" به پایان رسید⁽²⁾اما مراحل دیگری از این عملیات علیه نیروهای ضدانقلابی مسلح منطقه (حزب دمکرات، کومه‌له و...) و جهت آزادسازی و پاک‌سازی مناطق آلوده و توسعه امنیت کردستان و استقرار پایگاه‌های خودی، ادامه خواهد داشت. مرحله اول این عملیات از 21 تا 27 خرداد طول کشید و مرحله دوم آن از 27 خرداد شروع شد که امروز پایان یافت. در این عملیات، نیروهای خودی با تحمل 18 شهید و 39 مجروح، موفق شدند جمعاً 24 پایگاه جدید برای سپاه و ژاندارمری در منطقه تأسیس کنند. از دشمن نیز 36 تن کشته، 42 تن زخمی و 4 تن اسیر شدند. هم‌زمان با این عملیات، تعدادی از افراد وابسته به ضدانقلاب خود را تسلیم نیروهای اسلام کردند.⁽³⁾

92

در ادامه مباحث و پی‌گیری‌های مربوط به عملیات آتی ارتش در سیدکان، یک نکته قابل ملاحظه، پیشنهاد تعویق عملیات در این منطقه است⁽⁴⁾* که برخی از فرماندهان سپاه مطرح کرده‌اند. این پیشنهاد که "با توجه به وضعیت نیروهای خودی و دشمن، احتمال موفقیت در عملیات بسیار ضعیف است"، به طرق مختلف و با شیوه‌های گوناگون اعلام می‌شود؛ از جمله، امروز "محمدرضا شمس" (نقدی) از فرماندهان قرارگاه رمضان، در نامه‌ای لزوم لغو عملیات را متذکر شد و ضمن آن تأکید کرد که با انجام دادن عملیات و عدم موفقیت در آن، مهم‌ترین راه‌کارهای جنگ نامنظم مسدود و یا لااقل محدود می‌گردد. در این نامه - که برای فرمانده کل سپاه ارسال گردیده - آمده است:

«بدین‌وسیله به اطلاع می‌رساند که طرح عملیاتی روی منطقه سیدکان، برای دشمن لو رفته است فلذا با توجه به این‌که انجام این عملیات صرفاً در صورت غافل‌گیری دشمن می‌توانست نتایج خوبی داشته باشد و همان‌طور که قبلاً هم خدمت‌تان عرض کردیم، انجام ضعیف این عملیات یا انجام آن در شرایطی که دشمن آگاه گردیده باشد، خود ضربه اساسی به جنگ خواهد بود، چرا که با تشکیل خط منظم در این منطقه، مهم‌ترین راه‌کارهای جنگ نامنظم مسدود یا لااقل محدود می‌گردد، خواهش‌مند است طرح انجام عملیات را فعلاً تعطیل نمایید.»

در ادامه نامه ضمن اشاره به قرائن موجود که بیان‌گر آگاهی دشمن از عملیات است و با

تأکید بر شواهدی که نمایان‌گر هشیاری دشمن می‌باشد، افزوده شده است:

«مجدداً درخواست می‌نماییم همان‌طور که در جلسه با حضور شما (فرماندهی کل سپاه) مطرح کردیم و گفتیم که در صورت عمل ضعیف، بهتر است عمل نشود، اجرای این طرح را متوقف نمایند و صرفاً به تقویت مرزی به‌ویژه در ارتفاعات کلاشین و کارگزین - که حالا خالی از نیروهای خودی بوده و دشمن با یک حرکت می‌تواند خود را روی آن‌ها بکشد - اکتفا نمایید.»

"مصطفی ایزدی" فرمانده قرارگاه حمزه سپاه نیز در نامه‌ای پس از برشمردن 9 مورد از مشکلات مطروحه، به فرماندهی سپاه نوشته است:

«با توجه به لورفتن عملیات و مشکلات فوق‌الذکر، پیشنهاد می‌شود حرکت فوق چند صباحی به تأخیر بیفتد و با رعایت حفاظت عملیات، اقدام به تک گردد.»⁽¹⁾

93

تصویر

در ادامه فعالیت‌های ضدانقلاب، ساعت13:25 امروز بمبی در خیابان "جهان‌پناه" تهران (منشعب در خیابان 17 شهریور) منفجر شد که بر اثر آن، 11 تن مجروح شدند و به هفت خودرو و 16 باب مغازه خساراتی وارد آمد.

عاملان این انفجار که دو زن بودند، شناسایی و دست‌گیر شدند. با وقوع انفجار، کسبه و اهالی محل به گمان این‌که شهر هدف حمله هوایی قرار گرفته به خیابان ریختند و پس از آگاهی از ماجرا، به سردادن شعار علیه امریکا و منافقین پرداختند.⁽²⁾

94

با این‌که جنگ شهرها، بدون دست‌آورد قابل توجهی برای عراق و نیز با برتری محسوس ایران در بعد روانی، در این مرحله، فروکش کرده است، هنوز در مطبوعات غربی ادامه گزارش‌هایی که برای زمان بمباران‌ها تهیه شده است، درج و همان مقاصد تبلیغاتی دنبال می‌شود؛ به‌عنوان نمونه، در شماره مورخ 22 ژوئن 1985 (1/4/1364) مجله "اکونومیست" چاپ لندن، مقاله‌ای با عنوان "تأثیر تخریبی بمب‌ها در روحیه مردم" به قلم خبرنگار این مجله در تهران، درج شده است. در این گزارش ضمن شرح اوضاع دشوار ناشی از حملات هوایی عراق و اعتراف به مقاومت مردم و مسئولان ایران، کوشش شده که برای فرجام کار، روزنة امیدواری باز نگذارد. در این گزارش، با این‌که در تاریخی پس از وقوع حادثة روز قدس چاپ شده، چنین آمده است:

«سرانجام در مردم ایران نیز علائم خستگی ناشی از جنگ با عراق ظاهر شد. در حالی که هواپیماهای عراقی از پایان ماه مه دو بار در شب و گاهی هم در روز به تهران حمله هوایی می‌کنند، این شهر با وخیم‌ترین حملات هوایی مواجه است. این موضوع باعث هراس و دلهرة آمیخته با خون و تأثر شده است. هزاران ایرانی شب هنگام به منظور گذارندن شبی ناراحت کننده در خارج از منزل، شهر خود را به مقصد روستا‌های اطراف ترک می‌کنند. هرگونه اعتمادی به توانایی رژیم در دفاع از پایتخت یا سایر شهرهای ایران که در برد هواپیماهای پیشرفته عراق قرار دارند، از بین رفته است. جت‌های عراق در ارتفاع سی‌هزار پایی در امنیت کامل بر فراز تهران جولان می‌دهند؛ برد ضدهوایی‌های ایران تنها تا ارتفاعی معادل نصف این مسافت می‌باشد.»

در آخر مقاله آمده است: «به نظر می‌رسد خستگی ایرانیان از جنگ، تغییری در نظرات رژیم نسبت به مبارزه ایجاد نمی‌کند. در اتحاد و همبستگی دولت ظاهراً شکافی ایجاد نشده و هنوز میل به پیروزی کامل، هدف اصلی آن را تشکیل می‌دهد. اما حتی برای ایرانیانی که زمانی انقلابی بودند نیز تطبیق شرایط سخت کنونی با آن خوش‌بختی و سعادت که ملاها قول آن را داده بودند، مشکل است. این رهایی از قید اغفال و گمراهی می‌تواند احتمالاً به درخواست همگانی صلح منجر شود.»⁽¹⁾

95

به‌گزارش سرویس مونیتورینگ (شنود رادیویی) بی.بی.سی.، هیچ کشوری در جهان بیش‌تر از ایران با تبلیغات رادیویی مخالفان خود مواجه نیست: «حداقل دوازده ایستگاه در عراق، دو ایستگاه در مصر، یک ایستگاه در شوروی، یک ایستگاه در افغانستان و حداقل یک ایستگاه در کردستان مستقر می‌باشد. "واهه پطروسیان" خبرنگار امور ایران در مجله هفتگی "میدل‌ایست اکونومیک دایجست"، طی مقاله‌ای در شماره 22 ژوئن (یک تیرماه) این مجله می‌نویسد: تعداد مشابهی ایستگاه رادیویی [در برنامه‌ای] فارسی نیز به صورت علنی تبلیغ می‌کنند و محتوای آن‌ها تقریباً مشابه [رادیوهای مخالفان] است.

به نوشته پطروسیان، صدها هزار ایرانی به این رادیوها گوش می‌دهند خصوصاً طبقه متوسط طرف‌دار غرب و مخالفین دولت؛ مسئولین کنجکاو دولت و طرف‌داران انقلاب نیز جز شنوندگان این رادیوها به حساب می‌آیند. یکی از برنامه‌های اصلی این رادیوها، آهنگ‌های غربی می‌باشد چون این نوع آهنگ‌ها در ایران ممنوع هستند. به گفته پطروسیان، نحوه تبلیغات این رادیوها با یک‌دیگر فرق می‌کند: بعضی از آن‌ها زیرک و بعضی ناپخته هستند. بعضی نیز در میان این دو.

پطروسیان اضافه می‌کند که صدای امریکا، رادیو کلن، رادیو مونت‌کارلو و رادیو اسرائیل سعی می‌کنند چهره بی‌طرفانه از خود نشان بدهند ولی همیشه موفق نمی‌شوند و گاهی به سطح سخنان تند و تیز رادیو بغداد تنزل می‌کنند. بی.بی.سی. در میان رادیوهای رسمی بیش‌ترین احترام را دارا می‌باشد، ولی طبقه متوسط مردم نسبت به آن اعتراض دارند چون بیش از حد بی‌طرف می‌باشد، در نتیجه، رادیو اسرائیل نسبت به بقیه از محبوبیت بیش‌تری برخوردار است. "صدای ملی ایران" متعلق به حزب توده می‌باشد که از باکو پخش می‌شود و "صدای آزاد ایران" و "رادیو ایران" هر دو از بغداد پخش می‌شوند و سلطنت‌طلب می‌باشند این سه رادیو در میان رادیوهای مخفی اشتهار بیش‌تری دارند.

در ادامه این مقاله، پطروسیان از "صدای مجاهد" و "صدای کردستان" ایران نام برده و افزوده است: گمان می‌رود این دو مشترکاً از امکانات یک ایستگاه در عراق استفاده می‌کنند. "صدای انقلابیون" ایران گمان می‌رود در ارتباط با کردها باشد. همچنین "صدای انقلاب اهواز" از عراق و "صدای آزادی" از مصر پخش می‌شوند. تازه‌ترین امواج مخفی در ایران، "رادیو صدای حزب کمونیست ایران" و "صدای فدایی" می‌باشد. "صدای حزب کمونیست ایران" تبلیغات مائوئیستی پخش می‌کند و صدای فدایی، سخن‌گوی گروه مارکسیستی "فدائیان خلق" است.

ایران در مقابل این تبلیغات، به گسترش امکانات موج کوتاه خود مشغول می‌باشد و برنامه‌هایی به عربی، انگلیسی و سایر زبان‌ها به سمت کشورهای اسلامی از جمله مناطق مسلمان‌نشین شوروی پخش می‌کند. به مردم ایران مکرراً گفته شده است که به رادیوهای ضدانقلاب گوش ندهند. اما در مواقع دیگر، مسئولین وسعت تبلیغات علیه جمهوری‌اسلامی ایران را شاهدی بر اهمیت انقلاب اسلامی و ترسی که در جهان القا کرده، می‌دانند.»⁽¹⁾

96

در پی جست‌وجوی راه‌حل‌هایی که برای حل مشکل تغذیه و به طور کلی بودجه سپاه - که ناشی از اوضاع اقتصادی کشور می‌باشد - و نیز با پیش‌بینی وخیم شدن اوضاع بر اثر تداوم حملات دشمن به خارک، ایجاد تشکیلاتی در زمینه تولید کشاورزی و دام‌پروری به منظور خودکفا کردن سپاه، مورد نظر قرار گرفته است. در این خصوص، امروز مسئول مهندسی قرارگاه خاتم‌الانبیاء(ص)، به دستور فرماندهی کل سپاه مأموریت یافت تا برای راه‌اندازی این تشکیلات، بررسی و مطالعات لازم را شروع کند.⁽²⁾

¯¯¯

ضمیمه گزارش90: سابقه و اهداف عملیات در "ام‌النعاج"

به‌عنوان

سابقه کار و اهداف عملیات محدود در "ام‌النعاج"، گفتنی است که پس از عملیات بدر، "تیپ9 بدر" با گذاشتن کمین‌هایی در مناطق مالت‌الهویه ... و دریاچه ام‌النعاج واقع در هور، به فعالیت پرداخته و یک خط پدافندی تشکیل داده بود. به هنگامی که عملیات "قدس1" در شرف انجام بود (20/3/1364)، در جلسة قرارگاه خاتم اجرای یک عملیات محدود در این منطقه نیز مورد تصویب قرار گرفت و این تیپ که با استعداد چهار گردان بنابر وضعیت، در این منطقه پدافند می‌کرد، با توجه به شناسایی و اطلاعاتی که تا آن زمان کسب کرده بود، کار تکمیل شناسایی و آمادگی برای اجرای یک عملیات محدود در ام‌النعاج را آغاز کرد.⁽¹⁾نظیر اهداف کلی هر عملیات محدود، می‌توان اهم اهداف این عملیات را چنین برشمرد:

الف) انهدام نیروی دشمن. ب) آزادسازی بیش از 150 کیلومترمربع از دریاچه ام‌النعاج و در نتیجه تسلط بر قسمتی دیگر از هور. ج) گرفتن جای پایی جهت گسترش عملیات. د) گرفتن جناحی از دشمن و نزدیک شدن به قسمتی دیگر از خشکی‌های عراق... .⁽²⁾

دربارة یگان عمل‌کننده (تیپ9 بدر) به دلیل هویت خاصی که آن را از دیگر یگان‌های سپاه متمایز می‌کند، در این‌جا معرفی اجمالی آن ضروری است. البته آنچه می‌آید، شرحی از وضع این یگان از بدو تشکیل تا مقطع زمانی عملیات در ام‌النعاج است و خلاصه‌ای است از آنچه راوی مرکز - که در تیپ9 بدر به هنگام اقدامات آمادگی و اجرای این عملیات، حضور داشته - تهیه کرده است.:⁽³⁾که در ضمیمه اول گزارش 376, در صفحه 494 همین کتاب درج شده است, علاقه‌مندان آن را مطالعه نمایند.

ضمیمه گزارش91: گزارشی از عملیات انصارالله علیه گروه‌های ضد انقلاب کردستان

براساس یک گزارش داخلی که برای فرماندهی کل سپاه تهیه شده، دربارة عملیات "انصارالله" چنین آمده است:

عملیات انصارالله در کردستان ایران با مرکزیت قرارگاه شهید "شهرام‌فر" (سپاه ناحیه کردستان) صورت گرفت تا اهداف زیر تحقق یابد:

1- انهدام نیروهای کومه‌له، جلوگیری از نفوذ دشمن (نیروهای محارب کرد) بین پایگاه‌های موجود در سطح منطقه. 2- ایجاد پاسگاه‌های مناسب جهت برقراری امنیت در منطقه کردستان. 3- انهدام نیرو از سازمان کومه‌له. 4- ناامن کردن منطقه سارال، سرشیو، خورخوره برای دشمن و ایجاد زمینه مناسب جهت کارهای عمرانی، فرهنگی، اقتصادی. 5- به وجود آوردن زمینة بسیج و تسلیح مردم مناطق مذکور.

علاوه بر این، در جنوب کردستان بالاخص منطقه سارال، سازمان کومه‌له از قدرت سیاسی نظامی برتری نسبت به دمکرات برخوردار بوده است که در پی درگیری‌های فی‌مابین، علی‌رغم تلفات سنگین، کومه‌له توانسته بود به میزان قابل ملاحظه‌ای به نیروهای حزب دمکرات غلبه یابد، بنابراین، انجام عملیات از سوی رزمندگان اسلام علاوه بر این‌که موجب برقراری توازن بین کومه‌له و دمکرات در جنوب منطقه می‌گردید و مآلاً درگیری‌های فوق را افزایش می‌داد.

در این عملیات، انهدام و از هم پاشیدگی 70% مجموع نیروهای سازمان کردستان حزب کمونیست ایران (کومه‌له) جزء اهداف اصلی و در دستور کار قرار داشت. کومه‌له تقریباً تمام نیروهای موجود جنوب و مرکز کردستان خود را در این منطقه جمع‌آوری کرده بود. این نفرات که از 400 نفر تجاوز نمی‌کند، در هفت گردان نظامی سازمان‌دهی شده و در منطقه عملیاتی انصارالله به فعالیت‌هایی چون ترور، تخریب، انفجار، کمین و مین‌گذاری اقدام می‌کردند.

براساس طرح، نیروهای خودی با استعداد 14 گردان و 7 گروهان تحت فرماندهی قرارگاه و زیر نظر قرارگاه مرکزی شهید شهرام‌فر و با بهره‌گیری از دو فروند هلی‌کوپتر "کبری" و دو فروند هلی‌کوپتر "214" جهت تخلیه مجروحین طی دو مرحله، اقدام به عملیات کردند. در مرحله اول که از تاریخ 21/3/1364 (در

بعضی محورها) شروع شد، رزمندگان اسلام روستاهای ول، قوریچه، کلیگران و عیوله، ابدالصمدی و هوار گرمه و ارتفاعات شمالی آن را بدون درگیری تحت کنترل خود درآورده و پس از پاک‌سازی، پاسگاه‌های مورد نیاز را نیز دائر کردند. همچنین با توجه به این‌که دشمن روستای نرگسله را شب قبل از عملیات تخلیه کرده بود، این روستا به دست نیروهای خودی افتاد و مقرهایی نیز در آن ایجاد گردید.

در این مرحله از عملیات انصارالله، طی یک سلسله درگیری بین نیروهای خودی و دشمن، ده روستای دیگر پاک‌سازی و 30 نفر از برادران بسیج بومی که چندی پیش توسط کومه‌له در روستای غیبی‌سور خلع سلاح و به اسارت برده شده بودند، آزاد شدند. با تداوم عملیات، تعدادی دیگر از روستاها از جمله قره‌بقره، قامیشاه و حاجی همدان، پاک‌سازی شدند و ارتباط خودی با منطقة واقع در عمق عملیات یعنی خورخوره - سوته، برقرار گردید و پس از چند سال این محور بازگشایی شد. ضمناً سه نفر از نیروهای حزب منحله دمکرات نیز به اسارت درآمدند. در مرحله دوم عملیات - که در فاصله27/3 تا 1/4/1364 به وقوع پیوست - طی یک برخورد شدید با نیروهایی از کومه‌له که 150 نفر تخمین زده می‌شدند، روستاهای گاوکج علیا و جفرخانی پاک‌سازی گردید و دو مقر در آن احداث شد.

نیروهای خودی همچنین با نیروهایی از دو هیز "افشار" و "دیواند‌ره" از حزب دمکرات، درگیر شدند و با استفاده از آتش توپخانه و هلی‌کوپتر، تلفاتی را به دشمن وارد آوردند و پس از پاک‌سازی تعدادی روستای دیگر، سه مقر در منطقه خورخوره دائر نمودند و تعدادی روستا را نیز بدون درگیری تحت کنترل خود درآوردند.⁽¹⁾

ضمیمه گزارش92: وضعیت منطقه عملیاتی سیدکان (قادر)

خبرگزاری جمهوری‌اسلامی از ارومیه دربارة منطقه عملیاتی سیدکان چنین گزارش داده است:

«این منطقه (سیدکان) شبیه مثلثی است که در چندکیلومتری شمال منطقه عملیاتی مرز ترکیه و عراق، در شرق آن، نوار مرزی ایران و عراق قرار گرفته که دو ضلع به حساب می‌آید و قاعدة آن را چند رشته رودخانة کوچک و قسمتی از آن را جادة آسفالتة پیرانشهر به اربیل تشکیل می‌دهد.

منطقه مزبور در لابه‌لای کوهستان‌هایی واقع شده است که در داخل خاک عراق در نوار مرزی سه کشور ایران، عراق و ترکیه قرار دارد. از سوی نیروهای ایران ده‌ها پایگاه برون‌مرزی احداث شده است که در این عملیات در تدارک و تأمین نیروهای پیشرو نقش حساسی را ایفا می‌کنند.

اهمیت منطقه به خاطر کوهستان‌های مرتفع آن است که هر یک از نیروهای درگیر، از بالای آن می‌تواند بر کیلومتر‌ها اراضی مسکونی مزروعی و تأسیسات نظامی کنترل داشته باشد.»⁽²⁾

همچنین دربارة عملیات سیدکان و سابقه آن، در یک گزارش که مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ برای فرماندهی سپاه تهیه کرده، آمده است:

منطقة عملیات سیدکان در منتهی‌الیه شمال شرقی خاک عراق در مجاورت و هم مرز دو کشور ایران و ترکیه است که به لحاظ وضعیت خاص زمین و ارتفاعات و درجة حرارت هوا و ... ، به نوبه خود منحصر به فرد می‌باشد.

جمعیت شهر سیدکان 10 هزار نفر و شهر دیانا بالغ بر 50 هزار نفر می‌باشد. شهر اشنویه و ارتفاعات کلاشین متعلق به جمهوری‌اسلامی ایران در شمال پیرانشهر و جادة حاجی عمران در شرق و جنوب شرقی منطقة عملیاتی سیدکان قرار دارند که به لحاظ موقعیت خاص خود، به منظور انجام عملیات‌های نامنظم همواره مورد توجه مخالفان حکومت مرکزی عراق بوده و برای اجرای عملیات‌های گسترده حائز اهمیت می‌باشد.

از مدت ها قبل، رژیم بعثی عراق برای کنترل هر چه بیش‌تر منطقه و غلبه بر مخالفان خود، نسبت به تخریب روستاهای منطقه و اسکان اجباری اهالی این روستاها در اردوگاه‌های حاشیه شهر سیدکان و دیانا، اقدام کرده است. قطع ارتباط مسلمانان کرد عراق با جمهوری‌اسلامی ایران، صرفه‌جویی نیروی انسانی ارتش

عراق در گماردن نیرو و امکانات در منطقه، از جمله اهداف این سیاست بود که به‌شدت اعمال گردید.

منطقة سیدکان از قدیم‌الایام محل فعالیت نیروهای بارزانی بوده و خاصه انجام عملیات‌های چریکی در این منطقه سابقة دیرینه‌ای داشته است. البته کردهای عراقی دیگری نیز در منطقه فعالیت دارند، ولی بارزانی‌ها در این منطقه نفوذ بیش‌تری داشته و قوی‌ترین آن محسوب می‌شوند. بعد از عملیات "والفجر2" ضدانقلابیون ایران نیز به سوی این منطقه گریختند و هر یک با دائر نمودن مقر و پایگاه جدیدی در این منطقه، تا مدتی به ادامة فعالیت پرداختند.

می‌توان گفت کلیه اقداماتی که رژیم عراق در زمینه کنترل این منطقه انجام داده است، از قبیل خودمختاری به طوایف یا بسیج نیروهای جاش و ... ، ناموفق و این منطقه تقریباً از کنترل نظامی رژیم بعثی عراق خارج بوده است، به همین دلیل، نیروهای بارزانی و عناصر رزمی سپاه به راحتی تا عمق خاک عراق نفوذ می‌کرده‌اند.

تا قبل از عملیات والفجر2، منطقة عملیات برای نیروهای خودی از نظر ارزش نظامی چندان شناخته شده نبود و با توجه به عدم حضور ارتش در منطقه و حضور سپاه در اشنویه - یعنی در فاصله‌ای حدود 50 کیلومتری مرز - نسبت به جزئیات منطقه، شناسایی مطلوبی در دست‌رس نبود و صرفاً اطلاعات و آگاهی‌های خودی به وجود شهری به نام سیدکان و پی‌جویی مبارزات گروه‌های کرد عراق از طریق قرارگاه رمضان، محدود بود.

هم‌زمان با حضور ضدانقلاب و ویژگی‌های تازه‌ای که این منطقه پس از عملیات والفجر2 پیدا کرد، رفته رفته برای مسئولین قرارگاه حمزه سیدالشهدا(ع) اهمیت منطقه از نقطه نظر اشغال بخش وسیعی از خاک دشمن نیز روشن‌تر گردید و از آن زمان به بعد، نیروهای اطلاعاتی قرارگاه حمزه با تحمل مشقات و سختی‌های فراوان به شناسایی منطقه پرداختند.

با توجه به این‌که انجام فعالیت‌های نظامی - اطلاعاتی در مناطق مرزی کردنشین مستلزم رعایت حداکثر نکات حفاظتی است و خصلت‌های جاسوسی در این نقاط سابقه و قوت زیادی دارد، شروع و ادامه فعالیت سپاه از حالت نیمه مخفی و نیمه آشکار برخوردار بود.

ابتکار و اصرار قرارگاه حمزه برای انجام عملیات در مرزهای کردستان علیه بعثیون و همچنین آلودگی منطقه سیدکان - که مأمن و پناه‌گاه جدیدی برای ضدانقلاب شده بود و تعقیب و انهدام آن‌ها جزو وظایف اصلی این قرارگاه به حساب می‌آمد - موجب شد تا قرارگاه حمزه در مرداد 1363 پس از طرح پیشنهاد عملیات در این محور با جلب نظر فرماندهی کل سپاه، به طور جدی‌تر خود را برای عملیات آماده سازد.

پس از احداث جاده و قطعی شدن عملیات، تعدادی از فرماندهان عملیاتی سپاه از جمله برادران شهید "باکری" (فرمانده لشکر عاشورا)، شهید "زین‌الدین" (فرمانده لشکر علی‌ابن‌ابیطالب(ع)) و "اسدی" (فرمانده تیپ المهدی) و ...، برای کسب شناخت بیش‌تر و تجزیه و تحلیل منطقه، از طرف محور ارتفاعات بربزین و گلاله به شناسایی پرداختند لکن با توجه به اشکالاتی - از جمله نبود عقبه و جادة مناسب، فرارسیدن عملیات بدر و برخورد با فصل زمستان - کلیه فعالیت‌ها به جز جاده‌سازی متوقف گردید. در اواخر فروردین ماه 1364 برادر "محسن رضایی" طی سفری به منطقه، دستور تشکیل یک قرارگاه در خط را صادر می‌نماید تا پس از شناسایی جزئی‌تر، نیروهای سپاه تک خود را آغاز نمایند.

این یادآوری لازم است که پس از عملیات بدر، مسئولین جنگ برای رفع برخی مشکلات، مصلحت دانستند که هر یک از دو تشکیلات ارتش و سپاه مستقلاً به تعدادی عملیات پردازند. سلسله عملیات‌های قدس توسط سپاه و ظفر توسط ارتش، از جمله پی‌آمدهای این خط مشی و تصمیم شورای‌عالی دفاع بود. عملیات در این منطقه را نیز سپاه با مسئولیت خویش برنامه‌ریزی کرد و به تمهیداتی جهت انجام عملیات نیز پرداخته بود و به ویژه علاوه بر پیشنهادهای قبلی قرارگاه حمزه سپاه، برادر محسن رضایی نیز طی نامه‌ای به آقای هاشمی‌رفسنجانی، این منطقه را به اضافه مناطق دیگر برای انجام عملیات

محدود پیشنهاد نموده بود و به طور مشابه قرارگاه رمضان نیز ضمن ارائه گزارشی از فعالیت‌های انجام شده در منطقه سیدکان، نامه دیگری جهت تصویب به ایشان ارسال داشت. علی‌رغم این همه، به یک باره با اعمال نظر شورای عالی دفاع، این منطقه برای عملیات به ارتش واگذار گردید. آقای هاشمی‌رفسنجانی در توضیح این امر چنین گفت:

«آقای رضایی آمد این‌جا و گفتند این منطقه 60 گردان نیرو لازم دارد. با توجه به این‌که با این استعداد ما عملیات مفیدتری برای سپاه در نظر داریم و این‌ها از کار اصلی‌شان هم خواهند ماند و با توجه به این که ارتش هم آمد گفت: «من با همین وضع عمل می‌کنم.» و گفتند [برای کمک، از سپاه] همان تیپ ویژه شهدا کافی است گفتیم ارتش بیاید عمل بکند. گفتیم اگر بناست عملیات بشود، ارتش بکند، سپاه تازه نفس بماند. این را ترجیح دادیم.»

پیرو تصمیمات فوق، در خرداد 1364 تعدادی از افسران ارتش تحت پوشش و از طریق لشکر23 نوهد - که مأموریت پشتیبانی و کنترل و هدایت بارزانی‌ها را به عهده داشت - وارد منطقه گردیدند و فعالیت شناسایی خود را آغاز کردند. به این ترتیب و در ادامه کار، طبعاً و در عمل، ماحصل کلیه اقداماتی که تاکنون توسط سپاه انجام شده بود، در اختیار ارتش قرار گرفت و این در نزد مسئولان قرارگاه حمزه سپاه باعث بروز ابهامات و سؤالاتی گردید. در این مورد برادر "صالحی" از طرح و عملیات قرارگاه حمزه، می‌گوید:

«در مورخه 16/3/1364 جهت بازدید از پیشرفت کار مهندسی، در جاده "بیمضرته" رفته بودیم که برادران اطلاع دادند امروز صبح در حدود 10 دستگاه خودرو حامل مسعود بارزانی، سرهنگ هاشمی و ... از طریق جاده بیمضرته - که جدیداً پس از یک‌ماه تلاش بازسازی شده بود - به روستای لولان رفته و روی ارتفاع گردشوان، از منطقه شناسایی نمودند. ما از مسئولین پرسیدیم علت چیست. گفتند که بعد از عملیات بدر، برادران ارتش آمده این منطقه را دیده و با آماده بودن منطقه (کشیده شدن جاده توسط سپاه، نبودن دشمن در منطقه)، تصمیم گرفته‌اند که عملیات انجام دهند و تأیید مسئولین را نیز در این زمینه گرفته بودند.»

برادر ایزدی فرمانده قرارگاه حمزه سپاه نیز در این باره می‌گوید:

«در منطقه سیدکان دو سال است که کار می‌کنیم در بعد شناسایی مرتباً، ... بعد هم داشتیم آماده می‌شدیم که گفتند این کار به عهده ارتش است و ارتش انجام بدهد.»

در آغاز فعالیت ارتش، فرماندهی منطقه به عهده لشکر23 نوهد گذاشته شد ... تعدادی از یگان‌های دیگر نیز به لشکر23 - که قرار بود به‌عنوان یک قرارگاه اصلی عمل نماید - مأمور گردید، از جمله تیپ ویژه شهدا از سپاه، یک تیپ از لشکر77 خراسان و یگان‌هایی از لشکر28 سنندج ... ⁽¹⁾

نهایتاً علی‌رغم سپری شدن مدتی از واگذاری منطقه عملیاتی سیدکان به ارتش، بنابر عللی از جمله دلائلی که برادر شمس و نیز برادر ایزدی طی نامه‌هایی جداگانه به اطلاع فرماندهی سپاه رساندند (در متن گزارش آمده است)، مسئولان قرارگاه اصلی سپاه در منطقه (حمزه) عدم اجرای عملیات یا تعویق آن را پیشنهاد می‌کنند.⁽²⁾

روزشمار جنگ یکشنبه /2 تیر 1364 /4 شوال 1405 /23 ژوئن 1985

97

به گزارش واحد مرکزی خبر، مناطقی از شهرهای آبادان به طور پراکنده هدف آتش سلاح‌های سنگین دشمن قرار گرفت که بر اثر آن، دو واحد مسکونی تخریب شد.⁽¹⁾یک سخن‌گوی نظامی عراق ضمن تکذیب خبر حمله امروز به شهرهای ایران، گفت کشورش همچنان به متن نامه‌ای که صدام‌حسین در مورد عدم حمله به شهرهای ایران برای ملت ایران فرستاده بود، پای‌بند است.⁽²⁾

98

شرکت کشتی‌رانی "عرب یونایتدشیپینگ" امروز با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که کشتی باری "المحرّق" متعلق به کویت، همچنان در توقیف ایران است. این کشتی را روز پنجشنبه (30/3/1364) ایران توقیف کرده است. شرکت عرب یونایتدشیپینگ پس از تقبیح این عمل، از وزارت خارجه و وزارت ارتباطات کویت خواسته است تدابیر لازم برای حفظ جان خدمه و محموله کشتی اتخاذ کنند و با اقدام خود در اسرع وقت آنان را آزاد سازند.⁽³⁾

99

به‌گزارش یک مرکز اطلاعاتی سپاه، شرکت فرانسوی "تامسون" همکاری‌های با اهمیتی را در خطوط جبهة عراق آغاز کرده است. از مهم‌ترین این فعالیت‌ها، ایجاد مراکز و سکو جهت استقرار موشک و توپخانة سنگین دشمن می‌باشد.⁽⁴⁾خبرگزاری جمهوری‌اسلامی نیز گزارش داد که شصت دستگاه کامیون ارتشی ساخت اتریش، امروز از طریق بندر "نیوستار" شهر "برمن" آلمان غربی، برای وزارت دفاع عراق به مقصد بغداد حرکت کرده‌اند.⁽⁵⁾

100

یک جمع‌بندی از حوادث دو هفتة اخیر در غرب کشور که در یک گزارش داخلی سپاه درج گردید، حاکی است که در نتیجة 19 مورد درگیری بین نیروهای خودی و ضدانقلاب از تاریخ 21/3/1364 تا 2/4/1364 در مناطق پیرانشهر، مریوان، مهاباد، ارومیه، سردشت، ماکو و نقده، 22 تن شهید و 14 تن مجروح شدند. از طرف مقابل نیز، 12 تن به هلاکت رسیدند،

تعدادی زخمی شدند و 2 تن به اسارت نیروهای خودی درآمدند. همچنین در درگیری با ضدانقلاب در حوالی پیرانشهر (پایگاه سیلو)، بیست تن از نیروهای خودی شهید و 2 تن نیز مجروح شدند.⁽¹⁾

101

خبرنگار کیهان از شیراز خبر داد که یک تیم ترور وابسته به سازمان مجاهدین خلق - که در باختران چند عملیات ترور انجام داده و سپس به شیراز آمده بودند - در این شهر شناسایی و دست‌گیر شدند. از جمله برنامه‌های این تیم، انفجار دفتر اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشگاه‌ها در شیراز بوده است.⁽²⁾

102

در پایان دیدار رسمی چهار روزة آقای هاشمی‌رفسنجانی و هیئت همراه وی از لیبی، بیانیة مشترکی دربارة نتایج این سفر و نیز دست‌آوردهای آن، هم‌زمان در تهران و طرابلس انتشار یافت. در این بیانیه آمده است:

«جماهیری لیبی با قدرت در کنار جمهوری‌اسلامی ایران در راه رویارویی با جنگ تحمیل شده بر آن توسط صدام و رژیم فاشیستی بعث در عراق که به دستور امپریالیزم امریکا و ارتجاع عرب و صهیونیزم تحمیل گردیده، ایستاده است.

طرفین تشکیل یک کمیتة مشترک سیاسی نظامی به ریاست وزرای خارجه دو کشور را اعلام داشتند. دو طرف بر ایستادگی علیه صهیونیزم و امپریالیزم امریکا و ارتجاع دست نشانده، تأکید نموده و بر تصمیم خود مبنی بر گسترش رویارویی با تمام توطئه‌هایی که علیه دنیای اسلام طرح‌ریزی شده، صحه گذاشتند.

طرفین بر یاری رساندن به انقلاب‌های مردمی و به خصوص اسلامی و ایستادن در کنار مسلمان‌های مستضعف تا تحقق پیروزی و برپایی حاکمیت مردمی و تسلط مردم بر سرنوشت خویش و رهایی نهایی از همة انواع زورگویی و بهره‌کشی و تصمیم بر از سرگیری نقش فرهنگی اسلام و مسلمانان، تأکید نمودند.

انقلاب اسلامی ایران بر جانب‌داری خود از جمهوری عربی لیبی در مقابل هرگونه تجاوز، تأکید می‌نماید و طرفین نسبت به اقدامات تحریک‌آمیز مبارزه‌جویی‌های امپریالیزم امریکا و رژیم‌های مرتجع وابسته به آن علیه جمهوری لیبی و امنیت و ثبات آن، هشدار می‌دهند. و جمهوری‌اسلامی ایران پشتیبانی خویش را از جمهوری لیبی در زمینه مبارزة این کشور در جهت تأمین حق خود در دفاع از خلیج "سرت" به‌عنوان جزء لایتجزی آب‌های ساحلی لیبی، اعلام می‌دارد.

دو طرف کلیة توطئه‌هایی را که علیه موجودیت و انقلاب فلسطین طرح‌ریزی و اجرا می‌شود - از جمله مرحله‌ای که هم اکنون در لبنان در دست اجراست و طی آن به

اردوگاه‌های فلسطینی ضربه وارد می‌شود - محکوم می‌کنند و این اعمال را اجرای توطئه امپریالیزم و صهیونیزم تلقی نموده و مرتکبین آن را دست‌نشانده امپریالیزم و صهیونیزم می‌دانند. به علاوه این عمل توطئه‌ای علیه انقلاب اسلامی در ایران و انقلاب اول سپتامبر لیبی و همچنین توطئه‌ای علیه مقاومت مسلحانة فلسطین و نیروهای انقلابی و اسلامی به‌شمار می‌رود. طرفین عقیده دارند که شیعه از این عمل مبری بوده و از مسلمانان شیعه مذهب دعوت می‌کنند که فرصت را از دست دشمنان اسلام گرفته و فتنه را به شکست کشانده و فراهم کنندگان آن را سرجای خویش بنشانند. ...

طرفین تعهد کامل خود را نسبت به فعالیت در راه آزادی تمام سرزمین فلسطین و از بین بردن موجودیت صهیونیستی در مبارزه با آن - که مبارزة وجود است و نه مبارزه حدود - اعلام داشتند و بر حمایت و پشتیبانی از جبهة نجات فلسطین در مقابله با هرگونه تلاشی جهت انجام مذاکرات مستقیم و یا غیرمستقیم و یا صلح و شناسایی رژیم صهیونیستی و همچنین مقاومت در برابر طرح‌های تسلیم‌طلبانه و توطئه‌آمیز که توسط رژیم‌های خائن و دست‌نشاندة مصر، عراق، اردن و جناح تسلیم‌گرای فلسطین اجرا می‌شود، تأکید می‌ورزند.

طرفین تصمیم خود را مبنی بر تشکیل ارتش قدس جهت آزادی فلسطین و ایجاد رابطة انقلابی اسلامی جهان اعلام می‌دارند.

دو طرف هرگونه تلاشی جهت کاستن از قیمت نفت را حتی اگر مسئله به کاهش سطح تولید منجر شود، مردود می‌دانند و از سازمان کشورهای صادرکنندة نفت می‌خواهند که قیمت‌های خود را ثابت نگه داشته و به‌عنوان یک نیروی تعادل و حفاظت منافع اعضا بر منافع ملت‌های جهان سوم، توجه داشته باشند.

طرفین تأیید خود را نسبت به حکومت قانونی وحدت ملی "چاد" و نیز مبارزه ملت چاد در راه تحقق آشتی ملی، ابراز می‌دارند.

دو طرف اقدامات نژادپرستانة رژیم "پرتوریا" را محکوم و بر جانب‌داری خویش از سازمان "سواپو" - که در راه استقلال نامیبیا مبارزه می‌کنند - تأکید می‌ورزند.»⁽¹⁾

یادآوری می‌شود که در این سفر، "عبدالسلام جلود" نخست‌وزیر لیبی - که ضیافت شامی را به افتخار رئیس مجلس شورای اسلامی و هیئت همراه در محل اقامت ایشان در طرابلس ترتیب داده بود - با اشاره به هم‌پیمان‌بودن لیبی با انقلاب ایران، گفت: «ما خوش‌حالیم که با این انقلاب هم پیمانیم و دیدیم که اسلام انقلابی در لیبی، لبنان، ایران و در همة کشورهای این منطقه اوج گرفت و حرکت انقلاب اسلامی در همه جا به اوج خود خواهد رسید... از همة مبارزان در همه جای دنیا پشتیبانی و حمایت می‌کنیم و ما در کنار این انقلاب و انقلابیون مسلمان هستیم.»⁽²⁾

وی سپس در مورد نتایج مذاکرات ایران و لیبی گفت: «ما در همة موضوعات توافق نظر

داریم و با اتحاد و اتفاق کشورهای لیبی و ایران، تمام توطئه‌ها در منطقة لبنان را خنثی خواهیم ساخت و نخواهیم گذاشت آرمان فلسطین از بین برود و اشخاصی نظیر یاسرعرفات و صدام و مبارک بتوانند آرمان فلسطین را پای‌مال کنند. ... گفت‌وگوهای ما بسیار سازنده و موفق بوده است و نقش انقلاب ما در مقابل دشمن مشترک را افزایش داده است.»

آقای "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی نیز در مورد مراودات و روابط دیپلماتیک که در جهت تحکیم مناسبات دو کشور است، گفت: «متشکرم از رهبر انقلاب لیبی جناب "معمرقذافی" و آقای جلود و مسئولان دیگر که با دعوت من و همراهان من وسیله‌ای فراهم کردند تا گامی مؤثر در جهت تحکیم دو انقلاب و حمایت از جریان‌های سالم انقلابی اسلامی و مستضعفان برداریم. همان‌طور که آقای جلود اشاره کردند، برادران لیبیایی ما از انقلاب ایران از اول پشتیبانی کرده‌اند و آن‌روزهایی که ما در زندان‌های رژیم شاه بودیم از ما حمایت کردند و در کنار انقلاب اسلامی ایران ایستاده‌اند و همیشه بهای لازم برای همکاری را پرداخته‌اند ... باید پذیرفت که انقلاب اسلامی ایران عصر جدیدی در حیات مسلمان‌ها و کل جهان ایجاد کرده است.»⁽¹⁾

وی سپس به حرکت انقلابیون لبنان و نقش آن‌ها در اخراج نیروهای بیگانه از این کشور با حرکت‌های شهادت‌طلبانه، اشاره کرد و افزود: «دیگر آن زمان گذشته است که اسرائیلی‌ها بیایند جنوب لبنان و هزاران مسلمان را ببرند و زندانی کنند، اما چند نفر انقلابی که چندین نفر امریکایی را به خاطر آزاد کردن دوستان خود از زندان‌های صهیونیست‌ها می‌گیرند، تروریست بخوانند. الآن مسلمان‌های دنیا به این نقطه رسیده‌اند که اگر امریکا، انگلیس، فرانسه و ایتالیا بخواهند در لبنان دخالت نموده و نیرو پیاده کنند، آن‌ها در ماشین‌های پر از مواد منفجره می‌نشینند و شما دیدید که چگونه نیروهای اشغال‌گر را از لبنان بیرون کردند؛ کاری که در تاریخ پنج قرن اخیر سابقه نداشت.»⁽²⁾

در ادامه، رئیس مجلس شورای اسلامی با تأکید بر این‌که حضور مردم در راه‌پیمایی روز جهانی قدس یک حماسه تاریخی و توصیف‌ناپذیر است، گفت: «قدرت روحیه مسلمان‌ها آن قدر بالا رفته که صحنه‌ای که ما روز جمعه گذشته، روز جهانی قدس، در تهران داشتیم به‌عنوان یک حماسه تاریخی و سرفصل تاریخی در تاریخ اسلام ثبت شده است ... شاید برای شما مشکل باشد باور کنید در شرایطی که از صبح تا ظهر روزی چند مرتبه هواپیماهای عراقی تهران را بمباران کردند، پنج میلیون زن و مرد روزه‌دار در فضای باز در خیابان آن‌چنان فریاد می‌کشیدند که حتی صدای شکستن دیوار صوتی و انفجار بمب را نمی‌شنیدند ... »⁽³⁾

در پایان سفر رسمی آقای هاشمی‌رفسنجانی به لیبی، شمشیری به‌عنوان سمبل مبارزات رهایی‌بخش به وی اهدا شد، آقای هاشمی‌رفسنجانی نیز با تشکر از "پذیرایی گرم و صمیمانة

کشور دوست و برادر لیبی"، گفت: «امیدوارم که این شمشیر هیچ‌وقت به نیام نرود تا این‌که سرزمین مقدس قدس شریف را آزاد کنیم.»⁽¹⁾

از سوی دیگر، دکتر "تریکی" دبیر کمیته مردمی روابط خارجی لیبی، در یک کنفرانس مطبوعاتی اعلام کرد: «در جریان دیدار برادر هاشمی‌رفسنجانی از لیبی، اوضاع لبنان و حملاتی که از سوی نبیه‌بری به منظور نابودی اردوگاه‌های فلسطینی انجام می‌گیرد، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.» وی به هم‌سویی نظرگاه جماهیری لیبی و ایران اشاره کرد و افزود: «ایران تأکید کرده گروه نبیه‌بری هیچ‌گونه ارتباطی به شیعه ندارد و عملکرد این گروه، طرح امپریالیسم صهیونیسم، در جهت نابودی آرمان ملت فلسطین صورت می‌گیرد ... لیبی و ایران جریانات کنونی علیه فلسطینیان را محکوم کردند.»⁽²⁾دبیر کمیته روابط خارجی لیبی سپس گفت: «رئیس مجلس شورای اسلامی ایران نیز نبیه‌بری را به بازرگان ایران تشبیه نمود.»⁽³⁾

در واکنش به این سفر، رادیو اسرائیل با اشاره به برگزاری ضیافت شام عبدالسلام جلود - مرد شماره 2 لیبی - و به‌رغم تأکید وی مبنی بر دست‌یابی به توافق در مورد کلیه موضوعات مطرح شده با رئیس مجلس شورای اسلامی، کوشید این سفر را ناموفق نشان دهد: «ناظران سیاسی این جملة "توافق‌های اصولی نسبت به همه نقطه‌نظرهای طرفین" را نشانة وجود اختلاف نظرهایی بین دو رژیم به ویژه دربارة مسائل مربوط لبنان می‌دانند. گزارش‌های قبلی حاکی از آن بود که لیبی به علت مناسبات نزدیکی که با سازمان سنی "مرابطون" در لبنان دارد، از سرکوبی آن‌ها توسط سازمان‌های شیعة بیروت که از جانب حکومت اسلامی ایران حمایت می‌شوند، خشمگین است، با این همه و از مطالبی که توسط خبرگزاری‌های دولتی لیبی و ایران انتشار یافت چنین برمی‌آید که مقامات دو کشور پیرامون مسائل لبنان به توافق‌های اصولی رسیده‌اند.»⁽⁴⁾

یادآوری می‌شود جمله مورد استناد رادیو اسرائیل، از گزارش خبرنگار اعزامی واحد مرکزی خبر ایران به لیبی استخراج شده و مستمسک نتیجه‌گیری این رادیو گردیده است. وی گزارش داده بود که در ملاقات جلود و هاشمی، مسائل به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گرفت و توافق‌های اصولی در خصوص همة نقطه نظرهای دو طرف به دست آمده است.⁽⁵⁾

103

امروز آقای هاشمی‌رفسنجانی و هیئت همراه به دعوت "حافظ اسد" رئیس‌جمهور سوریه، وارد دمشق شدند. حافظ اسد روز گذشته (1/4/1364) پس از ترک مسکو، از آقای هاشمی و هیئت همراهش - که در لیبی به سر می‌بردند - جهت دیدار رسمی از سوریه دعوت کرده بود.⁽⁶⁾آقای هاشمی پس از ورود به دمشق، در مورد اهداف سفرش به سوریه گفت: «این سفر به منظور بحث و بررسی در مسائل منطقه می‌باشد و من فکر می‌کنم مسائل لبنان و

کشورهای عضو جبهة پایداری و تهاجمی که امریکا و صهیونیست‌ها شروع کرده‌اند، از مسائل مورد بحث خواهد بود.» وی افزود که در دیدارهای خود با مقام‌های سوری، دربارة اتخاذ مواضع مشترک در خصوص مسائل جنگ تحمیلی و اوضاع احتمالی آینده، مذاکره خواهند کرد. از سوی دیگر، حافظ اسد نیز در دیدار با آقای هاشمی‌رفسنجانی و هیئت همراه، با قدردانی از جایگاه ویژة انقلاب اسلامی ایران در مقابله با امپریالیسم و صهیونیسم و نیز تأثیرات بین‌المللی پیروزی انقلاب اسلامی ایران، گفت: «یکی از دست‌آوردهای انقلاب اسلامی این است که ایران را از پایگاه ارتجاع خارج کرده و به پایگاه اسلام و حامی مستضعفین جهان تبدیل نمود.»⁽¹⁾

دیدار آقای هاشمی‌رفسنجانی از لیبی و سوریه، بازتاب‌هایی در رسانه‌های خارجی داشته است؛ از جمله رادیو اسرائیل در این باره در تفسیری گفت: «رئیس مجلس و نمایندة آیت‌الله خمینی در شورای عالی دفاع، یک روز پس از بازگشت رئیس‌جمهوری سوریه از مسکو، به دمشق می‌آید و ناظران عقیده دارند که وی از پرزیدنت حافظ اسد پیرامون پی‌آمدهای دیدار او از شوروی و مذاکراتی که با سران کرملین به عمل آورده، اطلاعاتی کسب خواهد کرد.»⁽²⁾

یونایتدپرس نیز به نقل از منابع متعدد، به ابعاد گوناگون مباحث مطرح شده در مذاکرات ایران، لیبی و سوریه، پرداخت و نوشت: «هدف از این مذاکرات، تبادل نظر میان مقامات ایرانی و سوری در مورد احتمال جدا شدن لیبی از جناح رادیکال عرب می‌باشد. از جمله مسائل دیگری که احتمالاً مطرح خواهد شد، مسئله لبنان، جنگ 57 ماهه ایران و عراق و گرایش لیبی به سمت عراق می‌باشد.»⁽³⁾

این خبرگزاری سپس با اشاره به دیدار ناگهانی "عبدالسلام تریکی" وزیرخارجه لیبی، از بغداد در هفته گذشته - که موجب شگفت‌زدگی مقامات ایرانی شده است - به نقل از دیپلمات‌های مقیم طرابلس نوشت: «اوایل سال جاری لیبی پیشنهادی به عراق ارائه داد مبنی‌بر این‌که لیبی حمایت خود از ایران را قطع کند و در قبال آن، عراق مخالفان لیبی در بغداد را دست‌گیر کند.»⁽⁴⁾یونایتدپرس سپس افزوده که یک منبع مطلع نتیجه گرفته که سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی، تلاش جهت نزدیک کردن روابط میان سوریه، ایران و لیبی به منظور مقابله با هرگونه تلاشی که به نام همبستگی اعراب درصدد شکاف انداختن میان این همبستگی است، می‌باشد.⁽⁵⁾این خبرگزاری همچنین به نقل از همین منابع نوشته است: «سوریه اکراه داشته است که دربارة تلاش جمهوری‌اسلامی برای تهیه سلاح‌های ضدهوایی جهت دفاع از شهرهای خود از جمله تهران در مقابل حملات هواپیماهای عراقی و نیز موشک‌های زمین به زمین که بتواند بغداد را مورد حمله قرار دهد، با هیئت ایرانی گفت‌وگو کند ... مقامات سوریه در سفر قبلی (اوایل ماه جاری) به "رفیق‌دوست" وزیر سپاه پاسداران گوشزد کردند که در مورد نیازهای تسلیحاتی ایران با اسد گفت و گو نکند. ولی همین منابع

افزودند که حمایت سوریه از ایران در جنگ، همچنان پابرجاست. دیپلمات‌ها در تهران گفتند سوریه سلاح‌های سبک و مهمات به ایران می‌دهد ولی از ارسال سلاح‌های سنگین خودداری می‌کند.»

یونایتدپرس دربارة لبنان نیز نوشته است: «منابع مذکور افزودند سوریه از افزایش نفوذ گروه‌های رادیکال اسلامی مورد حمایت ایران در لبنان و نیز مخالفت ایران با "نبیه‌بری" رهبر شیعیان لبنان، نگران است.»⁽¹⁾

روزشمار جنگ دوشنبه /3 تیر 1364 /5 شوال 1405 /24 ژوئن 1985

104

اجرای عملیات‌های محدود، به‌عنوان یک تاکتیک اساسی در استراتژی جنگ درازمدت، در جمع فرماندهان عملیاتی سپاه در جلسه امروز قرارگاه خاتم (سپاه) از جنبه‌های متفاوتی مورد بحث و گفت‌وگو و تأکید قرار گرفت؛ از جمله، اهداف این عملیات‌ها از لحاظ تأثیر آن بر سازمان رزم و آرایش دفاعی متمرکز دشمن بررسی و تبیین گردید. چگونگی تأثیر عملیات محدود در اردوی دشمن را "محسن رضایی" فرمانده کل سپاه، چنین تشریح کرد:

«دشمن الآن خودش را به یک جنگ مخصوصی با ما عادت داده؛ می‌فهمد که ما کجا عمل خواهیم کرد، همة امکانات و تشکیلاتش را آن‌جا جمع کرده و مقابل ما قرار می‌دهد؛ خطوط دیگر غیر از این خطوط غیرفعال هستند، تنها خط فعال دشمن، خطی است که احساس می‌کند ما می‌خواهیم عملیات انجام دهیم.

قبل از والفجر4، دشمن تمام نیروهایش را تعویض نمود؛ قبل از بدر، نیروهای در خط تغییر کرد؛ قبل از والفجر2 نیز به همچنین؛ چرا این تعویض‌ها صورت می‌گیرد؟ به این دلیل است که نیرویی که الآن در خطوط پدافندی دارد، همه غیرفعال هستند، نیرویی نیستند که مقاومت کنند و ... . حال اگر فرض کنیم پانزده یگان داریم، هر یگانی در هر ماه دو عملیات انجام دهد و ... در ماه سی عملیات می‌شود، در این صورت دشمن مجبور است یک فشار و یا یک جهت‌گیری جدیدی را در سازمان‌دهی رزمی خودش بقبولاند: دشمن یا باید بیاید نیروهای احتیاط خودش را تقسیم و تکه تکه کند، یا مجبور است روی لشکرهایش نیز سرمایه‌گذاری بیش‌تری کند. ... عراق امروزه هرچه امکانات لازم باشد به سپاهیانش می‌دهد و آن‌ها را تقویت می‌کند؛ به هر سپاه عراق حمله بشود، عراق تعداد زیادی تیپ در اختیارش می‌گذارد؛ به‌عنوان مثال، لشکر10 موضع پدافندی‌اش فرض کنیم در "طیب" و "شرهانی" است اما هیچ‌گاه تیپ‌های این لشکر نزد خودش نیست، همیشه دارند در بصره می‌جنگند، تیپ‌هایش می‌رود زیر امر سپاه سوم که حملات ما را به بصره جواب بدهند.

الآن وضع دشمن به این شکل است که مثلاً سپاه‌های عراق که در بصره و یا عماره و...

هستند، امکانات در آن‌ها متمرکز است، امکانات زیادی دست آنان است، وقتی امکانات قوی و متمرکز دست این‌هاست، آمادگی دارند که اگر از یک جا ما همه نیروهای‌مان را یک جا وارد عمل کنیم، آن‌ها نیز به صورت تمرکزی با ما برخورد می‌کنند. حالا اگر ما آمدیم در 7 جا با این‌ها برخورد کردیم، آن موقع دشمن می‌ماند، یا باید صبر کند، منتظر حمله بزرگ ما بماند که غافل‌گیر نشود، یا باید بیاید این نیروهایش را تجزیه کند و بفرستد سراغ این حملات کوچک ما. وقتی نیروهایش را تجزیه کند باید امکانات را نیز تجزیه نماید و در مجموع، جهت‌گیری و یک تغییر اساسی در سازمان رزم دشمن به وجود خواهد آمد، مجبور می‌شود گردان‌های اصلی‌اش را در خط بکشد.

دشمن مجبور است در طول [یک] هزار کیلومتر مرز، خودش را فعال کند، اما نمی‌تواند فعال شود، چرا که منتظر عملیات اصلی ما می‌باشد. اگر نیروهایی که آزاد کرده از خط ... و به‌عنوان احتیاط قوی و متمرکز در دستش نگه داشته اگر نخواهد بیاورد در خط، عملیات محدود ما همه‌اش موفق می‌شود و اگر در خط بیاورد، ممکن است فکر کند ما در آینده عملیاتی انجام دهیم، آن موقع نیرویی که رفته در خط تا بخواهد مجدداً صرفه‌جویی در قوا بکند و بیاورد با عملیات اصلی مقابله کند، عقب می‌ماند. در مجموع، یکی از اهداف عملیات محدود، فشار استراتژیک بر دشمن است.»

البته اهداف نظامی دیگری نیز از جمله انهدام نیروی دشمن مد نظر بود ولی یکی از هدف‌های عمده، "فریب دادن دشمن" اعلام شد. برادر محسن رضایی در مورد نقش عملیات‌های محدود در فریب دادن و غافل‌گیر کردن دشمن هنگام اجرای عملیات‌های اصلی، گفت:

«عملیات محدود وقتی انجام می‌شود، عملیات مهم شما نیز با این‌ها قاطی است یعنی دشمن می‌بیند شما در سی منطقه تحرک دارید، در سی منطقه حمله می‌کنید، آن موقع عملیات مهم شما در آن مناطق گم خواهد شد؛ تا وقتی فکر می‌کند... این هم یک عملیات محدود باشد... حساسیتش را از دست می‌دهد.»

فرمانده کل سپاه سپس عملیات‌های گشتی رزمی، نفوذی و محدود را تشریح کرد:

«عملیاتی که کم‌تر از یک گردان باشد، عملیات گشتی رزمی است؛ عملیاتی که در حد سه گردان باشد، عملیات نفوذی است و عملیاتی که در حد یک یا حداکثر سه لشکر باشد، عملیات محدود است.

عملیات گشتی این است که با یک گروهان می‌روید دو الی سه کمین را می‌زنید و بر می‌گردید.

عملیات نفوذی یعنی این که با یک نیرویی مثلا سه گردان به دشمن حمله می‌کنید و بعد از وارد ساختن تلفات و گرفتن اسیر از دشمن، برمی‌گردید. عملیات محدود این است که

علاوه بر انهدام نیروی دشمن، قصد هست که اگر بتوانید زمین را نیز حفظ کنید و نگه‌دارید؛ در عملیات محدود ما به‌دنبال زمین هم هستیم.»⁽¹⁾

وی همچنین دربارة تأمین کادر مورد نیاز برای کسب توانایی جهت اجرای عملیات مؤثر و تعیین‌کننده علیه دشمن - که از مباحث مهم جلسات خاتم می‌باشد - گفت:

«هنگامی که فرمان بسیج عمومی داده شود، باید هر لشکرِ سپاه از لحاظ کادر، توانایی جذب چهل گردان نیرو را داشته باشد. ما باید لشکرهای‌مان را تبدیل به سپاه کنیم تا بتوانیم از چند نقطه علیه دشمن عملیات گسترده انجام دهیم.»

جانشین فرمانده سپاه (علی شمخانی) دربارة همین موضوع بحث را ادامه داد و لزوم بالا بردن توان کل تشکیلات سراسری سپاه در بُعد نظامی را یادآور شد. وی کلیات یک "طرح نوبه‌ای" را برای شرکت ادواری و مرتب کلیة نیروهای سپاه در جنگ، ارائه کرد و افزود: «باید همة پرسنل سپاه به جنگ بیایند و چنان آمادگی پیدا شود که هر زمان تمام پرسنل سپاه را فرا خواندیم، بسیج شوند.»⁽²⁾

105

رادیو بغداد در گزارشی تهدیدآمیز با هدف القاء حقانیت عراق در جنگ شهرها، فهرستی از حملات ایران (از 24/3/1364 تا امروز) را برشمرد:

1- گلوله‌باران دو شهر بصره و خانقین در 14 ژوئن 1985 (24/3/1364).

2- گلوله‌باران دو شهر خانقین و مندلی و دو قصبة چومان و شاندری در 15 ژوئن 1985 (25 خرداد 1364).

3- پرتاب یک موشک در ساعت5:45 بامداد روز 15 ژوئن 1985.

4- گلوله‌باران شهرها و قصبه‌های زرباطیه، شهابی، مندلی، خورمال، حلبچه، سیدصادق و روستای رستم‌بیک در 16 ژوئن (26 خرداد 1364):

5- گلوله‌باران حومه‌های شهر مندلی و دو قصبه طویله و خورمال در 17 ژوئن 1985 (27خرداد 1364).

6- گلوله‌باران شهرستان ابوالخصیب و بخشداری شهابی در 18 ژوئن 1985 (28 خرداد 1364).

7- گلوله‌باران شهرستان خورمال و شهر زرباطیه با توپخانة سنگین در 20 ژوئن 1985 (30 خرداد 1364).

8- گلوله‌باران بخشداری شهابی در 21 ژوئن 1985 (31 خرداد 1364).

9- گلوله‌باران قصبه شاندری با توپخانة سنگین در 22 ژوئن 1985 (1 تیر 1364).

10- گلوله‌باران حومه‌های شهر مندلی با توپخانه در 22 ژوئن 1985 (1 تیر 1364).

11- گلوله‌باران حومه‌های شهر بصره با توپخانة سنگین در 23 ژوئن 1985 (2 تیر 1364).⁽³⁾

گویندة این رادیو در ادامه خطاب به ملت ایران افزود: «رژیم ایران از هر اقدامی به خاطر

گسترش دامنة جنگ و وادار نمودن عراق به عدم پای‌بندی به توقف بمباران شهرهای ایران، ابایی ندارد اما در این رابطه تأکید می‌نماییم که رژیم ایران در برابر شما و در پیشگاه افکار عمومی جهان مسئول پی‌آمد اعمال تجاوزکارانة خود خواهد بود.»⁽¹⁾

106

کشتی کویتی "المحرق" که چند روز قبل به وسیلة نیروی دریایی ارتش جمهوری‌اسلامی در آب‌های خلیج‌فارس توقیف و به بندری در استان هرمزگان منتقل شده بود، همچنان در این بندر نگه‌داری می‌شود.⁽²⁾خبرگزاری جمهوری‌اسلامی کسب اطلاع کرده که محمولة این کشتی جزء سلاح‌های نظامی نیست اما وسایلی را شامل می‌شود که کاربرد نظامی دارد.⁽³⁾از آن‌جا که تعدادی از خدمة کشتی هویت انگلیسی دارند، وزارت امور خارجه انگلستان اعلام کرد که لندن با ایران و کویت برای آزادی این عده در تماس است.⁽⁴⁾وزارت خارجه کویت نیز اعلام کرد تماس‌هایی در سطح بالا با تهران برقرار کرده است.⁽⁵⁾

107

حملات موسوم به "جنگ نفت‌کش‌ها" موجب شده است تا بعضاً کشورهای صنعتی که به نوعی از این حملات زیان دیده‌اند، جهت حل مشکل تردد و نیز حل مشکل هزینة شرکت‌های بیمه و صاحبان کشتی‌ها در منطقه، دست به تهیة سیستم ضد موشکی برای پدافند از کشتی‌ها بزنند. در این‌باره نشریة نیوزویک چاپ سوئیس، نوشته است:

«شرکت "فیلیپس الکترونیکِ" هلند یک سیستم ارزان قیمت ضد موشک را به بازار عرضه می‌کند که قادر است مشکل پر خرج شرکت‌های بیمه و صاحبان کشتی‌هایی که در منطقة جنگ زدة خلیج[فارس] در رفت و آمد هستند را حل نماید. این دستگاه مرکب است از رادار زود هشدار دهنده و یک پرتاب کننده که نوارهای فلزی ظریف و نازکی را شلیک می‌کند که موشک‌های در حال حرکت را از مسیر هدف‌شان منحرف می‌سازد. شرکت "لویدزِ" لندن این دستگاه را در کنفرانسی که هفتة گذشته در یونان برگزار کرد، به معرض نمایش گذاشت و به صاحبان کشتی‌ها پیشنهاد کرد در صورتی که آن‌ها از این دستگاه استفاده کنند، این شرکت وجه بیمة کم‌تری را برای آن‌ها قائل خواهد شد.⁽⁶⁾

108

مجلة "الطلیعه الاسلام" چاپ لندن، به نقل از منابع آگاه در آفریقای جنوبی اعلام کرد: «رژیم عراق اخیراً یک قرارداد مهم نظامی با رژیم نژادپرست آفریقای جنوبی امضا کرده است که به موجب آن، آفریقای جنوبی سلاح‌هایی به ارزش پانصد میلیون دلار به عراق می‌فروشد و در مقابل از این کشور نفت وارد می‌کند.» این مجله افزوده است: «رژیم عراق یک‌صد توپ هویتزر سنگین از نوع "جی-5" کالیبر 155 میلی‌متری ساخت یکی از کارخانه‌های دولتی آفریقای جنوبی خریداری کرده و این توپ‌های سنگین به وسیله چند کشتی وارد بندر

اردنی "عقبه" شده و قرار است از طریق زمین وارد عراق شود.» درپایان گزارش آمده است که این قرارداد مخالف قوانین و مقررات سازمان ملل در مورد ممنوعیت برقراری روابط اقتصادی با حکومت نژادپرست آفریقای جنوبی است.⁽¹⁾

109

آقای "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی، در دومین روز دیدار خود از سوریه برای بار دوم با "حافظ اسد" رئیس‌جمهور این کشور، ملاقات و گفت‌وگو کرد. روزنامه‌های داخلی از کلیات این گفت‌وگو خبر دادند: «در این ملاقات مذاکرات دور اول ادامه یافت و در زمینة اوضاع جاری منطقه از نقطه نظر دو کشور سوریه و جمهوری‌اسلامی ایران و همچنین روابط دوجانبه بحث و تبادل نظر شد.»⁽²⁾

اما در اکثر رسانه‌های خارجی سفر رئیس مجلس شورای اسلامی به سوریه حول محور آزادسازی گروگان‌های هواپیمای ربوده شدة تی.دبلیو.ای. تحلیل و بررسی شده است. قبل از این نیز خبرگزاری "تانیوگ" گزارش داده بود که سوریه از ایران خواسته است تا با استفاده از نفوذ خود در نیروهای حزب‌الله، جهاد اسلامی و امل و همچنین نیروهای سپاه پاسداران مستقر در لبنان، به آزاد ساختن گروگان‌ها کمک کند.⁽³⁾موارد دیگری از قبیل "تسلیحات" نیز در رسانه‌های خارجی مطرح شده است. در این جا به دو نمونة خبری از رادیو اسرائیل و بی.بی.سی. اشاره می‌شود.

رادیو اسرائیل در تفسیری، دربارة اهداف سفر آقای هاشمی به لیبی و سوریه گفته است: «... مثلث ایران، لیبی، سوریه سه موضوع اساسی مورد توافق و شاید اختلاف نظر است: جنگ ایران و عراق، جنگ شیعه و فلسطین در لبنان و روند صلح خاورمیانه. پیرامون جنگ نخست، از قرائن چنین برمی‌آید که حجت‌الاسلام رفسنجانی سران حکومت لیبی را به لزوم ادامة نبرد متقاعد ساخته است، زیرا در بیانیة مشترکی که دیشب در تریپولی انتشار یافت، لیبی برای نخستین بار در ظرف یک سال اخیر از حکومت ایران در ادامة جنگ حمایت کرد و حکومت عراق را مورد حمله قرار داد. در این رهگذر، متقاعد ساختن سوریه به لزوم ادامة جنگ نیز ضرورتی ندارد، زیرا هیچ کشوری همانند رژیم حزب بعث دمشق خواهان ادامة سرکوبی سران حزب بعث بغداد نیست.

مسئلة رژیم تهران در این زمینه، متقاعد ساختن لیبی و سوریه به ادامة اعطای موشک‌های زمین به زمین و حادتر و فوری‌تر از آن، اعطای یک شبکة موشکی پدافند هوایی است. حکومت اسلامی ایران از یک سو به دریافت تعداد تازه‌ای موشک‌های "اسکاد - بی" نیاز دارد تا بتواند حملات گستردة هواپیماهای عراقی، بمباران‌های هوایی و موشک‌اندازی‌های آن کشور را علیه شهرهای ایران تلافی کند، زیرا به احتمال قوی همة موشک‌هایی که لیبی و سوریه در گذشته به تهران فرستاده‌اند، به سوی بغداد پرتاب گردیده

و انبار خالی شده است ولی به موازات این سلاح تلافی‌جویانه، حکومت اسلامی ایران به موشک‌های زمین به هوا نیازمند است تا حریم هوایی تهران را در برابر ادامة حملات هوایی عراق مسدود سازد...

پرسش آن است که آیا نمایندة آیت‌الله خمینی در شورای عالی دفاع طی دیدار از لیبی و سوریه موفق شد سران آن دو کشور را به اعطای موشک‌های بیش‌تر و شبکة پدافند هوایی متقاعد سازد یا نه؟ بی تردید در این زمینه اتحاد شوروی سر نخ را به دست دارد و این پرسش مطرح می‌گردد که چگونه دولت مسکو می‌تواند به ارسال اسلحه و ساز برگ جنگی برای حکومت اسلامی ایران از طریق سوریه و لیبی و به منظور طولانی‌تر ساختن جنگ، ادامه دهد بی آن‌که به مناسبات دوستانة آن کشور با عراق لطمه‌ای وارد شود و پیمان دوستی و همکاری مسکو با بغداد به قوت خود باقی بماند و رژیم صدام‌حسین دربست به دامان ایالات متحده نیفتد.

به علت ضیق وقت و برای خودداری از اطالة کلام از پرداختن به ناخرسندی‌های متقابل سه رژیم که در رابطه با نبرد شیعه و فلسطین در بیروت و سرکوبی سازمان سنی "مرابطون" در لبنان به وجود آمد، می‌گذریم و به هدف سوم از مسافرت حجت‌الاسلام رفسنجانی به لیبی و سوریه می‌پردازیم که بی‌تردید هدف آن، به بن‌بست کشاندن روند صلح اردن و فلسطینی‌ها با اسرائیل می‌باشد. حکومت اسلامی ایران بارها کوشیده است برای اجرای هدف‌های بیان شدة خویش علیه اسرائیل، جبهة متحدی با شرکت چند کشور تندرو عربی منطقه به وجود آورد.»⁽¹⁾

هم‌زمان با سفر آقای هاشمی به سوریه، رادیو بی.بی.سی. نیز در گفتاری پس از این که افراد مسلحی را که از هواپیمای ربوده شدة امریکایی محافظت می‌کنند، عناصر سازمان امل و جنبش حزب‌الله لبنان معرفی کرد و با اشاره به این که این دو سازمان روابط نزدیکی با سوریه و ایران دارند، چنین به تفسیر پرداخت: «به دنبال پیام‌های مکرر "رونالد ریگان" رئیس‌جمهور امریکا به "حافظ اسد" رئیس‌جمهور سوریه، دولت سوریه دست به کار شده است تا شاید راه‌حلی برای این مسئله پیدا کند. این موضوع احتمالاً یکی از موارد گفت‌وگو بین رهبران سوریه و حجت‌الاسلام هاشمی‌رفسنجانی رئیس مجلس ایران - که به سوریه رفته است - خواهد بود. گزارش شده است که پرزیدنت اسد رئیس جمهوری سوریه، سعی دارد از نفوذ او در حزب‌الله در شرق لبنان که گفته می‌شود برخی گروگان‌های امریکایی را پس از حادثة هواپیماربایی در اسارت خود دارند، استفاده کند. از طرفی سفر هاشمی‌رفسنجانی می‌تواند انگیزه دیگری هم داشته باشد. دورة اخیر حملات پی‌گیرانة عراق به شهرهای ایران نشان داد که تهران فاقد هواپیماهای اکتشافی، سلاح‌های ضد هوایی و موشک‌های دوربرد کافی است.»⁽²⁾

110

آقای هاشمی‌رفسنجانی امروز در محل سفارت جمهوری‌اسلامی ایران در دمشق در یک مصاحبه مطبوعاتی و رادیو تلویزیونی به سؤالات خبرنگاران خارجی و داخلی مقیم دمشق، در مورد مسائل مربوط به منطقه و موضع جمهوری‌اسلامی ایران در مورد جنگ تحمیلی، روابط با سوریه و لیبی، مسائل مربوط به فلسطین و لبنان پاسخ گفت. وی در مورد هواپیماربایی اخیر خاطرنشان ساخت: «ما با عملیاتی که در میان بی‌گناهان ایجاد وحشت کند، مخالفیم و باید این گونه عملیات را محکوم کرد، اما نمی‌توان عملیات ستم‌دیدگان را محکوم کرد و دربارة عملیات دیگران سکوت کرد.»⁽¹⁾

آقای هاشمی هواپیماربایی را واکنشی در مقابل انفجارات جنوب لبنان به دست صهیونیست‌ها، دانست و افزود: «نباید میان هواپیماربایی و انفجار مسجد در جنوب لبنان به دست نیروهای صهیونیست که در آن‌ها افراد بی‌گناه قربانی شدند یا حوادث اخیر طرابلس، فاصله دید. سرنخ اکثر ترورها و انفجارها که علیه ملت‌ها صورت می‌گیرد، در امریکا و فرانسه می‌باشد. اگر ما فقط فلسطینی‌ها یا لبنانی‌ها که همه چیز آن‌ها را گرفته‌اند و خانة آن‌ها را اشغال کردند و به بهانه این که هواپیما ربوده‌اند، محکوم کنیم اما آن‌هایی را که در مسجد جنوب لبنان بمب منفجر می‌کنند و بدترین نوع تروریسم را دنبال می‌کنند، نادیده بگیریم، این خیانت است. ما نباید میان این دو فاصله بگذاریم ... اگر این مسئله از ریشه حل و فصل شود، این گونه حوادث کم‌تر اتفاق می‌افتد.»⁽²⁾وی با توجه دادن به این که "طبیعی است ضعفا تا وقتی که سازمان‌های بین‌المللی به فریاد آن‌ها گوش نکنند، به هرگونه اقدامی دست می‌زنند"، بر عدم اطلاع ایران از هویت ربایندگان و هواپیماربایی اخیر، تأکید کرد و افزود که ایران چنانچه مطلع بود، از این ع-مل جلوگیری می‌کرد.⁽³⁾

رئیس مجلس شورای اسلامی در مورد ارتباط ایران با هواپیماربایان گفت: «باید بگویم که هر حادثه‌ای که به دست مسلمانان [اتفاق] می‌افتد، امریکا ایران را متهم می‌کند زیرا ایران را معادل اسلام می‌داند. ما هیچ گونه ارتباطی با هواپیماربایان نداریم."⁽⁴⁾

آقای هاشمی سپس تأکید کرد: «در صورتی که قرار باشد ایران ربوده شدن هواپیمای امریکایی را محکوم کند، باید قبلاً اقداماتی را که امریکا و اسرائیل در جنوب لبنان، بیروت و طرابلس انجام داده‌اند، محکوم کند.» وی بهترین راه برای حل بحران را آزاد شدن شیعیان در بند اسرائیل اعلام کرد و هرگونه اعمال زور و لج‌بازی را در برابر کسانی که جهت به دست آوردن جق خود حاضر به شهادت می‌باشند، ناممکن دانست.⁽⁵⁾

رئیس مجلس شورای اسلامی همچنین خاطرنشان کرد: «در این جریان دو طرف وجود دارد: خانوادة شیعیان بازداشت شده در اسرائیل از یک سو و اسرائیل و امریکا از سوی دیگر و اگر دو طرف چنین مداخله‌ای را بپذیرند، برای چه ما باید با آن مخالفت کنیم؟⁽⁶⁾از

طرفی اگر طرف اول از سوریه بخواهد در این قضیه میانجی‌گری کند، چرا ما مخالفت کنیم؟»⁽¹⁾وی سپس در مورد میانجی‌گری سوریه در حل و فصل این قضیه گفت: «راه ریشه‌ای باید برای این گونه کارها اندیشید."⁽²⁾

در ادامه مصاحبه آقای هاشمی در مورد این سؤال خبرنگار ام.بی.سی. که "با توجه به بن‌بست موجود در قضیه هواپیمای ربوده شدة امریکایی، آیا احتمال می‌دهید که امریکا دست به اقدام نظامی بزند؟" گفت: «من فکر نمی‌کنم امریکا آن قدر نادان باشد، اما اگر امریکا بخواهد از این ماجرا بهانه‌ای بسازد و با ایران وارد جنگ شود، تجربه‌های گذشته نشان می‌دهد که مقابلة نظامی با ایران به سود امریکا نیست. وقتی امریکا دست‌نشانده‌هایی مانند صدام در اختیار دارد دیگر نیاز به درگیری مستقیم ندارد. البته اگرما مستقیماً با امریکا وارد جنگ شویم خیلی بهتر است زیرا ارتش عراق مجموعه‌ای از نیروهای مسلمان است و اگر امریکا دست به این ماجراجویی بزند سرنوشت دردناک‌تر از انفجار سفارت امریکا در بیروت در سراسر جهان در انتظار امریکا خواهد بود، اگر چه ما ترجیح می‌دهیم که چنین حوادثی صورت نگیرد.»⁽³⁾

وی در خاتمه در مورد واکنش ایران در برابر بمباران مجدد شهرها به وسیلة عراق و با توجه به خواستة مردم در راهپیمایی روز جهانی قدس مبنی‌بر سرنگونی نظام حاکم بر عراق و عدم سازش با این نظام، گفت: «ما هیچ راهی جز ادامه جنگ تا سرنگونی رژیم صدام نداریم تا مردم عراق حاکم بر سرنوشت خودشان شوند. مردم ما در تظاهرات میلیونی روز قدس این حرکت را خواستار شدند و ما نمی‌توانیم در این زمینه کوچک‌ترین نرمشی داشته باشیم. اگر بخواهیم در این زمینه سازش‌کاری کنیم و شعار روز قدس را نادیده بگیریم، در این صورت باید جای خود را به دیگران بسپاریم.»⁽⁴⁾

111

از زمان ربوده شدن هواپیمای امریکایی تی.دبلیو.ای. تا کنون، همة رسانه‌های داخلی و خارجی، سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی به بحث دربارة آن پرداخته‌اند و روزی نبوده است که این مسئله به نوعی در سرلوحة اخبار و یا تحلیل‌ها و بررسی‌های کارشناسان امور سیاسی نیامده باشد، حتی سفر رئیس مجلس شورای اسلامی ایران به سوریه نیز تحت‌شعاع این جریان قرار گرفته و در تحلیل‌ها بخش عمده‌ای از این سفر در ارتباط با همین ماجرا دانسته شده است. در هر صورت، مرور بسیار اجمالی خبرها، بخشی دیگر از مسائل چهار روز اخیر مرتبط با هواپیماربایی را نشان می‌دهد:

روزنامه کویتی "القبس" در گزارشی در 31/3/1364 نوشت که شوروی به سوریه توصیه کرده تا از نفوذ خود در جنبش امل جهت پایان بخشیدن به غائلة هواپیماربایی خاتمه دهد، چرا که امریکا و اسرائیل در تدارک انجام دادن یک عملیات گستردة نظامی در لبنان هستند.⁽⁵⁾

نبیه‌بری در تاریخ 1/4/1364 در مورد حملة احتمالی امریکا به لبنان، واکنش نشان داده و این مسئله را به ضرر مسافران هواپیمای تی.دبلیو.ای. و منافع امریکا در منطقه دانسته است.⁽¹⁾حزب‌الله لبنان نیز با اعلام آماده‌باش نظامی، از همة کسانی که توانایی به دست گرفتن اسلحه را دارند خواست تا جهت مقابله با امریکا و اسرائیل خود را آماده کنند. در این خصوص "سیدحسین موسوی" رئیس جنبش امل اسلامی، در سخنانی از مسلمانان منطقه خواست که کلیه توان و نیروی خود را در راه مقابله با کفر، شیطان بزرگ و اسرائیل به کار گیرند.⁽²⁾همچنین "شیخ صبحی طفیلی" از علمای حزب‌الله، در سخنانی رویارویی با امریکا را حالتی استثنایی و غیر‌مقطعی خوانده و افزوده است: «این امر [رویارویی با امریکا] از عمق استراتژی اسلامی و ایمان ما به اعمال سیاسی سرچشمه می‌گیرد و از آن‌جا که امریکا اوج کفر را متجلی ساخته، هرگز نمی‌تواند مورد قبول ایمان قرار گیرد.»⁽³⁾

این در حالی است که منابع امریکایی از پیوستن یک نیروی دریایی مرکب از 1800 تفنگ‌دار به نیروی ضربتی امریکا به فرماندهی ناو هواپیمابر "نیمیتس" در نزدیکی سواحل لبنان، خبر داده‌اند.⁽⁴⁾از سوی دیگر، به رغم صف‌آرایی امریکا در مقابل شیعیان لبنان در بحران کنونی، نوعی انعطاف‌پذیری در مقابل خواسته‌های ربایندگان هواپیمای تی.دبلیو.ای به چشم می‌خورد.

ژنرال "ساگر" رئیس پیشین سازمان جاسوسی نظامی اسرائیل، در تاریخ 1/4/1364 تنها راه خروج امریکا از بن‌بست کنونی را آزاد شدن زندانیان زندان "اتلیت" خواند و افزود: «در نهایت، اسرائیل به منظور فراهم کردن زمینة آزادی گروگان‌های امریکایی بوئینگ تی.دبلیو.ای. چاره‌ای جز آزاد کردن مسلمانان زندانی در زندان اتلیت در نزدیکی حیفا ندارد.»⁽⁵⁾

"جورج شولتز" وزیر امور خارجة امریکا، با توجه به گفتة مقام‌های اسرائیلی (2/4/1364) مبنی بر آزاد کردن 31 تن از مسلمانان لبنان، گفت: «چنانچه تصمیم اسرائیل دایر بر آزادی 31 زندانی لبنانی موجب آزادی گروگان‌ها در بیروت گردد، این امر امریکاییان را خشنود خواهد ساخت.» ولی هم او هم "رونالد ریگان" رئیس‌جمهور امریکا، وجود ارتباطی بین این اقدام اسرائیل با حل و فصل جامع این بحران را منتفی شمردند. ریگان با انکار ربط آزادی زندانیان با گروگان‌ها، گفت: «این اقدام اسرائیل ربطی به گروگان‌های امریکایی ندارد.»⁽⁶⁾

روزنامة "النهار چاپ" بیروت، در مورد خاتمه دادن به بحران گروگان‌گیری از طرحی چهار ماده‌ای خبر داد که حاصل تلاش دیپلماتیک اتریش، لبنان، سوئیس، سوریه و امریکا است:

1- آزادی گروگان‌ها. 2- اقدام امریکا به محکوم کردن نقض قوانین بین‌المللی اعم از هواپیماربایی و به اسارت گرفتن شماری از لبنانی‌ها به دست نیروهای اسرائیل. 3- مذاکرات صلیب سرخ با اسرائیل برای آزادی زندانیان لبنانی. 4- تدابیر امنیتی شدیدتر در فرودگاه بین‌المللی بیروت.

گفتنی است که سخن‌گوی وزارت امور خارجه امریکا اعلام کرده که مقام‌های کشورش از چنین توافقی بی‌اطلاع‌اند.⁽¹⁾

با همة آنچه ذکر شد، امروز پس از آزادی 31 تن از زندانیان جنوب لبنان و تأکید ربایندگان بر مقاومت تا رسیدن به اهداف نهایی خود، ریگان رئیس‌جمهور امریکا، با تنی چند از مشاوران بلند پایة خود از جمله وزیر خارجه، وزیر جنگ، مدیر سیا و رئیس ستاد مشترک ارتش امریکا در امور مربوط به امنیت ملی، جهت حل بحران گروگان‌گیری ملاقات کرد. "رابرت سیمس" منشی مطبوعاتی کاخ سفید، در این باره گفت: "این ملاقات به منظور بررسی اوضاع در بیروت صورت گرفته است.»⁽²⁾

112

روزنامة "واشنگتن پست" - که بازگو کنندة مواضع بخشی از نخبگان امریکا است - در گزارشی تفسیری، پس از برشمردن ریشه‌های خصومت جنبش بنیادگرایی اسلامی با ایالات متحدة امریکا، ایجاد روابط حسنه با جمهوری‌اسلامی ایران را در درازمدت برای سیاست خارجی امریکا توصیه کرده است: «در اسلام سیاست و مذهب از یک‌دیگر جدایی ندارند و در آخرین سال‌های قرن بیستم، بنیادگرایی اسلامی که ایران موعظه‌گر آن است به صورت قدرت‌مندترین عامل نارضایتی و انقلاب در خاورمیانه درآمده است. این نیرو در ماجرای ربودن هواپیمای تی.دبلیو.ای. حمله به مقر تفنگ‌داران امریکایی یا حمله به سفارت امریکا در بیروت و حمله به محل هیئت امریکایی در کویت، طی 26 ماه گذشته جلوه نموده است. در واقع ایالات متحدة امریکا درگیر یک جنگ است ولی طبیعت این جنگ به گونه‌ای است که نبرد علیه یک کشور یا یک منطقه با مرزهای مشخص و با هدفی که بتوان آن را هدف حمله‌های هوایی و یا هجوم‌های زمینی کرد، نیست؛ دشمن امریکا یک جنبش مذهبی است که سربازانش از یک کشور با فرقه خاص نیامده‌اند. با این همه، کشور ایران منزل‌گاه اقداماتی است که ایالات متحده را چنین آشفته کرده است. دولت ریگان باید با احتیاط بسیار سه راه‌حل را مورد نظر قرار دهد: استفاده از نیروی نظامی؛ اعمال تحریم‌های اقتصادی و یا ایجاد روابط حسنه.»

نویسندة مقاله با برشمردن دلایلی استفاده از زور را رد کرده و آن را سبب افروختن آتش کینه‌های بیش‌تری دانسته است. در خصوص به کار گرفتن سلاح تحریم‌های اقتصادی نیز براین باور است که نفت ایران استفاده از این سلاح را بی اثر می‌سازد و سرانجام به راه‌حل سوم پرداخته است: «در شرایط کنونی، ایالات متحدة امریکا نیازمند آن است که بلوغ و اتکاء به نفس یک ابرقدرت را به عرصة ظهور برساند. ایجاد روابط حسنه نمی‌تواند سریع یا آسان باشد به ویژه در کشوری که انتخابات ریاست جمهوری هر چهار سال یک بار تجدید می‌شود. ثمرات چنین اقدامی نیز در دوران ریاست پرزیدنت ریگان و احتمالاً در طول حیات

آیت‌الله خمینی آشکار نخواهد شد اما این نمی‌تواند به معنای آن باشد که ایالات متحده نباید زمینة قبلی را در این مورد فراهم سازد. پرفسور "رمضانی" کارشناس برجستة امریکاییِ مسائل ایران، می‌گوید ایران درصدد است به انزوای خویش پایان بخشد. در سال جاری پیوندهای اقتصادی ایران به اروپا به میزان قبل از انقلاب رسیده است و در پشت پرده، ایران تماس‌هایی را با کشورهای غربی و رقبای اسلامی‌اش از جمله عربستان سعودی آغاز کرده است. علی‌اکبر ولایتی وزیر خارجه جمهوری‌اسلامی در سال گذشته در پارلمان ایران گفت: در مورد مسائل جهانی در صحنة دیپلماتیک تصمیم‌گیری می‌شود و اگر ما در این صحنه حضور نداشته باشیم، این تصمیم‌گیری‌ها بدون ما انجام می‌گردد.»⁽¹⁾

113

روزنامة جمهوری‌اسلامی در شمارة امروز خود و نیز روزنامة سوئیسی "ریویو آو فارین افیرز" گزارشی دارند از سفرنامة چند خبرنگار سوئیسی که از بغداد مراجعت کرده‌اند. آن‌ها گزارشی نسبتاً متفاوت با آنچه در مطبوعات غربی با مهربانی دربارة عراق آورده می‌شود، تهیه و ارائه کرده‌اند.

به نوشتة روزنامه جمهوری‌اسلامی، سه تن از این خبرنگاران در تلویزیون سوئیس گفته‌اند: «قبل از این که به عراق سفر کنیم به ما گفته بودند رژیم عراق از اخبار چه درکی دارد، ولی آنچه که ما با آن مواجه شدیم خیلی بدتر از آن بود که پیش‌بینی می‌کردیم؛ در واقع رژیم عراق اطلاعات و اخبار را به‌عنوان تبلیغ سیاسی تلقی می‌کند و باید خبری را تهیه کرد که با سیاست عراق جور در می‌آید. این فقط در مورد اخبار جنگ نیست، بلکه در مورد همة سوژه‌ها صادق است، مثلاً نمی‌توان از اسب و درشکه‌ای که در خیابان حرکت می‌کند عکس گرفت زیرا عقب‌ماندگی کشور را نشان می‌دهد. در مورد جنگ از هیچ چیزی که هدف جنگی بتواند محسوب شود مطلقاً نمی‌توان خبر تهیه کرد. نه ساختمان دولتی، نه پل، نه جاده.

در تمام مدت سفر، ما زیر نظر بودیم و در هتل محل اقامت‌مان فوق‌العاده ما را کنترل می‌کردند و تمام تلاش ما برای تماس گرفتن با مردم عراق با شکست روبه‌رو شد. هرچه ویرانی که از جنگ به وجود آید به شدت محافظت می‌شود که کسی آن را نبیند. در مدتی که ما آن جا بودیم جنگ شهرها جریان داشت. روز قبل از ورود ما انفجار مهیبی یک بانک بزرگ را ویران کرده بود و سپس شش انفجار عظیم دیگر نیز روی داد ولی هیچ کس جرأت این که از آن‌ها حرفی بزند، نداشت و محل انفجار همیشه در محاصره بود بالاخره هم کسی ندانست که انفجارها در اثر پرتاب موشک توسط ایران بوده است. یا بمب‌گذاری توسط مخالفین. در حقیقت با وجود این که ما در بغداد بودیم، ولی خیلی از واقعیت عراق فاصله داشتیم. ...

اولین چیزی که در عراق انسان را تکان می‌دهد تصاویر صدام‌حسین است که در همه جا حضور دارد؛ هر جا که باشید، همیشه یک صدام‌حسین دارد به شما نگاه می‌کند! ... .

در مورد تلفات عراقی‌ها هیچ کس حرفی نمی‌زند؛ تلفات نیروهای عراقی به سرعت پنهان می‌شود، کشته‌ها فوراً دفن می‌شوند و برای ساکت کردن خانوادة آن‌ها بلافاصله با دادن یک ماشین، صدای آن‌ها را خاموش می‌کنند. مجروحین شبانه به بیمارستان‌ها منتقل می‌شوند و هیچ گاه در خیابان نمی‌توان معلولی را دید. این قانون جنگی است که هیچ کس نباید از کشته‌ها و مجروحین و معلولین حرف بزند، ولی کدام خانواده‌ای است که عزیزی را از دست نداده باشد؟ همه در خفا می‌گویند و در بیرون از منزل زیر نگاه صدام‌حسین هیچ کس جرأت حرف زدن به خصوص با خبرنگاران خارجی را در این مورد ندارد.

خبرنگاران باید همیشه از یک مدرسة مشخص و به خصوص دیدن کنند، سپس از اردوگاه اسرای ایرانی "رمادی" دیدار شد که در آن به طور نمایشی سعی شده است که شرایط را مطلوب و انسانی جلوه بدهند و می‌بایست با یک اسیر ایرانی مشخص در دفتر اردوگاه و در حضور عراقی‌ها مصاحبه کند و خبرنگار اظهار داشت مصاحبه‌ای که در این شرایط انجام شود، چه ارزشی دارد؟»⁽¹⁾

همچنین روزنامة سوئیسی "ریویو آوفارین افیرز" بخش دیگری از این سفرنامه را به نقل از خبرنگاران سوئیسی آورده است:

«نخستین چیزی که یک بازدیدکننده از عراق را تکان می‌دهد، کیش شخصیت است که محور آن را صدام‌حسین رئیس کشور، رهبر، رئیس شورای انقلاب و یگانه حزب موجود در کشور، مارشال و فرمانده کل قوای نیروهای مسلح، تشکیل می‌دهد.

همه روزه تصاویری در صفحات اول روزنامه‌هایی که همة آن‌ها توسط دولت منتشر می‌شود، به چشم می‌خورد. عکس رنگی وی که حداقل سه برابر اندازة معمولی است، الزاماً در مدخل کلیة روستاها و شهرها و اماکن دیده می‌شود. در برنامه‌های رادیویی دولت در هر ساعت30 تا 50 بار نام صدام‌حسین برده می‌شود. بسیاری از عراقی‌ها تصاویر وی را بر در ورودی خانه‌های‌شان می‌آویزند و با این اقدام امنیت خود و خانوادة خود را تضمین می‌کنند. به‌ندرت اتفاق می‌افتد که نام وی در شعارهایی که در مدرسه، پاسگاه‌های پلیس، دفاتر حزب، سربازخانه و سایر ساختمان‌های دولتی دیده می‌شود، به چشم نخورد.

مبلغان کشور مکرراً از جنگ با ایران به نام "قادسیة صدام" یاد می‌کنند.

صدام‌حسین قصری بزرگ در جزیره‌ای واقع در غرب رودخانة دجله در جنوب پایتخت ساخته است. این مجتمع مانند حصار کاملاً محافظت شده است. یک ناظر خارجی اظهار داشته است عراقی‌هایی که با اتومبیل از این مسیر عبور می‌کنند، صرفاً با این فکر که اگر به ناگهان اتومبیل آن‌ها از کار بیفتد، چه اتفاقی رخ خواهد داد، پشتشان می‌لرزد! در آن طرف

کاخ، در ساحل رود به طرف شهر، یک شهرک دولتی در حال احداث است، نه یک مجتمع مسکونی معمولی بلکه تعدادی ویلای لوکس با دیوارهای سنگی و درها و پنجره‌های طاق‌دار که ظاهراً برای مقامات عالی رتبه و امنیتی کشور ساخته می‌شود.

طبیعی است اشاعة دائمی این کیش شخصیت نمی‌تواند در مردم بی‌تأثیر باشد. به‌ندرت با عراقی‌های شجاع که مایل به حرف زدن باشند، برخورد می‌کنید و آنچه که از زبان آنان می‌شنوید گزارش‌های کابوس‌وار است که در زمرة آنان می‌توان از سبعیت مأمورین عراقی علیه زندانیان سیاسی نام برد.

همچنین همه می‌دانند که خبرچین‌ها و مأموران پلیس امنیتی در همه جا حضور دارند. بارها و بارها به شما گوش‌زد می‌شود که در محل کار در ادارات و در بسیاری از خانه‌ها دست کم یک خبرچین به یک یا دو مأمور امنیتی خبر می‌رساند. یک عراقی به من گفت که او نسبت به اکثر جوانان و افرادی که کم و بیش لباس مرتب به تن دارند و به جای انجام خدمت وظیفه، در خیابان در حال قدم زدن هستند و یا در کافه‌ها نشسته‌اند، مظنون است زیرا احتمال می‌رود که آن‌ها اعضای پلیس مخفی باشند. شاید او راست می‌گفت؛ در خیابان‌های پایتخت تعداد بی‌شماری از این جوانان مشاهده می‌شود.

احتمالاً دقت زیادی به عمل می‌آید که شایعات منتشره راجع به دخمه‌های وحشت، به بیرون درز کند زیرا بدون شک رهبران کشور برآن‌اند که مردم را در حالت هراس دائم نگاه دارند.

مردم عراق می‌دانند یا حداقل گمان می‌کنند که در صورت پیوستن به اپوزیسیون و یا ابراز علنی نارضایتی، احتمالاً چه چیزی در انتظار آنان است. تأثیر این هشدارها با آزادکردن گاه به گاه چند زندانی و بازگشت آنان به زندگی عادی اما تحت مراقبت پلیس، شدت می‌یابد. کلیة عراقی‌هایی که جرأت ابراز چنین چیزهایی را دارند، متفقاً براین نکته تأکید می‌کنند که هیچ حمایت قانونی در برابر تجاوزات دولت و نوکرانش وجود ندارد.

فقط در چنین زمینه‌ای است که اهمیت کامل کیش شخصیت در عراق مشهود می‌گردد. نکته دیگر آن است که آویختن عکس رئیس دولت در خانه، به قصد دور نگاه داشتن نیروهای اهریمنی است. مردم با این عمل به جاسوسان و خبرچین‌ها نشان می‌دهند که آنان خانة شهروندانی وفادار و تحسین کنندة حقیقی رئیس‌جمهور "عظیم الشأن" هستند. در واقع صدام و تصویر وی نوعی امنیت جانی برای ساکنین خانه به وجود می‌آورد.

عاقلانه آن است که در جهت کاهش شور و اشتیاق ساده‌لوحانه نسبت به رهبر بزرگ که کودکان آن را در مدرسه آموخته و به خانه می‌آورند، تلاش صورت نگیرد زیرا والدین خوب می‌دانند که یک چنین تحسین و تمجید علنی باعث می‌شود که از فرزندان آن‌ها مراقبت و حمایت بیش‌تری به عمل آید و این نوعی اطمینان خاطر است در برابر این ترس که آنان

یک روز با رفتن به درون دخمه‌ها و سرداب‌ها از نظر ناپدید خواهند شد.

برای حفظ اشتیاق فرزندان، بزرگ‌سالان اشتیاق خود را ظاهر می‌سازند و یا تظاهر به آن می‌کنند و تلگرام‌های تبریکی را که انتظار آن می‌رود، ارسال می‌دارند و به طور کلی در برنامة کیش شخصیت شرکت می‌جویند.⁽¹⁾

روزشمار جنگ سه‌شنبه /4 تیر 1364 /6 شوال 1405 /25 ژوئن 1985

114

به تدریج هرچه بیش‌تر اذهان فرماندهان سپاه به منطقة عملیاتی آتی (فاو) - که به منطقة عملیاتی "فدک" موسوم است - معطوف می‌شود. در این عملیات (که واجد پیچیدگی‌های خاص عملیاتی آبی - خاکی، از جمله ضرورت عبور از رودخانه، است) رعایت حفاظت جهت غافل‌گیر ساختن دشمن، شرط اولیه و قطعی کار است. به این دلیل، در همین مرحلة کار، پس از دستور فرماندهی کل (برادر محسن رضایی) به سازمان حفاظت سپاه برای تهیة طرح حفاظتی، این سازمان بدین منظور، بررسی مواردی را در دستور کار خود قرار داده است:⁽¹⁾مقابله با فعالیت‌های جاسوسی دشمن؛ تخلیة مردم (از منطقة نخلستانی بین بهمن‌شیر و اروند)؛ تخلیة ژاندارمری (از خطوط حاشیة اروند و خطوط عقب‌تر)؛ یگان‌های پوششی منطقه؛ حفاظت پرسنل؛ تردد در منطقه؛ مهندسی؛ استتار و اختفاء؛ نقل و انتقالات؛ مخابرات؛ بهداری و تبلیغات.

از سوی دیگر، با توجه به این که دشمن با استفاده از وضع طبیعی منطقه (نخلستان‌ها و نهرها و...)، قابلیت و توانایی‌های چشم‌گیری در زمینة جمع‌آوری اطلاعات دارد، سازمان حفاظت سپاه، با ابراز حساسیت ویژه، ضمن یک دستورالعمل حفاظتی، توانایی‌های دشمن را چنین برشمرده است:

«1- دیده‌بانی: دکل‌های دیده‌بانی 100 متری دشمن که یکی از آن‌ها در کنار شهر فاو قرار دارد و تعدادی دکل 43 متری که تعدادی از آن‌ها فعال است، این امکان را به دشمن می‌دهد که کلیة جاده‌های موجود در منطقه به خصوص جادة حاشیه‌ای رودخانه و جاده‌های آنتنی عمود بر آن را کاملاً زیر دید داشته باشد و کلیة نقل و انتقالات و فعالیت‌های جدید مهندسی را ثبت نماید.

2- گشتی‌های شناسایی دشمن در خط: این گشتی‌ها تغییرات در خط لجمن و تغییرات در تعداد کمین‌ها و ... را ثبت و گزارش می‌نمایند.

3- گشتی‌های شناسایی دشمن در عمق: این گشتی‌ها به‌راحتی از فاصلة موجود بین

سنگرهای در خط و با استفاده از تاریکی هوا، پشت خطوط لجمن آمده و حتی چند مورد تا روی جادة بهمن‌شیر آمده و اقدام به جمع‌آوری اطلاعات نموده‌اند، لذا استتارات بین نخل‌ها و تغییرات محسوس در این منطقه و احداث جدید می‌تواند مورد شناسایی این‌ها قرار گیرد.

4- عکس‌هوایی: تا‌کنون دشمن در حالت عادی به طور متوسط هفته‌ای یک پرواز شناسایی در منطقه داشته است که می‌تواند با عکس‌های هوایی خود (و همچنین ماهواره) کلیة تغییرات در سطح زمین (جاده، مواضع توپخانه، بنه مهمات، محل قرارگاه و ...) را دقیقاً ثبت نماید.

5- رادار رازیت: دشمن به استعداد هر تیپ یک رادار رازیت در منطقه مستقر کرده است. این رادارها روی بلندی حداقل ده متری به نحوی نصب گردیده‌اند که منطقة هم‌دیگر را بپوشانند. این نوع رادار تغییرات داخل نخلستان‌ها را نمی‌تواند ثبت کند لکن چون در ارتفاع مرتفع نصب گردیده، رفت و آمد وسایل نقلیه در جادة خسروآباد و جاده‌های عمود بر آن ... را می‌تواند ثبت نماید.»⁽¹⁾

نکتة دیگر در امر حفاظت این‌که با جدایی مأموریت‌های ارتش و سپاه، عملاً اشراف فرماندهان سپاه بر همة نیرو‌های درگیر ممکن شده و تا اندازه‌ای مقدمات اعمال حفاظت مناسب و نیز حصول اطمینان از تحقق حفاظت را فراهم ساخته بود. در این زمینه از همان ابتدای کار سعی بر این بود که افراد، متناسب با مقتضیات کاری و طبق برنامه توجیه شوند و اسامی آن‌ها نیز در فهرست توجیه‌شدگان وارد شود و نیز کسانی که بعدها توجیه می‌شوند با کسب اجازه فرماندهی بوده باشد تا بدین‌وسیله تسلط و کنترل لازم بر پرسنل انجام گیرد.

همچنین در توجیه‌ها و دستورالعمل‌های حفاظتی مسائل دیگری درج گردیده بود، از جمله: عوامل و عناصر شناسایی کننده با صلاحیت باشند و بعد از ورود به منطقه تا هنگام عملیات از منطقه خارج نشوند؛ عناصر مهندسی نیروی بومی نباشند و از صلاحیت لازم برخوردار باشند. ضمناً سعی می‌شد نیروها حتی‌الامکان به صورت محدود، متناسب با کارشان در منطقه حضور یابند.⁽²⁾

در دستورالعمل‌های حفاظتی دربارة مقررات تردد در منطقة فدک، بر این موارد تأکید شده‌است:

1- ممنوعیت تردد ساکنان قبلی و مردم بومی.

2- ممنوعیت تردد متفرقه ... .

3- ممنوعیت تردد وسایل سنگین در روز.

4- همة ترددها در شب و بدون استفاده از نور باشد.

5- ممنوعیت تردد خودروهای استیشین فرماندهی.

6- تردد کلیة یگان‌ها تحت پوشش ناو تیپ ماهشهر و ناو تیپ امیرالمؤمنین و با کارت پوششی آن‌ها.

7- کلیة فعالیت‌های مهندسی، با اجازه و در شب باشد.

8- انتقال کلیة وسایل و تجهیزات به منطقه در شب و سپس استتار کامل در لابه‌لای نخل‌ها.⁽¹⁾

علاوه بر آن، در این دستورالعمل گذشته از حفاظت پرسنل، نکاتی در نحوة کار آمده است:

نقل و انتقالات در این منطقه براساس روش "نفوذ" است، بدین معنی که از نقل و انتقالات فراون در زمان اندک (پی‌درپی)، خودداری شود، لذا تدابیری در دستورالعمل حفاظتی اندیشیده شده است:

همچنین در خصوص مخابرات نیز به دلیل آسیب‌پذیری کلیة ارتباط‌های بی‌سیم و اف‌ایکس(FX) در مقابل سیستم شنود دشمن، اتخاذ تدبیر مناسب برای مقابله با این وضعیت ضرورت دارد. به همین منظور در دستورالعمل حفاظتی جهت جلوگیری از لورفتن اطلاعات، بر تشکیل سیستم پیک (امربر) تأکید شده است: ضروری است با استفادة هرچه بیش‌تر از امربرها (پیک)، کلیة پیام‌های طبقه‌بندی شده از طریق امربرها منتقل شود تا از دست‌یابی دشمن به اطلاعات خودی - که در مواقع عملیات جنبه حیاتی دارد - جلوگیری به عمل آید.»⁽⁴⁾

115

تحرکات ایذایی عناصر ضدانقلاب داخلی به خصوص در کردستان، ادامه دارد. در بوکان نیروهای وابسته به گروه کومه‌له به یک خودرو حامل پاسداران تیراندازی کردند که اصابت

گلوله‌ای به نارنجک همراه پاسداران و انفجار آن، یک شهید و سه مجروح در پی داشت.⁽¹⁾

در قزوین به یک قطار باربری عده‌ای ناشناس حمله کردند. این عده پس از به رگبار بستن قطار، سریعاً متواری شدند.⁽²⁾

در تهران نیز شاخة اکثریت سازمان چریک‌های فدایی خلق در یکی از خیابان‌های شمالی شهر علیه جنگ و انقلاب اسلامی اعلامیه پخش کردند که در آن آمده است: «برای پایان دادن به جنگ و ویرانی، برای پایان دادن به گرانی و بی‌کاری، برای پایان دادن به شکنجه و اعدام، برای پایان دادن به کشتار مردم کردستان، برای پایان دادن به توهین و تحقیر زنان، برای رسیدن به صلح، استقلال، آزادی و عدالت اجتماعی متحد شویم و علیه ارتجاع حاکم مبارزه کنیم.»⁽³⁾

116

آقای هاشمی‌رفسنجانی در یک مصاحبه مطبوعاتی با اشاره به مسائلی که در مورد تشکیل یک دادگاه برای خاتمة جنگ (حول پیام اخیر وی به کشورها از طریق سفیران و کارداران) مطرح می‌شود، مجدداً نظر جمهوری‌اسلامی ایران را در این باره توضیح داد. وی تأکید کرد: «ما نمی‌پذیریم که دادگاه برای مشخص کردن متجاوز جلسه تشکیل دهد و اگر بخواهد تشکیل شود، اول باید بپذیرد که آغازگر جنگ، رژیم عراق بوده است و بعد بیاید روی مسئلة کیفر متجاوز نتیجه‌گیری کند و اگر دادگاه مورد قبول ما تشکیل شود و اعضای دادگاه نیز با مشورت ما انتخاب شوند، ما در مورد کیفر متجاوز به این دادگاه دیکته نمی‌کنیم.» رئیس مجلس در ادامة این گفت‌وگو در پاسخ به پرسشی دربارة نقش دیپلماسی در خاتمه‌دادن به جنگ، گفت: «از طریق دیپلماسی صرف نمی‌توان به نتیجه‌ای رسید چرا که دیپلماسی مؤثر امروز در اختیار دوستان ما نیست و معلوم است که هیچ متجاوزی از طریق دیپلماسی به کیفر جنایت خود تن در نمی‌دهد. اما اگر حرکت نظامی قوی در جبهه انجام شود، ممکن است این دیپلماسی مؤثر باشد و اگر فشار جدی در جبهه‌ها نباشد، دشمنان انقلاب دست از رژیم صدام برنمی‌دارند اما اگر فشار جدی وارد شود و آن‌ها ببینند که اگر مقاومت ادامه داشته باشد آثار بدتری گریبان‌گیر آن‌ها خواهد شد، می‌توان امیدوار بود که به این مسئله تن دهند.»⁽⁴⁾

117

آقای هاشمی‌رفسنجانی پس از بازگشت از سفر لیبی و سوریه، در یک مصاحبة مطبوعاتی داخلی شرکت کرد و نتایج سفر خود به این دو کشور را برخلاف تحلیل‌های رسانه‌های بیگانه، ثمربخش خواند و افزود: «ما موفق شدیم برنامه‌های اجرایی خوبی با دو کشور دوست - لیبی و سوریه - تنظیم کنیم که امکانات سه کشور بتواند در جنگ تحمیلی بیش‌تر مؤثر شود.»⁽⁵⁾

رئیس مجلس شورای اسلامی با توجه به دست‌یابی به اهداف مدنظر در این سفر، به پای‌بندی دو کشور لیبی و سوریه به دوستی خود در جنگ تحمیلی، داشتن وحدت نظر و تأیید شرایط جمهوری‌اسلامی در جنگ تحمیلی، اشاره کرد و گفت: «هرگونه حمایتی که ما از آن‌ها تقاضا داشتیم و امکاناتی که آن‌ها در اختیارشان بود، از ما دریغ نکردند.»⁽¹⁾

وی همچنین با اشاره به "جنگ اردوگاه‌های فلسطینی" گفت: «مسائلی نیز در رابطه با لبنان و اصل همکاری جبهة پایداری و همکاری سوریه و لیبی مطرح شد، چرا که اخیراً به نظر می‌رسید در لبنان توطئه‌ای علیه دوستی این دو کشور در جریان اردوگاه‌ها در شرف وقوع بود که این مسئله در این سفر مورد تأیید قرار گرفت و همکاری‌های بهتری پایه‌ریزی شد.»⁽²⁾

تصویر

تهران - 4/4/1364

گفت‌وگو با خبرنگاران در بازگشت از سفر لیبی و سوریه

118

سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به لیبی در مورخ 29/3/1364 و سپس در 2/4/1364 از لیبی به سوریه با توجه به اوضاع کنونی: تشدید فشارهای بین‌المللی برای خاتمه بخشیدن به جنگ و از طرف دیگر تشدید حملات هوایی و موشکی عراق به شهرهای ایران، حائز اهمیت می‌باشد، به طوری که این سفر در رسانه‌های جهان بازتاب‌های گسترده‌ای داشته و در تفسیرهایی به تجزیه و تحلیل آن پرداخته‌اند.

مفسران و تحلیل‌گران عمدتاً سفر رئیس مجلس شورای اسلامی به لیبی و سوریه را تلاش آقای رفسنجانی جهت نزدیک کردن هرچه بیش‌تر مواضع سه کشور ایران، سوریه و لیبی در

مقابل هرگونه تلاشی که تحت عنوان همبستگی اعراب به منظور ایجاد شکاف بین ایران و اعراب صورت می‌گیرد، دانسته‌اند. علاوه بر این، تلاش‌ها و اهدافی چون جلب حمایت سوریه و لیبی در جنگ، خرید تسلیحات (از جمله: ضدهوایی، موشک‌های اسکاد - بی و ... جهت مقابله با حملات هوایی و موشکی عراق) و حل جنگ اردوگاه‌های فلسطینیان را نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار داده‌اند. ولی در سفر به سوریه علاوه بر این موارد، یک محور عمدة بحث و تبادل‌نظر، بررسی مسئلة گروگان‌گیری هواپیمای "تی.دبلیو.ای." بوده است.⁽¹⁾

در گزارش نشریة "لوماتن" چاپ پاریس، دربارة سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به سوریه، آمده است: «اخبار پشت پرده حاکی از آن است که رئیس‌جمهوری ایالات متحدة امریکا از حافظ اسد خواسته است با اتخاذ تصمیمات مشترک با حکومت آیت‌الله خمینی، به مسئلة گروگان‌گیری چهل مسافر امریکایی هواپیمای تی.دبلیو.ای. خاتمه دهد. براساس اطلاعات به دست آمده، به دنبال تقاضای ریگان از حافظ اسد بود که هاشمی‌رفسنجانی رئیس مجلس شورای اسلامی در سفرش به لیبی مدت چند ساعت در دمشق توقف کرد و مذاکراتی را با مقامات درجه اول سوری انجام داد ... .»⁽²⁾

شبکة تلویزیونی ا.بی.سی. امریکا هدف سفر حجت‌الاسلام هاشمی‌رفسنجانی به سوریه را اقدامی از حافظ اسد جهت آزادسازی گروگان‌های امریکایی در لبنان دانسته و به نقل از گزارش‌گر خود - جان دنوان - خبر داده است:

«رئیس‌جمهور سوریه به مقامات امریکایی قول داده است که از نفوذ خود در لبنان به ویژه در میان شیعیان جهت آزاد ساختن گروگان‌های امریکایی استفاده نماید.»⁽³⁾

گزارش‌گر این شبکه سپس با اشاره به سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی و شیخ محمدحسین فضل‌الله به سوریه، خاطرنشان کرده که ایران نفوذ عمیقی در لبنان دارد به ویژه در میان شیعیان بنیادگرا که عامل هواپیماربایی هستند.⁽⁴⁾این گزارش‌گر هر چند در ادامه گفته است که آقای رفسنجانی در یک کنفرانس مطبوعاتی در دمشق هرگونه دخالت ایران در هواپیماربایی را تکذیب کرده است، ولی در پایان گزارش خود حضور آقای رفسنجانی و شیخ‌فضل‌الله در پایتخت سوریه و سفر قریب‌الوقوع نبیه‌بری به این کشور را مرتبط با اقدام سوریه جهت آزادسازی گروگان‌ها دانسته و افزوده است: «به احتمال قوی این دیدار‌کنندگان از دمشق در جریان هواپیماربایی دخیل بوده‌اند.»⁽⁵⁾

رادیو بی.بی.سی. نیز درباره سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به سوریه مفصلاً به تحلیل و تفسیر پرداخت. این رادیو در تفسیری با اشاره به خشمگین بودن امریکا از ربودن هواپیما و نیز با اعلام سخنان "کاسپار واین برگر" وزیر دفاع امریکا که گفته است: «امریکا حق تلافی علیه ربایندگان هواپیما را که چهل امریکایی را در گروگان دارند، برای خود محفوظ می‌دارد.»، افزود: «مقامات امریکا با مقامات سوریه درباره این بحران تماس داشته‌اند و سوریه

از شدت احساس امریکاییان نسبت به قضیه گروگان‌گیری آگاه است.»⁽¹⁾

بی.بی.سی. با اشاره به این که حجت‌الاسلام هاشمی‌رفسنجانی دومین شخصیت قدرت‌مند ایران که برگروه حزب‌اللهی‌ها نفوذ دارد و با بسیاری از رهبران شیعه از جمله شیخ محمدحسین فضل‌الله رهبر حزب‌اللهی‌ها، در سوریه ملاقات کرده است، ادامه داد: «حجت‌الاسلام رفسنجانی توصیه‌های سوریه، میزبان خود را در نظر داشته است. احتمال دارد که حزب‌اللهی‌ها را از هرگونه اقدام سریعی که خاورمیانه را احتمالاً به بحران عمدة دیگری بکشاند، برحذر داشته است.»⁽²⁾

این رادیو در پایان تفسیر خود به طور ضمنی و سر بسته ایران را از عواقب این بحران که به از دست‌دادن حامی‌اش (سوریه) خواهد انجامید، برحذر داشت: «رژیم ایران، از هدف صادر کردن انقلاب که بگذریم، هنوز با عراق در حال جنگ است و در این رابطه سوریه برای رژیم ایران متحدی با ارزش است که به دلیل آن که علیه عراق طرف‌گیری کرده، با بسیاری از کشورهای عربی خود را بیگانه نموده است. از این رو به نفع ایران است که به اختلافات بین گرو‌ه‌های شیعه لبنان یعنی حزب‌اللهی‌ها و پیروان نبیه‌بری که سوریه می‌خواهد آن‌ها را کنترل کند، دامن نزند.»⁽³⁾بی.بی.سی. سپس نتیجه‌گیری کرد که مجموعه‌ای از منافع گروه‌ها و کشورهای مختلف، مانند تار عنکبوت در اطراف گروگان‌های امریکایی در بیروت پیچیده شده و بیش‌تر گروه‌های درگیر به خطر پایان ناخوشایند این بازی واقف‌اند.⁽⁴⁾

آسوشیتدپرس در تفسیری با اشاره به سفر پنج روزة آقای هاشمی‌رفسنجانی در رأس یک هیئت سیاسی نظامی به لیبی و سوریه به منظور خرید اسلحه و تبادل‌نظر با سران این دو کشور دربارة یک سلسله مسائل سیاسی و به ویژه جنگ ایران و عراق، نتیجه‌گیری کرد: «حکومت اسلامی به شدت تلاش می‌کند تا به شبکه پدافند هوایی مدرن مجهز شود تا از ادامة حملات گستردة هوایی عراق علیه تهران و سایر شهرهای ایران جلوگیری نماید.» این خبرگزاری سپس افزود: «در حالی که ایران و لیبی یک پیمان همکاری‌های نظامی و سیاسی منعقد نموده‌اند، به احتمال قوی حجت‌الاسلام رفسنجانی در این زمینه با دست خالی از سوریه بازگشته است.»⁽⁵⁾

119

با موضع‌گیری خشمگینانة امروز رونالدریگان رئیس‌جمهور امریکا، بحران هواپیما‌ربایی اخیر بیروت می‌تواند وارد مرحله جدیدی شود. به گزارش یونایتدپرس، امریکا تهدید کرده که چنانچه تلاش‌های دیپلماتیک در جهت آزادی گروگان‌های امریکایی در چند روز آینده مثمرثمر واقع نشود، لبنان را محاصره خواهد کرد و اقدام دیگری برای مجازات علیه این کشور خواهد کرد.

"لاری‌اسپیکس" سخن‌گوی کاخ سفید، امروز به خبرنگاران گفت: «ریگان چند روز دیگر

نیز در انتظار نتایج تلاش‌های دیپلماتیک خواهد نشست تا شاید پیش از اعمال فشار بر ربایندگان هواپیما، این تلاش‌ها کارگر افتد.» وی تأکید کرد که تلاش‌های دیپلماتیک شامل معامله با نبیه‌بری بر سر آزادی گروگان‌ها نخواهد بود.⁽¹⁾

از طرفی دیگر، ریگان که برای دومین روز متوالی با مشاوران بلندپایة خود در زمینه امنیت ملی ملاقات کرده، ضمن ارزیابی اوضاع، راه‌های مختلفی را که بتواند نبیه‌بری را تحت فشار قرار دهد مورد توجه و بررسی قرار داده است.⁽²⁾به‌گفتة سخن‌گوی کاخ سفید، از جمله اقدامات تحت بررسی دولت ریگان، محاصرة نظامی لبنان برای جلوگیری از رسیدن کالاها و خدمات به این کشور است و ریگان نیز فقط عملیات قهر‌آمیز را برای نجات جان گروگان‌ها منتفی دانسته است، هرچند که الزاماً شامل سایر راه‌های نظامی نمی‌شود.⁽³⁾

رادیو صدای مسیحیان لبنان به نقل از منابعی که نام آن‌ها را فاش نساخته است خبر داد امریکا علاوه بر تهدید به بستن فرودگاه بیروت، دارایی‌های شیعیان را در امریکا مسدود خواهد کرد و از دادن ویزای امریکا و اجازة کار به شیعیان لبنان امتناع خواهد ورزید و شرکت‌های متعلق به شیعیان و نیز کارگران شیعه را در امریکا و اروپا تحریم می‌کند.⁽⁴⁾

همچنین لاری اسپیکس گفته است که اقدامات دربارة کسانی که به تروریست‌ها کمک می‌کنند ممکن است ایران، لیبی و سوریه را نیز شامل شود.⁽⁵⁾وی افزوده است: «جهت آزادسازی گروگان‌ها، ایالات متحده با دولت سوریه در تماس بوده است و حافظ اسد علی‌رغم این که قادر است در حل این بحران کمک کند مع‌ذالک هیچ فعالیت چشم‌گیری از جانب مقامات سوری مشاهده نکرده‌ایم.»⁽⁶⁾

از طرف دیگر، یک منبع نزدیک به "امل" در بیروت اعلام کرده که سوریه با جنبش امل تماس‌هایی گرفته است تا بحران گروگان‌ها را حل کند. به گفتة این منبع، طرحی برای حل سیاسی این بحران با میانجی‌گری سوریه در دست اقدام است.⁽⁷⁾

تلاش برای دست‌یابی امریکا به نتایجی مطلوب و قابل حل، از کانال‌های ارتباطی متعددی از جمله برخی کشورهای اروپایی صورت می‌گیرد. امروز سفیران کشورهای انگلیس و ایتالیا در لبنان با نبیه‌بری ملاقات کردند. در این باره نبیه‌بری اعلام کرد که گفت‌وگوها حاصلی نداشته است و آن‌ها در واقع پیشنهادی که ارائه داده‌اند، بیش‌تر معطوف به حل مسئله از راه نظامی است تا حل و فصل به طریق مسالمت‌آمیز.⁽⁸⁾

روزنامة "السفیر" چاپ بیروت، به نقل از منابع دیپلماتیک غرب نوشته است: «سفیران کشورهای اروپایی به نبیه‌بری گفته‌اند می‌خواهند به مصالحه‌ای غیرمستقیم که موجب تحقیر امریکا و اسرائیل و یا امل نگردد، دست یابند ... آنان طی ملاقات خود با نبیه‌بری کوشیدند وی را مطمئن سازند که زندانیان لبنانی در اسرائیل، آزاد خواهند شد، لکن تاریخی در این مورد ذکر نکرده‌اند.»⁽⁹⁾

این در حالی است که یونایتدپرس از بیروت گزارش داده که سوریه با درخواست‌های امریکا دایر بر میانجی‌گری این کشور برای تأمین آزادی چهل گروگان امریکا موافقت کرده است. این گزارش سپس به نقل از روزنامة السفیر افزوده است: «منابع کاملاً آگاه می‌گویند سوریه خواسته است تلاش‌های این کشور در امر میانجی‌گری مشروط به تعهد اسرائیل دایر بر آزادسازی کلیة زندانیان لبنانی از زندان اتلیت واقع در نزدیکی حیفا، باشد.»⁽¹⁾

120

اخیراً بخشی از اخبار و تحلیل‌های سیاسی موجود نشان‌دهندة آن است که جریانی در محافل سیاسی و خبری غرب خطی را دنبال می‌کند که براساس آن دولت امریکا از اقدام خصومت‌آمیز علیه ایران منع می‌شود و جهت برقراری تماس‌های دیپلماتیک با مقام‌های جمهوری‌اسلامی تشویق و ترغیب می‌گردد و متقابلاً به جمهوری‌اسلامی نیز تلویحاً در این باره پیام‌های غیرمستقیمی داده می‌شود. گزارش امروز آسوشیتدپرس و نیز اظهارات یکی از مقام‌های معتبر سوئیس - که حافظ منافع امریکا در ایران است - نمونه‌هایی از این گونه خبرها و تحلیل‌ها هستند.

در گزارش آسوشیتدپرس آمده است: «دو تن از کارشناسان امریکایی اظهار عقیده کردند که اقدام تلافی‌جویانه امریکا علیه ایران به خاطر ربودن هواپیمای "تی.دبلیو.ای." صرفاً ممکن است باعث ایجاد موج بزرگ‌تری از خصومت اسلامی علیه امریکا شود. "هرمان‌ایلتر" سفیر سابق امریکا در مصر، گفت: "تنها هنگامی که گروگان‌ها در جریان هواپیماربایی کشته شوند، انجام یک اقدام نظامی موجه است. اما این اقدام باید علیه هواپیماربایان صورت گیرد نه ایران ولو با فرض این که ایران در جریان گروگان‌گیری دست داشته باشد." پروفسور دیگری به نام "جان‌اسپوزیتو" از کالج "هایزکراس" گفت: "یک تهاجم به شهر زیارتی قم که براساس گزارش‌ها از سوی مقامات امریکایی مورد بررسی قرار گرفته، منجر به شهید شدن و ایجاد قهرمان‌های جدیدی می‌شود و به یک تمایل شیعی برای انتقام دامن می‌زند و این تهاجمی بی‌هدف یا بی‌پروا خواهد بود." وی افزود: "بسیاری از مسلمانان مخالف هواپیماربایی هستند و به تنبیه هواپیماربایان از سوی امریکا، اعتراض ندارند اما اگر امریکا اقدامی بر علیه یک منطقة مهم جغرافیایی به عمل آورد و تعداد بسیاری از مردم کشته شوند، این امر برای بسیاری از مردم این احساس را پدید می‌آورد که امریکا اساساً در رفتار خود در قبال جهان سوم بی‌هدف یا بی‌پروا است."⁽²⁾

همچنین اظهارات یک مقام سوئیسی در ملاقات با یکی از مقام‌های وزارت خارجه ایران چنین است: «من می‌توانم اگر هدف شما را بفهمم، کار کنم. دولت من می‌تواند مذاکرات محرمانه‌ای را مانند افغانستان، لبنان و ... در سوئیس ترتیب دهد ... ما حاضریم این مذاکرات در حال آرامش انجام شود. ما حاضریم هر کاری را انجام دهیم بدون تبلیغات و سر و صدا

در هر سطحی که ممکن است و می‌گوییم مثلاً مذاکرات الجزایر و آزادی آن، نمی‌گوییم ملاقات بین صدام و آقای خامنه‌ای. بلکه این‌جا دو ملت وجود دارند و در آرزوی صلح هستند و ممکن است قبل از سقوط و بعد از سقوط صدام بنشینند و با هم صحبت کنند. من نمی‌گویم چه کسی ولی می‌گویم دو ملت. من سعی می‌کنم تعادلی بین موقعیت اروپا و شما برقرار کنم.»⁽¹⁾

121

در یک میهمانی "دیپلماتیک"، سفیر هند به سفیر جمهوری‌اسلامی ایران گفت: «هم اکنون دربارة مسئله جنگ با دیگر همکاران صحبت می‌کردیم و نظر همگی این است که ما به عمق جنایت آگاهیم لیکن ایران موضعی در قبال جنگ اتخاذ کرده (سرنگونی صدام) که قابل قبول هیچ یک از کشورهای دنیا نیست و درست است که صدام چهرة انسانی خود را در جهان از دست داده ولیکن هیچ کشوری نمی‌تواند از سقوط حکومت قانونی کشور دیگری پشتیبانی کند.

در این سه سال (پس از آزادی خرمشهر) شما با هوس سرنگونی صدام، او را قوی‌تر و خودتان را ضعیف‌تر کرده‌اید. به طور کلی هرگاه شعار سرنگونی حکومتی داده شود، حامیان آن حکومت به پشتیبانی آن بیش‌تر ترغیب می‌شوند.»

همچنین سفیر ترکیه به همتای ایرانی خود گفت: «شما زیاد پا روی دم امریکا می‌گذارید، این به ضرر شماست چون عراق منتظر استفاده است. او خواهان موشک‌های دوربرد از شرق و غرب است و شدیداً فعالیت می‌کند. همچنین وقتی که ایران اعلام کرد که روشی ابداع کرده که از نفوذ عراق به عمق خاک خود جلوگیری خواهد کرد، عراق حملات بیش‌تری به تهران و سایر شهرها نمود و در عمل ادعای ایران را بی‌اعتبار کرد. [آن‌گاه خندید و افزود] شما هم مثل ترک‌ها اول حرف می‌زنید بعد عمل می‌کنید و این در جنگ فرصت را از شما می‌گیرد.»⁽²⁾

122

معاون وزیر خارجة ژاپن گفت: «هم اکنون بدهی‌های عراق به شرکت‌های ژاپنی به تعویق افتاده است و با توجه به این‌که این شرکت‌ها از سرمایه‌گذاری در عراق به‌شدت پرهیز دارند و فقط در پژوهش‌های ساختمانی به‌عنوان مجری عمل می‌کنند، با این حال مطالبات بسیاری از این شرکت‌ها پرداخت نشده که علت آن، بدی وضع اقتصادی عراق می‌باشد.»⁽³⁾

123

به گزارش خبرنگار خبرگزاری جمهوری‌اسلامی: «هنگام دیدار وزیر بهداری به همراه استاندار باختران از یکی از اردوگاه‌های جنگ‌زدگان باختران، ساکنان این اردوگاه کمبودها و نارسایی‌های خود را مطرح کردند و خواهان بهبود وضع نان، خدمات پزشکی و درمانی و وسیلة رفت و آمد شدند. یک بانوی خانه‌دار در حالی که مقداری نان لواش را به فرماندار

نشان می‌داد گفت: "آقای فرماندار آیا این نان قابل خوردن است؟!" جوانی که در جمع بود افزود: "گناه ما چیست که باید به این وضع دچار شویم؟!" تنی چند از ساکنان این اردوگاه از گرمای طاقت‌فرسای محیط زندگی‌شان شکوه کردند. استاندار باختران به خواست‌ها و درد دل مردم ساکن این اردوگاه گوش داد و سپس ارائه خدمات بیش‌تر به جنگ‌زدگان را به آن‌ها وعده داد.» در این گزارش همچنین آمده است: «اردوگاه در یک فضای باز و قابل دید هوایی قرار دارد و از نظر ایمنی (در قبال حملات هوایی) می بایست از هم‌اکنون برای آن چاره‌اندیشی شود.»⁽¹⁾

روزشمار جنگ چهارشنبه /5 تیر 1364 /7 شوال 1405 /26 ژوئن 1985

124

در چارچوب ضرورت اجرای عملیات‌های محدود، نفوذی و ایذایی، تیپ2 از لشکر21 حمزة ارتش، با هدف انهدام سنگرهای پدافندی دشمن در ساحل غربی اروندرود، یک عملیات ایذایی انجام داد. به‌گزارش این لشکر، کلیة سلاح‌های اجتماعی و انفرادی این تیپ و سلاح‌های اجتماعی سایر یگان‌های لشکر و نیز توپخانة لشکری برای اجرای آتش به کارگرفته شد. همچنین برای شناسایی و انهدام دشمن، چهل نیروی تک‌ور با هشت قایق موتوری در این عملیات که با نام "ظفر2" اعلام شد، شرکت داشته‌اند.⁽¹⁾

عملیات کوچکی نیز به‌عنوان مرحلة دوم عملیات "ظفر2" به‌وسیلة تیپ2 از لشکر30 گرگان (ارتش) در منطقة پنجوین روی تپه 3105 انجام شد که این تپه را نیروهای خودی تصرف کردند و بعد از انهدام دشمن به مواضع قبلی بازگشتند.⁽²⁾تیپ1 این لشکر هم امروز در منطقة کانی‌سیف و تبوک در جنوب منطقة پنجوین عراق (روبه‌روی منطقه مریوان) به اجرای آتش توپخانه پرداخت که بر اثر آن، سنگرهایی از ارتشیان دشمن منهدم شد و چند تن از آنان نیز هلاک شدند.⁽³⁾

125

پایگاه برون‌مرزی خورنوازان (روبه‌روی منطقه مریوان) که به دست نیروهای بارزانی کنترل می‌شد، امروز هدف هجوم نیروهای عراقی قرار گرفت و سقوط کرد. نا‌هماهنگی آتش توپخانة خودی عامل سقوط این پاسگاه اعلام گردید.⁽⁴⁾

126

عده‌ای از عناصر کومه‌له در نخستین ساعات بامداد امروز پس از یک درگیری با نیروهای محافظ جهادسازندگی سروآباد (از توابع کردستان) به ساختمان بخشداری که در کنار جهاد هست، حمله کردند. در این حمله، از افراد خودی پنج‌تن شهید - از جمله رئیس بانک صادرات مریوان - و چهارتن زخمی‌شدند، هشت تن را نیز نیروهای کومه‌له به اسارت بردند. تعدادی از "برادران جهاد" جزء شهدا و اسیران هستند؛ یک پیش‌مرگ مسلمان کرد نیز اسیر شد.⁽⁵⁾

اخبار رسیده حاکی است که عراق می‌کوشد در شرق کشور نیز فعالیت مشابهی را به‌وسیلة عوامل خویش دنبال کند؛ از جمله در روز جاری مقادیر قابل توجهی سلاح و مهمات ارسالی از دولت عراق در بندر "گوادر" پاکستان تخلیه و به خوانین بلوچستان تحویل گردیده است. تحلیل فرماندهی کمیتة انقلاب اسلامی این است که اشرار در آیندة نزدیک این سلاح‌ها را به بلوچستان ایران منتقل خواهند کرد.⁽¹⁾

127

در حالی‌که با تهدید عراق مبنی بر حمله به خطوط هوایی در داخل خاک ایران، پروازهای بین‌المللی به ایران به استثنای خط هوایی سوئیس، متوقف شده است، امروز یونایتدپرس گزارش داد سایر خطوط هوایی بین‌المللی در نظر دارند همانند "سوئیس ایر" عمل کنند و پروازهای خود را از بندرعباس انجام دهند. خطوط هوایی داخلی ایران مسافران را از سایر نقاط کشور بدون دریافت وجهی به این بندر انتقال می‌دهند تا بعد با خط هوایی سوئیس به کشورهای خارجی بروند.⁽²⁾در این حال، امروز رادیو عراق اعلام کرد که این کشور مهلت عدم حمله به شهرهای ایران را پانزده روز تمدید خواهد کرد.⁽³⁾

128

روزنامة "البعث" ارگان حزب حاکم سوریه، امروز گزارش داد: «روز گذشته 35 سودانی که در ارتش رژیم عراق علیه جمهوری‌اسلامی ایران می‌جنگند و به دنبال حملة کماندوهای قوای ایران به غرب اروندرود، فرار کرده بودند، اعدام شدند. سودانی‌ها پس از فرار به علت عدم آشنایی به منطقه، در حوالی "هورالحمار" نزدیکی بصره به دست مزدوران صدام گرفتار شده و در بیابان و در انظار سربازان عراق و دانشجویان و کارگران عرب که بالاجبار به جنگ علیه ایران وادار شده‌اند، اعدام شدند.»⁽⁴⁾

129

"ریگان" رئیس‌جمهور امریکا، گفت: «تا زمانی که جنگ خلیج‌فارس همراه با پشتیبانی مستمر ایران از تروریست‌ها ادامه یابد، ثبات کشورهای خلیج‌فارس همچنان در مخاطره باقی می‌ماند. همه باید بدانند که امنیت کشتی‌رانی در خلیج]فارس[ و ثبات در آن بخش از دنیا برای منافع امریکا حیاتی است. ما با دوستان خود در منطقه از جمله عربستان سعودی و سایر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج]فارس[ همکاری کرده و از نیازهای دفاعی و قانونی آن‌ها حمایت می‌کنیم و قدرت‌های مشترک آن‌ها را برای حفظ امنیت منطقه مورد تشویق قرار داده‌ایم. امریکا همانند کشورهای خلیج‌فارس معتقد است تنها مذاکرات مسالمت‌آمیز، راه خاتمة جنگ ایران و عراق می‌باشد، به همین دلیل برای دست‌یابی به هدف مزبور ما به پشتیبانی خود از تلاش کشورهای خلیج‌فارس در داخل و خارج از سازمان‌ملل ادامه می‌دهیم.» وی تأکید کرد که منافع اقتصادی امریکا و متحدان اروپایی‌اش

ایجاب می‌کند که این جنگ فوراً پایان یابد.⁽¹⁾

سخنان ریگان در حالی ایراد می‌شود که دادگاه فدرال امریکا امروز مردی را به اتهام شرکت در یک تلاش نافرجام جهت صدور لباس ضدسلاح شیمیایی به ایران، به دو سال زندان محکوم کرد. به گزارش آسوشیتدپرس، به ادعای مقام‌های دولتی امریکا، "جان دید" یکی از سه شهروند امریکایی است که از سوی "رنه‌شولر" 53 ساله - که یک سوئیسی‌الاصل مقیم برزیل می‌باشد - استخدام شده‌بود تا قریب به چهارصد‌هزار لباس لاستیکی، دستکش، چکمه و ماسک ضدگاز شیمیایی را به یک خریدار ایرانی - که هرگز هویتش معلوم نشده است - تحویل دهد.⁽²⁾

130

برای توجیه افکار عمومی و در چارچوب تلاش‌های تبلیغاتی وسیعی که برای عادی نشان دادن تسلیح وسیع عراق علیه ایران صورت می‌گیرد، مجله "کل العرب" چاپ پاریس، ادعا کرد: «ایران و اسپانیا در آستانة انعقاد قراردادی قرار دارند که براساس آن ایران پانصد دستگاه تانک از اسپانیا خریداری خواهد کرد.» این مجله افزوده است: «این دومین قرارداد تجارت اسلحه بین ایران و اسپانیا در سال جاری میلادی محسوب می‌گردد و اولین قرارداد ایران و اسپانیا در زمینه خرید اسلحه به ارزش صدمیلیون دلار بوده است.»⁽³⁾

131

به‌نوشتة روزنامة آلمانی "فرانکورتر الگماینه"، افراد یک سرویس مخفی عراقی را که در بحرین فعالیت‌های تروریستی می‌کرده‌اند، مسئولان امنیتی این کشور شناسایی و دست‌گیر کرده‌اند. مأموریت این گروه، اجرای اعمال تروریستی به گونه‌ای که ایران مورد سوء‌ظن قرار بگیرد، بوده است.⁽⁴⁾

132

عراق امروز رسماً قطع کامل مناسبات دیپلماتیک خود را با لیبی اعلام کرد⁽⁵⁾این در حالی است که کم‌تر از ده روز قبل بغداد میزبان وزیر خارجة لیبی بود. "عبدالسلام تریکی" وزیر خارجه لیبی، در یک اقدام ناگهانی در تاریخ 28/3/1364 وارد بغداد شد آن هم در هنگامی که رادیو بغداد شب قبل از آن، خواهان سرنگونی "معمرقذافی" رئیس‌جمهور لیبی، شده بود.

سفر یک عضو بلندپایه از لیبی و ملاقات وی با همتای عراقی خود (طارق‌عزیز) پس از پنج سال قطع ارتباط دیپلماتیک عراق با لیبی - که به دلیل حمایت لیبی در زمینه‌های سیاسی، نظامی و تدارکاتی از ایران، صورت گرفته بود - بازتاب‌هایی را در محافل دیپلماتیک

در پی‌داشت. به‌گزارش رسانه‌ها، برخی مفسران سیاسی این سفر را نشانة دور شدن لیبی از سوریه و ایران دانسته‌اند، ولی عمدتاً این ملاقات تحت عنوان میانجی‌گری لیبی در جنگ ایران و عراق ذکر شده، چرا که لیبی روابط حسنه و ویژه‌ای با ایران دارد و از طرفی هم، عراق اواخر سال گذشته به بهبود روابط خود با لیبی اظهار تمایل نشان داده است.⁽¹⁾

آنچه در این ماجرا بیش از همه جلب نظر می‌کرد، موضع برتر عراق و موضع ضعیف لیبی بود. در هر حال، سفر ناموفق تریکی به بغداد که بدون کسب نتایج و پی‌آمدی به اتمام رسید، زمینه‌ای شد تا آقای هاشمی‌رفسنجانی رئیس مجلس شورای اسلامی، به طور ناگهانی در 30/3/1364 به لیبی سفرکند. این سفر که نتایج و پی‌آمدهایی داشته است(خصوصاً بیانیه مشترک پایانی سفر که تحت عنوان پیمان استراتژیک فی‌مابین لیبی و ایران در سطح جهان مشهور شد.) عراق را به واکنش واداشت به طوری که سخن‌گوی وزارت خارجة عراق امروز (5/4/1364) خبر قطع کامل مناسبات دیپلماتیک کشورش را با لیبی به دلیل آنچه آن را پیمان استراتژیک میان ایران و لیبی خواند، اعلام کرد، لیکن به مفاد بیانیة مشترک جمهوری‌اسلامی ایران و لیبی که صهیونیزم و امپریالیزم امریکا را به شدت مورد حمله قرار داده است، هیچ‌گونه اشاره‌ای نکرد.⁽²⁾

لیبی نیز در واکنشی در برابر بیانیة عراق مبنی بر "عدم شناسایی حکومت لیبی"، امروز خواستار اخراج عراق از اتحادیه عرب و از سازمان کنفرانس اسلامی شد. در بیانیة کمیتة مردمی روابط خارجی لیبی، حکومت عراق به‌دلیل برقراری روابط دیپلماتیک با مصر، به تخطی مداوم از قطع‌نامه‌های اجلاس سران عرب و اتخاذ مواضعی خصمانه علیه خواسته‌های ملت‌های عرب و مسلمان متهم شده است.⁽³⁾

قطع روابط دیپلماتیک از سوی عراق، انعکاس گسترده‌ای را به دنبال داشته است و بسیاری محافل دیپلماتیک، خبرگزاری‌ها و مطبوعات این اقدام عراق را با نتایج سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به لیبی کاملاً مرتبط دانسته‌اند. خبرگزاری یوگسلاوی قطع روابط عراق با لیبی را چنین تحلیل کرده است: «آنچه که کاسة صبر عراق را لب‌ریز کرده آشکارا دیدار اخیر هاشمی‌رفسنجانی رئیس مجلس ایران و امضای یک پیمان "وحدت استراتژیک" میان ایران و لیبی است.»⁽⁴⁾

رادیو بی.بی.سی. نیز در تفسیری دلیل قطع رسمی روابط دیپلماتیک عراق با لیبی را همین مورد دانسته است: «عراق اعلام کرده است که روابط دیپلماتیک خود را با لیبی قطع می‌کند. عراق سفیرش را از طرابلس فراخوانده است و از هیئت دیپلماتیک لیبی در بغداد خواسته است که خاک این کشور را ترک کند ... اما آنچه جای تعجب است این است که حمایت لیبی از ایران در طول این مدت - چه حمایت مادی و چه حمایت سیاسی - تا این لحظه به قطع رسمی روابط سیاسی عراق با لیبی منجر نشده بود. آنچه که موجب تصمیم

بغداد در این مورد شد، اعلام اتحاد استراتژیکی لیبی با ایران بود که طی بیانیه‌ای در طرابلس اعلام گردید.»⁽¹⁾

خبرگزاری رویتر نیز در تفسیری در این‌باره نوشته است: «در پی امضای یک پیمان اتحاد استراتژیک بین لیبی و ایران، رژیم عراق رسماً مناسبات دیپلماتیک خود را با لیبی قطع کرد. عراق اندکی پس از آغاز جنگ با ایران در سپتامبر 1980 روابط خود را با لیبی به حال تعلیق درآورد و لیبی را به حمایت از ایران متهم کرده بود. از سوی دیگر، رژیم عراق هم‌زمان با قطع روابط خود با لیبی که یکی از اعضای جبهه پایداری، است به طور اصولی موافقت خود را با تشکیل یک کمیسیون مشترک به منظور همکاری با رژیم مصر که قرارداد کمپ‌دیوید را با اسرائیل به امضا رسانده است، اعلام کرد.»⁽²⁾

در واقع نوع برخورد عراق ثابت کرده که این کشور از بیانیة مشترک ایران و لیبی - که بعضاً با عنوان "پیمان استراتژیک" از آن یاد شده - به‌خشم آمده‌است. بیانیة مشترک ایران و لیبی که محور بررسی و تحلیل‌های محافل دیپلماتیک واقع شده‌است، عراق را بر آن داشت تا سفیران کشورهای عربی را از محتوای این بیانیه آگاه کند و از این‌روست که سفیران این کشورها را فرا خواند. خبرگزاری فرانسه از بغداد در این‌باره گزارش داده است:

«در بغداد رسماً اعلام شد سفرای کشورهای عربی مقیم بغداد جهت مطلع شدن از وسعت بیانیة مشترک ایران و لیبی، ]در[ مورخ 22 ژوئن (اول تیرماه) به وزارت امور خارجه عراق احضار شدند ... یک سخن‌گوی وزارت امور خارجه عراق اعلام کرد که رؤسای هیئت‌های سیاسی عرب از محتوای این بیانیه به ویژه در مورد آنچه که به حمایت کامل لیبی از ایران در جنگ خلیج]فارس[ و همچنین تشکیل یک کمیسیون سیاسی نظامی مشترک مربوط است، مطلع گشتند. سخن‌گوی مزبور همچنین اظهار داشت که رؤسای هیئت‌های دیپلماتیک عرب مأمور شدند که پیرامون موضوع مزبور پیام‌هایی از سوی "طارق‌عزیز" معاون نخست‌وزیر و وزیر خارجة عراق، به وزارت امور خارجه کشورشان تسلیم نمایند. ناظران در بغداد معتقدند که این اقدام آغاز یک حرکت دیپلماتیک از سوی عراق نزد کشورهای عرب اسلامی است که به منظور ایجاد یک اجتماع عرب در قبال پیمان استراتژیک میان لیبی و ایران انجام می‌گیرد.»⁽³⁾

133

"لاری اسپیکس" سخن‌گوی کاخ سفید امروز هم دربارة ربوده شدن هواپیمای تی.دبلیو.ای. در بیروت، مطالبی گفت. وی اعلام کرد که امریکا قصد دارد به سوریه و ایران فشار بیاورد تا گروگان‌های این ربایندگی آزاد شوند.⁽⁴⁾از سوی دیگر، گفته می‌شود که ریگان رئیس‌جمهور امریکا، برای نخستین بار برای حل و فصل مسئلة گروگان‌گیری با سوریه تشریک مساعی می‌کند.⁽⁵⁾

این که گفته می‌شود ریگان برای اولین بار از طریق سوریه به روش مسالمت‌آمیز دست می‌زند، نشان این واقعیت است که به‌رغم برخوردهای تهدیدآمیز روز گذشته ریگان، با عدم توفیق کشورهای اروپایی از جمله انگلیس و ایتالیا در میانجی‌گری، نوعی بن‌بست در ماجرای هواپیماربایی پیدا شده است. لاری اسپیکس دربارة مداخلة سوریه در امر آزادسازی گروگان‌ها گفت:

«حافظ اسد رئیس‌جمهوری سوریه، برای کمک به حل و فصل این مسئله اظهار تمایل کرده و در موقعیتی است که کمک وی می‌تواند مؤثر واقع شود.»⁽¹⁾

از سوی دیگر، "نبیه‌بری" رهبر جنبش امل، امروز ضمن آزاد کردن یک گروگان بیمار امریکایی، پیشنهاد کرد بقیه گروگان‌ها را به یک سفارت‌خانة غربی در بیروت منتقل سازد و اگر چنانچه سفارت‌خانه‌های سوئیس، فرانسه و یا یک کشور غربی دیگر مورد قبول واقع نشود، ممکن است گروگان‌ها را به دمشق منتقل کند و در صورت عدم موافقت سوریه، می‌توان گروگان‌ها را به تهران انتقال داد. البته وی این پیشنهادها را به شرطی مطرح کرده که دولت میزبان تعهد کند هیچ یک از گروگان‌ها را تا زمانی که اسرائیل همة زندانیان را رها نساخته است، آزاد نکند.⁽²⁾

پیشنهاد نبیه‌بری دایر بر انتقال گروگان‌ها به سفارت‌خانة یک کشور غربی و یا ...، با واکنش احتیاط‌آمیز کاخ سفید روبه‌رو شده به طوری که یکی از مشاوران ریگان ضمن رد هرگونه ارتباطی بین آزادی گروگان‌ها و زندانیان لبنانی در اسرائیل، دربارة این پیشنهاد نبیه‌بری گفت: «بایستی صبر کرد و منتظر نتیجه بود، چرا که اذهان اکنون متوجه سوریه و میانجی‌گری این کشور برای حل گروگان‌گیری است و ریگان رئیس‌جمهوری امریکا نیز طی چند پیام به حافظ‌اسد رئیس‌جمهور سوریه، از وی جهت آزادسازی گروگان‌ها کمک خواسته است.»⁽³⁾

مجموع این اقدامات مبین این واقعیت است که امریکا در وهلة اول به دنبال روش مسالمت‌آمیز از طریق دیپلماسی و مذاکره با طرف‌های مخاصمه است و از سویی هم به دنبال فشار بر ربایندگان و حامیان آن‌ها می‌باشد تا در صورت شکست راه‌کار اول، بتواند از راه‌کار دوم - که در این زمینه هم تدابیری صورت گرفته است - به مقصد خود برسد. در همین ارتباط است که سفیر امریکا در لبنان با "امین جمیل" رئیس‌جمهوری این کشور، ملاقات کرده تا دربارة بحران گروگان‌گیری و اقدام‌های احتمالی امریکا دایر بر محاصرة لبنان در صورت شکست تلاش‌های دیپلماتیک ظرف چند روز آینده، گفت‌وگو کند.⁽⁴⁾

حادثة هواپیماربایی واکنش خاصی در محافل سیاسی شوروی داشته است. این کشور از یک طرف مخالفت اصولی خود را با هرگونه هواپیماربایی اعلام کرده‌است و از سوی دیگر - در این مورد خاص - از هرگونه اظهار نظر مبنی بر محکوم کردن ربایندگان و نیز درخواست

آزادی گروگان‌ها خودداری می‌کند. رئیس ادارة اطلاعات و مطبوعات وزارت خارجة شوروی در مصاحبه‌ای با روزنامه‌نگاران گفت: «موضع ما در رابطه با تروریسم و گروگان‌گیری یک موضع اصولی است. ما با این گونه شیوه‌ها مخالف بوده و در مواردی که امکان داشته باشد، آن را محکوم کرده و نفوذ خود را برای پایان دادن به ماجرا به کار می‌بریم.»⁽¹⁾

سخن‌گوی رسمی شوروی در ادامه با اشاره به ریشه‌یابی چنین حوادثی، این گونه اقدامات را در خاورمیانه ناشی از عملکرد کشورهای غیر عربی خواند و افزود که کشورش طرف‌دار حل همة مسائل از راه مذاکرات سیاسی است، اما باید منشأ و سرچشمه چنین حوادث را شناخت. وی سپس گفت: «به اعتقاد ما ریشة تروریسم و گروگان‌گیری را باید در یک محیط خشونت و عدم احترام به حقوق دیگران جست‌وجو کرد و متأسفانه این محیط از چندین سال پیش در خاورمیانه حکم‌فرما شده که البته کشورهای عربی در به وجود آوردن آن دست نداشته‌اند.»⁽²⁾

¯¯¯

ضمیمه گزارش 132: استقبال ایران از قطع رابطه عراق با لیبی

در ایران از موضوع قطع رابطه عراق با لیبی آشکارا استقبال شد و در پی این اعلام رسمی، آقای "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی، دکتر "ولایتی" وزیر امورخارجه و نیز سخن‌گوی این وزارت‌خانه در پیام‌های جداگانه‌ای خواستار پیوند هرچه بیش‌تر کشورهای پیشرو شدند.

در پیام رئیس مجلس شورای اسلامی خطاب به رهبر انقلاب لیبی آمده است:

«امیدواریم با مستحکم‌تر شدن پیوندهای جمهوری‌اسلامی ایران و جماهیری لیبی و دیگر کشورهای پیشرو و نیروهای انقلابی منطقه، شاهد رسوایی بیش‌تر رژیم‌های مرتجع و بارور شدن حرکت آزادی‌بخش و ضدامپریالیستی و صهیونیستی مردم مظلوم و مسلمان منطقه باشیم.»⁽³⁾

وزیر امور خارجه ایران نیز در پیامی به دبیر کمیتة مردمی روابط خارجی لیبی ابراز امیدواری کرد که دو کشور ایران و لیبی وحدت و همکاری بیش‌تر علیه امپریالیسم و صهیونیسم و عوامل آن‌ها در منطقه را با قاطعیت ادامه دهند.⁽⁴⁾

همچنین سخن‌گوی وزارت خارجه در خصوص پیشنهاد لیبی مبنی بر اخراج حکومت عراق از کنفرانس اسلامی و اتحادیة عرب، چنین موضع‌گیری کرد:

«رژیم بعث عراق با بمباران تظاهرات عظیم مردم مسلمان ایران به مناسبت روز قدس، همبستگی خود را با صهیونیست‌های اشغال‌گر و دشمنی خود را با اهداف عالی اسلام آشکار نموده است. این رژیم با هم‌پیمانی و وحدت عمل با رژیم مصر، عالی‌ترین آرمان‌های عرب را زیر پا گذاشته و در موارد متعدد از تصمیمات کنفرانس‌ها و مجامع عربی و اسلامی تخطی نموده است.»⁽⁵⁾

وی سپس با اشاره به نامة وزیر خارجة ایران به دبیرکل کنفرانس اسلامی مبنی بر آن که حضور حکومت ضداسلامی و ضدبشری عراق در کنفرانس‌ها و مجامع اسلامی مایة سرشکستگی مسلمانان می‌باشد، از مجامع اسلامی خواست که برای حفظ اعتبار و حیثیت خود، مسئلة اخراج حکومت عراق از این مجامع را به طور جدی مورد بررسی قرار دهند.⁽⁶⁾

روزشمار جنگ پنج شنبه /6 تیر 1364 /8 شوال 1405 /27 ژوئن 1985

134

پس از تصویب طرح ضرورت اجرای عملیات‌های محدود (در 30 خرداد 1364) و ابلاغ آن از فرماندهی سپاه پاسداران به همة قرارگاه‌ها و یگان‌های عملیاتی سپاه جهت آمادگی به منظور اجرای این گونه عملیات‌ها، عملیات "قدس2" با اهدافی از جمله ترمیم خط پدافند به دست آمده در "قدس1"⁽¹⁾و رفع نقاط ضعف و تبدیل آن به قوت، آسیب‌پذیر نمودن دشمن، جلوگیری از تک احتمالی دشمن و در مجموع به دست گرفتن ابتکار عمل در محور شمالی البیضه، در دستور کار سپاه قرار گرفت.⁽²⁾

عملیات با در نظر گرفتن این اهداف، در ساعت دو بامداد امروز با هجوم غواصان لشکر25 کربلا به کمین‌های دشمن آغاز گردید ولی به دلیل روشن شدن هوا و نیز عدم فرصت کافی جهت الحاق دو جناح، دستور عقب‌نشینی به نیروها داده شد.⁽³⁾

نیروهای لشکر25 کربلا بلافاصله پس از بازگشت، مجدداً سازمان‌دهی شدند و در خصوص مأموریت توجیه گردیدند، سپس در ساعت هفت بعدازظهر به سمت محور عملیاتی حرکت کردند و در ساعت دوازده شب(ساعت24) درگیری شروع شد.⁽⁴⁾

در این عملیات نیروهای خودی موفق شدند ظرف 2 ساعت اهداف از پیش تعیین شده را تصرف کنند و سپس استقرار یابند.⁽⁵⁾آنان همچنین موفق شدند با به اسارت درآوردن دوازده تن و به هلاکت رساندن شصت تن از نیروهای دشمن، آب‌راه "کساره" را نیز تأمین کنند.⁽⁶⁾⁽⁷⁾

در این عملیات نیروهای خودی با دادن یک شهید و 28 مجروح (که 23 تن از آنها سرپایی بودند) به اهداف از پیش تعیین شده دست یافتند،⁽⁸⁾⁽⁹⁾8. مأخذ 2، ص 39.⁽¹⁰⁾*

135

امروز ارتش عراق در جزیرة مجنون یک تک محدود انجام داد؛ به این ترتیب که پس از اجرای آتش تهیه، از ضلع غربی جزیرة جنوبی از سه سمت (شرقی، میانی، غربی) شروع به پیشروی کرد که حدود 1100 متر از خط خودی سقوط کرد و دوازده تا چهارده تن اسیر شدند. پس از ساعاتی دو گردان از لشکر77 ارتش جمهوری‌اسلامی جهت بازپس‌گیری منطقة از دست رفته اقدام کردند لکن توفیقی حاصل نشد. علت موفق بودن تک دشمن، آسیب‌پذیر بودن سنگرهای خودی و علت عدم موفقیت خودی در پاتک، آتش سنگین و پر حجم دشمن گزارش شده است.⁽¹⁾

مبادرت دشمن به تک محدود در جزیرة جنوبی (محل استقرار لشکر77 نیروی زمینی ارتش) خود امر مهمی تلقی می‌شود اما هم‌زمانی آن با اجرای عملیات‌های محدود خودی - خاصه در هور - خود به خود اهمیت بیش‌تری به آن می‌دهد. در این باره برادر "علی آستانه" از مسئولان قرارگاه نوح، گفت:

«ما بارها اصرار کردیم که قسمتی از نیروهای سپاه (لشکر حضرت رسول(ص)) در این محور حضور داشته باشند، ولی سرهنگ شیرازی در جواب گفتند: "مسئولیتش پای ما، شما چه کار دارید؟ ارتش می‌تواند منطقه را حفظ کند."⁽²⁾

برادر "مصطفی ایزدی" فرمانده قرارگاه نجف نیز گفت:

«سرهنگ شیرازی در جواب "دستواره" [فرمانده وقت لشکر27 حضرت رسول(سپاه)] که می‌گفت: "اجازه بدهید ما بمانیم." گفته بود: "خالی کنید و بروید، مسئولیت با ماست، شما که مسئول مملکت نیستید."⁽³⁾

در ارتباط با معنا و پی‌آمدهای این تک دشمن و سقوط دو مقر کمین خودی، برادر "فدوی" مسئول اطلاعات عملیات قرارگاه نوح، گفت: «این یعنی دو کیلومتر پیشروی روی ضلع غربی و اگر امشب و فردا شب عقب زده نشوند، دیگر نمی‌شود طرف‌شان رفت.»⁽⁴⁾

در تبلیغات دشمن اعلام شد که با این تعرض در جزیرة جنوبی، اولین گام‌ها در پس راندن نیروهای ایران از هور و گرفتن هرگونه سرپل جهت تهاجمات آینده، برداشته شد.⁽⁵⁾⁽⁶⁾

136

در جلسة امروز فرماندهی قرارگاه خاتم (سپاه) با فرماندهی لشکر19 فجر سپاه - که علی شمخانی و قائم‌مقام لشکر19 (قاسم سلطان‌آبادی) در آن شرکت داشتند - اجرای یک عملیات محدود که از مدتی پیش مطالعه و بررسی آن شروع شده بود، قطعی شد.⁽⁷⁾* در این

جلسه برادر سلطان‌آبادی با استناد به نظر فرماندهان لشکر، تصرف و استقرار روی یک ارتفاع 194 متری در محور عملیاتی "میمه" (جنوب شهر دهلران ایران و شمال شهرک طیب عراق) را که دشمن با استعداد یک گردان منها روی آن مستقر شده است، همچون گذشته ممکن دانست و برای حل مشکل جاده نیز به‌کارگیری قاطر در روزهای اولیه تا زمان احداث جاده را پیشنهاد کرد. این اعلام آمادگی، فرماندهی قرارگاه خاتم را که اصراری روی تصرف زمین نداشت، به انجام دادن این عملیات متقاعد ساخت و اعلام نمود «اگر هم نتوانستید بمانید، مهم نیست.» اعلام موافقت برادر شمخانی به‌عنوان فرماندهی قرارگاه خاتم، شروعی بر اقدامات عملی لشکر فجر بود.⁽¹⁾

137

در غرب کشور، درگیری‌های ایذایی و پراکنده علیه نیروهای خودی ادامه دارد. امروز با واکنش مناسب عده‌ای از نیروهای خودی که در منطقة جوانرود در کمین مهاجمان افتاده بودند، یک مهاجم کشته و یک تن زخمی شد و یکی از نیروهای خودی که اسیر شده بود نیز توانست بگریزد.⁽²⁾از سوی دیگر، در کنار رودخانة "سیروان" درگیری دیگری رخ داد که مانع شد نیروی‌های خودی در تعقیب مهاجمان یک کمین دیگر موفق باشند. مهاجمان فراری، از یک کمین به یک خودرو تدارکاتی خودی حمله کرده بودند و راننده و دو نفر دیگر را اسیر کرده و یکی از اسیران را - که مسئول یک محور عملیاتی بود - هنگام فرار به شهادت رسانده بودند. نیروهای خودی در تعقیب مهاجمان وقتی به کنار این رودخانه رسیدند، با آتش شدید نیروهای ضدانقلاب مسلط در منطقه مواجه شدند و قادر به مقابله نگردیدند.⁽³⁾

امروز همچنین گزارش شد که نیروهای کومه‌له از طریق منطقة سیدکان، مقداری مواد منفجره از عراق وارد منطقه "زیوة" ارومیه کرده‌اند و قرار است جهت تحویل به عناصر مرتبط با سازمان چریک‌های فدایی خلق، به تهران حمل شود.⁽⁴⁾

138

به گزارش شاهدان عینی، یک کشتی روسی به نام "باکورینی" (BAKU RAINI) از سه روز قبل در بندر "شعیبة" کویت لنگر انداخته است و در حال تخلیه موشک‌های زمین به زمین و دستگاه‌های موشک‌انداز است که پس از تخلیه، به سوی عراق حمل می‌شود.⁽⁵⁾

در این حال بولتن محرمانه "اکونومیست" امروز نوشت: «منابع اطلاعاتی ما اظهار می‌دارند که رهبر عراق طی پیامی به مسکو اطلاع داده است که اگر باز هم موشک‌های روسی به سوی بغداد شلیک کردند، او به پیمان دوستی خود با روسیه پایان داده، با مصر روابط صمیمانه‌تری برقرار خواهد کرد و حتی احتمالاً از طرح امریکا برای مذاکرات مربوط به کرانة باختری میان اسرائیل و هیئتی متشکل از فلسطین و اردن حمایت خواهد نمود.»⁽⁶⁾

139

یک مقام نظامی ایران دربارة آخرین خبرهای مربوط به کشتی کویتی "المحرق" که از چند روز قبل در آب‌راه‌های خلیج‌فارس مورد بازرسی نیروی دریایی ارتش جمهوری‌اسلامی ایران قرار گرفته است، گفت: «کشتی المحرق برابر قوانین و با کمال احترام در حال بررسی است و کالاهایی که به مقصد امارات در کشتی مذکور بوده در حال بررسی و تصفیه است و چنانچه وسائل سطح زیرین که به مقصد کویت جهت حمل به عراق بوده، دارای ارزش استراتژیکی و تاکتیکی و یا محمولة نظامی باشد با آن برابر دستورات مرکز عمل خواهد شد.» این مقام آگاه افزود: «آنچه مسلم است به کالاهای غیرنظامی و خصوصی افراد هیچ گونه تعرضی نخواهد شد. تا زمانی که کشتی در بنادر جمهوری‌اسلامی ایران مستقر باشد، با پرسنل آن همچون میهمان رفتار می‌شود.»⁽¹⁾

در این‌باره روزنامة کویتی "الوطن" نیز نوشت: «تهران با افزایش اقدامات و فشار بر کشتی‌های کویتی در آب‌های خلیج‌فارس، تلاش می‌کند ناتوانی و عجز کویت از حمایت کشتی‌های خود را نشان دهد ... مقامات ایرانی عمداً اقدام به بازرسی کشتی‌های حامل پرچم کویت می‌کنند و این در حالی است که متعرض کشتی‌های کشورهای عربی دیگر نمی‌شوند.»⁽²⁾

140

یک مقام آگاه آرژانتینی به خبرگزاری جمهوری‌اسلامی در بوئنوس‌آیرس گفته است که فروش "پوکارا" به عراق قرار است از طریق یک کشور سوم صورت بگیرد. وی افزوده که فروش هواپیماهای جنگی آرژانتین به عراق همان‌گونه که در ابتدا پیش‌بینی شده بود، احتمالاً از طریق کویت انجام خواهد شد.⁽³⁾در این حال، مقام‌های ایرانی در بوئنوس‌آیرس به دولت آرژانتین تذکر داده‌اند که در صورت عملی شدن قرارداد فروش هواپیما به عراق، روابط تجاری بین دو کشور جداً لطمه خواهد دید.⁽⁴⁾

141

در حالی که مهلت دو هفته‌ای عراق برای توقف جنگ شهرها رو به اتمام است، زمزمه‌های احتمال از سرگیری حملات هوایی و موشکی به شهرها، در رسانه‌های جهان آغاز شده است، از جمله نشریة "اکونومیست" در مورد از سرگیری جنگ شهرها و نیز اقدامات جمهوری‌اسلامی برای تقویت سیستم دفاعی هوایی جهت مقابله با حملات عراق، نوشته است: «در حالی که بحران گروگان‌گیری در بیروت همچنان ادامه دارد، تهران نگران احتمال اقدام عراق به از سرگیری مجدد حملات هوایی شبانه است. ایران به موشک‌های زمین به هوای سوریه دست یافته لیکن احتمالاً از این‌ها استفاده کرده است؛ این کشور به تعداد بیش‌تری از آنها احتیاج دارد. ایران همچنین خواستار موشک‌های زمین به زمین برای

حملات خود به داخل خاک عراق می‌باشد. لیبی در ماه‌های ژانویه و فوریه هفتاد موشک زمین به زمین "اسکاد" روسی در اختیار ایران قرار داد.»⁽¹⁾

در همین حال، اجرای عملیات‌های محدود که با اهداف مختلف از جمله زمینه‌سازی برای آغاز عملیات‌های بزرگ، تصمیم‌گیری شده‌است،⁽²⁾بازتاب‌هایی را در رسانه‌های خارجی به دنبال داشته است، هر چند که اهداف این گونه عملیات‌ها را به نوعی مخدوش جلوه داده‌اند؛⁽³⁾به‌عنوان مثال رادیو بی.بی.سی. در این باره گفته است:

«منابعی که گزارش‌های ماهواره‌های تجسسی در اختیارشان است، می‌گویند هیچ گونه علائمی که دال بر فعالیت نظامی وسیع در این اواخر باشد، مشاهده نشده و روشن است که اظهارات ایران در این مورد قاعدتاً معطوف به عملیات محدود نظامی است. چنین امری در عین حال با سیاست جدیدی که اخیراً از سوی فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام شده، مطابقت کامل دارد. او گفته است که نیروهای ایرانی اکنون خود را به تاکتیک "جنگ و گریز" محدود کرده و از دست زدن به تعرض‌هایی که در گذشته موجب تلفات مرگبار فراوانی شده بود، خودداری می‌کند. به نظر می‌رسد که سیاست ایران، داغ نگه‌داشتن تنور جنگ است بدون آن که به عملیات پر مخاطره دست زند.»⁽⁴⁾

142

عراق در پی این است که از سویی امسال نیز موعد بازپرداخت اکثر بدهی‌های خارجی خود را به تعویق اندازد و از سوی دیگر، وام‌های جدید دریافت کند. عراق امیدوار است که پس از پایان جنگ بتواند از طریق افزایش سریع صادرات نفت همة این بدهی‌های خود را مستهلک سازد. به گزارش رویتر، میزان بدهی‌های خارجی بازرگانی عراق بین ده تا پانزده میلیارد دلار ارزیابی شده است. بسیاری از مؤسسات بانکی بین‌المللی با ابراز خوش‌بینی از آیندة عراق و به ویژه با استناد به منابع عظیم نفتی این کشور، ابراز تمایل کرده‌اند درخواست عراق را بپذیرند و به این کشور وام بپردازند.⁽⁵⁾

143

آقای "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی، در رأس یک هیئت بلندپایة سیاسی اقتصادی وارد پکن شد.⁽⁶⁾به گزارش رسیده، در اولین دور مذاکرات آقای هاشمی‌رفسنجانی و "زائوزیانگ" نخست‌وزیر چین - که در خصوص مسائل مورد علاقه و روابط دو جانبه و همچنین توسعة مناسبات دوستی و همکاری های دو کشور انجام شد - زائوزیانگ ضمن تجلیل و استقبال از موضع دولت جمهوری‌اسلامی ایران مبنی بر عدم تعهد و مبارزه علیه سلطة خارجی، گفت: «چین و ایران در پیروی از سیاست خارجی مستقل و مبارزه علیه سلطة ابرقدرت‌ها وجوه مشترک بسیار مهمی دارند که این وجوه پایه و اساس برقراری روابط و پیشرفت مناسبات دوستی و همکاری دو کشور را تشکیل می‌دهد.» آقای

هاشمی نیز در سخنانی ضمن تأکید بر توسعة روابط دوستانه بین ایران و چین، گفت: «هر دو کشور در بسیاری از مسائل بین‌المللی دارای مواضع مشترک هستند.»⁽¹⁾

در مورد این سفر رادیو بی.بی.سی. گفت: «به عقیدة بسیاری از ناظران، این سفر جنبه‌های قابل ملاحظه‌تری داشته است. ایران به وضوح مایل است که از انزوای فعلی درآید و هر کجا که ممکن است دوستی بیابد، مخصوصاً اگر این دوستان حاضر به فروش اسلحه به ایران باشند. بنابراین، صحبت‌های زیادی در این مورد شنیده می‌شود که چین با انعقاد یک قرارداد قابل ملاحظه، به ایران اسلحه خواهد فروخت و علت سفر رفسنجانی به پکن همین بوده است. چین بارها انعقاد چنین موافقت‌نامه‌ای را با ایران تکذیب کرده است زیرا در جنگ ایران و عراق جانب هیچ یک از دو کشور را نداشته است، هر چند این قبیل اظهارات را هر کسی نمی‌تواند قبول کند.»⁽²⁾

از سویی دیگر، گزارش‌ها حاکی است که چین به طور صریح وانمود کرده که روابطش به طور مساوی با هر دو کشور ایران و عراق خوب و در مورد درگیری بین دو کشور، یک موضع بی‌طرفانه داشته است. چین به هر حال در موضع رسمی خود مبنی بر عدم فروش تسلیحات به هر یک از دو کشور ایران و عراق پابرجاست. انتظار می‌رود گفت‌وگوهای رفسنجانی با مقام‌های چینی، در زمینة مسائل اقتصادی باشد. دو طرف میل دارند مبادلات تجاری خود را از 250 میلیون دلار در سال گذشته به 600 میلیون دلار در سال جاری افزایش دهند.⁽³⁾

سفرهای اخیر آقای هاشمی و تحرکات جدید دیپلماتیک ایران را "شهرام چوبین" استاد مؤسسة مطالعات بین‌المللی ژنو چنین بررسی کرده است: «فکر می‌کنم این سفرها [ی هاشمی به لیبی و چین] با سفر چندی قبل وزیر امور خارجة عربستان به ایران و نیز نوعی ابتکار صلح که ایران می‌کوشد در منطقة خلیج[فارس] پیاده کند، در ارتباط است. ایران تأکید می‌کند که هیچ خطری برای کشورهای حوزة خلیج[فارس] محسوب نمی‌شود و باید میانه‌روی نسبی آن را با تروریسم عراق مقایسه کرد. بنابراین به گمان من ایران سعی دارد وجهة بین‌المللی خود را بهبود بخشد و در این راه تا آن‌جا پیش می‌رود که شرایط خود را برای پایان جنگ با آن‌که تغییر نمی‌دهد، ولی به شکل دیگری درآورد.»

وی در پاسخ به این پرسش که "موضع چین در این میان چیست؟" گفت: «گمان می‌کنم چین نوعی شریک استراتژیک ایران است. ایران هیچ پیمان دوستی با شوروی ندارد و روی عدم تعهد خود تکیه می‌کند؛ از طرف دیگر، عراق هنوز پیمان دوستی و همکاری با شوروی دارد. شاید ایران می‌خواهد در مقابل فشار شوروی بر کشورهای خلیج‌فارس، به‌عنوان یک کشور مستقل و دارای حق حاکمیت، چین را به سوی خود جلب کند و با آن روابط حسنه برقرار کند.» از وی پرسیده شد: "آیا امکان دارد ایران از چین اسلحه بخرد؟" چوبین گفت:

تصویر

تصویر

سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به چین - 6/4/1364

ملاقات و مذاکره با نخست‌وزیر و مقامات چین

«فکر می‌کنم ایران با بهبود وجهة بین‌المللی خود قصد دارد راه‌های بیش‌تری را به روی خود باز کند و منابع تأمین اسلحه خود را وسیع‌تر نماید. مسئله این نیست که چین چه نوع سلاح‌هایی می‌تواند در اختیار ایران بگذارد بلکه مسئله مهم آن است که منبعی برای تأمین سلاح ایران باشد.»⁽¹⁾

علاوه بر محافل خارجی، در داخل نیز تحلیل‌ها و تفسیرهایی البته در سطح محافل خاص و بولتن‌های دارای طبقه‌بندی، مطرح است؛ از جمله در یک تحلیل درباره این سفر و مقدمات آن آمده است:

«سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به چین و ژاپن از مدت‌ها قبل مطرح بوده است ولی برخی از مسئولین نظرشان این بود که هم‌زمان با این سفر باید سفر به دو کشور متمایل به بلوک شرق نیز در نظر گرفته شود که لیبی از ابتدا مشخص ولی کشور دوم مورد بحث بود. مصادف شدن سفر با قضایای لبنان و هواپیماربایی، سوریه را به‌عنوان کشور دوم مشخص کرد. در آستانة سفر آقای هاشمی به لیبی، "تریکی" دبیرکمیتة امورخارجة لیبی به طور غیرمنتظره‌ای به بغداد سفر می‌کند. به دنبال این مسئله، در ارتباط با برنامة سفر رسمی از قبل اعلام شدة آقای رفسنجانی به لیبی و یا قطع آن، بین بعضی از مسئولین اختلاف‌نظر به وجود می‌آید تا آن‌جا که ظاهراً این مسئله برای کسب تکلیف با امام در میان گذارده می‌شود (از نظر ایشان اطلاعی در دست نیست) ولی به هر صورت با این دلیل که در صورت قطع سفر به لیبی و بازتاب‌های جهانی آن، احتمال سوق دادن لیبی به طرف عراق بیش‌تر می‌شود، خللی در برنامة سفر به لیبی به وجود نمی‌آید. از سوی دیگر، سفر تریکی به بغداد موفق نبود و طارق‌عزیز در هنگام استقبال از او، برخورد تند و اهانت‌آمیزی نسبت به سیاست آقای قذافی مخصوصاً در مورد جنگ ایران و عراق می‌کند. این برخورد تأثیر به سزایی در موفقیت و پربار بودن سفر آقای رفسنجانی به لیبی داشته و در نهایت به انتشار بیانیة مهم مشترکی از سوی ایران و لیبی و قطع رابطه لیبی و بغداد منجر شد. قذافی در جواب این که "چرا تریکی را به عراق فرستادید؟" متقابلاً اظهار می‌دارد که شما به چه علت سعودالفیصل وزیر امورخارجة عربستان را به ایران فرا خواندید؟»⁽²⁾

144

در آستانة سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به ژاپن، سخن‌گوی رسمی وزارت خارجة ژاپن امروز گفت: «ژاپن به ایران اسلحه نمی‌فروشد و به هنگام سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی رئیس مجلس ایران به ژاپن در هفتة آینده، موضع خود را در قبال جنگ ایران و عراق به طور کامل تشریح خواهد کرد.» وی به خبرنگاران خارجی گفت: «ما هنوز دستور کار برای مذاکرات رفسنجانی با رهبران ژاپن را تکمیل نکرده‌ایم.» اما افزود: «مسئلة جنگ احتمالاً در مذاکرات مطرح خواهد شد و ما در آن زمان موضع خود را به طور کامل تشریح خواهیم

کرد.» وی در پاسخ به این پرسش که "آیا رفسنجانی با لیست خرید جنگ‌افزار به توکیو می‌آید یا خیر؟" گفت: «ژاپن چنین درخواستی را دریافت نکرده، اما من به طور غیررسمی شنیده‌ام که ایران علاقه‌مند به خرید رادار، هلی‌کوپتر و هواپیما برای مقاصد آموزشی می‌باشد.»⁽¹⁾

145

به گزارش یک منبع داخلی، قبل از سفر آقای هاشمی به چین، حدود بیست نمایند ة مجلس از جمله آقایان کیاوش، دوزدوزانی، نادی، هادی خامنه‌ای، لطیف صفری، محمدعلی هادی، سعیدی، سیدمحمد اصغری، فؤاد کریمی، محمد رشیدیان، معزی، با وی دیدار و مسائل مهمی را بازگو کرده‌اند. در این دیدار ابتدا "رشیدیان" نمایندة آبادان و "نادی نجف‌آبادی" صحبت کرده‌اند. آن‌ها با بیان نقش و اهمیت مجلس در مسائل سیاسی از جمله مبارزه با لیبرال‌ها در طول پنج سال گذشته، گفته‌اند که بعد از عملیات فتح‌المبین، نمایندگان هیچ‌گونه اطلاعی از مسائل و وقایع جنگ ندارند و این برخلاف حقوقی است که در قانون اساسی برای نمایندگان در نظر گرفته شده‌است.

آقای هاشمی‌رفسنجانی نیز ضمن اشاره به لزوم حفظ اسرار جنگی و محدودیت‌های خاص آن، به اختلافات (طبیعتاً) موجود بین سپاه و ارتش و تنگناها و مشکلاتی که در اوضاع فعلی جنگ هست، اشاره کرده و گفته است: «من اخیراً نزد امام رفتم و نظر ایشان را در مورد پی‌گیری امر جنگ از طریق سیاسی جویا شدم که ایشان فرمودند: "فعلاً زمان کار سیاسی نیست و باید بجنگید." و از طرفی در ارتباط با جنگیدن هم، سپاه و ارتش طرح‌های بلندمدت دارند و... .»

سپس یکی از نمایندگان با اشاره به این که رفتار بعضی از مسئولان هویت انقلاب را زیر سؤال برده، تأکید کرده است: «من اصلاً به مدیریت اجرایی انقلاب که فعلاً به عهدة آقایان است، اشکال دارم.»

آقای دوزدوزانی نیز خواستار رسیدگی بیش‌تر به وضع سپاه و تقویت آن شده و افزوده است: «شما باید چهل میلیون جمعیت ایران را که در صحنه حضور دارند، به خوبی از آنها استفاده کنید و اقتصاد خود را براساس یک اقتصاد جنگی پی‌ریزی کنید.» اما آقای هاشمی مخالفت خود را با چنین برنامه‌هایی ابراز کرده‌است. جلسه با تذکر این نکته از سوی آقای هاشمی که "اگر طرحی است، بیاورید"، پایان یافت.⁽²⁾

146

امروز "میرحسین موسوی" نخست‌وزیر، در مصاحبه با خبرگزاری جمهوری‌اسلامی، در مورد توقیف روزنامة "صبح آزادگان" واکنش نشان داد. وی در این مصاحبه گفت: «روزنامة صبح آزادگان در گذشته همیشه مدافع خط امام و مخالف خط لیبرالی بوده و خدمات

شایان توجهی به انقلاب نموده است و بنده به‌عنوان رئیس دولت از توقیف هرچند کوتاه مدت آن، متأسفم.»

مهندس موسوی افزود: «روزنامه‌ها باید نظرات خود را شجاعانه بیان کنند و نباید اختلاف دیدها باعث فشار روی رسانه‌ها شود. در مورد روزنامه صبح آزادگان البته دولت خدمت‌گزار باید قدردان حمایت‌های این روزنامه از مجریان انقلابی و خط سازش‌ناپذیر دولت محرومان باشد.»

وی اظهار امیدواری کرد که مشکلات موجود بر سر راه انتشار این روزنامه برداشته شود تا بتواند همچون گذشته به خدمات خود ادامه دهد. نخست‌وزیر سپس اعلام کرد: «به سرپرست محترم بنیاد مستضعفان اختیارات لازم برای حل مسائل حقوقی این روزنامه با بنیاد داده شده‌است و اگر در این زمینه اشکالاتی موجود باشد، مسئله بلافاصله حل خواهد شد.»⁽¹⁾

147

بحران هواپیمای ربوده شدة امریکایی در بیروت، پس از گذشت دو هفته هنوز هم لاینحل مانده است و این در حالی است که امریکا علاوه بر توان خود، از توان نزدیکان و دوستان خود نیز جهت حل این ماجرا بهره جسته ولی با همة تلاش‌های دیپلماتیک و اعمال فشارهای سیاسی و نیز تهدید و ارعاب علیه ربایندگان و حامیان آن‌ها، کاری از پیش نبرده است.

رادیو بی.بی.سی. در تفسیری (به قلم موریس جیمز خبرنگار سابق خود در خاورمیانه) در مورد این ماجرا به نقش نبیه‌بری، سوریه، شوروی و امریکا پرداخته و از سوی دیگر، در مورد نقش حزب‌الله و ایران که احتمال دارد توازن قدرت را به نفع خود بر هم زنند، اشاره کرده است: «دست‌اندرکاران این واقعه عملاً در جنگ قدرتی در خاورمیانه شرکت دارند، لذا به احتمال قوی این حادثه می‌تواند بر سرنوشت لبنان، شکل دولت و ترکیب نیروها و گروه‌های مسلمان در منطقه تأثیر گذارد. اگر چه در اصل افراطیون حزب‌الله بودند که هواپیمای امریکایی را ربودند، عناصری که قبل از آن که به لبنان وفادار باشند، از یک حرکت انقلاب اسلامی به رهبری امام‌خمینی تبعیت می‌کنند، ولی نبیه‌بری که نیروهای وی در جنوب لبنان و مناطق اطراف فرودگاه از قدرت زیادی برخوردارند، مذاکره را با طرفین به عهده گرفته است. از سوی دیگر، سوریه که نفوذش در تحولات لبنان کم تأثیر نیست، به کمک نبیه‌بری آمده و اینک دوشادوش هم‌پیمانش شوروی و همچنین ایالات متحده همگی با خطرات بزرگی که از کنترل درآمدن بحران ممکن است به وجود آید، آگاه‌اند، لذا عدم موفقیت آن‌ها در این میدان، توازن قدرت را به نفع افراطیون حزب‌الله بر هم خواهد زد.»⁽²⁾

از طرفی دیگر، "ابوالحسن بنی‌صدر" رئیس‌جمهور معزول ایران نیز در مصاحبه‌ای با شبکة تلویزیونی ای.بی.سی. امریکا با اظهار اطلاع از زمینه‌های وقوع هواپیماربایی، این اقدام را به جناح طرف‌دار جنگ در ایران نسبت داده است: «زمانی که دبیرکل سازمان‌ملل دو شرط

دولت ایران را در مورد جنگ بین ایران و عراق مورد اشاره قرار داد، جناح طرف‌دار ادامة جنگ در دولت ایران تصمیم گرفت طرحی برای یک سلسله حمله تهیه کند تا به این ترتیب ایالات متحده ناچار شود که مداخله کند و در پی آن، یک سلسله حملات انجام شد و تازه‌ترینش همین گروگان‌گیری است و صحت اطلاعات رسیده را تأیید می‌کند. به نظر من این تصمیم نه در بیروت بلکه در تهران گرفته شد.»

از وی پرسیده شد: «اگر شما از قبل چنین اطلاعاتی داشتید، مسلماً کسانی دیگر هم از آن آگاه بودند؛ آیا تا آن‌جایی که شما می‌دانید، مقامات اطلاعاتی امریکا نیز از آن اطلاعات مطلع بودند؟» بنی‌صدر: «نمی‌دانم. من این اطلاعات را به مقامات اطلاعاتی گوناگونی دادم و به نظر من برخی از اطلاعات حتی در جراید نیز چاپ شد حتی جمله کوتاهی نیز در روزنامة لوموند دیدم که بدون آن که مستقیماً از من نقل قول کند به آن اطلاعات اشاره کرده بود، ضمناً نوشت که تصمیم انجام سلسله حمله‌هایی گرفته شده است.»

وی در پاسخ به این پرسش که "آیا دولت ایران مسئول این حمله تروریستی است؟" نیز گفت: «نه نمی‌گویم که دولت این کار را کرد؛ در استبداد مذهبی، این دولت نیست که تصمیم بگیرد و این تصمیم‌ها گاه در یک مرکز تصمیم‌گیری و گاه در مرکز تصمیم‌گیری دیگری اتخاذ می‌شود. ...»⁽¹⁾

¯¯¯

ضمیمة گزارش135: بازتاب تک عراق به جزیرة مجنون

تصاحب دو مقر کمین خودی، در تبلیغات عراق به‌عنوان بازپس‌گیری بخشی از جزایر نفتی مجنون اعلام شد. در تأثیر از همین تبلیغات است که نویسندة کتاب "جنگ نفت‌کش‌ها" دربارة این تک محدود عراق نوشته است: «عراق اعلام کرد که نیروهایش بخشی از جزیره نفت‌خیز مجنون در بخش جنوب شرقی این جزیره را بازپس گرفتند. این حمله در امتداد 1200 متری جبهه رخ داد که ده هزار نیروی عراقی در این عملیات شرکت داشتند. ایران ادعای عراق را رد کرد.»⁽²⁾

ضمیمة گزارش136: سابقه طراحی عملیات قدس3 (در محور میمه)

سابقة امر به بیش از دو ماه قبل برمی‌گردد که متناسب با وضعیت جنگی، سپاه از همة یگان‌ها خواسته بود تا هر یک منطقه‌ای را به منظور اجرای عملیات‌های محدود، نفوذی و گشتی رزمی انتخاب و شناسایی کنند. بدین منظور تعدادی مناطق به پیشنهاد قرارگاه‌های فرعی و قرارگاه خاتم به یگان‌ها ابلاغ گردید و تعدادی دیگر با پیشنهاد یگان‌ها و موافقت قرارگاه خاتم در دستور کار قرار گرفت؛ از آن جمله عملیاتی است که نام "قدس3" به خود گرفت. در گزارشی که جهت برخی فرماندهان سپاه تهیه شده‌است، دربارة سابقة این عملیات آمده است:

در جلسه‌ای که در تاریخ 3/2/1364 با حضور برادر محسن رضایی صورت گرفت، برادران لشکر فجر در چارچوب وضعیت جدید جنگ چند منطقه را به‌عنوان طرح پیشنهادی مطرح کردند؛ از جمله در منطقة قصرشیرین، سومار و رودخانة میمه در شمال شهرک "طیب" عراق. فرماندهی لشکر فجر محور میمه را برای انجام عملیات محدود مناسب دانست ولی به دلیل عدم وجود جاده جهت تخلیة شهدا و مجروحین و نیز صعب‌العبور بودن ارتفاعات، پیشنهاد یک عملیات ایذایی (زدن و برگشت) را داد، هر چند که نقطه

ضعفی چون احتمال به جای ماندن شهید و مجروح در این حالت نیز به قوت خود باقی ماند.

علی‌رغم این که این منطقه به دلیل تسلط کامل دشمن روی دهلران و نیز باز بودن خط حد خودی به وسعت هفت کیلومتر، از اهمیت بالایی برخوردار است مع‌ذالک ابتدا از سوی قرارگاه خاتم تصویب نشد و قرارگاه مزبور پیشنهاد عملیات در منطقة "کانی‌شیخ" را به لشکر فجر داد، اما توجه لشکر فجر به‌خصوص فرماندهی آن به منطقة میمه معطوف بود چرا که از مدت‌ها قبل این یگان در شرق میمه خط پدافندی داشته و علاوه بر آشنایی خوب نسبت به آن، به طور مکرر نیز شناسایی از غرب میمه داشته است. در ادامه، برادر "نبی رودکی" فرمانده این لشکر نیز نظر مساعد خود را طی گزارشی به قرارگاه خاتم مجدداً اعلام کرد و جلسة یاد شده در متن، در پی گزارش مزبور، تشکیل گردید.⁽¹⁾

روزشمار جنگ جمعه /7 تیر 1364 /9 شوال 1405 /28 ژوئن 1985

148

عراق در یک اطلاعیة نظامی (شماره 1879) اعلام کرد که به یک هدف بزرگ دریایی ایران حمله کرده است. طبق این اطلاعیه، به منظور ادامة محاصرة بندرهای صدور نفت ایران و جلوگیری از بهره‌برداری از منابع درآمد نفتی، هواپیماهای عراق یک حملة هوایی موفقیت‌آمیز علیه یک هدف بزرگ دریایی در نزدیکی جزیرة خارک اجرا کرده‌اند و آن را مورد اصابت دقیق و مؤثر قرار داده‌اند و ... سالم به پایگاه‌های خود بازگشته‌اند.⁽¹⁾

در گزارش بخش عربی رادیو لندن نیز در این باره آمده است: «یک سخن‌گوی رسمی عراق گفت عراقی‌ها به منظور نشان دادن عکس‌العمل به آنچه که آن را اقدامات کشتی‌ربایی⁽²⁾ایران توصیف کرد و به منظور قطع صادرات نفتی ایران تا هنگام موافقت دولت تهران با صلح کامل، به حملات خود علیه کشتی‌هایی که از بنادر ایران استفاده می‌کنند، ادامه خواهند داد.»⁽³⁾

به رغم تلاش عراق و برخی رسانه‌های جهانی برای مهم جلوه دادن این تهاجم، در گزارش رسیده به دفتر فرماندهی کل سپاه در این باره آمده است: «یکی دیگر از اقدامات عراق طی روز جاری، پرتاب یک موشک (به وسیلة هواپیما) به طرف بوشهر بود که خوش‌بختانه به یکی از کشتی‌هایی که قبلاً مورد اصابت قرار گرفته بود و از آن به‌عنوان یک هدف کاذب استفاده می‌شد، اصابت کرده‌است.»⁽⁴⁾

149

مراکز تجمع نیروهای خودی (ارتش) را دیروز و امروز تعدادی از هواپیماهای دشمن (از انواع میگ، میراژ و ملخ‌دار) در هفت سورتی پرواز مورد هجوم قرار دادند. در این حملات در

چهار مرحله مواضع نیروهای خودی به ویژه در ارتفاعات "سربولی" بمباران شد و در سه مرحله بر اثر آتش پدافند مستقر در منطقه، از ادامة حملات هواپیماهای دشمن جلوگیری شد.⁽¹⁾تجمع نیروهای خودی مربوط به مراحل آمادگی برای اجرای یک عملیات ارتش در منطقة سیدکان است.

150

نزدیک شدن اتمام مهلت دو هفته‌ای حکومت عراق مبنی بر عدم بمباران مناطق مسکونی ایران، پی‌آمدهایی در برخی مناطق ایران داشته است، از جمله به گزارش امروز خبرگزاری جمهوری‌اسلامی از باختران، گروه‌های مختلف مردم، این شهر را ترک می‌کنند و همراه خود وسایل زندگی و اقامت موقت را با وسایل نقلیة گوناگون به خارج این شهر انتقال می‌دهند.⁽²⁾باختران از شهرهایی است که آسیب‌های فراوانی در جنگ شهرها دیده است و به گفتة رئیس برنامه و بودجة استان، میزان خسارات وارده به این شهر بالغ بر هشت میلیارد ریال برآورد شده است و این در حالی است که حجم اعتبارات پیش‌بینی شده و مصوب سال جاری برای نوسازی و بازسازی مناطق جنگی این استان، پنج میلیارد ریال است.⁽³⁾

از سوی دیگر، با وجود وقفة دو هفته‌ای در جنگ شهرها، این هفته نیز نمازجمعه در شهر سردشت برگزار نگردید. خبرگزاری جمهوری‌اسلامی در گزارشی از این شهر نوشته است: «این هفته، چهارمین هفته است که به علت خروج مردم از شهر سردشت، نمازجمعه در آن برگزار نشده‌است. به دنبال بمباران‌های یک ماه اخیر شهرستان سردشت توسط صدامیان، اهالی این شهر به شهرک "ربط" و سپس به روستاهای اطراف پراکنده شده‌اند. در حال حاضر شهر تقریباً از مردم بومی خالی است. در حال حاضر در سردشت علاوه بر فرمانداری چندین ارگان و نهاد انقلابی و اداری و نظامی مستقر است که برای بازسازی منطقه تلاش می‌کنند.»⁽⁴⁾

در این حال، وزیر امور خارجة جمهوری‌اسلامی به‌عنوان یک اقدام پیش‌گیرانه و بازدارنده، پیامی برای "خاویرپرزدکوئیار" دبیرکل سازمان‌ملل متحد، فرستاد که در آن با یادآوری اهمیت روز جهانی قدس در نظر مسلمانان جهان و نیز با اشاره به حملات مستقیم عراق به تظاهرات این روز (قدس) و به خاک و خون کشاندن مردم حاضر در این راه‌پیمایی (600 تن شهید و مجروح)، در خصوص زیر سؤال رفتن اعتبار و فلسفة وجودی قوانین و تعهدات بین‌المللی در اذهان جامعه جهانی، تذکر داده شده، سپس آمده است: «این‌جانب به جناب‌عالی اطمینان می‌دهم که جمهوری‌اسلامی ایران بدون توجه به سوابق جنایات جنگی عراق و علی‌رغم توان، هرگز در حملات به مناطق مسکونی و جنگ شهرها پیش‌قدم نبوده و نخواهد بود، در عین حال حق مقابله به مثل را همواره برای خود محفوظ نگاه خواهد داشت ...»⁽⁵⁾

151

هماهنگی موجود بین نیروهای بارزانی و نیروهای نامنظم جمهوری‌اسلامی در اقدام علیه دشمن و طبیعتاً سهولت تردد آنان در ایران به‌عنوان راهی برای نفوذ و خراب‌کاری، مورد توجه دشمن قرار گرفته‌است. به گزارش منابع سپاه، با هماهنگی‌هایی که بین سران حزب دمکرات، کومه‌له و دولت عراق شده، قراراست افرادی با برگه‌های جعلی به‌عنوان افراد بارزانی به شهرهای ایران نفوذ داده شوند تا به عملیات بمب‌گذاری در شهرهای ایران بپردازند.⁽¹⁾

152

سفر رسمی آقای "هاشمی‌رفسنجانی" رئیس مجلس شورای اسلامی به چین - که اولین سفر یک مقام بلندپایه ایرانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی به این کشور می‌باشد - از مدتی قبل در صدر اخبار رسانه‌های داخلی و خارجی قرار گرفته و از زوایای مختلف مورد ارزیابی محافل دیپلماتیک و مفسران و تحلیل‌گران واقع شده‌است. این سفر چندان مهم است که حساسیت شدیدی در سطح نظام بین‌الملل برانگیخته و جهت اطلاع از نتایج این سفر، کشورهای ذی‌نفع و نیز کشورهایی که به گونه‌ای این ارتباط را با منافع ملی خود در تعارض می‌بینند، مسائل مطروحه در آن را پی می‌گیرند.

مسائلی که عمدتاً بازیگران رسمی و غیررسمی سیاست منطقه‌ای و جهان به آن اشاره کرده‌اند و به نوعی در مورد آن‌ها اتفاق نظر دارند، در چند محور است:

در هر صورت، خبرهای آشکار امروز حاکی از این است که آقای هاشمی‌رفسنجانی در دومین روز دیدار از چین، با رئیس‌جمهور این کشور آقای "لی‌شیانیان" ملاقات کرده‌است. در این ملاقات روابط میان دو کشور بررسی شده است. آقای لی‌شیانیان با اشاره به مواضع مشترک ایران و چین به‌عنوان ملل جهان سوم و کشورهایی که از سیاست عدم تعهد پیروی می‌کنند، گفته است: «ما مشکلاتی با ابرقدرت‌ها داریم که مانعی در روابط ما با آن‌ها است، در حالی که هیچ عاملی برای جلوگیری از بسط روابط ما با ایران وجود ندارد و علی‌رغم پیشرفت‌هایی که در سال‌های اخیر در این روابط صورت گرفته، چین باید روابط با ایران را توسعه دهد.»⁽²⁾

وی سپس با اشاره به پیشرفت‌های ایران پس از سقوط نظام شاهنشاهی و تأیید سیاست خارجی ایران در مبارزه با قدرت‌های سلطه‌گر، افزوده: «ما از سیاست‌های داخلی و خارجی شما پشتیبانی می‌کنیم.»⁽¹⁾

آقای هاشمی‌رفسنجانی نیز با توجه به دادن به سابقة انقلابی چین، وسعت خاک و جمعیت این کشور که قابلیت دارد به قدرت بزرگی درآسیا تبدیل شود و در همکاری با کشورهای جهان سوم می‌تواند نیروی مؤثری در رفع مشکلات جهانی باشد، تأکید کرده‌است: «جمهوری‌اسلامی ایران علی‌رغم مشکلاتی که ابرقدرت‌ها در مقابل آن ایجاد می‌کنند، مصمم است سیاست مستقل و ناوابسته خود را ادامه دهد.»⁽²⁾

رئیس مجلس شورای اسلامی علاوه بر دیدار با رئیس‌جمهوری خلق چین، در دیدار با رئیس کنگرة ملی این کشور، دیدگاه‌های جمهوری‌اسلامی ایران در جهان کنونی را تشریح کرده‌است. وی وقوع یک جنگ جهانی (سوم) با وسعت بسیار را به وسیلة ابرقدرت‌ها ناممکن دانست و استراتژی آن‌ها را که به جای مقابلة رودررو، برمبنای راه‌اندازی جنگ‌های محدود در میان کشورهای جهان سوم بنا شده، خاطرنشان ساخته است: «اکنون [ابرقدرت‌ها] تضاد منافع خود را به درون کشورهای جهان سوم منتقل کرده و در نقاطی از جهان که می‌توانند سلطه آن‌ها را مورد تهدید قرار دهند، آتش اختلافات و جنگ را برافروخته و آن را دامن می‌زنند ... جنگ جهانی سوم جایش را به جنگ در درون کشورهای جهان سوم داده است. در جنگ جهانی سوم ابرقدرت‌ها خودشان آسیب می‌بینند، در حالی که در این نوع جنگ‌ها، ملت‌های جهان سوم خسارت می‌بینند ... در حقیقت ابرقدرت‌ها از جنگ‌های کوچک و منطقه‌ای که منافع آن‌ها را تأمین می‌کند، بسیار خوش‌حال هستند.»⁽³⁾

آقای هاشمی سپس تجاوز عراق علیه جمهوری‌اسلامی ایران را به‌عنوان نمونه‌ای از نوع جنگ‌های تحمیلی بر جهان سوم، برشمرده و چنین موضع‌گیری کرده‌است: «علی‌رغم همة حمایت‌های مالی و تسلیحاتی که ابرقدرت‌ها و عوامل آن‌ها از عراق به عمل می‌آورند، جمهوری‌اسلامی ایران تصمیم قطعی دارد که ریشه‌های این جنگ را با مجازات جنگ‌افروز بخشکاند، بدون آن‌که کوچک‌ترین نظری به سرزمین عراق داشته باشد. ما بارها اعلام کرده‌ایم که هیچ‌گونه چشم‌داشتی به خاک عراق نداریم و حتی وقتی جنگ‌افروز تنبیه شد، ما به ملت عراق کمک خواهیم کرد تا خرابی‌های جنگ را ترمیم کند، ولی به هیچ وجه نمی‌پذیریم که در این منطقه یک آتش‌بس سطحی پدید آید و در طول مرزهای‌مان با عراق همواره ارتش خود را آماده جنگ نگه‌داریم ... اگر جنگ‌افروز را مجازات نکنیم، چندین سال دیگر وضعیت ما شبیه فلسطین و لبنان خواهد شد.»⁽⁴⁾

وی همچنین از چین و همة نیروهای آزاد و مستقل خواست تا برای جلوگیری از جنگ‌های تحمیلی ابرقدرت‌ها تلاش خود را صرف خشکاندن ریشه‌های این نزاع‌ها کنند.⁽⁵⁾

تصویر

آقای هاشمی رفسنجانی در سفر به چین - 7/6/1364، شرکت امام جمعه موقت تهران در نمازجمعه پکن

تصویر

آقای هاشمی‌رفسنجانی در سفر به چین - 7/6/1364، دیدار با عده‌ای از مسلمانان پکن

پس از آن، رئیس مجلس خلق چین (پنک‌زین) ضمن مخالفت با سلطة ابرقدرت‌ها که از مهم‌ترین وجوه مشترک چین و ایران است، خواهان همکاری کشورهای جهان سوم جهت مقابله با ابرقدرت‌ها شد.⁽¹⁾

153

در بازتاب سفرهای اخیر آقای هاشمی‌رفسنجانی تحلیل‌ها و تفسیرهای متعدد و متفاوتی به چشم می‌خورد، از جمله روزنامة آلمانی "فرانکفورتر الگماینه" نوشت: «هیچ چیز حاکی از این نیست که رهبر ایران آیت‌الله خمینی کینة خود را کنار گذاشته است؛ وی همچنان خواستار سرنگونی "صدام" دشمن اصلی خود در بغداد، است. حتی اگر دیگر آیت‌الله در این مورد درنگ و تردید داشته باشند، جنگ ممکن است برای مدت طولانی ادامه یابد.» این روزنامه سپس افزود: «ایران برای نیروهای آتی خود احتیاج به سلاح و حمایت سیاسی دارد و برای کسب این دو مسئله است که رئیس زیرک مجلس ایران به پکن رفته است. ... برای همین دو مسئله است که پس از ناامیدی‌های فراوان، روابط با سرهنگ قذافی بالاخره محکم شده است.»⁽²⁾

در ادامة مقاله آمده‌است: «رفسنجانی به انجام بسیاری از مأموریت‌ها عادت دارد، اما وی همواره از روس‌ها دوری جسته است و به همین جهت است که وی به‌عنوان پیک مناسب [آیت‌الله] خمینی به پکن اعزام شده است.»⁽³⁾

154

روزنامة "لوموند" - چاپ فرانسه - امروز گزارش داد: «"طه یاسین رمضان" معاون اول نخست‌وزیر عراق، روز چهارشنبه (26 ژوئن - 5/4/1364) هنگام سفر به مصر تأکید کرد که لیبی باید به خاطر تحویل موشک‌های زمین به زمین "اسکاد - بی" به ایران که علیه بغداد به کار گرفته می‌شود، تنبیه شود.»⁽⁴⁾

یادآوری می‌شود سفر نامنتظره و نا به هنگام تریکی وزیر خارجه لیبی به عراق در تاریخ 27/3/1364 پس از پنج سال قطع مناسبات عراق با لیبی به دلیل حمایت‌های سیاسی و ... لیبی از جمهوری‌اسلامی در طول جنگ تحمیلی، می‌توانست بازتاب‌هایی از جمله تیره شدن روابط ایران و لیبی را به دنبال داشته باشد ولی این سفر ره‌آوردی در این جهت به دنبال نداشت و برعکس، سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی رئیس مجلس شورای اسلامی، در رأس یک هیئت بلندپایه به لیبی در تاریخ 30/3/1364 و امضای یک بیانیه رسمی ده ماده‌ای با مقام‌های این کشور، بار دیگر تعارضات بین لیبی و عراق را تشدید کرد. لذا عراق (چنان که در خبر فوق آمده است) در واکنشی خواستار تنبیه و مجازات کشور لیبی شده‌است.

در تفسیر امروز "لوموند" در این باره آمده‌است: «روابط میان دو کشور (لیبی و عراق) قبلاً نیز به سردی گراییده بود؛ یعنی کمی پس از آغاز جنگ خلیج[فارس] در سپتامبر 1980

هنگامی که بغداد طرابلس را به حمایت از ایران متهم کرد. پس از چندی روابط به حال عادی بازگشت به طوری که سپتامبر گذشته لیبی بار دیگر سفارت خود را در عراق بازگشایی کرد. قطع مجدد روابط میان دو کشور (لیبی و عراق) هنگامی صورت گرفت که هاشمی‌رفسنجانی رئیس مجلس ایران، به لیبی سفر کرد.

حجت‌الاسلام رفسنجانی در پی دیدار خود از طرابلس، یک بیانیة ده ماده‌ای را با مقامات آن کشور به امضا رساند که طی آن، دو کشور در زمینة تشکیل ارتش بیت‌المقدس جهت آزادی فلسطین، ایجاد یک "اتحادیه انقلابی اسلامی و جهانی" و نیز تشکیل یک کمیسیون سیاسی و نظامی مشترک، تصمیم-اتی اتخ-اذ نمودند.»⁽¹⁾

نشریه "لوماتن" چاپ فرانسه نیز در این باره نوشت: «قطع روابط میان بغداد و طرابلس که در فردای دیدار "پیروزمندانة" رئیس مجلس اسلامی حجت‌الاسلام "هاشمی‌رفسنجانی" از لیبی رخ داد، به وضعیتی که از ابتدای جنگ ایران و عراق عملاً بین دو کشور (عراق و لیبی) وجود داشت، تجسم عینی می‌بخشد. این امر در عین حال با وارد ساختن یک ضربة بسیار شدید با اتحاد سه جانبة تهران - دمشق - طرابلس، تفرقه در جهان عرب را تعمیق می‌نماید ... . عراق به نوبة خود با نزدیک شدن بیش از پیش به محور امان - قاهره خواهد توانست خطر ناشی از اتحاد میان دو انقلاب رادیکال ایران و لیبی را فراروی کشورهای میانه‌رو عرب، خصوصاً کشورهای منطقة خلیج‌فارس قرار دهد.»⁽²⁾

از سوی دیگر، روزنامة کویتی "الوطن" در یک تحلیل سیاسی، "پیمان استراتژیک" میان ایران و لیبی را موجب افزایش اختلافات و انشعاب در جهان عرب اعلام کرد و نوشت: «این پیمان حالت ادامة جنگ ایران و عراق را هم‌زمان با تلاش‌های امت عرب جهت متوقف ساختن این جنگ، تضمین می‌کند ... شکی نیست که موضع اعلام شدة لیبی در پیمان استراتژیک، موضعی علیه عراق و در کنار ایران در جنگ می‌باشد.»⁽³⁾

155

با گذشت حدود دو هفته از ربودن هواپیمای تی.دبلیو.ای. به وسیلة شیعیان لبنان، کماکان در کنار ارعاب و تهدید امریکا، مذاکرات سیاسی نیز دربارة این ربایندگی میان برخی طرف‌های درگیر ادامه دارد.

معاون پیشین سازمان اطلاعات و جاسوسی امریکا (سیا) گفت تردیدی ندارد که حکومت اسلامی ایران و حکومت بعث سوریه مسئول ربودن هواپیمای امریکایی و در گروگان نگه داشتن 39 مسافر آن می‌باشند. آقای "ری‌کلاین" با تأکید بر این که ایران و سوریه با گروه تروریستی حزب‌الله روابط نزدیک دارند و این گروه مسئول ربودن هواپیمای تی.دبلیو.ای. می‌باشد، هشدار داد که به صلاح دولت سوریه است که ماجرای گروگان‌گیری هرچه زودتر پایان یابد، زیرا ادامة این ماجرا موجب بازگشت حضور نظامی امریکا به لبنان خواهد شد و

این امر به هدف سوریه که تسلط بر لبنان می‌باشد، لطمه خواهد زد.⁽¹⁾

امروز همچنین روزنامة "واشنگتن پست" خبرداد: «دولت ریگان بار دیگر به اقدام دیپلماتیک امید بسته است و پس از پیشنهاد نبیه‌بری (رئیس جنبش امل لبنان) برای انتقال گروگان‌ها به دمشق، تهران و یا یکی از سفارت‌خانه‌های غربی در بیروت، تمام تهدیدات نسبت به حملات انتقام‌جویانه را کنار گذاشته است. مقامات امریکا اکنون به حل سریع بحران به مراتب امیدوارتر می‌باشند. واشنگتن اصرار دارد که آزادی گروگان‌ها رسماً به آزادی اسرای شیعه در اسرائیل نباید مربوط شود، ولی یک مقام امریکایی گفت تنها یک ارتباط غیرعلنی و غیرمستقیم مورد قبول خواهد بود.»

این روزنامه سپس افزوده است: «به‌عنوان بخشی از اقدامات دیپلماتیک، امریکا در چند روز اخیر پیام‌هایی را با دولت ایران مبادله نموده است ولی به گفتة یک مقام امریکایی، ایران کمکی نخواهد کرد. اظهارات آقای رفسنجانی مبنی بر این‌که "کلاً ما به وحشت انداختن مردم بی‌گناه را تأیید نمی‌کنیم،" از سوی مقامات امریکایی این برداشت شده که ایران بیش از این کمکی نخواهد کرد.»⁽²⁾

از سوی دیگر، به رغم آنچه در جهت نمایاندن بن‌بست موجود در برخی خبرها و تفاسیر آمده است، فاز دیگری از دیپلماسی در جهت حل مسئله به جریان افتاده است. براساس گزارش یونایتدپرس از بیروت، "نبیه‌بری" رهبر جنبش امل، امروز گفته است که انتظار دارد در 48 ساعت آینده ماجرای هواپیماربایی پایان یافته و 39 گروگان امریکایی در دمشق آزاد شوند. وی در پاسخ به این پرسش که "آیا با وجود وقفه‌ای که در مذاکرات پدید آمده، همچنان امیدوار است مسئلة گروگان‌ها در 48 ساعت آینده حل و فصل شود؟" گفت: «من همچنان خوش‌بین هستم، زیرا فعالیت‌های زیادی در این رابطه در جریان است. به نظر می‌رسد نامه‌هایی بین ریگان و اسد رئیس‌جمهوری سوریه، در این مورد مبادله شده است.»⁽³⁾این در حالی است که در دمشق یک مقام خبرگزاری دولتی سوریه این مطلب را که گروگان‌های امریکایی ظرف 48 ساعت آینده وارد دمشق خواهند شد، تکذیب کرد. اما منابع آگاه گفته‌اند که تسهیلات لازم برای گروگان‌ها آماده شده و گزارش‌های تأیید نشده حاکی از آن است که "ژان‌کلودامه" فرستادة سازمان‌ملل، به تلاش‌های تازه‌ای در زمینة میانجی‌گری دست زده است.

در این گزارش همچنین آمده‌است: «سازمان نظارت بر ترک مخاصمة سازمان‌ملل، نقش مهمی در راه حل و فصل مسئلة گروگان‌ها ایفا خواهد کرد، لکن گفته نشده‌است که آیا اسرائیل به موضع قبلی خود دایر بر امتناع از برآوردن تقاضاهای هواپیماربایان در مورد آزادی گروگان‌ها بازگشته است یا خیر. یادآوری می‌شود کلودامه مشاور بلندپایة "خاویرپرزدکوئیار" دبیرکل سازمان‌ملل، روز پنجشنبه (دیروز) به اسرائیل سفر کرد و انتظار

می‌رود در ادامة مأموریت خود، به‌عنوان میانجی به لبنان و سوریه برود.»⁽¹⁾

احتمال تحویل گروگان‌ها به سوریه، امروز به مرور، هرچه بیش‌تر تقویت شد زیرا دولت‌های متبوع سفارت‌خانه‌های غربی مستقر در غرب بیروت، از این کار امتناع کردند.

یادآوری می‌شود که نبیه‌بری روز چهارشنبه (5/4/1364) پیشنهاد کرده بود که گروگان‌ها را به یک سفارت غربی در غرب بیروت منتقل سازد و چنانچه سفارت‌خانه‌ها از قبول گروگان‌ها سر باز زنند، آن‌ها را به سوریه تحویل دهد. بری همچنین گفته بود که گروگان‌ها تنها در صورتی تحویل داده خواهند شد که کشور تحویل گیرندة آنها وعده دهد تا زمانی که اسرائیل زندانیان لبنانی را آزاد نساخته است، گروگان‌ها را رها نکند. سوئیس در پیشنهاد متقابل خود به نبیه‌بری اعلام کرده بود که آن‌ها را می‌پذیرد. نبیه‌بری امروز گفت که این پیشنهاد سوئیس را ربایندگان هواپیمای "ترانس ورلدایر لاینز" که همچنان تعدادی از گروگان‌ها را در اختیار دارند، رد کرده‌اند.⁽²⁾

در همین حال و در ادامة ماجرا، خبرگزاری فرانسه از واشنگتن گزارش داد که شبکه تلویزیونی "سی.بی.اس." امریکا در گزارشی اعلام کرده گروگان‌های امریکایی که پس از ماجرای ربوده شدن بوئینگ شرکت هواپیمایی امریکا در بیروت بازداشت هستند، فردا به دمشق فرستاده خواهند شد. تلویزیون امریکا از قول یک مسئول بلند‌پایة سوری افزوده که گروگان‌های امریکایی قرار است بامداد فردا وارد پایتخت سوریه بشوند.

به گزارش خبرگزاری فرانسه، در بیت‌المقدس یک مقام بلندپایه حکومت اشغال‌گر قدس گزارش‌های قبلی دایر بر توافق اسرائیل و امریکا در خصوص مربوط ساختن آزادی زندانیان "اتلیت" با گروگان‌های امریکایی را تکذیب کرده‌است. اسرائیل اعلام کرده که سیاست خود را در مورد ربوده شدن جت مسافربری شرکت "ترانس ورلد ایرلاینز" (تی.دبلیو.ای.) تغییر نداده‌است و درخواست‌های جنبش امل و ربایندگان هواپیما را در مورد آزادی زندانیان لبنانی در قبال رهایی گرو‌گان‌های امریکایی، نخواهد پذیرفت.⁽³⁾

156

خبرنگار اعزامی شبکه اول تلویزیون فنلاند پس از بازگشت از ایران در برنامه‌ای از این شبکه گزارش داد: «ایران با وجود جنگ، از عهدة حل مسائل اقتصادی خود به خوبی برآمده است. به لحاظ بازرگانی بین‌المللی، ایران نسبت به دیگر کشورهای نفت‌خیز، وضع بسیار بهتری دارد.» در این برنامة تلویزیونی که دو تن از کارشناسان اقتصادی از فنلاند و یک تاجر ایتالیایی شرکت کرده‌بودند، همچنین اعلام شد: «تثبیت موقعیت اقتصادی ایران در آینده نیز ادامه خواهد یافت. با وجود جنگ و بمباران کشتی‌ها، اوضاع اقتصادی ایران رضایت‌بخش است.»⁽⁴⁾

روزشمار جنگ شنبه /8 تیر 1364 /10 شوال 1405 /29 ژوئن 1985

157

خبرگزاری فرانسه: «آتش‌بس دو هفته‌ای عراق در مورد ]توقف[ حمله به‌شهرها، ساعت20:30 ]امشب[ به وقت تهران پایان می‌یابد و بیم آن می‌رود که حمله علیه مردم غیرنظامی دو کشور از سر گرفته شود. بغداد هنوز مقاصد خود را به طور رسمی اعلام نداشته است.»

در این حال، نشریة " القادسیه" ارگان ارتش عراق، امروز تهدید کرده که حملات هوایی عراق به‌مناطق مسکونی ایران از سرگرفته می‌شود.⁽¹⁾روزنامة " الثوره" نیز با تکرار اخطارهای قبلی مبنی‌بر از سرگیری حملات هوایی عراق به شهرهای ایران، تهدید کرده که رهبران ایران در مورد انهدامی که برای شهرها، تأسیسات و منافع آنان پیش خواهد آمد، مسئول هستند. به گزارش خبرگزاری آلمان غربی، این روزنامه نوشته است که ساعت انتقام عراق فرارسیده است اما به تاریخ 30 ژوئن (9/4/1364) به طور اخص و به‌عنوان یک مهلت ضرب‌الاجل اشاره نکرده است.⁽²⁾

از سوی دیگر، در تقابل با تهدید‌های عراق مبنی‌بر از سرگیری حملات هوایی به شهرها، ستاد بسیج و پشتیبانی امور پناه‌گاهی در اطلاعیه‌ای اسامی و نشانیِ تعدادی از ساختمان‌ها و ادارات دولتی تهران را که جهت پناه‌گاه مناسب است، اعلام کرد.⁽³⁾

158

به گزارش نشریة "نواهر واتسکا" چاپ لندن - که به‌وسیلة کروات‌های مهاجر منتشر می‌شود و حاوی برخی اخبار داخلی یوگسلاوی است - دولت یوگسلاوی به منظور آموزش افسران ارتش عراق برای استفاده از مواد شیمیایی در جنگ با جمهوری‌اسلامی ایران، دوره‌های تعلیماتی ترتیب داده‌است. طبق این گزارش، از دو سال قبل بسیاری از افسران عراق در یوگسلاوی دورة جنگ شیمیایی دیده‌اند و دولت یوگسلاوی همچنان دوره‌های جدید برای آموزش افسران عراقی ترتیب می‌دهد.⁽⁴⁾

159

امروز مراسم معارفة فرمانده جدید نیروی دریایی ارتش جمهوری‌اسلامی ایران برگزار شد. روزنامة اطلاعات با عنوان "ره‌نمودهای رئیس شورای عالی دفاع به فرماندهان نیروهای

مسلح" از این مراسم گزارشی درج کرده که در آن آمده‌است: «حجت‌الاسلام والمسلمین "سیدعلی خامنه‌ای" رئیس‌جمهوری و رئیس شورای عالی دفاع، در مراسم معرفی ناخدا یکم "محمدحسین ملک‌زادگان" فرمانده جدید نیروی دریایی، گفت: "قرارگاه دریا - ساحل در منطقة حساس تنگه هرمز، باید بیش از پیش فعال باشد. این قرارگاه تاکنون در آزمایش‌ها و حوادث دشوار موفق بوده‌است". رئیس شورای عالی دفاع با تأکید بر مسئلة تغییر نیروی دریایی از حالت ستادی به شکل عملیاتی، افزود: "نیروی دریایی باید در عملیات نظامی و فنی حضور فعال داشته‌باشد." رئیس‌جمهوری با تأکید بر اهمیت نیروی دریایی افزود: "نیروی دریایی از نظر ما بخش بسیار حساسی از ارتش به حساب می‌آید و علت هم این است که بخش مهمی از تهدیدات عمده‌ای که در حال حاضر و آینده متوجه جمهوری‌اسلامی است، در مرزهای دریایی است و این ایجاب می‌کند که این نیرو خیلی فعال و کارآمد و آماده به خدمت باشد."

آقای خامنه‌ای افزود: "نیروی دریایی بخش فنی و تخصصی ارتش ما است و از تکنولوژی بالا و پیچیده‌ای برخوردار است و این امر اهمیت این نیرو را بیش‌تر می‌کند ... البته آزمایش نیروی دریایی و مسئلة جنگ تحمیلی با نیروهای هوایی و زمینی یکسان نبوده است. و برادران این دو نیرو آزمایشات دشوارتری را به عهده گرفته‌اند."

رئیس شورای عالی دفاع ضمن تقدیر از مسئولین قرارگاه دریا - ساحل در منطقة حساس تنگه هرمز، گفت: "از وقتی که این قرارگاه به وجود آمد، در آزمایش‌ها و حوادث دشوار، مسئولین قرارگاه در این منطقه به صورت فعال و کارآمد حضور مؤثری داشته‌اند و این مسئله‌ای است که ابرقدرت‌ها از آن بیم‌ناک هستند" وی سپس به مسئلة تعمیر و نگه‌داری وسائل و قطعات جنگی نیروی دریایی و فعال کردن جهاد خودکفایی این نیرو پرداخت و افزود: " اگرچه ما سعی داریم تجهیزات نیروی دریایی را به شکل مدرن و کارآمد و مورد نیاز تهیه کنیم، اما شما باید فکر و نظرتان این باشد که با وضع موجود، خود را بسازید و این با ابتکار، خلاقیت و فعال کردن جهاد خودکفایی میسر خواهد شد."

آقای خامنه‌ای در پایان سخنان خود افزود: "حرکت جدید و مبارکی در نیروی دریایی آغاز شده است ... باید به سرعت هرچه تمام‌تر ... نیروی دریایی را به صورت یک نیروی عملیاتی اعم از نظامی و یا فنی درآورند. یک ستاد قوی عملیاتی بی‌شک یک منطقة عملیاتی را به دنبال خود خواهد کشید، اما هدف باید تبدیل شدن به یک نیروی فعال عملیاتی اعم از نیروی عملیاتی، نظامی و فنی باشد."⁽¹⁾

160

"محمدعلی هادی" معاون کمیسیون دفاع مجلس شورای اسلامی، در یک کنفرانس مطبوعاتی در لندن ضمن بر حق دانستن جمهوری‌اسلامی در خصوص تنبیه متجاوز

به‌عنوان اصلی خدشه‌ناپذیر، احتمال مصالحه در مورد سایر شرایط از جمله غرامت جنگی را "قابل دست‌رس" خواند. به گزارش نشریة "میدل ایست" چاپ لندن، دکتر هادی که در مصاحبه با این روزنامه به تشریح مواضع ایران در جنگ پرداخته بود، عراق را تهدید به مقابله‌به‌مثل در مورد استفاده از سلاح‌های شیمیایی کرد.⁽¹⁾وی همچنین خاطرنشان ساخت که جمهوری‌اسلامی ایران به آزادی آب‌راه‌ها برای عبور و مرور کشتی‌های بین‌المللی معتقد است ولی عراق است که به نفت‌کش‌ها حمله کرده‌است.

معاون کمیسیون دفاع مجلس شورای اسلامی در پایان، موضوع تهدید بستن و یا انفجار تنگه هرمز را چنین تشریح کرد: «این تهدیدها برای این است که توجه عموم را به اختلاف‌مان با عراق جلب کنیم؛ ما قصد انفجار تنگه هرمز را نداریم ... محال است... .»⁽²⁾

161

آقای هاشمی‌رفسنجانی در جریان دیدار خود از جمهوری خلق چین، صبح امروز در یک مصاحبه مطبوعاتی و رادیو تلویزیونی که با حضور عدة کثیری از خبرنگاران، گزارش‌گران و فیلم‌برداران رسانه‌های جهان و ایران در تالار بزرگ خلق چین تشکیل شده‌بود، به پرسش‌های آنان در مورد نتایج سفرش به چین و نیز مسائل سیاسی عمدة جهان و ایران پاسخ داد. مجموعة پرسش‌های این مصاحبه عمدتاً هم‌سو با تجزیه و تحلیل‌های رسانه‌های گروهی و شخصیت‌های صاحب‌نظر در مسائل سیاسی، طی چند روز گذشته در خصوص این سفر و نتایج و پی‌آمدهای آن می‌باشد.

رئیس مجلس شورای اسلامی در مورد علل و انگیزه‌های جمهوری‌اسلامی ایران جهت ارتباط با ژاپن به‌عنوان یک کشور پیشرفته که می‌تواند خلأ قطع رابطه با امریکا، فرانسه و انگلیس را به لحاظ صنعتی پر کند، گفت: «این کشور، شرقی است و سابقة تجاوز و استعمار ندارد و در میان مردم ما سابقة بدی هم ندارد و پروژه‌های صنعتی ما مورد بحث و بررسی و تصمیم‌گیری قرار خواهد گرفت.»⁽³⁾

وی خریدهای کلان از چین را یک جنگ سیاسی و تبلیغاتی امپریالیسم خبری علیه ایران خواند و افزود: «ساختار تسلیحات ایرانی مبتنی بر طرح‌های غربی است و تسلیحات غنیمتی هم ساخت شوروی هستند؛⁽⁴⁾ما به لحاظ سیستم دفاعی‌مان نمی‌توانیم خود را به اسلحة چین وابسته کنیم و لذا نیازهای تسلیحاتی خود را از جاهای دیگر تأمین می‌کنیم.»⁽⁵⁾

به‌رغم سخنان رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، دیپلمات‌های غربی گفته‌اند که امروز آقای رفسنجانی در دیدار یک ساعتة خود با رهبران چین از جمله تنگ شیائوپینگ، احتمالاً دربارة فروش‌های اسلحه چینی به ایران مذاکره کرده‌است.

منابع آگاه در خاورمیانه معتقدند ایران جهت مقابله با میگ‌های بلند‌پرواز عراقی، به توپ‌های ضدهوایی و برای حمله به شهرهای عراق، به موشک‌های دوربرد نیاز دارد و این

گونه تسلیحات در اختیار چین می‌باشد.

از سوی دیگر، آقای هاشمی در مورد این که "آیا چین پیشنهاد میانجی‌گری در جنگ را ارائه کرده‌است؟" گفت: «ایران حاضر به قبول آتش‌بس نیست و جایی برای چانه زدن وجود ندارد مگر این که تمامی خواسته‌های‌مان مبنی‌بر سرنگونی رژیم حاکم بعث عراق، پذیرفتن متجاوز بودن عراق و پرداخت غرامت جنگی برآورده شود.»⁽¹⁾

وی سپس در مورد مسائل مورد اختلاف ایران و چین که ده درصد از مذاکرات را شامل می‌شود، گفت: «اگر چینی‌ها مایل باشند، طرح خواهم نمود. ضمناً نقشی برای چین در جنگ تعیین نمی‌کنیم چرا که شرایط قابل چانه‌زدن نیست و از پنج سال قبل ثابت بوده و ما نیز در جنگ خواهیم ماند تا شرایط ثابت شود.»⁽²⁾

وی دربارة خرید تسلیحاتی از چین نیز خاطرنشان کرد:«وزارت دفاع در جریان این امر می‌باشد و علاوه بر آن، سیستم دفاعی ما نوعاً غربی است.»⁽³⁾

آقای هاشمی در مورد سفر به چین و تأثیراتی که این سفر ممکن است بر روابط ایران و کشور همسایه‌اش شوروی بگذارد، گفت: «مسائل کوچک، روابط ایران و شوروی را تغییر نمی‌دهد و این هم براساس اصول کلی سیاست خارجی ایران ترسیم شده‌است و موارد اختلاف نظر با شوروی در مورد مسائلی نظیر اشغال افغانستان و فروش اسلحه توسط این کشور به عراق، می‌باشد.»⁽⁴⁾

رئیس مجلس شورای اسلامی در مورد طرق برطرف کردن خصومت ایران و امریکا و نیز این‌که آیا امریکا تا ابد شیطان بزرگ خواهد ماند، اعلام کرد: «این مسئله متوجه خود امریکاست، چرا که از قبل از انقلاب و نیز در دوران انقلاب به ما ضربه زده‌است؛ سفارت امریکا به کانون توطئه و جاسوسی مبدل گشت؛ شاه نیز به امریکا برده شد؛ اموال ایران که در حساب‌های خانوادة سلطنتی بود و نیز کالاهای متعلق به ما را ندادند و حتی حق انبارداری نیز از ما مطالبه می‌کردند؛ این‌ها تماماً اعمال قدرت از سوی امریکا محسوب می‌شود. از طرف دیگر، عراق را علیه ما وارد جنگ کرد و اسرائیل را نیز که کانون نزاع در منطقه می‌باشد، تقویت کردند؛ این‌ها مواردی است که حاکی از خصومت امریکا با جمهوری‌اسلامی ایران می‌باشد لذا این امریکا است که باید خود را اصلاح کند، هر چند که زمانی طولانی را می‌طلبد.»⁽⁵⁾

مفسر خبرگزاری آلمان در این‌باره چنین اعلام نظر کرد: «اظهارات مذکور از سوی آقای هاشمی‌رفسنجانی بر خلاف موضع‌گیری‌های گذشته که امریکا را به‌عنوان شیطان بزرگ مورد تقبیح و سرزنش قلمداد می‌کرد، لحنی ملایم به خود گرفته تا جایی که قطع روابط دیپلماتیک با امریکا را موقتی خوانده و اظهار می‌دارد: امریکا باید ملت ما را نسبت به عمل‌کرد بد گذشتة خود مطمئن سازد تا زمینه مساعدی برای مردم آماده شود هر چند که این مهم چیزی نیست که در کوتاه مدت عملی شود.»⁽⁶⁾

تصویر

آقای هاشمی رفسنجانی در سفر چین، پذیرایی از هیئت ایرانی و مذاکره در پکن

تصویر

آقای هاشمی رفسنجانی در سفر چین، مذاکرات اقتصادی در پکن به همراه آقازاده وزیر نفت

آقای هاشمی‌رفسنجانی در ادامة مصاحبه، ضمن رد هرگونه ارتباط بین گروگان‌های امریکا در تهران (لانه جاسوسی) با گروگان‌گیری در بیروت، عملیات تروریستی را محکوم کرد و این دو حرکت را به صورت دو مقولة مجزا مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. وی علل و انگیزة تصرف لانه جاسوسی را توطئة امریکا علیه نظام خواند ولی هواپیماربایی و ناامن کردن خطوط هوایی را محکوم کرد، در عین‌حال خواستار بررسی و علت یابی این اقدام شد که ریشه‌های آن عبارت‌است از: گروگان‌گیری و زندانی کردن هفتصد لبنانی به‌دست نیروهای اسرائیل؛ حملة اسرائیل به لبنان؛ هجوم امریکا، ایتالیا، انگلیس و ... به لبنان؛ حمایت بی‌دریغ از اسرائیل؛ یا تلاش‌های فلسطینیان جهت بازگشت به خانه‌های‌شان. وی سپس افزود: «این‌ها تماماً مواردی هستند که باید مورد توجه قرار گیرد. در برخوردها باید جانب عدالت را گرفت و این طور نباشد که تنها لبنان مظلوم و یا فلسطینیان را محکوم کنیم؛ اقدام یک طرفه نتیجه‌بخش نبوده و اگر چنین شود، تروریسم ریشه‌کن خواهد شد.»⁽¹⁾

تصویر

آقای هاشمی در سفر چین، بازدید از یک منطقه توریستی

162

در پی بازتاب‌های وسیع بیانیة مشترک ایران و لیبی - که در سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به این کشور، منتشر شد - تحت عنوان "انعقاد یک پیمان استراتژیک بین ایران و لیبی" به‌وسیلة خبرگزاری‌ها و سپس موضع‌گیری‌های متفاوت محافل و مطبوعات منطقه و کشورهای عربی در این باره، خبرگزاری لیبیایی "جانا" ضمن توضیح تصمیمات اتخاذ شده در دیدار اخیر حجت‌الاسلام هاشمی‌رفسنجانی از طرابلس، تأکید کرده که لیبی هیچ معاهده‌ای با ایران منعقد نکرده‌است. مفسر سیاسی خبرگزاری "جانا" همچنین اعلام کرده‌است که متن امضا شده فقط صورت‌جلسه‌ای است که در جریان آن، دو انقلاب لیبی و ایران پیمان استراتژیک خود را برای آزادی بیت‌المقدس و وحدت جهان اسلام مورد تأکید قرار داده‌اند. وی افزوده که در مورد جنگ ایران و عراق، پیشنهاد‌هایی را لیبی برای پایان بخشیدن به این جنگ، به ایران ارائه کرده‌است.

خبرگزاری فرانسه در ادامة این خبر، افزود که "جانا" در سوم تیرماه با انتشار اطلاعیه‌ای، انعقاد یک پیمان استراتژیک میان لیبی و ایران و همچنین تشکیل یک "ارتش بیت‌المقدس" برای آزادی فلسطین و یک انجمن انقلابی اسلامی جهانی را اعلام کرده‌بود.⁽¹⁾

163

اخیراً در محافل سیاسی آشکار و پنهان، خبرهایی مطرح است که چشم‌انداز خاصی را در مناسبات بین ایران و کشورهای عرب حامی عراق، ترسیم می‌کند که با روابط و مناسبات کنونی متفاوت است؛ از جمله می‌توان دو خبر خصوصی و علنی زیر را در این باره مورد توجه قرار داد:

1- یک دیپلمات ارشد سوریه در ژاپن، در یک محفل خصوصی گفته است که یکی از دوستان ژاپنی وی گفته که نظر "موساد" اخیراً بر این است که رؤسای کشورهای خلیج‌فارس حاضرند سر صدام را در یک سینی حلوایی تقدیم امام خمینی کنند و در مقابل آن برای منطقه صلح به دست بیاورند. وی افزوده که از آن‌جایی که این منبع مطلع ژاپنی دو روز قبلش با آقای "میاکه" مدیرکل وزارت خارجه ژاپن، جلسه داشته و آقای میاکه هم دو هفته‌ای بیش نیست که از سفر اسرائیل برگشته است، منبع این خبر می‌تواند آقای "میاکه" باشد که از اسرائیلی‌ها نقل کرده‌است.⁽²⁾

2- نشریة "تلکس کنفیدانسیل" چاپ پاریس، در مقاله‌ای نوشته‌است: «محافل دیپلماتیک عرب همه منتظرند که در ماه‌های آینده، تماس‌های میان عربستان سعودی و ایران بیش‌تر شود. این تماس‌ها از جانب کشورهای عضو شورای همکاری خلیج]فارس[ شدیداً مورد پشتیبانی قرار خواهد گرفت و بغداد یا باید در مقابل این توازن جدید - که شاید به یک میانجی‌گری مفید منجر شود - یک موضع معقول اتخاذ کند و یا باید یک موضع بی‌اعتمادی

فزاینده بگیرد، در این صورت موجب خواهد شد سعودی‌ها برای رها کردن صدام‌حسین دلایل کافی در اختیار داشته باشند.»⁽¹⁾

164

صادرات نفتی عراق در حال حاضر به یک میلیون بشکه در روز بالغ می‌گردد و این مقدار معادل یک سوم صادرات نفتی این کشور در پیش از جنگ می‌باشد. قسمت عمدة صادرات نفتی عراق از طریق خط لوله‌ای که از ترکیه می‌گذرد، صورت می‌گیرد. رادیو هلند در ادامة این خبر، افزوده است:«به گفته وزیر برنامه‌ریزی عراق - که سرگرم دیدار از آلمان غربی است - ظرفیت صادرات نفتی عراق از طریق این خط لوله در پایان سال 1986 به میزان 5/1 میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت.»⁽²⁾به گزارش خبرگزاری کویت نیز این وزیر عراقی گفته است که کشورش قصد دارد تا پایان سال آینده صادرات نفت خود را به دو برابر میزان کنونی افزایش دهد و آن را به دو میلیون بشکه در روز برساند. وی ابراز امیدواری کرده که واردات نفت آلمان غربی از عراق افزایش یابد. او به شرکت‌های آلمانی توصیه کرده که به رغم جنگ میان کشورش و کشور همسایه ایران، شرکت و دخالت خود را در طرح‌های اقتصادی و صنعتی عراق افزایش دهند. وی همچنین اعلام کرده‌است: «عراق از طریق موافقت‌نامه‌های مربوط به زمان‌بندی دوبارة بازپرداخت دیون خارجی و تعهدات مالی، به مشکلات مالی موقت ناشی از صادرات رو به کاهش نفت فائق آمده‌است ... عراق از سپتامبر آینده از طریق خط لوله‌ای که از عربستان می‌گذرد روزانه حدود پانصد هزار بشکه نفت صادر خواهد کرد و این امر درآمدهای عراق را به گونه قابل ملاحظه‌ای افزایش خواهد داد.» به گفتة این وزیر، ظرفیت خط لوله نفت عراق به ترکیه در حال حاضر روزانه پانصد هزار بشکه است.⁽³⁾

165

بر خلاف فضای خبری در روزهای اولیة هواپیماربایی که تحلیل‌ها بیش‌تر درباره دخالت ایران در ماجرا دور می‌زد، با ورود نبیه‌بری در معرکه و نیز اقدامات سوریه، به تدریج فضای خبری و تبلیغی حاشیة ماجرا حاکی از آن است که در نهایت سوریه و نبیه‌بری به‌عنوان محور اصلی، درصدد حل قضیه و بهره‌برداری از آن برآمده‌اند.

خبرنگار کیهان امروز (8/4/1364) از دمشق گزارش داد: «گروگان‌ها - اگر اتفاقی نیفتد - ظرف چند ساعت آینده به دمشق منتقل خواهند شد و این انتقال در چارچوب میانجی‌گری سوریه و توافق نبیه‌بری صورت می‌گیرد. گفته می‌شود که گروگان‌ها در دمشق اقامت می‌کنند تا توافق قطعی اسرائیل در مورد آزادی 739 زندانی لبنانی از طریق امریکا رسماً به اطلاع مقامات سوریه برسد.»⁽⁴⁾از سوی دیگر، به‌گزارش یونایتدپرس از بیت‌المقدس، "شیمون‌پرز" نخست‌وزیر اسرائیل، ضمن پافشاری بر این که اسرائیل در هیچ گونه توافقی در

مورد آزادسازی گروگان‌های امریکا در لبنان مداخله ندارد، اعلام کرده که عزیمت گروگان‌ها از بیروت به دمشق، موانع را از سر راه رهایی 735 شیعه لبنانی که در اسرائیل هستند، برخواهد داشت.⁽¹⁾

تصویر

گفتنی است در حالی که سوریه اعلام کرده‌بود که مسئلة گروگان‌گیری با سرانجامی خوش به پایان رسیده‌است و "مک‌فارلین" مشاور امنیتی رئیس‌جمهور امریکا نیز از افزایش تماس میان ریگان و حافظ اسد در روزهای اخیر

(برای حل گروگان‌گیری هواپیمای .T.W.A) خبر داده بود⁽²⁾، "جورج بوش" معاون ریگان، امروز در برنامة سفر خود به کشورهای اروپایی تجدید نظر کرد تا به فرانکفورت برود و با گروگان‌ها ملاقات کند.⁽³⁾

در این حال و با توجه به اوضاع اخیر، نبیه‌بری رهبری جنبش امل، از امریکا و اسرائیل خواسته تا وعده دهند در پی آزادی گروگان‌ها، به عملیات تلافی‌جویانه دست نزنند. این در حالی مطرح شده که رئیس‌جمهور امریکا روز گذشته (7/4/1364) در شیکاگو تهدید کرده که تروریست‌ها و حامیان آن‌ها حساب پس خواهند داد.

نبیه‌بری همچنین گفته‌است که اگر امشب(8/4/1364) این تضمین‌ها به سوریه داده می‌شد، گروگان‌ها بی‌درنگ آزاد می‌شدند و گرنه، عجله‌ای در کار نیست.

در حالی که قرار بود گروگان‌ها به دمشق پایتخت سوریه منتقل شوند و طبق قراردادی که با مساعی سازمان‌ملل حاصل شده‌است، با آزادی زندانیان لبنانی از اسرائیل، آزاد گردند، منابع خبری احتمال می‌دهند عاملی موجب این تأخیر شده‌است و آن ناپدید شدن چهار گروگان است که ادعا می‌شود در اسارت گروه حزب‌الله هستند.⁽⁴⁾

روزشمار جنگ یکشنبه /9 تیر 1364 /11 شوال 1405 /30 ژوئن 1985

166

در چارچوب سیاست عملیاتی جمهوری‌اسلامی مبنی بر اجرای مداوم عملیات محدود و ایذایی، تیپ40 سراب از ارتش جمهوری‌اسلامی با دو گروهان تکاور و یک گروهان احتیاط به مواضع دشمن در منطقة سومار مقابل پاسگاه "دوله شریف" عملیاتی محدود انجام داد. این عملیات که با هدف انهدام نیرو اجرا شد، چندان موفق نبود: 12 شهید، 80 مجروح (30 تن سرپایی)، 30 مفقود⁽¹⁾، خسارات خودی بود. از دشمن نیز تعدادی کشته و دو تن اسیر شدند.⁽²⁾

167

در پایان مهلت دو هفته‌ای صدام، یک سخن‌گوی نظامی عراق در بیانیه‌ای اعلام کرد: «مهلتی را که پرزیدنت صدام‌حسین اعلام فرموده بودند، اکنون به پایان رسیده و با توجه به موضع رژیم حاکم بر ایران در مدت زمان اعلام شده، اعلان می‌کنیم که بمباران‌ها تا تحقق صلح عادلانه مبتنی‌بر اصول اعلام شده در پیام صدام‌حسین، از سرگرفته خواهد شد.» در این بیانیه پس از برشمردن اصول صدام، افزوده شده‌است: «برقراری تماس‌های مقدماتی در مورد صلح از سوی طرف ثالث بی‌طرف، بلامانع خواهد بود.»⁽³⁾

با توجه به این هشدار و احتمال از سرگیری حملات هوایی عراق، ستاد تبلیغات جنگ صبح امروز با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد: «تمامی رزمندگان اسلام کاملاً هوشیار و مراقب‌اند حملات رژیم عراق به شهرها و مناطق مسکونی کشور را با شدت مقابله به مثل کرده، اجازه ندهند رژیم صدام در این لحظات پایانی عمر خود از حمله به مناطق مسکونی ایران کم‌ترین سودی را عاید خود سازد.»⁽⁴⁾

جمهوری‌اسلامی علاوه بر جنگ شهرها و مقدم بر آن، با یک جنگ روانی وسیع و نیرومند نیز روبه‌رو است و آن این‌که هربار قبل از عملی شدن هر تهدید عراق، تعدادی از

رسانه‌های تبلیغاتی - خبری جهان به استقبال آن می‌روند و آشکارا می‌کوشند تا آثار تخریب روانی تهدید را هرچه جدی‌تر دامن بزنند؛ این‌بار هم چنین است، مثلاً در گفتار امروز رادیو بی.بی.سی. از مطبوعات انگلیس مطالبی انتخاب و قرائت شد که در حالت تهدید مجدد شروع احتمالی جنگ شهرها، بسیار با معنی است. بی.بی.سی. گفت: «شمارة امروز هفته‌نامه "آبزرور" مقاله‌ای دارد دربارة جنگ ایران و عراق از "آنتونی هایلن" که اخیراً از ایران دیدار کرده‌است. او می‌نویسد که در این هفته انتظار می‌رود که حملات هوایی عراق علیه تهران و شهرهای دیگر ایران از سرگرفته شود، چون وقفه‌ای را که عراق در جنگ شهرها دو هفته پیش اعلام کرده‌بود، دیروز به پایان رسید ... آنتونی هایلن می‌گوید: "صدای هول‌آور بمباران‌ها و آتش‌بار ضدهوایی همراه با روایت‌ها و شایعه‌های سانسور نشده در مورد خسارت و تلفات، تأثیر شدیدی بر مردم داشته‌است. روحیة ساکنان شهرها تضعیف شده و چنین به نظر می‌رسد که حداقل در تهران رژیم جمهوری‌اسلامی از بابت ناتوانی خود در فراهم کردن دفاع لازم در برابر نیروی هوایی عراق، اعتبار خود را از دست داده است ... ایران وسایل لازم برای حملات متقابل به نحو مؤثر علیه شهرهای عراق را نداشته است. ... آنتونی هایلن می‌گوید خستگی از جنگ در حدقابل ملاحظه‌ای در مردم آشکار است، اما هسته‌ای نسبتاً نیرومند هم در هواداری از جنگ وجود دارد و چیزی که از این هسته حمایت می‌کند، غرور ملی است که از حرارت و اهمیت مذهبی دست کمی ندارد. ...

در همین ماه جاری در تهران دو نوبت تظاهرات به طرف‌داری از جنگ برگزار شد. تظاهرات محدود و خودجوش علیه جنگ که به وسیله مردم انجام گرفت - که صدمات و تلفات ناشی از حملات هوایی عراق دامن‌گیر آنها شده بود - چنان‌که گزارش شده، سریعاً و با شدت عمل سرکوب گردید و این خود، قضاوت دربارة وسعت و قدرت حرکت صلح‌جویی در میان مردم را دشوار می‌کند. ...

احساسات ضدجنگ تا حد زیادی به نارضایی اقتصادی مربوط می‌شود. وی می‌افزاید که بخش عظیمی از ده میلیون جمعیت تهران را آوارگان مناطق جنگ‌زده تشکیل می‌دهند که بی‌کارند و به جیره‌های دولتی متکی هستند. قیمت‌ها شدیداً در بازار سیاه بالا رفته است حال آن‌که برای ایجاد تعادل، دست‌مزدها و حقوق‌ها هیچ‌گونه افزایشی پیدا نکرده‌است.»⁽¹⁾

168

در ادامة خط انفجارات ساده در اماکن عمومی جهت ایجاد رعب و احساس ناامنی در مردم - که به‌وسیلة عوامل عراق اجرا می‌شود - امروز یک بمب حاوی چهل پوند تی.ان.تی. که در یک خودرو کار گذاشته بودند، در خیابان "فرصت شیرازی" تهران منفجر شد. این انفجار به‌جز پنج مجروح نه چندان عمیق، تلفات جانی نداشت اما صدای شدید آن، تا شعاع 120 متری شیشه‌های ساختمان‌ها را شکست و دیوار یک منزل را نیز فروریخت.⁽²⁾

169

امام‌خمینی در دیدار اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با ایشان، بر ابقا و ادامة فعالیت دولت مهندس موسوی و بر لزوم وحدت جناح‌ها و شخصیت‌ها در اوضاع کنونی، تأکید کرد. حمایت از دولت موسوی در اوضاع کنونی، در معادلات سیاسی داخلی بسیار با اهمیت تلقی می‌شود. نکات کلی مورد اشارة امام، تعدیل‌کنندة فشارهای سیاسی موجود است که برای تغییر بافت و ترکیب و مشی قوة مجریه، به نحوی روزافزون افزایش می‌یابد. امام در بخشی از سخنان خود گفتند:

«در شرایط فعلی، ما باید وحدت‌مان را حفظ کنیم ... گرفتاری زیاد است: گرفتاری جنگ، گرفتاری خرابی‌ها، گرفتاری آوارگان از همه اطراف و بالاخره کارهایی که در دراز مدت برای فقرا و مستضعفین انجام شده است قابل مقایسه با سابق نیست. البته شکی نیست که خلاف هم هست ولی این طور نیست که با این خلاف‌ها ما لطمة اساسی ببینیم، بلکه از این که ما اختلاف داشته باشیم، لطمه می‌بینیم. اگر بنا باشد دولت نتواند کاری انجام بدهد و مجلس نتواند کاری انجام بدهد، ما لطمه دیده و کارها زمین می‌ماند. این طور نیست که یکی بهتر از این‌ها پیدا بشود که بهتر بتواند اداره کند. هر کدام از این‌ها در جای خودشان آن قدری که زحمت کشیده‌اند، با اخلاص بوده است و آن‌ها که مشغول کارند انسان‌های مخلصی هستند، البته ممکن است داخل آن‌ها افراد بدی هم باشند ... .

باید قدرت دولت و حجم کار آن‌ها را ببینیم چقدر است و بسنجیم که اگر من جای او باشم، چه می‌توانم بکنم. اگر نخست‌وزیر را برداریم، جناب عالی را نخست‌وزیر بکنیم، چقدر می‌توانید کار بکنید؟ حساب کار را با حساب قدرت باید بسنجید و مسائل را باید دوستانه حل نمود. این نظری است که من از اول داشته و دارم و بعد از این هم خواهم داشت ...

برای مردم و دولت و مسئولین و مجلس باید ناصح بود نه مقابله کرد، زیرا اگر شما با من و من با شما مقابله کنیم، غیر از این که دیگران سوءاستفاده کنند چیزی به دست نمی‌آید. شما ببینید خارجی‌ها یک کلمه را می‌گیرند و چیزی از توی آن بیرون می‌آورند که بر ما غلبه کنند؛ مثلاً می‌گویند: " ایرانی‌ها ادعا می‌کنند ما با گروگان‌گیری مخالفیم، اما چون این‌ها ضدامریکا هستند، این حرف معنا ندارد."! و دیدید که امریکا در همین قضیة گروگان‌گیری که گرفتار شده‌است، چقدر به این طرف و آن طرف متوسل شده‌است. از اول هیاهو به راه انداختند که ما دخالت نظامی می‌کنیم. بعداً رئیس‌جمهور امریکا به التماس و گدایی و دریوزگی افتاده است و به این طرف و آن طرف می‌زند که مسئله را حل کند ولی نتوانستند و عده‌ای از آن طرف ایستاده و می‌گویند: "باید به شرایط ما عمل شود." و ما باید خیلی مواظب باشیم. غیر از این که ما را از داخل بپوسانند، کار دیگری نمی‌توانند بکنند.»⁽¹⁾

170

در پایان سه روز دیدار رسمی و مذاکرات آقای "هاشمی" رئیس مجلس شورای اسلامی با رهبران پکن، ایران و جمهوری خلق چین امروز (9/4/1364) یک تفاهم‌نامة توسعة همکاری‌های اقتصادی، بازرگانی و فنی امضا کردند ... به‌گفتة مقام‌های رسمی ایران، به دنبال امضای این تفاهم‌نامه که در آن، دو طرف به همکاری‌های مشترک درازمدت مانند سدسازی، بندرسازی، صنایع سبک و ماهی‌گیری ابراز علاقه کرده‌اند، انتظار می‌رود مذاکرات برای انعقاد قراردادهای اجرایی به زودی آغاز شود.⁽¹⁾

سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به چین که به نوعی می‌توان آن را استراتژی بهره‌برداری از قدرت سوم برای کاستن از فشارهای دو ابرقدرت بر ایران، قلمداد کرد، مورد بررسی و تفسیر کارشناسان متعددی قرار گرفته است، از جمله "فرد هالیدی" استاد مدرسه عالی اقتصاد لندن، دربارة آن گفته است: «این نخستین سفر یک رهبر ایران به چین پس از پیروزی انقلاب است و به طور آشکار نمایان‌گر آن است که ایران، چین را یک کشور جهان سوم می‌داند که می‌تواند با آن رابطة حسنه داشته باشد. روابط حسنه با چین هم از فشار دو ابرقدرت بر ایران خواهد کاست و هم این که چین می‌تواند در زمینة اقتصاد به ایران کمک کند. این کمک نه تنها در زمینة صادرات مواد غذایی به ایران بلکه در مورد پروژه‌های کشاورزی و صنعتی نیز خواهد بود. ایران هنوز با هدف خود که ایجاد یک کشور غیروابسته‌تر است، فاصلة زیادی دارد. این سفر همچنین به طور آشکار نشان می‌دهد حملات عراق به تهران طی چند ماه گذشته و نیز فشارهای اقتصادی صدمات زیادی به ایران زده است.»

وی این گفتة آقای رفسنجانی در پکن را که ایران از چین اسلحه نخواهد خرید، چنین تحلیل کرده‌است: «شایعات زیادی در مورد این که چین برای ایران اسلحه تأمین می‌کند، وجود دارد و ایران نیز به طور آشکار به یک تأمین‌کنندة بزرگ سلاح نظیر چین نیاز دارد ولی فکر می‌کنم ایران به جای آن که منتظر شود چین تقاضای خرید اسلحة آن را رد کند، خودش ابتکار عمل را به دست گرفته و اظهار می‌دارد: "ما نمی‌خواهیم از این کشور اسلحه بخریم." چنین نقطه نظری نشانة آن است که چین مایل به خاتمة جنگ است و نمی‌خواهد ایران را بیش از آنچه که اینک در اختیار دارد، تشویق به ادامة جنگ کند.»⁽²⁾

171

در آستانة سفر آقای هاشمی‌رفسنجانی به ژاپن، "شینتارو آبه" وزیر خارجة این کشور گفت که کشورش یک طرح پیشنهادی برای پایان دادن به جنگ عراق و ایران ارائه داده است. به گفتة وی، براساس این طرح از عراق و ایران خواسته شده‌است تا از بندرهای خود جهت صدور نفت بدون هیچ‌گونه خطر حمله از طرف مقابل، استفاده کنند. همچنین بر

طبق این طرح، خواسته شده که به نفت‌کش‌ها و شهر‌های مسکونی حمله نشود و نیز از سلاح‌های شیمیایی استفاده نشود. وزیر خارجة ژاپن افزود که این طرح نخستین گام برای رسیدن به راه‌حل کامل در جنگ ایران و عراق است. وی سپس اعلام کرد که به زودی به عربستان سعودی و سوریه و اردن می‌رود تا از کمک آنان برخوردار شود و ایران و عراق را به پذیرش طرح ژاپن متقاعد سازد.⁽¹⁾

در این حال، "پطروس غالی" وزیر مشاور در امور خارجه مصر نیز دربارة صلح گفت: «باید بر همه کس روشن گردد که برای این جنگ راه‌حل نظامی وجود ندارد و دو طرف (ایران و عراق) دیر یا زود اقدام به مذاکرات خواهند کرد، بنابراین برای جلوگیری از خون‌ریزی و انهدام بیش‌تر، چرا این کار نباید از امروز شروع شود.»⁽²⁾

172

در ادامة روند مذاکرات طرف‌های درگیر در مسئلة گروگان‌های امریکایی، امروز نیز به‌رغم امیدواری‌های گذشته، این واقعه همچنان به صورت یک مسئلة حل‌نشده ادامه یافت.

در واقع هر یک از طرف‌ها در پی کسب امتیازات مورد نظر خود هستند، امری که به گزارش آسوشیتدپرس از بیروت «راه را برای آزادی 39 گروگان امریکایی که شبی دیگر را در بیم و امید به سر می‌بردند، بسته است.»

"جبران کوریه" سخن‌گوی "حافظ اسد" رئیس‌جمهوری سوریه، گفت این کشور امیدوار است که طرف‌های درگیر در مسئلة گروگان‌گیری مسافران هواپیمای امریکایی به تعهدات خود عمل کرده و زندانیان لبنانی که در زندان " اتلیت" اسرائیل به سر می‌برند، به زودی آزاد شوند.⁽³⁾

می‌توان گفت در حالی‌که از این سو بر آزادی زندانیان اتلیت و تعهد امریکا مبنی‌بر پرهیز از عملیات انتقام‌جویانه پافشاری می‌شود، مقام‌های امریکایی و اسرائیلی موضوع را به نحو دیگری دنبال می‌کنند.

به گزارش آسوشیتدپرس از بیروت، ریگان درخواست کرده‌است که 7 تن امریکایی که از مارس 1984 تاکنون در لبنان به گروگان گرفته شده‌اند، همراه با این 39 گروگان امریکایی آزاد شوند.⁽⁴⁾

همچنین به گزارش یونایتدپرس از واشنگتن، "جورج شولتز" وزیر خارجة امریکا، امروز قول داده که ربایندگان مسئول قتل یک غواص نیروی دریایی امریکا را به محاکمه بکشاند و خواستار همکاری بین‌المللی برای بستن فرودگاه بین‌المللی بیروت شده‌است. شولتز همچنین از حافظ اسد رئیس‌جمهوری سوریه، به دلیل کمک به تأمین آزادی 39 گروگان امریکایی تقدیر کرده و افزود: «اسد سعی خود را برای آزادی 7 گروگان دیگر امریکایی که پانزده ماه از اسارت آنان می‌گذرد، به کار برده‌است.» شولتز همچنین گفته است که هیچ رابطه‌ای بین آزادی امریکاییان و آزادی آتی بیش از 700 زندانی لبنانی از زندان اتلیت

اسرائیل نیست. لکن افزود که "اسحق رابین" وزیر دفاع اسرائیل، روز گذشته گفته است که این لبنانی‌ها به مدت کوتاهی بازداشت شده و اسرائیل در نظر دارد آن‌ها را آزاد سازد.⁽¹⁾

در این حال، یونایتدپرس از بیت‌المقدس نیز گزارش داد: «اسرائیل امروز هیچ تصمیم تازه‌ای در خصوص آزادی 735 زندانی لبنانی که رهایی آنان از سوی ربایندگان هواپیمای امریکایی "ترانس ورلد ایرلاینز" خواسته شده، اتخاذ نکرده‌است.»

این خبرگزاری افزود: «"شیمون پرز" نخست‌وزیر اسرائیل، امروز پیش از انتشار خبر مربوط به انتقال گروگان‌ها به سوریه، گفت: هیچ گونه توافقی در مورد مبادلة زندانیان لبنانی با گروگان‌ها حاصل نشده‌است.»⁽²⁾

یونایتدپرس در ادامة گزارش خود از بیت‌المقدس اعلام کرده که منابع نظامی در اسرائیل گفته‌اند که هیچ‌گونه اطلاعی از آزادی قریب‌الوقوع زندانیان شیعه ندارند. رادیو اسرائیل نیز گفت که 25 عضو کابینة اسرائیل قرار است امروز آخرین تحولات مسئلة گروگان‌گیری را در نشست معمول هفتگی خود مطرح و مورد بحث قرار دهند. اما به گزارش آسوشیتدپرس از بیروت، یک مقام اسرائیلی - که نخواسته هویتش وی فاش شود - گفته که زندانیان لبنانی ممکن است به زودی آزاد شوند، لکن تصمیم‌گیری در خصوص آزادی گستردة آن‌ها می‌بایست به تصویب کابینة اسرائیل که امروز تشکیل جلسه می‌دهد، برسد.⁽³⁾

از سوی دیگر، به گزارش روزنامة "واشنگتن‌پست"، شیخ ابراهیم امین سخن‌گوی گروه حزب‌الله که مورد پشتیبانی ایران است، از نقش سوریه در پایان بخشیدن به بحران گروگان‌های امریکایی استقبال کرد، اما ربایندگان هواپیمای مسافربری تی.دبلیو.ای. را قدرت مرکزی دانست که باید به حساب آورده شوند. به گفتة رادیو امریکا، هواپیماربایان این فرصت را به مرکز داده‌اند که بتواند در برابر آزادی گروگان‌های امریکایی، 735 زندانی لبنانی را که اکثرشان شیعه هستند، از زندان‌های اسرائیل رها سازد. امین این را که هواپیماربایان از اعضای شاخه حزب‌الله هستند، نه تأیید و نه تکذیب کرد. وی همچنین در مصاحبه با نشریة "نیوزویک" در بیروت در مورد این سؤال که "آیا حزب‌الله در ربوده شدن هواپیمای امریکایی دست داشته‌است؟" گفته: «ما به‌درستی نمی‌دانیم چه کسی پشت این ماجرا قرار داشته، اما تا آن‌جا که به ما مربوط می‌شود می‌توانیم با اطمینان بگوییم که حزب‌الله در این هواپیماربایی کوچک‌ترین دخالتی نداشته است.» امین افزوده است: «حزب‌الله هر لحظه منتظر یک حمله امریکاست، اما اقدام امریکا هرچه باشد، جز این‌که یک احساس ضدامریکایی در منطقه به‌وجود بیاورد، نتیجة دیگری نخواهد داشت و این یک پیروزی برای ما خواهد بود ... سال‌هاست که امریکا خون مردم ما را می‌مکد و هدف ما در شرایط کنونی، اشاعة پیام خدا در سراسر جهان است و ما به‌جد برای نابودی قدرت‌های بزرگ خواه امریکا باشد یا شوروی، فعالیت می‌کنیم.»⁽⁴⁾

در این حال، یک مقام برجستة امریکا نیز امروز گفت: «انتقام‌جویی نمی‌تواند در سیاست اصل قانع‌کننده‌ای باشد و حملات خشونت‌آمیز علیه تندروهای شیعه نمی‌توانست به‌عنوان تلاشی در جهت آزادی گروگان‌های امریکایی مؤثر واقع شود.» این مقام - که نخواست هویتش فاش شود - افزود: «هیچ‌گونه اقدام تلافی‌جویانة مستقیم علیه لبنان صورت نخواهد گرفت، لکن تلاش‌هایی در جهت بسط حمایت مردم امریکا از اقدام‌های تلافی‌جویانه در آینده به عمل خواهد آمد.» وی در مصاحبه‌ای با گروهی از روزنامه‌نگاران گفت: «جناح حزب‌الله شیعه آسیب‌پذیر نیستند، زیرا در مناطق شهری به‌سر می‌برند.» وی در پاسخ به این سؤال که "چرا چشم‌انداز نجات گروگان‌ها از طریق اقدام نظامی در زمانی که هواپیمای ربوده شده در الجزایر بود، رد شد؟" گفت: «حملة نظامی یک شق نظری است و از لحاظ سیاسی، منطقی به نظر نمی‌رسد.»⁽¹⁾

روزشمار جنگ دوشنبه /10 تیر 1364 /12 شوال 1405 /1 ژوئیه 1985

173

صبح امروز چند فروند از هواپیماهای عراق برای بار دوم در طول یک ماه گذشته شهرک(اردوگاه) "زیوه" در نزدیکی مرز ترکیه را بمباران کردند که بر اثر آن، دو تن شهید و تعدادی مجروح شدند.⁽¹⁾در ادامة گزارش خبرگزاری فرانسه از این حادثه آمده است: «حمله به این اردوگاه، که به‌جز یک پست ژاندارمری هیچ گونه تأسیسات نظامی در اطراف آن وجود ندارد، نشانة از سرگیری بمباران شهرها و مناطق مسکونی ایران توسط عراق است.»⁽²⁾

همچنین در ساعت11:15 شش هواپیمای جنگندة دشمن تأسیسات مخابراتی صدا و سیمای جمهوری‌اسلامی ایران را در "نواکره" کرند بمباران کردند که در نتیجه ساختمان و دکل و دستگاه‌های مخابراتی آن آسیب دید.⁽³⁾تأسیسات مخابراتی واقع در ارتفاعات نواکره معروف به "کوه نور" و مربوط به رلة صدا و سیمای مرکز باختران است. در این بمباران هشت تن از پرسنل تأسیسات نیز مجروح شدند.⁽⁴⁾

در ساعت یک بعدازظهر دکل ماکرویو صدا و سیما مجدداً هدف حملة هواپیمای دشمن قرار گرفت اما این حمله دقیق نبود و چندان آسیبی نرساند.⁽⁵⁾

علاوه بر حملات هوایی، شکستن دیوار صوتی بر فراز شهرهای ایران نیز از دیگر تهاجمات عراق بود، از جمله در گیلان غرب پنج فروند جنگندة عراقی دیوار صوتی را برفراز این شهر شکستند.⁽⁶⁾

از جمله پی‌آمدهای جنگ شهرها و به‌خصوص پس از قوت گرفتن احتمال شروع مجدد حملات هوایی عراق، می‌توان به تخلیة بخش اعظم شهر باختران (کرمانشاه) از سکنه، اشاره کرد. خبرگزاری جمهوری‌اسلامی اوضاع امروز این شهر را چنین گزارش کرده‌است: «شهر باختران هم اکنون به صورت نیمه تعطیل درآمده و مسئولانی که احیاناً در شهر به انجام وظیفه مشغول هستند، در پناه‌گاه به سر می‌برند. به علت قطع برق، امروز نانوایی‌های شهر به حالت تعطیل درآمده و هم‌اکنون مسئولان در حال رفع این نقص هستند. مردم باختران به چند نقطة خارج از شهر و ییلاقی و اردوگاه‌های بنیاد مهاجران جنگ تحمیلی و

تصویر

هلال‌احمر پناه برده‌اند. تهدیدات تبلیغاتی و نظامی عراقی گروهی از مردم شهر را تحت تأثیر قرار داده و آن‌ها را نگران و مضطرب کرده‌است.»⁽¹⁾

پی‌آمد دیگر، ایجاد کمبود برق در کشور است. امروز دکتر "حسن غفوری‌فرد" وزیر نیرو، گفت:«علت خاموشی‌های اخیر برق در نقاط مختلف، بمباران‌های مناطق غیرمسکونی کشور از سوی رژیم بعثی صهیونیستی عراق و ترک پیمان‌کاران خارجی نیروگاه 1200 مگاواتی در خوزستان و 800 مگاواتی اصفهان و از طرف دیگر مصرف بی‌رویة آب و برق با توجه به فصل آبیاری کشاورزی کشور است ... .» وی افزود که وزارت نیرو در قبال خروج کارشناسان شوروی از کشور اقدامات قانونی را از طریق مراجع ذی‌صلاح به عمل خواهد آورد و یقین بر آن دارد که با تلاش گسترده و استفاده از تمامی امکانات و جوانب، به یاری کارشناسان و متخصصان متعهد و مسلمان کشور، عملیات اجرایی اواخر کار در این نیروگاه‌ها را خود رأساً دنبال می‌کند و به اتمام خواهد رساند.⁽²⁾

174

در جلسة امروز قرارگاه خاتم، "رحیم صفوی" مسئول واحد طرح و عملیات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به تأخیرهای موجود در امور مربوط به مقدمات عملیات بزرگ آتی در فاو، از جمله تعلل قرارگاه‌های سپاه در گرفتن خط در این منطقة عملیاتی، اشاره کرد: «با وجود این که یک ماه است از طرح عملیات فاو می‌گذرد و طبق قول فرماندهی کل سپاه این عملیات بایستی دو ماهه انجام شود، مع‌ذالک تحویل خط، شناسایی‌های در عمق و ... انجام نپذیرفته است که این مسئله شوخی‌بردار نیست.»

یادآوری می‌شود که قبل از این در جریان آماده‌سازی عملیات بزرگ فاو در منطقة خسروآباد، به تدبیر فرمانده کل و دیگر فرماندهان نظامی سپاه قرار شد که سراسر خطوط پدافندی جبهة جنوب از چزابه تا انتهای خسروآباد را سپاه تحویل بگیرد و همة نیروهای ارتش و ژاندارمری و کمیتة انقلاب اسلامی از کنار اروند خارج شوند. ارتش نیز خواستار استقرار یگان‌هایش در قسمتی از خطوط پدافندی شامل کوشک تا شلمچه بود که بتواند عملیات خود را آماده کند که سپاه مخالفتی با آن نداشت. به این ترتیب سپاه تمام این خط پدافندی را بین دو قرارگاه خود تقسیم کرده است: قرارگاه کربلا از چزابه تا کارون و قرارگاه نوح از کارون تا انتهای خسروآباد مأمور به پدافند و آماده‌سازی جهت اجرای عملیات محدود و عملیات اصلی شده‌اند. قرار بوده‌است دو قرارگاه نوح و کربلا در کنار سایر اقداماتی که برای آماده‌سازی و اجرای عملیات محدود در جنوب انجام می‌دهند، آماده‌سازی منطقة فاو را نیز به‌عنوان مأموریت محوری خودی در نظر داشته باشند. در این ارتباط قرارگاه نوح موظف به بررسی اوضاع دشمن در محدودة شهر فاو تا رأس‌البیشه بوده و قرارگاه کربلا نیز منطقة بعد از فاو تا کارخانة نمک را می‌بایست ارزیابی می‌کرده و طرح خود را ارائه می‌داده است.

در ادامة جلسه، برادر "رحیم" همچنین به ضرورت توجیه کردن یگان‌ها - که می‌بایست قرارگاه‌ها انجام می‌دادند - اشاره کرد و افزود: «نکند این عملیات‌های محدود که می‌شود، خود این موجب شود که لشکرهای ما منحرف شوند؛ اصلاً این عملیات‌ها یک پوشش برای عملیات در فاو است و ما فرع را چسبیدیم و اصل را ول کرده‌ایم! بابا، ما خودمان را که نباید گول بزنیم که! کار اصلی ما در فاو است و عملیات‌های محدود فریبی برای کار اصلی است.»⁽¹⁾