مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن

مشخصات کتاب

سرشناسه:علوی‌مهر، حسین، ۱۳۴۲ -

عنوان و نام پدیدآور:مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن [کتاب]/ حسین علوی‌مهر؛ [برای] پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (ص).

مشخصات نشر:قم : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص)، ۱۴۳۴ ق.= ۱۳۹۲.

مشخصات ظاهری:۳۵۲ ص.

فروست:پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (ص)؛ ۱۶۸.

شابک:۱۱۵۰۰۰ ریال : 978-964-195-672-3

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:وحی -- اسلام

شناسه افزوده:پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی(ص)

رده بندی کنگره:BP۲۲۰/۳/ع۸م۵ ۱۳۹۲

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۳

شماره کتابشناسی ملی: ۳۰۸۰۲۸۱

اهداء

این مجموعه را به محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله) صاحب اصلی و گیرنده وحی تقدیم می‌کنم.

(إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِیسی وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَیْمانَ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً)

نساء، 163

سخن ناشر

تحوّلات اجتماعی و مقتضیات نوپدید دانش‌ها و پدید آمدن دانش‌های نوین، نیازهایی را به وجود آورده که پاسخ‌گویی به آنها، ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می‌نماید. از این رو کتاب‌های آموزشی نیز باید با توجه به این دگرگونی‌ها تألیف شود.

جهانی شدن و گسترش سلطه فرهنگی غرب در سایه رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی، اقتضا دارد که تمام دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به این مباحث, با اندیشه‌های بلند و ارزش‌های متعالی آشنا شوند, و این مهم با ایجاد رشته‌های تخصصی و تولید متون جدید و غنی، گسترش دامنه آموزش و تربیت سازمان‌یافته دانشجویان به سرانجام خواهد رسید.

بالندگی مراکز آموزشی, در گرو نظام آموزشی منسجم، قانونمند و پویاست. هم‌چنین بازنگری متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آنها موجب حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی است.

حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند.

«جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة» به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت بزرگ تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد، تألیف متون درسی مناسب آموزشی را سرلوحه تلاش‌های خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این تلاش است.

«مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)» با تقدیر و تشکر از مؤلف محترم و تمام عزیزانی که در تولید این اثر، همکاری و همفکری کرده‌اند, آن را به جویندگان فرهنگ و اندیشه ناب اسلامی تقدیم می‌کند.

مرکز بین‌المللی

ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)

مقدمه پژوهشگاه بین المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله)

حقیقت مداری اصیل‌ترین و زیباترین راز هستی و حقیقت‌طلبی ماندگارترین و برترین گرایش آدمی است.

داستان پر رمز و راز حقیقت‌جویی بشر، سرشار از هنرنمایی‌مؤمنان، مجاهدان و عالمانی است که با تمسک و پای‌بندی به حقیقت بی‌منتها، درمصاف بین حق و باطل، سربلندی و شرافت ذاتی حق را نمایان ساخته‌اند و در این میان، چه درخشندگی چشم‌نوازی در اسلام عزیز است که علم را، به ذات خود، شرافت‌مند و فخیم دانسته و از باب تا محراب کائنات را سراسر علم و عالم و معلوم می‌نمایاند و در مکتب آن، جز اولو العلم و راسخان در مسیر طلب دانش، کسی را توان دست‌یابی به گنجینه‌های حکمت نیست.

علم برخاسته از وجدان پاک و عقل سلیم، در پرتو انوار آسمانی وحی، هم به فرد کمال انسانی، عظمت روحی و رشد معنوی می‌بخشد و فکر، اندیشه و خیال او را به پرواز درمی‌آورد و هم جامعه را سمت و سویی سعادت‌مندانه بخشیده و آن را به جامعه‌ای متمدن و پیشرو متحول می‌کند. بی‌توجهی و یا کوته فکری است اگر فرد و جامعه‌ای به دنبال عزت، استقلال، هویت، امنیت، سعادت و

سربلندی مادی و معنوی باشند اما آن را در صراطی غیر از حقیقت‌طلبی، علم اندوزی و حکمت مداری الهی طلب نمایند.

انقلاب سراسر نور اسلامی ایران که داعیه جهانی سازی کلمة الله و برپایی تمدن جهانی اسلام را داشته و فروپاشی و افول تمدن‌های پوشالی غرب و شرق را به نظاره نشسته است، با اندیشه فقاهتی در اداره حکومت و نظریه مترقی «ولایت فقیه»، طرازی از مسئولیت‌ها و مأموریت‌های حوزه‌های علمیه و روحانیت را عرضه نمود که امید و نشاط را نه تنها در شیعیان و مسلمانان، بلکه در دل تمامی آزادی‌خواهان و حق طلبان سراسر جهان زنده ساخت. در این راستا، رهبر فرزانه انقلاب (مدظله) با عزمی مصمم و با تمامی توان، همچون پیر و مراد خود خمینی کبیر (ره)، در صحنه حاضر شده و بر خطورت و فوریت حرکت فراگیر و بی‌وقفه همه توان‌مندی‌ها و اراده‌ها جهت تحقق جنبش نرم‌افزاری و نهضت تولید علم و تحول در علوم انسانی و نیز یافتن راه‌های میان‌بر و دانش‌فزا در این خصوص، تأکید ورزیده و پیشرفت این مهم را راهبری و رصد می‌کنند.

جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة ، نمادی درخشان از این رسالت جهانی و همت بین المللی انقلاب اسلامی است که بار مسئولیت تربیت مجتهدان، عالمان، محققان، متخصصان، مدرسان، مبلغان، مترجمان، مربیان و مدیران پارسا، متعهد و زمان شناس را بر دوش داشته و با تبیین، تولید و تعمیق اندیشه

دینی و قرآنی و گسترش مبانی و معارف اسلامی، به نشر و ترویج اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) و معارف بلند و تابناک مکتب اهل بیت (علیهم السلام) جامه تحقق می‌پوشاند.

پژوهشگاه بین المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله) نیز که مهمترین و گسترده‌ترین مجموعه پژوهشی المصطفی (صلی الله علیه و آله) است، بومی‌سازی و بازتولید اندیشه دینی معاصر متناسب با نیازها و اقتضائات عرصه بین الملل، تبیین، تولید و تعمیق اندیشه دینی، گشودن افق‌های نوین فکری و معرفتی در دنیای معاصر، پاسخ‌گویی به مسائل و شبهات فکری و معرفتی مخاطبان و تأمین و تدوین متون و منابع درسی و کمک درسی به ویژه با رویکرد اسلامی‌سازی علوم و پشتیبانی علمی از فعالیت‌های سازمانی المصطفی (صلی الله علیه و آله) را از جمله مأموریت‌ها و تکالیف خود می‌داند.

اثر علمی پیش روی نیز که به همت مؤلف محترم جناب حجت‌الاسلام والمسلمین حسین علوی‌مهر و برای دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث تهیه و تدوین شده‌است، درچارچوب همین اهداف و برنامه‌های پژوهشگاه و مبتنی بر نیازسنجی‌های صورت گرفته، تدوین و برای استفاده خوانندگان محترم تقدیم شده‌است.

در پایان لازم است ضمن ارج نهادن به تلاش‌های خالصانه مترجم محترم، از کلیه دست‌اندرکاران محترم آماده‌سازی و انتشار این اثر ارزشمند، بویژه همکاران محترم مرکز بین المللی نشر و ترجمه المصطفی (صلی الله علیه و آله) و همه عزیزانی که به نحوی در تدوین و انتشار آن نقش داشته‌اند، قدردانی و تشکر نماییم و از خداوند متعال برای ایشان و همه خادمان عرصه تبلیغ و نشر مفاهیم و معارف دینی، آرزوی بهروزی، موفقیت و سعادت نماییم.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله)

فهرست

مقدمه 19

فصل اول

کلیات و مفاهیم 23

کلیات 23

مفهوم‌شناسی 29

واژگان مرتبط با وحی (ساختار معناشناسی وحی در قرآن) 38

بررسی اقسام واژگان 41

الف) قول 41

ب) کلام 42

ج) قصّ و قصص 45

د) نبأ 47

ه) ندا 48

الف) نزول 50

ب) اتیان و ایتاء 51

ج) مجیء 52

د) القاء و تلقی 54

الف) قرائت 57

ب) تلاوت 57

ج) ترتیل 58

فصل دوم

امکان و اقسام وحی 63

امکان وحی 64

منکران وحی رسالی 64

نقد و بررسی دیدگاه‌ها 67

الف) برهان استمرار 69

ب) خودآگاهی انسان 70

الف) خواب‌های راستین 71

ب) اسپری‌تیسم و ارتباط با ارواح 73

ج) خواب‌های مغناطیسی (هیپنوتیسم) 74

نقدی بر دیدگاه عقل‌گرایان 77

منشأ انکار وحی 79

اقسام وحی 80

کاربردهای مختلف وحی در قرآن 81

اقسام وحی رسالی 91

وحی گفتاری و وحی افعالی 96

فصل سوم

حقیقت و ویژگی‌های وحی 101

اسرارآمیز بودن 101

رابطه دوسویه (گفت‌وگو و ارتباط ماورای مادی بین دو ذات متفاوت) 102

وحی، علم حضوری و صیانت از خطا 102

وحی و تعلیم و تعلّم 103

وحی و دریافت قلبی 104

خارج از اختیار بودن 105

ساختار خاص وحی رسالی 106

بررسی پیک وحی در ساختار وحی 107

وحی و جنسیت 108

محتوای مختلف وحی 109

متنوع بودن 112

وحی، برترین منبع معرفت 113

منابع معرفت 113

فصل چهارم

رابطه وحی با رؤیا 119

جایگاه رؤیا در زندگی انسان 119

رؤیای صادقه، نخستین نشانه نبوت 122

رؤیا و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) 123

شباهت‌های رؤیای صادقه با وحی 129

تفاوت‌های رؤیای صادقه با وحی 129

فصل پنجم

وحی و تجربه دینی 133

مفهوم‌شناسی 133

زمینه‌ها 135

دیدگاه‌ها 136

قرآن و تجربه دینی 143

تجربه عرفانی یا دینی (و تفاوت آن با وحی) 147

فصل ششم

وحی در ادیان (یهود و مسیحیت) 153

وحی در اندیشه یهود 154

حقیقت وحی از دیدگاه مسیحیت 163

عهد جدید یا کتاب‌های رسمی مسیحیت و وحی 166

فصل هفتم

خطاناپذیری وحی 175

سلامت وحی 176

دلایل سلامت و خطاناپذیری وحی 177

الف) وحی و علم حضوری 177

ب) قاعده لطف 177

الف) آیات قرآن 179

ب) روایات 181

شبهات سلامت وحی 184

فصل هشتم

الهی بودن متن وحی و بررسی شبهات مصادر وحی 209

الهی بودن متن قرآن 211

یگانگی مصدر وحی 216

الف) معجزه بودن قرآن و تحدی 216

ب) امّی بودن پیامبر (صلی الله علیه و آله) 218

ج) تفاوت سخنان پیامبر و قرآن 221

الف) شواهد و مدعیات کلی 222

یکم) دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن 222

دوم) توبیخ‌ها و سرزنش‌ها 227

سوم) پیامبر مفسر قرآن، نه مصدر قرآن 227

چهارم) اعتراف سخن‌سرایان عرب 228

پنجم) سیره شخصی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن 229

ششم) تأخیر وحی 230

هفتم) واژه قل 231

ب) شواهد الهی بودن الفاظ قرآن 232

یکم) اعجاز در فصاحت و بلاغت 232

دوم) عربی بودن 232

سوم) قرائت 234

چهارم) تلاوت 235

پنجم) ترتیل 236

ششم) کلام الهی 237

هفتم) کتاب 238

بررسی مصادر ادعایی وحی 239

الف) منشأ قرآن؛ یهود، نصارا و دیگر ادیان 242

ب) محمد، مصدر قرآن 252

ج) نبوغ اجتماعی 261

د) وحی، رهاورد صرع و جنون پیامبر 263

فصل نهم

فترت وحی 273

فترت سه ساله در آغاز بعثت 273

روایات فترت 275

بررسی مدلول روایات 283

فترت‌های دیگر وحی 285

امکان انقطاع وحی 294

فصل دهم

وحدت یا تکرار وحی برای هر آیه و سوره و «رابطه آن با نزول قرآن بر هفت حرف» 303

انواع نزول 303

تکرار یا یکبارگی نزول وحی‌های قرآنی (آیات و سوره‌ها) 312

احادیث «سبعه احرف» و جایگاه آن 316

رابطه قرائات و سبعه احرف 330

فهرست منابع 343

مقدمه

«وحی» از گزاره‌های مهمی است که علم کلام، علوم قرآنی و فلسفه دین, آن‌را بررسیده‌اند بسیاری از ادیان از جمله هندو، بودا، یهود، مسیحیت و اسلام اصل وحی را پذیرفته‌اند؛ اگرچه در چگونگی و تعریف آن با هم اختلاف دارند.

وحی با نبوت پیوند ناگسستنی دارد و از پایه‌های دین شمرده می‌شود و راه ارتباط خداوند متعال با پیامبران است. قرآن کریم به مسئله وحی پرداخته و جزئیات، ویژگی‌ها، اقسام و ساختار آن‌را روشن نموده است. اهمیت وحی در آموزه‌های دینی تا اندازه‌ای است که تضعیف آن به تضعیف اساس دین می‌انجامد؛ ازاین‌رو مخالفان دین بر مسئله وحی ایراداهایی گرفته‌اند.

در دوران معاصر، مکاتب، گروه‌ها و ایسم‌های مختلف از جمله ماتریالیست‌ها، لائیک‌ها و سکولارها، به‌ویژه مستشرقان شبهاتی مطرح نموده و به انکار وحی رسیده‌اند.

وظیفه هر عالم دینی است که شبهات را پاسخ دهد و از دین دفاع کند. امروزه بیشترین شبهات متوجه وحی قرآنی است. این شبهات جدید نیست و در

زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز مطرح شده است. قرآن کریم با طرح این اشکالات و انکارها، آنها را پاسخ داده است. جایگاه وحی به‌ویژه وحی قرآنی در آیات، دقیق، باعظمت و مقدس توصیف شده است.

قرآن کریم معجزه جاوید است و از جانب خداوند در فرایند خاصی بر پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) نازل شده و دیگران را دعوت می‌کند که اگر در الهی بودن آن تردید دارید، مانند آن حتی به مقدار یک سوره کوچک بیاورید؛ البته تاکنون کسی مانند آن نیاورده است.

این مجموعه به این سؤال پاسخ می‌دهد که «وحی رسالی و وحی قرآنی و شبهات آن چگونه قابل بررسی است». این مجموعه با اهداف تبیین حقیقت وحی، خطاناپذیری آن، وحیانی بودن قرآن کریم و پاسخ به شبهات درباره وحی نگاشته شده است.

این اثر ده فصل دارد که فصل اول به کلیات و مفاهیم و ساختار معناشناسی وحی در قرآن و فصل دوم به امکان و اقسام وحی می‌پردازد. در فصل سوم حقیقت و ویژگی‌های وحی، در فصل چهارم رابطه وحی و رؤیا و در فصل پنجم وحی و تجربه دینی و در فصل ششم وحی در ادیان یهود و مسیحیت، مطرح شده است. فصل هفتم به خطاناپذیری و سلامت وحی و فصل هشتم به الهی بودن متن وحی و بررسی مصادر ادعایی برای قرآن پرداخته شده است. در فصل نهم بحث‌های مربوط به فترت وحی و در فصل دهم به تکرار یا واحد بودن وحی در مواردی از آیات یا سوره‌ها پرداخته می‌شود.

در آخر بر خود لازم می‌دانم که از همه کسانی که در فرایند تدوین این کتاب همکاری داشته‌اند از جمله جناب حجة‌الاسلام و المسلمین رضانژاد،

جناب حجة‌الاسلام و المسلمین دکتر رضایی (مدیر محترم مدرسه عالی قرآن و حدیث) و نیز از ارزیابان محترم جناب حجة‌الاسلام و المسلمین رستم‌نژاد و دکتر قیومی و از دیگر کسانی که پی‌گیر مراحل چاپ و نشر آن بوده‌اند سپاس‌گزاری کنم.

و آخر دعوانا الحمدلله رب العالمین

حسین علوی مهر

فصل اول: کلیات و مفاهیم

کلیات

از پایه‌های هر پژوهش بررسی و روشن ساختن کلیات آن است که ضرورت، پیشینه موضوع و آثار به‌ویژه مفاهیم واژگان کلیدی آن‌را دربردارد. روشن ساختن حدود و ثغور مفاهیم واژگان اصلی ما را در رسیدن به اصل تحقیق یاری می‌رساند و مؤلف با تبیین صحیح آن می‌تواند مقصود اصلی خود را بهتر بیان کند. چه بسا یک واژه در علوم گوناگون معانی اصطلاحی مختلفی داشته باشد. چه بسا یک واژه دارای اشتراک لفظی یا معنایی باشد.

بررسی واژگان مرتبط و دلالت‌های آنها به‌ویژه در قرآن کریم، ما را به ساختار روشن در آن موضوع یاری می‌کند؛ ازاین‌رو در فصل مفهوم وحی و واژگان مرتبط با آن‌را جست‌وجو نموده، تا حقیقت و حدود و ثغور آن آشکار گردد.

وحی رسالی، پایه و اساس دین و رسالت پیامبران الهی و مرز بین معرفت دینی و اندیشه‌ها و فرهنگ‌های ساخته دست و فکر بشر است. گاه تلاش‌های علمی یک پژوهشگر درباره یک موضوع بر اساس یافته‌های تحقیقی پیشین و شرح و بسط آن و گاهی بر اثر توانایی در ارائه مطلبی بدیع و گاه برای از بین

بردن آراء انحرافی و شبهات مربوط به آن موضوع است که در این پژوهش تلاش شده است به این سه نکته توجه شود.

وحی رسالی-که همه پیامبران الهی از آن برخوردار بوده‌اند-در روزگار پیامبران نیز درباره‌اش تشکیک می‌شد و به آن هجوم می‌بردند؛ چه رسد به روزگار ما. امروزه که وحی قرآنی هر روز بیش از پیش در میان بشر نفود می‌کند کسانی یافت می‌شوند که درباره آن شبهه می‌سازند و می‌پراکنند. گسترش و هجوم شبهه‌ها علیه قرآن کریم-به‌ویژه از جانب مستشرقان-برای اثبات بشری بودن آن است. تلاش‌ها حاکی از آن است که متن را برگرفته از تورات و انجیل کنونی بدانند یا برخی آن‌را ساخته و پرداخته خود پیامبر یا تجربه وی یا دانشمندان یهود و نصارای عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) بخوانند تا اساس و ساختار دین اسلام را سست و بی‌پایه معرفی کنند.

بررسی مسئله وحی رسالی به‌ویژه برترین متن الهی (قرآن) و اثبات وحیانی بودن آن به نسلی که در خطر گرداب جاهلیت جدید و مدرنیزه قرار گرفته از ضروری‌ترین بحث‌های مکتبی و اعتقادی جهان امروز است.

پیشینه وحی و نبوت با تمدن بشری هم‌زمان است؛ چراکه هیچ امتی بی پیامبر نبوده است: (... وَ إِنْ مِنْ أُمَّةٍ إِلاّ خَلا فِیها نَذِیرٌ)؛ 1 «هیچ امتی در گذشته نبوده مگر این‌که (پیامبری) انذار کننده داشته است».

کاربرد این واژه در متون دینی و غیر دینی پیش از اسلام نشان می‌دهد که ملت‌ها و ادیان مختلفی با این کلمه و معنای آن آشنا بوده‌اند. قرائن فراوانی درباره این مطلب هست که به برخی از آنها اشارت می‌رود:

الف) قرآن کریم وحی را به همه پیامبران الهی نسبت می‌دهد:

(إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِیسی وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَیْمانَ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً)؛ 1 ما به تو وحی فرستادیم همان‌گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی فرستادیم و نیز به ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، اسباط (بنی اسرائیل)، عیسی، ایوب، یونس، هارون و سلیمان وحی کردیم و به داود زبور دادیم.

ب) کاربرد این واژه در سخن ادیبان پیش از اسلام بسیار بوده است که آشنایی کامل عرف آن زمان را با این واژه نشان می‌دهد.

ج) واژه اوحی (Aohy) در زبان عبری-آرامی به معنای شتاب کردن و وَحی (Wahaya) در زبان حبشی به معنای شناختن و دور زدن آمده است. ⁽¹⁾این دو معنا می‌فهماند که مفهوم وحی نزد آنها به زبان عربی بسیار نزدیک و قریب المعنی است.

د) وحی باوری به قدمت ادیان آسمانی است. «فرید وجدی» پس از بیان معنای اصطلاحی وحی می‌نویسد:

وهو بهذا المعنی عام فی أکثر الأدیان لاسیما الادیان الثلاثة الکبری، الیهودیة والمسیحیة والاسلام؛ ⁽²⁾وحی به معنای اصطلاحی معنای عامی است که در بیشتر ادیان کاربرد دارد؛ به‌ویژه در ادیان بزرگ سه‌گانه: یهود، مسیحیت و اسلام.

زرتشتیان به سروش ایزدی و پیام‌آور الهی اعتقاد داشته‌اند. در «گاثاما» قدیمی‌ترن اثر مذهبی ایشان، خبر از آغاز پیامبری زرتشت، آیین راستی او و برخورد با ستم، تباهی، ویرانی و زور وجود دارد. ⁽³⁾

در بسیاری از موارد در عهد عتیق (تورات) از نزول الهام و وحی الهی به «نزول روح خدا» تعبیر شده است. ⁽¹⁾در این حالت روح خدا بر جان نبی می‌نشیند و او از قوت روح خدا پر می‌شود و وحی الهی را ابلاغ می‌کند. ⁽²⁾

واژه وحی بارها در عهد عتیق آمده است؛ از جمله، سفر اعداد 25 :11-29 و 2 :24 و دوم سموئیل23 :1 و نیز در اصحاح (کتاب زکریا)؛ البته در موارد بسیاری از سخن خدا با تعبیرهای «کلام ربّ» یا «قول پروردگار» نام برده که به اصل وحی اشاره دارد. ⁽³⁾

ه) در مسیحیت نیز به وحی و تعریف آن اشاره شده است. «جان هیگ» دیدگاه سنتی مذهب کاتولیک رومی و نیز مذهب پروتستان محافظه کار را درباره وحی: مجموعه‌ای از حقایق اصیل و معتبر الهی می‌داند که به بشر انتقال یافته است. ⁽⁴⁾

دایرة‌المعارف کاتولیک نیز «وحی را به انتقال برخی حقایق از سوی خداوند متعال تعریف نموده است». ⁽⁵⁾

افزون بر آن‌که کاربرد فراوان این واژه و مشتقاتش در قرآن کریم حاکی از این است که اقوام مختلف آن عصر و اذهان قوم تازی با مفهوم آن مأنوس بوده است؛ چراکه هیچ استنکار و اعتراض و حساسیتی از آنان نرسیده است.

در قرآن کریم به کیفیت، اقسام و گونه‌های مختلف وحی اشاره شده است.

در روایات ائمه معصومین (علیهم السلام) نیز به این مسئله پرداخته شده که از بهترین آنها، این روایتی است از حضرت علی (علیه السلام):

و امّا تفسیر وحی النبوّة و الرسالة فهو قوله تعالی: (إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ ...) ⁽¹⁾الی آخر الآیة؛ وامّا وحی الالهام فهو قول عَزَّوجَلَّ: (وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَ مِمّا یَعْرِشُونَ ) 2 ومثله (وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ...)؛ 3 وامّا وحی الاشاره فقوله عَزَّوجَلَّ: (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحی إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا) 4 ان اشار الیهم کقوله تعالی: (... أَلاّ تُکَلِّمَ النّاسَ ثَلاثَةَ أَیّامٍ إِلاّ رَمْزاً...)؛ 5 وامّا وحی التقدیر فقوله تعالی: (... وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها...) 6 (... وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها...)؛ 7 وامّا وحی الامر فقوله سبحانه: (وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی...)؛ 8 وامّا وحی الکذب فقوله عَزَّوجَلَّ: (... شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ...) 9 الی آخر الآیة؛ وامّا وحی الخبر فقوله سبحانه: (وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ...). 10 و ⁽²⁾

این روایت اقسام وحی را در قرآن: وحی نبوت و رسالت، وحی الهام (الهام به زنبورعسل و وحی به مادر حضرت موسی (علیه السلام)، اشاره (اشاره به حضرت زکریا (علیه السلام) به قوم خود)، وحی تقدیر (وحی به آسمان)، وحی امر (وحی به حواریون حضرت عیسی (علیه السلام)، وحی کذب (در باره شیاطین) و وحی خبر (وحی به ائمه (علیهم السلام).

با آن‌که موضوع وحی در متون روایی، کلامی و علوم قرآنی مطرح شده است، چون در هر زمان شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد و نیاز به بررسی آراء اندیشمندان جدیدتری است و نیز دقت و تعمیق بیشتری را می‌طلبد، محققان بسیاری به‌طور مستقل در این عصر به تحقیق و تفحص پرداخته‌اند که برخی از آنها عبارتند از:

-سید رشید رضا، الوحی المحمدی؛

-محمد حسن ذهبی، الوحی و القرآن الکریم؛

-علامه طباطبایی، وحی یا شعور مرموز الهی؛

-آیة‌الله جوادی آملی، وحی و رهبری؛

-محمدتقی شریعتی، وحی و نبوت؛

-محمد اقبال لاهوری، احیای فکر دینی در اسلام؛

-محمد عبدالله دراز، حقیقة الوحی؛

-دکتر حسن ضیاء الدین عتر، وحی الله؛

-محمد بلتاجی، مدخل الی الدراسات القرآنیه؛

-دکتر محمدحسین صغیر، دراسات قرآنیه؛

-عبدالسلام مقبل المجیدی، تلقی النبی الفاظ القرآن الکریم؛

-آیة‌الله شهید مرتضی مطهری، وحی و نبوت (مقدمه‌ای بر جهان‌بینی)؛

-ابراهیم امینی، وحی در ادیان آسمانی؛

-علیرضا قائمی‌نیا، وحی و افعال گفتاری؛

-دکتر صبحی الصالح، پژوهشی درباره قرآن و وحی؛

-محمد باقر سعیدی‌روشن، تحلیل وحی از دیدگاه اسلام و مسیحیت؛

-دکتر ستار جبر حمود الاعرجی، الوحی و دلالاته فی القرآن الکریم و الفکر الاسلامی؛

-دکتر محمود ماضی، الوحی فی المنظور الاستشراقی؛

-مصطفی کریمی، وحی‌شناسی؛

مفهوم شناسی

1- وحی در لغت

واژه وحی و مشتقات آن نزد ارباب لغت و زبان دانان عرب معانی گوناگونی دارد که عبارتند از: «اشاره یا اشاره سریع، با صدا و نیز به‌صورت رمز و بدون صدا، نوشتن، خط، رسالت و پیام، ذبح کردن، الهام، در دل افکندن، کلام و سخن گفتن پنهانی، القاء و افکندن مطلبی به دیگری، برانگیختن، سرعت، شتاب و مبادرت به انجام کاری، صدا و آتش».

این معانی به‌صورت پراکنده در کتب مختلف لغت وجود دارد:

خلیل بن احمد فراهیدی مؤلف کتاب العین می‌نویسد:

وحی یوحی وحیا أی: کتب یکتب کتباً واوحی إلیه أی: بعثه واوحی إلیه الهمهه واوحی ربّک إلی النحل: الهمها واوحی لها معناه اوحی إلیها فی معنی الأمر. وزکریا اوحی إلی قومه أی: أشار والایحاء: الاشاره؛ ⁽¹⁾وحی یعنی نوشتن، وَحی یوحی به معنای کتب یکتب است و «اوحی» (باب افعال) به معنای

برانگیختن، الهام و اشاره است، در آیات قرآن وحی به زنبور عسل یعنی الهام. اگر «اوحی لها» به کار برده شد به معنای اوحی إلیها است که یعنی به او امر کرد و فرمان داد. و این‌که حضرت زکریا به قومش وحی کرد یعنی اشاره کرد و «ایحاء» (باب افعال) به معنای اشاره می‌آید.

جوهری (نویسنده الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیه) به بیشتر معانی گفته شده (الاشاره، الکتابة، الرسالة، الالهام و...) اشاره نموده است و می‌افزاید: «کل ما القیته إلی غیرک» هر چیزی که به دیگری القاء می‌کنی آن‌را «وحی» گویند. و الوَحَی مثل الوغی: الصوت. وَحَی مانند وَغی به معنای صدا است. ⁽¹⁾

لسان العرب به همه معانی گفته شده اشاره نموده است:

الوحی: الاشاره والکتابة والرسالة والالهام والکلام الخفی وکلّ ما القیته إلی غیرک؛ یقال: وحیت إلیه الکلام واوحیت ووحی وحیاً واوحی أیضاً أی کتب. والوحی المکتوب والکتاب أیضاً؛ وحی به معانی اشاره، نوشتن، پیام دادن، الهام، سخن پنهانی، القاء به غیر، و نیز به معنای کتاب و مکتوب (نوشته شده) آمده است و «اوحی» (باب افعال) به معنای وحی (ثلاثی مجرد) می‌باشد.

ایشان پس از معنای اصطلاحی وحی (وحی رسالی) به برخی از کاربردهای قرآنی آن می‌پردازد و وحی را به آتش نیز معنا کرده و می‌افزاید: به پادشاه نیز وحی گفته می‌شود. او از زبان ثعلبه می‌نویسد:

به ابن انباری گفتم: وحی چیست؟ قال: المَلِک. فقلت: ولِمَ سمّی الملِک وحی؟ فقال: الوحی النار فکانّه مثل النار ینفع ویضرّ، والوحی: السید من الرجال؛ ایشان گفت: وحی پادشاه است. گفتم چرا به پادشاه وحی گویند؟ گفت: اصل وحی همان آتش است و از آن‌رو به پادشاه وحی گویند که مانند آتش هم سود می‌رساند هم ضرر می‌زند. به مرد بزرگ قبیله نیز وحی می‌گویند.

ایشان معانی دیگری مانند «صدا، صدای پرنده، شتاب و سرعت» نیز برای وحی بیان می‌کند. ⁽¹⁾

مؤلف القاموس المحیط می‌نویسد:

الوحی: الاشاره والکتابة والمکتوب والرسالة والالهام والکلام الخفی وکلّما القیته إلی غیرک؛ ⁽²⁾وحی به معنای «اشاره، نوشتن، نوشته (مقاله، کتاب و...) نامه، الهام، سخن پنهانی و آن‌چه که به غیر خودت القا می‌کنی» می‌باشد.

زبیدی (نویسنده تاج العروس) ضمن بیان همه معانی یاد شده معنای «آتش» را نیز بر آنها افزوده است، ⁽³⁾ابن اثیر در النهایه نیز اصرار فراوانی بر معنای «سرعت» نموده است. ⁽⁴⁾

سایر لغت‌شناسان نیز مانند راغب در مفردات ⁽⁵⁾و ازهری در تهذیب اللغه ⁽⁶⁾به برخی یا بیشتر معانی بیان شده اشاراتی نموده‌اند.

نکته قابل توجه این‌که برخی از لغت‌شناسان برای وحی یک معنای اصلی بیان نموده و سایر معانی را به این اصل باز می‌گردانند. ⁽⁷⁾

احمد بن فارس بن زکریا (نویسنده مقاییس اللغه) می‌نویسد:

(و، حاء و یاء) اصل یدل علی القاء علم فی اخفاء او غیره إلی غیرک؛ اصل وحی به معنای افکندن (القاء) علم و دانش به غیر خود می‌باشد؛ چه این القاء در پنهانی صورت گیرد یا آشکارا.

ایشان پس از بیان معانی دیگر وحی که لغت‌شناسان بیان کرده‌اند، می‌افزاید: «وکل ما فی باب الوحی فراجع إلی هذا الأصل الّذی ذکرناه»؛ ⁽¹⁾همه معانی وحی به همان اصلی برمی‌گردد که ما ذکر کردیم (القاء علم به غیر).

راغب اصفهانی می‌نویسد: «اصل الوحی: الاشاره السریعة»؛ ⁽²⁾اصل وحی اشارۀ سریع می‌باشد.

زبیدی در تاج العروس به نقل از ابن انباری، اساس وحی را سرّی بودن آن می‌داند و با اشاره‌ای به معنای اصطلاحی وحی می‌نویسد:

سُمّی وحیاً لأن الملَک أسرّه عن الخلق وخصّ به النبی المبعوث إلیه واصل الایحاء ان یسرّ بعضهم إلی بعض کما فی قوله تعالی: (یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً) 3 و هذا اصل الحرف؛ ⁽³⁾وحی بدین جهت گفته می‌شود که فرشته آن‌را از مخلوقات پنهان می‌کند و این‌گونه وحی ویژه پیامبری است که به سوی مردم برانگیخته شده است و اصل «ایحاء» القا کردن مطلب مخفی و سری به بعض دیگری است؛ چنان‌که در گفتار خدای متعال آمده است: بعضی از آنها برای بعضی (برای فریب‌دادن) سخنان آراسته القا می‌کنند. و همین معنای اصلی حروف وحی می‌باشد.

ایشان در نقل دیگری از ابواسحاق می‌نویسد: «اصل وحی در لغت اعلام پنهانی است و به همین جهت الهام را وحی گویند». ⁽¹⁾

مؤلفِ التحقیق فی کلمات القرآن می‌نویسد:

انّ الأصل الواحد فی المادة هو القاء امر فی باطن غیره؛ اصل یگانه در ماده «وحی» افکندن و القاء امری در باطن و درون چیزی است؛ چه القاء تکوینی باشد یا قلبی؛ چه آن امر علم باشد یا ایمان یا نور یا وسوسه و چه القاکننده فرشته باشد یا انسان یا چیز دیگر؛ چه باواسطه باشد یا بی‌واسطه. ⁽²⁾

نتیجه

نکاتی که از بررسی کلمات لغت‌شناسان استفاده می‌شود عبارتنداز:

الف) سرعت (چنان‌چه راغب در مفردات اشارت نمود)؛

ب) خفا و پنهانی (بسیاری از لغت‌شناسان از جمله نویسنده التحقیق فی کلمات القرآن آن‌را قید اصلی می‌داند).

الف) مفهوم عام لغوی که به تفصیل گذشت؛

ب) مفهوم خاص اصطلاحی و شرعی آن، که قرآن کریم، روایات و متشرعه نیز آن‌را به کار برده‌اند و همین معنا شایع‌ترین معنای به کار رفته در قرآن است که آن‌را «وحی انبیا»، «وحی تشریعی» یا «وحی رسالی» نیز می‌گویند.

2- وحی در اصطلاح

هرگاه وحی به‌طور مطلق و بدون قرینه به کار رود بر وحی رسالی دلالت دارد.

وحی رسالی یکی از پر رازترین مسائل و معارف دینی است و تعریف کامل و همراه با حد و رسم و بیانگر ماهیت و حقیقت آن برای ما امکان ندارد؛ ⁽¹⁾چراکه

از نوع ارتباط عادی و سیره و روش معمولی بشر نیست تا عقل عادی انسان بتواند جزئیات آن‌را درک کرده و از آن تعریفی دقیق ارائه دهد. در هر صورت جهت آشنایی با آن و ویژگی‌هایش، دانشمندان اسلام (مفسران، متکلمان و لغت‌شناسان) تعریف‌هایی ارائه کرده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌رود:

شیخ مفید پس از بیان معنای لغوی وحی می‌نویسد: «در عرف اسلام و شریعت پیامبر (صلی الله علیه و آله) وقتی که وحی به خداوند نسبت داده می‌شود به پیامبران اختصاص دارد». ⁽¹⁾

طبرسی (ره) در مجمع البیان پس از بیان معنای لغوی وحی می‌نویسد: «إنّه صار کالعلم فیما یلقیه الملک إلی النبی (صلی الله علیه و آله) من البشر عن الله تعالی»؛ ⁽²⁾وحی عَلَم شده است در آن‌چه که فرشته از جانب خدا به پیامبری از جنس بشر القا کند.

این تعریف نقصانی دارد که شامل وحی مستقیم نمی‌شود بنابراین جامع نیست.

راغب اصفهانی نیز وحی اصطلاحی را چنین بیان می‌کند: «یقال للکلمة الالهیه التی تلقی إلی انبیائه»؛ ⁽³⁾به سخن پروردگار که به پیامبرانش القا می‌شود وحی گفته می‌شود.

شیخ محمد عبده در رساله توحید می‌نویسد: «وقد عرّفوه شرعاً بانه اعلام الله تعالی لنبی من انبیائه بحکم شرعی ونحوه»؛ ⁽⁴⁾وحی را در دین چنین تعریف کرده‌اند: اعلام حکم شرعی و مانند آن از جانب پروردگار به پیامبرش.

رشید رضا نیز پس از همین تعریف می‌گوید:

ولی ما چنین تعریف می‌کنیم: بانّه عرفان یجده الشخص من نفسه مع الیقین بانه من قبل الله بواسطه او بغیر واسطه؛ ⁽¹⁾وحی نوعی شناخت است که شخص در درون خود آن‌را به یقین می‌یابد که از جانب خداوند است؛ چه باواسطه باشد یا بی‌واسطه.

فرید وجدی نیز وحی اصطلاحی را تعلیم الهی برای پیامبرانش می‌داند که امور دین را به‌وسیله فرشتگان برای آنان می‌فرستد و این معنا در بیشتر ادیان عمومیت دارد. ⁽²⁾

علامه طباطبایی نیز وحی را از لوازم نبوت می‌داند که نوعی تکلیم الهی است که نبوت بر آن توقف دارد؛ همان‌طور که خداوند می‌فرماید: «ای پیامبر! ما به تو وحی کردیم چنان‌که به پیامبران پیش از تو نیز وحی کرده‌ایم». ⁽³⁾

همچنین وی وحی را شعور و درک ویژه‌ای در باطن پیامبران می‌داند که درک آن تنها برای افراد خاصی ممکن است که مشمول عنایات الهی قرار گرفته‌اند. ⁽⁴⁾

برخی دیگر نیز این‌چنین تعریف کرده‌اند: «کلام الله تعالی المنزل علی نبی من انبیائه»؛ کلام خداوند که بر پیامبری از پیامبرانش نازل شده است. ⁽⁵⁾

با توجه به تعاریف گذشته می‌توان تعریف مرحوم طبرسی را اصلاح کرد و وحی عبارت است از: «ما یلقی عن الله تعالی الی النبی من البشر بواسطة المَلک او بغیر واسطة»

نتیجه

از تعاریف گذشته چنین استفاده می‌شود که:

ساحت مقدس را نداشته؛ زیرا پیامبر افزون بر شایستگی، از فضل الهی بهره‌مند بوده‌اند: (ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ). 1

الف) وحی به معنای الهام امور باطل، خیالات و اوهام؛

ب) وحی به غیر پیامبر (امام معصوم و دیگران)؛

ج) مبدأ وحی غیر خداوند باشد؛

د) اگر الهامی آشکارا باشد و همه آن‌را درک کنند.

واژگان مرتبط با وحی (ساختار معناشناسی وحی در قرآن)

ارتباط و نظام معنایی ویژه‌ای بر واژگان قرآن حاکم است و مفسر باید در پی کشف آن برآید تا اصطلاح یا آموزه‌ای قرآنی همراه با ویژگی‌های آن روشن شود. برای فعلیت بخشیدن به محتوا و مضمون یک اصطلاح باید واژه‌های همگون پیوند بخورند تا رابطه‌های ناپیدا، از درون متن آشکار گردد.

یافتن مفهوم کامل یک اصطلاح در هر متنی، به تحلیل‌های ادبی، لغوی و مفهوم‌شناسی نیاز دارد که از راه دلالت‌ها به دست می‌آید؛ در واقع وظیفه خواننده متن گشودن دلالت‌های مرتبط با هر نص و واژه است.

معنای اصطلاحات و کابردهای واژگان قرآن را باید از درون خود قرآن جست که با جست‌وجو در واژه‌های جانشین، همنشین و متقابل امکان‌پذیر خواهد بود؛ اما این‌گونه واژه‌ها که می‌توان آن‌را همسو نامید، خواننده را به رابطه دال‌ها با مدلول‌ها و چگونگی دلالت آنها بر مدلول‌ها می‌رساند.

مفاهیم و اصطلاحات بسیاری را در این‌باره می‌شود بررسید؛ همانند ایمان، کفر، شرک، تقوا و روح که در این‌جا واژه و اصطلاح وحی را از منظر معناشناسی بررسی می‌کنیم.

در قرآن کریم افزون بر واژه وحی واژه‌های دیگری نیز وجود دارد که به نوعی مفهوم وحی را ایفا می‌کند و این نشان از اهتمام قرآن نسبت به این پدیده و معرفت الهی است که در صدد است رابطه مفهومی بین اجزاء و ساختارمند بودن آن‌را معرفی کند.

نزدیک‌ترین واژه‌ها به مفهوم وحی واژه‌های «کلام، قول و نزول» است و پس از این‌ها واژه‌های «مجیء، قصص، تلقّی و القاء، نبأ، اتیان، قرائت، تلاوت، تعلیم، و الهام» به نوعی مفهوم وحی را می‌رسانند. این واژه‌ها را می‌توان در سه بخش بیان کرد:

-برخی از واژه‌ها رابطه گفتاری و پیام‌رسانی بین وحی‌کننده و گیرنده وحی را بیان می‌کنند؛ مانند واژه کلام، قول، نبأ و قصص؛

-برخی دیگر از واژه‌ها فرود آمدن وحی از جانب خداوند را بیان می‌کند؛ مانند واژه نزول، اتی و مجیء؛

-برخی از دیگر واژه‌ها بیانگر نزول لفظی آیات قرآن بر پیامبرند؛ مانند واژه‌های قرائت، تلاوت و ترتیل.

پرسش این است که چرا خداوند متعال در برخی موارد از واژه «کلام» و در برخی دیگر از واژه «قول» و در بعضی موارد از واژه «وحی» یا دیگر واژه‌ها استفاده می‌کند؛ با این‌که معنای مشترک در همه آنها وجود دارد؟

کاربرد واژه‌های مختلف در یک معنا از این جهت است که نسبت به هر لفظ

عنایت ویژه‌ای است تا انطباق عنایت لفظی با مورد خاص، ظهور بهتری داشته باشد؛ برای مثال در جایی که تعبیر به کلام شده است و خداوند فرموده است: (وَ کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً) خواسته است هم رابطه گفتاری حضرت موسی (علیه السلام) با خداوند را بیان کند، هم به موسی (علیه السلام) احترام کند و بفهماند که او نسبت به انبیای پیش از خود فضیلتی نیز دارد. هرچند تکلیم با قول هم معنا است، از واژه قول استفاده نشده است و کاربرد واژه قول ناظر به گفت‌وگو و مذاکره بین دو ذات است و نیز برای جایی که قضا و قدر و حکم و تشریع و امثال آن مراد باشد، تعبیر به «قول» شده است. خداوند می‌فرماید: (قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ ) 1 گفتن در این‌جا به معنای قضا راندن است.

و همین مفهوم قول در جایی که عنایت الهی به گفتاری که از غیر انبیای الهی پوشیده باشد، از آن به «وحی» تعبیر می‌شود و بدین جهت خداوند متعال تفهیم به انبیا را-که پنهان از غیر است-وحی می‌خواند: (إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی...).

و هرگاه عنایت به قطعی‌بودن و شگفت‌آور بودن سخن باشد از آن با واژه «نبأ» تعبیر می‌شود؛ چنان‌چه اگر عنایت به فرود آمدن آیات الهی با ویژگی‌های خاص آن باشد واژه مجئ یا نزول به کار برده می‌شود و نیز هرگاه مقصود گویایی مطلب یا خبری پیوسته به شکل داستان باشد از واژه «قصص» ⁽¹⁾استفاده شده است. و واژه تلقی ناظر به دریافت و واژه قرائت و تلاوت الهی توجه به الفاظ و کلماتی است که با نظم و محتوای خاصی ادا می‌شود.

بررسی اقسام واژگان

1- واژگان بیان کننده رابطه گفتاری وحی

الف) قول

واژه «قول» یکی از واژه‌های گسترده‌ای است که نقش وحی را ایفا می‌کند. این واژه به سخن گفتن خداوند یا فرشتگان با افراد گوناگونی اشاره دارد:

-گفتار خداوند با فرشتگان؛ مانند (وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ...). 1

-گفتار خداوند با پیامبران خود؛ مانند سخن‌گفتن با حضرت آدم (علیه السلام): (قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ...)، 2 حضرت نوح (علیه السلام): (قالَ یا نُوحُ إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ...)، 3 حضرت ابراهیم (علیه السلام): (... قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ إِماماً...)، 4 حضرت زکریا (علیه السلام): (... قالَ آیَتُکَ أَلاّ تُکَلِّمَ النّاسَ...)، 5 حضرت موسی (علیه السلام): (... قالَ لَنْ تَرانِی وَ لکِنِ انْظُرْ...) 6 و (... قالَ یا مُوسی إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ...)، 7 حضرت عیسی (علیه السلام): (إِذْ قالَ اللّهُ یا عِیسی إِنِّی مُتَوَفِّیکَ...) 8 و حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) (قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ...) 9 و (قُلْ إِنِّی عَلی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّی...). 10

-گفتار خداوند با غیر پیامبران از افراد برگزیده؛ مانند سخن گفتن با

حضرت مریم (علیها السلام): (... قالَ کَذلِکِ اللّهُ یَخْلُقُ ما یَشاءُ...) 1 و ذی‌القرنین: (... قُلْنا یا ذَا الْقَرْنَیْنِ إِمّا أَنْ تُعَذِّبَ...). 2

-سخن گفتن فرشتگان با حضرت مریم (علیها السلام) (وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ...)، 3 حضرت ابراهیم (علیه السلام): (وَ لَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِیمَ بِالْبُشْری قالُوا سَلاماً...) 4 و حضرت لوط (علیه السلام): (قالُوا یا لُوطُ إِنّا رُسُلُ رَبِّکَ...). 5

همه این آیات به خوبی و روشنی مفهوم وحی را می‌رسانند؛ اما عنایت خداوند نسبت به کاربرد این واژه (قول) طرح رابطه گفتاری بین دو ذات متفاوت است.

ب) کلام

واژه دیگری که به واژه وحی بسیار نزدیک و مرتبط می‌باشد، لفظ «تکلیم و کلام الهی» است؛ مانند (وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ...) 6 یا (... مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللّهُ...) 7 و (... کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً) 8 که بیشترین مورد آن در قرآن کریم درباره تکلیم خداوند متعال با حضرت موسی (علیه السلام) آمده است.

این دو واژه سخن گفتن خداوند را بیان می‌کنند که وحی الهی است. چنان‌که گذشت تفاوت در این است که در هر واژه عنایت خاصی وجود دارد که در واژه دیگر نیست؛ اما این‌که مفهوم سخن گفتن خداوند و حقیقت تکلیم او چیست، بحث مفصلی دارد که چکیده آن چنین است:

قول و کلام از نظر «عرف عام» عبارت است از: حروف و اصواتی که از متکلم صادر می‌شود و قائم به متکلم است که در انسان و حیوانات مشابه انسان چنین صوتی با ابزار زبان و حنجره و مانند آن در دهان ایجاد می‌شود؛ اما در انسان به‌صورت ایجاد الفاظ و حروف است؛ بر خلاف سایر حیوانات؛ به هر روی کاربرد کلام بر هر دو صحیح است؛ چرا که هدف اصلی صدا و کلام، ابراز «ما فی الضمیر» و سِر درون است که در هر موجودی به اقتضای وجودی و شأن و ظرفیت آنها متفاوت است که در انسان به‌صورت سخن گفتن است.

بنابراین چنان‌که فلاسفه گفته‌اند، «حقیقت کلام و قول، اظهار و ابراز درون و کشف ضمیر است؛ نه ایجاد صوت و لفظ؛ اما در انسان به دلیل ظرفیت وجود خاص و اجتماعی بودن او که نیاز به تفهیم و تفهم دارد به‌صورت الفاظ و اصواتی است که در دهان پدید می‌آید و اگر انسانی هیچ گونه ارتباطی با هیچ فردی حتی با اعضای خانواده خود نداشته باشد، چنین فردی بی گمان به کلام و صوت نیاز پیدا نمی‌کند. دیگر موجودات نیز چنین‌اند.

بر این اساس هر رفتاری از متکلم که همان اثر سخن گفتن را دارا باشد (اظهار معانی درون و باطن) می‌شود آن‌را «کلام» نامید.

پس به فعل هر فاعلی که کشف از ضمیر او می‌کند و علم یا قدرت یا کمال او را نشان می‌دهد، می‌شود نام کلام گذاشت؛ جز این‌که دلالت الفاظ بر سرائر و

ضمائر، اعتباری است و دلالت افعال و آثار بر توانایی و عظمت فاعل تکوینی است. ⁽¹⁾

از این‌رو می‌شود به هر چیزی که قدرت الهی را نمایش دهد، کلمه الهی گفت؛ چنان‌که در قرآن به عیسی (علیه السلام) «کلمة الله » ⁽²⁾یا هر موجودی در عالم طبیعت به کلمات رب ⁽³⁾تعبیر شده است؛ چراکه هر آن‌چه در صفحه عالم امکان قرار دارد چون خبر از کمال و جمال و علم و قدرت مبدأ و خالق آن می‌دهد به آن کلمات رب گفته می‌شود.

حکما و فلاسفه گفته‌اند:

پایه و اساس حقیقت کلام چیزی است که دلالت بر معنای پنهانی و باطنی انسان می‌کند؛ اما ویژگی‌های دیگر مانند این‌که با صوت و لفظ باشد و از طریق حنجره ایجاد شود و بر مقاطع فم متکی باشد، این‌ها ویژگی‌هایی است که تابع مصادیق و افراد آن است و در معنای حقیقی کلام، که آن‌را قوام ببخشد و پایه و اساس آن‌را تشکیل دهد دخالت ندارد. در نتیجه الفاظ و کلماتی که از انسان صادر می‌شود و بر ما فی الضمیر دلالت کند کلام است. همان‌طور که اشاره رسا به معنا و اراده مقصود، کلام است. اشاره با دست به نشستن و ایستادن امر و قول است. ⁽⁴⁾

و نیز وجودات خارجی که با تمام وجود حکایت از علّت خود می‌کنند کلامند.

در نتیجه مجموع عالم امکان و همه عالم هستی که با ایجاد خود به نوعی کمال خداوند را می‌رسانند کلام خدای سبحان هستند. ⁽⁵⁾

خلاصه سخن این‌که کلام و قول را می‌توان بر دو قسم دانست:

به همین جهت همه عالم هستی کلمات خداوند است؛ چنان‌که خداوند می‌فرماید: (قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّی...)؛ 2 بگو! اگر دریا برای نوشتن کلمات پروردگار من مرکب شود دریا به پایان می‌رسد و کلمات پروردگار من به پایان نمی‌رسد.

ج) قصّ و قصص

قصص و مشتقات آن از دیگر واژه‌هایی است که اغلب درباره مطالب وحی شده به کار رفته و بیشتر در آیات مربوط به داستان‌های قرآن دیده می‌شود.

«قصص» (به فتح ق و ص) مفرد و به معنای خبر، ⁽¹⁾سرگذشت و تعقیب و

نقل قصه است، ⁽¹⁾و به معنای پی‌جویی نیز می‌آید. قِصص (به کسر قاف) جمع قصه است؛ ⁽²⁾به معنای اخبار گذشتگان که بعضی پشت سر بعضی درآید. برخی گویا و روشن‌بودن معنا و مفهوم را در معنای قصص دخالت داده‌اند. ⁽³⁾برخی نیز قصص را خبر، داستان یا حادثه‌ای می‌دانند که با واقع مطابق باشد. ⁽⁴⁾

خداوند متعال می‌فرماید: (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ...)؛ 5 ما بهترین سرگذشت‌ها را از طریق این قرآن-که بر تو وحی کردیم-بر تو بازمی‌گوییم.

مرحوم طبرسی می‌نویسد: «(نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ...) ای: نبیِّن لک أَحسن البیان یا أحسن تبیین وایضاح؛ ⁽⁵⁾نیکوترین بیان و روشن‌ترین مطلب را برای تو بیان می‌کنیم.

خداوند متعال در ادامه آیه مباهله می‌فرماید: (إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ...) آن‌چه ما برای شما (از داستان عیسی (علیه السلام) نقل کردیم حق است و تو باید به این‌گونه وحی اعتماد داشته باشی؛ زیرا این آیات از جانب خداوند سبحان آمده و وحی شده و جمله بعد: (... وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللّهُ...) تأکید بر مطابق با واقع و حق بودن مطالب وحیانی است.

در بسیاری از آیات که با واژه قصص آمده, کلمه حق نیز به کار رفته است. این کلمه بنابر آن‌چه گذشت (نهفته‌بودن تطابق با واقع در مفهوم قصص) و بنابر

تصریح برخی از مفسران، ⁽¹⁾تأکید و توضیح مفهوم قصه است.

همچنین خداوند می‌فرماید: (... إِنِ الْحُکْمُ إِلاّ لِلّهِ یَقُصُّ الْحَقَّ...) 2 حکم تنها از آن خداوند است و او است که حق را بیان می‌کند.

آیات دیگر عبارتند از: اعراف، آیه 7 و 101 و نمل، آیه 76.

د) نبأ

واژه «نبأ» به خبری گفته می‌شود که فایده و سود بزرگی داشته باشد و موجب علم نیز باشد. برخی از لغت‌شناسان گویند:

نبأ در خبری به کار می‌رود که دارای سه ویژگی باشد:

-سود و فایده بزرگ؛

-علم و دانش؛

-غلبه بر ظن و گمان.

شایسته است خبری که می‌خواهند برای آن واژه «نبأ» را به کار برند بدون دروغ باشد؛ مانند خبر متواتر و خبری که از جانب خداوند متعال یا پیامبران الهی (علیهم السلام) آمده باشد. ⁽²⁾

همچنین نبأ و انباء در قرآن تنها جایی به کار رفته است که اهمیت و شأن عظیم داشته باشد. ⁽³⁾

خداوند متعال قرآن را «نبأ» نامیده است و می‌فرماید: ( قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِیمٌ* أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ)؛ 5 بگو! این خبر بزرگی است که شما از آن روی برمی‌تابید.

درباره مرجع ضمیر «هو» اگرچه اختلاف وجود دارد، از دیدگاه بیشتر مفسران، قرآن کریم است؛ چراکه این کتاب آسمانی معجزه الهی به شمار می‌رود و بهترین و بزرگ‌ترین خبرهای پیشینیان در آن آمده است. ⁽¹⁾

آیه سوم سوره تحریم از آیاتی است که در آن واژه نبأ مفهوم وحی را می‌رساند. توضیح این‌که پیامبر اسلام به یکی از همسران خود (حفصه) ⁽²⁾مطلبی را در پرده گفت و خواست آن‌را فاش نسازد؛ اما او آن‌را نزد عایشه فاش نمود. خداوند متعال نیز پیامبرش را آگاه کرد. آن حضرت به همسرش (حفصه) گفت که تو اسرار را فاش ساخته‌ای. حفصه شگفت زده شد و گفت: «من انبأک هذا»؛ چه کسی به تو خبر داد؟ «قالَ: نَبَّأَنِیَ الْعَلِیمُ الْخَبِیرُ»؛ 3 گفت: خدای دانا و آگاه مرا با خبر ساخت.

روشن است که خداوند پیامبر خود را از طریق وحی آگاه نموده است و علت کاربرد واژه نبأ نیز همان مفهوم خبر بودن آن و ویژگی‌های خاص و نهفته در واژه نبأ است.

همچنین است آیه چهارم سوره قمر.

ه) ندا

بلندشدن و ظهور صدا را «ندا» گویند و بر صدای تنها نیز اطلاق شده است. ⁽³⁾

آیاتی از قرآن کریم که این واژه در آنها به کار رفته به معنای وحی یا قول و کلام است؛ اگرچه در ذات خود نوعی تفاوت با وحی دارد.

خداوند حدود ده مورد از رابطه گفتاری خود با بندگان برگزیده را با این واژه بیان می‌کند که پیامبران و غیر پیامبران مانند حضرت مریم (علیها السلام) را مورد خطاب قرار داده است.

خداوند متعال می‌فرماید: (وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ* قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا...)؛ 1 ابراهیم را ندا دادیم، رؤیای خود را حقیقت بخشیدی.

درباره خطاب قرار دادن حضرت موسی (علیه السلام) می‌فرماید: (وَ نادَیْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ...)؛ 2 و ما موسی را از جانب راست کوه طور ندا دادیم.

و نیز این آیات: «طه، آیه 11؛ نمل، آیه 8؛ قصص، آیه 30؛ شعراء، آیه 10؛ اعراف، آیه 22 و قصص، آیه 46». گاهی نیز خداوند فرشتگان یا فرشته‌ای را مأمور سخن گفتن و ندا کردن با بندگان برگزیده خود نموده است.

خداوند متعال در داستان حضرت زکریا (علیه السلام) می‌فرماید: (فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ وَ هُوَ قائِمٌ یُصَلِّی فِی الْمِحْرابِ أَنَّ اللّهَ یُبَشِّرُکَ بِیَحْیی...)؛ 3 پس در حالی که وی (زکریا) در محراب خود ایستاده و دعا می‌کرد فرشتگان او را ندا دردادند که خداوند تو را به ولادت یحیی مژده می‌دهد. در آیه دیگر درباره حضرت مریم (علیها السلام) خداوند می‌فرماید: (فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلاّ تَحْزَنِی قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِیًّا)؛ 4 فرشته‌ای از زیر پای او وی را ندا داد که اندوهگین مباش؛ پروردگارت زیر پای تو چشمه آبی پدید آورده است.

رابطه وحیانی خداوند متعال یا فرشتگان با برگزیدگان خود در کاربرد واژه ندا در این آیات به روشنی هویدا است؛ زیرا در آن غیر از رابطه گفتاری نوعی اعلام و ابراز نیز وجود دارد.

2- واژگان مبین بیرونی و غیر نفسانی بودن وحی

اشاره

برخی از واژه‌های رساننده مفهوم وحی نشان می‌دهند که منشأ وحی از درون پیامبر نیست؛ بلکه از بیرون به وی القا می‌شود که به بررسی این واژه‌ها می‌پردازیم:

الف) نزول

واژه نزول و مشتقات آن یکی از واژه‌های بسیار نزدیک به مفهوم وحی است. خداوند گاهی می‌فرماید: ما به تو فلان مطلب یا کتاب را وحی کردیم. و گاهی می‌فرماید: ما کتاب یا قرآن را بر تو فرستادیم.

اصل واژه نزول به معنای فرود آمدن ⁽¹⁾از جای بلند به جای پست است؛ ⁽²⁾مانند پایین آمدن از اسب و نیز مانند فرود آمدن باران از آسمان، و هرگاه به خدا نسبت داده می‌شود به معنای عطا و بخشش نیز می‌آید. ⁽³⁾درباره نزول قرآن کریم نیز این تعبیر به کار رفته است؛ اما به معنای نزول مادی نیست.

خداوند متعال می‌فرماید: (هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ...)؛ 4 او خدایی است که کتاب را بر تو نازل کرد. در جای دیگر نیز می‌فرماید: (... وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ...)؛ 5 و ما ذکر (قرآن) را بر تو فرستادیم تا آن‌را برای مردم بیان کنی.

و این نزول از مرتبه «عنداللهی» به مرتبه الفاظ است تا برای همه مردم فهم‌پذیر باشد.

ب) اتیان و ایتاء

«اَتی» آمدن با سهولت و آسانی را گویند و بدین جهت برای سیلاب آبریزان (ریزش آب از آسمان) از واژه «اََتی» استفاده می‌شود. واژه «اتی» و مشتقات آن در قرآن گسترده است که بسیاری از آن مربوط به اتیان قیامت و ساعت وآیات الهی و بیش از چهل مورد آن مربوط به نزول وحی و کتاب‌های آسمانی بر پیامبران الهی است و بیشترین مورد آن مربوط به اعطاء کتاب به حضرت موسی (علیه السلام) است.

اما آیات فراوانی (بیش از ده مورد) وجود دارد که درباره نزول وحی قرآنی است؛ از جمله آیاتی که تا حدودی مفهوم وحی را می‌رساند، آیه شریفه (وَ لَقَدْ آتَیْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِی وَ الْقُرْآنَ الْعَظِیمَ ) 1 است.

در این آیه شریفه خداوند متعال خطاب به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «ما دو چیز به تو داده‌ایم: سبع المثانی و قرآن عظیم». روشن است که منظور از قرآن عظیم همین کتاب آسمانی است؛ اما مفسران درباره سبع‌المثانی اختلاف دارند: بیشتر مفسران معتقدند که منظور از آن سوره حمد است و روایات فراوانی نیز بر آن دلالت می‌کند. برخی نیز معتقدند که منظور از آن همه قرآن می‌باشد. ⁽¹⁾

در هر صورت آیه می‌گوید که خداوند به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قرآن را وحی نموده است تا چراغ راهنمای او و جهانیان باشد.

همچنین است آیه نود سوره مؤمنون: (بَلْ أَتَیْناهُمْ بِالْحَقِّ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ)؛ ما بر

ایشان سخن راست و حق فرستادیم و آنها دروغ می‌گویند.

خداوند در جای دیگر می‌فرماید: (... وَ قَدْ آتَیْناکَ مِنْ لَدُنّا ذِکْراً)؛ 1 و به تو از جانب خود، قرآن را عطا کردیم. در سوره حجر آیه 64 نیز می‌فرماید: (وَ أَتَیْناکَ بِالْحَقِّ وَ إِنّا لَصادِقُونَ)؛ ما واقعیت مسلّمی را برای تو آورده‌ایم و راست می‌گوییم.

آمدن واژه «اتی» با واژگانی چون ذکر، سبع‌المثانی و حق، بهترین گواه در ارائه مفهوم وحی و آمدن قرآن از جانب خداوند متعال است.

ج) مجیء

مفهوم مجیء از نظر لغت مانند اتیان به معنای آمدن است؛ ولی اعم از اتیان است؛ چراکه اتیان به معنای آسان آمدن است و نیز نوعی آمدن که با هدف و قصد انجام می‌گیرد؛ هرچند رسیدن به آن هدف فراهم و ممکن نگردد. ⁽¹⁾

در قرآن کریم برای این مفهوم که قرآن از جانب خداوند آمده است از واژه «جاء» و مشتقات آن نیز استفاده شده است که آنها را می‌شود به چند دسته تقسیم کرد: ⁽²⁾

الف) آیاتی که تنها به آورنده قرآن دلالت دارند؛

خداوند متعال می‌فرماید: (... وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدی)؛ از جانب پروردگارشان هدایت آمده است. ⁽³⁾

هدایت را در این آیه به معنای رسول و قرآن کریم دانسته‌اند ⁽⁴⁾و بنا بر این‌که هدایت، قرآن باشد مفهوم نزول وحی را می‌رساند.

در جای دیگر خداوند متعال می‌فرماید: (یا أَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَتْکُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ...)؛ 1 ای مردم! برای شما از جانب پروردگارتان اندرزی آمده است.

آیات دیگر که مشابه هستند عبارتند از: یونس، آیه 108، نساء، آیه 174، اعراف، آیه 52 و زخرف، آیه 78.

ب) برخی دیگر از آیات هم به فرستنده و گیرنده وحی اشاره نموده‌اند:

خداوند متعال می‌فرماید: (... لَقَدْ جاءَکَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِینَ)؛ 2 حق از جانب پروردگارت به سوی تو آمده است و تو هرگز از تردیدکنندگان مباش.

مرحوم طبرسی می‌فرماید: منظور از حق، قرآن و اسلام می‌باشد. ⁽¹⁾

بیضاوی در توضیح آیه می‌نویسد:

حق (آیات الهی) به روشنی به تو رسیده است و هیچ جای شک و تردید با این آیات قطعی و یقینی برای تو نیست و مبادا نسبت به جزم و یقینی که در تو وجود دارد به خود تزلزل راه دهی. ⁽²⁾

همچنین است مائده، آیه 48 و هود، آیه 120.

روشن است که مفهوم آیات فوق چنان‌که بیشتر مفسران بدان اشاره کرده‌اند بر این اساس است که مقصود از حق یا یکی از مصادیق آن قرآن بوده باشد.

ج) برخی دیگر از آیات دلالت دارد که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قرآن را از جانب خداوند برای مردم آورده و بر آنها تلاوت می‌کند.

خداوند متعال می‌فرماید: (... قَدْ جاءَکُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّکُمْ...)؛ 5 ای مردم!

پیامبر (که انتظارش را می‌کشیدیم) حق را از جانب پروردگارتان آورد.

و نیز مؤمن، آیه 70، صافات، آیه 37 و صف، آیه 6.

د) برخی دیگر از آیات تنها از آمدن به سوی مردم و تکذیب کافران و مخالفان انبیا سخن می‌گوید و به آورنده آن اشاره‌ای ندارد.

خداوند متعال می‌فرماید: (وَ لَمّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هذا سِحْرٌ وَ إِنّا بِهِ کافِرُونَ)؛ 1 هنگامی که حق به سراغشان آمد، گفتند: این سحر است و ما نسبت به آن کافریم.

بسیاری از مفسران مفهوم حق را قرآن کریم می‌دانند.

مرحوم طبرسی می‌نویسد: «منظور از حق قرآن است». ⁽¹⁾

بیضاوی می‌نویسد: «کافران قرآن را سحر نامیدند و به آن کفر ورزیدند و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) را نیز تحقیر کردند». ⁽²⁾

آیات دیگر: زمر، آیه 32 و عنکبوت، آیه 68.

در هر حال از آیات به خوبی استفاده می‌شود که قرآن و حق از جانب پروردگار بر پیامبر اسلام وحی و نازل شده است؛ اگرچه بسیاری ناسپاسند و آیات خداوندی را نمی‌پذیرند.

د) القاء و تلقی

واژه «لقاء» به معنای روبه‌رو و مصادف‌شدن با چیزی است و القاء به معنای انداختن و افکندن هر چیزی ⁽³⁾و تلقی به معنای استقبال از چیزی ⁽⁴⁾و تلقیه (باب

تفعیل) به معنای روبه‌رو کردن، تفهیم و اعطا است. ⁽¹⁾

(وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ ) 2 تو قرآن را از جانب خدای حکیم و دانا تفهیم می‌شوی. که آن هم یک نوع روبه‌رو شدن است. ⁽²⁾صاحب التحقیق فی کلمات القرآن، روبه‌رو شدن همراه با ارتباط را در معنای القا و تلقیه مؤثر می‌داند. ⁽³⁾

در هر صورت «تلقیه قرآن» در این آیه شریفه همان بخشیده‌شدن قرآن ⁽⁴⁾و تفهیم‌شدن آن است که ارتباط و روبه‌رو شدن نیز در آن لحاظ شده است و خداوند تفهیم‌کننده وحی است و این قسم را القا و تلقیه رحمانی گویند؛ چراکه «القا» را بر چهار قسم دانسته‌اند:

-القای شیطانی: که خطور اعمال شر یا گناه در قلب انسان است.

-القای نفسانی: و آن خطور بهره‌ها و حظوظ نفسانی به قلب انسان است؛ بدون آن‌که باعث گناه یا فساد شود.

-القای روحانی: میل و تمایل قلبی به اعمال خیر؛ مانند اطاعت و عبادات و احسان به دیگران. این قسم را الهام ملکی نیز گویند؛

-القای رحمانی: درخشش نور از افق قلب است که قلب به‌وسیله نور ایمان و تقوا نورانی می‌شود.

این آیه شاید اشارت بدین نکته باشد که ای پیامبر گرامی! آیات قرآنی که به قلب تو القا می‌گردد، القاء رحمانی است؛ نه شیطانی و نفسانی؛ بلکه بالاتر و برتر

از القائات ملکی به شمار می‌رود و این القاء «مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ » از طرف خدای حکیم و دانا است. ⁽¹⁾

خداوند متعال در آیه دیگر می‌فرماید: (وَ ما کُنْتَ تَرْجُوا أَنْ یُلْقی إِلَیْکَ الْکِتابُ إِلاّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ...)؛ 2 و تو هرگز امید نداشتی که این کتاب آسمانی به تو القا گردد؛ ولی رحمت پروردگارت چنین خواست.

خداوند به فرشتگانی سوگند یاد می‌کند که ذکر و قرآن را به پیامبران و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) القا می‌کنند: (فَالْمُلْقِیاتِ ذِکْراً)؛ سوگند به فرشتگانی که آیات بیدارکننده الهی را القا می‌کنند!

منظور از ذکر، یا قرآن کریم است که بر پیامبر اسلام قرائت و القا شده است یا مطلق وحی است که بر پیامبران القا شده است. ⁽²⁾

قوم ثمود که منکر و مخالف حضرت صالح و رسالت او و وحی بودند در اشکالی واهی به پیامبر خود چنین گفتند: (أَ أُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنا...)؛ 4 آیا از میان ما تنها بر این مرد (حضرت صالح) وحی نازل شده است؟

اشکال اصلی قوم ثمود این بود که معتقد بودند، بشری مانند آنان ممکن نیست پیامبر باشد و بر او وحی شود و در این آیه ایراد می‌گیرند که اگر بناست وحی الهی بر انسانی نازل شود، چرا بر صالح نازل شود؛ با این‌که افرادی معروف‌تر و ثروتمندتر نیز وجود دارند.

به هر روی بنابر بسیاری از آیات یاد شده، قرآن و کتاب بر پیامبر القا و ارائه شده است.

3- واژگان دال بر نزول لفظی قرآن

اشاره

برخی واژه‌ها گویای این است که قرآن با همین الفاظ بر پیامبر خوانده و فرستاده شده است که عبارتند از:

الف) قرائت

«قرائت» یکی از واژه‌هایی است که به معنای خواندن به کار رفته است. این واژه در اصل به‌معنای جمع‌کردن و نیز جمع‌کردن حروف و کلمات است. ⁽¹⁾این‌ها دلالت می‌کند که حروف و کلماتی که بر پیامبر خوانده شده از جانب خداوند آمده است: (إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ* فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ)؛ 2 جمع و خواندن قرآن بر عهده ما است؛ پس هرگاه آن‌را خواندیم از خواندن آن پیروی کن.

خواندن آیات قرآن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) جز به واسطه حروف و کلمات انجام نمی‌پذیرد و لفظ در آن دخالت مستقیم دارد؛ در نتیجه قرآن با همین الفاظ بر آن حضرت قرائت شده است.

ب) تلاوت

تلاوت یعنی به دنبال رفتن، پیروی کردن و نیز خواندن کلمه‌ای بعد از کلمه دیگر بدون فاصله. گاهی پیروی با جسم صورت می‌گیرد و گاهی با پیروی از

حکم و گاهی با خواندن و تدبر در معنا. تفاوت تلاوت با قرائت در این است که تلاوت به کتاب‌های آسمانی اختصاص دارد؛ اما قرائت اعم است. ⁽¹⁾

مرحوم طبرسی می‌نویسد:

تلاوت، همان قرائت است. «تلا» یعنی «قرأ» و هر دو به معنای پیروی کردن از یکدیگر است؛ زیرا بعضی حروف از بعضی دیگر پیروی می‌کنند. تفاوت در این است که اصل قرائت جمع حروف است و اصل تلاوت پیروی کردن حروف همراه با تعقل، فهم و معرفت. ⁽²⁾

این واژه در پنج جای قرآن‌کریم مفهوم وحی را می‌رساند؛ از جمله این‌که می‌فرماید: (تِلْکَ آیاتُ اللّهِ نَتْلُوها عَلَیْکَ بِالْحَقِّ...)؛ 3 این است آیات خدا که به حق بر تو تلاوت می‌کنیم.

در جای دیگر می‌فرماید: (ذلِکَ نَتْلُوهُ عَلَیْکَ مِنَ الْآیاتِ وَ الذِّکْرِ الْحَکِیمِ). 4

منظور از تلاوت در «نتلو» همان قرائت و تکلم و وحی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) است که خداوند متعال آیات را کلمه-کلمه و بدون فاصله بر پیامبر خوانده است؛ یا این‌که جبرئیل به فرمان خداوند این کار را انجام می‌دهد. ⁽³⁾

آیات مشابه عبارتند از جاثیه، آیه 6، قصص، آیه 3 و آل عمران، آیه 108.

ج) ترتیل

ترتیل بیان‌کردن سخن منظم، پایدار و همراه با فاصله را گویند و نیز هرگاه

سخنی پایدار با آسانی و راحتی بیان شود آن‌را ترتیل گویند. ⁽¹⁾همچنین با دقت و درست ادا کردن کلمات نیز ترتیل است. ⁽²⁾

واژه «رتلنا» که در قرآن‌کریم مفهوم قرائت و وحی را می‌رساند، یک بار آمده است. خداوند متعال درباره شیوه بیان و نزول آیات می‌فرماید: (... وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلاً)؛ 3 ما آن‌را جدا-جدا و پشت سر هم و آرام برای تو بیان کردیم.

مرحوم طبرسی می‌نویسد: «ای: بیناه تبییناً ورسّلناه ترسیلاً بعضه فی اثر بعض؛ ⁽³⁾آن‌را به‌طور روشن و گویا بیان می‌کنیم و پشت سر هم می‌فرستیم».

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به ابن‌عباس فرمود: «وقتی قرآن را قرائت می‌کنی آن‌را با ترتیل بخوان». او پرسید: ترتیل چیست؟ حضرت فرمود:

بینه تبیاناً ولاتنثره نثرَ الرَّمل ولاتهذّه هذّالشعر قفوا عند عجائبه وحرّکوا به القلوب ولا یکوننّ همّ احدکم آخر السوره؛ ⁽⁴⁾حروف و کلمات آن‌را به روشنی ادا کن؛ نه همچون ذرات شن آن‌را پراکنده کن و نه آن‌را همچون شعر پشت سر هم بخوان. چون به شگفتی‌های قرآن می‌رسید توقف کنید و بیندیشید و دل‌ها را با آن تکان دهید و هرگز نباید همت شما این باشد که به سرعت سوره را به پایان برسانید.

همانند این حدیث در اصول کافی ⁽⁵⁾از امام علی (علیه السلام) نیز نقل شده است. در روایت دیگری امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «تتمکث فیه وتحسن به صوتک»؛ ⁽⁶⁾ترتیل

آن است که آیات قرآن را با آرامش و درنگ و صدای زیبا بخوانی.

در هر صورت ترتیل به معنای بیان منظم، زیبا و پایدار است و مفهوم «رتلنا» نیز این است که ما قرآن را به صورتی منظم و جدا جدا-که پایدار است-برای تو بیان کرده‌ایم. علت کاربرد واژه‌های قرائت، تلاوت و ترتیل، برخورداری وحی از کلمات، حروف، نظم و ترتیب و جدا جدا کردن یا بیان منظم کلمات و حروف می‌باشد. این نشان می‌دهد که قرآن‌کریم با همین الفاظ کلمه به کلمه و آیه به آیه بر پیامبر خوانده و ارسال شده است؛ نه این‌که معنا نازل شده باشد و خود پیامبر آن معانی را به الفاظ تبدیل کرده باشد.

چکیده فصل اول

وحی اساس دین و رسالت پیامبران الهی است و معرفت دینی را با اندیشه‌ها و فرهنگ‌های ساخته بشری جدا و متمایز می‌کند.

وحی با حیات بشر هم‌زمان است. ادیان پیش از اسلام با این موضوع آشنا بوده‌اند، و طبق تصریح قرآن (نساء، آیه 163) به همه پیامبران وحی شده است. به کارگیری این واژه در شعر شاعران پیش از اسلام و نیز کاربرد آن در عهد عتیق و جدید وجود این موضوع را قبل از اسلام نشان می‌دهد.

وحی در لغت معانی مختلفی دارد؛ از جمله «اشاره سریع، اشاره با رمز، کلام و سخن پنهانی، القا و افکندن مطلبی به دیگری، سرعت و شتاب، اقدام به کاری و نوشتن»؛ البته معنای اصلی آن القاء علم پنهانی به دیگری و اشاره سریع و پنهانی است.

وحی در اصطلاح نیز تعریف‌های متعددی دارد؛ که در مجموع می‌شود آن‌را چنین تعریف کرد: القاء پیام از جانب خداوند متعال به بشری (پیامبر) به واسطه فرشته یا بدون واسطه. این تعریف وحی رسالی است که به شریعت و دین مربوط می‌شود و از تعریف می‌توان فهمید که وحی باید دارای مبدأ و فرستنده (خداوند)، گیرنده (پیامبر)، متن (مانند قرآن) و پیک (جبرئیل) باشد؛ البته بدون سه عنصر نخست تحقق نمی‌یابد؛ ازاین‌رو ارکان وحی عبارت‌اند از: فرستنده، گیرنده و متن. نتیجه این‌که وحی به غیر پیامبران یا پیام‌های غیر الهی یا الهام به افراد عادی وحی رسالی نیست.

وحی قرآنی ساختار معناشناسی خاصی دارد. واژگان فراوانی در قرآن هست که از نظر معنایی با وحی ارتباط دارند. برخی از این واژگان مانند قول، کلام، قصص و ندا رابطه گفتاری وحی کننده و گیرنده آن‌را نشان می‌دهد. برخی دیگر

از واژه‌ها نیز مانند نزول، اتیان و مجیء، نفسانی نبودن وحی را می‌رساند؛ بنابراین منشأ وحی, درون پیامبران نیست. برخی دیگر از این واژگان نیز مانند تلاوت، قرائت و عربی بودن، نزول لفظی قرآن را از جانب خداوند بیان می‌کند.

پرسش

پژوهش

به تفسیر المیزان (ج2 و3) و دیدگاه‌های ایزوتسو در کتاب خدا و انسان در قرآن مراجعه کنید و براساس این دو دیدگاه، معناشناسی وحی را در واژه‌های هم‌سو بررسی کنید.

فصل دوم: امکان و اقسام وحی

اشاره

وجود ادیان الهی و قطعی بودن برخی از آنها در تاریخ, رابطه انسان با خدا را به روشنی ثابت می‌کند. همه آنها معتقدند پدیده وحی در میانشان رخ داده و خداوند بر پیامبران آنها وحی فرستاده است و این قابل انکار نیست. ادیان موجود آسمانی مانند یهود، مسیحیت و اسلام نیز وقوع این پدیده را تأیید می‌کنند.

قرآن‌کریم نیز از این حقیقت خبر می‌دهد که ما نه تنها به تو ای پیامبر! وحی کرده‌ایم؛ بلکه به پیامبران پیش از تو نیز مانند نوح، ابراهیم، اسحاق، یعقوب، اسباط و عیسی وحی کرده‌ایم. ر. ک: (نساء، آیه 164)

همچنین قرآن بیان می‌دارد که پیش از تو نفرستادیم، مگر مردانی که به آنان وحی کرده‌ایم. (انبیا، آیه 7) و امت‌ها در طول تاریخ پیامبر هشدار دهنده‌ای داشته‌اند. (فاطر، آیه 24)

امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: «وَلَمْ یخْلِ الله سُبْحَانَهُ خَلْقَهُ مِنْ نَبِیٍّ مُرْسَلٍ أَوْ کِتَابٍ مُنْزَلٍ»؛ ⁽¹⁾خداوند سبحان هیچ‌گاه جامعه بشری را از پیامبر یا کتاب آسمانی که برای آنان نازل شود، خالی نگذاشته است.

در طول تاریخ نیز افرادی راست‌گو در جایگاه پیامبری بوده‌اند که دین و ادعای خود را با دلایل روشن و معجزات به اثبات رسانده‌اند و همراهی و همگامی ادعای آنان با معجزات، نشان می‌دهد که آنان با عالم فرادنیایی ارتباط داشته و از طرف خداوند و از طریق وحی به پیامبری و دین مأمور بوده‌اند. ⁽¹⁾

برآنیم تا در این فصل موضوع «امکان وحی و دلایل منکران آن را» بررسی کنیم؛ همچنین در ادامه به کاربردهای وحی در قرآن و اقسام آن می‌پردازیم.

امکان وحی

ارتباط با عالم غیب از مجاری عادی معرفت مانند حس و عقل و تجربه به دست نمی‌آید؛ ازاین‌رو گروهی اصل آن‌را از نظر عقلی ناممکن دانسته‌اند و گفته‌اند که چگونه ممکن است یک انسان مادی با عالم معنا و مجرد ارتباط برقرار کند؟ این‌جا به برخی از این گروه‌ها و شبهات آنها همراه با دلایل و پاسخ آن پرداخته می‌شود.

منکران وحی رسالی

1- مشرکان و مخالفان پیامبران الهی

یکی از گروه‌هایی که در طول تاریخ همواره وحی را انکار کرده‌اند، مشرکان و مخالفان پیامبران الهی بوده‌اند. آنها تصور می‌کردند ارتباط وحیانی با پروردگار با بشر بودن سازش ندارد و پیامبر باید از جنس فرشته باشد:

(فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما هذا إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُرِیدُ أَنْ یَتَفَضَّلَ عَلَیْکُمْ وَ لَوْ شاءَ اللّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً...)؛ گروهی از قوم حضرت نوح که کافر بودند،

گفتند: این جز بشری مانند شما نیست؛ می‌خواهد بر شما برتری یابد و اگر خداوند می‌خواست (پیامبری را بفرستد) فرشته‌ای را می‌فرستاد. ⁽¹⁾

قوم صالح و شعیب نیز به پیامبرشان گفتند: (ما أَنْتَ إِلاّ بَشَرٌ مِثْلُنا...)؛ تو فقط بشری همچون مایی. ⁽²⁾

در جایی دیگر از زبان مخالفان رسالت آمده است: (... لَوْ شاءَ رَبُّنا لَأَنْزَلَ مَلائِکَةً فَإِنّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ). آنها گفتند: اگر پروردگار ما می‌خواست فرشتگانی نازل می‌کرد؛ ازاین‌رو ما به آن‌چه شما برانگیخته شده‌اید, کافریم. ⁽³⁾

و نیز مخالفان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) گفتند: (... ما لِهذَا الرَّسُولِ یَأْکُلُ الطَّعامَ وَ یَمْشِی فِی الْأَسْواقِ...)؛ چرا این پیامبر غذا می‌خورد و در بازارها راه می‌رود. ⁽⁴⁾

مطابق این آیات تصور باطل مشرکان این است که رسول و پیامبر باید از جنسی دیگر غیر از انسان همچون فرشته باشد. ⁽⁵⁾

2- عقل گرایان

گروهی که خود را عقل‌گرا پنداشته و مرتبه انسان‌ها را یکسان دانسته‌اند باور دارند که پیروی هر انسانی از مانند خود گناه بزرگی است. این تفکر همه انسان‌ها را از نظر استعداد مساوی می‌داند؛ پس اگر وحی ممکن باشد باید همه انسان‌ها از این دارایی ویژه برخوردار شوند؛ نه این‌که از آنِ افرادی خاص باشد؛ پس ما که

نمی‌توانیم چنین ارتباطی داشته باشیم خود دلیل بر عدم امکان وحی است.

این اندیشه در قرآن‌کریم از جانب برخی منکران معاد مطرح شده است: «کسانی که به لقای ما و معاد ایمان ندارند، گفتند: چرا فرشتگان بر ما نازل نشده است؟ یا چرا ما پروردگارمان را نمی‌بینیم؟». ⁽¹⁾

طبق این عقیده همان‌طور که فرشته بر پیامبری نازل می‌شود باید بر انسان عادی نیز نازل شود؛ در غیر این صورت ادعای وحی دروغ خواهد بود.

3- تجربه گرایان

طرفداران علوم تجربی یا تجربه‌گرایان نیز وحی را نمی‌پذیرند. مکتب تجربه‌گرایی در آغاز ادعا می‌کند که هر آن‌چه در قالب تجربه نگنجد پذیرفتنی نیست. یکی از آن موارد، وحی است. فرید وجدی می‌نویسد:

نگاه دانشمندان غرب به وحی تا قرن شانزدهم (میلادی) مانند سایر ملت‌ها و صاحبان ادیان بود و کتب و منابع آنها پر از پیامبران الهی بوده است؛ اما وقتی که دانش جدید (تجربه‌گرایی) با اندیشه شک‌گرایی و مادی‌گرایی پا به عرصه وجود گذاشت، دیدگاه دیگری را مطرح کردند که وحی نوعی خرافه قدیمی است. ⁽²⁾

از آن پس بود که این اندیشه غلبه یافت تا جایی که خالق و روح را باهم انکار کردند و گفتند که وحی مطرح شده در کتب قدیمی، بافته و ساخته پیامبران است که خودشان طرح کرده‌اند تا مردم را به خود جذب کنند و بر آنها مسلط شوند و این حرف‌ها سخنانی از نوع بیماری‌های تعصب‌آمیز است که در واقع خیال می‌کنند اشباحی (مانند فرشته) می‌بینند که با آنان سخن می‌گویند؛ در حالی که در واقع هیچ‌چیز وجود ندارد.

نقد و بررسی دیدگاه ها

اشاره

دیدگاه نخست و نیز دیدگاه تجربه‌گرایان مبتنی بر ناتوانایی بشر بر ارتباط وحیانی است؛ چراکه او مادی است و با ماده نمی‌توان با عالم مجرد یا عالم ملکوت و وحی ارتباط برقرار کرد؛ یا این‌که وحی آزمایش‌پذیر نیست؛ پس وجود ندارد؛ اما این سخن از دیدگاه قرآن و برهان‌های فلسفی و حتی شواهد تجربی مردود است؛ زیرا شواهد فراوانی ثابت می‌کند که انسان دو ساحت دارد: ظاهری مربوط به عالم ماده و باطنی مربوط به روح و عالم تجرد؛ بدین جهت حقیقت انسان ترکیبی از روح و جسم است. از یک طرف با عالم ملکوت و تجرد مرتبط و از سوی دیگر با زمین و ماده پیوند می‌خورد که شواهد آن بیان می‌شود.

1- اثبات وجود روح

پاسخ این است که انسان فقط موجود مادی نیست؛ بلکه دو ساحت دارد: جسمی و روحی. اثبات وجود روح و نفس، امری قطعی است که فلاسفه و حتی دانشمندان تجربی و نیز شواهد قرآنی آن‌را بیان و ثابت کرده‌اند.

نخستین فلاسفه یونان ⁽¹⁾مسئله نفس را مطرح کرده‌اند. سقراط و افلاطون از

پیشگامان دو بعدی بودن وجود انسان بوده‌اند. افلاطون طرفدار سرسخت «اصالت روح» بوده و نفس را بر بدن مقدم می‌دانست. ⁽¹⁾ارسطو نیز نخستین فیلسوفی است که درباره نفس؛ جداگانه و به تفصیل سخن گفته است. وی نفس را کمال اول برای جسم و اصل و مبدأ حیات در موجودات زنده می‌داند. این نفس در نباتات و حیوانات وجود دارد. ⁽²⁾

دیدگاه ارسطو را دانشمندان بعدی نیز پذیرفتند. ابن سینا پس از اثبات روح، برهان‌های گوناگونی بر تجرد آن می‌آورد. ⁽³⁾ملاصدرا نیز همین نظریه را پذیرفته؛ اگرچه برهان مستقلی را بر آن اقامه می‌کند. ⁽⁴⁾حتی فلاسفه غرب از جمله «رنه دکارت» فرانسوی (پدر فلسفه جدید غرب) و «امانوئل کانت» (فیلسوف مشهور آلمانی) آن‌را با استدلال و برهان مطرح کرده‌اند. ⁽⁵⁾

برای اثبات روح و تجرد آن راه‌های گوناگونی ارائه شده است؛ از جمله آنها دلایلی است که فلاسفه از جمله شیخ‌الرئیس بوعلی سینا و ملاصدرا اقامه کرده‌اند. راه دیگر دلایلی است که با استفاده از رؤیاها و احضار ارواح و خواب‌های مغناطیسی و همچنین از اعمال مرتاضان و کرامات اولیای خدا و مانند آن اقامه می‌شود و بعضی از مقدمات آنها برای کسانی که اطلاع مستقیم نداشته باشند باید از راه نقل ثابت شود و این‌گونه منقولات فراتر از حد تواتر است. ⁽¹⁾

2- برهان فلسفی بر اثبات وجود روح

اشاره

فلاسفه برای اثبات روح به دلایلی اشاره کرده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

الف) برهان استمرار

این برهان بدن انسان را در معرض دگرگونی و زیادی و نقصان می‌داند. کودکی، نوجوانی، جوانی، میانسالی و پیری، یا تغییرات جسمانی به علت چاقی یا لاغری و مانند آن در طول عمر انسان رخ می‌دهد؛ اما نفس انسان یا به تعبیر دیگر «شخصیت» و «من» انسانی ثابت و مستمر است. بدن ظاهری پس از چندین سال-به نظر بوعلی سینا بیست سال-دچار تغییری می‌شود که چیزی از قبل برجای نمی‌ماند و به بدن دیگر تبدیل می‌شود؛ اما انسان در همه این مدت به بقای ذات خود معترف است و در همه عمر نیز چنین خواهد بود؛ پس ذات انسان با اجزای بدن ظاهری مغایر است. بوعلی سینا می‌نویسد:

فأنت اذن ثابت مستمرّ لاشک فی ذلک وبدنک واجزائه لیس ثابتاً مستمراً بل هو ابداً فی التحلل والانتقاص؛ تو خود بدون تردید ثابت و مستمر هستی؛ در حالی که بدن و اعضای ظاهری ثابت نیست و همیشه در حال تحلیل و نقصان است. ⁽¹⁾

ب) خودآگاهی انسان

برهان دیگر علم حضوری و خودآگاهی انسان است که انسان با علم حضوری وجود حقیقی و ذات خویش را درک می‌کند. هر انسانی حقایق و هستی‌های خارجی را از راه حواس گوناگون می‌فهمد؛ ولی اگر در وجود خویش تأمل کند بدون توجه به اعضای خود مانند دست و پا درمی‌یابد که در وجود او حقیقتی هست که آن‌را بی‌واسطه و مستقیم می‌یابد. این حقیقت که منشأ ادراکات و احساسات مختلف است «نفس یا روح» نام دارد و اصل ذات و شخصیت انسان نیز همین است.

ابن‌سینا از آن با نام «هواء طلق» (انسان معلّق در هستی و فضا) تعبیر می‌کند. ⁽²⁾این شبیه عبارت دکارت است: «من فکر می‌کنم پس هستم».

به تعبیر دیگر، هر انسانی می‌تواند خود را از بند جسم و پیوستگی‌های جسمانی رها سازد یا از آن غافل شود؛ ولی هرگز نمی‌تواند خود را از نفس خویش و خویشتن خود رها کند یا لحظه‌ای از آن غافل شود یا در اصل وجود آن تردید کند.

ملاصدرا نیز به همین دلیل اشاره می‌کند که انسان در هیچ حالی حتی در حالت خواب یا بی‌هوشی از ذات خود غافل نیست؛ در حالی که گاهی انسان اعضای بدن خود مانند قلب و مغز را فراموش می‌کند؛ بنابراین نفس و ذات وجودی از اعضای جسمانی نیست. ⁽¹⁾

3- شواهد علمی و تجربی

الف) خواب‌های راستین

یکی از نشانه‌های امکان وحی و ارتباط با عالم غیب و اثبات روح وجود رؤیای صادقه یا خواب‌های راستین است. خواب‌های راستین دریچه‌ای از واقعیت‌ها و عالم غیب را بر انسان می‌گشاید و انسان از این راه نسبت به واقعیت‌ها یا امور پنهانی و غیبی آگاهی‌هایی می‌یابد که در عالم بیداری و عادی نسبت به آنها آگاهی نداشت.

همه انسان‌ها همواره تجربیات تلخ و شیرینی از خواب‌های راستین دارند و کم‌اند کسانی که در زندگی خود نخوابیده باشند و در خواب چیزهای شگفتی ندیده باشند؛ گاهی آن‌چه را در خواب دیده عین یا تعبیر آن‌را دیر یا زود در بیداری می‌بیند. چنین مسئله‌ای ورای زمان و مکان عادی و فراتر از توان جسم نیست.

ابن‌سینا برای اثبات وجود روح، حالت خواب را تبیین می‌کند: «آن‌جا که حواس ظاهری انسان از کار می‌افتد؛ ولی قوای باطنی انسان در آن حالت دریافت‌هایی دارد که پس از آن به وقوع می‌پیوندند». ⁽²⁾

واقعیاتی که به واسطه خواب‌های راستین برای انسان به دست می‌آید از راه حس و عقل عادی به دست نمی‌آید؛ بلکه به واسطه روح و از طریق خاصی است که دریچه‌ای از غیب به روی انسان گشوده می‌شود و ارتباط وحیانی نیز ارتباط جسمانی پیامبران نیست؛ بلکه یک ارتباط روحی است؛ به همین علت در روایات رؤیای صادقه را یک جزء از اجزاء هفتادگانه نبوت برشمرده‌اند. ⁽¹⁾

ب) اسپری‌تیسم و ارتباط با ارواح

امروزه ارتباط با ارواح به‌صورت یک علم درآمده است. افراد بسیاری از طریق روح توانسته‌اند با ارواح دیگران ارتباط برقرار کننند. فرید وجدی در گزارش‌های مربوط به روح، حدود سیصد مجله و روزنامه را از آنِ جمعیت «روحیون» می‌داند که در سراسر جهان منتشر می‌شود. ⁽²⁾

آیة‌الله مکارم شیرازی برای بیان استقلال روح و تضعیف این نظریه که روح از خواص فیزیکی و شیمیایی سلول‌های مغزی است، نتایجی را که دانشمندان روان‌شناس و روان‌کاو درباره روح و ارتباط آن با ارواح دیگر به دست آورده‌اند بدین گونه بیان می‌کند:

-سخن گفتن به غیر زبان مادری (شخصی را که در خواب مغناطیسی فرو می‌برند و با ارواح تماس می‌گیرد می‌تواند گاهی با زبانی که هیچ‌گونه آشنایی با آن نداشته، سخن بگوید)؛

-حل مسائل پیچیده ریاضی به‌وسیله کسانی که هیچ‌گونه آمادگی برای حل این مسائل نداشته‌اند؛

-نوشتن مطالبی روی الواحی که داخل صندوقی قرار داده بودند و در آن‌را بسته و مهر و موم کرده‌اند؛

-برداشتن اجسامی از زمین به‌وسیله ارواح، بدون این‌که کسی به آنها دست بزند؛

-ظاهر شدن ارواح به‌صورت اشباحی در جلسات (خاص).

این‌ها مسائلی است که دانشمندان بزرگی مشاهده و به صحت آن اعتراف کرده‌اند. این نتایج با استفاده از کتاب‌های عالم پس از مرگ تألیف لئون دنی و اصول روان‌کاوی تألیف فروید و علی اطلال المذهب المادی گزارش شده است. ⁽¹⁾

ج) خواب‌های مغناطیسی (هیپنوتیسم)

بیش از یک قرن است دانشمندان از طریق تجربه به بُعد روحی و معنوی انسان از راه «خواب مغناطیسی» پی برده‌اند. مسئله وجودی نیروی مرموز در بدن انسان بدون توسل به وسائل مادی از قدیم توجه دانشمندان را به خود جلب کرده؛ ولی بعدها نام آن‌را «نیروی مغناطیسی» نهادند.

در خواب مصنوعی انسان اعمال حیرت‌انگیزی انجام می‌دهد که حاکی از صحت وجود ذاتی نفس و روح انسان است؛ بدون این‌که حواس در آن دخالت داشته باشد.

کسی که در این حالت به خواب رفته، رفتارش با حالت بیداری و عادی فرق دارد. در حالت خواب چیزهایی به یاد می‌آورد که در حالت عادی نمی‌تواند به یاد آورد. حتی مطالب فراموش شده که در حالت عادی به یاد شخص نمی‌آید در خواب مصنوعی به یاد می‌آید؛ با این حال روشن می‌شود که مطالب فراموش

شده به کلی از بین نرفته‌اند؛ بلکه در جایی ذخیره شده‌اند که قوه‌ای در حالت عادی مانع از به خاطر آوردن آنها است. این همان «محرک‌های ناخودآگاه یا ضمیر ناخودآگاه» انسان است. ⁽¹⁾

همچنین می‌توان درباره اثبات روح از نظر علوم تجربی به تله‌پاتی ⁽²⁾(Telepathy) یا اتصال احساساتی و عقلی بین دو نفر بدون آن‌که از نظر ظاهری و جسمی با هم مرتبط باشند و نیز مسئله تجرید روح اشاره کرد. ⁽³⁾

بنابراین با وجود این همه شواهد فلسفی و تجربی جایی برای انکار روح باقی نمی‌ماند و انسان می‌تواند با این بعد از وجود خود با عالم مجردات ارتباط برقرار کند. در نتیجه پندار مشرکان که به پیامبران خود می‌گفتند: «شما جز بشری مانند ما نیستید» ⁽⁴⁾یا «اگر پیامبری می‌خواست به سوی ما بیاید باید از جنس فرشتگان باشد» ⁽⁵⁾باطل است؛ زیرا تنها جنبه مادی بشر را در نظر دارند. همچنین است پندار اولیه دانشمندان علوم تجربی که اساس و پایه دانش خود را بر تجربه نهادند و آزمایش‌پذیرها را می پذیرند و غیر آن، مانند روح و مجردات را قبول ندارند. این پندار نیز با پیشرفت دانش روانکاوی و مانند آن باطل و بیهوده شمرده شد.

بنابراین انسان طبق قانون سنخیت با بُعد مادی خود، با عالم ماده در ارتباط است و با روح خود که مجرد است می‌تواند با عالم مجردات ارتباط برقرار کند و این همان امکان عقلی وحی است.

4- شواهد قرآنی

قرآن کریم نیز انسان را موجودی دو ساحتی می‌داند و در آیات متعددی به وجود روح و آفرینش آن جدای از بدن اشاره کرده است.

در آیه‌ای پس از گزارش تکامل آفرینش بشر از گِل، می‌فرماید: (... وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی...)؛ 1 در او از روح خود (که یک روح شایسته و بزرگ است) دمیدم.

در آیه‌ای خداوند می‌فرماید:

ما انسان را از سلاله گلی آفریدیم؛ سپس او را به‌صورت نطفه در جایگاهی مطمئن قرار دادیم؛ سپس نطفه را علقه و علقه را مضغه و مضغه را استخوان و اطراف استخوان را گوشت پوشانیدم.

این همان تکامل آفرینش مادی انسان است. در ادامه می‌فرماید: (... ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ...)؛ سپس آن‌را آفرینش تازه‌ای دادیم. ⁽¹⁾

منظور از (... أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ...) وجود روح انسان و وجود اصلی او است که در آیات دیگری نیز به آن تصریح شده است؛ از جمله این‌که می‌فرماید: «خداوند آفرینش انسان را از گل آغاز کرد؛ سپس نسل وی را از عصاره‌ای از آب ناچیز و بی ارزش (نطفه) آفرید؛ سپس او را موزون ساخت و از روحش در وی دمید». ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) نیز می‌فرماید: «خداوند خلقتی را آفرید و روحی؛ سپس به فرشته‌ای امر کرد و در آن دمید». ⁽³⁾

این همان انسانی شد که مرکب از جسم مادی و روح غیر مادی است. وجود

مادی انسان یک نوع خلق است و وجود غیر مادی، خلقتی دیگر. حقیقت انسان به روح او و وجود غیر مادی وی است که به انسان شایستگی می‌دهد تا با مبدأ اعلی مرتبط شود. فرشتگان بر او سجده کنند، و او برترین موجود و خلیفه خدا باشد. ⁽¹⁾

قرآن ضمن این‌که بشر را موجودی مادی دانسته، ارتباط وحیانی انسان با خدا را ممکن می‌داند و می‌فرماید: (قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحی إِلَیَّ...)؛ 2 ای پیامبر! به آنها بگو من تنها, بشری مانند شمایم؛ اما به من وحی می‌شود.

نقدی بر دیدگاه عقل گرایان

ادعای یکسان بودن استعداد و توانایی انسان‌ها بی‌دلیل است. تفاوت انسان‌ها در استعداد، دانش‌اندوزی و حتی مراتب خاص, چیز پوشیده‌ای نیست. برخی در مقابل ناگواری‌ها، گناهان و سختی‌های زندگی مقاوم و بردبارند و گناه نمی‌کنند؛ خود را خوار و زبون نمی‌کنند؛ نه ظلم می‌کنند و نه زیر بار ظلم می‌روند؛ اما برخی به دنبال گناه رفته، با کوچک‌ترین دشواری می‌لغزند و به خطا و گناه می‌افتند. برخی خود را خدمت‌گزار مردم دانسته و گره از مشکلات دیگران می‌گشایند؛ ولی برخی برای مردم مشکلات می‌تراشند. چنین چیزهایی باعث می‌شود انسان‌ها در مراتب وجود نسبت به یکدیگر فرق داشته باشند.

ازاین‌روست که افرادی شایسته برخی مقامات و مسئولیت‌ها می‌شوند که نبوت یکی از این مسئولیت‌هاست.

هرکسی شایستگی رسالت و نبوت را ندارد. از جمله ویژگی‌های پیامبر, عصمت است که تنها خداوند از آن خبر دارد؛ از این‌رو در قرآن می‌فرماید: (... اللّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسالَتَهُ...)؛ 1 خداوند می‌داند رسالتش را کجا قرار دهد.

یا وقتی حضرت ابراهیم (علیه السلام) از خدا می‌خواهد که فرزندانش دارای مقام پیشوایی امت شوند، خداوند پاسخ می‌دهد: (... لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ)؛ 2 عهد و پیمان من برای انتخاب پیشوایی امت به ظالمان نمی‌رسد.

در نتیجه پیامبران الهی افرادی شایسته‌اند که از بالاترین نوع عقل، تشخیص، پرهیزکاری و فضائل دیگر برخوردارند.

مطابق روایات پیامبران باید بالاترین نوع بینش و عقل را دارا، و در این ویژگی از دیگران برتر باشند تا خداوند آنان را برگزیند.

در روایتی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمود:

ولا بعث اللّه نبیاً ولا رسولاً حتی یستکمل العقل ویکون عقله افضل من جمیع عقول امته؛ ⁽¹⁾خداوند نبی و رسولی را برنمی‌انگیزد؛ مگر این‌که عقل او کامل باشد و عقل و بینش او از عقل امتش برتر بوده باشد.

در روایتی دیگر امام حسن عسکری (علیه السلام) می‌فرماید: «ان اللّه وجد قلب محمد افضل القلوب واوعاها فاختاره لنبوته»؛ ⁽²⁾خداوند قلب محمد (صلی الله علیه و آله) را برترین و پرگنجایش‌ترین قلب‌ها یافت و او را برای نبوت برگزید.

جان سخن این‌که «دیدگاه عقل‌گرایی محض و تساوی کامل انسان‌ها در فضیلت‌ها پذیرفتنی نیست».

دیدگاه تجربه‌گرایان نیز به‌طور کلی مردود نیست؛ زیرا جهان هستی دو نوع موجود دارد: محسوس مانند بسیاری از امور طبیعی که مشاهده می‌شوند و غیر محسوس و غیر مادی مانند خدا، فرشتگان یا پدیده‌های نامرئی مانند صفات درونی انسان (حب، بغض و...) و هیچ‌کس به انکار همه این موارد پانمی‌فشارد؛ افزون بر آن دانش امروزی اموری را به اثبات رسانده که به روح انسان مربوط می‌شود؛ چیزهایی نامحسوس و تجربه ناپذیر؛ از جمله رؤیای صادقه و خواب مغناطیسی و مسائل روانی که به برخی از موارد آن اشاره شد.

با توجه به اثبات وجود روح برای انسان، فلاسفه اسلامی از جمله شیخ‌الرئیس ابوعلی سینا ⁽¹⁾و ملاصدرا ⁽²⁾بر این باورند که انسان باید خود را از لذت‌جویی، شهوت‌رانی، وسوسه‌های شیطانی و تعلقات دنیوی دور سازد؛ سپس با ریاضت نفس، عبادت، ایمان به خدا و معرفت به آن با عالم ملکوت ارتباط بگیرد و حقایق هستی را ببیند. همین حالت در وحی نیز هست؛ اما نبوت و پیامبری به انتخاب الهی نیز نیاز دارد.

منشأ انکار وحی

با نگاه به آن‌چه درباره امکان وحی گذشت، روشن می‌شود که مهم‌ترین علت‌های انکار وحی عبارت‌اند از: کفر و شرک نسبت به خدا و پیامبران و ندانستن حقیقت انسان که در تجربه‌گرایی و عقل‌گرایی افراطی مشاهده می‌شود.

غزالی گوید:

منشأ انکار وحی چیزی جز نادانی نیست و منکران برای انکار خود هیچ سندی جز این ندارند که به این مرحله از کمال نرسیده‌اند و چنین شناختی را به دست نیاورده‌اند؛ ازاین‌رو گمان می‌برند که در واقع نیز چنین چیزی نیست.

نخستین ابزار ادراکی بشر «حس لامسه» است و بی‌گمان این حس از درک رنگ‌ها و آوازها ناتوان است و چه بسا کسی که حس بینایی و شنوایی نداشته باشد وجود رنگ در طبیعت و آواز را انکار کند و همچنین است کسی که یکی از حواس را ندارد. پس از مرحله حس مرحله بالاتر (نیروی تشخیص و تمییز) است. در این مرحله نیز شاید مراتب بالاتر را-که مرتبه عقل است-به علت عدم ادراک، انکار کند یا از پذیرفتنش سر بپیچد و آن‌را بعید شمارد، و اگر کسی به مرحله عقل رسید و ادراک عقلی پیدا کرد، ممکن است مرحله بالاتر از عقل را-که نبوت یا وحی است-نپذیرد؛ این انکار چیزی جز نادانی نیست. ⁽¹⁾

رشید رضا می‌نویسد:

عارف و عالم، وحی را انکار نمی‌کند؛ زیرا کسی که خدا را با صفاتش و بشر را نیز با ویژگی‌ها و احوالاتش بشناسد به یقین می‌یابد که ارسال رسولان و انزال کتب از آثار صفاتی است که مصادر نظام هستی و مظاهر کمال هستی و اکمال استعدادیش برای عروج متوقف بر آن است. در این صورت ارشاد به‌وسیله وحی سبب ارتقای هر انسانی در دو رکن وجودی یعنی وجود جسمانی و روحانی می‌شود. ⁽²⁾

اقسام وحی

واژه وحی و مشتقات آن در قرآن کریم حدود 78 بار به کار رفته است که بخشی

از آن مربوط به کاربردهای واژگانی وحی است، و وحی‌های متنوعی مانند «وحی به زمین، وحی به آسمان و وحی به زنبور عسل» را شامل می‌شود. بخش دیگر مربوط به وحی رسالی است که بیشترین موارد استعمال وحی است و تنها چهل مورد آن درباره وحی به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است. این نوع وحی نیز تقسیماتی دارد که گاهی به‌طور مستقیم، گاهی از پشت پرده و گاهی به‌وسیله فرشته تحقق می‌یابد. در تقسیم دیگری که مرتبط با ادیانی مانند مسیحیت است وحی را به «گفتاری یا زبانی و افعالی» تقسیم کرده‌اند. همه این تقسیمات را در ادامه بررسی می‌کنیم:

کاربردهای مختلف وحی در قرآن

اشاره

وحی در معنای عام واژگانی خود در مصادیق مختلفی به کار رفته است؛ از جمله «وحی به زمین، وحی به آسمان، وحی به زنبور عسل، وحی به فرشتگان، وحی به مادر حضرت موسی (علیه السلام)، وحی به حواریون، وحی به ائمه (علیهم السلام) و وحی به معنای اشاره.

1- وحی به زمین

(یَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها* بِأَنَّ رَبَّکَ أَوْحی لَها)؛ 1 در آن روز زمین اخبار خود را بیان می‌کند؛ زیرا پروردگار تو به زمین وحی کرده است.

برای مفهوم وحی در این آیه دیدگاه‌های مختلفی نقل شده است:

-الهام: یعنی خداوند به زمین الهام کرد؛ ⁽¹⁾

-اذن: یعنی خداوند به زمین اجازه داد؛ ⁽²⁾

-فرستادن فرشته وحی: به معنای «ارسل» باشد؛ یعنی خداوند به سوی زمین فرشته می‌فرستد؛ ⁽¹⁾

-امر: یعنی خداوند به زمین امر کرد. ⁽²⁾

چون در مفهوم وحی، خفا و پنهانی, نهفته است به نظر می‌رسد مفهوم اذن و فرمان-که به‌طور پنهانی به زمین می‌رسد-مناسب‌تر باشد.

2- وحی به آسمان (القای تکوینی)

مورد دیگر از گونه‌های وحی، کاربرد آن درباره آسمان است. خداوند متعال می‌فرماید: (... وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها...)؛ 3 خداوند در هر آسمانی امر خود را وحی کرد.

میان مفسران درباره مفهوم وحی در این آیه شریفه اختلاف وجود دارد. بیشتر آنان «وحی» را به معنای خلق و ایجاد و «امر»، (در امرها) را به معنای شأن و شایستگی گرفته‌اند. ⁽³⁾برخی نیز وحی را به معنای الهام پنهانی دانسته و امر را به فرمان معنا کرده‌اند. ⁽⁴⁾برخی دیگر از واژه وحی مفهوم مرتب و منظم و تثبیت کردن را فهمیده‌اند. ⁽⁵⁾علامه طباطبایی آیه را مربوط به تکالیف اهل زمین می‌داند و می‌فرماید:

منظور این است که خداوند در هر آسمانی امر خود را-که حوادث مربوط به زمین است-به اهلش که فرشتگان ساکن در آن هستند، وحی می‌کند تا هر گروه از فرشتگان به گروه دیگر بدهند تا به زمین برسد. ⁽¹⁾

وحی به معنای خلق و ایجاد به دلیل و قرینه نیاز دارد و این معنا در لغت و عرف، متعارف نیست. ⁽²⁾

دیدگاه دوم نیز چنین نقد می‌شود که در صورتی امر به معنای فرمان صحیح است که «اوحی الی کلّ سماء» باشد نه «فِی کُلِّ سَماءٍ» 3 در حالی که موجود مکلف باید در آسمان‌ها باشد تا به آنها فرمان داده شود و این نیز معلوم نیست. ⁽³⁾

بر دیدگاه سوم نیز همین اشکال وارد است و ترتیب و تنظیم نیز با معنای وحی سازش ندارد و اساسی‌ترین اشکال بر دیدگاه آخر این‌که از سیاق آیات و ضمیر امرها استفاده می‌شود که سخن درباره حوادث آسمان است؛ نه زمین؛ بنابراین وحی می‌تواند به معنای القاء مطابق با معنای لغوی آن باشد و امر نیز به معنای ایجاد امور تکوینی مطابق آیه 53 سوره اعراف باشد؛ ازاین‌روی خداوند در هر آسمانی ایجاد امور تکوینی و آن‌چه که مورد نیاز بوده را القا کرده است.

3- وحی به زنبور عسل (الهام غریزی)

(وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً...)؛ 5 و پروردگارت به زنبور

عسل الهام کرد که از کوه‌ها خانه‌هایی برگزین. وحی در این آیه شریفه به معنای الهام است ⁽¹⁾که خداوند در نفس ⁽²⁾یا قلب ⁽³⁾یا فطرت تکوینی ⁽⁴⁾زنبور عسل به ودیعه نهاده است. در روایتی نیز از امام باقر (علیه السلام) پرسیده شد معنای (وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ...) چیست؟ حضرت فرمود: منظور الهام است. ⁽⁵⁾

4- وحی به فرشتگان

خداوند متعال می‌فرماید: (إِذْ یُوحِی رَبُّکَ إِلَی الْمَلائِکَةِ أَنِّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا...)؛ 6 ای رسول ما! به یاد آور آن‌گاه که پروردگارت به فرشتگان وحی کرد: من با شما هستم. وحی در این آیه به معنای القاء معنا در نفس به‌طور پنهانی ⁽⁶⁾و یا الهام ⁽⁷⁾می‌باشد.

5- وحی به شیاطین یا القای وسوسه های شیطانی

وحی به شیاطین از دیگر موارد وحی است: (... وَ إِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ إِلی أَوْلِیائِهِمْ لِیُجادِلُوکُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُونَ)؛ 9 و شیاطین به دوستان خود مطلبی پنهانی القا (و وسوسه) می‌کنند تا با شما به مجادله برخیزند و اگر شما هم از آنها

اطاعت کنید، مشرک خواهید بود. این آیه و آیه 112 سوره انعام درباره وحی شیاطین است که به معنای القای وسوسه‌های پنهانی است. ⁽¹⁾

6- وحی به مادر موسی (الهام قلبی)

(وَ أَوْحَیْنا إِلی أُمِّ مُوسی أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ)؛ 2 ما به مادر موسی الهام کردیم که او را شیر ده و هنگامی که بر او ترسیدی وی را در دریای نیل افکن و نترس و غمگین مباش که ما او را به تو بازمی‌گردانیم و او را از رسولان قرار می‌دهیم.

در سوره طه آیه 38 نیز به این نوع وحی اشارت رفته است.

بیشتر مفسران برآنند که وحی در این آیه الهام قلبی است که نوعی احساس ناخودآگاه در بیداری یا خواب به انسان دست می‌دهد. در این‌جا نیز به‌طور ناخودآگاه بر قلب مادر موسی خطور کرده است که چگونه فرزندش را از شر فرعونیان نجات دهد. ⁽²⁾برخی نیز گفته‌اند منظور همان خوابی بوده است که مادر موسی (علیه السلام) دید. ⁽³⁾

دیدگاه‌های دیگری نیز درباره مفهوم وحی در آیه شریفه وجود دارد؛ از

جمله، خبر دادن فرشته ⁽¹⁾به مادر حضرت موسی یا خبر دادن حضرت شعیب ⁽²⁾یا خبرهای پیامبران گذشته به ایشان. ⁽³⁾با این حال معنای اول دقیق‌تر به نظر می‌رسد.

7- وحی به حواریون

(وَ إِذْ أَوْحَیْتُ إِلَی الْحَوارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَ بِرَسُولِی قالُوا آمَنّا وَ اشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ)؛ 4 یاد بیاور زمانی را که به حواریون وحی کردم که به من و فرستاده من ایمان بیاورید. آنان گفتند: ما همگی ایمان آوردیم و گواه باش که ما مسلمانیم.

وحی در این آیه شریفه به معنای الهام ⁽⁴⁾یا القاء ⁽⁵⁾مضمون وحی به قلب حواریون می‌باشد؛ بدین معنا که حواریون آیات الهی را ببینند و به خدا و رسولش (عیسی (علیه السلام) ایمان بیاورند؛ اگرچه برخی معتقدند به معنای امر ⁽⁶⁾یا وحی تشریعی ⁽⁷⁾و رسالی نیز آمده است. در روایتی امام باقر (علیه السلام) فرمود: به آنان (حواریون) الهام شده است. ⁽⁸⁾

8- وحی به ائمه (وحی تأییدی یا تسدیدی)

(وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِیتاءَ الزَّکاةِ...)؛ 1 و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما (مردم را) هدایت می‌کنند و انجام دادن کارهای نیک و برپا داشتن نماز و پرداختن زکات را به آنان وحی کردیم.

بحث‌های فراوانی در این آیه هست؛ اما مهم این است که مفهوم امامت (ائمه) بنا به نظر بسیاری از مفسران، همان مقام امامت و غیر از مقام نبوت و رسالت است. ⁽¹⁾وحی در این آیه نیز تسدیدی یا تأییدی است؛ بدین معنا که وحی، آنان را تأیید می‌کند؛ یعنی ائمه به روح‌القدس و روح طهارت و قوت ربانی تأیید می‌شوند که ایشان را به فعل خیرات و اقامه نماز و دادن زکات دعوت و تأیید می‌کند. ⁽²⁾

در بسیاری از تفاسیر وحی را در آیه به معنای وحی رسالی و تشریعی گرفته‌اند؛ اما افزون بر آن‌که به رسالت و نبوت در آیات قبل اشاره شده, جعل ائمه به معنای نبوت تکرار را در پی می‌آورد. از نظر ادبی نیز به این نظر اشکالاتی وارد است که به کتاب‌های تفسیر مراجعه شود.

9- وحی به معنای اشاره

وحی به معنای اشاره درباره حضرت زکریا وارد شده است: (فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ

مِنَ الْمِحْرابِ فَأَوْحی إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَ عَشِیًّا)؛ 1 و از محراب عبادت به سوی مردم بیرون آمد و ایشان را با اشاره آگاه کرد که صبح و شام (روز و شب) خدا را تسبیح گویید.

مفسران، وحی را در این آیه به معنای اشاره گرفته‌اند؛ ⁽¹⁾اگرچه به معنای کتابت و نوشتن نیز نقل شده است؛ یعنی حضرت زکریا روی زمین نوشت. ⁽²⁾

10- وحی رسالی

«وحی رسالی» یکی از مهم‌ترین اقسام وحی است که منظور از آن، وحی به پیامبران الهی است. بیشترین کاربرد وحی در قرآن‌کریم نیز مربوط به این قسم است. ⁽³⁾بدین معنا که خداوند متعال به طریقی پنهانی، شریعت و دین و پیام‌های خود را به بندگان برگزیده خود القا می‌کند و آنان را رابط بین خود و مردم می‌داند؛ به این شکل که پیام را از خداوند گرفته و به مردم برسانند و آنان را به حق و سعادت رهنمون شوند.

از ظاهر آیات استفاده می‌شود که بر همه پیامبران الهی وحی شده است و ویژه برخی از آنان یا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نبوده است؛ بلکه از زمان حضرت نوح (علیه السلام) و پس از او، هر پیامبری که از جانب خداوند برگزیده شده، از طریق وحی با او

مرتبط بوده، به گونه‌ای که میل و اراده آنان در این مسئله هیچ دخالتی نداشته است و چون مبدأ وحی یک چیز بوده وحی در همه انبیا باهم شباهت دارد.

خداوند متعال می‌فرماید:

(إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِیسی وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَیْمانَ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً)؛ 1 ما به تو وحی فرستادیم؛ همان‌گونه که به نوح و پیامبران بعد از او وحی فرستادیم و نیز به ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط و عیسی و ایوب و یونس و هارون و سلیمان وحی نمودیم و به داود زبور دادیم.

در ادامه خداوند می‌فرماید: «و پیامبرانی که سرگذشت آنها را پیش از این برای تو باز گفته‌ایم و پیامبرانی که سرگذشت آنان را بیان نکرده‌ایم». ⁽¹⁾

روشن است که خداوند متعال در این آیه پیامبر را مخاطب قرار داده و بر دیگر پیامبران نیز مقدم داشته ⁽²⁾که وحی مختص تو نیست و همان‌طور که به پیامبران گذشته وحی شده به تو نیز وحی می‌شود و وحی امر تازه‌ای نیست.

نوح، نخستین پیامبر دارای کتاب و شریعت بود؛ حتی ادامه نسل بشر را نیز به او نسبت می‌دهند؛ چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید: (وَ جَعَلْنا ذُرِّیَّتَهُ هُمُ الْباقِینَ). 4 به همه پیامبران پس از نوح نیز وحی شده است: «والنبیین من بعده».

خداوند متعال پس از آن افراد خاصی از پیامبران را نام می‌برد که به دلیل شئون

خاصی که داشتند دارای شهرت و ویژگی‌های خاصی بوده‌اند و آنان عبارتند از: ابراهیم، اسحاق، یعقوب، اسباط، عیسی، ایوب، یونس، هارون، سلیمان و داوود.

منظور از «اسباط» جمع «سبط» پیامبران از اولاد یعقوب می‌باشند. برخی نیز آن‌را به معنای طوایف بنی‌اسرائیل می‌دانند که منظور از اسباط، پیامبرانی هستند که از آن قبایل مبعوث شده‌اند. ⁽¹⁾

مقدم داشتن حضرت عیسی بر ایوب، یونس، هارون و سلیمان-با این‌که آنان پیش‌تر از حضرت عیسی می‌زیسته‌اند-شاید بدین جهت باشد که درباره عیسی (علیه السلام) در میان یهود و دیگر ادیان سخن بسیار بوده است و یهود به حضرت عیسی (علیه السلام) و دین او طعن بسیاری می‌زده‌اند.

در هر صورت «واو» در این آیه دلالت بر ترتیب نمی‌کند؛ بلکه اشاره می‌کند که به همه پیامبران وحی شده است و تنها برخی از آنان را نام می‌برد.

طبق این آیه می‌توان پیامبران الهی را سه گروه دانست:

اول: پیامبران صاحب کتاب و شریعت (پیامبران اولوالعزم)؛ مانند نوح، ابراهیم، عیسی و محمد (صلی الله علیه و آله).

دوم: پیامبرانی که کتاب داشته‌اند؛ بدون این‌که دین و شریعت خاصی آورده باشند؛ بلکه کتاب آنان مشتمل بر اندرزها، دعاها و مناجات بوده است؛ مانند حضرت داود (علیه السلام) که کتاب زبور را داشت و هم اکنون در ضمن «عهد قدیم» با نام «مزامیر»-اگرچه از تحریف مصون نمانده است-وجود دارد.

سوم: پیامبرانی که نه کتاب داشتند و نه شریعت؛ مانند اسحاق، ایوب، یونس و هارون. به این گروه از پیامبران نیز وحی شده است.

حاصل آن‌که بر همه پیامبران الهی وحی شده است که همان وحی رسالی و نبوی است. این فرستادگان مردم را به ثواب و پاداش‌های الهی نوید می‌دادند و از عذاب او می‌ترساندند. ⁽¹⁾خداوند آنان را برای اتمام حجت بر مردم فرستاد تا سود و زیان و راه‌های رسیدن به سعادت را به آنان برسانند.

اقسام وحی رسالی

اشاره

برای وحی رسالی صورت‌ها و اقسام مختلفی بیان کرده‌اند که سه قسم آن عبارت است از: مستقیم، به‌وسیله فرشته ⁽²⁾و از پشت پرده.

آیه 51 سوره شوری به این سه‌گونه وحی اشاره دارد:

(وَ ما کانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُکَلِّمَهُ اللّهُ إِلاّ وَحْیاً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَکِیمٌ)؛ شایسته هیچ انسانی نیست که خدا با او سخن گوید؛ مگر از راه وحی یا از پشت حجاب، یا رسولی می‌فرستد و به فرمان او آن‌چه را بخواهد وحی می‌کند؛ چراکه او بلند مقام و حکیم است.

1- سخن گفتن مستقیم با خدا

سخن گفتن پروردگار در این قسم از وحی، پنهانی انجام می‌گیرد. خداوند مستقیم و بدون واسطه با پیامبر خود سخن می‌گوید و قرآن از آن با «وحیاً» تعبیر آورده است.

وحی مستقیم همان قسمی است که حالت غشیان و سنگینی بر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) عارض می‌شد و پیشانی مبارکش عرق می‌کرد و سنگین‌ترین حالت برای پیامبر در برابر اقسام دیگر وحی بوده است.

گواه بر این، روایتی است که زراره از امام صادق (علیه السلام) نقل می‌کند:

به آن حضرت گفتم: حالت غشوه‌ای که به هنگام وحی بر پیامبر عارض می‌شد، چگونه بود؟ حضرت فرمود: حالت غشوه وقتی عارض می‌شد که بین خدا و پیامبر واسطه‌ای نبود و آن هنگامی بود که خدا بر آن حضرت تجلی می‌یافت. ⁽¹⁾

در روایت دیگری نیز از هشام بن سالم همین مسئله مطرح می‌شود و امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «حالت اغما در صورتی به وجود می‌آمد که وحی مستقیم و بی‌واسطه جبرئیل از جانب خداوند متعال نازل می‌شد». ⁽²⁾

گاهی از این قسم وحی به «الهام» نیز تعبیر می‌شود.

مرحوم طبرسی از «زجاج» نقل می‌کند که قسم اول تکلیم الهی، «الهام» است که خداوند به رسولش الهام می‌کند، ⁽³⁾مفسران دیگری از شیعه و اهل سنت نیز این نوع را به الهام معنا کرده‌اند ⁽⁴⁾و منظور از الهام همان القاء به قلب و وحی مستقیم الهی است که توضیح آن گذشت. ⁽⁵⁾

همچنین برخی «رؤیای صادقه» انبیا را از همین قسم دانسته‌اند؛ مانند دستور خداوند به حضرت ابراهیم در ذبح فرزندش اسماعیل، که خداوند در خواب به حضرت ابراهیم (علیه السلام) وحی کرد. ⁽⁶⁾

2- سخن گفتن خدا با پیامبر از پس پرده

دومین قسم وحی، سخن گفتن خدا از پشت پرده است که با عنوان «وراء حجاب» مطرح شده است. منظور از پشت پرده این است که سخنی شنیده می‌شود؛ ولی صاحب صدا دیده نمی‌شود. این سخن از جایی یا چیز خاصی برخاسته می‌شود؛ همان‌طور که خداوند از درخت با موسی (علیه السلام) سخن می‌گفت:

(فَلَمّا أَتاها نُودِیَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَیْمَنِ فِی الْبُقْعَةِ الْمُبارَکَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ یا مُوسی إِنِّی أَنَا اللّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ)؛ 1 و چون نزدیک آن آتش آمد، از کرانه وادی ایمن در بارگاه با برکتی از درخت ندا داده شد که ای موسی! من خداوندم، پروردگار جهانیان.

در این آیه نخستین جرقه دعوت حضرت موسی به نبوت را نشان می‌دهد که خداوند از طریق درخت سخن گفته است و خود را معرفی می‌کند که من خداوندم. فرشته‌ای نیز در کار نبوده است.

و این همان است که خداوند با حضرت موسی در کوه طور سخن گفت: (... کَلَّمَ اللّهُ مُوسی تَکْلِیماً ) ⁽¹⁾این از ویژگی‌های حضرت موسی (علیه السلام) بوده است: ( قالَ یا مُوسی إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَی النّاسِ بِرِسالاتِی وَ بِکَلامِی...) ؛ 3 خداوند فرمود: ای موسی! من تو را با رسالت‌های خویش و با سخن گفتنم با تو، بر مردم برتری دادم و برگزیدم.

علامه طباطبایی می‌نویسد:

«من وراء حجاب» منظور از این قسم، وحی باواسطه است که واسطه، حجاب می‌باشد؛ اما این واسطه خودش وحی نمی‌کند؛ مانند قسم سوم که فرشته وحی می‌کند؛ بلکه صدا از ماورای مکانی شنیده می‌شود و «وراء» به

معنای پشت سر نیست؛ بلکه یعنی خارج از چیزی که بر آن چیز احاطه دارد. همان‌طور که در قرآن آمده است: ( وَ اللّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِیطٌ ). ⁽¹⁾و ⁽²⁾

اما این صوت چگونه بوده است، برخی ایجاد آن‌را از طریق امواجی دانسته‌اند که خداوند در فضا ایجاد می‌کند؛ بی‌آن‌که کسی او را مشاهده کند؛ چراکه او دیدنی نیست. ⁽³⁾

علامه طباطبایی وحی در خواب را از این قسم می‌داند: «ومن هذا الباب ما اوحی الی الانبیاء فی مناماتهم»؛ از این قسم است آن‌چه که به انبیا در خواب‌هایشان وحی می‌شد. ⁽⁴⁾

3- ارسال فرشته

سومین قسم وحی، با واسطه فرشته و پیک است: ( أَوْ یُرْسِلَ رَسُولاً ). منظور از رسول، جبرئیل (فرشته وحی) است که بین خدا و رسول واسطه می‌شود: ( فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ ما یَشاءُ ) فرشته وحی به فرمان خداوند آن‌چه را خداوند سبحان بخواهد وحی می‌کند.

جبرئیل در آیه‌ای دیگر چنین معرفی شده است: ( قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّهِ...) ؛ 5 بگو ای رسول! کسی که دشمن جبرئیل است (دشمن خداست) چراکه جبرئیل قرآن را به اذن پروردگار بر قلب تو نازل می‌کند.

نتیجه این‌که مبدأ وحی در اصل خداوند است؛ ولی به اذن خداوند، جبرئیل واسطه شده و وحی را بر پیامبر نازل می‌کند.

این‌که جبرئیل چگونه وحی را بر پیامبر ارائه می‌کند، صورت‌های مختلفی بیان شده است:

-گاه فرشته به‌صورت انسانی زیبا برای پیامبر تمثل می‌یافت.

روایت است که حارث بن هشام از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرسید: چگونه وحی بر شما نازل می‌شود؟ فرمود: «گاهی که وحی می‌آید هیئتی شبیه صدای زنگ احساس می‌کنم. وقتی از من جدا می‌شود آن‌چه گفته شده را در حافظه نگه می‌دارم و بر من بسیار حالت سختی است "واحیاناً یتمثل لی الملک رجلاً فیکلّمنی "و گاهی فرشته مانند مردی بر من تمثل می‌یابد و با من سخن می‌گوید و آن‌چه می‌گوید در قلبم حفظ می‌کنم». ⁽¹⁾

جبرئیل در بسیاری از موارد بر شمایل «دحیة بن خلیفه کلبی» تمثل می‌یافت.

-گاهی فرشته، وحی را در قلب پیامبر القا می‌کرد. حضرت می‌فرماید: «انّ روح‌القدس نفث فی روعی»؛ روح القدس در قلبم (فلان معنا را) القا کرده است. ⁽²⁾

-گاه نیز پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) جبرئیل را به‌صورت اصلی خود مشاهده می‌کرد که در طول عمر پیامبر دو بار صورت گرفته است: یکی در آغاز وحی در غار حرا و دیگر هنگام معراج. ⁽³⁾

-برخی نیز معتقدند که روح و باطن پیامبر با روح القدس ارتباط برقرار

می‌کند و وحی را دریافت می‌کند، بوعلی سینا می‌گوید: «فیکون الموحی الیه یتّصل بالملک بباطنه ویتلقی وحیه بباطنه»؛ ⁽¹⁾پیامبری که به او وحی می‌شود با روح و باطن خود با فرشته اتصال برقرار می‌کند و وحی را با باطن خود دریافت می‌کند.

وحی گفتاری و وحی افعالی

اشاره

تقسیم دیگری که در برخی از منابع با توجه به مفهوم وحی در ادیان به‌ویژه مسیحیت وجود دارد, وحی گفتاری (زبانی) و افعالی است که اندکی به آن اشاره می‌شود:

1- وحی گفتاری (زبانی)

خداوند یا پیک وحی پیام خاصی را به‌صورت گزاره‌ها و جملات معنادار بر پیامبرش القا می‌کند. پیامبران از این راه به قوانین و شریعت آگاه می‌شوند و به مردم ابلاغ می‌کنند. این وحی را می‌شود وحی «پیام‌رسانی، وحی بیان و وحی زبانی» نیز نامید.

در این‌گونه از وحی گاهی بر محتوا تأکید می‌شود؛ مانند احادیث قدسی و گاهی تأکید بر الفاظ و محتوا است؛ مانند قرآن‌کریم که الفاظ آن نیز وحیانی است و گاهی به‌صورت مکتوب و نوشتار ارائه می‌شود؛ مانند ده فرمان حضرت موسی (علیه السلام) که در قالب الواح بر موسی وحی شده است. ⁽²⁾

این وحی در میان یهود ⁽¹⁾درباره عهد عتیق ⁽²⁾و مسیحیت کاتولیک ⁽³⁾و مسلمانان رایج است.

2- وحی افعالی

در این‌گونه از وحی که معنای خاصی دارد، پیام و گزاره وجود ندارد و وحی از مقوله پیام و گفتار نیست؛ بلکه از مقوله فعل و حادثه است؛ از این‌رو جانب عمل و کنش (Event) مهم شمرده می‌شود و منظور از آن تجلی ظهور خدا برای انسان‌ها به منظور نجات آنها می‌باشد؛ همان‌طور که خدا در عیسی مسیح (علیه السلام) تجلی یافت. این قسم وحی در میان مسیحیت پروتستان طرفدار دارد ⁽⁴⁾و مسلمانان آن‌را نمی‌پذیرند.

چکیده فصل دوم

وحی، ارتباط انسان با خداوند و عالم ماوراء طبیعت است که از مجاری عادی به دست نمی‌آید و فهم آن نیز بسیار مشکل می‌نماید؛ به همین جهت عده‌ای گفته‌اند که انسان مادی امکان برقراری پیوند با عالم مجرد را ندارد, یا ممکن نیست پیامبران از جنس بشر باشند و وحی مردود است؛ چون به اثبات تجربه و آزمایش در نمی‌آید.

از دیدگاه قرآن و برهان‌های فلسفی، انسان علاوه بر جسم، روح مجرد نیز دارد. وحدت شخصیت انسان در طول زندگی و تغییر نیافتن ذات انسان (مَن) و نسبت دادن فعل به ذات نه به اعضا و جوارح، اصیل بودن روح مجرد انسان را نشان می‌دهد که با آن می‌توان با عالم غیب ارتباط برقرار کرد. آیاتی از جمله «سجده، 7-9 و مؤمنون 12-14» به بیان وجود روح انسان می‌پردازد.

این شبهه نیز مردود است که انسان‌ها با یکدیگر برابرند؛ چرا یکی پیامبر بشود و دیگری نشود؛ زیرا ظرفیت و توانایی انسان‌ها نسبت به هم تفاوت بسیار دارد و بعضی از بعضی دیگر برترند.

اثبات ضمیر ناخودآگاه در انسان و مباحث روان‌شناسی در علوم تجربی و هیپنوتیزم یا خواب مغناطیسی و تله‌پاتی که دانشمندان آن‌را از طریق تجربه به اثبات رسانده‌اند-همه حاکی از وجود بُعدی معنوی برای انسان است که می‌تواند انسان را با عالم مجردات پیوند دهد؛ بنابراین انکار وحی یا در اثر جهل و نادانی است یا بی‌ایمانی.

وحی در قرآن کاربردهای متفاوتی دارد که یک قسم آن وحی به پیامبران الهی (وحی رسالی) است. کاربردهای دیگر وحی عبارتند از: وحی به زمین، وحی به آسمان، وحی به زنبور عسل، وحی به فرشتگان، وحی شیاطین، وحی به مادر حضرت موسی (علیه السلام)، وحی به ائمه (علیهم السلام) (وحی تأییدی و تسدیدی)، وحی به معنای اشاره.

وحی رسالی گاهی به‌طور مستقیم گاهی از پشت پرده و گاهی باواسطه جبرئیل است؛ همچنین وحی به زبانی یا گفتاری و افعالی تقسیم می‌شود.

پرسش

پژوهش

درباره ضرورت وجود وحی برای انسان تحقیق کنید و بررسی کنید که با وجود عقل چه نیازی به وحی هست. (بررسی دیدگاه‌های مختلف).

منابع

فصل سوم: حقیقت و ویژگی های وحی

اشاره

وحی رابطه‌ای میان انسان‌های ویژه (پیامبران) با مبدأ آفرینش است تا از این راه قوانین سعادتمند و نیازمندی‌های لازم بشری-اعم از فردی و اجتماعی که بشر عاجز از آن است-عرضه شود تا بشر بتواند بر اساس آن هدایت یابد. بر این اساس حقیقت و ماهیت آن‌را تنها انبیا می‌دانند و دیگر افراد نمی‌توانند آن جریان را بشناسند؛ جز با فهم ویژگی‌هایی که از متون دینی فهمیده می‌شود. برخی از ویژگی‌های وحی عبارتند از:

اسرارآمیز بودن

نخستین شاخصه وحی ناشناختگی و اسرارآمیز بودن آن است؛ چون وحی جریانی از عالم فرامادی است، فهم آن برای بشر آسان نیست و نمی‌تواند تصویر روشنی از آن داشته باشد؛ زیرا عالم غیر مادی، ناشناخته و از ادراکات حسی و عقلی بشر برتر است و علم امروزی تنها می‌تواند با تجربه حسی و عقل به حد و حدود و ابعاد چیزی پی ببرد؛ در حالی که وحی ارتباطی معنوی و روحی خالص است که خداوند به برگزیدگان خود القا می‌کند. علامه

طباطبایی آن‌را شعور مرموز و رازآمیز الهی می‌داند که درک آن برای سایر افراد امری پنهان است. ⁽¹⁾

رابطه دوسویه (گفت وگو و ارتباط ماورای مادی بین دو ذات متفاوت)

وحی عبارت است از: آن‌چه خداوند متعال (امور دین و احکام شرعی) باواسطه فرشته یا بدون واسطه بر پیامبر و برگزیده‌اش القا می‌کند.

روشن می‌شود که دستگاه وحی، گفت‌وگو و ارتباطی خاص (فرامادی) است که دو ذات در آن دخالت دارد:

یک . ذات امر کننده و پیام دهنده که متکامل و مستجمع جمیع صفات کمال است؛

دو . مخاطب یا مأمور و گیرنده پیام.

این دو ذات به‌طور کامل باهم متغایر و متفاوتند. ⁽²⁾یکی خالق و دیگری مخلوق، یکی واجب‌الوجود و دیگری ممکن‌الوجود است.

وحی، علم حضوری و صیانت از خطا

وحی نوعی علم شهودی، حضوری و نوعی کشف از عالم غیب است. این کشف به دلیل حضور حقایق هستی در محضر عالِم و کاشف، در ذات خود قابلیت صدق و کذب را ندارد و تصور کوچک‌ترین خطا در آن به معنای نفی وحی یا ندانستن حقیقت آن است. ⁽³⁾

از طرف دیگر خطا در مفاهیم صورت می‌پذیرد و مفاهیم در دو نوع ادراکات

حسی و عقلی وجود دارد. بنابراین ادراکات حسی و عقلی خطاپذیرند؛ چون از سنخ مفاهیم‌اند؛ اما چون ادراکات حضوری از قبیل مفاهیم نیستند از خطا محفوظ و در امان می‌مانند. در دریافت وحی، چون پیامبر با مفاهیم سر و کار ندارد هیچ‌گاه دچار خطا نمی‌شود. ⁽¹⁾

نتیجه این‌که در وحی از دو جهت خطا نیست:

-علم حضوری است؛

-از سنخ مفاهیم عقلی و حسی نیست.

وحی و تعلیم و تعلّم

وحی الهی به پیامبران از نوع علم حصولی نیست؛ بلکه از سنخ معارفی است که تنها ویژه آنان است و برای دیگران قابل تحصیل، تعلیم و انتقال به غیر نیست؛ بلکه انبیاء الهی در درون خود از جانب خداوند چیزی را می‌یابند که هیچ ربطی به استنباط شخصی آنان ندارد؛ بلکه همراه با یک علم وجدانی و بدیهی است که نشان می‌دهد خداوند متعال آن‌را در قلب پیامبر القا کرده است. ⁽²⁾

اقبال می‌نویسد: «[وحی یک تجربه باطنی است] از آن‌جا که صفت تجربه باطنی این است که بی‌واسطه و مستقیم آزموده شود، روشن است که نمی‌توان آن‌را به دیگری انتقال داد».

تفسیر و تعبیری که مرد باطنی یا پیامبر به محتوای خودآگاهی دینی خویش می‌دهد شاید به‌صورت جمله‌هایی به دیگران انتقال داده شود؛ ولی خود محتوا قابل انتقال نیست. انتقال ناپذیر بودن تجربه باطنی از این جهت است که وحی از

انوع احساسی است که به بیان درنمی‌آید و عقل استدلال‌گر را به آن دسترسی نیست. ⁽¹⁾اگر منظور از تجربه باطنی بودن وحی، همان تجربه دینی است, نقدپذیر خواهد بود. ⁽²⁾

وحی و دریافت قلبی

قرآن کریم مرکز دریافت وحی را قلب پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌داند: (نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ* عَلی قَلْبِکَ...)؛ 3 روح‌الامین این کتاب آسمانی را بر قلب تو فرو فرستاد.

منظور از قلب ممکن نیست که عضوی صنوبری باشد که در سمت چپ سینه قرار دارد و نیز نمی‌توان با گوش و چشم مادی آن‌را دریافت؛ زیرا اگر چنین باشد باید دیگر افراد نیز آن‌را ببینند و بشنوند؛ حال آن‌که وحی مستقل و مخصوص پیامبر است و کسی نمی‌تواند در این مسئله با پیامبر شریک باشد.

علامه طباطبایی (ره) می‌نویسد:

پیامبر با روح شریف خود بدون مشارکت حواس ظاهری که ابزارهای کاربردی برای ادراک امور جزئی هستند وحی را دریافت می‌کند. وقتی که به پیامبر وحی می‌شود، می‌بیند و می‌شنود؛ بدون این‌که چشم و گوش حسی خود را به کار ببرد؛ چنان‌که در روایات آمده است که حالت بیهوشی به او دست می‌دهد... اگر وحی با سمع و بصر (گوش و چشم) مادی می‌بود تفاوتی بین پیامبر و سایر مردم نبود. آن‌چه را پیامبر می‌بیند و می‌شنود، سایر مردم نیز می‌بینند و می‌شنوند؛ حال آن‌که، دلیل قطعی نقلی این مطلب را تکذیب می‌کند؛ چراکه در بیشتر اوقات که وحی نازل می‌شد پیامبر

اسلام (صلی الله علیه و آله) در میان مردم بود. وحی به او می‌شد؛ ولی کسانی که اطراف او بودند چیزی را درک نمی‌کردند، شخصی که با او سخن می‌گفت نمی‌دیدند و سخنی که به او القا می‌شد نمی‌شنیدند. ⁽¹⁾

خارج از اختیار بودن

یکی دیگر از ویژگی‌های وحی «اختیاری‌نبودن» آن برای پیامبران است. پیامبران الهی و فرشتگان نزول وحی هیچ اختیاری در مسئله وحی ندارند؛ نه در زمان فرود آمدن وحی و نه در محتوای آن؛ بلکه پیامبران مطیع محض خداوند بوده و هیچ نقش و دخالتی در متن وحی و زمان آن ندارند؛ جز آن‌که آنان امین وحی و مأمور به ابلاغ آن به مردم‌اند. پس از نزول وحی نیز برای آنان امکان هیچ‌گونه تغییر و تجدید نظری وجود ندارد. شاهد آن تقاضای تغییر قرآن و وحی از جانب مشرکان بود، که در پاسخ آنها آیه نازل شد که من هیچ‌گونه اختیاری در آن ندارم. (یونس، آیه 15) و در آیه 44-46 سوره حاقه، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در صورت هرگونه تغییر، تهدید به خواری و مرگ می‌کند.

گواه دیگر این است که چه بسا از پیامبر تقاضا می‌شد مسئله‌ای را پاسخ دهد؛ اما پاسخ آن مدت‌ها طول می‌کشید؛ مانند آیات افک در سوره نور (11-20) و مانند پذیرش توبه افرادی که از دستورهای پیامبر (صلی الله علیه و آله) سرپیچی کرده بودند؛ پس از پنجاه روز انتظار، آیه 118 سوره توبه برای پذیرش توبه آنان نازل شد. ⁽²⁾

گاهی نیز بدون آن‌که از مطلبی اطلاع داشته باشد وحی بر او نازل می‌گردید؛ از جمله آیات مربوط به سوره تحریم (1-5). نتیجه این‌که وحی در اختیار

پیامبران نبوده وگرنه می‌بایست در زمانی که پیامبر به شدت انتظار پاسخی را می‌داشت بر او نازل شود.

ساختار خاص وحی رسالی

اشاره

وحی رسالی دارای ساختار خاصی است؛ از جمله سه پایه اصلی دارد که اساس وحی را تشکیل می‌دهد و افزون بر آن یک واسطه نیز در جریان وحی دخالت دارد و آنها عبارتند از:

الف) مبدأ فاعلی: منظور از مبدأ فاعلی همان وحی‌کننده است که به همه هستی آگاهی دارد و جهل، نسیان و غفلت در او راه ندارد. آیات قرآن مبدأ وحی را خداوند متعال می‌دانند؛ چنان‌که می‌فرماید: ( اتَّبِعْ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ...)؛ ⁽¹⁾آن‌چه از جانب پروردگارت به سوی تو وحی می‌شود پیروی کن.

آیات فراوانی با تعبیر «اوحینا» و «نوحی» آمده است که مبدأ فاعلی وحی را روشن می‌کنند.

ب) مبدأ قابلی: این مبدأ یعنی قلب مبارک و با عظمت پیامبر که «دریافت کننده وحی» است. گاه قرآن کریم خود پیامبر را خطاب قرار داده است و او را مبدأ قابلی (مقصد وحی) معرفی می‌کند؛ چنان‌که در آیه گذشته (انعام، 106) (... ما أُوحِیَ إِلَیْکَ ...) با ضمیر خطاب «الیک» آمده است.

گاه نیز پیامبران دیگر مانند حضرت موسی (علیه السلام) و نوح (علیه السلام) را گیرنده وحی معرفی می‌کند: (فَأَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ...)؛ 2 ما به موسی وحی کردیم که عصایت را به سنگ بزن؛ ( أُوحِیَ إِلی نُوحٍ ...) ⁽²⁾به نوح وحی شد.

ج) متن وحی: متن وحی، آیات کلام خداوند و قرآن عربی است که دریافت‌کننده آن با این متن می‌تواند همه حقایق و معارفی که در تأمین حیات معقول انسانی مؤثر باشد به‌وسیله علم حضوری مشاهده کند. ⁽¹⁾

بررسی پیک وحی در ساختار وحی

گاهی وحی از طریق پیک وحی انجام می‌پذیرد. پیک وحی همان فرشته امین و علیم است که در قرآن کریم از او به «جبرئیل» یاد شده است.

خداوند متعال در قرآن کریم به اجزاء و پایه‌های وحی اشاره کرده است. آن‌جا که می‌فرماید: (وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا...)؛ 2 و ما این‌چنین قرآن عربی را به تو وحی کردیم. که در این آیه و آیات 31 سوره فاطر و 3 سوره یوسف به سه پایه اصلی وحی یعنی مبدأ فاعلی [«نا» در اوحینا] و مبدأ فاعلی [«ک» در إلیک] و متن وحی [کتاب و قرآن عربی] اشاره کرده است.

خداوند متعال در جای دیگر می‌فرماید: (قُلْ مَنْ کانَ عَدُوًّا لِجِبْرِیلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ بِإِذْنِ اللّهِ...)؛ 3 بگو ای پیامبر! کسی که دشمن جبرئیل باشد (در حقیقت دشمن خدا است) چراکه او به فرمان خدا قرآن (وحی) را بر قلب تو نازل کرده است.

در این آیه به سه اصل و پایه وحی و واسطه وحی اشاره شده است که عبارتند از: قلب پیامبر (مبدأ قابلی)، قرآن ⁽²⁾(متن وحی) و الله (مبدأ فاعلی و وحی کننده آیات قرآن)، و به واسطه یعنی جبرئیل (فرشته وحی) نیز اشاره شده است.

وحی و جنسیت

مطابق آیات قرآن، پیامبران الهی همه از جنس مذکر بوده‌اند و هیچ پیامبری زن نبوده است. اگرچه گفت‌وگوهایی میان فرشتگان و برخی از زنان، مانند حضرت مریم و نیز وحی به مادر حضرت موسی وجود دارد, این از وحی رسالی نبوده است؛ بلکه به معنای دیگری است که در مباحث گذشته روشن شد.

این دیدگاه عموم مفسران از جمله شیخ طوسی در تبیان، زمخشری در کشاف، فخر رازی در تفسیر کبیر، قرطبی در تفسیر الجامع لاحکام القرآن می‌باشد. ⁽¹⁾

علامه طباطبایی (ره) می‌نویسد:

زنان، وحی نبوت و رسالی ندارند و چنین وحیی به آنان نمی‌شود؛ چراکه خداوند متعال می‌فرماید: (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاّ رِجالاً نُوحِی إِلَیْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُری...)؛ 2 و ما پیش از تو پیامبرانی را نفرستادیم؛ مگر مردانی بودند از اهل قری که به آنان وحی می‌کردیم. ⁽²⁾آیات دیگری نیز بر این مطلب دلالت می‌کند؛ از جمله «نحل، آیه 43، انبیا، آیه 7 و یوسف، آیه 109».

ابن‌حزم به جهت آن‌که وحی را تعلیم الهی و خطاب نفسانی می‌داند تصور کرده است که زن، پیامبر می‌شود و آن‌را در قرآن منطبق بر حضرت مریم، مادر موسی و حتی ساره همسر حضرت ابراهیم (طبق آیه هفتم سوره هود) می‌داند. ⁽³⁾ولی این دیدگاه-چنان‌که گفته شد-افزون بر آن‌که مطابق

اندیشه‌های یهود در تلمود و کتاب مقدس آنها است، ⁽¹⁾مخالف آیات قرآن و اتفاق مفسران می‌باشد.

محتوای مختلف وحی

در آیاتی که وحی رسالی را مطرح می‌کند آن‌چه که بر پیامبران وحی شده، محتواهای مختلفی است. گاهی وظیفه رسول را مشخص کرده و گاهی وظایف امت را. در برخی آیات اخبار غیبی به پیامبر وحی می‌شود و گاهی نیز از مردم زمان خود خبر می‌دهد. برخی از موارد آن عبارتند از:

الف) انذار و تبشیر: یکی از وظایف پیامبران الهی انذار مردم است که مردم را از عواقب بد مخالفت با پیامبران و قوانین الهی و نیز از عذاب سخت در آخرت بترسانند، و از طرف دیگر به پیروان خود و مؤمنان بشارت به بهشت دهند.

خداوند متعال می‌فرماید:

(أَ کانَ لِلنّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنا إِلی رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذِینَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ...)؛ 2 آیا برای مردم شگفت‌آور است که به مردی از خودشان وحی کردیم که مردم را بیم ده و به کسانی که ایمان آورده‌اند مژده و بشارت ده که برای آنان نزد پروردگارشان سابقه نیک است؟

در جای دیگر می‌فرماید:

( وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها وَ تُنْذِرَ یَوْمَ الْجَمْعِ لا رَیْبَ فِیهِ...)؛ 3 و بدین‌گونه قرآن عربی به تو وحی کردیم تا مردم مکه و کسانی را که پیرامون آن هستند هشدار دهی و نیز بیم دهی از روزی (روز قیامت) که مردم گرد هم آیند و در آن تردیدی نیست.

این آیه اگرچه با تعبیر انذار آمده است، طبق ذیل آن شامل بشارت به بهشت نیز می‌شود؛ زیرا در ادامه می‌فرماید: ( فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ )؛ گروهی در بهشت و گروهی در آتش جهنم هستند.

قرآن یکی از وظایف پیامبر اسلام را این می‌داند که ( قُلْ إِنَّما أُنْذِرُکُمْ بِالْوَحْیِ...)؛ 1 بگو من شما را فقط به‌وسیله وحی هشدار می‌دهم.

آیات مشابه عبارتند از: انعام، آیه 19 و احقاف، آیه 9.

ب) تبلیغ و تلاوت آیات بر مردم: از وظایف دیگر پیامبران الهی تبلیغ و تلاوت آیات خداوند بر مردم می‌باشد؛ چنان‌که خداوند متعال می‌فرماید:

( کَذلِکَ أَرْسَلْناکَ فِی أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَیْهِمُ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ...)؛ 2 بدین‌گونه تو را در میان امتی فرستادیم که پیش از آن امت‌هایی روزگار به سر برده‌اند تا آن‌چه را به تو وحی کردیم بر آنان تلاوت کنی.

بهترین تبلیغ رسالت تلاوت وحی بر مردم است. در برخی از آیات، آشکارا به پیامبر فرمان می‌دهد که وحی را بر مردم تلاوت کن: ( اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ...)؛ 3 آن‌چه از کتاب به سوی تو وحی شده بر مردم تلاوت کن.

و نیز آیه 27 از سوره مبارکه کهف.

ج) به کار انداختن معجزات: یکی از مهم‌ترین وظایف پیامبران الهی ارائه معجزه است. خداوند متعال نوع معجزه و به کار انداختن معجزات را در برخی آیات به پیامبران وحی کرده است. درباره حضرت نوح (علیه السلام) می‌فرماید: (فَأَوْحَیْنا إِلَیْهِ أَنِ اصْنَعِ الْفُلْکَ بِأَعْیُنِنا وَ وَحْیِنا...)؛ 4 به او [نوح] وحی کردیم که زیر نظر ما و به وحی ما کشتی را بسازد.

همچنین عبور موسی و قومش از رود نیل با کمک عصا, متن وحی است: (وَ لَقَدْ أَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنْ أَسْرِ بِعِبادِی فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِیقاً فِی الْبَحْرِ یَبَساً...)؛ 1 به موسی وحی کردیم که بندگانم را شبانه ببر و و راهی خشک (از طریق اعجاز با زدن عصایت) در دریا برای آنان باز کن.

همچنین است جوشیدن دوازده چشمه با زدن عصا به سنگ که خداوند به موسی وحی می‌کند: (فَأَوْحَیْنا إِلی مُوسی أَنِ اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ...)؛ 2 به موسی وحی کردیم که عصایت را به سنگ بزن. و نیز اعراف، آیات 117و160.

د) خبرهای غیبی: در آیاتی از قرآن کریم خداوند متعال پس از نقل حقیقت یک جریان و داستانی از امت‌های گذشته یا از پیامبران پیشین، آن‌را خبرهای غیب می‌داند که بر پیامبر اسلام وحی کرده است.

قرآن‌کریم پس از نقل داستان شگفت‌انگیز حضرت مریم می‌فرماید: ( ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ )؛ ⁽¹⁾ای پیامبر! این از خبرهای غیبی است که به تو وحی می‌کنیم.

همین سخن را پس از نقل داستان حضرت یوسف (یوسف، آیه 102) و حضرت نوح (هود، آیه 47) مشاهده می‌کنیم.

قرآن به‌طور کلی درباره نقل داستان‌هایی از پیامبران گذشته و غیر آن به‌وسیله وحی بر پیامبر می‌فرماید: ( نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَیْنا إِلَیْکَ هذَا الْقُرْآنَ...)؛ 4 ما بهترین سرگذشت‌ها را از طریق قرآن که به تو وحی کرده‌ایم، باز می‌گوییم.

گاهی نیز از حال مردم زمان یک پیامبر خبر می‌دهد: ( وَ أُوحِیَ إِلی نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ یُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِکَ إِلاّ مَنْ قَدْ آمَنَ...)؛ 1 به نوح وحی شد که جز آنان که تاکنون ایمان آورده‌اند دیگر هیچ‌کس از قوم تو ایمان نخواهد آورد.

و) خبر از سنت‌های الهی: گاهی خداوند با وحی از سنت‌های تغییرناپذیر اجتماعی خود خبر می‌دهد. در برخوردها و درگیری‌های پیامبران الهی با ستم‌کاران زمان، خداوند به پیامبران خود چنین وعده می‌دهد: ( فَأَوْحی إِلَیْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظّالِمِینَ)؛ 2 پروردگار به پیامبران الهی وحی فرستاد که ما ستم‌کاران را هلاک می‌کنیم.

و مانند این آیه است آن‌جا که خداوند وعده حتمی عذاب را بر مخالفان و تکذیب‌کنندگان پیامبران خودش قرار داده است: ( إِنّا قَدْ أُوحِیَ إِلَیْنا أَنَّ الْعَذابَ عَلی مَنْ کَذَّبَ وَ تَوَلّی)؛ 3 به ما وحی شده است که عذاب بر کسی است که آیات الهی را تکذیب و از آن سرپیچی کند.

متنوع بودن

از ویژگی‌های دیگر وحی رسالی این‌که یک قسم و یک نوع نیست؛ بلکه دارای انواع و اقسامی است.

صورت‌ها و اقسام مختلفی برای وحی رسالی بیان کرده‌اند؛ از جمله «وحی مستقیم (مباشری)، وحی تکلیمی (پشت پرده) و وحی به‌وسیله فرشته» که گاهی در صورت حقیقی بر پیامبر ظاهر می‌شود و گاهی در صورت شخصی تمثل می‌یابد و گاهی در خواب بر پیامبر ظاهر می‌گردد. ⁽¹⁾

وحی، برترین منبع معرفت

خداوند متعال برای شناخت جهان هستی، موجودات آشکار و پنهان آن، یافتن راه تکامل و سعادت، ابزار و منابعی را در اختیار بشر قرار داده است تا انسان بتواند از طریق آنها حقایق هستی و واقعیات موجود را دریابد و در زندگی خود دچار بیراهه و انحراف و سرگردانی نشود.

منابع معرفت

اشاره

منابع معرفت بشری عبارتند از:

1- حواس و تجربه

این منبع شامل حواس ظاهری انسان مانند چشم و گوش می‌شود. انسان با توجه به طبیعت و آن‌چه اطراف خود می‌بیند و می‌شنود و احساس می‌کند می‌تواند نخستین گام را برای به دست آوردن دانش و شناخت با آنها بردارد. این گام اگرچه ابتدایی است، می‌تواند پایه همه علوم و دانش‌ها نیز قرار گیرد؛ حتی انسان با این منبع می‌تواند از طریق تفکر در طبیعت و آیات آفاقی، شگفتی‌هایی را درک کند که وی را به خداشناسی برساند.

آیات فراوانی به این منبع اشاره کرده‌اند؛ از جمله سوره نحل، آیه 87.

2- عقل و خرد

یکی از مهم‌ترین منبع معرفتی که زندگی انسان را متمدن کرده و راه‌های ارزشمند و نیک در اختیار انسان قرار می‌دهد، عقل و خرد است. برخی آن‌را بالاترین منبع معرفتی می‌دانند؛ اما عقل محدود به امور معقول و اقناع قوه عاقله است. ⁽¹⁾او تنها

می‌تواند خواص و لوازم اعراض اشیا را به ما بشناساند؛ اما ممیزات ذاتی و فصل مقوم هر یک از آنها-که حقیقت چیزی را به ما می‌فهماند-با عقل شناخته نمی‌شود. ⁽¹⁾دست‌یابی به حقایق معنوی و عرفانی نیز از توانایی عقل خارج است. ⁽²⁾

آیات فراوانی به این منبع اشاره کرده‌اند؛ از جمله بقره، آیه 242، آل عمران، آیه 190؛ همچنین می‌توان به آیاتی مراجعه کرد که واژه‌های «فؤاد، قلب و لب» در آن به کار رفته است.

3- تاریخ

با تاریخ می‌توان نقاط تاریک و روشن زندگی انسان‌ها را شناخت و منبعی برای عبرت و پندگیری است. برخی از آیات آن عبارتند از: حج، آیه 46؛ آل عمران، آیه 137؛ محمد، آیه 10؛ عنکبوت، آیه 20؛ یوسف، آیه 111.

4- فطرت (وجدان و شعور باطن)

فطرت یکی از منابع معرفتی است که در درون جان انسان وجود دارد و با آن می‌تواند مسائل فراوانی را درک کند. درک موضوعاتی مانند محال بودن اجتماع نقیضین، حسن و قبح اشیا، لذت بردن از زیبایی‌ها و احساس آرامش و انزجار از بدی‌ها از این منبع معرفتی سرچشمه می‌گیرد. ⁽³⁾قرآن کریم می‌فرماید:

( فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها)؛ سپس فجور و تقوا (شر و خیرش) را به او الهام کرد. برای این منبع معرفتی می‌توان به آیات دیگر از جمله «روم، آیه 30 و انبیا، آیه 69» مراجعه کرد.

5- کشف و شهود

این منبع برای بسیاری ناشناخته است و شباهت‌هایی نیز ممکن است با وحی داشته باشد. هرگاه انسان بتواند درک تازه‌ای-به غیر از آن‌چه در ظاهر مشاهده می‌شود-پیدا کند و پرده‌ها کنار رود و به بعضی از حقایق جهان غیب راه یابد، این حالت را «مکاشفه» یا «شهود باطن» می‌گویند.

آیات فراوانی در قرآن مربوط به این منبع است؛ از جمله «سوره تکاثر، آیه 5 و 6؛ انفال، آیه 48 و یوسف، آیه 94».

6- وحی

«وحی» یکی از منابع معرفتی است که سرچشمه دین می‌گردد. این منبع از علم بی‌کران الهی سرچشمه می‌گیرد و قوانینی را به ارمغان می‌آورد که عقل بشری و دیگر منابع معرفتی از آوردن مانند آن برای هدایت و سعادت عاجزند. این نوع هدایت از طریق پیامبران الهی انجام می‌گیرد و قلمرو آن بسیار دقیق‌تر و گسترده‌تر از سایر منابع معرفتی است. خطا در آن وجود ندارد، بشر را با عالم ماوراء طبیعت، برزخ و قیامت آشنا می‌سازد، عمل بر طبق آن به یقین انسان را به سعادت می‌رساند و واقعیات موجود در عالم هستی را برای ما نمایان می‌کند.

آیات فراوانی درباره این منبع معرفتی وجود دارد؛ از جمله «نجم، آیه 3-4؛ اسراء، آیه 39؛ شوری، آیه 51 و 52؛ فصلت، آیه 6 و نساء، آیه 164».

چکیده فصل سوم

وحی ارتباط خاص خداوند با پیامبران الهی است و نوع ارتباط نیز مادی نیست تا چگونگی آن برای ما روشن باشد؛ برای همین وحی از امور سری و اسرارآمیز است. افزون بر آن دو ذات که یکی واجب‌الوجود و دیگری ممکن‌الوجود است با هم رابطه گفتاری دارند. وحی بر اساس علم حضوری از جانب خداوند بر پیامبران القا می‌شود؛ ازاین‌رو خطا در آن راه ندارد و محتوای آن همیشه همراه با یقین است؛ پس [مانند علم حصولی] قابل تعلیم و تعلّم نیست. وحی با حواس ظاهری درک نمی‌شود بلکه بر نفس و جان پیامبر که در قرآن با عنوان قلب آمده است-القا می‌شود و آن نیز هیچ‌گاه فراموش نمی‌کند. پیامبران در زمان و محتوای وحی هیچ اختیاری ندارند و نمی‌توانند زمان و مکان و محتوا را انتخاب کنند.

وحی پایه‌های اساسی دارد؛ از جمله: «مبدأ فاعلی (یعنی صادرکننده آن خداوند است)، مبدأ قابلی یا گیرنده (قلب پیامبر) و متن وحی» اگر هر کدام از این سه نباشند وحی تحقق نمی‌یابد؛ افزون بر آن گاهی وحی به‌وسیله فرشته بر پیامبران نازل می‌شود. مطابق آیات قرآن پیامبران الهی مَردند و زن نمی‌تواند پیامبر شود. وحی از نوع برترین منبع معرفتی به حساب می‌آید.

وحی رسالی یا تشریعی اقسامی دارد که گاهی به‌طور مستقیم, گاهی به‌صورت شنیدن صدایی پشت پرده‌گاه به‌وسیله جبرئیل فرود می‌آید. همچنین در تقسیم دیگری وحی را به زبانی یا گفتاری و وحی افعالی تقسیم می‌کنند.

پرسش

پژوهش

کشف و شهود و الهام و چگونگی تحقق آنها و تفاوت‌ها و تشابه‌های آن با وحی را بررسی کنید.

رابطه عقل و وحی و جایگاه آن دو را در نظام هندسه معرفتی تحقیق و بررسی نمایید.

منابع

1 . یوسفیان، عقل و وحی.

2 . جوادی آملی، عقل و وحی.

4 . شهاب الدین سهروردی، شرح حکمه الاشراق.

5 . مکارم شیرازی، پیام قرآن (جلد اول).

6 . ابن عربی، فصوص الحکم.

فصل چهارم: رابطه وحی با رؤیا

اشاره

رؤیا پدیده‌ای معنوی است که می‌تواند انسان را با روزنه‌های وحی آشنا سازد که برخی از رؤیاها مانند رؤیای صادقه، دریچه‌ای از عالم غیب را به سوی انسان می‌گشاید؛ همچنین رؤیای صادقه برای پیامبران مقدمه یا پل ارتباطی با وحی بوده است؛ افزون بر آن گاهی وحی به‌صورت رؤیا بر پیامبران الهی نازل می‌شده است.

جایگاه رؤیا در زندگی انسان

بدون تردید خواب یکی از نشانه‌های خدا و آیات الهی و یکی از اسرار پدیده‌های هستی است که خداوند به انسان عطا کرده است؛ ⁽¹⁾زیرا گاهی در عالم خواب حوادثی مشاهده می‌شود که در عالم بیداری قابل دریافت نیست و در واقع دریچه‌ای به سوی عالم غیب و نیز رویدادها و حوادث آینده است. ⁽²⁾خواب

انسان را از صورت به معنا عبور داده و حقایقی را برای او آشکار می‌سازد. همان‌طور که در قرآن به برخی از موارد آن از جمله خواب حضرت یوسف (علیه السلام) مبنی بر سجده کردن یازده ستاره و ماه و خورشید که پادشاهی یوسف را نوید می‌داد و خواب پادشاه مصر ⁽¹⁾و تحقق یافتن هفت سال پرآبی و هفت سال خشک‌سالی و خواب پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) درباره ورود به مسجدالحرام پس از سختی‌های فراوان اشاره شده است. ⁽²⁾

همچنین خواب می‌تواند هدایتگر انسان به راه صحیح باشد و اسراری را درک کند که از انسان‌های دیگر پنهان است. خواب از نظر تأثیرگذاری گاهی جنبه ارشادی دارد و انسان را به مطلوب می‌رساند و چه بسا باعث می‌شود انسان راه خیر و نیکی را در زندگی پیش گیرد؛ مثل این‌که تقوای الهی پیشه کرده از گناهان دوری کند و راه حق را پیش بگیرد.

نکته این‌که هر خوابی هدایتگر نیست؛ بلکه خوابی می‌تواند پرده از اسرار غیب بردارد و هدایتگر انسان باشد که با واقعیات بسازد و نشانه‌های راستی در

آن باشد و در اصطلاح «رؤیای‌صادقه یا خواب راستین» باشد؛ زیرا همه خواب‌ها این‌گونه نیست؛ برخی شیطانی و برخی رحمانی و برخی دیگر ویژگی خاص خود را دارند.

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در روایتی می‌فرماید: «الرؤیا ثلاثة: بشری من الله، تحزین من الشیطان والذی یحدث الانسان نفسه یراه فی منامه». ⁽¹⁾

طبق این روایت خواب سه گونه است: گاهی بشارت از جانب خداست، گاهی اندوهی از شیطان و خوابی که انسان روزمره با نفس خود می‌گوید و فعالیت روزمرگی خود را در نظر دارد و آن‌را در خواب می‌بیند. از این سه قسم تنها رؤیای صادقه بشارت از جانب خداوند و هدایتگر انسان است. رؤیای صادقه می‌گویند.

برخی نیز چهار قسم برای خواب معرفی کرده‌اند:

-رؤیای الهی (صادقه)؛

-خواب‌های شیطانی؛

-خواب بر اساس غلبه اخلاط؛

-خواب بر اساس افکار روزمره.

در میان این اقسام «رؤیای صادقه» با نبوت ارتباط دارد؛ ولی سه نوع دیگر را «اضغاث احلام» یا خواب‌های پریشان می‌دانند. ⁽²⁾

برای رسیدن به رؤیای صادقه-همان‌طور که در حالت بیداری برای اهل مکاشفه و اهل دل آدابی ذکر شده-آدابی آورده‌اند که باید آنها را رعایت کرد. عمل پاک، صداقت، طهارت جسم و روح، محاسبه اعمال، قرائت قرآن و برخی ادعیه از جمله این آداب است.

رؤیای صادقه، نخستین نشانه نبوت

خواب‌های راستین نخستین جرقه‌های وحی پیش از بعثت بوده است؛ اگرچه ممکن است پس از بعثت نیز وحی از طریق خواب بر پیامبران الهی نازل شود.

طبق روایات، نخستین جرقه‌های آمادگی رسالت پیامبران، خواب‌های راستین آنان است.

در روایت علقمة بن قیس از عایشه آمده است: «انّ اول ما یؤتی به الانبیاء فی المنام حتی تهدأ قلوبهم ثم ینزل الوحی بعد فی الیقظه»؛ ⁽¹⁾نخستین نشانه‌های نبوت که به انبیا داده می‌شود در خواب است تا قلب‌های آنان آماده شود؛ سپس وحی در بیداری به آنان فرود می‌آید.

رؤیای صادقه جزئی از اجزاء نبوت نیز محسوب می‌شود: «الرؤیا الصادقه جزء من ستة واربعین جزءً من النبوّة»؛ ⁽²⁾خواب راستین جزئی از چهل و شش جزء نبوت است.

و در برخی دیگر از روایات، جزئی از هفتاد یا نود و شش جزء نبوت بر شمرده شده است. ⁽³⁾

طبق این روایات، رؤیای صادقه نسبت به نبوت مراتبی دارد. گاهی یک جزء از چهل و شش و گاهی یک جزء از هفتاد جزء و گاهی یک جزء از نود و شش جزء نبوت شمرده شده است. مضمون این روایات رابطه رؤیا را با نبوت مطرح می‌کند؛ اما نه به این معنا که هر کس که رؤیای صادقه ببیند پیامبر است یا این‌که مقدمه پیامبری او آماده شده است؛ بلکه این نکته را بازمی‌گوید که پیامبران از اسرار غیب خبر می‌دهند و در وحی و نبوت، هدایت، ارشاد و تعلیمات ربانی

وجود دارد؛ همین‌گونه است مراتب نازل آن در رؤیای صادقه. خواب‌های راستین نیز مطابق ارزش انسان‌ها و ارتباط آنان با عالم معنا متفاوت خواهد بود؛ بنابراین رؤیاها مراتب مختلفی در رسیدن به حقایق، ارشاد و هدایت افراد دارند و برخی نازل‌تر و برخی قوی‌ترند. ⁽¹⁾

یادآوری می‌شود که این خواب‌ها برای هر کسی به دست نمی‌آیند؛ بلکه افراد با توجه به مراتب ایمانی و درجات معرفتی خود از خواب، هدایت لازم را دریافت می‌کنند؛ یعنی افرادی که شایستگی خاصی دارند خداوند روزنه‌هایی برای هدایت آنان می‌گشاید؛ به همین جهت در روایتی امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید:« رأی المؤمن ورؤیاه فی آخر الزمان علی سبعین جزء من اجزاء النبوّة»؛ ⁽²⁾رأی و رؤیای مؤمن جزئی از هفتاد جزء نبوت است.

این روایت مؤمن بودن را در رأی و رؤیا اثرگذار و شرط مهمی می‌داند؛ یعنی استفاده از دیدگاه مؤمن و مشورت با افراد مؤمن مانند خواب او جنبه هدایتی و ارشادی دارد و این تنها به دلیل ویژگی خاص و شایستگی ایمانی او است که خواب و رأی او به حال افراد و جامعه سودمند است.

رؤیا و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)

درباره نبوت پیامبر اسلام نیز مسئله رؤیای صادقه از اهمیت خاصی برخوردار است. وی نیز مانند دیگر پیامبران این ویژگی را داشت. نخستین جرقه‌ها و نشانه‌های وحی برای رسول خدا خواب‌های راستین او بوده است. آن حضرت از همین طریق پیش از نزول جبرئیل متوجه شد مسئله مهمی مانند نبوت در جریان

است و در این‌باره شک نداشت. روایت معروفی از عایشه نقل شده که نخستین چیزی (نشانه‌های نبوت) که به انبیا داده می‌شود در خواب است تا قلب‌های آنان آماده شود؛ سپس وحی در بیداری بر آنان فرود می‌آید. ⁽¹⁾

همچنین در روایت معروفی عایشه گوید:

نخستین چیزی که رسول خدا از وحی آغاز کرد رؤیای صالحه (صادقه) در خواب بوده است. این‌چنین بود که خوابی نمی‌دید؛ مگر این‌که مانند سپیده صبح بر او روشن می‌گشت. پس از آن به خلوت گزینی علاقه‌مند شد و غار حرا را انتخاب کرد و به دنبال حقیقت و راه مستقیم بود و پس از آن فرشته در غار حرا نزد وی آمد و گفت (اقرأ). ⁽²⁾

روشن است حرکت پیامبر به سوی غار حرا و خلوت‌گزینی‌های وی در آن مکان مطابق خواب‌هایی است که پیش از این دیده بود و او را به سمت بعثتی بزرگ می‌کشاند و آماده می‌کرد.

پیامبر پیش از وحی رسالی در خواب می‌دید گویا کسی نزد او می‌آید و او را با عنوان «رسول‌الله» خطاب می‌کند:

ان النبی لما اتی له سبع وثلاثون سنة، کان یری فی منامه کانّ آتیاً یأتیه فیقول: یا رسول‌الله! ومَضَت علیه برهة من الزمن وهو علی ذلک یکتمه واذا هو فی بعض الایام یرعی غنماً لابی‌طالب فی شعب الجبال إذ رأی شخصاً یقول له: یا رسول‌الله! فقال له: من أنت؟ قال: أنا جبرئیل ارسلنی الله لیتخذک رسولاً؛ ⁽³⁾

هنگامی که حضرت به 37 سال رسید، در خواب می‌دید کسی نزد او می‌گرید و می‌گوید: ای رسول‌الله! مدتی گذشت و حضرت آن‌را پنهان می‌کرد. زمانی که در کوه‌ها گوسفندان ابوطالب را می‌چراند شخصی را دید که او را رسول‌الله خطاب می‌کند. حضرت به او فرمود: کیستی؟ او گفت: من جبرئیلم خداوند مرا فرستاده است تا تو را به رسالت برگزیند.

روایت دیگری را امام باقر (علیه السلام) در بیان ویژگی نبی فرموده است:

واما النبی فهو الذی یری فی منامه نحو رؤیا ابراهیم (علیه السلام) ونحو ما کان رأی رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) من اسباب النبوة قبل الوحی حتی اتاه جبرائیل (علیه السلام) من عند الله بالرساله؛ ⁽¹⁾نبی کسی است که مانند ابراهیم در رؤیا ببیند و مانند رسول خدا که قبل از وحی در خواب دید جبرئیل نزد او آمد و از جانب خداوند بشارت نبوت را به او داد.

این روایت نشان می‌دهد که خواب‌های پیامبر نقش مهمی در آماده‌سازی وی برای بزرگ‌ترین مأموریت الهی (نبوت) داشته تا او را از هر گونه هراس و شک و تردید رهایی بخشد و این وحی و نزول قرآنی نیست؛ اگرچه پس از رسیدن به مقام نبوت نیز ممکن است از طریق خواب مطالبی بر آنان وحی شود؛ همان‌طور که بر حضرت ابراهیم (علیه السلام) وحی شده است.

باید توجه داشت که رؤیای صادقه اگرچه از حقایقی خبر می‌دهد، رؤیای پیامبران ویژگی‌های خاص خود را دارد؛ زیرا حقایق وحیانی در قالب رؤیا بر آنان عرضه می‌شود؛ از این‌رو در روایتی امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: «رؤیا الانبیاء وحی»؛ ⁽²⁾خواب‌های پیامبران وحی الهی است؛ چراکه مشاعر و قلب آنان همیشه بیدار و آماده دریافت حقایق است؛ حتی اگر در خواب باشند؛ به خلاف انسان‌های عادی.

در روایتی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «انّا معاشر الانبیاء تنام عیوننا ولا تنام قلوبنا»؛ ⁽¹⁾ما پیامبران این‌گونه‌ایم که چشممان می‌خوابد؛ اما دل‌هایمان نمی‌خوابد. طبق برخی روایات نیز پیامبر فرمود: «تنام عینای وقلبی یقظان»؛ ⁽²⁾چشمانم می‌خوابند؛ اما قلبم بیدار است.

قرآن کریم در حکایت ذبح اسماعیل (علیه السلام) اشاره می‌کند که حضرت ابراهیم (علیه السلام) از طریق رؤیا دانست باید فرزندش را قربانی کند. حضرت ابراهیم (علیه السلام) رؤیایی را که دیده بود برای فرزندش نقل کرد:

(فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّهُ مِنَ الصّابِرِینَ)؛ 3 چون در کار و کوشش (فرزندش) به پای او رسید (ابراهیم) گفت: ای فرزندم! در خواب دیده‌ام که تو را ذبح می‌کنم. نظر تو چیست؟ (اسماعیل) گفت: ای پدر! هر چه مأمور شده‌ای انجام ده. به خواست خدا مرا از صابران خواهی یافت.

پاسخ اسماعیل (علیه السلام) و اعلام آمادگی وی نشان می‌دهد که فهمیده است رؤیای پدرش وحی الهی بوده و اجرای آن واجب است؛ به همین دلیل خداوند کار ابراهیم را پس از آماده شدن برای انجام دادن این مأموریت بزرگ تصدیق می‌کند: (... یا إِبْراهِیمُ* قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْیا...). 4 این تصدیقِ پیروی و امتثال ابراهیم (علیه السلام) برای همان خوابی است که در واقع به ایشان وحی شده است.

موارد دیگر از خواب‌های پیامبر که مطابق آیات قرآن است خبرها و محتوای قرآنی است که پیش از نزول آیات از طریق خواب به پیامبر خبر داده شده است؛

از جمله آیه (لَقَدْ صَدَقَ اللّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْیا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللّهُ آمِنِینَ...) 1 است. پیامبر قبل از صلح حدیبیه در خواب دید که با مسلمانان وارد مکه شده‌اند و این رؤیای صادقه بوده است که خداوند در این آیه به صدق آن گواهی می‌دهد؛ اما دخول در مکه در سال‌های بعد (سال هشتم هجری و فتح مکه) اتفاق افتاد؛ نه در همان سال ⁽¹⁾که (صلح حدیبیه) واقع شد.

آیه دیگر (... وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْیَا الَّتِی أَرَیْناکَ إِلاّ فِتْنَةً لِلنّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِی الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَما یَزِیدُهُمْ إِلاّ طُغْیاناً کَبِیراً) 3 است.

درباره این‌که رؤیا در این آیه چه معنایی دارد اختلاف نظر هست. برخی رؤیا را به معنای خواب ندانسته و آن‌را به دیدن با چشم واقعی معنا می‌کنند که منظور همان معراج پیامبر (از مکه به بیت‌المقدس) است. دیدگاه دیگر این‌که منظور همان رؤیای داخل شدن به مکه است که در آیه قبل گذشت.

دیدگاه سوم این است که منظور خوابی است که پیامبر دید بوزینه‌هایی بر منبر او بالا و پایین می‌روند و پیامبر از این مسئله غمگین شد و طبق روایتی از امام صادق (علیه السلام) منظور از «شجره ملعونه» در آیه, بنی‌امیه‌اند. ⁽²⁾

در هر صورت آن‌چه از مضمون آیات و شأن نزول‌ها و دیدگاه‌های مفسران استفاده می‌شود این‌که خود این آیات در خواب وحی نشده؛ بلکه تأیید خوابی است که پیامبر اسلام دیده است؛ چنان‌که مرحوم طبرسی درباره آیه نخست می‌نویسد:

وقتی پیامبر در خواب دید که وارد مکه شده, این بشارت را به اصحابش

داد و چون مسلمانان نتوانستند همان سال وارد مکه شوند, منافقان سودجویی کرده و علیه پیامبر تبلیغ کردند. خداوند برای صدق گفتار پیامبر آیه 27 سوره فتح را نازل کرد. ⁽¹⁾

به همین دلیل است که برخی از مفسران درباره رؤیا گفته‌اند که خوابِ تنها برای قطعی بودن وحی کافی نیست؛ از جمله سید مرتضی و شیخ طوسی (ره) شرط کرده‌اند که رؤیا وقتی به‌صورت وحی قطعی است که در بیداری نیز بدان امر شده باشد و مسبوق به وحی در بیداری باشد. حتی خواب حضرت ابراهیم (علیه السلام) را نیز به نزول فرشته در بیداری مشروط کرده‌اند. ⁽²⁾اما چون همیشه وحی همراه با دلایل روشن و قطعی است، خواب وحیانی پیامبران همراه با قطع و یقین است و آن‌را بدون شبهه دریافت می‌کنند. ⁽³⁾

انس بن مالک درباره سوره کوثر گوید:

روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در میان ما بود که به پیامبر حالتی شبیه خواب دست داد؛ سپس سرش را بالا کرد در حالی که لبخند بر لب داشت.

گفتم: ای رسول خدا! چه چیزی تو را خنداند؟ آن حضرت فرمود: در این هنگام سوره‌ای بر من نازل شد و حضرت سوره کوثر را قرائت کرد. ⁽⁴⁾

برخی نیز این را از مواردی دانسته‌اند که در خواب بر پیامبر نازل شده است؛ اما برخی دیگر آن‌را نقد و بررسی کرده‌اند که این همان حالت وحی بوده است یا خوابی بر پیامبر عارض شد؛ سپس سوره کوثر را که پیش از این بر رسول خدا نازل شده بود, قرائت و تفسیر کرد. ⁽⁵⁾

شباهت های رؤیای صادقه با وحی

الف) هر دو با عالم غیب ارتباط دارند و هر دو حقایقی را برای انسان روشن می‌کنند.

ب) هر دو از طریق روح و جان برای انسان معرفت کسب می‌کنند؛ زیرا روح در خواب فعالیت دارد. جسم انسان در آن زمان نه تعقل دارد و نه لذت می‌برد و نه غمگین است و نه اراده‌ای دارد؛ اما روح می‌فهمد، می‌اندیشد، لذت می‌برد یا غمگین می‌شود.

همچنین است وحی که بر جان انسان فرود می‌آید و انسان با نفس و قلب خود پیام الهی را می‌یابد.

ج) هر دو جنبه هدایتی و ارشادی دارند.

تفاوت های رؤیای صادقه با وحی

الف) وحی امری یقینی است.

ب) تکلیف‌آور و بایدی است؛ اما رؤیای صادقه همیشه این‌گونه نیست؛ از این‌رو برخی گفته‌اند آن خوابی که از آینده و از امور غیبی خبر بدهد ⁽¹⁾یا نشانه‌ای از معجزه بودن در آن باشد ⁽²⁾چه بسا جزئی از اجزاء نبوت باشد.

ج) در وحی شخص یقین می‌یابد که از جانب خداست؛ ⁽³⁾به خلاف رؤیا.

چکیده فصل چهارم

خواب از نشانه‌های خدا و آیات الهی است و دریچه‌ای از عالم غیب را به سوی انسان می‌گشاید و از نظر تأثیرگذاری گاهی جنبه ارشادی دارد. خواب اقسامی دارد: رؤیای صادقه که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) آن‌را بشارت الهی نامیده است، خواب شیطان و خوابی که بر اثر فعالیت روزمره دیده می‌شود. از این سه قسم، رؤیای صادقه با نبوت مرتبط است.

طبق روایات، خواب‌های راستین نخستین جرقه‌های آمادگی پیامبران برای رسالت است؛ به همین دلیل رؤیای صادقه را جزئی از اجزاء نبوت برشمرده‌اند.

نخستین چیزی که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از وحی آغاز کرد، رؤیای صادقه بوده است. در برخی روایات خواب پیامبران را وحی معرفی می‌کند؛ چراکه قلب آنان همیشه بیدار است؛ حتی در زمان خواب. نمونه بارز وحی به‌وسیله رؤیا در قرآن کریم، خواب حضرت ابراهیم (علیه السلام) درباره ذبح اسماعیل (علیه السلام) است.

برخی از خبرها نیز از طریق رؤیا به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) اعلام شده است؛ مانند خواب دیدن برای ورود مسلمانان به مکه که در آیه 27 سوره فتح به آن اشاره شده است.

رؤیای صادقه در برخی امور با وحی شباهت دارد؛ مانند ارتباط با عالم غیب، هدایت و ارشادی بودن، کسب معرفت از طریق روح؛ اما با هم تفاوت‌هایی نیز دارند؛ از جمله این‌که وحی همیشه همراه با یقین است و باید اجرا شود؛ اما ممکن است رؤیای صادقه الزام‌آور نباشد. نیز رؤیای پیامبران وحی به حساب می‌آید؛ برخلاف رؤیای صادقه‌ای که افراد معمولی می‌بینند و نیز داشتن مقام نبوت شرط دست‌یابی به وحی رسالی است؛ اما در رؤیای صادقه چنین نیست.

پرسش

پژوهش

ضمن بررسی انواع رؤیا، تحقیقی را درباره رؤیای پیامبران الهی و امامان معصوم (علیهم السلام) و چگونگی وحی در آن حالت را ارائه دهید.

منابع

فصل پنجم: وحی و تجربه دینی

اشاره

مسئله وحی و تفسیر آن با تجربه دینی، از مباحث مهم فلسفه دین است. فیلسوفان مسلمان و غیرمسلمان از دیرباز به ارتباط بشر با ماوراء طبیعت توجه کرده‌اند. در این بین تفسیر و تحلیل وحی و ارتباط آن با ابعاد معنوی انسان و در جایگاه تجربه‌ای معنوی و دینی امروزه مورد توجه بیشتری قرار گرفته است.

بسیاری از افراد دین‌مدار تجربه‌های معنوی و با بصیرتی را در زندگی خود از سر گذرانده‌اند. امروزه این نوع تجربه‌ها را تجربه‌های عرفانی و دینی می‌نامند. برخی از دانشمندان غرب، به علت وجود اشکالاتی در وحیانی بودن کتاب مقدس، مفهوم وحی را توسعه داده و آن‌را همان ارتباطات معنوی بشر یا تجربه دینی دانسته‌اند که از میان آنان می‌توان به دیدگاه‌های «شلایر ماخر، ویلیام آلستون، پراودفوت» و برخی از روشن‌فکران مسلمان نیز اشاره کرد.

مفهوم شناسی

واژه تجربه (Experience) در فارسی به معنای آزمودن، آزمایش و امتحان است. ⁽¹⁾

در غرب تا قرن هفدهم میلادی به همین معنا و معنای برهان از طریق آزمایش و تجربه واقعی به کار رفته است. از آن به بعد معنای مشاهده واقعی اعمال و حوادث که منبع معرفت تلقی می‌شد و نیز به واقعه‌ای که شخص از سر می‌گذراند و نسبت به آن آگاه است به کار رفته است؛ ⁽¹⁾همچنین به معنای احساسات درونی با حالت متأثر شدن از مشاهده یا مشارکت مستقیم یا معرفت عملی آمده است. ⁽²⁾

واژه «دین» نیز در اصطلاح دانشمندان اسلامی به مجموعه‌ای از عقاید، اخلاق، قوانین و مقرراتی گفته می‌شود که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) آورده و به مردم رسانده و برای اداره امور جامعه انسانی است. ⁽³⁾دین از نظر دانشمندان غربی تعاریف گوناگونی دارد؛ اما به معنای اعتقاد به خدایی که با حکمت و اراده خود بر جهان حکم می‌راند ⁽⁴⁾یا خالق هستی است و به انسان‌ها ماهیت غیرمادی افاضه می‌کند، گفته می‌شود. ⁽⁵⁾

درباره چیستی و تعریف دقیق تجربه دینی میان دانشمندان غربی اختلاف جدی وجود دارد؛ چون تجربه از یک طرف مبتنی بر ممارست است و از طرف دیگر مشاهده تجربه برای افراد دیگر ممکن نیست. این سبب می‌شود بیان حقیقی و دقیق آن مشکل یا محال جلوه کند و به تعبیر «پراودفوت» جست‌وجویی بی‌نتیجه است؛ ⁽⁶⁾با وجود این می‌شود گفت که تجربه دینی غیر از تجربه‌های

متعارف است؛ از آن‌جا که برخی نیز وحی را از سنخ تجربه دینی دانسته‌اند. ⁽¹⁾آنان معتقدند که خداوند یا فعل او یا موجود وابسته به او را درک کرده‌اند. از نظر آنها مواجهه با خداوند یا حقیقت غایی، جزء جدانشدنی تجربه دینی است.

زمینه ها

رویکردهای گوناگونی به تجربه دینی، براساس زمینه‌های مختلفی بوده است که در قرون هیجده و نوزده پدید آمد که مهم‌ترین آن، نقادی کتاب مقدس و تعارض عهدین با عقل و علم بوده است. ⁽²⁾این زمینه از مسیحیت پروتستان آغاز شد؛ زیرا متکلمان مسیحی به‌ویژه شلایر ماخر اشکالاتی، به ایمان مسیحی کتاب مقدس و تردیدکنندگان در عیسای تاریخی صورت دادند. وی ایمان را از محتوای کتاب مقدس خارج کرده، آن‌را به درون‌گرایی معنوی شخص مسیح منتقل کرد و معجزه حضرت مسیح (علیه السلام) را نه در خوارق عادات-که منطق علمی آن‌را نمی‌پذیرفت-بلکه در لبریز شدن عیسی از خدا و حضور خدا می‌دید و این‌که عیسی می‌توانست آن احساس حضور را به دیگران منتقل سازد و این همان وحی است که مسیحیت پروتستان آن‌را مطرح نمود. ⁽³⁾

احساسات، معنویات و عواطف را در وحی و تجربه دینی، اصل و تجربه دینی را مبنا و مبدأ آموزه‌های دینی و وحی دانستند. این چیزی است که «تاریخ نجات

بشر» نام گرفت و در مسیحیت پروتستان رواج گسترده‌ای یافت. از این‌روست که متکلمان مسیحی گذرگاه وحی را تجربه بشر می‌دانند و معتقدند که می‌شود وحی را از منظر تجربه بشر معاصر نگریست. ⁽¹⁾این شد که انجیل موجود عین کلام الهی دانسته نمی‌شود. ⁽²⁾و ⁽³⁾و این زمینه دیگری است برای تفسیر وحی به تجربه دینی. شاید بتوان زمینه‌های ذیل را برای تفسیر وحی به تجربه دینی بیان کرد:

دیدگاه ها

اشاره

دانشمندان غربی درباره تفسیر و چیستی تجربه دینی دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند که به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

1- احساس گرایانه

طبق این دیدگاه تجربه دینی احساس اتکای مطلق و یکپارچه به مبدأ یا قدرتی متمایز از جهان است. ⁽⁵⁾شلایر ماخر (1767-1834م) و پس از وی رودلف اوتو (1869-1937م) بر این باورند که تجربه دینی از سنخ احساسات، احوال و

عواطف (نه تنها نوعی احساس، بلکه مجموعه پیچیده‌ای از احساسات) است که حقیقتی مرموز و حتی ناگفتنی و وصف ناشدنی است. ⁽¹⁾

در تحلیل این رویکرد, اشاره می‌شود که تکیه بر مبدأ فوق طبیعت از نکات مثبت آن به شمار می‌آید؛ اما برخورداری صاحب تجربه از احساسات و عواطف در تجارب دینی غیر وحیانی تا اندازه‌ای پذیرفتنی است؛ اما سرایت داده آن به وحی پیامبران اشکال اساسی دارد؛ زیرا بعد خواهیم گفت که نقش پیامبران در وحی نقش قابل و دریافت وحی است و احساسات و عواطف پیامبر (صلی الله علیه و آله) در اصل وحی و دریافت آن هیچ تأثیری ندارد. ⁽²⁾

2- ادراک و تجربه حسی

«ویلیام آلستون» (متولد 1921م) تجربه دینی را نوعی ادراک حسی می‌داند. او درباره تجربه دینی بر دو عنصر تکیه می‌کند: تجربه و ادراک حسی در جایگاه منبعی برای شناخت خداوند و گزاره‌های صاحبان تجربه دینی (اعم از عارفان و اشخاص عادی) که به معرفت فطری و آگاهی مستقیم به خداوند می‌انجامد.

این دیدگاه بر این باور است که تجربه دینی به معنای خاص و دقیق, یعنی تجربه‌ای که آدمی درباره حیات دینی خود، مانند احساس گناه یا رهایی، و سرور دارد؛ اما موارد توجه فلسفه به تجربه دینی بسیار محدودتر از این است. فلسفه به تجربه‌هایی می‌پردازد که صاحبانشان آنها را نوعی آگاهی تجربی درباره خدا به شمار می‌آورند؛ ⁽³⁾بنابراین در این دیدگاه افزون بر احساس، درک و شناخت نیز جا دارد. ⁽⁴⁾

این دیدگاه، تجربه دینی را منبعی برای شناخت خداوند دانسته که از نکات مثبت آن می‌باشد؛ چراکه وحی نیز یکی از مهم‌ترین منابع شناخت بشری است؛ اما چگونگی این شناخت را که در زمره ادراک حسی می‌دانند، نقدپذیر است؛ زیرا ادراک حس و احساسات درونی در تجربه دینی دخالت دارد؛ اما وحی از بیرون وجود پیامبران به آنان القا می‌شود؛ البته ممکن است پیامبر در رویارویی با مقامی مقدس-اعم از خداوند یا فرشته-نوعی ادراک درونی درباره عوالم و وجودهای فراطبیعی به دست آورد که نمونه بارز آن معراج پیامبر اسلام و حوادث آن است, و این می‌تواند از نوع وحی باشد؛ اما با آن‌چه تجربه دینی می‌نامند متفاوت است.

«ویلیام آلستون»، گزاره‌های صاحبان تجربه مانند عارفان را در این شناخت و تجربه دینی دخیل می‌داند؛ اما این نوع گزاره‌ها به وحی-که باید از جانب خداوند پیامی القا شود-ارتباطی ندارد.

3- تجربه دینی امر فرا حسی

مدافعان این دیدگاه، تجربه‌های دینی را از سنخ تجربه‌های حسی نمی‌دانند؛ زیرا حسی دانستن تجربه‌های دینی با مشکلات فراوانی روبه‌رو است؛ از جمله این‌که چنین تجربه‌هایی توصیف ناپذیرند؛ زیرا هرگونه حس و امر طبیعی در تجربه دینی مردود است. «پراودفوت» (1939م) از این نظریه طرفداری می‌کند. او باور دارد که «تجربه دینی، آن است که شخص دارای تجربه, آن‌را دینی بپندارد و مبنای تجربه، همان آموزه‌های دینی است و تجربه‌کننده باید معتقد باشد که تجربه بر مبنای امور طبیعی، نارسا و ناکافی است»؛ ⁽¹⁾زیرا چیزی تجربه حسی است که

در خارج باشد و علت تجربه ما بشود. حال اگر بخواهیم تجارب دینی را حسی بدانیم، باید معتقد باشیم که متعلقات یا علل همه آن تجربه‌ها در واقع وجود دارند و چون نمی‌شود به چنین نتیجه‌ای ملتزم شد، ناچاریم تعریفی جامع و فراگیر برای تجربه دینی ارائه دهیم ⁽¹⁾(تعریف فراطبیعی).

این دیدگاه هرچند هرگونه حس و امر طبیعی را در تجربه دینی مردود دانسته، مبنای آن‌را آموزه‌های دین می‌داند؛ اما یک اشکال اساسی دارد و آن برداشت فاعل و تجربه‌گر است؛ یعنی اگر فاعل (گزارش‌دهنده تجربه)، تجربه خود را به علت فراطبیعی مستند بداند، آن تجربه دینی است و اگر به علت فوق طبیعی مستند نداند، دینی نیست؛ در نتیجه همه تجارب دینی، معلول باورها و ذهنیت افراد خواهد بود و معلوم نیست مصداقی برای آنها وجود داشته باشد, و این یک امر روان‌شناختی است که به ذهنیت افراد مستند می‌باشد؛ از این‌رو تجربه دینی واقع‌نمایی خود را از دست می‌دهد؛ در حالی که وحی امری واقعی و حقیقی است. ⁽²⁾

4- عرفان گرایی

«استیس» (1967م) از طرفداران تجربه عرفانی است، و هر تجربه عرفانی را تجربه دینی نیز می‌داند. وی همه عرفان‌ها را دینی می‌داند؛ نه به این معنا که هر عارفی باید پیرو یکی از ادیان رسمی جهان باشد؛ یعنی لازم نیست عارف به معتقدات دینی سر بسپارد؛ بلکه عارف کسی است که حال عرفانی را آزموده باشد. ⁽³⁾

عرفان‌گراها تجربه‌های عارفان و پیامبران را از یک گوهر می‌دانند. این دیدگاه

را می‌شود در آثار نویسندگانی چون «ویلیام جیمز (1842-1910م) ریچارد بل و مونتگمری وات و دورمنگهام» یافت. ⁽¹⁾برخی دانشمندان مسلمان نیز از وحی باعنوان تجربه دینی سخن گفته‌اند. اقبال لاهوری به شناخت دین با رویکرد تجربی می‌نگرد. وی با وصف «وحی» به «خودآگاهی باطنی»، هسته مشترک آن‌را با دیگر تجربه‌های دینی و باطنی یکی می‌داند. باور وی چنین است: «پیغمبری را، می‌توان همچون نوعی از خودآگاهی باطنی تعریف کرد» ⁽²⁾و نیز تصریح می‌کند: «تجربه باطنی از لحاظ کیفیت، تفاوتی با تجربه پیغمبرانه ندارد». ⁽³⁾

«محمد آرکون» ضمن اشاره به تجربی بودن وحی، آن‌را به تعالیم بودا و کنفسیوس نیز تعمیم می‌دهد. ⁽⁴⁾

برخی دیگر بر تجربی بودن وحی و نبوت تأکید دارند و معتقد به گسترش این تجربه به پس از پیامبرند:

پیامبری... نوعی تجربه و کشف خواهد بود. پیامبر هم انسان است. دین خلاصه و عصاره تجربه‌های فردی و جمعی او است. اکنون در عصر غیبت پیامبر (صلی الله علیه و آله) هم باید تجربه‌های درونی و بیرونی او گسترش یابد. ⁽⁵⁾

یادآوری:

مجموع این دیدگاه‌ها به دو بخش کلی تقسیم پذیرند:

-ذات‌گرایی: همه تجارب دینی اعم از عارفان و پیامبران یک ماهیت دارد و

همه آنها از یک گوهرند؛ مانند دیدگاه احساس‌گرایانه و دیدگاه عرفان گرایی؛

-ساخت‌گرایی: مانند دیدگاه سوم؛ یعنی نظریه فراحسی بودن تجربه دینی که ماهیت تجربه‌ها را متفاوت می‌داند.

نقد و بررسی

با یک بررسی کلی می‌توان چند اشکال اساسی در یکسان‌انگاری تجربه دینی و وحی به دست داد:

تعریفی که از وحی ارائه شد (آن‌چه از جانب خداوند بر پیامبری از جنس بشر

القا می‌شود و گاهی به واسطه فرشته است) با آن‌چه دانشمندان در چیستی تجربه دینی مطرح کرده‌اند، در چند جنبه جزئی مشابهت دارد که از جمله می‌توان به ارتباط آن با ماوراء طبیعت و معرفت‌زایی اشاره کرد؛ اما این دو با هم تفاوت جوهری دارند.

قرآن و تجربه دینی

اشاره

قرآن کریم همسان انگاری وحی با تجربه دینی را برنمی‌تابد. آیات مختلفی که شاخصه و ویژگی‌های وحی را مطرح کرده‌اند، به نوعی این دیدگاه را مردود می‌داند که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

1- نبوت، انتخاب و موهبت الهی

قرآن‌کریم نبوت و وحی را به‌طور کامل در اختیار خداوند متعال می‌داند و آن‌را نوعی برگزیدگی و موهبت الهی معرفی می‌کند. تعابیر «اوحینا»، «اصطفینا»، «اجتبینا» و مانند آن به‌طور گویا دلالت دارند که وحی از جانب خداوند متعال است:

(إِنّا أَوْحَیْنا إِلَیْکَ کَما أَوْحَیْنا إِلی نُوحٍ وَ النَّبِیِّینَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَوْحَیْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِیسی وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَیْمانَ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً). 1

آیه اشاره دارد که نه تنها وحی الهی از جانب خداوند بر پیامبر فرستاده شده، بلکه وحی بر همه انبیای الهی نیز همین ویژگی را دارد که از ناحیه قدسی پروردگار بر آنها فرو فرستاده می‌شود؛ نه این‌که از درون آنها برخاسته باشد. ⁽¹⁾

-پیامبران الهی کسانی بودند که ما به آنان کتاب و حکم و نبوت داده‌ایم: (أُولئِکَ الَّذِینَ آتَیْناهُمُ الْکِتابَ وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ...) 3

-ما آنان را بر جهانیان برتری دادیم و آنان را برگزیدیم و به راه راست هدایت کردیم: (وَ کلاًّ فَضَّلْنا عَلَی الْعالَمِینَ* ... اجْتَبَیْناهُمْ وَ هَدَیْناهُمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ). 1

-پیامبران در واگذاری مقام نبوت به آنان، دخالتی ندارند: (اللّهُ یَصْطَفِی مِنَ الْمَلائِکَةِ رُسُلاً وَ مِنَ النّاسِ...)؛ 3 خداوند از میان فرشتگان رسولانی برمی‌گزیند و همچنین از مردم.

در تفسیر آمده است که منظور از انتخاب رسول از میان مردم پیامبرانی هستند که برای اصلاح جامعه و خلق از جانب خداوند برگزیده می‌شوند. ⁽¹⁾علامه طباطبایی بر این باور است که این آیه و آیه پس از آن (هُوَ اجْتَباکُمْ 5...) دلالت دارد که رسالت با انتخاب و گزینش الهی و تعیین فردی انجام خواهد شد که شایستگی آن‌را داشته باشد. ⁽²⁾

آیه دیگر (ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ...) 7 است که نبوت را فضل خداوند وصف می‌کند که به هرکسی بخواهد عطا می‌کند.

2- دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن

چنان‌که گذشت براساس اعتقاد بیشتر مسلمانان، همه آیات و سوره‌های قرآن از جانب خداوند متعال و کلام الهی است. این آیات به‌وسیله جبرئیل بر قلب مبارک پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله) وحی شده است: (وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ). 1 از طرفی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) هیچ نقش و دخالتی در متن وحی و الفاظ آن نداشته و پس از نزول نیز امکان هیچ‌گونه تغییر و تجدید نظری برای او نیست.

مشرکان از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) خواستند:

(... ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما یُوحی إِلَیَّ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ)؛ 2 قرآنی جز این بیاور یا آن‌را [به شکل دیگری] دگرگون کن. [در پاسخ آنها] بگو: مرا نرسد که آن‌را از پیش خود دگرگون کنم. من پیروی نمی‌کنم مگر آن‌چه را که به من وحی شده است. من اگر پروردگارم را [به دگرگون ساختن قرآن] نافرمانی کنم از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم.

خداوند متعال در تعابیر دیگر قرآنی، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در صورت هرگونه تغییر قرآن، به خواری و مرگ تهدید می‌کند و می‌فرماید: «و اگر وی برخی سخنان را بر ما می‌بافت هر آینه او را به دست راست [کنایه از قوت و توانایی خداوند] می‌گرفتیم، سپس رگ قلبش را می‌بریدیم». ⁽¹⁾

تنها خداوند متعال است که می‌تواند در آیات قرآن تصرف کند: (وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ...)؛ 4 و اگر بخواهیم می‌توانیم آن‌چه را به تو وحی

کرده‌ایم، ببریم. اما سنت الهی همچنان به تغییر نکردن قرآن است و این آیات به روشنی نشان می‌دهد که پیامبر هیچ‌گونه دخالت و اجازه تصرفی در متن وحی ندارد. سنت الهی نیز بر حفظ این متن آسمانی است و خود متعهد حفظ آن شده است: (... لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ...). 1 این آیه بر اهمیت حفظ الفاظ و کلمات قرآن کریم تأکید دارد؛ زیرا تنها گزینه و راه رسیدن به معنا و تأویل آن و ادراک عمق مفاهیم، الفاظ و عبارات یک متن است. و اگر این جمله-که منفی است-با آیه دیگر که یک جمله اثباتی است: (إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ ) 2 جمع نماییم قدرت خداوند متعال در حفظ قرآن کریم، روشن می‌شود.

این پاسخ قرآن کریم به کسانی است که لفظ یا معنا را از جانب خدا ندانسته، بلکه از جانب پیامبر می‌دانند. در قرآن کریم نکات دیگری نیز در نقد تجربه دینی وجود دارد که به اجمال به آنها اشاره می‌شود:

الف) سوره نحل، آیه 102: (قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّکَ بِالْحَقِّ...)؛ بگو این آیات را روح‌القدس به حق از جانب پروردگار بر تو نازل کرده است. در این آیه شریف، قلب و باطن پیامبر در دریافت وحی، جنبه انفعالی دارد؛ نه فعلی.

ب) سوره احزاب، آیه 2: (وَ اتَّبِعْ ما یُوحی إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ...)؛ از آن‌چه پروردگارت بر تو وحی می‌کند، پیروی کن.

براساس این آیه, پیامبر خود را در موضوع وحی همواره تابع می‌دانسته؛ نه وحی را تابع خود.

ج) سوره نساء، آیه 113: (... وَ أَنْزَلَ اللّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ

تَعْلَمُ...)؛ خداوند کتاب و حکمت را بر تو نازل کرده است و چیزهایی را که نمی‌دانستی به تو یاد داده است.

این آیه، بر این نکته پای می‌فشارد که خداوند معلم پیامبر بوده و به او حکمت و کتاب را نازل کرده است.

در نتیجه وحی و همه لوازم آن باید از جانب خداوند باشد؛ در حالی که تجربه دینی چنین نیست و عارف یا مدعی نبوت کافی است مطالب و آموزه‌های خود را به نوعی با معنویت و تجربه پیوند بزند.

تجربه عرفانی یا دینی (و تفاوت آن با وحی)

آن‌چه متکلمان مسیحی با نام تجربه دینی مطرح کرده‌اند در واقع همان «تجربه یا شهود عرفانی» است که هیچ سنخیتی با وحی ندارد.

بی‌تردید یکی از راه‌های معارف بشری، راه درون و کشف و شهود عرفانی است. این نوع معرفت که نام آن‌را تجربه عرفانی نیز می‌نامیم، از اهمیت والایی برخوردار است که هم در میان فلاسفه (اهل برهان و استدلال عقلی) طرف‌دار دارد هم در میان عارفان و هم آیات قرآن آن‌را تأیید می‌کند. روایات نیز آن‌را درست می‌دانند. روشن است که رسیدن به این نوع معرفت، با دست‌یابی از راه برهان و استدلال‌های عقلی به‌طور کامل جدا است.

ملاصدرا درباره کشف و شهود عرفانی اعتقاد دارد که باطن خود او بر اثر ریاضت‌های سخت و مجاهدت‌های طولانی، شعله‌ور گشته و انوار عالم ملکوت و اسرار جهان جبروت بر او روشن گردید و پذیرای الطاف و عنایت‌هایی از جانب خداوند شد. وی می‌گوید:

در نتیجه به اسرار و رموزی دست یافتم که تا آن هنگام از آنها آگاه نبودم و مسائلی برایم حل شد که از راه برهان برایم حل نشده بود، بلکه هر

چه تا به آن روز از راه دلیل و برهان دانسته بودم، با افاضاتی از راه شهود و عیان آشکارا دیدم و به واقعیت آن‌ها رسیدم. ⁽¹⁾

علامه حسن‌زاده آملی درباره امتیاز معرفت عرفانی بر عقلانی می‌گوید:

فلسفه حرف می‌آورد و عرفان، سکوت؛ آن، عقل را پر و بال می‌دهد و این عقل را پر و بال می‌کند؛ آن نور است و این نار؛ آن درسی بود و این در سینه؛ از آن دلشاد شوی و از این دلدار؛ از آن خداجوی شوی و از این خداخوی؛ آن به خدا کشاند و این به خدا رساند؛ آن راه است و این مقصد؛ آن شجر است و این ثمر؛ آن فقر است و این فخر؛ آن کجا و این کجا؟ ⁽²⁾

امام خمینی (ره) در رسیدن به مقام بالای عرفانی معتقد است که قلب عارف بعد از آن‌که از عالم کثرت و ظلمت منحرف شد و خود را به جمیع اخلاق نیک آراست و غبار از روی خود جاروب کرد، حق تعالی به جلوه‌های مناسب در آن تخیل کند و آن‌را به خود مشغول و از دیگران منصرف کند، انسان مؤمن در این هنگام به مقام مشاهده نائل شده است. ⁽³⁾

سهروردی (587ق) نیز در حکمة الاشراق کاهش شاغل‌های حسی را باعث آگاهی انسان به برخی امور پنهان و اسرار جهان غیب دانسته و گواه این مدعا را، رؤیاهای صادقانه می‌داند که نمی‌شود آنها را انکار نمود. ⁽⁴⁾

بر همین اساس، برخی تصور کرده‌اند وحی, نوعی کشف و شهود عرفانی یا تجربه عرفانی است. ⁽⁵⁾

تعلیم گاهی ربانی و از جانب خداوند است. این تعلیم که از بیرون به انسان داده می‌شود، همان وحی است (چیزی غیر از آموزش عادی از راه استدلال و عقل). گاهی نیز تعلیم از درون انسان است؛ یعنی از راه تفکر باطنی به انسان داده می‌شود که این همان علم باطنی است.

ابن عربی، تعلیم‌های پیامبران الهی را از تعلیم‌های باطنی جدا نموده و معتقد است که ⁽¹⁾این علم باطنی، اساس نظریه معرفت در عرفان و صوفیه را تشکیل می‌دهد و ویژه اولیا است که به آنها القا یا از درون به آنها افاضه می‌شود؛ اما این غیر از علوم انبیا است. او می‌گوید:

انّ الانبیاء لا تأخذ علومها الّا من الوحی الخاص الالهی فقلوبهم ساذجه عن النظر العقلی لعلمهم بقصور العقل من حیث نظره الفکری عن ادراک الامور علی ماهی علیه؛ ⁽²⁾انبیا علوم خود را تنها از راه وحی خاص الهی درمی‌یابند و قلوب آنان از نظریات عقلی خالی است؛ چرا که آنان علم دارند که عقل از جنبه اندیشه و ادراک امور به‌طور حقیقی و رسیدن به واقع قصور دارد. ⁽³⁾

به همین جهت ابن عربی تصریح می‌کند که پس از رحلت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وحی به‌طور کامل قطع شد و اولیا و اهل معرفت، جز از الهام بهره‌ای ندارند. ایشان می‌گوید:

واعلم انّ لنا من الله الالهام لا الوحی؛ فانّ سبیل الوحی قد انقطع بموت رسول الله (صلی الله علیه و آله)؛ بدان برای ما از سوی خدا فقط الهام است؛ نه وحی؛ زیرا راه وحی با مرگ رسول خدا قطع شد. ⁽⁴⁾

«شبلی نعمانی» در تفاوت معرفت عرفانی و وحی معتقد است:

همان‌طور که واسطه ادراک از دیدگاه حس، فقط حواس ظاهر است، از دیدگاه متصوفه و عرفا نیز راه واسطه ادراک حقیقی، «حس نهان» است.

به اعتقاد ایشان، این ادراک ویژه انبیا نیست؛ بلکه برای اولیا و اصفیا نیز حاصل می‌شود؛ لیکن به لحاظ فرق, ادراک، اولیا را الهام و ادراک انبیا را وحی نام نهند. ⁽¹⁾

حاصل آن‌که مقصود از تجربه یا شهود تهذیب نفس انسان از حجاب‌های مادی و تکامل آن با عالم معنویت و قدسی است که صاحب آن می‌تواند با عالم غیب و جلوه‌های الهی ارتباط برقرار کند. این مسئله اگرچه شاید همسان با چیزی باشد که امروزه نام تجربه دینی و معنویات برآن می‌گذاریم, با وحی تفاوت اساسی دارد.

چکیده فصل پنجم

مسئله وحی و تفسیر آن به تجربه دینی از مباحث مهم فلسفه دین است. بشر از دیرباز به ارتباط معنوی توجه کرده است. امروزه تجربه دینی به معنای احساسات درونی و عواطف به کار می‌رود؛ اما شلایر ماخر آن‌را احساس اتکاء مطلق و یکپارچه به مبدأ یا قدرتی ورای طبیعت می‌داند. ویلیام آلستون آن‌را نوعی ادراک حسی برای شناخت و معرفت خدا بر اساس گزاره‌های صاحبان تجربه می‌داند و پراودفوت تجربه دینی را-به علت این‌که امری درونی است-قابل تعریف نمی‌داند. این نوع برداشت از وحی صحیح نیست؛ زیرا وحی ارتباط خاص خداوند با پیامبر از جنس بشر است که گاهی پیام را به واسطه جبرئیل بر پیامبرش می‌فرستد و از درون خود پیامبر سرچشمه نمی‌گیرد؛ حتی پیامبران در مسئله وحی اختیاری ندارند و انتخاب پیامبران تنها از جانب خداوند متعال و موهبتی است.

اگرچه این معنا ممکن است با شهود عرفانی یا تجربه عرفانی مناسبت داشته باشد، تجربه عرفانی با وحی تفاوت‌های اساسی دارد؛ زیرا عرفان و شهود از درون شخص برخاسته است؛ اما وحی از بیرون وجود انسان یعنی از خداوند بر انسان نازل می‌شود و این دو با هم یکی نیستند. حتی عارفانی مانند ابن عربی تصریح دارند که آن‌چه ما به دست آورده‌ایم با آن‌چه پیامبران دارند تفاوت ماهوی دارد.

پرسش‌ها

پژوهش

منابع

فصل ششم: وحی در ادیان (یهود و مسیحیت)

اشاره

اعتقاد به وحی در همه ادیان آسمانی سابقه‌ای دیرینه دارد. زرتشتیان به سروش ایزدی و پیام‌آور الهی اعتقاد داشته‌اند. در «گاثاما» قدیمی‌ترین اثر مذهبی ایشان خبر از آغاز پیامبری زرتشت، آیین راستی او و برخورد او با ستم، تباهی، ویرانی و زور وجود دارد. ⁽¹⁾در میان یهود و مسیحیت, اصل وحی امری پذیرفتنی بوده و در کتاب مقدس آنها سخن از وحی به میان رفته است.

تَنَخ یعنی تورات، انبیا و مکتوبات که کتاب مقدس موجود است، منبع اصلی دین یهود و همه کتاب مقدس، منبع اصلی نصارا به شمار می‌رود. کتاب مقدس دو بخش دارد: عهد عتیق یا قدیم و عهد جدید.

یهود و نصارا اصل وحی را پذیرفته‌اند. فرید وجدی پس از تعریف اصطلاحی وحی می‌نویسد:

وهو بهذا المعنی عام فی اکثر الادیان؛ لاسیما الادیان الثلاثة الکبری: الیهود والمسیحیه والاسلام؛ ⁽²⁾وحی به معنای اصطلاحی در بیشتر ادیان عمومیت دارد؛ به‌ویژه در ادیان بزرگ سه‌گانه، یعنی یهود، مسیحیت و اسلام.

ویژگی‌های خاص وحی در ادیان یهود و مسیحیت با اندیشه‌های دین اسلام متفاوت است که از این پس به بررسی وحی در این دو دین می‌پردازیم.

وحی در اندیشه یهود

اشاره

تَنَخ که محتوای آن در «عهد عتیق» از کتاب مقدس است و «تلمود», مهم‌ترین منبع دینی یهود به شمار می‌رود.

عهد عتیق بنا به نظر یهود 24 کتاب و بنا به نظر کلیسای کاتولیک 45 کتاب و بر اساس دیدگاه پروتستان 39 کتاب دارد. ⁽¹⁾

مهم‌ترین بخش‌های عهد عتیق را «تورات»، «کتاب‌های انبیا» و «مکتوبات یا نامه‌های مقدس» شکل می‌دهند که به اختصار به آن «تَنَخ» می‌گویند. ⁽²⁾عنوان تورات نیز بر همه کتب عهد عتیق اطلاق می‌گردد. تورات مهم‌ترین کتاب آن, واژه‌ای عبری به معنای هدایت است و اسفار پنج‌گانه موسی (علیه السلام) (پیدایش، خروج، لاویان، اعداد و تثنیه) را در برمی‌گیرد. ⁽³⁾

در چیستی تورات و سایر کتب و انتساب آن به خداوند دیدگاه‌های مختلفی در میان یهود و نصارا وجود دارد که می‌توان به دو دیدگاه مهم اشاره نمود:

یک . دیدگاه غالب یهودیان قدیم و نیز مسیحیان این است که همه عهد عتیق (تورات و سایر کتاب‌ها) کلام و الهام الهی است و هر کسی می‌خواهد سخن

خدا را بشنود، باید به سراغ آن برود. ⁽¹⁾نمونه کامل آن «ده فرمان» یا احکام عشره یا ده دستور است. ⁽²⁾

اما این‌که چگونه سخن خدا است به دو کیفیت بیان شده است:

-از طریق نیابت: سخنان پیامبران به نیابت از خدا است. آنان هر چه می‌گویند از آن خدا است و اینان نایب خداوند بر روی زمین هستند و نبی چیزی جز زبان گویای کلام الهی نیست؛ ⁽³⁾

-از طریق تملک: خداوند سخنان پیامبران را با تأیید به تملک خود در می‌آورد؛ در این صورت گویا همان سخن خدا است.

دو . متکلمان معاصر معتقدند که سال‌ها پس از موسی (علیه السلام) روایت‌های آن حضرت و سرگذشت بنی‌اسرائیل را شفاهی به یکدیگر منتقل می‌کردند؛ سپس این سخنان در مجموعه‌هایی گرد آمده و حدود قرن پنجم پیش از میلاد در یک کتاب تدوین شده است. و بخش اندکی از آن پیام مستقیم خدا است. ⁽⁴⁾

دیدگاه بسیار افراطی دیگری نیز در تلمود مشاهده می‌شود که تورات دو هزار سال پیش از خلقت جهان به وجود آمده و خداوند هر روز چند ساعتی را به خواندن آن می‌گذراند. ⁽⁵⁾

در هر صورت در تورات و تلمود که مهم‌ترین کتب یهود به شمار می‌رود در موضوعات مربوط به وحی، از اصل وحی و کلام خداوند، روح خدا، روح

القدس، فرشته وحی و شرایط نبی و نزول وحی مطالبی بیان شده است که در این‌جا به برخی از آنها اشارت می‌رود.

1- واژه شناسی وحی

واژه وحی بارها در تورات آمده است؛ از جمله سفر اعداد 2/24 و دوم سموئیل 1/23، نیز در کتاب زکریا ⁽¹⁾سخن از وحی و کلام پروردگار آمده است. در بسیاری از موارد، سخن خدا با تعبیرهای «کلام رب» یا «قول پروردگار» بیان شده که به اصل وحی اشاره دارد. «وحی کلام الرب علی اسرائیل، نیز در سفر تکوین گفت‌وگوی خدا با نوح (علیه السلام) مطرح شده است». ⁽²⁾بر این اساس وحی به معنای کلام خدا و سخن گفتن او است؛ اما در قاموس کتاب مقدس، اغلب مقصود از وحی را الهام می‌داند. ⁽³⁾

2- اقسام وحی و کلام الهی

سخن گفتن خدا با پیامبران و وحی به آنها ممکن است صورت‌های مختلفی داشته باشد که مهم‌ترین آنها سه قسم زیر است:

یک . گاهی مستقیم است و نبی بدون واسطه به نبوت دعوت می‌شود ⁽⁴⁾و بدون پادرمیانی فرشته‌ای کلام الهی شنیده می‌شود؛ حتی ممکن است وحی بر طفلی نازل شود تا آماده نبوت گردد ⁽⁵⁾و بالاتر از آن گاه نبوت پیش از تولد است و...

[نیز] پیش از بیرون آمدن تقدیس می‌شود. ⁽¹⁾روح خدا به‌وسیله نبی متکلم شده و کلام او بر زبان نبی جاری می‌گردد؛ ⁽²⁾در این حال نبی چیزی جز یک دهان بازگوینده کلام الهی نیست. ⁽³⁾

دو . گاهی وحی به واسطه فرشته پیغام‌آور ابلاغ می‌گردد؛ مانند نزول فرشته بر ابراهیم (علیه السلام) ⁽⁴⁾و دانیال نبی (علیه السلام). ⁽⁵⁾

سه . گاهی نیز وحی در رؤیا بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) ابلاغ می‌شود.

رؤیا یکی از راه‌های وحی است که خداوند به پیامبرانش پیام فرستاده است. اصطلاح بیننده خواب یا « Kolem » درباره نبی به کار رفته است. خداوند بر پیامبرانی در عالم خواب ظاهر شده و با ایشان سخن گفته است. ⁽⁶⁾

از جمله بر حضرت یعقوب (علیه السلام)؛ ⁽⁷⁾همچنین خداوند در رؤیا بر ابیملک ظاهر شد که ساره را به ابراهیم (علیه السلام) رد کند. ⁽⁸⁾خداوند شب‌هنگام در رؤیا با سموئیل سخن گفت. ⁽⁹⁾هزقیال و عاموس در رؤیا نبوت خود را دریافتند. ⁽¹⁰⁾همچنین تلمود, رؤیا را یک شصتم نبوت دانسته است. ⁽¹¹⁾

3- روح خداوند

نبی واسطه خدا و خلق و پیام‌آور دین از جانب خداوند برای مردم می‌باشد. در بسیاری از موارد در عهد عتیق از نزول الهام و وحی الهی به «نزول روح خداوند» تعبیر شده است. ⁽¹⁾در این حال روح خداوند بر جان نبی می‌نشیند و او از قوت روح خدا پر می‌شود و وحی الهی را ابلاغ می‌کند. ⁽²⁾

در نتیجه نبی مأمور ابلاغ پیام الهی می‌باشد که از قوت روح خداوند برخوردار است. همچنین که بر مردم واجب است از پیامبران خود اطاعت کنند. خداوند پیامبر را از میان مردم مبعوث می‌گرداند و هر چه او امر فرماید به ایشان خواهد گفت و هر کسی که سخنان او را نشنود، خداوند از او مطالبه خواهد کرد. ⁽³⁾نبی هر حکمی که دریافت کرد، مکلف به ابلاغ است. البته حتی می‌تواند از احکام تورات بگذرد و آنها را جز درباره بت‌پرستی نقض کند. ⁽⁴⁾

4- روح القدس

عامل اصلی و واسطه وحی پیامبران الهی «روح القدس» نام دارد. روح‌القدس « Ruah Hughodesh » بر نفوذ مطلق خدا در سراسر عالم دلالت دارد و از هر چه در جهان هستی می‌گذرد، متأثر است.

«روح‌القدس» واسطه ارتباط با خداوند است. پیامبران به مدد روح‌القدس پیش‌گویی می‌کردند. همچنین در گزارش‌های مربوط به روح‌القدس روشن

می‌شود که آگاهی از امور، پیش‌بینی‌ها و حلول در پیامبران با روح‌القدس انجام می‌گیرد. ⁽¹⁾و ⁽²⁾

5- فرشته وحی

مطالب مختلفی درباره فرشتگان و درجات و مراتب آنان در کتب یهود آمده است؛ حتی دیدگاه‌های متفاوتی از نظر قدمای یهود و پس از آنان وجود دارد؛ اما تورات و تلمود از فرشته وحی خبر داده‌اند و بزرگ‌ترین پیام‌آور وحی را جبرئیل معرفی می‌کنند.

وحی الهی گاهی با صدایی رسا شنیده می‌شود و زمانی فرشته پیام‌آور آن‌را ابلاغ می‌کند. ⁽³⁾

آن‌که از میان بوته آتش بر موسی (علیه السلام) تجلی کرد، فرشته وحی از جانب خداوند بود و خداوند با موسی (علیه السلام) سخن گفت. ⁽⁴⁾

«جبرئیل» بزرگ‌ترین پیام‌آور خداوند در میان فرشتگان است. او دومین از چهار فرشته بزرگ است. ⁽⁵⁾از جبرئیل، اغلب همراه با میکائیل باعنوان بزرگ‌ترین فرشتگان یاد می‌شود. ⁽⁶⁾

جبرئیل بر موسی نازل شد. وی با دو فرشته دیگر به دیدن حضرت

ابراهیم (علیه السلام) نیز رفت. وی خواست او را از آتش نجات دهد؛ ⁽¹⁾همچنین او کسی است که تعبیر خواب را به دانیال نبی آموخت. ⁽²⁾

6- شرایط و حدود وحی و نبوت

به عقیده یهود، نبوت امری بدیهی است و نخستین راه برای نزول وحی و انتخاب یک شخص برای نبوت, خواست خداوند است که خود خداوند نبوت او را اعلام می‌کند؛ مانند نبوت حضرت موسی (علیه السلام). خداوند به موسی فرمود: «نبی را برای ایشان از میان برادران ایشان مثل تو مبعوث خواهم کرد»؛ ⁽³⁾«من با وی [موسی] رودررو و آشکارا صحبت می‌کنم (نه با رمز) و او تجلی مرا می‌بیند». ⁽⁴⁾

افزون بر آن، موسی بن میمون فیلسوف یهودی (1200م) بر این باور است که نبوت هدیه‌ای نیست که از طرف خداوند به هر کسی عطا شود؛ بلکه حد اعلای آمادگی و تجهیز عقلانی و فکری استثنایی لازم است تا انسانی بتواند به آن دست یابد. ⁽⁵⁾

تلمود نیز به شرایطی معتقد است که انتخاب نبی این مراحل را دارا است:

زیرکی و چابکی برای انسان، پاکی، و پاکی پرهیزکاری می‌آورد؛ سپس قدوسیت و فروتنی و پارسایی و دینداری به ترتیب انسان را دارای روح القدس می‌کنند. ⁽⁶⁾

بر این اساس تربیت نفس و آمادگی شخص، حصول و وصول نبوت را میسر می‌سازد. در تلمود شرایط دیگری نیز افزوده شده است:

ذات قدوس مبارک نور جلال الهی «شیخنا» خود را فرود نمی‌آورد؛ مگر بر شخص دلیر و عاقل و ثروتمند و دانا و فروتن و بلند اندام. ⁽¹⁾

در نتیجه ویژگی‌های: « حد اعلای آمادگی، تجهیز عقلانی و فکری، زیرکی و چابکی، پاکی و پرهیزکاری، فروتنی و پارسایی، شجاعت، ثروت، دانایی و بلند اندامی» از شرایط وحی و نبوت است.

ابن میمون (1200م) ثروتمند را به کسی تفسیر می‌کند که به قسمت خود راضی باشد. شجاع و دلیر را به شخصی تفسیر می‌کند که بر نفس اماره مسلط باشد. خوش اندامی و بلندی نیز موجب جلب انوار الهی و مایه افتخار خداوند است. ⁽²⁾

7- نبوت زن

پیامبری در یهود به مردان انحصار ندارد؛ بلکه زنان نیز می‌توانند مهبط وحی الهی باشند و اوامر خدا را به مردم ابلاغ کنند. گاهی در تورات پیامبر زن نیز «نبیه» خوانده می‌شود. پیامبران زن در ادبیات دینی یهود «مادر اسرائیل» خوانده شده‌اند. شماره ایشان را پنج (قاموس: 875) یا هفت تن بدین شرح گفته‌اند:

ساره (همسر ابراهیم (علیه السلام)، میریام (مریم)، خواهر موسی (علیه السلام)، دبوره قاضیه، حنّا (مادر سموئیل) اوی گاییل (ابی‌جایل، همسر داوود (علیه السلام)، حولدا (همسر شلوم)، استر (ملکه خشایارشا). ⁽³⁾

همچنین در عهد جدید به هنگام ظهور مسیح از «حنّا» دختر فنوئیل ⁽¹⁾و چهار دختر فیلیپس مبشر نیز به نبوت آنان یادآوری شده است. ⁽²⁾

بررسی

-بر اساس تورات، پیامبر خدا می‌تواند وحی و پیام الهی را نقض کند یا تغییر دهد؛ ⁽³⁾در حالی که بر اساس قرآن، پیامبر نمی‌تواند هیچ‌گونه تصرفی در وحی داشته باشد. تنها او امین و ابلاغ کننده وحی به مردم است (ر. ک: سوره یونس، 15 و الحاقه، 44-46).

-بر اساس تورات و تلمود خداوند در خواب یا در بیداری قابلیت ملاقات و ظهور را دارد ⁽⁴⁾چنان‌چه بر حضرت یعقوب (علیه السلام) ⁽⁵⁾و دیگر پیامبران ظاهر شده است؛ در حالی که بر اساس قرآن آیه 143 سوره اعراف این اندیشه باطل است.

-شرایطی که در تلمود یا عهد عتیق برای نبوت بیان شده، از نظر عقلی قابل خدشه است؛ زیرا ثروت و بلند قد بودن و مانند آن هیچ دلیلی بر برتری شخص نسبت به دیگران نیست؛ اگرچه در تلمود توجیهاتی برای این واژه‌ها بیان شده است.

-بر اساس تورات و تلمود نبوت زن و وحی رسالی بر زنان امری قابل پذیرش است؛ در حالی که مطابق قرآن نبوت زن و وحی رسالی تنها برای مردان است؛ از جمله می‌توان به سوره نحل آیه 43 و آیه هفتم سوره انبیا اشاره نمود؛ اما وحی غیر رسالی و ارتباط با فرشتگان الهی و روح‌القدس برای زنانی از جمله مریم، در سوره

مریم آیات 18-25 و ساره در سوره هود آیه 71 اشاره شده است.

-این‌که کلمات و آیات تورات و اسفار آن وحی الهی است، تردید وجود دارد و تنها با توجیهاتی آن‌را سخن خداوند قلمداد کرده‌اند؛ در حالی که همه الفاظ و معانی قرآن در همه سوره‌ها و آیات سخن خداوند است و پیامبر هیچ دخالتی در الفاظ آن ندارد و هیچ آیه‌ای از قرآن ساخته پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نیست.

-تورات، ساحت مقدس انبیا از جمله حضرت لوط (علیه السلام)، داود و سلیمان را از فساد پاک نمی‌داند و آنان را به اعمال فاسدی متهم نموده است؛ در حالی که بر اساس قرآن همه پیامبران الهی معصوم‌اند و هرگونه گناه و آلودگی به ساحت مقدس آنان راه ندارد. در این‌باره می‌شود به کتاب‌های متعددی از جمله به بخش اعجاز کتاب البیان اثر آیة‌الله خویی و به کتاب مقایسه‌ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم از موریس بوکای مراجعه نمود.

حقیقت وحی از دیدگاه مسیحیت

اشاره

با جست‌وجو در نگرش‌های مسیحیت از وحی، متکلمان مسیحی دیدگاه‌هایی دارند که می‌توان به دو اندیشه متفاوت آنان از وحی اشاره کرد:

1- کاتولیک (وحی و پیام)

این مذهب، وحی به پیامبر را یک نوع پیام‌رسانی و خبررسانی از جانب خداوند به فرستاده‌اش می‌داند. بر اساس این نظر، وحی مجموعه‌ای از حقایق است که به‌صورت احکام یا قضایا از ناحیه خداوند به بشر انتقال یافته است، وقتی گفته می‌شود به فلان پیامبر وحی شد؛ یعنی مجموعه‌ای از گزاره‌ها در جریان یک مکاشفه شخصی به او القا و به اطلاع او رسانده شد. این معنای وحی یک نوع «خبررسانی» است.

دائرة المعارف کاتولیک‌ها وحی را این‌طور تعریف کرده است: «وحی انتقال برخی حقایق از جانب خداوند به موجودات عاقل از طریق وسائطی است که فراسوی جریان معمولی طبیعت قرار دارد». ⁽¹⁾

این نظر دیدگاه غالب قرون وسطا و برداشت متفکرانی چون «توماس آکویناس» و دیگران بوده است و امروزه نیز صورت‌های سنّتی‌تر مذهب کاتولیک رومی (Roman catholicism) و شاخه‌ای از پروتستان‌ها (محافظه‌کاران) هم آن‌را می‌پذیرند. ⁽²⁾

2- پروتستان (وحی و فعل)

مسیحیت پروتستان دیدگاه متفاوتی از وحی دارند. دیدگاهی که بیش از دانش و پیام، جانب کنش و عمل را در باب وحی مهم می‌شمرد و به دیدگاه غیر زبانی یا دیدگاه «تاریخ نجات بشر» نام گرفته؛ چراکه منظور از آن ظهور خدا برای انسان‌ها به منظور نجات آنان می‌باشد و در پروتستان‌های معاصر رواج گسترده‌ای یافته است.

«این دیدگاه مدعی است که در اندیشه مصلحان دینی مسیحی قرن شانزدهم (لوتر و کالون و اقران آنان) و بلکه جلوتر از آن در عهد جدید و کلیسای نخستین، بحث تاریخ نجات بشر ریشه دارد. بر طبق این دیدگاه وحی همان حضور خداست که از طریق تأثیرگذاری در تاریخ وارد قلمرو تجربه بشر می‌گردد و وحی از مقوله فعل و حادثه (Event) است؛ نه از مقوله سخن و گفتار؛ در نتیجه اقوال وحیانی نداشته بلکه حوادث و وقایع وحیانی داریم». ⁽³⁾

بررسی

اگر تجلّی وحی در هر دو دیدگاه همان است که در انجیل‌ها به وقوع پیوسته؛ باید گفت که به اعتقاد بسیاری از متکلمان مسیحی به‌ویژه نوخواهان و تجددطلبان «متون مقدس» به‌ویژه «عهد جدید» تنها نوشته‌ای بشری است؛ ⁽¹⁾نه وحی مستقیم خداوند به انسان. از نظر اینان کتاب مقدس یک کتاب الهام یافته نیست؛ هر چند که الهام‌بخش است ⁽²⁾و از این لحاظ همانند دیگر آثار بزرگی است که آراء و اندیشه‌های ژرفی را بیان می‌دارد. ⁽³⁾بسیاری از نوخواهان مسیحی نیز به این نتیجه رسیده‌اند که کتاب مقدس ارزش دینی اندک دارد. از دیگر سو لیبرال‌ها (طرفداران الهیات اعتدالی) با مسلم انگاشتن این‌که کتاب مقدس وحی منزل مستقیم نیست و به دست انسان کتابت شده است، آن‌را با علاقه می‌خواندند و گنجینه‌ای از تعالیم و بصائر دینی می‌شمردند. بعضی از آنان به جای انکار مفهوم وحی از آن تعبیر تازه‌ای می‌کردند:

خداوند وحی فرستاده است؛ ولی نه با املای یک کتاب معصوم (مصون از تحریف و خطا)؛ بلکه با حضور خویش در حیات مسیح و سایر پیامبران و بنی‌اسرائیل. در این صورت کتاب مقدس وحی مستقیم نیست؛ بلکه گواهی انسانی بر بازتاب وحی در آینه احوال و تجارب بشری است. ⁽⁴⁾

خود نویسندگان این وقایع نیز بیش از این ادعا نمی‌کنند که گزارش‌های غیر مستقیم از بینش دینی یک قوم است و نویسندگان عهد جدید همگی تصریح دارند که این نوشته‌ها حاصل تلاش‌های شخصی ایشان برای تقریر تاریخ زندگی

مسیح و شاگردان اوست. این صراحت در کلام «لوقای طبیب» به خوبی معلوم می‌گردد. او دوست نزدیک پولس است و وقتی اقدام به نوشتن کتابش کرد که انجیل‌های متعددی نوشته شده بود و با انجیل «مَرقُس» و منابع کار «متا» آشنایی کامل داشت. او می‌خواست داستان زندگی عیسی را به گونه‌ای کامل‌تر از دیگران بنویسد و از طرز نوشته او روشن می‌شود که دیگران هم مانند او افرادی معمولی بودند که دانسته‌های خود را می‌نوشتند؛ نه وحی منزل را. چهارمین انجیل نیز منسوب به «یوحنا» است که درباره شخصیت وی اختلاف وجود دارد. ⁽¹⁾

در نتیجه, این کتاب‌ها که به «انجیل‌ها» معروفند, ساخته و پرداخته بشر خواهد بود؛ پس چگونه کتاب مقدسی که بشر در آن دست برده, می‌تواند رابطه خدا به زبان و کلام را بیان کند؛ افزون بر آن‌که حضور فعلی خداوند باعنوان وحی، موهومی ساختگی بیش نیست. برای بررسی بیشتر, به معرفی عهد جدید و برخی مباحث مربوط به وحی اشاره می‌شود.

عهد جدید یا کتاب های رسمی مسیحیت و وحی

اشاره

مسیحیت عهد قدیم را نیز می‌پذیرد؛ اما وحی و نبوت در مسیحیت با یهود متفاوت است. رکن اساسی در مسیحیت ایمان به تجسد و تجسم الهی در حد شارع و بانی مذهب است که در هیچ‌یک از ادیان وجود ندارد. همه دستورها و آموزه‌های نصارا بر این اصل مبتنی است که عیسی مسیح روشن‌ترین ظهور از ذات الوهیت است و این خدا است که فرود آمده و در پیکر عیسی تجلی یافته است. ⁽²⁾

کتاب‌های رسمی مسیحی را در فارسی «انگلیول» ⁽¹⁾و در عربی «انجیل» ⁽²⁾و جمع آن‌را «اناجیل» گویند که اصل آن از یونانی Euagheloin گرفته شده و در لاتین به آن اوانجلیون Evangeloin به معنای مژده، بشارت و خبر خوش می‌گویند. ⁽³⁾

کلیسا از میان کتب انجیل تنها چهار انجیل را برگزیده و قانونی می‌داند؛ زیرا عدد چهار برای آنان مقدس و رمزی عرفانی است. ⁽⁴⁾

کتاب مقدس شامل عهد قدیم و عهد جدید است. مسیحیان هر دو را باور دارند؛ اما کتاب‌های مسیحیت با عهد جدید شناخته می‌شود. آنان عهد جدید را به چهار موضوع تقسیم می‌کنند:

1- انجیل های چهارگانه

اول : نخستین انجیل از آن «مرقس» است که آن‌را میان سال‌های 65 تا 70 میلادی نوشته. او را از هفتاد رسولانی دانسته‌اند که «روح القدس» بر آنها نازل شد. این انجیل 661 آیه دارد و از دیگر انجیل‌ها کوتاه‌تر می‌باشد و از غسل تعمید عیسی شروع می‌شود.

دوم : دومین انجیل متا Mattheu یا لوی Levi است که در آغاز یهودی بوده و به عیسی ایمان آورد و جزء حواریون شد. ⁽¹⁾این انجیل میان سال‌های 37 تا 90 میلادی نگاشته شد. این انجیل شاهکاری ادبی با تکیه بر معجزات عیسی به زبان آرامی برای گرویدن یهود به مسیحیت نوشته شده و بعد به یونانی ترجمه شد.

سوم : سومین انجیل «لوقا» Luke نام دارد. وی معروف به «لوقای طبیب» است ⁽²⁾که از «پولس» بسیار تأثیر گرفت و با انجیل «مرقس» و «متا» آشنایی داشت. ⁽³⁾تاریخ دقیق نگارش آن روشن نیست؛ اما بین سال‌های 60 نا 80 میلادی نوشته شده است. نویسنده کتاب «اعمال رسولان» نیز نوشته است که از نظر کلیسا کامل‌ترین و معتبرترین و طولانی‌ترین انجیل‌ها است.

چهارم : چهارمین انجیل را «یوحنا» نامیده‌اند؛ اگرچه نویسنده واقعی آن معلوم نیست. کلیسای قرن اول عقیده کامل داشت که نویسنده آن همان یوحنای حواری (پسر زبدی و سالومه) ماهی‌گیر دریاچه جلیل است ⁽⁴⁾و برخی گفته‌اند که نگاشته

«یوحنای پیر یا شیخ یا یوحنای قدیم نامی» ⁽¹⁾است. تاریخ نگارش آن‌را بین 170 تا 175 میلادی دانسته‌اند.

خود مسیحیت و کلیسا معتقد است که هیچ‌کدام از انجیل‌ها به دست عیسی یا به دستور ایشان نگاشته نشده و آن‌چه را ما امروزه با نام انجیل عیسی می‌شناسیم شاگردان یا پیروان معنوی حضرت مسیح در مدتی حدود دو قرن نوشته‌اند و همان وحی نازل‌شده به حضرت عیسی نیست. درباره زندگی حضرت عیسی و سخنان وی کتاب‌هایی مشابهی نوشته‌اند که به یقین ممکن نیست در طول تاریخ از دست‌کاری‌های نسخه‌برداران مصون باشد. به هرحال آن‌چه امروزه وجود دارد و سند مسیحیت به شمار می‌آید از نظر وحیانی بودن با تناقضات و ابهاماتی همراه است.

2- وحیانی بودن عهد جدید

چنان‌چه گذشت اناجیل در زمان عیسی مسیح (علیه السلام) نوشته نشد و تاریخ تدوین آنها به حدود دو نسل بعد از او می‌رسد. اگرچه موارد وفاق فراوان در آنها دیده می‌شود، این پرسش همواره وجود داشته که چگونه این اناجیل می‌توانند مقدس و منسوب به خدا یا عیسی (علیه السلام) باشند.

مسیحیان درباره کتب مقدس بر این باورند که در زمان‌های مختلف، بر افراد گوناگونی وحی شده است و مردم بسیاری با روش‌ها، زبان‌ها و منش‌های مختلفی مکلف به تبلیغ شده‌اند. در نظر مسیحیان نویسنده‌ای که کتابی مقدس تألیف می‌کند تأیید شده و در زیر هدایت «روح القدس» قرار گرفته است.

هر نویسنده‌ای روش عقلانی مخصوص به خود دارد؛ اما مفاهیم و معانی از سرچشمه وحی است؛ بدین معنا که وحی املا و کلمات خدا نیست یا گزاره‌های لفظی و کلمه به کلمه از جانب خدا نیست؛ بلکه معانی در ذهن و نفس نویسنده می‌نشیند و به یاری خدا برای آن معانی، قالب کلام مناسب برگزیده می‌شود؛ ازاین‌رو مفسر مسیحی دامنه گسترده‌ای دارد؛ اما همه این معانی درباره مسیح و پسر خدا است که متجسد شده است. ⁽¹⁾

این دیدگاه در وحی مسیحی شامل هر دو کتاب عهد قدیم و جدید می‌شود.

بررسی

چکیده فصل ششم

اعتقاد به وحی در همه ادیان آسمانی سابقه داشته است. زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان اصل وحی را پذیرفته و در کتاب‌های مقدس آنها از وحی سخن به میان آمده است.

در مهم‌ترین منبع دینی یهود (عهد عتیق) از کتاب مقدس و تلمود، مباحثی درباره وحی و ویژگی‌های آن آمده است؛ همچنین در میان دانشمندان یهود، الهی بودن تورات و دیگر کتب عهد عتیق اختلاف هست. برخی آن‌را کلام و الهام الهی می‌دانند، یا بدین معنا که پیامبران را نایب خداوند و سخنان آنان را سخن الهی می‌دانند, یا این‌که خداوند سخنان پیامبران را به تأیید و تملک خود درمی‌آورد. برخی دیگر بر این باورند که این کتب سال‌ها پس از موسی (علیه السلام) نگاشته شده و الهی نیستند.

به هر روی در این دو کتاب، اصل وحی و کلام پروردگار و گفت‌وگو میان خدا با پیامبرانی مانند نوح (علیه السلام) و موسی (علیه السلام) مطالبی بیان شده است. این کتاب‌ها اقسام وحی-که شامل سخن گفتن مستقیم خدا با پیامبران یا به‌وسیله فرشته یا ابلاغ وحی در رؤیا است-را نیز پذیرفته‌اند.

همچنین سخنانی درباره فرشته وحی به نام جبرئیل و نزول آن بر موسی (علیه السلام) مطرح شده است. برای کسی که می‌خواهد پیامبر شود و وحی را دریافت کند شرایطی وجود دارد؛ از جمله «حد اعلای آمادگی، تجهیز عقلانی و فکری، زیرکی و چابکی و پاکی و پرهیزکاری و فروتنی و پارسایی». این شرایط انسان را دارای «روح‌القدس» می‌کند. تلمود نیز «شجاعت، ثروتمندی، دانایی و بلند اندامی» را از شرایط نبوت دانسته است.

همچنین از منظر یهود، پیامبری ویژه مردان نیست و زنانی مانند مریم، ساره، حنّا و... پیامبر بوده‌اند. بسیاری از این مطالب با آموزه‌های قرآن سازش ندارد و پذیرفتنی نیست.

وحی از دیدگاه مسیحیت نیز در دو اندیشه قابل بررسی است: کاتولیک که نگاهی سنتی و پیام‌آوری به وحی دارد و پروتستان که وحی را تجلی و حضور خدا در حوادث می‌داند.

متکلمان مسیحی کتاب‌های رسمی عهد جدید (انجیل‌های چهارگانه لوقا، مرقس، یوحنا و متا) را کلام خدا نمی‌دانند و همه را نوشته‌های اشخاص پس از حضرت مسیح (علیه السلام) می‌دانند که احتمال خطا در آن وجود دارد.

مسیحیت برای توجیه مقدس بودن کتب خود این ابتکار عقیدتی را مطرح می‌کند که هر مؤلفی کتابی تألیف می‌کند در هدایت «روح‌القدس» خواهد بود و مفاهیم و معنای آن از وحی سرچشمه می‌گیرد؛ اگرچه عین کلمات خدا نباشد.

پرسش

پژوهش

منابع

فصل هفتم: خطاناپذیری وحی

اشاره

راست‌گویی و امانت‌داری از ویژگی‌های پیامبران الهی است. برخی شبهه‌ای افکنده‌اند که اگرچه آنان در ارائه مطالب راست می‌گویند، از کجا یقین دارند آن‌چه به نام وحی بر مردم می‌خوانند، خطا یا القائات شیطانی نباشد؟

این شبهه درباره کتاب مقدس مطرح است و به اعتراف بسیاری از متکلمان فعلی مسیحی، کتاب مقدس، کلام بشری است و خداوند آن‌را صادر نکرده است؛ بلکه گزارش و نقل رویدادهایی است که انسانی بر بازتاب وحی گواهی داده است؛ در نتیجه از خطا مصون نخواهد بود.

ایان باربور می‌نویسد:

خداوند وحی را فرستاده است؛ ولی نه به املای یک کتاب معصوم (مصون از تحریف و خطا)؛ بلکه با حضور خویش در حیات مسیح که در این صورت وحی مستقیم نیست؛ بلکه گواهی انسانی بر بازتاب وحی در آینه احوال و تجارب بشری است. ⁽¹⁾

وی از قول برخی دین‌داران مسیحی می‌نویسد:

وحی و تعبیرش در یک واقعه رخ می‌دهد. از این نظر اعتنای خداوند این نبوده است که یک کتاب معصوم املا کند یا تعالیم تخطی ناپذیری القا کند؛ بلکه به منصه ظهور آوردن وقایعی در حیات افراد و جوامع بوده است. خود کتاب مقدس سراپا یک مکتوب بشری است که حکایتگر این وقایع وحیانی است. ⁽¹⁾

مستشرقان این شبهه را به قرآن مسلمانان نیز سرایت داده‌اند.

وات می‌نویسد:

گفتن این‌که محمد در عقاید خود یک‌دل و راست‌گو بوده، دلیل آن نیست که معتقدات وی همه درست بوده است. ممکن است کسی در موضوعی یک‌دل باشد؛ ولی اشتباه کند. برای نویسندگان مغرب زمین چندان دشوار نیست که نشان دهند محمد ممکن است اشتباهاتی کرده باشد. ⁽²⁾

چرایی خطا و اشتباه در مطالب وحیانی کتاب مقدس بر اساس تفسیر خاص آنها از وحی است؛ زیرا آنان تجلی ذات اقدس الهی در عیسی (علیه السلام) را مصداق وحی دانسته یا آن‌را تجربه بشری می‌دانند. ⁽³⁾

سلامت وحی

مسلمانان عقیده دارند که وحی الهی از خطا و اشتباه مصون و محفوظ بوده و هیچ اشتباه و خطایی در پیام آن راه ندارد. همچنین اسلام عصمت را یکی از شرایط هر پیامبری می‌داند؛ زیرا مهم‌ترین هدف پیامبران این است که حقایق وحیانی را که سعادت دنیوی و اخروی بشر را به ارمغان می‌آورد، باید بدون کم و کاست و صحیح در اختیار انسان‌ها گذارده شود و اگر خطاکاری پیامبر جایز باشد، هیچ تضمینی برای انجام دادن رسالت و هدف اصلی (سعادت بشر) وجود ندارد.

دلایل عقلی و نقلی فراوانی وجود دارد که دیدگاه قائلین به خطای در وحی و برخی خاورشناسان را نقد کرده‌اند که در این‌جا به آنها اشاره می‌شود:

دلایل سلامت و خطاناپذیری وحی

1- دلایل عقلی

الف) وحی و علم حضوری

معرفت وحیانی از سنخ علم حصولی نیست تا خطا در آن راه داشته باشد؛ بلکه از نوع علم حضوری است و پیامبر (صلی الله علیه و آله) با همه وجود و همه مشاعر، وحی را با روح ملکوتی خود، خارج از حواس مادی درمی‌یابد.

احتمال خطا از دو راه ممکن است: خطا در اندیشه و خطای حسی؛ اما وحی از راه دیگری دریافت می‌شود، و آن با قلب و روح پیامبر است که نه تفکر و اندیشه شخصی در ایجاد آن دخالت دارد و نه از قبیل حس یا دیدن است که خطای حسی در آن راه یابد؛ بلکه دریافت حضوری است ⁽¹⁾و در علم حضوری اشتباه و خطا نیست.

افزون بر آن پیامبران در تبلیغ شرایع دین باید از هر جهت معصوم باشند تا شریعت الهی را بدون خطا و اشتباه به مردم برسانند. یکی از انواع عصمت، عصمت در خطا و نسیان است که همه انبیا از آن برخوردار بوده‌اند. ⁽²⁾

ب) قاعده لطف

قاعده لطف یکی از دلایل خطاناپذیری وحی است؛ بدین معنا که بر خداوند

واجب است اسبابی را برای بندگانش فراهم کند تا آنان را به اطاعت خود نزدیک و از معصیت و سرپیچی دور کند. این وجوب برخاسته از حکمت الهی، اقتضا می‌کند که خداوند همه مقدمات آن‌را فراهم آورد؛ در غیر این صورت «نقض غرض» از تکلیف لازم می‌آید. بعثت انبیا و فرستادن شرایع جهت هدایت بندگان، اموری هستند که زمینه اطاعت و بندگی را ایجاد می‌کند و باعث سعادت آنها می‌شود.

مطابق این قاعده باید شریعت و قوانین آن حفظ شود و خداوند آن‌را از هرگونه دستبرد حفظ کند؛ چرا که ذره‌ای باطل نباید بر دین و شریعت بنشیند. قاعده لطف با آیات قرآن هماهنگ بوده وآیات فراوانی ثابت می‌کند که دین حق-که زمینه هدایت بندگان است-جاودان و پیروز است:

(وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِینَ* إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ* وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ)؛ 3 وعده قطعی ما برای بندگان فرستاده ما از پیش مسلم شده که آنان یاری شده‌گانند و لشکر ما پیروزند.

در هر صورت طبق وعده الهی چون رسالت پیامبران الهی حق و با مبدأ اعلی مرتبط است بر دیگران برتری داشته و از جانب خدا یاری می‌شوند و بر باطل پیروزند. ⁽¹⁾

2- دلایل نقلی

الف) آیات قرآن

وحی الهی تجلی یافته در آیات، همیشه دور از خطا و بطلان خواهد بود و شیطان در آن راهی ندارد و همه جا خداوند آن‌را حفظ می‌کند. خداوند متعال می‌فرماید:

(لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ)؛ 1 هیچ گونه باطلی نه از پیش روی و نه از پشت سر به سراغ آن نمی‌آید؛ چراکه از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است.

از سدّی و قتاده روایت شده است که منظور از باطل شیطان است. ⁽¹⁾یعنی شیطان نمی‌تواند در قرآن تصرف کند؛ اما از طرفی واژه باطل، عام است و شامل هر چیزی می‌شود که به قرآن آسیب برساند؛ یعنی چیزی که به قرآن آسیب برساند در هیچ زمانی به سراغ آن نمی‌آید. ⁽²⁾

از امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) روایت شده است که در خبرهای گذشته و آینده قرآن، باطل راه ندارد و همه آنها مطابق با واقع است. ⁽³⁾

همچنین هرگونه احتمال دخالت تسویلات شیطان در وحی بر پیامبر محال است؛ چراکه طبق آیات قرآن و روایات، شیطان نمی‌تواند هیچ‌گونه تصرف و دخالتی بر پیامبران داشته باشد:

به عزت تو سوگند! که همه را فریب می‌دهم؛ مگر بندگان پاکدل تو را.

قرآن کریم درباره خطاناپذیری وحی می‌فرماید:

(عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی غَیْبِهِ أَحَداً* إِلاّ مَنِ ارْتَضی مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ یَسْلُکُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً* لِیَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَیْهِمْ وَ أَحْصی کُلَّ شَیْ‌ءٍ عَدَداً)؛ 3 دانای غیب اوست و کسی را بر اسرار غیب خود آگاه نمی‌سازد؛ مگر آن‌را که به پیامبری برگزیده؛ زیرا پیش روی و از پشت سرش نگهبانانی گسیل می‌دارد تا معلوم کند که پیام‌های پروردگارشان را رسانده‌اند و خدا آن‌چه را در نزد ایشان است به دانش فراگرفته و همه چیز را به عدد برشمرده است.

خداوند برای پیامبران «رَصَد» و نگهبانانی قرار می‌دهد که از پیش روی و پشت سر میان رسول خدا و مردمی که پیامبر به سوی آنها فرستاده شده نگهبانان و فرشتگانی برای حفظ پیام و وحی قرار داده است.

علامه طباطبایی (ره) می‌فرماید:

آیه دلالت دارد که وحی الهی از منبع صدور گرفته تا ابلاغ به مردم مصون از خطا و اشتباه باشد. پیامبر در تلقی وحی تا ابلاغ به مردم از تصرف شیطان مصونیت دارد. ⁽¹⁾

در آیه دیگر با صراحت هرگونه دخالت شیطان در پیام‌های الهی و وحی را مردود می‌داند و می‌فرماید:

(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلاّ إِذا تَمَنّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنْسَخُ اللّهُ ما یُلْقِی الشَّیْطانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللّهُ آیاتِهِ...)؛ 1 و پیش از تو هیچ فرستاده و پیامبری نفرستادیم؛ مگر آن‌که چون [آیات را] بر می‌خواند و آرزوی گرویدن مردم می‌کرد، شیطان در خواندن یا آرزوی او اخلال می‌کرد؛ پس خداوند آن‌چه را شیطان بیفکند از بین می‌برد و آن‌گاه آیات خویش را استوار می‌کند.

تمنی چه به معنای آرزوی قلبی باشد یا تلاوت، ⁽¹⁾اگر پیامبر آرزوی ایمان آوردن مردم کند یا آیاتی را تلاوت کند و شیطان بخواهد در تلاوت او چیزی القا کند (مانند این‌که مردم هنگام تلاوت آیات صوت و سفیر و سر و صدا کنند) خداوند آن‌را از بین می‌برد و اگر پیامبر آرزوی قلبی به چیزی داشته باشد، مثل این‌که دینش پیروز شود و مردم به دین او ایمان بیاورند و شیطان در درون مردم القای وسوسه کند که به طرف چنین پیامبری نروید و نیز ظالمان و مفسدان علیه آن پیامبر کاری کنند تا آیات الهی یا دین را تضعیف کنند و از بین ببرند، خداوند آن وسوسه و فساد و کید را باطل می‌کند و آیات خودش را در جامعه مستحکم می‌کند.

ب) روایات

در روایات فراوانی نیز به این مطلب اشاره شده است، زراره گوید:

به امام صادق (علیه السلام) گفتم: کیف لم یخف رسول الله (صلی الله علیه و آله) فیما یأتیه من قبل الله أن یکون ذلک ممّا ینزغ به الشیطان؟ قال فقال: «انّ الله اذا اتّخذ عبداً رسولاً أنزل علیه السکینه والوقار فکان یأتیه من قبل الله-عزّ و جلّ-مثل الذی یراه بعینه»؛ ⁽²⁾

چگونه رسول خدا نمی‌ترسید که آن‌چه از جانب خدا بر او نازل شده از القائات شیطان باشد؟ امام فرمود: وقتی خداوند شخصی را به رسالت برگزیند، آرامش و وقار را بر او نازل می‌کند؛ پس آن‌چه از جانب خدا بر او نازل می‌شود و مشاهده می‌کند، همانند چیزهایی است که با چشم می‌بینید.

در روایت دیگری از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: «کیف علمت الرّسل انّها رسل؟ قال: کُشف عنهم الغطاء»؛ ⁽¹⁾چگونه پیامبران علم پیدا می‌کردند که فرستاده خدایند؟ حضرت فرمود: پرده‌ها از آنان کنار رفته و حقایق را می‌بینند.

محمد بن مسلم از امام صادق (علیه السلام) چنین نقل می‌کند: «ما علم رسول الله (صلی الله علیه و آله) ان جبرئیل من قبل الله الّا بالتّوفیق»؛ ⁽²⁾رسول خدا تنها با توفیق الهی می‌دانست که جبرئیل از جانب خداوند بر وی نازل شده است.

در روایت دیگری امام صادق (علیه السلام) فرمود:

محال است خداوند حق را باطل معرفی کند. محال است خداوند حق را در قلب مؤمن باطل قرار دهد که تردیدی در آن نداشته باشد. محال است که خداوند باطل را در قلب کافر مخالف حق قرار دهد که تردیدی در آن نداشته باشد و اگر این چنین نباشد، حق از باطل تشخیص داده نمی‌شود. ⁽³⁾

3- دیدگاه های دانشمندان اسلامی

مرحوم طبرسی می‌نویسد: «خداوند به رسولش جز با برهان‌ها و دلایل و معجزات روشن وحی نمی‌کند تا دلیل بیاورد بر این‌که آن‌چه وحی می‌شود از جانب خداوند متعال است و به چیز دیگری نیز نیاز نیست. ⁽⁴⁾

شیخ مفید (ره) می‌نویسد:

پیامبر چون معجزه داشت می‌فهمید سخنی که بر قلب او نازل می‌شود کلام خدا است و از جانب شیطان نیست. درباره قرآن نیز چون معجزه بود، پیامبر می‌فهمید از جانب خدا نازل شده و کلام او است؛ چنان‌که حضرت موسی (علیه السلام) با معجزاتی مانند «ید بیضا و اژدها شدن عصا» یقین پیدا کرد که سخن گفتن از میان درخت از جانب خداوند بوده است. ⁽¹⁾

زرقانی می‌نویسد:

وقتی که وحی بر پیامبر نازل شد، مطالب القا شده را در درون خود می‌یافت و آثار آن‌را به خوبی درک کرد و آن‌را در قلب خود حاضر می‌دید؛ به گونه‌ای که در صفحه قلبش نگاشته شده است. ⁽²⁾

قاضی عیاض می‌گوید:

ممکن نیست شیطان در صورت فرشته بر پیامبر ظاهر شود و امر را بر او مشتبه گرداند؛ نه در آغاز رسالت و نه پس از آن. همچنین رسول خدا (صلی الله علیه و آله) تردید ندارد که آن‌چه نزد او آمده فرشته و فرستاده حقیقی خداوند است و این را یا با علم آشکار و روشن می‌داند که خداوند برای او ایجاد می‌کند یا خداوند دلیلی آشکار برای پیامبر ظاهر می‌سازد تا نعمت و کلمه پروردگار تمام شود. ⁽³⁾

آیة‌الله معرفت می‌نویسد:

پیامبر وقتی برانگیخته می‌شود باید با «علم الیقین» بلکه «عین الیقین» امر وحی را دریافت کند، هیچ تردید و اضطرابی نداشته باشد و با حالتی یقینی و اطمینان خاطر-که عنایت و لطف خاص خداوند است-مورد توجه قرار گیرد و منصور و مؤید از جانب او باشد؛ به‌ویژه در آغاز بعثت که بزرگ‌ترین

ناموس جهان هستی یعنی جبرئیل به سراغ او می‌آید. او حقیقتی است که پیامبر آن‌را بالعیان مشاهده می‌کند و این موقعیتی است که سزاوار نیست پیامبر به خود تزلزل راه دهد یا در جایگاه خود لغزش پیدا کند و بترسد؛ چراکه خداوند می‌فرماید: (... إِنِّی لا یَخافُ لَدَیَّ الْمُرْسَلُونَ). 1

شبهات سلامت وحی

اشاره

در اسناد تفسیری و تاریخی دو جریان نقل شده است: «داستان ورقة بن نوفل» که یقین پیامبر را به نبوت خویش با تردید روبه‌رو می‌سازد و «افسانه غرانیق» که به نوعی دخالت شیطان را در وحی می‌پذیرد و وحی را خطاپذیر نشان می‌دهد. در این‌جا به بررسی این دو جریان می‌پردازیم.

1- داستان ورقة بن نوفل

ورقه بن نوفل از عموزادگان حضرت خدیجه و پیرو آیین مسیحیت و آشنا به تاریخ انبیای پیشین و کتاب‌های تورات و انجیل بوده است. ⁽¹⁾ایشان با زبان عبری آشنا و انجیل را با این زبان می‌نوشته است. ⁽²⁾طبق این داستان، ورقه به پیامبر اطمینان نبوت می‌دهد. افسانه چنین است:

محمد در خلوت خود در غار حرا در عبادت بود که صدای هاتفی را شنید که او را می‌خواند. سر بلند کرد تا بداند کیست, که با چهره‌ای هول‌انگیز روبه‌رو شد. به هر کجا (یا هرچه) صورتش را برمی‌گرداند، همان چهره را می‌دید. همه فضای آسمان را پر کرده بود. از شدت ترس و وحشت از خود بی‌خود شد.

مدتی در همین حال ماند؛ به گونه‌ای که می‌خواست خود را از کوه پرت کند. خدیجه همسر پیامبر که از تأخیر او نگران شده بود, کسی را به دنبال او فرستاد تا او را در غار بیابد؛ اما او پیامبر را نیافت. سپس، آن صورت محو شد. پیامبر به خود آمد و با حالتی هولناک و لرزان که گویا تب دارد و می‌خواهد به خدیجه پناهنده شود, به خانه آمد. گفت: ای خدیجه! چرا من این‌چنین هستم؟! جریان را به خدیجه گفت که شاید من اشتباه کرده باشم و من به سبب عارضه‌ای که پیش آمده, به خودم مشکوکم؛ از آن‌چه می‌ترسیدم بر سرم آمد؛ پیوسته در این اندیشه بودم که مبادا دیوانه شوم؛ اما اکنون دچار آن شده‌ام.

خدیجه, همسر وفادار آن حضرت با نگاهی مشفقانه گفت: هرگز! ای پسر عموی من! بر تو بشارت باد و ثابت‌قدم باش. خداوند هرگز تو را خوار نمی‌کند. سوگند به کسی که جان خدیجه در دست اوست! من امید آن دارم که تو پیامبر این امت باشی؛ چراکه تو صله رحم به جای می‌آوری، سخن راست می‌گویی، میهمان را گرامی می‌داری و بر سختی‌ها چیره می‌شوی و هرگز ناروا و فحشا از تو سر نزده است. خدیجه این‌چنین او را آرامش بخشید؛ سپس به پیامبر گفت: ای پسر عم! آیا می‌خواهی به آن‌چه واقع شده و آن کسی که به سراغ تو آمده مرا آگاه کنی؟ حضرت فرمود: آری. خدیجه گفت: اگر [بازهم] او به سراغ تو بیاید مرا خبر می‌کنی؟ در همین هنگام فرشته وحی فرود آمد. حضرت فرمود: این همان فرشته‌ای است که به سراغ من آمد. خدیجه نیز او را دید.

خدیجه در آخرین لحظات حضور فرشته گفت: ای پسر عم! آیا او را می‌بینی؟ پیامبر فرمود: نه! گفت: ای پسر عم! بشارت باد و ثابت‌قدم باش. به خدا سوگند! او فرشته است و شیطان نیست. سپس خدیجه برای این‌که این تجربه را به خوبی به اثبات برساند, نزد پسرعمش ورقه بن نوفل-که مسیحی و قاری کتب آنها بود-رفت ⁽¹⁾و جریان را به ورقه گفت. ورقه گفت: قدوس, قدوس. اگر آن‌چه تو می‌گویی راست باشد، همان پیک حق و

ناموس اکبر است که بر موسی (علیه السلام) نازل شد و به سراغ محمد (صلی الله علیه و آله) نیز آمده است؛ پس به محمد بگو ثابت و استوار باشد که پیامبر این امت است و من دوست دارم ایام نبوتش را درک کنم و به او ایمان آورده، او را یاری رسانم.

خدیجه (علیها السلام) نزد پیامبر (علیه السلام) بازگشت و گفتار ورقه را به ایشان گفت. در این هنگام پیامبر با گفتار ورقه آرامش یافت؛ اضطراب و نگرانیش رفت و یقین کرد که پیامبر خداست. ⁽¹⁾

چگونه پیامبری که به مدارج عالی کمال صعود کرده و از مدت‌ها پیش نوید نبوت را در خود احساس کرده، حقیقت نبوت را در آغاز وحی-که مهم‌ترین زمان بعثت است-درک نکند و به خود شک کند و نگران باشد و خود را به جنون و کهانت متهم کند؛ سپس با تجربه یک زن و پرسش یک مرد که اندک سوادی دارد ⁽²⁾و تأکید وی، این نگرانی رفع شده و او به نبوت خود اطمینان پیدا کند که پیامبر است؟!

این افسانه ساختگی در متون اسلامی وارد شده و مخالفان و خاورشناسان آن‌را دستاویز قرار داده‌اند.

به همین علت «امیل دورمنگام» معتقد است که پیامبر با ورقه بن نوفل ملاقات داشته و اصول دین خود را از وی گرفته است. از مستشرقان معاصر «مونتگمری وات» نیز همین نظریه را پذیرفته است. افزون بر آن، وات در امی بودن پیامبر تشکیک کرده؛ چرا که وی از ورقه بن نوفل تأثیر علمی گرفته است.

او یکی از مهم‌ترین منابع وحی را برای پیامبر، ارتباط وی با ورقه در زمان خدیجه می‌داند. وی می‌نویسد:

خدیجه دختر عموی ورقه بن نوفل و ورقه مردی باایمان و پیرو آیین

مسیحیت بوده است و بدون تردید خدیجه از ورقه تأثیر گرفته و محمد نیز از آرا و اندیشه‌های او چیزهایی برداشت کرده است. ⁽¹⁾

نویسنده آمریکایی، «واشنگتن اروینگ» معتقد است که امراض روحی و جسمی و قدرت‌طلبی و وحدت‌گرایی موجب شد تا پیامبر چنین ادعایی کند؛ به‌ویژه که خدیجه و ورقة بن نوفل او را تشجیع کردند.

«ماکسیم رودنسن» گفته است: «پیامبر قبل از اطمینان به درستی وحی، مدت طولانی شک داشت که آیا این وحی است یا نه؟». ⁽²⁾

نقد و بررسی

الف) ناسازگاری با مبانی دین

خداوند به رسولش وحی نمی‌کند, جز با برهان‌های روشن و نشانه‌های آشکار که دلالت می‌کند آن‌چه وحی شده, تنها از جانب خداست و به هیچ چیز دیگر نیاز ندارد. هرگز ترسانده نمی‌شود و نمی‌هراسد و به خود نمی‌لرزد. ⁽³⁾

نبوت به گونه‌ای است که همه پرده‌های شک و تردید کنار می‌رود. از امام صادق (علیه السلام) پرسیدند: «کیف علمت الرسل انّها رسل؟ قال: کشف عنهم الغطاء»؛ پرده‌ها کنار می‌رود و همه حقایق آشکار می‌شود و به خوبی و بدون تردید پیامبران می‌دانند که فرستاده الهی هستند.

در نتیجه, این داستان با مبانی نبوت و وحی-که علم‌الیقینی است-سازگاری ندارد.

چگونه کسی که عقل و درک و فهمش از همه امت بالاتر است, اما برای اطمینان خاطر در یک مسئله الهی و غیبی که کسی دیگر اطلاع چندانی ندارد, به فردی مراجعه کند که قاری کتب تحریف شده تورات و انجیل بوده است؟!

عصمت رسولان در کسب وحی، سازگاری ندارد.

ولقد قرن الله به من لدن کان فطیماً اعظم ملک من ملائکته یسلک به طریق المکارم ومحاسن اخلاق العالم لیله و نهاره. ⁽¹⁾از همان زمان که رسول خدا را از شیر گرفتند، خداوند بزرگ‌ترین فرشته از فرشتگان خویش را مأمور ساخت تا شب و روز وی را به راه‌های بزرگواری و درستی و اخلاق نیک سوق دهد.

ب) بررسی سندی و تناقضات محتوایی

اشکال‌های دیگری نیز بر خود داستان وارد شده که عبارتند از:

یک . سند نقل این داستان به شخصی که خودش ماجرا را مشاهده کرده باشد, نمی‌رسد.

سند حدیث طبق نقل طبری در تاریخ این است:

حدّثنا ابن حمید قال: حدّثنا سلمه عن محمد بن اسحاق قال: حدّثنی وهب بن کیسان مولی آل الزّبیر قال: سمعت عبدالله بن الزّبیر وهو یقول لعبید بن عمیر قتادة لیثی.

سپس حدیث را از عبدالله بن زبیر برای عبید نقل می‌کند. ناقل (عبدالله بن زبیر) در آن وقت نبوده است؛ پس به طریق اولی سایر افراد در سلسله سند شاهد ماجرا نبوده‌اند. ⁽²⁾

دو . اختلاف نقل‌هایی که در این داستان دیده می‌شود، خود گواه بر ساختگی و جعلی بودن آن می‌باشد؛ چنان‌که در یکی از نقل‌ها آمده است که خدیجه خود به تنهایی نزد ورقه رفت. و در نقلی دیگر آمده است که پیامبر را با خود برد. در سومی آمده که ورقه پیامبر را در حال طواف دیده و در نقل چهارم می‌گوید ابوبکر بر خدیجه وارد شد و گفت: محمد را نزد ورقه روانه ساز.

این اختلاف متن‌ها به اندازه‌ای است که هر کسی متحیر می‌ماند کدام را باور کند. از سوی دیگر, این اختلاف‌ها به گونه‌ای است که نمی‌توان بین آن‌ها سازش ایجاد کرد.

سه . در متن بیشتر نقل‌های این داستان، افزون بر آن‌که نبوت پیامبر را نوید داده، در ادامه گفته‌های ورقة بن نوفل آمده است که هرگاه دوران بعثت او را درک کنم، به او ایمان آورده، او را یاری خواهم کرد؛ در صورتی که اکثر مورخان گفته‌اند که او پس از بعثت نیز زنده بود؛ ولی ایمان نیاورد و از دنیا رفت. این نشان‌دهنده تعارض بین دو دسته از اخبار و ساختگی بودن داستان می‌باشد.

در متن بیشتر نقل‌ها علاوه بر آن‌که نبوت پیامبر را نوید داده، آمده است: «ولئن ادرکتُ ذلک لا نصرنک نصراً یعلمه الله» یا «فان یبعث وانا حی فساعزره و انصره و اؤمن به»؛ هرگاه دوران بعثت را درک کنم, به او ایمان آورده و او را یاری خواهم کرد.

محمد بن اسحاق, سیره‌نگار معروف نیز اشعاری از ورقه می‌آورد که کاشف از ایمان استوار وی به مقام رسالت است؛ ⁽¹⁾غافل از آن‌که ورقه تا ظهور دعوت، زنده بود؛ ولی هرگز به دین مبین اسلام مشرف نگردید. در حدیث ابن عباس آمده است: «فمات ورقة علی نصرانیته».

«برهان الدین حلبی» در کتاب السیرة النبویة آورده که ورقة بن نوفل چهار سال پیش از بعثت بدرود حیات گفت و از کتابالامتاع ابن جوزی آورده که او آخرین کسی است که در دوران «فترت» (سه سال نخست نبوت) درگذشت؛ در حالی که اسلام نیاورده بود. از ابن عباس نقل می‌کند: «انّه مات علی نصرانیته». ⁽¹⁾

ابن عساکر نویسنده تاریخ دمشق می‌گوید: «ولا أعرف احداً قال انّه اسلم»؛ ⁽²⁾کسی را نمی‌شناسم که گفته باشد ورقه اسلام آورده است.

ابن‌حجر از تاریخ ابن بکار آورده است: «روزی ورقه از کنار بلال حبشی عبور می‌کرد؛ در حالی که قریش او را شکنجه می‌دادند و او پیوسته می‌گفت: احد احد». ابن حجر گوید: «پس او تا زمان ظهور دعوت, زنده بود؛ ولی چرا اسلام نیاورد؟!» ⁽³⁾

این‌ها خود دلیل بر تعارض این دو دسته از اخبار و ساختگی بودن داستان است. به هر حال شیوع این‌گونه داستان‌ها و مفاسد مترتب بر آنها یکی از دستاوردهای مبارک تمسک به غیر اهل بیت (علیهم السلام) در نقل روایات و فهم صحیح اسلام می‌باشد. ⁽⁴⁾

2- افسانه غرانیق (آیات شیطانی)

در منابع تفسیری و تاریخی, از جمله تفسیر جامع البیان طبری، الدرّ المنثور سیوطی، تاریخ طبری و سیره ابن اسحاق افسانه‌ای معروف به «افسانه غرانیق»

نقل شده است که شیطان در آیات وحی نفوذ کرده و خود دست‌آویزی برای معاندان دین اسلام شده است.

در این منابع آمده است که پیامبر در میان مشرکان در کنار کعبه در آرزوی همبستگی میان خود و قریش بود و از جدایی با خویشان در نگرانی به سر می‌برد تا این‌که سوره نجم نازل شد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در هنگام خواندن سوره نجم (در برابر مشرکان) وقتی به آیه (أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّتَ وَ الْعُزّی* وَ مَناةَ الثّالِثَةَ الْأُخْری ) (آیه 19و20) رسید، شیطان دو جمله را بر زبان پیامبر (صلی الله علیه و آله) جاری ساخت؛ بدون آن‌که حضرت متوجه شود: تلک الغرانیق العلی وان شفاعتهن لترتجی (آنها پرندگان زیبای بلندمقامی هستند که امید شفاعت آنها می‌رود) سپس حضرت سوره را ادامه داد تا کامل شد.

در این هنگام مشرکان با شنیدن این دو جمله، شاد گشته و گفتند: محمد تاکنون نام خدایان ما را به نیکی نبرده است! در این هنگام رسول خدا (صلی الله علیه و آله) سجده کرد و آنها نیز سجده کردند. این خبر به حبشه رسید و مسلمانانی که بدان‌جا مهاجرت کرده بودند از این خبر خشنود شدند و به امید زندگی مسالمت‌آمیز به مکه بازگشتند. شب‌هنگام که پیامبر به خانه بازگشت، جبرئیل فرود آمد و از وی خواست تا سوره را بخواند. وقتی پیامبر به آن عبارت رسید، ناگهان جبرئیل وی را توبیخ کرد که ساکت باش! این چه گفتاری است؟ این دو جمله از شیطان بوده و من آنها را برای تو نیاورده‌ام. حضرت بسیار ناراحت شد که شگفتا! من بر خدا دروغ بسته‌ام و چیزی گفته‌ام که خداوند نگفته است. چه بدبختی بزرگی! در همین باره آیه 73 تا 75 از سوره اسرا نازل شده:

(وَ إِنْ کادُوا لَیَفْتِنُونَکَ عَنِ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ لِتَفْتَرِیَ عَلَیْنا غَیْرَهُ وَ إِذاً لاَتَّخَذُوکَ خَلِیلاً* وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً* إِذاً لَأَذَقْناکَ ضِعْفَ الْحَیاةِ وَ ضِعْفَ الْمَماتِ ثُمَّ لا تَجِدُ لَکَ عَلَیْنا نَصِیراً)؛ نزدیک بود آنها تو را با وسوسه خود, از

آن‌چه بر تو وحی کرده‌ایم، بفریبند تا غیر آن‌را به ما نسبت دهی و در آن صورت تو را به دوستی خود برگزینند-و اگر ما تو را ثابت‌قدم نمی‌ساختیم نزدیک بود اندکی به آنان تمایل یابی-اگر چنین می‌کردی ما دو برابر مجازات مشرکان در زندگی دنیا و دو برابر بعد از مرگ به تو می‌چشاندیم، سپس در برابر ما یاوری برای خود نمی‌یافتی.

با نزول این آیات، حزن و اندوه رسول خدا بیشتر شد و پیوسته در ناراحتی بود تا این‌که آیه 52 سوره حج نازل شد: (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلاّ إِذا تَمَنّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنْسَخُ اللّهُ ما یُلْقِی الشَّیْطانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللّهُ آیاتِهِ وَ اللّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ).

با نزول این آیه خاطر پیامبر آسوده گشت و اندوه ایشان برطرف شد. ⁽¹⁾

این افسانه ساختگی که متأسفانه در منابع اهل‌سنت آمده، باعث شد مخالفان اسلام و برخی از خاورشناسان، به‌ویژه امروزه آن‌را دست‌آویز قرار داده و با ممکن دانستن دخالت شیطان در وحی، آن‌را سست و بی‌ارزش معرفی کنند.

یوسف درّه الحداد (کشیش مسیحی لبنانی) بر این باور است که قصه غرانیق گویای آن است که چه‌بسا قرآن مصدر شیطانی داشته باشد. او با استناد به آیاتی از قرآن می‌نویسد: آیات قرآن گویای آن است که شیطان دخالت‌هایی در جریان وحی داشته است:

(فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ). این استعاذه برای چیست؟ آیا شیطان در هنگام قرائت کلام الله سلطه دارد؟ یا سلطه‌ای بر فساد وحی؟ از سوره حج آیه 52 برمی‌آید که چنین است: (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلاّ إِذا تَمَنّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ...).

و از آیه 97 مؤمنون برمی‌آید که پیامبر از حضور شیطان در اضطراب بوده است: (وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّیاطِینِ* وَ أَعُوذُ بِکَ رَبِّ أَنْ یَحْضُرُونِ ) و چون شیطان در قرائت وحی سایر انبیا دخالت داشته، آیه 52 سوره حج آمد و این خود یک سنت الهی است که از پیش هم جاری بوده است: (سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْوِیلاً) . ⁽¹⁾و ⁽²⁾

دخالت شیطان در پروسه وحی, امری واقعی است و هدف آزمودن انسان‌هاست و این امری بس غریب است و چنین چیزی در کتاب مقدس دیده نمی‌شود که شیطان قادر بر افساد وحی باشد و خدا نیز این کار را امکان‌پذیر کند تا بندگان را بیازماید. ⁽³⁾

نقد و بررسی

این داستان ساختگی طبق سند طبری از محمد بن کعب، محمد بن قیس، سعید بن جبیر و ابن عباس نقل شده است. متأسفانه طبری آن‌را نقد و بررسی نکرده؛ چنان‌که در موارد فراوانی, از جمله اسرائیلیات نیز چنین است. ⁽⁴⁾شاید تصور کرده که صحیح است؛ از این‌رو فخر رازی از برخی نقل می‌کند که هرچه طبری در این باره نقل کرده، باطل و بی‌ریشه است. ⁽⁵⁾

افزون بر رد نزدیک به همه دانشمندان اسلامی، این افسانه هم از نظر سند و هم از نظر محتوا اشکالات فراوانی دارد.

سلسله سند حدیث به صحابی که بتواند از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل کند، متصل نیست و همه افراد از تابعانند که در زمان نزول نبوده‌اند و حیات رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را درک نکرده‌اند؛ البته ابن عباس اگرچه از صحابه است، در آن زمان هنوز به دنیا نیامده بود و سه سال قبل از هجرت به دنیا آمد؛ بنابراین سند روایت-حتی به فرض درستی آن-به کسی نمی‌رسد که شاهد قصه باشد. ⁽¹⁾

الف) دیدگاه‌های دانشمندان

سید مرتضی (ره) می‌نویسد: «افزون بر آن‌که طعن فراوان و اشکالات فراوان در متن حدیث وجود دارد، این حدیث نزد اصحاب ضعیف است». ⁽²⁾

بیضاوی پس از نقل این افسانه می‌گوید: «وهو مردود عند المحققین». ⁽³⁾

ابن عطیه از بزرگانی از دانشمندن و متکلمان می‌نویسد: «هذا لا یجوز علی النّبی وهو المعصوم فی التّبلیغ». ⁽⁴⁾

ابن کثیر پس از نقل‌های مختلف، همه آنها را ضعیف یا مرسل می‌داند و می‌نویسد: «کلّها مرسلات ومنقطعات». ⁽⁵⁾

ابن حجر که خود یکی از ناقلان این افسانه است می‌نویسد:

وجمیع الطرق إلی هذه القصه-سوی طریق ابن جبیر-اما ضعیف (یکون الراوی غیر موثوق به او مرمیاً بالوضع والکذب) او منقطع (ای کانت حلقه الوصل بین الراوی الاول والراوی الاخیر مفقوده؛ ⁽¹⁾طریق ابن جبیر-که از تابعان است و اگرچه خود او موثق است-در این روایت ضعیف یا مرسل است. ⁽²⁾

جلال الدین سیوطی نیز طریق این افسانه را ضعیف و استنادناپذیر می‌داند. ⁽³⁾

فخر رازی از «احمد بن حسین بیهقی» از علمای شافعی که معروف به دقت و نقد حدیث است، نقل می‌کند که این حدیث ثابت نیست و راویان آن خدشه‌پذیرند و بر آنها طعن زده‌اند. ⁽⁴⁾

علامه طباطبایی می‌نویسد:

دلایل قطعی که عصمت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را ثابت می‌کند، متن این حدیث را (با فرض صحت) تکذیب می‌کند و واجب است که جنبه قداست پیامبر (صلی الله علیه و آله) را منزه از این رذائل و ضعف‌هایی بدانیم که کرامت انبیا را خدشه‌دار می‌کند. ⁽⁵⁾

استاد مکارم شیرازی مضمون حدیث را نقل و نقد کرده است. او می‌نویسد:

اوّلاً: به گفته محققان، راویان این حدیث افراد ضعیف و غیر موثقند و صدور آن از ابن عباس نیز به هیچ وجه معلوم نیست و به گفته محمد بن اسحاق, این حدیث از مجعولات زنادقه است و او کتابی در این باره نگاشته است.

ثانیاً: احادیث متعددی در مورد نزول سوره نجم و سپس سجده کردن پیامبر و مسلمانان در کتب مختلف نقل شده و در هیچ‌یک از این احادیث، سخنی از افسانه غرانیق نیست و این نشان می‌دهد که این جمله بعداً بر آن افزوده شده است. ⁽⁶⁾

از مجموع بحث به خوبی روشن می‌شود که افسانه غرانیق ساخته و پرداخته دشمنان ناشی و مخالفانِ بی‌خبر است که برای تضعیف موقعیت قرآن و پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین روایت بی‌اساسی را جعلَ کرده‌اند.

از این‌رو همه محققان اسلامی اعم از شیعه و اهل تسنن این حدیث را قویاً نفی و تضعیف کرده‌اند و به جعل جاعلین نسبت داده‌اند. ⁽¹⁾

استاد معرفت می‌نویسد:

فالراویه من جمیع وجوهها غیر موصوله الاسناد إلی شهود القصه. لو صحت الواقعه وقواعد فنّ التمحیض فی اسناد الروایات تأبی جواز الاحتجاج بمثل هذا الحدیث المرسل. ⁽²⁾

افزون بر مطالب فوق، این حدیث از چند جهت قابل نقد است:

-از نظر محتوا، با آیات دیگر همین سوره منافات دارد؛

-با مقام عصمت پیامبران منافات دارد؛

-با محتوا و مضامین آیات دیگر در سوره‌های دیگر قرآن نیز سازش ندارد.

ب) ناسازگاری محتوای حدیث با سوره نجم

آغاز سوره نجم هرگونه انحراف در گفتار و کردار را از پیامبر نفی می‌کند و نیز هر گونه سخن گفتن از روی هوای نفس را منتفی دانسته، همه سخنان آن حضرت را وحی و از سوی خداوند متعال می‌داند: (وَ النَّجْمِ إِذا هَوی* ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی* وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی). 3

اگر سخنان پیامبر منسوب به شیطان باشد، با (إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی ) منافات دارد و آغاز سوره نجم را تکذیب می‌کند.

در ادامه نیز می‌فرماید: (فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی* ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی)؛ 1 خداوند آن‌چه را وحی کردنی بود به بنده‌اش وحی کرده است و قلب پیامبر در آن‌چه دید، حقیقت بوده و هرگز دروغ نمی‌گفت.

بنابراین هرآن‌چه از وحی باشد، خداوند آن‌را وحی کرده است و شیطان در وحی دخالتی نخواهد داشت.

محتوای افسانه غرانیق، ستایش بت‌ها است و خداوند متعال در ادامه این سوره بت‌ها را سرزنش می‌کند. این‌ها بت‌های سه‌گانه‌ای است که مشرکان عرب، آن‌ها را با سنگ و چوب ساخته و پرستیده است و نام‌های آنها را مشرکان و پدرانشان گذاشته‌اند: (إِنْ هِیَ إِلاّ أَسْماءٌ سَمَّیْتُمُوها أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمْ ما أَنْزَلَ اللّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ...)؛ 2 نام‌های بی‌محتوا و بی‌مسما که بر آنها گذاشته‌اید هرگز خداوند دلیل و جهتی بر آنان نازل نکرده است.

این اعتقادات شما مشرکان فرضیاتی بی‌پایه است؛ نه دلیل از عقل بر آن دارید و نه دلیلی از طریق وحی الهی و چیزی جز یک مشت اوهام و خرافات و الفاظ توخالی نیست.

چگونه پیامبر بت‌ها (ابزارهای شرک) را می‌ستاید؛ در حالی که اساس قرآن بر توحید و نابودی شرک است. در سوره نجم هر گونه شفاعت فرشتگان را-که مقامی ارجمند نیز دارند-سودمند نمی‌داند؛ جز به اجازه پروردگار. وقتی شفاعت فرشتگان

سودی ندارد، چگونه با جمله دروغین و ساختگی «وانّ شفاعتهن لترتجی» شفاعت بتها ثابت باشد؟ خداوند می‌فرماید: (وَ کَمْ مِنْ مَلَکٍ فِی السَّماواتِ لا تُغْنِی شَفاعَتُهُمْ شَیْئاً...)؛ 1 چه بسیار فرشتگان آسمان‌ها که شفاعت آنها سودی نمی‌بخشد.

ج) ناسازگاری با مقام عصمت

دلایل کافی و اجماع امت اسلامی بر عصمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در جای خود ثابت شده است و دخالت شیطان در آیات قرآن و وارد کردن جمله‌ای در قرآن که از قرآن نیست، با عصمت پیامبر در تبلیغ و ادای رسالت منافات دارد و شیطان راهی به شئون این عصمت الهی ندارد. طبق سوره جن آیات 27 و 28 خداوند متعال به‌طور کامل آن‌را حفظ و حراست نموده تا زمانی که به دست مردم برسد و انبیا در آن تصرف نمی‌کنند.

د) ناسازگاری افسانه غرانیق با دیگر مضامین قرآن

مطابق سوره‌های دیگر قرآن، شیطان نمی‌تواند بر مؤمنان حقیقی و کسانی که بر خدا توکل می‌کنند چیره شود و در آنان نفوذ کند: ( إِنَّهُ لَیْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ)؛ 2 چراکه شیطان بر کسانی که ایمان دارند و بر پروردگارشان توکل می‌کنند تسلطی ندارد.

دخالت شیطان و ایجاد دو جمله در وحی نوعی سلطنت و چیرگی بر پیامبر است؛ در حالی که هرگونه چیرگی و تسلط شیطان بر پیامبر منتفی است.

در آیه دیگر می‌فرماید: ( إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ وَ کَفی بِرَبِّکَ وَکِیلاً )؛ ⁽¹⁾تو

(شیطان) هرگز سلطه‌ای بر بندگان من نخواهی یافت و آنها هیچ‌گاه به دام تو گرفتار نمی‌شوند. همین قدر کافی است که پروردگارت حافظ و وکیل آنها باشد.

خداوند متعال همان‌طور که قرآن را بر قلب مبارک پیامبر نازل کرده است، وعده حفظ و نگهبانی از هر نوع تصرفی نیز داده است و تضمین کرده که خود آن‌را محافظت کند: (إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ). 1

این در حالی است که افسانه غرانیق توانایی دستبرد و تصرف در قرآن را با بحث‌های باطل انحرافی تجویز می‌کند.

از طرف دیگر خداوند وعده داده است که پیامبرانِ خود را یاری کند و پیروزی و غلبه با آنان است و اگر شیطان بخواهد هرگونه تصرفی در شریعت و پیام‌های الهی کند، این تصرف، ضعیف و نابود شده است:

(إِنّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهادُ)؛ 2 ما به یقین پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده‌اند، در زندگی دنیا و روزی که گواهان به پا می‌خیزند یاری می‌دهیم.

(کَتَبَ اللّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ)؛ 3 خداوند چنین مقرر داشته که من و رسولانم پیروز می‌شویم؛ چراکه خداوند قوی و شکست‌ناپذیر است.

(وَ لَقَدْ سَبَقَتْ کَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِینَ* إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ* وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ)؛ 4 وعده قطعی ما برای بندگان فرستاده ما از پیش مسلّم شده-که آنان یاری‌شده‌گانند و لشکر ما پیروزند.

از طرف دیگر خداوند می‌فرماید: (... إِنَّ کَیْدَ الشَّیْطانِ کانَ ضَعِیفاً)؛ 1 نقشه شیطان (همانند قدرتش) سست و ضعیف است.

نتیجه این‌که اساس وحی و نزول آیات قرآن در حفاظت الهی است و خداوند با همه قدرت، آن‌را و پیامبرانش را محافظت نموده است و شیطان نمی‌تواند در آن هیچ‌گونه دخل و تصرفی کند.

افسانه غرانیق در تطبیق با اساس دین و اندیشه‌های مشرکان اشکالاتی دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

یک . اگر این افسانه واقعیت می‌داشت، مشرکان و دشمنان در عصر پیامبر به آن تمسک جسته و آن‌را رواج می‌دادند تا مسلمانان از دین و ایمان خود برگردند؛ چنان‌که این قضیه در جریان معراج و در تغییر قبله رخ داده است.

دو . اساس قرآن، توحید و دعوت به یگانه‌پرستی و نفی هرگونه شرک و ابزار آن است تا جایی که بت‌ها هیزم جهنم خواهند بود. چنین آموزه‌های اساسی چگونه با ستایش بزرگ‌ترین بت‌های عرب و مصادیق بارز شرک سازش دارد؟ حتی در همین سوره نجم، آیات قبل از (أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّتَ وَ الْعُزّی... ) سخن از وحی الهی است و آیات بعد از توحید حقیقی و مالکیت خداوند متعال و هدایت الهی و اعراض از مشرکان سخن می‌گویند. همچنین است سوره‌های قبل و بعد به‌ویژه سوره نحل که هرگونه حیات و درک و شعور را از بت‌ها نفی می‌کند:

(وَ الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَ هُمْ یُخْلَقُونَ* أَمْواتٌ غَیْرُ أَحْیاءٍ وَ ما یَشْعُرُونَ أَیّانَ یُبْعَثُونَ* إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ)؛ 2 معبودهایی را که غیر از خدا می‌خوانند چیزی را خلق

نمی‌کنند؛ بلکه خودشان هم مخلوقند. آنها مردگانی هستند که هرگز استعداد حیات ندارند و نمی‌دانند در چه زمانی محشور می‌شوند. معبود شما خداوند یگانه است.

سه . جمله گفته شده (غرانیق) از دو حالت خارج نیست؛ یا گفتار پیامبر است یا گفتار شیطان. همان‌طور که در روایات نقل شده، هر دو حالت باطل است.

حالت اول بدین جهت باطل است که در موارد فراوانی، قرآن آشکارا می‌گوید که پیامبر مالک هیچ چیزی نیست و اگر خداوند نخواهد هیچ چیز را تلاوت نمی‌کند: (قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ...)؛ 1 بگو اگر خدا می‌خواست من این آیات را بر شما نمی‌خواندم.

بلکه بالاتر از این، اگر او بر خدا دروغ ببندد و آیه‌ای را بسازد، خداوند رگ گردن او را قطع خواهد کرد:

(وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ* لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ* ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ* فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِینَ)؛ 2 اگر او سخنی دروغ بر ما می‌بست، ما او را با قدرت می‌گرفتیم؛ سپس رگ قلبش را قطع می‌کردیم، و هیچ‌کس از شما نمی‌توانست مانع مجازات او شود.

خداوند نیز پیامبر را این‌گونه امتحان نمی‌کند که شیطان را در وحی و رسالت پیامبر نفوذ دهد؛ چراکه اساس وحی با خطا و فساد از بین می‌رود و نقض غرض الهی لازم می‌آید.

احتمال دوم (گفتار شیطان) نیز باطل است؛ چراکه شیطان از ساحت قدسی قرآن کریم رانده شده است و به همین جهت نخستین سخن قاری هنگام قرائت

قرآن «اعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم» است و شیطان هیچ‌گونه توانایی دخل و تصرفی در آیات ندارد: «شیاطین و جنیان هرگز این آیات را نازل نکردند. و برای آنها سزاوار نیست و قدرت ندارند». ⁽¹⁾

بنابراین در محضر پیامبر و قرآن کریم، شیطان نمی‌تواند دخالت و تصرف کند؛ ⁽²⁾اما آیاتی که یوسف درة‌الحداد مطرح کرده است که شیطان می‌تواند در وحی وسوسه و تصرف کند در بحث خطاناپذیری وحی گذشت که شیطان نمی‌تواند هیچ‌گونه تصرف و دخالتی در وحی داشته باشد. افزون بر آن، آیه شریفه 52 سوره حج که به آن استدلال کرده است، نه تنها به دخالت شیطان بر فرایند وحی دلالتی ندارد؛ بلکه متن آن بر عصمت پیامبران نیز دلالت می‌کند. خداوند می‌فرماید:

(وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رَسُولٍ وَ لا نَبِیٍّ إِلاّ إِذا تَمَنّی أَلْقَی الشَّیْطانُ فِی أُمْنِیَّتِهِ فَیَنْسَخُ اللّهُ ما یُلْقِی الشَّیْطانُ ثُمَّ یُحْکِمُ اللّهُ آیاتِهِ وَ اللّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ)؛ هیچ پیامبری را پیش از تو نفرستادیم؛ مگر این‌که هرگاه آرزو می‌کرد (اهدافش را پیش ببرد) شیطان در آن القائاتی می‌کرد؛ اما خداوند القائات شیطان را از بین می‌برد؛ سپس آیات خود را استحکام می‌بخشد.

تمنّی به دو معنا آمده است:

-درخواست کردن چیزی که انسان آن‌را دوست دارد؛ ممکن باشد یا ممتنع؛ مانند آرزوی فقیر که ثروتمند شود یا بی‌فرزند که دارای فرزند شود و مانند آرزوی عمر طولانی یا نمردن, و اصل آن به معنای تقدیر است؛

-قرائت و تلاوت: تمنّیت الکتاب, یعنی قرأته.

در هر صورت طبق هر کدام از دو معنا، آیه شریفه هیچ ربطی به تصرف و دخالت شیطان در رسول خدا یا متن وحی ندارد؛ چراکه طبق معنای اول، آرزوی قلبی پیامبر این است که دینش بر سایرین برتری یابد و مردم دین اسلام را بپذیرند؛ اما شیطان با وسوسه کردن مردم در آرزوی به حق پیامبر دخالت کرده، مردم را نسبت به پذیرش دین سست و نیز ستم‌کاران و مفسدان را برای فساد کردن و کم‌رنگ کردن تلاش‌های هر رسول و نبی تهییج می‌کند؛ اما خداوند متعال این وسوسه و القائات شیطانی را از بین می‌برد.

طبق معنای دوم نیز اگر تمنی به معنای قرائت و تلاوت باشد، یعنی وقتی رسول خدا-یا هر پیامبر دیگر-آیات خدا را قرائت کند، شیطان در دل مردم وسوسه می‌کند تا در آیات خدا با پیامبر به مجادله برخیزند و با فساد در ایمان آنها خلل ایجاد کند. در این صورت خداوند القائات و وسوسه‌های شیطان را باطل می‌کند و به پیامبر توفیقاتی می‌دهد تا آن شبهاتو [وسوسه‌ها] از بین بروند. ⁽¹⁾

مانند این‌که کفار و مشرکان (شیطان صفتان) افزون بر آن‌که مردم را دعوت می‌کردند تا به آیات قرآن گوش فرا ندهند، در بین سخنان خود حرف‌هایی برای فریفتن مردم القا می‌کردند که هنگام تلاوت قرآن، شما لغو بگویید تا آیات تأثیر نداشته باشد. در آیه 26 سوره فصلت می‌خوانیم: (وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ)؛ کافران گفتند: گوش به این قرآن ندهید و به هنگام تلاوت قرآن، سخنان لغو و بیهوده بگویید تا پیروز شوید.

در هر صورت بنابر هر دو معنا، آیه هیچ ربطی به نفوذ و تسلط شیطان بر پیامبر، وحی و آیات قرآن ندارد؛ بلکه دلالت می‌کند که خداوند هر گونه دخالتی

از شیطان را باطل و نسخ می‌کند؛ چراکه حرف «فا» در «فینسخ» اشاره به ترتیب بدون فاصله دارد؛ یعنی وقتی شیطان القائات خود را وارد می‌کند, بی‌درنگ خداوند آنها را نسخ و زائل می‌کند. گواه بر این مطلب آیه 74 سوره اسرا است که می‌فرماید: (وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناکَ لَقَدْ کِدْتَ تَرْکَنُ إِلَیْهِمْ شَیْئاً قَلِیلاً)؛ اگر ما تو را ثابت قدم نمی‌ساختیم و در پناه مقام عصمت از انحراف مصون نبودی، نزدیک بود کمی به آنها تمایل پیدا کنی.

این بیان، در ادامه آیاتی است که نشان می‌دهد کفار و مشرکان سعی داشتند با وسوسه‌های خود پیامبر را از وحی آسمانی منحرف کنند؛ ولی خداوند هرگز به آنها اجازه نداد تا با وسوسه‌های خود چنین موفقیتی به دست آورند.

شاهد دوم بر این بیان، آیه 113 سوره نسا است که می‌فرماید:

(وَ لَوْ لا فَضْلُ اللّهِ عَلَیْکَ وَ رَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ یُضِلُّوکَ وَ ما یُضِلُّونَ إِلاّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَضُرُّونَکَ مِنْ شَیْ‌ءٍ...)؛ اگر فضل و رحمت الهی بر تو نبود، گروهی از آنان تصمیم داشتند تو را گمراه سازند؛ اما آنها جز خودشان را گمراه نمی‌سازند و هیچ گونه زیانی به تو نمی‌رسانند.

همه این‌ها روشن می‌سازد که خداوند با تأییدات و امدادهای خود هرگز نمی‌گذارد وسوسه‌های شیاطین جنی و انسی در پیامبر اسلام نفوذ کند و او را از هرگونه انحراف نیز مصون نگه داشته است.

چکیده فصل هفتم

برخلاف متکلمان مسیحی بنا به نظر مسلمانان در وحی و متن قرآن خطا وجود ندارد؛ زیرا وحی بر جان پیامبر نازل می‌شود و پیامبر آن‌را با علم حضوری و یقین کامل دریافت می‌کند و دریافت وحی از طریق مفاهیم یا ادراکات حسی و عقلی نیست تا خطا در آن راه پیدا کند. دلیل دیگر قاعده لطف است، که لطف خداوند اقتضا می‌کند شریعت را صحیح و دور از هرگونه دستبرد به مردم برساند و نباید ذره‌ای باطل بر آن بنشیند.

افزون بر این دو دلیل، آیاتی از جمله «42 فصلت؛ اسراء، 65 و جن، 26 و 27» دلالت می‌کند که در وحی هیچ‌گونه خطایی وجود ندارد و به‌طور کامل از دستبرد شیطان حفظ شده است. روایات متعددی نیز در این زمینه از امامان معصوم (علیهم السلام) رسیده است که دلالت می‌کند وحی همیشه همراه با یقین است و پیامبران به‌طور قطع متوجه می‌شوند وحی دریافت شده از جانب خداوند است و از اساس خداوند پیامبران را محافظت می‌کند. در نتیجه داستان ورقة بن نوفل که پیامبر با اضطراب نزد او رفته است و او خبر به نبوت و وحی محمد (صلی الله علیه و آله) داده, باطل می‌باشد. افسانه غرانیق نیز-که دلالت بر نفوذ شیطان در پیامبر و وحی می‌کند-به‌طور کامل مردود و از نظر سند مخدوش است و از نظر محتوا با آیات دیگر قرآن و عصمت انبیا سازش ندارد.

در نتیجه پیامبر و وحی همیشه از زمان صدور آن، از جانب خداوند تا زمانی که به دست پیامبر می‌رسد و تا زمانی که به مردم ابلاغ می‌شود و حتی بعد از آن, همه در محافظت الهی قرار دارد و همین فلسفه هدایت‌گری حقیقی خواهد بود.

پرسش

پژوهش

درباره دیدگاه‌های چند تن از مستشرقان-از جمله گلدزیهر. درة الحداد و وات-درباره نفوذ شیطان و خطای در وحی و نبوت همراه با دلایل و پاسخ آنها پژوهشی ارائه نمایید.

منابع

1 . گلدزیهر، العقیده والشریعه ؛

2 . یوسف دره الحداد، دروس قرآنیه ؛

3 . لیدن، دائره المعارف قرآن ؛

4 . ریچارد بل، مقدمه‌ای برترجمه قرآن ، ترجمه خرمشاهی .

فصل هشتم: الهی بودن متن وحی و بررسی شبهات مصادر وحی

اشاره

«منبع صدور وحی» یکی از مباحث مهم وحی است؛ بدین معنا که همه کتب آسمانی پیامبران الهی از جمله تورات و انجیل که بر حضرت موسی (علیه السلام) و عیسی (علیه السلام) نازل شده است، منبع اصلی آن خداوند متعال بوده؛ همچنین قرآن کریم نیز مصدری غیر از وحی الهی ندارد. نه پیامبر و نه کتب آسمانی پیشین و نه دانشمندان یهود و نصارا هیچ‌کدام هرگز منبع صدور قرآن نیستند. دلایل فراوانی برای این بحث وجود دارد که پیش از ارائه آنها به دو نکته مقدماتی اشاره می‌شود.

نکته اول : همه ادیان الهی یک منبع و هدف مشترک دارند و محتوای آنها از یک مصدر سرچشمه می‌گیرد. بر همه پیامبران الهی وحی شده است و همه پیام‌ها و متن وحی از یک جا یعنی از خداوند متعال است.

ما مسلمانان معتقدیم که همه ادیان الهی یک منبع دارند و همه در یک مسیر از سرچشمه‌ای زلال نشئت گرفته‌اند و همگی در پی کلمه توحید و توحیدِکلمه و نیز عمل صالح و خالصانه و آراسته‌شدن به مکارم اخلاق هستند. هدف همه دین‌های الهی آن است که مردم را به راه راست هدایت کنند؛ بدون آن‌که در اصول کلی یا فروع اختلافی داشته باشند:

(شَرَعَ لَکُمْ مِنَ الدِّینِ ما وَصّی بِهِ نُوحاً وَ الَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ وَ ما وَصَّیْنا بِهِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی وَ عِیسی أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ...)؛ 1 آیین را برای دین شما تشریع کرد که به نوح توصیه کرده بود و آن‌چه را بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش نمودیم این بود که دین را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید.

با توجه به آیه (إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللّهِ الْإِسْلامُ...) 2 و آیات دیگر از جمله آل عمران، آیه 85، بقره، آیه 135 و 136 روشن می‌شود که خداوند دارای یک دین و آیین به نام اسلام است و آن تسلیم در برابر خدا و پرستش خالصانه اوست. ⁽¹⁾

نکته دوم : درباره الهی بودن کتاب مقدسِ موجود، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. دیدگاه غالب یهودیان قدیم و مسیحیان این است که عهد عتیق الهام الهی است؛ اما الهام‌بودن بدین معنا نیست ⁽²⁾که همه الفاظ و کلمه به کلمه آن از جانب خداوند بر پیامبران نازل شده باشد؛ بلکه سخن خدابودن یا از طریق نیابت است که پیامبران نایب خدا روی زمین هستند و به نیابت از او سخن می‌گویند یا از طریق تملک است که خداوند سخنان پیامبران را به تملک خود درمی‌آورد. ⁽³⁾

عهد جدید که چهار انجیل (انجیل متا، یوحنا، مرقس و لوقا) دارد نیز به اعتقاد مسیحیت، نوشته نویسندگان مخصوص به خود است که متا، یوحنا، مرقس و لوقا نویسندگان انجیل‌های چهارگانه هستند و به اعتقاد متکلمان جدید مسیحی، الفاظ آن از جانب خداوند نیست و هیچ ضمانتی برای معصوم بودن محتوای آن

وجود ندارد؛ ⁽¹⁾اما اگر الهی بودن آن‌را مطرح می‌کنند بدین معنا نیست که الفاظ آن از جانب خداوند باشد؛ بلکه روح‌القدس راهنمای هر مؤلف خواهد شد و مفاهیم و معانی که در ذهن او می‌نشیند از سرچشمه وحی برگرفته شده و به تأیید خدا رسیده و خداوند آنها را پذیرفته است. ⁽²⁾

الهی بودن متن قرآن

موضوع الهی بودن متن قرآن از مهم‌ترین مباحث وحی و مصادر آن است که طبق دیدگاه عموم مسلمانان تنها مصدر و منبع وحی و آیات قرآن کریم در لفظ و معنا خداوند حکیم و علیم است. خداوند الفاظ و معانی آیات قرآن را به‌طور مستقیم یا به‌وسیله فرشته ویژه خود یعنی جبرئیل بر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نازل می‌فرمود و او نیز به مردم ابلاغ می‌نمود. این عقیده عمومی مسلمانان و تصریح بسیاری از دانشمندان اسلامی است که متن قرآن و معانی آن از جانب خداوند است ⁽³⁾و به همین جهت می‌توان قرآن را کلام الهی دانست و اگر این کلمات از خداوند نمی‌بود چرا آن‌را کلام خدا بنامیم؟ و چه تفاوتی میان آن و احادیث

قدسی وجود دارد؟ و از اساس، امتیاز آن بر سایر کتب آسمانی در همین نکته نهفته است. این مسئله از جانب مسلمانان امری روشن و قطعی است؛ اما از جانب غیر مسلمان خیر. تعارض اندیشه‌های دو دیدگاه موافق و مخالف نیز-یعنی اتفاق اندیشمندان اسلامی با آن‌چه که در صدر اسلام از مخالفان و آن‌چه که امروزه از جانب خاورشناسان مطرح می‌شود-ثمرات و نتایجی در پی دارد که برای جهانیان و پیروان همه ادیان قابل ملاحظه است.

ساختار قرآن کریم از چند جهت قابل بحث و بررسی است:

-وحیانیت واژگان، ترکیب آنها همراه با معانی و محتوای آنها؛

-وحیانیت نظم آیات در ضمن سوره‌ها؛

-الهی بودن نظم و ترتیب سوره‌های قرآن کریم. ⁽¹⁾

از میان این سه جهت آن‌چه در وحیانیت متن و ساختار قرآن کریم اهمیت دارد و آن‌را ضروری می‌کند، اثبات الهی بودن الفاظ، ترکیب آیات قرآن کریم همراه با معانی و محتوای آنها است.

درباره نظم آیات نیز باید گفت که آن‌چه از چگونگی قرار گرفتن آیات در ضمن سوره‌ها و از مجموع اسناد و مدارک و روایات استفاده می‌شود این است که ترتیب آیات در قالب سوره‌ها حساب شده و بر اساس حکمت و فرمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) بوده است و رأی و اجتهاد صحابه در ترتیب موجود آیات حتی آیات به ظاهر ناسخ و منسوخ ⁽²⁾هیچ‌گونه دخالتی نداشته است. بنابراین نظم و چینش آیات از طرف خداوند با دستور پیامبر بوده و توقیفی است و باید آن‌را

تعبّداً پذیرفت؛ چراکه هر سوره با فرود آمدن (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ) آغاز می‌شد و آیات در آن ثبت می‌گردید تا اینکه «بسم الله» دیگری نازل می‌گشت. امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «پایان یک سوره با نزول (بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ ) به منزله ابتدای سوره‌ای دیگر شناخته می‌شد». ⁽¹⁾در موارد فراوانی نیز رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با اشاره جبرئیل به کاتبان وحی دستور می‌داد فلان آیه را در فلان موضع قرار دهند. ⁽²⁾و پیامبر نیز به کاتبان وحی دستور می‌داد همین کار را انجام دهند.

نظم و ترتیب سوره‌های قرآن کریم نیز مورد اختلاف دانشمندان اسلامی است که برخی آن‌را توقیفی و از طریق وحی الهی می‌دانند و برخی آن‌را بر اساس اجتهاد صحابه دانسته و عده‌ای دیگر تفصیل قائل شده‌اند؛ بدین معنا که نظم و ترتیب بخشی از سوره‌ها وحیانی و توقیفی و بخشی دیگر اجتهادی می‌باشد. جایگاه این بحث جمع قرآن است که می‌توان به منابع ویژه مربوط به آن مراجعه نمود. ⁽³⁾

در هر صورت آن‌چه ضرورت دارد اثبات الهی بودن الفاظ قرآن کریم و ترکیب آنها است.

سیوطی در الاتقان درباره این‌که چه چیزی بر پیامبر نازل شده است سه دیدگاه را مطرح می‌کند:

الف) لفظ و معنا هر دو از جانب خداوند نازل شده است؛

ب) جبرئیل معانی را بر پیامبر القا می‌کرده است و پیامبر آن معانی را در قالب الفاظ عرب قرار می‌داد؛

ج) جبرئیل معنا را بر پیامبر القا می‌کرد و با این الفاظ به لغت عرب تعبیر می‌نمود و اهل آسمان آن‌را به زبان عربی می‌خواندند و بعد همان‌طور نازل می‌گشت. ⁽¹⁾

مسلمانان در این باره معتقدند همان‌گونه که معانی قرآن از جانب خداوند متعال است الفاظ و پوشاندن لباس لفظ به معنا و مفاهیم و چگونگی ترکیب و نظم این الفاظ نیز از خداوند متعال است؛ نه پیامبر و نه جبرئیل امین. جبرئیل تنها امین وحی و وظیفه او پیام‌رسانی و پیامبر نیز، وظیفه‌اش رسالت و ابلاغ پیام خداوند بر بشر است.

در نتیجه این احتمال که «الفاظ و تنظیم عبارات قرآن وحیانی نباشد؛ بلکه تنها معانی قرآن از جانب خداوند با واسطه جبرئیل بر قلب پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل می‌شد و آن حضرت خود آنها را در قالب الفاظ در آورده است» باطل و بی‌اساس است. ⁽²⁾

آثار و نتایج

از نظر علمی با اثبات یگانگی مصدر قرآن یعنی الهی‌بودن متن آیات نتایج ارزشمندی برای قرآن کریم به دست می‌آید:

-قدسی و ماورایی بودن؛

-واقع‌نمایی و حقیقت‌پردازی؛

-حجیت سند و ارزش و اعتبار والای آن؛

-مصونیت از خطا؛

-حکیمانگی محتوا و الفاظ؛

-هدایت‌گری.

اما با شبهات خاورشناسان مبنی بر مصادر دیگر برای قرآن کریم، نتایجی گمراه‌کننده مانند همسویی و یکسانی قرآن کریم با دیگر کتاب‌های آسمانی، بشری بودن آن، خطاپذیری و مانند آن به دست می‌آید.

یگانگی مصدر وحی

اشاره

دلایل و مؤیداتی بر یگانگی مصدر وحی وجود دارد که ثابت می‌کند همه قرآن (سوره‌ها و آیات و الفاظ و معانی آن) از جانب خداوند متعال است.

این دلایل و مؤیدات بر دو گونه است: قسمی دلایل اصلی الهی بودن قرآن را ثابت می‌کند و قسم دیگر شواهد و قرائنی درون دینی هستند. این شواهد برای کسانی است که اسلام و قرآن را پذیرفته‌اند.

1- دلایل

اشاره

این دلایل به‌طور کلی ثابت می‌کند که قرآن از جانب خداوند صادر شده است و مصدر دیگری ندارد.

الف) معجزه بودن قرآن و تحدی

قرآن کریم معجزه جاوید پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است. یکی از نشانه‌های معجزه‌بودن قرآن این است که از همان آغاز نزول افرادی به مبارزه با قرآن برخاستند و تصمیم گرفتند مانند آن‌را بیاورند؛ در حالی که هنوز آیات تحدی نازل نشده بود. عظمت و جذابیت قرآن به گونه‌ای بود که خودبه‌خود دیگران را بدون دعوت به تحدی به چالش کشانید و تا افرادی مانند «ولید بن مغیرة» خواستند با آن مبارزه کنند یا مانند آن را بیاورند. در آخرین تلاش و مبارزه فکری، شکست خورده و به دلیل شگفتی بیش از حد قرآن کریم آن‌را «سحر» نامید. این نوع تحدی را می‌شود «تحدی ذاتی» نامید.

افزون بر آن قرآن جهانیان را دعوت می‌کند که اگر شک دارید این کتاب از جانب خداوند است همانند آن‌را بیاورید؛ حتی یک سوره هم بیاورید کافی است.

تا این عصر هنوز کسی نتوانسته است سوره‌ای مانند یا برتر از قرآن کریم بیاورد تا با قرآن مقابله و معارضه کند؛ در این باره آیاتی وجود دارد که آنها را آیات تحدی می‌نامند. برخی از آنها عبارتند از:

این آیات آشکارا مخالفان را به همانند آوردن فرا می‌خواند؛ این‌گونه که پیامبر با اعتراف خود شما نزد کسی درس نخوانده و علمی را فرا نگرفته؛ اما کتابی آورده که بالاترین فصاحت و بلاغت را دارد؛ در حالی که شما فصیحان و بلیغانی دارید که درس خوانده‌اند و سخنانی فصیح گفته‌اند؛ اما هیچ‌کدام از آن سخن‌ها به پایه آیات قرآن نمی‌رسد؛ پس شما ای فصیحان و بلیغان عرب! اگر می‌گویید این قرآن بشری است، همه انسان‌ها را دعوت کنید تا دست به دست هم داده و یکدیگر را یاری کنند تا مانند این قرآن حتی مانند یک سوره کوچک که محمد (صلی الله علیه و آله) آورده بیاورند؛ ولی آنها هرچه تلاش کردند به درماندگی و ناتوانی خود بیشتر پی بردند و این عجز، بهترین دلیل است که قرآن بشری نیست؛ بلکه از جانب خدا است.

اعجاز قرآن ابعاد مختلفی دارد که حدود سی وجه برای آن برشمرده‌اند؛ از جمله

«اعجاز بیانی، اعجاز تشریعی، اعجاز در اخبار غیبی، اعجاز علمی و اعجاز در معارف».

یکی از مهم‌ترین وجوه اعجاز که مفسران بر آن هم‌نظرند اعجاز در فصاحت و بلاغت و الفاظ و تنظیم عبارات است؛ یعنی همان ترکیب و قالب‌هایی که گوینده برای ادای مقصود خویش به کار می‌برد؛ بنابراین مفاد آیات تحدی این است که اگر تردید دارید که این الفاظ و عبارات و ترکیب و قالب‌ها از سوی خداوند است، در مقام معارضه و اثبات ادعای خود الفاظ و عبارات دیگری شبیه همین‌ها بیاورید؛ اما آنها از آوردن مانند آن ناتوان مانده‌اند و همین بزرگ‌ترین دلیل است که الفاظ و عبارات از سوی خداوند متعال نازل شده است و ساخته و پرداخته فکر و اندیشه هیچ بشری حتی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز نیست. ⁽¹⁾

از همان صدر اسلام افرادی مانند عبداللّه بن مقفع، متنّبی (احمد بن حسین)، مسیلمه کذاب، ابوالعلاء معرّی و آن‌چه که به تازگی در شبکه‌های اینترنت به طرفداری از مسیحیت ساخته‌اند و قصد معارضه با قرآن داشته‌اند هیچ‌کدام نتوانسته‌اند با قرآن معارضه کنند؛ بلکه با آوردن جملاتی مبتذل و مسخره، خود را رسوا نموده و نه تنها آسیبی به قرآن نرساندند؛ بلکه برتری قرآن و اعجاز آن‌را بیش از پیش به اثبات رسانده‌اند.

ب) امّی بودن پیامبر (صلی الله علیه و آله)

از دلایلی که می‌تواند اثبات کند که قرآن کریم چه در ساختار لفظی و چه در محتوا از پیامبر اسلام نیست، بلکه از جانب خداوند متعال بر آن حضرت نازل شده «امّی» بودن پیامبر است.

یکی از نکات روشن زندگی پیامبر اسلام از نظر تاریخی و نقلی این است که

آن حضرت درس ناخوانده و استاد ندیده است و با هیچ نوشته و دفتر و کتابی نیز آشنا نبوده است.

احدی از مورخان مسلمان و غیرمسلمان ادعا نکرده است که محمد (صلی الله علیه و آله) در دوران کودکی یا جوانی و حتی قبل از رسالت-چه برسد به دوران پیری و-خواندن و نوشتن آموخته است یا این‌که موردی را بیابند که یک سطر خوانده یا کلمه‌ای نوشته باشد؛ چراکه به‌طور کلی عرب آن زمان مردمی بی‌سواد بودند و افراد با سواد انگشت‌شمار، انگشت‌نما و معروف بودند؛ به طوری که می‌گویند در همه شهر مکه بیش از هفده نفر خواندن و نوشتن نمی‌نداشتند؛ زیرا خواندن و نوشتن در آن زمان برای عرب‌ها ⁽¹⁾ارزش نداشت. ممکن نیست کسی در آن محیط بر این فن آگاه بوده باشد؛ اما مردم از آن بی‌اطلاع بوده و تاریخ نیز درباره آن سکوت کرده باشد.

حتی خاورشناسان که به‌طور معمول با دیده انتقاد به تاریخ اسلام و پیامبر می‌نگرند کوچک‌ترین سابقه و گواهی بر خواندن و نوشتن پیامبر نیافته و اعتراف کرده‌اند که او مردی درس نخوانده بوده است. افرادی مانند «ویل دورانت، ⁽²⁾گوستاولوبون، ⁽³⁾کونستان وژریل گیورگیو، ⁽⁴⁾توماس کارلایل، ⁽⁵⁾و جان دیون پورت» ⁽⁶⁾به این مطلب تصریح نموده و حتی برخی از خاورشناسان از جمله «ماسینیون» مؤلف کتاب سلمان پاک داستان «بحیرای راهب» را افسانه می‌پندارد و نمی‌پذیرد

که در همین برخورد کوتاه چیزی از او، آموخته باشد. ⁽¹⁾

قرآن کریم نیز پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) را امی معرفی می‌کند: (الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ...)؛ 2 [پرهیزکاران] کسانی هستند که از رسول نبی امی پیروی می‌کنند.

درباره مفهوم «امی» چند دیدگاه وجود دارد:

-نه می‌نویسد و نه می‌خواند؛

-منسوب به امت است؛ چرا که امت عرب، خواندن و نوشتن را خوب نمی‌دانسته است؛

-منسوب به امّ به معنای مادر است؛ یعنی بر همان‌گونه‌ای است که از مادر زاییده شده و نوشتن را نمی‌دانست. ⁽²⁾

-منسوب به امّ‌القری یعنی شهر مکه است.

اما هر دیدگاه پذیرفته شود این مفهومِ گویا را دارد که خواندن و نوشتن را نیاموخته است. روایتی از ابن‌عباس نقل شده است که «کان نبیکم (صلی الله علیه و آله) امّیاً لایکتب ولایقرأ». ⁽³⁾

در آیه‌ای دیگر خداوند متعال می‌فرماید:

(وَ ما کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُونَ)؛ 5 تو هرگز پیش از این کتابی نمی‌خواندی و با دست خود چیزی نمی‌نوشتی. مبادا کسانی که در صدد (تکذیب و) ابطال سخنان تو هستند شک و تردید کنند.

علامه طباطبایی (ره) این آیه را که مربوط به پیامبر (صلی الله علیه و آله) است، برای اثبات وحیانیت نص و قرآن کریم می‌داند و می‌فرماید:

معنای آیه چنین است که پیش از نزول قرآن عادت نداشته‌ای کتابی را بخوانی یا بنویسی؛ چراکه خواندن و نوشتن را نمی‌دانستی و امّی بوده‌ای و اگر غیر این می‌بود، مخالفان تو که درصدد ابطال حق هستند، آن [قرآن] را بی‌تردید باطل اعلام می‌کردند؛ اما تو خواندن و نوشتن نمی‌دانستی و خود را بر این حالت حفظ کرده‌ای و عرب نیز تو را با این ویژگی می‌شناسند؛ چراکه با آنها معاشرت و رفت و آمد داشته‌ای. در این صورت است که دیگر تردیدی به خود راه نمی‌دهند که این قرآن (نازل شده)، از جانب خداوند متعال و کلام او است و بافته‌های خودت یا تلفیقی از کتاب‌های آسمانی گذشتگان و قصه‌های آنان و غیره نیست تا مبطلان و کفار در آن تردید داشته باشند و برای پذیرش آن عذری آورند. ⁽¹⁾

با توجه به این ویژگی پیامبر چگونه می‌توان باور کرد که شخصی درس نخوانده و استاد و مکتب ندیده با نیروی خودش کتابی بیاورد و همه جهان بشر را به مقابله دعوت کند و همگان از آوردن مثل آن عاجز شوند. آیا این دلیل نمی‌شود که نیروی تو از قدرت بی‌پایان پروردگار مدد می‌گیرد و این کتاب وحی آسمانی است که از ناحیه او بر تو القا شده است. ⁽²⁾

ج) تفاوت سخنان پیامبر و قرآن

در مقایسه‌ای میان سخنان رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، خطبه‌ها، کلمات قصار و بیانات آن حضرت با آیات قرآن درمی‌یابیم که میان این دو تفاوت کامل وجود دارد. آیات قرآن در اوج فصاحت و بلاغت به گونه‌ای است که هیچ تغییری را حتی

کاستن یا افزایش یک حرف چه حرف ربط یا غیر آن‌را برنمی‌تابد و مفهوم آن به‌طور کامل تغییر می‌کند و به همین جهت از اعجاز برخوردار است و قابلیت تحدی را دارد. این غیر از سخنان خود آن حضرت است که اسلوب دیگری دارد و حتی بسیاری از احادیث نقل شده از آن حضرت نقل به معنا می‌باشد و اگر آیات قرآن هم از خود پیامبر می‌بود باید دارای یک سیاق و اسلوب باشد و هر دو از اعجاز برخوردار باشند. افزون بر آن پدیده جعل و روایات ساختگی پرشماری را که به پیامبر نسبت داده‌اند نشان می‌دهد که همانندسازی در روایات آن حضرت ممکن است؛ اما مانند قرآن را آوردن خیر. اگر سخنان پیامبر را نیز کنار آیه‌ای قرار دهیم، از هم باز شناخته می‌شوند.

2- شواهد و قرینه ها

اشاره

افزون بر دلایل مزبور شواهد فراوانی از آیات قرآن و روایات وجود دارد که ثابت می‌کند تنها مصدر قرآن خداوند است و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نقشی جز اخذ وحی و ابلاغ آن به مردم نداشته است. این شواهد و قرائن، درون دینی هستند و کسانی آن‌را می‌پذیرند که اصل دین اسلام و قرآن را پذیرفته باشند. این شواهد را می‌شود در دو دسته ارائه نمود: دسته‌ای کلی است و دسته‌ای دیگر به نزول لفظی قرآن از جانب خداوند اشاره دارند؛ در این‌جا به بررسی آنها می‌پردازیم.

الف) شواهد و مدعیات کلی

یکم) دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن

آیاتی از قرآن دلالت دارد که همه آیات و سوره‌های قرآن‌کریم از جانب خداوند متعال و کلام الهی است. این آیات با واسطه‌گری جبرئیل بر قلب مبارک

پیامبر وحی شد: (وَ إِنَّکَ لَتُلَقَّی الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَکِیمٍ عَلِیمٍ)؛ 1 به یقین این قرآن از سوی حکیم و دانایی بر تو القا می‌شود.

از طرفی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) هیچ نقش و دخالتی در متن وحی و الفاظ آن نداشته و پس از نزول نیز امکان هیچ‌گونه تغییر و تجدید نظری برای او فراهم نبود.

مشرکان از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) تقاضا کردند:

(ائْتِ بِقُرْآنٍ غَیْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما یَکُونُ لِی أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِی إِنْ أَتَّبِعُ إِلاّ ما یُوحی إِلَیَّ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ)؛ 2 قرآنی جز این بیاور یا آن‌را (به شکل دیگری) دگرگون کن. [در پاسخ به آنها] بگو: مرا نرسد که آن‌را از پیش خود دگرگون کنم. من پیروی نمی‌کنم، مگر آن‌چه را که به من وحی شده است. من اگر پروردگارم را [به دگرگون ساختن قرآن] نافرمانی کنم از عذاب روزی بزرگ می‌ترسم.

در تعابیر دیگر قرآنی، خداوند متعال، پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در صورت هرگونه تغییر قرآن، تهدید به خواری و مرگ تهدید می‌کند و می‌فرماید: (وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاوِیلِ* لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمِینِ* ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِینَ)؛ 3 و اگر وی برخی سخنان ما را می‌بافت هر آینه او را به دست راست [کنایه از قوت و توانایی خداوند] می‌گرفتیم سپس رگ قلبش را می‌بریدیم.

تنها خداوند متعال است که می‌تواند در آیات قرآن تصرف کند: (وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ...)؛ 4 و اگر بخواهیم می‌توانیم آن‌چه را به تو وحی کرده‌ایم، ببریم. با این حال سنت الهی همچنان به تغییرناپذیری آیات قرآن است

و این آیات به روشنی نشان می‌دهد که پیامبر هیچ‌گونه دخالت و اجازه‌ای برای تصرف در متن وحی ندارد. و حتی نمی‌تواند کلمات قرآن کریم را تغییر دهد یا تبدیل کند و خداوند نیز اگرچه توانایی تغییر و از بین بردن را دارد، سنت الهی بر حفظ این متن آسمانی است و خود متعهد حفظ آن شده است: (... لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ...). 1

این آیه بر اهمیت حفظ الفاظ و کلمات قرآن کریم تأکید دارد؛ زیرا تنها گزینه و راه رسیدن به معنا و تأویل آن و ادراک عمق مفاهیم، الفاظ و عبارات یک متن است. در واقع آیه خبر از امری واقعی می‌دهد که خداوند آن‌را مقرر نموده است. اگر این جمله منفی را با آیه دیگر که یک جمله اثباتی است (إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ ) 2 جمع نماییم قدرت خداوند متعال را در حفظ قرآن کریم بدون ذره‌ای تغییر یا شائبه عارض شدن تحولی-چه اشتباهی یا عمدی-روشن می‌کند.

این پاسخ قرآن کریم به کسانی است که لفظ یا معنا را از جانب خدا نمی‌دانند و این شبهه در عصر نزول مطرح بوده است و امروزه نیز بسیاری از مستشرقان، افزون بر مصدر خارجی-همچون یهود و نصارا که برای قرآن قائلند-به مصدریت خود پیامبر نیز اشاره دارند. آنان می‌گویند:

محمد، قرآن را با بیان و اسلوب خاص خود القا کرد و سپس آن‌را به خدایش نسبت داد تا هاله‌ای از قدسیت بر آن بپوشاند و از این طریق، احترام و اعتماد مردم را جلب کرده و به اهداف دنیوی خود برای سلطه بر آنان و سیادت و زعامت و حاکمیت دست یابد. وی در این مسیر، از قوه ذکاوت و فراست و فطانت و عمق تأملاتش بهره جسته و با ضمیمه کردن برخی اخبار غیبی و حقایق علمی، قرآن موجود را عرضه کرد. ⁽¹⁾

یوسف درّه‌الحداد، (کشیش اسلام‌شناس معاصر) در کتاب خود به پیامبر نسبت می‌دهد که پس از بازگشت از طائف، به علت دشواری وضعیت برای خود و پیروانش، مجبور شد بعضی آیات را به تعابیر و آیاتی دیگر تبدیل کند؛ از این‌رو پیروان او و نیز مشرکان متوجه این تغییر موضع شدند و این امر به ارتداد و یأس برخی از پیروان او انجامید. و هجرت به مدینه نیز در حقیقت برای مقابله با وضعیت جدیدی بود که برای محمد پدید آمد. و این‌که در سوره عنکبوت در اواخر دوران مکه، آیه 1-3: (أَ حَسِبَ النّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ ) در همین باره است. و آیات 98-100 و 52 و 106-109 سوره نحل و همین‌طور 29 و 33 و 40 و 41 سوره رعد، ناظر به این ماجرا است. ⁽¹⁾

مخالفان پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در عصر نزول برای تضعیف قرآن کریم و بشری جلوه دادن آن، آیات قرآن را الهی نمی‌دانستند و به گونه‌های مختلف به طرح شبهه می‌پرداختند که آن‌چه پیامبر می‌گوید دروغ است و از جانب خداوند نیست؛ بلکه ساخته و پرداخته بشر است و افرادی را نیز مانند «بلعام» که شغلش شمشیرسازی و نصرانی و اهل روم بوده است یا «عایش» غلام حویطب که صاحب کتاب‌هایی بوده و بعد مسلمان شد، یا «سلمان فارسی» ⁽²⁾که به ادیان گذشته آگاه بوده، به مردم معرفی می‌کردند که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) مطالب خود را از آن‌ها می‌گیرد.

خداوند متعال می‌فرماید: (وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ)؛ 3 و ما می‌دانیم که آنان می‌گویند: «همانا [این قرآن را] آدمی به او می‌آموزد. زبانِ کسی که این را به او نسبت می‌دهند

گنگ و نارسا است و این-زبان قرآن-زبان تازی روشن است.

آیه شریفه، پاسخ یکی از اشکالات مخالفان قرآن کریم است که می‌گفتند: پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) این آیات را از جانب شخصی آموخته است و برای مردم بیان می‌کند. گویا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) فردی را که سخن گفتن او فصیح نبوده است، ولی به معارف ادیان و داستان‌های انبیای پیشین آشنایی داشته ملاقات نموده ⁽¹⁾و این آیات از جانب او است و پیامبر آنها را به خداوند نسبت می‌دهد و افترا می‌بندد.

علامه طباطبایی بر این باور است که قرآن کریم دو پاسخ به این اشکال می‌دهد تا اساس شبهه از بین برود:

یک . اگر منظور اشکال‌کنندگان این است که الفاظ قرآن را از آن شخص می‌گیرد این شخصی که شما او را معلم پیامبر می‌دانید، اعجمی است و فصیح سخن نمی‌گوید؛ حال آن‌که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) آیاتی را که مطرح می‌کند فصیح و در حد اعجاز است.

دو . و اگر منظور این باشد که معانی این آیات از جانب آن شخص است و پیامبر آنها را در قالب الفاظ می‌ریزد، پاسخ این است که مطالب آیات قرآن پر از معارف حقیقی است که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) با جان و دل به آنها ایمان دارد و کسی که مؤمن به خدا و آیات او است به کسی افترا و دروغ نمی‌بندد و افترا و دروغ کار کسانی است که به آیات خدا ایمان ندارند و دروغ می‌گویند. (إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ)؛ در نتیجه نه الفاظ از دیگران است که معانی در قالب همان الفاظ ظهور کند و نه معانی از دیگران است تا پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) آن‌ها را در قالب الفاظ بریزد و بر خدا دروغ ببندد. ⁽²⁾

دوم) توبیخ‌ها و سرزنش‌ها

از برخی آیات قرآن استفاده می‌شود که خداوند در برخی موارد پیامبر را سرزنش می‌کند یا در مواردی آن حضرت تصمیم بر کاری گرفته‌اند؛ اما پس از تصمیم به آن یا انجام دادن آن، خداوند او را نهی نموده یا توبیخ می‌کند یا فرمان دیگری صادر می‌کند. برخی موارد آن عبارتند از:

اجازه پیامبر به عده‌ای برای بازگشت از جهاد: در جنگ تبوک برخی از افراد سست ایمان که منافقان نیز در میان آنها بودند نزد پیامبر آمدند و بهانه‌هایی را مطرح کردند تا به جهاد نروند. پیامبر نیز به آنها اجازه داد. در این باره آیه نازل شده و پیامبر را سرزنش کرد که (عَفَا اللّهُ عَنْکَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّی یَتَبَیَّنَ لَکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ تَعْلَمَ الْکاذِبِینَ)؛ 1 خداوند تو را ببخشد. چرا پیش از آن‌که راست‌گویان و دروغ‌گویان را بشناسی به آنها اجازه دادی؟

یعنی نباید پیامبر به افراد دروغ‌گو و منافق اجازه دهد تا با سوگندهای دروغ به جنگ نروند و در راحتی و آسایش باشند. ⁽¹⁾

موارد دیگر که به نوعی توبیخ از آن استفاده می‌شود عبارت‌اند از: توبه، آیه 113، عبس، آیه 5 تا 10 و اسراء، آیه 74 و 75.

سوم) پیامبر مفسر قرآن، نه مصدر قرآن

از آیات قرآن استفاده می‌شود که جایگاه پیامبر در مباحث وحی و نزول این است که وی گیرنده وحی، مفسر و معلم آیات قرآن است؛ نه مصدر قرآن. خداوند متعال می‌فرماید: (... وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ...)؛ 3 ما بر تو

قرآن را فرستادیم تا برای مردم آن‌چه را بر آنها نازل شده است روشن کنی (و تفسیر نمایی).

این آیه یکی از دلایل مفسر بودن قرآن کریم است. خداوند درباره معلم قرآن بودن پیامبر، چنین می‌فرماید: (هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ...)؛ 1 اوست خداوندی که در میان قومی امّی پیامبری از میان خودشان برانگیخت تا آیات را بر آنان تلاوت کند، پاکیزه‌شان سازد و کتاب (قرآن) و حکمت را به آنان بیاموزد.

پیامبر فرستاده‌ای است که آیات خدا را باید به‌طور کامل و صحیح به مردم برساند: (... فَاعْلَمُوا أَنَّما عَلی رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِینُ)؛ 2 بدانید که وظیفه فرستاده ما پیام‌رسانی آشکار است. (ما عَلَی الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ وَ اللّهُ یَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما تَکْتُمُونَ ) 3 جز پیام‌رسانی چیزی بر فرستاده خدا نیست. و خداوند می‌داند آن‌چه را آشکار و یا پنهان می‌کنید. آیات دیگر: رعد، آیه 14؛ آل عمران، آیه 20؛ نحل، آیه 35 و 82.

این آیات نشان می‌دهد که پیامبر نمی‌تواند منشأ و نازل‌کننده و مصدر وحی باشد؛ بلکه او گیرنده، مفسر و پیام‌رسان الهی است.

چهارم) اعتراف سخن‌سرایان عرب

از صدر اسلام مخالفان تلاش‌های بی‌اندازه‌ای برای مقابله و مبارزه کردن با قرآن انجام داده‌اند. سخنوران و فصحای آن زمان با تشکیل انجمن‌ها و گروه‌ها به اندیشه افتادند که مانندی برای قرآن بسازند یا آن‌را کلام بشری جلوه دهند و آنها

در آخرین تلاش و مبارزه فکری خود به دلیل شگفتی بیش از حد قرآن کریم آن‌را «سحر» نامیدند. ⁽¹⁾

ولید بن مغیره اندیشمند عرب در مکه که او را «ریحانه‌القریش» می‌نامیدند پس از این‌که آیات سوره سجده را شنید به سوی قبیله بنی‌مخزوم رفت و گفت: به خدا سوگند! کلامی را از محمد شنیدم که نه کلام انسان است و نه کلام جن؛ ولی کلامی است که بر همه کلام‌ها برتری دارد. ⁽²⁾

این اعتراف از جانب مخالفان سرسخت دین اسلام، بهترین دلیل است که این آیات با همین ترکیب الفاظ و حروف، بالاترین کلام است و نه می‌تواند از بشر باشد و نه از جن و پریان.

پنجم) سیره شخصی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن

در جریان زندگی و سیره شخصی پیامبر (صلی الله علیه و آله) مسائل بسیار مهمی رخ داده است که نقطه عطفی در زندگی شخصی ایشان بوده و اهمیت فراوان داشته است؛ از جمله جریان عام الحزن (وفات حضرت خدیجه (علیها السلام) و حضرت ابوطالب دو یاور بزرگ پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مرگ ابراهیم فرزند آن حضرت و اموری از این قبیل که نه تنها خود پیامبر، بلکه مردم آن عصر و حتی مخالفان نیز به آن اهمیت بسیار داده‌اند و اگر این قرآن از جانب خود پیامبر باشد باید به گونه‌ای همه این مسائل یا برخی از آنها در قرآن مطرح شده باشد؛ چنان‌چه در انجیل-که نقل سیره و ساخته بشر است-مطالب فراوانی درباره زندگی شخصی حضرت عیسی (علیه السلام) یافت می‌شود.

ششم) تأخیر وحی

در تاریخ نزول آیات، به مواردی اشاره شده است که پیامبر پس از مدت‌های طولانی جهت دریافت پیام یا سخن الهی انتظار می‌کشید و گاهی وحی بدون توجه قبلی بر آن حضرت نازل می‌شد. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به دلیل نیازهای خاص اجتماعی از جمله پرسش‌های مختلف مردم یا رسیدن فرمان یا دستوری از جانب خداوند برای برخی از مسائل، نیازمند حکم قطعی و پاسخی روشن بود. گاهی این پاسخ‌ها و فرمان‌های الهی پس از مدت‌ها انتظار بر آن حضرت نازل می‌شد و اگر پیامبر از جانب خود می‌توانست به راحتی و خودبه‌خود حکمی را بیان کند آن‌را بیان می‌کرد و به انتظار کشیدن و بی‌تکلیفی در آن مسئله نیاز نبود و در برخی موارد نیز مدتی طولانی، وحی بر پیامبر قطع می‌شد؛ به گونه‌ای که ناراحتی آن حضرت به علت تأخیر، نمایان بوده است؛ از جمله این‌که:

در جریان «مخلّفون» آن سه نفر (کعب بن مالک، مرارة بن ربیع و هلال بن امیه) که به علت سستی و تخلف در جنگ تبوک از دستورهای پیامبر سرپیچیدند؛ سپس پشیمان شدند و توبه کردند؛ ولی پیامبر آنها را نپذیرفت و منتظر ماند تا این‌که آیه 118 سوره توبه نازل شد: ⁽¹⁾(وَ عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا حَتّی إِذا ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللّهِ إِلاّ إِلَیْهِ ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ لِیَتُوبُوا إِنَّ اللّهَ هُوَ التَّوّابُ الرَّحِیمُ)؛ و بر آن سه نفر که (از جنگ تبوک) تخلف ورزیدند تا آن‌که زمین با همه گستردگی بر آنها تنگ شد و از خود دلتنگ (و خشمگین) شدند و دانستد که برای رهایی از غضب الهی جز خدا پناهگاهی نیست. پس خداوند بر آنها لطف فرمود که توبه کنند و توبه آنها را بپذیرد که خداوند بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.

مرحوم شبّر همچنین در ذیل آیه نهم از سوره کهف می‌نویسد: «آیه نشان می‌دهد که مدتی وحی بر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) قطع می‌گشت و وی هیچ اختیاری از خود نداشت». ⁽¹⁾افزون بر آن نه تنها پیامبران بلکه فرشتگان نزول وحی نیز از خود اختیاری ندارند و همه به فرمان الهی وحی را نازل می‌کنند. اگر مدتی نزول وحی قطع شده یا طولانی می‌شود یا پیامبر همچنان در انتظار می‌ماند، بدون آن‌که بداند چه مدت این انتظار طولانی می‌شود، نشان می‌دهد که وحی تنها از جانب خداوند متعال است. در قرآن کریم موارد دیگری از جمله، «صلح حدیبیه» (سوره فتح، آیه 10) و «حکم ظهار» (مجادله، آیه 2 تا 4) وجود دارد که با استفاده از تاریخ و شأن نزول آن نشان می‌دهد وحی تأخیر داشته و پیامبر از تأخیر آن نگران بوده است که حکم الهی و نزول آیات قرآن مدتی به طول می‌انجامید. ⁽²⁾

هفتم) واژه قل

واژه «قل» حدود 232 بار در قرآن به کار رفته و دلیل دیگری است که آیات قرآن از جانب محمد نیست؛ زیرا اگر از جانب خود او باشد خطاب به خود نامعقول است. پس سرّ آن این است که خواننده قرآن همیشه به یاد داشته باشد که محمد (صلی الله علیه و آله) هیچ دخالتی در وحی ندارد و الفاظ قرآن ساخته او نیست؛ نه محتوا و نه شکل کلمات؛ بلکه مجموعه محتوا و الفاظ از جایی دیگر (خداوند) بر او القاء می‌شود و او مخاطب قرار می‌گیرد. وظیفه او گفتن مطالب قرآن و آیات به مردم است و او خود متکلم و سازنده آن سخنان نیست؛ یعنی برو و به مردم بگو که خدا یکی است یا بگو ای کافران! من خدایان باطل شما را نمی‌پرستم. ⁽³⁾

ب) شواهد الهی بودن الفاظ قرآن

اشاره

برای قرآن کریم اوصافی مانند عربی بودن در آیات مختلفی آمده است؛ همچنین تعابیر و واژه‌هایی درباره الفاظ و متن قرآنِ نازل شده؛ مانند واژه قرائت، تلاوت، کلام خدا و کتاب و مانند آن که نشان می‌دهد الفاظ قرآن از جانب خداوند متعال است و هیچ منبعی در ایجاد واژه‌ها و ترکیب آیات جز وحی الهی نقشی نداشته است. در این‌جا به بررسی دلایل آن می‌پردازیم:

یکم) اعجاز در فصاحت و بلاغت

آیات قرآن که اعجاز آن ثابت شده است همه دانشمندان مهم‌ترین بُعد اعجاز قرآن را در فصاحت و بلاغت و ترکیب خاص جمله‌ها و واژه‌های آن می‌دانند؛ به گونه‌ای که اگر یک کلمه از آیه‌ای برداشته شود و بخواهیم کلمه‌ای دیگر را جایگزین آن نماییم، نخواهیم توانست و حالت قرآنی بودن و ظرافت لفظی و معنوی آن از بین خواهد رفت.

دوم) عربی بودن

در آیات فراوانی، قرآن به عربی توصیف شده است؛ از جمله این‌که خداوند می‌فرماید: (وَ کَذلِکَ أَوْحَیْنا إِلَیْکَ قُرْآناً عَرَبِیًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها...)؛ 1 و این چنین قرآنی به زبان تازی به تو وحی کردیم تا اهل مکه و کسانی را که پیرامون آنند بیم دهی.

و نیز می‌فرماید: (إِنّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ)؛ 2 ما آن‌را قرآنی عربی نازل کردیم شاید شما درک کنید (و بیندیشید).

این آیات با صراحت بیان می‌دارد که قرآن به‌صورت عربی نازل شده است و روشن است که عربی بودن, لباس لفظ است؛ نه معنا. توضیح این‌که: عربی بودن به دو مفهوم ⁽¹⁾آمده است:

-منظور زبان عربی و لهجه و لغات عرب باشد؛

-مقصود از عربی، بیان روشن و فصیح باشد.

اگرچه این دو معنا با هم تنافی ندارند، قریب به اتفاق ارباب لغت و مفسران ⁽²⁾تعبیر به «عربی» را به معنای زبان و لغت عرب دانسته‌اند.

آیه شریفه و آیه دیگر که می‌فرماید: (وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ* إِنّا جَعَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ ) 3 بیانگر این نکته است که این کتاب که مشتمل بر آیاتی است در مرحله نزول، به آن لباس عربی پوشاندیم و به آن آراستیم تا در خور تعقل تو و امت تو باشد و اگر در مرحله نزول وحی به قالب این الفاظ درنمی‌آمد یا اگر در می‌آمد و پوششی عربی نداشت، قوم تو به اسرار آیات آن پی نمی‌بردند و فقط از آنِ فهم تو می‌شد؛ چون وحی و تعلیمش به تو اختصاص داشت.

و این خود دلالت می‌کند بر این‌که الفاظ کتاب عزیز به سبب این‌که تنها و تنها وحی است و نیز به دلیل این‌که عربی است، توانسته اسرار آیات و حقایق و معارف الهی را ضبط و حفظ کند؛ به عبارت دیگر دو چیز در حفظ و ضبط آیات الهی دخالت دارد:

-وحی از مقوله لفظ است و اگر معانی الفاظ به تنهایی وحی می‌شد و الفاظ

آن از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، مانند احادیث قدسی می‌بود، آن اسرار حفظ نمی‌شد.

-اگر به زبان عربی نازل نمی‌شد یا اگر می‌شد و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آن‌را به لغت دیگر ترجمه می‌کرد پاره‌ای از آن اسرار بر عقول مردم مخفی می‌ماند و دست تعقل و فهم بشر به آن‌ها نمی‌رسید. ⁽¹⁾

از این بیان استفاده می‌شود که اسرار قرآن کریم در صورتی حفظ می‌شود، که الفاظ از جانب خداوند و به زبان عربی نیز باشد.

سوم) قرائت

گاهی در قرآن، نزول آیات از جانب خداوند متعال بر پیامبر (صلی الله علیه و آله)، به قرائت تعبیر شده است: (سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسی)؛ 2 ما به زودی قرآن را بر تو می‌خوانیم و هرگز فراموش نخواهی کرد.

در جای دیگر می‌فرماید: (إِنَّ عَلَیْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ* فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ)؛ 3 جمع و خواندن قرآن بر عهده ما است؛ پس هرگاه آن‌را خواندیم از خواندن آن پیروی کن.

قرائت به معنای خواندن است و واژه «قرء» در اصل به معنای جمع کردن و نیز جمع کردن حروف و کلمات است. ⁽²⁾در نتیجه محور اصلی در این واژه، حروف و کلمات و تلفظ به آنها است که در هر دو آیه منظور تفهیم کامل آیات به پیامبر (صلی الله علیه و آله) در لفظ و معنا با هم بوده است. بنابراین الفاظ بر پیامبر قرائت و نازل شده است.

چهارم) تلاوت

واژه تلاوت نیز به معنای قرائت است؛ چراکه تلاوت نیز به معنای پیروی کردن و نیز خواندن کلمه‌ای بعد از کلمه دیگر بدون فاصله است. تنها تفاوت این است که تلاوت ویژه کتاب‌های آسمانی است؛ به خلاف قرائت که اعمّ است. ⁽¹⁾

مرحوم طبرسی می‌نویسد:

تلاوت همان قرائت است. «تلا» یعنی «قرأ» و هر دو به معنای پیروی کردن حروف از یکدیگر است؛ چراکه بعضی از حروف از بعضی دیگر پیروی می‌کنند. تفاوت در این است که اصل قرائت جمع کردن حروف است و اصل تلاوت پیروی کردن حروف همراه با فهم و تعقل و معرفت است. ⁽²⁾

قرآن کریم درباره ارائه آیات به پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید :(تِلْکَ آیاتُ اللّهِ نَتْلُوها عَلَیْکَ بِالْحَقِّ)؛ 3 این است آیات خدا که به حق بر تو تلاوت می‌کنیم. در جای دیگر می‌فرماید: (ذلِکَ نَتْلُوهُ عَلَیْکَ مِنَ الْآیاتِ وَ الذِّکْرِ الْحَکِیمِ)؛ 4 منظور از تلاوت در «نتلو» همان قرائت و سخن گفتن با پیامبر (صلی الله علیه و آله) است که خداوند متعال آیات قرآن را کلمه-کلمه و شمرده بر پیامبر خوانده است، یا این‌که جبرئیل به فرمان خداوند این کار را انجام می‌دهد. ⁽³⁾

آیات مشابه عبارتند از: جاثیه، آیه 6، قصص، آیه 3 و آل عمران، آیه 108.

پنجم) ترتیل

بیان‌کردن سخنی منظم، پایدار و همراه با فاصله را ترتیل گویند و نیز هرگاه سخنی پایدار به آسانی و راحتی بیان شود آن‌را ترتیل گویند. ⁽¹⁾

در قرآن کریم واژه «رتلنا» که مفهوم قرائت و سخن گفتن در قالب وحی را می‌رساند یک بار آمده است (... وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلاً)؛ 2 ما آن‌را جدا-جدا و پشت سر هم و آرام برای تو بیان کردیم.

مرحوم طبرسی در معنای آیه می‌نویسد: «ای بینّاه تبیناً ورسّلناه ترسیلا بعضه فی اثر بعض»؛ ⁽²⁾به‌طور روشن و گویا و پشت سر هم می‌فرستیم و بیان می‌کنیم.

پیامبر (صلی الله علیه و آله)، به ابن عباس فرمود: وقتی قرآن را قرائت می‌کنی آن‌را با ترتیل بخوان. او پرسید ترتیل چیست؟ حضرت فرمود: «بینه تبیاناً ولا تنثره نثرَ الرّمل ولا تهذّه هذّا الشعر...»؛ ⁽³⁾حروف و کلمات آن‌را به روشنی ادا کن؛ نه همچون ذرات شن آن‌را پراکنده نما و نه مانند شعر آن‌را پشت سر هم بخوان.

از مفهوم آیه شریفه و نیز از این روایت و روایات مشابه ⁽⁴⁾به خوبی می‌توان دریافت که اساس ترتیل سخن گفتن و گفتاری است؛ اما گفتاری روشن، گویا، منظم و پایدار است. چنین سخنی بدون لفظ، امکان ندارد و این‌که خداوند متعال می‌فرماید: «ما ترتیل می‌کنیم»؛ یعنی الفاظ آن‌را به‌طور منظم و روشن بر تو می‌خوانیم که الفاظ وقتی گویا باشد حاکی از قالب زیبا برای معانی زیبا خواهد بود.

ششم) کلام الهی

برخی از اوصاف قرآن کریم نشان می‌دهد که آیات قرآن به‌صورت کلمات و الفاظ و تعبیراتی از جانب خداوند متعال آمده‌اند؛ از جمله آنها تعبیر به «کلام الله» است. قرآن به روشنی با عنوان «کلام الله» توصیف شده است (وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجارَکَ فَأَجِرْهُ حَتّی یَسْمَعَ کَلامَ اللّهِ...)؛ 1 اگر کسی از مشرکان از تو پناه خواست به او پناه ده تا کلام و سخن خدا را بشنود.

کلام خدا همان الفاظ و عبارات ترکیب یافته و سخن معنادار و ساختار لفظی خداوند متعال است که به پیامبرش آموخته است. ⁽¹⁾این کلمات بی‌گمان به‌صورت لفظ معنادار است.

در روایات نیز ائمه اطهار (علیهم السلام) قرآن را کلام الهی نامیده‌اند. فضیل بن یسار گوید: از «امام رضا (علیه السلام) از قرآن پرسیدم؟ حضرت فرمود: هو کلام الله؛ آن کلام خدا است». ⁽²⁾همچنین در روایت دیگر در تفسیر عیاشی امام (علیه السلام) آن‌را در «کلام الخالق» ⁽³⁾و در روایت دیگر آن‌را «کتاب الله» ⁽⁴⁾و در روایتی در نهج‌البلاغه امام علی (علیه السلام) آن‌را «کتاب ربّکم» ⁽⁵⁾نامیده است.

هفتم) کتاب

توصیف قرآن به «کتاب»، خود دلیل دیگری است بر این‌که کلمات و الفاظ از خداوند متعال است. برخی آیات، با صراحت قرآن کریم را «کتاب» معرفی کرده‌اند که از جانب خداوند نازل شده است و «کتاب» واژه‌ای است به معنای نوشته شده ⁽¹⁾که لفظ در او دخالت کامل دارد. و کتاب وقتی گفته می‌شود که حروف یک نوشته کنار هم جمع شده و برخی حروف با برخی دیگر یا الفاظ را به یکدیگر ضمیمه کنند. ⁽²⁾و نوشتار بدون لفظ ممکن نیست و روشن است نسبت دادن کتاب به کسی وقتی صحیح است که افزون بر معانی الفاظ نیز از آن او باشد برخی آیات عبارتند از: (وَ لَمّا جاءَهُمْ کِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ...)؛ 3 و هنگامی که از طرف خداوند کتابی برای آنها آمد که موافق نشانه‌هایی بود که با خود داشتند.

(... وَ أَنْزَلَ اللّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ...)؛ 4 و خداوند کتاب و حکمت را بر تو نازل کرد و آن‌چه را نمی‌دانستی به تو آموخت.

(وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ)؛ 5 ما این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز است.

(کَثِیرٍ قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبِینٌ)؛ 6 از جانب خداوند نور و کتاب

آشکاری برای شما آمده است. و آیات فراوان دیگر؛ از جمله هود، آیه 1، آل‌عمران، آیه 3 و 7، نساء، آیه 105 و انعام، آیه 92.

بررسی مصادر ادعایی وحی

اشاره

یکی از مباحث مربوط به وحی، مصدر آن است. پیش از این به اثبات رسید که خداوند تنها مصدر قرآن است. چون این بحث پایه و اساس اعتبار و ارزش قرآن است و سند آن‌را به اثبات می‌رساند مخالفان عصر پیامبر تلاش فراوانی کردند تا وحیانیت قرآن کریم را خدشه‌دار کنند؛ به همین جهت قرآن را به خود پیامبر، یا دانشمندان یهود و نصارا و مانند آن نسبت می‌دادند و یا آن‌را افترا و دروغ آن حضرت یا اسطوره و در نهایت سحر می‌پنداشتند. قرآن نیز شبهات آنها را نقل می‌کند و پاسخ می‌دهد.

در عصر حاضر نیز مخالفان اسلام از جمله خاورشناسان و برخی از روشن‌فکران مسلمان همان شبهه‌ها را به شکل روزآمدتری مطرح می‌کنند. شاید بشود گفت که یکی از گسترده‌ترین کارها در این باره کتاب هشت جلدی دروس قرآنیه از یوسف درّة الحدّاد (کشیش لبنانی) است که بخش‌های مهمی از کتابش را به این موضوع اختصاص داده است و خدای تبارک و تعالی را تنها یک مصدر برای قرآن می‌داند و مصادر دیگر از جمله تورات و انجیل را برای قرآن اثبات می‌کند.

دانشمندان اسلامی به پاسخ‌گویی این شبهات پرداخته‌اند؛ از جمله می‌شود به شبهات وردود استاد معرفت اشاره نمود. کتاب‌های دیگری نیز از دانشمندان اهل سنت به این مهم پرداخته‌اند که کتاب‌های آراء المستشرقین حول القرآن الکریم، مصدر القرآن دراسه الشبهات و المبشرین حول الوحی المحمدی از عمر بن ابراهیم رضوان، الوحی القرآنی فی المنظور الاستشراقی از محمود ماضی،

شبهات حول القرآن و تنفیدها از غازی عنایت و قضایا قرآنیه از فضل حسن عباس از آن جمله‌اند.

به همین جهت شبهات مخالفانِ وحیانی بودن قرآن کریم در دو قسمت قابل بحث و بررسی است. شبهات عصر رسالت و شبهات خاورشناسان معاصر.

1- اجمالی از شبهات عصر رسالت

مشرکان از آغاز رسالت نسبت به آیات قرآن القاء شبهه می‌کردند؛ از جمله این‌که می‌گفتند آیات قرآن از خداوند متعال نیست. برخی از آنها در بحث پیشین بررسی شد که عبارتند از:

-پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرآن را از افرادی گرفته است که آگاه به کتب پیشین بوده‌اند.

-معانی قرآن از خداوند است؛ ولی الفاظ را پیامبر ساخته و پرداخته است.

-افراد سخنور و فصیح عصر رسالت از آیات قرآن شگفت‌زده شده و اتهام سحر به آن زدند؛ سپس از این اتهام دست برداشته و اعتراف کردند که نه کلام بشر است و نه کلام جن.

افزون بر آن، کفار و مشرکان با تعبیرهای مختلف سعی کرده‌اند قرآن را بی اعتبار کنند و با سخنانی مانند افتراء، اساطیر و سحر می‌کوشیدند قدسی بودن قرآن کریم و وحیانیت آن‌را زیر سؤال برده و مردم را از دین اسلام جدا کنند. برخی از آن تعابیر عبارتند از:

افترا: (وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هَذا إِلاّ إِفْکٌ افْتَراهُ وَ أَعانَهُ عَلَیْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ)؛ 1 و کسانی که کافر شدند گفتند: این قرآن نیست؛ مگر دروغی که محمد بر بافته است و گروهی دیگر او را بر آن یاری کرده‌اند.

این‌جا دو شبهه علیه قرآن مطرح شده است: این‌که قرآن افترا و بافته خود محمد (صلی الله علیه و آله) است و گروهی نیز محمد را بر این کار یاری کرده‌اند.

آیات دیگر: (أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ ) 1 و کفار با صراحت می‌گفتند: (قالُوا إِنَّما أَنْتَ مُفْتَرٍ). 2

اساطیر: (وَ قالُوا أَساطِیرُ الْأَوَّلِینَ اکْتَتَبَها فَهِیَ تُمْلی عَلَیْهِ بُکْرَةً وَ أَصِیلاً)؛ 3 گفتند افسانه‌های پیشینیان است که او آنها را رونویسی کرده، هر بامداد و شبانگاه بر او خوانده می‌شود (و اکتتبها می‌تواند به این معنا باشد که برای او می‌نویسند؛ زیرا خود نمی‌تواند بنویسد). و نیز انفال، 31؛ نحل، 24؛ نمل، 68 و قلم، 15).

سحر: (وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمّا جاءَهُمْ إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ مُبِینٌ)؛ 4 و کسانی که کافر شدند درباره حق هنگامی که به ایشان آمد، گفتند: این نیست مگر جادویی هویدا. و نیز صافات، آیه 15؛ احقاف، آیه 7؛ قمر، آیه 2؛ صف، آیه 6 و مدثر، آیه 24.

طبق این آیات کفار و مشرکان می‌گویند آیاتی که محمد (صلی الله علیه و آله) آورده یا دروغ به خدا می‌بندد و خودش درست کرده یا افسانه‌ها و قصه‌های ساختگی گذشتگان است یا سحر و جادوی محمد (صلی الله علیه و آله) است. خداوند بسیار کوتاه به آنان پاسخ داده است؛ برای نمونه در پاسخ افترا و اساطیر بودن قرآن کریم، در آغاز بی‌اساس بودن شبهه را مطرح نموده که (... فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً)؛ 5 به راستی که [با این گفتار خود] ستم و دروغی ناروا و بی‌دلیل پیش آوردند. و نیز پاسخ می‌دهد که

(قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ کانَ غَفُوراً رَحِیماً)؛ 1 بگو این قرآن را (اگر آن‌را افسانه و دروغ خواندند) کسی فرو فرستاده است که راز نهان را در آسمان‌ها و زمین می‌داند. او همواره آمرزگار و مهربان است.

در پاسخ اتهام سحر نیز می‌فرماید: «(من اگر دروغ گویم خود گرفتار عذاب می‌شوم) جز وحی الهی از چیزی پیروی نمی‌کنم». ⁽¹⁾

2- شبهات خاورشناسان

اشاره

خاورشناسان درباره مصادر وحی نظرات مختلفی مطرح کرده‌اند. برخی یا بیشتر آنها یهود و نصارا و دیگر ادیان را منشأ و مصدر قرآن دانسته‌اند. برخی دیگر خود پیامبر را مصدر قرآن دانسته و قرآن را ساخته و پرداخته او می‌دانند که در این‌جا چنین مواردی را بررسی می‌کنیم.

الف) منشأ قرآن؛ یهود، نصارا و دیگر ادیان

برخی مستشرقان سعی کرده‌اند با تمسک به ادله‌ای همچون سفرهای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به شام یا دیدار با برخی از علمای یهود و نصارا، و نسبت‌دادن مطالعه کتب اهل کتاب به پیامبر، آن حضرت را در جریان آوردن آیات قرآن، متأثر از اهل کتاب قلمداد نموده و مصادری را برای وحی بیان کنند. از جمله این مستشرقان می‌توان به «ریچارد بل» (مستشرق انگلیسی) اشاره کرد. ⁽²⁾وی مدعی است که بسیاری از آیات، از جمله آیات بعث، از مصادر مسیحی متأثر بوده‌اند. ⁽³⁾

او در فصل هشتم کتابش (فصل محتوای قرآن و مصادر آن) قرآن را در به کارگیری برخی الفاظ و صفاتی همچون «الرحمن» از مذهب مانوی متأثر دانسته است. ⁽¹⁾او همچنین در فصل نهم (فصل قصص) مدعی است که قصص قرآنی بیش از مصادر مکتوب، بر مصادر شَفَوی متکی بوده است. ⁽²⁾همچنین وی، اصل قرآن را متأثر از لغت سریانی دانسته است. ⁽³⁾

«بروکلمان» و «تور أندریه» اسلوب قرآنی را متأثر از مبشران مسیحی جنوب عربستان دانسته‌اند و لغت سوره را نیز لغتی عبری (عبرانی جدید) قلمداد کرده‌اند؛ ⁽⁴⁾همچنین «بیرنات هیللر»، مستشرق مجاری (م 1943م) نیز در بحثی با عنوان «عناصر یهودی در مصطلحات قرآن» که در سال 1928م منتشر شده است، سعی بر اثبات تأثیرپذیری قرآن از یهود دارد؛ ⁽⁵⁾چنان‌که «وزف هورفیش» (1931م) نیز مقاله‌ای با عنوان «اسماء اعلام یهودی در قرآن» دارد که در سال 1925م منتشر شده است. ⁽⁶⁾«ونز برو (اسلام‌شناس معاصر) نیز افزون بر تأکید بر تکون تدریجی قرآن طی دو قرن، آن‌را متأثر از سنت یهودی معرفی کرده است. ⁽⁷⁾برخی دیگر از آنان، پیامبر را از حنیفان و ادیان گذشته تأثیرپذیر دانسته‌اند و حتی برخی، عمر

بن خطاب را تعلیم‌دهنده به آن جناب معرفی کرده‌اند. ⁽¹⁾

برخی از مستشرقان، شعائر اسلام را-که بخش عمده‌ای از آن در قرآن آمده-حاصل ابداعات خاصه و تأثیرات متنوع صحابه از جاهلیت، یهود، نصرانیت، فارس‌ها، و... دانسته‌اند. ⁽²⁾برخی نیز در حالت تردید بین این مدعا سیر کرده‌اند که قرآن یا حاصل اختراع پیامبر یا اقتباس از غیر است. ⁽³⁾برخی تأثیرپذیری پیامبر را از ورقة بن نوفل درست می‌دانند و جریان «فترت وحی» را ناشی از وفات ورقه دانسته‌اند. به جز وی از بحیرای راهب، یا غلامی رومی که در مکه صنعت‌گری می‌کرد (حدّاد رومی) را نام برده‌اند. ⁽⁴⁾

چنان‌که گذشت، وجود برخی الفاظ غیر عربی در قرآن، به اتهام یاد شده بیشتر دامن زده است. ⁽⁵⁾

«آندره ناتان شورقی» (مترجم یهودی قرآن) از جمله کسانی است که در بسیاری موارد سعی کرده برای واژگان قرآنی، ریشه‌های عبری و یهودی بتراشد. ⁽⁶⁾

چنان‌که تشابه مضامین برخی آیات قرآن مانند علق، آیه 1؛ مزمل، آیه 8 و

انسان، آیه 25، با آیات عهدین نیز به این شبهه بیشتر دامن می‌زند؛ ⁽¹⁾مانند اشعیا، باب 12، آیه 14 و مزامیر، مزمور 116، آیه 13 و 17.

«تئودور نولد» که ⁽²⁾قرآن را برگفته از متون کهن دانسته است؛ دلیل او تنها همگونی آموزه‌های قرآن با دیگر کتب است؛ چراکه داستان‌ها و حکمت‌های قرآن همان است که در کتب یهود و اناجیل و حتی در آموزه‌های زردشت و برهما آمده است؛ از جمله داستان معراج، نعمت‌های اخروی، جهنم، صراط، آغاز با بسمله، نمازهای پنج‌گانه و دیگر احکام عبادی؛ نیز گواهی هر پیامبر به پیامبر بعدی که همه و همه برگرفته از متون کهن است که نزد عرب شناخته شده بود.

ویل دورانت در تاریخ خود یادآور می‌شود که دین اسلام در بعضی موارد به آیین یهود شباهت دارد. قرآن از یک‌سو به ستایش دین یهود می‌پردازد و از سوی دیگر آن‌را نکوهش می‌کند؛ اما در زمینه مفاهیمی چون توحید، نبوت، ایمان، توبه، روز حساب و بهشت و دوزخ از تعلیمات موسی متأثر است... مراسم دینی آیین یهود به نام شمایسرائیل (هان گوش کن اسرائیل!) که تأکیدی است بر یکتایی خدا، در دین اسلام به‌صورت لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ درآمده است. عبارت «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» انعکاسی از یکی از عبادات مکرر صفت رحمان است که در باره یهود به کار می‌رود. صفات و اصطلاحاتی که در تلمود آمده‌اند همواره مسلمین از آن استفاد کرده‌اند. همین امر افرادی را بر آن داشته است که تصور کنند محمد (صلی الله علیه و آله) منابع دین یهود را می‌شناخته است. ⁽³⁾

استاد معرفت، خاورشناسان دیگری مانند «تسدال، ماسیه، آندریه، لامنز و گلدزیهر» را نیز بر همین عقیده می‌داند. ⁽¹⁾

تشابه موجود بین قصص قرآنی و قصه‌های کتاب مقدس نیز زمینه دیگری برای طرح اتهام یاد شده است. «فیلیپ» مدعی است که «می‌توان گفت تا حدی همه قصص تاریخی در قرآن، در تورات نظیر و نمونه دارد؛ جز برخی قصص عربی خالص که ناظر به عاد و ثمود و لقمان و اصحاب فیل و... است». ⁽²⁾

مستشرق دیگری به نام «جویتی»، قصص را کم و بیش مطابق با تورات دانسته، ضمن آن‌که معتقد است در قرآن، بعضی حقائق مربوط به انبیا، آمیختگی دارد. او گفته که چه بسا این ناشی از تصور وی مبنی بر بهترین و آخرین نبی بودن او باشد. و قصه‌اش شامل برخی از انبیاء بنی اسرائیل می‌شود؛ نظیر قصه نوح و کشتی آن، ابراهیم و همسرش، موسی و معجزاتش، داود و سلیمان و پادشاهی و حکمتی که خداوند به این دو داده است؛ ضمن آن‌که از ذکر بسیاری از انبیا و ملوک برجسته یهودی غافل شده است. ⁽³⁾

مسئله تأثیرپذیری از عهدین تا آن‌جا پیش رفت که برخی از مستشرقان در ابتدا سعی داشتند عهدین را مصادر اصلی قرآن بدانند؛ از این‌رو اقوامی همچون عاد و ثمود که در عهدین نیستند را منکر شدند؛ اما پس از آن‌که نام آن‌ها را در تاریخ بطلمیوس یافتند، و اسم عاد را مقرون به اسم ارم در کتب یونانی (اکرانیت، Akranitac )دیدند, و باستان‌شناسی به نام «موزیل تشیکی» (مؤلف

کتاب الحجاز الشمالی) در مدین، معبدی یافت که در آن به زبان نبطی و یونانی اشاره به قبائل ثمود شده است، سعی کردند مصادری غیر از عهدین نیز برای قرآن تصور کنند. ⁽¹⁾

برخی از آنان همچون «کایتانی» کوشیده‌اند تأثیرپذیری پیامبر از اهل کتاب در تبیین تاریخ امم پیشین را اثبات کنند و به حضرت تهمت بزنند که به نوعی تحریف نیز دست زده و سعی کرده تاریخ یهود قدیم را به گونه‌ای دیگر عرضه کند؛ از این‌رو پس از به دست آوردن فتوحات، کسانی همچون ابن عباس موفق شدند برتری تمدن مسیحی، و عیوب فراوان عقیده جدیدی را که ضمن آن، پیامبر خواسته بود تاریخ یهود قدیم را بر اساس آن بنا نهد، دریابند؛ از این‌رو، ابن عباس سعی داشت که این عیوب را جبران کند. ⁽²⁾

زمینه دیگر اتهام مستشرقان بر تأثیرپذیری پیامبر از اهل کتاب در آوردن قرآن این است که ذکر اهل کتاب در آیات مدنی، به دلیل تأثیرپذیری پیامبر از آنان بوده، از این‌رو چون اهل کتاب در مکه نبودند نامی نیز از آنان در قرآن نیست. ⁽³⁾

یوسف درة الحداد، نظر جدیدی مطرح ساخته؛ بدین صورت که برای قرآن مصدر اولی و مصادر ثانوی فرض کرده است. وی می‌گوید:

اولین مصدر برای قرآن خداوند است که مبدأ هر چیزی است و این، عقیده‌ای ایمانی نزد مسلمانان است و کلام و جدالی در آن نیست؛ اما این عقیده،

بحث از مصادر ثانویه درباره قرآن را منع نمی‌کند. مصادری که پیامبر به سبب حضورش در آن محیط خاص، به طرق مختلف تحت تأثیر آن‌ها بوده است. ⁽¹⁾

ایشان مهم‌ترین مصدر قرآن را کتاب مقدس به‌ویژه تورات می‌داند و آیاتی از خود قرآن را گواه می‌آورد؛ از جمله:

درة الحداد می‌گوید:

آیه نخست محمّد (صلی الله علیه و آله)، نشان از سازگاری قرآن او با زبرالأولین (متون پیشینیان) دارد و آیه دوم او دانشمندان بنی اسرائیل را بر تطبیق، گواه می‌گیرد؛ اما چه ارتباطی است میان قرآن و یافته شدن آن در زبرالأولین؟ این راز محمد (صلی الله علیه و آله) است؛ زیرا آیه‌های او در زبرالأولین با زبان غیر عربی نازل شده که آن‌ها نمی‌دانند؛ پس عالمان بنی اسرائیل به محمّد (صلی الله علیه و آله) رسانده‌اند و او نیز با زبان عربی آشکار، مردم را بدان بیم داده است.

پس اصل قرآن در متون پیشینیان نازل شده بود و این ارتباط میان قرآن و کتاب‌های منبعِ آن‌را می‌رساند که زبرالأولین، یعنی صحیفه‌ها و کتاب‌های پیشینیان.

نیز آیه (وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَةً وَ هذا کِتابٌ مُصَدِّقٌ لِساناً عَرَبِیًّا) 1 به صراحت می‌گوید او بر کتاب موسی شاگردی کرده و آن‌را در قالب زبان عربی ریخته است. در نتیجه قرآن، نسخه عربی برگردان از کتاب اصلی (تورات) است. منظور از تفصیل در آیه (کِتابٌ فُصِّلَتْ آیاتُهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا...) 2 نیز یعنی برگردان عربی از متن اصلی غیر عربی است. ⁽¹⁾

نقد و بررسی

مصدر بودن یهود و نصارا و سایر ادیان برای متن قرآن کریم پذیرفتنی نیست و افزون بر دلایل گذشته که الهی بودن قرآن را ثابت می‌کرد می‌توان به دلایل و شواهد دیگری نیز اشاره نمود:

چنان‌چه پیش از این گذشت محمد (صلی الله علیه و آله) شخصی امّی (درس نخوانده) و به گواهی تاریخ و قومش، در وطن و مسافرت هیچ آموزگاری نداشته و مطالب قرآن را از کسی نیاموخته است.

عهد قدیم در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به اعتراف خود مستشرقان تا آن زمان به زبان عربی ترجمه نشده و منابع تورات که در دست رهبانان بوده است به زبان غیر عربی بوده است و نخستین ترجمه اسفار تورات که به زبان عربی شده در اوائل خلافت عباسیان بوده است. ⁽²⁾

اگر آموزگاران و افرادی از یهود و نصارا وجود می‌داشت که عرب‌ها می‌توانستند نزد آنها آموزش ببینند به یقین نخبگان و افراد متفکری در میان عرب و قریش وجود داشتند تا آنها نیز مانند محمد (صلی الله علیه و آله) سخنانی را بیاورند و به جهانیان عرضه بدارند و شگفتی جهانیان را برانگیزند؛ در حالی که افرادی را که مخالفان آموزگار پیامبر می‌دانند, مانند «بلعام» یا «عایش» یا «سلمان فارسی» ⁽¹⁾مطابق شأن نزول ذیل آیه 103 سوره نحل در تفاسیر مجمع البیان، ابن‌کثیر، نمونه و... نطق به عربی را به خوبی نمی‌دانستند؛ چه برسد به این‌که فصیح‌ترین و بالاترین سخن عربی را بر زبان بیاورند.

اگر محمد (صلی الله علیه و آله) این قرآن را از اهل کتاب گرفته بود بر اساس دشمنی که اهل کتاب با آن حضرت داشتند توطئه‌های فراوانی علیه آن حضرت نموده و از هیچ کاری برای تضعیف دین اسلام کوتاهی نمی‌کردند و آن‌را منتشر نموده و چنین افرادی را معرفی می‌کردند و می‌گفتند که این قرآن را از ما آموخته است یا از کتاب‌های ما گرفته و بر شما قرائت می‌کند؛ در سخن‌های فراوان آنها چنین چیزی وجود ندارد.

اگرچه قرآن کریم داستان‌هایی دارد که در تورات و انجیل نیز آمده است، داستان‌های قرآنی تفاوت جوهری و اساسی با دیگر کتب آسمانی دارد؛ از جمله داستان آفرینش آدم (علیه السلام)، توفان نوح (علیه السلام)، غرق شدن فرعون و نجات قوم موسی (علیه السلام) و چند داستان دیگر.

موریس بوکای در رد نظریه شباهت داستان آفرینش قرآن با تورات می‌نویسد: من معتقدم که این نظریه اشتباه است که داستان آفرینش قرآن به

تورات بسیار نزدیک است؛ بلکه اختلافات آشکاری در این دو کتاب وجود دارد که قابل مقایسه با یکدیگر نیستند. ⁽¹⁾

همچنین ایشان مطرح می‌کند که توفان نوح (علیه السلام) در تورات یک توفان جهانی برای عقاب همه انسان‌های کافر است؛ در حالی که قرآن کریم توفان را برای مجازات عده‌ای محدود مطرح کرده است. ⁽²⁾

در داستان غرق‌شدن فرعون نیز تفاوت‌های اساسی بین سفر هجرت در تورات و بین آیات قرآن کریم مشاهده می‌شود؛ از جمله نجات بدن فرعون است ⁽³⁾که قرآن می‌فرماید: (فَالْیَوْمَ نُنَجِّیکَ بِبَدَنِکَ لِتَکُونَ لِمَنْ خَلْفَکَ آیَةً...). 4

افزون بر آن، معرفی پیامبران در قرآن با نوعی نزاهت، صفات و اخلاق بسیار والا، به دور از گناه و همراه با عصمت بیان شده است؛ در حالی که در کتب عهدین به پیامبران از جمله حضرت داود، سلیمان، لوط (علیهم السلام) و برخی دیگر گناهان بسیار زشت و کردارهای ناپسند نسبت داده شده است که شایسته آنان نیست. ⁽⁴⁾

بسیاری از داستان‌هایی که در قرآن کریم مطرح شده در تورات و انجیل یافت

نمی‌شود؛ از جمله آنها داستان هود (علیه السلام)، صالح (علیه السلام) و شعیب (علیه السلام) است و اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرآن را از اهل کتاب آموخته بود این اضافات را در کتاب خود مطرح نمی‌نمود. ⁽¹⁾

قرآن کریم به دست‌برد و تحریف کتب تورات و انجیل اشاره نموده است که دانشمندان آنها به تحریف کتاب خود می‌پردازند. ⁽²⁾

و اگر پیامبر مطالب خود را از آنها نقل کرده باشد بدین معناست که مطالب خود را از کتاب‌های تحریف شده و ضعیف گرفته است.

ب) محمد، مصدر قرآن

برخی از خاورشناسان، قرآن را ساخته پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) دانسته‌اند. این گروه در غرب سابقه‌ای طولانی داشته و در قرون وسطا اکثریت را تشکیل می‌دادند؛ ولی در دوره‌های بعد به علت مطالعه بیشتر درباره قرآن و پی‌بردن به حقانیت آن از تعداد آنها کاسته شد؛ اما با یک رویکرد حرفه‌ای‌تر وارد عرصه مخالفت با وحیانیت قرآن شدند. آنان تصریح کرده‌اند که با این کار چند هدف را پی می‌گیرند: تبلیغ علیه اسلام، دفاع از مسیحیت، دشمنی با مسلمانان و سرزنش آنان. روش‌های اینان در انتساب قرآن به محمد (صلی الله علیه و آله) متفاوت می‌نماید؛ برخی عنوان ترجمه خود را «قرآن محمد (صلی الله علیه و آله)»، برخی وحی را امری درونی و نفسانی و برخی محمد (صلی الله علیه و آله) را نابغه‌ای زیرک معرفی کرده‌اند. که به بررسی این موارد می‌پردازیم:

یکم) قرآن محمد (صلی الله علیه و آله)

این نام عنوانی است که عده‌ای از مترجمان قرآن در غرب بر ترجمه خود

گذاشته‌اند. این چه‌بسا روش دو هدف اساسی را در پی داشت: از محتوای قرآن آگاه می‌شدند و غرض خود (مخالفت با الهی بودن قرآن را پی‌ریزی می‌کردند.

از میان آنها مش‌شود افرادی را برشمرد؛ از جمله «الکساندر راس» در سال 1649میلادی عنوان ترجمه خود را با نام «قرآن محمد (صلی الله علیه و آله)» منتشر کرد؛ جرج سیل که از مترجمان نامی است، ترجمه خود را در سال 1974 میلادی منتشر کرد. و آن را «قرآن معروف به قرآن محمد (صلی الله علیه و آله)» نام نهاد. همچنین است ترجمه «رودول» در سال 1861میلادی و ترجمه «اِن. جی داود» در سال 1965 که محمد (صلی الله علیه و آله) را نویسنده‌ای زیرک و قرآن را غیر الهی دانسته‌اند. ⁽¹⁾

نقد و بررسی

انتخاب نام‌های گفته شده برای ترجمه‌های خود، نشان از این نکته دارد که اینان قرآن را کتاب آسمانی نمی‌دانند؛ بلکه این کتاب از جانب محمد (صلی الله علیه و آله) آمده است.

این موارد چیزی جز انکار صریح و بدون دلیل بوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و وحیانیت قرآن کریم نیست و تنها ادعاهای بی‌اساسی است که امروزه هیچ پژوهشگری در بطلان آن تردید ندارد. این اتهامات نخ نما شده نه تنها اسلام را تضعیف نمی‌کند؛ بلکه روز به روز برحقانیت قرآن می‌افزاید تا جایی که محققان منصف همچون دکتر موریس بوکای (محقق فرانسوی) با مطالعه قرآن به این نتیجه رسیده‌اند که تنها کتابی که می‌شود آن را به خدا نسبت داد کتاب آسمانی مسلمانان است، وی با انتقاد از محققان مسیحی و کلیسا می‌گوید: «ناگزیر باید تصدیق کرد که این داده‌های اخیر اسلام عموماً در کشورهای غربی ما ناشناخته‌اند هستند». ⁽²⁾

وی فرایند تبلیغی مسیحیت بر ضد اسلام را بسیار جاهلانه می‌داند و ضمن بیان تفاوت‌های فراوان بین کتاب مقدس و قرآن می‌نویسد: «تفاوت اساسی دیگر بین کتاب مقدس مسیحیت و اسلام این است که مسیحیت فاقد یک متن وحی تثبیت شده هم‌زمان است؛ در صورتی که اسلام دارای چنین متنی می‌باشد». ⁽¹⁾

وی باور دارد که هیچ‌یک از مطالبی که در قرآن آمده است از نظر علمی انکارپذیر نیست؛ ⁽²⁾زیرا نمی‌شود پذیرفت که وحی خداوندی بتواند امر نادرستی را بیان کند و این به خلاف کتاب مقدس است. ⁽³⁾مارگولیوس ⁽⁴⁾استاد دانشگاه آکسفورد (1858-1940م) می‌نویسد:

قرآن قطعاً مقام بزرگی در بین کتاب‌های این جهان دارد. هر چند تازه‌ترین و آخرین کتاب الهی است، تأثیری که بر روی توده‌های بشریت بخشید، با سایر آنها که عمر طولانی‌تری دارند قیاس شدنی نیست. ⁽⁵⁾

همچنین در این زمینه کافی است به دیدگاه‌های دانشمندان بزرگ غربی از جمله پروفسور آرتور آربری (Artur Gan Arberi) دانشمند انگلیسی (1969م) هربرت جورج ولز (H.G. Wells) محقق انگلیسی، دکتر ماردریس (Dr Mardrice) دانشمند فرانسوی، آلبرت اینشتاین (Albert Einstein) بزرگ متفکر و فیزیکدان آلمانی (1879-1955م) مراجعه نمود. ⁽⁶⁾

افزون برآن، دلایل گذشته، ازجمله امی بودن پیامبر، معجزه بودن قرآن و این‌که هیچ بشری نمی‌تواند مانند آن را بیاورد این شبهه را باطل می‌کند خواهد آمد.

دوم) وحی نفسانی

گروه دیگر وحی را از نظر روان‌شناسی بررسی کرده‌اند و حالت‌های نفسانی و درونی پیامبر یا شخصیت باطنی وی را عامل وحی قرآن دانسته‌اند. خلوت‌گزینی‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله) و حضور وی در غار حرا را نیز مهم‌ترین نشانه آن دانسته‌اند اینها معتقدند که روح انسان جلوه‌ای از روح خدا است؛ از این رو وحی چیزی نیست جز همان شخصیت باطنی انسان و آگاهی‌یابی او در برهه‌ای از زمان نسبت به پیامی که زمینه‌ساز رشد و تعالی جامعه بشری است. ⁽¹⁾

ادوارد مونته ⁽²⁾و امیل درمنگهام ⁽³⁾از خاورشناسانی‌اند که بر این موضوع تأکید بسیار دارند.

ادوارد مونته دانشمند فرانسوی در مقدمه‌اش بر ترجمه قرآن کریم (چاپ 1929) می‌گوید: «محمد (صلی الله علیه و آله) همانند پیامبران بنی‌اسراییل، پیامبری راستگو بود و به وی نیز همانند آنان الهام نفسی می‌شد». ⁽⁴⁾

درمنگهام نیز با تفصیل بیشتری معتقد است که در جهان هستی امور غیبی وجود دارد و انسان‌ها اگر چشم و گوش باز کنند می‌توانند با آنها مرتبط شوند، و چشم و گوش مردم عادی آن را نمی‌بیند و نمی‌شنود؛ اما محمد (صلی الله علیه و آله) گمان

می‌کند می‌بیند و می‌شنود. آیا این امور ماوراء طبیعی جز قلب خالص و درون پاک و قلبی پر از ایمان می‌خواهد؟ ⁽¹⁾

ایشان می‌افزاید:

چون سال 610 میلادی شد حالت درونی شدید و خاصی برای محمد (صلی الله علیه و آله) پیش آمد. وی به نادرستی باورهای قومش پی برد و می‌دانست برای رهایی انسان‌ها از گمراهی، پیامبری برانگیخته می‌شود و با خود اندیشید که وقت آن است که خداوند بار دیگر بر انسان‌ها رحمت آورد و برای نجات آنها از بدبختی، وحی بفرستد. وی آرامش درونی خود را در غار حراء یافت و به آن‌جا پناه برد و هر روز حالت درونی او شدیدتر و عمیق‌تر می‌شد و روح خود را با روزه گرفتن و بیداری و اندیشه صیقل می‌داد. وی شب و روز خواب و بیداری را فراموش کرده بود و گویا صداهایی از میان سنگ‌های صحرا می‌شنید که به رسالت او بشارت می‌داد و ایمان داشت تا روزی که در غار حرا در خواب بود فرشته‌ای نزد او آمد و گفت: بخوان. پاسخ داد: نمی‌توانم و این آغاز وحی و نبوت بود. ⁽²⁾

گلدزیهر ⁽³⁾نیز تأکید نموده که محمد (صلی الله علیه و آله) شخصیتی با استعداد و پاک بود که بر او وحی نفسی می‌شد و در واقع دریافتی از خودش به او افاضه می‌شد. ⁽⁴⁾

افرادی مانند تورآندریه ⁽⁵⁾و گیب ⁽⁶⁾نیز به این دیدگاه معتقدند. ⁽⁷⁾

ریچارد بل ⁽⁸⁾نیز الفاظ و کلمات قرآن را از ناحیه خداوند ندانسته و آن را

محصول «مفهوم‌سازی و تعبیرهای ابتکاری» پیامبر از تجربه روانی و حالات شخصی می‌داند. ⁽¹⁾

نقد و بررسی

یکم) انتساب وحی به شخصیت باطنی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در واقع نوعی کشف و شهود و در نهایت نوعی الهام درونی است. به این نوع دریافت‌ها در اصطلاح عرفانی، وحی گفته نمی‌شود؛ بلکه این را «الهام» یا «علم باطنی» می‌نامند ⁽²⁾یا به اصطلاح نوپدید همان تجربه عرفانی است؛ نه وحی. وحی پیامبران، وحی خاص الهی است که از بیرون شخصیت باطنی، بر آنان القا می‌شود و ویژگی‌های خاص خود مانند یقینی بودن، خطاناپذیر بودن و مکلف به تبلیغ بودن را دارد؛ به خلاف الهام و کشف و شهود.

از طرفی دیگر دریافت‌های باطنی ممکن است برای افراد بسیاری حاصل شود؛ به خلاف وحی رسالی که تنها ویژه پیامبران و افراد برگزیده از جانب خداوند است.

غزالی می‌گوید:

وحی رسالی بالاترین مرتبه را در میان علوم بشری دارد که کسی غیر از انبیا نمی‌تواند آن را داشته باشد؛ چراکه بدون واسطه از خداوند متعال گرفته شده و ارث ویژه انبیای الهی است که باب آن با خاتم پیامبران [محمد (صلی الله علیه و آله)] بسته شده است. ⁽³⁾

دوم) انتساب قرآن به شخص پیامبر مبتنی بر این است که یا خود پیامبر چنین ادعا کرده باشد یا او «العیاذ بالله» دروغ‌گو باشد.

هیچ مدرکی نیست که پیامبر قرآن را از خود بداند. نه سخنی از پیامبر در این باره آمده و نه آیات قرآن این مسئله را تأیید می‌کند؛ بلکه آیات قرآن خلاف این مطالب را به اثبات می‌رسانند؛ زیرا آیات بیان‌گر این نکته است که ما قرآن را بر تو ای محمد (صلی الله علیه و آله) نازل کرده‌ایم یا ما این کتاب را به وسیله فرشته وحی بر تو نازل کرده‌ایم. این آیات به ما می‌فهماند که همه آیات قرآن از جانب خدا است. آیات آن نیز در دلایل شواهد الهی بودن متن قرآن گذشت. افزون بر آن، شخصیت پیامبر در میان همه عرب آن زمان شناخته شده بود. حتی مخالفان آن حضرت و بسیاری از مردم مکه با وجود دشمنی که با آن حضرت داشتند او را راست‌گو و امین می‌دانستند و صفات برجسته دیگری مانند جود، سخاوت و شجاعت را در او دیده بودند و واجب است که یک پیامبر بالاترین صفات ارزشی مانند کمال عقل، ذکاوت، صداقت، امانت، زیرکی و... داشته باشد. ⁽¹⁾پیامبران گذشته و کتب آسمانی پیشین از جمله عهدین نیز بشارت به وجود پیامبری که مطابق با صفات محمد (صلی الله علیه و آله) است، داده‌اند. نکاتی که به اجمال بیان می شود عبارتنداز:

-اُمی بودن

پیامبر شخصی امی و درس نخوانده بوده. نه شاعر بود و نه سخنوری مانند ولید که از سخنوران فصیح و بلیغ عرب بود.

-راست‌گویی

راست‌گویی پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) دلیل دیگری بر الهی بودن قرآن است.

بهترین دلیل گواهی و شهادت دشمن سرسخت رسول خدا (صلی الله علیه و آله) (ابوسفیان)

بر راست‌گویی، عدم تکبر و بیان فضائل آن حضرت است. ابوسفیان در ملاقاتی که با امپراتور روم داشته است هرقل (امپراتور روم) از او پرسید: آیا پیش از رسالت متهم به دروغ‌گویی بوده است؟ ابوسفیان گفت: خیر. هرقل پس از پرسش‌ها و پاسخ‌های فراوانی در آخر گفت: همه این‌ها نشانه‌های پیامبری است. سپس گفت: به خدا سوگند! می‌دانم او پیامبر است؛ ولی از مملکتم می‌ترسم. اگر نمی‌ترسیدم از او پیروی می‌کردم. ⁽¹⁾

نضر بن حارث به قریش اعلان کرد: «لقد کان محمد اصدقکم حدیثاً و اعظمکم امانةً». ⁽²⁾

-اخبار پیامبران گذشته

در میان بسیاری از پیروان ادیان معروف بوده است که پیامبری با ویژگی‌هایی خواهد آمد و بسیاری از افراد منتظر ظهور یک پیامبر بوده‌اند؛ از جمله آنها سلمان فارسی است که به سراغ عالمان بسیاری از نصارا رفت و در آخرین خبری که به او دادند انتظار پیامبری در سرزمین عرب بوده است؛ ازاین‌رو به همین جهت به آن سرزمین مسافرت نمود. ⁽³⁾

همچنین است داستان معروف نجاشی که برخی از مسلمانان به حبشه مهاجرت نموده و او رسالت پیامبر را تصدیق نمود. ⁽⁴⁾

-بشارت عهدین

گستر نشانه‌های نبوت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در عهد قدیم و جدید حتی برای

طرفداران این دو دین نیز انکار پذیر نیست. افزون بر تصریح به ویژگی‌های پیامبر در کتاب تورات و انجیل آمده است که پس از ابراهیم پیامبری نمی‌آید؛ مگر از فرزندان ابراهیم (اسماعیل و اسحاق) از فرزندان اسماعیل نیز پس از حضرت عیسی تاکنون کسی که ادعای نبوت کرده باشد جز پیامبر اسلام نیز نیامده است. در اینجا تنها به برخی از آدرس‌ها و منابع اشارت می‌رود ⁽¹⁾:

انجیل: یوحنا 19/1-27، یوحنا 37/7-43، یوحنا 15/14-17، یوحنا 26/15 و 27، یوحنا 13/16 و 14 و... . ⁽¹⁾

سوم) سرزنش پیامبر در آیات

در قرآن موارد وجود دارد که حاکی از عتاب و سرزنش پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در برخی حوادث دارد، حوادثی بوده است که نشان می‌دهند خداوند متعال پیامبرش را محافظت نموده و برخی از تصمیمات آن حضرت را مورد توبیخ قرار داده است. از جمله: آیات سوره تحریم/1-7، اذن به برخی بر عدم حضور در جنگ: توبه/43 و نیز داستان ابن امّ مکتوم در سورۀ عبس/1-5 و نیز انعام/52، اسراء/73، 74 و 75 و....

چگونه شخصیتی که در برخی موارد مورد سرزنش قرار می‌گیرد خود آورنده همان آیات می‌تواند باشد. ⁽²⁾

لازم به یادآوری است که در قرآن کریم آیات فراوانی نیز وجود دارد که بیان کننده بالاترین ارزش‌ها برای شخصیت پیامبر است.

آیات فراوانی از قرآن کریم که دخالت پیامبر را در وحی به طور کامل نفی می‌کند از جمله: یونس/15 و نیز آیه 103 و 104 سورۀ نحل و آیات فراوان دیگر که بیش از این در دلایل وحانیت نص گذشت

ج) نبوغ اجتماعی

برخی از خاورشناسان محمد (صلی الله علیه و آله) را فردی نابغه و زیرک معرفی کرده‌اند.

«توماس کارلایل»، ⁽¹⁾«مونتگمری وات» ⁽²⁾و «ریچارد بل» ⁽³⁾ازاین افرادند. این گروه بیان کرده‌اند که محمد (صلی الله علیه و آله) از اوضاع و احوال مردم زمان خود بسیار آگاه بود و آن‌چه را مردم از آن رنج می‌بردند، می‌دانست و از نبوغش استفاده کرد ⁽⁴⁾و مطالبی را آورد که مردم پذیرفتند؛ برای نمونه ⁽⁵⁾مردم که از بی‌عدالتی رنج می‌بردند، او در کتابش روی عدالت تأکید فراوان نمود؛ چند خدایی زندگی مردم را پوشش داده و امری نامطلوب بود، او توحید را مطرح کرد؛ جنگ‌های قبیله‌ای باعث شد کودکان بسیاری یتیم شوند او در کتاب خود و گفتار و رفتارش یتیم را تکریم کرد و تأکید می‌کرد که با یتیمان خوش‌رفتاری کنند.

در همین جهت برخی، پیامبر را سیاست‌مدار نابغه، ⁽⁶⁾یا شخصی فریب‌کار یا قدرت‌طلب معرفی کرده‌اند؛ چنان‌که «مویر» رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را به دو دوره مکی و مدنی تقسیم نموده و صداقت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در دوره مکی تأیید نموده و دوره مدنی را دوره‌ای غیر صادقانه می‌داند که ناشی از کسب قدرت او است و هر قدرتی فسادآور است. ⁽⁷⁾

نقد و بررسی

بدون تردید پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و سایر پیامبران الهی نبوغ داشتند و مطابق روایات عقل‌های آنان کامل‌ترین عقل‌ها بوده است؛ اما میان آن‌چه پیامبران

آورده‌اند با آن‌چه که نابغه‌ها ارائه کرده‌اند تفاوت اساسی وجود دارد:

د) وحی، رهاورد صرع و جنون پیامبر

برخی از مستشرقان آموزه‌های وحیانی پیامبر را نتیجه بیماری روانی وی دانسته‌اند و بر این باورند که آن‌چه به نام وحی و حالت غش برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده، همان بیماری «صرع» می‌باشد که وقتی به هوش می‌آمد چیزی بر مردم

تلاوت می‌کرد؛ به گمان آن‌که بر او از جانب پروردگارش وحی شده است. ⁽¹⁾و یا حالت غش همان حالت هیستری است. ⁽²⁾

به باور این‌ها محمد (صلی الله علیه و آله) هنگام پدید آمدن این حالت، مردم و اطرافیان را ترک می‌کرد. برای مدت طولانی به غار می‌رفت. ⁽³⁾با خدا سخن می‌گفت و عرق سنگینی در جبینش احساس می‌کرد که همگی نشانۀ بیماری «صرع» بود. آنان از این حالت به «هیستری» و «هیجان عصبی» تعبیر می‌کنند که از مزاج عصبی شدید و عواطف بیش از حد سرچشمه می‌گیرد. ⁽⁴⁾به نظر این گروه حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) گاه به درجه‌ای می‌رسید که روز و شب را احساس نمی‌کرد. ⁽⁵⁾بر اثر این نیروی جسمانی رنگ چهره‌اش تغییر می‌کرد. ⁽⁶⁾

«سان پدرو» و برخی دیگر از مستشرقان تلاش کرده‌اند حقیقت وحی الهی را به بیماری صرع پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) تفسیر نمایند. ⁽⁷⁾

نولدکه (از مستشرقان معروف) می‌گوید: «پیامبر دچار بیماری صرع بود و زمانی که دچار این بیماری می‌شد، سخنانی بر زبان جاری می‌کرد که کاتبان وحی آنها را به جای وحی می‌نوشتند.» ⁽⁸⁾

وی در تعارض با گفته‌های پیشین خود احتمال بیماری صرع او را رد می‌کند و بر آن است که «محمد دستخوش هیجانات و عواطف زورآور بوده است که سرانجام او را به جایی می‌رساند که باور کند با غیب ارتباط دارد». ⁽¹⁾

«الویز اشپرنگر» ادعا می‌کند که حضرت دچار بیماری غش و حملۀ هیستری هم بوده است. ⁽²⁾

گوستاو ویل نیز بر آن بود اثبات کند که حضرت گرفتار صرع بوده است.

نقد و بررسی

این دیدگاه مشابه آن چیزی است که مخالفان زمان پیامبر و یا حتی پیامبران پیشین مطرح کرده‌اند (ذاریات،52 و قلم،3)