آموزش ملی امر به معروف و نهی از منکر

مشخصات کتاب

سرشناسه : مسعودی، محمداسحاق، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : آموزش ملی امر به معروف و نهی از منکر/ تالیف محمداسحاق مسعودی؛ با همکاری ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر.

مشخصات نشر : تهران: پیام‌آزادی، ۱۳۸۷ - .

مشخصات ظاهری : ۳ ج.

شابک : ۱۵۰۰۰ ریال: ج. ۱ ، چاپ چهارم:978-964-302-804-6 ؛ ۱۵۰۰۰ ریال(ج.۱، چاپ سوم) ؛ ۲۰۰۰۰ ریال (ج.۱، چاپ هفتم) ؛ ۲۵۰۰۰ ریال (ج.۱، چاپ هشتم) ؛ ج.۲‌978-964-302-852-7: ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ چهارم) ؛ ۱۲۰۰۰۰ ریال: ج.۳‌978-600-6612-79-9 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا ( ج. ۱ ، چاپ چهارم)

یادداشت : ج. ۱(چاپ چهارم : ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۱(چاپ سوم: آبان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۱(چاپ هفتم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۱ (چاپ هشتم: ۱۳۹۱).

یادداشت : ج.۲(چاپ اول:۱۳۸۷) (فیپا).

یادداشت : ج.۲ (چاپ چهارم: ۱۳۹۱).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : جلد سوم کتاب حاضر تحت عنوان «آموزش امر به معروف و نهی از منکر» به سفارش پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر توسط نشر معروف منتشر شده است.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱ مقدماتی.- ج.۲ تکمیلی.- ج.۳. تخصصی.

موضوع : امر به معروف و نهی از منکر

شناسه افزوده : ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر

شناسه افزوده : ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر. پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

رده بندی کنگره : BP۲۲۶/۴/م۵آ۸ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۷۷۵

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۱۲۸۷

به سفارش: ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر و پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه 11

پیشگفتار 13

فصل اول تعریف امر به معروف و نهی از منکر 15

درس اول

درآمد 17

1-1. امر و نهی 17

2-1. تعریف معروف 19

2 – 1 – 1 .حسن عقلی 20

2 – 1 – 2 .حسن عقلی وشرعی 21

2 – 1 – 3 .فعل حسن دارای وصف مازاد 22

2 – 1 – 4 .مطلوب شرعی 25

2 – 1 – 5 . سازگار فطری 26

2 – 1 – 6 . امور لازم العمل 27

درس دوم

3 – 1. تعریف مُنکر 30

3 – 1 – 1. قبیح عقلی 31

3 – 1 – 2. قبیح عقلی وشرعی 32

3 – 1 – 3. عدم پذیرش از سوی دین 33

3 – 1 – 4. ناسازگار فطری 33

3 – 1 – 5. حرام شرعی 33

2 – 1. وادار کردن و مانع شدن 35

2 – 2. ارشاد به مراشد منجیه و.. 37

2 – 3. ارشاد به منفعت و تحذیر از مفسده 37

2 – 4. امربه موافق شریعت ونهی ازمیل نفسانی 38

2 – 5. نظر نگارنده 40

فصل دوم تفاوت‌های امر به معروف و نهی از منکر با نظارت اجتماعی 45

درس سوم

درآمد 47

1 – 1. فرآیند آموزشی مطابقت با ارزشها 48

1 – 2. شیوه زندگی جمعی 49

1 – 3. نوعی واکنش سازمان یافته 50

1 – 4. یادگیری الگوهای شایسته 53

درس چهارم

1 – 5. مجموعه ای ازمنابع مادی 55

2 – 1. ازحیث توسعه مخاطب 57

2- 2. ازحیث تاثیرگذاری 58

2 – 3. ازجهت انگیزه 59

2 – 4. تفاوت درمتعلق 60

2 – 5. توجه به ارزشها 60

2 – 6. آرمان جهانی 60

2 – 7. مراتب و مراحل 61

فصل سوم وجوب امر به معروف و نهی از منکر 63

درس پنجم

الف- وجوب شرعی 66

ب- وجوب عقلی 67

1 – ب. حفظ نظم و نظام جامعه 68

2 – ب. لزوم برقراری عدل 68

درس ششم

فصل چهارم راه‌های شناخت معروف و منکر 89

درس هفتم

درآمد 91

فصل پنجم پیش‌نیازها در امر به معروف و نهی از منکر 102

درس هشتم

د .موقعیت اجتماعی 117

فصل ششم معیار شناسی 120

درس نهم

فوائد شناخت معیارها 123

الف- تسهیل درفهم مصادیق 123

ب- ایجادوحدت نظروعمل 124

معیارها و اصول 126

1- اموربازدارنده ازحرکت درمسیر الهی 126

واژه شناسی 127

درس دهم

شاخص های شناخت حق از باطل 134

الف – عقل 134

ب- قرآن 135

ج - پیشوایان دینی (ع) 137

2 . صلاح و فساد 139

مصادیق فساد و افساد 142

درس یازدهم

5 . « تقویت»یا « تضعیف» نظام اسلامی 157

عوامل حفظ وتقویت انقلاب و نظام 160

6 . « سلطه» یا « نفی سلطه » 162

درس دوازدهم

سلطه دشمنان و لایه های مختلف آن 170

7 . « عزت » یا « ذلت » 176

حفظ عزت دیگران 179

درس سیزدهم

عوامل« عزت» 181

یک- تقوا 181

دو- بی نیازی ازمردم 182

سه- اخلاق خوب 184

8 . «شکر» یا «کُفر » نعمت 185

برخی از نعمت‌های الهی 185

درس چهاردهم

9- منافع ملی 191

10- امنیت عمومی وملی 199

درس پانزدهم

سلامت اجتماعی 209

انواع فساد 211

حفظ ارزش‌ها 214

زمینه‌های تغییرارزش‌ها 215

11-« رشد» یا « عقب ماندگی» کشور 222

12- «عدالت اجتماعی» 229

فصل هفتم امر به معروف و نهی از منکر و تساهل و تسامح 234

درس شانزدهم

واژه شناسی 242

معانی اصطلاحی 243

ویژگی های دین اسلام 245

1- دین حنیف 245

2-دین قیم 252

درس هفدهم

3- دین حق 256

4- دین غیر حرجی 258

درس هیجدهم

احادیث مدارا 267

امر به معروف ونهی ازمنکرودین سهله وسمحه 276

فصل هشتم امر به معروف و نهی از منکر و حریم خصوصی 282

درس نوزدهم

تعریف حریم خصوصی 285

حریم خصوصی در اسلام 287

تعریف حریم خصوصی 290

1.داشتن کنترل مطلق در فضای خصوصی 290

محدوده حریم خصوصی 294

درس بیستم

درس بیست و یکم

رابطه امربه معروف ونهی ازمنکر با حریم خصوصی 326

1-هدف از امر به معروف 326

2- معروف ها 326

3- حافظ حریم خصوصی 327

4- نشر اسرار 329

6-دفاع ازحریم خصوصی 334

فصل نهم زمینه‌های گرایش به معروف یا منکر 341

درس بیست ودوم

زمینه های گرایش به معروف یامنکر 343

درس بیست وسوم

فصل دهم علل بی‌تفاوتی در برابر معروف‌ها و منکرات 375

درس بیست و چهارم

1- جهل 379

2- ترس 381

3- اثرناپذیری افراد 391

4- شرم و حیاء 392

5- حبّ و بغض (دوستی و دشمنی) 394

فهرست منابع و مآخذ 398

مقدمه

پیشگفتار

مدتی این مثنوی تاخیر شد

از حدود هفت سال پیش که جلد دوم این مجموعه به پیشگاه خوانندگان خردمند تقدیم گردید، تصور نمی‌کردم ارائه جلد سوم طولانی شود. هرچند دوست داشتم زودتر این مجموعه آماده و عرضه شود اما مسئولیت‌ها و اشتغالات دیگر مانع تسریع در این امر مهم گردید، از سویی چون مباحث این مجلد در سطح عالی و تخصصی تدوین می‌شد از این رو حساسیت و دقت بیشتری را طلب می‌کرد که این خود نیز زمان بیشتری را لازم داشت، اگرچه ضعف و بی بضاعتی نویسنده نیز در این تاخیر نقش داشته است. به تعبیر مولوی:

موجب تاخیر این جا آمدن فقد استعداد بود و ضعف فن

اینک که به یاری خداوند متعال مطالب این جلد در ده فصل و بیست و چهار درس آماده گردیده است، بیان چند نکته را ضروری می‌دانم :

1- با عنایت به تخصصی بودن جلدسوم، خوانندگان محترم یا باید در کلاس‌هایی که با مدیریت معلمان و اساتید محترم تشکیل می‌گردد

شرکت کنند و یا با یکی از عالمان و کارشناسان دینی ارتباط داشته و پرسش‌ها و ابهامات خود را از آنان بپرسند.

2- در پایان هر درس چند سوال مطرح شده است. اکثر این سوالات از متن انتخاب نگردیده اما مرتبط با متن است. پس از آن با عنوان "برای مطالعه بیشتر" مطالبی برای مطالعه و بررسی و گفتگو طراحی شده است تا دوستان با نشاط علمی بیشتری به فعالیت ادامه دهند. هدف از این کار فایده بخشی بیشتر به مباحث می‌باشد.

این چرا گفتن سوال از فایده است جز برای این، چراگفتن بد است

3- وظیفه خود می‌دانم از همه دوستان عزیزی که در این راه به تشویق نویسنده پرداخته اند به ویژه حجه الاسلام و المسلمین زرگرو نیز همکاران محترم ایشان در معاونت فرهنگی ستاد احیاء و پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر تشکر و قدردانی کنم.

4- از خوانندگان محترم و نیز اساتید گرامی درخواست می‌کنم نقطه نظرات و پیشنهادهای اصلاحی خود را به عنوان هدیه‌ای ارزشمند به نویسنده اهداء نمایند تا در رفع کاستی‌ها وارتقاء محتواها یاریمان کند.

امیدوارم خداوند متعال توفیق دهد تا برخی از طرح‌های دیگری را که در نظردارم بتوانم تدوین نموده و به پیشگاه والای شما تقدیم کنم.

ان شاء الله. هو المعین.

شهریور 1394 ه ش. محمد اسحاق مسعودی

فصل اول: تعریف امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

درس اول

درآمد

اشاره

پیش از پرداختن به تعریف «امر به معروف و نهی ازمنکر» لازم است معنای واژه‌های "امر" و "نهی" و "معروف" و "منکر" بررسی شود، سپس به تعریف این فریضه الهی از منظر علماء و دانشمندان اسلامی می‌پردازیم.

1. واژه‌شناسی

اشاره

امر به معروف و نهی از منکر دو کلمه ترکیبی‌اند که نخست جداگانه هر یک از واژه‌ها توضیح داده می‌شود:

1-1. امر و نهی

الف-" امر" دارای دو معنی است:

یک. به معنای کار و چیز، که در این معنا جمع آن «امور» بوده و فعل و صفت از آن مشتق نمی‌گردد.⁽¹⁾

در آیاتی از قرآن به همین معنی استعمال شده است. همانند:

«و شاوِرهم فی الامر».⁽²⁾

«در کارها با آنان مشورت کن».

«الی الله تُرجع الامور».⁽¹⁾

«همه کارها به خدا باز می‌گردد».

در این بیت نیز به همین معناست :

با اعتقاد و توکل در امور ممکن آید حل مشکل به مرور

دو. به معنای دستور و فرمان، و برانگیختن به چیزی، اگر به این معنا باشد، جمع آن «اوامر» است و فعل (مانند أمَرَ یَأمُرُ ...) و صفت (مانند آمر و مأمور و ...) از آن مشتق می‌گردد.

در آیاتی از قرآن در این معنی به کار رفته است. مانند:

«قُلْ اَمَرَ ربّی بِالقِسط».⁽²⁾

«بگو پروردگارم به قسط و عدل فرمان داده است».

«اَمَرَ اَلاّ تَعبدوا الاّ ایّاه».⁽³⁾

«خداوند فرمان داده است که جز او را نپرستید».

«انّ الله یأمرکم اَن تُؤدّوا الامانات الی أهلها».⁽⁴⁾

«همانا خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به اهل آن بازگردانید».

مولوی نیز در برخی موارد کلمه «امر» را به معنای فرمان آورده است:

چون که غم بینی تو استغفار کن

غم به امر خالق آمد کار کن

مقصود از واژه أمر در امر به معروف، معنای دوم آن است.

ب- «نَهی » به معنی «بازداشتن و منع‌کردن از چیزی» می‌باشد⁽¹⁾.

«و اَمّا مَن خاف مقام ربّه و نَهی النَّفس عن الهَوی، فانّ الجنه هی المأوی».⁽²⁾

«آن کس که از مقام پروردگارش بترسد و نفس خود را از هوا و هوس باز دارد، بهشت جایگاه اوست».

«اِنّ الصّلاه تَنهی عن الفحشاء و المُنکر».⁽³⁾

«همانا نماز (انسان نمازگزار را) از زشتی‌ها و منکرات باز می‌دارد».

تَناهی از باب تفاعل، به معنای نهی‌کردن یکدیگر است:

«کانوُا لا یَتناهَون عَن مُنکرٍ فَعَلوُه».⁽⁴⁾

«آنها از اعمال زشتی که انجام می‌دادند، یکدیگر را نهی نمی‌کردند».

2-1. تعریف معروف

اشاره

معروف، در لغت به معنای «شناخته‌شده» آمده و با واژه‌های معرفت و عرفان هم خانواده است.

راغب اصفهانی می‌گوید:

«المَعرفه وَ العِرفان، اِدراک الشیء بتفکُّرٍ وَ تَدَبُّرٍ لاَثره».⁽¹⁾

«معرفت و عرفان، شناختن چیزی است از روی تفکر و تدبر به واسطة اثر آن»

به معنای مشهور نیز آمده از این جهت که برای مردم شناخته شده است:

تا که شد در شهر معروف و شهیر کاو ز انبان تهی جوید پنیر اما در تعریف معروف دیدگاههای گوناگونی وجود دارد که به اختصار به بیان آنها می‌پردازیم:

2 – 1 – 1 .حسن عقلی

اشاره

عده‌ای، هرکاری را که از نظر عقل دارای حسن باشد، معروف می‌دانند.⁽²⁾

نقد و بررسی

براساس این دیدگاه، مصادیق معروف بسیار کم خواهد شد زیرا اولا- اموری که عقلاء برحسن آن اتفاق داشته باشند محدود است.

ثانیا- بسیاری از امور در شرع دارای حسن می‌باشد که در قلمرو این تعریف قرار نمی‌گیرد. مگر این که باب ملازمه بین حکم عقل و شرع آن چنان موسع باشد که همه موارد طرفین را تحت پوشش قرار دهد.

ثالثا- عقلاء در موارد زیادی درحسن بودن امری اختلاف نظر داشته و با توجه به عوامل زیست محیطی و فرهنگی و شرایط سیاسی، نظرات متفاوتی ارائه می‌شود.

2 – 1 – 2 .حسن عقلی وشرعی

راغب درباره معروف می‌گوید:

«وَ المَعروف اِسمٌ لکلِّ فعلٍ یُعْرَفُ بالعقل اَوِ الشرع حُسْنُه وَ المنکرُ ما یُنکَر بِهما».⁽¹⁾

«هر کاری که خوبی آن به واسطة عقل یا دین شناخته شود، معروف نام دارد و مُنکر عبارت است از آن‌چه که به واسطه عقل یا شرع، مورد انکار و تقبیح قرار گیرد»

سپس مثالی می‌آورد:

«بر همین اساس، میانه‌روی در جود و بخشش، معروف شمرده شده است. زیرا این کار نزد عقل و شرع مُسْتَحْسَن (پسندیده) است».⁽²⁾

طریحی مشابه همین تعریف را با افزودن قیدی آورده است:

«المعروف اسم لکل فعل یعرف حسنه بالشرع و العقل من غیر أن ینازع فیه الشرع.»⁽³⁾

مقصود وی از قید «من غیران ینازع فیه الشرع» آن است که درصورتی حکم عقل به خوب بودن چیزی را قبول داریم که شرع خلاف آن را نگفته باشد.

مولف کتاب بیان المعانی نیز همین تعریف را با این بیان پذیرفته است:

و المعروف کل شی‌ء یعرف بالعقل حسنا و یحسنه الشرع،⁽¹⁾

نتیجه: براساس این تعریف، هر چیزی که حسن عقلی و شرعی داشته باشد، معروف نامیده می‌شود و شامل واجبات و مستحبات، هر دو می‌گردد.

2 – 1 – 3 .فعل حسن دارای وصف مازاد

اشاره

مرحوم محقق حلی در «شرائع» در تعریف معروف نوشته‌اند:

المعروف هو کل فعل حسن اختص بوصف زائد علی حسنه إذا عرف فاعله ذلک أو دل علیه.⁽²⁾

ترجمه: معروف هر کار خوبی است که علاوه بر خوبی، ویژگی مازادی نیز دارد، در صورتی که فاعل آن به این مطلب آگاهی داشته باشد یا به آن راهنمایی شده باشد.

در توضیح مقصود ایشان، به بیان شهید ثانی در ذیل این جمله اکتفاء می‌کنیم که فرموده است:

منظور از «فعل حسن» «جائز به معنای اعم» است که شامل واجب و مستحب ومباح و مکروه می‌شود.

اما با قید «اختص بوصف زائد» فعل مباح خارج می‌شود زیرا دارای وصف مازاد نیست. فعل مکروه هم باید خارج

شود زیرا عنوان «معروف» برآن صدق نمی‌کند⁽¹⁾.

(بنابراین واجب و مستحب در تحت معروف باقی می‌ماند زیرا هر دو علاوه بر این که حسن – یعنی جواز - را دارند وصفی مازاد بر آن را هم دارند که همان مصلحت ملزمه در واجب و مصلحت غیر ملزمه در مستحب است.)

نقد و بررسی

در بررسی این نگاه چند نکته تامل برانگیز وجود دارد:

اولاً. در لغت «حسن» به معنای جواز بالمعنی الاعم- که شامل مباح و مکروه باشد- نیامده است. و دیده نشده که حسن به معنای امر مباح یا مکروه باشد.

راغب می‌گوید:

«حسن، هر چیز بهجت برانگیزی است که مورد میل و رغبت مردم قرار می‌گیرد. سپس در یک تقسیم بندی امور

دارای حسن را به سه گروه قسمت کرده است: مستحسن از جهت عقل، از جهت هوای انسانی و از جهت حسی.»⁽¹⁾

در کتاب «العین» نیز حسن را به معنای زیبای در جسم و یا صفات خوب گرفته است.⁽²⁾

ثانیاً. در استعمالات قرآن و حدیث نیز چنین کاربردی مشاهده نگردیده است.⁽³⁾

النَّبِیُّ ص لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ حِلْیَةٌ وَ حِلْیَةُ الْقُرْآنِ الصَّوْتُ الْحَسَنُ (الکافی، ج‌2، ص 616)

النَّبِیِّ ص(فی قوله تعالی: یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ )قَالَ هُوَ الْوَجْهُ الْحَسَنُ وَ الصَّوْتُ الْحَسَنُ وَ الشَّعْرُ الْحَسَنُ. مجلسی، بحار، ج‌56، ص 155

بنابراین نمی‌توان پذیرفت که واژه «حسن» شامل «مباح» و «مکروه» باشد. شهید ثانی به همین مطلب نیز اشاره کرده است:

«و قد یطلق الحسن علی ما له مدخل فی استحقاق المدح، فیتناول الواجب و المندوب خاصة.»⁽⁴⁾

2 – 1 – 4 .مطلوب شرعی

اشاره

گروهی معروف را همان دستورات دینی می‌دانند و با تعابیر مختلف همین معنا را ابراز کرده­اند.

مثلاً برخی گفته­اند:

«المعروف: هو کل فعل مطلوب شرعا مستحبا کان أو واجبا.» ⁽¹⁾برخی دیگر اظهار داشته­اند: اگر کاری موافق با طاعت الهی باشد، معروف شمرده می‌شود.⁽²⁾

ابن عاشور هم هر چیزی را که از شئونات دینی محسوب گردد، معروف می‌داند .⁽³⁾

نتیجه این که براساس این دیدگاه ملاک شناخت معروف "حسن و مطلوبیت شرعی" یک کار است.

نقد و بررسی

این دیدگاه اموری را که دارای حسن عقلی باشد، جزء مصادیق معروف نمی‌داند ویا حداقل نسبت به آن ساکت است. هرچند ممکن است با اعتقاد به ملازمه بین حکم شرع وعقل بتوان گفت که موارد دارای حسن عقلی نیز مشمول معروف شرعی می‌شوند. و یا دست کم

گفته شود، آن اموری که حسن عقلی دارند و شرع هم با بیان خود آنها را تایید کرده است در پوشش همان معروف شرعی جای دارند.

بر اساس این تعریف، معروف شامل واجب و مستحب می‌شود.

5-1-2. سازگار فطری

اشاره

در نگاه دیگری به معنای معروف، برخی اظهار داشته‌اند :

«والمعروف هو ما عرف الناس بفطرتهم أنه ملائم لهم، فاتجهوا إلیه،»

آن چه را مردم با فطرت خویش سازگار و ملائم با خود بدانند و به آن روی آورند، معروف است .⁽¹⁾

التفسیر القرآنی للقرآن، ج‌16، ص 1574

نقد و بررسی

این تعریف اطلاق دارد، هم آن چه را که عقل حسن می‌داند و هم شرع خوب و مطلوب بداند، شامل می‌شود.

اما سپردن تشخیص این معنا به مردم که هر چه را ملائم و سازگار خود یافتند، معروف بنامیم یک تشتت و هرج و مرجی را در این زمینه پدید می‌آورد زیرا :

اولاً. طبایع بشر مختلف و مزاجها متنوع است و بنابراین موارد ملائم با روح وجسم آنان مختلف و در نتیجه معروف نیز مواردی گاه متضاد را در برخواهد گرفت. مثلا ممکن است عده‌ای شراب را موافق و سازگار با طبع خود بدانند و یا سایر موارد را.

ثانیاً. برخی از احکام شرعی در نگاه نخست با طبیعت انسان ممکن است ملائمتی نداشته باشد و طبق این تعریف برخی از واجبات و مستحبات، از شمول معروف خارج خواهند بود. مثلا پرداخت زکات اموال یا خمس و یا جهاد و یا انجام برخی واجبات چون روزه و...

2 – 1 – 6 . امور لازم العمل

اشاره

فخر رازی در تبیین و تعریف «معروف» نوشته است:

«المعروف هو کل أمر عرف أنه لا بد من الإتیان به، وأن وجوده خیر من عدمه.»

هر امری که معلوم گردد باید انجام شود و وجودش بهتر از عدمش باشد، معروف نام دارد.⁽¹⁾

منظور وی آن است که اگر فهمیدیم که فلان کار خوبست و باید انجام شود و یا این که انجام آن دارای خیری است که از عدم انجام بهتر است، چنین چیزی معروف است و باید درعمل به آن بکوشیم.

نقد و بررسی

بیان فخر، محسنات عقلی و شرعی، هر دو را در بر می‌گیرد و واجبات و مستحبات را در دل خود جای می‌دهد. اما تاملاتی نیز در آن وجود دارد:

اولاً. تعریف معروف به «کل امر عرف» تعریف نیست و آن را به خود لفظ تعریف کردن است.

ثانیاً. قسمت اول جمله با ذیل آن ناهمخوان است زیرا تعبیر به «لابد من الاتیان به» تعبیری است که در مورد واجب بکار میرود. اما ادامه آن که گفته «و ان وجوده خیر من عدمه» اگر کلمه «خیر» افعل تفضیل باشد، فقط مستحب را در برمی‌گیرد، چون انجام مستحب بهتر از عدم انجام است (و الزامی در انجام آن نیست.) نهایتا ممکن است برای این عبارت، معنایی عام در نظر گرفت که شامل واجب و مستحب، هر دو شود. هر یک که باشد با بخش نخست جمله‌اش (که در واجب ظهور دارد) انطباق ندارد.

نتیجه‌ای که از مجموع مباحث پیشین گرفته می‌شود با نگاه نگارنده، این است که «معروف» یعنی آن چه که به عنوان «خوبی» شناخته می‌شود، شناساننده آن ممکن است عقل باشد و یا شرع. و درجایی که تعارضی پیش آید، در صورت وجود شرایط حجت و اعتبار در گزاره نقلی، نقل شرعی مقدم خواهد بود.

پرسش ها

1- برای هریک از دو معنای واژه امر دو آیه از قرآن با ترجمه و تفسیر اجمالی آن ذکر کنید .

2- برای واژه نهی نیز دو آیه همراه با معنا و تفسیر کوتاهی از آن بیان فرمایید.

3- واژه معروف فقط شامل واجبات می‌شود یا مستحبات را نیز در بر می‌گیرد.؟ نتیجه هریک در امر به معروف چه میشود؟

برای مطالعه بیشتر

درباره ملازمه بین حکم عقل و شرع نخست مطالعه و سپس درباره آن گفتگو نمایید.

درس دوم

3 – 1. تعریف مُنکر

اشاره

منکر در لغت از ریشه لغت نکر (به ضم نون) است که کاربردهای مختلفی دارد:

یک. به معنای زیرکی و هوشیاری ⁽¹⁾

دو. عدم پذیرش و ردّ دیگری⁽²⁾

سه. امر قبیح و ناپسند⁽³⁾

چهار. کاری سخت و دشوار⁽⁴⁾

پنج. جهل و عدم معرفت⁽⁵⁾

در تعریف «منکر» نیز شاهد تعاریف متعددی هستیم :

3 – 1 – 1. قبیح عقلی

اشاره

راغب اصفهانی نوشته است:

« وَالمُنکَرُکُلُّ فعلٍ تَحکُمُ العُقولُ الصّحیحهُ بِقُبْحِهِ، او تَتوقّفُ فِی اسْتِقباحِهِ وَ اسْتِحسانه العُقولُ، فتَحکُم بِقُبحِهِ الشَّریعهُ»

«هر عملی که عقل‌های صحیح و سالم (که گرد و غبار شرک و هواپرستی آن را نپوشانده باشد) به زشتی و قبح آن حکم نماید، مُنکر نامیده می‌شود، امّا اگر عقل نداند که آن کار خوب است یا بد و مردّد بماند، لیکن شریعت به بدی و ناپسندی آن حکم کند، آن نیز منکر است».⁽¹⁾

نقد و بررسی

دراین تعریف ،حکم عقل به زشتی یک کار، ملاک شناخت منکر قرار گرفته و در مواردی که عقل ازشناخت قبح چیزی ناتوان و یا متحیر باشد شرع را به کمک آورده است.

این که محدوده درک ویا حکم عقل در تشخیص قبیح و حسن چه اندازه است در بین صاحب نظران، اختلاف نظر هست. اما قدر مسلم آن است که عقل در کلیات (مانند حکم به حسن عدل، راست گویی، امانت داری، و حکم به قبح ظلم و خیانت و..) احکامی دارد که هم همین احکام کلی موارد معدودی دارد و هم در بسیاری از جزئیات و مصادیق، ابهام و تحیر رخ می‌دهد. از این گذشته عقلائی

که باید مبین این احکام عقل باشند با توجه به تفاوت‌های محیطی و اقلیمی و

فرهنگ ها و سنت‌ها و...، داوری‌های مختلف و احیانا متضادی را ارائه خواهند داد.

3 – 1 – 2. قبیح عقلی وشرعی

عده‌ای «منکر» را فعل یا وصف قبیحی می‌دانند که از منظر عقل قبح آن ثابت و از سوی شریعت نسبت به آن، نهی وارد شده باشد. در این معنا، تعابیر گوناگونی به کار رفته است .⁽¹⁾

عده‌ای آن را مختص «حرام شرعی»⁽²⁾

و عده‌ای علاوه بر حرام، شامل «مکروهات »هم دانسته‌اند.⁽³⁾خواه این قبح و حرمت راخود فاعل بداند و یا او را نسبت به آن راهنمایی کرده باشند.⁽⁴⁾

3 – 1 – 3. عدم پذیرش از سوی دین

اشاره

عده‌ای هر چیزی که مورد انکار و عدم پذیرش دین واقع می‌شود را «منکر» دانسته‌اند.

نقد و بررسی

این نگاه، وزن دیدگاه خود را برروی اعمالی نهاده که جزء دین نیست اما کسانی قصد دارند آنها را در دین وارد کنند (رد بدعت گذاری در دین).⁽¹⁾این نظریه از این که عنوان کند هر چه در شریعت حرام است، مشمول عنوان منکر می‌باشد، غفلت ورزیده است .

3 – 1 – 4. ناسازگار فطری

بعضی گفته‌اند :

«والمنکر، ما أنکره الناس بفطرتهم، و استوحشوه، و نفروا منه، و نأوا بأنفسهم عنه »

هر چیزی که مردم به واسطه فطرت خود از آن گریزان و فراری هستند و از آن دوری می‌کنند، منکر است.⁽²⁾

موارد ایراد این سخن همان است که در ذیل عنوان «سازگار فطری» پیش از این گذشت و تکرار نمی‌شود.

3 – 1 – 5. حرام شرعی

اشاره

عده‌ای هر چه که از سوی شرع، حرام شمرده شده را منکر، محسوب می‌کنند.⁽³⁾

نقد و بررسی

این دیدگاه ((قبیح عقلی)) را مورد توجه قرار نداده است. ممکن است دلیل عدم توجه ایشان، عدم اعتقاد به درک یا حکم عقل باشد و یا محدود دانستن حوزه درک و حکم عقل و یا باور به آن و اثبات از طریق ملازمه بین حکم شرع و عقل.

میرشریف جرجانی این مطلب را در عنوان «عدم رضای الهی» قرارداده است:

«المُنکَرُ ما لَیس فِیهِ رِضا الله مِن قَولٍ اَو فِعلٍ، و المعروف ضدّه»

«منکر عبارت است از سخن یا کاری که مورد رضایت پروردگار نباشد و معروف نقطه مقابل آن است»..⁽¹⁾

بدیهی است، محرماتی که در شریعت وضع شده است کاشف از عدم رضای الهی نسبت به آنها می‌باشد. بنابراین، تعریف یاد شده، همان حرام دینی را منکر می‌داند.

نظرنگارنده

با توجه به آن چه گذشت می‌توان درتعریف منکر گفت: منکر یعنی چیزی که حسن آن (توسط عقل یا شرع )شناخته نشده⁽²⁾و یا عقل و شرع قبح آن را اعلام داشته‌اند. بر اساس برداشت نگارنده در تعریف

معروف (که باید معروف دارای حسن باشد) در این جا نیز می‌گوئیم اگر چیزی حسن نداشت، تحت عنوان منکر قرار می‌گیرد. زیرا نقطه مقابل معروف، منکر است و طبق این دیدگاه مکروه نیز مشمول عنوان منکر واقع می‌شود.⁽¹⁾همان گونه که معروف، واجب و مستحب را دربرمی‌گرفت. لازم به ذکر است که «مباح» به دلیل این که حکمی از احکام به آن تعلق نمی‌گیرد (غیر از این که فقط در عنوان جواز بالمعنی الاعم قراردارد) از مبحث ما خارج است.

2. تعریف امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

با عنایت به تعاریفی که در «معروف» و «منکر» گذشت می‌توان همه آنها را به عنوان تعریف امر به معروف و نهی از منکر ساماندهی نموده و ارائه کرد. شاید دلیل عدم ارائه تعریفی جداگانه برای «امر به معروف و نهی از منکر» توسط فقهاء همین بوده است که با وجود تعریف معروف و منکر، نیازی به تعریف «امر به معروف» احساس نمی‌کرده‌اند. اما در عین حال برخی برای عنوان «امر

به معروف و..» تعریف جداگانه‌ای آورده‌اند که به بیان و بررسی آنها می‌پردازیم.

2 – 1. وادار کردن و مانع شدن

اشاره

فقیه بزرگ شهید ثانی(ره) در توضیح مفهوم امر به معروف و نهی از منکر فرموده است:

« اَلامرُ بالمعروف هُو الْحَملُ علی الطاعة قولاً او فعلاً وَ النهیُ عن المُنکر هو المنع من فعل المعاصی قولاً او فعلاً».

«امر به معروف، وادار کردن دیگران به پیروی از او امر پروردگار است، به زبان باشد یا به عمل، و نهی از منکر، مانع‌شدن از انجام گناهان است، آن هم به زبان باشد یا به عمل»⁽¹⁾

نقد و بررسی

در این تعریف، امر و نهی را در معنای خاص بکار برده است. زیرا ((امر)) به معنی طلب فعل و ((نهی)) به معنای طلب ترک آن است اما وادار کردن فرد به کاری با درخواست کردن (طلب) از او متفاوت است. همین طور مانع شدن با درخواست ترک یک عمل نیز فرق می‌کند. گویا در وادار کردن و یا مانع شدن، مخاطب فاقد اراده و اختیار می‌شود اما در معنایی که ذکر شد (یعنی طلب) مخاطب با اختیار خود ممکن است به آن خواسته عمل کند و یا نکند.

ضمنا از این تعریف به دست می‌آید که ایشان مصداق «معروف» را فقط واجبات می‌داند (اگر بگوئیم که ترک مستحب، مصداق عدم طاعت محسوب نمی شود.) و مصداق «منکر» را فقط حرام‌های الهی دانسته و مکروه را مشمول آن قرار نداده است. مضافا که به احکام عقل هم در هر دو توجهی نشده است.

2 – 2. ارشاد به مراشد منجیه و..

اشاره

میرشریف جرجانی در تعریف خود از امر به معروف و نهی از منکر می‌نویسد:

«امر به معروف، ارشاد و راهنمایی به راه‌های نجات‌بخش است و نهی از منکر بازداشتن از اموری است که با شریعت سازگاری ندارد⁽¹⁾

بر شما کرد او سلام و داد خواست وز شما چاره و ره ارشاد خواست

نقد و بررسی

همان گونه که گذشت امر به معنای طلب فعل و نهی به معنای طلب ترک است، این که امر به معروف را به ارشاد معنی کنیم خلاف ظاهر است، زیرا ارشاد کارش همان وعظ و پند دادن است و در آن درخواست و طلب وجود ندارد. مانند این که شما به کسی آدرس یک مسیر را می‌دهید ولی از او نمی‌خواهید که از آن مسیر برود اما اگر از کسی خواستید از آن مسیر برود معنای طلب فعل تحقق یافته است. البته تعریف یاد شده در برگیرنده احکام عقل هم هست زیرا«راههای نجات بخش» عنوانی عام است که راه عقل و شرع را در خود جای می‌دهد.

2 – 3. ارشاد به منفعت و تحذیر از مفسده

اشاره

ابو حیان اندلسی در تفسیر خود در این باره نوشته است:

«المقصود من الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر: الإرشاد إلی المنفعة و التحذیرعن المفسدة»

مقصود از امر به معروف و نهی از منکر، ارشاد به منفعت و برحذر داشتن از مفسده است.⁽¹⁾

نقد و بررسی

درباره واژه «ارشاد» همان مطلبی که در تعریف قبلی گذشت در این جا نیز وارد است. اما این که «معروف» به معنای ((منفعت)) آمده باشد، و معلوم نباشد که منفعت مادی یا اخروی منظور است یا هر دو، در منابع دینی مشاهده نشده است. مضافا امر به معروف، امر به چیزهایی است که البته آنها دارای منفعت برای انسان هستند، مثلا امر به نماز، امر به منفعت نیست اما نماز منافعی را برای نمازگزار در پی دارد. (ان الصلاة تنهی عن الفحشاء و المنکر) و همین گونه است سایر واجبات.

2 – 4. امربه موافق شریعت ونهی ازمیل نفسانی

اشاره

برخی در تعریف امر به معروف و نهی از منکر بر این باورند که:

قیل: الامرُ بالمعروف أمرٌ بِما یُوافِقُ الکتابَ و السّنةوَ النّهیُ عَن المنکر نَهیٌ عمّا تَمِیلُ الیه النفسُ وَ الشهوة».

امر به معروف، امر و فرمان است به آن چه مطابق کتاب و سنّت باشد و نهی از منکر بازداشتن از چیزهایی است که نفس و شهوت به آن تمایل دارند».⁽²⁾

آری در شریعت دستوراتی ریز و درشت وجود دارد که برخی به ظاهر و برخی به فکر و اندیشه ناظر است و امر به اینها امر به معروف و نهی از مخالفت با آن نهی ازمنکر است.

درشریعت هم عطا، هم زجرهست

هم درآن پوسته، هم مغز هست.⁽¹⁾

در شریعت هم عطا هم زجر هست شاه را صدر و فرس را درگه است‌

نقد وبررسی

در بخش اول، تعبیر به «موافقت کتاب وسنت» عام بوده شامل واجب و مستحب می‌گردد. اما دائره این معنا شامل مواردی که مباح شمرده می‌شود نیز می‌گردد. مثلا خوردن انجیر و زیتون و خرما و... اموری هستند که موافق کتاب و سنت است و در کتاب و سنت مورد توجه واقع شده اما کسی امر به خوردن اینها را، امر به معروف به شمار نمی آورد.

در بخش دوم این تعریف، منکر را به چیزهایی که میل نفس و شهوت به آن باشد دانسته و نهی ازآن را، نهی از منکر محسوب کرده است. درحالی که تمایلات نفسانی و شهوانی نیزشامل محرمات، مکروهات و حتی مباحات نیز می‌شود. و براساس نظریه اکثریت فقهاء، منکر شامل مکروهات نمی شود، چه رسد به مباحات. مضافا ممکن است حتی کسانی از روی شهوت و هوای نفس، زنان متعددی (دائم ویا صیغه‌ای) برگزینند. آیا اینها منکر محسوب می‌شود تا از آن نهی شوند؟

2 – 5. نظر نگارنده

اشاره

به نظر نگارنده معنای دقیق امر به معروف و نهی از منکر عبارت است از:

طلب (و درخواست) انجام واجب و طلب ترک (و عدم انجام) حرام.

توضیح:

اولاً. در این تعریف «امر» به همان معنای «طلب فعل» و «نهی» به معنای «طلب ترک» معنا شده و هر دو ظهور در این معنا دارند.

ثانیاً. این که «معروف» به معنای واجب و «منکر» به معنای حرام گرفته شده، با ادله وجوب امر به معروف و نهی از منکر مطابقت دارد و آنان که معنای موسعی را منظور کرده‌اند (که معروف را شامل واجب و مستحب و منکر را شامل حرام و مکروه گرفته‌اند)، مسیری خلاف ادله وجوب را پیموده‌اند. زیرا فقهاء از ادلّه وجوب - که همان

آیات و روایات وارده در امر به معروف ونهی از منکر می‌باشد. - استفاده کرده‌اند که امر به معروف و نهی از منکر واجب است. سوال این است که چرا از ادلّه استفاده «وجوب» می‌شود اما «مستحب » را در ضمن معروف جای داده و کراهت را در ضمن منکر گنجانده و در این دو مورد امر و نهی را مستحب می‌دانند؟

روش و منطق صحیح بحث اقتضاء می‌کند ما از لسان دلیل هر چه می‌فهمیم در مرحله نخست همان را اثبات کنیم. اگر لسان دلیل، وجوب را می‌رساند دیگر نمی‌توان گفت امر به مستحب نیز امر به معروف است اما مستحب! زیرا این موضوع از شمول ادله خارج است. آری در مرحله بعد می‌توان با ادله دیگری اثبات کرد که مستحب از

مصادیق معروف است و امر به آن مستحب می‌باشد و نیز نهی از مکروه، مستحب است. اما در کتب مربوطه (فقهی و تفسیری) با این روش منطقی بحث نشده است.

ثالثا. برخی از عناوین که در باب امر به معروف و نهی از منکر، وارد شده فقط شامل واجب و حرام است و بس. به عنوان نمونه:

کَمَا رَفَضُوا أَسْمَی الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ

النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ⁽¹⁾

ونیز فرمود: فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ⁽²⁾

و با تتبع در کتب لغت⁽³⁾

و کاربردهای آن درفقه⁽⁴⁾، معلوم میشود منظور از« فریضه» واجب است.

رحمت مادر اگر چه از خداست

خدمت او هم فریضه ست و سزاست

حتی برخی تعبیر به فریضه را بالاتر از تعبیربه واجب دانسته اند.⁽¹⁾

بنابراین تعابیر یاد شده شامل مستحب یا نهی از مکروه نمی شود.

ص: 56 و نیز در ص 59 از رسول خدا آورده است که: اگر امربه معروف رابه یکدیگر واگذارند و در نتیجه به ترک آن بیانجامد، منتظر عذاب الهی باشند: فلْیَأْذَنُوا بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالی.

بدیهی است «عذاب» بر ترک یک عمل، «کاشف» از وجوب آن می‌باشد، زیرا خداوند متعال بر «ترک مستحب» یا «فعل مکروه» عذاب وکیفر مترتب نمی‌کند. بنابراین چون امر به معروف و نهی از منکر واجب است، اگر ترک شود عقاب دارد نه ترک امر به مستحب و نهی از مکروه.

آری همان گونه که گذشت، اگر با دلیل دیگری اثبات شد که امر به مستحب و نهی از منکر، مستحب است، مانعی برای پذیرش آن نیست اما نباید چنین تصور یا القاء گردد که اگر امر به مستحب یا نهی از مکروه ترک شد، فریضه‌ای ترک گشته و عذاب الهی نازل خواهد شد.⁽¹⁾

پرسش‌ها:

1- واژه منکر فقط شامل محرمات می‌شود یا مکروه را نیز در بر می‌گیرد؟ نتیجه این مطلب در معنای نهی از منکر چگونه خود را نشان می‌دهد؟

2- چرا ((عذاب)) بر ترک یک عمل، ((کاشف)) از وجوب آن می‌باشد؟ با استفاده از آیات و روایات چگونه از این موضوع بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر استدلال می‌شود ؟

برای مطالعه بیشتر

إِنَّ الَّذینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشیعَ الْفاحِشَةُ فِی الَّذینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون. نور: 19 چرا حتی" دوست داشتن اشاعه فحشاء" منکر بزرگی شمرده شده است و بر آن عذاب الهی مترتب گشته است؟ (با توجه به سوال شماره2)

فصل دوم : تفاوت‌های " امر به معروف و نهی از منکر" با "نظارت اجتماعی "

اشاره

درس سوم

درآمد

اشاره

پیش از پرداختن به تبیین تفاوت‌ها، یادآوری می‌شود که آن‌چه در اسلام برای حفظ ارزش‌ها و سلامت اجتماعی بر آن تأکید شده، همان عنوان "امر به معروف و نهی از منکر" است. اما مشاهده می کنیم در سالهای گذشته اصطلاح " نظارت اجتماعی " یا "نظارت همگانی "به جای امر به معروف و نهی از منکر رواج یافته و شاید برخی بر این باور باشند که این اصطلاح معنایی جامع و کامل را در بر دارد. درحالی که معادل واژه "نظارت" در انگلیسی کلمه "کنترل" (Control) می‌باشد و نظارت اجتماعی، همان کنترل اجتماعی (Social Control) است، از این رو تعاریف خود را بر محور اصطلاح "کنترل اجتماعی "متمرکز نموده‌اند.

اما بین "نظارت یا کنترل اجتماعی" و" امربه معروف ونهی ازمنکر" تفاوت‌های جدّی و آشکاری وجود دارد. پیش ازپرداختن به تبیین این تفاوت ها، ذکر این نکته خالی از لطف نیست،که میان صاحب نظران مغرب زمین در تعریف کنترل اجتماعی نه تنها اتفاق نظری وجود ندارد

بلکه تعاریف ارائه شده از ابهامات و کاستی های فراوانی رنج می‌برد و به اعتراف رابرت اف. مایر ⁽¹⁾

در مقاله خود با عنوان دیدگاه‌هایی پیرامون مفهوم کنترل اجتماعی در صفحه 35 نشریه «نقد سالانه جامعه‌شناسی» (Annual Review of Sociology) که می‌نویسد:

حتی یک بررسی سطحی از مفهوم کنترل اجتماعی با یک مشکل ظاهراً لاینحل مواجه خواهد شد. جامعه شناسان بر روی هیچ تعریفی از این اصطلاح اتفاق نظر ندارند. این امرگیج‌کننده است زیرا نه تنها این اصطلاح در ادبیات جامعه‌شناسی بسیار پرکاربرد است، بلکه شواهدی از احیای توجه به این موضوع وجود دارد.

پیش از این، دیدگاه‌های صاحب نظران اسلامی در تعریف "امربه معروف و نهی ازمنکر" بیان گردید، اکنون برای روشن شدن تفاوت‌ها بین نظارت و کنترل اجتماعی با امر به معروف ونهی ازمنکر، ضروری است، نخست به مهم‌ترین تعاریف نظارت و کنترل اجتماعی از نگاه اندیشمندان غربی، اشاره‌ای داشته باشیم .

1. تعاریف نظارت اجتماعی

1 – 1. فرآیند آموزشی مطابقت با ارزشها

اشاره

جوزف روسِک⁽²⁾درتعریف کنترل اجتماعی چنین بیان کرده است:

«... یک واژه عام برای فرآیندهایی - برنامه‌ریزی شده یا غیر برنامه‌ریزی‌شده - که به واسطه آن افراد برای مطابقت با کاربردها و ارزش‌های زندگی گروهی آموزش می‌بینند یا مجبور به آن می‌شوند.»⁽¹⁾

نقد و بررسی

این سخن که افراد آموزش‌هایی ببینند تا رفتار خود را بر ارزش‌ها مطابقت دهند، دارای یک مقدم (دیدن آموزش) و یک تالی (تطبیق رفتارها بر ارزش‌ها) است و تصور شده که تالی نتیجه الزامی و حتمی مقدم است، در حالی که نه منطقاً چنین الزامی وجود دارد و نه در تحقق خارجی چنین حتمیتی مشاهده می‌شود. ای بسا افراد بزهکاری هستند که آموزش‌های متعدد و متنوعی می‌بینند امّا تأثیری در اصلاح رفتار آنها ندارد. مضافاً مفهوم کنترل، مفهومی است که معنای بازدارندگی در آن نهفته است اما آموزش‌دادن ممکن است برای برخی بازدارنده باشد و برای دیگران نباشد.

1 – 2. شیوه زندگی جمعی

اشاره

هورویتس⁽²⁾بیان داشته:

«کنترل اجتماعی، شیوه‌های زندگی و رویّه‌های اجتماعی گروه بوده و برای حفظ این شیوه‌ها به کار می‌رود.»⁽³⁾

نقد و بررسی

بسیاری از محققین بر این باورند که توصیفی که در این تعریف و نیز تعریف پیشین و یا مشابه آن می‌شود بیشتر توصیف‌هایی هستند مربوط به فرایند اجتماعی‌سازی(واین که چگونه افراد را اجتماعی وملتزم به هنجارهای آن، باربیاوریم) ونه کنترل اجتماعی.

کوهن (Cohen) به درستی گفته است که این تعاریف غیر دقیق است زیرا آن‌چنان انعطاف‌پذیرند که می‌توان آنها را برای بسیاری از انواع موقعیت‌ها و رفتارها به کار برد. به عبارتی دیگر تعاریفی از این دست آن‌چنان عام است که هم شامل موارد مدّ نظر در بحث و هم شامل غیر آن می‌شود (و مانع اغیار نیست).

1 – 3. نوعی واکنش سازمان یافته

اشاره

الف- مارتین آینس⁽¹⁾در صفحه 5 - 3 کتاب درک کنترل اجتماعی؛ انحراف، جرم و نظم اجتماعی⁽²⁾

می‌نویسد:

«اصطلاح کنترل اجتماعی امروزه برای اشاره به نوعی واکنش سازمان‌یافته در برابر رفتار انحرافی به کار می‌رود.»⁽³⁾

نقد و بررسی

در این تعریف مقصود آقای آینس از "واکنش سازمان‌یافته" معلوم نشده که چه نوع واکنشی است؟ آیا واکنش‌هایی از نوع آموزشی است یا تربیتی و یا از نوع واکنش‌های امنیتی و پلیسی؟ یا همه این موارد منظور است؟ مضافاً این تعریف فقط مواردی را در برمی‌گیرد که رفتاری بزه و انحرافی رخ داده است و شامل موارد پیش گیرانه نمی‌شود.

ب - اِستَن کوهن⁽¹⁾کنترل اجتماعی را با توضیح بیشتر از ((آینس)) این‌گونه تعریف کرده است:

«واکنش‌های سازمان‌یافته در برابر جرم و بزه‌کاری و اَشکال یکپارچه‌ای از رفتار مشکل آفرین اجتماعی، خواه به صورت واکنشی باشد (پس از وقوع عمل) و خواه به صورت پیشگیرانه باشد (برای پیشگیری از عمل).»⁽²⁾

نقد و بررسی

این تعریف از این جهت که هم موارد پیشگیرانه و هم موارد پس از وقوع عمل را در برمی‌گیرد از تعریف پیشین کامل‌تر است امّا در این که منظور خود را از واکنش سازمان یافته معلوم نکرده است، اشکال یادشده بر قوّت خود باقی است.

ج - دونالد بلاک⁽¹⁾نیز تعریفی مشابه دو تعریف گذشته آورده است:

«کنترل اجتماعی عبارت است از جنبه هنجاری زندگی اجتماعی، یا تعریف رفتار انحرافی و واکنش در برابر آن، از قبیل: بازداری، اتهام، تنبیه و تاوان.»⁽²⁾

نقد و بررسی

بر طبق این بیان، کنترل اجتماعی به مکانیسم‌های هدفمندی اشاره دارد که برای سامان‌دهی رفتار افراد منحرف، مجرم، نگران‌کننده و دردسرساز به کار می‌رود. امّا برای آن که تعریف خالی از اشکال باشد، باید می‌گفت کنترل اجتماعی عبارت است از: واکنش بازدارنده در برابر رفتار انحرافی،زیرا گنجاندن ((تعریف رفتار انحرافی)) در درون تعریف کنترل اجتماعی امری خارج از عرف علمی است، این‌گونه اصطلاحات باید در جای دیگر تعریف شود و در این‌جا به عنوان اصل موضوعه پذیرفته گردد.

مضافاً که این بیان، موارد پیشگیری را در برنمی‌گیرد زیرا از واژه «رفتار انحرافی» وقوع آن در خارج تبادر می‌شود و به کاربردن کلمه «واکنش» مؤید آن است، به دلیل آن که واکنش پاسخی است به یک رفتار و کنش ولی در موارد پیشگیرانه تعبیر به واکنش، درست نیست و اصطلاح «برنامه‌ریزی»صحیح است.

نکته مثبت این تعریف آن است که تکلیف خود را با نوع واکنش معلوم داشته و آن را از قبیل بازدارنده دانسته است.

1 – 4. یادگیری الگوهای شایسته

اشاره

برخی در توضیح نظارت اجتماعی می‌گویند:

فرد از طریق اجتماعی‌شدن یاد می‌گیرد که در موقعیت‌های گوناگون، چه الگوهای رفتاری پذیرفتنی است و تفاوت میان الگوهای رفتاری شایسته و الگوهای رفتاری ناشایسته چیست؟ نظارت اجتماعی در واقع به بسط فراگرد اجتماعی‌شدن اطلاق می‌شود (یعنی این‌که فرد از طریق اجتماعی‌شدن و پذیرش الگوهای رفتاری جامعه از رفتار انحراف‌آمیز پرهیز می‌کند).⁽¹⁾

نقد و بررسی

در این تعریف، آموزش و یادگیری را محور قرار داده تا افراد از این راه الگوهای رفتاری خوب و بد را بشناسند و با این کار اجتماعی‌شدن (و تطبیق‌دادن رفتار خود با جامعه) را یاد می‌گیرند. اشکالی که در ذیل

تعریف اول شد، در این‌جا نیز وارد می‌باشد، لذا از تکرار خودداری می‌کنیم.

پرسش‌ها

1- نظریه "جوزف روسِک" در تعریف کنترل اجتماعی را با نقد آن بررسی نمائید.

2- تعاریف "مارتین آینس"و" اِستَن کوهن" را به همراه نقد آن بررسی نموده وتفاوت‌های این دودیدگاه رابیان کنید.

درس چهارم

1 – 5. مجموعه ای ازمنابع مادی

اشاره

برخی دیگر در تعریف آن گفته‌اند:

«کنترل اجتماعی مجموعه‌ای از منابع مادی و نمادین است که یک جامعه برای تضمین هم‌نوایی رفتاری اعضای خویش در برابر کج‌روی با مجموعه‌ای از قواعد و اصول معین و دارای ضمانت اجرا در اختیار دارد.»⁽¹⁾

نقد و بررسی

امتیاز این تعریف از دیگر تعاریف آن است که از جامعیت و اتقان بیشتری برخوردار است، زیرا هم منابع و ابزار کنترل و هم مقررات و ضمانت اجرا را مورد توجه قرار داده است، امّا اشکالی که وجود دارد این است که از صرف در اختیارداشتن مجموعه‌ای از منابع و مقررات، کنترل اجتماعی پدید نمی‌آید بلکه از کاربست و استفاده از آنها است که آن نتیجه به دست می‌آید.

6. هراقدامی برای تغییر

اشاره

نویسندگان معاصر معتقدند که ماهیت کنترل اجتماعی در اواخر دوران مدرنیته آن‌چنان تغییر یافته که تعریف کوهن دیگر تمام

شیوه‌های کنترل اجتماعی رادر برنمی‌گیرد. به طور خلاصه آنها معتقدند که کنترل اجتماعی دیگر منحصر به شیوه‌های کنترل رفتارهای انحرافی نیست بلکه تقریباً همه ما در زندگی روزمره به نوعی تحت کنترل اجتماعی قرار داریم، چه رفتارمان انحرافی باشد و چه نباشد. لذا آنان معتقدند که این وضعیت نیازمند مفهوم‌سازی کنترل اجتماعی به شیوه‌ای بسیار متفاوت از تعریف کوهن است. این امر سبب شده که درک ما از کنترل اجتماعی این‌گونه تغییر یابد: «هر گونه اقدامی برای تغییر رفتار مردم».⁽¹⁾

نقد و بررسی

دغدغه این دیدگاه برای ارائه تعریفی جامع، مثبت و ارزشمند است، امّا تعریفی که بیان داشته‌اند، آن‌قدر جامع است که آنان را از آن سوی بام به سقوط کشانده است! زیرا این‌که گفته شود "هر گونه اقدام" شامل اموری مانند دعا کردن ( اللهم غیر سوء حالنا بحسن حالک) هم می‌شود در حالی که دعا امری غیر از کنترل اجتماعی است، هم‌چنین مواردی شبیه ازدواج کردن یا حبس خانگی توسط افراد و... را هم در برمی‌گیرد که ممکن است در تغییررفتار مؤثر باشد، امّا هیچ یک از این‌ها کنترل اجتماعی نیست.

اشکال دیگر این است که هر تغییر رفتاری مطلوب نیست بلکه تغیییر رفتار از بد به خوب، هدف کنترل اجتماعی است. به عبارت دیگر هدف، اصلاح رفتار است نه هر تغییری که حتی شامل تغییر از خوب به بد شود. (هر چند مقصود گوینده این نیست اما عبارت، شامل این گونه موارد هم می شود.)

2. تفاوت های دو اصطلاح

اشاره

بین «امر به معروف ونهی ازمنکر» با «نظارت و کنترل اجتماعی» از زوایا و ابعاد مختلفی، تفاوت‌هایی وجود دارد که روشنگر و تاثیر گذار است و به اختصار به آن می‌پردازیم . این تفاوت ها بصیرت را افزون کند عقل را سوی حقیقت رهنمون کند

2 – 1. ازحیث توسعه مخاطب

از حیث شمول و گستردگی مخاطبان، حوزه امر به معروف و نهی از منکر اعم از حوزه نظارت اجتماعی است. زیرا در نظارت اجتماعی، رفتار افراد در جامعه موضوع نظارت قرار می‌گیرد در حالی که در امر به معروف، رفتار فرد هم در اجتماع و هم در خانه و حریم خصوصی مورد توجه واقع می‌شود. اعضای یک خانواده همان‌گونه که در جامعه اگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر وجود داشته باشد، وظیفه دارند به این مهم اقدام کنند، در درون خانه نیز

این وظیفه را بر عهده دارند و باید یکدیگر را به انجام معروف فرا خوانده و از منکر نهی

نمایند. دلیل این سخن اطلاق ادلّه امر به معروف و نهی از منکر (آیات و روایات) است.⁽¹⁾

برای دیدن دیگر احادیث به کتاب کافی، ج 5، از ص 56 تا 62، باب امر به معروف و نهی ازمنکر مراجعه شود.

دردرون ودر برون درهر ماجرا تو مخاطب بوده‌ای ای صنم مرا امّا در نظارت اجتماعی مصطلح، خانه و حریم خصوصی از این نظارت مستثنی شده است.

2- 2. ازحیث تاثیرگذاری

در امر به معروف و نهی ازمنکر "تأثیرگذاری در مخاطب" از شرایط وجوب آن است، از این‌رو اگر انسان بداند و یا حتی احتمال

قوی دهد که مخاطب به سخن او ترتیب اثری نمی‌دهد، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نخواهد بود.⁽¹⁾

و نیز: یشترط فی وجوب الأمر بالمعروف الواجب و النهی عن المنکر أمور: ... الثانی: احتمال ائتمار المأمور بالمعروف بالأمر، و انتهاء المنهی عن المنکر بالنهی، فإذا لم یحتمل ذلک، و علم أن الشخص الفاعل لا یبالی بالأمر أو النهی، و لا یکترث بهما لا یجب علیه شی‌ء علی المشهور، و لکن لا یترک الاحتیاط بإظهار الکراهه فعلًا أو قولًا و لو مع عدم احتمال الارتداع به (سیستانی، سیدعلی حسینی، منهاج الصالحین، ج1، ص 489).

الشرط الثانی - أن یجوّز و یحتمل تأثیر الأمر أو النهی، فلو علم أو اطمأن بعدمه فلا یجب. امام خمینی، تحریر الوسیله، ج1، ص467

گرسخن درجان تاثیری کند آن گه در کار خویش تدبیری کند

امّا در نظارت اجتماعی مصطلح چنین شرطی وجود ندارد و سازمان‌های مسؤول دولتی و یا نهادهای مردمی و نیز رسانه‌ها، خود را موظف به پیگیری موضوع می‌دانند.

2 – 3. ازجهت انگیزه

بر اساس آموزه‌های اسلامی انگیزه در امر به معروف و نهی از منکر "اصلاح فرد و جامعه" است که این خود ثواب و پاداش اخروی را نیز به دنبال دارد و اگر به قصد قربت انجام گردد، عبادت به شمار رفته و از ثواب افزون‌تری بهره‌مند خواهد بود.⁽²⁾

بندگان حق رحیم و بردبار خوی حق دارند در اصلاح کار

در حالی که در نظارت اجتماعی این‌گونه مسایل مورد توجه نیست.

2 – 4. تفاوت درمتعلق

متعلق امر به معروف ونهی از منکر، براساس نظر مشهور، معروف‌های عقلی و شرعی (اعم از واجب و مستحب) و محرمات الهی است. درحالی که متعلق در نظارت اجتماعی «هنجارهای اجتماعی» و «ارزش‌های عرفی» است، خواه این هنجارها با معروف‌ها و ارزش‌های دینی منطبق بوده یا مخالف و ضد آن باشند.

2 – 5. توجه به ارزشها

در نظارت اجتماعی (که از آن به کنترل اجتماعی هم یاد می‌شود،) اهتمام بر پیشگیری از انجام بزه و جرم و در صورت وقوع، برخورد با مجرم و بزهکار است، امّا در امر به معروف و نهی از منکر علاوه بر آن (که نهی ازمنکر نامیده می‌شود) به معروف‌ها (واجبات و مستحبات) و ارزش‌ها و دعوت به آن نیز توجه وتشویق شده است و این موارد در بیشتر تعاریف نظارت اجتماعی مورد غفلت قرار گرفته است.

2 – 6. آرمان جهانی

از جمله مصادیق بزرگ «امر به معروف» تلاش برای برقراری نظام اسلامی است و نیز از مصادیق اعظم «نهی از منکر» مبارزه با نظام سلطه جهانی و حکومت‌های دست‌نشانده آنان می‌باشد امّا «نظارت و کنترل اجتماعی» فاقد توان نظری برای پوشش دادن به چنین مفاهیمی است اما نظارت و کنترل اجتماعی فاقد توان است. و این نکته مهم به روشنی در فرمایش سالار شهیدان امام حسین(ع) آمده است:

«وَ إنِّی لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَ لَا بَطِراً وَ لَا مُفْسِداً وَ لَا ظَالِماً وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِی أُمَّه جَدِّی(ص) أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَسِیرَ بِسِیرَهِ جَدِّی وَ أَبِی».⁽¹⁾

امام حسین «ع»: از روی سرمستی و گردنکشی، و برای فساد و ستمگری دست به این قیام نزدم، بلکه برای اصلاح اوضاع امّت جدّم قیام کردم، می‌خواهم «امر به معروف» و «نهی از منکر» کنم، و به روش و سیره جدّم و پدرم علی بن ابی طالب رفتار کنم.

2 – 7. مراتب و مراحل

اشاره

برای عملیاتی‌کردن امر به معروف و نهی از منکر، مراتب و مراحلی ذکر شده است، این‌که از اعتقاد و انکار قلبی

آغاز و به تذکر زبانی و سپس بازدارندگی از سر قدرت برسد و حتی در هر مرحله از ساده‌ترین واکنش‌ها شروع و به برخوردهای تندتر منتهی شود.⁽²⁾

المرتبه الأولی - أن یعمل عملا یظهر منه انزجاره القلبی عن المنکر، و أنه طلب منه بذلک فعل المعروف و ترک المنکر، و له درجات کغمض العین، و العبوس و الانقباض فی الوجه، و کالاعراض بوجهه أو بدنه، و هجره و ترک مراودته و نحو ذلک.

المرتبه الثانیه - الأمر و النهی لسانا.

مسألة 1: لو علم أن المقصود لا یحصل بالمرتبه الأولی یجب الاتنقال إلی الثانیه مع احتمال التأثیر.

مسألة 2: لو احتمل حصول المطلوب بالوعظ و الإرشاد و القول اللیّن یجب ذلک، و لا یجوز التعدی عنه.

المرتبه الثالثه - الإنکار بالید.

مسألة 1: لو علم أو اطمأن بأن المطلوب لا یحصل بالمرتبتین السابقتین وجب الانتقال إلی الثالثه، و هی أعمال القدره مراعیا للأیسر فالأیسر.

مسألة 2: إن أمکنه المنع بالحیلوله بینه و بین المنکر وجب الاقتصار علیها لو کان أقل محذورا من غیرها.

امام خمینی، تحریر الوسیله، ج1، ص 476 تا 482

اینها

همه در امر به معروف و نهی از منکر با دقت و ظرافت خاصی دیده می‌شود در حالی که در نظارت اجتماعی چنین توجهی وجود ندارد. البته در شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر نیز تفاوت‌های جدّی ملاحظه می‌شود که به همین اندازه اکتفا نموده و این بحث را به پایان می‌بریم.

پرسش ها

1- چرا اصطلاح"نظارت و کنترل اجتماعی" توان نظری برای پوشش دادن به موضوعاتی مانند: قیام علیه حکومت های ستمگر و نیز تشکیل حکومت عادلانه و اسلامی راندارد؟ چرا امربه معروف و نهی ازمنکر می‌تواند این موضوعات را تحت پوشش قراردهد؟

2- تعریف نظارت اجتماعی به "هرگونه اقدامی برای تغییر رفتار مردم " را بررسی و نقد کنید.

فصل سوم : وجوب " امر به معروف و نهی از منکر "

اشاره

درس پنجم

وجوب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

در این‌که امر به معروف و نهی از منکر واجب است، هیچ یک از علمای اسلام در آن اختلاف نظری ندارند. به عنوان نمونه به تعبیراتی چند، در این‌باره توجه نمایید:

فقیه و محدث بزرگ شیخ طوسی(ره) (متوفی 460 ﻫ) فرموده است:

«الامرُ بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر فرضان عن فرائض الاسلام».⁽¹⁾

«امر به معروف و نهی از منکر، دو واجب از واجبات اسلام است».

مرحوم قاضی ابن برّاج (متوفی 481 ﻫ) فرموده است:

«و اعلم ان من جملة فرائض الاسلام الامر بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر».⁽²⁾

«بدان‌که از جمله واجبات اسلام، امر به معروف و نهی از منکر است».

مرحوم ابن ادریس حلّی (متوفی 598 ﻫ.ق) آورده است:

«الامرُ بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر واجبان بلا خلاف بین الاُمّة».⁽¹⁾

و مرحوم سید احمد خوانساری وجوب آن را از ضروریات شمرده است:

«و امّا وجوبهما فی الجملة فهو من الضروریات».⁽²⁾

1. دلیل وجوب

الف- وجوب شرعی

مستند آنان در«قول به وجوب» ادله نقلی یعنی آیات قرآن و روایات است.

مانند آیه مبارکه:

« ولتکن منکم اُمّة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر اولئک هم المفلحون».⁽³⁾

و آیه: «و کنتم خیر اُمّة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف وَ تنهون عن المنکر».⁽⁴⁾

و برخی از روایات مانند:

«عن النّبی(ص) اذا امتی تواکلت الامرُ بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر فلیأذنوا بِوِقاع من الله تبارک و تعالی».⁽¹⁾

«هرگاه امت من امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر واگذارند (و از آن شانه خالی کنند) باید منتظر عذاب و حادثه سختی از سوی خداوند باشند».

و نیز فرمایش حضرت علی(ع): «... فَأمُروا بالمعروف وَ انهَوا عن المنکر ...».⁽²⁾

توضیح: در آیات و روایات ((ماده امر))، بر ((وجوب)) دلالت دارد و در روایاتی که ((وعده عذاب)) بر ترک امر به معروف داده شده است، این وعده عذاب کاشف از وجوب امر به معروف و نهی از منکر است. زیرا خداوند بر ترک مستحب یا انجام مکروه، مؤاخذه و عقاب نمی‌کند.

ب- وجوب عقلی

اشاره

برخی از فقها مانند شیخ طوسی، فاضل، شهید اول و ثانی به دلیل «عقل» تمسک جسته‌اند و وجوب امر به معروف و نهی از منکر را از مستقلات عقلیه به شمار آورده‌اند. یعنی این‌که عقل خودش مستقلاً (و صرف‌نظر از آن‌چه در کتاب و سنت آمده) حکم می‌کند به این‌که امر به معروف و نهی از منکر واجب است. در توجیه و توضیح این سخن دو نکته به نظر می‌رسد:

1 – ب. حفظ نظم و نظام جامعه

از آن‌جا که عقل حکم می‌کند حفظ نظام جامعه واجب و پیش‌گیری از هر چیزی که نظام اجتماعی را مختل کرده و سبب هرج و مرج جامعه می‌شود لازم است. بنابراین تمام معروف‌هایی که با انجام آنها نظام اجتماعی برقرار می‌گردد به حکم عقل واجب است مانند کمک به همنوعان، رسیدگی به محرومان، تقویت بُعد دفاعی کشور، دفاع از مملکت در برابر تهاجم دشمنان و ...

امر به این ارزش‌ها نیز چون در راستا و جهت حفظ نظام جامعه است، واجب می‌باشد. از سوی دیگر هر چه که سبب اختلال نظام و زندگی مردم بشود، مانند: ایجاد ناامنی، سرقت، قتل و غارت، آسیب‌زدن به اموال دیگران و ... مُنکر است و نهی از آن لازم.

2 – ب. لزوم برقراری عدل

از آن‌جا که عقل انسان، عدل را خوب و لازم دانسته و ظلم را قبیح و رفع آن را واجب می‌داند، بنابراین معروف‌ها و ارزش‌هایی که مصداق عدل هستند (مانند مثال‌های گذشته) مشمول حکم عقل بوده و امر به آنها واجب عقلی است و هر منکر که مصداق ظلم باشد (مانند مثال‌هایی که ذکر شد) نهی از آنها واجب عقلی محسوب می‌گردد.

2. وجوب کفایی یا عینی

در این‌که وجوب امر به معروف و نهی از منکر، کفایی است یا عینی، بین فقهاء بحث و گفتگو شده است، در این مورد سه نظر وجود دارد:

1- برخی از فقیهان بزرگ مانند سیدمرتضی و حلبی و قاضی و حلّی و فاضل و شهید اوّل و دوّم و خواجه نصیر طوسی در تجرید و محقق اردبیلی و محقق خراسانی و ...، آن را واجب کفایی دانسته‌اند، به این معنی که با قیام تعداد کافی نسبت به این امر، از بقیه ساقط می‌شود.⁽¹⁾

2- برخی دیگر مانند شیخ طوسی و ابن حمزه و فخر الاسلام و شهید در غایة المراد و ... آن را واجب عینی دانسته‌اند.⁽²⁾

3- بعضی مانند قاضی ابن برّاج، مسأله را منوط به «اثرپذیری مخاطب» نموده‌اند و گفته‌اند در صورتی که کسی امر به معروف و نهی از منکر بکند و امر و نهی او اثر بگذارد (یعنی معروف انجام گردد و منکر ترک شود) در این فرض «واجب کفایی» است و وجوب آن ازدیگران ساقط می‌شود. امّا در جایی که فردی یا عدّه‌ای امر به معروف و نهی از منکر بنمایند و مؤثر واقع نگردد، در این مورد واجب عینی است یعنی بر هر یک از مکلفین واجب است که امر به معروف و نهی از منکر بکنند تا وقتی که معروف اقامه گردد و منکر ترک شود، که در این هنگام، وجوب از همه ساقط می‌شود.⁽³⁾

به گمان نگارنده، باید دید «هدف از امر به معروف و نهی ازمنکر چیست» اگر هدف از انجام این فریضه الهی اقامه معروف و ترک منکر

باشد (و مفاد برخی از روایات نیز همین است) در موردی که معروفی ترک شده یا منکری انجام می‌شود (یا بناست انجام شود) باید تا جایی امر به معروف و نهی از منکر شود که به آن هدف برسیم. این مطلب گاهی با تذکر یک فرد حاصل می‌شود و گاه با تذکر چند نفر و گاه با اقدام وحرکت گروه و جمعیتی. در واقع مصداق‌های متعدد برای مفهوم «مَن بِهِ الکفایة» است، یعنی هر گاه به تعداد کافی برسند که به هدف مذکور نائل شوند (و تعداد کافی در هر مورد از معروف‌ها و منکرات و اشخاص و ... فرق می‌کند یعنی به حدّی برسند که معروف انجام و منکر ترک گردد، از بقیه ساقط می‌شود) در نهایت این همان معنای کفایی‌بودن وجوب امر به معروف و نهی از منکر است.⁽¹⁾

3. واجب توصّلی یا تعبّدی

امر به معروف واجب توصلی است یا تعبدی؟

مقصود از واجب توصّلی، واجبی است که غرض، تحقق و انجام آن است و قصد قربت در صحّت آن شرط نیست، مانند پاک‌کردن لباس یا بدن از نجاست که برای نماز واجب است، و مثل ادای دین، نجات غریق و دفن میّت. اما منظور از واجب تعبّدی، واجبی است که مکلّف آن را باید به قصد تقرّب به خداوند انجام دهد تا امتثال امر خداوند صدق کند و واجب از عهده او ساقط گردد، مانند انجام نماز و روزه.

فقیهان امر به معروف و نهی از منکر را واجب توصّلی شمرده‌اند و قصد قربت و اخلاص را در آن شرط ندانسته‌اند.⁽¹⁾زیرا غرض از آن ترک منکر و اقامه واجب است، اگر این غرض حاصل شد هر چند قصد قربتی در کار نباشد، امتثال امر خدا محقق گشته است.

تذکر: شایسته و سزاوار است که مسلمان به همه کارهای خود رنگ عبادت بدهد و امور توصّلی را نیز به قصد قربت و اخلاص به جا آورد تا از آثار این اخلاص در دنیا و آخرت بهره‌مند گردد.

4. شرایط وجوب

اشاره

فقهای اسلام(ره) وجوب امر به معروف و نهی از منکر را مشروط به چهار شرط دانسته‌اند⁽²⁾

که در صورت تحقق همه این شروط، امر به معروف و نهی از منکر واجب خواهد شد و در غیر این‌صورت وجوبی پیدا نمی‌کند. این چهار شرط عبارت است از:

1- علم (آمر و ناهی) به معروف و منکر.

2- احتمال تأثیر امر و نهی در مخاطب.

3- اصرار بر استمرار گناه از سوی عاصی.

4- عدم ترتب مفسده بر امر و نهی.

اینک به توضیح شرط‌های چهارگانه می‌پردازیم:

شرط اوّل . علم آمر و ناهی به معروف و منکر

آمر به معروف باید بداند آن‌چه را مخاطب وی ترک نموده است «معروف» است تا او را به آن امر کند و آن‌چه را که دارد انجام می‌دهد (یا بنای بر انجام آن دارد) «منکر» است تا او را از آن بازدارد.⁽¹⁾

بنابراین بر کسی که معروف و منکر را نمی‌شناسد یا در موردی خاص نمی‌داند که منکر است یا نه؟ امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست.مثال :

1- شخصی در مجلسی نوشابه‌ای می‌خورد و شما نمی‌دانید که این نوشیدنی، از نوشیدنی‌های حلال است یا حرام، در این‌جا موردی برای نهی از منکر وجود ندارد.

2- شخصی با زنی مشغول صحبت و شوخی و خنده است و شما نمی‌دانید آیا این زن محرم اوست (همسر، خواهر، مادر و ...) یا محرم او نیست، در این‌جا نیز جایی برای نهی از منکر نیست.

3- تعدادی مهمان دارید، در این میان برخی خانم‌ها نماز نمی‌خوانند و همسر شما نمی‌داند که ترک نماز به دلیل بی‌توجهی به نماز است یا به دلیل عذر زنانه، در این‌جا نه پرس و جو لازم است نه تذکر.

امام خمینی(ره) فرموده است:

«فَلا یجب علی الجاهل بالمعروف و المنکر».⁽¹⁾و العلم شرط «الوجوب» کالاستطاعة فی الحج.

یعنی هر کسی که به معروف و منکر جاهل است، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست و علم به معروف و منکر، شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر است مانند استطاعت که شرط وجوب حج است. (و همان گونه که با نبود استطاعت، حج واجب نیست، با نبودعلم به معروف و منکر، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست).

بیان چند مسأله:⁽²⁾

1- در شناختن معروف و منکر، بین قطع یا طرقی که برحسب اجتهاد معتبر است و یا تقلید فرقی نیست، بنابراین اگر دو نفر از یک مجتهد تقلید نمایند که قائل به وجوب عینی نماز جمعه است و یکی از آنها نماز جمعه را ترک نماید، بر دیگری واجب است که او را به اقامه نماز جمعه امر کند و هم‌چنین اگر مجتهد آنها آب انگوری را که با آتش

جوش آمده حرام بداند و یکی از آنان مرتکب آن شود، بر دیگری واجب است او را نهی نماید.

2- اگر مسأله مورد اختلاف باشد و احتمال داده شود که نظر فاعل آن کار یا تارک آن و یا تقلیدش مخالف او باشد و آن‌چه را که او انجام می‌دهد، نزد خودش جایز باشد، امر و نهی او واجب نیست بلکه جایز هم نیست تا چه رسد به این‌که علم به این مطلب داشته باشد.

3- اگر فاعل، جاهل به موضوع باشد، نه انکار (نهی‌کردنش) و نه برطرف‌کردن جهل او، واجب نیست. مثل این‌که نماز را از روی غفلت یا فراموشی ترک نماید، یا مایع مست‌کننده‌ای را از باب این‌که موضوع را نمی‌داند (که مست‌کننده است) بنوشد. ولی اگر مطلب از چیزهای با اهمیت باشد و مَولا (شارع مقدس) مطلقاً به فعل یا ترک آن رضایت نداشته باشد، واجب است آن را برپا دارد و او را نهی نماید مانند قتل نفس محترمه.

4- اگر آن‌چه را که ترک نموده، طبق رأی خودش یا رأی کسی که از او تقلید می‌نماید، واجب باشد یا آن‌چه را که انجام داده نیز (طبق رأی او یا رأی کسی که از او تقلید می‌نماید) حرام باشد و رأی غیر او مخالف رأی او باشد، ظاهر آن است که انکار او واجب نیست مگر این‌که قائل باشیم تجرّی یا کاری که با آن تجرّی می‌شود، حرام است.

شرط دوّم . احتمال تاثیر

اشاره

این‌که آمر و ناهی، احتمال تأثیر امر و نهی را بدهد، بنابراین اگرعلم یا اطمینان به عدم تأثیر امر و نهی داشته باشد، امر و نهی واجب نیست.

در توضیح این شرط گفته‌اند:

1- اگر آمر و ناهی بداند که امر و نهی او تأثیر نمی‌گذارد مگر این‌که با درخواست و موعظه همراه باشد، واجب است امر و نهی را به همراه درخواست و موعظه انجام دهد.

به عنوان مثال اگر به کسی که به دیگری اهانت میکند، بگوید: «توهین نکن .» تاثیر نمی گذارد اما اگر بگوید: «آقای محترم توهین به دیگران شخصیت شما را خراب می‌کند، از شما می‌خواهم چنین کاری نکنید» تاثیر می‌گذارد. باید تعبیر دوم را انتخاب کند.

2- اگر بداند یا احتمال دهد که امر و نهیش با تکرار مؤثر خواهد افتاد، تکرار (در امر و نهی) واجب است.

3- اگر بداند یا احتمال دهد که امر و نهیش در حضور جمعی مؤثر واقع می‌شود و در غیر این‌صورت تأثیری نمی‌کند، چنان‌چه فاعل، متجاهر به فسق باشد (یعنی آشکارا به آن گناه اقدام ورزیده است) امر و نهی او در حضور جمع جایز بلکه واجب است ولی اگر متجاهر به فسق نباشد، در این‌که امر و نهی او در حضور جمع واجب، بلکه حتی هم جایز باشد، محل اشکال است.

4- اگر بداند که فلان شخص قصد ارتکاب حرامی را دارد و احتمال بدهد که نهی از آن حرام، تأثیر می‌گذارد واجب است او را نهی کند.

5- اگر بداند یا احتمال دهد که امر و نهی او در تقلیل معصیت (و کم‌شدن آن) مؤثر است ولی در قَلع (و از بین‌بردن آن) مؤثر نیست، امر و نهی واجب است.

6- اگر هم احتمال بدهد که امر و نهی او تأثیر خواهد کرد و هم احتمال عدم تأثیر را بدهد، ظاهر آن است که در این صورت، امر و نهی واجب نیست.⁽¹⁾

پرسش‌ها

1- چگونه عقل بروجوب امر به معروف ونهی ازمنکر دلالت می‌کند؟

2- معنای واجب عینی و کفایی را بیان کنید و توضیح دهید. در صورتی که امر به معروف و نهی از منکر را واجب عینی بدانیم و یا کفایی چه تفاوتی می‌کند؟

3- تفاوت واجب توصلی وتعبدی را بیان نموده و برای هر یک دو مثال بزنید.

درس ششم

شرط سوّم . استمرار معصیت

این که شخص معصیت‌کار اصرار بر استمرار گناه داشته باشد. پس اگر از حال او معلوم شود که گناه را ترک می‌کند، وجوب امر و نهی ساقط می‌شود.

توضیح: مراد از استمرار این است که فاعل باز هم مرتکب معصیت خواهد شد، هر چند یک بار دیگر باشد.در این صورت نهی از منکر واجب است، و مقصود از استمرار دوام و انجام همیشگی نیست.⁽¹⁾

چنان‌چه نشانه‌ای بر ترک معصیت وگناه از سوی عاصی، ظاهر گردد و برای آمر و ناهی از آن نشانه قطع و یقین به ترک معصیت حاصل گردد، بدون اشکال وجوب امر و نهی در این فرض ساقط می‌گردد و هم‌چنین است اگر برای آمر و ناهی، اطمینان به ترک گناه حاصل شود.⁽²⁾

شرط چهارم . عدم مفسده در امر و نهی.

اگر آمر به معروف یا ناهی از منکر عِلم یا ظن پیدا کند که امر و نهی او موجب ضرری جانی یا آبرویی یا مالی (در صورتی که قابل اعتنا و توجه باشد) بر خود او یا یکی از وابستگانش و دوستان و همراهانش می‌شود، امر و نهی واجب نخواهد بود و از او ساقط می‌شود. بلکه هم‌چنین است اگر خوف و ترسِ ضرر (جانی یا مالی یا آبرویی) را هم داشته باشد که منشأ این ترس هم، احتمالِ (ضررِ) مورد توجه عقلا باشد. و ظاهر آن است که دیگر مؤمنین نیز به آن‌چه ذکر شد (خود شخص و وابستگان و ...) ملحق می‌شوند (یعنی اگر تشخیص دهد که به خاطر امر و نهی او، ضرری متوجه مؤمنین می‌گردد، امر و نهیش واجب نخواهد بود) بلکه در فرضی که خوف و ترس ضرر جانی برای خودش یا آبرویش یا جان و آبروی مؤمنین را داشته باشد، امر و نهی حرام خواهد بود.⁽¹⁾

امام رضا(ع) فرمود:

«و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر واجبان اذا امکن و لم یکن خیفة علی النفس».⁽²⁾«امر به معروف و نهی از منکر زمانی واجب است که امکان داشته باشد و ترسی بر جان نباشد».

و در روایت دیگری چنین نقل شده است که:

«... و لم یخف علی نفسه و لا علی اصحابه».⁽¹⁾

چند مسأله :⁽²⁾

1- در مورد ضرر، تفاوتی نمی‌کند بین ضرری که الآن به دنبال امر و نهی پدید آید یا ضرری که در زمان آینده به وقوع بپیوندد.

2- چنان‌چه اقامه واجبی یا از بین‌بردن منکری بر بذل مقدار قابل توجهی از مال و ثروت موقوف باشد، این بذل واجب نیست لیکن امر نیکویی است در صورتی که به اندازه‌ای نباشد که از نظر زندگی در حرج و مشقّت واقع گردد. ولی اگر در حرج واقع شود، بعید نیست که این بذل جایز نباشد. البته اگر موضوع از اموری باشد که شارع مقدس به آن اهتمام می‌دهد (مثل حفظ جان مؤمن) در این‌جا بذل مال، واجب است.

3- اگر کسی که مرتکب معصیتی می‌گردد یا واجبی را ترک می‌کند، شرعاً یا عقلاً در این کار معذور باشد، امر و نهی واجب نیست بلکه حتی جایز هم نیست (مثل شخصی که به خاطر عذر، روزه نمی‌گیرد یا فردی مایع نجسی را برای حفظ جان از تلف و تشنگی می‌نوشد، در جایی که آب و مایع پاکی وجود ندارد).

5. مراتب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

امر به معروف و نهی از منکر مراتبی دارد که با حاصل‌شدن مطلوب به وسیله مرتبه پایین‌تر - اگرچه حتی احتمال این معنی داده شود - تعدّی از آن مرتبه و استفاده از مرتبه بالاتر جایز نیست.⁽¹⁾

یادگیر این مراحل به نام تا بپیمایی آن را گام به گام

این مراتب عبارتند از:

مرتبه اول- انکار قلبی

مرتبه دوم- امر و نهی زبانی

مرتبه سوم- امر و نهی یَدی (و اعمال قدرت)

روایات متعددی در این مورد وارد شده است.

امیرالمؤمنین(ع) فرمود:

«من ترک انکار المنکر بقلبه و لسانه و یده فهو میت بین الاحیاء».⁽²⁾

امام محمد باقر(ع) فرمود:

«فأنکروا بقلوبکم وَ الْفَظوا بألسِنتکم و صکّوا بها جباهم ... فجاهدوهم باَبدانکم ...».⁽³⁾

مرتبه اول . انکار قلبی

مقصود از انکار قلبی آن است که عملی را از خود آشکار سازد که نشان‌گر انزجار قلبی و درونی او از منکر باشد و با این عمل نشان دهد که خواهان انجام معروف و ترک منکر است.⁽¹⁾

این مرتبه خود دارای درجاتی است مانند: بستن چشم به هنگام مواجه‌شدن با منکر، در هم‌کشیدن چهره و روی‌گرداندن یا ترک رفت و آمد با شخص معصیت‌کار.⁽²⁾

مرتبه دوم. امر و نهی زبانی

چنان‌چه آمر به معروف و ناهی از منکر بداند که مقصود (یعنی اقامه معروف و ترک منکر) با مرتبة اول حاصل نمی‌گردد، واجب است که از مرتبه دوم یعنی امر و نهی زبانی استفاده کند (در صورت احتمال تأثیر).

چند مسأله :⁽³⁾

1- اگر آمر و ناهی احتمال دهد که مطلوب با وعظ و ارشاد و سخن نرم حاصل می‌شود بر او واجب است که به همین‌گونه اقدام نماید و تعدّی از آن جایز نیست.

2- اگر رفع منکر و اقامه معروف بر درشتی در سخن و تهدید و ترساندن مخاطب از مخالفت، متوقف باشد جایز بلکه واجب است

منتها از دروغ بایداجتناب کند. (مثلاً از این که به دروغ بگوید من فلان پست و سمت را دارم و می‌دهم پدرت را دربیاورند! باید پرهیز کند.)

3- اگر بعضی از مراتب گفتار از جهت «اذیّت و اهانت» کمتر از برخی از درجات مرتبه اول باشد، واجب است که به همان اکتفاء شود و بر مرتبه اول مقدم گردد. بنابراین اگر فرض شد که پند و اندرز و راهنمایی با گفتاری نرم و چهره‌ای باز و منبسط مؤثر واقع می‌شود یا احتمال تأثیر آن هست و آزار آن از کناره‌گیری و روی‌گردانی کمتر است، تعدّی از گفتار نرم به مرتبه اول (ترک رفت و آمد و اعراض) جایز نیست.

به هر حال اشخاص چه آمر و ناهی و چه مخاطب او فرق می‌کنند، برخی اشخاص، برخورد با چهره گرفته و عبوس را برای خود بدتر از تذکر زبانی می‌دانند. بنابراین باید آمرین به معروف و ناهین از منکر، ملاحظه مراتب و اشخاص و این‌که چه مرتبه‌ای ممکن است اثر مثبت و اثر منفی کمتری داشته باشد را بنمایند و از آن مراتبی که آسان‌تر است به مراتب بعد، مرحله به مرحله، حرکت کنند.

مرتبه سوم . امر و نهی یَدی

اگر آمر یا ناهی بداند یا اطمینان پیدا کند که مطلوب با دو مرتبه پیشین حاصل نمی‌شود، واجب است از مرتبه سوم استفاده کند، یعنی امر و نهیِ بِالیَد.

معنای «امر و نهی بِالیَد» چیست؟

دو معنی برای آن گفته شده است:

1- عمل کردن: شیخ الطائفه، محقق طوسی چنین فرموده است:

«امر به معروف و نهی از منکر با "یَد و لِسان" است، امّا با "یَد" به این است که انسان، خودش معروف را انجام دهد و از منکر اجتناب ورزد به گونه‌ای که مردم به او تأسّی کنند».⁽¹⁾(و او را الگوی خود قرار دهند). انسان با گفتار و رفتار شایسته (مانند جوانمردی- بخشش-جود وسخا –عمل به آن چه باور دارد و...) می‌تواند نام نیکی به جا گذارد تا دیگران به او افتخار کنند.

سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز مرده آن است که نامش به نکویی نبرند

2- اعمال قدرت: معنای معروف و مشهور «انکار بِالیَد» این است که اگر با زبان به امر و نهی پرداخت و مؤثر واقع نشد، با اِعمال قدرت، جلوی منکر و ترک معروف را بگیرد.

امام خمینی(ره) در توضیح «انکار بالید» فرموده‌اند:

«وَ هی اِعمال القدرة مراعیاً للایسر فالاَیسر».⁽²⁾

«مرتبه سوم (انکار با یَد) عبارت است از به کاربردن قدرت، در حالی که باید مراعات آسان‌تر و ساده‌تر آن را بنماید».

مرحوم شیخ طوسی، چند سطر بعد به همین معنی نیز توجه داده‌اند:

«و قد یکونُ الامر بالمعروف بالید باَن یَحمِلَ النّاس علی ذلک».⁽¹⁾

«گاهی امر به معروف با یَد به این است که مردم را وادار بر انجام معروف (و ترک منکر) نماید».

خود این مرتبه نیز دارای درجاتی است که باید از آن‌که محظور کمتری دارد، شروع کند و به درجات شدیدتری پیش رود. مثلاً :

1- بین مُنکَر و فاعل آن حائل شود تا شخص نتواند آن را انجام دهد.

2- دست او را بگیرد و از انجام منکر مانع گردد.

3- آلت و ابزار فعل منکر را از او بگیرد (مثلاً نوار موسیقی مطرب یا شیشه شراب یا آلت قتّاله و ...).

4- وسیله و ابزار منکر را پرتاب کند، یا خراب نماید یا از بین ببرد.

5- مخاطب را مورد ضَرب قرار دهد که خود ضَرب درجاتی دارد و از کمترین آن باید شروع شود تا آسیب کمتری باشد و هدف امر و نهی تأمین گردد.

نکته مهم

در مواردی که اقامه معروف و از بین‌بردنِ منکر موقوف به ضَرب و جَرح باشد، حتماً باید آن را به عهده حکومت اسلامی و یا حاکم شرع گذاشت، و وظیفه حکومت اسلامی است که در این قبیل امور دخالت

کند و به نحو صحیح و با قاطعیت و صلابت با اشاعه‌دهندگان فساد و فحشاء برخورد نماید.⁽¹⁾

به: «المقنعة (شیخ مفید)، المراسم (سلار)، مختصر النافع (محقق حلّی)، النهایة (شیخ طوسی)، قواعد الاحکام (علامه حلّی)، السرائر (ابن ادریس)، المهذب (قاضی ابن برّاج) و ... بالاخره: جواهر الکلام، ج 1، جامع المدارک، ج 5 و تحریر الوسیله، ج 1» باب امر به معروف و نهی از منکر کتاب‌های فوق مراجعه شود.

رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نیز فرموده‌اند:

«در جامعه اسلامی تکلیف عامّه مردم امر به معروف و نهی از منکر با لسان است امّا اگر کار به برخورد بکشد، آن دیگر به عهده مسؤولین است».⁽²⁾

آری در صورتی که منکر، امری است که از نظر شارع اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد، مثلاً حفظ جان مسلمان (یا آن‌که حفظ جانش محترم باشد،اگرچه مسلمان نباشد) بسیار مهم است، حال اگر کسی به قصد قتل با او گلاویز شده است و شما هم می‌توانید با مقداری ضرب و جرح مانع از این کارش بشوید، واجب است اقدام

کنید و منتظر رسیدن و اقدام نیروی پلیس نمانید.

6. نهی از «مقدمه حرام»

اشاره

آیا نهی از مقدمه حرام همانند نهی از حرام واجب است؟

مقدمه حرام بر دو قسم است:

الف- یا موصِل به حرام است⁽¹⁾(یعنی با انجام آن، نوبت به ارتکاب حرام می‌رسد).

ب- یا موصِل به حرام نیست.

مثال: شخصی که می‌خواهد نوشیدنی حرام بنوشد، مقدماتی تا انجام این منکر وجود دارد:

1- آماده شدن برای خرید آن.

2- حرکت‌کردن و رفتن به سمت محل فروش.

3- رسیدن به محل فروش.

4- خرید آن.

5- آماده‌سازی برای نوشیدن.

مقدمه اول تا چهارم، موصِل به حرام نیست، زیرا چه بسا محل فروش تعطیل باشد یا نوشیدنی مذکور را نداشته باشد یا نوشیدنی را خریده امّا بنای نوشیدن را ندارد ولی مقدمه پنجم موصِل به حرام است، چون آماده نوشیدن می‌شود.

برخی از فقهاء، ارتکاب مقدمه حرام را به طور مطلق (چه موصل باشد یانباشد) حرام دانسته‌اند. بر طبق این مَبنا، نهی از مقدمه حرام به طور کلّی (موصل باشد یا نباشد) واجب خواهد بود.

امّا برخی از فقهاء فقط مقدمه موصِل را حرام دانسته‌اند، مطابق این نظر فقط نهی از مقدمه موصِل واجب خواهد بود و نهی از مقدمه غیرموصِل، واجب نیست. البته طبق نظر کسانی که تجرّی [اقدام

شخص بر آن‌چه را گناه می‌داند ولی بعد معلوم می‌شود گناه نبوده است یا اقدام او بر مقدمات گناه] را حرام می‌دانند نیز مقدمات حرام، حرام می‌باشد و نهی از آن واجب.

حضرت امام خمینی(ره) فرموده‌اند:

«اگر شخصی مقدمات فعل حرامی را شروع کند به این قصد که حرام را مرتکب شود، چنان‌چه معلوم شود که این مقدمه، او را به حرام می‌رساند (و مقدمه موصِله است) نهی او از حرام⁽¹⁾واجب خواهد بود ولی اگر معلوم شود که مقدمه موصله نیست، نهی از حرام هم واجب نیست، مگر بنا بر قول به حرمت مقدمات یا حرمت تجری».⁽²⁾

پرسش‌ها

1- چرا بر کسی که معروف ها ومنکرها را نمی شناسد، امر به معروف ونهی از منکر واجب نیست ؟

2- چرا یکی ازشرایط وجوب، استمرار معصیت دانسته شده است؟

3- مراتب امر به معروف را باذکر مثال توضیح دهید.

برای مطالعه بیشتر:

امیرالمؤمنین(ع) فرمود:

«من ترک انکار المنکر بقلبه و لسانه و یده فهو میت بین الاحیاء»

چرا کسی که نهی ازمنکر را ترک میکند مانند مردگان شمرده می‌شود؟

فصل چهارم: راههای شناخت « معروف » و « منکر»

اشاره

درس هفتم

درآمد

اشاره

یکی از پرسشها این است که آیا راهی برای شناخت معروف‌ها و منکرها وجود دارد یا این که هر چیزی که در بین مردم به عنوان ((معروف)) رواج دارد و یا با نام ((منکر)) شناخته می‌شود را باید بپذیریم.

در پاسخ می‌گوییم با توجه به اینکه پروردگار متعال خواهان سعادت و رستگاری انسانها است، یقینا راههایی را برای شناخت عوامل سازنده در سعادت (یعنی ارزشها و معروف‌ها) قرار داده است و نیز راههایی را برای شناخت موانع خوشبختی او (یعنی منکرات) تعیین نموده است. برخی از این راهها از درون انسان می‌گذرد (یعنی فطرت و عقل) و برخی از راه وحی و پیامبر و امام به او شناسانده شده است (دین) بنابراین می‌توان گفت از سه طریق «معروف» و «منکر» را شناخت:

اکنون به بیان مختصر هر یک می‌پردازیم:

ص: 92

1. فطرت

اشاره

سرشت و خلقت انسان‌ها ذاتاً طالب معنویات، جویای زیبایی‌هاوکمالات بوده و از پَستی‌ها و زشتی‌ها متنفر می‌باشد. بنابراین آن‌چه را که فطرت سلیم انسانی، خوب و کمال و زیبایی می‌داند «معروف فطری» و آن‌چه را از آن نفرت دارد و گریزان است «منکر فطری» می‌خوانیم.

اصولاً یکی از اهداف بعثت پیامبران الهی، بیدارکردن همین فطرت الهی و پاک‌سازی آن از گرد و غبار تأثیر محیط و سنت‌های نادرست است.

ادیان الهی نیز بر اساس همین فطرت، مطابق و هم‌گون و هماهنگ با آن، پی‌ریزی شده است، زیرا یکی از ابعاد نهفته در فطرت هر انسانی، خداجویی و خداخواهی است. «دین‌خواهی» و نیاز به دین نیز یک امر فطری می‌باشد. در قرآن، آیات متعددی در این باره وجود دارد از آن جمله:

«فَاقِم وَجهَک لِلدّین حَنیفاً، فِطرةَ الله التی فَطَر النّاسَ علیها...».⁽¹⁾

«به سوی آئین خالص (یا پایدار و ریشه‌دار) روی بیاور، این (روی‌آوردن به دین و آئین الهی) فطرتی است که خداوند انسان‌ها را بر اساس آن آفریده است (و این خواسته را در سرشت آنان نهاده است) ...».

زراره می‌گوید: از امام صادق(ع) درباره این کلام خداوند سؤال کردم :

«فطرة الله التی فَطَر الناس علیها». امام فرمود: «فَطَرهُم جمیعاً علی التوحید».

امام خمینی(ره) در توضیح این حدیث می‌فرمایند:

... و باید دانست که گرچه در این حدیث شریف و بعضی از احادیث دیگر، فطرت را به توحید تفسیر فرمودند، ولی این از قبیل بیان مصداق است ... و در صحیحه عبدالله بن سنان [فطرت] تفسیر به اسلام شده و در حسنه زراره تفسیر به معرفت شده و در حدیث معروف: «کُلُّ مولودٍ علی الفِطرة» در مقابل تهوّد و تنصّر و تمجّس ذکر شده...، پس از این جمله معلوم شد که فطرت اختصاص به توحید ندارد بلکه جمیع معارف حقّه از اموری است که حق - تعالی شأنه - مفطور فرموده بندگان را بر آن.⁽¹⁾

به عبارت دیگر، خمیرمایه معارف حقیقی الهی در سرشت انسان‌ها وجود دارد که اگر موانعی برای آنان پیش نیاید، ظهور و بروز یافته و شکوفا می‌شوند. مولوی نیز امور فطری را به آب تشبیه کرده و گفته است اگر این آب از درون انسان‌ها بجوشد، مفید و سودمند خواهد بود امّا اگر منتظر

باشیم که آب از ناودان فرو ریزد، نه ماندگار است و نه چندان سودمند:

آب اندر ناودان عاریتی است

آب اندر ابر و دریا فطرتی است

حال که چنین است سعی کن این درون و فطرت خود را شکوفا نموده تا بتوانی سرزمین کویری خود را با آب حیات فطرت سرسبز و آباد سازی:

آسمان شو، ابر شو، باران ببار ناودان بارش کند، نبود بکار

البته روشن است که آن‌چه بیان گردید درباره افرادی است که سلامت فطری خود را پاس داشته و آن را حفظ کرده‌اند و گرنه کسانی که یک عمر در جنایت و رذالت و جهالت غوطه‌ور بوده‌اند، این مسائل را نه تنها نمی پذیرند بلکه آن را به استهزاء و تمسخر می‌گیرند.

نکته‌ها

الف - شاخص و معیار امر فطری «پذیرش عمومی» انسان‌ها است یعنی امور فطری مورد قبول همگان است. لذا در آیه کریمه فرمود: «فطَرَ الناسَ علیها».

توضیح

در امر و حکم فطری؛ زمان، مکان، مذهب، قومیت و نژاد، و ... تأثیری ندارد. مثلاً نیاز به دین و نیایش، نیاز به آرامش، آرزوی خوشبحتی و سعادت، آرزوی جاودانگی و ماندگاری و... در همه زمان‌ها (از گذشته تا حال و آینده)، در هر سرزمینی (از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب) و در هر قوم و نژادی (با هر گویش و زبانی) وجود دارد.

ب- فطرت انسان، خواهان کمالات و زیبایی‌ها و چیزهایی است که خود را اشباع کند، امّا کیفیت و چگونگی به دست‌آوردن و رسیدن به هدف و حدّ و حدود آن را غالباً نمی‌داند، و تعیین این حدّ و مرزها، مقداری با عقل و بیشتر آن با شرع است.

ج- حقایق دینی و معارف اصیل اسلامی هیچ‌گاه با فطرت سلیم انسانی تنافی و ناسازگاری ندارد. حال اگر به فرض، در نظر ابتدایی در موردی تنافی و تزاحمی به نظر آید، حکم مسلّم دین بر هر چیز دیگر مقدم است، به ویژه در مسائل مربوط به عبادت‌ها که توقیفی⁽¹⁾

می‌باشد و باید در کم و کیف آن شارع مقدس، دستوری را به ما ابلاغ کند.

2. عقل

اشاره

در اینجا از عقل به عنوان یکی از راههای شناخت معروف‌ها و منکر‌ها نام می‌بریم و در درس دهم نیز به عنوان شاخص شناخت حق از باطل از آن یاد خواهیم کرد در هر دو مورد از دو حیث به آن نگاه شده است. از گران‌بهاترین نعمت‌هایی که خداوند متعال بر انسان‌ها ارزانی داشته است، به ودیعه نهادن عقل، این گوهر گران‌بها، چراغ زندگی،

وسیله خوشبختی وسعادت، ابزارشناخت و معرفت و راه رسیدن به حقیقت، سبب نجات و رستگاری جاودانی در انسان می‌باشد.

شخصی از امام صادق(ع) می‌پرسد:

ما العقل؟ قال(ع): «ما عُبِد به الرّحمانُ وَ اکتُسِبَ بِهِ الجَنان...».⁽¹⁾

عقل چیست؟ فرمود: «چیزی است که به واسطه آن خداوند پرستش می‌شود و بهشت به دست می‌آید ...».

عقل، حجت خداوند بر بندگان و پیامبر درون است:

عن هِشام بن الحَکَم قال: قال لی ابوالحسن موسی بن جعفر(ع):

«... انّ لِلّهِ عَلَی النّاس حُجَّتَین: حُجَّةً ظاهرةً و حُجَّةً باطِنةً، فامّا الظاهرة فالرُّسُلُ و الانبیاءُ وَ امّا الباطنةُ فالعُقول».⁽²⁾

هشام بن حکم می‌گوید: امام موسی بن جعفر (ع) به من فرمودند:

«ای هشام خداوند دو حجّت بر مردم دارد؛ حجتی ظاهر و آشکار (و بیرونی) و حجتی باطن و پنهان (و درونی)، امّا حجتی که آشکار است همان پیامبران هستند و حجتی که در باطن است، همان عقول است».

گفت من عقلم رسول ذوالجلال حجة الله‌ام امانم از ضلال آن‌چه مسلّم است این‌که عقل انسان، قدرت و توانایی درک و تمیز خوبی‌ها وبدی‌های بسیاری را دارد و دست کم، آن‌گونه که مشهور است، مستقلات عقلیه‌ای وجود دارد، یعنی احکامی که عقل به طور مستقل (و بدون انضمام حکم شرعی در مقدمات آن،) عرضه می‌دارد.

خواه معتقد باشیم که عقل حکمی ندارد و حکم او همان ادراک مصالح و مفاسد و خوب و بد است، یا این‌که معتقد باشیم حکم به قبح وحسن برخی امور میکند. به هر حال عقل در اموری قدرت درک و تشخیص (یا حکم بر حسن و قبح آن امور) را دارد مانند این‌که: عدالت خوب و ستم قبیح و ناپسند است.

عقل سلیم انسانی به طور یقین اموری مانند؛ کمک به افتادگان ومظلومان، دفاع از شرافت و حیثیت، تلاش و کوشش،امانت داری، شکر و سپاس‌گزاری از نعمت‌دهنده، مهربانی نسبت به دیگران و ... را کارهایی خوب (و معروف) می‌شمرد و کارهایی مانند تجاوز به حقوق دیگران، تندی و خشونت، تنبلی و بیکاری، جهل و بی‌سوادی، خیانت، دروغ و ... را بد و منکر می‌داند. اگر عقل در این حدّ که گفته شد نباشد، معنا ندارد که حجتی از خدا بر مردم باشد، و معنا ندارد که انسان به واسطه وجود عقل، مورد مؤاخذه و بازخواست قرار گیرد.

نسبیت معروف و منکر

گفته شد که عقل هر انسانی، خوب و بد (معروف و منکر) را به طور کلی و اجمال تشخیص می‌دهد، امکان دارد این پرسش در ذهن پدید آید که معنای این سخن، نسبیّت ارزش ها ( ومعروف و منکر ) نسبت به اشخاص، زمان‌ها و مکان‌هاست. زیرا برخی افراد در جایی یا زمانی، چیزی را «خوب» و «معروف» می‌دانند، امّا همان چیز نزد برخی دیگر در جایی یا زمانی دیگر، «منکر» و «بد» شمرده می‌شود و نتیجه این می‌شود که یک چیز نسبت به برخی «معروف» و نسبت به بعضی

«منکر» باشد، مثال: پوشیدن لباس سیاه در عزای عزیزی، نزد مردمی «خوب» است و لازم و در نزد مردمی دیگر «بد» است و منکر و مانند: آزادی دختر و پسر در روابط و معاشرت‌ها و ...

پاسخ

اولاً - عقل انسان‌ها هیچ‌گاه در کلیات احکام خود با یکدیگر اختلاف ندارند، یعنی وقتی که می‌گوید: «ظلم قبیح است» در این قضیه هیچ کس اختلافی ندارد، ظلم نزد همه «بد و منکر» است و همین‌طور است حُسن عَدل، این قبیل احکام عقلی، ریشه در عمق جان و فطرت انسان‌ها دارد، حتی وقتی جنایتکاران بین‌المللی و قدرتمندان جهانی می‌خواهند به مقاصد و اهداف ضد بشری خود نایل آیند، به آن آب و رنگ انسانی می‌دهند و به عنوان «حمایت از حقوق بشر!» و «برطرف‌کردن ظلم و ستم» وارد میدان می‌شوند.

ثانیاً - در مواردی که اختلاف به نظر می‌آید؛ پاره‌ای از آنها یا اموری قراردادی است که هر جامعه‌ای برای خود نسبت به یک سلسله از امور آداب و رسومی را وضع می‌کند و مردم و جامعه دیگر، چیزهایی دیگر را وضع می‌کنند (این‌که در مراسم عروسی، یا در مراسم عزاداری باید لباس سیاه پوشید یا سفید، از این قبیل است) آن‌گاه آن جامعه خویش را پایبند این قراردادها و سنت‌ها می‌نمایند که اگر کسی آن را رعایت ننمود، می‌گویند کار بدی کرده است، در حقیقت این‌ها معروف و منکر عُرفی هستند نه عقلی، در این‌گونه موارد، اگر دین و شرع از آن نهی نکرده باشد، پایبندی به آن اشکال ندارد و در مواردی رعایت آن لازم است.

امّا درآن جا که برخی از مردم کاری را خوب پنداشته و خود را به آن پای‌بند می‌دانند و در دین از آن نهی شده است، مانند بت‌پرستی و شرک، احترام به گاو و ... معلوم می‌شود که این‌گونه امور ریشه در جهالت انسان دارد، نه عقل. به قول مولانا:

پیش گاوی سجده کردی از خری

گشت عقلت صید سحر ساحری

گاهی از اشتباه در تطبیق و تعیین مصداق آن، اختلاف پدید می‌آید، مثلاً در قبح ظلم و بد و منکر بودن آن اتفاق نظر وجود دارد ولی در این‌که آیا زدن یا اعدام کسی که مرتکب قتل یا سرقت و... شده است، ظلم به او محسوب می‌شود تا بد باشد یا نه؟ یا اگر نسبت به او ظلم هم باشد، آیا این ظلم خالی از اشکال است یا نه؟ در اینجا ممکن است نظرها مختلف باشد. اگرچه با مراجعه به عقل، صرف‌نظر از تأثیر شرایط اجتماعی و محیط بر آن، روشن می‌شود که اعدام یک جنایتکار یا زدن او ظلم محسوب نمی‌شود. ولی این‌که چه اندازه باید او را زد، یا این‌که جنایتکار به چه کسی می‌گویند، و اعدام کدام جنایتکار درست است وکدام یک مستحق اعدام و کدام یک مستحق حبس یا شلاق یا جریمه است و در چه شرایطی؟ و ... این امور از حیطه دخالت مستقل عقل خارج است و نیازمندی به دین در این سلسله از امور به خوبی روشن است.

3. دین

اشاره

سومین راه شناخت و معیار تشخیص «معروف» و «منکر» و کامل‌ترین و جامع‌ترین معیارها دین می‌باشد. از آنجا که هدف از

خلقت انسان، وصول به کمال نهایی است، و از آنجا که عقل به تمام زوایای ابتدا تا انتهای این راه، برای وصول به آن هدف، نمی‌تواند شناختی داشته باشد و اگر دارد، ناقص و نارسا خواهد بود، لذا پیامبران مبعوث گشتند و راهنمایانی از سوی خداوند و کمال مطلق فرستاده شدند تا هم «راه» را نشان دهند، و هم موانع موجود بر سر راه رشد و کمال انسانی را به گونه‌ای کامل تبیین سازند و هم

چگونگی مبارزه با این موانع، و نیز راه خیزش به سمت کمال و جهش به سوی تعالی را روشن نمایند.

موانع راه وصول به کمال مطلق، پستی‌ها و زشتی‌ها و بدی‌ها (منکرات) است، انسان آلوده به آن نمی‌تواند حرکت کند، نمی‌تواند رشد و ترقی و پیشرفت داشته باشد، باید خود را از آن پالایش نموده و پاکیزه سازد. عوامل سرعت‌بخش و حرکت‌آفرین، همان خوبی‌ها و ارزش‌ها و فضیلت‌هاست که انسانِ خواهانِ کمال باید خود را بدان آراسته گرداند. شریعت‌ها و ادیان، هر یک به مقتضای شرایط زمان خویش، به تبیین «معروف‌ها» و «منکرها» پرداخته‌اند. مکتب مقدس اسلام که جامع‌ترین و کامل‌ترین آنهاست به گونه‌ای همه‌جانبه «معروف‌ها» و «منکرها» را روشن نموده است که دو منبع مهم و عظیم و اصلی آن عبارت است از: قرآن و سنّت معصومین(ع).

بنابراین با پای‌بندی به دین، انسان از این قفس مادّی آزاد و رها گشته و به سوی بی‌نهایت پرواز خواهد کرد.

ما به دین رستیم زین ننگین قفس جز که این ره نیست چارة این قفس

پرسش ها

1- چرادر مواردی که اقامه معروف و از بین‌بردنِ منکر موقوف به ضَرب و جَرح باشد، وظیفه حکومت اسلامی است که در این قبیل امور ورود پیدا کند؟

2- ویژگی های یک امر فطری را بیان کنید.

برای مطالعه بیشتر

أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُون .بقره 44

1- چرا در این آیه شریفه، کسانی که دیگران را به خوبی ها امر می‌کنند ولی خودشان عمل نمی نمایند ،مورد سرزنش قرار گرفته‌اند؟

2- مطلب فوق چه ارتباطی با تعقل ویا عدم تعقل این افراد دارد؟

3- آمران به معروف وناهین ازمنکر در این باره چه وظیفه ای ارند؟

چه ارتباطی بین امر به معروف از یک سو وعمل آمر به معروف (به آن چه خود امر ونهی می‌کند) از سوی دیگروجود دارد؟

فصل پنجم : پیش‌نیازها در امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

درس هشتم

پیش‌نیازها در امر به معروف ونهی ازمنکر

اشاره

مقصود از آن چه در این فصل مورد بحث قرار گرفته است، این نیست که این موارد شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر است. بلکه منظور آن است که با انجام این موارد، چه بسا نیازی به امر به معروف و نهی از منکر به معنای خاص آن نباشد و بسیاری از معروف‌ها انجام و برخی از منکرات ترک گردد، بنابراین موارد یاد شده در این فصل، در راستای افزایش گرایش به معروف‌ها و ارزش‌ها و دوری از منکرات، مؤثر بوده و نیز زمینه تأثیرگذاری بیشتر امر به معروف و نهی از منکر را فراهم می‌سازد.

اکنون به این موارد توجه شود:

1. شناساندن «معروف‌ها و منکرها»

پیش از آن‌که نوبت به امر به معروف و نهی از منکر برسد، لازم است در جهت شناساندن «معروف‌ها و منکرها» اقدام مناسب به عمل آید، زیرا امکان دارد افرادی ندانند فلان عمل از نظر اسلام خوب و معروف (واجب یا مستحب) است یا کار دیگر، بد و مُنکر (و حرام)

است،اولین مرحله از مسأله تبلیغ اسلام را همین «شناساندن معروف و منکر» تشکیل می‌دهد. امری که از ابتدا تا انتهای دعوت پیامبر اکرم(ص)، به روشنی مشاهده می‌گردد.

اکنون نیز در کشورهایی که از حوزه نشر معارف اسلام دورتر هستند، ضرورت آن به خوبی احساس می‌گردد. در کشور اسلامی ایران نیز با توجه به هر نقطه از آن، نیازِ به شناساندن «معروف‌ها و ارزش‌ها یا منکرات» از شدت و ضعف برخوردار است، زیرا آگاهی‌های دینی در مناطق مختلف و نیز در اصناف و اقشار مردم متفاوت می‌باشد و این تفاوت در شناخت، عامل برداشت‌های متفاوت در ارزش‌ها نیز می‌شود.

مولانا تمثیل خوبی دارد⁽¹⁾

عرضه را آورده بودندش هُنود

از برای دیدنش مردم بسی

اندر آن ظلمت همی شد هر کسی

هم‌چنین هر یک به جزوی که رسید

فهم آن می‌کرد هرجا می‌شنید

از نظرگه، گفتشان شد مختلف

آن یکی دالش لقب داد این الف

در کف هر کس اگر شمعی بُدی

اختلاف از گفتشان بیرون شدی

فیلی را از هندوستان آورده بودند به جایی که مردم آن فیل ندیده بودند، چون در تاریکی شب بود و آن را در خانه‌ای تاریک گذاشته بودند تا در روز آن را به نمایش بگذارند.

شبانگاه عده‌ای از روی کنجکاوی و در تاریکی به آن خانه

می‌رفتند تا بدانند فیل چیست؟ اوّلی که رفت، دستش به خرطوم فیل خورد، بیرون که آمد گفت این موجود چیزی شبیه ناودان است. دومی که رفت، دستش بر گوش فیل کشیده شد، او در توصیف آن گفت این چیزی شبیه بادبزن است. سومی که به شناسایی فیل رفت، دستش را بر پای فیل کشید و در معرفی او می‌گفت موجودی چون ستون است. دیگری که دست بر پشت فیل نهاده بود، در توضیح گفت او چیزی شبیه تخت است و به هر حال هر کسی به میزان شناخت و آگاهی خود به تبیین او می‌پرداخت. مولوی می‌گوید:

در کف هر کس اگر شمعی بدی

اختلاف از گفتشان بیرون شدی

اگر هر یک با شمعی وارد می‌شدند تا در فضای روشن فیل را می‌دیدند، این اندازه تفاوت واختلاف در معرفی فیل در گفتارشان مشاهده نمی‌شد.

اگر مردم معروف‌ها و منکرها را بشناسند، نباید اختلافی در اظهارات آنها نسبت به ارزش‌ها وجود داشته باشد، این قضاوت‌های مختلف نشان‌گر عدم شناخت کافی آنان است.

2. تبیین حدّ و مرز هر یک از «معروف‌ها و منکرها»

واقعیت این است که هنوز بسیاری از افراد، تصویر روشن و دقیقی، از حد و مرز حلال‌ها و حرام‌ها، ندارند و تعریف مشخص و جامعی از هر یک از معروف‌ها و منکرها نمی‌توانند ارائه دهند. برای اثبات این

مطلب کافی است، به مصاحبه‌هایی که گاهی از رادیو و تلویزیون پخش می‌گردد و مثلاً از، صله‌ی رحم، کیفیت معاشرت، غیبت و تهمت و ... می‌پرسند، دقت کنید آن‌گاه پی می‌برید که برخی از ساده‌ترین مسائل دینی خود آگاهی ندارند یا به گونه‌ای ناقص و نادرست مطالبی را در ذهن خود جای داده‌اند. راه دیگر این است که یک روز از حد و حدود یکی از منکرها، مثلاً غیبت یا تُهمت، از دوستان و همکاران یا دانشجویان خود سؤال کنید تا به این واقعیت تلخ بیشتر پی ببرید.

به هر حال لازم است، حد و مرز معروف‌ها و منکرها، برای جامعه تبیین گردد، در هر سطحی از مردم با شیوه خاصی، و برای هر قشر و صنفی از مردم، آن‌چه را که از نظر شغلی بیشتر با آن سر و کار دارند و به دانستن آن نیازمندند، بیان شود تا به حرام نیفتند و به منکرات آلوده نگردند.

به عبارتی دیگر، معروف‌ها و منکرهایی هست که عموم مردم نیازمند دانستن حد و مرز دقیق آن هستند مثلاً، اینکه غیبت چیست؟ تهمت چیست؟ فرق این دو با یکدیگر چیست؟ مواردی که غیبت جایز است، چه مواردی است و در چه حدی؟

یا این‌که دروغ چیست؟ و در چه مواردی دروغ تجویز یا واجب شده است و آن‌چه به عنوان دروغ مصلحت‌آمیز بر سر زبان‌هاست و هر کسی که دروغ می‌گوید فوراً نام «مصلحت‌آمیز» بر آن می‌نهد تا چه حد درست و یا نادرست است؟

موسیقی حرام چه ویژگی‌هایی دارد؟ و اگر موسیقی مُطرب و مناسب با مجالس لَهوی حرام است، ملاک مطرب بودن موسیقی یا مطرب نبودن آن چیست؟ و یا این که گفته می‌شود مرجع تشخیص موسیقی مطرب و غیرمطرب «عُرف» است، باید روشن شود که مراد از عُرْف چیست؟ و در مواردی که مردم و عُرف به تفاوت حکم می‌کنند چه باید کرد؟

ملاحظه می‌فرمایید که آلوده شدن به این‌گونه «منکرها» در بسیاری از موارد به خاطر عدم درک و فهمِ حدّ و مرز آنهاست و به تعبیری دیگر برخی افراد که مرتکب بعضی از منکرات می‌شوند، قبول ندارند که آن چه را که مرتکب شده‌اند منکر باشد و آن را از موارد «استثناء شده از آن حرام» و از موارد «حلال و مباح» آن مورد می‌دانند.

برخی از معروف‌ها و منکرها نیز وجود دارند که دانستن آن برای صنف خاصّی، ضرورت بیشتری از سایر مردم، دارد، مثلاً مسائل مربوط به آداب کسب و کار و تجارت یا مطالب مربوط به «ربا و رباخواری» برای بازاریان، و مسائل مربوط به حفظ امنیت و آبرو و اموال مردم و چگونگی برخورد مناسب با آنها و حفظ احترام و شخصیت افراد و نیز آن‌چه مربوط به تجسّس و کارِ «کارآگاهی‌کردن» و یا این‌که حد و حدود مشروع و نامشروع آن چیست، برای نیروی

انتظامی (و سایر مراجع امنیتی و قضایی، رسانه‌ها و مطبوعات) دقّت بیشتری را طلب می‌کند.

بنابراین از دو جهت، تبیین حدّ و مرز «معروف‌ها و منکرها» لازم به نظر می‌رسد:

1- از این جهت که بسیاری از مردم در صورت شناخت این حدود، به منکرات روی نمی‌آورند و خود از آن گریزان خواهند بود و این‌که در مواردی «آلوده» می‌شوند به این سبب است که فکر نمی‌کنند کارشان، «منکر» و نامشروع باشد.

2- دانستن حد و مرز «معروف‌ها و منکرها» برای آنان که مأمور نظارت و پی‌گیرِ حاکمیت ارزش‌های اسلامی در وزارتخانه‌ها و نهادها و سازمان‌ها هستند و نیز برای امرکنندگان به معروف و نهی‌کنندگان از منکر لازم است، تا مبادا موردی که مُنکر نیست را «مُنکر» انگاشته و در پی نهی از آن باشند، یا موردی را که منکر باشد «معروف» پنداشته و به آن سفارش و تأکید و تشویق نمایند.

3. تبیین «اهمیت» هر یک از «معروف‌ها و منکرها»

برخی از افراد، اگر نسبت به مواردی از «معروف‌ها» سستی و اهمال از خود نشان می‌دهند و یا اگر گاهی مرتکب برخی منکرات می‌گردند، به سبب این است که نسبت به اهمیت آن معروف یا ناپسند بودن آن منکر، در مکتب اسلام و نزدخداوند متعال، آشنایی ندارند و اعتراف می‌کنند که اگر ما پی به «اهمیت آن» می‌بردیم، به آن «معروف» اشتیاق بیشتری نشان می‌دادیم و از آن منکر، دوری می‌کردیم.

به عنوان مثال، افرادی هستند که از اهمیت و جایگاه «نماز» در پیشگاه خداوند اطلاعی ندارند، از جایگاه و مقام و موقعیت آن در

مکتب آگاهی ندارند. از این‌که قبولی دیگر اعمال خوب و شایسته وابسته به قبولی نماز است غافل هستند و واقعاً نمی‌دانند که «روح پاک» و قلبی سالم و «دلی با صفا»داشتن بدون نماز پدید نمی‌آید، زیرا خداوند فرمود:

«ان الصَّلاة تَنهی عن الفحشاء و المنکر».⁽¹⁾

«به درستی که نماز از اعمال زشت و بد، انسانِ نمازگزار را بازمی‌دارد».

جوشش و افزونی زر در زکات

عصمت از فحشاء و منکر در صلات

بنابراین، جمله‌ای که بر سر زبان برخی است که وقتی آنان را دعوت به نماز یا دیگر عبادات می‌کنید، می‌گویند؛ آقاجان، دل آدم باید پاک باشد! نیازی به نماز نیست! قطعاً این نوع نگرش و بینش، با مبانی اسلامی و الهی مخالفت دارد، به علاوه که گوینده این سخن، چون با القای این تفکر، موجب انحراف بسیاری از ناآگاهان می‌گردد، مسؤول کژی‌های آنان نیز خواهد بود.

بر مبلّغان معارف اسلامی و استادان و معلّمان و مربیان دینی و تربیتی لازم است که اهمیّت معروف‌ها و منکرها را برای مخاطبان خود بیان کنند، با تبیین این بُعد از اندیشه‌های اسلامی، روی‌آوردن به

معروف‌ها افزایش و گرایش به منکرات کاهش خواهد یافت، و نیازی به امر به معروف و نهی از منکر (به معنای خاص آن)⁽¹⁾نخواهد بود.

4. تبیین «آثار و نتایج» عملِ به «معروف‌ها و منکرها»

بیان آثار و عواقب کارها نقش مهمی در تشویق به آن کارها یا در اعراض از آن داشته است. مثلاً گاهی یک معلم با تبیین و ترسیم آینده‌ای خوب و روشن برای دانش‌آموزی که درس بخواند و تلاش و کوشش نماید، در او حرکتی نیرومندتر برای رسیدن به هدف ایجاد می‌کند و دانش‌آموز با در نظرگرفتن آثار شیرین موفقیت، رنج و زحمت درس‌خواندن را برای خود هموار می‌سازد، گاهی نیز با بیان آثار شوم بی‌سوادی، اعتیاد به مواد مخدر و ... آنها را از این قبیل کارها بازمی‌دارد و افراد علاقمند به آینده‌ی خود، در جهت بدبختی و فلاکت و نابودی خود گام برنمی‌دارند. این روش یعنی شیوه‌ی تشویق به کاری از راه تبیین آثار مثبت و نتایج خوب آن و شیوه بازدارندگی از عمل از راه تبیین آثار منفی آن، در قرآن کریم و روایات، بسیار مورد استفاده واقع گردیده است و نشان‌گر آن است که این‌گونه «پذیرش‌ها» امری فطری و سازگار با طبیعت و نهاد انسان‌ها می‌باشد.

البته هر «معروف و منکری» آثاری در دنیا و نتایجی در آخرت دارد، روشن است که بیان هر دوگونه از این آثار، تأثیر بیشتری در شنونده و مخاطب شما ایجاد می‌کند.

مثلاً صله‌ی رحم، یکی از «معروف‌ها»ست که مورد توجه اسلام عزیز است: یک وقت می‌خواهید شخصی را به صله‌ی رحم وادار کنید، می‌گویید: صله‌ی رحم را فراموش نکنید، حتماً صله‌ی رحم بکنید. این نحوه‌ی سفارش در برخی افراد ممکن است اثر کند ولی برای بعضی اثربخش نباشد. اما گاهی «اهمیت صله رحم» را و این‌که در گفتار پیامبر پس از ایمان به خدا قرار گرفته است، را بیان می‌کنید (از راه تبیین اهمیت)، گاهی نیز روایتی را می‌خوانید که:

«صِلةُ الرّحم تَزید فی العُمر».⁽¹⁾

«صله رحم، عمر انسان را زیاد می‌کند (از راه تبیین آثار)».

این عیادت از برای این صله است

وین صله از صد محبت حامله است

بیان این‌که اثر این کار چیست؟ برای برخی افراد انگیزه ایجاد می‌کند که به آن روی آورند.

نمونه‌ی دیگر در «کمک به برادران دینی» است:

«قال رسول الله(ص): مَن اَغاثَ اخاهُ المُسلِمَ حَتّی یُخرجَه من هَمَّ و کُرْبَةٍ و وَرْطَةٍ کتبَ اللهُ لَه عَشْرَ حَسَناتٍ و رَفَع له عَشْر درجاتٍ وَ اَعْطاهُ ثَوابَ عِتقِ عَشْرَ نَسَماتٍ وَ دَفَع عَنْهٌ عَشَر نَقِماتٍ وَ اَعَدَّ لَهُ یَومَ القیامه عَشْرَ شَفاعاتٍ».⁽²⁾

«پیامبر(ص) فرمود: هر که در ناگواری‌ها به فریاد برادر مسلمانش برسد تا او را از اندوه و نگرانی و گرفتاری برهاند، خداوند ده حَسَنه برای او بنویسد و ده درجه مقامش را بالا برد و ثواب آزادکردن ده بنده به او بدهد و ده سختی و رنج از او برطرف سازد و ده شفاعت مقبول برای روز قیامت او ذخیره نماید».

ملاحظه می‌کنید که در این روایت، فقط به بیان آثار آن عمل پرداخته است؛ یا این‌که در مورد آثار سوء «بی‌تفاوتی در برابر گناهان و کارهای زشت فرزندان» در روایتی به یک اثرِ وضعی آن اشاره شده است و آن این‌که نتیجه این کار؛ کمبود و نقص در «روزی و درآمد» است:

«عن ابی عبدالله(ع) قال: اَیُّما ناشٍ نَشَأ فِی قَوْمِه ثُمَّ لَمْ یُؤدَّبْ عَلی مَعْصیته کان اللهُ عزّ و جلّ اَوَّلُ ما یُعاقِبُهم فیه اَن یَنقُصَ مِن اَرْزاقِهُمْ».⁽¹⁾

«امام صادق(ع) فرمود: هر کودک یا جوان نورسی که در میان قومش رشد و پرورش یابد و آنان او را در برابر گناه و معصیتی که از او سر بزند، تأدیب نکنند، خداوند نخستین عقوبتی که از آنان در این‌باره به عمل آورد، این است که روزی آنها را کاهش دهد».

نتیجه: پیش از آن‌که به امر به معروف و نهی از منکر بپردازیم، اگر به گونه‌ای شایسته و گسترده و فراگیر با استفاده از رسانه‌های جمعی به امور یادشده پرداخته شود، بسیاری از منکرات انجام نخواهد شد و گرایش به معروف‌ها سیر صعودی خواهد داشت و هدف از امر به معروف و نهی از منکر (که اقامه معروف و رفع منکر است) با همین شیوه محقق خواهد شد، بدون آن‌که امر به معروف و نهی از منکر (به معنای خاص آن) انجام شده باشد.

5. شناخت موقعیت‌ها و «شرایط»

اشاره

امرکنندگان به معروف و نهی‌کنندگان از منکر، پیش از آن‌که به امر به معروف و نهی از منکر بپردازند، نیازمند شناخت و درک «موقعیت‌ها» و «شرایط» خود و مخاطبان خود هستند. آن‌چه به آنان مربوط می‌شود این‌که بدانند آیا از «شرایط» امرکردن به معروف و نهی‌کردن از منکر برخوردار هستند یا نه؟ آیا در «موقعیتی» قرار دارند که امر و نهی آنان مؤثر واقع گردد یا این‌که ممکن است نتیجه‌ی معکوس بدهد؟

و از سویی باید «موقعیت‌های» مخاطب خود را نیز بشناسد، مثلاً:

الف . موقعیت زمانی

آیا امر و نهی شما در زمان مناسبی که مخاطب دارد، صورت می‌گیرد یا در زمان نامناسب، به عنوان مثال؛ اگر در وقتی که به خواب و استراحت اشتغال دارد، او را بیدار کنید و به پند و اندرز و امر و نهی او بپردازید، این کار نه تنها اثری نخواهد بخشید بلکه ممکن است بر اصرار و عناد او بیفزاید یا حتی مفسده‌ای به بار آورد.

ب . موقعیت مکانی

اشاره

این‌که در کجا به وظیفه خود اقدام کنید، در کوچه و خیابان یا منزل و محل کار یا در مسجد و بازار و ... نکته‌ای است که برخی از مخاطبان شما نسبت به آن حساسیت دارند. ممکن است اگر به بازاری در بازار، به دانشجو در بین دانشجویان و ... تذکری بدهید، تأثیر نکند امّا در جایی که تنها باشدو دیگران شاهد و ناظر نباشند، از تذکر شما استقبال کند.

واکنش سریع

نکته‌ای که ذکر آن لازم به نظر می‌رسد این است که «شناخت مقام و موقعیت عملِ» مخاطب نیز اثر زیادی در چگونگی انتخاب راه امر به معروف و نهی از منکر دارد. اگر فردی سخنِ ناپسندی بر زبان جاری کرد و دشنامی به کسی داد، می‌توان از اولین مرحله از مراحل امر به معروف آغاز کرد و سپس برادرانه به او تذکر داد و او را متوجه عمل زشت و ناپسندش نمود.

اما گاهی شخصی به قصد کشتن دیگری او را مورد «ضَرب و جرح» قرار داده است، در این‌جا معنا ندارد در گوشه‌ای بنشینیم و به فکر فرو رویم که با چه شیوه‌ای و از چه مرحله‌ای استفاده کنیم، چون تا شما از فکر خود بیرون بیایید، جان آن شخص هم از تنش بیرون آمده است! در این‌گونه مواقع و موارد باید سریع اقدام کرد و به هر نحو ممکن جلوی وقوع قتل را گرفت. البته معنای این سخن، بی‌گُدار به آب‌زدن نیست و عکس‌العمل باید سنجیده باشد، مقصود سرعت عمل در کار است. مانند مواردی که عده‌ای آشوب‌گر برای اختلال در

امنیت مردم یا به اصطلاح مبارزه علیه نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران دست به اقدام می‌زنند، عکس‌العمل سریع و اقدام عملی به همراه هوشیاری کامل، لازم است. در این موارد نه گفتار کارساز است و نه گفت‌و‌گو.

بعد از این دستوری گفتار نیست

بعد از این با گفت‌وگویم کار نیست

ج . « موقعیت » روحی و روانی

باید سعی شود امر به معروف و نهی از منکر در حالتی انجام پذیرد که از نظر روحی، مخاطب شما توان پذیرش را داشته باشد، مثلاً: شخصی که شراب خورده و مست شده است، در حالت مستی هر چه به او بگویید، چیزی را درک نمی‌کند، و همچنین کسی که از تعادل روحی، برخوردار نیست. به هر حال شخص مورد نظر در حالت عادی قرار داشته باشد. یا مانند فردی که به اصطلاح روی دنده لج افتاده و از پذیرش حق فراری است، باید زمانی با او گفت‌وگو کرد که در این حالت نباشد.

طمطراق این عدو مشنو گریز

کاو چو ابلیس است در لجّ و ستیز

یا شخصی را در نظر بگیرید که خشمگین و ناراحت است و بخواهید او را امر به معروف و نهی از منکر کنید، طبیعی است که گفتار شما در او تأثیر مثبتی نخواهد داشت یا بر خشم و ناراحتی او خواهید افزود.

خشم و شهوت مرد را احول کند

ز استقامت روح را مبدّل کند

د .موقعیت اجتماعی

مقام و موقعیت‌های اجتماعی مخاطب، چنان برخی از آنان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد که اگر به نظر آنان، کوچکترین خدشه‌ای به آن وارد آید، تاب تحمل آن را ندارند و آن را به معنای نابودی خود می‌دانند، لذا با توجه به مقام و موقعیت اجتماعی مخاطب، شیوه‌ی عمل از حیث اثربخشی، تفاوت می‌کند.

6. چگونگی امر و نهی

شناخت «چگونگی» امر و نهی و این‌که کدام شیوه‌ی آن تأثیر دارد، از دیگر پیش‌نیازها در امر به معروف و نهی از منکر است. به عنوان مثال: بداند که از کدام مرحله از مراحل امر به معروف و نهی از منکر باید استفاده کند، چگونه شروع کند؟ با زبان یا با قلم یا با واسطه یا تلفن یا ... چه حالتی داشته باشد، مؤثر است؟ حالت دلسوزانه و مهربانانه و متواضعانه یا حالت آمِرانه و ...

7. زمینه‌های « پذیرش»

اشاره

چنان‌چه زمینه‌هایی پدید آید که وجدان و فطرت مردم را شکوفا سازد و آنان را به استعدادهای درون خود متوجه سازد و عقل را رشد بخشد، در این صورت «پذیرش معروف‌ها و ارزش‌های» الهی که هماهنگ و هم‌سو و منطبق با فطرت و عقل انسانهاست، به راحتی

ممکن خواهد بود و در آن هنگام امر به معروف و نهی از منکر اثربخش و ثَمَرده خواهد شد.

از امام محمد باقر(ع) روایت شده که فرمود:

«مَن لم یَجعل الله له من نفسه واعِظاً فانّ مواعظ الناس لن تغنی عنه ابداً».⁽¹⁾

«هر کس از خود (و درون وجودش) پنددهی و اندرزگویی را خدا برایش قرار نداده باشد، پند و اندرزهای مردم هرگز به حالش مفید واقع نمی‌گردد».

بنابراین باید «نیروی درونی» که همان وجدان و فطرت الهی است، شکوفا گردد تا ظرفی پاکیزه و آماده برای دریافت معارف الهی داشته باشد.

بس وصیت کرد و تخم وعظ کاشت

چون زمین‌شان شوره بُد سودی نداشت

گر چه ناصح را بُود صد داعیه

پند را اُذنی بباید واعیه

تو به صد تلطیف پندش می‌دهی

او ز پندت می‌کند پهلو تهی

پرسش ها

1- چرا تبیین حد ومرز معروف ومنکر در اقامه معروف وواجتناب از منکر موثر است ؟

2- دو آیه از قرآن که در آن به آثار ونتایج اعمال خوب یا بد انسان اشاره کرده باشد را ذکر ودرباره آن گفتگو کنید .

3- اگر مخاطب در موقعیت لجبازی با شما قرارداشته باشد آیا امر به معروف ونهی ازمنکر تاثیرگذار خواهد بود؟

برای مطالعه بیشتر

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون. )نحل،آیه 90(

أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَصْنَعُون. )عنکبوت، آیه 45 (

الف - در این دوآیه مبارکه خداوند متعال به عنوان آمر وناهی به چه چیزهایی امر وازچه چیزهایی نهی کرده است؟ درباره موارد آن بررسی نموده وتوضیح دهید.

ب - ارتباط بین این دوآیه رااز حیث مفهومی بیان کنید.

فصل ششم : معیارشناسی

اشاره

درس نهم

معیارشناسی

واژه «معیار » به معنای وسیله وابزار سنجش است که با آن وزن و عیار چیزی را می‌سنجند.مانند سنجش عیار طلا با ابزار خاص آن .⁽¹⁾

زرقلب و زرنیکو درعیار

بی محک هرگزندانی زاعتبار

هرکه را خدادرجان بنهدمحک هریقین را بازداند او زشک

درروایتی ازامام علی (ع) آمده است: « کِتَابُ الْمَرْءِ مِعْیَارُ فَضْلِهِ»⁽²⁾.

یعنی نوشته انسان (مانند نامه، مقاله،کتاب و...) معیار فضل( وبرتری یا

دانش ) اوست. از نوشته ها وآثار او می‌توان میزان فضل ودانش او را تشخیص داد.دراین جا «معیار» به معنای وسیله سنجش بکاررفته است.

اما منظور ما ازواژه معیار، همان مقیاس، ملاک، ضابطه وقاعده است. براین باوریم که برای شناخت «معروف و منکر» به جای بیان مصادیق وموارد معروف یامنکر- که فهرستی طولانی را می‌طلبد. - می‌توان «ضوابطی کلی» را ارائه کرد که به مثابه معیارهایی در شناخت مصادیق معروف ومنکر به شمار می‌رود.⁽¹⁾

ناگفته نماند این اصول وضوابط ازمنابع ومتون دینی(قرآن وسنت ) استنتاج واستخراج شده است ومطالبی بی پایه واز روی حدس وگمان نیست .

فوائد شناخت معیارها

اشاره

آگاهی از این اصول فوائد متعددی را در پی دارد که خود دلیل روشنی بر ضرورت این بحث می‌تواند باشد. این فوائد عبارتند از :

الف- تسهیل درفهم مصادیق

شناخت این اصول، فهم مصادیق معروف ومنکر را آسان تر می‌کند. زیرا این ضوابط همچون نورافکنی است که جهت اصلی راه را روشن نموده وانسان را از انحراف وخروج ازمسیر درست باز می‌دارد. مثلا اگر ندانیم خرید ومصرف

فلان کالای غیر ایرانی کار درستی است یانه ؟ باید به این نکته توجه کرد که که آیا خرید چنین کالاهایی به

تولید ملی آسیب وارد نموده وبازار داخل را به تعطیلی کشانده وکار گران را ازکار بیکار می‌کند؟ اگر پاسخ مثبت باشد، آن روی سکه، معنایش وابستگی به بیگانگان است.دراین صورت خرید کالاهای غیر ایرانی هم با اصل استقلال کشور ونیز اصل نفی سلطه بیگانگان، درتعارض قرار می‌گیرد. از سویی با اصل حفظ هویت ایرانی نیز ناسازگار است .بنابراین نتیجه می‌گیریم هر عملی که به استقلال کشور کمک کند واورا ازوابستگی به بیگانه

دورتر کند، آن عمل یکی از معروف های بزرگ در عرصه اجتماعی وسیاسی است.ودرمقابل هر عملی که به سلطه بیگانگان بیانجامد واستقلال کشور رابه خطر انداخته وهویت ملی را مخدوش سازد، یکی ازمنکرات بزرگ شمرده می‌شود. البته روشن است که کیفیت وقیمت کالاهای داخلی نقش مهمی در گرایش مردم به کالاهای غیر ایرانی دارد، از این رو تولید اجناس نامرغوب نیز ازمنکرات محسوب می‌شود وتلاش برای تولید کالای خوب جزء مصادیق معروف قرار می‌گیرد.

ب- ایجادوحدت نظروعمل

اشاره

آشنایی بااین اصول یک نوع نگاه واحد درافراد پدید آورده ودرمقام عمل (یعنی در امر کردن به معروف یا نهی از منکر) سبب می‌شود تا در آمران وناهیان،وحدت رویه حاصل گردد و از برخوردهای سلیقه ای پیشگیری می‌نماید. زیرا معرفت به این اصول، آگاهی از استانداردها به شمار می‌رود. بنابراین از اظهار نظر‌ها و داوریهای متفاوت و احیانا متعارض اجتناب خواهد شد.

چند تذکر لازم

1- هدف از بحث

دراین کتاب آن چه بیان می‌شود این است که چه چیزهایی معروف یامنکر است و اصول و ضوابط شناخت آن تبیین می‌شود. اما این که کدام معروف واجب است یا مستحب وکدام منکر حرام است یا مکروه؟(البته اگرمنکر راشامل مکروه هم بدانیم). در این جا مورد بررسی قرار نمی‌گیرد. بنابراین اگر در چنین مواردی پرسشی وجود داشته باشد، باید بارجوع به رساله مراجع عظام و یا سوال از آنان و یا از عالمان وارسته، پاسخ دریافت شود.

2- همپوشانی اصول

نکته دیگر این‌که اصول و ضوابطی که آورده شده است، ممکن است برخی در برخی دیگر داخل باشد و به تعبیری دیگرامکان دارد؛ برخی اصول عامّ بوده باشد به طوری که شامل برخی دیگر هم بشود، به لحاظ اهمیت تفکیک شده است. مثلا اصل «تقویت ارزشهای دینی» شامل اصل «تعاون و کمک به یکدیگر» می‌شود. اما برای توجه بیشتر جداگانه ذکرگردیده است.

3- مصادیق مشترک

برخی از اصول ممکن است مصادیق مشترکی داشته باشند. بنابراین نباید چنین تصور شود که اگر یکی از مصادیق معروف زیر یکی از اصول قرار گرفته است، نمی تواند تحت عنوانی دیگر بیاید .زیرا امکان دارد یک عمل ابعاد وحیثیت های مختلفی داشته باشد که باتوجه به هر یک از آنها دریکی ازاصول قرار گیرد. مانند مثالی که گذشت، یعنی خرید کالای غیر ایرانی، که هم خلاف «اصل استقلال»

کشور است وهم خلاف «اصل نفی سلطه بیگانگان». ومانند تشکیل باند های قاچاق مواد مخدر یا فساد اخلاقی که از سویی مصداق فساد وازسویی دیگر مصداق قانون شکنی و از طرفی ازمصادیق تضعیف دین و ارزش‌های دینی به شمار می‌رود.

4- مهم ترین اصول

دراین فصل، برخی ازمهمترین اصول ومعیارها تبیین می‌شود. بنابراین بیان چندین اصل، به معنای این نیست که معیارها واصول در این زمینه، منحصردرهمین تعداد است.

5- رجوع به کارشناس دین

درتشخیص کامل معیارهاو نیز انطباق آنها برمصادیق، درجایی که ابهام وتردیدی وجود دارد باید به عالمان فرهیخته مراجعه ودرتبیین مساله ازآنان بهره گرفته شود.

معیارها و اصول

اشاره

معیارها واصولی که ازآن یادشد عبارتند از:

1- اموربازدارنده ازحرکت درمسیر الهی

منظور ازاین اصل آن است که هرچیزی انسان را از مسیر رشد وکمال بازدارد، ازمصادیق منکرمحسوب می‌شود.⁽¹⁾در قرآن کریم، آیاتی در باره برخی از موضوعات به کار رفته است که این اصل را از آن

می‌توان برداشت کرد. مانند آیاتی که نسبت به « لهو ولعب » و « لغو وباطل » بیان گردیده است.

واژه شناسی

اشاره

از این رونخست لازم است به توضیح فشرده این واژه ها و ذکر آیات وروایاتی در این زمینه، بپردازیم.

واژه « لهو»

در کتاب مفردات در توضیح « لهو» چنین آمده است: «اللّهوُ ما یَشغُلُ الانسانَ عَمّا یَعنِیه و یَهِمُّهُ».⁽¹⁾

«هر چه که انسان را از مقصود و کارهای مهمّش بازدارد، لهو است».

واژه «لعب»

در تعریف « لعب » آمده است:

«اصلُ الکلمةِ اللُّعاب و هو البُزاق السائل، و قد لَعِب یَلعَبُ لَعباً؛ سال لُعابُه و لَعِبَ فُلانٌ اذا کان فِعلُه غیرَ قاصِدٍ به مَقصدا صحیحاً».⁽²⁾

«ریشه کلمه لَعب، از لُعاب است و لعاب یعنی آب‌دهانی که آویزان و جاری است. و وقتی که شخصی کاری انجام دهد که هدف و مقصود صحیحی را به دنبال نداشته باشد می‌گویند: لَعِبَ فُلانٌ. بنابراین می‌توان گفت: کارهایی که

«هدف درستی» در پی ندارد، لَعب و سرگرمی و بازیچه شمرده می‌شود، «بازی‌های به اصطلاح سرگرم‌کننده با آلات قمار» یکی از مصادیق «لَعب» به حساب می‌آید».

در قرآن می‌خوانیم:

«انّما الحیاة الدّنیا لَعِبٌ وَ لَهوٌ».⁽¹⁾یا «و مَا الحیاة الدّنیا الاّ لَعِبٌ وَ لَهوٌ».⁽²⁾

یعنی زندگانی دنیا سرگرمی و بازدارنده انسان است ازرسیدن به هدف و مقصد، زیرا انسان برای هدفی برتر (یعنی تقرب به کمال مطلق)آفریده شده است. دراین آیات آن دنیایی که انسان را از رسیدن به هدف بازدارد واو را

به خود سرگرم سازد، لهو و لعب نامیده شده است.

بنابراین «دنیاگرایی» یکی از مصادیق لهو است، و از مصادیق «لَعِب» نیز می‌باشد، زیرا سرگرم شدن به چنین دنیایی همچون سرگرمی کودک با اسباب بازیها، فرد را از زندگی حقیقی دورنموده واز گرایش به هدف غافل می‌سازد. از این رو «دنیاگرایان» هرگز به مقصد و مقصود حقیقی نایل نمی‌شوند

گفت دنیا لعب و لهو است وشما کودکید و راست فرماید خدا

منظور ازدنیاگرایی این است که انسان هدف اصلی وهمت خود را رسیدن به مظاهر دنیوی مانند ثروت، قدرت و...قرارداده وبرای دستیابی به آن ازهروسیله ای- هرچند نامشروع - استفاده کند. بدیهی است این نوع نگاه به زندگی، از آخرت(ودین ومعنویت) نه تنها غفلت بلکه نفرت پدید می‌آورد. اما اگر از کاروتلاش و کوششی که در دنیا صورت می‌گیرد، دنیا را وسیله رسیدن به هدف قرار دهد، واز دنیا پلی برای آخرت بسازد ودنیا را مزرعه‌ای از نیکی و خیر و کمک به همنوعان و رسیدن به خودکفایی ورهایی از وابستگی به بیگانگان و ... قرار دهد، این نه تنها «بد ومذموم» نیست بلکه «معروف و پسندیده» و مطلوب است و به آن تشویق و ترغیب شده وبه عنوان عبادت ازآن یادشده است .پس دنیا گرایی به معنای مذموم آن، یکی از مصادیق « لهو ولعب » می‌باشد.

ما به لغو و لهو فربه گشته‌ایم در نصیحت خویش را نسرشته‌ایم

یکی دیگر از مصادیق «لهو ولعب» که درروایات متعددی به آن اشاره شده، غناء و موسیقی و اشتغال به آلات موسیقی است.

بیشتر این روایات در ذیل این آیه مبارکه آمده است:

« وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهین» .⁽¹⁾

« بعضی از مردم سخنان باطل و بیهوده خریداری می‌کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی گمراه سازند، و آیات الهی را به استهزا و سخریه گیرند، برای آنها عذاب خوار کننده است.»

غناء وموسیقی دو مقوله اند، اولی به خواندن انسان مربوط میشود که نوع خاصی از آن است و دومی به آهنگ ها وصداهایی که از ابزار موسیقی تولید می‌گردد. هریک از آنها به حلال وحرام تقسیم شده است. بر اساس فتوای فقهاء در صورتی که خواندن مناسب مجالس لهو ولعب باشد حرام خواهد بود. موسیقی نیز اگر طرب انگیز باشد حرام است.

واژه «لَغو»

در توضیح این کلمه گفته اند: «اللّغوُ من الکلام ما لا یُعتدّ به و هو الّذی یوُرَد لا عنَ رَویّةٍ و فِکرٍ».⁽¹⁾

«کلام لغو،کلامی را گویند که درخور توجه و اعتبار نباشد وآن کلامی است که بدون اندیشه و فکر به زبان آید».

یکی از صفات مؤمنین «روی‌گردانی و اِعراض از لَغو» دانسته شده است.

«و الّذین هُم عن اللّغو مُعرِضون».⁽²⁾«مؤمنان کسانی هستند که از لغو روی می‌گردانند».

لغو، بر کارهای باطل و دشنام و دروغ و لهو و غناء نیزگفته می‌شود.⁽¹⁾و گاهی بر هر سخن زشتی و کار بیهوده و بی‌فایده‌ای نیز لغو می‌گویند. یکی از ویژگی‌های بهشتیان این است:

«لا یَسمَعون فیها لغواً و لا کِذّاباً».⁽²⁾«پرهیزکاران در بهشت، سخن لغو و دروغ نمی‌شنوند (و به گوش آنها نمی‌خورد)».

واژه « باطل»

اشاره

کلمه « باطل» معنایی نقیض «حقّ » دارد،چیزی را که ثبات وواقعیت نداشته باشد، باطل می‌گویند .⁽³⁾

«ذلک بأنّ الله هو الحقّ و أنّ ما یدعون من دونِه الباطل».⁽⁴⁾

و اِبطال چیزی،یعنی روشن‌ساختن نادرست بودن چیزی را که درست پنداشته‌اند و نیز به معنی بی‌اعتبارساختن چیزی می‌باشد. درباره باطل نیز آیات بسیاری در قرآن آمده است.⁽⁵⁾

«باطل» گاهی در رفتار ( وفعل ) است وگاهی درگفتار (وقول). رفتار باطل مانند پرستیدن بتها، که درآیه فوق به آن اشاره شده است. اما گفتار باطل مانند دروغ گفتن، تهمت زدن. گوش دادن به سخنان

باطل یعنی دروغ، تهمت وشایعه و.. نیز از مصادیق کار باطل شمرده می‌شود.

در حدیثی از امام علی (ع) آمده است:

بین حق وباطل چهار انگشت فاصله است « لَیْسَ بَیْنَ الْحَقِ وَ الْبَاطِلِ إِلَّا أَرْبَعُ أَصَابِع » پرسیدند چگونه؟ حضرت انگشتان دستش را جمع کرد ووروی صورت بین گوش ودهانش قرار داد وفرمود: باطل این است که بگویی: شنیده ام. وحق آن است که بگویی دیده ام.« الْبَاطِلُ أَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ وَ الْحَقُّ أَنْ تَقُولَ رَأَیْتُ» منظور این است که نباید به شنیده ها یی که در بدگویی ازدیگران به کار می‌رود، اعتماد کرد.⁽¹⁾

مولوی این سخن را به نظم درآورده وگفته است :

کرد مردی از سخن دانی سؤال حق و باطل چیست ای نیکو مقال

گوش را بگرفت وگفت این باطل است چشم حق است و یقینش حاصل است

پرسش ها

1- شناخت معیارها چه اهمیتی داشته ودر فهم ودرک درست مصادیق معروف ومنکر چه تاثیری دارد؟

2- قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشیرَتُکُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فی سَبیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقین. توبه، آیه 22

الف - در این آیه شریفه به چه موانعی در مسیر حرکت الهی اشاره کرده است ؟

ب- چگونه با امر به معروف ونهی ازمنکر می‌توان از این موانع عبورکرد؟

برای مطالعه بیشتر

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهیمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْناهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحین. بقره، آیه 130

الف – دوآیه که بیان می‌کند اسلام دینی ابراهیمی است را ذکر ومعنای آن را مورد بررسی قرار دهید.

ب- چرا کسی که ازپذیرش اسلام ومعارف آن روی گردان باشد، انسانی کم خرد خوانده می‌شود؟

درس دهم

شاخص های شناخت حق از باطل

اشاره

چندوسیله و شاخص برای شناخت حق از باطل وجود دارد :

الف – عقل

اگر عقل قربانی هوا وهوسها نشده باشد⁽¹⁾

نتیجه این که هنگامی که از عقل سخن می گوییم چنین عقلی منظور است. بنا براین گفته نشود این همه انسان هستند که کارهای دیگری می کنند مگر این ها عقل ندارند .زیرا آنها هرچند دارای عقل هستند اما عقل آنان اسیر هوا وهوس شده است. از این رو نمی تواند داوری درستی انجام داده ورستگاری وسعادت آنان را نشان دهد.

وگرد وغبار شرک وگناه برآن ننشسته باشد، می‌تواند در موارد مهمی حق را از باطل باز شناسد.

مثلا در پذیرش اصل دین و دعوت انبیاء به توحید. یا در شناخت بسیاری از اصول بنیادین اخلاقی. مانند خوب دانستن

صداقت، عدل، امانتداری وکمک به همنوعان و.. ودرنقطه مقابل بد شمردن دروغ، ظلم، خیانت و... از این رو درقرآن به عده ای که حق را نمی پذیرند خطاب می‌شود: چرا تعقل نمی کنید؟ ( أَ فَلا تَعْقِلُون - لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُون - لِقَوْمٍ یَعْقِلُون - لا یَعْقِلُونَ شَیْئا - )⁽¹⁾

یعنی اگر عقل خودرا به کارمی بردید حتما راه باطل از حق را تشخیص می‌دادید. درروایات

نیزاز عقل به عنوان حجت خداوندی یاد شده ⁽²⁾وآمده است که خداوند انسانهارا چون عقل دارند مکلف نموده ومورد مؤاخذه قرار می‌دهد. ⁽³⁾

رسول خدا (ص) می‌فرمایند: « الْعَقْلُ نُورٌ فِی الْقَلْبِ یُفَرَّقُ بِهِ بَیْنَ الْحَقِ وَ الْبَاطِل »⁽⁴⁾عقل نوری در دل انسان است که با آن، حق وباطل از یکدیگر جدا و شناخته می‌شوند.

ب- قرآن

ازآنجا که انسان موجودی پیچیده ودارای نیازهای متنوع وگوناگونی است که برای رفع نیازهایش باید تلاش کند. دراین راه و مسیر

همواره با تاریکی ها، مشکلات، نا امیدی ها، و بن بست ها روبرو می‌شود. گاه درحیرت انتخاب راه فرو می‌رود و گاه درحسرت انتخاب های نادرست وفرصت های ازدست رفته، خودرا با نغمه « ای کاش » و « اگر» سرزنش می‌کند.دردل یا به زبان می‌گوید: ای کاش این کار را نکرده بودم.یا این که: اگر این راه را نمی رفتم چه می‌شد؟ (وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلی یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلاً - یا وَیْلَتی لَیْتَنی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلیلا.⁽¹⁾)

بدیهی است تا یک برنامه جامع وراهگشا در زندگی انسان وجود نداشته باشد، این حیرت وحسرت در جان انسان لانه کرده وناله او را به آوازی آشنا واندوه اورا به اشکی روان تبدیل می‌سازد. حال اگر خدای آفریننده بگوید چون من تورا آفریده ام و به تمام حالات ونیازهای تو آگاهم وراه درست آن را نیز می‌دانم، برای توکتابی (قرآن ) فرستاده ام که نسخه شفابخش زندگی توست. کتاب حیات است وتورا از تاریکی به روشنایی واز جهالت به بصیرت واز نومیدی به امید می‌کشاند. آیا هیچ خردمندی از پذیرش آن سر باز می‌زند ؟ از این رو نام کتابش را « فرقان »⁽²⁾

نهاد تا راه حق و باطل را جدا کند وبه تو بشناساند. و آن را موجب « هدایت »⁽³⁾انسان ها خواند تا به باطل روی نیاورد ومسیر سعادت را از شقاوت باز شناسد وبا تلاوت قرآن به

طراوت روح بپردازد و با عمل به آن به رشد وتربیت خویش همت نماید. پس قرآن، کلید شناخت حق از باطل است. البته قرآنی که، ثقل آن ( یعنی اهل بیت ) که مفسران آن هستند در کنارش باشند تا دستخوش برداشت های ناروا وتوجیهات نابجا نگردد .

چون تو در قرآن حق بگریختی با روان انبیا آمیختی

هست قرآن حالهای انبیا

ماهیان بحر پاک کبریا

ج - پیشوایان دینی (ع)

یکی دیگر از وسایل شناخت حق از باطل، وجود وحضور پیشوایان معصوم درجامعه است. این رهبران الهی گاه به عنوان پیامبر وگاه به عنوان اوصیاء وجانشینان آنان به هدایت مردم و تبیین حق وباطل، اقدام نموده اند.اینان شاخص حق به شمار میروند تا مردم با الگو قرار دادن آنان راه درست را پیموده واز افتادن در پرتگاه های خطرناک مصون بمانند. از این رو جانشینان پیامبر اسلام(ص)، جدا کننده حق از باطل خوانده شده اند. از پیامبر(ص) نقل شده است که می‌فرمود: « أَهْلُ بَیْتِی یُفَرِّقُونَ بَیْنَ الْحَقِ وَ الْبَاطِلِ »⁽¹⁾اهل بیت من، حق را از باطل جدا می‌کنند .( تامردم به باطل روی نیاورند.) در خصوص امام علی(ع) روایات بسیاری در کتب شیعه وسنی وارد شده که پیامبر او را «فاروق

» یعنی جداکننده ومشخص کننده حق از باطل نامیده اند: أَنْتَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ الَّذِی یُفَرِّقُ بَیْنَ الْحَقِ وَ الْبَاطِل.⁽¹⁾

این صفت یکی از اوصاف متعددی است که در روایات برای آن حضرت آمده است وهمگی دلالت بر شاخص بودن ایشان در تشخیص حق از باطل است .⁽²⁾

چون که فاروق آینه‌ی اسرار شد

جان پیر از اندرون بیدار شد

نتیجه این‌که، هر چیزی مصداق لهو و لعب یا لغو و باطل باشد، یعنی انسان را از خداوند، آخرت و امور دینی بازدارد، یا کاری باشد که هدف و مقصدی نداشته باشد، یا سخن و کاری بیهوده و بدون جهت یا کار و کلامی پوچ، نادرست، غیرواقعی و به دور از حقیقت و ... باشد، جزء «منکرات» محسوب می‌شود و در مقابل، هر کار و عمل و کلامی که انسان را به سوی خداوند نزدیک سازد⁽³⁾و یاد خداوند و

آخرت را بیشتر زنده سازد، و دارای هدفی معقول و در راستای حقیقت و واقعیت قرار داشته باشد و ... «معروف» و پسندیده به شمار می‌رود.

این اصلی کلّی و فراگیر است و با اندکی تأمل می‌توان مصادیق و موارد آن را تشخیص داد و در مواردی که از

تشخیص آن ناتوان باشیم، باید از اهل علم بپرسیم.

2 . صلاح و فساد

اشاره

این عنوان دربردارنده دو اصل وضابطه می‌باشد که عبارتند از: الف – هرعملی که درآن صلاح ومصلحت فرد یا جامعه لحاظ شده باشد ازمصادیق «معروف » شمرده می‌شود.

ب – هرعملی که موجب فساد فرد ویا جامعه شود از مصادیق« منکر» به حساب می‌آید.

برای تبیین بیشتر لازم است دو واژه «صلاح » و«فساد » مورد بررسی قرار گیرد .

واژه «صلاح »

کلمه صلاح (به معنای شایستگی)، نقطه مقابل کلمه فساد (به معنای تباهی) است .«صالح » کلمه ای است که گاه وصف عمل می‌شود (عمل صالح)وگاه وصف شخص قرار می‌گیرد(رجل صالح⁽¹⁾). واصلاح

به معنای صالح وشایسته ساختن عمل ( وَ أَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاه .⁽¹⁾

) ویا شخص ( أَصْلِحْ لی فی ذُرِّیَّتی .⁽³⁾) ویا اصلاح روابط بین افراد یا اقوام وسازش وآشتی بین آنها می‌باشد. ( فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما .⁽⁴⁾

در وجود ما هزاران گرگ و خوک صالح و ناصالح و خوب و خشوک

واژه «فساد»

در تعریف واژه فساد گفته شده است:

«الفسادُ خُروجُ الشیء عن الاعتدال قلیلاً کان الخروج عنه او کثیراً و یُضادّه الصلاح و یستعمل ذلک فی النفسِ و البدنِ و الاشیاء الخارجة عن الاستقامة».⁽⁷⁾

«بیرون‌رفتن هر چیزی از حدّ اعتدال را فسادگویند، خواه کم باشد، خواه زیاد. و ضدّ آن، «صَلاح» است و لفظ فساد - به معنایی که گذشت، در مورد روح خارج از حد اعتدال و

جسمِ غیرمعتدل و نیز اشیایی که آن‌چنان که باید نیستند، استعمال می‌شود».

به عنوان مثال، گاه گفته می‌شود این فکر واندیشه «فاسد» است، یعنی نادرست، باطل

وفکری که از حدّ واقعیت وحقیقت خارج شده است. و یا می‌گویند فلانی از نظر روحی فردی نامتعادل است یعنی این‌که از روحی سالم که نشانه‌اش رفتار درست و حرکات مناسب باشد، برخوردار نیست، این روح فاسد و بیمار شده است، و نیز قلب و روح افرادی که به گناه آلوده شده‌اند، قلب و روحی بیمار است.

از وجود او گل و میوه نرست

جز فساد جمله پاکیها نجست

در مورد اشیاء، مثلاً گفته می‌شود: فلان میوه فاسد شده است، یعنی از آن‌چه که می‌بایست در آن حالت قرار می‌داشت، خارج شده و از بین رفته است و در واقع این هم دچار بیماری شده است، منتها بیماری و آفتی ویژه خودش.

در فارسی از فساد (نقطه مقابل صلاح) به تباهی و نابودی تعبیر می‌شود. گناهان روح انسان را به تباهی می‌کشاند و قلب انسان را به سیاهی مبتلا می‌سازد و انسانیت انسان را به نابودی می‌کشاند.

«و لا تُفسِدوا فی الارض بَعدَ اصلاحها ...».⁽¹⁾

«بعد از آن‌که در زمین [بنا بر] اصلاح [گذاشته] شده است، در آن فساد به پا مکنید».

«و لا تَعثَوا فی الارض مُفسِدین».⁽²⁾

«در زمین فسادپراکنی مکنید».

«و الله لا یُحِبُّ المُفسِدین».⁽¹⁾

«خداوند مفسدین را دوست ندارد».

مصادیق فساد و افساد

اشاره

برای فساد و افساد، موارد و مصادیق بسیاری می‌توان مثال زد که به برخی ازآنها می‌پردازیم:

گاهی آن‌چه که فسادبرانگیز است، در شعاع خود شخص است و به جامعه سرایت نمی‌کند مانند این‌که فردی درمنزل خود شراب درست کرده وآن را بنوشد یا عمل زشت دیگری مرتکب شود. ولی گاه شعاع آن ازحدود شخصی خارج می‌شود و یک جمعیت یا یک شهر یا حتی یک کشور را تهدید می‌کند. مانند این‌که در یک شهر افرادی اقدام به فروش شراب یا توزیع مواد مخدر، پخش نرم افزارهای مبتذل و ... کنند. یا این‌که به صورت باندهای سازمان‌یافته در سطح کشور دست به اقداماتی از این قبیل بنمایند. به هر حال در هر مورد، باتوجه به حد و حدود گسترش آن، بایدحساسیت نشان داد و گرنه مانند «سرطان» بی‌درمان در پیکر اجتماع ریشه دوانده، تعمیق و توسعه می‌یابد. نمونه‌هایی از موارد فساد وافساد:

آمران به معروف و ناهیان از منکر، در برابر هر گونه فسادپراکنی و اشاعه فحشاء، به هدایت و امر به معروف و نهی از منکر بپردازند، و در این راه اخلاص ورضای خداوند را پیشه خود ساخته و از او توفیق و یاری بطلبند و این دعا را بر زبان داشته باشند:

«ربِّ انصُرنی علی القوم المُفسدین».⁽⁵⁾

«پروردگارا مرا بر مفسدان یاری کن و پیروز نما».

نتیجه این که ازتوضیحات یاد شده روشن شد هرعملی که درآن صلاح ومصلحت فردیاجامعه لحاظ شده باشد (مانند نماز، روزه ،خمس، اخلاق خوب، امانتداری، کمک به دیگران، پاکیزگی ونظافت فردی ومحیطی و... ) ازمصادیق «معروف » و هرعملی که موجب فساد وتباهی فرد و جامعه شود از مصادیق« منکر» محسوب می‌شود.

برای مطالعه بیشتر

1- وَ إِ ذا قیلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ

أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لکِنْ لا یَشْعُرُون .) بقره 11-12(

این آیه شریفه در باره چه کسانی نازل شده است ؟ موارد فساد وافساد آنان چه بود ؟ چرا آنان به فساد انگیزی خود عنوان اصلاح گری می‌دادند؟

2- وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُون) .بقره 42(

این آیه را با استفاده از تفاسیرمطالعه ومورد گفتگوقرار بدهید.

درس یازدهم

3. اصل « تعاون »

این واژه به معنای کمک دوطرف به یکدیگر می‌باشد. (خواه دونفر باشند یا دو گروه ودوملت که به همدیگر کمک کنند.) ⁽¹⁾

در قرآن می‌خوانیم:

« تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوان ».⁽²⁾

«یکدیگر را بر کارهای نیک (و خیر ) و پرهیزگاری یاری دهید ولی بر گناه و دشمنی (و ظلم و ستم) یکدیگر را کمک ننمایید».

از آیه شریفه، دو اصل استخراج می‌شود :

الف – هر گونه کمکی به یکدیگر که بر اساس خیر وتقوا باشد از مصادیق « معروف» به حساب می‌آید.

ب – هر کمکی به یکدیگر که براساس گناه ودشمنی صورت پذیرد، از مصادیق «منکر » می‌باشد .

همان‌گونه که یاری و همکاری در « نیکی و پرهیزگاری» یکی از ارزش‌ها و معروف های اجتماعی اسلام است، «امر به معروف و نهی از منکر» خود نیز از مصادیق بارز و نمونه‌های آشکار تعاون بر نیکی و پرهیزگاری است، چه این‌که با امر به معروف و نهی از منکر، افراد را به کارهای خوب و نیک سفارش کرده و از بدی‌ها بازمی‌داریم و آنان را به رعایت تقوای الهی و «خداترسی» فرامی‌خوانیم.

حتی درخواستِ «تعاون و کمک» می‌تواند هم چهره «معروف» داشته باشد و هم «مُنکر»، اگر درخواست کمک در جهت کارهای خیر و ارزش‌های دینی باشد، این درخواستی است مقدس و ارزشمند و اگر درخواست کمک در جهت اعمال زشت و پلید و گناه باشد، این درخواستی است شیطانی. باید دید این ندا و درخواست انسان را با آسمان نزدیک می‌کند یا این که اورا در سراشیبی سقوط قرار میدهد. هرندایی که تورا بالا کشید آن ندا می‌دان که از بالا رسید هرندایی که تورا حرص آورد بانگ گرگی دان که او مردم درد.

امام علی بن ابی‌طالب(ع) فرموده است:

«طَلَبُ التّعاون علی اِقامةِ الحقِّ دیانَةٌ و امانةٌ، طَلبُ التّعاون علی نُصرةِ الباطل جِنایَةٌ و خِیانَةٌ».⁽¹⁾

«درخواست یاری برای برپایی حق، دین‌داری و امانت‌داری است و درخواست کمک برای پیروزی و یاری باطل، جنایت و خیانت شمرده می‌شود».

کمک به انسان مؤمن، ارزش بسیاری نزد خداوند متعال دارد و چنان‌چه در این مورد کوتاهی شود، جامعه مورد خشم و غضب الهی واقع می‌شود.

بنابراین باید در مسیر برّ و تقوی به کمک یکدیگر بشتابیم و همدیگر را از انجام گناه و تجاوز به حقوق دیگران بازداریم. برای این‌که بیشتر به اهمیت مسأله پی ببریم، به این روایت از امام صادق(ع) توجه کنیم:

«اذا کان یومُ القیامةِ، نادی مُنادٍ أین الظَّلَمةُ و اعوانُهُم و مَن لاقَ لهم دواةً، أو رَبَط [لهم] کِیساً، أو مَدَّ [لهم] مَدّةَ قَلَمٍ، فَاحشُروهم مَعَهم».⁽¹⁾

«روز قیامت که برپا شود، منادی حق ندا دهد که ستمگران کجایند؟ یاران و اعوان آنها کجایند؟ آنان‌که برای ظالمین (حتی) دواتی را لِیقه(نخ وپنبه ) گذاشتند کجایند؟ آنان‌که برای ظالمان (حتی) سر یک کیسه‌ای را دوختند یا این‌که قلمی را برایشان آماده نمودند کجایند؟ همه آنان را با هم محشور کنید [زیرا همه این افراد در گناهان ظالم و ستمگر شریک حساب می‌شوند]».

4. « تقویت» یا « تضعیف » دین

اشاره

این عنوان نیز دو اصل را در خود جای داده است :

الف – هرکاری که سبب تقویت «دین » گردد ازمصادیق «معروف » است.

ب- هر عملی که موجب تضعیف «دین» شود ازمصادیق «منکر» می‌باشد.

دین ضامن سلامتی جامعه و افراد از بیماری و آفت مهلک و کشنده گناه وانحراف است. امیر مؤمنان علی(ع) فرمود:

«الدّین یَصدُّ عن المَحارِم».⁽¹⁾

«دین، انسان را از روی‌آوردن به گناهان بازمی‌دارد».

حاکمیت دین،یعنی حکومت ارزش‌های والای الهی و انسانی بر جامعه، یعنی حرکت همگانی به سَمت و سوی کمال مطلق،( خداوند متعال) و چون او شدن و مانند او گشتن. (النبی: تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّه‌⁽²⁾)

الف- عوامل « تقویت دین»

اشاره

برخی از عواملی که در تقویت دین دارای نقش وتاثیر هستند، عبارتند از:

1-الف. شناخت عمیق و همه جانبه دین

دین دارای ابعاد مختلف فردی واجتماعی، تربیتی ومعنوی، فرهنگی وسیاسی و ... می‌باشد. لذا شناخت همه

ابعاد آن انسان را از

نگاه ناقص و محدود باز می‌دارد. در عین حال این شناخت هرچه عمیق تر باشد، انسان را از نگاه سطحی و عوامانه وداوری های شتاب زده نسبت به دین مصون می‌سازد.

امیر مؤمنان(ع) فرمود:

«حِفظُ الدینَ ثَمَرةُ المَعرِفة و رأس الحکمة».⁽¹⁾

«حفظ دین، میوه و ثمرة معرفت و تسیر حکمت است».

در این روایت، حفظ دین معلول «معرفت دینی» وداشتن شناخت نسبت به «دین» معرفی گشته است و این‌که اساس حکمتِ عملی و نظری، حفظ دین است یا این‌که اساس حفظ دین داشتن حکمت است.

به هر حال «شناخت دینی» و دین‌شناسی یکی از گام‌های اساسی در جهت حفظ و تقویت دین محسوب می‌شود. وعدم معرفت دینی از ویژه گیهای حیات جاهلیت شمرده می‌گردد . ( وَ لَا تَکُونُوا کَجُفَاةِ الْجَاهِلِیَّةِ لَا فِی الدِّینِ یَتَفَقَّهُونَ وَ لَا عَنِ اللَّهِ یَعْقِلُون.⁽²⁾)

اندر آیید ای مسلمانان همه

غیر عذب دین، عذاب است آن همه

2-الف. رشد عقلی

عامل دیگری که در جهت تقویت«دین» مؤثر است، رشد عقلی فرد و جامعه است، هرچه در رشد و شکوفایی استعدادهای عقلی فرد و

جامعه تلاش شود، دین هم بیشتر تقویت می‌شود زیرا دین بر اساس عقل و منطق است و با آن پیوند خورده است، لذا در جامعه‌هایی که از رشد عقلی کافی برخوردار نیست یا دین حاکمیتی ندارد یا حاکمیت آن خیلی ضعیف است، و عکس قضیه نیز صادق است، یعنی در جوامعی که دین حاکمیت ندارد، معلوم می‌شود که از عقل - به معنای راهنمای زندگی - بهره لازم را ندارند و به تعبیری دیگر عقل «آنان» حاکم نیست بلکه محکوم خواسته‌های نفسانی و شیطانی شده است.

امام علی(ع) فرمود:

«علی قَدْرَ العقلِ یکون الدّین».⁽¹⁾

«دین (افراد) به اندازه عقل (آنان) است».

3-الف . تلاش برای حاکمیت دین

اشاره

امام علی(ع) فرمود:

« اِنَّمَا الْمُسْتَحْفَظُونَ لِدِینِ اللَّهِ هُمُ الَّذِینَ أَقَامُوا الدِّینَ وَ نَصَرُوهُ

وَ حَاطُوهُ مِنْ جَمِیعِ جَوَانِبِهِ ».⁽²⁾

«پاسداران دین خدا کسانی هستند که دین را برپا داشته (و به آن حاکمیت می‌بخشند) و به یاریش می‌شتابند و از همه اطراف مراقب آنند!».

در این کلام نورانی به چند امر مهم توجه شده است:

الف – حکومت اسلامی

تلاش برای برقراری حکومت اسلامی جهت تحقق وبرپاداشتن فرامین الهی از ضروریات است، زیرا اقامه دین( خصوصا بخش های مربوط به حقوق اجتماعی مانند قصاص، دیات، جهاد، امنیت اجتماعی و... بدون آن امکان پذیر نیست.

ب – یاری کردن دین

این موضوع به اشکال مختلف تحقق می‌یابد:

اولا – با عمل کردن خودمان به دستورات الهی وپایبندی به آن دین را آباد و تقویت کنیم. ( امام علی: إِنَّ تَقْوَی اللَّهِ عِمَارَةُ الدِّینِ .⁽¹⁾)

شیر حقم نیستم شیر هوا فعل من بر دین من باشد گوا

ثانیا – با تبیین معارف دین وتبلیغ آن در بین دیگران .

ثالثا – با ارائه پاسخ های منطقی ومستند وعالمانه به اشکالات وشبهاتی که به دین وارد می‌شود.

اندک اندک آب را دزدد هوا

دین چنین دزدد هم احمق از شما

رابعا- با جهاد با مال وجان در صورتی که زمینه وضرورت آن پدید آید. ( الَّذینَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی سَبیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ

أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْفائِزُون ⁽¹⁾- امام علی: اِنَّ الْجِهَادَ أَشْرَفُ الْأَعْمَالِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ وَ هُوَ قِوَامُ الدِّینِ. ⁽²⁾)

ج – مراقبت همه جانبه از دین .

از آنجا که شیطان سوگند یاد کرده است که به مؤمنان ضربه بزند واز هر راه وشیوه ای شده آنان را از دین منحرف سازد.( ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شاکِرین .⁽³⁾) بنابراین باید سطح هوشیاری و پایش خود را برای مقابله با این تهاجم همه جانبه افزایش دهیم و راههای نفوذ شیطان را شناسایی ومسدود سازیم. شیاطین که هم ازجنس پریان و هم از جنس آدمیان هستند ( شَیاطینَ الْإِنْسِ وَ الْجِن. ⁽⁴⁾)

برای انحراف افراد یا جامعه، گاه از مسائل وجریانات فرهنگی یا سیاسی وگاهی از راه القاء شبهات مختلف و یا عرفانهای کاذب، یا ایجاد خرافات دردین، ایجاد کینه وعداوت بین افرادو... وارد میشوند تا تاثیر دلخواه خود را بگذارند.

4-الف . امر به معروف ونهی ازمنکر

اشاره

امر به معروف ونهی ازمنکر ازمهم ترین عوامل احیاء وپایداری ارزشهای دینی است. امام علی (ع) آن را برپادارنده همه ارزشها

واحکام الهی – از ساده وسخت – آن می‌داند.( أَنَّهَا إِذَا أُدِّیَتْ وَ أُقِیمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ کُلُّهَا هَیِّنُهَا وَ صَعْبُهَا⁽¹⁾). پیامبراکرم (ص) نیز امربه معروف ونهی ازمنکر را نشانه رفعت ایمان ومایه قوام ( واستحکام ) دین بر می‌شمرند.(وَ أَنْ تَأْمُرُوا بِمَعْرُوفٍ وَ أَنْ تَنْهَوْا عَنْ مُنْکَرٍ فَهُوَ ذِرْوَةُ الْإِیمَانِ وَ قِوَامُ الدِّینِ .⁽²⁾)

نکته مهم

تقویت دین تنها از راههایی که خود دین نشان داده است امکان پذیر است ( یعنی عمل به واجبات ومستحبات وپرهیز از محرمات). بنابراین انجام کارهای خلاف وتضییع حقوق مردم به بهانه تقویت دین ونیز از طریق خرافات، از شگردهای شیطان است تا افراد را اغواء نموده وبه انحراف بکشاند.

ب- عوامل « تضعیف دین»

اشاره

برخی از عوامل مهم تضعیف دین عبارتند از :

1-ب . دنیاگرایی

همان گونه که پیش ازاین بیان شد، منظوراز دنیا گرایی این است که انسان اصالت را برای دنیا قراربدهد ودین وآخرت را به فراموشی بسپارد.

حضرت علی(ع) فرمود:

«ان جعلتَ دینک تَبعاً لدنیاک اَهلکتَ دینکَ و دنیاک و کنتَ فی الاخرةِ من الخاسرین.

ان جعلتَ دنیاک تَبعاً لدینک اَحرزتَ دینکَ و دنیاک و کنتَ فی الاخرةِ من الفائزین».⁽¹⁾

«اگر دین خود را تابع دنیای خویش قرار دادی، هم دینت و هم دنیایت را نابود ساخته‌ای (چون دنیایی که تحت حکومت دین نباشد، جز دلهره و اضطراب و تشویش و نزاع و درگیری و فداشدن در راه آن چیز دیگری نیست) و در آخرت از زیانکاران خواهی بود

و اگر دنیای خویش را تابع دین قرار دادی (و بر دین اصالت دادی) هم دینت و هم دنیایت را به دست آورده‌ای و در آخرت از رستگاران و نجات‌یافته‌گان خواهی بود».

درجمله ای دیگر به یکی از مصادیق دنیاگرایی - که عشق وعلاقه به ثروت است- اشاره فرموده اند:

( حُبُّ الْمَالِ یُوهِنُ الدِّینَ وَ یُفْسِدُ الْیَقِینَ .⁽²⁾)

ز آن نبی دنیات را سحاره خواند

کاو به افسون خلق را در چه نشاند

2- ب . عدم حاکمیت دین

اگر دین وارزشهای آن را برزندگی خود وجامعه حاکم نسازیم و در مسیرحاکمیتی اسلامی حرکت نکنیم. «دین» از خاصیّت اصلی خود که «اصلاح جامعه» است خارج می‌شود. و نمی‌تواند به تمامِ اهداف خود نایل آید.

3-ب . ایمان بدون عمل

ما به اصول دین واحکام خداوند متعال ایمان داریم اما ایمان تنها کافی نیست وعمل صالح هم لازم است.

مشابه این آیه در قرآن، فراوان وجود دارد( وَ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فیها خالِدُون ⁽¹⁾).

دربرخی روایات، به نمونه هایی از اعمالی که به دین آسیب زده ومایه ننگ می‌شود، اشاره شده است :

( ثَلَاثٌ هُنَّ شَیْنُ الدِّینِ الْفُجُورُ وَ الْغَدْرُ وَ الْخِیَانَةُ ⁽²⁾)

بنابراین عمل‌نکردن به واجبات الهی و آلوده‌گشتن به محرمات و گناهان،عامل دیگری است که به «دین» آسیب وارد می‌آورد. امام علی(ع) درباره دو عامل فوق فرموده‌اند:

«ما اَوهَنَ الدّینَ کترک اِقامة دین الله و تضییع الفرائض».⁽³⁾

«هیچ چیز مانند ترکِ برپاداشتن دین خدا و ضایع‌نمودن واجبات الهی، دین را سست‌تر و ضعیف ننموده است».

پدران و مادران، اولیاء، معلمان و مربیان!

اگر می‌خواهیم جامعه‌ای داشته باشیم که در آن دین حکومت داشته باشد، یعنی خداوند حکومت داشته باشد، اگر می‌خواهیم در جامعه ما، نور خدایی⁽¹⁾، خِرد و اندیشه⁽²⁾،

جوانمردی و امانت‌داری⁽³⁾، عفت و پاکدامنی⁽⁴⁾،اعتماد و اطمینان⁽⁵⁾

به یکدیگر و ... حاکم باشد، باید فرزندان خود را با دین و مبانی مکتب مقدس اسلام آشنا سازیم، در این صورت است که نسل آینده بیمه می‌شود، وفادار به مکتب و مملکت باقی می‌ماند، پاسدار ارزش‌های الهی می‌گردد، در شهوات و فساد و فحشاء⁽⁶⁾غرق نمی‌شود، آلت دست بیگانگان قرار نمی‌گیرد، در خدمت به کشور ومردم تردید نمی کند، عاقبتی خوب برای خود رقم می‌زند و سعادتی جاودان را به ارمغان می‌برد و یادگاری ماندگار( و باقیات صالحاتی) برای شما می‌شود.

5 . « تقویت»یا « تضعیف» نظام اسلامی

اشاره

هر چه موجب تقویت حکومت اسلامی شود، «معروف» و آن چه باعث تضعیف آن گردد، «منکر» است.

منظور ازحکومت اسلامی ،یعنی نظامی سیاسی مبتنی برشرع ومقبول وپذیرفته شده نزد مردم .به تعبیری دیگر نظامی که دارای مشروعیت (ناشی ازدین) ومقبولیت باشد.درزمان ما این حکومت با انقلاب مقدس اسلامی ورهبری بنیانگذار جمهوری اسلامی (امام خمینی )و ایثار و شجاعت مردم بزرگ ایران، ایجاد شده است وبا رهبری های هوشمندانه ومدبرانه آیت الله خامنه ای وحضور در صحنه مردم ادامه یافته وهر روز بر قدرت وشوکت آن افزوده می‌شود .کمک به حفظ وتقویت این نظام از بزرگ ترین «معروف ها» به شمار می‌رود. درباره اهمیت حفظ نظام به فرازهایی از سخنان حکمت‌آمیز امام خمینی(ره) آن حکیم الهی توجه کنیم:

«اگر حفظ اسلام یک فریضه الهی است، بالاتر از تمام فرائض یعنی هیچ فریضه‌ای در اسلام بالاتر از حفظ خود اسلام نیست، اگر حفظ اسلام جزء فریضه‌های بزرگ است و بزرگترین فریضه است، بر همه ما و شما وهمه ملت و همه روحانیون، حفظ این جمهوری اسلامی، از اعظم فرائض است ...

از این به بعد که هیچ عذری نه من دارم و نه شما و نه هیچ روحانی و نه هیچ نویسنده و نه هیچ گوینده، باید ما برای ادامه این فریضه الهی، برای ادامه این انقلاب اسلامی و

جمهوری اسلامی کوشش کنیم و کوششمان را افزون کنیم، برای این‌که آنها، مخالفین ما، مخالفین اسلام، کوشش‌شان را هر روز افزون می‌کنند، هر روز توطئه‌هایشان را زیاد می‌کنند».⁽¹⁾

و در سخنرانی دیگر فرموده اند:

«آحاد مردم یکی‌یکی‌شان تکلیف دارند برای حفظ جمهوری اسلامی، یک واجب عینی است،... از نماز هم اهمیتش بیشتر است، برای این‌که این حفظ اسلام است، نماز فرع اسلام است ...».⁽²⁾

بنابراین، حفظ نظام مقدس جمهوری اسلامی از بزرگترین واجبات و اهمّ واجبات به شمار می‌رود و حرکت در مسیر تقویت آن، حرکت در حفظ بزرگترین واجب و حرکت در حفظ اساس اسلام است. درنقطه مقابل، بی‌تفاوتی در برابر آن یا حرکت در جهت تضعیف آن، تضعیفِ بزرگترین واجب الهی، و تضعیف اساس اسلام بوده و ازبزرگ ترین «منکرات» به حساب می‌آید.

دلیل این که تقویت نظام اسلامی ازبزرگترین معروف ها وتضعیف آن ازبزرگترین منکرها به حساب می‌آید این است که باحکومت اسلامی که رهبری آن فردی شجاع ،مدیر ومدبر، زمان شناس وآگاه به کید ومکر دشمنان می‌باشد. زمینه تحقق ارزشهای اسلامی وعدالت اجتماعی فراهم و دست سلطه بیگانگان برای چپاول ثروت ملت کوتاه

وبه سوی قله های اقتدارو شوکت وعظمت و ایجاد تمدن عظیم اسلامی حرکت خواهد شد. اما اگر بی تفاوتی یا جهالت ویا عناد به تضعیف آن منجر شود ،درنتیجه سلطه اجانب حتمی و ازبین رفتن ارزشها واحکام اسلام یقینی خواهد بود. این معنا از روایتی که از امام صادق(ع) رسیده، به روشنی تبیین شده است :

أَنَّ فِی وِلَایَةِ وَالِی الْعَدْلِ وَ وُلَاتِهِ إِحْیَاءَ کُلِّ حَقٍّ وَ کُلِّ عَدْلٍ وَ إِمَاتَةَ کُلِّ ظُلْمٍ وَ جَوْرٍ وَ فَسَادٍ فَلِذَلِکَ کَانَ السَّاعِی فی تَقْوِیَةِ سُلْطَانِهِ وَ الْمُعِینُ لَهُ عَلَی وِلَایَتِهِ سَاعِیاً إِلَی طَاعَةِ اللَّهِ مُقَوِّیاً لِدِینِهِ ....أَنَّ فِی وِلَایَةِ الْوَالِی الْجَائِرِ دروْسَ الْحَقِّ کُلِّهِ وَ إِحْیَاءَ الْبَاطِلِ کُلِّهِ وَ إِظْهَارَ الظُّلْمِ وَ الْجَوْرِ وَ الْفَسَادِ وَ إِبْطَالَ الْکُتُبِ وَ قَتْلَ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُؤْمِنِینَ وَ هَدْمَ الْمَسَاجِدِ وَ تَبْدِیلَ سُنَّةِ اللَّهِ وَ شَرَائِعِهِ فَلِذَلِکَ حَرُمَ الْعَمَلُ مَعَهُمْ وَ مَعُونَتُهُمْ وَ الْکَسْبُ مَعَهُم ⁽¹⁾

«با حکومت حاکم عادل وکارگزاران او همه حقوق احیاء و عدالت برقرارمی شود وهر ظلم وستم وفسادی ازبین می‌رود. بنابر این کسی که در جهت تقویت چنین حاکمیتی تلاش کند و به آن کمک کند در حقیقت در راه اطاعت از خداوند وتقویت دین او گام برداشته است .... اما در حکومت حاکم ستمگرهمه حقوق ازبین رفته وباطل به تمام معنا زنده می‌شود. ظلم وستم وفساد فراگیر شده ومعارف کتب آسمانی

متروک وپیامبران و مؤمنان مقتول ومساجد نابودو سنت ودین الهی تغییر می‌یابد ازاین رو کارکردن با چنین حاکمیتی وکمک به آن حرام می‌باشد .»

ذکر این نکته ضروری است که امکان دارد، در کشور ما هنوز عدالت در همه ابعادش برقرار نشده ویا این که ظلم وفساد دربخش هایی وجود داشته باشد ،این موضوع را هیچ یک از مسئولان بلندپایه نظام هم منکر نیستند.اما این به معنای این نیست که نظام درمسیر تحقق عدالت ورفع ظلم وفساد حرکت نمی کند. زیرا در یک نظام الهی

نیز افرادی فرصت طلب وسودجو هستند که آسیب هایی را متوجه نظام می‌کنند. همان گونه که در حکومت عدل امام علی (ع) نیزشاهد وجود چنین ناخالصی هایی هستیم و نامه های آن حضرت به برخی از کارگزارانش دلیل این مدعا است .

عوامل حفظ وتقویت انقلاب و نظام

1- رهبری بی نظیرحضرت امام خمینی(ره) وحضرت آیت الله خامنه ای (دام عزه)

2- وجود اعتقادات دینی و عشق به اهل بیت (ع) در ذهن ودل مردم.

3- حضور مردم در تمام صحنه‌های دفاع از آرمانهای انقلابی.

4- وحدت و یکپارچگی مردم.

5- وجود هوشیاری انقلابی و بصیرت الهی درمردم .

اینها مهم ترین عناصری بوده‌اند که در حفظ این نظام، بیشترین نقش را ایفا کرده‌اند.اکنون نیز همین عوامل بزرگترین نقش را در حفظ نظام دارند.

نکته مهم

بار دیگر یادآوری می‌کنیم این‌که گفته شد: هر چه موجب تقویت نظام جمهوری اسلامی گردد، «معروف، خوب و پسندیده» شمرده می‌شود،روشن است که مقصود ماتقویت نظام از راه‌های مشروع و اسلامی و از طریق احیاء، نشر و گسترش ارزش‌های دینی است، نه از راه‌های نامشروع،مانند این‌که خدای ناکرده افراد یا گروه هایی فکر کنند که از طریق ظلم به دیگران یا تحت فشار قراردادن مردم، می‌شود در راه تقویت نظام حرکت کنند، زیرا این نه تنها تقویت نیست بلکه عین تضعیف است.

اصولاً باید گفت که تقویت نظام از راه‌های غیرمشروع و غیراسلامی معنا و مفهومی ندارد، اگر هم چنین احساسی به برخی دست دهد که با ابزارنادرست،نظام تقویت می‌شود، اولاً این احساس غلط است و پنداری بیش نیست و ثانیاً این آغاز انحراف و زمینه و مقدمه‌ای است برای تضعیف نظام مقدس الهی،که در حال حاضر تنها نظام و یگانه حکومت الهی در این جهان محسوب می‌گردد. بنابراین برای تحکیم بیشتر پایه‌های این حکومت خدایی باید بر تلاش خود بیفزاییم، همان‌گونه که درنقطه مقابل دشمنان قسم‌خورده آن، روز به روز با حیله‌های مختلف وتبلیغاتی دامنه‌دار وهزینه کردن میلیونها دلار در جهت تضعیف وخدشه‌دارساختن چهره مقدس این نظام تلاش می‌کنند..

6 . « سلطه» یا « نفی سلطه »

اشاره

منظور از از این تعبیر، سلطه یا نفی سلطه بیگانگان ودشمنان است. هر چیزی که سبب مسلط‌شدن کافران و دشمنان اسلام و سلطه ایادی آنان بر جامعه‌ای اسلامی گردد یا زمینه آن را پدید آورد، از «منکرات» بزرگ به شمار می‌رود و در مقابل هر چه که در مسیر نفی سلطه اجانب قرار گیرد وبه استقلال جامعه اسلامی کمک کند از «معروف های» بزرگ محسوب می‌شود.

منظور از استقلال آن است که جامعه اسلامی ومسئولان آن در سیاست گذاری ها وتصمیم گیری ها آزاد باشند وهیچ قدرتی نتواند اراده وخواست خود را برآنان تحمیل کند و یا آنان را چونان برده دنباله رو خود قرار دهد.ضمنا در جهت رشد وتقویت ابعاد علمی واقتصادی ،سیاسی واجتماعی،دفاعی ونظامی کشور تلاش شود تا درعین برقراری ارتباطات با دیگر کشورها وتوسعه وگسترش آن، تکیه گاه مطمئنی در داخل ایجاد گردد. یکی از آثارتقویت وارتقاء ظرفیت های داخلی آن است که در تعامل با دیگران از موضع کشوری رشد یافته و قدرتمند این ارتباطات برقرار می‌گردد و نه از جایگاه کشوری ضعیف و محتاج به کمک دیگران.

اصل «نفی سلطه» از اصول اساسی و بنیانی مکتب مقدس اسلام است،این اصل از سویی ریشه در اعتقادبه توحید و حاکمیت خداوندی و نبوت و امامت داشته، و از سویی با مسأله «تولّی و تبرّی» پیوند ناگسستنی دارد.

اسلام عزیز به طور قاطع و روشن، بر «نفی سلطه کافران» تأکید نموده و اجازه «سلطه‌پذیری» را نیز به هیچ مسلمانی نداده است.

«و لن یَجعلَ الله للکافرین علی المؤمنین سبیلاً».⁽¹⁾

«و هرگز خداوند برای کافران(و به سود آنان) بر مؤمنان(و به ضرر آنان) راهی (برای سلطه) قرار نداده است».

بنابراین، هر گونه سلطه‌ای، اعم از سلطه سیاسی، نظامی، اقتصادی، فرهنگی و ... محکوم و مردود است و مسلمانان باید در راه حاکمیت دین خداو رشد وپیشرفت در همه ابعاد زندگی اجتماعی تلاش نمایند، همان‌گونه که سیره انبیاء و اوصیاء بوده است. در آیه‌ای دیگر چنین می‌خوانیم:

«لا یتَّخذِ المؤمنونَ الکافرینَ اَولیاءَ من دون المؤمنین و مَن یَفعَل ذلک فلَیس من الله فی شیء».⁽²⁾

«انسان‌های باایمان نباید کافران را، به جای مؤمنان، سرپرست (و دوست) خود بگیرند و هر کس چنین کند، در هیچ چیز از خداوند (و پیروی از او) قرار ندارد (زیراچون با دشمن خدا رابطه ولایت بسته،ازولایت حق گسسته است)».

پس اساس «گرایش به دشمنان اسلام» و ایجاد ارتباط با آنان به نحوی که به «سلطه» آنان بیانجامد، «مُنکر بزرگ و گناه کبیره»

محسوب می‌گردد، به «هر شکل» و تحت هر «عنوانی» و از سوی هر فرد یا گروهی که باشد.

نمونه‌هایی از آن‌چه سبب «سلطه بیگانگان» می‌شودازاین قرار است:

1- سهل‌انگاری در حفظ و پاسداری ازاطلاعات سیاسی و امنیتی کشور.

2- بی‌تفاوتی در برابر توسعه‌طلبی دشمنان اسلام.

3- تفرقه و ایجاد اختلاف دربین مردم.

4- پذیرش بی‌چون و چرای فرهنگ آنان و کنارگذاشتن فرهنگ خود، از جمله روی‌گردانی اززبان وادبیات غنی وشیرین فارسی و روی‌آوردن به ادبیات غرب و به کاربردن کلماتی که معادل دارد یا می‌تواند داشته باشد.

5- تعریف و تمجید و تبلیغ به سود دشمنان.

البته مقصود این نیست که کارهای خوب آنان بیان نشود بلکه از این جهت که موجب تشویق و حرکت بهتر و بیشتر می‌شود، ذکر «جنبه‌های مثبت» مفید است، منظور این است که آن گونه از آنان تبلیغ نشود که صفات زشت و شیطنت‌ها و دشمن‌بودن آنان با اسلام و ... تحت‌الشعاع قرار گرفته یا به فراموشی سپرده گردد.

6- ترک امر به معروف و نهی از منکر.

7- غفلت از جهاد دفاعی در برابر تهاجم نظامی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی.

8- نافرمانی از دستورهای رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران.

9- جاسوسی و مزدوری برای دشمنان.

10- از دست‌دادن اعتماد به نفس،و اعتقاد به این‌که «همه کارها به دست بیگانگان عملی است و ما توانایی انجام کارهای خود را نداریم»!

11- عدم کوشش برای پیشرفت علمی واقتصادی و دفاعی.

این‌هانمونه‌هایی از«منکراتی»است که به سلطه دشمنان اسلام بر سرنوشت مسلمانان می‌انجامد.

اصلی که هرگز نباید «فراموش» کرد!

این نکته را هرگز نباید به فراموشی سپرد که «کفار» دشمنان اسلام و مسلمانان هستند، آنان هیچ‌گاه نمی‌توانند و نمی‌خواهند که «دوست» اسلام و مسلمانان باشند، پس «دشمن‌دانستن» آنان و به چشم «دشمن» به آنان نگریستن، نکته‌ای است که باید هم در روح خود آن را «زنده» نگهداریم و هم آن را به فرزندان و نسل جوان منتقل کنیم، این سخن خداوند است و هشدارش به مؤمنان:

«انّ الکافرین کانوا لَکم عدوّاً مُبیناً».⁽¹⁾

«کافران دشمن آشکار برای شما به شمار می‌روند».

آری آنها «دشمن» هستند و باید مراقب وهوشیار باشیم، آنان همواره به فکر منافع و گسترش قدرت و سلطه خود بر دیگران بوده و هستند، منتها در شکل‌ها و تاکتیک‌های مختلف. آنجا که توانسته‌اند برای از بین‌بردن اسلام و مسلمین دست به قتل و غارت زده‌اند، و آنجا که توانایی این کار را نداشته‌اند، از راه تضعیف و تخریب و سمپاشی و با

«تهاجم وشبیخون فرهنگی» و گسترش فساد و فحشاء وارد می‌شوند ،وگاه نیز با «لباس دوستی» خویش را نشان می‌دهند، و «آن‌گاه در لباس دوستی کارها سازند که در دشمنی نتوانند»!

امیر مؤمنان علی(ع) در تبیین شخصیت انسان کافر فرموده‌اند:

«هَمُّ الکافِرِ لدنیاه و سَعیُه لِعاجِلَتِه و غایُته شَهوتُه».⁽¹⁾

«همت انسان کافر برای دنیایش است و تلاش او برای این سرا (سرای زودگذر) می‌باشد و هدفش (رسیدن به) شهوتش می‌باشد».

اهل دنیا عقل ناقص داشتند تا که صبح صادقش پنداشتند

این عبارت امام، به خوبی رَوان و شخصیت دشمنان را به تصویر کشیده است .آری همه همّ و غمّ او دنیایش است، همه سعی و تلاش او برای تامین منافع مادی خویش و تمام هدف او رسیدن به «شهوات و آمال» کنترل‌ناشده وسیری‌ناپذیرش است،بنابراین چنین افراد یا حکومت هایی نمی‌توانند با مکتبی که همه امور فوق را به آن «شکل» مردود و محکوم می‌شمرد «دوست» باشند و نمی‌توانند با دین‌داران نیز کنار آیند. تاریخ انبیاء و اوصیاء و موضع مخالفان شاهد این ادّعاست.

آری قرآن، آنان رادشمنان آشکارمسلمانان معرفی نموده است، همان‌گونه که درباره شیطان آیات بسیاری آمده است که به همین ویژگی توصیف شده است:

«اِنّ الشّیطان للانسان عَدُوٌّ مُبین».⁽²⁾

«شیطان دشمن آشکار انسان است».

وقتی شیطان سوگند یاد کرده است که انسان را به «گمراهی و تباهی» بکشاند ( قالَ فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعین)⁽¹⁾

کافران نیز که دشمنان قسم‌خورده مسلمانان هستند در پی آنند که آنان را مجبور سازند یا از «دین » خود دست بردارند و به کیش وآیین آنان درآیند(وَ لَنْ تَرْضی عَنْکَ الْیَهُودُ وَ لاَ النَّصاری حَتَّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُم ⁽²⁾)

و یا آنان را به فساد و فحشاء و نیستی و نابودی بکشانند (وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَساد⁽³⁾) بنابراین چون آنان دشمن هستند، ما هم باید آنان را دشمن بدانیم و بداریم:

«انّ الشّیطان لکم عدوٌّ فاتّخذوه عدوًّا».⁽⁴⁾

«یقیناشیطان دشمن شماست، پس شما هم او را دشمن بگیرید».

و به دلیل این‌که «دشمن» ما هستند، نباید به دنبال آنان برویم:

«و لا تتّبعوا خطوات الشّیطان انّه لکم عدوٌّ مُبین».⁽⁵⁾

«از گام‌ها (و خط و خطوط) شیطان پیروی نکنید زیرا که او دشمن آشکار شماست».

« وَ اسْتَقِمْ کَما أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُم»⁽¹⁾

«همان گونه که ازسوی خداوند به تو فرمان داده شده است (در برابر دشمنان ) استقامت پیشه کن ومبادا ازهواها وهوس های آنان پیروی کنی .»

پرسش ها

1- امام علی (ع) به امام حسن (ع) وامام حسین (ع)چنین سفارش کرده اند :

قُولَا بِالْحَقِّ وَ اعْمَلُوا لِلْآخِرَةِ وَ کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً( نهج البلاغه نامه 27 )

الف- ایشان به چه معروف هایی توصیه نموده اند؟

ب- یاور مظلومان ودشمن ستمگران بودن چه ارتباطی با آیه " تعاونوا علی البروالتقوی ولاتعاونوا علی الاثم والعدوان" دارد؟

ج-وظیفه مسلمانان نسبت به یکدیگردرسراسرجهان چیست؟

د- وظیفه مسلمانان حتی نسبت به غیرمسلمانانی که مظلوم واقع شده اند چیست؟

ه - این فراز از سخنان امام علی (ع) را که عام است نیز بررسی کنید:

رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً رَأَی حَقّاً فَأَعَانَ عَلَیْهِ وَ رَأَی جَوْراً فَرَدَّهُ وَ کَانَ عَوْناً بِالْحَقِّ عَلَی صَاحِبِهِ. (نهج البلاغه ،خطبه 205)

2- چرا امام خمینی (ره) نسبت به نفی سلطه بیگانگان ونیز حفظ نظام جمهوری اسلامی تاکید فراوانی داشتند؟

درس دوازدهم

سلطه دشمنان و لایه های مختلف آن

اشاره

سلطه دشمنان مراحل گوناگونی دارد که به تدریج ودرزمان طولانی وبافراهم ساختن بسترها وزمینه های مناسب رخ می دهد. دراین جابارعایت اختصار به ذکر مهم‌ترین موارد آن می‌پردازیم:

1- دلبستگی

دلبستن و گرایش قلبی نسبت به کافران و دشمنان اسلام، از اولین مراتب سلطه کفار است، یعنی سلطه بر «فکر و قلب»، «اندیشه و جان» که خود، زمینه را برای سلطه آنان دردیگر ابعادش فراهم می‌آورد، آن‌که به کفار دل بسته، از ایمان بویی نبرده است و فاقد بینش توحیدی و صفت «تولّی و تبرّی» می‌باشد، مگر محبت به خدا و پیامبر و امامان با محبت دشمنان آنان را می‌توان در یک دل جای داد و در یک روح نقش بست؟!

«قُل ان کنتم تحبّون الله فاتّبعونی یُحببکم الله».⁽¹⁾

«بگو، اگر خداوند را دوست می‌دارید (و به او دل بسته‌اید) از من (پیامبر و رهبری الهی)پیروی کنید تا خداوند نیز شمارا دوست داشته باشد.

«عَن فُضیل بن یسار قال: سألت ابا عبدالله(ع)، عن الحبِّ و البُغض، أمِنَ الایمان هو؟ فقال(ع): و هل الایمان الا الحبُّ و البُغضُ؟! ثم تَلی هذه الآیة: حَبَّبَ اِلَیکُمُ الایمان وَ زَیَّنَهُ فی قُلوبکم و کَرَّهَ الیکم الکُفر و الفُسوقَ و العِصیان ...».⁽¹⁾

«فضیل بن یسار می‌گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: آیا حبّ و بغض از ایمان است؟

امام فرمود: مگر ایمان جز حبّ (نسبت به خدا و پیامبر و امام و ...) و بغض (نسبت به دشمنان آنان) چیز دیگری است؟ آن‌گاه امام (برای مثال) این آیه را تلاوت فرمود:

«خداوند ایمان را محبوب شما گردانید و آن را در دل‌های شما زینت بخشید، و کُفر و نافرمانی و سرپیچی (و عصیان) را در نظر شما ناپسند قرار داد».

2- وابستگی

از دیگر مراحل و نیز «وجوه سلطه»، وابستگی به دشمنان اسلام است، در بُعد فرهنگی باشد یا نظامی یا اقتصادی و سیاسی. بیگانگان همواره تلاش کرده‌اند به مردم دیگر کشورها تفهیم کنند که نمی‌توانند مستقل از قدرت‌های بزرگ به «حیات» خود ادامه دهند و برای «بقا» و

رشد و توسعه، باید از الگوی فکری - اجتماعی و سیاسی - اقتصادی و فرهنگی آنان پیروی نموده و همواره به آنان وابسته باشند و احساس نیاز به کمک قدرت‌ها را در خود زنده نگه دارند.

3- پیروی

پیروی و تبعیّت از دشمنان اسلام و مسلمین، شکل برتر سُلطه آنان است، آنان برای رسیدن به این مرحله از شیوه‌ها و ترفندهای گوناگونی استفاده می‌کنند. خداوند متعال به پیامبر (ص) فرموده :

«فَلا تُطِعِ الکافرین».⁽¹⁾

«از کافران پیروی و اطاعت مکن».

کافران همیشه «راه خود» را برای زندگی به مؤمنان پیشنهاد و پیروی از آن را توصیه می‌نمایند.

«و قالَ الّذین کَفَروا لِلَّذین امَنوُا اتَّبِعوا سبیلَنا».⁽²⁾

«انسان‌های کافر به مؤمنان گفتند: از راه ما پیروی کنید!».

امروزه شاهد هستیم که کشورهای غربی وامریکا به دیگر ملتها و کشورها توصیه می کنند تا دموکراسی غربی را به عنوان ارمغان وراه نجات به کشورهای خودببرند. آنان خودرا الگوی خوشبختی وسعادت ملتها نشان می دهند،درحالی که برکسی پوشیده نیست که چگونه بنیان‌های اخلاقی وخانواده وخصال انسانی درآن جا رو به افول نهاده است.

4- پشتیبانی

اشاره

بالاترین مرحله این است که کافران بتوانند حکومت‌ها و ملّت‌های اسلامی رابه حمایت و پشتیبانی ازخود بکشانند و با قدرت اینان، دیگر مسلمانان را نابود سازند، و به سیاست‌های توسعه‌طلبانه، توطئه‌گرانه و غارت‌گرانه خود با تکیه بر حمایت آنان ادامه و گسترش دهند.

پدیدآمدن گروه های تکفیری مانند داعش،دقیقا دراین راستاوباهمین هدف است.پیش ازاین،حمایت رژیم‌های مرتجع عرب از طرح های توطئه‌گرانه ای مانند«کمپ دیوید»و نیز سازش خودباختگان و دلالان بین‌المللی با اسرائیل و معامله بر سر مسأله فلسطین راشاهدبوده وهستیم.این مزدوران تا آنجا پیش می‌روند که برای خشنودساختن سلطه‌گران، به کشتار مردم خود می‌پردازند و جوانان غیور و مجاهد را که تاب تحمّل این ننگ‌ها را ندارند، به خاک و خون می‌کشند و فرمان صریح پروردگار مبنی بر عدم حمایت از کافران را نادیده می‌گیرند، آنجا که فرموده است:

«فَلا تکونَنَّ ظهیراً للکافرین».⁽¹⁾

«هیچ‌گاه پشتیبان کافران مباش!».

«یا ایّها الّذین امَنوُا اِن تُطیعُوا الّذین کفروا یَرُدُّوکم علی اَعقابِکم فتنقلبوا خاسرین».⁽²⁾

«ای انسان‌هایی که ایمان آورده‌اید، اگر از کافران اطاعت کنید، آنان شما را به حالات پیشین (جاهلیت و کفر و گمراهی و ...) برمی‌گردانند که در آن صورت به زیان‌دیدگان تبدیل خواهید شد».

خواننده عزیز، استکبار جهانی با انواع و اقسام تبلیغات پر از دروغ وافتراء و ... تلاش کرد که ملّت عظیم‌الشأن ایران اسلامی را از ادامه راه مقدس و الهی و انقلابی خویش بازدارندودوباره آنان را به گمراهی کشانده و آنان را به همان حال وزمان قبل از انقلاب اسلامی،یعنی جاهلیت و فساد و فحشاء و تسلیم دربرابربیگانگان و... برگردانند تا بتوانند به سلطه نامشروع خود درجهان ،قدرت و شتاب بیشتری بخشند و هم‌چنان قدرت بلا منازع جهان به شمار روند.

وظیفه ماچیست؟

به عنوان یک مسلمانی که احساس مسئولیت می‌کنیم، موارد زیر را باید همواره در نظرداشته باشیم:

1- شناخت توطئه ها ونیرنگ های دشمنان وحفظ هوشیاری انقلابی 2- شناخت همه جانبه و ریشه‌ای از اصول و مبانی مکتب مقدس اسلام.

3- تعبّد به رهبری الهی نظام و تبعیت از آن، در عین افزایش آگاهی‌ها و نقد و بررسی برنامه‌ها وچگونگی اجرای آن از سوی دولت‌مردان و خدمت‌گزاران صادق.

4- تحمل گرفتاری‌ها و مشکلات به جامانده از جنگ تحمیلی و نیز تحریم های ظالمانه از سوی دشمنان.

امام خمینی(ره) فرموده‌اند:

«گفتم که خرابی‌های شاه را اگر مهلتمان دهند، با تلاش همه دست‌اندرکاران و ملت شریف در بیست سال هم نمی‌توانیم آباد کنیم، آیا خرابی های صدام را می‌شود در کمتر از بیست سال آباد نمود، مردم شریف ایران و مسلمانان و آزادی‌خواهان تمامی جهان باید بدانند که اگر بخواهند بدون گرایش به چپ و راست و مستقل از هر قدرت و ابرقدرتی روی پای خویش بایستند، باید بهای بسیار گران استقلال و آزادی را بپردازند».⁽¹⁾

5- تلاش برای افزایش اقتدار نظام جمهوری اسلامی، در تمام ابعادعلمی وفرهنگی وسیاسی به ویژه در بُعددفاعی و نظامی، برای مقابله با توطئه‌های خارجی و داخلی.

قرآن کریم به این مهم تصریح نموده است:

«وَ اَعِدُّوا لَهُم ما استطَعتُم من قوّة».⁽²⁾

«تا آنجا که می‌توانید در مقابل دشمن نیرو آماده کنید».

چرا چنین کاری باید انجام شود؟ در ادامه آیه فرموده:

«تُرهِبون به عَدوَّ اللهِ وَ عَدُوَّکُم».

این آمادگی و قدرت آن چنان باید باشد که دشمن به ترس و واهمه بیفتد و به سادگی در فکر توطئه و ضربه‌زدن نباشد.

7 . « عزت » یا « ذلت »

اشاره

منظور از این عنوان،بیان دو اصل است :

الف–هرچه موجب « عزت» انسان مؤمن می‌شود از مصادیق «معروف» به حساب می‌آید.

ب – هرچه سبب « ذلت» مؤمن بشود از مصادیق « منکر» به شمار می‌رود.

دراسلام عزیز، موضوع حفظ «عزت و کرامت» و«اجتناب از ذلت وخواری»مورد تاکید فراوان قرار گرفته است.

امام صادق(ع) می‌فرماید :

«انّ الله فَوَّضَ الی المؤمن اُمورَهُ کُلَّها و لم یُفوِّض الیه اَن یکون ذلیلاً. اَماتَسمَع الله عزّوجلّ یقول: "لِلّهِ العزّة و لرسوله و للمؤمنین"فالمؤمن یکون عزیزاً و لایکون ذلیلاً».⁽¹⁾

«خداوند همه کارهای مؤمن را به او تفویض کرده (و اجازه داده) است، امّا به او اجازه و اختیار نداده است که ذلیل باشد (و خود را به ذلّت کشاند)، آیا نشنیده‌ای خداوند می‌فرماید: "عزّت از آنِ خدا و رسولش و مؤمنان است"، پس انسان مؤمن عزیز است (و باید عزت خود را حفظ کند) و ذلیل نیست».

عزت آن اوست و آن بندگانش ز آدم و ابلیس برمی‌خوان نشانش

یعنی چون حضرت آدم(ع)بنده خدابودعزیزماند.اماابلیس باآن همه عبادت چون ازفرمان حق(درسجده برآدم) سرپیچید،ذلیل شد.

منظورازعزت،داشتن حالت بزرگواری وکرامت نفس در انسان است در مقابل کوچکی وحقارت وخواری.

وجودویژگی عزت درفردسبب می‌شود تا عمل وکاری که خواری وحقارت او را درپی دارد،از او سرنزند ونزد دیگران انسانی زبون وسست وبی شخصیت جلوه نکند و در برابرمشکلات وگرفتاری ها دارای روحیه ای بالا وشکست

ناپذیرگردد.⁽¹⁾

المفردات فی غریب القرآن، ص، 563 ) برای اطلاع بیشتر ازمعانی این واژه به ترجمه تفسیر المیزان، ج3 ص206 و ج 12ص 11و ج17ص 27 مراجعه شود.

در نقطه مقابل ویژگی ذلت نفس سبب می‌شود تا انسان رفتاری داشته باشد که دیگران از آن به عنوان زبونی و خواری یاد کنند.

این «عزت» درانسان مسلمان ریشه در ایمان واسلام اودارد.ایمان برای انسان عزت وکرامت می‌آورد.

امام صادق(ع): فالمؤمن ینبغی أن یکون عزیزا ولا یکون ذلیلا، یعزه الله بالإیمان و الإسلام».⁽²⁾

از طرفی «ذلت» نشانه ضعف ایمان فرد است.از این رو در روایتی که گذشت گفته شده که مؤمن عزیز است ونه ذلیل.

نکته

باید توجه داشت که مرز بین معنای «عزت» و«تکبر»ازیک سو ومعنای« تواضع» و«ذلت» از سوی دیگرشناخته وحفظ شود تا مبادا کسی عزت را با تکبر وذلت را با تواضع همسان پندارد.فرد متکبر خود را ازدیگران برتر دانسته وبا نگاه تحقیرآمیز به دیگران می‌نگرد و ازپذیرفتن حق امتناع می‌کند ( مانند ابلیس ؛ وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ أَبی وَ اسْتَکْبَر⁽¹⁾) در حالی که انسان دارای عزت، برای دیگران احترام وکرامت قائل است وخود را از آنان برتر ندانسته و نگاه تحقیر آمیز به دیگران را گناه می‌داند.از طرفی تواضع وفروتنی داشتن حالت خاکساری دربرابر دیگران وبرخورد توام با محبت است. اما ذلت وزبونی حالتی است که فرد را نزد دیگران، انسانی بی شخصیت وپست نشان می‌دهد. برای مثال یکی از چیزهایی که موجب «ذلت و خواری» است، «تملّق و چاپلوسی» نزد دیگران است که غالباً انگیزه این عمل زشت یکی از این امور است :

الف- رفع مشکل؛ گاهی در کاری مشکلی دارد و گمان می‌کند گره این مشکل را فلان شخص می‌تواند باز کند، برای رفع مشکل خویش نزد او رفته و از راه تملق و چاپلوسی ( وتعریف های اغراق آمیز و دور از واقعیت )وارد می‌شود.

ب- خودشیرینی و جا بازکردن نزد دیگران، یکی دیگر از عوامل تملّق است.

ج- به دست‌آوردن پُست و مقام و موقعیت و محبوبیت، نیز از دیگر عوامل چاپلوسی به شمار می‌رود.

د-گاه برای تخریب شخصیت همکارخود یا دیگری، زبان به چاپلوسی می‌گشاید تا او را کوچک و یا نمک‌نشناس و خود را متعهد و وظیفه شناس معرفی کند.

به هر حال، تملق و چاپلوسی( با هر انگیزه ای که باشد) امری زشت و ناپسند و منکر است، و به شخصیت، عزّت و ارزش یک انسان مؤمن آسیب وارد می‌آورد.

حفظ عزت دیگران

همان‌گونه که اسلام به انسان مسلمان اجازه نمی‌دهد که خود را به ذلّت و خواری بکشاند، این اجازه را هم به کسی نمی‌دهد که دیگران را «ذلیل و خوار» سازد، باید عزّت و عظمت مؤمنان را حفظ کرد و از این گوهر خدایی پاسداری نمود. از نمونه‌ها و مصادیق خوارساختن و ذلیل‌نمودن دیگران می‌توان به این امور اشاره کرد:

الف. استهزاء و تمسخر دیگران

ب. سرزنش یا تحقیر دیگران

ج. دشنام و ناسزاگویی

د. استفاده از القاب بد

ﻫ. لذت بردن از خواهش والتماس دیگران

درمواردیادشده توضیحاتی رادرفصول بعدی شاهدخواهیدبود.

برای مطالعه بیشتر

1- یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الَّذینَ اتَّخَذُوا دینَکُمْ هُزُواً وَ لَعِباً مِنَ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ الْکُفَّارَ أَوْلِیاءَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنین. مائده، آیه 57

در آیه فوق ازچه چیزی نهی شده است ؟ چرا؟ چرا در این آیه نسبت به هویت دینی وغیرت دینی به مسلمانان هشدار داده شده است؟

2- وَ لا تَسُبُّوا الَّذینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذلِکَ زَیَّنَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلی رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُون. انعام، 108

دراین آیه شریفه ازچه چیزی نهی شده است ؟ آیا توهین به مقدسات سایر فرقه های اسلامی ویا سایرادیان جایز است ؟ یااین که به عنوان یک منکرشمرده می‌شود؟

درس سیزدهم

عوامل« عزت»

اشاره

پاسخ این پرسش که چه کنیم یا چگونه زندگی کنیم که عزت الهی را به دست آوریم، در متون دینی ما آمده است. به اختصار به آن اشاره می‌شود:

یک- تقوا

پرهیزکاری وتقوا ازراه اطاعت از فرامین الهی یعنی عمل به واجبات وترک محرمات پدید می‌آید.تقوادرزندگی انسان آثار و برکات فراوانی دارد که یکی از آنها برخورداری از عزتی است که خداوند به فرد با تقوا می‌دهد.( وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنین .⁽¹⁾) ازاین رو رسول گرامی اسلام (ص) فرمود: اگر کسی می‌خواهد عزیزترین مردم باشد باید پروای از خدا را پیشه سازد.( من اراد ان یکون اعزّ النّاس فلیتّق اللَّه عزّ و جلّ.⁽²⁾) وامام علی (ع) دستاورد اطاعت ازخدا را عزت وقدرت دانسته ( مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَزَّ وَ قَوِیَ.⁽³⁾) و درنقطه مقابل،

معصیت وگناه را عامل خواری وذلت انسان برشمرده اند. ( مَنْ تَلَذَّذَ بِمَعَاصِی اللَّهِ أَوْرَثَهُ اللَّهُ ذُلًّا .⁽¹⁾)

یادآوری می‌شود همان گونه که تقوای یک فرد و یا خانواده سبب عزت آنان می‌گردد، تقوای یک جمع و جامعه نیز برای آنان عزت وسربلندی می‌آفریند. بنا براین دولت وملت با کمک یکدیگر باید تلاش کنند تا جریان غالب درکشور، جریان ایمان و تقوا و دوری ازگناه باشد.

دو- بی نیازی ازمردم

از رسول اکرم (ص) روایت شده که فرمود:

عزت انسان مؤمن در بی نیازی او ازمردم است واگر در زندگی قناعت شود ،آزادی وعزت را به همراه خواهد داشت .( عِزُّ الْمُؤْمِنِ اسْتِغْنَاؤُهُ عَنِ النَّاسِ و فی القناعة الحریة و العز.⁽²⁾)

برای درک درست این روایت به این نکته ها توجه کنیم :

الف- انسان ها در زندگی روزمره وعادی، برای رفع نیازهای خود از یکدیگر بی نیاز نیستند. همه ما به نانوایان، قصابان، بقالان، خیاطان، مهندس و بنا، معلم و... نیاز داریم. بنابراین منظور بی نیازی از این نوع روابط نیست .

ب- برخی افراد در عین این که می‌توانند با رعایت قناعت،زندگی خوبی داشته باشند اما برای این که بتوانند سطح زندگی مادی خود رابا افراد بالاترازخودتنظیم کنندسعی می‌کنند ازهرراهی درآمدهای بیشتری را به دست آورند .

مثلا ازراه اضافه کاری های طاقت فرسا یا قرض کردن از افراد مختلف همراه با خواهش والتماس و...در این موارد پیشوایان دین به قناعت سفارش کرده واز این که انسان نزد دیگران خود را کوچک وخوار کند نهی نموده اند.

ج– برخی افرادحاضرند برای تامین برخی از نیازهایشان حتی به گرفتن پول ازرباخواران اقدام کنند یا نزد اشخاص بی شخصیت و نوکیسه دست دراز کنند. از این کارها نیز نهی شده است.

مردی نزد امام سجاد (ع) بود و در محضر ایشان چنین دعا کرد: بار الها مرا از خلق خودت بی نیاز گردان. امام فرمود: این دعا درست نیست، زیرا مردم به یکدیگر نیاز دارند، ولی این گونه بگو: خدایا مرا از افراد پست و شرور بی نیاز فرما.⁽¹⁾

در این حدیث شریف به نیازهای روز مره مردم به یکدیگر که (در نکته الف ) گفته شد اشاره کرده واین گونه نیازها را مورد نهی قرار نداده، اما از بردن تقاضا پیش افراد رذل منع نموده است.زیرا کمک آنان

معمولا با منت وبازگو کردن مکرر نزد دیگران همراه است.و از طرفی توصیه کرده اندکه اگرحاجتی دارید به انسان های کریم و بزرگوار مراجعه کنید زیرا اولا آنان اگر بتوانند کمک می‌کنند. ثانیا کمک آنان بدون چشم داشت و برای خشنودی خداوند است.ثالثا کمک آنان بدون منت انجام می‌شود. رابعا آبروی فرد کمک گیرنده راحفظ می‌کنند .

امام علی ع: عَلَیْکُمْ فِی قَضَاءِ حَوَائِجِکُمْ بِکِرَامِ الْأَنْفُسِ وَ الْأُصُولِ تُنْجَحْ لَکُمْ عِنْدَهُمْ مِنْ غَیْرِ مِطَالٍ وَ لَا مَنّ .⁽¹⁾

حوائج خود را از مردان کریم و دارای ریشه خانوادگی بخواهید.

آنها بدون درنگ وکوتاهی و بی منت در برآوردن نیازهایتان اقدام می کنند.

نتیجه این که، دارا بودن روحیه استغناء وبی نیازی از دیگران، از ویژگی های خوب انسان بوده و سبب عزت او می‌گردد.

سه- اخلاق خوب

اخلاق خوب یکی ازعوامل عزت آفرین است و درمقابل، اخلاق بد سبب ذلت و زبونی انسان می‌شود. (امام علی ع: رُبَ عَزِیزٍ أَذَلَّهُ خُلُقُهُ وَ ذَلِیل أَعَزَّهُ خُلُقُهُ.⁽²⁾) بنا براین همواره باید درگفتار ورفتار خود احترام وکرامت دیگران را حفظ نماییم واز هرسخنی که ناراحتی وآزار دیگران را در پی دارد پرهیز کنیم .( وَ إِنَّ عِزَّ الْمُؤْمِنِ فِی حِفْظِ لِسَانِهِ وَ

مَنْ لَمْ یَمْلِکْ لِسَانَهُ نَدِم.⁽¹⁾) واز هر رفتار ناپسند وآزار دهنده ای به ویژه نسبت به آبروی افراد خوداری ورزیم .( وَ عِزُّ الْمُؤْمِنِ کَفُّهُ عَنْ أَعْرَاضِ النَّاس.⁽²⁾)

نتیجه؛ اعمالی که درراستای حفظ عزت خودیادیگران باشد «معروف» وآن چه موجب ذلّت و خواری خودش یا دیگران بشود« منکر» شمرده می‌شود.

8 . «شکر» یا «کُفر » نعمت

اشاره

خداوندمتعال برای رشدوکمال انسان،نعمت‌های فراوان و گوناگونی را دراختیارش نهاده و به تعبیری دیگر؛ همه زمینه‌های حرکت به سمت کمال را در پیش روی او قرار داده است، استفاده صحیح و درست از نعمت ها،ما را به کمال مقصود می‌رساند،البته یکی ازوجوه شکرو سپاس نعمت‌های اواستفاده مشروع ازآنها است. اما استفاده نامشروع و درجهت مخالف رضای حق تبارک وتعالی،انسان را از رسیدن به هدف الهی باز می‌داردوکفران وناسپاسی نعمت‌های خداوندی است وهر نوع کفران وناسپاسی،از«منکرات» محسوب می‌شود. ولی شکر و سپاس او از مصادیق «معروف» به شمار می‌رود.

برخی از نعمت‌های الهی

1- نعمت وجود سلامتی

شکراین نعمت بزرگ بهره‌گیری درست از چشم و گوش و زبان و... است⁽³⁾. امام علی(ع) به این نکته اشاره دارند:

«... قَوِّ عَلی خدمتک جَوارحی».⁽¹⁾

«خدایا اعضای مرا در راه خدمت به خودت قوی و نیرومند بگردان».

و کفران آن آلوده‌ساختن اعضاء و جوارح به گناهان می‌باشد.روز قیامت همین اعضاء علیه صاحب خود شهادت خواهند دادکه چگونه فرد با استفاده گناه آلود از این نعمت ها،آنها را پایمال ساخته است .

( حَتَّی إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَیْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ - وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذی أَنْطَقَ کُلَّ شَیْ‌ءٍ وَ هُوَ خَلَقَکُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ .⁽²⁾)

2- نعمت‌های گوناگون دنیوی

نعمت های فراوانی راخداوندمتعال دراختیار ما گذاشته است که از عهده شمارش آنها برنمی آییم .

( وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ⁽³⁾)

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار

شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری

3- نعمت دین جامع و جهانی چون اسلام

شکر این نعمت، عمل به دستورات دینی و سفارش‌های امامان(ع) است و کفران آن، سرپیچی از آنها.

4- نعمت وجود رهبرانی الهی

نعمت رهبرانی معصوم یعنی امامان (ع) از بزرگ ترین نعمت های خداوندی است.در زمان ما زندگی در پرتو آفتاب دوازدهم، امام قائم (عج)،نعمتی بی نظیر محسوب می‌شود.هم چنین با نائبی چون حضرت آیت‌الله خامنه‌ای(دامت برکاته). راستی در کجای این کره خاکی، رهبری چنین فرزانه، دانشمند، زاهد و با تقوا، شجاع، مدیر و مدبر، محبوب و دلسوز و ... رامی توان نشان داد؟!

شکراین نعمتهای بزرگ،دعابرای سلامتی وفرج امام زمان و تندرستی وطول عمر نائبش و نیز گوش به فرمان او سپردن است.

5- نعمت« نظام جمهوری اسلامی »

تنها نظامی که درآن«دین»حاکمیت دارد،وبه دنبال حاکمیت همه‌جانبه اسلام درسرتاسر زندگی مردم حرکت می‌کند، نظام جمهوری اسلامی ایران است.شکر این نعمت، دعا برای «دوام و قدرت روزافزون آن» و حمایت از آن در تمام صحنه‌های انقلاب است و نیز انتقال ارزش و اهمیت آن به فرزندان خود و شناختن حساسیت دشمنان وتوطئه هایشان می‌باشد.

6- نعمت وجود مردم مؤمن

اشاره

وجود مردم با ایمان، بااخلاق و معنویت، مردمی برادرومتحد،ازدیگرنعمت های الهی است که کمتربه آن توجه می‌شود.قرآن به مسلمانان سفارش می‌کند این نعمت مهم را همواره به یاد داشته باشند.

«وَ اذکروا نعمة الله علیکم اذ کنتم اعداءً فَألّف بین قلوبکم».⁽¹⁾

«نعمت خداوند را بر خود به یاد آورید که دشمن یکدیگر بودید و او در میان دل‌هایتان الفت و مهربانی ایجاد نمود».

شکر این نعمت نیز حفظ اتحاد و یکپارچگی، حفظ ایمان و اخلاق، گسترش معنویات و کمک به یکدیگر است که همه این ها «معروف» حساب می‌شود و در مقابل، تفرقه و اختلاف، دوری از معنویات، روی‌آوردن به مظاهر شرک‌آلود ودلبستن به دشمنان وبی توجهی به مشکلات مردم، کفران این «نعمت» بوده و از «منکرات» به شمار می‌رود. امام خمینی(ره) فرموده است:

«اساس پیشرفت شما ملت عزیز، تعهد به اسلام و وحدت کلمه است.⁽²⁾» « وحدت کلمه نعمتی است که خدا به ما داده، باید این وحدت را حفظ کنیم⁽³⁾».

این نمونه‌هایی از نعمت‌های الهی بود که بر ما ارزانی داشته است، بکوشیم با شکر و سپاس، در راه پایداری و افزونی آنها حرکت کنیم و

از کفران وناسپاسی بپرهیزیم تا ازما گرفته نشود و به عذاب الهی گرفتار نیاییم، زیرا حق تعالی فرمود:

«لئن شکرتم لأزیدنّکم و لئن کفرتم اِنّ عذابی لَشدیدٌ».⁽¹⁾

«اگر شکرگزار (نعمت‌هایم) باشید، بر آن می‌افزایم و اگر ناسپاسی کنید، همانا عذاب من سخت خواهد بود!».

پرسش ها

1- چند نمونه از دیگر نعمت های الهی را نام برده وبگویید

چگونه می‌توان با شکر وسپاس، آنهاراپاسداری کرد؟

2- وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی.(نازعات ،آیه40)

الف - چرا در این آیه براین که انسان خودش ناهی خود باشد توجه شده است ؟

ب - انسان از چه چیزی باید خودرا بازدارد؟

برای مطالعه بیشتر

یا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُور.

وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُور. (لقمان،17-18)

الف - حضرت لقمان فرزندش را به چه ارزشها ومعروف هایی توصیه کرده است ؟

ب - این روش چه نقشی در تربیت فرزند وایجاد حس مسئولیت در او دارد؟

درس چهاردهم

9- منافع ملی

اشاره

هرکاری که درراستای حفظ وتقویت«منافع ملی»باشد«معروف» وچنان چه در جهت تضعیف آن باشد «منکر» خواهد بود.

برای روشن شدن این اصل ضروری است،اندکی درباره منافع ملی توضیح داده شود.

منافع ملی(National Interest) یکی از بنیادی‌ترین ورایج‌ترین مفاهیم و واژه‌های سیاسی کنونی به ویژه درادبیات مربوط به سیاست خارجی کشورهاست. این مفهوم از ترکیب دو واژه منافع (Interest) و ملی (National) تشکیل شده است که هر کدام از آنها به نوبه خود از گستردگی معنایی زیاد برخوردار هستند.این امراز جهاتی باعث ابهام در مفهوم منافع ملی گردیده است.با این وجود، منافع ملی آن دسته از منافعی تلقی می‌شوند که دولت‌ها به عنوان یک مجموعه و به نمایندگی از ملت‌هایشان در روابط خود با سایر کشورها در پی تحقق آن می‌باشند. ⁽¹⁾

برخی در تبیین بیشتر آن گفته‌اند:

منافع ملی اشاره است به هدف‌های اولیه و همیشگی که مردم و دولت در صدد حفظ و تحصیل آنها در صحنه بین‌المللی هستند. این هدف‌های همیشگی عبارتند از: حفظ تمامیت ارضی، حفظ جان مردم، حفظ نظام اجتماعی و حاکمیت کشور. ⁽¹⁾

با توجه به عدم وجود یک تعریف مشخص و واحد در موضوع منافع ملی، مقصود خود از این مفهوم را بیان می‌کنیم. مراد ما از منافع ملی این است که از سوی حاکمیت ودولت اسلامی،در حوزه ارتباطات بین‌المللی و سیاست‌گذاری خارجی و تعامل با دیگر کشورها، راهبردها و برنامه‌هایی اتخاذ شود که برآیند آن حفظ ورعایت مصالح و منافع کشور و جامعه اسلامی باشد. به عنوان نمونه به چند مورد مهم که دراسلام برآن اهتمام شده، اشاره می‌شود:

الف - حفظ استقلال و تمامیت ارضی

یکی از وجوه برجسته «منافع ملی» حفظ استقلال و تمامیت ارضی کشور می‌باشد. دولت اسلامی آن چنان باید تدبیر کند که دشمنان چشم طمع به آن نداشته باشند و به بیان قرآن کریم، آن چنان باید قدرت نظام اسلامی در ابعاد مختلف و عرصه‌های گوناگون روند رو به رشد و تزاید داشته باشد که در دل دشمنانش رعب و خوف ایجاد کند.

«وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّهٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ».⁽¹⁾

یکی از عوامل اساسی در حفظ استقلال نفی سلطه بیگانگان است. «نفی سلطه» مهم‌ترین اصل در تعامل با بیگانگان به شمار می‌رود.

«وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرینَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ سَبیلا».⁽²⁾

خداوند متعال به پیامبر اسلام و مؤمنان در این خصوص تأکید ویژه می‌نماید:

«یا أَیُّهَا النَّبِیُّ اتَّقِ اللَّهَ وَ لا تُطِعِ الْکافِرینَ وَ الْمُنافِقینَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلیماً حَکیماً».⁽³⁾

ای پیامبر از خدا بترس، و از کافران و منافقان پیروی مکن، که خدا دانا وحکیم است.

«وَ لا تُطِعِ الْکافِرینَ وَ الْمُنافِقینَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَ کَفی بِاللَّهِ وَکیلاً».⁽⁴⁾

(ای پیامبر) از کافران و منافقان اطاعت مکن و آزارشان را وا گذار و بر خدا توکل کن که وکالت خدا کافی است.

ب - دفاع در برابر تجاوز بیگانگان

برای حفظ اسلام ونظام اسلامی،ملت ودولت دربرابرتجاوزو مزاحمت‌های دشمنان باید متحد و یکپارچه بایستند و از همه وجود و هستی خود مایه بگذارند،جهادودفاع ازکیان وهویت اسلامی از معروف‌هاوارزش‌های بنیادینی به شمار می‌رود که جان‌ها و مال‌ها در راه آن باید مبذول گردد:

«وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبیرا».⁽¹⁾

(ای پیامبر) با آنان (کافران) به وسیله قرآن، جهادی بزرگ کن.

«وَ قاتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ الَّذینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ».⁽²⁾

و در راه خدا با کسانی که با شما می‌جنگندجهادکنید اما تعدی نکنید که خداوند متجاوزان را دوست نمی‌دارد.

دولت و ملتی که در برابر تجاوز دیگران کوتاهی وسهل‌انگاری کنند و پای دشمنان را به خاک خود بازنمایند، دچار خواری و ذلت خواهند شد واین از بزرگ ترین منکر هایی است که رخ می‌دهد.

امام علی(ع) دردمندانه همین صدا را به گوش مردم می‌رساند که:

آگاه باشیدمن شب وروز، پنهان و آشکار شما را به مبارزه با دشمنان فرا خواندم و به شما گفتم پیش از آن که آنها به شما

یورش برند، با آنان بجنگید به خدا سوگند، هیچ قوم و ملّتی، در درون خانه‌اش، مورد هجوم دشمن قرار نگرفت، مگرآن که ذلیل و خوار شد. ولی شما، مسئولیت را به گردن دیگری انداختید و دست از یاری یکدیگر برداشتید تا آن که دشمن به شماشبیخون زده و سرزمین‌هایتان را مالک شدند.⁽¹⁾

ج - دفاع و حمایت از دیگر مسلمانان و مظلومان

از آنجا که فلسفه تشکیل حکومت اسلامی، برپایی عدالت اجتماعی است، دولت و ملّت موظفند در این راه، حرکت و تلاش کنند و نه تنها با ظلم و ظالم در درون جامعه اسلامی مبارزه نمایند بلکه با ظالمان و ستمگران در هر جای دنیا که هستند، سرِ ستیز داشته و نه تنها به امور همه مسلمانان اهتمام ورزند بلکه از همه مظلومان و محرومان حمایت کنند. قرآن کریم می‌فرماید:

«وَ ما لَکُمْ لا تُقاتِلُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفینَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْیَهِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ نَصیرا».⁽²⁾

چرا در راه خدا و نجات مستضعفان از مردان و زنان و کودکان نمی‌جنگید؟ آنانی که می‌گویندپروردگارا ما را از این سرزمین که مردمش ستمگرند بیرون ببر، واز سوی خود یاوری برای ما قرار بده.

پیامبر گرامی اسلام(ص):

«مَنْ أَصْبَحَ لَا یَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا یُنَادِی یَا لَلْمُسْلِمِینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ»

«هرکسی شب خودرابه صبح رسانده وبه امورمسلمانان اهتمام نورزد از آنان نیست. و آن که فریاد کمک از مسلمانان را بشنود وپاسخ ندهد مسلمان شمرده نمی‌شود. ⁽¹⁾

امیرالمومنین علی(ع):

«کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً»

یارستمدیدگان ودشمن ستمگران باشید.» ⁽²⁾

امام خمینی(ره) :

نهضت شما، نهضت برای حق تعالی باشد، برای مصلحت مسلمین. این چیزی است که خدای تبارک و تعالی می‌خواهد که انسان اهتمام داشته باشد به امر مسلمین: "مَنْ اصْبَحَ و لَمْ یَهْتَمَّ بامورِ المسلمینَ فَلَیسَ بمُسْلم"؛ کسی که صبح کند و مُهْتَم نباشد، اهتمام به امر مسلمین نداشته باشد،

مُسْلم نیست. مسلمان این است که برای مصالح مسلمین اهمیت قائل بشود. ⁽¹⁾

و در فرازی دیگر به مسئولیت جهانی مسلمانان اشاره داشته وگفته‌اند:

ما وظیفه داریم مردم مظلوم و محروم را نجات دهیم. ما وظیفه داریم پشتیبان مظلومین و دشمن ظالمین باشیم. همین وظیفه است که امیرالمؤمنین(ع) در وصیت معروف به دو فرزند بزرگوارش تذکر می‌دهد و می‌فرماید: "وَ کُونا لِلظّالِمِ خَصْماً، وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً" علمای اسلام موظفند با انحصارطلبی و استفاده‌های نامشروع ستمگران مبارزه کنند.⁽²⁾

بنا براین حمایت از افراد وملت های مظلوم از مصادیق «معروف» ومورد تاکید اسلام می‌باشد.

د - تعهد و پای‌بندی به عهد و پیمان‌های بین‌المللی

نظام اسلامی بر اساس آموزه‌های اسلام، وبرای به دست‌آوردن و حفظ منافع ملی اولاً بر مبنای سیاست« نفی ظلم به دیگران» و نیز «نفی ظلم‌پذیری» (لا

تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُون⁽³⁾) اقدام می‌نماید و ثانیاً نسبت به تمام عهد و پیمان‌های خود با دیگران پای‌بند است.

«وَ أَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذا عاهَدْتُمْ».⁽¹⁾

به پیمان خدا هنگامی که پیمان بستید وفا کنید.

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُود».⁽²⁾

ای مؤمنان به پیمان هایتان وفا کنید .

و تا هنگامی که پیمان از طرف مقابل مراعات می‌شود، وظیفه دارید مراعات کنید؛

«فَمَا اسْتَقامُوا لَکُمْ فَاسْتَقیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقین».⁽³⁾

اما اگر دیگران نقض عهد و پیمان کردند، در این‌جا باید در برابر آنان ایستاد.

«وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فی دینِکُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّة الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَیْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ».⁽⁴⁾

و اگر سوگندهای خود را بعد از پیمانشان شکستند و در دین شما طعنه زدند پس با سران کفر به جنگ برخیزیدکه ایشان پای بند سوگندهایشان نیستند، شاید دست بردارند.

نتیجه: آن‌چه گفته شد از مهم‌ترین راهبردهایی است که تحقق آنها،

حافظ و تأمین کننده منافع ملی به شمار می‌رود و در نتیجه از مصادیق «معروف» محسوب می‌گردد.

10- امنیت عمومی وملی

اشاره

هرعملی که در راستای تامین امنیت عمومی و یا امنیت ملی صورت پذیرد «معروف»و هرکاری که به تضعیف وآسیب پذیری آن منجرگردد «منکر»خواهدبود. برای تبیین بیشتربه توضیح این واژه می پردازیم:

در تعریف امنیت ملی(National Security) گفته شده است:

مصونیت نسبی یا مطلق یک کشور از حمله مسلحانه یا خرابکارانه سیاسی یا اقتصادی احتمالی همراه با واردکردن ضربه کاری و مرگ‌بار در صورت مورد حمله قرارگرفتن. ⁽¹⁾

به طور کلی می‌توان گفت: امنیت یعنی "مصونیت از تعرض و تجاوز به حقوق مشروع"این معنا در سطح فردی، مصونیت یک فرد، ودر سطح جمعی و گروهی، مصونیت یک جمع یا گروه و در سطح ملی، مصونیت یک ملت از تعرض و تجاوز به حقوق مشروعش، امنیت نامیده می‌شود. ⁽²⁾

به عبارتی دیگر، منظور از امنیت عمومی یعنی عدم خطر از درون، یعنی نظام اسلامی به حدی از اقتدار با پشتوانه مردمی رسیده باشد که عوامل تهدیدکننده درونی نداشته باشد، مانند گروه‌های برانداز و آشوب‌گران و فتنه‌سازان.

منظور از امنیت ملّی آن است که نظام،عوامل تهدیدزای بیرونی و فرامرزی را نداشته باشد یا در برابر آنان استوار و محکم ایستاده باشد، مانند کشورهای دشمن و سرویس‌های جاسوسی آنان.

بنا براین هرکاری که در حفظ امنیت ملی یا اجتماعی وتقویت آن مؤثر باشد از مصادیق «معروف» وهر چه به تضعیف آن بیانجامد از مصادیق «منکر» محسوب می‌شود.

بدیهی است این موضوع اهمیت فراوانی دراسلام دارد.درقرآن ازمردمی یادمی کند که در امنیت اقتصادی واجتماعی زندگی می‌کردند اما چون کفران نعمت های الهی را کردند،امنیت اجتماعی از آنان سلب شد وجایش ترس وناامنی نشست ورونق اقتصادی رخت بربست وگرسنگی جایگزین گردید.

فَکَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ .⁽¹⁾

نسبت به نعمتهای الهی ناسپاسی نمودند.پس خداوندلباس گرسنگی وترس را برآنان پوشاند.(یعنی نا امنی کامل آنان رادر بر گرفت.)

قرآن ازقریش می‌خواهد خدایی را بپرستند که آنان را در امنیت اقتصادی واجتماعی قرار داده است: الَّذی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْف‌⁽²⁾یکی ازراههای ابتلاء مردم، سلب امنیت ازآنان شمرده شده

است: وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُس‌⁽¹⁾

به بیان آیت الله جوادی آملی:

امنیت ملی از عناصر محوری اهداف حکومت اسلامی است؛ امنیت همه‌جانبه‌ای که زمینه رشد و تعالی انسان را فراهم کند. از این‌رو، با تشکیل حکومت به دست پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) در مدینه، غارت دوران جاهلی به امنیت و استئثار بَدَوی و امتیازخواهی‌های آن، به تمدن ایثار تبدیل شد. حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) هدف مبارزه بر ضدّ طغیان جاهلی را استقرار امنیت مناطق مسکونی و احساس ایمنی مردم مظلوم واجرای حدود الهی دانست: "اللّهمّ إنّک تعلم أنّه لم یکن الّذی کان منّا منافسه فی سلطان و لا الْتماس شی‌ءٍ من فضول الحُطام و لکن لنرِد المعالم من دینک و نُظهر الإصلاح فی بلادک، فَیَأْمن المظلومون من عبادک و تُقام المُعطّله من حدودک" خدایا ! تو می‌دانی هیچ یک از قیام و اقدام مبارزاتی ما برای علاقه به کشورگشایی و سلطه بر مردم و نیز برای جلب متاع پست و از بین‌رفتنی دنیا نبوده است؛ بلکه برای برگرداندن سنت‌ها و نشانه‌های فراموش‌شده دینی از یک سو و اصلاح در

سرزمین زندگی مردم از سوی دیگر بود تا مظلومان احساس امنیت کنند و حدود تعطیل‌شده الهی اقامه شود". ⁽¹⁾

روشن است که موضوعی با این درجه ازاهمیت از بزرگ‌ترین مصادیق"معروف" به شمار می‌رود و برای تحقق آن نیز اقداماتی درخور آن باید انجام داد.

امر به معروف و نهی از منکر در این مورد نیز تکالیف سنگینی برای مردم و دولت به همراه می‌آورد، و همگان موظفند هر چیزی که در ایجاد و تقویت امنیت ملی نقش دارد مانند حفظ وحدت و همبستگی ملی و... در تحقق آن کوشا بوده و هر چه که به آن آسیب می‌زند، به منزله منکری بزرگ با آن مقابله نمایند.

مسئولان درنظام اسلامی وظیفه دارند به هر چیزی که سطح امنیت عمومی وملّی راافزایش می‌بخشد،توجه نموده ودرراستای آن برنامه‌ریزی کنند وبا هرامری که امنیت را به خطرمی‌اندازد،مقابله نمایند.امّادرموضوع بحث،چنان‌چه فرد یا افرادی تحت عناوینی مذهبی، قومی و... بخواهند تفرقه و چندپارگی را در صف واحد مردم ایجاد کنند و آتش منازعاتی را برافروزند، مسئولان برای حفظ امنیت باید با این پدیده‌ها مقابله فرهنگی، علمی و قانونی بنمایند.

مثال: ممکن است کسانی باشند که به عنوان حمایت از ولایت اهل بیت(ع) به اموری دست زنند که در شأن یک مسلمان نیست، مضافاً کار آنان سبب دشمنی و ستیز بین شیعه و سنّی گردیده و دشمنان اسلام از

این فرصت برای اختلاف‌افکنی و شعله‌ورساختن آتش جنگ، بهترین بهره‌برداری را می‌کنند. بنابراین با وجود این‌که آزادی بیان و قلم وجود دارد امّا برای حفظ این مصلحت اهم، باید از چنین آزادی‌هایی مانع شد.

امام خمینی (ره) با نگاه ژرف و آینده‌نگری بالایی که داشتند، همواره نسبت به چنین موضوعاتی هشدار می‌دادند. به فرازی از بیان ایشان توجه شود:

طرح یک اختلاف بزرگ بین روحانیون و دانشگاهیان ریخته شد. یکی جزوه می‌دهد لعن می‌کند یک کسی

را، یکی جزوه می‌دهد تعریف می‌کند از کسی! هر دویش خلاف است. هر دویش امروز غلط است.... این تفرقه امروز خیانت به اسلام است، با هر اسمی که باشد. امروز سر ولایت امیرالمؤمنین اختلاف‌کردن خیانت به اسلام است. امروز این حرفها را طرح نکنید. همه توجه به این معنا داشته باشید که این سرنوشتی که بناست برای ایران تحقق پیدا کند، خوب باشد. با اعمال شما نبادا اسلام فراموش بشود. با اعمال شما نبادا اسلام دفن بشود. اگر دلسوز به اسلام هستید، دست از تفرق بردارید. اگر دلسوز به ملت هستید، دست از تفرق بردارید.⁽¹⁾

به عنوان مثال؛ امنیت داخلی و اجتماعی دارای ابعاد مختلف بوده و امنیت اقتصادی، سیاسی، قضائی، انتظامی و...را دربرمی‌گیرد. چنان‌چه

هر یک از این ابعاد از مدیریت در چارچوب‌های تعریف‌شده و مورد تأکید اسلام خارج شود، در آن بخش دچار هرج و مرج شده و بر روی دیگر ابعاد امنیتی نیز تأثیرات سوئی بر جای می‌نهد. ⁽¹⁾

به تعبیر آیت الله جوادی آملی:

تردیدی نیست که آرامش فردی و امنیت اجتماعی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین نعمات و برکات الهی است. امنیت به معنای عدم خوف و ترس و در امن و آرامش‌بودن است؛ علی (علیه‌السلام) فرمود: "شَرُّ الأوطان مالم یأمَنْ فیه القُطّانُ"؛ "بدترین جاها برای سکونت جایی است که ساکنانش در آن امنیت نداشته باشند". و از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده که فرمود: «سه چیز است که عموم مردم بدان نیاز دارند: امنیت، عدالت و فراوانی نعمت. ⁽²⁾

بدیهی است اجرای احکام الهی و امر به معروف و نهی از منکر نقش بی‌بدیل و مؤثری در برقراری امنیت اجتماعی و پیش‌گیری از هرج و مرج دارد. یکی از آثار امر به معروف ونهی ازمنکر همین امنیت است.در روایتی که از امام باقر(ع) رسیده است،به این نکته لطیف اشاره شده است:

«إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الْأَنْبِیَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِیضَة عَظِیمَة بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکَاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الْأَرْضُ»

«امر به معروف و نهی از منکرراه انبیاءو روش صالحان است. فریضه بزرگی است که به واسطه آن،دیگر فرائض برپا می‌شوندو راهها (یا باورها) امن گشته، و درآمدها

حلال و پاک وحقوق به جای خود برگشته و زمین آباد می‌گردد.»⁽¹⁾

اگر واژه «مذاهب» در روایت را به همان معنای ظاهری یعنی راه‌ها بگیریم، معنایش این می‌شود که با امر به معروف و نهی از منکر راه‌ها امن می‌شود.امنیت راه‌ها ورفت وآمدها یکی از بزرگ‌ترین مصادیق و جلوه‌های«امنیت اجتماعی»است.آن چنان که به دست‌آوردن درآمدهای مشروع از نشانه‌های«وجود امنیت اقتصادی»می باشد و عمران و آبادانی زمین از علائم هر دو (امنیت اقتصادی و اجتماعی) است. بخشی از این امنیت از راه اجرای احکام و حدود الهی پدید می‌آید که امر به معروف نیز در این‌جا نقش پشتیبانی و قوام‌بخشی را ایفاء می‌کند (بها تقام الفرائض).

حکیم فرزانه آیت الله جوادی آملی براین باور است که: با اجرای احکام ریشه فساد برچیده خواهد شد. اگر امر دائر شود میان خشکانیدن فساد و اصلاح و رشد مجدد آن، قطعاً اوّلی ترجیح دارد و تجربه عملی در اجتماع بشری هم ثابت

کرده است که اجرای حدود الهی مایه امنیت اجتماعی است و تعطیل آن منشأ عدم امنیت و آزادی و به نوعی ترویج اخلال و آشوبگری. ⁽¹⁾

«و لَکُم فِی القِصاصِ حَیوة، بدین معناست که اگر خواهان حیات و امنیت اجتماعی هستید، آن را در قصاص جست‌وجو کنید».⁽²⁾

فقهاء عظام از این مقوله به عنوان «حفظ نظم و یا نظام» و از آسیب‌رسیدن به آن به عنوان «اختلال نظام» یاد می‌کنند. ⁽³⁾

پرسش ها

1- منافع ملی راتعریف نموده وعواملی که سبب تحکیم وتثبیت آن دربرابرطمع دشمنان می‌شود را نام ببرید.

2- تفاوت امنیت عمومی وامنیت ملی را بیان کنید.

3- چگونه امربه معروف ونهی از منکر در حفظ منافع ملی وارتقاء امنیت عمومی وملی، می‌تواند تاثیرگذارباشد.؟

برای مطالعه بیشتر

1- لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشیرَتَهُمْ أُولئِکَ کَتَبَ فی قُلُوبِهِمُ الْإیمانَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَ یُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ أُولئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلحون.(مجادله،22)

الف - نکات اصلی این آیه را بیان کنید .

ب- نقش امر به معروف ونهی ازمنکردر تحقق مطلوب این آیه چیست؟

ج- ارتباط این آیه راباآیه 24سوره توبه ( قلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ...) بیان وجمع بندی کنید.

2- وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا واذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلی شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِفَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون.(آل عمران،103)

الف – نکات مهم آیه را بیان کنید.

ب- نقش وحدت مردم وتاثیرآن درتقویت امنیت ملی وحفاظت ازمنافع ملی را توضیح دهید.

ج– اگر امت اسلامی در جهان با یکدیگر متحد شوند چه نقشی را در سیاست‌های جهانی ونیز پیشبرد اهداف اسلامی می‌تواند ایفاء کند؟

درس پانزدهم

سلامت اجتماعی

اشاره

یکی دیگر ازوجوه «امنیت اجتماعی»، «سلامت اجتماعی» است. منظور از سلامت اجتماعی این است که جامعه از فسادهای برنامه‌ریزی شده توسط دشمنان یا باندهای سودجو و مافیاهای قدرت در امان باشد. فساد نیز ابعاد و وجوه مختلفی را در برمی‌گیرد مانند فساد اخلاقی، اقتصادی، سیاسی، اداری و... بدیهی است در این جا چون موارد پیشین، حدود امر به معروف و نهی از منکر به احتمال تأثیر در مخاطب و عدم مفسده و ضرر برای آمر و ناهی ختم نمی‌شود بلکه دستگاه‌های حکومتی به کمک مردم باید تا ریشه کن شدن فسادهای سازمان‌یافته پیش روند تا جامعه، سلامتی عمومی خویش را بازیابد.

نکته مهم آن است که همگان در این نظارت جمعی به همه راه‌کارهای مؤثر باید بیندیشند، از برنامه‌های پیش‌گیرانه و آگاه‌بخش برای مردم (بابهره‌گیری ازتوان دانشمندان ومبلغان ورسانه‌ها) تا برخورد از موضع قدرت با افراد و گروه‌های سازمان‌یافته.

واژه فساد و افساد با مشتقات آن پنجاه بار در قرآن به کار رفته و موارد و مصادیق گوناگونی راتحت پوشش قرار داده که به عناوین کلّی آن اشاره می‌شود:

یک. تولید فساد ؛ استراتژی دشمن

یکی از سیاست‌های راهبردی دشمنان، ایجاد انواع فساد و آلوده‌ساختن مردم و نهادینه‌کردن آن در بین مردم می‌باشد. قرآن در معرفی یهودیان می‌گوید:

« ویسعون فی الارض فسادا ».⁽¹⁾

برای گستردن فساد در زمین تلاش می‌کنند.

و در جایی دیگر ازآنان به عنوان بزرگ‌ترین و سرسخت‌ترین دشمنان اسلام یاد می‌کند،

«لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذینَ آمَنُوا الْیَهُود».⁽²⁾

یقینا یهود و مشرکان را دشمن‌ترین مردم نسبت به کسانی که ایمان آورده اند، می‌یابی.

نتیجه می‌گیریم که اصلی‌ترین کار و برنامه آنان«افساد»است.زیرا دشمنی خود را از راههایی که به آن اشتغال ومهارت دارند, عملی می‌کنند وآنچه درآن تخصص دارند، افساداست .

دو. پیش‌گیری از رشد دین‌مداری

یکی از برنامه‌هایی که دشمنان مفسد با جدیت دنبال می‌کنند، سنگ‌اندازی درمسیر رشد و بالندگی دین و برنامه‌های سازنده آن است، از این عمل به «صد عن سبیل الله» تعبیر می‌شود:

«الَّذینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ بِما کانُوا یُفْسِدُون».⁽¹⁾

کسانی که کافر شده و مردم را از راه خدا باز داشته‌اند به سبب آن فسادی که همواره کرده‌اند، عذابی بر عذابشان بیفزاییم.

انواع فساد

یک. قتل و خونریزی

قرآن درباره فرعون فرموده است:

«یُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَ یَسْتَحْیی نِساءَهُمْ إِنَّهُ کانَ مِنَ الْمُفْسِدین».⁽²⁾

پسرانشان را سربریده و زنانشان را زنده می‌گذاشت، راستی که او از مفسدان بود.

دو. سرقت

در داستان برادران یوسف آمده است:

«قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِی الْأَرْضِ وَ ما کُنَّا سارِقین».⁽³⁾

گفتند به خدا سوگند شما می‌دانید که ما نیامده‌ایم در این سرزمین فساد کنیم و ما هیچگاه دزد نبوده‌ایم.

سه. آلودگی‌های اخلاقی

«وَ لُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِنَّکُمْ لَتَأْتُونَ الْفاحِشَهَ ما سَبَقَکُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمین ... قالَ رَبِّ انْصُرْنی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدین».⁽¹⁾

و به یاد آور لوط را که به قوم خود گفت همانا شما عمل زشتی بجامی آورید که قبل از شما احدی از مردم عالم مرتکب آن نشده بود... لوط گفت:پروردگارا مرابرمردم فسادکننده یاری کن.

چهار. فساد اقتصادی

«فَأَوْفُوا الْکَیْلَ وَ الْمیزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ وَ لا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها».⁽²⁾

(شعیب به مردم گفت): پیمانه و وزن را کامل نموده (و کم‌فروشی مکنید) و کالاهای مردم را کم ارزش جلوه ندهید و در این سرزمین پس از اصلاح آن فساد راه میندازید.

پنج. فساد امنیتی

«وَ إِذا تَوَلَّی سَعی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فیها وَ یُهْلِکَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَساد».⁽³⁾

وقتی بر می‌گردند (و یا به حکومت و ریاست می‌رسند) با تمام نیرو در گستردن فساد در زمین می‌کوشند واقتصاد (کشاورزی) و نسل مردم راتباه می‌سازند. درحالی که خدا فساد را دوست ندارد.

این نوع ازفسادآن چنان مهم شمرده شده که نام محارب باخدا ورسول را براین مفسدان گذاشته و سخت‌ترین مجازات را برای آنان درنظرگرفته است.

«إِنَّما جَزاءُ الَّذینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ عَذابٌ عَظیم».⁽¹⁾

سزای کسانی که با خدا و رسول او می‌جنگند، و برای گسترش فساد در زمین تلاش می‌کنند، این است که (بسته به میزان جرمشان) یا کشته شوند و یا به دار آویخته گردند، و یا دست چپ و پای راستشان و یا بر عکس بریده شود و یا به دیاری دیگر تبعید شوند، این خواری دنیایی آنان است و در آخرت عذابی بسیار بزرگ دارند.

اگر مردم تلاش کنند تا در برنامه‌ای جامع با همه وجوه فساد مبارزه کنند«سلامت اجتماعی» به نحو کامل تحقق خواهد یافت. ناگفته نماند که از محوری‌ترین این اقدامات باید تلاش برای افزایش آگاهی‌های

دینی و سطح معرفتی مردم نسبت به آموزه‌های اسلامی باشد،در این صورت سلامت اجتماعی تضمین و ازپدیدآمدن بسیاری از آسیب‌ها پیش‌گیری خواهد شد.این نکته در جمله‌ای کوتاه و دنیایی از معنا در بیان نورانی امام علی(ع) وجود دارد که فرمود:

«صیانة المرء علی قدر دیانته».⁽¹⁾

«میزان مصونیت انسان (از آسیب‌ها) به اندازه دین‌داری اوست».

در حقیقت، امام به تبیین یک رابطه مستقیم بین دین‌داری و کاهش آسیب‌ها پرداخته‌اند.درجامعه انسانی نیز به طریق اولی این رابطه و قانون حاکم است.

حفظ ارزش‌ها

منظور ازارزش‌ها،همان معروف‌ها(شامل واجبات ومستحبات) است و با آن‌چه در جامعه‌شناسی به عنوان« هنجار»نامیده می‌شود،متفاوت است.زیرا معمولاً هنجارها به آن رفتارها و باورهایی گفته می‌شود که مورد قبول جامعه یا اکثریت آنها واقع شود.به عبارتی دیگر پذیرش عملی جامعه و نهادینه‌شدن در میان آنان مبنا و ریشه هنجار اجتماعی است.صرف نظرازاین که آن هنجارهابا آموزه‌های دینی موافقت و انطباق دارد یا مخالفت و ناسازگاری.

نکته مهم در این‌جا این است که فضای عمومی جامعه و جریان و سیر کلی آن باید در راستای حفظ ارزش‌ها قرار گیردو اگر جز این باشد، باید شاهد دگرگونی و استحاله ارزش‌ها باشیم.

زمینه‌های تغییرارزش‌ها

اشاره

منظورازدگرگونی ارزش‌ها آن است که اگر «معروف‌ها» و «خوبی‌ها» تبیین و ترویج نشود و مردم یکدیگر را به آن توصیه نکنند و اگر در برابر انجام «منکرات» و «بدی‌ها» حسّاسیت نشان ندهند و احساس مسؤولیت نکنند و یکدیگر را از آن بازندارند، در چنین جامعه‌ای به تدریج و با مرور زمان، ارزش‌ها رنگ می‌بازند و خوبی‌ها دیگر ارزش شمرده نمی‌شوند و بدی‌ها پس از گذشت یک مرحله زمانی، خوب و پسندیده به حساب خواهند آمد. امام علی(ع) در این باره می‌فرمایند:

إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْ‌ءٌ أَخْفَی مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لَا أَکْثَرَ مِنَ الْکَذِبِ عَلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِکَ الزَّمَانِ سِلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ الْکِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ- وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لَا فِی الْبِلَادِ شَیْ‌ءٌ أَنْکَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْکَرِ.⁽¹⁾

پس از من روزگاری برای شما فرا خواهد رسید که چیزی از حقّ پنهانتر و از باطل آشکارتر و از دروغ بستن بر خدا و پیامبرش بیشتر نخواهد بود، در نزد مردم آن زمان کالایی بی رونق‌تر ازقرآن نیست و چنان که شایسته آن است تلاوت

نمی‌شود و تفسیر به رای و تغییردادن معانی آن رایج‌ترین کالاخواهد بود. در شهرها امور «خوب» و «معروف» بدترین و منکرات، خوب ترین‌ها شمرده می‌شوند.

چنین رخدادی را دگرگونی ارزش‌ها یا «انقلاب ارزشی» می‌نامیم، هرچندکه عبوراز جامعه‌ای دارای فرهنگ و سنّت‌های جاهلی به جامعه اسلامی نیز یک نوع انقلاب فرهنگی و ارزشی است امّا در این‌جا این معنی،مقصود نیست. روشن است انقلاب ارزشی، سریع و ناگهانی پدید نمی‌آید و نیازمند زمان، زمینه‌ها و شرایط لازم است.

یک. زوال قبح گناه

با ترک امر به معروف و نهی از منکر و شیوع و رواج برخی گناهان، با گذشت زمان، بدبودن و قبیح‌بودن گناه به تدریج کم‌رنگ می‌شود و در نهایت قبح و بدی خود را از دست می‌دهد. زوال قبح گناه، معلول گرایش تدریجی به سمت گناهان و جرأت‌یافتن بر انجام آن است.

زیرا با ترک امر به معروف گرایش به سمت گناه - که ریشه در نفس امّاره دارد - تقویت می‌شود و با عدم حضور نیروی مدافع از ارزش‌ها، ترس و هراس از بین می‌رود و جرأت بر انجام گناه ایجاد می‌گردد.

از سوی دیگر، ترک معروف (مانند ترک روزه و نماز، انفاق‌نکردن، عدم احترام به پدر و مادر و...) نیز که گناه و بد دانسته می‌شد، به تدریج بدی و زشتی خود را از دست می‌دهد و فرد یا جامعه از نمازنخواندن، انفاق‌نکردن، بی‌احترامی به پدر و مادر و... احساس گناه

و زشتی نمی‌کند زیرا پس از طی فرآیندی، شیطان چنین کارهایی را خوب و زیبا جلوه می‌دهد و کارهای خوب را زشت و بد. ⁽¹⁾

دو. گرایش به فرهنگ بیگانه

در جامعه‌ای که امر به معروف و نهی از منکر ترک شود و ارزش‌ها به تدریج بی‌رنگ شوند،گرایش به فرهنگ بیگانگان با سرعتی بیش از حدّ انتظاروجودخواهد داشت. منظور ما از فرهنگ بیگانگان، ارزش‌های اعتقادی، فرهنگی و سنّت‌های رایج امّا غلطی است که در آنان وجود دارد نه علم و تکنولوژی و نه احکام عقلی و فطری که در سرشت همه انسان‌ها نهفته است. مثلاً: آزادی مطلق در روابط جنسی و نامشروع، هم‌جنس‌بازی، نوشیدن مشروبات الکلی، قمار و... از نمونه‌های بارز اقلام فرهنگی است که در بازار فرهنگ غرب رواج دارد امّا در اسلام به عنوان «محرّمات» و «گناه» از مردم خواسته شده است از آن‌ها دوری گزینند.

سه. تمسخر ارزش‌ها

با ترک امر به معروف و نهی از منکر کسانی که اندیشه‌های آلوده را در ذهن و ضمیر خویش پرورش داده‌اند و دست و دامان خود را به آلودگی آشنا ساخته‌اند، به تمسخر ارزش‌ها می‌پردازند. البته دلیل اصلی این کار این نکته روان‌شناسانه است که با سبک‌جلوه‌دادن ارزش‌ها و طرفداران آن، می‌خواهند خود را تبرئه سازند و از حقارت ناشی از گناه رهایی یابند. قرآن ریشه این کار آنان را عدم تعقّل می‌داند:

«و اذا نادیتم اِلی الصّلاة اتّخذوها هُزُواً و لَعِباً ذلک بانهم قومٌ لایعقلون».⁽¹⁾

«زمانی که یکدیگر را به نمازفرامی‌خوانید (و اذان می‌گویید) آن را به مسخره و بازی می‌گیرند، این بدان جهت است که عقل و اندیشه خویش را به کار نمی‌برند».

بدیهی است در جامعه‌ای که قبح گناه از بین برود و فرهنگ بیگانه، فرهنگ حاکم و ایده‌آل باشد،پای‌بندی به ارزش‌ها نه تنها کم‌رنگ می‌شود بلکه زشت شمرده می‌شود! به عنوان مثال، خود امر به معروف و نهی از منکر که فریضه الهی است و ارزش شمرده می‌شود، بد و عیب دانسته می‌شود!

امام باقر(ع) فرمود:

«بئس القومُ قومٌ یَعیبون الامر بالمعروف و النَهی عن المنکر»

«مردمی که امر به معروف و نهی از منکر را عیب و نقص می‌دانند، بد مردمی هستند».⁽²⁾

بالاتر از آن،کار به جایی می‌رسد که در عمل نیز نه تنها امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند بلکه برعکس، امر به منکر و نهی از معروف می‌نمایند.

امام صادق(ع) فرمود:

«ویل لمن یامر بالمنکروینهی عن المعروف »

«وای بر کسی که به منکر، امر و از معروف، نهی می‌کند» ⁽¹⁾

قرآن کریم چنین کاری را از ویژگی‌های منافقان برشمرده است:

«المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض یأمرون بالمنکر و یَنهون عن المعروف».⁽²⁾

«زنان و مردان منافق به یکدیگر تعلق و وابستگی دارند، آنان امر به منکر و نهی از معروف می‌کنند».

و در آیه دیگری این کار را عمل شیطان دانسته است:

«و لا تتّبعوا خطواتِ الشیطانِ انّه لکم عَدوّ مُبین انّما یأمرکم بالسّوء والفحشاء».⁽³⁾

«(ای مؤمنان) از گام‌های شیطان (که در راه منحرف‌کردن مردم برمی‌دارد) پیروی نکنید (و پا جای پای او نگذارید) زیرا او دشمن آشکار شماست. او شما را به بدی‌ها و زشتی‌ها فرمان می‌دهد».

نتیجه: سه گروه (شیطان، دشمنان اسلام و منافقان) همه در یک خط و هم‌سو و با هدف مشترک حرکت می‌کنند.شیطان به کار الگودهی و خوب وزیبا جلوه‌دادن بدی‌ها می‌پردازدو آنان نیز به دنبال عملیات آن می‌روند.

چهار. دفاع از ضدّارزش‌ها

پس از آن‌که درچنان جامعه‌ای«معروف هاوخوبی‌ها» بد و «منکرات وبدی‌ها» ارزش شمرده می‌شود و ذهنیت عمومی جامعه تصویر مثبتی از ضدّارزش‌ها رادر حافظه خود ثبت می‌کند، در مقام دفاع از سنّت‌های غلط و ضدّارزش‌ها نیز برمی‌آیند، هر جا احساس خطری از این جهت بکنند به دفاع از آن می‌پردازند هر چند هیچ دلیل منطقی و معقولی برای آن نداشته باشند.

قرآن کریم از این دسته چنین یاد می‌کند:

«و اذا فعلوا فاحشهً قالوا وجدنا علیها آباءَنا».⁽¹⁾

«(کسانی که ایمان ندارند)هنگامی که کار زشتی انجام می‌دهند، می‌گویند (ما آن را انجام می‌دهیم چون) پدران خود را بر انجام این کار یافته‌ایم».

یعنی ما وارث فرهنگ آباء و اجدادی خود هستیم، از همین روی وقتی از آنان دعوت می‌شد تا احکام و دستوراتی که خداوند متعال نازل فرموده است را بپذیرند، در پاسخ می‌گفتند: سنت و فرهنگی که از پدران ما به دست ما رسیده است برای ما کافی است (و نیازی به خدا و پیامبر نداریم!)

«و اذا قیل لهم تعالوا الی ما انزل الله و الی الرسول قالوا حَسبنا ما وجَدْنا علیه آباءنا».⁽²⁾

و هنگامی که به آنان گفته شود، به سمت آنچه خدا نازل کرده و به سوی رسول او بیائید، می گویند راه و روشی که پدرانمان را بر آن یافته‌ایم ما را کافی است.

امام علی (ع) در نکوهش عده‌ای که نسبت به تحقق سنت‌های پدران خود تعصب دارند، اما در برابر پایمال شدن ارزش ها و احکام الهی حساسیتی نشان نمی‌دهند، می‌فرماید:

وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلَا تَغْضَبُونَ- وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِکُمْ تَأْنَفُون.⁽¹⁾

با این­که می‌بینید قوانین و حدود الهی شکسته شده خشمناک نمی‌شوید در صورتی که اگر پیمان­های پدرانتان شکسته شود آن را ننگ می‌دانیددر روایتی از پیامبر اکرم(ص) به بخشی از این دگرگونی ارزشی اشاره شده است، آن حضرت خطاب به مردم از­ زمان و جامعه‌ای خبر می‌دهند که این اتفاقات در آن رخ خواهد داد:

چه حالی خواهید داشت زمانی که زنان و جوانانتان، فاسد و فاسق گردند و شما امر به معروف و نهی از منکر نکنید؟! گفته شد: ای رسول خدا آیا چنین چیزی اتفاق خواهد افتاد؟ (که زنان و جوانان به دنبال فساد باشند و کسی آن‌ها را امر به معروف و نهی از منکر نکند؟)

فرمود: آری بدتر از آن نیز خواهد شد! (و ادامه دادند که) چه خواهید کرد آن‌گاه که به منکر، امر و از معروف، نهی کنید؟!

سؤال شد: ای رسول خدا آیا چنین خواهد شد؟! فرمود: آری و بدتر از آن (هم خواهد بود) ! و آن این‌که معروف‌ها (و خوبی‌ها و ارزش‌ها) را بد بدانید و منکرات (و زشتی‌ها و گناهان) را خوب و پسندیده بشمارید!) ⁽¹⁾

11-« رشد» یا « عقب ماندگی» کشور

اشاره

هرسیاست،برنامه یا رفتاری که به رشد وپیشرفت کشور منجر شود«معروف» وهرچه درجهت خلاف آن باشد «منکر» است.در توضیح این اصل می‌گوییم :

یکی از شاخص‌های اولویت هر برنامه‌ای در نظام اسلامی، پی‌گیری سیاست‌ها واجرای برنامه‌هایی است که نتیجه آن پیشرفت جامعه اسلامی از جهات مادی ومعنوی باشد.هم درزمینه‌های علمی و فرهنگی و دینی و نیز در عرصه اقتصادی. در هر مورد اشاره مفید و مختصری خواهیم داشت.

الف .رشد معنوی واخلاقی

اصولاً از منظر اسلام، رشد فرد و جامعه در پرتو عمل به آموزه‌های دین رخ می‌دهد و عمل به آن مستلزم«شناخت معارف دین»است (با مطالعه اجتهادی برای متخصصان و مطالعه اجمالی و بهره‌گیری از

متخصصان برای عامه مردم). قرآن کریم در موضوع یادشده، آیات متعددی را راهنمای عمل ساخته و به این توصیه مهم پرداخته است که باید از آنچه خدا نازل کرده متابعت کرد نه از اهواء وآراء خود ویا دیگران. مثلاً :

«اتَّبِعْ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ».⁽¹⁾

ازآنچه خدایت به تو وحی کرده پیروی کن زیرا معبودی جز او نیست وازمشرکان اعراض کن.

«وَ أَنِ احْکُمْ بَیْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ».⁽²⁾

آن چه خدا نازل کرده بینشان حکم کن و هواهای آنان رادنبال نکن.

«فَالَّذینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ».⁽³⁾

آنان که به او ایمان آورده و او را گرامی داشته و یاریش نموده و از نوری (قرآن) که با او نازل شده پیروی کرده‌اند، اینان رستگارانند.

امام علی(ع) نیز نسبت به پیروی ازآموزه‌های دین توصیه نموده و عمل به آن را راه دست‌یابی به همای سعادت دانسته و حرکت در مسیر مخالف آن را مایه ننگ و شقاوت شمرده‌اند:

«أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللَّهِ وَ إِیْثَارِ طَاعَتِهِ وَ اتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کِتَابِهِ مِنْ فَرَائِضِهِ وَ سُنَنِهِ الَّتِی لَا یَسْعَدُ أَحَدٌ إِلَّا بِاتِّبَاعِهَا وَ لَا یَشْقَی إِلَّا مَعَ جُحُودِهَا وَ إِضَاعَتِهَا».⁽¹⁾

امیرمومنان اورا به تقوای الهی وبرگزیدن طاعتش وپیروی ازاوامرخدا (از واجب ومستحب)درکتابش می‌خواندکه سعادت انسان دراین پیروی می باشدوشقاوتش درانکار وضایع ساختن فرامین الهی است.

ب . رشد علمی

دولت اسلامی درسیاست‌گذاری هاوبرنامه‌ریزی‌ها،یکی از اولویت‌ها را به پیشرفت علمی کشور اختصاص می‌دهد (منظور از علم، همه بخشها وابعاد گوناگون علمی، اعم از علوم وحیانی، علوم انسانی، علوم پایه وتجربی، حوزه‌های علمی مربوط به پزشکی، علوم فنی و مهندسی و صنعتی، حوزه علوم فضایی و نظامی و... است) زیرا یکی از عوامل ماندگاری و پایایی یک نظام، اقتدار علمی اوست که از یک سو در تأمین امنیت ملّی نقش مهمی را ایفاء می‌کند و از سوی دیگر آن کشور

به مثابه الگویی برای دیگر کشورها قرار می‌گیرد. این رفعت و منزلت جهانی به واسطه علم پدید می‌آید:

«کَفَی بِالْعِلْمِ رِفْعَهً».⁽¹⁾

علم چون آب زلالی است که به انسان‌ها زندگی می‌بخشد، جامعه دور از دانش، بسان مردگان متحرکند:

«بِالْعِلْمِ تَکُونُ الْحَیَاة».⁽²⁾

جامعه‌ای که رشد علمی دارد، از بهترین زینت و هدیه خدایی بهره‌مند و از بالاترین سیادت و ریاست برخوردارند.

«وَ الْعِلْمُ أَشْرَفُ حِلْیَة وَعَطِیَّة».⁽³⁾

«رِئَاسَة الْعِلْمِ أَشْرَفُ رِئَاسَة».⁽⁴⁾

«العلم سلطان من وجده صال به و من لم یجده صیل علیه».⁽⁵⁾

چنین مردمی درامان از آفات جهالت و به رشد و نجات و رهایی از ضلالت رسیده ودر نتیجه به گنجی بی‌پایان دست یافته‌اند.

«الْعِلْمُ یُنْجِیکَ».⁽⁶⁾«الْعِلْمُ حِجَابٌ مِنَ الْآفَات».⁽⁷⁾

البته روشن است که اگر علم بخواهد این آثار را در پی داشته باشد، باید در بستر ایمان قرار گیرد و در فضای دین، تنفس کند: «بِالْإِیمَانِ یُعْمَرُ الْعِلْم».⁽¹⁾

ج . رشد اقتصادی

جامعه اسلامی همزمان با رشد دینی و علمی، در بعد اقتصادی نیز بایددر مسیر رشد و شکوفایی واقع شود. آبادکردن دنیا خواسته خداوند از انسان است :

«هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فیها».⁽²⁾

«او شمارا از زمین پدید آورد و از شما آبادانی آن راخواست»

بنابراین برای اداء این رسالت، شناخت عوامل پیش‌برنده و موانع آن لازم و در عمل به اراده و عزمی جازم، نیازمند است.یکی ازوظایف دولت اسلامی این است که در این راستا منابع درآمدی را شناسایی و موارد مصرف آن را کارشناسی وبر اجرای صحیح آن نظارت و بازرسی نماید.

امام علی(ع) در فرمان حکومتی به مالک اشتر نوشته اند:

«هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ مَالِکَ بْنَ الْحَارِثِ الْأَشْتَر فِی عَهْدِهِ إِلَیْهِ حِینَ وَلَّاهُ مِصْرَ جِبَایَهَ خَرَاجِهَا... وَ عِمَارة بِلَادِهَا».⁽¹⁾

این فرمانی است که بنده خدا علی،امیرمؤمنان به مالک بن حارث اشتر،در پیمان خویش با او- هنگامی که او را والی مصر گردانید - مقرر کرد تا مالیات آنجا را جمع آورد،... و به اصلاح امور مردم آن سامان بپردازد و شهرهای آنجا را آباد کند.

«وَ تَفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا یُصْلِحُ أَهْلَه».⁽²⁾

«درگرفتن و مصرف «مالیات» دقت کن به گونه‌ای که به اصلاح وضع مالیات دهندگان منجر شود.»

در این صورت، مسئولان می‌توانند با روشی درست به آباد کردن کشور اقدام کنند (وَ عِمَارَة بِلَادِهَا) و با فراهم‌کردن بازار تولید و تجارت، مردم را از بردگی و اسارت، رهایی بخشیده و به سروری و سیادت، نایل سازند.البته مردم باید اطمینان یابند،مالیاتی که به دولت می‌دهند در راه آبادانی شهرشان هزینه می‌شود.

«وَ لْیَکُنْ نَظَرُکَ فِی عِمَارَة الْأَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِکَ فِی اسْتِجْلَابِ الْخَرَاجِ لِأَنَّ ذَلِکَ لَا یُدْرَکُ إِلَّا بِالْعِمَارَة وَ مَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَیْرِ عِمَارَة أَخْرَبَ الْبِلَادَ وَ أَهْلَکَ الْعِبَاد».⁽³⁾

باید نگاه واقدام تو در آبادی زمین بیش از همت تو در جمع آوری خراج باشد زیرا که خراج جز با آبادانی بدست نمی‌آید. و آن کس که بخواهد مالیات را بدون عمران و آبادانی مطالبه کند شهرها را خراب، و بندگان خدا را نابود می‌سازد.

بدیهی است که توجه خاص به­ «حفظ محیط زیست» و ارزش‌گذاری به هوای پاکیزه و آب شیرین و فراوان و زمین‌های حاصل‌خیز، در کنار تأمین امنیت، مردم را به ماندن و سرمایه‌گذاری، ترغیب و از رفتن به کشورهای بیگانه منصرف می‌سازد و در نتیجه منجر به آبادانی بیشتر می‌شود.

امام صادق(ع) فرموده‌اند:

«سکونت جز در جایی که هوای پاکیزه داشته باشد و از آب شیرین و فراوان بهره‌مند بوده و زمینی که آمادگی ثمردهی داشته باشد، به دل نمی‌نشیند».⁽¹⁾

امام علی(ع) :

خرابی ونابودی زمین از فقر وسختی زندگی مردم آن ناشی می‌شود.⁽²⁾

بنابراین توجه به رشد و پیشرفت اقتصادی، یکی از حقوق اجتماعی است که بر عهده مسئولان قرار گرفته و باید آن را در اولویت کار خود بدانند.

12- «عدالت اجتماعی»

اشاره

هربرنامه واقدامی که درراستای تحقق عدالت اجتماعی صورت پذیرد از مصادیق «معروف» و گرنه از مصادیق «منکر» به شمار می‌رود. توضیح آن که :

جامعه اسلامی همراه باامنیت اجتماعی وپیشرفت درعرصه‌های مختلف،باید شاهد«تحقق عدالت اجتماعی»نیزباشد.زیرا بسیاری از شاخص‌ها، پیش‌زمینه‌ای برای تحقق آن به شمار می‌رود.

منظور از«عدالت اجتماعی، حرکت نظام اسلامی در راهبردها و برنامه‌ها به سمت و سویی است که نتیجه آن رفع فقر و جهل و عقب‌ماندگی علمی و اقتصادی از جامعه بوده و برآیند آن فعالیت‌ها، ارتقاء سطوح علمی واقتصادی وفرهنگی درهمه اقشارمردم باشد.به عبارتی فرصت‌ها و زمینه‌ها و امکانات مادی و غیرمادی، بدون هیچ تبعیضی در اختیار همگان قرار گیرد.

بنابراین گزاف نیست اگر گفته شود که انبیاء(ع) پس از دعوت به توحید، بیشترین تلاش خود را در راستای تحقق عدالت اجتماعی به کار بسته‌اند. قرآن از این نقش پیامبران رونمایی می‌کند:

«لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ».⁽¹⁾

«ما پیامبرانمان را با دلیل‌های روشن فرستادیم و همراه آنها کتاب و ترازو(یعنی شاخص سنجش) را نیز نازل کردیم تا مردم عدالت را برپا کنند».

سپس مواردی از تلاش آنان را یادآوری می‌سازد:

«وَ یا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمیزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدینَ».⁽²⁾

«ای قوم من، پیمانه و ترازو را از روی عدل، کامل ادا کنید و در داد و ستد با مردم کم‌فروشی نکنید و در زمین فساد مکنید».

«وَ أَقیمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لا تُخْسِرُوا الْمیزانَ».⁽³⁾

«وزن‌کردن را به عدالت رعایت کنید و کم‌فروشی مکنید».

پس از آن به همه مؤمنان دستورمی‌دهد که در این مسیر باید حرکت کنند.

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامینَ بِالْقِسْطِ».⁽⁴⁾

«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، برپادارندگان عدالت باشید».

امام علی(ع)نیز یکی ازعوامل مهم پذیرش خلافت را دنبال‌کردن عدالت اجتماعی می‌دانند:

سوگند به خدایی که دانه را شکافته وانسان را آفریده، اگر خواست و حضور مردم نبود و با وجود یار و یاور حجت بر من تمام نمی‌شد و اگر نبود پیمانی که خداوند از عالمان گرفته که آرام و قرار نگیرند بر مشاهده شکم‌پرستی ستمگران و گرسنگی مظلومان، بدون شک، ریسمان مرکب خلافت را بر پشت آن می‌انداختم (و او را به حال خود می‌گذاردم) و آخر آن را به همان جام اوّل آن آب می‌دادم (همان‌طور که از آغاز خلافت دیگران بابی‌اعتنایی برخوردکردم،الآن نیز همان‌گونه رفتار می‌نمودم) و دریافت می‌کردید که این دنیای شما نزد من از آب بینی بزغاله‌ای کم‌ارزش‌تر است.⁽¹⁾

امام خمینی (ع) نیز فرموده اند:

مبنای جمهوری اسلامی بر عدالت اجتماعی است‌⁽²⁾

دلیل این سخنشان اولا این است که«عدالت اجتماعی» هدف همه انبیاءبوده است وثانیا یکی ازمقاصد اسلام نیز هست. وبه این دو اشاره نموده اند:

«همه زحمت انبیا برای این بودکه یک عدالت اجتماعی درست بکنند برای بشردراجتماع» ⁽¹⁾

«برقراری عدالت اجتماعی ... مقصد بزرگ اسلام است.»⁽²⁾

از این رو توصیه فرموده اند که برای رسیدن به عدالت اجتماعی باید به آموزه های اسلام عمل شود :

«اگر بحق به آن{اسلام} عمل شود چرخهای اقتصادسالم به راه می‌افتد و عدالت اجتماعی، که لازمه یک رژیم سالم است،تحقق می‌یابد»⁽³⁾

خواننده عزیز تا کنون از دوازده معیار با شرح و تفصیل یاد کردیم. این ها از مهم ترین معیارها بود. البته از معیارهای مهم و نقش آفرین دیگری نیز، می­توان نام برد که شرح و بیان آن را به فرصت و زمان دیگری واگذار می‌کنیم مانند: - وحدت یا تفرقه - قانون گرایی یا قانون گریزی - سنت های اجتماعی - بهداشت وسلامتی - خشم و رضای دشمنان

پرسش ها

1- چرا دشمنان تلاش می‌کنند ازفساد به عنوان ابزاری برای تضعیف وشکست ملت ها ودولت ها بهره گیرند؟

2- دولت و ملت چگونه می‌توانند با نقشه های دشمنان مقابله کنند؟

3- قانون گرایی چه نقشی درکاهش جرم می‌تواند داشته باشد؟

4- چگونه با امربه معروف ونهی ازمنکر می‌توان روحیه قانون­گرایی را در مردم افزایش داد؟

برای مطالعه بیشتر

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُون.(مائده، 105)

با توجه به معنای آیه شریفه، چه چیزی انسان را از گمراهی وگمراهان حفظ می‌کند؟ چگونه می‌توان این عامل مهم را در خود وجامعه تقویت کرد؟

فصل هفتم : امر به معروف ونهی از منکر و تساهل و تسامح

اشاره

درس شانزدهم

امر به معروف ونهی از منکر و تساهل و تسامح

گاهی درکتاب ها، روزنامه ها، فضای مجازی و یا در گفت‌وگوهایی که افراد با یکدیگر دارند، مطالبی مشاهده می کنیدکه ناشی از ناآگاهی برخی ویا غرض ورزی عده ای دیگر است. گفته می‌شود که دین ما بر اساس «سمحه وسهله» یعنی آسان گیری بناگردیده ودرآن برمدارا تاکید وازخشونت نهی شده است .ازسویی انسان ها باورهای مختلفی دارندوهمه یکسان به مسائل نمی نگرند، ازاین رو باید یکدیگر راتحمل کرد ونباید دیگران را نفی کنیم.بنابراین با دیگران باید با«تساهل وتسامح» برخورد نمود. وازآنجا که« امربه معروف ونهی ازمنکر» با مدارا وتحمل دیگران وتساهل وتسامح سازگارنیست، نمی توان در عصر ما که عصر«عقلانیت» است به آن توصیه کرد. زیرا این نوعی تعصب را نشان می‌دهدوکسی که در عصر« سلطه عقلانیت » زندگی می‌کند نباید تعصب داشته باشد.

یکی از این افراد نوشته است:

«تساهل و تسامح چیزی است که خمیر مایة دین اسلام را تشکیل می‌دهد و بر عکس عقیدة بعضی که

آن را قاعده‌ای جانبی در نظر می‌گیرند، به وسیلة رسول گرامی اسلام، اصل دین و برانگیخته شدن وی برای اجرای آن، براساس سمحه و سهله معرّفی شده است.»

وی در این فراز، اجرای احکام اسلام رابراساس سمحه وسهله دانسته وتوضیح نداده است که منظورش ازسماحت وسهولت در حوزه اجرا چیست و چگونه است ؟ مثلا برای خواندن نماز وگرفتن روزه واجرای حدقصاص ودیات و...چگونه باسماحت وسهولت برخورد می‌شده است ؟

در ادامه آورده است:

«دین باید از خود، جاذبه‌ها و سهولت‌هایی داشته باشد که بتواند مخاطب عام را به طرف خود جذب کند. به عبارت بهتر، احکام دین نباید مخاطب گریز باشد. در غیر این صورت، تناقض با هدف دین پدید خواهد آمد؛ پس به حکم عقل سلیم، دین ماندگار، دینی است که با مهر و مدارا با مخاطب رفتار کند و تا جایی که با هدف دین منافات نداشته باشد، نرمی و ملایمت به خرج دهد و «کلما حکم به العقل حکم به الشرع».⁽¹⁾

دراین جملات نیز نتیجه گرفته است که دین ماندگار، دینی است که با مهر ومدارا با مخاطب رفتار کند. اما روشن نکرده است که حوزه مهر ومدارا کجاست واگر مثلا کسی به قصاص محکوم شدچگونه برای اجرای این حکم باید با مهر ومدارا رفتار کرد ؟ آیا ازاصل اجرای حکم قصاص باید صرف نظر کرد یاآن را تبدیل به جریمه مالی یا حبس نمایند ؟ یا این که رفتار باقاتل، رفتاری اخلاقی باشد وازتوهین واهانت به وی پرهیز کرد؟

فرد دیگری نوشته است :

«آیین پیامبر مبتنی بر بصیرت و روشن بینی بوده و شریعت او «سهله و سمحه» نامیده شده است. در آیه ای دیگر سر جاذبه پیامبر، در رحمت و نرمش او بیان شده است: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک ... در جوامع مسلمان و نیز جامعه ایرانی، تعصب خصوصا از نوع مذهبی کم و بیش به چشم می‌خورد و دلیل آن قشری بودن دین و مذهب در میان آحاد مسلمانان است.»⁽¹⁾

وی در ادامه آورده است :

حکومت ها نیز اگر متصف به ایدئولوژی دینی شوند، فی نفسه بسترساز تعصب و عدم مدارا می‌گردند چون در چنین حکومت هایی معمولا قرائت رسمی حکام از دین، ملاک

ارزیابی و برخورد با دیگران قرار می‌گیرد، نه عقلانیت جمعی وقانون و حقوق… اما تعصب بدان معناست که افراد عقیده خود را بر حق دانسته و دیگران را باطل می‌شمرند و بر این اساس با آن ها با عناوینی چون «کافر» و«مشرک» و«مرتد» ویا «غیر خودی» رفتار می‌کنند. ⁽¹⁾

این نویسنده ازمطلبی درست که در آغاز سخن آورده،نتیجه ای مبهم وغلط انداز گرفته است وآن این که درجامعه تعصب وجود دارد ودلیل آن نیز قشری بودن دین است.وی روشن نکرده است که آیاتعصب دینی داشتن همه جا بد وناپسند است یا در برخی موارد ؟ ظاهر گفتارش نشان می‌دهد که اساسا با داشتن تعصب (وغیرت دینی) موافق نیست. خصوصا این که در ادامه سخنان خود به نفی حاکمیت دینی تصریح نموده وآموزه های الهی مبنی بر تقسیم انسانها به مومن وکافر را از مصادیق تعصب شمرده است .

جالب تر سخن کسانی است که نداشتن تعصب (وبی تفاوتی در برابر ارزشهای انسانی والهی( را در دنیای مدرن جزء شرایط انسانیت دانسته ونوشته اند :

«امروزه در میان ملل متمدن، تعصّب نداشتن و وسعت صدر و مدارا و تساهل و تسامح داشتن جزوشرایط انسانیت محسوب می‌شود. " ⁽¹⁾

یکی دیگراز مدعیان روشنفکری در باره تساهل وتسامح این گونه نوشته است :

شکی نیست که تساهل در همه اعصار اخلاقی است اما شاید بیش از هر زمان دیگر مناسب زمانه ما باشد، به این خاطر که در صورتی که کاملا فهمیده شود به ما نشان خواهد دادکه چطور باید در برابر وسوسه خشونت واستبدادگری که توسط برخی ایده ئولوژی های سیاسی زمانه ما ترویج می‌شوند،مقاومت کرد..... اما تساهل همچنین به آن معنا است که به دیگرانی که می‌پنداریم عقایدشان برای عقاید ما خطرناک است اجازه دهیم تا به دنبال طرفدارانی برای خودشان باشند.⁽²⁾

وی دراین سخنان با استفاده ازواژه تساهل می‌خواهد حاکمیت دین را نفی کند ومعتقد است که باید فضارابرای مخالفان دین آن گونه فراهم کرد که آنان در تبلیغ وجذب طرفداران خود آزاد باشند.

ما می‌گوییم البته دین برای مخالفان خود حق حیات وفعالیت در چارچوب مقررات وضوابط حکومت اسلامی قائل است،اما اجازه تبلیغات مخرب علیه اسلام ونیزتوطئه وبراندازی را نمی دهد.ولی این سوال را از نویسنده می‌پرسیم: شما که این اندیشه ها را از دنیای مغرب زمین به عاریت گرفته ومرتب بر طبل آن می‌کوبید پاسخ روشنی به این معمای بزرگ بدهید: چرا در دنیایی که این همه شعار تحمل مخالف را سر می‌دهد،حاضر نیست اجازه دهدچند دختر دانش آموز با روسری به مدارس ودانشگاه ها بروند؟

وی در ادامه افزوده است :

« ارزشهایی که به آن اعتقاد داریم صرفا ترجیحات ما هستند نه در حکم حقایق مطلق. ... در جهان برلین⁽¹⁾

جایی برای توهم یا تنفر نسبت به دیگری نیست .⁽²⁾

در این بخش از سخنانش به طور کلی به نفی ارزشهای دینی و انسانی پرداخته وآنها را صرفا ترجیحات افراد (یعنی چیزهایی که فکر می‌کنند خوب است درحالی که حقیقتی ندارند) می‌داند و هر نوع تنفری از دیگران را (اگر چه دشمن خدا وبشریت باشند) بی‌مورد شمرده است!

وبا این که هر حقیقت مطلقی را که با آن بتوان با دیگران احتجاج نمود را رد کرده است اما از تساهل به عنوان یک حقیقت مطلق (که در

همه اعصار اخلاقی است)برای نفی دین وارزشهای آن،بهره جسته است !

خواننده محترم ملاحظه می‌کند که زیر پوشش عنوان «تساهل وتسامح » وبا مغلطه ( غلط اندازی) چگونه دانسته یا ندانسته با اساس دین وارزشها واز جمله امر به معروف ونهی ازمنکر به مقابله برخاسته اند. از این رو این بخش از کتاب به تبیین این مباحث اختصاص یافته است. اما نخست ضروری است تا اندکی در باب معنای این دو واژه کنکاشی انجام شود.

واژه شناسی

واژه «سهل» در لغت به معنای نرمی وهمواری آمده است.ازاین رو به به زمین دشت وهموار «سهل » و به کسی که اخلاقی نرم دارد «سهل الخلق» گفته می‌شود. ⁽¹⁾

مثلا درآیه «تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبالَ بُیُوتاً»⁽²⁾و در دعای عهد:«سهلها وجبلها» به همین معنا به کار رفته است. بت شکستن سهل باشد نیک سهل سهل دیدن نفس را جهل است جهل

کلمه «اسهال» به معنای آسان شمردن وآسان گرفتن وروان بودن آمده است. آن چه در عرف مردم به آن « اسهال » می‌گویند، معنایی نزدیک به آن دارد .⁽³⁾

واژه «سمح وسماحت» به معنای «جود و سخاء و بخشش» است.⁽¹⁾

اما واژه« تساهل» نیز به معنی آسان گرفتن و برخورد نرم داشتن است.برخی «تساهل »را به معنای «تسامح » گرفته اند، یعنی معنای هردو را برخورد از موضع سخاوت وبخشش دانسته اند.⁽²⁾

این ها معانی دوواژه یادشده از منظر لغت شناسی بود.

معانی اصطلاحی

اما واژه تساهل وتسامح در عرف جامعه شناسی معانی دیگری دارد. معادل لاتین آن TOLERANCE (تولرانس) است که معانی و کاربردهای مختلفی برای آن گفته شده است مانند:

مدارا،تساهل ،رواداری ،بردباری ،تحمل آرای دیگران، سعه صدر، دیگر پذیری.

برخی درتوضیح کاربردهای آن نوشته اند که این واژه در موارد زیربه کار رفته است :

1- حالتی که به موجب آن، دو طرف اختلاف، ناگزیر وجود یکدیگر را تحمل کنند.

2- تحمل هرگونه عقیده وروا داشتن بیان آن ،که ازارزش های مهم لیبرالیسم سیاسی است و باشروع عصر روشنگری رواج این باور که حقیقت نسبی است، بنیان تساهل واعتقاد به آزادی استوار شد. ولتر می‌گفت :من با آن چه شما

می‌گویید مخالفم،اما تا پای جان ازحق شما برای گفتن آن دفاع می‌کنم .

3- خصوصیت اخلاقی که بیانگر طرز برخورد با تمایلات، اعتقادات، عادات ،عقاید ورفتار با دیگران است.این خصوصیت، مستلزم پذیرش گرایشات فکری مختلف، وجود بینش آزادی خواهانه وطرد هرگونه خودکامگی است .

4- رواداشتن وجود آراء وعقاید مختلف سیاسی وعقیدتی واجتماعی وهنری دردرون یک نظم سیاسی واجتماعی

5- پذیرش انفعالی آن چه که فرد نتواند مانع بروز آن شود ولی مورد قبول وتصویب اونیز نباشد. ⁽¹⁾

برخی دیگر تسامح در اصطلاح فلسفی و سیاسی را، چنین تعریف کرده اند:

«خودداری از اَعمال خصمانه برضدّآن‌چه قبول نداریم یا نمی‌پسندیم یا از نظر سیاسی مخالف آن هستیم».⁽²⁾

بنابراین در کاربرد رایج آن در جامعه شناسی سیاسی به معانی: مدارا، پذیرش باورهای دیگران وتحمل مخالفان وپذیرفتن آزادی بیان برای آنان، آمده است .این معانی برخی درست وپاره ای نیز با رعایت

چارچوب هایی قابل پذیرش است.اما نکته مهم این است که هیچ یک از این معانی ارتباطی با«سمحه وسهله»بودن دین ندارد وبه تعبیری دیگر شریعت سمحه وسهله معنای دیگری دارد. از این رو برای روشن شدن معنای آن نخست بایدبررسی کردکه قرآن،دین اسلام را چگونه معرفی کرده وچه ویژگی هایی را برای آن برمی شمرد.هم چنین بایددیدروایاتی که درآن،دین به عنوان«سمحه وسهله»معرفی شده است،چه معناومقصودی رادرنظرداشته اند.

ویژگی های دین اسلام

اشاره

الف-قرآن،اسلام را به عنوان دینی با خصوصیات ذیل توصیف کرده است .

1- دین حنیف

اشاره

درآیات متعددی از این ویژگی یاد شده است. به عنوان نمونه :

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها.⁽¹⁾

پس(با توجه کامل و تمام وجود) به دین حنیف روی آور. دینی که بافطرت خدادادی که مردم را برآن سرشته،همراه است.

وَ مَنْ أَحْسَنُ دیناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهیمَ حَنیفاً .⁽²⁾

ودین چه کسی از آن که همه وجودش را تسلیم خدا کرده و نیکوکارمی باشد و از آیین ابراهیم حنیف(معتدل و حق‌گرا ) پیروی کرده، خوب تر است ؟

وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً .⁽¹⁾

و( به من وحی شده که با تمام وجود) به دین حنیف روی آور.

واژه حنیف به معنای مستقیم و دور از انحراف و اعوجاج است. ⁽²⁾

ص: 41 الحَنَفُ: هو میل عن الضّلال إلی الاستقامة المفردات، ص: 260

علامه طباطبایی در توضیح این آیه نوشته اند :

مراد از" اقامه وجه برای دین" روی آوردن به سوی دین، و توجه بدان بدون غفلت از آن است، مانند کسی که به سوی چیزی روی می‌آورد، و همه حواس و توجهش را معطوف بدان می‌کند، به طوری که دیگر به هیچ طرف نه راست و نه چپ رو برنمی‌گرداند و ظاهرا لام در" دین" لام عهد است، و در نتیجه مراد از دین، اسلام خواهد بود.

کلمه" حنیفا" حال از فاعل" اقم" است، و ممکن هم هست حال از دین و یا حال از وجه باشد، اما اولی ظاهرتر و با سیاق مناسب‌تر است، و کلمه مذکور از ماده" حنف" است،

که به معنای تمایل دو پا بسوی وسط می‌باشد، و در آیه منظور اعتدال است.⁽¹⁾

بنابراین کلمه " حنیف "هم وصف عقیده ودین قرار می‌گیرد وهم وصف فرد، از این رو "دین حنیف" و"ابراهیم حنیف"هردو تعبیر شده است .دین حنیف، یعنی دینی که از افراط وتفریط برکنارودرخط اعتدال است، دینی که مستقیم بوده واز انحراف وکژی دوراست. شخص وفرد حنیف یعنی کسی که براساس این چنین دینی حرکت کند وراه حق ومستقیم ومعتدل را بپیماید.

درروایاتی که مورد استناد طرفدارا تساهل وتسامح دینی قرار گرفته است،نیزبه تبیین همین ویژگی پرداخته شده است.می توان این روایات راذیل چندعنوان دسته بندی کرد.هرچندکه همه آن ها درحقیقت توضیح ویژگی «حنیف بودن»به شمارمی رود.

الف-تبیین معنای آیه

پاره ای از این نوع روایات در پاسخ به سوال از معنا ومقصودآیه ای وارد شده اند.مثلا دربرخی منابع حدیثی، ذیل آیه مبارکه« وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ » آمده است که امام علی (ع) فرمود منظور این است که: مَا أُمِرُوا إِلَّا بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ (ص) وَ هُوَ الدِّینُ الْحَنِیفِیَّةُ الْمُحَمَّدِیَّةُ السَّمْحَةُ ⁽²⁾

یعنی مردم باید به نبوت حضرت محمد (ص) ایمان بیاورند،زیرا دین او مستقیم (ودور ازانحراف می‌باشد)وسختی وحرج از احکام ودستورات آن برداشته وبخشیده شده است .

ب- دین جامع

در برخی ازروایات درباره جامعیت دین اسلام سخن رفته و وجود انحراف ویا تکالیف پر مشقت در اسلام را نفی کرده است. امام صادق (ع) فرمودند:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَعْطَی مُحَمَّداً ص شَرَائِعَ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَی وَ عِیسَی التَّوْحِیدَ وَ الْإِخْلَاصَ وَ خَلْعَ الْأَنْدَادِ وَ الْفِطْرَةَ الْحَنِیفِیَّةَ السَّمْحَةَ وَ لَا رَهْبَانِیَّةَ وَ لَا سِیَاحَةَ أَحَلَّ فِیهَا الطَّیِّبَاتِ وَ حَرَّمَ فِیهَا الْخَبَائِثَ ... ثُمَّ افْتَرَضَ عَلَیْهِ فِیهَا الصَّلَاةَ وَ الزَّکَاةَ وَ الصِّیَامَ وَ الْحَجَّ وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ الْمَوَارِیثَ وَ الْحُدُودَ وَ الْفَرَائِضَ وَ الْجِهَادَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ. ⁽¹⁾

خداوند متعال{اصول} شریعت های نوح و ابراهیم و موسی و عیسی - یعنی توحید و اخلاص و کنار گذاشتن شریک برای خداوند- را به محمد (ص)بخشیدونیزدین فطری حنیف(بدون انحراف )وسمحه( آسان گیر)که درآن رهبانیت( ترک دنیا) و دوره گردی (به منظورعدم تعلق و دلبستگی به مظاهر دنیوی)وجود ندارد، را به او عطا فرمود و در این شریعت، پاکیزه‌ها را حلال و پلیدیها را حرام کرد...

سپس نماز،زکات، روزه، حج، امر به معروف ونهی از منکر، ورعایت حلال وحرام، واحکام ارث وحدود الهی و دیگرفرامین الزامی و جهاد در راه خدا را واجب قرار داده است .

ج-نفی دنیاگریزی

پیامبر اکرم (ص) خطاب به ابوذر فرمود :

یَا أَبَا ذَرٍّ إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ بِالرَّهْبَانِیَّةِ وَ بُعِثْتُ بِالْحَنِیفِیَّةِ السَّمْحَةِ وَ حُبِّبَتْ إِلَیَّ النِّسَاءُ وَ الطِّیبُ وَ جُعِلَتْ فِی الصَّلَاةِ قُرَّةُ عَیْنِی.⁽¹⁾

ای ابوذر خداوند عیسی فرزند مریم را (با توجه به شرایط آن زمان )به رهبانیت(وگوشه گیری از دنیا ومواهب آن ) مبعوث نمودومرا به دین حنیف(بدون کژی وانحراف) وسمحه(بدون تکالیف سخت) برانگیخت.ازدواج واستفاده از عطر برای من دوست داشتنی است ونور چشم من در نماز قرار داده شده است .

د- واکنش به افراط وتفریط ها

امام صادق (ع) ازشکایت همسران برخی از اصحاب به پیامبر (ص) و واکنش آن حضرت سخن گفته اند :

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةُ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ إِلَی النَّبِیِّ ص فَقَالَتْ یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عُثْمَانَ یَصُومُ النَّهَارَ وَ یَقُومُ

اللَّیْلَ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص مُغْضَباً یَحْمِلُ نَعْلَیْهِ حَتَّی جَاءَ إِلَی عُثْمَانَ فَوَجَدَهُ یُصَلِّی فَانْصَرَفَ عُثْمَانُ حِینَ رَأَی رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَالَ لَهُ یَا عُثْمَانُ لَمْ یُرْسِلْنِی اللَّهُ تَعَالَی بِالرَّهْبَانِیَّةِ وَ لَکِنْ بَعَثَنِی بِالْحَنِیفِیَّةِ السَّهْلَةِ السَّمْحَةِ أَصُومُ وَ أُصَلِّی وَ أَلْمِسُ أَهْلِی فَمَنْ أَحَبَّ فِطْرَتِی فَلْیَسْتَنَّ بِسُنَّتِی وَ مِنْ سُنَّتِیَ النِّکَاحُ .⁽¹⁾

زن عثمان بن مظعون نزد پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله آمد و گفت: ای رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله! عثمان، روزها روزه می‌گیرد و شبها را به نماز می‌ایستد.( وبه زن خود بی توجه است ).

(با شنیدن این مطلب)رسول خدا با ناراحتی- در حالی که کفش را به زمین می‌کشید- به سوی عثمان رفت .عثمان نماز می‌خواند.اما وقتی پیامبر صلّی اللَّه علیه و آله را دید ازنماز دست برداشت.( تا فرمایش ایشان را بشنود.)

پیامبر به عثمان فرمود:

خداوند مرا برای رهبانیت مبعوث نکرده، بلکه مرا به دین حنیف سهل و آسان برانگیخته است. من روزه می‌گیرم و نماز می‌خوانم وبا همسرانم روابط لازم را دارم. پس هر کس فطرت مرا دوست دارد باید از سنّت من پیروی کند و از سنت من نکاح و ازدواج است.

از ترهب نهی کردست آن رسول بدعتی چون در گرفتی ای فضول

ه- پیروی از سیره پیامبر(ص)

درباره جریانی مشابه که در زمان رسول خدا(ص) پیش آمده، امام صادق (ع) فرموده اند:

إِنَّ ثَلَاثَ نِسْوَةٍ أَتَیْنَ رَسُولَ اللَّهِ ص فَقَالَتْ إِحْدَاهُنَّ إِنَّ زَوْجِی لَا یَأْکُلُ اللَّحْمَ وَ قَالَتِ الْأُخْرَی إِنَّ زَوْجِی لَا یَشَمُّ الطِّیبَ وَ قَالَتِ الْأُخْرَی إِنَّ زَوْجِی لَا یَقْرَبُ النِّسَاءَ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَجُرُّ رِدَاءَهُ حَتَّی صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ مَا بَالُ أَقْوَامٍ مِنْ أَصْحَابِی لَا یَأْکُلُونَ اللَّحْمَ وَ لَا یَشَمُّونَ الطِّیبَ وَ لَا یَأْتُونَ النِّسَاءَ أَمَا إِنِّی آکُلُ اللَّحْمَ وَ أَشَمُّ الطِّیبَ وَ آتِی النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِی فَلَیْسَ مِنِّی .⁽¹⁾

سه تن اززنان اصحاب نزد پیامبر(ص) آمدند(وهریک از همسران خودگلا یه هایی را مطرح کردند) یکی از آنان گفت: شوهر من گوشت نمی خورد.دیگری گفت: همسر من از بوی خوش(وعطر زدن )پرهیز می‌کند. سومی اظهارداشت: شوهر من از داشتن رابطه جنسی امتناع می‌ورزد.پیامبر از نزد آنان (باناراحتی)درحالی که ردای ایشان بر زمین کشیده می‌شد خارج شده وبه مسجد بر بالای منبر رفته وپس از حمد وثنای الهی فرمودند: برخی از اصحاب مرا چه شده است ؟چرا گوشت نمی خورند واز بوی خوش استفاده نمی کنند و با زنانشان رابطه زناشویی ندارند.؟بدانیدوآگاه

باشیدمن(که پیامبر خدا هستم)گوشت می‌خورم وازبوی خوش بهره می‌برم وبا همسرانم رابطه زناشویی دارم.(این سنت من است) هر که از سنت من روی گردان شود از من نیست .⁽¹⁾

فقال النبی صلی الله علیه وسلم انی لم أُبْعَثْ بِالْیَهُودِیَّةِ وَلاَ بِالنَّصْرَانِیَّةِ ولکنی بُعِثْتُ بِالْحَنِیفِیَّةِ السَّمْحَةِ والذی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بیده لَغَدْوَةٌ أو رَوْحَةٌ فی سَبِیل اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ الدُّنْیَا وما فیها وَلَمُقَامُ أَحَدِکُمْ فی الصَّفِّ خَیْرٌ من صَلاَتِهِ سِتِّینَ سَنَةً

مسند أحمد بن حنبل ج 5 ص 266 - تفسیر القرطبی ج 17

ص 265 ودر جایی دیگر :

فقال: " یا عثمان، إن الله بعثنی بالحنیفیة السمحة ولم یبعثنی بالرهبانیة " . أنساب الأشراف، بلاذری، ج 3 ص 266 ابی بن کعب نیز گفته است: أقرأنی رسول الله ( صلی الله علیه وسلم ) إن الدین عند الله الحنیفیة السمحة المسلمة لا الیهودیة والنصرانیة. مسند الشاشی

ج 3 ص 366

2-دین قیم

اشاره

آیاتی در قرآن، اسلام رابه این خصوصیت شناسانده است :

فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ.⁽²⁾

پس به سوی دین مستقیم وقائم به امر مردم، روکن.

قُلْ إِنَّنی هَدانی رَبِّی إِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ دیناً قِیَماً مِلَّةَ إِبْراهیمَ حَنیفاً .⁽³⁾

بگو پروردگارم مرا به راهی راست (دین اسلام )رهنمایی کرد، دینی قائم به امر بندگان، همان دینی که کیش ابراهیم حنیف بود.

إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلَّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّم. ⁽¹⁾

تنها حکم (وحکومت ) فقط ازخداست. امر فرموده که جز او را نپرستید،این آئین استوار(وبرآورنده مصالح مردم )است .

منظور از قیم بودن دین آن است که دراین دین هیچ گونه اعوجاج وانحرافی نیست و هم خود بر صراط مستقیم است ونیز با توجه به حاکمیت آن برجامعه اسلامی، آن را در راه مستقیم الهی پا برجا نگه می‌دارد. ⁽²⁾

.... و التقدیر: و لم یجعل له عوجا جعله قیما، لأنه إذا نفی عنه العوج فقد ثبت له الاستقامة، مجمع البحرین، ج‌6،

ص: 147 ونیز بنگرید: المفردات، ص: 691

علامه طباطبایی بیان روشنی در قیم واقوم بودن دین دارند:

" إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ" یعنی این قرآن هدایت می‌کند بسوی دینی که اقوم از هر دین و مسلطتر بر اداره امور بشر است. هم چنان که در جای دیگر فرموده:" قُلْ إِنَّنِی هَدانِی رَبِّی إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ دِیناً قِیَماً مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً"

و اقوم، افعل تفضیل از قیام است و معنای اصلی قیام، ضد قعود است که این خود یکی ازمعتدل‌ترین حالات آدمی است و انسان در این حال ازهر حالت دیگری نسبت به کارهایش مسلط تر است به خلاف قعود یا طاقباز یا دمر و امثال آن، ولی این کلمه را در نیکو انجام دادن هر کار استعمال کرده‌اند و به کسی که به خوبی متصدی کاری شود، و بدون عجز و خستگی و با حسن اداره آن را از آب در آورد می‌گویند فلانی قائم به فلان امر است یعنی آن امر را مراقب و نگهدارست، و حال آن را آن طور که مناسب آنست رعایت می‌نماید. در آیه مورد بحث خدای تعالی این ملت حنیف را ملتی قائم نامیده است.⁽¹⁾

کلمه" قیم" به معنای کسی است که مصلحت چیزی را تامین نموده، امور آن را تدبیر نماید، مانند قیم خانه که قائم به مصالح خانه است، و اهل خانه در امور خانه به او مراجعه می‌کنند. و کتاب قیم، آن کتابی است که مشتمل بر معانی قیمی باشد، و آنچه که قرآن کریم متضمن آن است اعتقادحق و عمل صالح است، هم چنان که خدای تعالی در باره قرآن می‌فرماید:" یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ وَ إِلی طَرِیقٍ مُسْتَقِیمٍ" و دین صحیح اسلام هم همین است، چنانچه خدای سبحان در مواضعی از کتابش دین خود را به قیم بودن توصیف کرده، از آن جمله فرموده:" فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ الْقَیِّمِ" پس توصیف

کتاب به وصف قیمومت به خاطر این است که متضمن دین قیم می‌باشد دینی که قائم به مصالح عالم بشری است، چه مصالح دنیایی، و چه آخرتی.⁽¹⁾

بنابراین چون اسلام دینی است که درآن اعوجاجی نیست،به "صراط مستقیم"موصوف است وازآنجا که جامع است،اموردین ودنیای مردم را در بردارد.وبرای تحقق این منظور، دینی است که حکومت ونظام سیاسی دارد. این مفاهیم در واژه "قیم " نهفته است. (منطوقا یا بالملازمه )

پرسش ها

1- چرا برخی با استفاده از الفاظ مشترک ویا مبهم می‌خواهند مقاصد خود راپیش ببرند؟

2- معنای تساهل وتسامح را از دیدگاه اهل لغت بیان کنید.

3- معانی اصطلاحی تسامح را به بحث وگفتگو بگذارید.

4- دین حنیف ودین قیم به چه معنا است ؟ چه ارتباطی بین این دو وجود دارد؟

درس هفدهم

3- دین حق

آیاتی قرآن را با عنوان " دین حق" معرفی می‌کند.

هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ.⁽¹⁾

اوست که پیغمبرش را با هدایت و دین حق فرستاده تا آن را بر همه دینها غلبه دهد اگر چه مشرکان کراهت داشته باشند .

واژه حق دارای معانی متعددی است. مانند: وجوب و لزوم، ثبوت، حق یکی از نام‌های خداوند، حق در مقابل باطل، حقوق افراد بر یکدیگر. در این جا منظور از «دین حق» یعنی دینی که از حق (خداوند) آمده است و یا به این معنا که دینی ثابت است و ریشه در فطرت انسان ها دارد و با آن منطبق بوده و باطل در او راه ندارد. ⁽²⁾

ص: 146 - أصل الحَقّ: المطابقة و الموافقة( سپس اقسام حق راذکرکرده است .)المفردات، ص: 247

ازاین رو در برخی آیات به دین خالص نیز تعبیر شده است .یعنی انسان نباید هیچ کسی را در عبادت با خداوند شریک نسازد وآموزه های آن را با آراء وامیال نفسانی وباطل آمیخته نگرداند.⁽¹⁾

ودرآیاتی از این چنین دینی به عنوان دینی که اعوجاج وکژی ندارد یاد شده است. یعنی چون حق است وباطل در آن راه ندارد،بنابراین مستقیم است وهیچ انحرافی درآن مشاهده نمی شود. ⁽²⁾

زمر، آیه 28 قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذی عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُون .

قرآن کریم در تمامی احوال و از همه جهات مستقیم و بدون اعوجاج است. و در لفظش فصیح و در معنایش بلیغ و در هدایت نمودنش موفق و حتی در حجت‌ها و براهینش قاطع و در امر و نهیش خیرخواه، و در قصص و اخبارش صادق و بدون اغراق و در قضاوتش فاصل میان حق و باطل است. و همچنین از دستبرد شیطانها محفوظ و از اختلاف در مضامینش به دور است. نه در عصر نزولش دستخوش باطل شده و نه بعد از آن. ترجمه المیزان، ج‌13، ص: 329

علامه طباطبایی در توضیح آیه فوق نوشته اند :

اضافه کردن دین بر کلمه حق، اضافه موصوف بر صفت نیست تا معنایش آن دینی باشد که حق است، بلکه اضافه حقیقیه است، و منظور آن دینی است که منسوب به حق است، و نسبتش به حق این است که حق اقتضاء می‌کند انسان آن دین را داشته باشد، و انسان را به پیروی از آن دین وادار می‌سازد....وکوتاه سخن،برای حق که واقع وثابت است، دینی و سنتی است که از آنجا سرچشمه می‌گیرد، هم چنان که برای ضلالت وکجی دینی است که بشر را بدان می‌خواند، اولی پیروی حق است، هم چنان که دومی پیروی هوی، لذا خدای تعالی می‌فرماید:" وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ" پس اگر می‌گوئیم" اسلام دین حق است" معنایش این است که اسلام سنت تکوین و طریقه‌ای است که نظام خلقت مطابق آن است، و فطرت بشر او را به پیروی آن دعوت می‌کند،همان فطرتی که خداوند بر آن فطرت انسان را آفریده است. ⁽¹⁾

4- دین غیر حرجی

اشاره

آیاتی از قرآن، اسلام را به عنوان دینی که در آن عسر وحرج وجود ندارد، معرفی کرده است :

وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبیکُمْ إِبْراهیم .⁽¹⁾

و در راه خدا کارزار کنید چنان که سزاوار کارزار کردن برای او است او شما را برگزید ودر این دین برای شما دشواری ننهاده،آئین پدرتان ابراهیم است.

ما یُریدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُریدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُم . ⁽²⁾

خدا نمی‌خواهد شما دچار مشقت شوید، و لیکن می‌خواهد پاکتان کند،ونعمت خود را بر شما تمام سازد، باشد که شکر به جای آرید.

«عسر» در مقابل یسر به معنای تنگی و دشواری و سختی آمده است. ⁽³⁾

یسر با عسر است هین آیس مباش

راه داری زین ممات اندر معاش

واژه«حرج»نیز به معنای ضیق و سختی است. برخی از لغت‌شناسان، شدّت سختی در حرج را بیشتر از عسر دانسته و آن را به تکلیف ما لایطاق نزدیک شمرده‌اند. ⁽⁴⁾

بار بر گیرند چون آمد عرج گفت حق لَیْسَ عَلَی الْأَعْمی حرج‌

در اصطلاح به احکامی که انجام آن برای فرد، مشقت و سختی غیرعادی (و نسبتاً طاقت‌فرسا) داشته باشد، عنوان عسر و حرج اطلاق می‌گردد ودرفقه ازاین مطلب به‌عنوان«قاعده نفی عسر و حرج» یاد می‌شود. ⁽¹⁾

عسر و حرج در اسلام نفی شده است.⁽²⁾یعنی حکمی که مشقت و سختی بیش از اندازه داشته باشد، جعل نشده است.

آیات یادشده می‌خواهدبفرماید،خداوندمتعال احکام ودستورات دینی را به گونه ای قرار داده که برای شما مضیقه وسختی در انجام آنها پدید نیاید. مثلا اگر نمی توانید وضو بگیرید، تیمم کنید.اگر نمی توانید به دلیل مسافرت یا بیماری روزه بگیرید،بعدا قضا کنیدودرصورت ناتوانی از قضاء، کفاره آن را بدهید.

دربرخی آیات از برابری تکلیف با وسع(وقدرت) مکلف سخن رانده و درآیاتی دیگر تعبیر به وجود یسر(وآسان گیری ) دردین و عدم عسر ( وسختی ومشقت) در آن یاد کرده است .

درباره روزه گرفتن مسافران وبیماران فرموده :

یُریدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُریدُ بِکُمُ الْعُسْرَ. ⁽³⁾

خدا برای شما آسانی و سهولت را خواسته و دشواری نخواسته است .

لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها .⁽¹⁾

خدا هیچ کس را مگر به قدر توانایی او، تکلیف نمی کند.

لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها سَیَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْرا.⁽²⁾

خدا هیچ کس را جز به مقدار قدرتی که به او داده تکلیف نمی کند.و بزودی بعد از هر سختی گشایشی قرار می‌دهد.

درتفسیرالمیزان درتبیین معنای آیه آمده است :

کلمه« وسع» به معنای توانایی و تمکن است،...در نتیجه کارهایی که از آدمی سر می‌زند در حدود قدرت و ظرفیت او است، حال یا کم است ویازیاد، و آنچه از آدمی سر نمی‌زند ظرفیتش را نداشته، در نتیجه این استعمال، معنای وسعت به طاقت منطبق شده، و در آخر طاقت را وسع نامیده، گفتند: (وسع آدمی) یعنی طاقت وظرفیت قدرت او...پس از آنچه گفتیم این معنا به خوبی روشن شد که جمله" لا یُکَلِّفُ اللَّهُ ..." کلامی است مطابق با سنتی که خداوند در بین بندگانش جاری ساخته،وآن سنت این است که ازمراحل ایمان،آن مقدار را بر هر یک از بندگان خود تکلیف کرده که در خور فهم او باشد، و از اطاعت آن مقداری را تکلیف کرده که در

خور نیرو و توانایی بنده باشد، و نزد عقلا و صاحبان شعور نیز همین سنت و روش معمول و متداول است. ⁽¹⁾

سپس به نقش توجه وغفلت انسان دروسع یا عدم وسع او اشاره نموده اند :

مطلب حق، و دین حق و هر حق دیگری که انسان از آن غافل است، در وسع انسان نیست و خدای تعالی هم کسی را از آن باز خواست نمی‌کند، هم چنان که مطلب حق و دین حق و هر حق دیگر اگر مورد توجه آدمی باشد ولی از ناحیه دشمن قدرت بر انجام آن را نداشته باشد آن نیز در وسع آدمی نیست و خدای تعالی در مورد آن بازخواستی ندارد.و آیه شریفه سوره بقره همانطور که تکلیف را در جایی که خارج از وسع باشد بر می‌دارد، همچنین ضابطه‌ای کلی درتشخیص مورد دست می‌دهد و می‌فهماند کجا است که اگر تکلیف را انجام ندهی معذوری و کجا است که معذور نیستی، و آن ضابطه کلی این است که انجام ندادن تکلیف مستند به اکتساب و اختیار خود آدمی نباشد و خودش در این ترک وظیفه هیچ دخالتی نداشته باشد. ⁽²⁾

آری امرکردن انسان به کاری که ازانجام آن ناتوان است، (واصطلاحا به آن تکلیف بمالایطاق گفته می‌شود) کاری قبیح بوده وصدور چنین عملی از کسی که به حکمت موصوف است، ممکن

نیست .خصوصا اگر ترک این کار عقاب ومواخذه رانیز در پی داشته باشد.

امرعاجزرا قبیح است وذمیم خشم بدتر خاصه از رب رحیم

جمع بندی ونتایج

1- دین اسلام دارای خصوصیاتی است که او را از سایر ادیان ممتاز ساخته است .

2– ویژگی های یاد شده، با یکدیگر ازنظر مفهومی هم پوشانی داشته ودرعین حال تفاوت هایی نیز نسبت به یکدیگردارند. به عبارت دیگر نقاط اشتراک ونقاط اختلافی دارند.⁽¹⁾

«حنیف بودن» دین بیشتر ناظر به جنبه اعتدال آموزه ها واحکام دین است،البته لازمه این معنا،وجودیک جامعیت در دین وپرهیز از بخشی نگری(توجه فقط به دنیا یاآخرت)است.«قیم »بودن آن، استواری اصول وفروع آن را می‌رساند واین که قائم به مصالح جامعه است واین نیز به گونه ای است که وصف حنیف بودن نیز برآن صادق است.«حق »بودن دین، ثابت بودن وعدم آمیختگی با باطل را رسانده که این نیز وجه دیگرصفات پیشین است.

3-همه این معارف و آموزه ها و احکام نورانی در صورتی کارآمد وسازنده خواهد بود که مردم بتوانند به آن عمل کنند از این رو این دین، منطبق بر«فطرت» انسانها و بر اساس«وسع»وتوانایی وقدرت افراد، طراحی وعرضه شده است .

4-به طورکلی ادیان الهی در اصل واساس،در برگیرنده این خصوصیات بوده اند،اما به مرور زمان با توجه به تحریف هایی که(درغیراسلام) روی داده است ویا انجام کارها ویا درخواست های بی مورد( مانند وضع رهبانیت یا بهانه گیری بنی اسرائیل در کشتن گاو...)ازداشتن این ویژگی ها محروم شده اند .

5- اصل توحیدومبارزه با شرک -که در ادیان پیشین وجود داشته - در اسلام نیز وجود دارد. اما اسلام بر اساس

فطرت الهی وبرمبنای سهل گیری بنا شده است به این معنا که در آن رهبانیت وترک دنیا ونیز ترک لذایذ دنیا،قرار داده نشده است.زیرا اگر چنین می‌شد مردم به زحمت وسختی می‌افتادند که چگونه کار وتلاش وبهره گیری از دنیا وزیبایی های آن را ترک کنند وکنار بگذارند.؟!

6- خداوند هر چه را پاک وپاکیزه بوده است برانسان حلال و هر چه را پلید بوده حرام نموده است.نماز، روزه، حج، زکات و امر به معروف را واجب قرار داده است و نیز رعایت حلال و حرام و مقررات مربوط به ارث وحدود ودیات وجهاد درراه خدا را در دین اسلام جزء واجبات قرارداده است،بنابراین تسامح درانجام واجبات وترک محرمات منظورنبوده است.

7- روشن شد که مقصود از دین سمحه وسهله آن است که انسان خود را از لذائذ مشروع ودر چارچوب ضوابط محروم نسازد ودر کنار بهره

مندی از این لذت ها، به دیگر وظایف خود (مانند نماز وروزه )توجه لازم را داشته باشد.⁽¹⁾

8- دین اسلام شریعت سمحه وسهله هست ( که توصیه به بهره مندی از لذتهای مشروع ومواهب الهی می‌کندوتکالیف شاق وطاقت فرسا در آن وجود ندارد)اما در اجراو عمل به احکام آن ،تسامح وتساهل جایز نیست .

نتیجه: بادقت درآیات وروایات یادشده،روشن گردید مقصود از این که اسلام دین سمحه وسهله است چیست ؟ وآن چه دیگران برداشت نموده اند یا براساس ناآگاهی بوده ویا عامدانه برای رسیدن به مقاصد خویش روایات را تفسیر به رای کرده تابا امیال آنان همخوان باشد.

پرسش ها

1- معنای عسروحرج رابیان نموده وبگوئید چرا در اسلام تکالیفی که در آن عسروحرج برای مکلفین باشد، وجود ندارد؟

2- "تکلیف مالایطاق " یعنی چه وچرا تکلیف به چیزی خارج ازقدرت فرد، امری مذموم وقبیح شمرده می‌شود؟

3-آیا ازاحادیثی که دین اسلام را شریعت سمحه وسهله معرفی می‌کند می‌توان تساهل وتسامح ( به معنای سیاسی )آن را استفاده کرد؟

برای مطالعه بیشتر

لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسینا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَیْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرین. (بقره، 286)

الف - مواردی که دراین آیه مطرح شده بررسی و مطالعه نموده و به گفتگو بگذارید.

ب- آیا مواردی از سخت گیری های خارج از چارچوب شریعت، به نام امربه معروف ونهی ازمنکر ،تاثیر منفی آن بیشتر است یا تاثیر مثبت آن ؟

درس هیجدهم

احادیث مدارا

اشاره

عده ای در کنار برداشت نادرست خود از احادیث پیشین، از این که پیامبر(ص) به مدارای بامردم مامور شده، نیز سخن به میان آورده اندو خواسته اند نتیجه بگیرند که نسبت به مخالفان دین اسلام ویا حکومت اسلامی باید آزادی عمل داده شود تا آن گونه که خود دوست دارند باورهایشان را انتخاب وبرای آن نیز تبلیغ کنند.

درپاسخ، چند حدیث کوتاه از آن حضرت (ص) در باره مدارا بیان وبررسی می‌شود :

1- أُمِرْتُ بِمُدَارَاةِ النَّاسِ کَمَا أُمِرْتُ بِتَبْلِیغِ الرِّسَالَةِ

.⁽¹⁾

پیامبر فرمود: همان گونه که به تبلیغ رسالت الهی مامور گشته ام، به مدارا کردن با مردم نیز مامور شده ام.

2- مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِیمَانِ وَ الرِّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ الْعَیْشِ .⁽¹⁾

مدارا کردن با مردم نیمی از ایمان را ومهربانی با آنان نیمی از زندگانی را تشکیل می‌دهد.

3- رَأْسُ الْعَقْلِ بَعْدَ الْإِیمَانِ بِاللَّهِ مُدَارَاةُ النَّاسِ فِی غَیْرِ تَرْکِ حَقٍّ.⁽²⁾

برترین گزینه های عقل پس از ایمان به خداوند، مدارا کردن با مردم است، در جایی که به ترک حقی منجر نشود.

لغت شناسان واژه«مدارات»را به معنای ملاطفت وملاینت در مواجه شدن با دیگران معنا کرده اند .⁽³⁾

درمجمع البحرین نیز واژه درء را به معنای دفع گرفته ودرادامه کلمه مداراه را به معنای خوش برخوردی وخوش زبانی دانسته است: فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ [3/ 168] أی ادفعوا عنها. و یَدْرَؤُنَ [13/ 22] یدفعون. الحدیث:" أمرت بمداراة الناس" و مثله الخبر:" رأس العقل بعد الإیمان بالله مداراة الناس" أی ملاءمة الناس و حسن صحبتهم و احتمالهم لئلا ینفروا. و یقال:" دارأته"- بهمز و بدونها-: اتقیته و لاینته. مجمع البحرین ج‌1 ص 137

«ملاطفت وملاینت»یعنی با مهربانی ونرمی با دیگران سخن گفتن، گفتار نرم ورفتار مهربانانه داشتن.

بنابراین اگر به پیامبرماموریت داده می‌شود که بامردم مدارا کند یعنی آنان را با گفتار نرم وازسر دلسوزی ومهربانی به دین دعوت کند .به عبارتی دیگراو هم مامور به تبلیغ رسالت وشریعت است وهم مامور

است تابرای تبلیغ دین،ازروش وشیوه مدارا کردن بهره جوید واز گفتار درشت وزبان تندورفتارخشن پرهیز کند. واستفاده ازهمین روش سبب شدتا مردم جذب این اخلاق حسنه وکریمانه شده وروزبروز برتعداد مسلمانان وقدرت آنان افزوده گردد.لذا به پیامبر(ص) فرمود:

وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلک. ⁽¹⁾

اگر تندخو و سخت‌دل می‌بودی، مردم از اطراف تو پراکنده می‌شدند.

با مخالف او مدارایی کند در دل او خویش را جایی کند

علامه جوادی آملی دراین باره نوشته اند:

رحمت ویژه الهی در رفتار رسول اکرم‌صلی الله علیه و آله و سلم تجلّی کرده است و آن حضرت مظهر رأفت و رحمت خداوند است و بدان سبب، نه جفاکار بود و نه سنگدل، بلکه به فضل الهی رفتاری سرشارازعطوفت داشت، از این‌رو مردم به او دل بستند و وی را رها نکردند.این نرمی و مدارا به معنای تساهل و تسامح نیست،بلکه با امر به معروف و نهی از منکر عادلانه و معتدلانه همراه بود.

به هر روی، رأفت رهبر در اصلاح جامعه سهم تعیین کننده دارد. خداوند سبحان نیز به پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمان می‌دهد که با اغماض از حق خویش (حق النبی)

لغزش مؤمنان را ترمیم و با استغفار خود تمرّد آنان از فرمان الهی (حق الله) را جبران؛ آن‌گاه با آنان مشورت کند. ⁽¹⁾

بنابراین برخورد عاطفی آن حضرت به معنای آن نیست که دربرابر خواست مشرکان _ مبنی بر سازش ودست برداشتن ازبرخی اصول _ بخواهد مدارا کند وبه اصطلاح با آنان کنار بیاید!

قرآن به این موضوع اشاره کرده وبا این تعبیر از آن یاد شده است:

وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُون ⁽²⁾

علامه طباطبایی در توضیح آیه نوشته اند:

کلمه" یدهنون" از مصدر" ادهان" است که مصدر باب افعال از ماده" دهن" است، و" دهن" به معنای روغن، و ادهان و مداهنه به معنای روغن مالی، و به اصطلاح فارسی" ماست مالی" است، که کنایه از نرمی و روی خوش نشان دادن است. و معنای آیه این است که این تکذیب‌گران دوست دارند تو با نزدیک شدن به دین آنان روی خوش به ایشان نشان دهی، ایشان هم با نزدیک شدن به دین تو روی خوش به تو نشان دهند، و خلاصه اینکه دوست دارند کمی تو از دینت مایه بگذاری، کمی هم آنان از دین خودشان مایه بگذارند، و هر یک در باره دین دیگری مسامحه روا بدارید،

هم چنان که نقل شده که کفار به رسول خدا (ص) پیشنهاد کرده بودند از تعرض به خدایان ایشان کوتاه بیاید، و ایشان هم متقابلا متعرض پروردگار او نشوند.⁽¹⁾

تاریخ طبری،ج‌2،ص5 32 - السیرةالنبویة،ج‌1،ص296 -

اما در برابر این گونه پیشنهادات ویا تهدیدهای مشرکان، پیامبر (ص) به استقامت وپایداری مامور می‌شود:

فَاسْتَقِمْ کَما أُمِرْت⁽²⁾

استقامت در هر امری به معنای ثابت قدم بودن در حفظ آن و در ادای حق آن بطور تمام و کامل است. استقامت انسان عبارت است از پایداری با تمام قوا و ارکان در برابر وظایفی که به وی روی می‌آورد، بطوری که کمترین نیرو و استطاعتش نسبت به آن وظیفه عاطل و بی اثر نماند.⁽³⁾

بنابراین پیامبر(ص) در برابر تهدیدها ویا تطمیع مشرکان به استقامت مامور می‌شود نه به مدارای باآنان! البته پیامبر رحمت، افرادی که شخص اورا آزار داده اند را مورد عفووبخشش قرار می‌داد.

در نتیجه باید موارد مدارا را شناخت ودانست که نه در تبلیغ دین ونه در اجرای آن، مدارا به معنای سازش وکنار آمدن با دیگران نبوده است.اما اگردر تبلیغ شریعت، تدریج در بیان احکام وچند مرحله ای شدن برخی از احکام ( مانند حرمت ربا ورفع برده داری و...) ونیز اتخاذ شیوه گفتار نرم ورفتار کریمانه وموعظه حسنه وجدال نیکو را بتوان از مصادیق مدارا گرفت،چنین مدارایی وجود داشته است. اما این معنا نیز نمی تواندبه ادعاهای روشنفکر نماها – که در آغاز این بحث به آن اشاره شد– کمکی بکند.خصوصا با توجه به حدیثی که می‌فرماید مدارای با مردم تا جایی است که منجر به ترک حق (خواه حق الله ویا حق الناس ) نشود.

علامه جوادی آملی در این باره چنین توضیح داده اند:

بیان تدریجی اصل حکم و نزول آن، با تدریج در اجرا کاملاً فرق دارد. برخی در صدد بهره‌برداری نادرست از مسئله تدریج در بیان حکم برمی‌آیند: آنان خواهان«تساهل و تسامح» و تدریج در اجرای احکام و رفق و مدارا با مردم‌اند؛ غافل از آنکه در صدر اسلام، حکم شراب واقعاً نازل نشده بوده؛ نه آنکه حکم آمده بود. و رسول خدا(صلّی الله علیه وآله وسلّم)«مدارا»یامعاذالله«مداهنه»می‌کرده، چون آن حضرت هرگز اهل سازشکاری نبوده است؛ یعنی در مکّه خمس، روزه و مانند آن واجب نبوده، گرچه نماز حساب دیگری داشته است، بنابراین دوران حاضر (جمهوری اسلامی) را باید با زمان امیر مؤمنان، حضرت علی(علیه‌السلام) مقایسه

کرد نه با عصر رسول خداص، چون زمان حضرت علی(علیه‌السلام) همه احکام نازل شده بود و آن حضرت قاطعانه ایستاد و فرمود که باید همه آنها اجرا شود.⁽¹⁾

نکته ها

از همه آن چه ذکر شد، این نکات استفاده می‌شود :

1- حسن خلق وگفتار ورفتار نیکو جزئی از دین وبخشی از ایمان راتشکیل می‌دهد. وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنا ⁽²⁾(با مردم با زبان خوش سخن بگویید.)

2-مهم ترین عنصر ارتباط تاثیر گذار در جامعه، خوش زبانی وخوش رفتاری است.

3-مهم ترین مانع ازهم پاشیدگی روابط (خانوادگی واجتماعی ) اخلاق خوب است. وَ إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها⁽³⁾و آن گاه که به شما درود (و سلام )گویند، شما درودی نیکوتر از آن، یا همانندش را درپاسخ بگویید.

4- بهترین شیوه جذب افراد به ارزشهای دینی والهی، رفتار مهربانانه وگفتار نرم ودرست ومنطقی است.وَ لْیَقُولُوا قَوْلاً سَدیدا⁽⁴⁾( بایدسخن درست وسنجیده بگویند.)

5-برای رفع کدورتها ودشمنی ها، استفاده از زبان خوش و رفتار پسندیده، بهترین راهکار به شمار میرود.. وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمیم‌⁽¹⁾خوبی و بدی یکسان نیست (وچون نیکی ارزش است ) تو

بدی‌های دیگران را با بهترین شیوه( وبرخورد) دفع کن تا آن کسی که بین تو و او دشمنی هست (بااین روش ) چنان از دشمنی دست بردارد که گویی دوستی مهربان است.

6- بدیهای دیگران را باید با گفتار ورفتار خوب و خوش پاسخ داده واز مقابله به مثل پرهیز کنیم .وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَة⁽²⁾(بدی مردم را با نیکی و خوبی خود دفع (و دور)می‌کنند.)ادْفَعْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَة⁽³⁾( بدی دیگران را با بهترین شیوه دفع کن.)

7- نشانه انسان خردمند وعاقل رفتار وگفتار خوب اوست .وانسان بی بهره از ادب واخلاق، از عقل وخرد سهمی ندارد. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَعْقَلُ النَّاسِ أَشَدُّهُمْ مُدَارَاةً وَ أَذَلُّ النَّاسِ مَنْ أَهَانَ النَّاسَ ⁽⁴⁾(پیامبر گرامی اسلام (ص) فرمود: خردمندترین مردم آن است که بیشترین (واستوارترین) مدارا را با آنان داشته باشد وخوارترین مردم کسی است که مردم را خوار وزبون بشمارد)

8- مدارا ( ونرمی ومهربانی ) با دیگران ابزاری است که با آن می‌توان افراد را به دین وارزشهای الهی جذب کرد ویا با آن از طرد عده ای وافتادن به گناه مانع شدوسلامت آنان را تضمین کرد.امام علی (ع): سَلَامَة الدِّینِ وَ الدُّنْیَا فِی مُدَارَاةِ النَّاسِ .⁽¹⁾(امام علی (ع) فرمود: سلامت دین ودنیا (از آفتها وتهدیدها) در مدارای با مردم است.)

9- با این وسیله می‌توان از خیر ونیکوکاری برخی افرادتوانگر، برای نیازمندان بهره گرفت .ونیز با این روش می‌شود ازشرارت بعضی پیش گیری و رفتار آنان را مدیریت کرد.

10- آثار وبرکات مدارا وخوش اخلاقی بسیار است که به مواردی از آن اشاره شد .اما اینها هیچ یک به معنای تسامح وتساهل در تبیین وتبلیغ واجرای دستورات دینی ویا دست برداشتن از ارزشهای دینی وسازش با مخالفان دین نیست وچنین برداشتی عاری ازحقیقت و دور از شریعت است .

آیت الله جوادی آملی :

در هیچ موردی، نادیده گرفتن احکام الهی، بی تفاوت بودن در برابر قوانین دینی و تسامح در حدود و حِکَم خدا و تساهل در اوامر و نواهی شریعت، مشروع نخواهد بود، بلکه منافی عقل و نقل است؛ یعنی فتوای عقلی و حکم نقلی، بر خلاف آن‌است.⁽²⁾

11-ازآنجا که مداراورفتار نرم وگفتارگرم ازارزش ها محسوب می‌شود،توصیه اعضاءخانواده ودوستان وافراد جامعه به آن "امر به معروف " به شمار می‌رود.

12-درمقابل،چون بد اخلاقی ورفتار وگفتاردرشت وناصواب با دیگران از مصادیق منکر می‌باشد،بازداشتن افرادازآن " نهی ازمنکر" به حساب می‌آید.بنا براین ما موظف هستیم همدیگر را به مدارا وخوش اخلاقی توصیه واز رفتار وگفتار زننده وزشت،بازداریم .همان گونه که وظیفه داریم، تسامح وتساهل درترویج ارزشهای دینی ونیز در اجرای احکام دین را کنار گذاشته وازآن یکدیگر رانهی کنیم .

امر به معروف ونهی ازمنکرودین سهله وسمحه

1- یکی از فروع عملی همین«دین سهله وسمحه» امر به معروف ونهی از منکراست.بنا براین کسی که مسلمان است،همان گونه که به سایر آموزه های این دین معتقد است، به امر به معروف ونهی از منکر نیزایمان داردوآن را از احکام دین حنیف می‌داند.

2- در امر به معروف، امر به مقررات ودستورات دین سهله وسمحه است.زیرا همه این معارف واحکام ومقررات، در راستای خیر وسعادت بشر قرار دارد وهمه آنها از ارزشهای انسانی والهی شمرده می‌شوند.

3- نهی ازمنکر،نهی از هر چیزی است که مخالف این دین است. ازاین رو اگر کسی به آنچه در دین سهله وسمحه نیست دعوت کند(مثلا کار وتلاش در دنیارا، به عنوان این که دنیاگرایی است، بد بداندویا این که تلاش برای آخرت رابیهوده تلقی کند ) باید ازآن به عنوان یک منکر نهی شود.

4- امر به معروف،نقش پاسداری وحفاظت ازهمین دین سهله و سمحه را داردوبه همین دلیل با تسامح وتساهل در تبلیغ واجرای دین مخالفت می‌کندوآن را منکر می‌شمارد.زیرا این تسامح وتساهل به تضعیف ودرنهایت از بین رفتن دین منجر می‌شودواگر چیزی به نام دین باقی بماند پوسته ای ازدین خواهد بود که از محتوای اصیل وناب تهی شده وبا خرافات وآراء بی پایه در آمیخته است. واین همان سرنوشتی است که کلیساهای امروز به آن دچار شده اند. به گونه ای که دین کلیسای مدرن با همه فحشا ومنکرات قابل جمع است وبه جای آن که نقش اصلاح گرایانه وهدایت مردم را به سوی ارزشها ایفاء کند، ابزاری برای توجیه منکرات شنیعی (مانند هم جنس بازی و..) نیز می‌شود.

اقلیت های دینی

اشاره

گاهی این سوال مطرح می‌شود که غیرمسلمانان (و اقلیت های دینی) درجامعه ای که نظام اسلامی دارند، چگونه زندگی می‌کنند ومردم مسلمان ودولت اسلامی چه برخوردی با آنان باید داشته باشند؟آیا رابطه مسالمت آمیزبا آنان به معنای تساهل وتسامح نیست ؟

پاسخ: غیرمسلمانانی که درجامعه اسلامی ودر پناه حکومت اسلامی زندگی می‌کنند، ازحقوق شهروندی برخوردارواز امنیت ( درجان ومال وآبرو) بهره مند هستند.مردم مسلمان باآنان می‌توانند روابط تجاری وبازرگانی داشته باشندوازمشارکت یکدیگر سودجویند.آنان نیزدر انجام مناسک ومراسم مذهبی خویش آزادند وکسی حق تعرض به آنها راندارد. رفتار نظام ومردم با آنان نیز باید درچارچوب آموزه های

اسلام، مبتنی بر مهر ومحبت ومدارا واخلاق خوب باشد. اما این به معنای تساهل وتسامح نسبت به آنان نیز نیست.

از این رو اگر فردی از افراد غیر مسلمان، حریم قوانین را بشکند ویا متعرض جان ومال وناموس دیگران شود، با اونیز به مقتضای قوانین شرعی ومقررات حکومت اسلامی برخورد خواهد شد.

علامه جوادی آملی در این زمینه بیانی رسا وزیبا دارند :

زندگی مسالمت‌آمیز(با غیر مسلمانان) با تسامح و تساهل فرق دارد. اسلام، مسلمانان را با شرایط خاص به زندگی مسالمت‌آمیزِ با کافران و مشرکان فراخوانده است، اما هرگز آن‌ها را به تسامح و تساهل دعوت نکرده و نفرموده است: نسبت به کفار و مشرکین ازدَرِ تسامح و تساهل وارد شوید؛ بلکه اساس قرآن بر عدم سازش با باطل و پیروان باطل است: (فلا تطع المکذّبین ودّوا لو تدهن فیدهنون) از تکذیب‌کنندگان اطاعت مکن. آن‌ها دوست دارند در مسائل دینی، نرمش نشان دهی تا آن‌ها نرمش نشان دهند؛ نرمشی همراه با انحراف از حق. به بیان دیگر، قرآن به پیامبر اسلام هشدار داده که هرگز کم‌ترین انعطافی در برابر پیشنهادهای انحرافی مشرکان از خود نشان ندهد و با اهل باطل مداهنه نکند.

انسان‌های حق مدار و هدف‌مند، اهداف مقدسی دارند که هیچ‌گاه حاضر نیستند بر سر آن معامله کنند و در آن رابطه،

مداهنه و سازش نمایند و با گرفتن امتیازهای ناروا به طرف مقابل امتیاز دهند.⁽¹⁾

علامه طباطبایی نیزفرموده اند:

در موارد متعددی که اصحاب پیامبر(ص)از آن جناب می‌خواستند با دشمن سازش و مداهنه کند ،آیاتی نازل شده و آن جناب را از مساهله با باطل در امر دین هر چند اندک باشد نهی فرمود، از آن جمله آیات زیر است که می‌فرماید:

" قُلْ یا أَیُّهَا الْکافِرُونَ لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ وَ لا أَنا عابِدٌ ما عَبَدْتُّمْ وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ، لَکُمْ دِینُکُمْ وَ لِیَ دِینِ" ⁽²⁾

خواننده گرامی، با توجه به آن چه از اول این فصل بیان شد، روشن گردید که منظور از دین سهله وسمحه چیست و بطلان ادعای تسامح وتساهل دینی نیزآشکارگردید.

مباحث این فصل در همین جا پایان می‌پذیرد.

پرسش ها

1- مدارات به چه معنا است؟

2 - آیامداراکردن با مردم با امربه معروف ونهی ازمنکرآنان منافات دارد؟

3- آیه مبارکه "وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُون "رامعنانموده ومنظورازآن رابیان کنید.

4- این روایت را ترجمه نموده وبیان کنید که چرا پیامبر کسی را که با مردم مدارا می‌کند عاقل ترین وکسی که به مردم اهانت روا می‌دارد را پست ترین فرددانسته است؟( قالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَعْقَلُ النَّاسِ أَشَدُّهُمْ مُدَارَاةً وَ أَذَلُّ النَّاسِ مَنْ أَهَانَ النَّاسَ)

5- رابطه امربه معروف ونهی ازمنکر ودین سهله وسمحه رابیان کرده وبگوییدچگونه امربه معروف نقش پاسداری از این دین با این خصوصیات را ایفاء می‌کند؟

برای مطالعه بیشتر

وَ لا تَسْتَوِی الْحَسَنَةُ وَ لاَ السَّیِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذی بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ عَداوَةٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمیم.فصلت، 34

در خصوص روش برخورد با مخاطبان که در این آیه آمده است گفتگو کنید؟ چرا به گونه ای باید رفتار کرد که سبب جذب مخاطب بشود؟

فصل هشتم : امر به معروف و نهی از منکر و حریم خصوصی

اشاره

درس نوزدهم

امربه معروف ونهی ازمنکر وحریم خصوصی

اشاره

یکی از موضوعاتی که ذهن برخی را به خود مشغول ساخته است، چگونگی رابطه امر به معروف ونهی ازمنکربا حریم خصوصی است. عده ای به عنوان یک سوال از این ارتباط می‌پرسند وبعضی نیز با انگیزه ایجاد شبهه ومخدوش ساختن فریضه امر به معروف، آن را دخالت درحریم خصوصی افراد دانسته واز این جهت آن را نفی می‌کنند. بنابراین ضروری است برای روشن شدن این مساله، باب گفت وگو دراین زمینه راگشوده وابهام را از آن زدوده و حقیقت را ارائه نموده وبه نتایج درخشان آن دست یابیم.

اگر بخواهیم سوال را بهتر وروشن تر مطرح کنیم چنین می‌گوییم: اسلام حریم خصوصی را محترم شمرده واز عیب جویی وتجسس در امور دیگران به شدت منع کرده است در حالی که برخی از مصادیق امربه معروف ونهی ازمنکر شکل ونمای تجسس وعیب جویی را دارد. گذشته از این، مردم در حریم خصوصی خود آزادندوامر ونهی آنان، دخالت در این حریم ومحدود ساختن آن به شمار می‌رود.

در پاسخ به این مساله، باید نخست معنا ومفهوم حریم وسپس تعریف آن بیان گشته، آن گاه محدوده حریم خصوصی ونیز محدوده امر به معروف ونهی ازمنکروارتباط این دو با یکدیگرآشکار وعیان گردد.

تعریف حریم خصوصی

کلمه «حریم خصوصی» مرکب از دو واژه «حریم» و «خصوصی» است، واژه "حریم "از ریشه حُرْم و حُرُم گرفته شده و به معنای منع آمده است و به ممنوع، حرام اطلاق می‌شود و حُرمَت به چیزی گفته شده که هتک آن روا نیست.⁽¹⁾

«الحرام الممنوع منه امّا بتسخیر الهی و امّا بشریّ و امّا بمنع قهری و امّا بمنع مِن جهه العقل او من جهه الشرع او من جهه من یرتسم امره»، سپس برای هر یک شواهدی از آیات قرآن ارائه کرده است. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل لغت مذکور. هم‌چنین: لسان العرب، النهایه و مجمع البحرین، ذیل این واژه.

خانه ها دارای حریم اند، همان گونه که روستاها وشهرها دارای حریم هستند. و نیز کشورها هم دارای حریم (زمینی، هوایی و دریایی) می‌باشند، و تعرض به آن ممنوع شناخته می‌شود.

واژه "خصوصی "از کلمه " خَصَّ " گرفته شده است که به معنای مخصوص یک فرد یا شیء‌بودن یا تعلق به آن داشتن است یا

اختصاص به شیء پیداکردن و ویژه آن شدن⁽¹⁾است، در برابر واژه عموم و عمومی که درمقابل این معنا قرار دارد.

درتعاریف دانشمندان غربی از "حریم خصوصی" اختلافات فاحش و با فاصله زیادی از یکدیگر مشاهده می‌شود.

برخی از دانشمندان غربی تعریف حریم خصوصی را غیر ممکن دانسته‌اند به دلیل این‌که حریم خصوصی را یک مفهوم نابسامان شمرده‌اند. بعضی گفته‌اند تعریف آن به دلیل ابهامات آن دشوار است و برخی نیز تلاش‌های انجام‌شده برای تعریف حریم خصوصی را ناموفق دانسته‌اند.

دانیل جی سولو⁽²⁾

در کتاب خود با عنوان "درک حریم خصوصی " می‌نویسد:

«حریم خصوصی یک مفهوم نابسامان است. هیچ کس نمی‌تواند معنای آن را بیان کند. در حال حاضر، حریم خصوصی یک مفهوم فراگیر است که شامل آزادی اندیشه، کنترل بر جسم خود، خلوت در خانه خود، کنترل بر اطلاعات شخصی، رهایی از بندگی، حفظ آبروی خود و حفاظت در برابر تحقیق و استفسار است.

فلاسفه، نظریه‌پردازان

حقوقی وحقوق‌دانان ازدشواری دررسیدن به یک برداشت رضایت‌بخش از حریم خصوصی اظهار تأسف کرده‌اند».⁽¹⁾

ساموئل وارن⁽²⁾و لوئیس دی براندیس⁽³⁾به تبعیت از قاضی توماس کولی⁽⁴⁾،حریم خصوصی را «حق تنها بودن»⁽⁵⁾نامیده‌اند.

عده‌ای دیگر نیز اصرار دارند که حریم خصوصی شامل نوعی خودمختاری در مسائل شخصی است. جولی اینِس، حریم خصوصی را این‌گونه تعریف می‌کند:

«حالت کنترل‌داشتن بر قلمرو تصمیمات شخصی».⁽⁶⁾

حریم خصوصی در اسلام

در هیچ یک ازکتاب های حدیثی یا فقهی ویا تفسیری، به "حریم خصوصی" به عنوان تعریف و تبیین چنین اصطلاحی اشاره‌ای نشده است .

امّا در آیات متعدد و روایات فراوانی به آن‌چه که "حقوق "مربوط به حریم خصوصی شمرده می‌شود، پرداخته شده است که از مجموع آنها می‌توان توصیفی از حریم خصوصی ارائه داد.

آن‌گونه که از قرآن و سنّت برمی‌آید محور اصلی در این‌باره «شخص» و «خود» است. بر اساس روایت معروف نبوی، تقسیم‌بندی جامعی صورت پذیرفته است. در این روایت چنین آمده است:

«المسلم حرامٌ کُلُّه مالُه و دَمه و عِرضه».⁽¹⁾

«مسلمان از هر جهت حرمت دارد؛ مالش، خونش و حیثیت و آبرویش».

یعنی مال وثروت، جسم وجان وآبروی مسلمان از مهم ترین مولفه های حریم خصوصی فرد به شمار می‌رود.

اهمیت حقوق مردم

امیرمومنان(ع) در اهمیت حقوق مردم فرموده اند :

جعل اللّه سبحانه حقوق عباده مقدّمه لحقوقه فمن قام بحقوق عباد اللّه کان ذلک مؤدّیا إلی القیام بحقوق اللّه.

خداوندسبحان حقوق بندگانش را مقدمه اداء حقوق خودش قرار داده، بنابراین اگرکسی نسبت به اداء حقوق مردم اهتمام

نماید، این کارش اورابه اداء حقوق خداوندی هم موفق خواهد نمود.⁽¹⁾

در این کلام نورانی، حقوق به دو دسته تقسیم شده است: حقوق الناس و حقوق الله. و بر اهمیت و تقدم حق الناس تأکید گردیده است. ضمنا مردم را به رعایت حق الناس تشویق نموده و عمل به آن را مقدمه ادای حق الله دانسته اند. ضمن آن که این بیان همه انواع حقوق مردم را دربرمی گیرد.

آثاررعایت حقوق دیگران

امام علی(ع) راه تحقق الفت واعتماد اجتماعی – که یکی از آثاررعایت حقوق مردم است - را نیزبیان کرده وگفته اند:

فی عمل عباد اللّه علی احکام اللّه استیفاء الحقوق و کلّ الرّفق.

با عمل بندگان خدا به احکام خدا، حقوق مردم به صورت کامل گرفته می‌شود و این سبب مهربانی و رفاقت آنان می‌گردد ⁽²⁾(و کینه‌ها و دشمنی‌های ناشی از تضییع حقوق دیگران پدید نمی‌آید).

شرط پذیرش توبه

امام(ع) در تحلیلی که ازمفهوم استغفار دارند، یکی از شرایط آن را ادای حقوقی که شخص از مردم برعهده دارد،دانسته‌اندتا خداوندرادرحالی که حق الناسی برعهده ندارد (و پاک است) ملاقات کند.

الثَّانِی الْعَزْمُ عَلَی تَرْکِ الْعَوْدِ إِلَیْهِ أَبَداً - وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّیَ إِلَی الْمَخْلُوقِینَ حُقُوقَهُمْ - حَتَّی تَلْقَی اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمْلَسَ لَیْسَ عَلَیْکَ تَبِعَهٌ.⁽¹⁾

این مطلب هم نشانه اهمیت موضوع بوده و نیزعام می‌باشدوهمه اقسام حقوق مردم را در برمی‌گیرد.

تعریف حریم خصوصی

اشاره

با رجوع به منابع ومتون دینی درمی یابیم که اسلام عزیز بیشترین اهتمام وحساسیت رانسبت به احترام وپاسداری ازحریم اشخاص، نشان داده است. غالب متون ومنابع غنی وارزشمند فقهی به مباحث حقوقی حریم خصوصی افراد، اختصاص یافته است و به جزئی ترین احکام آن پرداخته اند.اما بااین وجود چون اصطلاح «حریم خصوصی» اصطلاحی نوپدید وجدید است که ازقرن گذشته ابتداء درغرب ظهوروبروزیافت(ودرتعاریف دانشمندان غربی مشاهده شد) وسپس درسالهای گذشته در کشورما رایج گشت، درمتون فقهی ودینی وحتی قوانین مدنی ،تعریفی ازاین اصطلاح دیده نمی شود.

بااین وجودبه دوتعریف دست یافتیم که آن رامورد دقت قرار می‌دهیم:

1.داشتن کنترل مطلق در فضای خصوصی

اشاره

برخی درتوضیح حق شخصی برحریم خصوصی گفته اند: حق شخص بر حریم خصوصی را می‌توان به عنوان فضای خصوصی فردی

درک کرد که در داخل آن، فرد دارای کنترل مطلق بوده و دسترسی دیگران به آن فقط با اجازه فرد مورد بحث میسر باشد.⁽¹⁾

نقد و بررسی

یک. اگر مراد نویسنده از تعریف یاد شده در حق شخص بر حریم خصوصی به عنوان «فضای خصوصی» این باشد که فضای خصوصی به معنای حق باشد، این معنا نامفهوم است زیرا حق از امور اعتباری است که از سوی دین یا قانون، برای انسان به رسمیت شناخته شده است. و اگر مراد وی از «فضای خصوصی» توضیح حریم خصوصی باشد دراین صورت توضیح لغوی خواهد بود زیرا حریم را به فضا معنا کرده است و این تعریف به شمار نمی رود.

دو. تصور نویسنده از حریم خصوصی با تعبیر کنترل مطلق فرد در فضای خصوصی، نشان می‌دهد که مراد وی ازفرد، فرد تنها و مجرد است. در حالی که خانواده نیز از حریم خصوصی افراد محسوب می‌شود. ضمن آن که روشن نساخته که در خانواده کنترل مطلق چگونه اجرا می‌شود؟ و این حق از مرد است یا زن و فرزند یا همه؟

سه. ورود به فضای خصوصی را فقط با اجازه فرد مجاز دانسته است در حالی که در مواردی حتی اگر فرد اجازه ورود بدهد، دین اجازه ورود را نمی دهد.

بنابر این همه جا اجازه فرد راهگشا نیست.

2. امنیت درقلمرو زندگی شخصی

اشاره

در لایحه حریم خصوصی که در زمان دولت اصلاحات از سوی کمیسیون لوایح دولت تهیه و به مجلس ارائه شد در بند 1 ماده 2 در تعریف حریم خصوصی چنین آمده است:

حریم خصوصی قلمروئی از زندگی هر شخص است که آن شخص عرفاً یا با اعلان قبلی در چارچوب قانون، انتظار دارد تا دیگران بدون رضایت وی به آن وارد نشوند یا بر آن نگاه یا نظارت نکنند و یا به اطلاعات راجع به آن دسترسی نداشته یا در آن قلمرو وی را مورد تعرض قرار ندهند. جسم، البسه و اشیای همراه افراد، اماکن خصوصی و منازل، محل‌های کار، اطلاعات شخصی و ارتباطات خصوصی با دیگران حریم خصوصی محسوب می‌شوند.⁽¹⁾

نقد و بررسی

یک.در تدوین لوایح قانونی سعی می‌شود، جملات یا کلمات مبهم و دو پهلو به کار نرود تا راه را بر سوء استفاده - حتی الامکان - فراهم نیاورد. در این تعریف با قید «عرفا» راه برای تفاسیر مختلف باز شده تا با عنوان این که عرف ها متفاوت است و نیز درحال تغییرند، افراد با استناد به آن کار دیگران را مجاز یا غیر مجاز جلوه دهند.

دو. در این تعریف نیز مجاز بودن به ورود به حریم شخصی را منوط به «رضایت» فرد دانسته است درحالی که همان گونه که گذشت

در مواردی حتی اگر فرد اجازه بدهد و رضایت هم داشته باشد. دین منع می­کند، مثلا در حریم خلوت زناشویی.

مضافا معلوم نشده که منظور از «رضایت» چیست؟ آیا همان اذن و اجازه فرد منظور است یا رضایت قلبی هرچند اذن و اجازه ای در کار نباشد؟ و نیز مواردی که اذن و اجازه هست اما «رضایت» نیست تکلیف چیست؟ مثلا فردی از سر اضطرار خانه اش را به نصف قیمت می‌دهد، اما رضایت ندارد.

حال باید دید آیا می‌توان تعریفی ارائه کرد که از اشکالات فوق خالی بوده یا اشکال کمتری داشته باشد؟

بادقت درمعانی لغوی حریم که پیش ازاین گذشت ونیزتعاریفی که درموارد خاص شده است مانند حریم خانه وحریم چاه و..، پی می‌بریم که از حیث لغوی؛ معنا و مفهوم این کلمه "محدوده ویژه فرد" یا "افراد" و یا "شیء" می‌باشد. با اندکی تأمل درمی‌یابیم که معنای اصطلاحی آن نیز حول محور همان «محدوده خاص» و «متعلق به فرد» ظهور و بروز دارد.

بنابراین بابررسی مواردی که درحریم خصوصی جای دارد، می‌توان تعریفی را با استفاده ازمنابع دینی ارائه کرد.

3. تعریف نویسنده

«حریم خصوصی عبارت است از آن قلمرو و محدوده‌ای از زندگی که فرد از امنیت و احترام و کرامت انسانی در ابعاد جسمی، مالی و حیثیتی بر اساس شرع و قانون برخوردار بوده و بتواند از حق سلطه خود در این حوزه‌ها بهره‌مند شده و از تعرض دیگران مصون باشد».

البته ورود به این حوزه درصورتی که منع شرعی نباشد با اذن فرد و یا درمواردی که حاکم شرع لازم بداند با اذن او امکان پذیر خواهد بود.

به نظر نگارنده در بین تعاریف ارائه شده، این تعریف دارای جامعیت بوده، تمام بخش‌هایی که درحریم خصوصی وجود دارد را در برمی‌گیرد. ضمن آن که مشکلات تعاریف پیشین را ندارد.

محدوده حریم خصوصی

اشاره

اینک گستره حریم خصوصی را با الهام از نبوی مشهور «الْمُؤْمِنُ حَرَامٌ کُلُّهُ عِرْضُهُ وَ مَالُهُ وَ دَمُهُ»

و نیز نبوی «الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم» ⁽¹⁾

یک. آن چه به عنوان روایت در کتب روایی نقل شده، بخش اول روایت است «الناس مسلطون علی اموالهم» (غوالی اللئالی العزیزیه، ج‌1، ص 223) که البته به تعبیر مفتاح الکرامه این روایت، روایتی است که نه تنها مورد عمل مسلمانان واقع شده بلکه متواتر هم می‌باشد: «و الخبر المعمول علیه بین المسلمین و هو الناس مسلطون علی أموالهم بل هو متواتر» (مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، ج 7، الثالث حریم العماره، ص 14)

دو. علماء با استفاده از سایر ادله، این روایت را به عنوان یک قاعده توسعه داده‌اند و عبارت و "علی انفسهم "را با توجه به «النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» بر آن افزوده‌اند و عده‌ای با عنایت به روایاتی نظیر «لا یبطل حق امرء مسلم» عبارت «و حقوقهم» را هم به آن ملحق کرده و به عنوان قاعده‌ای عام، استنباط و ارائه کرده‌اند که «الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم و حقوقهم».

در کتاب القواعد الفقهیه آمده است:

قاعده التسلّط: و تسمّی بقاعده «الناس مسلّطون علی أموالهم و أنفسهم». و فی موضع من الجواهر زیاده: «و حقوقهم» و القطعه الأولی روایه مشهوره فی ألسنه الفقهاء قدیماً و حدیثاً، بحیث لا یحتاج إلی البحث عن السند و «أنفسهم» مستفاد من قوله تعالی «النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ» و «حقوقهم» مستفاد من «لا یبطل حق امرء مسلم» بعد أخذ الموضوع من العرف، إن لم یتصرّف فیه الشرع بزیاده أو نقیصه و یدلُّ علی القاعده: الأدله الأربعه الفقه. (القواعد الفقهیه، ص 136 – 135)

سه. با توجه به توضیح یادشده، برخی از فقیهان در کتب خود از این نبوی به همان اطلاقش تمسک و استدلال کرده‌اند یعنی «الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم»، مانند آیة الله خویی که در بیان یکی از مسایل فرموده‌اند: «أنّه کیف یملک من غیر رضاه مع أنّ الناس مسلّطون علی أموالهم و أنفسهم» (موسوعه الإمام الخوئی، ج‌23، ص 32) و آیة الله اراکی در بحث معاطاه گفته‌اند: «و قد استدل علی لزوم المعاطاه أیضا بقاعده: الناس مسلّطون علی أموالهم و أنفسهم» (کتاب البیع للأراکی، ج‌1، ص 62) و آیة الله تبریزی در شرط خیار برای غیر بایع و مشتری نوشته‌اند: «و لا یکون لمن اشترط الخیار لثالث خیار و الّا بطل ذلک الاشتراط لأنّ النّاس مسلطون علی أنفسهم» (إرشاد الطالب إلی التعلیق علی المکاسب، ج 4، ص 120).

چهار. در این نوشته، از جمله «علی انفسهم» با عنایت به تقسیم‌بندی سه‌گانه که در نبوی مشهور بود، در تقسیم ارائه شده، به عنوان امور مربوط به نفس یادشده و منظور از آن همان «دم» است که در شکل ضرب و جرح و قتل رخ می‌نماید.

در سه حوزه زیر مورد بررسی قرار می‌دهیم:

1. دارایی‌های فرد

اشاره

اموال (یعنی هر چیزی که دارای مالیت و ارزش مالی است) یکی از مهم‌ترین چیزهایی است که به فرد تعلق داشته و انسان نیز برای بدست‌آوردن آن تلاش نموده و در حفظ و اندوختن و تکثیر و تکاثر آن علاقمند است زیرا حیات خود را در گرو آن می‌بیند. اسلام برای کسب و کار و تلاش در راه دست‌یابی به آن‌چه زندگی او را تأمین می‌کند، ارزش فوق‌العاده قایل گشته و آن را عبادت دانسته است.

منظوراز دارایی‌های فرد، کلیه اموالی است (اعم از غیرمنقول⁽¹⁾مانند زمین، خانه، باغ یا منقول⁽²⁾

جهانگیر منصور، قانون مدنی ،کتاب اول در اموال، ماده 12 و 19 ص129 و 130

مانند پول، سکه، ماشین، لوازم منزل، لباس و ...) که در ملکیت وی قرار دارد (خواه منشأ آن کسب و کار باشد یا از طریق ارث و هبه و دیه و امثال آن به وی رسیده باشد)

مواردی وجود دارد که از جنس پول و زمین و خانه نیستند امّا در حوزه تصرفات شخص قرار دارد، اینها را به دارایی‌های فرد ملحق می‌کنیم: مثل منافعی که از ناحیه اجاره‌کردن خانه، باغ، مغازه، ماشین و ... در ملکیت او قرار می‌گیرد و یا اجازه استفاده از منافع این موارد به وی داده شده است.⁽³⁾

وبرخی از حقوق مانند حق حیازت و حق تحجیر و حق اولویت در مواردی که در فقه بیان شده است.⁽⁴⁾

همچنین است "اطلاعات". منظور از این واژه کلیه اطلاعات مربوط به حوزه کاری وعلمی و تخصصی(مانند اطلاعات مربوط به اختراعات و ابتکارات ویا طرح‌های علمی و فنی و یا تألیف کتاب و مقاله و

حقوق ناشی از آن) از یک سو و اطلاعات شخصی و مربوط به خانواده (مانند آن‌چه به سوابق زندگی او یا اعضای خانواده مربوط می‌شود یا به مریضی و بیماری خاصی از فرد و یا به ارتباطات وی با دیگران و یا به کم وکیف دارایی‌های وی ارتباط پیدا می‌کند) ازسوی دیگراست.

تذکر: برخی از موارد ذکرشده ممکن است جنبه حیثییتی هم داشته باشد .

آیات متعدد وروایات فراوانی ناظربرحوزه اموال ودارایی های فردوارد شده است که به مهم ترین آنهااشاره می‌شود.

1. 1.حرمت تعرض به اموال دیگران

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ⁽¹⁾.

ای کسانی که ایمان آورده‌اید اموال خود را میان خود به باطل (وازراه نامشروع) مخورید مگر این که تجارت و داد وستدی باشد براساس رضایت طرفین شما.

از این آیه شریفه چندین نکته مهم به دست می‌آید:

اول. از اضافه واژه «اموال» به ضمیر «کم» استفاده می‌شود که اسلام مالکیت شخص بر اموالش را امضاء کرده و آن را به رسمیت شناخته است.⁽²⁾

دوم. آیه این حکم عقلاء را که "شخص بر اموال خود سلطه دارد " امضاءوتایید می‌کند.⁽¹⁾

سوم. ممنوعیت تصرفات نامشروع و درآمدهای نامشروع، یکی ازقوانین الهی می‌باشد که در این آیه بر آن تأکید شده است.

چهارم. مراد از باطل، سبب باطل و نامشروع است مثل دزدی و قمار و عقود فاسده و غیر آن.⁽²⁾

علامه طباطبایی: أنّ السلطنه لیست هی الملکیّه، بل هی من الأحکام العقلائیّه للملکیّه ... و قوله (ص) الناس مسلَّطون علی أموالهم ینادی بما ذکرناه؛ فإنّ إضافه الأموال إلی الناس هی الإضافه المملوکیّه، فقوله (ص) الناس مسلَّطون علی أموالهم مساوق لقوله: "الناس مسلّطون علی أملاکهم" فإنّ الناس لایسلّطون علی الأموال بلا إضافه مالکیّه بینها و بینهم. خویی، ابوالقاسم، مصباح الهدی، ج 11، ص 434.

پنجم. مراد از اکل مال غیر، مطلق تصرف در مال غیر( اعم از اکل وغیر آن ) است.⁽³⁾

ششم. معامله و داد و ستد باید بر مبنای رضایت طرفین باشد که این رضایت اساس معاملات اسلامی را تشکیل می‌دهد. قید «عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ» دال است بر آن که معامله بدون‌رضای طرفین، صحیح نیست.⁽⁴⁾

و مراد از رضایت، رضایت معتبر است زیرا که رضای انسان مکره و صبی و مجنون و سفیه و مفلس معتبر نبوده و معامله ایشان صحیح نیست.⁽¹⁾

1. 2حرمت راههای نامشروع تحصیل ثروت

وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَی الْحُکَّامِ لِتَأْکُلُوا فَریقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُون.⁽²⁾

اموال یکدیگر را در میان خود به باطل(ونامشروع و ناحق) نخورید و آن را به حکام و قضات ندهید تا(به سبب این رشوه) قسمتی از اموال مردم را از روی گناه (و غیر مشروع) و آگاهانه بخورید.

این آیه نیز کلیه تصرفات نامشروع (مانند ربا، دزدی، کلاهبرداری و ...) را در برمی‌گیرد و تعرض به حریم مالی افراد را در هر شکل و قالبی ممنوع می‌داند.

2. نفس انسان

اشاره

منظور آن است که فرد از ناحیه جان و جسم نیز دارای حرمت بوده و هیچ کس حق ضرب و جرح و قتل وی را ندارد و نیز حق این‌که از طریقی بخواهد آسیبی را وارد کند (مثلاً از راه تزریق آمپول، بدن او را

آلوده به ویروسی کند تا او را دچار بیماری نموده و یا زیبایی و سلامت وی را در معرض تهدید قرار دهد) ندارد.⁽¹⁾

تذکر: مواردی که کسی به حکم قانون قصاص می‌شود و یا مشمول تعزیر قرار می‌گیرد و نیز آنجا که پزشک در چارچوب قوانین ایفای نقش می‌کند، مستثنی است.

1. 2.حرمت تعرض به جان دیگران

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجارَهً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِیماً.⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید اموال خود را میان خود به باطل(وازراه نامشروع) مخورید مگر این که تجارت ودادوستدی باشدبراساس رضایت طرفین شما، وخودتان را نکشید، همانا خداوندبه شمامهربان است.

در این آیه شریفه همان گونه که برای اموال افراد حرمت قایل شده و انسان‌ها را از تعرض به آن نهی کرده، جان افراد را نیز ارج و احترام نهاده و از تعرض به آن نهی نموده است.

نکته جالب آن است که مفسران معتقدند جمله «و لا تقتلوا انفسکم» اطلاق دارد و هم از کشتن دیگران نهی کرده و هم از کشتن فرد خودش را (یعنی خودکشی).⁽¹⁾

ظاهر جمله «لاتقتلوا انفسکم» نهی از این است که انسان خودش رابکشد.اما همراه آمدن با جمله «لاتاکلو اموالکم» که ظهور دراین داردکه همه مومنان را همانند«نفس واحده»فرض کرده است، مشعر به این معنا است که مراد از «انفس» نیزهمه نفوس جامعه باشدوهریک نفس دیگری به شمار رود.بااین معنی جمله «لاتقتلوا» مطلق بوده وشامل کشتن خود یا دیگری، هردو می شود. بنابراین کسی حق خودکشی هم ندارد. دراین نظریه تعداد دیگری ازمفسرین نیز همراه هستند فخررازی:"وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ" یدل علی النهی عن قتل غیره و عن قتل نفسه بالباطل». فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج 10، ص 57- جصاص: "وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ" اقتضی النهی عن قتل کل واحد منا لنفسه و لغیره. احکام القرآن، ج 1، ص 343.»

از این‌جا معلوم می‌شود روایت مشهور "الناس مسلطون علی اموالهم وانفسهم" نه در بخش مالی چنان اطلاقی دارد که کسی بگوید مال خودم است و دوست دارم آتش به مالم بزنم زیرا انسان حق تصرف و بهره برداری نامشروع از اموال خود را ندارد و نه در بخش مربوط به نفس چنان اطلاقی دارد که فرد به استناد آن به جسم و بدن خود ضرری برساند یا حق حیات را بخواهد از خودش سلب کند.⁽²⁾

عمومیت قاعده یادشده مربوط به سلطه آنان بر اموال است نه دراحکام آن و معنای این سخن آن است که در چارچوب مواردی که خداوند تصرفات در ملک را مباح و جایز شمرده، مالک این سلطه خود را اعمال می‌کند. شیخ انصاری، المکاسب، ط - القدیمه، ج 1، ص 344. ونیز بنگرید: طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیه، ج 6، ص 285.

2. 2. موارد استثناء

اشاره

وَ لا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْجَعَلْنا لِوَلِیِّهِ سُلْطاناً فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ إِنَّهُ کانَ مَنْصُوراً».⁽¹⁾

و کسی که خدا کشتن او را حرام کرده، جز به حق نکشید، و هر کس مظلوم [و به ناحق] کشته شود، برای اولیاءدم، تسلّطی بر قاتل [برای قصاص] قرار داده‌ایم،که البته نباید در کشتن زیاده روی کند زیرا او [با قوانین صحیح و درستی چون دیه و قصاص] مورد حمایت قرار گرفته است.

یا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصاصُ فِی الْقَتْلی الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الْأُنْثی بِالْأُنْثی فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أَخِیهِ شَیْ‌ءٌ فَاتِّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَداءٌ إِلَیْهِ بِإِحْسانٍ .⁽²⁾

ای کسانی که ایمان آورده ایددرمورد کشته شده ها بر شما قصاص نوشته( و لازم) شده است: آزاد در برابر آزاد، برده در برابر برده، زن در برابر زن. پس آن که از سوی برادر (دینی) اش(که ولیِّ مقتول است) مورد چیزی از عفو قرار گرفت(که به جای قصاص، دیه و خون‌بها پرداخت شود) پس پیروی کردن ازکاری پسندیده و پرداختن دیه و خون‌بها(به ولی دم ) به نیکویی است.

گفت او پس آن قصاص از بهر چیست

گفت از حق است وبهر زندگیست ⁽¹⁾

این آیات بر حرمت جان انسان‌ها تأکید می‌کند و تعرض به آن را ممنوع می‌داند⁽²⁾مگر در جایی که شرع و قانون اجازه داده باشند، مانند قصاص یا اجرای پاره‌ای از حدود مثل حد زنای محصن آیه گذشته ازجمله آیاتی است که درخصوص قصاص نفس و جسم وارد شده و پاره‌ای از احکام آن را بیان نموده است و به اولیاء دم یا کسی که بر جسم او جراحتی وارد گشته، اجازه می‌دهد تا با رعایت عدالت، متعرض جسم و جان فرد جانی بشود. در حقیقت مسایل مربوط به قصاص جزء مستثنیات از قانون وجوب حرمت نفس محترمه (اعم از جسم و جانش) می‌باشد.⁽³⁾

پرسش ها

1- دو واژه "حریم " و" خصوصی " را تعریف کنید.

2- چرا امام علی (ع) یکی ازشرایط پذیرش توبه را ادای حقوق مردم دانسته اند؟

3- تعاریفی که برای حریم خصوصی بیان شده است را مورد بررسی وگفتگو قرار دهید.

4- نکات مهم در آیه شریفه: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجارَة عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ .(نساء، 29) رابیان کنید.

برای مطالعه بیشتر

وَ الْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذی خَبُثَ لا یَخْرُجُ إِلاَّ نَکِداً کَذلِکَ نُصَرِّفُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُون. اعراف،58

ارتباط معنای این آیه با امربه معروف ونهی ازمنکر چیست ؟ امر به معروف ونهی ازمنکر چه نقشی درایجاد جامعه ای سالم وپاک دارد؟

درس بیستم

3. امور حیثییتی

اشاره

پیش از این گفتیم از عِرض و آبرو و حیثیت افراد، می‌توان به عنوان حق معنوی در برابر حقوق مالی نیز یاد کرد که بیشترین تأکیدها و توصیه‌ها در کتاب و سنّت در حوزه رفتاری در این خصوص است، منظور از این واژه، هر آن چیزی است که آبرو و حیثیت افراد را تحت تأثیر قرار داده و مخدوش سازد، مانند اهانت، تحقیر، استهزاء، افتراء، تبانی و توطئه، دادن اطلاعات غلط و خلاف واقع درباره کسی، افشای اسرار، اشاعه فحشاء، تجسس در امور افراد و ...

در قرآن کریم ونهج البلاغه موارد متعددی، مرتبط با عرض و آبروی افراد، ذکر شده است که به اهمّ آن با رعایت اختصار اشاره می‌شود.

یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَ لا تَجَسَّسُوا وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحیم.⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از بسیاری از گمانها پرهیزکنید. زیرا پاره‌ای از گمانها گناه است. و در امور مخفی یکدیگر تجسس مکنید. و نباید از یکدیگر غیبت کنید. آیاکسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس آن را ناخوش و ناپسند می‌دانید. و از خداپروا پیشه کنید، همانا خدا توبه‌پذیر و مهربان است.

در این آیه شریفه به سه موضوع بسیار مهم درحوزه حریم خصوصی(سوء ظن، غیبت ،تجسس) پرداخته و از اهل ایمان خواسته است برای حفظ آبروی افراد از ورود به این حوزه ها خودداری کنند، روشن است عدم توجه به این توصیه‌ها،درحوزه فرهنگ عمومی و ارتباطات اجتماعی نیز تأثیرات منفی گسترده‌ای بجامی گذارد.

1. 3. سوء ظن

نخستین موضوعی که خداوند متعال به اهل ایمان توجه داده، پرهیز از سوء ظن به یکدیگر است. بدگمانی و بدبینی خود ریشه بسیاری از قضاوت‌های نادرست و نیزسبب کنجکاوی و عیب‌جویی در زندگی دیگران می‌شود.