مبانی کلامی اعجاز قرآن

مشخصات کتاب

سرشناسه:رضوانی، روح‌الله، ۱۳۵۵ -

عنوان و نام پدیدآور:مبانی کلامی اعجاز قرآن/ روح الله رضوانی.

مشخصات نشر:قم، چهارراه شهدا، خیابان حجتیه، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص): مرکز بین‌المللی ترجمه و نشرالمصطفی(ص)، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری:۲۰۸ص.

شابک:۴۳۰۰۰ ریال: 978-964-195-238-1

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. ۱۹۷ - ۲۰۸.

موضوع:قرآن -- اعجاز

شناسه افزوده:جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

رده بندی کنگره:BP۸۶/ر۶م۲ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۸

شماره کتابشناسی ملی:۲۱۱۶۲۰۲

اشاره

شناسنامه

مبانی کلامی اعجاز قرآن

تألیف: روح‌الله رضوانی

چاپ اول: 1391 ش/ 1433 ق

ناشر: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)

چاپ: توحید قیمت:؟؟؟ ریال شمارگان: 2000

حق چاپ برای ناشر محفوظ است.

مراکز فروش:

قم، چهارراه شهدا، خیابان حجتیه، فروشگاه مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)؛ تلفکس: 02517730517

قم، بلوار محمد امین، سه‌راه سالاریه، فروشگاه مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)؛ تلفن: 02512133106 - فکس: 02512133146

www.eshop.miup.ir www.miup.ir

E-mail: admin@miup.ir Root@miup.ir

سخن ناشر

با پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی و در عصر جهانی شدن ارتباطات، پرسش‌ها و چالش‌های نوینی در حوزه علوم انسانی فراروی اندیشمندان مسلمان قرار گرفت که همه، به نوعی برخاسته از مسؤولیت دشوار حکومت در این عصر است؛ دورانی که پایبندی به دین و سنت، در مدیریت همه‌جانبه کشورها بسیار چالش‌برانگیز می‌نماید. از این رو مطالعات و پژوهش‌های به‌روز، جامع، منسجم و کاربردی در حوزه دین، بر اساس معیارهای معتبر جهانی و عمق و اصالت اندیشه‌های ناب، بایسته و ضروری است و جلوگیری از انحرافات فکری و تربیتی پژوهندگان حوزه دین، مهم و مورد عنایت تمامی بنیان‌گذاران این شجره طیّبه، به‌ویژه معمار بزرگ انقلاب اسلامی، امام خمینی (رحمه الله) و مقام معظم رهبری دام ظله العالی می‌باشد.

«جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة» برای تحقق این رسالت خطیر و در مسیر نشر معارف ناب محمّدی (صلی الله علیه و آله) «مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)» را تأسیس کرده است.

اثر حاضر که حاصل تلاش فاضل گرامی روح‌الله رضوانی می‌باشد، کوششی است در به ثمر رساندن گوشه‌ای از این اهداف متعالیه.

در پایان لازم می‌دانیم از همه عزیزانی که در مسیر نشر این کتاب سهمی داشته‌اند، تقدیر و تشکر نموده و تمامی ارباب فضل و معرفت را به یاری خوانده تا ما را از دیدگاه‌های سازنده خویش بهره‌مند سازند.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)

فهرست

پیش‌گفتار 11

تعریف معجزه در لغت و اصطلاح 17

بررسی مفهوم معجزه در قرآن 27

تحلیل و بررسی 47

تعریف معجزه با اصطلاح خرق عادت 53

الف) اشاعره و خرق عادت 60

ب) مبانی کلامی معتزله در باب خرق عادت 62

ج) دیدگاه متکلمان امامیه درباره خرق عادت 66

د) تبیین دیدگاه حکما درباره خرق عادت 68

بررسی رویکرد قرآن به قانون علیت 75

بررسی دیدگاه نواندیشان 83

نارسایی تعریف معجزه به «خرق عادت» 99

بررسی اشکالات بر خرق عادت 106

پاسخ شبهه ممتنع بودن خرق عادت 110

خرق واقعی و نسبی 116

خلاصه و داوری 118

تحلیل کاربرد قید «تحدّی» در تعریف معجزه 121

مناقشه در باب لزوم قید تحدّی 127

نقد و بررسی مناقشه 131

تحلیل کاربرد قید «عجز از هماوردی» در تعریف معجزه 134

تحلیل کاربرد قید «تقارن زمانی معجزه با تحدّی» 136

تطبیق خرق عادت بر قرآن 142

بررسی و نقد ادله منکران خارق‌العاده بودن قرآن 147

تطبیق هماوردطلبی (تحدّی) بر قرآن 156

تحدی قرآن از دیدگاه اهل کلام 158

بررسی مبانی متکلمان در باب هماوردطلبی قرآن 162

انحصار تحدّی در فصاحت و بلاغت 164

تحدّی فراتر از فصاحت و بلاغت 170

استدلال علامه طباطبایی برای عمومیت تحدی آیه 13 سوره هود 175

نقد و بررسی دیدگاه‌ها درباره تحدّی 179

حجم آیات مورد تحدی قرآن 181

دیدگاه علامه طباطبایی (رحمه الله) 189

دیدگاه آیة‌الله مصباح یزدی 196

تطبیق مبانی متکلمان در پاسخ به هماوردطلبی قرآن 198

سکوت اعراب در برابر مبارزه‌طلبی قرآن 206

اثبات تواتر عدم معارضه با قرآن از منظر اهل کلام 208

تجدد و استمرار اعجاز قرآن در همه زمان‌ها 212

بررسی شبهه عدم معارضه با قرآن به‌سبب قدرت مسلمانان در مدینه 226

بررسی شبهه از بین بردن معارضات به دست مسلمانان 230

بررسی شبهه توانایی اهل فصاحت و بلاغت برای معارضه 234

بررسی صحت نسبت معارضه، به معارضان 238

معارضه با قرآن در عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) 242

معارضه با قرآن پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) 242

معارضه در عصر حاضر 254

سوره جعلی «ایمان» 262

مقایسه آیات قرآن و سوره ساختگی ایمان 264

فصاحت و بلاغت قرآن 272

اخبار از غیب در قرآن 280

عدم اختلاف در قرآن 290

الف) عدم اختلاف در مطالب قرآن 292

ب) عدم اختلاف در معارف 296

جامعیت معارف قرآن 300

امّی بودن آورنده قرآن 308

اعجاز علمی قرآن 316

قرآن و جاذبه عمومی 318

پایه‌گذاران هیئت جدید 318

قرآن و بادهای آبستن‌گر 324

قرآن و زندگی در کرات دیگر 324

نظم علمی در ساختمان قرآن 327

اعجاز عددی قرآن 332

اعجاز عددی بر معیار رمز 336 19

بررسی نظریه «صرفه» از دیدگاه متکلمان 338

نقد نظریه صرفه 344

کتاب‌نامه 354

پیش گفتار

مباحث پیرامون معجزه، همواره در کلام اسلامی و نزد متکلمان مسلمان مطرح بوده است. متکلمان مسلمان، براساس اعتقادات دینی خود، قرآن را معجزه پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) می‌دانستند و با توجه به وظیفه اصلی خود در دفاع از شأن و منزلت قرآن، آن را پدیده اعجازآمیز، می‌پنداشتند و برای مدّعای خود دلایل عقلی و کلامی ارائه می‌نمودند.

معجزه یا حادثه اعجازآمیز از منظر متکلمان مسلمان ویژگی‌هایی دارد که آن را از دیگر پدیده‌های غیر معمول، متمایز و برجسته می‌سازد. از این رو، اعجاز فعل خداوند و خارج از توان متعارف بشر و امری برخلاف جریان طبیعی عالم است. حادثه اعجاز آمیز همراه با تحدّی و فراخوانی همگان به همانندسازی و عجز و ناتوانی دیگران از آوردن همانند آن است؛ برخلاف امور خارق‌العاده دیگر که مقرون با تحدّی نیست.

اعجاز در حقیقت همان خارق عادت است. مفهوم خرق عادت این است که از حدّ رابطه سببی و مُسبّبی جاری و معمول در طبیعت فراتر رود و به وسیله آن قابل توجیه و تبیین نباشد. متکلمان معجزه را با اصلِ سنخیّتِ بین علت و معلول سازگار می‌دانند و حادثه اعجازبرانگیز را در

راستای این مقوله تبیین و تحلیل می‌کنند. قیدهایی چون «عدم معارضه» و «مقارنت با زمان تکلیف»، هم تأکیدی بر خرق عادت است و هم باعث محدود کردن دایره معجزه و ملاک جدایی آن از سایر امور خارق عادت می‌گردد. همچنین معجزه همیشه همراه با ادعای منصبی از مناصب الهی و وقوع آن مقارن با زمان تکلیف و غیر قابل تعلیم و تعلّم است.

متکلمان تحدّی را شرط اساسی در معجزه و اثبات عجز کسانی می‌دانند که می‌خواهند با قرآن مبارزه کنند. بنابر مبنای متکلمان اگر معجزه همراه با تحدّی نباشد، دلیل و برهان برای کسانی که بعد از آن می‌آیند، واقع نمی‌شود؛ چون ممکن است عدّه‌ای بگویند: اگر صاحب معجزه دیگران را دعوت به هماوردی می‌کرد، آنها می‌توانستند همانندِ آن را بیاورند.

متکلمان تعارض ناپذیری قرآن را شرط دیگر اعجاز می‌دانند؛ زیرا مخاطبان به تحدّی، یا اعتراف به معجزه بودنِ قرآن می‌کنند، یا این‌که درصدد مقابله و معارضه برمی‌آیند، اما سرانجام مغلوب مدّعی نبوت می‌شوند. همه متکلمان معتقدند حقیقت معجزه عبارت است از این‌که بشر، مطلقاً از انجام دادن آن عاجز باشد و هیچ‌گونه توانایی و مقابله با آن را نداشته باشد؛ چرا که اگر دیگران توانایی مقابله با معجزه را داشته باشند، طلب هماوردی معنای خود را از دست می‌دهد.

در پندار متکلمان مسلمان، عدم امکان همانندآوری برای قرآن، به سبب معجزه بودن قالب و محتوای آن است. قالب و محتوای قرآن به‌گونه‌ای است که جز با علم و قدرتِ ویژه خداوند تحقّق نمی‌یابد و از این روست که بشر تاکنون نتوانسته همانندش را بیاورد؛ بدون آن‌که خداوند علم یا قدرت و همّت معارضان و همانندآوران را سلب کند. متکلمان مسلمان، تقریباً به اتفاق، وجود این ویژگی‌ها را در قرآن تصدیق نموده‌اند.

در قرآن واژه «تحدّی» به‌کار نرفته، اما قرآن، به صورت قاطع، بشر را از عصر نزول تا به امروز، به مقابله دعوت کرده است و در عین حال به طور قاطع فرموده است که کسی را یارای مقابله با آن نیست و از این طریق بر ماورایی بودن آن استدلال کرده است. اکثر قریب به اتفاقِ متکلمانِ مسلمان بر تَحدّی قرآن اجماع دارند؛ یعنی این‌که قرآن با بیان بسیار گویا و روشن، مخالفان خود را دعوت به مبارزه و هماوردی می‌نماید و دلیل این مدّعا علاوه بر آیات قرآن، اخبار متواتری است که به ما رسیده. در این‌جا سؤال این است که آیا خداوند در تحدّی‌های قرآن، تنها به فصاحت و بلاغت قرآن تحدّی کرده یا این‌که تحدّی شامل سایر معارف موجود در قرآن نیز می‌شود؟ در این زمینه، متکلمان و دانشمندان علوم قرآن با برداشت‌هایی که از آیات تحدّی داشته‌اند، در نوع تحدّی با هم اختلاف‌نظر دارند؛ لذا هر گروه به تبیین دیدگاه‌های خود در این زمینه پرداخته‌اند. در این‌جا دو دیدگاه متفاوت وجود دارد: اکثر متکلمان متقدم و متفکران اسلامی بر این اعتقاد بوده‌اند که اعجاز قرآن در فصاحت و بلاغت و نظم ویژه آن می‌باشد.

گروه دیگری از دانشمندان و متکلمان، تحدّی قرآن را فراتر از فصاحت و نظم آن می‌دانند و معتقدند فصاحت و بلاغت، تنها یکی از مصادیق تحدّی قرآن است و خداوند به سایر معارف موجود در محتوای آیات نیز تحدی کرده است. در مقدار اعجاز ظاهراً این‌گونه به نظر می‌رسد که اعجاز به میزان یک سوره می‌باشد؛ چه سوره بزرگ باشد یا کوچک، اما اگر آیه‌ای به مقدار حروف یک سوره کوچک باشد، مانند سوره کوثر، باز هم معجزه است. در آیه 34 سوره طور فَلیَأتُوا بِحَدِیثٍ

مِثلِهِ إِن کانُوا صادِقِینَ آمده که مقصود از حدیث، حدیث تام است که کمتر از کلمات یک سوره کوچک نباشد.

بنابر اعتقاد متکلمان در عصر نزول قرآن، وقتی اعراب عصر جاهلیت با باورهای دین جدید اسلام حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) روبه‌رو شدند، افکار و اندیشه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به‌گونه‌ای بود که با آیین اجداد آنها تعارض داشت؛ بنابراین، طبیعی بود که اعراب جاهلی آیین جدید را نپذیرند و با آن به مقابله برخیزند. از سوی دیگر، پیامبری که مدعی دین جدیدی بود، باید برای ادعای خود ادله و برهان اقامه می کرد تا دیگران، آن را بپذیرند. در مورد پندارها و تردیدهای معارضه با قرآن، اکثر متکلمان مسلمان تأکید دارند که اگر معارضه با قرآن صورت گرفته بود، اخبار آن در همه‌جا منتشر می‌شد و به ما می‌رسید؛ اگر مخالفان اسلام توان معارضه با قرآن را داشتند و معارضه‌ای کرده بودند، معارضه آنان بهترین دلیل برای بی‌اعتبار کردن اسلام و قرآن بود. لذا از هر راهی برای نقل آن به دیگران متوسل می‌شدند و آن حادثه در تاریخ ثبت می‌گردید. در نتیجه، با اخبار متواتر تعارض ناپذیری یا ناتوانی در معارضه با قرآن برای ما ثابت گردیده است؛ به‌گونه‌ای که هیچ تردیدی در آن وجود ندارد.

1- معناشناسی معجزه

تعریف معجزه در لغت و اصطلاح

1- مفهوم معجزه در لغت

«معجزه» از کلمه «عجز» گرفته شده که به معنای ضعف و ناتوانی است و لغتنامه‌های مختلفی به این معنا اشاره دارد.⁽¹⁾

خبرگان لغت، «عجز» به سکون جیم و «عجز» به فتح جیم و «عجز» به ضم جیم را متفاوت دانسته‌اند. اولی و دومی را به معنای ضعف و ناتوانی در مقابل قدرت⁽²⁾و سومی را آخر و پایان شیء معنا کرده‌اند.⁽³⁾در تاج العروس از قول سیبویه نقل شده است که استعمال «عجز» به کسر جیم به معنای ضعف، نادر است.⁽⁴⁾راغب اصفهانی، معنای اصلی عجز را تأخر ذکر کرده و می‌گوید: «چون تأخر عصاره ضعف و سستی است،

ازاین رو عجز در اصطلاح عرفی، در معنای ضعف به کار گرفته شده است».⁽¹⁾کلمه معجزه، اسم فاعل از باب افعال می‌باشد. یکی از معانی شایع باب افعال متعدی کردن فعل لازم است.⁽²⁾معنای لازم «عَجُزَ» ناتوان شدن است که در «أعجَز» به معنای ناتوان کردن بوده و اسم فاعل آن - یعنی «مُعجِز» - به معنای ناتوان کننده می‌باشد و مراد از آن - به حسب لغت و اصطلاح - امر خارق‌العاده‌ای است که بشر از آوردن آن عاجز⁽³⁾و ناتوان است.⁽⁴⁾

واژه «معجزه» و مشتقات آن، حدود 26 مرتبه در قرآن به کار رفته که مقصود از همه آنها، معنای لغوی آن است، مانند... فَاعلَمُوا أَنَّکُم غَیرُ

مُعجِزِی اللّهِ ؛ ⁽¹⁾بدانید شما نمی‌توانید خدا را ناتوان سازید و وَ ما أَنتُم بِمُعجِزِینَ فِی الأَرضِ... ؛ ⁽²⁾شما هرگز نمی‌توانید بر اراده خدا چیره شوید.

2- تعریف معجزه در اصطلاح متکلمان

از دیدگاه اهل کلام، اعجاز، گفتار شگفت‌انگیز و جالب توجه یا امر خارق عادتی است که مدعی مقام نبوت برای اثبات ادعای رسالتش، آن را برخلاف قوانین عادی و جاری طبیعت و همراه با تحدّی و دعوت به مبارزه‌طلبی و عجز و ناتوانی دیگران از آوردن همانند آن انجام می‌دهد.

کلمه معجزه با معنای کلامی آن، در قرآن بیان نشده؛ ولی در موارد متعدّدی کلمه «آیه» یعنی نشانه و دلیل و «بینه» به معنای واضح و روشن و شفاف بر معجزات و صدق دعوی پیغمبران اطلاق شده است که بحث آن خواهد آمد.

همان‌گونه که اشاره کردیم، بیشتر متکلمان مسلمان، معجزه را امری خارق عادت، که کننده آن مدّعی مقام نبوت و همراه با تحدّی و عجز دیگران از هماوردی با آن است، تعریف کرده‌اند.⁽³⁾

بعضی دیگر معجزه را بر دو نوع می‌دانند:

آن و ناتوانی همه از پاسخ‌گویی به آن معلوم باشد و دیگر این‌که ظاهرالصلاح بوده و موصوف به امانتداری⁽¹⁾و مقرون به صدق باشد.

3- ویژگی های معجزه در کلام اسلامی

از تعریف‌های مختلف متکلمان مسلمان برای معجزه می‌توان برخی از ویژگی‌ها را جزو شرایط لازم معجزه برشمرد:

با توجه به تفسیر و تبیینی که تا به حال از معجزه به دست آورده‌ایم، چنین به نظر می‌رسد:

4- حاصل سخن

از آن‌چه تاکنون بیان شد، روشن می‌شود که اعجاز در حقیقت همان «خارق عادت» است. قیدهایی همچون «عدم معارضه» و «مقارنت با زمان تکلیف»، هم تأکیدی بر خرق عادت است و هم این‌که سبب محدود کردن دایره معجزه و ملاک جدایی آن از سایر امور خارق عادت می‌گردد. همچنین معجزه همیشه همراه با ادعای منصبی از مناصب الاهی و وقوع آن مقارن با زمان تکلیف و غیر قابل تعلیم و تعلّم می‌باشد. دیگر این‌که، حادثه اعجازآمیز و خارق عادت، باید رابطه‌اش با ادعای مدعی آن معلوم باشد و همچنین بتوان از طریق آن، بر صدق مدعی‌اش استدلال کرد. هدف اصلی و نهایی معجزه آن است که همراه با تحدّی و فراخوانی همگان به همانندسازی و عجز و ناتوانی دیگران از آوردن همانند آن باشد.

بررسی مفهوم معجزه در قرآن

اشاره

اگرچه قرآن مشتقات اعجاز و حتی لفظ معجزه را به صورت مفرد و جمع، فراوان به‌کار برده، اما هیچ‌گاه آن را به معنایی که معجزه در معارف دینی و علوم قرآنی و کتاب‌های کلامی دارد به‌کار نبرده است و در مورد خارق عادت نیز چنین است.

علت این امر را می‌توان این‌گونه بیان کرد: قرآن که آخرین کتاب آسمانی به شمار می‌رود، برای علم، تعقل، تفکر و معرفت اهمیت ویژه‌ای قائل است؛ لذا در موارد متعدد مردم را به تعقل، تفکر و اندیشه فراخوانده و جهل و نادانی را سرزنش کرده است. قرآن از مردم می‌خواهد که ایمان به سفیران الاهی، بر اساس تفکر و اندیشه باشد و به صرف مشاهده امر عجیب و غریب به آنها ایمان نیاورند؛ بلکه صدور معجزات توسط

پیامبران الاهی باید به همراه دلیل و استدلال عقلی باشد که بتواند شالوده ایمان آنان قرار گیرد. از این رو نگرش قرآن به اعجاز، نگرشی معرفتی می‌باشد و به جای بیان اعجاز با واژه «معجزه» یا «خارق‌العاده» که فاقد ارزش معرفتی و الهی است، از واژه‌های جایگزینی «که در زبان عرب به نحو شایسته از عهده آن برآمده‌اند» ذکر کرده است.⁽¹⁾

مفهوم «معجزه» در قرآن با الفاظ مختلف دیگری نیز به کار رفته است که عبارتند از: آیه، بینه، برهان و سلطان. در ادامه به بررسی این واژه‌ها خواهیم پرداخت.

1- آیه و آیات

در تعریف آیه گفته‌اند: «الآیة هی العلامة الظاهرة و حقیقة لکل شیء ظاهر، هو ملازم شیء لایظهر ظهوره»؛⁽²⁾علامت و نشانه روشن و ظاهر را «آیت» گویند و حقیقت آن بر هر چیزی ظاهر و آشکار است و همراه چیزی است که مبهم و پوشیده است و به وسیله آن ابهامش برطرف می‌شود.

قرآن کریم آفریده‌های مختلفی مانند زمین، آسمان و خواب را آیه و دلیل وجود آفریدگار برشمرده است.

وَ مِن آیاتِهِ خَلقُ السَّماواتِ وَ الأَرضِ... ؛ ⁽³⁾و از آیات او آفرینش آسمان‌ها و زمین است. وَ آیَةٌ لَهُمُ الأَرضُ... ؛ ⁽⁴⁾زمین برای آنها آیتی است. وَ مِن آیاتِهِ مَنامُکُم... ؛ ⁽⁵⁾و از نشانه‌های او خواب شماست.

حتّی فراتر از این، قرآن کریم لفظ «آیه» را بر همه مخلوقات و کائنات (اعم از جاندار و بی‌جان)، همه پدیده‌ها، جریان‌ها، حوادث طبیعی و غیر طبیعی اطلاق نموده؛ زیرا همه آنها چه به صورت فردی و چه در مجموع، نشانه قدرت و حکمت آفریدگار خود می‌باشند. یکی از نمونه‌های بسیار روشن این موضوع، آیات 19 تا 25 سوره روم است. در این آیات، نشانه‌هایی از لطف، رحمت و رأفت خداوند علاوه بر آثار توانایی و دانایی‌های او ارائه شده است که عبارتند از: «آفریدن انسان از خاک و پراکنده شدن آن در روی زمین و این‌که آنها را جفت آفریده تا با یکدیگر انس بگیرند و آرامش خاطر پیدا کنند و میانشان دوستی و دلسوزی برقرار نموده است؛ آفرینش آسمان و زمین؛ اختلاف زبان‌ها و رنگ‌ها و نیز خواب شب یا روز؛ جست‌وجوی روزی و طلب فضل خداوند؛ پیدایش برق که موجب ترس یا طمع می‌شود؛ نازل شدن باران که زمین‌های مرده را زنده می‌سازد؛ برقرار ماندن آسمان و زمین به فرمان خداوند تا رستاخیز. هر یک از این‌ها نشانه‌ای است و در هر کدام، نشانه‌هایی برای متفکران و دانشمندان و خردمندان وجود دارد».

در بیان قرآن کریم، معجزات پیامبران به عنوان آیه، نشانه و مقام رسالت و نبوت مطرح است. مخاطبان پیامبران پیشین نیز به جای درخواست «معجزه»، از آنان می‌خواستند که برای اثبات مدعای خود، «آیه» و «آیات» - که همان اعمال خارق‌العاده بود - بیاورند. خداوند نیز با همین عنوان به درخواست مردم، پاسخ می‌داد. آیات ذیل مؤید همین مطلب است:

وَ قالُوا لَو لا نُزِّلَ عَلَیهِ آیَةٌ مِن رَبِّهِ قُل إِنَّ اللّهَ قادِرٌ عَلی أَن یُنَزِّلَ آیَةً وَ لکِنَّ أَکثَرَهُم لا یَعلَمُونَ ؛ ⁽¹⁾و گفتند: چرا نشانه (و معجزه‌ای) از طرف

پروردگارش بر او نازل نمی‌شود؟ بگو: خداوند قادر است که نشانه‌ای نازل کند، ولی بیشتر آنها نمی‌دانند.

وَ أَقسَمُوا بِاللّهِ جَهدَ أَیمانِهِم لَئِن جاءَتهُم آیَةٌ لَیُؤمِنُنَّ بِها قُل إِنَّمَا الآیاتُ عِندَ اللّهِ... ؛ ⁽¹⁾با نهایت اصرار، به خدا سوگند یاد کردند که اگر نشانه‌ای [معجزه‌ای] برای آنان بیاید، حتماً به آن ایمان می‌آورند؛ بگو: معجزات فقط از سوی خداست (و در اختیار من نیست که به میل شما معجزه‌ای‌بیاورم).

خداوند کریم در مقابل شگفت‌زدگی مریم از خبر فرزنددار شدنش به وی نوید می‌دهد که فرزندش از رسولان الهی است و در میان بنی‌اسرائیل مبعوث خواهد شد و ندا خواهد داد:... أَنِّی قَد جِئتُکُم بِآیَةٍ مِن رَبِّکُم أَنِّی أَخلُقُ لَکُم مِنَ الطِّینِ کَهَیئَةِ الطَّیرِ فَأَنفُخُ فِیهِ فَیَکُونُ طَیراً بِإِذنِ اللّهِ.. ؛ ⁽²⁾و (او را) رسول و فرستاده به‌سوی بنی‌اسرائیل (قرار داد که به آنها بگوید:) من نشانه‌ای از طرف پروردگار شما برایتان آورده‌ام. من از گِل، چیزی به شکل پرنده می‌سازم؛ سپس در آن می‌دمم؛ سپس به فرمان خدا، پرنده‌ای می‌شود.

علامه در تفسیر این آیه، «آیه» را به معنای نشانه و معجزه می‌داند؛ به این صورت که به اذن خداوند معجزاتی به دست حضرت عیسی (علیه السلام) صورت پذیرفت⁽³⁾و در جایی دیگر که خداوند از ارسال پیامبران الهی سخن به میان می‌آورد، می‌فرماید: وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُم صالِحاً قالَ یا قَومِ اعبُدُوا اللّهَ ما لَکُم مِن إِلهٍ غَیرُهُ قَد جاءَتکُم بَیِّنَةٌ مِن رَبِّکُم هذِهِ ناقَةُ اللّهِ لَکُم آیَةً... ؛ ⁽⁴⁾و به‌سوی (قوم) ثمود، برادرشان صالح را (فرستادیم). گفت: «ای قوم من! (تنها) خدا را

بپرستید که جز او، معبودی برای شما نیست. دلیل روشنی از طرف پروردگارتان برای شما آمده است: این «ناقه» الهی معجزه‌ای برای شماست.

طبرسی آیه را به نشانه، علامت و معجزه معنا کرده است.⁽¹⁾خداوند زمانی که به حضرت موسی (علیه السلام) دستور می‌دهد رسالت خویش را بر مردم آشکار کند تا مردم حقانیت دعوت ایشان را گردن نهند، می‌فرماید: وَ أَدخِل یَدَکَ فِی جَیبِکَ تَخرُج بَیضاءَ مِن غَیرِ سُوءٍ فِی تِسعِ آیاتٍ إِلی فِرعَونَ وَ قَومِهِ إِنَّهُم کانُوا قَوماً فاسِقِینَ ؛ ⁽²⁾و دستت را در گریبانت داخل کن؛ هنگامی که خارج می‌شود، سفید و درخشنده است؛ بی‌آن‌که عیبی در آن باشد. این در زمره معجزات نه‌گانه‌ای است که تو با آنها به‌سوی فرعون و قومش فرستاده می‌شوی. به راستی که آنان قومی فاسق و طغیانگرند. در این آیه نیز از تعبیر آیه به معنای معجزه استفاده شده است.⁽³⁾

2- بیّنه و بیّنات

بینات جمع «بینه» و آن دلیل و برهانی است که خودش فی‌نفسه روشن و آشکار است و به وسیله آنها چیزهای مبهم دیگر آشکار و روشن می‌گردد. راغب اصفهانی می‌گوید: «البینة الدلالة الواضحة عقلیة کانت او محسوسة».⁽⁴⁾یعنی «بینه» به معنای واضح و دلیل روشن و شفاف است که‌در موارد متعدد بر معجزات اطلاق شده است؛ زیرا معجزه دلیلی

شفاف و بدون دغدغه برای اثبات نبوت می‌باشد.

وَ إِلی ثَمُودَ أَخاهُم صالِحاً قالَ یا قَومِ اعبُدُوا اللّهَ ما لَکُم مِن إِلهٍ غَیرُهُ قَد جاءَتکُم بَیِّنَةٌ مِن رَبِّکُم هذِهِ ناقَةُ اللّهِ لَکُم آیَةً... ؛ ⁽¹⁾و به‌سوی (قوم) ثمود، برادرشان صالح را (فرستادیم). گفت: ای قوم من، (تنها) خدا را بپرستید که جز او، معبودی برای شما نیست. دلیل روشنی از طرف پروردگارتان برای شما آمد؛ این ناقه الهی برای شما معجزه‌ای است. آیه فوق که در بحث پیشین ذکر شد، به جریان بیرون آمدن شتر حضرت صالح (علیه السلام) از دل کوه اشاره دارد و از آن به «بینه» نیز تعبیر می‌کند. وَ لَقَد جاءَکُم مُوسی بِالبَیِّناتِ... ؛ ⁽²⁾و (نیز) موسی آن همه معجزات برای شما آورد. حَقِیقٌ عَلی أَن لا أَقُولَ عَلَی اللّهِ إِلاَّ الحَقَّ قَد جِئتُکُم بِبَیِّنَةٍ مِن رَبِّکُم فَأَرسِل مَعِیَ بَنِی إِسرائِیلَ ؛ ⁽³⁾سزاوار است که بر خدا جز حق نگویم. من دلیل روشنی از پروردگارتان برای شما آورده‌ام. پس بنی‌اسرائیل را با من بفرست.

در آیه اول، خداوند و در آیه دوم، حضرت موسی (علیه السلام) از معجزات متعدد خود به «بینه» تعبیر می‌کند. فخر رازی در تفسیر آیه دوم می‌گوید: «بینه به معنای معجزه روشن و آشکار می‌باشد».⁽⁴⁾

در جای دیگر، خداوند پیامبر را دلداری می‌دهد و می‌فرماید: وَ إِن یُکَذِّبُوکَ فَقَد کَذَّبَ الَّذِینَ مِن قَبلِهِم جاءَتهُم رُسُلُهُم بِالبَیِّناتِ وَ بِالزُّبُرِ وَ بِالکِتابِ المُنِیرِ ؛ ⁽⁵⁾اگر تو را تکذیب کنند (عجیب نیست). کسانی که پیش از آنان

بودند (نیز پیامبران خود را) تکذیب کردند. آنها با دلایل روشن و کتاب‌های پند و موعظه و کتب آسمانی روشنگر (مشتمل بر معارف و احکام) به سراغ آنان آمدند (امّا کوردلان ایمان نیاوردند).

علامه می‌نویسد: کلمه «بینات» به معنای آیات و معجزاتی است که به حقانیت رسولان، شهادتی روشن دهد.⁽¹⁾طبرسی می‌گوید: کلمه بینات به معنای معجزات آشکار، روشن و دلایل واضح می‌باشد.⁽²⁾

در آیه دیگر باز خداوند به پیامبر اسلام دلداری می‌دهد و می‌فرماید: اگر تو را با معجزات آشکار تکذیب کردند و زیر بار دین خدا و آیینت نرفتند، این کار، ادامه کار آبا و اجدادشان است که انبیای گذشته را با وجود دلایل روشن و معجزات آشکار، تکذیب کردند: فَإِن کَذَّبُوکَ فَقَد کُذِّبَ رُسُلٌ مِن قَبلِکَ جاؤُ بِالبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ وَ الکِتابِ المُنِیرِ ؛ ⁽³⁾پس (اگر این بهانه‌جویان) تو را تکذیب کنند (چیز تازه‌ای نیست)، رسولان پیش از تو (نیز) تکذیب شدند؛ پیامبرانی که دلایل آشکار و نوشته‌های متین و محکم و کتابی روشنی‌بخش آورده بودند.

پس «بینه» و «بینات» در بعضی از آیات قرآن کریم به معنای معجزه به‌کار رفته است.

3- سلطان

یکی دیگر از واژه‌های جایگزین برای معجزه، کلمه «سلطان» است که به معنای «دلیل» آمده است. آیات مؤید این مطلب عبارتند از:

وَ لَقَد أَرسَلنا مُوسی بِآیاتِنا وَ سُلطانٍ مُبِینٍ ؛ ⁽¹⁾ما موسی را با آیات خود و دلیلی آشکار فرستادیم. علامه در تفسیر آیه نوشته است: «سلطان یعنی دلیل و برهان قاطعی که هم بر عقل و هم بر مردم مسلط شود؛ اعم از معجزه یا دلیل عقلی. در این صورت عطف سلطان بر آیات، از قبیل عطف عام بر خاص است».⁽²⁾

فخر رازی نیز در این باره می‌گوید: «سلطان به معنای معجزه‌های روشن و آشکار است».⁽³⁾خداوند زمانی که رویارویی طاغوتیان و

جباران‌تاریخ با انبیا را بیان می‌کند، تعبیر «سلطان» که به معنای معجزه است را به کار می‌برد و درباره حضرت موسی (علیه السلام) می‌فرماید: وَ فِی مُوسی إِذ أَرسَلناهُ إِلی فِرعَونَ بِسُلطانٍ مُبِینٍ ؛ ⁽¹⁾و در (زندگی) موسی نیز (نشانه و درس عبرتی بود) هنگامی که او را با دلیلی آشکار به‌سوی فرعون فرستادیم.

هرچند شیخ طوسی در ذیل تفسیر این آیه، «سلطان» را به «دلایل روشن» معنا کرده، ولی از سیاق مابعد و ماقبل آیه، روشن است که منظور، معجزه می‌باشد.⁽²⁾علامه نیز در این‌جا، «سلطان مبین» را به معنای «معجزه» گرفته است.⁽³⁾همچنین قُرطُبی، در تفسیر این آیه نوشته است: «ای بحجة بینة و هی العصاء و قیل: أی بالمعجزات من العصا و غیرها».⁽⁴⁾پس ایشان نیز به نوعی تعبیر معجزه را می‌پذیرد. واژه «سلطان» در آیات ذیل نیز به معنای معجزه می‌باشد:

... قالُوا إِن أَنتُم إِلاّ بَشَرٌ مِثلُنا تُرِیدُونَ أَن تَصُدُّونا عَمّا کانَ یَعبُدُ آباؤُنا فَأتُونا بِسُلطانٍ مُبِینٍ.. وَ ما کانَ لَنا أَن نَأتِیَکُم بِسُلطانٍ إِلاّ بِإِذنِ اللّهِ... ؛ ⁽⁵⁾آنها گفتند: (ما این‌ها را نمی‌فهمیم! همین اندازه می‌دانیم که) شما انسان‌هایی همانند ما هستید که می‌خواهید ما را از آن‌چه پدرانمان می‌پرستیدند باز دارید. دلیل و معجزه روشنی برای ما بیاورید... و ما هرگز نمی‌توانیم معجزه‌ای جز به فرمان خدا بیاوریم.

وَ فِی مُوسی إِذ أَرسَلناهُ إِلی فِرعَونَ بِسُلطانٍ مُبِینٍ ؛ ⁽¹⁾و در (زندگی) موسی (نیز نشانه و درس عبرتی بود) هنگامی که او را با دلیلی آشکار به‌سوی فرعون فرستادیم.

وَ أَن لا تَعلُوا عَلَی اللّهِ إِنِّی آتِیکُم بِسُلطانٍ مُبِینٍ ؛ ⁽²⁾و در برابر خداوند تکبر نورزید که من برای شما دلیل روشنی آورده‌ام.

از توضیحاتی که تاکنون ارائه شد، می‌توان نتیجه گرفت که کلمه «سلطان» در بیشتر موارد کاربردش در قرآن کریم، به معنای معجزه و دلایل روشن و قاطع به‌کار رفته است.

4- برهان

واژه «برهان» که معنای آن ملازم با دلیل عقلی و معرفتی است، از الفاظ جایگزین «معجزه» است. قرآن کریم می‌فرماید: یا أَیُّهَا النّاسُ قَد جاءَکُم بُرهانٌ مِن رَبِّکُم... ؛ ⁽³⁾ای مردم، دلیلی روشن از طرف پروردگارتان برای شما آمده است.

راغب اصفهانی می‌گوید: «البرهان اوکد الادلة و هو الذی یقتضی الصدق ابدا، لامحالة»؛⁽⁴⁾برهان یکی از محکم‌ترین دلایلی است که لازمه آن اقتضای صدق می‌باشد. علمای لغت نیز «برهان» را به معنای دلیل و حجّت روشن و آشکار گرفته‌اند.

قرآن کریم بعد از این‌که از دو معجزه حضرت موسی (علیه السلام) (ید بیضا

و عصا) یاد می‌کند، می‌فرماید: اُسلُک یَدَکَ فِی جَیبِکَ تَخرُج بَیضاءَ مِن غَیرِ سُوءٍ وَ اضمُم إِلَیکَ جَناحَکَ مِنَ الرَّهبِ فَذانِکَ بُرهانانِ مِن رَبِّکَ إِلی فِرعَونَ وَ مَلاَئِهِ إِنَّهُم کانُوا قَوماً فاسِقِینَ ؛ ⁽¹⁾دستت را در گریبان خود فرو بر، هنگامی که خارج می‌شود سفید و درخشنده است؛ بدون هیچ عیب و نقص و دست‌هایت را بر سینه‌ات بگذار تا ترس و وحشت از تو دور شود. پس این دو [معجزه عصا و ید بیضا] برهان‌های روشنی از پروردگارت به سوی فرعون و اطرافیان اوست. به راستی که آنان قوم فاسقی هستند!. طبرسی می‌گوید: «یعنی به‌سبب دلایل روشنی که اثبات نبوت موسی (علیه السلام) است».⁽²⁾

تمام این معجزات که قرآن با الفاظ گوناگونی مانند «آیه»، «بینه» و «سلطان»، از آنها سخن گفته، برای هدایت، روشن‌گری و اثبات حقانیت انبیای الهی می‌باشد.

تحلیل و بررسی

آن، حتی یکبار هم در قرآن به‌کار نرفته است. مقصود از «آیه»، هر قول و عملی است که از نبی شنیده و دیده شود و با خود، نشانه خدایی نیز داشته باشد؛ به‌گونه‌ای که مردم بی‌غرض و حق‌جو، به روشنی این نشانه را بفهمند و در توان بشر نباشد که همانندش را بیاورد؛ مانند همه کارهای خدا. پس هر آیه‌ای معجزه است، ولی هر معجزه‌ای آیه نیست. تاکنون هیچ‌کس نتوانسته مانند شاهنامه فردوسی و اشعار حافظ و گلستان سعدی و بسیاری از این دست را بیاورد، و این یعنی همه این‌ها از نظر معنای لغوی معجزه‌اند، ولی آیه نیستند. «خرق عادت» دایره‌اش از معجزه نیز وسیع‌تر است؛ زیرا می‌توان گفت بسیاری از کشفیات جدید علمی و اختراعات شگفت‌انگیز، داخل مفهوم خرق عادتند، ولی آیه نیستند.

نتیجه‌گیری

از آن‌چه تاکنون گفتیم، روشن شد که آن‌چه متکلمان «معجزه» یا «خرق عادت» می‌نامند، در قرآن با این تعابیر به‌کار نرفته؛ بلکه با الفاظ «آیه»،

«بینه»، «برهان» و «سلطان»، به‌کار رفته است. بنابراین، اصطلاح معجزه یا خرق عادت را خود متکلمان وضع کرده‌اند.

پیش از این، در تعریف «آیه» گفتیم که آن علامت و نشانه ظاهر و روشنی است که حقیقتش روشن و آشکار است و بینه، دلیل و برهانی است که فی‌نفسه روشن و آشکار است و به‌وسیله آن، چیزهای مبهم دیگر آشکار و روشن می‌گردند و «سلطان» عبارت است از دلیل و برهان واضحی که بر عقل و فهم مردم مسلط است و «برهان» به معنای دلیل و حجت روشن و آشکار می‌باشد.

2- تحلیل مبانی کلامی اعجاز

تعریف معجزه با اصطلاح «خرق عادت»

اشاره

بیشتر متکلمان، معجزه را «فعل یا امری خارق‌العاده» تعریف کرده‌اند؛⁽¹⁾هرچند بعضی آن را به «امری خلاف‌العاده»،⁽²⁾و برخی، به چیزی که سبب تعجب دیگران است⁽³⁾نیز تعریف کرده‌اند. متکلمان در بحث نبوت به این

سؤال دقت کرده‌اند که درستی مدعی نبوت را چگونه و از چه راهی می‌توان اثبات کرد. پاسخ بیشتر متکلمان به این سؤال این بوده است که تنها راه قابل استفاده برای عموم، ظهور معجزه و امر خارق‌العاده است؛ لذا آن‌چه با عنوان «معجزه» و «امر خارق‌العاده» از آن بحث کرده‌اند، معطوف به همین مسئله است. البته غیر از علم کلام، به ترتیب در تفسیر و فلسفه نیز از اعجاز و امر خارق‌العاده بحث شده است؛ هرچند به اندازه‌ای که در کلام و تفسیر به مسئله خرق عادت پرداخته شده، در فلسفه مورد توجه واقع نشده و از میان همه مسائل آن، تنها از چگونگی وقوع آن در کنار دیگر امور خارق‌العاده بحث شده است.

کلمه «خوارق‌العادات»، ترکیب اضافی و مرکب از دو کلمه «خوارق» مضاف و «عادات» مضافٌإلیه می‌باشد. از آن‌جا که تعریف مضاف به تعریف مضافٌإلیه بستگی دارد، بهتر است ابتدا تعریف «عادات»، در لغت و اصطلاح را بررسی کنیم و سپس به بحث از امر خارق‌العاده بپردازیم.

1- کلمه «عادت» در لغت

واژه «عادت» مشتق از «عود» و به معنای رجوع مکرّر و بازگشت می‌باشد.⁽¹⁾زمانی که انسان کاری را چندین بار تکرار کند تا این‌که بر او سهل و آسان گردد و ترک آن بر او مشکل و دشوار باشد، آن را عادت می‌گویند.⁽²⁾

2- «عادت» در اصطلاح

در اصطلاح به روش و نظامی که احتمال استمرار و بازگشت آن، بیشتر از احتمال عدم تکرار و جریان آن است، عادت گفته می‌شود. از این رو،

عادت برخلاف «طبیعت» است؛ چرا که طبیعت به نظام و روشی اطلاق می‌شود که احتمال عدم استمرار و جریان آن، در حد صفر و حتی ممتنع است و جریان دوباره آن به‌صورت غالبی نیست؛ بلکه همیشگی است.⁽¹⁾به عبارت دیگر، «عادت» در مورد اموری به‌کار برده می‌شود که بین آنها هیچ نوع رابطه تکوینی و علّی و معلولی وجود ندارد و دلیل تکرار آن، تنها، عامل بیرونی آن است و آن هم به صورت غالبی نه همیشگی.⁽²⁾اما واژه «طبیعت»، در مورد تعاقب و استمرار اموری به‌کار می‌رود که بین آنها رابطه تکوینی وجود دارد و در حقیقت همین رابطه تکوینی عامل استمرار آن است.⁽³⁾

بنابر آن‌چه گفته شد، مراد از «عادت»، این است که انسان کاری را انجام بدهد؛ هرچند مکرراً از او صادر نشود⁽⁴⁾و به تعبیر دیگر، «عادت» آن چیزی است که از بشر سر می‌زند؛ هرچند ظهور آن اندک باشد و مقصود از آن، قانون و روشی در طبیعت است که بر اصل علیت استوار می‌باشد و به‌واسطه معجزه، خرق می‌شود.⁽⁵⁾پس مراد از عادت، هر عادتی

در طبیعت نیست؛ بلکه مراد، عادتی است که پیوسته در طبیعت جریان داشته باشد و با معجزه شکسته شود.⁽¹⁾

3- «خرق عادت» در لغت

خرق عادت در لغت به معنای «پاره کردن»، «از هم گسستن»، «شکستن» و «برخلاف عادت عمل کردن» است.⁽²⁾این قسم از خرق عادت در حیطه قدرت و اختیار انسان قرار دارد. این کلمه در عرف به معنای نقض عادت و تجاوز از هیئت مخصوص آن می‌باشد و برای غرضی خاص، از طرف خداوند متعال انجام می‌گیرد.⁽³⁾

4- «خرق عادت» در اصطلاح اندیشمندان اسلامی

خرق عادت از دیدگاه متفکران مسلمان، بر درک و فهمی از عادت جاری در نظام طبیعت استوار است؛ پس این‌که چه چیز را می‌توان خرق عادت شمرد، به ادراک و شناخت شخص از نظم حاکم بر طبیعت بستگی دارد. مراد از خرق عادت، امری است که فی نفسه ممکن است، ولی عادتاً و به دلیل نظم جاری در طبیعت، غیر ممکن و ممتنع می‌باشد؛ به این معنا که آن کار عادتاً واقع‌شدنی نیست؛ مانند تبدیل شدن عصا به اژدها و امثال آن.⁽⁴⁾

برداشت‌های متکلمان از عادت و خرق آن به‌واسطه معجزه، متفاوت است؛ لذا باید دیدگاه‌های آنان در مورد خرق عادت را به صورت مجزا بررسی کنیم. از طرفی با پیشرفت علم و دانش بشر، تحولات جدیدی در نگرش انسان‌ها به جهان طبیعت و اشیای مادی آن به وجود آمده است که اثر آن بر تفکر انسان‌ها پدیدار شده است. به همین سبب بحث از خرق عادت در باب معجزه، در دو مرحله تاریخی قابل بررسی است:

5- «خرق عادت» از دیدگاه متقدمان

الف) اشاعره و خرق عادت

اشاعره، طبیعت را خالی و عاری از هرگونه سببیت و تأثیر و تأثر واقعی بین اجزای آن می‌دانند و طبایع و صور نوعیه را منشأ اثر نمی‌دانند.⁽¹⁾بنابراین، از نظر ایشان، نظم موجود و مشهود در عالم طبیعت و حوادث، صرفاً تعاقب و توالی حوادث است. خداوند هر حادثه‌ای را مستقیماً می‌آفریند، نه آن‌که سبب و دلیلی در کار باشد. اگر هم بین طبایع و آثار آن، مثلاً آتش و سوزندگی، پیوستگی و توالی دیده می‌شود، صرفاً عادت خداست و مشیت او بر این قرار گرفته است که همیشه به یک روش

عمل کند؛ یعنی همواره سوزندگی را بعد از آتش ایجاد کند و طبیعتاً سوزندگی بعد از آتش به وجود آید و انسان هم از نظر ذهنی به این مسئله عادت کرده است که هستی یافتن همه چیز را همواره به یک روش توقع داشته باشد.

بنابراین، خرق عادت از دیدگاه اشاعره، خرق رابطه علّی و معلولی نبوده است و بدین‌معنا نیست که طبیعت و صورت‌های نوعیه، دارای اثری است که در مورد معجزه از این اثر بازمی‌مانند؛ بلکه به این معناست که خداوند در برخی از موارد و به اقتضای حکمت و مشیت خویش، عادت خود را نقض می‌کند. به همین دلیل، معجزه مثل هر حادثه دیگری مستقیماً اثر خداوند است.⁽¹⁾

ب) مبانی کلامی معتزله در باب خرق عادت

برخلاف اشاعره، معتزله معتقد به اصل علیت و سببیت هستند و همین امر سبب مناقشات این دو مکتب در مقوله «جبر و اختیار» شده است. با این وجود، اگرچه معتزله معجزه را به «خرق عادت» تعریف کرده‌اند، اما مقصود آنان از «عادت» این است که انسان عملی را انجام دهد و هرچند این عمل مکرراً از او صادر نشود، به آن عادت اطلاق می‌شود.⁽²⁾به تعبیر

دیگر، «عادت» آن عملی است که انسان به انجام آن می‌پردازد؛ هرچند به‌حدّ تکرار نرسد یا این‌که «عادت» به قانون و روشی اطلاق می‌شود که بر اصل علیت مبتنی باشد و به‌واسطه معجزه خرق شود. مکتب معتزلی در تعریف معجزه بیشتر بر خرق یا نقض عادت تأکید دارد، ولی رابطه این خرق با قانون علیت را بیان نمی‌کند.⁽¹⁾قاضی عبدالجبار می‌گوید: «معجزه خارق و ناقض‌العادة باید حقیقتاً یا تقدیراً به‌واسطه خداوند صورت پذیرد.»⁽²⁾و همچنین می‌گوید: «واجب است که عادت در این باب، به فعل خداوند برگردد؛ عادتی که توسط بندگان صورت می‌گیرد، مورد اعتماد نیست».⁽³⁾در این‌جا میان معتزله و اشاعره مناقشه‌ای وجود دارد مبنی بر این‌که اشاعره، خرق عادت بندگان را در سحر و... جایز می‌دانند، ولی معتزله خرق عادت را منحصر در معجزه و فقط به‌واسطه خداوند می‌دانند.

از این بیان روشن شد که معتزله نیز معجزه را به «خرق عادت» تعریف نموده‌اند، ولی برداشت آنان از «عادت»، با تلقی اشاعره از «عادت» متفاوت است. اشاعره «عادت» را توالی و تعاقب حوادث می‌دانند و رابطه علّی و معلولی را قبول ندارند، اما معتزله، رابطه علّی و معلولی را قبول دارند و «عادت» را به معنای هر امری می‌دانند که بشر توانایی انجام آن را داشته باشد؛ هرچند آن را مکرراً انجام ندهد. اما چگونگی رابطه عادت با نظام طبیعت و قانون علیت روشن نیست که آیا خرق عادت همان خرق نظام طبیعی است یا خیر.

ج) دیدگاه متکلمان امامیه درباره خرق عادت

بیشتر دانشمندان و متکلمان امامیه، همانند اشاعره، «اعجاز» را به «خرق و شکستن عادت در نظام طبیعت» تعریف کرده‌اند؛ ولی به دلیل پذیرفتن نظام اسباب و مسبّبات در عالم طبیعت، همانند معتزله، تفسیر خاصی از «خرق عادت» دارند،⁽¹⁾هرچند در خرق عادت دانستن سحر و غیره، با اشاعره هم‌نظر می‌باشند. البته منظور از خرق عادت، هر نوع عادتی در طبیعت نیست؛ بلکه مراد، عادتی است که پیوسته در طبیعت جریان داشته باشد و با معجزه شکسته شود؛⁽²⁾چنان‌که محقق طوسی می‌گوید: «نوادر طبیعت همیشه خرق عادت نیست؛ گرچه خلاف معتاد است؛ مانند طفلی که یک پا یا شش انگشت داشته باشد؛ چرا که نوادر هم فی‌الجمله موافق عادت است. آن‌چه باید در مورد «خرق عادت» بدانیم، این است که امر «خارق‌العاده» مربوط به ادعای پیامبر است و خداوند برای تصدیق او، آن را اظهار کرده است».⁽³⁾

د) تبیین دیدگاه حکما درباره خرق عادت

بیشتر حکما معجزه را جزو امور خارق‌العاده می‌شمارند. به نظر آنها، مفهوم خرق عادت این است که چیزی از حد رابطه سببی و مسببی جاری و معمول در طبیعت فراتر رود و به‌وسیله آن قابل توجیه و تبیین نباشد. آنان معتقدند که طبیعت و قانون علّیت می‌تواند نظم مشهود در طبیعت را تبیین کند و پیش‌بینی حوادث آن را ممکن نماید؛ زیرا به نظر آنان طبیعت و صورت‌های نوعیه اشیا، منشأ اثر بوده و می‌توانند در اشیای دیگر اثر بگذارند. بنابراین، حکما در مسئله اعجاز با دو امر روبه‌رو هستند:

نتیجه این قاعده‌ها این است که چیزی خارج از اصل علیت و سنخیت علت و معلول و ترتیب متوالی حوادثی که نظام سببی و مسببی عالم را تشکیل می‌دهد، به وجود نمی‌آید.

اکنون سؤالی که مطرح است این است که آیا اعجاز، این قواعد را نقض می‌کند؟

بیشتر حکما معجزه را با اصل سنخیت بین علت و معلول سازگار می‌دانند و ازاین رو درصدد برآمده‌اند تا نحوه پدید آمدن معجزات و خوارق عادات را با فرض قبول این اصول توضیح دهند. در نتیجه، در تبیین عواملی که موجب پیدایش امر خارق عادت می‌شود، می‌گویند: «انسان دو قوه دارد: یکی قوه عقل نظری که صور معقولات را از عالم مفارق و مجرد بر بدن نقش می‌کند و دیگری قوه عقل عملی که قادر بر تصرف در عالم است. معجزه صادر از عقل نظری، آوردن اخبار از مغیبات است و معجزه صادر از عقل عملی، آوردن افعال غریب و خارق عادت است».⁽¹⁾آنان می‌گویند: «آدمی مطیع نفس است و از طرفی تمام عناصر و اجرام، مطیع مجرداتند. هر قدر نفس آدمی قدسی شود و بر تجرد آن افزوده گردد، قدرتش بر انجام کارهای خارق‌العاده افزون می‌گردد و وقتی نفس آدمی به درجه بالایی از کمال برسد، دارای آثاری خاص در عالم عناصر خواهد شد؛⁽²⁾مانند شفا بخشیدن بیماران، خسوف،

زلزله، توفان و صواعق. همه این‌ها را می‌توان به نفس قدسی انبیای الهی نسبت داد و نیز کسانی از اولیای الهی که با تزکیه نفس و قطع علاقه آن با بدن، در حد امکان، تأثیر چنین نفسی در ماورای بدنشان وجود دارد و امکان دارد که انفعالاتی در عناصر عالم به وجود آورد؛ از قبیل معجزات انبیا و اولیای الهی و کارهای خارق‌العاده‌ای که از آنها نقل شده است».⁽¹⁾

حکما در آثار خود تأکید می‌کنند که افعال «خارق‌العاده» و غریبی که از انبیا صادر می‌شود، همچون احداث، خسوف، شفا دادن بیماران و... نزد خود انبیای الهی امور عجیب و غریبی به حساب نمی‌آیند؛⁽²⁾این امور برای کسانی خرق عادت شمرده می‌شود که با علل آنها آشنایی ندارند و آنها را نمی‌شناسند؛ چرا که برخلاف جریان معمول در عالم طبیعت هستند؛ اما برای آنان که نفس قدسیه دارند و با علل این امور آشنایی دارند، خارق عادت نیستند.⁽³⁾اما این‌که به نظر عموم انسان‌ها خارق

عادت به حساب می‌آیند، ناشی از مقایسه و نسبت‌سنجی و جهل آنان به علل و عوامل آنها می‌باشد.

بررسی رویکرد قرآن به قانون علیت

قرآن صریحاً علّت مادی اشیا را نام نبرده و نفرموده است که یگانه امر طبیعی در تمام حوادث - چه حوادث عادی و چه آنها که برای بشر «خارق‌العاده» هستند - چیست، چه نام دارد و کیفیت تأثیرش چگونه است.

دلیل این امر آن است که بحث از قانون علیت از دایره غرض عمومی قرآن خارج می‌باشد؛ زیرا قرآن برای هدایت عموم بشر نازل شده، نه فقط برای دانشمندان و کسانی که برای مثال الکتریسته شناسند. آن‌چه قرآن کریم بیان فرموده، این است که برای هر حادثه مادی، سببی مادی وجود دارد که به اذن خدا آن حادثه را پدید می‌آورد و به عبارت دیگر، برای هر حادثه مادی، که استناد آن به امر خداست، مجرایی مادی و راهی طبیعی وجود دارد که خدای تعالی فیض خود را از آن مجرا به آن موجود افاضه می‌کند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:... وَ مَن یَتَّقِ اللّهَ یَجعَل لَهُ مَخرَجاً * وَ یَرزُقهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِبُ وَ مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسبُهُ إِنَّ اللّهَ بالِغُ أَمرِهِ قَد جَعَلَ اللّهُ لِکُلِّ شَیءٍ قَدراً ؛ ⁽¹⁾و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند و او را از جایی که گمان ندارد، روزی می‌دهد و هر کس بر خدا توکّل کند، خود او امرش را کفایت می‌کند. به راستی که خداوند فرمان خود را به انجام می‌رساند و خدا برای هر چیزی اندازه‌ای قرار داده است.

از جمله پایانی این آیه، چنین استفاده می‌شود که خدا برای هر چیزی سبب و اسبابی قرار داده، اما ممکن است سبب آن برای ما مخفی

باشد. فقط خداوند به این اسباب احاطه دارد و به‌وسیله آنها کاری را که می‌خواهد، انجام می‌دهد. عبارت: قَد جَعَلَ اللّهُ لِکُلِّ شَیءٍ قَدراً ، در مقام تعلیل و تبیین مطالب ماقبل خود می‌باشد و دلالت دارد بر این‌که هر یک از مسببات عالم، عام‌تر از آن‌چه اسباب عادی اقتضا دارند یا ندارند، می‌باشد؛ خداوند برای آن حدی معین کرده و آن مسبب را با سایر مسببات و موجودات، مرتبط و متصل ساخته است و آن اتصال و ارتباطها را طوری به‌کار می‌برد که موجب پیدایش مسبب مورد اراده‌اش شود؛ هرچند اسباب عادی هیچ ارتباطی با آنها نداشته باشند؛ چرا که اتصال‌ها و ارتباطهای نام‌برده، ملک موجودات نیستند که هرجا موجودات اجازه دادند، منقاد و رام شوند و هر جا اجازه ندادند، یاغی گردند؛ بلکه مانند خود موجودات، ملک خداوند متعال و مطیع و منقاد اویند. بنابراین، آیه دلالت دارد بر این‌که خداوند اتصال‌ها و ارتباطهایی بین موجودات برقرار کرده است و هر کاری بخواهد می‌تواند انجام دهد. این آیه در صدد نفی علیت و سببیت میان اشیاء نیست؛ بلکه می‌خواهد آن را اثبات کند و بگوید: زمام همه این علت‌ها به دست خداست و هرجا و به هر شکل که بخواهد، آنها را به حرکت درمی‌آورد. پس وجود علیت در میان موجودات، امری حقیقی و واقعی است و هر موجودی با موجودات قبل از خود مرتبط است و نظامی میان آنها برقرار است؛ اما نه به گونه‌ای که از ظواهر موجودات و برحسب عادت درمی‌یابیم؛ بلکه به گونه‌ای دیگر، که تنها خدا بدان آگاه است.

می‌توان برای اثبات آن‌چه گفته شده به دو آیه زیر استدلال کرد: ذلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم خالِقُ کُلِّ شَیءٍ... ؛ ⁽¹⁾این است خداوند، پروردگار شما

که آفریننده همه چیز است؛... ما مِن دَابَّةٍ إِلاّ هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُستَقِیمٍ ؛ ⁽¹⁾هیچ جنبنده‌ای نیست، مگر این‌که او بر آن تسلّط دارد (اما سلطه‌ای با عدالت، چرا که) پروردگار من بر راه راست است.

این دو آیه به ضمیمه آیات دیگری که گذشت، قانون عمومی علیت را تصدیق می‌کنند و مطلوب ما اثبات می‌شود؛ چرا که آیه اول، خلقت را به تمام موجوداتی که اطلاق کلمه «شیء» بر آن صحیح باشد، عمومیت داده و فرموده است هر آن‌چه «شیء» باشد، مخلوق خداست و آیه دوم، خلقت را یک وتیره و یک نسق دانسته و اختلافی را که مایه هرج و مرج باشد، نفی می‌کند.⁽²⁾

با تدبر در آیات شریفه قرآن، دلالت آنها بر ثبوت علت برای حوادث به نحو عموم، غیرقابل انکار می‌باشد؛ زیرا قرآن در مورد حوادث عادی مانند ابر و باد و باران و سبز شدن زمین، همانند بشر برخورد کرده است.⁽³⁾این کتاب آسمانی در آیات دیگر نیز نه تنها انواع مصادیق علیت را که بشر از رهگذر تجربه می‌شناسد، مورد توجه قرار داده، بلکه انواع دیگری از علت‌ها را نیز، که در قلمرو تجربه و توجه انسان نبوده بیان کرده است؛ چنان‌که در آیاتی از قرآن کریم، به نوعی وابستگی یک پدیده مادی به پدیده‌ای دیگر اشاره شده و مبدأ و منشأ مادی آسمان، گاز، انسان، خاک و هر موجود زنده مادی، آب شمرده شده است؛ چنان‌که می‌فرماید: ثُمَّ استَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ... ؛ ⁽⁴⁾سپس به آفرینش آسمان پرداخت،

درحالی‌که به صورت دود بود. نیز فَاستَفتِهِم أَ هُم أَشَدُّ خَلقاً أَم مَن خَلَقنا إِنّا خَلَقناهُم مِن طِینٍ لازِبٍ ؛ ⁽¹⁾از آنان بپرس: آیا آفرینش (و معاد) آنان سخت‌تر است یا آفرینش فرشتگان (و آسمان‌ها و زمین)؟! ما آنان را از گل چسبنده‌ای آفریدیم و... وَ جَعَلنا مِنَ الماءِ کُلَّ شَیءٍ حَیٍّ أَ فَلا یُؤمِنُونَ ؛ ⁽²⁾و هر چیز زنده‌ای را از آب قرار دادیم؛ آیا ایمان نمی‌آورند؟!

علاوه بر این، قرآن کریم در آیات متعددی از تأثیر افعال گوناگون بر دامنه اعمال و رفتار انسان و بر سرنوشت خود او، بستگان، اطرافیان و جامعه او و حتی بر محیط طبیعی و جغرافیایی‌ای که در آن زندگی می‌کند سخن می‌گوید؛ چنان‌که می‌فرماید: وَ أَن لَیسَ لِلإِنسانِ إِلاّ ما سَعی ؛ ⁽³⁾و این‌که برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ یَهدِیهِم رَبُّهُم بِإِیمانِهِم... ، ⁽⁴⁾(ولی) کسانی‌که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند، پروردگارشان آنها را در پرتو ایمانشان هدایت می‌کند. وَ لیَخشَ الَّذِینَ لَو تَرَکُوا مِن خَلفِهِم ذُرِّیَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَیهِم فَلیَتَّقُوا اللّهَ وَ لیَقُولُوا قَولاً سَدِیداً ؛ ⁽⁵⁾کسانی که اگر فرزندان ناتوانی از خود به یادگار بگذارند، از آینده آنان می‌ترسند؛ باید (از ستم درباره یتیمان مردم) بترسند. از (مخالفت) خدا بپرهیزند و سخنی استوار بگویند. وَ لَو أَنَّ أَهلَ القُری آمَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحنا عَلَیهِم بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الأَرضِ... ، ⁽⁶⁾و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها، ایمان می‌آوردند و

تقوا پیشه می‌کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشودیم. ظَهَرَ الفَسادُ فِی البَرِّ وَ البَحرِ بِما کَسَبَت أَیدِی النّاسِ... ؛ ⁽¹⁾فساد، در خشکی و دریا به‌خاطر کارهایی که مردم انجام داده‌اند، آشکار شده است.

نتیجه

همان‌طور که بیان شد، قرآن کریم قانون عمومی علّیت میان موجودات را تصدیق کرده است. همچنین روشن شد که نظام وجودی موجودات مادی، چه با جریان عادی موجود شوند و چه با معجزه، بر صراط مستقیم است و اختلافی در طرز کار آن علت‌ها نیست؛ چون هر معلول دارای علت خود می‌باشد.

بررسی دیدگاه نواندیشان

اشاره

در عصر حاضر، اندیشمندان اسلامی با جهان‌نگری جدیدی مواجه شده‌اند که هستی را محدود در مقولاتی چون ماده، حرکت، مکان و زمان می‌بیند و آن را ماشینی دائم‌الحرکة تصور می‌کنند؛ به گونه‌ای که دیگر برای تبیین طبیعت، از مقوله‌هایی چون قوه و فعل، حب و عشق و هدف و غایت استفاده نمی‌کند. موفقیت در تکنولوژی و توان دخل و تصرف در طبیعت - که در نتیجه دانش جدید به وجود آمده - این تصور را پدید آورده است که یگانه راه رسیدن به حقیقت، روشی است که در علوم طبیعی جدید به‌کار گرفته می‌شود. در مجموع، این جهان‌نگری با روش‌شناسی و معرفت‌شناسی خاص خود، این زمینه فکری را به وجود آورده است که با توجه به روش مورد قبول آنان، معجزه نه تنها قابل فهم، درک، تفسیر و اثبات به نظر نمی‌رسد، که تاریک و غیرموجه به نظر

می‌آید. موج‌هایی از این اندیشه نو به متفکران اسلامی سرایت کرد و طبیعتاً چالش‌های جدیدی را درباره حادثه‌های اعجازآمیزی که در آیات قرآن گزارش شده، رقم زد و موجب شد متکلمان اسلامی که اعجاز را دلیل اثبات نبوت پیامبران می‌دانستند، در برخورد با این تفکر نوین، رویکردهای متفاوتی در باب اعجاز در پیش گیرند.

1- تفسیر طبیعت گرایانه از حکایت های معجزه آمیز قرآن

بنابر این دیدگاه، حادثه‌های اعجازآمیز نه تنها با قانون‌های طبیعت مغایر نیستند، بلکه به وسیله همین قوانین کاملاً قابل تبیین می‌باشند. مثلاً از نظر این گروه، داستان عبور موسی از دریا حادثه‌ای خلاف قوانین علمی نبوده و می‌توان برای این حادثه توجیه علمی ارائه داد؛ بنابراین لازم نیست معجزه را خرق عادت دانست.⁽¹⁾

2- تقریر جدید نظریه حکما

نظام علّیت و معلولیت - که خداوند بنا بر آن فیض می‌رساند و جهان را نظم می‌بخشد - گسترده و چند قسمتی است: «نظام طولی و علّی و معلولی»؛ به گونه‌ای که هیچ حادثه‌ای از دایره این نظام بیرون نیست. در عالم طبیعت هر حادثه مادی، علت طبیعی مباشر هم دارد، چه اسباب عادی داشته باشد و چه نداشته باشد؛ یعنی یک رابطه علّیت و معلولیت حقیقی بین اجزا و مراتب عالم برقرار است، نه این‌که این رابطه یک رابطه قراردادی محض باشد.

در این دیدگاه چند نکته قابل توجه وجود دارد:

حکما می‌گویند: اولاً، باید بین دو نوع علیت و رابطه علّی و معلولی فرق گذاشت: یکی رابطه علّی و معلولی از نوع علت ایجادی که علت، به معلول وجود می‌دهد و دیگری، رابطه علی و معلولی از نوع علت مُعِدِّه (که علت، حرکتی در معلول به وجود می‌آورد و آن را دچار تغییر و تحول می‌نماید) سنخیت لازم میان علت و معلول از نوع اول، این است که علت دارای کمال معلول باشد؛ زیرا «فاقد شیء نمی‌تواند معطی شیء باشد.» روشن است که از این جهت، اشکالی بر اعجاز وارد

نیست. سنخیت لازم بین علت و معلول از نوع دوم، این است که باید مناسبتی بین آن دو باشد؛ زیرا در غیر این صورت، از هر چیزی می‌توان انتظار هرگونه اثری را داشت؛ چنان‌که مثلاً از یخ، انتظار گرم شدن را داشته باشیم.

ثانیاً، تعیین قطعی چگونگی سنخیت بین علت و معلولی خاص و این‌که هر پدیده‌ای با چه علل و عواملی سنخیت دارد، یا با چه علل و عواملی سنخیت ندارد، با روش‌های علمی میسر نیست. بنا بر روش علمی، حتی اگر بتوانیم تمام مکانیسم و سازوکارهای طبیعت را حقیقتاً به دست آوریم، این احتمال را نمی‌توان طرد کرد که یک عامل فراطبیعی بیرون از این دستگاه، با یکی از مکانیسم‌ها و سازوکارهای درونی آن ارتباطی - که چگونگی آن، برای ما نامعلوم است - برقرار کند و آن را به تصرف خود در آورد و آثار عجیب و غریبی خلق کند، بدون این‌که اصل سنخیت نقض شود.⁽¹⁾پس علت خرق عادت را باید در ماورای جهان آفرینش جست‌وجو کرد.

مراد از ماورای جهان آفرینش، ماورای اسباب و علل جهان آفرینش است. به عبارت دیگر، خرق عادت، مستند به علت این‌جهانی نیست؛ چه آن علت، قوای نفسانی باشد و چه قوای مادی؛ چه آشکار باشد و چه مرموز؛ بلکه مستند به اراده و مشیت خدا می‌باشد؛ هرچند نیرومندی و صفای نفس هم، یکی از مُعِدّات ظهور خرق عادت به دست پیامبر یا ولی خداست. آیه: قُل إِنَّمَا الآیاتُ عِندَ اللّهِ2 گواه بر همین معناست.

علامه طباطبایی، در تبیین اعجاز بر این نکته تأکید می‌کند که هر

حادثه‌ای که در طبیعت رخ می‌دهد (حتی معجزات)، علت مباشر طبیعی دارد، اما تفاوت معجزه با رویدادهای دیگر، این است که برخی از علل طبیعی، زمانی به‌کار می‌افتند که برای مثال، انسان کامل بر اثر اتحاد با یک مبدأ عالی، ارتباطی خاص با آن علل طبیعی مباشر پیدا کند و به اذن خداوند در آنها تصرف نماید.

بنابراین در وقوع معجزه، نه اصل علیت نقض می‌شود و نه اصل سنخیت و نه قانون طبیعت؛ بلکه مسئله از سنخ محدود شدن یک قانون به وسیله قانونی دیگر است. برای مثال، پزشک برای درمان بیماری انسان به قوانین زیست‌شیمیایی حاکم بر بدن مراجعه می‌کند و آنها را واقعی می‌داند، ولی اگر یک سلسله قوانین روحی و روانی کشف شود (چنین قوانینی در علم روان‌شناسی به اثبات رسیده است) که در درمان بیماری مؤثر باشد، به این معنا نیست که قوانین زیست‌شیمیایی، حقیقت ندارد؛ بلکه فقط به این معناست که در این مورد خاص، یک عامل دیگر - که از سنخ عوامل زیست‌شیمیایی نیست - دخالت کرده است.⁽¹⁾کار پیامبران به‌کار گرفتن یک قوه نفسانی است که خداوند متعال به آنها مرحمت کرده و البته قابل تعلیم و تعلم نیست و دیگران نمی‌توانند به آن دست یابند، ولی به هرحال مشمول قانون علیت است.⁽²⁾

حکما تلاش می‌کنند نشان دهند که در اعجاز اصل علیت، سنخیت علت و معلول و نظام طولی و ترتیبی عالم، نقض نمی‌شود؛ زیرا هیچ یک از قانون‌های طبیعت که مبتنی بر رابطه علیت و معلولیت دو شیء است، نقض و خرق نمی‌شود؛ بلکه اعجاز، امر عجیب و حادثه غریبی است که

علتی هم‌سنخ با خود دارد. بنابر این دیدگاه، رابطه علّی و معلولی - غالب بر جریان طبیعت - اساساً و تکویناً محدود به تحقق موضوع و شرایط مرتبه‌ای دیگر از رابطه علیت و معلولیت است و آن رابطه، در ظرف پیدایش موضوع و شرایط و معدات خود، کلی و ضروری و اکثری‌الوقوع است؛ اگرچه با توجه به این‌که موضوع و معدات آن، کمتر مجال تحقق پیدا می‌کند و کم‌تر به آن نیاز می‌باشد، در مقایسه با جریان غالب بر جهان طبیعت اقلی‌الوقوع است. برای مثال، در آتش و سوزندگی، سطح دیگری از رابطه علی و معلولی وجود دارد که این رابطه را تکویناً محدود می‌کند و در آن سطح، طبیعت، که فاعل نزدیک اثر است، به همراه علل و مقدمه عالیه یا اراده والای انسانی، که صاحب نفس قدسی و پاک است، مانع از سوزندگی آتش می‌شود.⁽¹⁾

تحقیقات علوم جدید و تجربه، هزاران مورد از این قوانین فطری را اثبات کرده است که پیش از این مطلقاً معلوم نبوده‌اند. از هزاران سال پیش درباره دراویش و مرتاض‌های هند، وقایع و حکایاتی نقل می‌شده است که آنها تنها با اراده و توجه قلب، می‌توانند انسانی را متأثر و بی‌هوش کنند. در عصر ماده این وقایع را انکار می‌کردند؛ زیرا این عمل که یک ماده، بدون تلاقی و تماس با ماده دیگر، بتواند از آن اثر بپذیرد، برخلاف قانون فطرت است. اما هنگامی که تجربه، تأثیر قوه نفسانی را اثبات کرد، اثبات تمام واقعیات گذشته محرز و مسلم گردید.⁽²⁾

3- تقریر جدید دیدگاه اشاعره

قوانین طبیعت، وضع و قراردادی الهی همانند قراردادهای اعتباری بشری در درون طبیعت است که ضرورت علّی و معلولی میان آنها وجود ندارد. خداوند می‌تواند به مقتضای حکمت خود، وضع قراردادی را نقض کند و هیچ یک از علوم تجربی نیز مدعی نیست که قوانین طبیعت تغییرناپذیرند. و عقل هم نمی‌تواند ضرورت قوانین طبیعی را کشف نماید. لذا اگر پیامبری ادعایی کرد که با ضرورت عقلی و فلسفی مغایر است، آن را نمی‌پذیریم، ولی آن‌چه معجزه نامیده می‌شود، برخلاف قوانین طبیعت است، نه قوانین عقلی، فلسفی و ریاضی که علوم تجربی فقط وجود آنها را کشف می‌کند. علوم طبیعی، مبتنی بر حس است و حس تنها محسوسات را کشف می‌کند، نه رابطه ضروری و علّی میان دو شیء را. آشکار است که نظم و ترتیبی در همه جهان برقرار است و در نتیجه هر چیزی برای خود، علت و سببی دارد؛ ولی انسان به‌واسطه تجربه و علم محدود خود نمی‌تواند علت حقیقی اشیا را کشف نماید.⁽¹⁾

مطالب بالا را می‌توان بدین صورت تبیین کرد:

نارسایی تعریف معجزه به «خرق عادت»

اشکال تعریف معجزه به خرق عادت، ناسازگاری و مغایرت قید «عادت» با «اصل علیت» است. واژه عادت، تنها با مبانی اشاعره که منکر علیتند، متناسب است و طرفداران دیدگاه‌های دیگر که معتقد به اصل علیت هستند، برای تعریف اعجاز، باید به جای به‌کار بردن «خرق عادت» - که ظاهر آن نفی علیت است - از واژه‌های متناسب با مبنای خود استفاده کنند.

استاد مطهری با تدبر در این نکته می‌گوید: «گاهی به جای معجزه، کلمه «خرق عادت» استعمال می‌شود، ولی این همان برداشتی است که اشاعره از معنای معجزه داشته‌اند و معنای خوبی هم نیست».⁽²⁾

با دقت و تأمل در معنای «خرق»، درمی‌یابیم که در معنای آن، پاره‌کردن و گسستن، همراه با جبر و غلبه نهفته است؛ به‌گونه‌ای که شیء مخروق، راهی جز تسلیم، تأثر و انعطاف در برابر شیء خارق ندارد و به دیار بطلان و نسخ می‌پیوندد؛ ولی واقعیت قضیه این است که هرچند با وقوع معجزه، رشته عادت معمول در طبیعت از بین می‌رود، اما این بدان معنا نیست که با وقوع خرق عادت، قانون علیت باطل و منسوخ می‌شود؛ بلکه برای امر خارق‌العاده نیز علتی وجود دارد که نزد ما مخفی است. ایراد ما در مورد تعریف معجزه به خرق عادت، بدان سبب است که

رابطه آن با قانون علیت روشن نیست، که آیا با وقوع معجزه‌ای خارق‌العاده، شرایط و مقدمات اثرگذاری قانون قبلی موجود در طبیعت تغییر کرده است و هیچ‌گونه مقتضی برای تأثیر و استمرار قانون پیشین باقی نمی‌ماند، یا این‌که با تبدیل شرایط و مقدمات، علت قبلی تکویناً جایش را به علت جدید داده و خود را کنار می‌کشد؟

اشکال بالا متوجه متکلمان اشعری - که اکثر متکلمان را تشکیل می‌دهند - نیست؛ زیرا تعریف معجزه به خرق عادت، با مبانی آنان، که منکر اصل علیتند، ناسازگاری ندارد.⁽¹⁾اما با توجه به این اشکال، متکلمان

امامیه - که معتقد به اصل علیت و عدم نقض آن توسط معجزه می‌باشند - و همچنین متکلمان معتزلی - که در این بحث با امامیه هم‌نظر هستند - تعریف جامعی از معجزه که مطابق با مبانی‌شان باشد، ارائه نداده‌اند و متأسفانه اینان با تقلید از متکلمان اشعری و بدون توجه به مبانی خود، معجزه را به خرق عادت تعریف کرده‌اند؛ به‌ویژه بزرگانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی،⁽¹⁾شیخ طوسی،⁽²⁾سید مرتضی،⁽³⁾علامه طباطبایی⁽⁴⁾و

قاضی عبدالجبار.⁽¹⁾به نظر نگارنده، جامع‌ترین تعریف معجزه، همان تعبیر قرآنی است که در آخر فصل اول بدان اشاره نمودیم و دلیل آن را نیز بیان کردیم.

بررسی اشکالات بر خرق عادت

بعضی چنین پنداشته‌اند که اساساً در نظام خلقت، خرق عادت ممکن نیست؛ چرا که لازمه آن، یا جدایی معلول از علت است یا وجود معلول بدون علت. مثلاً لازمه این‌که آتش، پیامبری را نسوزاند، این است که معلول از علت خود جدا و منفک شود و اگر پیامبری عصایش را به سنگ بزند و چشمه آبی آشکار شود، لازمه‌اش این است که معلول - که جریان آب است - بدون علت به وجود آید در نتیجه، تعریف کردن معجزه به خرق عادت، همراه با ابطال معجزه است. به تعبیر فخر رازی در مطالب عالیه، امتناع تعریف معجزه به خرق عادت را می‌توان چنین بیان کرد:

«علم بر دو قسم است: نظری و بدیهی. علم نظری، متفرع بر بدیهی می‌شود و بنابراین اگر علم نظری مستلزم ابطال علم بدیهی باشد، معنایش این است که فرع مخالف با اصل باشد و این معنا محال است. از این بیان معلوم می‌شود که علوم نظری نمی‌توانند در علوم بدیهی اخلال به وجود آورند. حال باید دید علوم بدیهی کدامند؟ پس از تأمل، معلوم می‌شود که

علم بدیهی، آن است که خود به خود برای انسان قطعی باشد؛ یعنی بدون شک و تردید، حاصل شود. پس از ثبوت این مقدمه، می‌گوییم: هنگامی که ما انسان را در خارج مشاهده می‌کنیم، یقین داریم که اول در رحم بوده و سپس از رحم خارج شده و مراحل کودکی را پیموده و به سن جوانی رسیده است. اگر کسی بگوید این‌طور نیست، بلکه یک‌باره پیدا شده و به نبوغ و کمال رسیده، ما یقین پیدا می‌کنیم که او دروغ می‌گوید.

از این بیان، ثابت می‌شود که ادعای خرق عادت، سخن لغو و نادرستی است و این قاعده کلی را می‌توان به وسیله مثال‌های زیر تأیید کرد:

از بیانات بالا ثابت شد که عقل، به‌طور بدیهی حکم می‌کند که کلیه حوادث عالم، مطابق نظام‌های مقرر و عادات جاری در طبیعت واقع می‌شود و احتمال این‌که ممکن باشد چیزی بر خلاف این نظام‌ها واقع شود، مخالف بدیهیات است.

پاسخ شبهه ممتنع بودن خرق عادت

به نظر می‌رسد که اشکالات فخر رازی، بیشتر ناظر به امکان و وقوع خرق عادت است. باید گفت حقیقت مطلب این است که هرقدر انسان از حقایق اشیا دور باشد، به همان نسبت دیدگاهش درباره سلسله علل و اسباب آن، نامأنوس خواهد بود و در تاریخ نمونه‌های فراوانی از این‌گونه موارد وجود داشته است؛ چنان‌که در قدیم مردم بر این باور بودند که میان ابر و باران و بخار دریا، هیچ‌گونه رابطه‌ای در کار نیست و عامل مستقیم باران، خداوند است؛ ولی امروزه علم ثابت کرده است که عامل مستقیم باران، خداوند نیست؛ بلکه علت به وجود آمدن باران، بخار دریاست که در آسمان و بر اثر سرما تبدیل به قطرات آب می‌گردد. هدف از ذکر مثال، توضیح این مطلب است که توضیح دهیم هر قدر علم پیشرفت کند، پذیرش حقایق برای انسان‌ها آسان‌تر خواهد بود؛ چنان‌که قبلاً به هیچ وجه زمینه پذیرش این مطلب که آب سطح کره زمین، باعث به وجود آمدن باران می‌شود، وجود نداشت. امروزه نیز زمینه پذیرش امکان معجزه و خرق عادت برای بیشتر انسان‌ها ناممکن جلوه می‌نماید، ولی با دقت و تأمل می‌توان دریافت که امکان این‌گونه معجزات، به هیچ‌وجه محدودیت ندارد؛ چنان‌که حکیم بوعلی سینا در آخر اشارات می‌گوید: «اگر یکی به شما گفت درویشی یا مرتاضی مدت‌ها غذا

نخورده، یا کاری کرده که فوق طاقت او بوده، یا از غیب خبر داده و پیش‌گویی کرده، یا از نفرین او شخصی به زمین فرو رفته، یا زلزله‌ای آمده یا درنده‌ای مسخر گردیده و... آن را انکار نکنید؛ چرا که ممکن است برای هر یک از این‌ها اسباب طبیعی وجود داشته باشد که به وسیله آن، این امور ظهور یافته باشند». به‌طور کلی می‌توان گفت: هرقدر وقوع یک واقعه، موافق معمول امور طبیعی باشد، به همان اندازه یقین به وقوع آن زیاد خواهد بود و هرقدر وقوع آن، برخلاف عادت معمول در طبیعت باشد، به همان اندازه برای یقین کردن به آن، به جست‌وجو و بررسی نیاز خواهد بود. فرض کنید انسان راست‌گویی نقل کند که در فلان شهر باران آمده؛ در این صورت برای قبول آن جای هیچ‌گونه تردیدی باقی نمی‌ماند، ولی اگر همان فرد بگوید به جای باران، سنگ باریده است، یقیناً در پذیرش آن تردید خواهیم کرد؛ لذا برای اثبات چنین واقعه‌ای به بررسی و دقت بیشتری نیاز خواهد بود.

با این بیان، روشن شد مثال‌هایی که فخر رازی برای تأیید مدعای خود به عنوان دلیل غیرقابل انکار آورده است، چیزی جز استنباطی بر پایه انس به نظم موجود و راه‌های متعارف نیست و آن‌چه در تفسیر کبیرش درباره تبدیل عصای موسی به اژدها گفته، مبنی بر این‌که «قائل شدن به جواز انقلاب عادت، مشکل و دشوار است و دانشمندان در این خصوص مضطربند»⁽¹⁾- قابل ایراد است؛ زیرا هیچ برهانی برای امتناع این انقلاب اقامه نشده است. کلامی نزدیک به این مضمون از بوعلی سینا نقل شده است: «کلما قرع سمعک من الغرائب فذره فی بقعة الامکان ما لم

یذدک عنه قائم البرهان»؛ یعنی هر آن‌چه از امور غریبه می‌شنوی، مادامی که برهانی بر امتناع آن قائم نشده باشد در دایره امکان و جواز قرار ده. یعنی به صرف استبعاد، چیزی را انکار مکن و آن را در ردیف امور محال قرار مده.

علامه طباطبایی درباره رفع استبعاد معجزات می‌گویند: «اصول معجزات از اموری است که جریان عادی طبیعت آن را انکار نمی‌کند؛ مثلاً زنده شدن مرده یا مردن زنده یا تبدیل صورتی به صورت دیگر و حادثه‌ای به حادثه مغایر آن - مانند تبدیل راحتی به بلا و بلا به راحتی - همه از اموری است که مرتباً در عالم طبیعت صورت می‌گیرد؛ نهایت امر آن‌که تفاوتی که میان معجزات و وضع عادی طبیعت وجود دارد، این است که امور عادی، معلول علل و اسباب خاصی است که شرایط زمان و مکان، آنها را به تدریج به وجود می‌آورد؛ ولی در مورد معجزات، آن نوع اسباب و شرایط دیده نمی‌شود. مثلاً از نظر طبیعی، مانعی وجود ندارد که عصا به صورت مار بزرگی درآید، یا این‌که بدن پوسیده‌ای تبدیل به انسان زنده‌ای شود، ولی این موارد نیازمند یک سلسله طولانی از علت‌های خاص همراه با شرایط زمانی و مکانی مخصوص است که در آن شرایط، این مواد تدریجاً از حالی به حال دیگر و از صورتی به صورت دیگر انتقال پیدا کنند تا به آن صورتی که مورد نظر است درآیند، نه در هر شرایطی و بدون علت‌های ظاهری معمولی، مانند معجزاتی که قرآن می‌گوید».⁽¹⁾

خرق واقعی و نسبی

مراد از خرق واقعی، خارج شدن ظاهر حادثه و قضیه از دایره قانون اسباب و مسببات طبیعی است. قانون سببی و مسببی طبیعی، عبارت است از اجتماع تعدادی از موجودات طبیعی، با روابطی مخصوص به خودشان که سبب به وجود آمدن یک امر (یا شی) می‌گردد. مثلاً ممکن است فردی که سرطان دارد شفا یابد، ولی به حسب عادت، شخصی که سرطان دارد، در شرایط خاصی (با درمان پزشک) شفا می‌یابد، اما اگر شخص مریض بدون این شرایط، شفا پیدا کند، در اصطلاح عامه مردم به آن معجزه می‌گویند. در این‌صورت می‌توان گفت خرق واقعی صورت گرفته است.

مراد از خرق نسبی، عبارت است از این‌که حادثه‌ای ظاهراً و نسبت به درک و فهم ما از مجرای طبیعی‌اش خارج شود؛ حال آن‌که در واقع از مجرای طبیعی خود خارج نشده است؛ بلکه سیر طبیعی خود را می‌پیماید. مثلاً تبدیل شدن عصا به اژدها نسبت به ادراک ما برخلاف جریان عادی و معمول عالم طبیعت است؛ چون آن‌چه ما به آن عادت کرده‌ایم، این بوده است که یک «مار» پس از گذراندن یک فرآیند طبیعی به صورت اژدها درمی‌آید و اگر امری برخلاف فرآیند طبیعی صورت پذیرد، انسان گمان می‌کند که خرق عادت صورت گرفته است؛ حال آن‌که چنین نیست؛ یعنی علت‌های اشیاء منحصر در عالم طبیعت و آن‌چه ما بدان آگاهی داریم نیست؛ بلکه علت‌های دیگری غیر از آن‌چه با آن مأنوس هستیم نیز در عالم خلقت وجود دارد که علت معجزه از آن گونه است. بنابراین در مورد معجزه، اصل قانون علیت و سنخیت بین علت و معلول نسخ نمی‌شود؛ بلکه معجزه، علت هم‌سنخ خود را دارد و این فکر قاصر بشر است که می‌پندارد قانون علیت نقض شده است؛ حال

آن‌که واقع قضیه چنین نیست. پس در حقیقت، خرق صورت نگرفته؛ بلکه چون ما علت اشیا را منحصر در عوامل طبیعی می‌دانیم، می‌پنداریم خرق صورت گرفته است. بنابراین، خرق یک امر نسبی است، نه واقعی و ما به‌سبب جهل به علت‌های اشیا گمان می‌کنیم در معجزه خرق صورت گرفته است؛ زیرا اعتماد ما به همین قوانین اسباب و مسببات طبیعی می‌باشد.

تجربه ثابت کرده است که در حیطه همین قوانین طبیعی، انسان بیشتر اوقات یک شیء را علت چیزی می‌پندارد و بعد معلوم می‌شود که علت نبوده است. به نظر می‌آید در مقایسه با آن سطح از قوانین علّی و معلولی که اگر نباشند، مداخله عامل ماورائی به‌صورت نقصی ناپایدار عمل می‌کند، خرق عادت امری واقعی است؛ هرچند نسبت به مجموع عوامل مؤثر در طبیعت که در صورت مداخله مستقیم خداوند صورت می‌پذیرد، خرق عادت امری نسبی است.

خلاصه و داوری

آورنده آن همراه باشد و کسی هم نتواند با آن معارضه کند. می‌توان گفت که تعریف متکلمان از معجزه، مبتنی بر غایت و هدفی است که آنان از معجزه داشته‌اند و آن عبارت است از اثبات نبوت و رسالت از سوی خدای معجزه‌گر و به همین سبب در این تعریف، علاوه بر خارق عادت بودن رویداد اعجازآمیز، بر ادعای نبوت و تحدّی مدعی آن و نیز عدم معارضه با آن از سوی مخالفان تکیه شده، اما اشاره روشنی به نقض قانون طبیعت نشده است؛ مثلاً خواجه نصیرالدین طوسی می‌گوید: «ثبوت مالیس بمعتاد..». در کل می‌توان گفت که از دید گروه معتنابهی از متکلمان اسلامی، تنها رویداد خارق‌العاده‌ای که با دو شرط تحدّی و ادعای نبوت همراه باشد، ملازم با صدق مدعی است نه هر امر خارق‌العاده‌ای.

بنابراین، معیاری که با آن جامع و مانع بودن تعریف اعجاز سنجیده می‌شود، غایت و هدفی است که از این نوع اعمال و افعال دنبال می‌شود نه ماهیت نوعی آن؛ چون معجزه ماهیت نوعی ندارد تا بتوان با تحلیل آن به اجزای ماهیت آن را تعریف کرد.

عاجز است و به تعبیر شهید مطهری، از قبیل حکومت یک قانون بر قانون دیگر است.

این عده در مورد علل و عواملی که موجب پیدایش امر خارق عادت می‌شود می‌گویند: انسان دو قوه دارد: یکی قوه عقل نظری که صور معقولات را از عالم مفارق و مجرد بر بدن نقش می‌بندد و دیگری قوه عقل عملی که توان تصرف در عالم را دارد. معجزه صادر از قوه عقل نظری، آوردن اخبار از مغیبات است و معجزه صادر از قوه عقل عملی، آوردن افعال غریب و خارق عادات است. آدمی مطیع نفس است، اما تمام عناصر و اجرام مطیع مجرداتند. هر اندازه نفس آدمی قدسی شود و بر تجرد آن افزوده گردد، صدور امر خارق‌العاده نیز از او ممکن خواهد بود.

تحلیل کاربرد قید «تحدّی» در تعریف معجزه

1- «تحدّی» در لغت

«تحدّی» از ریشه «حدو، حداء و حدی» گرفته شده است. «حدی بالمکان حداً» یعنی در آن مکان ماندگار گشته و جابه‌جا نشد. ⁽¹⁾«حدّی الشیء تحدیة و تحدّیا» یعنی عمداً آن کار را انجام داد. «تحدّیتُ فلاناً» یعنی با او مسابقه گذاشتم و بر او پیروز گشتم. «حدِّیا» به معنای دعوت به مسابقه است.⁽²⁾

تحدّی یعنی دعوت از دشمن برای نبرد و پیروزی بر او⁽³⁾و به معانی قصد و آهنگ چیزی کردن و درخواست رقابت نمودن که هدف از آن، به زانو درآوردن طرف مقابل باشد نیز آمده است.⁽⁴⁾

حاصل آن‌که در معنای تحدّی، نوعی دعوت و درخواست نهفته است که هدف از آن آشکار نمودن عجز و ناتوانی طرف مقابل است. به همین سبب کسی که در میدان نبرد مبارز می‌طلبد، یا کسی که دیگران را به رقابت دعوت می‌کند، تحدّی می‌کند؛ زیرا این ذهنیت برای فرد تحدّی‌کننده وجود دارد که بر حریف پیروز می‌شود. لذا گاه از تحدّی به مبارزه‌طلبی، هماوردجویی، معارضه‌طلبی و دعوت به مقابله به مثل نیز تعبیر می‌شود.

2- «تحدّی» در اصطلاح متکلّمان

دانشمندان علم کلام می‌گویند: در معجزات، مدعی نبوت باید دیگران را به تحدّی و مبارزه دعوت کند و با کاری فوق‌العاده و اثبات عجز دیگران، ادعای خود را ثابت نماید. بنابراین حتی اگر کاری فوق‌العاده باشد و دیگران از انجام آن عاجز باشند، ولی با تحدّی و مبارزه‌طلبی همراه نباشد، معجزه نامیده نمی‌شود.⁽¹⁾به بیان دیگر، تحدّی شرط اساسی معجزه است و اگر معجزه همراه با تحدّی نباشد، دلیل و

برهان برای انسان‌های معاصر آن و به‌ویژه نسل‌هایی که پس از عصر بعثت پا به عرصه وجود می‌گذارند، نخواهد بود؛ زیرا ممکن است آنان ادعا کنند که اگر صاحب معجزه، دیگران را دعوت به هماوردی می‌کرد، آنها می‌توانستند همانند آن را بیاورند. به همین سبب انبیای الهی مردم را به مبارزه فرا می‌خواندند، تا ادعای خود را از طریق عجز آنان از هماوردی، به اثبات برسانند. پس عجز دیگران، بر حقانیت ادعاکنندگان در دعوتشان دلالت می‌کند و اگر آنها دروغ و افترا می‌بستند، حکمت خداوند اجازه نمی‌داد که بر مردم غالب شوند. تحدّی زمانی معنا دارد که طرف مقابل، شرطهای تحدّی را داشته باشد؛ یعنی دانش و علم مطلب مورد تحدّی را داشته باشد تا عجز از آوردن همانند در مورد آنها صدق کند. به همین دلیل، انبیای الهی معجزه‌ای را می‌آوردند که برای اهل آن زمان و جامعه مهم بود. لذا می‌بینیم معجزه حضرت موسی (علیه السلام) تبدیل عصا به اژدهاست؛ زیرا هنر جامعه آن زمان، سحر و جادوگری بود. در مقابل، ساحران نیز در مقام معارضه با موسی (علیه السلام) برآمدند و با سحر، طناب‌ها را به مارهای واقعی یا ظاهری تبدیل کردند، اما معجزه موسی (عصایی که به صورت اژدها درآمده بود) همه آنها را بلعید و ساحران به نبوت حضرت موسی ایمان آوردند. همچنین معجزه عیسی (علیه السلام) شفای مریضان است؛ به علت شهرت این امر در آن زمان و معجزه داوود (علیه السلام) موسیقی است و معجزه پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) نیز به جهت دانایی عرب آن روز در فصاحت و بلاغت، قرآن بود و پس از آن‌که ناتوانی قوم خود را، از آوردن همانند آن ثابت کرد، بر آنها آشکار ساخت که این قرآن، برتر از قدرت بشر است.

مناقشه در باب لزوم قید تحدّی

بیشتر متکلمان، تحدّی را شرط اعجاز دانسته و آن را در تعریف و تبیین اعجاز گنجانده‌اند؛ به این معنا که یک عمل خارق‌العاده آن‌گاه اعجاز نامیده می‌شود که مدعی آن تصریح به تحدّی و مقابله کند؛ به‌گونه‌ای که بدون آن، اعجاز و نبوتی اثبات نمی‌شود.⁽¹⁾

اما برخی در اعتبار این شرط، مناقشه کرده و بر این باورند که این قید، نه تنها فاقد دلیل عقلی و نقلی است، بلکه بر عدم اعتبار آن نیز دلیل وجود دارد و آن عدم وجود تحدی در مورد بیشتر معجزات پیامبران الهی است. لذا در صورت وجود شرایط دیگرِ اعجاز و عدم شرط تحدّی، می‌توان ادعای نبوت پیامبران را صحیح دانست. ابن‌حزم در نقد دیدگاه قاضی باقلانی درباره اعتبار شرط بودن تحدی در معجزه، سه دلیل ذکر می‌کند:

معجزات پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) توأم با تحدّی نبوده است و بنابراین از دایره معجزه بیرون می‌رود و تنها شکافتن ماه، درخواست مرگ فرد یهودی و قرآن مصادیق معجزه هستند.

فخرالاسلام نیز می‌گوید: «برای شرط دانستن قید تحدّی در تعریف معجزه، دلیلی از کتاب، سنت و اجماع وجود ندارد. هر کس چنین ادعایی کند، حرفش مورد پذیرش واقع نمی‌شود؛ زیرا ادعایش بدون دلیل، بینه و برهان می‌باشد. پس هیچ عاقلی نمی‌تواند عدم لزوم قید تحدّی را انکار کند؛ علاوه بر این‌که، معجزات کل انبیا و ابلغ آنها، همراه با تحدّی نبوده‌اند».⁽²⁾

شاید به‌سبب استدلال‌های مذکور، عده‌ای از متکلمان، قید تحدّی را در تعریف‌های معجزه ذکر نکرده‌اند⁽³⁾و بعضی دیگر در لازم بودن این قید در تعریف معجزه تردید داشته‌اند؛ زیرا در بعضی از آثار خود، همراه بودن معجزه با تحدّی را لازم دانسته و در بعضی دیگر، از ذکر آن قید خودداری کرده‌اند.⁽⁴⁾

نقد و بررسی مناقشه

در بحث تحدّی بیان شد که بیشتر متکلمان در تعریف معجزه، تحدّی را به جای شرط گرفته‌اند. البته در این میان، بعضی در لازم بودن این قید در تعریف معجزه مناقشه کرده‌اند. به‌نظر می‌رسد در مورد لزوم قید تحدی در تعریف معجزه، حق با اکثریت متکلمان است. برای روشن شدن مطلب، معجزات پیامبران را به دو نوع تقسیم می‌کنیم:

با تفکر و تأمل در دو نوع اعجاز، روشن می‌شود معجزه قسم اول -

که معجزه حقیقی از آن دسته است یا دست‌کم مراد متکلمان از معجزه، همین است - نیاز به شرایط متعددی مانند عجز و ناتوانی دیگران از آوردن همانند آن، همراه بودن با ادعای نبوت، تحدّی و... دارد؛ به این ترتیب که پیامبران الهی برای اثبات نبوت خود، اقدام به آوردن معجزه و عملی خارق‌العاده می‌کنند و آن را مستند به نیروی الهی و دلیل صدق مدعای خود می‌دانند و به صراحت یا کنایه در مقام تحدّی برمی‌آیند و از مخالفان و معاندان می‌خواهند در صورت شک و تردید در مدعیات آنها، همانند اعجاز آنها را بیاورند. به بیان دیگر، تحدّی نه در مفهوم اعجاز، بلکه در نفس آوردن معجزه قسم اول نهفته است. بنابراین، اعتبار این شرط، نه ادعای بدون دلیل است و نه انکار معجزات و نه انکار اطلاق آیه بر معجزات با تفکیک معجزه کلامی و عرفی.

آری، اگر مخاطبان یک پیامبر با مشاهده اولین معجزه، همگی به دین بگروند و از صمیم قلب مدعای پیغمبر را تصدیق کنند، در این صورت نیازی به تحدّی و همانندآوری نیست؛ لکن با توجه به این‌که نوعاً معجزات در میان مردم شکاک مطرح می‌شود و پیامبران برای اثبات مدعای خود، دست به خوارق عادات می‌زنند، قید تحدّی، ناخودآگاه و ضرورتاً در معجزه نهفته است.

اما معجزات قسم دوم که در آنها اثبات نبوت مطرح نیست، بلکه کرامتی شمرده می‌شوند که حکایت از منزلت الهی و ولایت تکوینی می‌کنند، اصلاً خارج از معجزه اصطلاحی هستند؛ لذا نمی‌توان با مقایسه این دو قسم، حکم یکی را بر دیگری حمل کرد و مثلاً با توجه به عدم همراهی معجزات عرفی با تحدّی، معجزه اصطلاحی را نیز چنین توصیف کرد.⁽¹⁾

تحلیل کاربرد قید «عجز از هماوردی» در تعریف معجزه

یکی از شرایط دیگر اعجاز، عدم امکان معارضه است. مخاطبان تحدّی یا از اول تسلیم می‌شوند و اعتراف به معجزه بودن آن می‌کنند، یا این‌که در صدد مقابله و معارضه برمی‌آیند، اما سرانجام مغلوب مدعی نبوت می‌شوند. متکلمان، علاوه بر شرط تحدّی، عدم امکان معارضه را نیز شرط کرده‌اند و معتقدند حقیقت معجزه عبارت است از این‌که بشر، مطلقاً از انجام آن عاجز باشد و هیچ‌گونه توانایی مقابله با آن را نداشته باشد و در غیر این صورت اصل و بنیان معجزه زیر سؤال می‌رود؛⁽¹⁾چرا که اگر دیگران توانایی مقابله با معجزه را داشته باشند، تحدّی معنای خود را از دست می‌دهد.

بنابراین حکمت خداوند ایجاب می‌کند که معجزه پیامبران را خارج از دایره قدرت و توان بشر قرار دهد، تا هیچ‌کس نتواند همانند آن را بیاورد. عقل سلیم نیز مؤید این امر می‌باشد؛ زیرا اگر معاندان بتوانند مانند معجزه را بیاورند، اعجاز معنا و مفهوم نخواهد داشت و مردم تفاوت میان معجزه

حقیقی و غیر حقیقی و بین مدعی نبوت صادق و کاذب، را در نخواهند یافت و حقیقت امر بر آنها مشتبه می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در هر معجزه‌ای این احتمال مطرح می‌شود که ممکن است آورنده آن، پیامبر نباشد و بعضی از متکلمان نیز به این مطلب اشاره کرده‌اند.⁽¹⁾

تحلیل کاربرد قید «تقارن زمانی معجزه با تحدّی»

متکلمان علاوه بر شرط تحدّی، هم‌زمان بودن آن با معجزه را نیز جزو شرایط امر خارق‌العاده می‌دانند و می‌گویند: معجزه باید در زمان تحدّی و ادعای نبوت و متصل به آن تحقق یابد، نه پیش از ادعا و نه پس از آن؛ مثلاً به مجرد ادعای تبدیل عصا به مار، آن عمل در عالم خارج تحقق یابد؛ به‌گونه‌ای که در صورت تأخیر، دیگر نمی‌توان آن را معجزه و دلیلی بر نبوت دانست. «هم‌چنین نمی‌توان خوارق عادات پیشین را، چه متعلق به خود مدعی نبوت باشد و چه متعلق به پیامبران پیشین یا معاصر وی»، آیه و دلیلی برای نبوت دانست.⁽²⁾

مقصود متکلمان از افزودن شرط «تقارن معجزه با تحدّی»، خارج کردن خوارق عاداتی همچون کرامات اولیا و حوادث و افعال خارق‌العاده پیامبران پیش از بعثت آنها از دایره معجزه و نیز جلوگیری از سوءاستفاده

مدعی کاذب، از معجزات پیامبران پیشین است. به نظر می‌رسد قیدها وشرایط دیگر اعجاز، مثل ادعای نبوت و تحدّی، کرامت و ارهاص را ازتعریف اعجاز خارج کرده‌اند، اما باید در نظر داشت که شرط همراه بودن معجزه با تحدی، برای اثبات اعجاز و عملِ خارق‌العاده است تانشان دهد که معجزه از شخص مدعی نبوت صادر شده و حیله‌ای در کار نبوده است.⁽¹⁾

نتیجه گیری

می‌توان مطالب بالا را چنین خلاصه کرد:

اولاً، تحدّی شرط اساسی معجزه است و اگر معجزه همراه با تحدّی نباشد، نمی‌تواند دلیل و برهان برای کسانی باشد که بعد از آن می‌آیند؛ زیرا ممکن است عده‌ای بگویند اگر صاحب معجزه دیگران را دعوت به هماوردی می‌کرد، آنها می‌توانستند همانند آن را بیاورند. برخی در اعتبار این شرط (تحدّی) مناقشه کرده‌اند، مبنی بر این‌که قید نه تنها فاقد دلیل عقلی و نقلی است، بلکه بر عدم اعتبار آن نیز دلیل اقامه شده. در جواب آنان گفتیم: معجزه بر دو قسم است: عرفی و اصطلاحی. معجزه‌ای که قید تحدّی در آن لازم است، همان قسم دوم است که حقیقت معجزه به آن تعلق دارد و یا دست‌کم مراد متکلمان از معجزه، این قسم است. معجزه قسم دوم نیازمند شرایط متعددی مانند عجز دیگران از آوردن همانند، تقارن با ادعای نبوت و تحدّی و... است؛

ثانیاً، متکلمان علاوه بر شرط تحدّی، عدم امکان معارضه را نیز شرط

معجزه می‌دانند و معتقدند حقیقت معجزه عبارت است از این‌که بشر، مطلقاً از انجام دادن آن عاجز باشد و به‌هیچ وجه، توانایی مقابله با آن را نداشته باشد؛

ثالثاً، متکلمان علاوه بر شرط تحدّی، تقارن آن با معجزه را نیز جزو شروط اعجاز ذکر کرده‌اند؛ به این ترتیب که معجزه، باید در زمان تحدّی و ادعای نبوت و متصل به آن تحقق یابد.

3- تطبیق مبانی کلامی معجزه بر قرآن

تطبیق خرق عادت بر قرآن

ابتدا لازم است بدانیم ادعای خود قرآن در باب اعجازش دقیقاً چیست، آن‌گاه به جست‌وجو بپردازیم؛ یعنی اول باید اصل ادعا را طرح کنیم، آن‌گاه به دنبال دلیل آن باشیم. اولین مطلبی که در این زمینه باید بررسی شود، این است که آیا مسئله معجزه بودن قرآن را خود مسلمانان استنباط کرده‌اند، یا در خود قرآن نیز این مسئله مطرح شده است.

در پاسخ این سؤال باید گفت: قرآن صریحاً بر اعجاز خود تأکید می‌کند؛ چنان‌که می‌فرماید: قُل لَئِنِ اجتَمَعَتِ الإِنسُ وَ الجِنُّ عَلی أَن یَأتُوا بِمِثلِ هذَا القُرآنِ لا یَأتُونَ بِمِثلِهِ وَ لَو کانَ بَعضُهُم لِبَعضٍ ظَهِیراً ؛ ⁽¹⁾بگو: اگر انسان‌ها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد، هرچند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند. بنابراین آیه، قرآن خود بر معجزه بودنش تصریح کرده است.⁽²⁾

علاوه بر خود قرآن، متکلمان مسلمان نیز قرآن را معجزه می‌دانند و در این مورد عموماً به آیات تحدّی استناد کرده‌اند.⁽¹⁾حال باید دید چرا و چگونه و از چه جهت قرآن معجزه است؟ آیا ویژگی‌هایی که متکلمان برای معجزه بودن یک فعل یا یک امر برشمرده‌اند، در مورد قرآن قابل تطبیق است، یا خود متکلمان به چنین انطباقی باور دارند؟ به همین منظور ویژگی‌هایی را که به اعتقاد متکلمان در معجزه بودن یک امر لازم و ضروری است، یک‌یک در مورد قرآن مطرح و بررسی می‌کنیم تا ببینیم آیا قرآن واجد این ویژگی‌ها هست یا خیر.

همان‌گونه که پیش از این اشاره شد، آن‌چه متکلمان با عنوان خرق عادت از آن یاد می‌کنند، قرآن کریم با عنوان آیه و نشانه مطرح می‌کند؛ ولی حقیقت امر این است که قرآن آکنده از آیه‌ها و نشانه‌های خداوند متعال می‌باشد. جای تردید نیست که خداوند آخرین کتاب آسمانی خود را با چنین ادله و برهان‌هایی بر پیامبری که دین او کامل‌ترین ادیان است، نازل کند و از همین‌روست که قرآن صریحاً و با زبان گویا بشر را در هر عصر و زمانی به مبارزه فرا می‌خواند.

برای مثال، در قرآن داستان‌ها و حوادثی وجود دارد که بعضی از آنها با جریان عادی و جاری در نظام علت و معلول سازگار نیست و جز با

عوامل غیرطبیعی و خارق‌العاده صورت نمی‌گیرد. این حوادث همان آیات و معجزاتی است که به عده‌ای از انبیای کرام، مانند نوح، هود، صالح، ابراهیم، لوط، داود، سلیمان، موسی، عیسی و محمد (صلی الله علیه و آله) نسبت داده شده است.⁽¹⁾اما اعتقاد به خارق‌العاده بودن خود قرآن و عدم امکان همانندآوری برای آن، به سبب معجزه بودن قالب و محتوای آن است. قالب و محتوای قرآن به‌گونه‌ای است که جز با علم و قدرت ویژه خداوند تحقق نمی‌یابد و از این‌روست که بشر تاکنون نتوانسته همانندش را بیاورد؛ بدون آن‌که خداوند علم یا قدرت معارضان و همانند آوران را سلب کند.⁽²⁾

تقریباً همه متکلمان مسلمان، وجود این ویژگی‌ها در قرآن را تصدیق کرده‌اند. شیخ سدیدالدین می‌گوید: «در خرق عادت بودن قرآن کافی است که فصحا و شعرا و خطبای معروف، از مبارزه نمودن با آن عاجز ماندند. اما این‌که معارضه صورت نگرفته است، دلیل بر این می‌باشد که آنها در هماوردی ناتوان و عاجز بودند. آنها نه تنها از هماوردی جمیع آن، بلکه از بعض آن نیز عاجز شدند و این دلیلی روشن و آشکار بر خرق عادت بودن قرآن می‌باشد».⁽³⁾

شیخ طوسی می‌گوید: «فصاحت و بلاغت منظم به این شیوه مخصوص، بهترین دلیل خرق عادت بودن قرآن است».⁽⁴⁾

قاضی عبدالجبار می‌گوید: «هیچ کلام فصیحی در رتبه فصاحت نمی‌تواند همانند قرآن باشد و این برتری مختص کلامی است که خارج

از عادت بشر است. دلیل مدعای ما این است که کلام فصیحی که خارج از عادت نباشد، کسی از همانندآوری آن عاجز نمی‌شود و هنگامی که معارضه‌کنندگان از همانندآوری برای آن عاجز شدند، خارق عادت بودن آن آشکار و روشن می‌شود».⁽¹⁾

یکی دیگر از ادله‌ای که می‌تواند خرق عادت بودن قرآن را اثبات کند، خبر دادن از غیب می‌باشد. اخبار از غیب در قرآن به حدی فراوان است که هیچ‌گونه تردیدی نمی‌توان در آن روا داشت.⁽²⁾

در مجموع می‌توان گفت: در قرآن ویژگی‌هایی وجود دارد که به موجب این ویژگی‌ها، بیشتر متکلمان مسلمان، آن را امری خارق‌العاده می‌دانند و قرآن نیز به همین ویژگی‌ها تحدی کرده است.

بررسی و نقد ادله منکران خارق العاده بودن قرآن

همان‌گونه که اشاره شد، تقریباً همه متکلمان مسلمان، قرآن را خارق‌العاده می‌دانند، اما در این میان بعضی از متکلمان متقدم، قرآن را فی‌حدذاته امری خارق‌العاده نمی‌دانند⁽³⁾و پاره‌ای از روشن‌فکران مسلمان نیز در این امر از آنها پیروی کرده‌اند و می‌گویند: استعانت از معجزات و خرق عادات برای پیامبران سلف، امری اجتناب‌ناپذیر بود؛ زیرا جهان آنان آکنده از ارواح و اسرار شگفت‌انگیز خرافات، موهومات و خوارق عادات بود و جز آن‌چه برخلاف عقل و حس باشد، در آنان اثر نمی‌گذاشت. هدایت و راهنمایی آنان از طریق استدلال عقلی در آن دوران، دشوار، بلکه اصلاً محال و ناممکن می‌نمود؛ ولی در عصر ظهور پیامبر اسلام، جامعه بشری

دوران کودکی را پشت‌سر گذاشته بود و به بلوغ فکری پا می‌گذاشت و پیامبر تلاش می‌کرد تا مردم را از امور خارق‌العاده به مسائل عقلی، منطقی و علمی متوجه سازد و حساسیّت آنها را از مسائل عجیب و غریب، به واقعیات و حقایق برگرداند. بی‌دلیل نبود که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در اثبات حقانیت دعوت خویش، به استدلال عقلی و تجربی و شواهد تاریخی تکیه می‌کرد و در برابر اصرار منکران و معاندان بر آوردن معجزات و خوارق عادات، به دستور خدا مقاومت می‌کرد و با لحنی که گویا هرگز انتظار چنین کاری از او نمی‌رود، می‌فرمود:... قُل سُبحانَ رَبِّی هَل کُنتُ إِلاّ بَشَراً رَسُولاً ؛ ⁽¹⁾بگو: منزه است پروردگارم (از این سخنان بی‌معنا)! آیا من جز انسانی فرستاده خدا هستم؟

از دیدگاه این عده، معجزه بودن قرآن در این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای قومی که کتاب و خط و نوشتن ارزش و بهایی نزد آنان نداشت، از طرف خدا کتابی آورد و با دلایلی که در آن هست، به اثبات رسالتش پرداخت. آنها می‌گویند: معجزه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) از طیف امور غیر بشری نیست؛ گرچه عملی است که از توان بشری خارج است. کتاب او معجزه نیست؛ بلکه معجزه او کتاب است. مطرح کردن مسئله کتاب و سوگند به قلم و نوشتن در جامعه آن روز و سوق دادن اندیشه بشری آن عصر از امور عجیب و غریب به امور عقلی و منطقی، خود معجزه بزرگی است؛ علاوه بر آن‌که او با منطق و برهان به بیان حقانیت خود می‌پردازد و زمان ظهور اسلام، عصر بی‌اعتباری ادعای پیوستگی اشخاص با فوق طبیعت است.⁽²⁾

استاد مصباح یزدی در نقد نظریه مذکور بحث، خود را از تفاوت اعجاز قرآن با معجزات سایر انبیا آغاز می‌کند و می‌گوید: «در مورد تفاوت اعجاز قرآن با معجزات انبیای گذشته نیز یادآور می‌شویم که برداشت و توجیه یاد شده، به کلی با آیات تحدّی ناسازگار است و همان‌طور که در تبیین ابعاد اعجاز قرآن خواهد آمد، آیات قرآن، تاریخ و روایات، بر خارق‌العاده بودن قرآن - به همان معنایی که در معجزات پیامبران گذشته مطرح است - گواهی می‌دهد.

راستی اگر اعجاز قرآن، صرفاً در این باشد که با برهان و منطق سخن می‌گوید و در قالب کتاب ظهور کرده است، آیا این آیه‌ها مفاد درستی خواهند داشت؟!

قُل لَئِنِ اجتَمَعَتِ الإِنسُ وَ الجِنُّ عَلی أَن یَأتُوا بِمِثلِ هذَا القُرآنِ لا یَأتُونَ بِمِثلِهِ وَ لَو کانَ بَعضُهُم لِبَعضٍ ظَهِیراً ؛ ⁽¹⁾بگو: اگر انسان‌ها و پریان (جن‌وانس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد، هرچند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند. نیز أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ القُرآنَ وَ لَو کانَ مِن عِندِ غَیرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اختِلافاً کَثِیراً ؛ ⁽²⁾آیا

درباره قرآن نمی‌اندیشند؟! اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن می‌یافتند.

مگر معجزه بودن امور خارق‌العاده پیامبران گذشته، معنای دیگری جز ناتوانی بشر از همانندآوری دارد؟ به نظر می‌رسد که این روشن‌فکران، هم تصویر درستی از اعجاز قرآن و ویژگی‌های آن نداشته‌اند و هم در تصویر مفهوم معجزه و معجزات پیامبران گذشته به خطا رفته‌اند. از یک‌سو، معجزات انبیای گذشته را صرفاً اموری عجیب و غریب دانسته‌اند که فقط برای جلب توجه انسان‌های رشدنیافته صورت می‌گیرد و به هیچ وجه توان اثبات مطلبی را ندارد و از سوی دیگر، خارق‌العاده بودن قرآن را به معنای ظهور کتاب در جامعه‌ای که برای کتاب و قلم و نوشتن ارزش قائل نیست، می‌دانند و این دو تصویر، هر دو اشتباه و برخلاف ظاهر آیات، روایات، مسلمات تاریخی و مباحث عقلی است. معجزه در هر قالبی که ظهور کند (چه معجزات انبیای گذشته و چه قرآن) برای مدعای پیامبر، مبتنی بر ارتباط با خدا و عالم غیب است و در این جهت، هیچ تفاوتی بین قرآن و سایر معجزات نیست. معجزات، یک نوع استدلال برهانی بر مسئله است و قرآن نیز از این ویژگی (خارق‌العاده بودن) برخوردار است و خود بر آن تأکید دارد.

آیاتی که روشن‌فکران با توجه به آنها توهم کرده‌اند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) معجزه‌ای جز قرآن نداشته، یا به‌طور کلی، کار خارق‌العاده‌ای از او سر نزده تا بگوییم قرآن امر و کتابی خارق‌العاده است، آیات 109 انعام، 50 عنکبوت و 93 اسراء و مشابه آنهاست که در آنها به درخواست آوردن معجزات، پاسخ منفی داده شد. پاسخ ما این است که معجزات، با اذن خدا و امداد ویژه او در شرایط معین و به منظور هدایت یا اتمام حجت

صورت می‌پذیرد. آوردن معجزات برای اثبات نبوت و فراهم آوردن زمینه لازم برای ایمان اختیاری و هدایت انسان‌هاست. اما امور محال که قابلیت تحقق ندارند یا امور عادی که دلیل نبوت نیستند، خارج از قلمرو اعجازند. همچنین معجزات برای سرگرمی یا پاسخ دادن به بهانه‌جویی‌ها یا انجام نوعی معامله که سودی مادی از ناحیه پیامبر عاید مخاطبان کند و آنها نیز در برابر این خدمت به پیامبر ایمان آورند و با ایمانشان سودی به پیامبر برسانند، چیزی نیست که خداوند آنها را اجابت کند. به همین دلیل به معجزات درخواستی مطرح‌شده در آیات مذکور که از این‌گونه بوده‌اند، جواب منفی داده است. امور درخواست‌شده، عبارتست از:

تطبیق هماوردطلبی (تحدّی) بر قرآن

واژه تحدّی در قرآن به‌کار نرفته، اما قرآن به صورت قاطع بشر را از آغاز عصر نزول تا به امروز به مقابله دعوت کرده است و در عین حال به‌صراحت فرموده است که کسی را یارای مقابله با آن نیست و از این طریق بر فوق بشری بودن آن استدلال کرده است؛ زیرا اگر قرآن محصول فهم و ادراک بشر می‌بود، کسان دیگری که به ظاهر و براساس محاسبات، از نظر ادوات و توانایی‌های لازم برای ایراد سخن و کلام بلیغ، برتر از آورنده قرآن بودند، می‌توانستند مانند آن را بیاورند. باید

توجه داشت که اسلام و قرآن از بدو ظهور تا به امروز (طی چهارده قرن)، با دشمنی و مقابله سرسختانه مخالفان خود، مواجه بوده‌اند و این حقیقتی تاریخی و غیر قابل انکار است. اگر مخالفان، مخصوصاً کفار اولیه (کفار قریش) می‌توانستند به تحدّی‌های خوارکننده قرآن که غرور و اعتماد آنان به زبان، فصاحت و بلاغتشان را زیر سؤال برده و تحت‌الشعاع قرار داده بود، جواب بدهند، کوتاه‌ترین مسیر و کم‌خرج‌ترین راه را برای پایان دادن به اسلام پیموده بودند. اما آنان برخلاف ذوق و توجه شایانشان به سخنوری، خطابه، شعر و بهره‌هایی که از این هنر داشتند، نه تنها چنین نکردند، بلکه از مقابله با قرآن طفره رفتند؛ زیرا می‌دانستند جز آشکار ساختن عجز و ناتوانی‌شان چیز دیگری عایدشان نمی‌کند.

تحدی قرآن از دیدگاه اهل کلام

یکی از مباحث مطرح در باب تحدی قرآن، چگونگی اثبات تحدیات قرآن می‌باشد؛ به این ترتیب که متکلمان مسلمان باید برای اثبات این‌که قرآن، بشر را دعوت به آوردن همانند نموده، دلیل و برهان اقامه کنند. به همین سبب متکلمان مسلمان برای اثبات تحدی قرآن و دعوت معارضان به مبارزه، ادعای تواتر می‌کنند و می‌گویند: تحدی و مبارزه‌طلبی قرآن، با تواتر ثابت شده است.⁽¹⁾به عبارت دیگر، دلیل اعجاز تحدی، تواتر می‌باشد.⁽²⁾اگر مدعا را به شکل یک قضیه منطقی در نظر بگیریم، صغرای

قضیه که اعجاز قرآن باشد، با تواتر ثابت می‌شود و کبرای آن، تحدی و دعوت به مبارزه‌طلبی قرآن است.⁽¹⁾هرکس که تاریخ اسلام را بداند، قطعاًمی‌داند که قرآن از زمان پیامبر تا به امروز به تواتر ثابت شده است.⁽²⁾اگر کسی بگوید: «از آن‌جا که تواتر در مورد کل قرآن ثابت است، ولی در مورد جزئیات یا اجزای قرآن قابل اثبات نیست، پس تواترتحدی به واسطه آیات تحدی ثابت نمی‌شود، چون آیات تحدی‌جزئی از قرآن می‌باشد، در جواب می‌گوییم: وقتی تواتر کل قرآن‌ثابت شد و پذیرفتیم که کل قرآن به واسطه خبر متواتر ثابت شده‌است، آن‌گاه باید بپذیریم که تواتر بعض قرآن یا تواتر سوره‌ها وآیات قرآن نیز ثابت می‌شود؛ زیرا تواتر جمله، مستلزم تواتر بعض آن‌جمله نیز می‌باشد؛ چرا که مرکب بدون اجزایش وجود خارجی نخواهد داشت.⁽³⁾

آن‌چه تاکنون بیان شد، دلیل متکلمان در مورد اثبات تحدیات قرآن بود. اما اگر نگاهی به آیات قرآن بیندازیم، به آیاتی برمی‌خوریم که آشکارا بشر را به مبارزه فرا می‌خواند. تحدیات مطرح‌شده در آیات قرآن به سه گروه تقسیم‌پذیر است: تحدی به کل قرآن، تحدی به ده سوره و تحدی به یک سوره از سوره‌های قرآن. برای پرهیز از طولانی شدن بحث، از بیان آیات تحدی خودداری می‌کنیم و خوانندگان را به بحث تحدی در فصاحت و بلاغت قرآن و تحدی فراتر از فصاحت و بلاغت، ارجاع می‌دهیم.

بررسی مبانی متکلمان در باب هماوردطلبی قرآن

اکثر قریب به اتفاق متکلمان در مورد تحدّی قرآن هم‌نظرند و بر این باورند که قرآن با بیانی بسیار گویا و روشن مخالفان خود را به مبارزه دعوت می‌کند و خطاب به آنها می‌گوید: اگر در وجود قرآن که از جانب خداوند متعال است شک و تردید دارد، همگی دست به دست هم بدهید و یک سوره کوچک همانند آن بیاورید. متکلمان و دانشمندان علوم قرآنی، این شیوه برخورد قرآن را اصطلاحاً «تحدّی» می‌نامند.⁽¹⁾

اکنون سؤال این است که آیا خداوند در تحدّی‌های قرآن، تنها به فصاحت و بلاغت قرآن تحدّی کرده، یا این‌که تحدی شامل سایر معارف موجود در قرآن نیز می‌شود؟

متکلمان و دانشمندان علوم قرآنی با برداشت‌هایی که از آیات تحدّی داشته‌اند، در نوع تحدّی با هم اختلاف نظر دارند؛ لذا هر گروه به تبیین آرای خود در این زمینه پرداخته‌اند. در این‌جا دو دیدگاه متفاوت وجود دارد: عده‌ای معتقدند تحدّی قرآن منحصر در فصاحت و بلاغت است. گروه دیگری از دانشمندان، تحدّی قرآن را فراتر از فصاحت و نظم آن می‌دانند و معتقدند فصاحت و بلاغت تنها یکی از مصادیق تحدی می‌باشد و خداوند درباره دیگر معارف موجود در محتوای آیات نیز تحدّی کرده است. با گذشت زمان بر تعداد گروه دوم افزوده می‌شود و از همین رو بیشتر کتاب‌های مربوط به اعجاز قرآن در زمان ما، اختصاص به اعجاز عملی آن دارد و کمتر به فصاحت و بلاغت توجه می‌شود.

انحصار تحدّی در فصاحت و بلاغت

آیاتی که متکلمان از آنها تحدّی در زمینه فصاحت و بلاغت را استفاده کرده‌اند، عبارتند از:

بیشتر متکلمان متقدم و متفکران اسلامی بر این باور بوده‌اند که اعجاز قرآن در فصاحت و بلاغت و نظم ویژه آن می‌باشد؛ پس قرآن نیز بشر را در زمینه فصاحت و بلاغت و نظم آن به مبارزه دعوت نموده و از بشر خواسته است که اگر در آن شک و تردید دارید، دست کم یک سوره همانند آن یا ده سوره از جنس آن، هرچند دروغ باشند، بیاورید. متکلمان معتقدند چون عرب‌ها قبل از نزول قرآن در زمینه فصاحت و

بلاغت با هم معارضه (تحدّی) می‌کردند و هر که برنده می‌شد، نشان افتخار از آنِ او می‌گردید، لذا قرآن نیز آنها را در زمینه این اصل مهم (فصاحت و بلاغت که از افتخارات عرب آن روزگار بود) به مبارزه فرا خواند؛ بنابراین تحدّی قرآن منحصر به فصاحت آن است، نه چیز دیگر.⁽¹⁾البته در این‌که تنها در زمینه فصاحت تحدّی شده، یا در فصاحت و بلاغت و نظم، یا فقط در نظم، اختلاف نظر وجود دارد و از آن‌جا که ما معتقد به تحدی فراتر از فصاحت هستیم و برای پرهیز از دور شدن از غرض اصلی، وارد این بحث نمی‌شویم.

بعضی دیگر برای اثبات تحدّی قرآن در زمینه فصاحت و بلاغت، به آیه 13 سوره هود⁽²⁾استناد می‌کنند. دلیل ایشان این است که اگر وجه اعجاز، غیر از فصاحت و بلاغت باشد، عبارت جمله «مفتریات» در این آیه بی‌معنا خواهد بود، ولی اگر وجه اعجاز فقط فصاحت و بلاغت باشد، آن‌گاه آیه مفهوم خواهد یافت؛⁽³⁾چنان‌که طبرسی می‌گوید: «این آیه به جنبه اعجاز قرآن که عبارت است از فصاحت و بلاغت و نظم ویژه آن، اشاره دارد؛ زیرا اگر جنبه اعجاز غیر از فصاحت و بلاغت می‌بود، هرگز در معارضه به دروغ بافی (اختلاق و افتراء) راضی نمی‌شدند».⁽⁴⁾همچنین فخر رازی در این باره می‌گوید: «اگر وجه اعجاز قرآن، خبرهای

غیبی یا عدم تناقض قرآن می‌بود، جمله «مفتریات» در آیه 13 سوره هود معنا و مفهومی نمی‌داشت. ولی اگر اعجاز را منحصر در امر فصاحت و بلاغت بدانیم، آن گاه آیه مفهوم خواهد یافت؛ زیرا دست‌یابی به فصاحت به واسطه انسان فصیح آشکار می‌گردد؛ چه کلام راست باشد، چه دروغ. مهم جنبه فصاحت کلام است.⁽¹⁾

تحدّی فراتر از فصاحت و بلاغت

آیاتی که متکلمان از آنها تحدی فراتر از فصاحت و بلاغت فهمیده‌اند، عبارتند از:

نمی‌دانستید! پس صبر و استقامت کن که عاقبت از آن پرهیزکاران است.

آیات دیگری مانند آیه 102 سوره یوسف، آیه 44 سوره آل عمران و... نیز به این مطلب اشاره دارند.

دربردارنده علوم و معارف باشد، مانند:... وَ نَزَّلنا عَلَیکَ الکِتابَ تِبیاناً لِکُلِّ شَیءٍ وَ هُدیً وَ رَحمَةً وَ بُشری لِلمُسلِمِینَ ؛ ⁽¹⁾و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز و مایه هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است. نیز:... وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الأَرضِ وَ لا رَطبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ ؛ ⁽²⁾و نه هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و نه هیچ تر و خشکی وجود دارد؛ جز این‌که در کتابی آشکار [در کتاب علم خدا] ثبت است.⁽³⁾

قرآن بشر را دعوت به مبارزه می‌کند، اما مبارزه‌طلبی قرآن منحصر به فصاحت و بلاغت نیست؛ بلکه در زمینه‌های دیگر معارف عالیه آن، که عبارتند از اخبار غیبی و علوم الهی، مثل مبدأ و معاد، مکارم اخلاق، حکمت، مصالح دین و دنیا و خصوصاً احکام تعلیم انسان و... انسان را به مبارزه فرا می‌خواند و آیات متعددی بر این امر دلالت دارد.⁽⁴⁾همان‌طور

که گفته شد، گروه اوّل که تحدی قرآن را منحصر به فصاحت می‌دانند، به آیه 13 سوره هود استناد می‌کنند. از همین‌رو شایسته است به بررسی این آیه بپردازیم.

استدلال علامه طباطبایی برای عمومیت تحدی آیه 13 سوره هود

علامه طباطبایی ذیل آیه 13 هود می‌نویسد: «این آیه به معنای انحصار تحدّی به فصاحت و بلاغت نیست». در زیر گزیده‌ای از تحلیل علامه را درباره عمومیت تحدی بیان می‌کنیم.

تحدی تنها شامل عرب می‌شد، نه غیر عرب؛ درحالی‌که آن‌چه از عموم این آیات استفاده می‌شود، این است که غیر عرب نیز در زمینه تحدی با عرب مشترکند. مثلاً در آیه وَ ادعُوا مَنِ استَطَعتُم مِن دُونِ اللّهِ ، ⁽¹⁾لازمه این‌که تحدّی را منحصر به فصاحت و بلاغت بدانیم، این است که آیه، مرجع نداشته باشد، مگر در صورتی که به جای آن می‌گفت: «وادعوا من استطعتم من آلهتکم و من اهل لغتکم»؛ از خدایان خود و از هم‌زبانان خود، هرکه را می‌توانید دعوت به همکاری کنید.

همچنین جمله قُل لَئِنِ اجتَمَعَتِ الإِنسُ وَ الجِنُّ...2 بی‌حاصل می‌ماند؛ مگر درصورتی‌که به جای آن می‌گفت: «لئن اجتمعت العرب».

به آوردن ده سوره مانند آن فراخواند. بعضی از مفسران این مسئله را از راه ترتیب نزول توجیه کرده‌اند که پذیرفتنی نیست. بنابراین حق مطلب این است که قرآن از تمام جهات مختص به خودش معجزه است؛ چه فصاحت و بلاغت، چه معارف حقیقی، چه اخلاق کریمه، چه شرایع الهی و چه اخبار غیبی.⁽¹⁾

نقد و بررسی دیدگاه ها درباره تحدّی

پاره‌ای از متکلمان، اعجاز قرآن را منحصر به فصاحت و بلاغت آن دانسته‌اند، این انحصار را می‌توان در نوع جهان‌نگری و بسط فکری زمان آنان جست‌وجو کرد. آنها تحدّی را به تحدی در زمینه مسائلی که در عصر و زمانشان بسیار مهم بوده و دغدغه فکری اندیشمندانشان بوده، تفسیر کرده‌اند. اما یگانه دلیل مسئله، این نبوده؛ بلکه بعضی از آیات قرآن و مفاهیم موجود در آنها نیز در این امر مؤثر بوده است. بنابراین توجه آنها به بعضی آیات تحدّی با تأثیرپذیری از مسائل مهم عصرشان، آنان را از توجه به بقیه آیات تحدّی و جمع بین این آیات بازداشته و سبب غفلت از حقایق روشن و مفاهیم عالی و متعالی قرآن شده است. تأثیرپذیری از مسائل زمان، تنها منحصر به متکلمان نیست؛ بلکه درباره مفسران قرآن نیز مطرح است. حقیقت امر، این است که مفاهیم عالیه قرآن به سادگی برای انسان‌ها قابل فهم نیست؛ بلکه این حقایق ارزشمند با گذشت زمان آشکار می‌شود. پس سزاوار است که دانش‌پژوهان دینی همت کنند و این حقایق را با ژرف‌نگری دقیق از متون قرآن استخراج کنند و به حقیقت‌جویان جهان برسانند.

حجم آیات مورد تحدی قرآن

یکی از سؤالات در زمینه تحدی، این است که قرآن درباره زمینه چه مقدار از آیات خود به تحدی برخواسته است؟ به عبارت دیگر چه مقدار از قرآن معجزه می‌باشد؟ برای یافتن پاسخ این سؤال بهتر است که تحدی‌های قرآن را از دو دیدگاه بررسی کنیم: از دیدگاه خود قرآن و دیدگاه متکلمان مسلمان. ابتدا شایسته است به بررسی آیات تحدی بپردازیم و ببینیم که قرآن با چه مقدار از آیات خود، معارضان را به مبارزه فراخوانده و آن‌گاه به سراغ دیدگاه متکلمان برویم.

قرآن در آیات متعددی بشر را به مبارزه دعوت می‌کند. از آن‌جا که بحث ما مربوط به مقدار تحدی‌های قرآن می‌باشد، شایسته است آیات تحدی را براساس سلسله مراتب شدت تحدی بررسی کنیم. در ابتدا قرآن بشر را به آوردن کل قرآن فرا می‌خواند و می‌فرماید: قُل لَئِنِ اجتَمَعَتِ الإِنسُ وَ الجِنُّ عَلی أَن یَأتُوا بِمِثلِ هذَا القُرآنِ لا یَأتُونَ بِمِثلِهِ وَ لَو کانَ بَعضُهُم لِبَعضٍ ظَهِیراً ؛ ⁽¹⁾بگو: اگر انسان‌ها و پریان (جن و انس) اتفاق کنند که همانند این قرآن را بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد، هرچند یکدیگر را (در این کار) کمک کنند. مرحله دوم، تحدی به ده سوره می‌باشد: أَم یَقُولُونَ افتَراهُ قُل فَأتُوا بِعَشرِ سُوَرٍ مِثلِهِ مُفتَرَیاتٍ وَ ادعُوا مَنِ استَطَعتُم مِن دُونِ اللّهِ إِن کُنتُم صادِقِینَ فَإِلَّم یَستَجِیبُوا لَکُم فَاعلَمُوا أَنَّما أُنزِلَ بِعِلمِ اللّهِ وَ أَن لا إِلهَ إِلاّ هُوَ فَهَل أَنتُم مُسلِمُونَ ؛ ⁽²⁾آنها می‌گویند: او به دروغ این (قرآن) را (به خدا) نسبت می‌دهد (و ساختگی است)! بگو: اگر راست می‌گویید، شما هم ده سوره ساختگی همانند این قرآن بیاورید و

تمام کسانی را که می‌توانید - غیر از خدا - (برای این کار) دعوت کنید! و اگر آنها دعوت شما را نپذیرفتند، بدانید (قرآن) فقط به علم الهی نازل شده و هیچ معبودی جز او نیست! آیا بازهم، تسلیم نمی‌شوید؟!

در مرحله سوم، با قدری تنزل به یک سوره تحدی می‌شود: وَ إِن کُنتُم فِی رَیبٍ مِمّا نَزَّلنا عَلی عَبدِنا فَأتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثلِهِ وَ ادعُوا شُهَداءَکُم مِن دُونِ اللّهِ إِن کُنتُم صادِقِینَ. فَإِن لَم تَفعَلُوا وَ لَن تَفعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّاسُ وَ الحِجارَةُ أُعِدَّت لِلکافِرِینَ ؛ ⁽¹⁾و اگر درباره آن‌چه بر بنده خود [پیامبر] نازل کرده‌ایم شک و تردید دارید، (دست‌کم) یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را - غیر از خدا - برای این کار فرا خوانید، اگر راست می‌گویید! پس اگر چنین نکنید - که هرگز نخواهید کرد - از آتشی بترسید که هیزم آن، بدن‌های مردم (گنه‌کار) و سنگ‌ها [بت‌ها] است و برای کافران، آماده شده است. أَم یَقُولُونَ افتَراهُ قُل فَأتُوا بِسُورَةٍ مِثلِهِ وَ ادعُوا مَنِ استَطَعتُم مِن دُونِ اللّهِ إِن کُنتُم صادِقِینَ ؛ ⁽²⁾آیا آنها می‌گویند: او قرآن را به دروغ به خدا نسبت داده است؟ بگو: اگر راست می‌گویید، یک سوره همانند آن بیاورید و غیر از خدا، هر کس را می‌توانید (به یاری) طلبید! در مرحله آخر، به آوردن همانند قرآن به میزان یک حدیث تحدی می‌شود؛ مانند فَلیَأتُوا بِحَدِیثٍ مِثلِهِ إِن کانُوا صادِقِینَ ؛ ⁽³⁾اگر راست می‌گویند، سخنی همانند آن بیاورند. بنابراین حجمی از آیات قرآن که مورد تحدی قرار گرفته، ابتدا کل قرآن، سپس ده سوره، آن‌گاه یک سوره و در نهایت به اندازه یک حدیث می‌باشد. تحدی نوع اول، دوم و سوم روشن است؛

آن‌چه در این میان ابهام دارد، تحدی به میزان یک حدیث است که در ضمن دیدگاه متکلمان به بررسی آن خواهیم پرداخت.

یکی از مسائلی که در کلام اسلامی در مورد تحدی قرآن مطرح است، کمترین مقدار آیه‌ای است که قرآن بشر را در آوردن همانند آن به مبارزه فراخوانده است. متکلمان در تحدی به یکی از سوره‌های کوچک قرآن اتفاق نظر دارند. بحث و اختلاف نظر، در مورد تعدادی از آیات سوره‌های بزرگ که حجم آن برابر یک سوره کوچک مانند سوره کوثر است، می‌باشد. پرسش این است که آیا اگر تعداد حروف و کلمات، آیات سوره‌های بزرگ به میزان سوره‌های کوچک باشد، می‌توان آن را معجزه دانست و بشر را به همانندآوری فرا خواند یا خیر؟

شافعی معتقد است که تحدی‌های قرآن، منحصر به آوردن مقدار یک سوره می‌باشد؛ بنابراین به‌کار کسی که چند کلمه مانند قرآن بیاورد، معارضه اطلاق نمی‌شود، زیرا از جانب خداوند برای آوردن چند کلمه تحدّی صورت نگرفته است.⁽¹⁾اشعری می‌گوید: «اعجاز با آوردن آیاتی به مقدار یک سوره کوچک مانند کوثر و... محقق می‌شود؛ زیرا آیه 38 سوره یونس به یک سوره تحدی نموده است، نه کمتر از آن».⁽²⁾در نقد این سخن باید گفت: هر یک از آیات قرآن معجزه است؛ زیرا آیه 38 سوره یونس نفرموده است که مقدار کمتر از یک سوره معجزه نیست؛ آن‌چه از آیه مذکور استنباط می‌شود، این است که تحدی به یک سوره تعلق گرفته است، نه کمتر از آن. براساس نظریه‌ای که سوره کاملی از قرآن را معجزه می‌داند، بخش اول، آخر یا وسط سوره بقره معجزه نیست

و در نتیجه معارضه کنندگان می‌توانند مانند نیمی از سوره بقره را بیاورند. لازمه دیگر این قول این است که آیه: وَ لَکُم فِی القِصاصِ حَیاةٌ1 معجزه نباشد؛ درحالی‌که متکلمان معتقدند این آیه در بالاترین درجه بلاغت قرار دارد. لازمه این‌که تعداد کلمات و حروف را در آیات شرط کنیم، ابطال حرف گویندگان این قول می‌باشد؛ زیرا آنان شرط اعجاز را به میزان یک سوره بودن آیات می‌دانستند و حالا چیزی را معجزه دانسته‌اند که سوره نیست و خداوند نیز نفرموده است که آیاتی به مقدار یک سوره بیاورید. سوره کوثر ده کلمه و 42 حرف است و آیه 163 سوره نساء دوازده کلمه و 72 حرف است - و اگر فقط اسم‌ها را به شمار آوریم، ده کلمه می‌شود - و این تعداد کلمه و حرف، بیشتر از سوره کوثر می‌باشد؛ بنابراین سزاوار است که این آیه نزد آنان معجزه باشد و آیه وَ لَکُم فِی القِصاصِ حَیاةٌ معجزه نباشد. اگر بگویند که آیه 163 سوره نساء معجزه نیست، لازمه‌اش نقض حرف خودشان می‌باشد؛ زیرا آنان معتقدند آیاتی که از نظر تعداد کلمات و حروف به مقدار کوچک‌ترین سوره قرآن باشد، معجزه است. و اگر بگویند آیه 163 سوره نساء معجزه است، لازمه‌اش نقض قولی است که اعجاز را در این می‌داند که آیات در بالاترین درجه بلاغت باشند. لازمه دیگر قولی که اعجاز را منحصر به مقدار یک سوره از قرآن می‌داند، این است که اگر از سوره کوثر کلمه‌ای کم کنیم، دیگر معجزه نباشد. بنابراین اگر یک آیه یا دو آیه از قرآن معجزه نباشد و معارضه‌کنندگان بتوانند همانند آن را بیاورند، لازمه‌اش این است که می‌توان مثل و مانند هر آیه قرآن را به صورت انفرادی آورد و لازمه آن، امکان آوردن همانند همه قرآن است. اگر کسی

برای ردّ لازمه اخیر بگوید: در صورت قرار گرفتن سه آیه از قرآن در کنار هم، بشر توان آوردن همانند آن را ندارد، لازمه‌اش آن نقض قولی است که اعجاز را در فصاحت و بلاغت آیات می‌داند.

با توجه به آن‌چه تاکنون بیان شد، می‌توان گفت: کل قرآن معجزه است و بشر توان مقابله با آن را ندارد؛⁽¹⁾زیرا خداوند فرموده است هیچ کس توان مقابله با آن را ندارد. اما درباره مقدار آیه‌ای که با آوردن آن، اعجاز تحقق می‌یابد، این‌گونه به نظر می‌رسد که حد اعجاز به میزان یک سوره می‌باشد؛ چه سوره بزرگ باشد چه کوچک. اما اگر اندازه آیه‌ای، به مقدار حروف یک سوره کوچک مانند سوره کوثر باشد، باز معجزه است. به این ترتیب برای توجیه آیه 34 سوره طور: فَلیَأتُوا بِحَدِیثٍ مِثلِهِ إِن کانُوا صادِقِینَ باید گفت: مقصود از حدیث، حدیث تامی است که کمتر از کلمات یک سوره کوچک نباشد.⁽²⁾

دیدگاه علامه طباطبایی (رحمه الله)

علامه طباطبایی بر این باور است که تحدّی‌های مطرح شده در آیات قرآن، اختصاص به فصاحت و بلاغت ندارد؛ بلکه تمام محتوای قرآن را شامل می‌شود؛ گرچه هریک از آیاتی که در آن تحدّی مطرح می‌شود، اهدف خاصی را دنبال می‌کند.⁽³⁾توضیح این‌که: آن‌چه حقیقت قرآن را به

عنوان یک کتاب الهی تشکیل می‌دهد، علاوه بر فصاحت و بلاغت کلماتش، محتوا و مفهوم و اغراض آن نیز هست. منظور از معنا و مفهوم، آن‌چه دانشمندان فصاحت و بلاغت می‌گویند نیست؛ زیرا مطلوب آنها اختصاص به قرآن ندارد؛ بلکه هر کلام فصیح و بلیغی را شامل می‌شود. پس مقصود از معنا و مفهوم درباره قرآن، چیزی است که خداوند قرآن را به آن توصیف می‌کند⁽¹⁾و روشن است که این صفات، مفاهیم و اغراض قرآن می‌باشند، نه آن‌چه دانشمندان فصاحت و بلاغت به عنوان صفت کلام فصیح و بلیغ بیان می‌کنند که شامل کلام باطل و لغو هم می‌شود. آن‌چه مورد تحدّی واقع شده، کلامی است که محتوا و اغراض آن، بیان‌کننده این است که این کلام از سوی خداوند است؛ وگرنه هرکس می‌توانست مفرداتی از آیات قرآن را برگزیده، آنها را کنار یکدیگر قرار دهد و با قرآن به معارضه برخیزد.⁽²⁾آن‌چه مخالفان را عاجز نموده است، درخواست آوردن کلامی است که گذشته از فصاحت و بلاغت، از جهت بیان برخی از اغراض الهی نیز کلامی مانند قرآن باشد و کلام الهی در هر یک از آیات تحدّی بر حسب ویژگی خود دارای هدف متفاوتی است. ویژگی قرآن این است که مطالب مورد نیاز و ضروری انسان تا روز قیامت را در بردارد؛⁽³⁾همان‌طورکه هر یک از سوره‌ها ویژگی خود را دارند به این دلیل که بیانات قرآن از یکنواختی در آمده، متنوع گردند و اگر این تنوع نبود، ممکن بود مخالفان بتوانند مانند آن را

بیاورند؛ چه این‌که آن وقت با کلام افراد خلاق و استثنائی ممکن بود یکی شود. بنابراین ممکن است تحدّی در مثل آیه 88 سوره اسرا،⁽¹⁾تحدّی به تمام قرآن باشد که همه اغراض الهی در آن جمع است و این ویژگی را دارد که دربرگیرنده تمام معارف و احکامی باشد که بشر تا روز قیامت بدان احتیاج دارد.

تحدی به مانند آیه 38 سوره یونس،⁽²⁾به علت ویژگی ظاهری که در آن وجود دارد، تحدّی به یک سوره می‌باشد، آن این است که یکی از هدف‌های جامع الهی - یعنی هدایت خداوند - را به‌طور کامل بیان می‌کند؛ به‌گونه‌ای که حق از باطل متمایز گردد و فقط صرف سخن‌پردازی نباشد.

و آیه 13 سوره هود،⁽³⁾تحدّی به ده سوره همانند قرآن می‌باشد و در بردارنده تفنن در عبارت است؛ یعنی یک مطلب را در چند قالب بیانی آورده است. عدد ده (ده سوره) را به‌سبب ویژگی ده بودن آن نیاورده؛ بلکه به این علت است که دلالت بر کثرت و تعدد دارد و هدف از آن، سوره‌های بسیار می‌باشد؛ همان‌طور که عدد صد و هزار نیز کنایه از کثرت است؛⁽⁴⁾بنابراین، قرآن می‌خواهد به مخالفان خود بگوید که چند سوره مانند قرآن بیاورید، که دست‌کم به عدد ده برسد.

تحدّی در آیه 34 سوره طور⁽¹⁾از تحدی‌های سه‌گانه پیشین عام‌تر است؛ زیرا کلمه حدیث، هم شامل یک سوره و هم شامل ده سوره می‌شود و هم تمام قرآن را در برمی‌گیرد؛ بنابراین، تحدی در این آیه به صورت مطلق آمده که دربردارنده همه ویژگی‌های قرآن می‌باشد.⁽²⁾

به‌هرحال بنا بر گفته برخی از اندیشمندان، مسئله این نیست که چرا برخی از آیات، بیان‌کننده تحدّی به یک سوره هستند و برخی دیگر بیان‌کننده و تحدّی‌کننده به چند سوره؛ چون اگر مسئله این بود، در پاسخ می‌گفتیم: منظور از تحدّی به یک سوره آوردن غرض واحد و جامع یک سوره است و منظور از تحدّی به چند سوره (مثلاً ده سوره) آوردن اغراض گوناگون است. اشکال اصلی این است که چرا تحدّی به یک سوره بر تحدّی به ده سوره مقدم شده است؟ و اگر اشکال این باشد، راه حل گفته شده، آن را حل نمی‌کند؛ زیرا اولاً، وقتی کسی از آوردن آن‌چه دارای یک غرض واحد و جامع است، ناتوان شد، چطور می‌تواند چیزی را که دارای غرض‌های متنوع و تفنن در بیان است، بیاورد؟! ثانیاً از این بیان استفاده می‌شود که تحدّی به تمام قرآن هم می‌تواند همچون تحدّی به یک سوره متأخر شود.⁽³⁾

دیدگاه آیة الله مصباح یزدی

به نظر آیة‌الله مصباح، ممکن است مقصود از «قرآن» در این آیات، معنای جنسی باشد و هدف بیان معجزه قرآن نباشد. ایشان به اصل ترتیب تحدّی، که بیشتر مفسران و دانشمندان علوم قرآنی آن را قبول دارند، تردید دارد و می‌گوید: با فرض پذیرش قول مفسران در این خصوص، می‌توان گفت آیات تحدّی در مرحله اول از بشر می‌خواهد که اگر در خدایی بودن قرآن تردید دارند، کتابی همانند قرآن که دارای همه امتیازات آن باشد، بیاورند و پس از این‌که ناتوانی آنها ثابت شد، تخفیف داده، می‌فرماید یک سوره که از هر جهت شبیه سور قرآنی باشد و همه امتیازات آن را داشته باشد، بیاورند و پس از آن‌که از این نیز خود را ناتوان یافتند، تخفیف داده، از ایشان می‌خواهد که ده سوره بسازند که هرکدام دارای یکی از جهات اعجاز قرآن باشد؛ به طوری که مجموع آن ده سوره بتواند ویژگی‌های یک سوره قرآن را دارا باشد. بدیهی است که ساختن یک سوره که در همه جهاتش شبیه یکی از سوره‌های قرآن باشد، از فراهم آوردن چند سوره که هر کدام تنها در یک جهت شبیه قرآن باشند، مشکل‌تر است. بنابراین تحدّی از اشد به اخف صورت گرفته و معقول است؛ لکن نه آن گونه که مشهور است. وی پس از بیان دیدگاه مورد نظر خود، مؤیداتی برای آن ذکر می‌کند که خلاصه آن چنین است:

عدم دسترسی بشر به آن می‌داند، بیان یادشده، با این موضوع کاملاً سازگار است؛ چون ناتوان بودن بشر از آوردن یک سوره قرآن است.

تطبیق مبانی متکلمان در پاسخ به هماوردطلبی قرآن

یکی از مباحث مطرح این است که آیا از زمان تحدّی قرآن تاکنون، کسی‌به مقابله با آن برخاسته است یا خیر؟ اگر به مبارزه برخاسته، آیا توانسته همانند آن را بیاورد یا خیر؟ و اگر به مبارزه برنخاسته، علت آن چه بوده است؟

در عصر نزول قرآن، اعراب جاهلیت با افکار جدیدی از سوی حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) روبه‌رو شدند که با آیین اجداد آنها در تعارض بود. بنابراین طبیعی بود که این آیین جدید را نپذیرند و با آن به مقابله برخیزند. از سوی دیگر، پیامبری که مدعی دین جدیدی بود، باید برای ادعای خود ادله و برهان اقامه می‌کرد تا دیگران آن را بپذیرند. پس پیامبر برای اثبات مدعای خود، قرآن را به عنوان معجزه آورد و از آنها خواست که اگر در مبانی این دین و اندیشه جدید که به سعادت هدایت می‌کند، شک و تردید دارند، همانند آن را بیاورند.

به این ترتیب اعراب با یک مسئله جدی از سوی پیامبر روبه‌رو می‌شوند که مبانی آن بر اصل منطق و خرد استوار است. آنها یا باید قرآن را می‌پذیرفتند یا باید همانند آن را می‌آوردند و پذیرش هر کدام از این دو برای آنها تبعاتی داشت. آنها ابتدا از پذیرش آن خودداری کردند، ولی این امر برای‌شان کافی نبود؛ زیرا در صورت عدم پذیرش قرآن، باید به مقابله با آن برمی‌خاستند تا همانند آن را بیاورند.

حال می‌خواهیم ببینیم که برخورد اعراب دوره جاهلیت با «مبارزه‌طلبی» قرآن چگونه بوده است. هر انسان خردمندی این مسئله را درک می‌کند که اعراب نمی‌توانسته‌اند از کنار تحدی‌های قرآن بدون توجه عبور کنند؛ زیرا این مبارزه برای آنها یک امر حیاتی بود و در صورت پیروز شدن در آن، محمد و آیینش زیر سؤال می‌رفت و آنها از دست او راحت می‌شدند. لذا بهترین راه برای آنها در گام اول که هیچ هزینه‌ای نیز در بر نداشت، پاسخ گفتن به معارضات قرآن بود. آنها دارای برجسته‌ترین شعرا و ادیبان بودند که هر کدام به فصاحت و بلاغت خود افتخار می‌کردند. اما هنگامی که این شعرا الفاظ بلاغی خود را با قرآن

مقایسه کردند، در یافتند که هیچ گونه توان مبارزه و معارضه با قرآن را ندارند؛ لذا ناچار شدند تا با شمشیر به مبارزه برخیزند. این خلاصه مدعای متکلمان در مورد بی‌پاسخ ماندن تحدّی قرآن از سوی اعراب عصر نزول بود. اکنون شایسته است که مبانی متکلمان و ادله آنها درباره این ادعا را بررسی کنیم.

متکلمان مسلمان می‌گویند: قرآن، مردم معاصر و غیر معاصر را به تحدّی دعوت نموده و از آنان خواسته است که اگر قبول ندارند قرآن از سوی خداوند متعال می‌باشد، همانند آن را بیاورند. ولی آنان با این‌که اهل فصاحت و بلاغت بودند و هیچ‌کس نمی‌توانست در شعر، حریف آنها شود، وقتی در مقابل قرآن و تحدّیات آن قرار گرفتند، ضعف و ناتوانی‌شان آشکار شد؛ فصاحت و بلاغت و مفاهیم عالی قرآن به حدی بالا بود که برجسته‌ترین خطبا و شعرای عرب از معارضه با آن بازماندند.⁽¹⁾لذا به جای معارضه با قرآن، عده‌ای از آنها پذیرفتند که قرآن کلامی فوق بشری است و به آن ایمان آوردند، اما بیشتر آنان به‌سبب لجاجت و عوامل دیگر، از پذیرفتن آن سر باز زدند و به پیامبر نسبت‌های ناشایستی همچون ساحر دادند. اگر آنان توان معارضه با قرآن را داشتند، هرگز دست از معارضه برنمی‌داشتند؛ زیرا با این کار می‌توانستند با پرداخت کمترین هزینه، به اهداف مهم خود برسند و فریاد مبارزه‌طلبی قرآن را برای همیشه خاموش کنند و درخت نوبنیاد اسلام را از بین ببرند.

بیشتر متکلمان مسلمان تأکید می‌کنند که اگر معارضه با قرآن صورت گرفته بود، اخبار آن در همه جا منتشر می‌شد و به ما می‌رسید؛ چرا که

هدف از معارضه، سست کردن مبانی اعتقادی اسلام - که همانا قرآن است - می‌باشد. توضیح آن‌که، نمی‌توان پذیرفت که معارضه‌ای کرده باشند، ولی مخالفان، آن را برای دیگران آشکار نساخته باشند؛ زیرا مقصود اصلی تحدی که مبنای معارضه را تشکیل می‌دهد، آشکار ساختن آن برای دیگران است؛ بنابراین معارضه‌ای صورت نگرفته است.⁽¹⁾به عبارت دیگر اگر مخالفان اسلام توان معارضه با قرآن را داشتند و از سوی آنها معارضه صورت گرفته بود، آنان بهترین دلیل را برای زیر سؤال بردن اسلام و قرآن داشتند و این بهترین حجت و دلیل برای زیر سؤال بردن قرآن بود و لذا به هر راهی برای نقل آن برای دیگران متوسل می‌شدند⁽²⁾و آن حادثه در تاریخ ثبت می‌شد.

سکوت اعراب در برابر مبارزه طلبی قرآن

اعراب در مقابل مبارزه‌طلبی قرآن، به آن پاسخ نداده‌اند. دلیل این مدعا آن‌است که اگرچه انگیزه‌های قوی برای معارضه داشتند، اما توانایی معارضه با قرآن را نداشتند و اگر معارضه در توان آنها بود، حتماً معارضه می‌کردند⁽¹⁾و این‌که معارضه نکردند و در مقابل تحدّی سکوت اختیار کردند، دلیل روشنی بر عجز آنهاست.⁽²⁾به عبارت دیگر، با توجه به انگیزه‌های زیاد و مهمی که وجود داشت، محال بود که اعراب معارضه را ترک کنند؛ مگر این‌که آنها از معارضه با آن عاجز شده باشند.⁽³⁾صاحب المغنی در این زمینه می‌گوید: «فقد کان یجب فی المعارضة، کما تظهر، أن‌تنقل وان لایختل نقلها من هذا الوجه و یجب ذلک فی وجه آخر لان الحاجة فیما یرجع إلی الدین تقتضی قوه النقل، فما هو حجة اولی من نقل‌الشبة ولو صحت المعارضة لکانت کالحجة و کان القرآن کالشبة لان‌بالمعارضة تعلم من حاله انه لیس بمعجزه، و تکون المعارضة، من حیث‌کشفت ذلک من حال القرآن، و دلت علیه حجة، فکانت یجب ان تکون بالنقل اولی من القرآن، لان الحاجة فی الدین الیه امس، و کما وقعت الحاجة الیها اولی فالحاجة الیها ماسة علی الدوام، مادام القرآن منقولا، فکیف یصح و الحال هذه، ان ینقل القرآن، و لاتنقل المعارضة، علی انه قد نقل ما لافائده فیه، من المعارضة الرکیکة، عن (مسیلمه)، فکیف یصح ان

لاتنقل المعارضة الصحیحة، مع ما یحصل به، من الفائدة».⁽¹⁾

بنابراین، همه متکلمان در این مسئله اتفاق نظر دارند که معارضه با قرآن، به معنای حقیقی‌اش صورت نگرفته؛ زیرا اگر مبارزه صورت می‌گرفت، حتماً خبر آن به ما می‌رسید؛ زیرا هیچ دلیلی بر مخفی نگاه داشتن مبارزه آنها نداریم. پس مبارزه و معارضه با قرآن صورت نگرفته است. به عبارت دیگر، همان دلیلی که اقتضا می‌کرد آنها با قرآن به مبارزه برخیزند، همان دلیل اقتضا می‌کند مبارزاتی را برای دیگران بیان کنند که با قرآن انجام داده‌اند؛ چون در این صورت حجیت قرآن از بین می‌رفت و دلیلی بر توانایی‌شان در آوردن همانند برای قرآن می‌یافتند و برتری کلام آنان بر قرآن ثابت می‌شد.

اثبات تواتر عدم معارضه با قرآن از منظر اهل کلام

آن‌چه تاکنون درباره عدم معارضه با قرآن بیان شده، ادعایی است که برای اثبات آن باید دلیل و برهان اقامه نماییم. اثبات چنیین ادعایی در دو حوزه تاریخی قابل بحث و بررسی می‌باشد:

متکلمان مسلمان در این دو برهه ادعای تواتر نموده‌اند که به اختصار بدان می‌پردازیم.

ایشان بر این باورند که دلیل عدم معارضه مخالفان با قرآن، تواتر می‌باشد: ⁽¹⁾«جاءنا الخبر المتواتر انه مع طول زمن التحدی، و لجاج القوم فی التعدی اصیبوا بالعجز».⁽²⁾این مدعا به‌گونه‌ای مطرح شده است که گویا عدم معارضه با قرآن برای متکلمان یقینی است، تا جایی که نویسنده گوهر مراد می‌گوید: «عدم معارضه با قرآن، با تواتر ثابت شده است».⁽³⁾

استدلال متکلمان این‌گونه ادامه می‌یابد که اگر معارضه با قرآن صورت می‌گرفت، قرآن مورد شبهه واقع می‌شد و این معارضه حجت قرار می‌گرفت؛ لذا سزاوار بود که معارضه نقل شود. دلیل دیگر این‌که قرآن و حادثه معارضه، دو رقیب همدیگرند: پس امکان ندارد که قرآن نقل شود و به ما برسد، ولی معارضه‌ای نقل نشود و به ما نرسد.⁽⁴⁾بنابراین اگر معارضه‌ای صورت گرفته بود و مخالفان همانند قرآن را آورده بودند، این خبر به واسطه تواتر به ما می‌رسید و در تاریخ نقل می‌شد⁽⁵⁾و آوردن همانند قرآن حجت می‌شد و در اعجاز قرآن شبهه وارد شده و عدم حجت مطرح می‌شد.⁽⁶⁾

یکی از دلایل متکلمان بر عدم توانایی معارضان بر آوردن همانند قرآن، ترجیح دادن جنگ و عدم آوردن همانند قرآن می‌باشد.⁽⁷⁾نکته مهم

در این بحث، این است که گروهی از متکلمان در بحث عدم معارضه با قرآن، بیشتر به جنبه تاریخی عدم معارضه توجه نموده‌اند و معارضات صدر اسلام را مورد بحث و بررسی قرار داده‌اند.⁽¹⁾البته گروهی از متکلمان⁽²⁾متقدم و بیشتر متألهان و دانشمندان علوم و معارف قرآن به صورت عام و فراتر از جنبه تاریخی به این بحث پرداخته‌اند.⁽³⁾

تجدد و استمرار اعجاز قرآن در همه زمان ها

در محدوده زمانی اعجاز قرآن دو دیدگاه مطرح است: دیدگاه نخست، معجزه بودن قرآن را منحصر به دوره صدر اسلام می‌داند و بر این باور است که قرآن، اعراب جاهلیت را به مبارزه و آوردن همانند فراخوانده است و چون آنان توان مقابله با قرآن را نداشته‌اند؛ به مبارزه مسلحانه و جنگ روی آورده‌اند. گروهی از متکلمان در بحث از اعجاز به معجزه بودن قرآن در عصر پیامبر اکتفا کرده و در معجزه بودن قرآن به شواهدی از جمله، عدم توانایی اعراب در پاسخ به مبارزه‌طلبی قرآن بسنده

می‌کنند.⁽¹⁾این گروه درباره جاوید بودن معجزه قرآن - نه در نفی آن و نه در اثبات آن - بحثی ارائه نمی‌کنند. اگر همانند این گروه، قائل به پندار تاریخ‌نگری در مورد اعجاز قرآن نشویم، دست‌کم می‌توان گفت که این گروه در استمرار مبارزه‌طلبی قرآن به‌طور واضح بحث نکرده‌اند. مثلاً آمدی در غایة‌المرام می‌گوید: «هر که با تأمل در قرآن بنگرد، معجزه بودن آن را به دست می‌آورد، اما در مقید نمودن معجزه قرآن به زمانی خاص، ساکت است».⁽²⁾

دیدگاه دوم، جاودانگی اعجاز و استمرار مبارزه‌طلبی قرآن از صدر اسلام تاکنون می‌باشد. این دیدگاه که منطقی‌تر به نظر می‌رسد، از سوی گروهی از متفکران و متکلمان متقدم و بیشتر متکلمان متأخر مسلمان مطرح شده است؛ قاضی عبدالجبار درباره استمرار اعجاز قرآن می‌گوید: «والتحدی قائم علی وجه الدهر؛ تحدی و همانندطلبی قرآن در همه اعصار و زمان‌ها وجود دارد». بنابراین، اگر کسی اشکال کند که در زمان ما فصاحت شعر و... از بین رفته، کلامش پذیرفته نیست؛ زیرا فصحای این زمان از اعصار قبل، فصیح‌تر و عالم‌ترند که نمونه‌های آن را می‌توان به روشنی در زمان حال مشاهده کرد.⁽³⁾

از آن‌چه تاکنون ارائه شد، به خوبی اثبات می‌شود که تحدی قرآن ازصدر اسلام تاکنون ادامه دارد.⁽⁴⁾به همین دلیل اعجاز قرآن در

تجدد دائم قرار دارد؛ «فهو من المعجزات المتکرر إلی تحدث بالأمل یوماًفیوماً و شیئاً بعد شیءٍ».⁽¹⁾

نتیجه گیری

این عده در آیات تحدّی اختلاف نظر دارند. گروهی معتقدند تحدّی قرآن منحصر در امر فصاحت و بلاغت است و گروه دیگر، تحدّی قرآن را فراتر از فصاحت، بلاغت و نظم آن می‌دانند.

4- بررسی پندارها و تردیدها درباره

عدم معارضه با قرآن

متکلمان از عدم معارضه با قرآن نتیجه می‌گیرند که قرآن کلام الهی و فوق کلام انسان است و بشر از آوردن مانند آن ناتوان است. بنابراین همان‌گونه که قبلاً توضیح دادیم، ناتوانی بشر از آوردن مانند قرآن، یکی از مهم‌ترین دلایل معجزه‌بودن و خدایی‌بودن قرآن است. اما گروهی با مطرح کردن شبهاتی تلاش کرده‌اند تا این‌گونه القا کنند که ممکن است عدم معارضه با قرآن (که یکی از شروط معجزه است) به معنا و مفهومی که متکلمان مسلمان در نظر دارند، تحقق تاریخی نیافته باشد. در ادامه، به بررسی برخی از این شبهات می‌پردازیم.

در جواب این شبهه می‌گوییم:

اولاً، آنها خودشان اهل تحدّی بودند و پیش از اسلام تحدّی و مبارزه‌طلبی در فصاحت و بلاغت جزو برترین افتخارات ایشان بود.

ثانیاً، این ادعا به این دلیل باطل است که زبان قرآن، زبان خود آنان بود و معیار کار نیز در دست آنها بود و با وزن و قافیه کلام خود آشنا

بودند.⁽¹⁾از آن‌جا که این اشکال وارد نیست - چون با وجود تحدّی قرآن، معارضه‌ای از سوی خطبا و بلغا و شعرای معروف آنان صورت نگرفته، درحالی‌که فرض بر این است که آنها قدرت این کار را داشتند - می‌توان چنین نتیجه گرفت که قرآن معجزه است.⁽²⁾

در جواب این شبهه می‌گوییم: ناتوانی از مقابله با قرآن، آنان را واداشت که به جنگ و ستیز با پیامبر خدا برخیزند، که نتیجه آن، تلف شدن نفوس و از بین رفتن اموال و اسیر شدن زنان و فرزندانشان بود. اگر آنان از راه بیان، توان دفع تحدیات قرآن را داشتند (با توجه به این‌که آنان توانایی به‌کارگیری مفردات الفاظ و ترکیبات را داشتند و مردان فصاحت و بلاغت و صاحبان سخن و خطبه و بیان و محاوره بودند)، هرگز دست به جنگ و نزاع نمی‌زدند. پس این‌که به جای پاسخ‌گویی به تحدیات قرآن، به جنگ و مبارزه فیزیکی پرداختند، محکم‌ترین و آشکارترین دلیل بر ناتوانی آنها از مبارزه با قرآن می‌باشد.⁽⁴⁾

در جواب این شبهه می‌گوییم: اولاً، چگونه ممکن است چنین مدعایی واقعیت داشته باشد، درحالی‌که معجزات دروغین که مدعیان دروغین برای معارضه با قرآن آورده‌اند، نقل شده است. به عبارت دیگر، از آن‌جا که معارضه با قرآن مهم است، هرگز چنین چیزی به فراموشی سپرده نمی‌شود.⁽¹⁾

در جواب این شبهه می‌گوییم: اولاً، دلیلی نداریم که کسی نمی‌تواند مانند کتاب‌های یادشده را بیاورد و چه بسا پس از آنها دیگران کتاب‌های بهتری آورده‌اند که از جهات متعددی بر کتاب‌های پیشین برتری دارند. ثانیاً، همان‌گونه که پیش از این بیان کردیم، یکی از شرایط معجزه این است که آن را در مقام تحدّی بیاورند و دیگران از آوردنش ناتوان باشند و یکی دیگر از شرایط عبارت است از این‌که آورنده آن مدعی نبوت باشد و خود را فرستاده خدا بداند؛ درحالی‌که صاحبان کتاب‌های یادشده هیچ یک از این شرایط را ندارند.⁽⁴⁾

مثل «إِستَبرَقٍ»، 1 «سِجِّیلٍ» 2 «بِالقِسطاسِ»،3 و...؛ چرا که این موارد با قواعد عربی مغایرت دارند؛ بنابراین قرآن معجزه نیست.⁽¹⁾

پاسخ این اشکال با توجه به آن‌چه گذشت، روشن است؛ زیرا قرآن از آغاز تا پایان نزولش در میان مردم عربی بوده است که در فن سخنوری و فصاحت و بلاغت سرآمد روزگار خود بوده‌اند و در میان آنها دشمنان و مخالفان اسلام نیز وجود داشتند؛ بنابراین اگر کوچک‌ترین نقصی در قواعد عربی و فصاحت و بلاغت قرآن می‌یافتند، با دستاویز قراردادن آن علیه قرآن احتجاج می‌کردند، ولی هرگز چنین چیزی نقل نشده است.

از این گذشته، اصلاً در زمان نزول قرآن چیزی به نام قواعد عربی وجود نداشت و این قواعد را پس از نزول قرآن ادیبان عرب ساختند.⁽²⁾و قرآن خود یکی از منابع و مراجع این قواعد به شمار می‌رود. بنابراین این ادعا بی‌اساس است.

در جواب این شبهه می‌گوییم: مراد از اعجاز قرآن، اعجاز در نفس حروف نیست تا اشکال وارد باشد؛ بلکه منظور از اعجاز، نظم و فصاحت و بلاغت و احکام متعالی آن می‌باشد.⁽³⁾

بررسی شبهه عدم معارضه با قرآن به سبب قدرت مسلمانان درمدینه

ممکن است گروهی ادعا کنند که انگیزه معارضه با قرآن بعد از هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه به وجود آمد، نه قبل از آن؛ اما از آن‌جا که مسلمانان در مدینه دارای قدرت و عظمت بودند، قدرت آنها مانع معارضه و مبارزه با قرآن از سوی مخالفان می‌شد و از همین رو، معارضه با قرآن صورت نگرفت.

پاسخ: اولاً، قرآن کریم اعراب را در مدت سیزده سال حضور مسلمانان در مکه نیز به معارضه فراخواند، ولی هیچ اقدامی از سوی مخالفان صورت نگرفت. اگر آنان قدرت معارضه با قرآن را داشتند، هرگز متوسل به مبارزه فیزیکی با مسلمانان نمی‌شدند و همین که آنان به تحدی قرآن پاسخ ندادند، بهترین بینه و برهان بر معجزه بودن قرآن و عجز و ناتوانی مخالفان آن است.

در پاسخ به ادعای عدم انگیزه اعراب برای معارضه، باید گفت چنین ادعایی هیچ‌گونه توجیه منطقی و عقلی ندارد. مگر اعراب در عصر نزول قرآن در مکه جلسات تحدی و معارضه شعری نداشتند؟ آیا قرآن چیزی غیر از این از آنها خواست؟ آیا قرآن آنان را به مبارزه تن‌به‌تن دعوت کرد که آنها بدان متوسل شدند؟ پس چگونه است که آنان انگیزه جنگ و نبرد را داشتند که سبب ریختن خون‌های فراوان می‌شد، اما برای دعوتی که قرآن آنها را بدان فرا خوانده بود، انگیزه نداشتند؟ انسان متفکر با کم‌ترین توجهی درمی‌یابد که عدم معارضه اعراب با قرآن، به سبب عدم انگیزه نبوده است؛ بلکه به سبب عدم قدرت آنها برای معارضه با قرآن بوده است؛ لذا به جای پاسخ گفتن به تحدی قرآن، به جنگ متوسل شدند.

ثانیاً، ادعای مدعی این است که قدرت مسلمانان در مدینه سبب شد تا معارضه با قرآن صورت نگیرد، یا این‌که معارضه صورت گرفت، اما مسلمانان مانع از نقل آن شدند. در جواب این ادعا باید گفت آن‌چه در تاریخ آمده، این است که اقتدار مسلمانان فقط در مدینه و اطراف آن بوده است، نه در تمام شبه‌جزیره عرب. به عبارت دیگر، مکه نه تنها تحت سیطره مسلمانان نبود؛ بلکه برعکس، مرکز اقتدار مخالفان اسلام بود؛ پس آنها می‌توانستند در آن‌جا به تحدّی و مبارزه‌طلبی قرآن پاسخ گویند و اخبار آن را در سراسر شبه جزیره عرب منتشر سازند. اگر اخبار معارضه با قرآن در همه‌جا منتشر می‌شد، قدرت مسلمانان به هیچ‌گونه نمی‌توانست جلوی انتشار آن را بگیرد؛ هرچند این فرض از اساس منتفی است؛ زیرا مسلمانان چنین قدرتی نداشتند تا مانع از پخش این اخبار شوند.

ثالثاً، حتی اگر مسلمانان چنین قدرتی داشتند، ترس از مسلمانان، دلیل قطع کلی معارضه نمی‌شود؛ بلکه آن‌چه اتفاق می‌افتد، عدم نقل و اظهار معارضه در آن زمان است،⁽¹⁾و اگر امر چنان است که این گروه مدعی هستند، باید دست‌کم خودِ همین ترس از معارضه نقل می‌شد؛ زیرا چنین قضایایی عادتاً در تاریخ نقل می‌شود.⁽²⁾از سوی دیگر، اگر فرضاً ترس موجود، سبب عدم اظهار معارضه بود، چرا نویسندگان مخفیانه اقدام به این کار نکردند؟! حال آن‌که اگر چنین کاری کرده بودند، حتماً در تاریخ ثبت می‌شد.

رابعاً، ترس از حاکمیت و قدرت مسلمانان در دوران سیطره اسلام و خلفا مانع از اظهار کفر و انکار اسلام از سوی کافران نمی‌شد. تاریخ نیز گواه این امر است؛ به‌ویژه در عصر خلافت امیر مؤمنان علی (علیه السلام). با این توضیح، اگر کسی توان معارضه با قرآن را داشت، چه دلیلی دارد که آن را آشکار نسازد؟!

بررسی شبهه از بین بردن معارضات به دست مسلمانان

ممکن است این‌گونه ادعا شود که معارضه فقط از یکی دو نفر بروز کرده و آنها از ترس مسلمانان اظهار نکرده‌اند، یا این‌که معارضه‌هایی جدی صورت گرفته، اما از آن‌جا که تاریخ اسلام را مسلمانان معتقد نوشته‌اند، آن را از بین برده‌اند، یا این‌که قرآن، هم در عصر پیامبر و هم پس از آن، مورد معارضه واقع شده، لکن سیطره اسلام و جنگ‌ها، به‌ویژه در صدر اسلام، همه آنها را از بین برده و آن‌چه باقی مانده نیز مخفی بوده یا به صورت امری مردود در ذهن‌ها باقی مانده است.⁽¹⁾

در نقد این شبهه باید گفت: اولاً، اسلام از بدو ظهور تاکنون دشمنان زیادی داشته است که اگر کوچک‌ترین معارضه‌ای با آن واقع شده بود، در نظر آنان بسیار بزرگ جلوه می‌نمود؛ لذا هرگز ممکن نیست معارضه‌ای مخفی بماند. دشمنان اسلام در راه براندازی آن از طریق معارضه، تلاش‌های بسیاری کردند و چون از این راه، موفق به ضربه زدن به اسلام نشدند، از راه‌های دیگری برای تضعیف دین اسلام استفاده کردند.⁽²⁾در عصر نزول قرآن، مشرکان، منافقان، یهودیان و مسیحیان در

شرق و غرب و مرکز جزیرة‌العرب پراکنده بودند و از هیچ‌گونه آزار و اذیتی به مسلمانان و اسلام کوتاهی نمی‌کردند و از هر فرصتی برای ضربه‌زدن به اسلام بهره می‌بردند. با این وجود، چطور ممکن است که از چنین معارضه جدی و مهمی خبر نداده باشند؟! اگر چنین چیزی واقعیت داشت، در مجالس اعراب و دیگر مخالفان شیوع می‌یافت و به گوش مخالفان در اطراف جزیرة‌العرب می‌رسید و آنها حتماً در کتاب‌های‌شان ثبت می‌کردند.

گذشته از اینها، وقوع چنین حادثه‌ای مخصوصاً در دوران سیزده‌ساله حضور مسلمانان در مکه، که مسلمان بودن هیچ بهره و مزیت مادی برای کسی نداشت، وسیله خوبی برای انصراف مسلمانان از آیین جدید و بهانه‌ای محکم برای از میان برداشتن مدعی آن، به وسیله مشرکان قریش بود.

ثانیاً، مبارزه‌طلبی قرآن و تحدّی آن، منحصر به یک زمان و فقط اعراب نیست؛ بلکه در طول تاریخ، مسیحیت و دشمنان اسلام هزینه‌های سنگینی را متحمل شده‌اند تا از عظمت اسلام و مسلمانان بکاهند و این مبارزه همچنان ادامه دارد. اگر معارضه با قرآن، هرچند با آوردن یک سوره کوچک، برای آنان امکان می‌داشت، از این راه استفاده می‌کردند و خودشان را از صرف هزینه‌های سنگین و زحمات فراوان آسوده می‌کردند.

ثالثاً، قرآن اسلوب خاصی دارد که از حدود تعلیم و تعلم خارج است و نمی‌توان با یاد دادن، یاد گرفتن و تمرین و ممارست، آن را فرا گرفت؛ درحالی‌که هر کلام بلیغ و شیرین دیگری را می‌توان با حفظ و تکرار، تقلید کرد و کلامی بلیغ، همانند آن آورد. به عبارت دیگر، تفحص و تتبع در اشعار، خطبه‌ها و انواع نثرهای به‌جا مانده از نویسندگان، سخن‌سرایان و شاعران برجسته عرب، حتی سخنان

به‌جامانده از خود پیامبر (صلی الله علیه و آله) و امام علی (علیه السلام) نشان می‌دهد که اسلوب بیانی قرآن، یگانه و غیرقابل تقلید است؛ زیرا اگر چنین امکانی وجود داشت، تاکنون دست‌کم در کلمات امام علی (علیه السلام) و خود پیامبر (صلی الله علیه و آله) ظاهر می‌شد و ما می‌توانستیم با حفظ کل قرآن و تکرار آن، سخنانی همانند قرآن بگوییم؛ چون حتی با فرض این‌که قرآن فراتر از سطح فکر و ذوق بشر نیست و محصول ذوق ادبی و فکری پیامبر است (که در نتیجه، آن را محکوم قوانین کلام بشری می‌سازد، که یکی از آنها قابل تقلید بودن است) اما هم با تجربه شخصی (هر که بهره‌ای از ذوق ادبی در خود دارد، می‌تواند این سخن را تجربه کند) و هم با تجربه تاریخی می‌توان به این نتیجه رسید که ماهیت اسلوب قرآن غیر قابل تقلید و منحصر به فرد است و می‌توانیم ادعا کنیم کسی تا کنون نتوانسته است کلامی مانند قرآن بیاورد.

بررسی شبهه توانایی اهل فصاحت و بلاغت برای معارضه

با توجه به این‌که قرآن از همان کلماتی ساخته شده است که آدمی با آنها سروکار دارد، کسی که با فن فصاحت و بلاغت آشنایی دارد، می‌تواند کلمات فصیحی همچون کلمات قرآن بیاورد⁽¹⁾و دلیلی نداریم که بشر با این‌که فن فصاحت و بلاغت را خودش ساخته و پرداخته است، از آوردن کلمات فصیح و بلیغ ناتوان باشد.⁽²⁾این شبهه سبب شده است که گروهی از متکلمان مسلمان قول به صرفه را بپذیرند.⁽³⁾

در نقد این شبهه باید گفت: اولاً، اگر این ادعا درست باشد، آهنگری که شمشیر می‌سازد هم می‌بایست از ماهرترین شمشیرزنان باشد، یا کسی که نرد و شطرنج می‌سازد، باید حرفه‌ای‌ترین فرد در انجام این بازی باشد، یا کسی که منطق می‌داند می‌بایست همه سخنانش بر اساس قواعد منطق باشد؛ درحالی‌که آگاهی داشتن از قواعد چیزی و به‌کاربستن آنها دو امر متفاوت است.⁽¹⁾

ثانیاً، در فصاحت و بلاغتِ تام و کامل، سه نوع مطابقت ضروری است: اول، مطابقت کلام با قواعد فصاحت و بلاغت، که برای این کار گوینده یا نویسنده می‌بایست با قواعد فصاحت و بلاغت کاملاً آشنا باشد و به هنگام سخن یا نگارش، آنها را دقیقاً به‌کار بندد؛ دوم، مطابقت محتوای کلام با «مافی‌الضمیر» گوینده یا نویسنده؛ به این معنا که او می‌بایست کاملاً بر ما فی‌الضمیر خود آگاهی داشته باشد و در مقام بیان، آن را در قالب‌های دقیق و گویایی از الفاظ بریزد؛ سوم، مطابقت مافی‌الضمیر با واقع خارجی؛ یعنی گوینده یا نویسنده می‌بایست آگاهی کاملی از وقایع خارجی که می‌خواهد آنها را بیان کند و نیز وضعیت مخاطبان و دیگر شرایط خارجی در اختیار داشته باشد. همه این امور به گونه‌ای در آفرینش کلام نقش مؤثر دارند؛ در حالی که از این میان، تنها قواعد فصاحت و بلاغت است که ساخته ذهن بشر است و سایر موارد از طریق تلاش گوینده یا نویسنده کلام حاصل می‌شود. اما با توجه به ویژگی‌های ذاتی بشر و متفاوت بودن روحیاتش، انسان در امور لازم برای فصاحت و بلاغت دچار اشتباه خواهد شد و بنابراین از ساختن کلام فصیح و بلیغ در بالاترین درجه‌اش ناتوان است.⁽²⁾

اشکالات و شبهات دیگری نیز در زمینه تحدی قرآن و معارضه مخالفان با آن مطرح شده است که برای رعایت اختصار، از ذکر همه آنها خودداری می‌کنیم و خوانندگان را به مطالعه کتاب‌های نوشته‌شده در این موضوع، خصوصاً المغنی ارجاع می‌دهیم.⁽¹⁾

از آن‌چه تاکنون گفتیم، ثابت شد که اصل هماوردطلبی قرآن، هم‌چنان بدون پاسخ مانده و هیچ کس توان مقابله با آن را نداشته و نخواهد داشت. اما هنگامی که به کتاب‌های کلامی و علوم قرآنی مراجعه می‌کنیم، با برخی اسامی مواجه می‌شویم که از آنها به نام معارضان قرآن یاد می‌کنند. از این کتاب‌ها چنین استفاده می‌شود که در طول تاریخ، از زمان حیات رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) تا به امروز و در نتیجه مبارزه‌طلبی صورت‌گرفته از سوی قرآن، انگیزه معارضه با قرآن در میان بشر بوده است. در این‌جا لازم است به بررسی گفتار این معارضان بپردازیم.

بررسی صحت نسبت معارضه، به معارضان

افرادی را که به ایشان نسبت معارضه داده شده، می‌توان به دو گروه تقسیم کرد:

الف) گروهی که از زبان عربی آگاهی ندارند و از فصاحت و بلاغت چیزی نمی‌دانند، ولی کلمات عربی را با کلمات غیر عربی آمیخته و خیال می‌کنند در این کار موفق شده‌اند و به مبارزه‌طلبی‌های قرآن پاسخ گفته‌اند. بیشتر این افراد از مستشرقان هستند که در زمینه بلاغت قرآن، کتاب هم نوشته‌اند.

ب) دسته دیگر کسانی هستند که از زبان عربی به خوبی آگاهی

دارند و با لجاجت و دشمنی خود، اقدام به معارضه با قرآن می‌کنند. از این افراد سخنانی در مقام معارضه با قرآن نقل شده است.⁽¹⁾به‌طور خلاصه دو گروه در این‌باره مطرحند:

گروه اول افرادی هستند که در عصر حیات پیامبر و نیز بعد از وفات پیامبر اسلام مدعی نبوت بوده‌اند که در کتاب‌های تاریخ به عنوان معارضان ثبت شده‌اند؛ هرچند نسبتی که به آنها داده شده، قابل خدشه است.⁽²⁾

گروه دوم کسانی هستند که در عصر ما می‌توان از آنها به عنوان معارض قرآن یاد کرد. این گروه از هر راهی به دنبال بی‌اساس نشان دادن دین اسلام در اذهان عمومی بوده‌اند که به بررسی آرای آنها خواهیم پرداخت.

نظریات متکلمان و اندیشمندان علوم قرآنی درباره این معارضات متفاوت است. عدّه‌ای از آنها بدون هیچ‌گونه بررسی درباره این‌که آیا نسبت این معارضات به این افراد صحیح است یا نه، به نقد آرای آنها پرداخته‌اند،⁽³⁾اما برخی تنها به نقد و بررسی مواردی که به نظر می‌رسد استنادش قطعی یا اطمینان‌آور است، پرداخته‌اند.⁽⁴⁾

در ادامه، ابتدا کسانی را که به آنها معارضه نسبت داده شده، به اختصار ذکر می‌کنیم و پس از آن، به نقد و بررسی نظریات و آرای آنها خواهیم پرداخت.

معارضه با قرآن در عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله)

برخی از کسانی که نسبت معارضه با قرآن در زمان حیات پیامبر (صلی الله علیه و آله) به آنها داده شده، از این قرارند:

معارضه با قرآن پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله)

بوده⁽¹⁾و در زمینه معارضه وی با قرآن، در شرح حال ابوشاکر دیصانی و عبدالله بن مقفع، مطالبی بیان شده است.⁽²⁾

نوری (بهاء الله) و از سران بابیت. وی اهل تهران بوده و از او قطعاتی در معارضه با قرآن نقل شده است.⁽¹⁾

درباره افرادی که تاکنون نام بردیم، باید گفت: با توجه به شرح حال زندگی این افراد، حقیقتاً نمی‌توان چنین نسبتی را اثبات کرد؛ لذا به منظور دور نیفتادن از غرض اصلی پژوهش، از بررسی موارد نقل‌شده خودداری می‌کنیم.

ساختگی از او نقل کرده؛⁽¹⁾از جمله معارضات او با سوره‌های فیل، شمس و کوثر. همچنین علامه شهرستانی به معارضات وی با سوره‌های فیل و شمس⁽²⁾و رافعی به معارضه وی با سوره فیل⁽³⁾و آیة‌الله خویی به معارضه‌اش با سوره کوثر⁽⁴⁾اشاره کرده‌اند.

برای رعایت اختصار، از ذکر همه این موارد خودداری می‌کنیم و برای نمونه به معارضه او با سوره کوثر اشاره می‌نماییم: «إنا اعطیناک الجماهر، فصل لربک و هاجر و ان مبغضک رجل کافر؛⁽⁵⁾ما به تو جمیعت عطا کردیم، پس برای پروردگارت نماز بخوان و هجرت کن، دشمنت مردی کافر است».

آن‌چه از بررسی‌های تاریخی به دست آمده، این است که در صحت نسبت این کلمات به مسیلمه جای شبهه و تردید وجود دارد. بعضی از اندیشمندان بر این باورند که معارضات مسیلمه، ساخته دیگران می‌باشد و برای اثبات سخن خود، شواهدی از کلمات نسبت داده شده به مسیلمه را ارائه می‌کنند؛ مثل یا ضفدع...، واللیل الادهم و...، واللیل الدامس و... در کتاب حول اعجاز القرآن آمده است که در قطعه‌های نسبت داده شده به مسیلمه جای شک و تردید وجود دارد و بر فرض که بپذیریم آن کلمات از آن مسلیمه می‌باشد، اما هیچ دلیلی براین‌که مسیلمه آنها را در مقام

معارضه باقرآن آورده است، وجود ندارد؛ بلکه می‌توان گفت مسیلمه این کلمات را با توجه به کاهن بودنش گفته است. علاوه بر آن‌که اصل ماجرا نیز با نقل‌های متفاوتی بیان شده است⁽¹⁾و خلاصه آن‌که، این کلمات پست و رکیک را نمی‌توان مصداق معارضه با قرآن دانست.⁽²⁾بعضی نیز معتقدند بسیاری از این قطعات ساختگی، با کلمات فصیح و بلیغی که از مسیلمه به دست ما رسیده، تفاوت زیادی دارند.⁽³⁾

مورد طعن و اتهام قرار گرفته⁽¹⁾و آن‌چه او در مناظرات خود برای موافقت با طرف مخالف آورده، از باب جدل و مغالطه بوده است.⁽²⁾

در مورد میرزا علی‌محمد شیرازی باید گفت که این فرد به هیچ وجه توانایی معارضه با قرآن را نداشته است؛ زیرا کلمات او بسیار ابتدایی به نظر می‌رسد. از فکر التقاتی او این‌گونه برداشت می‌شود که

خود را مهدی موعود معرفی می‌کرده، یا ادعای شریعت جدیدی را داشته است که در طول شریعت اسلام قرار دارد. بنابراین نمی‌توان به‌طور قطعی ادعا کرد که هدف میرزا علی محمد از ساختن این کلمات، معارضه با قرآن بوده است؛ چون سخنی در این باره از او نقل نشده است. ولی بعضی‌ها، کتاب‌های میرزا علی محمد را به صورت آیات نوشته‌اند و بر این باورند که آن کلمات به عنوان معارضه‌های میرزا با قرآن بوده است.⁽¹⁾

معارضه در عصر حاضر

اشاره

اکنون به بررسی آرای کسانی می‌پردازیم که می‌توان از آنها به عنوان معارضان با قرآن در عصر حاضر یاد کرد:

1- نویسنده حسن الایجاز فی ابطال الاعجاز

⁽²⁾ در این کتاب، نویسنده به معارضه با دو سوره حمد و کوثر پرداخته است که برای رعایت اختصار، فقط به معارضه با سوره کوثر اشاره می‌کنیم: «ان اعطیناک الجواهر، فصل لربک و جاهر، و لا تعتمد قول ساحر؛ ما به تو جواهر دادیم، خدا را بلند نمازگزار و به گفتار جادوگر اعتماد مکن».

نویسنده مذکور برای ساختن این سوره از گفتاری که به مسیلمه نسبت داده شده، بهره وافر برده است.⁽¹⁾او متوجه این مطلب نبوده است که میان جواهر و اقامه نماز با صدای بلند هیچ‌گونه ارتباط مفهومی وجودندارد. اگر ادعا شود که به شکرانه دادن جواهر، مأمور به نماز خواندن با صدای بلند شده است، قابل پذیرش نیست؛ زیرا در اول آیه ساختگی «اِنّ» آورده و «اِنّ» برای تأکید در کلام است؛ یعنی باید امر مهمی در کار باشد.⁽²⁾اموری مانند عقل، ایمان و زندگی به‌مراتب از جواهر با ارزش‌تر، لازم‌تر و مقدس‌ترند⁽³⁾و امور پست و ناچیز دنیایی چنین اهمیتی ندارند.⁽⁴⁾پس ارتباط مناسبی میان واژگان وجود ندارد؛ علاوه بر آن‌که میان صدر کلام و پیروی از قول جادوگر نیز ارتباطی دیده نمی‌شود.⁽⁵⁾دیگر این‌که معلوم نیست مفهوم الف و لامی که بر سر جواهر آمده، چیست؟ اگر مقصود، «ال» عهد باشد، باید پرسید کدام جواهر؟ ویژگی‌های آن چیست؟ اگر منظور، «ال» استغراق باشد، یعنی همه جواهرات عالم را به او داده؛ امااین ادعا دروغی آشکار می‌باشد؛ زیرا خداوند تاکنون همه جواهرات رابه هیچ کسی نداده و اگر مراد، «ال» جنس باشد، یعنی جنس جواهر را به او اعطا کرده، در این صورت نیازی به جمع آوردن «جواهر» نیست. جادوگری که نباید به قولش اعتماد کند کیست؟ اگر فرد معینی است، چرابرای آن قرینه‌ای ذکر

نشده است؟ و اگر همه جادوگران مورد نظر است، چنین نهیی مورد پذیرش نیست؛ زیرا کلماتی که برای انسان یقین‌آور باشد - حتی اگر از یک ساحر صادر شود - می‌توان پذیرفت. نیز اگر مقصود این باشد که به گفتار ساحرانه ساحران اعتماد نکند، غیر قابل قبول است؛ چرا که سحر مربوط به یک سری اعمال است، نه قول و گفتار⁽¹⁾و.... بنابراین اصل عدم معارضه هم‌چنان ثابت و استوار به حال خود باقی است وقرآن همواره بشر را به معارضه می‌طلبد و هیچ کس قادر به مقابله‌نیست.

2- معارضه با قرآن در شبکه اینترنت

اخیراً گروهی از مدعیان معارضه با قرآن،⁽²⁾چهار سوره جعلی بر روی‌شبکه اینترنت قرار داده‌اند. این گروه که ظاهراً مسیحی هستند، هدفشان تبلیغ دین مسیحیت است. این کار را در آغاز یک شرکت آمریکایی به نام «آن لاین»،⁽³⁾انجام داد و اخیراً به وسیله یک پایگاه بسیارگسترده شبکه رایانه‌ای جهانی به نام «پیپکس»⁽⁴⁾در اینترنت انتشار یافته است.⁽⁵⁾

نام این سوره‌ها را «مسلمون»، «تجسد»، «وصایا» و «ایمان» گذشته‌اند.⁽⁶⁾اخیراً یک پایگاه انگلیسی، این سوره‌های ساختگی را در عین مظلوم‌نمایی ارائه نموده و این کار را پاسخی به تحدّی قرآن دانسته است

و مسلمانان را به دو دسته معتدل و افراطی تقسیم کرده و ادعا می‌کند که معتدل‌ها از آنها استقبال و افراطی‌ها شدیداً با آنها برخورد کرده‌اند.⁽¹⁾

شایسته است با استفاده از یکی از مقالات منتشر شده در اینترنت، اشاره مختصری به جریان‌هایی که بعد از انتشار این سوره‌ها به وقوع پیوسته داشته باشیم:

پس از انتشار این سوره‌های ساختگی توسط شرکت آمریکایی آن‌لاین، مدتی کسی از آنها اطلاعی نداشت، تا این‌که عده‌ای از مسلمانان با آگاهی از این موضوع، اقدام به ارسال نامه‌هایی توسط پست الکترونیکی کرده و درخواست مسدود شدن سایت مذکور را کردند. در همین زمان یک پایگاه اینترنتی مصری، اقدام به انتشار نامه در میان هزاران مسلمان در سراسر جهان کرد و از شرکت آن‌لاین خواست تا پایگاهی را که به قرآن توهین کرده تعطیل کند. شرکت مذکور نیز پذیرفت و عده‌ای را مأمور بررسی اتهام وارده کرد و اعلام کرد که اگر چیزی به عنوان اهانت به مسلمانان در آن پیدا کند، آن را تعطیل می‌کند. صاحب پایگاه مذکور که نامش نامشخص است، به دو پایگاه ترایبود و جیوسیتیز مراجعه و از آن راه به نشر برنامه خود پرداخت و در مقابل پایگاه مصری یاد شده نیز عنوان‌های جدیدی را برای هزاران مسلمان فرستاد و در نهایت شرکت ترایبود مجبور به تعطیل شد. در این میان، ناگهان صاحب پایگاه اصلی انتشار دهنده این سوره‌ها نامه‌ای نوشت و در آن از مسلمانان عذرخواهی کرد.

به هر صورت، هدف اصلی سازندگان این سوره‌ها مبارزه جدی باتحدّی آیات قرآن بوده است؛ چراکه منتشرکنندگان این قطعات، نخست ترجمه انگلیسی آیه 23 سوره بقره: وَ إِن کُنتُم فِی رَیبٍ مِمّا نَزَّلنا... را ذکر کرده و سپس اسامی سوره‌های ساختگی را می‌آورند.⁽¹⁾اکنون برای پرهیز از طولانی شدن بحث، تنها به نقل سوره ساختگی ایمان می‌پردازیم:

سوره جعلی «ایمان»

واذکر فی الکتاب الحواریین اذ عصفت الریاح بهم لیلاً و هم یبحرون (1) اذ ترای علی المیاه لهم طیف المسیح یمشی، فقالوا أ هو ربنا یهزأ بنا أم مسنا ضرب من جنون (2) فجاءهم صوت المعلم أن لاتخافوا أنی أنا هو أفلا تبصرون (3) فهتف هاتف منهم یقول ربی مرنی ان کنتَ حقاً هو، آتی علی المیاه إلیک عسی أن یبدّل الله شکی بیقین (4) فقال فاسع إلی ولتکن للناس آیه لعلهم یتذکرون (5) و اذ طفق الحواری یمشی رأی شده الریح فخاف و بدأ یغرق فصاح بربه یستعین (6) فمد بیمینه له فأخذه بها و قال یا قلیل الأیمان هذا جزاء الممترین (7) واذ رکب السفینه معه سکنت الریاح لتوها فسبح الحواریون بحمده و هتفوا له قائلین (8) انت هو ابن الله حقاً بک نحن آمنا و أمامک نخر ساجدین (9) قال طوبی للذین آمنوا و لم یلبسوا إیمانهم بشک فأولئک هم المفلحون (10).

و در کتاب حواریون را یاد کن، زمانی که در شب بادها بر آنها می‌وزد و آنان با کشتی می‌رفتند. هنگامی که آب‌ها را مراعات می‌کرد

برای آنان مسیح نمایان شد که راه می‌رفت. پس گفتند: آیا او پروردگار ماست؟! ما را استهزاء می‌کند یا نوعی دیوانگی به ما رسیده؟! پس صدای معلم ایشان را آمد که نترسید، من همو هستم، آیا نمی‌بینید؟ پس ندا دهنده‌ای از آنها ندا سر داد و می‌گفت: پروردگارم بر من گذر کن اگر او حق است. بیا بر روی آنها به‌سوی تو، شاید که خداوند شک مرا به یقین مبدل سازد. گفت: به‌سوی من تلاش کن و برای مردم نشانه‌ای باش تا ایشان یادآور شوند. و هنگامی که حواری شروع کرد به راه‌رفتن، شدت باد را مشاهده کرد. پس ترسید و شروع کرد به غرق شدن و پروردگارش را صدا می‌زد و یاری می‌طلبید. دستش را به‌سوی او دراز کرد؛ دستش را گرفت و گفت: ای کم‌ایمان! پاداش کسانی که تردید می‌کنند این است. تو حقیقتاً پسر خدایی؛ ما به تو ایمان آوردیم و در پیشگاه تو سر به سجده می‌ساییم. گفت: خوشا به حال کسانی که ایمان آوردند و ایمانشان را با شک در نیامیخته‌اند؛ اینانند رستگاران.

لازم است مقایسه‌ای اجمالی میان این کلمات جعلی و آیات قرآن انجام دهیم تا روشن شود که آنان در این سوره‌ها چقدر به اقتباس از قرآن پرداخته‌اند.

مقایسه آیات قرآن و سوره ساختگی ایمان

2.... أَلاّ تَخافُوا... 2 «أن لا تخافوا»؛

3.... أَ فَلا تُبصِرُونَ ⁽¹⁾«أفلا تبصرون»؛

4.... وَ یُبَیِّنُ آیاتِهِ لِلنّاسِ لَعَلَّهُم یَتَذَکَّرُونَ 2 «ولتکن للناس آیه لعلهم یتذکرون»؛

لازم به ذکر است که 90% سوره ساختگی مسلمون، از آیات قرآن سرقت شده است.⁽³⁾از آن‌جا که با دقت در کلمات این سوره‌های جعلی می‌توان دریافت که بیشترین الفاظ آن از آیات قرآن سرقت شده، هر

انسان خردمندی که کم‌ترین آگاهی از زبان عربی داشته باشد، تردید نمی‌کند که چنین کلماتی را نمی‌توان به عنوان معارضه با قرآن پذیرفت و هیچ معارضی نمی‌تواند ادعا کند که این کلمات را بدون کمک از آیات قرآن و به تنهایی ساخته است.

اگر معارضه نمودن این‌قدر سهل و آسان بود، عرب با سابقه دیرینه‌ای که در مورد تحدّی با اشعار فصیح داشت، همان ابتدا اقدام به چنین کاری می‌کرد؛ به‌ویژه این‌که در میان آنها دانشمندان بسیاری نیز بودند. این عدم معارضه با قرآن، با این‌که آنها با اصول و فنون معارضه آشنایی کامل داشتند، بیانگر ساختگی بودن سوره‌های جعلی است و لذا نمی‌توان آنها را معارضه نامید.⁽¹⁾اگر معارضه را این‌گونه معنا کنیم و این کلمات ساختگی را مصداق معارضه بدانیم، هر انسانی که به زبان عربی آگاهی داشته باشد می‌تواند با ضمیمه نمودن و جابه‌جا کردن کلماتِ آیات قرآن، جملاتی را بسازد و ادعا کند که با قرآن به معارضه برخاسته و مانند آن را آورده است.

نتیجه گیری

از آن‌چه تاکنون در مورد تحدّی و هماوردطلبی قرآن مطرح شد، ناتوانی مخالفان از همانندآوری قرآن، با وجود تلاش‌های فراوانی که به خرج داده‌اند آشکار می‌شود. همچنین کاملاً روشن است که قرآن محصول فکر و اندیشه فردی امی و درس نخوانده نمی‌باشد؛ زیرا مخالفان قرآن تمام تلاششان را به کار بستند تا از این معارضه‌خواهی قرآن سربلند و موفق بیرون آیند؛ با این حال و پس از گذشت قرون متوالی، هنوز نتوانسته‌اند مثل و مانند قرآن را بیاورند؛ اگرچه در میان آنان ادیبان بزرگی از عرب و

غیر عرب وجود داشته است. اگر قرآن محصول فکر بشری به‌ویژه فردی امی بود، حتماً تاکنون دیگران موفق به آوردن مثل آن می‌شدند؛ زیرا با پیشرفت علم و دانش، افراد نابغه در حوزه ادبیات و علم - که قرآن بدان پرداخته است - می‌توانستند بر قرآن غلبه یابند. به عبارت دیگر اگر آورنده قرآن از علم و الهام غیبی بی‌بهره بوده و قرآن محصول ذوق فکری و ادبی خود او بوده است، چگونه ممکن است که دیگران نتوانند با قرآن معارضه نمایند؟ از مطالبی که تاکنون مطرح شد، به روشنی استفاده می‌شود که قرآن معجزه و پدیده خارق‌العاده‌ای می‌باشد که بشر توان معارضه با آن را نداشته و نخواهد داشت.

5- وجوه اعجاز قرآن

اشاره

در این بخش، مباحثی پیرامون وجه یا وجوه اعجاز قرآن مورد بررسی قرار می‌گیرد. هدف این بخش بررسی آرای متکلمان نیست؛ زیرا همان‌گونه که در فصل سوم و بحث تحدّی گفته شد، بیشتر متکلمان، تحدّی قرآن را منحصر به فصاحت و بلاغت می‌دانند و آنان نیز که تحدّی را فراتر از فصاحت و بلاغت می‌دانند، در مباحث وجوه اعجاز به‌طور مفصل وارد بحث از فراتر دانستن اعجاز از فصاحت و بلاغت نشده‌اند و تنها به اشاره‌ای اجمالی بسنده نموده‌اند.⁽¹⁾از آن‌جا که هدف اصلی پژوهش حاضر تطبیق مبانی کلامی اعجاز بر قرآن است، پس از

اثبات اعجاز قرآن و فراتر دانستن تحدّی از فصاحت و بلاغت، لازم است به وجوه اعجاز به صورت عام پرداخته شود که شامل همه جهات اعجاز قرآن می‌باشد. با توجه به این‌که بحث وجوه اعجاز قرآن بسیار مورد توجه نویسندگان معاصر قرار گرفته و ایشان به تفصیل به آن پرداخته‌اند، نیازی به ارائه تفصیلی این مبحث نیست و لذا وجوه اعجاز قرآن از نگاه متفکران مسلمان را به اختصار مرور می‌کنیم.

فصاحت و بلاغت قرآن

اشاره

اعجاز بیانی قرآن از گسترده‌ترین و معروف‌ترین وجوه اعجاز قرآن است که در تمام آیه‌ها، سوره‌ها و سطر سطرِ قرآن قابل تصویر و تصور است؛ به‌گونه‌ای که مورد قبول قریب به اتفاق دانشمندان اسلامی است.

از آن‌جا که ارکان و بخش‌های عمده این وجه یا وجوه، در سه بعد فصاحت الفاظ، بلاغت معانی و نظم و اسلوب مضامین تبیین می‌شود اقوال دانشمندان در این زمینه مختلف می‌باشد. گروهی تحدّی قرآن را منحصر در بعد فصاحت و بلاغت می‌دانند⁽¹⁾و برخی معتقدند تحدّی قرآن در زمینه فصاحت بیش از حد و نظم مخصوص و سبک و اسلوب بدیع آن است⁽²⁾و بعضی دیگر بر این باورند که وجوه اعجاز قرآن سه

چیز است: فصاحت در الفاظ، بلاغت در معانی، زیبایی در نظم.⁽¹⁾عده‌ای نیز وجه اعجاز قرآن را فقط نظم و هماهنگی الفاظ و آیات و سبک و اسلوب جدید آن می‌دانند.⁽²⁾به هر صورت اعجاز بیانی قرآن سه رکن دارد که به شرح زیر می‌باشند:

1- اعجاز در فصاحت

فصاحت در لغت به‌معنای ظهور، بیان و آشکار می‌باشد⁽³⁾و در اصطلاح کلامی است که فصیح، روان، مستعمل بوده و از حسن و زیبایی برخوردار باشد و کلام فصیح عبارتی است که واژگان آن علاوه بر فصاحت، هماهنگی و تناسب کامل با یکدیگر داشته و از هرگونه حروف و کلمات ثقیل، نامأنوس، بدآهنگ، ناموزون و همچنین تعبیرات رکیک، سبک، نفرت‌انگیز، گوش‌خراش، ناهماهنگ، پیچیده، گنگ و مبهم مصون باشد.⁽⁴⁾این معنا از فصاحت در بیشتر آیات قرآن قابل مشاهده است.

2- اعجاز در بلاغت

بلاغت در لغت به معنای رسیدن و انتها می‌باشد⁽⁵⁾و در اصطلاح بلاغت

در کلام، عبارت است از کلام فصیحی که مطابق با مقتضای حال باشد.⁽¹⁾بلاغت لفظ در واقع به اعتبار قابلیت افاده آن لفظ در مقایسه بامعنا و مراد گوینده آن می‌باشد⁽²⁾و به تعبیر دیگر، بلاغت ناظر به کیفیت معنا و محتواست.⁽³⁾بلاغت در متکلم به ملکه‌ای اطلاق می‌شود که به انسان این امکان را می‌دهد که کلام بلیغ بسازد و هر وقت بخواهد، مقصود خود را با هر نوع معنایی (مدح و ذم) با کلامی بلیغ به مخاطب برساند.⁽⁴⁾شرط کلام بلیغ این است که باید شامل معانی بلند و عمیق باشد.⁽⁵⁾نسبت میان فصاحت و بلاغت، نسبت میان انسان و حیوان است؛ یعنی هر بلیغی فصیح هست، اما هر فصیحی بلیغ نیست.⁽⁶⁾به عبارت دیگر، بلاغت دو رکن دارد: رکن اول آن، این است که کلام یا متکلم باید فصیح باشد و رکن دوم این است که کلام یا متکلم باید مطابق با مقتضای حال باشد. پس اگر هر یک از این دو شرط منتفی باشد، بلاغت‌شکل نخواهد گرفت؛ برخلاف فصاحت که تنها قید اول در آن‌شرط است؛ یعنی در فصاحت لازم نیست که کلام مطابق با مقتضای حال باشد.⁽⁷⁾

به نظر بیشتر ادیبان و سخن‌شناسان و متکلمان، قرآن کریم از نظر

رسایی و گویایی و دقت تعابیر در فهماندن مقصود خود، دارای ویژگی‌های برجسته‌ای در بلاغت می‌باشد.

3- اسلوب بدیع قرآن

کلام‌های متداول در میان فصحای عرب عبارتند از: نثر، سجع و شعر و در هر یک از این سه شیوه، محاسن و معایبی وجود دارد؛ اما قرآن سبک و شیوه‌ای ارائه نموده که دارای ظرافت شعر، آزادی مطلق نثر و حسن و لطافت سجع می‌باشد؛ بدون این‌که در تنگنای قافیه و وزن دچار گردد یا پراکنده‌گویی کرده و تکلف به خود راه دهد و همین امر موجب حیرت ادبای عرب گردیده است. بسیاری از علما، این سبک قرآن را از برجسته‌ترین ابعاد اعجاز ادبی و بیانی آن دانسته‌اند.⁽¹⁾ساختمان ترکیبی کلمات و سبک بدیع و اختصاصی قرآن، نه سابقه داشته و نه تقلیدپذیر است. ترنم و آهنگ شعر را با خود همسو دارد؛ بشارتش آرام‌بخش روان و دل انسان و هشدارهایش بیدارگر غافلان عاصین است.

انتخاب کلمات به‌کار رفته در جمله‌های قرآن، کاملاً حساب شده است؛ به‌گونه‌ای که نمی‌توان کلمه‌ای را جابه‌جا کرد یا واژه‌ای را جایگزین واژه‌ای نمود؛ درحالی‌که تمام ویژگی‌های واژه اصلی را ایفا کند⁽²⁾و به همین دلیل، آن‌چه قرآن‌پژوهان و عالِمان ادبیات را به خود متوجه ساخته، گزینش واژه‌هایی زیبا و بعضاً بی‌همتا در قرآن است؛ به گونه‌ای که اگر این واژه‌ها را تغییر دهیم یا از جمله برداریم،

ساختار جمله به هم می‌ریزد و زیبایی را از دست می‌دهد. البته فصاحت و بلاغت همه آیات قرآن یکسان نیست؛ بلکه در بعضی آیات، در درجه اعلای فصاحت بیان شده‌اند: مانندِ وَ قِیلَ یا أَرضُ ابلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقلِعِی وَ غِیضَ الماءُ وَ قُضِیَ الأَمرُ... ؛ ⁽¹⁾و گفته شد: ای زمین، آبت را فرو بر! و ای آسمان، خودداری کن! و آب فرو نشست و کار پایان یافت.

به‌هرحال یکی از بارزترین وجوه اعجاز قرآن، فصاحت و بلاغت و نظم بی‌بدیل آن است. بیشتر متکلمان فصاحت و بلاغت در آیات قرآن را در بالاترین درجه آن می‌دانند.⁽²⁾

اخبار از غیب در قرآن

اشاره

غیب در لغت عرب به معنای مستور و پنهان، در مقابل محسوس و مشهود به‌کار می‌رود و به هر چیزی که از قلمرو حواس ما بیرون باشد، غیب می‌گویند. غیب در مقابل شهادت قرار دارد و مقصود از آن، بخشی از حقایق عالم هستی است که از حوزه ادراک متعارف بشری خارج است. قرآن کریم از حقایق غیبی فراوانی خبر داده و علاوه بر تبیین برخی مطالب غیبی، پیرامون خداوند متعال و صفات جمال و جلال او، فرشتگان و اجنه، برزخ و عالم آخرت و بهشت و جهنم و... خبر داده است؛⁽¹⁾بنابراین اخبار از غیب در قرآن، تنها منحصر به گزارش‌های صحیح از گذشته و آینده نیست، بلکه اقسامی دارد که به برخی از آنها اشاره خواهیم نمود.

1- اخبار گذشتگان

مقصود از اخبار گذشتگان، خبرها و حوادثی در گذشته می‌باشد که آنها را اخبار از غیب می‌نامیم؛ خبرهایی که قرآن از آنها به‌طور صحیح و

قطعی خبر داده است. قرآن کریم به حوادث و سرگذشت‌هایی از امت‌های پیشین و پیامبران گذشته استدلال کرده است که داستان آنها را قبل از این، نه پیامبر و نه مردمی که پیامبر در میان آنان به سر می‌برد، نمی‌دانستند؛ مواردی مانند سرگذشت انبیا و امت‌های گذشته که می‌توان آنها را به صورت زیر بیان نمود:

الف) کفالت حضرت مریم بر عهده زکریا بود. یک روز که نزد مریم رفت، روزی پاکیزه‌ای نزدش می‌بیند؛ آن هم میوه تابستان در فصل زمستان! با تعجب می‌پرسد: از کجا چنین خوراکی برایت فراهم شده؟! مریم می‌گوید: خداوند مرتب آنها را برایم می‌فرستد و خداوند هر کس را بخواهد، بدون حساب روزی می‌دهد. زکریا که همواره در حسرت نداشتن فرزند می‌سوخت، از دیدن این حادثه امیدوار شد و به دعا و تضرع و التماس پرداخت، تا این‌که فرشتگان در محراب به وی مژده پسری دادند که پاکدامن و از پیغمبران شایسته خواهد شد. ولی چون زنش از آغاز نازا و خودش در آن زمان پیری نود و چند ساله بود، با شگفتی پرسید: پروردگارا چگونه من دارای پسری خواهم شد با آن‌که من سخت پیر شده‌ام و زنم نازاست؟!... قالَ کَذلِکَ اللّهُ یَفعَلُ ما یَشاءُ ؛ ⁽¹⁾فرمود: بدین‌گونه خداوند هر کاری را بخواهد انجام می‌دهد.

ب) مانند این قصه درباره حضرت ابراهیم روی داده که عمر زیادی (به روایتی متجاوز از صد سال) از او گذشته و اولادی نداشت. فرشتگان به صورت مهمان بر او وارد شده، او را بشارت می‌دهند که خداوند پسری به او عنایت می‌فرماید. همسرش با خنده می‌گوید: ای وای! من و

شوهرم از سن بچه‌دار شدن گذشته‌ایم و در دوران جوانی از فرزند محروم ماندیم و این بسیار بعید و عجیب است. ملائکه گفتند: از کار خدا تعجب می‌کنی؟! رحمت و برکاتش شامل خاندان شما می‌باشد.

ج) مهم‌تر از این دو داستان، ماجرای حضرت عیسی (علیه السلام) است که مریم بعد از دریافت خبر، ناراحت شده و می‌گوید: چگونه برای من فرزندی خواهد بود، درحالی‌که با هیچ بشری تماس نداشته‌ام؟ جواب او چنین است: چنین است، خدا آن‌چه بخواهد خلق می‌کند. هرگاه به امری فرمان دهد، پس جز این نیست که به آن بگوید باش، پس وجود می‌یابد و هست می‌شود.⁽¹⁾

د) مهم‌تر و عجیب‌تر از خلقت حضرت عیسی (علیه السلام) بدون پدر، آفرینش آدم بدون پدر و مادر است: همانا مثل عیسی نزد خدا مانند داستان آدم است که او را از خاک آفرید. پس به او گفت باش، پس شد و وجود یافت. حق از آنِ پروردگار توست. پس هرگز و به‌هیچ‌وجه از شکاکان مباش.⁽²⁾از تعبیر آیه و تشبیه آن و همچنین از دیگر تعبیرات و حتی تصریحات موجود در داستان‌های قبل و بعد از این داستان به خوبی آشکار می‌شود که آفرینش آدم خارق‌العاده بوده است.

ه) حضرت صالح طبق خواسته قومش از خدا می‌خواهد که از میان کوه شتری خلق فرماید. دعای او مستجاب می‌شود و به مردم می‌گوید: وَ یا قَومِ هذِهِ ناقَةُ اللّهِ لَکُم آیَةً... ؛ ⁽³⁾ای قوم من! این «ناقه» خداوند است که برای شما نشانه‌ای است.

2- اخبار از مکنونات قلبی دیگران

قرآن کریم در موارد متعددی از حوادث و وقایعی که در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حال واقع شدن بوده، خبر داده است؛ مانند خبرهای غیبی قرآن از دسیسه‌های منافقان و دشمنان اسلام: أَ لَم تَرَ إِلَی الَّذِینَ نُهُوا عَنِ النَّجوی ثُمَّ یَعُودُونَ لِما نُهُوا عَنهُ وَ یَتَناجَونَ بِالإِثمِ وَ العُدوانِ وَ مَعصِیَةِ الرَّسُولِ وَ إِذا جاؤُکَ حَیَّوکَ بِما لَم یُحَیِّکَ بِهِ اللّهُ وَ یَقُولُونَ فِی أَنفُسِهِم لَو لا یُعَذِّبُنَا اللّهُ بِما نَقُولُ حَسبُهُم جَهَنَّمُ یَصلَونَها فَبِئسَ المَصِیرُ ؛ ⁽¹⁾آیا ندیدی کسانی را که از نجوا [سخنان درگوشی] نهی شدند؛ سپس به کاری که از آن نهی شده بودند، بازمی‌گردند و برای انجام گناه و تعدّی و نافرمانی رسول خدا به نجوا می‌پردازند و هنگامی که نزد تو می‌آیند تو را تحیّتی (و خوشامدی) می‌گویند که خدا به تو نگفته است و در دل می‌گویند: «چرا خداوند ما را به‌سبب گفته‌هایمان عذاب نمی‌کند؟!» جهنم برای آنان کافی است؛ وارد آن می‌شوند و چه بد فرجامی است.

خداوند متعال در این آیه، آشکارا از دسیسه‌های منافقان خبر می‌دهد.

3- اخبار از آینده

با این‌که ریشه‌های حوادث آینده در زمان حال و گذشته وجود دارد و هیچ کس نمی‌تواند دقیقاً از حوادث آینده پرده بردارد، اما انسان همیشه خواسته که از حوادث آینده باخبر شود و در این راه، کوشش‌های فراوانی کرده است. با این وجود بشر هیچ‌گاه وسیله مطمئنی برای کنار زدن پرده‌های ضخیم میان او و آینده به دست نیاورده است. این علاقه

شدید انسان به آگاهی از حوادث آینده، همیشه در طول تاریخ وجود داشته است.

قرآن به روشنی به پرده‌برداری از این‌گونه حوادث می‌پردازد. حوادثی که پس از نزول آیات و در زمان آینده رخ می‌داده‌اند که می‌توان به مواردی چون خبر پیروزی روم بر فارس اشاره نمود: غُلِبَتِ الرُّومُ فِی أَدنَی الأَرضِ وَ هُم مِن بَعدِ غَلَبِهِم سَیَغلِبُونَ فِی بِضعِ سِنِینَ... ؛ ⁽¹⁾سپاه روم در سرزمین پایین‌تر شکست خوردند، ولی آنها بعد از شکستشان، به زودی و در چند سال بعد غلبه خواهند کرد.

همچنین می‌توان به خبر حفظ و صیانت قرآن از تحریف⁽²⁾مطابق وعده الهی و خبر پیروزی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) اشاره نمود: کَتَبَ اللّهُ لَأَغلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّ اللّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ ؛ ⁽³⁾خداوند چنین مقرر داشته که من و رسولانم پیروز می‌شویم؛ چرا که خداوند قوی و شکست‌ناپذیر است.

خداوند کریم در این آیه خبر از پیروزی پیامبران خود می‌دهد و این امر برای تمام پیغمبران الهی محقق گردیده است. یکی از صاحبان تفاسیر در توضیح این آیه می‌گوید: با این‌که انبیا با بی‌کسی و ناداری دعوت خود را آغاز کردند و دشمنانشان در همه ادوار، اشراف و رؤسا و سلاطین بودند و خلاصه جمیع اسباب و وسایل پیروزی در اختیارشان بود، با این حال پیروزی نهایی با پیغمبران بوده است و دشمنان نیرومند و سلاطین مقتدر مغلوب گشته، نابود یا تسلیم می‌شدند.

آری، انبیا با تأیید و یاری پروردگار بر مخالفانشان پیروز می‌شدند. اگر مخالفان بزرگ‌ترین علما و فلاسفه جهان بودند، پیغمبر درس نخوانده مکتب و مدرسه ندیده در استدلال و احتجاج و اقامه برهان بر آنها غلبه می‌یابد.⁽¹⁾

عدم اختلاف در قرآن

اشاره

مباحث عدم اختلاف در قرآن را در چند محور زیر خلاصه می‌کنیم و به اختصار به بررسی آنها می‌پردازیم:

1- تحدی به عدم اختلاف

پیش از این در بحث تحدّی بیان شد که قرآن در آیه 82 سوره نسا، بشر را به مبارزه دعوت می‌نماید و می‌فرماید: أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ القُرآنَ وَ لَو کانَ مِن عِندِ غَیرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اختِلافاً کَثِیراً ⁽²⁾آیا درباره قرآن نمی‌اندیشند؟! اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن می‌یافتند.

خداوند حکیم به واسط این آیه، هرگونه اختلاف در آیات قرآن را نفی می‌کند و عدم اختلاف در آن را دلیلی بر وحی بودن آن از سوی خداوند می‌داند.

2- ابعاد عدم اختلاف در قرآن

اشاره

ابعاد عدم اختلاف در آیات قرآن را می‌توان در فصاحت، بلاغت، نظم و معارف آن دانست که آن را در دو محور عدم اختلاف در ظاهر آیات و عدم اختلاف در معارف بررسی می‌کنیم.

الف) عدم اختلاف در مطالب قرآن

هر انسان متفکری وقتی به آیات قرآن می‌نگرد، می‌بیند که نظم و هماهنگی ویژه‌ای بر آیات آن حاکم است و این اسلوب قرآن، دلیلی بر وحیانی و الهی بودن آن است. اگر قرآن از سوی خدا نبود، نه فقط یک یا چند اختلاف و تضاد، بلکه اختلاف‌ها و تضادهای فراوانی در آن به چشم می‌خورد. قرآن، کتابی منحصر به تعالیم و دستورهای مذهبی نیست؛ بلکه دستورهای سیاسی و اجتماعی مسلمانان نیز در آن آمده است. عادتاً ممکن نیست چنین کتابی با این ویژگی‌ها، خالی از تضاد، تناقض، اختلاف‌گویی و نوسان‌های زیاد باشد. اما هنگامی که می‌بینیم با وجود همه این جهات، تمام آیات قرآن هماهنگ و خالی از هرگونه تضاد و اختلاف و ناموزونی است، به یقین می‌توانیم استدلال کنیم که این کتاب زائیده افکار انسان‌ها نیست؛ بلکه از ناحیه خداوند متعال می‌باشد؛ چنان‌که خود قرآن نیز این حقیقت را در آیه بالا بیان کرده است. به تعبیر دیگر، تمام موجودات مادی، از جمله انسان‌ها، که از جهتی جنبه مادی دارند، دائماً در تغییرند و تغییرات خود را به موجودات پیرامون خود منتقل می‌کنند. تأثیر گذاشتن و تأثیرپذیری، جزو طبیعت انسان و هر موجود مادی دیگری است؛ به همین، دلیل آرا و افکار انسان با گذشت زمان دگرگون می‌شود. به‌ویژه کسب تجربیات و بالا رفتن سطح مهارت انسان در مسائل مختلف به این دگرگونی کمک می‌کند و از همین‌روست که اگر خاطرات سالیان متوالی، زندگی یک انسان را جمع‌آوری کنند، می‌بینند تغییر و تضاد و ناهماهنگی در آن وجود دارد. تنها خداوند قادر متعال است که از هر دگرگونی و تأثیرپذیری در امان

است و هرگز در سخنانش تضادی وجود ندارد و این یکی از روش‌های شناخت کلام خداوند از کلام ما انسان‌هاست.

علامه طباطبایی می‌فرماید: «قرآن کریم به این معنا تحدّی کرده که در سراسر آن اختلافی در معارف وجود ندارد. بدیهی است که حیات دنیا، حیات مادی و قانون حاکم بر آن، قانون تحول و تکامل است؛ هیچ موجودی از موجودات و هیچ جزئی از اجزای این عالم نیست، مگر آن‌که وجودش تدریجی است که از نقطه ضعف شروع می‌شود و به‌سوی قوّت و شدّت می‌رود. از نقص شروع شده، به‌سوی کمال می‌رود تا به نقطه نهایت کمال خود برسد.

یکی از اجزای این عالم، انسان است که در حال سیر به‌سوی تحول و تکامل است؛ هم در وجودش، هم در افعالش و هم در آثارش و از جمله این آثار، نتایج حاصل از فکر و ادراک انسان است. پس هیچ یک از ما انسان‌ها نیست، مگر آن‌که خودش را چنین درمی‌یابد که امروزش از دیروزش کامل‌تر است. این کتاب آسمانی که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آن را آورده، به تدریج و در مدت بیست‌وسه سال نازل شده‌و بر مردم قرائت می‌شده، درحالی‌که در این مدت حالات مختلف و شرایط مختلفی پدید آمد و قرآن در مکه، مدینه، در شب و در روز، در سفر و در حضر، در زمان آرامش، در حال جنگ و شکست، در حال غلبه و پیشرفت، در حال امنیت و آرامش و در حالت ترس و وحشت نازل شده است. از سوی دیگر، قرآن برای منظور نازل شده؛ بلکه هم برای القای معارف الهیه و هم تعلیم اخلاق فاضله و هم وضع قوانین واحکام دینی، آن هم در همه حوایج زندگی نازل شده است

وبا این حال در چنین کتابی کوچک‌ترین اختلافی در نظم متشابهش دیده‌نمی‌شود».⁽¹⁾

ب) عدم اختلاف در معارف

در معارف قرآن نیز هیچ‌گونه تناقض و تضادی وجود ندارد؛ بلکه آیات آن یکدیگر را تفسیر می‌کنند و بعضی از آنها بیان‌کننده بعضی دیگر هستند و جمله‌ای از آن، مصداق جمله دیگر است.⁽²⁾باید توجه داشت که اوّلاً، انسان همانند سایر موجودات این عالم، در معرض تغییر و تکامل تدریجی است. ثانیاً، هیچ انسانی جامع تمام علوم نیست. ثالثاً، انسان تحت تأثیر شرایط گوناگون محیط زندگی خویش قرار می‌گیرد. حال اگر انسانی در خلال بیست و سه سال از عمر پرتلاطم خود و در شرایط گوناگون، گفته‌هایش هم از لحاظ اسلوب و نظم و هم از نظر معارف و محتوا جامع، یکسان و هماهنگ باشد، می‌توان نتیجه گرفت که چنین کلامی، کلام الهی بوده و معجزه است.⁽³⁾به بیان دیگر، هماهنگی و همانندی ویژه‌ای بر محتوا و مفاهیم و معارف قرآن حاکم است که ممکن نیست این مفاهیم عالی، از فکر این بشر متحول سرچشمه گرفته باشد؛

زیرا در آن صورت مطالب آن از نظر صحت، فساد، عمق و استحکام با هم تفاوتی عمیق پیدا می‌کرد.

3- عدم اختلاف در قرآن، دلیلی بر خرق عادت بودن آن

روحیات هر انسانی دائماً در تغییر است و قانون تکامل در شرایط عادی و در صورتی‌که وضعی استثنائی به وجود نیاید، انسان و روحیات و افکار او را هم در برمی‌گیرد و در نتیجه، با گذشت روز و ماه و سال، زبان، فکر و سخنان انسان‌ها نیز دگرگون می‌شود؛ مخصوصاً اگر کسی در برابر حوادث بزرگی قرار گرفته باشد؛ حوادثی که پایه یک انقلاب فکری، فرهنگی، اجتماعی، عقیدتی و سیاسی را پی‌ریزی کند. در چنین شرایطی انسان هر قدر هم بخواهد سخنان خود را یکسان و یکنواخت و بر مبنای افکار و اندیشه اوّلیه خود بهینه‌سازی کند، قادر نخواهد بود؛ به‌ویژه اگر درس نخوانده و پرورش نیافته باشد و در یک محیط کاملاً عقب‌افتاده باشد.

قرآن در مدت بیست‌وسه سال و براساس نیازمندی‌های تربیتی مردم‌و در شرایط کاملاً مختلف نازل شده و کتابی است که درباره موضوعاتی کاملاً گوناگون سخن می‌گوید و مانند کتاب‌های معمول که‌تنها یک بحث اجتماعی، سیاسی، فلسفی، حقوقی یا تاریخی را مطرح‌می‌کنند نیست؛ بلکه گاهی درباره توحید و اسرار آفرینش و گاهی‌درباره احکام، قوانین، آداب و سنن سخن می‌گوید، زمانی درباره‌امت‌های پیشین و سرگذشت تکان‌دهنده آنان و زمانی دیگر درقالب موعظه و نصایح و عبادات و رابطه بندگان با خدا سخن می‌گوید. با این حال، در سراسر آیات قرآن، از نظر ظاهر، مطالب،

محتواو مفاهیم هیچ‌گونه اختلافی که قابل توجه باشد، دیده نمی‌شود. این مهم ممکن نیست، مگر این‌که قرآن از یک منبع فوق بشری‌سرچشمه گیرد. بنابراین می‌توان گفت که قرآن در کیفیت بیان مطالب، از جهت ظاهر و در فصاحت و بلاغت و نیز در بیان معارف عالیه امری خارق‌العاده می‌باشد؛ چرا که در هیچ یک، مواردی اختلافی در آن دیده نشده است.

جامعیت معارف قرآن

قرآن کریم در دو آیه زیر به جامعیت خود تصریح کرده است: وَ نَزَّلنا عَلَیکَ الکِتابَ تِبیاناً لِکُلِّ شَیءٍ وَ هُدیً وَ رَحمَةً وَ بُشری لِلمُسلِمِینَ ؛ ⁽¹⁾و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز و مایه هدایت و رحمت و بشارت برای مسلمانان است. نیز... وَ یَعلَمُ ما فِی البَرِّ وَ البَحرِ وَ ما تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلاّ یَعلَمُها وَ لا حَبَّةٍ فِی ظُلُماتِ الأَرضِ وَ لا رَطبٍ وَ لا یابِسٍ إِلاّ فِی کِتابٍ مُبِینٍ ؛ ⁽²⁾او آن‌چه را در خشکی و دریاست می‌داند. هیچ برگی (از درختی) نمی‌افتد، مگر این‌که از آن آگاه است و هیچ دانه‌ای در تاریکی‌های زمین و هیچ تر و خشکی وجود ندارد، جز این‌که در کتابی آشکار [در کتاب علم خدا] ثبت است.

قرآن کریم علاوه بر زیبایی‌های ادبی و نگارشی، دارای معانی و معارف بسیار وسیع و عمیقی است.⁽³⁾این گستردگی، سبب شد که امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) از قرآن به دریایی ژرف تعبیر کند که هیچ‌گاه از

آب تهی نمی‌شود، گرچه همه عالمان از آب بهره ببرند.⁽¹⁾قرآن مجموعه‌ای پربار از معارف مورد نیاز بشر در زمینه‌های گوناگون فکری، اعتقادی، بینش‌های بنیادی پیرامون آغاز و فرجام عالم و آدم و نظام‌های رفتاری همه‌جانبه انسان در جنبه‌های زندگی فردی، اجتماعی، مادی، معنوی، دنیوی و اخروی است.

یکی از پرسش‌هایی که در زمینه جامعیت قرآن می‌توان به آن پرداخت، این است که این کتاب آسمانی تا چه اندازه دربرگیرنده علوم می‌باشد؛ آیا همه جزئیات و تفاصیل علوم را می‌توان در قرآن یافت؟ یا این‌که قرآن تنها آن‌چه را برای هدایت بشر لازم بوده، بیان فرموده است.

اما آن‌چه ما بر آن تأکید داریم، این است که اگر کسی در متن آموزه‌های قرآن دقت کند، می‌بیند که این کتاب آسمانی به بحث از معارف دقیق الهی، فلسفی، اخلاق فاضله و قوانین فرعی معاملات و عبادات پرداخته است. از میان ویژگی‌های معارف و علوم قرآنی که آن را از سایر کتاب‌ها برجسته ساخته، به چند ویژگی عمده اشاره می‌کنیم:

ناچیز می‌باشد. همچنین در قرآن معانی و مطالبی علمی وجود دارد که فهم آن برای بشر امروز بسیار دشوار می‌باشد.

این‌که ما چگونه و از چه راهی می‌توانیم از دیدگاه برون‌دینی به این ویژگی احکام و معارف دین اسلام آگاهی بیابیم، مسئله‌ای است که به بحث و بررسی مفصل نیاز دارد، اما به‌طور خلاصه می‌توان گفت که از

نظر مرحوم علامه طباطبایی، ما می‌توانیم اقتضائات فطری خود را، که همان متجلی شدن توحید و اخلاص در ذات کردار و گفتار ما باشد، در آینه احکام شرع ببینیم. این مطلب از مباحثی که ایشان در تفسیر المیزان با عنوان «فطری بودن دین و احکام آن» دارد، به دست می‌آید.

توحید: قرآن همه راه‌های خداشناسی، اعم از آفاقی و انفسی را به مخاطبان خویش ارائه می‌کند⁽²⁾و نشان می‌دهد که علم، قدرت، اراده و تصرف خداوند در تمام موجودات هستی، هیچ منافاتی با نظم علی و معلولی و اراده و اختیار انسان ندارد.

انسان‌شناسی: قرآن به ساحت‌های گوناگون جسم و روح و عقل انسان، به مبدأ و منتها و مسیر و برنامه‌های مراحل سیر انسان و این‌که از کجا آمده، در کجاست و به کجا می‌رود، توجه کرده است. مراحل پیدایش انسان در قرآن توصیف شده⁽³⁾و همو به عنوان خلیفه خدا در

زمین معرفی می‌شود.⁽¹⁾همچنین قرآن بیان می‌کند که این انسان با سرشت الهی خلق شده و دارای دو وجهه ملکی و ملکوتی است.⁽²⁾

نبوت: در بیان قرآن، انبیای الهی معصوم و برگزیده هستند⁽³⁾و برای هدایت انسان‌ها و سعادت آنها فرستاده شده‌اند.⁽⁴⁾

معاد: ترسیم حیات ابدی و معادشناسی قرآن، برجستگی ویژه‌ای دارد و نزدیک به یک‌سوم آیات قرآن به این موضوع اختصاص یافته و در پرتو بقای روح انسان، صحنه‌های حیات برزخی و رستاخیز نهایی به شکل اعجاب‌انگیزی مطرح شده است.⁽⁵⁾

به‌طور کلی می‌توان گفت که معارف قرآن از آن حیث خارق‌العاده می‌باشد که دربردارنده همه علوم و فنون مورد نیاز بشر است و آن‌چه انسان در بعد مادی و غیر مادی خود بدان نیاز دارد، در قرآن جمع شده است. چنین جامعیتی که بتواند به نیازهای انسان در همه ابعاد به‌طور حتمی پاسخ دهد، از یک انسان امی که در هیچ محیط علمی پرورش نیافته، غیر قابل انتظار و خارق‌العاده می‌باشد.

اُمّی بودن آورنده قرآن

«اُمّی» منسوب به «اُمّ» به معنای مادر است و مقصود از آن، بنابر یک معنا این است که فردی جز معلوماتی که بر اساس فطرت و استعدادهای مادرزادی خود به دست می‌آورد، معلومات دیگری ندارد و فاقد

معلومات اکتسابی به دست آمده در پرتو خواندن و نوشتن است.

یکی دیگر از وجوه اعجاز قرآن، درس‌نخوانده بودن پیامبر و همنشین نبودن ایشان با علما و دانشمندان، تا زمان بعثت است. آن حضرت پیش از بعثت مانند دیگران از هیچ دانش و علمی بهره نداشت و در تمام عمر در برابر هیچ آموزگاری زانو نزد و هیچ قلمی به دست نگرفت و خطی ننوشت. سال‌های متمادی در بین مردم زندگی کرد، درحالی‌که هیچ یک از معاصرانش یک بیت شعر از او نشنیدند. چنین شخصیتی ناگهان در سن چهل سالگی کتابی آورد که هم الفاظش و هم معانی‌اش شگفت‌آور است و تمامی ادبا، شعرا و علما از هماوردی آن درماندند.⁽¹⁾در آیاتی از قرآن نیز بر این مطلب تأکید شده است: وَ ما کُنتَ تَتلُوا مِن قَبلِهِ مِن کِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرتابَ المُبطِلُونَ ؛ ⁽²⁾تو هرگز پیش از این کتابی نمی‌خواندی و با دست خود چیزی نمی‌نوشتی؛ مبادا کسانی که در صدد (تکذیب و) ابطال سخنان تو هستند، شک و تردید کنند.

این آیه در صدد بیان این مطلب است که اعجاز قرآن، به‌گونه‌ای است که کسی نمی‌تواند در آن شک و تردید کند؛ چرا که می‌فرماید: تو را قبل از نزول قرآن به‌گونه‌ای تربیت کردیم که همه مردم بدانند تو درس‌نخوانده و مدرسه نرفته‌ای؛ لذا نمی‌توانند شک کنند که قرآن از جانب خدا نیست.

در سوره یونس نیز پس از طرح تقاضای مخالفان، مبنی بر آوردن کتابی دیگر یا تبدیل همین کتاب، به نکته فوق اشاره نموده، می‌فرماید:

قُل لَو شاءَ اللّهُ ما تَلَوتُهُ عَلَیکُم وَ لا أَدراکُم بِهِ فَقَد لَبِثتُ فِیکُم عُمُراً مِن قَبلِهِ أَ فَلا تَعقِلُونَ ؛ ⁽¹⁾بگو: اگر خدا می‌خواست، من این آیات را بر شما نمی‌خواندم و خداوند از آن آگاهتان نمی‌کرد؛ چرا که مدّت‌ها پیش از این، در میان شما زیستم (و هرگز آیه‌ای نیاوردم) آیا نمی‌فهمید؟!

به عبارت دیگر، روح استدلال مطرح در این آیه این است که اگر قرآن ساخته خود پیامبر بود، طبعاً باید مشابه آن در سخنان گذشته وی می‌بود. این آیه بیان می‌کند که پیامبر این معارف را در اختیار نداشته و ندارد و زندگی نسبتاً طولانی آن حضرت پیش از بعثت گواه آن است. او مدت‌ها در بین شما زندگی کرده و اگر با توجه به شناختی که از او در این مدت دارید، درباره او و این کتاب بیندیشید، به این نتیجه خواهید رسید که تدوین چنین کتابی به وسیله چنین فردی امکان‌پذیر نیست.

قرآن مجید، در دو آیه دیگر نیز پیامبر را امی نامیده است:... فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیِّ الأُمِّیِّ الَّذِی یُؤمِنُ بِاللّهِ وَ کَلِماتِهِ وَ اتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُم تَهتَدُونَ ؛ ⁽²⁾پس ایمان بیاورید به خدا و فرستاده‌اش، آن پیامبر درس‌نخوانده‌ای که به خدا و کلماتش ایمان دارد و از او پیروی کنید تا هدایت یابید؛ اَلَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکتُوباً عِندَهُم فِی التَّوراةِ وَ الإِنجِیلِ... ؛ ⁽³⁾همان‌ها که از فرستاده (خدا)، پیامبر «امّی»، پیروی می‌کنند، پیامبری که صفاتش را، در تورات و انجیلی که نزدشان است، می‌یابند.

و در آیه دیگر می‌فرماید: وَ إِن کُنتُم فِی رَیبٍ مِمّا نَزَّلنا عَلی عَبدِنا فَأتُوا

بِسُورَةٍ مِن مِثلِهِ وَ ادعُوا شُهَداءَکُم مِن دُونِ اللّهِ إِن کُنتُم صادِقِینَ ؛ ⁽¹⁾و اگر درباره آن‌چه بر بنده خود [پیامبر] نازل کرده‌ایم، شک و تردید دارید، (دست‌کم) یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را - غیر خدا - برای این کار، فرا خوانید، اگر راست می‌گویید.

این آیه در صورتی مورد بحث است که ضمیر «مثله» به کلمه «عبد» در عبارت: مِمّا نَزَّلنا عَلی عَبدِنا بازگردد. مفسران درباره مرجع ضمیر «مثله» در آیه اختلاف نظر دارند. برخی آن را به کلمه «ما» در مِمّا نَزَّلنا عَلی عَبدِنا بازگردانده و برخی دیگر مرجع آن را کلمه «عبد» دانسته‌اند. بنابر نظریه کسانی که مرجع ضمیر را کلمه «عبد» دانسته‌اند، آیه در صدد بیان اعجاز قرآن با تکیه بر امی بودن پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌باشد.

در جای دیگر، خداوند در نقل قول از مخالفان می‌فرماید: وَ قالُوا أَساطِیرُ الأَوَّلِینَ اکتَتَبَها فَهِیَ تُملی عَلَیهِ بُکرَةً وَ أَصِیلاً ؛ ⁽²⁾و گفتند: این همان افسانه‌های پیشینیان است که وی آن را رونویس کرده و هر صبح و شام بر او املا می‌شود.

بنابر این آیه، مخالفانِ پیامبر بر این باور بودند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) توان خواندن و نوشتن نداشته و از این رو، از دیگران می‌خواسته تا برایش بنویسند و برای او بخوانند. هنگامی که در قرآن مجید دقت می‌کنیم، می‌بینیم قرآن با وجود حجم آن، دربردارنده انواعی از معارف و علوم و احکام و قوانین فردی و اجتماعی است که با دیگر کتاب‌های بشری قابل مقایسه نیست. گردآوردن این همه معارف و حقایق در چنین مجموعه‌ای،

فراتر از توان انسان‌های عادی است؛ اما آن‌چه بر شگفتی آن می‌افزاید وجای هیچ‌گونه تردیدی برای هیچ کس باقی نمی‌گذارد، این است که این کتاب بزرگ، به وسیله فردی درس نخوانده و آموزش ندیده، که‌هرگز قلمی بر کاغذ نیاورده و خطی ننوشته و نخوانده و در محیطی‌دور از تمدّن و فرهنگ ارائه شده و شگفت‌انگیزتر آن‌که در طول‌دوران چهل ساله پیش از بعثت، حتی جمله‌ای از این سخنان بر زبان‌جاری نساخته و معارف ارائه شده به عنوان وحی قرآنی، دارای اسلوبی ویژه و هماهنگی خاصی است که آن را از دیگر سخنانش کاملاً متمایز می‌سازد.⁽¹⁾

اعجاز علمی قرآن

قرآن مجید یگانه معجزه جاودانی پیامبر اسلام است که در هر زمان، گواه روشنی بر نبوت او می‌باشد. اعجاز و خارق‌العاده بودن قرآن، مخصوص زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) یا جامعه عرب نیست؛ بلکه پیوسته مانند سندی زنده و گواهی روشن و برهانی استوار بر تارک اعصار می‌درخشد.

در مورد اعجاز علمی قرآن، می‌توان به آن دسته از مسائل علمی اشاره کرد که در عصر نزول، هیچ یک از تمدن‌های بشری از آن آگاهی نداشتند. قرآن، از مسائل و اسراری علمی پرده برداشته است که تنها پس از گذشت قرن‌ها و در سایه علوم تجربی، مورد تصدیق دانشمندان قرار گرفته و این خود بهترین دلیل بر الهی و معجزه بودن قرآن است.⁽²⁾

قرآن و جاذبه عمومی

صفحه نیلگون آسمان، با اجرام شفاف و درخشنده خود، پیوسته مورد توجه انسان بوده و در هر عصری به گونه‌ای مورد بررسی واقع می‌گرفته و نظریات گوناگونی درباره آن ابراز می‌شده است. روزگاری «هیئت ذی‌مقراطیس» و دورانی «هیئت فیثاغورث»، افکار دانشمندان جهان را به خود مشغول ساخت. در قرن دوم میلادی «هیئت بطلیموس» پدید آمد و نزدیک 15 قرن بر جوامع علمی جهان، از شرق تا غرب، سایه افکند؛ اما در نهضت علمی اخیر غرب، اساس آن به وسیله چهار دانشمند غربی متزلزل شد و معلوم شد که آن همه تغییرها و دقت‌ها در آسمان‌ها و زمین، پنداری بیش نبوده است.

پایه گذاران هیئت جدید

هیئت جدید به وسیله چهار دانشمند غربی پایه‌گذاری شد و هر یک از این چهار تن توانستند پرده‌ای از یکی از رازهای جهان آفرینش بردارند. این چهار نفر عبارت‌اند از: کپرنیک لهستانی که مرکزیت زمین را رد کرد؛ کپلر آلمانی که ثابت نمود هر سیاره‌ای در گردش خود به دور خورشید، یک مدار بیضی را طی می‌کند؛ گالیله ایتالیایی که با اختراع تلسکوپ، ستارگان نامرئی بسیاری را کشف کرد؛ نیوتن انگلیسی که با کشف قانون جاذبه عمومی ثابت کرد برخلاف پندار بطلیموس که تصور می‌کرد ستارگان مانند میخ بر پیکر جسمی بی‌رنگ (فلک) کوبیده شده‌اند، میلیون‌ها منظومه شمسی و کهکشان و سحابی در فضا معلقند و در پرتو جاذبه و نیروی گریز از مرکز که در سراسر جهان آفرینش، در تمام کرات، سیارات و کواکب و کهکشان‌ها و حتی میان دو ذره بسیار

کوچک و ناچیز حکم‌فرماست، از سقوط و اصطکاک مصون و محفوظ مانده‌اند. در پرتو این دو نیروست که تمام اجسام، یکدیگر را جذب می‌کنند و هیچ موجودی از جانداران و غیره، از این قانون مستثنا نیست. نیروی جاذبه با فاصله دو جسم نسبت معکوس دارد؛ یعنی هرچه اجسام به هم نزدیک‌تر و فاصله آنها کمتر باشد، جاذبه آنها بیشتر است و هر چه فاصله اجسام بیشتر باشد، نیروی جاذبه آنها کمتر می‌شود. در نتیجه، اگر تنها نیروی جاذبه بر جهان حکومت می‌کرد، اجرام و اجسام به هم می‌پیوستند و انتظام از بین می‌رفت. اگر تنها نیروی گریز از مرکز وجود داشت، نظام کنونی از میان می‌رفت و هر سیاره‌ای به دره‌ای سقوط می‌کرد. نیروی گریز از مرکز در همه اجسامی که حرکت دورانی دارند، وجود دارد. مثلاً هنگامی که آتش‌گردان را می‌چرخانیم، احساس می‌کنیم که دست ما را می‌کشد. این همان نیروی گریز از مرکز است. اهمیت این قانون به اندازه‌ای است که بعضی قرن هفدهم را قرن نیوتن نامیده‌اند. نیوتن ساعت‌های طولانی در سکوت و اندیشه فرو رفت تا توانست این قانون پیچیده را کشف کند.

اما قرآن مجید بیش از ده قرن پیش از نیوتن در دو آیه قرآن به این حقیقت علمی تصریح می‌فرماید: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَیرِ عَمَدٍ تَرَونَها ؛ ⁽¹⁾(او) آسمان‌ها را بدون ستونی که آن را ببینید آفرید. توضیح این‌که جمله «ترونها» صفت لفظ «عمد»، که جمع «عمود» است، می‌باشد و ضمیر «ترونها» به عمد بازمی‌گردد. معنای جمله چنین است: «خداوندی که

آسمان‌ها را برافراشت، بدون ستونی که دیده شود» و در حقیقت، آیه، ستون قابل رؤیت را نفی می‌کند، نه اصل ستون را. این نظریه را بسیاری از مفسران از جمله علامه طباطبایی و ابن‌عباس پذیرفته‌اند.⁽¹⁾روایتی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است که مؤید این حقیقت می‌باشد. ایشان می‌فرماید:

«هذه النجوم التی فی السماء مدائن مثل المدائن التی فی الارض مربوط کل مدینه الی عمود من نور»؛ این ستارگان شهرهایی هستند مانند شهرهای روی زمین و هر شهری با شهر دیگر، با ستونی از نور مربوط می‌باشد».⁽²⁾باید دید منظور از ستون‌های نامرئی که ستارگان را از سقوط و اصطکاک حفظ می‌کند چیست؟ آیا همان نیروی مرموز ناپیدایی است که نیوتن و دانشمندان دیگر نام آن را جاذبه عمومی نهاده‌اند؟

قرآن در بیان این حقیقت علمی، تعبیری به کار برده است که در تمام ادوار برای بشر قابل درک و فهم باشد. حتی در آن دورانی که بشر به واقعیت این ستون نامرئی پی نبرده بود، از این عبارت می‌فهمید که این کاخ بی‌ستون، ستون‌هایی نامرئی دارد، که همانند ستون‌های عمارت‌ها، این کاخ برافراشته را حفظ می‌کند.

قرآن در آیات دیگر نیز، به بی‌ستون بودن آسمان‌ها اشاره کرده، می‌فرماید: إِنَّ اللّهَ یُمسِکُ السَّماواتِ وَ الأَرضَ أَن تَزُولا... ؛ ⁽³⁾خداوند آسمان‌ها و زمین را نگاه می‌دارد تا از نظام خود منحرف نشوند.⁽⁴⁾

قرآن و بادهای آبستن گر

قرآن درباره باد و نقشی که در زمینه تلقیح گیاهان دارد، چنین می‌فرماید: وَ أَرسَلنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ فَأَنزَلنا مِنَ السَّماءِ ماءً... ؛ ⁽¹⁾ما بادها را برای بارور ساختن (ابرها و گیاهان) فرستادیم و از آسمان آبی نازل کردیم.

در این آیه خداوند به صراحت، نقش باد در آبستن کردن ابرها را بیان می‌کند و به دنبال آن از نزول باران خبر می‌دهد، و این همان چیزی‌است که پس از پیشرفت‌های علمی فراوان، برای انسان‌ها کشف‌شده است. آیا اشاره قرآن به این واقعیت، آن هم با قاطعیت خاصی که در لحن این کتاب وجود دارد، دلیل آن نیست که قرآن کتابی آسمانی است و از جانب خداوند نازل شده است؟ آیا این‌ها شاهدی گویا بر این مطلب نیست که گوینده این کلمات، کسی است که خودش همه این موجودات را آفریده و از همه قوانین حاکم بر آنها به خوبی آگاهی دارد؟⁽²⁾

قرآن و زندگی در کرات دیگر

خداوند در قرآن می‌فرماید: وَ مِن آیاتِهِ خَلقُ السَّماواتِ وَ الأَرضِ وَ ما بَثَّ فِیهِما مِن دابَّةٍ وَ هُوَ عَلی جَمعِهِم إِذا یَشاءُ قَدِیرٌ ؛ ⁽³⁾و از آیات اوست آفرینش

آسمان‌ها و زمین و آن‌چه از جنبندگان در آنها منتشر نموده و او هرگاه بخواهد بر جمع آنها تواناست.

آیا حیات و زندگی مخصوص کره زمین است و کرات دیگر مطلقاً مسکونی نیستند؟ دانشمندان همواره در پی کشف پاسخ این سؤال بوده و هستند. قرآن کریم می‌فرماید: خداوند موجودات زنده‌ای را در زمین و آسمان‌ها منتشر ساخته است. به نظر می‌رسد قرآن به روشنی از زندگی موجودات دیگری در آسمان‌ها خبر می‌دهد و این‌که تصوّر کنیم منظور از موجودات زنده آسمان‌ها، فرشتگان است، کاملاً اشتباه می‌باشد؛ چرا که واژه «دابه» (جنبنده) تنها به معنای موجودات جسمانی است و بر فرشتگان اطلاق نمی‌شود و لذا آن‌جا که قرآن می‌خواهد از فرشتگان نام ببرد، جداگانه ذکر می‌کند و می‌فرماید: وَ لِلّهِ یَسجُدُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرضِ مِن دابَّةٍ وَ المَلائِکَةُ وَ هُم لا یَستَکبِرُونَ ؛ ⁽¹⁾(نه تنها سایه‌ها، بلکه) تمام آن‌چه در آسمان‌ها و زمین از جنبندگان وجود دارد و همچنین فرشتگان، برای خدا سجده می‌کنند و تکبّر نمی‌ورزند.

نظم علمی در ساختمان قرآن

عدّه‌ای از محققان قرآن‌شناس کوشیده‌اند که وجود نظم دقیق علمی ریاضی را در ساختمان قرآن اثبات کنند تا از این طریق علاوه بر این‌که درهای

جدیدی بر روی تحقیقات وسیع در محتوای قرآن باز می‌کنند، غیر بشری بودن آن را نیز ثابت کنند؛ چرا که اگر اثبات شود کلمات و آیات قرآن، طبق نظم دقیق و حساب‌شده و علمی با هم ترکیب شده‌اند و شماره عناصر، مکررات، فاصله‌ها، طول اعضا و... همه، نسبت‌هایی را حکایت می‌کنند که با فرمول‌های ریاضی، به صورت سخن‌های کامل، طبیعی و معمولی تفسیر می‌شوند و از سوی دیگر، هرگز نمی‌توان چنین نظمی را در کلمات و جملات هیچ متنی (اعم از شعر و نثر) یافت، می‌توان نتیجه گرفت که صدور چنین کلامی از شخصی که بهره‌ای از سواد ندارد و در هیچ علمی استاد ندیده است، آن هم در طول بیست‌وسه سال زندگی پرفراز و نشیب و در حالات بسیار گوناگون، بسیار بعید است.

در این صورت اگر فرض غیر بشری بودن قرآن را نپذیریم، با دو فرض دیگر برای توجیه این نظم دقیق و منحصر به فرد مواجهیم: اوّل این‌که بگوییم پیامبر با آگاهی از فرمول‌های ریاضی و اشکال هندسی، کلام خویش را ماهرانه در این قالب‌ها ارائه داده است که با توجه به مطلبی که هم‌اکنون گذشت، نادرستی این فرض آشکار است؛ دوم این‌که بگوییم کلام محمد (صلی الله علیه و آله) که زیباست و ظاهری منظم و آهنگین دارد، به حکم قریحه و طبع سخنوری وی و بدون قصد و طرح قبلی در قالب این فرمول‌ها و اشکال هندسی درآمده است. لکن شواهدی که در ادامه ارائه خواهد شد، بیانگر وجود طرح و قصد قبلی است و نشان می‌دهد که گوینده این سخن، با آگاهی و دقت کامل این نظم دقیق را پیاده کرده است:

می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که طول آیات در طی بیست‌وسه سال یک سیر تصاعدی را پیموده است؛ بنابراین در طی بیست‌وسه سال نزول قرآن، بیست‌وسه ستون میانگین طول آیات داریم که همه آیات بر حسب طول در این ستون‌ها تقسیم‌بندی می‌شوند و می‌توانیم سال نزول هر آیه را از روی این ملاک ریاضی تعیین کنیم.

آیات جهاد در سیر نزول، یک منحنی کامل را پیموده است؛ به این صورت که در سال یازدهم بعثت یک آیه، در سال دوازدهم هیچ آیه‌ای، در سال سیزدهم یک آیه، در سال چهاردهم پنج آیه، در سال پانزدهم هیچ آیه‌ای، در سال شانزدهم (سال دوم هجرت و جنگ بدر) نوزده آیه و در سال هفدهم پانزده آیه نازل شده است. سال هفدهم بعثت، اوج نزول آیات جهاد است و از این‌جا به بعد منحنی صعودی فرود می‌آید؛ یعنی در سال هجدهم نه آیه، در سال نوزدهم هیچ آیه‌ای، در سال بیستم، پنج آیه، در سال

بیست و یکم، سه آیه، در سال بیست و دوم هیچ آیه‌ای و در سال بیست و سوم یک آیه نازل شده است. منحنی حاصل از سیر نزول این آیات، منحنی‌ای است که آن را دقیق‌ترین، کامل‌ترین و حساس‌ترین منحنی سالم در جهان طبیعت می‌دانند که به نام «زنگ وارونه» معروف است.⁽¹⁾البته این یک نمونه است و می‌توان همین شیوه را با استفاده از جدول یادشده در تمام مطالب قرآن به‌کار گرفت و نظم‌های دقیق ریاضی را در سیر نزول آنها دید.

اعجاز عددی قرآن

عبدالرزاق نوفل در کتابی که به نام اعجاز عددی در قرآن کریم، که به فارسی ترجمه شده، همت گماشته تا اثبات کند که می‌توان در مفاهیم قرآن تناسب‌های دقیق ریاضی را از لحاظ عددی کشف کرد. مفاهیم قرآنی که با هم تقابل معنوی دارند، مانند دنیا و آخرت و مفاهیمی که با هم تناسب نزدیک معنوی دارند، مانند عقل و نور، از نظر عددی با هم مساوی‌اند و در بعضی موارد، افزایش تعداد یک مفهوم نسبت به مفهوم دیگر با نسبت صحیح ریاضی قابل بیان است. به عبارت دیگر، به قول خود مؤلف، از جمله تناسب‌ها و هماهنگی‌های عددی که در قرآن کریم می‌یابیم، موضوع «چند برابری‌ها» است. در قرآن واژه‌هایی وجود دارد که دو برابر یا چند برابر یکدیگر به‌کار رفته‌اند و تمام آنها از روی ترتیب و قصد و عمد بوده است. ایشان با انتخاب کلمات و مفاهیمی از قرآن، به مقایسه موارد استعمال آن مفاهیم و مشتقات، با مفهوم مقابل آن یا مفهوم متناسب آن پرداخته و در نتیجه تساوی دو مفهوم، یا «چندبرابری» یکی

نسبت به دیگری را اثبات کرده است. در این‌جا فقط به نمونه‌هایی از این تساوی‌ها و «چند برابری‌های» شگفت‌انگیز اشاره می‌کنیم:

کلمات «دنیا» و «آخرت» هرکدام 15 بار در قرآن آمده است (تساوی)؛ واژه‌های «نفع» و «فساد» با تمام مشتقاتشان هرکدام 50 بار در قرآن ذکر شده‌اند؛ «عقل» با تمام مشتقاتش 49 بار و «نور» نیز با تمام مشتقاتش به همین تعداد در قرآن آمده است، «لسان» و «موعظه» هر کدام 25 بار، «زکات» و «برکات» هر کدام 32 بار و «کافرین» و «نار» هر کدام 153 بار در قرآن ذکر شده است.

«رحیم» که از اسمای حسنی می‌باشد (به‌جز در یک مورد که صفت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) قرار گرفته)، 114 بار (به تعداد سوره‌های قرآن) و «رحمان» که آن نیز از اسمای حسنی است، 57 بار، «فجار» 3 بار، «ابرار» 6 بار، «جزا» (کیفر) 117 بار، «مغفرت» 234 بار، «یوم» (به صورت مفرد) 365 بار (به تعداد روزهای سال)، به صورت مثنی و جمع 30 بار و کلمه «شهر» (ماه) 12 بار در قرآن آمده است.

مؤلف از مجموع 66600 کلمه قرآن، تنها 14676 کلمه را شمرده است و فقط به پاره‌ای از تناسب‌های عددی موجود بین آنها رسیده است. بنابراین نمی‌توان این تعداد از تناسب را حمل بر اتفاق کرد. از سوی دیگر، همان‌گونه که مؤلف این کتاب می‌گوید، هنگامی که این معجزه شگفت، نتیجه تحقیق در چند واژه اندک باشد، پس باقی واژه‌های قرآن کریم، که تعدادشان به 51924 واژه می‌رسد، چه وضعی دارند و حامل چه معجزاتی هستند.⁽¹⁾

اعجاز عددی بر معیار رمز 19

از جمله موارد اعجاز عددی قرآن، رمز موجود در عدد 19 می‌باشد. لفظ جلاله «الله» 2696 بار در قرآن تکرار شده است که از حاصل ضرب 19 در 142 به دست می‌آید. کلمه «رحمان» 57 بار در قرآن تکرار شده که از حاصل ضرب 19 در 3 به دست آمده است. تعداد حروف «الف»، «لام» و «میم» در سوره بقره که با «الم» آغاز می‌گردد، 9899 حرف است که از ضرب عدد 19 در 521 به دست آمده است. در سوره آل‌عمران تعداد همین سه حرف، 5662 حرف است که از ضرب عدد 19 در 298 به دست آمده است. حرف «ن» در سوره قلم که با حرف «ن» آغاز شده، 133 بار تکرار شده که از ضرب عدد 19 در 7 به دست آمده است. حرف «ق» در سوره قاف 57 بار تکرار شده که از ضرب عدد 19 در 3 به دست آمده است. در سوره شوری نیز حرف «ق» 57 مرتبه ذکر شده که از ضرب عدد 19 در 3 به دست آمده و در مجموع دو سوره، حرف «ق» 114 بار تکرار شده که از ضرب عدد 19 در 6 به دست می‌آید.⁽¹⁾

گفتنی است که بحث اعجاز عددی قرآن به‌طور کلی مورد اتفاق دانشمندان مسلمان نمی‌باشد؛ بلکه عده‌ای می‌گویند از آن‌جا که کشف اعداد ارائه‌شده دقیق نیست، این اعداد و ارقام نمی‌توانند اعجاز شمرده شوند. البته اعجاز عددی قرآن طرفداران زیادی دارد. به نظر می‌رسد می‌توان کلیت اعجاز عددی قرآن را پذیرفت؛ هرچند دارای نقض‌هایی نیز می‌باشد که پرداختن به آن از عهده این پژوهش خارج است.⁽²⁾

در این قسمت به بخشی از اعجاز علمی قرآن برای نمونه اشاره شد. برای مطالعه بیشتر، خوانندگان را به کتاب‌هایی که به تفصیل به این بحث پرداخته‌اند، ارجاع می‌دهیم.

بررسی نظریه «صرفه» از دیدگاه متکلمان

با توجه به این‌که طرفدارن نظریه صرفه، معجزه بودن قرآن را از جهت صرفه بودن آن می‌دانستند و این نظریه به سبب انحصار اعجاز قرآن در فصاحت و بلاغت، ضمن آن مطرح می‌گردید و از سوی دیگر، با توجه به اعجاز قرآن در ابعاد مختلف، نظریه صرفه در عصر حاضر طرفداری ندارد، لذا این بحث را در این‌جا به صورت مختصر مطرح می‌کنیم:

«صرَفَ» در لغت یعنی او را رد کرد و کنار زد⁽¹⁾و رجوع و برگشتش داد،⁽²⁾و چیزی را از حالی به حالی تغییر داد یا آن را به غیرش بدل کردن.⁽³⁾

«صرفه» در اصطلاح متکلمان، به این معناست که هرچند قرآن، فراهم‌آمده از مجموعه‌ای از کلمات و حروف، با نظمی خاص است، اما این نظم خاص، هر قدر هم در رتبه عالی قرار داشته باشد، به خودی خود نمی‌تواند معجزه به شمار آید تا مردم از آوردن همانند آن عاجز باشند؛ بلکه در صورتی معجزه می‌شود که خداوند قدرت دیگران یا داعیه آنان را برای آوردن همانند از ایشان سلب کند یا این‌که علومی را

از آنها بگیرد که آنها می‌خواهند به وسیله آن با قرآن معارضه نمایند، تا نتوانند همانند قرآن را بیاورند.⁽¹⁾پس آن‌چه سبب اعجاز قرآن شده، ذات قرآن نیست؛ بلکه یک عامل خارجی است که مانع کسانی است که می‌خواهند با قرآن معارضه نمایند و مثل آن را بیاورند و اگر این عامل خارجی نباشد معارضان می‌توانند مثل و همانند قرآن را بیاورند. بنابراین معجزه و خارق‌العاده بودن قرآن، همان عامل خارجی است نه خود قرآن.

سید مرتضی در کتاب صرفه می‌گوید: «معارضه با قرآن نه به دلیل تعذر همانندآوری آن واقع شده است، نه به دلیل آن‌چه دیگران می‌گویند. تعذری که ما به آن باور داریم، صرفه است، نه فصاحت والای قرآن. پس جایز نیست آن‌چه فصاحت قرآن نامیده شده، دلیل ترک معارضه دانسته شود؛ چنان‌که مخالفان قول صرفه، به آن باور دارند.⁽²⁾اگر دلیل تعذر معارضه، فضیلت قرآن بر دیگر کلام‌ها در فصاحت و بلاغت بود، حتماً معارضان می‌توانستند با قرآن معارضه کنند».⁽³⁾

ریشه پیدایش نظریه «صرفه» به ابواسحاق ابراهیم نظام (متوفی 231 ق) نسبت داده شده و این جریان بعد از او ادامه پیدا می‌کند تا این‌که

اندیشه صرفه به صورت یک نظریه مطرح می‌شود. هرچند در اصل نسبتی که به نظام داده شده، جای تردید وجود دارد،⁽¹⁾ولی بیشتر متکلمان در بحث صرفه، ابتدا قول نظام و سپس نظر عده‌ای دیگر را مطرح می‌کنند و صورت تکاملی بحث را به سید مرتضی نسبت می‌دهند.⁽²⁾

در زمان سید مرتضی کسان دیگری نیز بوده‌اند که نظریه صرفه را پذیرفته‌اند که از آن جمله می‌توان به شیخ مفید اشاره کرد. ایشان در کتاب اوائل المقالات جهت اعجاز قرآن را صرفه می‌داند؛ هرچند علامه مجلسی در بحار الانوار و قطب‌الدین راوندی در الخرائج و الجرائح می‌گویند که ایشان (شیخ مفید) در اواخر عمر از موضع خود برگشته و این مطلب را در بعضی رسائل خود آورده است که البته این رساله مفقود گردیده و به ما نرسیده است. شیخ طوسی نیز در اوائل، هنگامی که به شرح کتاب جُمَل العلم و العمل می‌پردازد، قول به صرفه را برمی‌گزیند و در کتاب اقتصاد می‌گوید: «کنت نصرت فی شرح الجمل القول بالصرفه حیث ما کان یذهب علیه المرتضی شرحت کتابه ثم لم یحسن خلاف مذهبه».⁽³⁾ایشان بعدها از این نظریه بر می‌گردد و در کتاب اقتصاد دلیل اعجاز قرآن را فصاحت و نظم و اسلوب آن می‌داند.⁽⁴⁾جمال‌الدین خوانساری نیز در کتاب مبدأ و معاد، قائل به صرفه است.⁽⁵⁾میرزا

ابوالحسن شعرانی نظریه صرفه را تأیید می‌کند⁽¹⁾و همچنین ابوصلاح تقی‌الدین حلبی در کتاب تقریب المعارف و امیر عبدالله بن سنان الخفاجی و قطب‌الدین راوندی معتقد به صرفه می‌باشند.

به‌هرحال اصل این نظریه در میان متکلمان وجود داشته و همین امر سبب شده است که عده‌ای در رد این نظریه و دفاع از معجزه بودن قرآن، به تدوین کتاب‌های متعدد بپردازند.

ممکن است غیر از کسانی که تاکنون به عنوان قائلان به نظریه صرفه ذکر شدند، عده محدود دیگری نیز با آنها هم‌عقیده باشند، ولی بیشتر متکلمان، مخالف این دیدگاه می‌باشند. برای پرهیز از طولانی شدن پژوهش حاضر، از ذکر دیدگاه این عده و بررسی اقوال آنان خودداری و فقط به‌طور فشرده به نقد این نظریه اشاره می‌کنیم.

نقد نظریه صرفه

نظریه صرفه در طول تاریخ مورد مناقشه جدی قرار گرفته که در این‌جا به صورت مختصر به نقد آن می‌پردازیم:

اولاً، بازگرداندن اعجاز قرآن به صرفه، مخالف متن آیات تحدّی است⁽²⁾که نص قرآن را به لحاظ الهی بودن آن، موصوف به ویژگی‌هایی می‌داند که موجب برتری این نص بر متونی می‌باشد که رهاورد فکر متعارف بشری است.

علاوه بر این، اساساً اگر اعجاز قرآن مربوط به سلب انگیزه یا توان

آدمی باشد، فضیلتی برای قرآن شمرده نمی‌شود و دعوت به همانندآوری قرآن، مفهومی نخواهد داشت؛ درست مانند آن‌که دست کسی را ببندند و در همین حال او را به مبارزه و دفاع از خود فرا خوانند. طبیعی است که چنین دعوتی لغو است. اما مبارزه‌طلبی قرآن لغو نیست؛ زیرا بیانگر این است که این کلام از تأیید ویژه‌ای برخوردار است و هیچ فرد موحدی باور نمی‌کند که دعوت خدای حکیم به مبارزه با قرآن، امری لغو باشد.⁽¹⁾

ثانیاً، با دقت در صفحات تاریخ روشن می‌شود که علت گرایش به نظریه صرفه آن بوده است که فهم صاحبان این نظریه از اعجاز قرآن، با توجه به گرایش علمی‌شان - که ادبیات و قواعد زبان‌شناسی است - منحصر به ساختار بیان و اسلوب ظاهری قرآن بوده و توجه درخوری به آفاق و ویژگی‌های محتوایی آن ننموده‌اند. از همین رو، اینان در مقابل قطعات کوتاه و روان سخنوران عرب، گویی خود را ناچار می‌دیدند که برتری‌ناپذیری قرآن را به صرفه و قدرت خارجی خداوند بازگردانند؛ غافل از آن‌که چهره ظاهری و اسلوب بیانی قرآن تنها یکی از ویژگی‌های بی‌کرانه آن است و این کتاب آسمانی دارای حقایق و مفاهیم والایی می‌باشد که ایشان به آنها توجه نکرده‌اند.

نتیجه گیری

از آن‌چه تاکنون بیان شد، می‌توان نتیجه گرفت: کلام فصیح عبارتی است‌که واژگان آن علاوه بر فصاحت، از هر گونه حروف و کلمات سنگین، نامأنوس، بدآهنگ، ناموزون و پیچیده مصون باشد و بلاغت

متکلم، ملکه‌ای است که به انسان قدرت می‌دهد تا کلام بلیغ بسازد و هرزمان که بخواهد، مقصود خود را با کلام بلیغ به مخاطب برساند. سبک بیانی قرآن دارای ظرافت شعر، آزادی مطلق نثر و حسن و لطافت سجع می‌باشد. قرآن کریم از حقایق غیبی فراوانی خبر داده است و علاوه بر تبیین برخی مطالب غیبی درباره خداوند متعال و صفات جمال وجلال او و...، از اخبار غیب در زمان گذشته و حال و آینده نیز خبرداده است.

در مورد عدم اختلاف در قرآن می‌توان گفت: هماهنگی و همانندی ویژه‌ای بر همه مطالب و مفاهیم و معارف قرآن حکم‌فرماست که اگر این مفاهیم عالی از فکر این بشر متحول سرچشمه گرفته بود، اسلوب و نظم آن از نظر فصاحت و شیرینی بیان و مطالب آن از نظر صحت، عمق و استحکام با یکدیگر تفاوتی عمیق پیدا می‌کرد.

قرآن بیانگر معارف والایی است: در مورد خداشناسی همه راه‌های آفاقی و انفسی را به مخاطبان خود ارائه می‌کند و به ساحت‌های گوناگون جسم و روح و عقل انسان و به مبدأ و منتهی و مسیر و برنامه‌های مراحل مختلف سیر انسان توجه دارد. نگرش قرآن به انبیا و برگزیدگان الهی این است که آنان را یگانه هادیان انسان‌ها و منشأ سعادت و خیر آنها می‌داند. معادشناسی قرآن برجستگی ویژه‌ای دارد و نزدیک به یک‌سوم آیات قرآن را به خود اختصاص داده است.

قرآن می‌فرماید: پیامبر در تمام عمر خود در برابر هیچ آموزگاری زانو نزد و هیچ قلمی به دست نگرفت و خطی ننوشت. سال‌های متمادی در بین مردم زندگی کرد، در حالی که هیچ یک از معاصرانش یک بیت شعر از او نشنیدند. چنین شخصیتی ناگهان در سن چهل سالگی کتابی

آورد، که هم الفاظش و هم معانی‌اش شگفت‌آور است و تمامی ادبا، شعرا و علما از هماوردی آن درماندند.

برای بیان ابعاد اعجاز علمی قرآن می‌توان به مسائلی اشاره کرد که در قرآن به آنها اشاره شده و در عصر نزول، هیچ یک از تمدن‌های بشری از آن آگاهی نداشتند. قرآن پرده از مسائل و اسراری برداشت که تنها پس از گذشت قرن‌ها و در سایه علوم تجربی، مورد تصدیق دانشمندان قرار گرفته است و این خود بهترین دلیل بر الهی و معجزه بودن قرآن است. قرآن مجید بیش از ده قرن پیش از نیوتن، به قانون جاذبه عمومی تصریح می‌فرماید و در بیان این حقیقت علمی تعبیری را انتخاب نموده است که در تمام ادوار، برای بشر قابل درک و فهم باشد؛ حتی در آن دورانی که بشر به واقعیت این ستون نامرئی و جاذبه عمومی پی نبرده بود. قرآن با صراحت نقش باد را در آبستن کردن ابرها بیان می‌کند و به دنبال آن از نزول باران خبر می‌دهد. قرآن از موجودات زنده‌ای در زمین و آسمان‌ها، که خداوند آنها را پراکنده ساخته است، خبر می‌دهد.

اجزای قرآن با نظمی علمی با هم ترکیب شده‌اند و شمار عناصر، مکررات، فاصله‌ها، طول اعضا و...، همگی از نسبت‌هایی حکایت می‌کنند که با فرمول‌های ریاضی، به صورت سخنانی کامل و طبیعی تفسیر می‌شوند. صدور چنین کلامی از شخصی که بهره‌ای از سواد ندارد، آن هم در طی بیست‌وسه سال زندگی پر فراز و نشیب و در حالات بسیار گوناگون، بسیار بعید است. از جمله تناسب‌ها و هماهنگی‌های عددی که در قرآن کریم می‌یابیم، موضوع «چند برابری‌ها» است. در قرآن واژه‌هایی وجود دارد که دو یا چند برابر یکدیگر به‌کار رفته‌اند و تمام آنها از روی ترتیب و قصد و عمد بوده، که بیانگر معجزه و از جانب خداوند بودن آن است.

صرفه به این معناست که هرچند قرآن فراهم‌آمده از کلمات و حروفی خاص، همراه با نظمی ویژه می‌باشد، اما این نظم هر قدر هم در رتبه عالی قرار داشته باشد، به خودی خود نمی‌تواند معجزه به شمار آید؛ بلکه در صورتی معجزه بودن قرآن تحقق می‌یابد که خداوند قدرت دیگران را از ایشان سلب کند یا علومی که می‌خواهند، به وسیله آنها با قرآن معارضه نمایند، تا نتوانند همانند قرآن را بیاورند.

کتاب نامه