پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین

مشخصات کتاب

سرشناسه: رستم نژاد، مهدی، 1342

عنوان و نام پدیدآور: پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین/مهدی رستم‌نژاد.

مشخصات نشر: قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)، 1390.

مشخصات ظاهری: 327ص.

شابک: 978-964-195-473-6

وضعیت فهرست‌نویسی: فیپا

موضوع: تفاسیر ماثوره

موضوع: تفاسیر ماثوره - شیعه امامیه

موضوع: تفاسیر ماثوره - اهل سنت

شناسه افزوده: جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة. مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله).

رده‌بندی کنگره: 4 1390پ5ر/98 BP

رده‌بندی دیویی: 297/1726

شماره کتابشناسی ملی: 2405820

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین

مهدی رستم‌نژاد

سرشناسه: رستم نژاد، مهدی، 1342

عنوان و نام پدیدآور: پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین/مهدی رستم‌نژاد.

مشخصات نشر: قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)، 1390.

مشخصات ظاهری: 327ص.

شابک: 978-964-195-473-6

وضعیت فهرست‌نویسی: فیپا

موضوع: تفاسیر ماثوره

موضوع: تفاسیر ماثوره - شیعه امامیه

موضوع: تفاسیر ماثوره - اهل سنت

شناسه افزوده: جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة. مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله).

رده‌بندی کنگره: 4 1390پ5ر/98 BP

رده‌بندی دیویی: 297/1726

شماره کتابشناسی ملی: 2405820

سخن ناشر

برنامه‌ریزی آموزشی باید امری پویا و متناسب با دگرگونی‌هایی باشد که در ساختار دانش و رشته‌های علمی پدید می‌آید. تحوّلات اجتماعی، نیازهای نوظهور فراگیران و مقتضیات جدید دانش، اطلاعات، مهارت‌ها، گرایش‌ها و ارزش‌های نوینی را فرا می‌خواند که پاسخ‌گویی به آنها، ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می‌نماید. گسترش فرهنگ‌های سلطه‌گر جهانی و جهانی‌شدن فرهنگ، در سایهْ رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی، مشکلات و نیازهای نوظهوری را پیش رو گذارده است که رویارویی منطقی با آنها، در پرتو آراستن افراد به اندیشه‌های بارور، ارزش‌های متعالی و رفتارهای منطقی که در قالب موقعیّت‌های رسمی آموزشگاهی، با ایجاد رشته‌ها و متون جدید و گسترش دامنه آموزش‌ها و مهارت‌ها و تربیت سازمان‌یافته صورت گیرد امکان‌پذیر است.

بالندگی مراکز آموزشی در گرو نظام آموزشی استوار، قاعده‌مند و تجربه‌پذیر است که در آن، برنامه‌های آموزشی، متن‌های درسی و استادان، ارکان اصلی به شمار می‌آیند؛ همچنین بالندگی برنامه آموزشی به هماهنگی آن با نیاز زمان، استعدادِ علم‌آموزان و امکانات موجود، وابسته است; چنان‌که استواری متن‌های درسی به ارائه تازه‌ترین

دستاوردهای علم در قالب نوترین شیوه‌ها و فنّاوری‌های آموزشی است.

بازنگری متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آنها به حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی کمک می‌رساند.

حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند. جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة، به‌عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت آموزش و پرورش دانش‌پژوهان غیرایرانی را برعهده دارد، با ارج نهادن به تلاش‌های صورت‌گرفته و خوشه‌چینی از خرمن دانش عالمان گران‌قدر، بر آن شد تا با بهره‌گیری از شیوه‌های جدید آموزشی و تازه‌ترین دستاوردهای علمی به آماده‌سازی نوشتارهای آموزشی بپردازد.

نگارش و نشر افزون بر 150 عنوان متن درسی و بیش از 300 نگاشته در موضوعات گوناگون علوم دینی، با زبان‌های زنده دنیا، برآیند این تلاش است.

نوشتار حاضر با عنوان پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین، حاصل تلاش علمی و درخور تقدیر جناب حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی رستم‌نژاد است.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله) از نگارنده گرانمایه و سایر فرزانگانی که در به ثمررسیدن این اثر، بذل عنایت کرده‌اند، سپاسگزاری می‌کند.

در پایان، فرهیختگان دانشور را به یاری خوانده، چشم امید به نقد و نظر آنان دوخته‌ایم.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)

سخن پژوهشگاه بین المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله)

حوزه‌های علمیه در تلاش وصف‌ناپذیر خود در طول تاریخ، همواره تعلیم و تربیت شاگردان را جزو رسالت‌های اصیل خود قرار داده و بدین‌وسیله، معارف فاخر اسلام و علوم اهل‌بیت (علیهم السلام) را نسل‌به‌نسل به دست ما رسانیده‌اند و به همین سبب، به کتاب‌های آموزشی توجه داشته‌اند.

گسترش فنّاوری، پیشرفت شگرفی را در عرصه علم پدید آورده است. در دنیای امروز، آگاهی‌های مورد نیاز بشر در تمام عرصه‌ها، به سرعت دست‌یافتنی است. شیوه‌های سنتی و انبوه‌خوانی جای خود را به روش‌های نوین آموزشی داده است که این دگرگونی‌ها در پی رسیدن هرچه سریع‌تر به اهداف آموزشی است.

جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة نهادی حوزوی است که تعلیم و تربیت فراگیران غیرایرانی را در حوزه علوم اسلامی برعهده دارد. افراد زیادی از ملیت‌های گوناگون در سطوح مختلف آموزشی و در رشته‌های متنوع علوم اسلامی و انسانی در این دانشگاه تحصیل می‌کنند. دانش و بینش اسلامی طلاّب غیرایرانی، با توجه به تنوع منطقه‌ای و کشوری، تفاوت‌هایی دارد؛ همین امر

جامعة‌المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة را به تدوین نگاشته‌های نوین و هماهنگ با گستردگی و گوناگونی ملیت‌ها وامی‌دارد.

بزرگان و اندیشمندان حوزوی، به‌ویژه امام‌خمینی (قدس سره) و مقام معظم رهبری (دام‌ظله) همواره تأکید داشته‌اند که آموزش‌های حوزوی با شیوه‌های جدید و مبتنی بر روش‌های استنباط فقه جواهری تدوین شود و رو به شکوفایی بشتابد. مقام معظم رهبری (دامت برکاته) در سال هشتادوشش، در جمع روحانیون فرمود: «شتاب علم در این بیست‌سالی که گذشت، یقیناً به مراتب کمتر از شتاب علم و پیشرفت فنّاوری در بیست‌سالی است که پیش روی ماست... در مورد کتاب درسی باید عبارت را آن‌چنان واضح بیان کنیم تا کسی که دنبال فهم مطلب است، بتواند به‌راحتی آن را بفهمد... البته باید توجه شود که سطح مطلب پایین نیاید».

به لطف پروردگار، پس از انقلاب اسلامی ایران، ظرفیت مناسبی در اختیار محیطهای علمی قرار گرفت.

جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة در پرتو معارف اهل‌بیت (علیهم السلام) و به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، به منظور تحول در نظام آموزشی، با بهره‌گیری از گروه‌های علمی، آموزشی و پژوهشی و نیز سازماندهی متون درسی و با نگاهی ویژه به اقتضائات خاص منطقه‌ای و بین‌المللی این نهاد، تدوین متون درسی متناسب برای نظام آموزشی را از مأموریت‌های ویژه پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله) قرار داد.

این پژوهشگاه، تجربه ارزشمندی از تحقیقات تدوین متون را در خود جای داده است و با اتکا به تجربه مجموعه‌های تدوین متون دو سازمان پیشین، یعنی «مرکز جهانی علوم اسلامی» و «سازمان حوزه‌ها و مدارس علمیه خارج کشور»، به شکوفایی جدیدی در تولید علم دست یافته است.

چاپ بیش از 150 نوشتار آموزشی در داخل و خارج از کشور و

آماده‌سازی بیش از 200 متن و جزوه درسی، بخشی از فعالیت‌های علمی در عرصه تدوین متون درسی است که امید است با عنایات الهی و توجهات حضرت ولی‌عصر (عج) سهمی کوچک در گسترش فرهنگ و معارف اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) به‌شمار آید.

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله) با قدردانی از فعالیت‌های گذشتگان و با هدایت و نظارت مدیریت برنامه‌ریزی آموزشی و نیز همکاری گروه‌های علمی پژوهشکده‌ها، بر آن است که برای تأمین نیازهای آموزشی با معیارهای پیشرفته متون درسی، ادامه‌دهنده این جریان مبارک باشد.

نوشتار پیشِ‌رو که با عنوان پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین برای دوره کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث نگارش یافته است، حاصل تلاش ارزشمند جناب حجت‌الإسلام والمسلمین مهدی رستم‌نژاد است. از ایشان و دیگر فرزانگانی که در به ثمر رسیدن این اثر نقش داشته‌اند، صمیمانه سپاسگزاری می‌شود.

در پایان، پیشاپیش از خوانندگان ارجمندی که با ارسال نظرات سازنده خویش ما را در زدودن کاستی‌های این اثر، یاری می‌رسانند قدردانی می‌کنیم.

جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة

پژوهشگاه بین‌المللی المصطفی (صلی الله علیه و آله)

فهرست

پیشگفتار 15

بخش نخست: بازشناخت کلیاتی درباره روایات تفسیری

تعریف اصطلاحی «تفسیر» 21

تعریف اصطلاحی «روایت» 22

تعریف «روایات تفسیری» 23

ضرورت پژوهش در زمینه روایات تفسیری فریقین 25

پیشینه پژوهش در زمینه روایات تفسیری فریقین 27

منابع خاص تفسیر روایی 34

منابع عام حدیثی شیعه 49

منابع عام حدیثی اهل‌سنت 61

جایگاه اهل‌بیت (علیهم السلام) در هم‌آوایی با قرآن 78

ادّلة طولی بودن نقش سنت در برابر قرآن 92

الف) وامداری سنت از قرآن در حجیت 92

ب) قرآن، میزانِ سنجش روایات 94

ج) جامعیت قرآن 96

رویکرد روش‌شناختی در روایات تفسیری 108

پرورش کادر علمی تفسیر توسط اهل‌بیت (علیهم السلام) 114

تفسیر واژگانی 120

بهره‌گیری از تمثیل (تصویرپردازی) 125

بهره‌گیری از قواعد ادبی 128

بهره‌گیری از روش تفسیر قرآن به قرآن 129

بهره‌گیری از ساختار چند معنایی قرآن (بطون) 131

به‌کارگیری قاعده جری و تطبیق 137

بهره‌گیری از بیان مصادیق (تبیین مصداقی) 144

بخش دوم: ویژگی‌های مشترک روایات تفسیری فریقین

درآمد 153

تبیین ترتیب نزول سوره‌ها و آیات 156

تبیین مکّی و مدنی بودن آیات و سُوَر 158

تبیین و تعیین آیات ناسخ و منسوخ 162

تبیین خواص و فضایل سوره‌ها و آیات 166

آسیب‌شناسی روایات اسباب النّزول 176

الف) ضعف سندی و محتوایی 176

ب) ناسازگاری با مبانی دین 177

ج) تعارض و تناقض 179

تفصیل جزئیات آیات الأحکام 189

تبیین جزئیات قصص 193

آسیب‌شناسی روایات تفسیری قصص 194

نمونه‌هایی از تخصیص عمومات آیات، به‌وسیله روایات 203

نمونه‌هایی از تقیید اطلاقات آیات توسط روایات 205

نمونه‌هایی از توسعه مفاهیم آیات توسط روایات 207

بخش سوم: ویژگی‌های اختصاصی روایات تفسیری فریقین

دلایل پیروان اهل‌بیت در اثبات حجیت روایات معصومین (علیهم السلام) 217

الف) آیات قرآن 217

ب) روایات 220

بررسی دلایل اهل‌سنت در حجیت تفسیر صحابه 222

نمونه‌هایی از ساحت باطنی آیات در روایات 230

نمونه‌هایی از توسعه معنایی آیات در روایات 232

«بطن» در ترازوی داوری 235

جری و تطبیق 242

گستردگی روایات جری 244

رویکرد روش‌شناختی در روایات تفسیری 250

بخش چهارم: آسیب‌شناسی روایات تفسیری فریقین

درآمد 261

آسیب‌های سندی 261

آسیب‌های متنی 262

1- ضعف یا فقدان سندی 263

اعتبارسنجی روایات تفسیری 263

نمونه‌هایی از روایات ضعیف 265

شواهد تاریخی پدیدة وضع 272

نمونه‌هایی از روایات جعلی 274

عوامل بروز تعارض در روایات 282

ناسازگاری روایات با مفاد آیات 283

نمونه‌هایی درباره اوصاف خداوند 290

نمونه‌هایی در مورد قصص پیامبران 292

نمونه‌هایی از تعارض روایات با قرآن و سنت قطعیه 298

نمونه‌هایی از تعارض روایات با تاریخ قطعی 299

نمونه‌هایی از تعارض روایات با عقل بدیهی 302

نمونه‌هایی از تعارض روایات با علم قطعی 302

تفسیر نشدن شماری از آیات 309

نقل به معنا 312

تصحیف 314

تقطیع 315

کتابنامه 321

پیشگفتار

اشاره

«قرآن»، تنها کوثر حیات‌بخشِ بدون تحریفی است که از علم الهی سرچشمه گرفته است: (قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ) . ⁽¹⁾جاودانه‌ای که هرگز گذر زمان نتوانست غبار کهنگی و فرسایش را بر چهره تابناکش بنشاند؛ آوایی که فراموشی نپذیرفته و باطل را به خود راه نمی‌دهد؛ نسخه شفابخشی که دل‌ها را طراوت بخشیده و کام جان را سیراب می‌سازد.

آنچه در قرآن به اجمال و اشاره آمده، در سخن پیامبر و اهل‌بیت (علیهم السلام)، به تفصیل بیان شده است: (... وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ) . ⁽²⁾

«سنت»، دومین منبع جوشان معارف الهی است که پابه‌پای آیات قرآن، کلیدهای فهم قرآن را تبیین کرد؛ ولی برخلاف آیات قرآن که با تضمین الهی، همچنان دست نخورده برجا مانده، در گذر ایام دستخوش تغییر و تحریف شده است؛ چراکه دست‌های ناپاک و آلوده، با انگیزه‌های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و...، صدها روایت

ساختگی را در کنار مجموعه‌های روایی ناب، قرار داده و غَثّ و سمین (نادرست و درست) را در هم آمیخته‌اند.

امروزه که وجدان‌های بیدار و فطرت‌های سالم، خسته از کدورت‌های زندگی مدرن و ماشینی، در پی یافتن حقیقت، بیش از هر زمان دیگر به معارف راستین الهی رو آورده‌اند، بازکاوی روایات تفسیری و شناخت ویژگی‌های آن، برای تشخیص سره از ناسره، از هر زمان دیگر ضروری‌تر است؛ به‌ویژه آنکه دشمنان قسم خورده، با دست‌مایه قرار دادن روایات ساختگی، درصدد مشوّه جلوه دادن حقیقت دین برآمده‌اند تا به پندار خود از پیشرفت روزافزون معارف ناب الهی جلوگیری کنند.

پیشینیان، در مسیر کشف و ابداع ضوابط، ملاک‌ها و روش‌های واکاوی روایات تفسیری، پژوهش‌های تحسین‌برانگیزی انجام داده‌اند، ولی تا رسیدن به نقطه مطلوب، به‌ویژه با نگاه تطبیقی بین روایات شیعه و اهل‌سنت، راه درازی در پیش است؛ راهی که در گذر آن، ویژگی‌های روایات تفسیری فریقین، شناسایی شود و با نگاهی آسیب‌شناسانه، ضعف‌ها و سستی‌های هر یک مشخص گردد.

در این راستا، مسئولان محترم «جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة» جهت ترویج معارف الهی در عرصه جهانی، همتی مضاعف از خود نشان داده و از تمام توانِ مجموعه‌های علمی در این زمینه بهره جسته‌اند.

این اثر ناچیز، با بضاعت اندک نگارنده، به سفارش واحد تدوین متون درسی آن مرکز، تحت عنوان «پژوهشی تطبیقی در روایات تفسیری فریقین» با هدف شناخت ویژگی مشترک و اختصاصی روایات تفسیری و آسیب‌شناسی آنها، برای دو واحد درسی در مقطع کارشناسی ارشد به نگارش درآمده است؛ به امید آنکه با همة کاستی‌ها، انگیزه‌ای برای تحقیقات بیشتر و ژرف‌تر باشد.

یادآوری

در پایان بر خود لازم می‌دانم از تمام مسئولان محترم و سروران عزیزی که به گونه‌ای در تهیه و نشر این کتاب ایفای نقش کرده‌اند، صمیمانه تشکر و قدردانی کنم.

بی‌تردید، این اثر دارای کاستی‌هایی است که تذکّرات ژرف‌نگرانه اربابان اندیشه و نظر را به دیده منّت پذیرایم.

مهدی رستم‌نژاد

بخش نخست: بازشناخت کلیاتی درباره روایات تفسیری

اشاره

1- موضوع شناسی روایات تفسیری

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) شناخت اصطلاحی «تفسیر»؛ 2) شناخت اصطلاحی «روایت» و رابطه آن با معنای لغوی؛ 3) شناخت مفهومی واژگان مترادفِ «روایت»؛ 4) آشنایی با مفهوم «روایات تفسیری»؛ 5) آشنایی با جایگاه روایات تفسیری و ضرورت پژوهش درباره آن؛ 6) آشنایی اجمالی با پیشینه پژوهش در زمینه روایات تفسیری فریقین؛ 7) آشنایی با سیر افزایش و کاهش تحقیقات، در زمینه روایات تفسیری.

تعریف اصطلاحی «تفسیر»

در تعریف اصطلاحی «تفسیر»، به بیان مفسّر گران‌قدر جهان اسلام، علامه طباطبایی، بسنده می‌کنیم؛ وی می‌نویسد:

«التفسیر هو بیان معانی الآیات القرآنیة والکشف عن مقاصدها ومدالیلها؛ تفسیر عبارت است از بیان معانی آیات و کشف مقاصد و مضامین آن.» ⁽¹⁾

آنچه از این تعریف می‌توان دریافت - همسان معنای لغوی تفسیر ⁽²⁾- این است که «تفسیر»، تنها توضیح نکات مبهم الفاظ و کشف معانی ظاهری آن نیست؛ بلکه

کشف مراد متکلم (خداوند) نیز در تعریف آن نهفته است. بنابراین، تفسیر در مواردی صادق است که کلام از نوعی پیچیدگی و خفا برخوردار بوده و در فرایند تفسیر، خفا و پیچیدگی یاد شده، برطرف و لایه‌های پنهان آن آشکار شود.

تعریف اصطلاحی «روایت»

«روایت» در نزد محدثان به نام‌های دیگری نیز معروف است؛ مانند: حدیث ⁽¹⁾، سنت ⁽²⁾، خبر ⁽³⁾و اثر ⁽⁴⁾. در نزد عموم محدثان شیعه، روایت در اصطلاح، عبارت است از: «حکایتِ گفتار، رفتار و تقریر معصوم (علیه السلام)».

لازم به یادآوری است که اهل‌سنت عموماً در تعریف حدیث، آن را به معنای گفتار، کردار و تقریر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) دانسته و گاه، صحابه و تابعان را بر آن می‌افزایند؛ درحالی‌که محدثان شیعه، به‌جای واژه «پیامبر» از کلمه «معصوم» استفاده می‌کنند تا ائمة اطهار (علیهم السلام) و حضرت زهرا (علیها السلام) را نیز شامل شود. ⁽⁵⁾

تعریف «روایات تفسیری»

پیامبر بزرگ اسلام (صلی الله علیه و آله) به فرمان الهی مأمور بود تا افزون بر تلاوت قرآن و ابلاغ آن به مردم، به تبیین و تفسیر معانی عمیق آن نیز بپردازد. در قرآن آمده است: (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ) ؛ ما قرآن را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوی مردم نازل شده است، برای آنان تبیین کنی. ⁽¹⁾

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برابر این فرمان الهی، تمام تلاش و همت خویش را به کار بست تا این رسالت خطیر الهی را به خوبی انجام دهد و پیروان خویش را با معانی قرآن آشنا سازد؛ مثلاً وقتی حکم نماز، روزه، زکات و امثال آنها نازل می‌شد، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، جزئیات، شرایط و قیود آنها را برای مردم تبیین می‌کرد.

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید:

إنّ رسول الله (صلی الله علیه و آله) نزلت علیه الصلاة ولم یسمّ الله لهم ثلاثاً ولا أربعاً؛ حتّی کان رسول (صلی الله علیه و آله) هو الذی فسّر ذلک لهم؛ ونزلت علیه الزکاة ولم یسمّ لهم من کلّ أربعین درهماً؛ حتّی کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) هو الذی فسّر ذلک لهم؛ آیات نماز بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد، ولی خداوند برای آنها بیان نکرد که سه رکعت واجب است یا چهار رکعت، تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آنها را تفسیر کرد. همچنین آیات زکات نازل شد، ولی بیان نشد که از هر چهل، یک درهم واجب است، تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را تفسیر کرد. ⁽²⁾

برابر این روایت، تبیین جزئیات احکام و شرایط و قیود آنها توسط

پیامبر (صلی الله علیه و آله)، «تفسیر» آیات شمرده می‌شود. صحابه نیز هرگاه در فهم آیات قرآن دچار مشکل می‌شدند از آن حضرت سؤال می‌کردند.

در روایتی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که فرمود:

«ألا وإنّی أوتیت القرآن ومثله معه؛ به من قرآن داده شد و مثل آن با اوست». ⁽¹⁾

شاید مراد از «مثله» همان سنت و حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) باشد که همسان و همزاد قرآن به شمار می‌آید؛ چه اینکه روایات تفسیری پا به پای نزول آیات قرآن و همسان با آن، توسط رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله)، شکل گرفت و پا به عرصه وجود گذاشت و هر روز بر تعداد و حجم آن افزوده شد.

پس از ارتحال پیامبر عظیم الشأن اسلام (صلی الله علیه و آله)، نشر این آثار توسط اهل‌بیت (علیهم السلام) آن حضرت و شماری از صحابه بزرگوار، که تفسیر آیات را از سرچشمه اصلی آن فرا گرفته بودند، تداوم یافت. در واقع اینان حلقه‌های واسطة بین پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و امت بودند که دانش و علوم نبوی از طریق آنها گسترش یافت و پس از آنها نیز این حرکت همچنان به راهش ادامه داد؛ زیرا با تلاش گروه نخست، شماری دیگر از میان امت که اهتمام بیشتری نسبت به فراگیری روایات تفسیری داشتند، به نام «تابعین» به نشر و انتقال این معارف عظیم همت گماشتند.

امروزه مجموعه این آثار منقول، به نام «روایات تفسیری» شناخته می‌شود. همچنین، تفسیرهایی که با استناد به این روایات، درصدد فهم و درک معانی و مقاصد آیات‌اند، «تفسیر به مأثور» و روش تفسیری آنها «تفسیر اثری» نام دارد. در مقابل، به تفسیرهایی که با تکیه بر عقل و اندیشه، در پی فهم معانی آیات قرآن‌اند، «تفسیرهای اجتهادی» و روش تفسیری آنها را «تفسیر عقلی» می‌نامند.

بی‌تردید اگر این گنجینه عظیم و به یادگار مانده از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) در بیان تفسیر آیات، از پاره‌ای کاستی‌ها و ضعف‌ها، به‌صورتِ علمی و منطقی، پالایش شوند و از ناخالصی‌ها پیراسته گردند، مجموعه بی‌نظیری از معارف ناب قرآنی فراهم گشته که می‌تواند تشنگان معارف نبوی را سیراب کند و به بازشناخت افق‌های ناگشوده کرانه‌های بی‌انتهای قرآن بینجامد.

ضرورت پژوهش در زمینه روایات تفسیری فریقین

بی‌گمان «تفسیر به مأثور» یا «تفسیر روایی»، اصلی‌ترین و سالم‌ترین راه فهم قرآن است؛ زیرا همزاد با قرآن و به‌عنوان رسالت الهی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است.

مسلمانان در آغاز، براساس آموزه‌های آسمانی آن حضرت، تنها به روایات تفسیری اعتماد می‌کردند. آنان بیشترین نقش را در دستیابی به معانی و مقاصد آیات، برای این‌گونه روایات تفسیری قائل بودند.

گرچه تحولات سیاسی و فکری شماری از مسلمانان، پس از ارتحال پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) موجب شد تا آفات و آسیب‌های فراوانی، چون وضع و جعل گسترده و ورود اسرائیلیات به حوزه تفسیر، دامن‌گیر تفسیر روایی شود و جمعی را به ورطه تفسیر به رأی سوق دهد، ولی وجود این کاستی‌ها و ضعف‌ها، از قدر و منزلت روایات بی‌شماری که از صحّت و اعتبار کافی برخوردارند و یا مقرون به قراین صحت‌اند، نمی‌کاهد.

امروزه، ضرورت ژرف‌نگری در روایات تفسیری به جامانده و بازشناسی تحلیلی آنها و نیز، دقت و جست‌وجویی دوباره در این زمینه، نسبت به هر زمان دیگر روشن‌تر است؛ زیرا:

اولاً: روایات خام تفسیری که به‌صورتِ گسترده و پراکنده در کتاب‌های

مختلف فریقین، از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام)، تا صحابه، تابعین و اتباع آنان، به یادگار مانده است، هنوز به‌صورتِ دقیق طبقه‌بندی نشده و با اصول علمی و فنی، در بوته نقد و نظر قرار نگرفته‌اند. بنابراین انبوهی از روایات صحیح و سقیم، بی‌هیچ پالایشی، در کنار هم قرار گرفته و بسیاری از فرقه‌های انحرافی، اعتقادات سست و بی‌پایه خود را براساس همین روایات موهوم و ضعیفِ پالایش نشده، پایه‌ریزی کرده‌اند.

ثانیاً: ورود روایات جعلی و فاقد اعتبار در حوزه روایات تفسیری و پراکندگی و فراوانی آنها در میان گنجینه‌ای عظیم از روایات ارزشمند، موجب شده است تا چهره حقیقت, مشوّه شده و دشمنان اسلام وجود این‌گونه روایات را دستاویزی برای خرده‌گیری بر آیین آسمانی اسلام قرار دهند.

ثالثاً: ضرورت فهم صحیح آیات قرآن، رسیدن به قرائت مصابِ به واقع، کشف حقیقت جهت پاسخگویی به نیازهای فکری و دینی نسل حقیقت‌جوی معاصر و سیراب شدن از کوثر الهی قرآن، می‌طلبد تا روایات تفسیری به‌صورتِ جدی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرند. همچنین باید با روش‌های علمی و صحیح، سره از ناسره بازشناسی شده، مرزهای صحیح و سقیم از یکدیگر متمایز گردند.

گذشته از نیاز همه فرقه‌های اسلامی - با همه اختلافاتی که دارند - به کنکاش در روایات تفسیری، این امر از منظر پیروان سایر ادیان و مذاهب نیز قابل توجه است، زیرا امروزه با توجه به گسترش سریع و فزاینده اسلام در سراسر گیتی، جهانیان از خود می‌پرسند: چگونه دینی که بیش از چهارده قرن قبل در یک منطقه محدود جغرافیایی و فرهنگی، در سطحی بسیار ابتدایی و بدوی ظهور کرد، مدعی هدایت کاروان تمدن بشر امروزی - با آن همه پیچیدگی و دشواری -

است؟ دینی که خود در رساندن مقاصدش گرفتار ده‌ها قرائت گوناگون شده و به صدها فرقه و نحله تقسیم شده است، چگونه مدعی ویژگی‌هایی چون جامعیت، جهانی‌بودن و کامل‌بودن است؟

بدیهی است ژرف‌نگری در روایات تفسیری برای دستیابی به فهم صحیح آیات قرآن و بازنگری مجدد در آنها و نیز ارائه نتایج روشن به جهانیان، می‌تواند پاسخی در خور به این‌گونه شبهات و القائات باشد.

پیشینه پژوهش در زمینه روایات تفسیری فریقین

خوشبختانه، از سده نخست تاکنون، پژوهش‌های گسترده و فراوانی از سوی محققان و اندیشمندان مسلمان در زمینه روایات تفسیری، به‌صورتِ مستقل یا در سایه کتاب‌های دیگر، صورت گرفته است؛ ولی بااین‌همه باید اذعان کرد که بیشتر این فعالیت‌ها به حوزه تجمیع روایات تفسیری - نه تحلیل و بررسی آنها - معطوف بوده است. به همین جهت هنوز در لابه‌لای کتاب‌های تفسیری، صدها روایت ساختگی و فاقد اعتبار را مشاهده می‌کنیم که بدونِ تنقیح و تصحیح رها شده‌اند.

گفتنی است گستره روایات جعلی و فاقد اعتبار، بیشتر در منابع تفسیری اهل‌سنت ظهور و بروز کرده است، ولی در مکتب تشیع، به لحاظ حضور مستقیم ائمة اطهار (علیهم السلام) تا حدود سه قرن، احادیث تفسیری از مصونیت نسبی بیشتری برخوردار است.

درهرحال، محصول زحمات پیشگامان روایات تفسیری، کتاب‌های فراوانی است که توسط اندیشمندان اسلامی - اعم از شیعه و سنی - در موضوع روایات تفسیری نگاشته شده است. در حال حاضر، اسامی تعداد زیادی از آن کتاب‌ها در کتاب‌هایی چون الاعلام اثر زرکلی، الذریعه اثر آقا بزرگ تهرانی، طبقات المفسرین

اثر داودی و دانشنامه قرآن‌پژوهی اثر خرمشاهی، گردآوری شده است.

با نگاهی گذرا به دوره‌های تدوین این کتاب‌ها، نتیجه می‌گیریم که پژوهشگران حوزه تفسیری، پس از عبور از قرن چهارم و پنجم - که به حق باید این دو قرن را دوره تدوین و تجمیع روایات تفسیری نامید - رفته‌رفته به تحلیل و بررسی روایات روی آورده، به پالایش آنها همت گماشته و آثار ارزشمندی در این زمینه پدید آوردند (که در مباحث بعدی، بیشتر به آن خواهیم پرداخت).

هرچه بود، این تحلیل‌ها و بررسی‌ها، مسیری یک‌سویه را طی کرده و هر یک از فریقین (شیعه و سنی) بدون توجه به منابع و روایات دیگری، به این امر اهتمام ورزیدند. همچنین هیچ فرد، یا گروهی تاکنون به‌صورتِ تطبیقی و مقارنه‌ای، در یکجا روایات تفسیری شیعه و اهل‌سنت را در ذیل هر آیه، جهت مقایسه و داوری، گردآوری نکرده است؛ همچنان‌که تا امروز، تحقیقات جامعی در این زمینه به عمل نیامده است.

البته این بدین معنا نیست که در هیچ موردی - حتی به‌صورتِ پراکنده و جزئی - این عمل انجام نشده است؛ بلکه منظور آن است که تاکنون به‌صورتِ جامع و فراگیر اتفاق نیفتاده است. جز اینکه در این اواخر آیت‌الله معرفت (رحمه الله) (قرآن‌پژوه فقید) در شش سال آخر عمر با برکت خویش (سال 79 الی 85)، پس از نیم قرن مطالعه و تحقیق در علوم قرآن و تفسیر، به این امر مهم و خطیر همت گماشت. او با تشکیل لجنه‌ای علمی به تدوین کتاب گرانسنگ التفسیر الأثری الجامع اقدام کرد و پس از جمع‌آوری تمام روایات فریقین در ذیل هر آیه به بررسی و نقد و نظر درباره آنها پرداخت.

امروزه در میان علمای اهل‌سنت نیز، انگیزه پالایش روایات تفسیری و

حرکت در راستای تصفیه آنها از ناخالصی‌ها، نسبت به زمان‌های گذشته، چشمگیرتر شده است. افرادی چون محمود ابوریه (از علمای معاصر اهل‌سنت) با کالبدشکافی روایات و راویان آنها، به این امر خطیر اقدام کرده و راه شناسایی روایات مجعول و ساختگی را به‌صورتِ علمی بررسی کرده و راویان دروغ‌گو و جاعل را در آثار خود معرفی کرده‌اند. ⁽¹⁾

چکیده

«حدیث»، «سنت»، «خبر» و «اثر»، دیگر واژگان همسو با «روایت» هستند.

الف) راه‌یابی به مفاد صحیح آیات قرآن؛

ب) ارائه راهکار روشن قرآن به جویندگان حقیقت؛

ج) مرزبندی بین احادیث صحیح و سقیم و پاک‌سازی حریم قرآن از ورود روایات جعلی؛

د) شناسایی احادیث متعارض و رسیدن به راه حل تعارض میان آنها.

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

2- منبع شناسی روایات تفسیری فریقین (1)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با چگونگی شکل‌گیری روایات تفسیری و تجمیع آنها؛ 2) آشنایی با منابع خاص تفسیر روایی فریقین؛ 3) شناخت پدیدآورندگان آثار روایی و چهره‌های فعّال در عرصه روایات تفسیری؛ 4) آشنایی با شماری از مهم‌ترین کتاب‌های تفسیری روایی؛ 5) آشنایی با نقاط ضعف و قوت مهم‌ترین تفسیرهای روایی.

درآمد

از آنجا که تفسیر از بدو پیدایش، با صبغه روایی آغاز شد، بسیاری از روایت‌های تفسیری پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام)، در جامعه اسلامی به‌صورتِ گفتاری و سینه به سینه منتشر شد. اندیشمندان بزرگ اسلام براساس آموزه‌های دینی و مکتبی از همان سده‌های نخست، برای حفظ و صیانت آن گنجینه‌های علمی، زحمات فراوانی را بر خود هموار کردند تا اینکه توانستند آن آثار منقول و ارزشمند را در کتاب‌های متعددی، تألیف و گردآوری کنند. محصول آن تلاش‌ها و مجاهدت‌ها، کتاب‌های متعددی است که در طبقه‌بندی کتاب‌شناسی، به‌عنوان «کتاب‌های تفسیری روایی» شناخته می‌شوند. در حال حاضر شمار زیادی از این آثار مکتوب همچنان باقی مانده و زینت‌بخش کتابخانه‌ها و محافل علمی قرآن‌پژوهان است.

در طول سده‌های گذشته، روایت‌های تفسیری به‌صورتِ ویژه در کتاب‌های مستقل گردآوری شده‌اند که از آنها به‌عنوان «منابع خاص تفسیر روایی» یاد می‌شود. شماری از روایات تفسیری نیز در دیگر کتاب‌های حدیثی، یعنی در «منابع عام حدیثی» گرد آمده‌اند. براین‌اساس، معرفی اجمالی این منابع و بیان ویژگی‌ها و خصوصیات دوره‌های تدوین آنها، به‌صورتِ جداگانه در دو بخش ارائه می‌شود.

منابع خاص تفسیر روایی

اشاره

منظور از «منابع خاص» در اینجا کتاب‌های مستقلی است که پدیدآورندگان آنها، روایات تفسیری را در ذیل هر آیه گردآوری کرده و با استناد به آن آثار منقول، به تبیین مقصدها و مدلول‌های آیات برآمده‌اند. شماری از این کتاب‌ها، خالی از دیگر گرایش‌های تفسیری نیستند، ولی بنا به جنبه غالبی آنها، در زمره تفسیرهای روایی شمرده می‌شوند.

در ادامه، ابتدا نام پرآوازه‌ترین تفسیرهای روایی شیعه و اهل‌سنت، به ترتیب زمان وفات مؤلف، ارائه شده و آنگاه شماری از آنها به اجمال معرفی می‌شوند:

الف) معروف‌ترین تفسیرهای روایی شیعه

در بین این تفسیرها، شماری از اهمیت و شهرت بیشتری برخوردارند که به ترتیب عبارتند از: تفسیر عیاشی، تفسیر قمی، نورالثقلین، البرهان فی تفسیر القرآن، صافی و کنزالدقائق.

ب) معروف‌ترین تفسیرهای روایی اهل‌سنت

از بین این تفسیرها جامع‌البیان طبری، الدرّالمنثور، تفسیر ابن کثیر، تفسیر عبدالرزاق، تفسیر ابن ابی حاتم، تفسیر ثعلبی و بغوی از شهرت و اهمیت بیشتری برخوردارند.

در ادامه، به معرفی اجمالی شماری از تفسیرهای روایی فریقین، با یادکرد نقاط قوت و ضعف آنها می‌پردازیم.

یکم) تفسیر قمی

این تفسیر، منسوب به علی بن ابراهیم قمی (زنده تا سال 307ق) از علمای بزرگ امامیه است که زمان امام حسن عسکری (علیه السلام) و غیبت صغرای امام عصر (عج) را درک کرد. وی از مشایخ شیخ کلینی بوده و شیخ از او روایات فراوانی را نقل کرده است.

با توجه به شواهد و قراینی که در مقدمه کتاب و در مواردی از متن آن آمده است، درمی‌یابیم که این کتاب توسط علی بن ابراهیم قمی تدوین نشده، بلکه ظاهراً به دست شاگردش ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم بن حمزة بن امام موسی بن جعفر (علیه السلام) نگارش یافته است. وی بیشتر روایات را از استادش علی بن ابراهیم دریافت کرده و بخش نسبتاً زیادی را نیز از تفسیر ابوجارود (م 150ق)

ضمیمه کرده است. با این بیان که روایات منقول از امام صادق (علیه السلام) را از طریق علی بن ابراهیم قمی و روایات منقول از امام باقر (علیه السلام) را از طریق ابوجارود نقل کرده است. افزون بر اینها، روایات دیگری را نیز آورده است که از هیچ یک از آن دو طریق نیستند و در کل، همه کتاب را به استادش علی بن ابراهیم قمی نسبت داده و به همین نام مشهور است. ⁽¹⁾

این تفسیر، علاوه بر نقل روایات تفسیری از اهل‌بیت (علیهم السلام) به مناسبت، مبهمات لغات قرآن و شواهد تاریخی مربوط به آیات را نیز بیان می‌کند. در یک نگاه، تفسیر قمی، به استثنای موارد ناچیزی که روایات ناصحیح و ضعیف را آورده، در مجموع تفسیر روایی مقبولی است. ⁽²⁾

دوم) تفسیر عیاشی

این تفسیر به دست ابونصر محمد بن مسعود عیاشی سمرقندی (م 320ق) به زبان عربی تألیف شد. وی از بزرگان شیعه در قرن سوم و معاصر شیخ کلینی بوده است. همواره گروه کثیری برای فراگیری علم به حضورش شرف‌یاب می‌شدند.

این تفسیر، در آغاز با ذکر سند گردآوری شده بود، ولی هم اکنون تنها متن روایات در دست است. برابر آنچه آقا بزرگ تهرانی در «الذریعة» می‌گوید، گویا در قرن پنجم و ششم، نسخه‌هایی از این تفسیر موجود بود که روایات آن با ذکر سند همراه بوده است؛ چنان‌که حاکم حسکانی بسیاری از روایات عیاشی را با ذکر سند نقل می‌کند. ⁽³⁾

نکته مهم آنکه، جلد دوم این تفسیر مفقود شده و امروزه تنها تا آخر سوره

«کهف» در اختیار است. درهرحال، این تفسیر از بهترین و اصیل‌ترین تفسیرهای روایی شیعه شمرده می‌شود. ⁽¹⁾

سوم) تفسیر نورالثقلین

این کتاب، تألیف عبد علی بن جمعه عروسی حویزی (م 1112ق) از علمای قرن یازدهم است. او در این کتاب، تنها به جمع‌آوری روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام)، در حد امکان بسنده کرده و درصدد نقد و بررسی آنها از حیث سند یا دلالت برنیامده است. ازاین‌رو، در مواردی از روایات ضعیف بهره گرفته است.

حویزی آنجا که در تفسیر آیه‌ای به روایتی دست نمی‌یابد، اساساً متعرض آن آیه نمی‌شود و از آن می‌گذرد. او در برخی از موارد در تفسیر آیات، از روایاتی استفاده می‌کند که هیچ ارتباطی با آیه ندارند. ⁽²⁾

چهارم) تفسیر صافی

این اثر، تألیف ملا محسن فیض کاشانی (م 1091ق) از علمای بزرگ قرن یازدهم است. وی دارای تألیفات ارزشمندی در علوم مختلف از قبیل فقه، فلسفه، تفسیر و اخلاق است.

مؤلف در مقدمه این تفسیر، مطالب بسیار سودمند و ارزشمندی در مورد مسائل علوم قرآنی آورده. او در این کتاب سعی کرده است محکم‌ترین روایات تفسیری را انتخاب کند و از آوردن روایات ضعیف و سست پرهیز کند. وی موفق شد در این

تفسیر، بین روایت و درایت پیوند برقرار سازد و تمام آیات قرآن را تفسیر کند.

در این تفسیر، از روایات عیاشی و قمی نیز استفاده شده و در پاره‌ای از موارد، تأویلات عرفانی به کار رفته است.

ملا محسن فیض کاشانی پس از تدوین تفسیر صافی، خلاصه آن را به نام تفسیر أصفی نگاشت و از آن خلاصه‌تر، تفسیر دیگری را به نام المصفّی به رشته تحریر درآورد. ⁽¹⁾

پنجم) البرهان فی تفسیر القرآن

صاحب این تفسیر، سید هاشم بن سلیمان حسینی بحرانی (م 1107ق) است که از محدثان و بزرگان علمای شیعه در قرن یازدهم به شمار می‌رود.

او تنها به منظور جمع‌آوری روایات تفسیری، بدون نقد و بررسی، اقدام به نگارش این اثر کرد و از منابع گوناگون بهره جست. او حتی از کتاب‌هایی چون تفسیر منسوب به امام حسن عسکری (علیه السلام) و کتاب سلیم بن قیس نقل حدیث کرده است. در مواردی هم از منابع اهل‌سنت روایاتی را آورده است.

در این تفسیر، مانند تفسیر نورالثقلین، تنها به تفسیر آیاتی پرداخته شده که درباره آنها روایت یا روایاتی آمده است و از بیان آیاتی که روایتی درباره آنها نرسیده، خودداری شده است. ⁽²⁾

ششم) تفسیر طبری

این تفسیر که نام کامل آن جامع‌البیان عن تأویل آی القرآن است، تألیف ابوجعفر محمد بن جریر طبری (م 310ق) است. وی صاحب تألیفات متعددی در تفسیر و

تاریخ است و آثار مکتوب او در این دو رشته از مهم‌ترین منابع تفسیر و تاریخ اسلام شمرده می‌شوند.

ابن جریر در کتاب تفسیری خود که تفسیری روایی است، مجموعه گسترده‌ای از روایات تفسیری پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و صحابه و تابعین را گرد آورده است.

وی در این کتاب، در ابتدای هر بخش، به تفسیر آیات پرداخته، سپس روایات آن قسمت را نقل می‌کند. در صورت تعارض بین آنها، گاه به ترجیح شماری از روایات بر بعضی دیگر می‌پردازد و گاه پس از بیان روایات، به ضعف آنها اشاره می‌کند. این تفسیر، افزون بر روایات، دربردارنده قرائت‌ها، لغت، نحو، شعر و فقه و در مواردی هم مباحث نظری و اجتهادی است.

ابن جریر در این تفسیر، روایات مجعول و موهوم و به اصطلاح «اسرائیلیات» را در سطح گسترده‌ای نقل کرده است. به همین جهت، روایات فراوانی از راویان مجهول، ضعیف و متهم به کذب در این کتاب دیده می‌شود. در عین حال این اثر از مهم‌ترین منابع تفسیر روایی نزد اهل‌سنت به شمار می‌آید. ⁽¹⁾

هفتم) الدرّ المنثور

تفسیر الدرّ المنثور فی التفسیر بالمأثور تألیف جلال الدین أبوالفضل سیوطی (م911ق) است. وی از چهره‌های علمی زمان خود بوده و در علوم گوناگون از جمله فقه، حدیث، تفسیر و علوم قرآن آثار فراوانی برجای گذاشته است.

ایشان ابتدا کتاب ترجمان القرآن را که دربردارنده روایات تفسیری پیامبر (صلی الله علیه و آله) و صحابه بوده است، با ذکر سند تدوین کرد، ولی بعدها تصمیم

گرفت آن را مختصرتر کند. ازاین‌رو، با تغییراتی در آن، از جمله حذف سند، آن را به نام الدرّ المنثور منتشر کرد.

وی در این تفسیر، روایات را بدون نقد و نظر، جمع‌آوری کرده و از نقل روایات ضعیف و اسرائیلیات پرهیز نکرده است. در موارد زیادی نیز با تلفیق روایات گوناگون، روایت جدیدی از خود، ابداع کرده است.

این کتاب علی‌رغم آنکه مورد توجه جهان اسلام قرار گرفت، دارای ضعف‌های بسیاری است که نیازمند تحقیق و بررسی بیشتر است. ⁽¹⁾

چکیده

صحابه و تابعین از جامع‌ترین و قدیمی‌ترین تفسیرهای روایی شمرده می‌شود، ولی خالی از روایات موهوم و اسرائیلیات نیست؛

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

3- منبع شناسی روایات تفسیری فریقین (2)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با منابع عام تفسیر روایی شیعه؛ 2) آشنایی با جوامع اولیه و ثانویه حدیث شیعه؛ 3) آشنایی با دوره‌های تدوین حدیث شیعه؛ 4) آشنایی با تلاش‌های جدید شیعه در عرصه حدیث‌پژوهی.

درآمد

نگاهی گذرا به سیر تدوین کتاب‌های حدیثی و تفسیری نشان می‌دهد که تدوین کتاب‌های تفسیر روایی، به‌صورتِ مستقل و طبقه‌بندی شده، بیشتر مربوط به سده‌های سوم و چهارم به بعد است؛ دورانی که فراوانی روایات و تنوع موضوعی آن، موجب شد تا برای سهولت دریافتن آنها، هر حدیث در جای خود قرار گیرد و حوزه هر یک از دیگری متمایز گردد.

در آن زمان با تلاش و مجاهدت دانشمندان بزرگ اسلام، هر یک از روایات فقهی، اخلاقی، تفسیری و... طبقه‌بندی شد و در جایگاه اصلی خویش قرار گرفت و بدین ترتیب، «منابع خاص تفسیر روایی» همگام با دیگر رشته‌های علمی به وجود آمد، ولی پیش از این جریان، به‌ویژه در سده‌های نخست که حوزه‌های روایی چندان از یکدیگر متمایز نبودند، روایات تفسیری در کنار بقیه روایات در کتاب‌ها می‌آمدند.

در این‌گونه کتاب‌ها که به‌عنوان «منابع عام حدیثی» شناخته می‌شوند، پدید آورندگان، درصدد مستقل‌نویسی و جداسازی نبوده‌اند. بلکه هدف آنان بیشتر، جمع‌آوری روایات به هر شکل ممکن بود تا از نابودی و اندراس آنها جلوگیری کنند. این منابع که سرشار از روایات تفسیری‌اند، از چنان جایگاهی برخوردارند که هیچ قرآن‌پژوه توانمندی نمی‌تواند تنها با تکیه بر «منابع خاص تفسیر روایی»، خویش را از مراجعه به آن منابع عام، بی‌نیاز بداند؛ بلکه افزون بر این، شماری از روایات غیر تفسیری در این منابع وجود دارند که به‌طور مستقیم ناظر به تفسیر آیات نیستند، ولی به‌صورتِ غیر مستقیم در فهم آیات و رسیدن به اندیشه قرآنی، اثرگذارند، به گونه‌ای که قرآن‌پژوهِ جامع‌نگر، نمی‌تواند از آنها هم صرف نظر کند.

از اینها گذشته، در مجامع روایی اهل‌سنت، مانند صحیح بخاری، صحیح مسلم، سنن ترمذی و مستدرک حاکم، فصل یا کتابی تحت عنوان کتاب التفسیر وجود دارد که به ترتیب سوره‌ها، روایات تفسیری در آنها آمده است. این تفسیرها را می‌توان «تفسیرهای روایی غیر مستقل» نامید.

بخاری در کتاب التفسیر ضمن 364 باب، پانصد روایت نقل کرده است که شماری از آنها، به رغم ذکر آن در کتاب التفسیر، غیر تفسیری است، بخشی هم مردود است، زیرا مخالف قرآن و برهان عقلی است. در بخش پایانی کتاب، نمونه‌هایی از آن ارائه خواهد شد.

مسلم نیز در صحیحش تحت عنوان کتاب التفسیر، 37 روایت آورده است. در «سنن ترمذی»، تحت عنوان کتاب تفسیر القرآن، 420 روایت آمده است. در مستدرک حاکم نیز تحت عنوان کتاب التفسیر روایات مختلفی آمده که خالی از ضعف نیستند.

درهرحال، برای معرفی و شناسایی این منابع و آشنایی با پدید آورندگان آن و نیز دوره‌های تدوین آنها، لازم است ضمن بیان سرگذشت حدیث شیعه و اهل‌سنت، آثار حدیثی به‌صورتِ جداگانه - هرچند به اختصار - بررسی گردد؛ زیرا دوران پیامبر (صلی الله علیه و آله) که هنوز فریقین شکل خاصی نداشتند از نگاه حدیث‌شناسی دوره مشترک حدیثی است، ولی پس از ارتحال آن حضرت، هر یک از دو جریان، راه خود را پیمودند و سرگذشت حدیث به دو جریان متفاوت در بستر زمان تبدیل شد، که خلاصة آن در دو قسمت تبیین می‌شود:

منابع عام حدیثی شیعه

اشاره

دوره‌های حدیث شیعه را می‌توان به چهار دوره اصلی تقسیم کرد که هر دوره، با ویژگی‌هایی از دوره‌های دیگر متمایز است. این دوره‌ها عبارتند از:

یکم) دوره حضور ائمه (علیهم السلام) (قرن 3 - 1)

این دوره که عصر حیات امامان معصوم (علیهم السلام) است و تا نیمه دوم قرن سوم ادامه دارد، به درستی از پربارترین دوران حدیث شیعه است. شمار آثار به جا مانده از اهل‌بیت (علیهم السلام) در این دوران، از مکتوبات، خطبه‌ها، نامه‌ها، احادیث، ادعیه، تقریرات و... به صدها و هزاران می‌رسد. ائمه (علیهم السلام) هم خود دارای نوشته‌ها و مکتوباتی بودند و هم شاگردان بسیار توانایی داشتند که به این امر اهتمامی ویژه

می‌ورزیدند. اصول اربعمأة توسط شاگردان ائمه (علیهم السلام) در همین دوران تدوین شده بود. ⁽¹⁾ابن شهر آشوب (م 588ق) دراین‌باره می‌نویسد:

وقال الشیخ المفید (م 412ق) أبو عبدالله محمد بن محمد بن النعمان البغدادی (رحمه الله): صنّف الإمامیّة من عهد أمیرالمؤمنین علی (علیه السلام) إلی عهد أبی محمد الحسن العسکری (علیه السلام)، اربعمأة کتاب، تسمّی الأصول وهذا معنی قولهم «أصل»؛ شیخ مفید گفته است از زمان امیرالمؤمنین (علیه السلام) تا عصر امام حسن عسکری (علیه السلام)، چهارصد کتاب به نام أصول نگاشته شده است و مرادشان از «أصل» همین کتاب‌ها است. ⁽²⁾

هرچند این مطلب در آثار شیخ مفید یافت نشد و برخی در تعداد و زمان تألیفات آنها نظراتی دارند، ولی شکی نیست که تعداد راویان حدیث در این دوران که مستقیم از پرتو نور دانش اهل‌بیت (علیهم السلام) روشنی می‌گرفتند، به هزاران نفر می‌رسد. چنان‌که شهید اول (م 786ق) در کتاب ذکری الشیعه تنها افراد مشهور از رجال حدیث امام صادق (علیه السلام) را چهار هزار نفر از اهل عراق، حجاز، خراسان و شام می‌داند. ⁽³⁾

دوم) دوره جمع و تبویب (محدّثان متقدم، قرن 4 و 5)

این دوره با آغاز غیبت صغرا (سال 260ق) آغاز گردید و تا قرن ششم ادامه یافت. جوامع اولیه حدیث در این دوره نگاشته شد. این دوره از آنجا که حلقه واسط بین زمان حضور ائمه (علیهم السلام) و دوره‌های متأخر است، از حیث قدمت زمانی و نزدیکی و اتصال به عصر حضور، اهمیت ویژه‌ای دارد.

در این دوره، نخستین گروه از محدّثان شیعه، یعنی ثقة‌الاسلام کلینی (م 329ق)، شیخ صدوق (م 381ق) و شیخ الطائفة طوسی (م 460ق) به تدوین جوامع اولیه

حدیثی، تحت عنوان کتب اصول اربعه شیعه در فقه، یعنی: کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب و استبصار اقدام کرده‌اند. ⁽¹⁾

آنها مطالب اصول اربعمأة را به‌صورتِ تنقیح شده و موضوعی، با نظم جدید در کتب اربعه منعکس کردند و از آن پس، أصول اربعمأة در گذر زمان در معرض فراموشی قرار گرفت. شماری از آنها در جریان آتش‌سوزی‌ها از جمله آتش‌سوزی کتابخانه کرخ بغداد در سال 448 هجری، از بین رفت و تعدادی نیز در اثر حملات مغول به سرزمین‌های اسلامی ناپدید شد. ⁽²⁾

افزون بر نگارش کتب اربعه، در این دوره کتاب‌های ارزشمند روایی و حدیثی، در رشته‌های گوناگون تفسیر، ادعیه، زیارات، اخلاق، رجال، تاریخ و کتب اعتقادی در سطحی بسیار گسترده و عمیق، به رشته تحریر درآمد، که در ذیل به برخی از آنها - غیر از کتب تفسیری - اشاره می‌شود:

در این دوره، آثار دیگری از شیخ صدوق مانند: خصال، معانی الأخبار، علل الشرایع، عیون أخبار الرضا، کمال الدین وتمام النعمة، الأمالی و التوحید و آثار ارزشمندی از شیخ مفید و سید مرتضی (م 436ق) و همچنین از برادرش سید رضی (م 406ق) به‌ویژه کتاب گران‌سنگ نهج‌البلاغه تدوین شد.

همچنین کتاب ارزشمند غرر الحکم ودرر الکلم، از ابوالفتح آمدی (م 510ق) و کتاب الأمالی فی التفسیر والحدیث والأدب از سید مرتضی مربوط به همین دوره حدیثی است.

سوم) دوره مجموعه‌های حدیثی (عصر محدّثان متأخر) (قرن 13 - 6)

مقصود از این عصر، دوران پس از شیخ طوسی (قرن ششم) تا قرن سیزدهم است. ⁽¹⁾در چهار قرن نخست این دوران (قرن ششم تا دهم)، چندان حرکتی در حدیث‌نگاری و دانش‌های مربوط به آن مشاهده نمی‌شود. به همین جهت، برخی آن را دوره رکود نامیده‌اند، ⁽²⁾زیرا با وجود جوامع اولیه حدیثی، یعنی کافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب و استبصار، بزرگان شیعه خود را از تدوین کتاب جدید بی‌نیاز می‌دیدند، ولی پس از این دورة رکود، در قرن یازدهم تا سیزدهم، با فرا رسیدن دولت صفویه و فراهم شدن زمینه نشر و گسترش معارف اهل‌بیت (علیهم السلام)، مجدداً نهضت حدیث‌نگاری، تجدید حیات یافت و «جوامع ثانویه» حدیث به دست توانای سه مؤلف نامور تدوین شد، که عبارتند از:

در این آثار، احادیث اهل‌بیت (علیهم السلام) از منابع گوناگون، به‌ویژه کتب اربعه، در چینش جدید و نظمی نو جمع‌آوری شد و افزون بر انعکاس روایات، در مواردی پرده از مبهمات و مشکلات حدیث برداشته شد و در سطح بسیار گسترده‌ای، از آیات قرآن و تفسیرهای روایی استفاده گردید.

از میان این سه اثر، کتاب بحارالانوار از جامعیت و گستردگی خاصی برخوردار است. این کتاب تمام بخش‌های معارف دینی، اعم از اعتقادی، تاریخی، اخلاقی، فقهی، تفسیری و... را دربردارد. هدف علامه مجلسی بیشتر حفظ و

جمع‌آوری همه روایات شیعه در یک مجموعه عظیم بود؛ به‌ویژه آنها که در منابع روایی معتبر نیامده و به همین جهت، دستخوش فراموشی و نابودی بودند؛ درحالی‌که احتمال صحت آنها در پاره‌ای از موارد منتفی نبود. ⁽¹⁾

افزون بر این، علامه بزرگوار در بحارالانوار، روایات و آثار منقول را در نظمی بدیع و ابوابی متنوع عرضه کرد و در مواردی، بیان و توضیحاتی را بر آن افزود و نسبت به کتاب‌های دیگر، از آیات بیشتری استفاده کرد.

وی بر این باور بود که تمام علم، در کتاب خدا و اخبار اهل‌بیت (علیهم السلام) یافت می‌شود؛ چراکه روایات اهل‌بیت (علیهم السلام)، در واقع شرح و تفسیر کتاب خدا هستند و کسی جز آنان، به حقایق آیات الهی دست نمی‌یابد.

او در مقدمه بحارالانوار دراین‌باره می‌نویسد:

فوجدت العلم کلّه فی کتاب الله العزیز الذی لا یأتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه وأخبار أهل‌البیت؛ وعلمت أنّ علم القرآن لا یفی أحلام العباد باستنباطه علی الیقین ولا یحیط به إلاّ من انتجبه الله لذلک من أئمّة الدین، الذین نزل فی بیتهم الروح الأمین؛ تمام علم را در کتاب خداوند که باطلی از پیش و پس آن راه ندارد و در اخبار اهل‌بیت (علیهم السلام) یافتم و دریافتم که از بندگان خدا کسی به ژرفای دانش قرآن راه نخواهد یافت و به آن احاطه پیدا نمی‌کند مگر پیشوایان دین که خداوند آنان را برگزید و جبرئیل در خانه ایشان فرود آمد. ⁽²⁾

فهرست تفصیلی آیاتی که در بحارالانوار تفسیر شده‌اند به ترتیب آیات قرآن، توسط کاظم مرادخانی در دو جلد، استخراج و تنظیم شده و تحت عنوان بحارالانوار فی تفسیر المأثور للقرآن به چاپ رسیده است. ⁽³⁾

چهارم) دوره معاصر (قرن 15 - 14)

این دوره با اقدامات گسترده و مؤثر حدیث‌شناس معروف، میرزا محمد تقی نوری، مشهور به «محدّث نوری» (م 1320ق) آغاز شد. از آن زمان تاکنون، هر روز بر تنوع و تعدد فعالیت‌ها و مطالعات در حوزه حدیث افزوده گشت؛ به گونه‌ای که ویژگی‌های این دوره از جهات گوناگون نسبت به دوره‌های گذشته متمایز است.

مهم‌ترین فعالیت حدیث‌پژوهی در دوره معاصر بدین شرح است:

گردآوری و ارائه می‌شود. از جمله آثاری که تاکنون به رشته تحریر در آمده است عبارتند از: مسند فاطمة الزهراء (علیها السلام)، مسند الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام)، مسند الإمام المجتبی (علیه السلام)، موسوعة کلمات الحسین (علیه السلام) و....

چکیده

وسائل الشیعة از شیخ حر عاملی و بحارالانوار از علامه مجلسی تدوین شد که افزون بر ویژگی‌های جوامع اولیه، مشحون از توضیحات، حل تعارض اخبار، شرح‌ها و بیان‌ها نیز هستند و پرده از ابهامات بسیاری در حوزه حدیث برداشته‌اند؛

مستدرک‌نویسی، موسوعه‌نویسی، تصحیح و تحقیق منابع حدیثی، مسندنویسی، معجم‌نویسی و بالاخره استفاده وسیع از خدمات رایانه‌ای و اینترنتی از جمله فعالیت‌های جدید در این دوره است که هر روز بر دامنه این فعالیت‌ها افزوده می‌شود.

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

4- منبع شناسی روایات تفسیری فریقین (3)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با منابع عام تفسیر روایی اهل‌سنت؛ 2) آشنایی با دوره‌های تدوین حدیث شیعه؛ 3) آشنایی با پدیدآورندگان حدیث اهل‌سنت؛ 4) آشنایی با تلاش‌های جدید اهل‌سنت در عرصه حدیث‌پژوهی.

درآمد

ازآنجاکه هدف عمده مؤلّفان در سده‌های نخست در تدوین کتاب‌های روایی، جمع‌آوری روایات برای جلوگیری از نابودی و اندراس بوده است، بسیاری از روایات تفسیری در منابع عام حدیثی گردآوری شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که هیچ قرآن‌پژوهی نمی‌تواند تنها با مراجعه به منابع خاص تفسیر روایی، خود را از مراجعه به منابع عام حدیثی بی‌نیاز بداند.

این نوع نگارش هم در نوشته‌های مؤلّفان شیعه و هم اهل‌سنت دیده می‌شود. اینک پس از آشنایی اجمالی با منابع عام حدیثی شیعه، ضمن بیان سرگذشت حدیث اهل‌سنت، به منابع عام حدیثی اهل‌سنت اشاره می‌شود.

منابع عام حدیثی اهل سنت

اشاره

سیر تطوّر حدیث نزد اهل‌سنت نشان می‌دهد که حدیث اهل‌سنت، همانند حدیث

شیعه در گذر تاریخ، دستخوش تحولات گوناگونی شده و دوره‌های متعددی را پشت سر گذرانده است که به لحاظ شکلی و محتوایی با ادوار حدیث شیعه، دارای اشتراکات و افتراقاتی است و در جمع می‌توان آن را به شش دوره مهم تقسیم کرد:

یکم) دوره منع نگارش حدیث (قرن 1)

در تاریخ حدیث، کمتر کسی را می‌توان یافت که در اصل توصیه و تأکید پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بر کتابت حدیث و نشر آن، تردید داشته باشد. وجود احادیث فراوان، در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت، مبنی بر لزوم کتابت حدیث و حفظ آن از اندراس و نابودی، بهترین گواه بر این مطلب است.

از پیامبر اکرم (علیه السلام) نقل شده است که فرمود:

«قیّدوا العلم بالکتابة؛ علم را با نوشتن در بند کشید». ⁽¹⁾بی‌تردید تعبیر تقیید و به زنجیر کشیدن دانش، کنایه از آن است که تکیه بر فرهنگ شفاهی، با گذشت زمان موجب می‌شود که دانش‌ها از صفحه ذهن‌ها پاک شوند ولی نگارش، ماندگاری را تضمین می‌کند.

همچنین به نقل احمد در مسند، از قول عبدالله بن عمرو بن عاص می‌خوانیم

که می‌گفت: من هرچه از پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌شنیدم، آن را برای حفظ می‌نوشتم، ولی قریش با این بهانه که پیامبر (صلی الله علیه و آله) گاهی در حالت غضب و گاه در حالت رضا سخن می‌گوید، مرا از نوشتن آن باز می‌داشتند جریان را به استحضار پیامبر (صلی الله علیه و آله) رساندم، آن حضرت فرمود:

«اکتب، فو الذی نفسی بیده ما خرج منّی إلاّ حقّ؛ بنویس، زیرا سوگند به خدایی که جانم در قبضه قدرت اوست، چیزی جز حق، از من صادر نمی‌شود». ⁽¹⁾

مطابق اسناد و گزارش‌های تاریخی و روایات شیعه و سنی، تردیدی نیست که حدیث در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) تدوین می‌شد و بسیاری از صحابه، با تشویق و توصیه رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) به کتابت آن اهتمام می‌ورزیده‌اند. ⁽²⁾

امر تدوین حدیث و نگارش آن، که طبق اسناد تاریخی و روایات در زمان رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رایج و متداول شده بود، پس از رحلت آن حضرت (صلی الله علیه و آله)، همچنان بدون وقفه در نزد شیعیان تداوم داشت، ولی در میان اهل‌سنت، به اتفاق مورخان، به مدت یک قرن از این عمل به شدت جلوگیری شد که صدمات جبران‌ناپذیری به میراث فرهنگی مسلمانان وارد ساخت.

براساس اسناد تاریخی، نخستین بار خلیفه اول با تدوین و نگارش حدیث، مخالفت کرد و روایات فراوانی را که در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نگاشته شده بود در آتش سوزاند. وی حتی احادیثی که خود از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) یادداشت کرده بود را در آتش افکند. ذهبی دراین‌باره می‌نویسد: «عایشه نقل می‌کند: پدرم احادیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) را که به پانصد روایت می‌رسید در کتابی جمع‌آوری کرد،

ولی روزی آتشی خواست و آنها را در آتش سوزاند». ⁽¹⁾

پس از ابوبکر، خلیفه دوم با شدت بیشتری این سیاست را دنبال کرد؛ تا آنجا که بزرگانی از صحابه مانند ابن مسعود، ابو درداء و ابو مسعود انصاری را به همین جهت به زندان افکند. ⁽²⁾وی برخی دیگر از صحابه را که در دیگر سرزمین‌های اسلامی به نشر حدیث اشتغال داشتند به مدینه فراخواند و اجازه خروج به آنها نداد. ⁽³⁾

پافشاری‌های این دو خلیفه در منع نگارش حدیث، با هر انگیزه و توجیهی که بود به‌صورتِ سنت تا یک قرن ادامه یافت و طی این مدت، احادیث صحیح بی‌شماری از سینه‌ها محو شد و بعدها موجب شیوع کذب و جعل گسترده در حوزه حدیث گردید.

استاد ابوریه، یکی از آثار منع کتابت حدیث را، عبارت از شیوع کذب و جعل در حوزه حدیث می‌داند. وی می‌نویسد:

کان من آثار تأخیر تدوین الحدیث وربط ألفاظه بالکتابة، إلی ما بعد المأة الأولی من الهجرة... أن اتسعت أبواب الروایة وفاضت أنهار الوضع بغیر ما ضابط ولا قید؛ از پیامدهای به تأخیر افتادنِ تدوین حدیث که تا یک قرن به درازا کشید، این بود که پس از این دوره، درهای روایت‌گری به‌صورتِ بی‌رویه‌ای گشوده شد و نهرهای وضع حدیث بدون ضابطه و قیدی، فوران کرد. ⁽⁴⁾

راستی اگر قانون منع حدیث، توجیه معقولی داشت و یا فرضاً به دستور پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بود، چرا پس از یک قرن، علمای اسلام به اتفاقِ نظر، تمام همت خویش را جهت تدوین و نگارش حدیث به کار گرفتند؟! اگر سیاست منع

حدیث تا به امروز تداوم داشت، دیگر چه چیزی از اسلام و معارف دین باقی می‌ماند و امروز ما در کجای راه قرار داشتیم؟!

دوم) دوره تجویز نگارش حدیث (قرن 2)

داستان منع کتابت حدیث که از زمان خلیفه اول آغاز شده بود در دوره‌های «بنی امیه» و «بنی مروان» همچنان استمرار داشت، تا آنکه عمر بن عبدالعزیز در سال 101 هجری طی بخشنامه‌ای رسماً به این ممنوعیت پایان داد. وی از عالمان و اندیشمندان دین خواست تا احادیث بر جای مانده از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را به نگارش درآورند. او به کارگزارش در مدینه (ابوبکر بن حزم) نوشت: «در حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سنت بر جای مانده از وی بنگر و آن را بنویس که من از نابود شدن علم و عالمان بیمناکم». ⁽¹⁾

فرمان عمر بن عبدالعزیز، هرچند در ابتدای راه، مورد استقبال جدی قرار نگرفت، ولی رفته رفته بیم از نگارش حدیث، جای خود را به نهضت حدیث‌نگاری داد و نخستین بار - برابر برخی از گزارش‌ها - ابن شهاب زهری به تدوین حدیث اقدام کرد و بدین ترتیب، اولین نگاشته‌های حدیثی فراهم شد.

محدثان در این دوره، احادیث را از لوح حافظه‌ها و سینه‌ها گرفتند و بر کاغذها نگاشتند. در میان افرادی که در این دوره به تدوین نگاره‌های ابتدایی حدیث پرداختند، چهره‌هایی از تابعین، وجود داشت مانند: ابن جریج (م 150ق)، محمد بن اسحاق (م 151ق)، سعید بن ابی عروبة (م 156ق)، ربیع بن صبیح (م 160ق)، سفیان ثوری (م 161ق)، حماد بن ابی سلمة (م 167ق)، زیاد بکایی (م 183ق)، وکیع بن

جرّاح (م 197ق) و سفیان بن عیینه (م 198ق).

قرن دوم، علاوه بر نوپایی در حوزه حدیث‌نگاری، دوره پیدایش مذاهب فقهی و کلامی نیز بود. حدیث و فقه در این دوره به سرعت در بلاد اسلامی گسترش یافت. البته به موازات این جنبش‌های علمی در حوزه فقه و حدیث، اسرائیلیات و روایات ساختگی به‌ویژه در حوزه تفسیر، افزایش فزاینده‌ای یافت.

در نیمه قرن دوم، ابتدا مصنّفات تدوین شد. مصنّفات، مجموعه روایاتی بودند که براساس ابواب فقهی تنظیم می‌شدند؛ مانند «مصنّف ابن جُریج» (م 150ق) در مکه، «مصنّف مالک» (م 179ق) در مدینه مشهور به مؤطّأ مالک، «مصنّف ابو حنیفه» (م 150ق) در کوفه، «مصنّف ابن اسحاق» (م 151ق) در مدینه و «مصنّف عبدالرزاق صنعانی» (م 211ق). ⁽¹⁾

مهم‌ترین اثر تصنیفی در این دوره، کتاب «مؤطّأ مالک بن انس» است. در اواخر قرن دوم، مسندنویسی نیز آغاز شد که طبقه‌بندی روایات در آن کتاب‌ها، براساس نام صحابه تنظیم می‌شد و به نام آنها سند می‌خورد. ⁽²⁾

سوم) دوره جمع و تبویب اولیه (قرن 3)

آغاز قرن سوم، در واقع زمان پیدایش مسانید (مسندها) در تاریخ حدیث اهل‌سنت است. پدیدة مسندنویسی که در اواخر قرن دوم آغاز شده بود، در اوایل این قرن به ثمر نشست و مسانید متعددی با جمع‌آوری روایات براساس نقل هر صحابی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به رشته تحریر درآمد. از جمله مسندهای این دوره عبارتند از: مسند ابی جارود طیالسی (م 204ق)، مسند حمیدی (م 219ق)، مسند

اسحاق بن راهویه (م 238ق)، مسند ابن أبی شیبة (م 239ق) و مسند احمد بن حنبل (م 241ق). ⁽¹⁾

طبیعی بود که پدیده مسندنویسی، نمی‌توانست چندان دوام یابد، زیرا این کتاب‌ها فاقد طبقه‌بندی موضوعی بودند و دستیابی سریع به روایات ممکن نبود. از این رو، مسندنویسی به سرعت رو به افول نهاد و جایش را به شیوه‌های جدید حدیث‌نگاری از قبیل سنن‌نویسی و صحاح‌نویسی واگذار کرد.

از آنجا که محدثان متقدم، در این دوره با تلاش و کوشش فراوان به تدوین جوامع حدیثی پرداختند و کوشیدند ضمن گردآوری روایات، آنها را پالایش کنند، این دوره را «دوره تنقیح و اختیار» نامیده‌اند. ⁽²⁾مهم‌ترین محصول کار و تلاش حدیث‌پژوهان در این دوره، «صحاح ستة» است که به‌عنوان «جوامع حدیثی اولیه» شناخته می‌شوند و به ترتیب زمان عبارتند از:

در قرن سوم، افزون بر اینها کتاب‌های دیگری نگاشته شد که امروز در نزد اهل‌سنت از اهمیت فراوانی برخوردارند.

چهارم) دوره گسترش و تنظیم (قرن 4 و 5)

سیر حدیث‌نگاری در قرن‌های چهارم و پنجم، بیشتر به تنظیم، گسترش و تکمیل حدیث‌نگاری متقدمان گذشت. اهم فعالیت‌های حدیث‌پژوهی را در این دو قرن، می‌توان در چند بخش برشمرد:

پنجم) دوره محدثان متأخر (قرن 13 - 6)

در این دوره نسبتاً طولانی، هرچند آهنگ حرکت حدیث‌پژوهی با سردی و رخوت همراه بود و دانش حدیث‌نگاری، دوران فترت خویش را پشت سر می‌گذاشت و کار ویژه و چشمگیری در این حوزه صورت نگرفت، ولی نمی‌توان از کنار دو پدیده «جمع‌نویسی» و «آسیب‌شناسی روایات» که محصول این دوره است به سادگی گذشت.

این دو پدیده در ادامه و تکمیل کارهای حدیثی گذشتگان اتفاق افتاد که گام مؤثری در پیشبرد دانش حدیثی به شمار می‌رود.

در این دوره، فعالیت‌های دیگری چون مستدرک‌نویسی، شرح و تعلیقه‌نویسی، اختصارنویسی، زوایدنویسی و غیره نیز در حوزه دانش حدیثی، کم‌وبیش رواج یافت.

ششم) دوره معاصر (قرن 14 و 15)

فعالیت‌های حدیثی علمای اهل‌سنت در دوره معاصر، هم‌چون محدثان شیعه، وارد عرصه‌های جدیدی شد و افق‌های جدیدی را درنوردید. از جمله فعالیت‌های این دوره عبارتند از: شرح‌نویسی، معجم‌نویسی، موسوعه‌نویسی، استفاده از رایانه، تدوین برنامه‌های وسیع نرم‌افزاری و....

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

5- نقش روایات تفسیری در فهم قرآن (1)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با جایگاه خطیر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در تبیین مفاد آیات؛ 2) آشنایی با نقش اهل‌بیت (علیهم السلام) در تفسیر تبیین مقاصد آیات؛ 3) آشنایی با جایگاه اهل‌بیت (علیهم السلام) در هم‌آوایی با قرآن.

درآمد

بی‌تردید درک صحیح و عمیق آیه‌های قرآن، بدون مراجعه به روایت‌ها و اخبار معصومین (علیهم السلام) در بسیاری از موارد آسان نیست. بلکه عدم توجه کافی به روایات، گاه سبب می‌شود تا مفاد شماری از آیه‌های قرآن، همواره در هاله‌ای از ابهام و تردید باقی مانده و مراد خداوند از آن، دانسته نشود؛ یا آنکه مفسر در دام تأویل‌های ناروا و تفسیر به رأی گرفتار گردد؛ چنان‌که عدم مراجعه به لغت، تاریخ، گفته‌های مفسران و دیگر منابع مورد نیاز هم آسیبی مهم در فرایند فهم صحیح از آیات قرآن به شمار می‌آید.

از زمان آغاز وحی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به موازات ابلاغ متن قرآن، از جانب خداوند مأموریت داشت تا به تفسیر و تبیین آنها نیز بپردازد ⁽¹⁾، مهم‌ترین و

اصیل‌ترین منبع فهم آیات قرآن، بیانات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بود و صحابه و دیگران برای فهم صحیح از آیات، به بیان تفسیری آن حضرت رجوع می‌کردند و نسبت به ثبت و ضبط آن، اهتمام ویژه‌ای می‌ورزیدند.

جایگاه اهل بیت (علیهم السلام) در هم آوایی با قرآن

پس از درگذشت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) وظیفه خطیر تبیین مفاد آیات قرآن، به عهده عترت آن حضرت نهاده شد؛ عترتی که زبان گویای قرآن بود و با ژرف‌اندیشی و باریک‌بینی‌های خدادادی، آموزه‌های رمزگونه وحی را در اختیار تشنگان معارف قرآن می‌نهاد.

پیوند ریشه‌دار و رابطه ناگسستنی قرآن و عترت، به‌طور مکرر در مناسبت‌های مختلف از زبان گویای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) که به قول خداوند (وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی ) ⁽¹⁾بود و هرگز به‌جز رضای خداوند سخن نمی‌گفت، شنیده شده است.

از جمله در حدیث ثقلین به روشنی بر این پیوند عمیق و ریشه‌دار تأکید شده است. این حدیث از ده‌ها تن از زنان و مردان صحابه نقل شده و بزرگان اهل‌سنت نیز آن را در مجامع حدیثی و منابع روایی خود آورده‌اند.

حافظ ابن حجر هیتمی درباره آن می‌نویسد:

ولهذا الحدیث طرق کثیرة عن بضع وعشرین صحابیّاً؛ این حدیث با بیش از بیست طریق، توسط صحابه نقل شده است. ⁽²⁾

آیت‌الله بروجردی، مرجع بزرگ عالم تشیع در قرن اخیر، سند این حدیث را به

سی و چهار تن از بزرگان اسلام و یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت داده و می‌نویسد:

بیش از 180 تن از دانشمندان و مشاهیر اهل‌سنت در جوامع حدیثی، صحاح و سنن، آن را نقل کرده‌اند. ⁽¹⁾

مسلم و احمد بن حنبل، این حدیث را از طریق زید بن ارقم چنین نقل می‌کنند:

روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در محلی بین مکه و مدینه که به «غدیر خم» مشهور است، در میان ما ایستاد و به ایراد خطبه پرداخت و پس از حمد و ثنای الهی و پند و اندرز به حاضران چنین فرمود:

«ألا یا أیها الناس إنّما أنا بشر یوشک أن یأتی رسول ربّی - عزّوجلّ - فأجیب وإنّی تارکُ فیکم الثقلین، أوّلهما کتاب الله - عزّوجلّ - فیه الهدی والنور، فخذوا بکتاب الله واستمسکوا به». فحثّ علی کتاب الله ورغّب فیه؛ ثمّ قال: «واهل‌بیتی، أذکّرکم الله فی أهل‌بیتی، أذکّرکم الله فی أهل‌بیتی، أذکّرکم الله فی أهل‌بیتی؛ ای مردم بدانید که من بشری هستم که به زودی پیک خداوند به سراغم می‌آید و از میان شما می‌روم، ولی دو چیز گران‌بها را به یادگار می‌گذارم. نخستین آنها کتاب خداست که مایه هدایت و نور است، پس بدان چنگ زنید و آن را در یابید. زید می‌گوید: آنگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) مردم را به قرآن ترغیب و تشویق کرد، سپس افزود: و (دوم) اهل‌بیت (علیهم السلام) من است که شما را به آن توجه می‌دهم» و این جمله را سه بار تکرار کرد. ⁽²⁾

از تحلیل ابن حجر هیتمی می‌توان دریافت که سخنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در «حدیث ثقلین» به این معناست: همان‌گونه که قرآن تا قیامت پایدار و جاوید است و لزوم تمسّک به آن ابدی و همیشگی است، تمسک به اهل‌بیت (علیهم السلام) هم تا قیام قیامت، لازم و ابدی است. ⁽³⁾

شهرستانی دیگر عالم نامی اهل‌سنت در مورد برداشت‌های خود از «حدیث ثقلین» می‌نویسد:

وخصَّ الکتاب بحَمَلة من عترته الطاهرة، ونَقَلة من أصحابه الزاکیة الزاهرة، یتلونه حقّ تلاوته ویدرسونه حقّ دراسته، فالقرآن تَرَکته والعترة ورثته وهم أحد الثقلین؛ پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرآن را به حاملانی از عترت طاهره‌اش و ناقلانی از یاران پاک و شایسته خود اختصاص داد؛ آنان قرآن را به شایستگی تلاوت می‌کنند و به درستی در آن غور می‌کنند. پس قرآن، میراث پیامبر (صلی الله علیه و آله) و عترتش (علیهم السلام) وارثان آن حضرتند و آنان یکی از دو ثقل هستند.

آنگاه می‌افزاید:

ولقد کانت الصحابة متفقین علی أنّ علم القرآن مخصوص بأهل‌البیت (علیهم السلام)؛ اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) همه بر این نکته اتفاق نظر داشتند که دانش قرآنی، ویژه اهل‌بیت (علیهم السلام) است. ⁽¹⁾

شهرستانی که خود پس از سال‌ها تحقیق و بررسی در تفاسیر و غور سخنان اساطین فن، گمشده‌اش را در روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) می‌یابد، چنان شیفته و مجذوب نکته پردازی‌های تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) می‌شود که با شیدایی خاص، دراین‌باره می‌نویسد:

ولقد کنت علی حداثة سنّی أسمع تفسیر القرآن من مشایخی سماعاً مجرّداً... ثمّ أطلعتنی مطالعات کلمات شریفة عن أهل‌البیت وأولیائهم - رضی الله عنهم - علی أسرار دفینة وأصول متینة فی علم القرآن؛ در نوجوانی از اساتیدم تفسیر قرآن را فرا می‌گرفتم، تا آنکه مطالعه و بررسی روی گفته‌های ارزشمند اهل‌بیت (علیهم السلام)، مرا با رازهای پنهان و پایه‌های استوار دانش قرآنی و تفسیر آشنا ساخت. ⁽²⁾

حکیم ترمذی از دیگر دانشمندان بلند آوازه اهل‌سنت، پس از نقل حدیثی از امام

باقر (علیه السلام) که برابر آن، امام آیه (إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمّا هِیَ ) ⁽¹⁾را بر صدقات واجب و عبارت (وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ ) ⁽²⁾را به صدقات مستحبی حمل کرده‌اند، می‌نویسد:

وجاد ما غاص أبوجعفر (رحمه الله) وحقّ لمعدن النبوّة أن یکون هذا؛ ابا جعفر (رحمه الله) چه نیکو برداشتی از این آیه کرد! آری از کسی چون وی که برخاسته از خاندان نبوت (علیهم السلام) است، همین شایسته است. ⁽³⁾

بدین‌سان باید اذعان کرد که اهل‌بیت (علیهم السلام) همانند جد اطهرشان رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) بیش از هر کس دیگری با کلام خداوند و مراد باری تعالی آشنایند، علم آنان، ریشه در چشمه جوشان علم نبوی دارد که از علم لایزال و بی‌انتهای خداوند سرچشمه گرفته است.

در روایتی از امام باقر (علیه السلام) می‌خوانیم:

لو أنّا حدّثنا برأینا ضللنا کما ضلّ من کان قبلنا ولکنّا حدّثنا ببیّنة من ربّنا لنبیّه فبیّنها لنا؛ اگر ما براساس رأی شخصی خود سخن می‌گفتیم، مانند دیگران گمراه می‌شدیم، ولی ما براساس دلیل روشنی از سوی پروردگار سخن می‌گوییم که خداوند آن را در اختیار پیامبرش (صلی الله علیه و آله) قرار داد و پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را برای ما بیان کرده است. ⁽⁴⁾

این خط به تأیید الهی رسیده و بیانگر ژرف‌نگری آگاهانه و معصومانه اهل‌بیت (علیهم السلام) از آیات قرآن است که برترین برداشت‌ها و بهترین آموزه‌های تفسیری را بدون هیچ خلط و خبطی بیان می‌کنند.

در واقع، به باور شیعه که ریشه در قرآن و سنت دارد، قول و فعل و تقریر

اهل‌بیت (علیهم السلام)، مبین و ترجمانِ سنت معتبر نبوی است؛ یعنی مقوله «سنت» تنها در گفتار و رفتار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خلاصه نمی‌شود، بلکه در رفتار و گفتار اهل‌بیت اطهار (علیهم السلام) نیز منعکس است. برابر این دیدگاه، سنت همه معصومین (علیهم السلام)، سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) شمرده می‌شود. آیات «تطهیر» 1، «ولایت» 2، «اولی الأمر» 3 و همچنین احادیث مشهور نبوی: «ثقلین» 4، «منزلت» 5 و «غدیر» 6 از جمله دلایل روشنی هستند که به همسانی سنت اهل‌بیت (علیهم السلام)، با سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) دلالت دارند.

در روایتی امام صادق (علیه السلام) کلام خود را همان کلام پیامبر (صلی الله علیه و آله) دانسته که هر دو از یک منبع تراوش کرده‌اند. آن حضرت می‌فرماید:

حدیثی حدیث أبی وحدیث أبی حدیث جدّی وحدیث جدّی حدیث الحسین وحدیث الحسین حدیث الحسن وحدیث الحسن حدیث أمیرالمؤمنین وحدیث أمیرالمؤمنین حدیث رسول الله وحدیث رسول الله قول الله عزّوجلّ؛ حدیث من حدیث پدرم و حدیث پدرم، حدیث جدم و حدیث جدم، حدیث امام حسین (علیه السلام) و حدیث امام حسین (علیه السلام)، حدیث امام حسن (علیه السلام) و حدیث امام حسن (علیه السلام)، حدیث امیرالمؤمنین (علیه السلام) و حدیث امیرالمؤمنین (علیه السلام) حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) و حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) سخن خداوند است. 7

چنان‌که ملاحظه می‌شود، برابر این روایت، احادیث معصومین (علیهم السلام)، علاوه بر آنکه

ترجمان سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) هستند، از علم بی‌نهایت خداوند نشأت گرفته‌اند؛ از این رو، سخن معصومین (علیهم السلام)، سخن خداوند است. این همان منزلت و جایگاهی است که راسخان در علم از آن برخوردارند؛ کسانی که از مراد خداوند آگاه بوده و از آن خبر می‌دهند.

امام صادق (علیه السلام) درخصوص آیه: (وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ) ⁽¹⁾فرمود:

فرسول الله أفضل الراسخین فی العلم، قد علّمه - عزّوجلّ - جمیع ما أنزل علیه من التنزیل والتأویل وما کان الله لینزل علیه شیئاً لم یعلمه تأویله وأوصیاؤه من بعده یعلمون کلّه؛ پیامبر (صلی الله علیه و آله) والاترین راسخان در علم است که خداوند او را از تمام آنچه بر او نازل کرده، آگاه کرده است؛ چه تنزیل و چه تأویل آیات و این‌چنین نیست که خداوند بر او آیاتی نازل کند، ولی او را از تأویل آنها مطلع نسازد. پس از آن حضرت، اوصیای وی نیز از تأویل و تنزیل آیات، کاملاً آگاهی دارند. ⁽²⁾

برابر این نگرش، اهل‌بیت (علیهم السلام) از مراد واقعی خداوند از آیات قرآن، خبر می‌دهند. آنان همانند مجتهدانی نیستند که با تمسک به سیاق و قراین لفظی، به حدس و گمان سخن بگویند.

چنان‌که امیرمؤمنان علی (علیه السلام) ضمن روایتی فرمود:

علّمنی ألف باب، کلّ باب یفتح ألف باب؛ رسول خدا (صلی الله علیه و آله) هزار در از علم بر من گشود که از هر باب آن هزار درِ دیگر گشوده شد. ⁽³⁾

در روایت دیگری می‌خوانیم که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به امیرمؤمنان (علیه السلام) فرمود: «آنچه را بر تو املا می‌کنم بنویس». آنگاه علی (علیه السلام) عرض کرد: «یا رسول الله! می‌ترسید

فراموش کنم؟» فرمود: «نه من از خدا خواسته‌ام که تو حافظ علوم من باشی، ولی برای امامان پس از خود بنویس» آنگاه به امام حسن (علیه السلام) اشاره کرد و فرمود: هذا أوّلهم و به امام حسین (علیه السلام) اشاره کرد و فرمود: و هذا ثانیهم. سپس فرمود: امامان بعدی از نسل او هستند. ⁽¹⁾

ابواسحاق سبیعی از امام باقر (علیه السلام) در تفسیر آیه: (ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذِینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا) ⁽²⁾روایت می‌کند که فرمود:

«هنّ لنا خاصّة یا أبا إسحاق؛ ای ابا اسحاق، وارثان کتاب، به‌طور ویژه ما هستیم». ⁽³⁾

همه این تعبیرات، بیان دیگری از جدایی‌ناپذیری قرآن و عترت است که در حدیث متواتر «ثقلین» آمده است. قلمرو علم و آگاهی اهل‌بیت (علیهم السلام) و توانایی علمی آنان نسبت به معارف قرآن چنان گسترده و فراگیر است که همه سطوح ظاهری، باطنی، تأویلی و تنزیلی را فرا می‌گیرد و هیچ چیز از علم کتاب از آنان پوشیده و پنهان نیست. از این رو، هرگز آنان در پاسخ به پرسشی درمانده نشدند و در هیچ مناظره و احتجاجی شکست نخوردند.

امیرمؤمنان علی (علیه السلام) می‌فرمود: «اگر بخواهم تنها از تفسیر سوره حمد، هفتاد بارِ شتر پر کنم، توانایی آن را دارم». ⁽⁴⁾

امام صادق (علیه السلام) در بیانی می‌فرماید:

إنّا أهل البیت لم یزل الله یبعث منّا من یعلم کتاب الله من أوّله إلی آخره؛ همواره خداوند از ما اهل‌بیت، کسی را بر می‌گزیند که تمام کتاب خداوند را از ابتدا تا آخر، می‌داند. ⁽⁵⁾

درحالی‌که هیچ عالم و دانشمندی، نمی‌تواند ادعای چنین آگاهی بر همه معارف قرآن را داشته باشد.

در روایتی امام باقر (علیه السلام) می‌فرماید:

ما یستطیع أحدٌ أن یدّعی أنّ عنده جمیع القرآن کلّه، ظاهره وباطنه، غیر الأوصیاء؛ جز اوصیای الهی (اهل‌بیت) کسی نمی‌تواند چنین ادعایی داشته باشد که بر همه قرآن، از ظاهر و باطنش دسترسی دارد. ⁽¹⁾

بر همین اساس بزرگان صحابه، با وجود مدارج بالای علمی و عملی، هرگز در مقابل اوج عظمت علمی امیرمؤمنان (علیه السلام)، چیزی برای خود قائل نبودند؛ چنان‌که عبدالله بن مسعود دراین‌باره می‌گفت: «من علم تفسیر را از علی (علیه السلام) فرا گرفتم» و می‌افزود:

«إنّ علیّ بن أبی‌طالب (علیه السلام) عنده علم الظاهر والباطن؛ ⁽²⁾علم ظاهر و باطن نزد علی است».

ابن عباس بر این نکته تأکید داشت که آنچه از تفسیر می‌داند، همه را در مکتب امیرمؤمنان (علیه السلام) آموخته است: «جُلّ ما تعلّمت من تفسیر القرآن من علی بن أبی‌طالب (علیه السلام)». ⁽³⁾

چکیده

آنان علوم الهی را بی‌واسطه از مصدر نخستین آن دریافت کرده‌اند. علم آنان ریشه در علم پیامبر (صلی الله علیه و آله) و علم پیامبر (صلی الله علیه و آله) ریشه در علم خداوند دارد. آنان راسخان در علمند که به تمام تأویل و تنزیل قرآن آگاهی دارند.

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

6- نقش روایات تفسیری در فهم قرآن (2)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با نقش تعلیمی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) در تفسیر؛ 2) آشنایی با طولی بودن نقش سنت در برابر قرآن؛ 3) آشنایی با منبع‌بودن قرآن برای علوم اهل‌بیت (علیهم السلام).

درآمد

تردیدی نیست که قرآن و سنت، دو منبع اصلی در تبیین معارف دینی‌اند که بین آن دو رابطه تعاملی متقابلی وجود دارد؛ چنان‌که حدیث معروف «ثقلین» نیز بیانگر هم‌سویی و هم‌آوایی قرآن و سنت، در فهم معارف دین است.

در بحث پیشین، به‌صورتِ فشرده به جایگاه و نقش مهم سنت در فهم معارف قرآن اشاره شد. اینک سخن در این است که آیا نقش سنت در برابر قرآن، نقش طولی است یا عرضی؟ یعنی آیا هر دو از باب وحی بودن، در عرض هم قرار دارند و هر دو، حجیت خویش را مستقیم به استناد وحیانی بودن دریافت می‌کنند یا آنکه سنت در طول قرآن قرار دارد و حجیت خویش را به اعتبار و امضای آن کسب می‌کند؟

به دیگر سخن: آیا بازگشت قرآن و سنت، به دلیل واحدی است و رابطه آنها

تنها در اجمال و تفصیل است؟ یا هر یک به‌طور جداگانه و مستقل تبیین و ترسیم بخشی از پیکره دین را به عهده دارند؟

ناگفته پیداست، برابر نظریه عرضی بودن سنت در برابر قرآن ⁽¹⁾، برای تفسیر آیات، اولویتی بین مراجعه به قرآن (آیات دیگرِ هم معنا) و یا مراجعه به سنت، فرض ندارد. درحالی‌که برابر نظریه طولی بودن آن، برای فهم آیات قرآن لازم است در مرحله اول به خود قرآن مراجعه شود و سپس در گام بعدی به‌عنوان دومین منبع به سنت مراجعه گردد. به دیگر سخن: برابر نظریه طولی بودن، قرآن در رساندن معنای خویش، مستقل است و در گام نخست، نیازی به منبعی دیگر ندارد.

به نظر می‌رسد عموم مفسران از جمله علامه طباطبایی ⁽²⁾و برخی از شاگردان آن مفسر عالی‌قدر ⁽³⁾، نظریه دوم را ترجیح می‌دهند. اینان بر این باورند که قرآن به‌عنوان «ثقل اکبر» منبع اول و اصلی برای تفسیر آیات قرآن است و در دلالت آن بر مدلول‌های خود، مستقل از سنت است و نیاز ابتدایی به آن ندارد. ولی سنت به‌عنوان «ثقل اصغر» حجیت و اعتبار خویش را از قرآن کسب می‌کند و نسبت به قرآن، شرح و تقریر شمرده می‌شود.

شاطبی در الموافقات در توضیح طولی بودن سنت در برابر قرآن می‌نویسد:

السنّة راجعة فی معناها إلی الکتاب، فهی تفصیل مجمله وبیان مشکله وبسط مختصره؛ سنت از نظر محتوا به قرآن باز گشت می‌کند؛ چه اینکه سنت،

مجملات قرآن را به تفصیل بیان کرده و مشکلات آن را تبیین کرده و مختصرگویی آن را بسط می‌دهد. ⁽¹⁾

علامه طباطبایی نیز هم‌صدا با این نگرش، پس از آنکه برای روایات، شأن تعلیمی - تبیینی قائل شده است، می‌نویسد:

وهذا هو الذی یدلّ علیه أمثال قوله تعالی: (لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ) و (وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ ) ، فالنبیّ إنّما یعلّم الناس ویبیّن لهم ما یدلّ علیه القرآن نفسه؛ (تعلیمی بودن روایات تفسیری) همان چیزی است که تعبیراتی چون (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ) ⁽²⁾و (وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ ) ⁽³⁾بر آن دلالت دارد، پس براین‌اساس، پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مردم چیزی را می‌آموزد که خود قرآن بر آن دلالت دارد. ⁽⁴⁾

روشن است تعبیر (لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ) در آیه (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ) بیانگر آن است که بیان پیامبر (صلی الله علیه و آله) جنبه تبیینی و تفسیری بر متن قرآن دارد؛ یعنی پیامبر چیزی را بیان می‌کند و توضیح می‌دهد که خود قرآن واجد اصل آن است، نه آنکه بیان پیامبر (صلی الله علیه و آله)، مستقل از قرآن و در عرض آن باشد.

همچنین تعبیر به «ثقل اکبر» نسبت به قرآن، در برابر تعبیر به «ثقل اصغر» درباره عترت (علیهم السلام) ⁽⁵⁾و یا تعبیر به اول بودن قرآن ⁽⁶⁾و همچنین ذکر آن در مرتبه

نخست، همه گویای این حقیقت است که نقش روایات در برابر قرآن، نقش ثانوی و طولی است، نه اوّلی و عرضی.

افزون بر این، تعابیری چون ترجمان القرآن و قرآن ناطق نسبت به اهل‌بیت (علیهم السلام) ⁽¹⁾و یا روایاتی که به‌طور صریح، بیان پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) را نوعی شرح و توضیح قرآن معرفی می‌کند، شواهدی دیگر بر نظریه طولی بودن نقش سنت است. گذشته از این، می‌توان نظریه طولی بودنِ نقش سنت در برابر قرآن را به چند دلیل دیگر مستند کرد که در ذیل به آنها اشاره می‌شود:

ادّلة طولی بودن نقش سنت در برابر قرآن

الف) وامداری سنت از قرآن در حجیت

بی‌گمان حجیت قرآن، ذاتی و درونی است. هر انسان منصف و بی‌طرفی، با شنیدن آیات قرآن و تأمّل در مضامین بلند و بیان استوار آن، بی‌درنگ مجذوب و شیفته آن شده، به اعجاز آن پی می‌برد و از نهادش شهادتِ «ما هذا قول البشر» برمی‌خیزد و از صمیم دل به صدق گفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله) اطمینان می‌یابد؛ بی‌آنکه تردیدی به خود راه دهد که این کلام، کلام خداوند است، ولی این امر، نسبت به

گفتار شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) چنین نیست؛ بلکه حجیت قول و فعل آن حضرت، وامدار قرآن است. چنان‌که در بسیاری از آیات، رفتار و گفتار آن حضرت به‌عنوان الگوی شایسته به‌طور مطلق مورد تأیید ربّانی قرار گرفته و کسب اعتبار و حجیت کرده است. از جمله در قرآن می‌خوانیم: (وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ ) ؛ ما قرآن را بر تو نازل کردیم، تا آنچه را به سوی مردم نازل شده است، برای آنها تبیین نمایی. ⁽¹⁾ناگفته پیداست، اگر گفتار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در تبیین آیات قرآن، حجّت نباشد، تبیین آن حضرت، لغو و بیهوده خواهد بود.

همچنین در آیه‌ای دیگر می‌خوانیم: (وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) ؛ آنچه پیامبر به شما می‌دهد، بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد، دست بکشید. ⁽²⁾

آنچه از این آیه و آیات مشابه می‌توان دریافت آن است که سنت، حجیت و اعتبار خویش را از این آیات کسب کرده است و چنانچه سنت، در عرض قرآن و مستقل از آن بود، می‌باید همانند قرآن، حجیت آن ذاتی و درونی بوده، یا آنکه به حکم عقل باشد؛ حال آنکه برابر این آیات، حجیت سنت به امضای قرآن و متخذ از آن است.

براین‌اساس، وقتی که گفتار و رفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله) بدون هیچ قید و شرطی، حجیتش را از قرآن کسب کرده، حجیت و اعتبار روایات اهل‌بیت (علیهم السلام) نیز از طریق قرآن قابل اثبات است؛ زیرا یکی از اوامر پیامبر (صلی الله علیه و آله) که شیعه و اهل‌سنت آن را به‌صورتِ متواتر نقل کرده‌اند، تمسک به اهل‌بیت (علیهم السلام) و فرمانبرداری ابدی و همیشگی از آنها است.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در حدیث ثقلین، اهل‌بیت (علیهم السلام) را در کنار قرآن به‌عنوان یکی از دو ثقل گران‌بها یاد کرده است و معنایش آن است که تمسک به اهل‌بیت (علیهم السلام) و حجیت کلامشان، همانند قرآن ابدی و همیشگی است.

با این فرض که اطاعت از پیامبر عظیم‌الشأن (صلی الله علیه و آله) و التزام عملی به همه اوامر و نواهی آن حضرت، بر اساس حکم الهی، به‌طور مطلق واجب است، پیداست که اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله) به لزوم پیروی از اهل‌بیت (علیهم السلام) و اطاعت از آنها برای همیشه تاریخ و به‌طور مطلق فرمان دهد، مطلق گفتار و رفتار اهل‌بیت (علیهم السلام)، به حکم الهی، حجّت شرعی است و تخلّف از آن به معنای تخلف از فرمان خدا و قرآن است. بنابراین حجیت و اعتبار قول و فعل اهل‌بیت (علیهم السلام) نیز با یک واسطه، مستند به قرآن و گرفته شده از آن است.

ب) قرآن، میزانِ سنجش روایات

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت آن حضرت در روایات متعددی، قرآن را معیار شناسایی احادیث درست از نادرست معرفی کرده‌اند؛ به این معنا که در صورت ظهور تردید یا تعارض و اختلاف در روایات، می‌توان آنها را با عرضه بر کتاب (قرآن) مورد بازشناسی قرار داد و احادیث صحیح را از سقیم تفکیک کرد. این روایات که به‌عنوان «روایات عرضه» شناخته می‌شوند، در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت وارد شده‌اند؛ مثلاً امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید:

«فما وافق کتاب الله، فخذوه وما خالف کتاب الله، فدعوه؛ آنچه موافق کتاب خدا باشد، آن را بگیرید و آنچه مخالف آن باشد را ترک کنید». ⁽¹⁾

این نکته، علاوه بر آنکه بیانگر اصالت قرآن و تقدم آن بر سنت است، نشان

می‌دهد که سنت از این حیث نیز وامدار قرآن است؛ یعنی افزون بر آنکه سنت، اصل حجیت خویش را از ناحیه قرآن دریافت می‌کند، پس از صدور نیز، شناسایی صحت و سقم آن، با عرضه بر قرآن میسر است.

ممکن است تصور شود که مسئله معیار بودن قرآن برای شناسایی احادیث، به ویژگی قطعی الصدور بودن قرآن و ظنّی الصدور بودن روایات برمی‌گردد، نه به اصالت و منبع اول بودن قرآن، ولی باید توجه داشت که این مطلب در جای خود امری صحیح و به حقی است، اما در محل بحث، فرقی در نتیجه ندارد، زیرا بر اساس روایات عرضه - به هر دلیلی که باشد - قرآن به‌عنوان منبع اول و مرجع نخست، به شمار می‌آید و روایات در مرحله دوم قرار دارند، به گونه‌ای که تا قرآن آنها را امضا نکند و با محک قرآنی سنجیده نشوند مورد پذیرش نیستند.

چنان‌که در روایتی می‌خوانیم:

«ما آتاکم عنّا من حدیث لا یصدّقه کتاب الله، فهو باطل؛ هر حدیثی که به شما رسید، ولی مورد تصدیق قرآن نبود، باطل است». ⁽¹⁾

روشن است که اگر بنا بود سنت در عرض قرآن، نقش آفرینی کند، دیگر معنا نداشت که با تصدیق و تأیید قرآن، قابل دریافت باشد.

چنان‌که علامه طباطبایی دراین‌باره می‌گوید:

إنّ الأخبار المتواترة عنه (صلی الله علیه و آله)، المتضمّنه لوصیته بالتمسّک بالقرآن والأخذ به وعرض الروایات المنقولة عنه (صلی الله علیه و آله) علی کتاب الله، لا یستقیم معناها إلاّ مع کون جمیع ما نقل عن النبیّ (صلی الله علیه و آله) ممّا یمکن استفادته من الکتاب؛ روایات متواتر از پیامبر (صلی الله علیه و آله) در باب تمسّک به قرآن و عمل به آن و عرضه روایات بر آن، فاقد معناست؛ مگر اینکه قائل شویم تمام آنچه از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده است در قرآن وارد شده و از قرآن قابل استفاده و استنتاج است. ⁽²⁾

در واقع، بازگشت سخن علامه طباطبایی به این نکته است که سنت، در عرض قرآن قرار ندارد تا مستقلاً ناگفته‌هایی را به عهده داشته باشد، بلکه در طول آن بوده و صِرفاً شرح مجملات و توضیح مبهمات آن است.

ج) جامعیت قرآن

قرآن، کتاب هدایت است و دراین‌باره چیزی را فروگذار نکرده است: (ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ) ؛ ما در این کتاب، هیچ چیز را فروگذار نکرده‌ایم. ⁽¹⁾(وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ) ؛ ما بر تو قرآن را فرستادیم، درحالی‌که بیانگر همه چیز است. ⁽²⁾

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم:

إنّ الله أنزل فی القرآن تبیان کلّ شیء حتّی والله ما ترک شیئاً یحتاج إلیه العباد حتّی لا یستطیع عبد یقول: لو کان هذا أنزل فی القرآن؛ إلاّ وقد أنزله الله فیه؛ خداوند در قرآن حکم همه چیز را بیان کرده است، تا آنجا که به خدا سوگند! از بیان هیچ حکمی که بندگان به آن نیازمند باشند فروگذار نکرده است؛ تا بدان حد که هیچ کس نمی‌تواند ادعا کند که: «چه خوب بود اگر این مطلب هم در قرآن می‌آمد» مگر آنکه همان نیز در قرآن آمده است. ⁽³⁾

ناگفته پیداست که مقصود از «جامعیت قرآن» جامعیت حداکثری که تمام علوم و فنون بشری را در بر بگیرد نیست، بلکه جامعیت حداقلی مراد است؛ یعنی در قرآن، تمام اصول و بنیان‌های معرفتی که در چارچوب موضوع (انسان) و هدف (هدایت) قرار داشته باشد، بیان شده است. چنان‌که در روایتی می‌خوانیم:

«ما من أمر یختلف فیه إثنان إلاّ وله أصل فی کتاب الله ؛ هیچ امری نیست که در آن دو نفر

اختلاف کنند، مگر آنکه دارای اصلی است که در قرآن آمده است». ⁽¹⁾

بنابراین جامعیت قرآن، هنگامی تمام است که روایات را به منزله فرع و شرح آن بدانیم وگرنه معنایش آن است که قرآن ناقص است و این با ادعای جامعیت قرآن سازگاری ندارد.

د) منبع بودن قرآن برای علوم اهل‌بیت (علیهم السلام)

از جمله شواهدی که بیانگر اصل بودن قرآن نسبت به سنت است، روایاتی است که به‌صورتِ ویژه دراین‌باره وارد شده‌اند. روایاتی که در ذیل آیه: (وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ) 2، نقل شده‌اند نشان می‌دهد که قرآن دارای لایه‌ها و ساحت‌های درونی است که جز گروه خاصی از راسخان در علم، از آن آگاهی ندارند. در این روایات می‌خوانیم: «اهل‌بیت (علیهم السلام) راسخان در علم‌اند که از تأویل و بطون قرآن باخبرند».

مرحوم کلینی این روایات را در باب «راسخان در علم» گرد آورده است. از جمله در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است:

«نحن الراسخون فی العلم ونحن نعلم تأویله ؛ ما همان راسخان در علم هستیم و تأویل آیات متشابه را می‌دانیم». 3

همچنین در روایات دیگری تصریح شده است که قرآن، منبع علوم اهل‌بیت (علیهم السلام) است و «علم الکتاب» نزد آنان است. 4 ازاین‌رو، بیانات آنان ناشی از دانشی است که از کتاب خداوند سرچشمه گرفته است.

در روایتی از سماعه - یکی از یاران امام هفتم (علیه السلام) - می‌خوانیم که به آن حضرت گفت: «آنچه شما می‌گویید، از قرآن و سنت است یا به رأی خویش سخن می‌گویید؟» امام فرمود:

«بل کلّ شیء نقوله فی کتاب الله وسنّة نبیّه ؛ آنچه را بیان می‌کنیم از کتاب الهی و سنت پیامبرش است». ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) نیز فرمود: «من به آنچه در آسمان و زمین و بهشت و جهنم است و آنچه بود و هست آگاهم». چون این سخن بر شنونده گران آمد، فرمود: «علمت ذلک من کتاب الله؛ این را از قرآن دانسته‌ام». ⁽²⁾

علامه طباطبایی روایتی را به این مضمون از علی (علیه السلام) نقل کرده است:

قیل له (علیه السلام) هل عندکم شیء من الوحی؟ قال (علیه السلام): لا والذی فلق الحبّة وبرأ النسمة إلاّ أن یعطی عبداً فهماً فی کتابه؛ به امیرمؤمنان گفته شد: آیا چیزی از وحی نزد شما هست؟ فرمود: خیر، سوگند به آنکه دانه را شکافت و انسان را آفرید، چیزی از وحی نزدمان نیست مگر آنکه خداوند به بنده‌اش فهم کتابش را عطا کند. (آنگاه علامه افزود:) وهو من غرر الأحادیث وأقلّ ما یدلّ علیه أنّ ما نقل من أعاجیب المعارف الصادرة عن مقامه العلمی الذی یُدهشُ العقول مأخوذ من القرآن الکریم؛ این حدیث از غرر احادیث است و کمترین چیزی که دلالت دارد این است: آنچه از مقام علمی آن حضرت از شگفتی‌های معارف صادر شده است که عقل‌ها را متحیر می‌سازد، از قرآن کریم اخذ شده است. ⁽³⁾

در حدیث دیگری از امام باقر (علیه السلام) آمده است که آن حضرت منبع روایات خویش را قرآن معرفی می‌کند. آن حضرت دراین‌باره می‌فرماید:

إذا حدّثتکم بحدیث فاسئلونی عن کتاب الله، ثمّ قال فی حدیثه: «إنّ الله نهی عن القیل والقال وفساد المال وکثرة السؤال. فقالوا: یابن رسول الله وأین هذا من کتاب

الله؟ فقال: إنّ الله - عزّوجلّ - یقول فی کتابه: (لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ ) ⁽¹⁾وقال: (وَ لا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللّهُ لَکُمْ قِیاماً) ⁽²⁾وقال: (لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ ) ؛ ⁽³⁾هر گاه برایتان روایتی را بیان کردم، از من منبع قرآنی آن را بخواهید. آنگاه فرمود: خداوند از قیل و قال و تباه کردن اموال و فزونی پرسش‌های بی‌جا، نهی کرده است. گفتند: یابن رسول الله! این مطلب از کجای قرآن استفاده می‌شود؟ امام (علیه السلام) فرمود: خداوند فرموده: (لا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ ) . ⁽⁴⁾و.... با ملاحظه آنچه به اجمال گذشت می‌توان دریافت که سنت، هرچند از جایگاه بلند و ویژه‌ای برخوردار است، ولی حجیت آن از قرآن کسب شده است. از سوی دیگر، قرآن، هم منبع علوم اهل‌بیت (علیهم السلام) و هم ممیزی بین اخبار صحیح و سقیم است.

اینها همه از اصالت قرآن و استقلال آن در تبیین معارف دینی و بی‌نیازی آن از دیگر منابع در رساندن مقاصد خویش حکایت داشته و بیان‌گر آن است که سنت، شرح و تقریر آیات قرآن و تبیین تفاصیل احکام و قصص آن را به عهده دارد.

پاسخ به یک پرسش

پرسش: چگونه ادعای «استقلال قرآن در رساندن مرادات خود» با ادعای شأن تعلیمی و تبیینی معصومین (علیهم السلام) نسبت به قرآن، سازگار است؟

پاسخ: از مطالب گذشته می‌توان به دست آورد که با طولی دانستن نقش سنت در برابر قرآن، هم «استقلال قرآن در افاده مقاصد خویش» پذیرفتنی است و هم نقش تبیینی و تقریری سنت در برابر قرآن، زیرا با این توجیه، منافاتی ندارد که سنت در

طول قرآن، تفصیل مجملات و تبیین مبهمات آن را نیز به عهده داشته باشد.

با توجه به آنچه گفته شد، منظور از «استقلال قرآن در تفسیر» به معنای نفی کلی دیگر منابع، از جمله روایات، نیست تا تداعی‌گر شعار انحرافی «حسبنا کتاب الله» باشد؛ چه اینکه چنین دیدگاهی، علاوه بر ناسازگاری با معتقدات شیعه، با حدیث متواتر ثقلین که تمسک به هر دو (کتاب و سنت) را فرض کرده است، سازگار نیست. همچنین با آیاتی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) را مفسِّر و مبین آیات قرآن می‌داند، ⁽¹⁾در تعارض است.

مراد این است که قرآن، خود گویای حقایق خویش است و روایات، بیانگر همان حقایق و شرح و تقریر آنها است؛ یعنی ازآنجاکه آن حقایق در شکل ابتدایی از نظرها پوشیده و در سایه ظواهر پنهان هستند، روایات کمک می‌کنند تا آن حقایق، از سایه برون آمده و تجلی یابند. ⁽²⁾

در واقع، روایات تفسیری، زمینه لازم برای تأمّل دقیق‌تر و اندیشیدن ظریف‌تر در آیات قرآن را فراهم می‌کنند و راه سیال ذهن و بارش فکری را هموار می‌سازند تا مفسر خود، به فهم آن معارف قرآنی نایل آید.

در آیات قرآن به روشنی به این نقش روایات اشاره شده است. آنجا که در مورد تبیین رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در ابلاغ پیام الهی و ایجاد بستر لازم برای درست اندیشیدن در آیات قرآن می‌فرماید: (هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ ) ؛ او کسی است که در میان افراد درس نخوانده، پیامبری از خودشان مبعوث کرد که آیاتش را بر آنها تلاوت کند و

آنان را تزکیه کند و به آنها کتاب و حکمت بیاموزد. ⁽¹⁾

برابر این آیه، در عرض تلاوت آیات و تزکیه مردم، به آموزش کتاب و حکمت نیز اشاره شده و تبیین این دو به‌عنوان رسالتی ویژه بر عهده پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نهاده شده است. به نظر می‌رسد «کتاب»، اشاره به بُعد عملی معارف قرآن و «حکمت»، اشاره به بُعد اعتقادی و بینشی قرآن باشد. ⁽²⁾یا آنکه «کتاب» به بخش ظاهری و تنزیلی آیات قرآن و «حکمت» به بخش‌های باطنی و تأویلی آن اشاره دارد. ⁽³⁾

این‌گونه آیات، به‌خوبی به نقش روایات تفسیری در ایجاد زمینه لازم برای درک معارف قرآن و درست اندیشیدن در آن، اشاره کرده و حاکی از آنند که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) افزون بر تلاوت ظاهری آیات، تعلیم معارف و تبیین حقایق باطنی آن را نیز به عهده داشته است.

در واقع، نقش سنت، گشودن افق‌های تازه برای دستیابی به ژرفای معارف قرآن و رسیدن به گستره معنایی آن است، تا ذهنِ تأمل کنندگان به ابعادی از دلالت‌ها و افاده‌های قرآنی معطوف شود که در نگاه ظاهری و بدوی به دست نمی‌آید و این درست بدین معناست که سنت در طول قرآن به ایفای نقش می‌پردازد.

نکته درخور توجه درباره اهمیت روایات تفسیری و جایگاه ویژه آن، این است که در راهیابی به مدلول و مفاد کلام الهی، عناصر گوناگونی دخالت دارند. قول لغوی، اسناد و شواهد تاریخی، فهم مخاطبان عصر نزول که شاهدان صحنه بودند و نیز گزارش‌های آگاهان از بستر نزول، از جمله عناصر دخیل در فرایند فهم آیات قرآن به شمار می‌آیند.

تردیدی نیست که این عناصر، صِرفاً به دنبال کشف مناسبات دلالی و سیاقی برخاسته از الفاظ قرآنند. ازاین‌رو، «مورد وثوق و خبره بودن گوینده» در حصول اطمینان به اینها کافی است، ولی آنجا که سخن از یافتن راهی برای درک مقاصد الهی و مراد خداوند و اطمینان از درستی فهم مخاطبان باشد، علاوه بر «مورد وثوق و خبره بودن» باید در جست‌وجوی ویژگی «عصمت و علم لدنی» بود، تا بتوان فراتر از مناسبات لفظی و دلالی از مراد گوینده و افق فکر و اراده او اطلاع یافت و از درستی فهم مخاطبان در دریافت کلام الهی، اطمینان حاصل کرد.

از این منظر، نقش سنت به سان دیگر عناصر دخیل، تنها برای شناخت بستر نزول و یا معانی واژه‌ها و ابعاد مختلف متن نیست، بلکه سنت در اینجا از مراد متکلم (خداوند) خبر می‌دهد و طبعاً گوینده آن، باید از ویژگی «عصمت و علم لدنی» هم برخوردار باشد.

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

7- نقش روایات تفسیری در فهم قرآن (3)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با رویکرد روش‌شناختی در روایات تفسیری؛ 2) آشنایی با نقش تعلیمی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) در تفسیر؛ 3) آشنایی با نقش کادرپروری اهل‌بیت (علیهم السلام) در تفسیر.

درآمد

پس از روشن شدن جایگاه واقعی سنت در فرایند فهم آیات قرآن و طولی بودن نقش آن، این سؤال پیش می‌آید که آیا روایات تفسیری، صِرفاً برای تبیین معنا، بیان مراد خداوند و ارائه تفاصیل آیات است یا آنکه روش تفسیر آیات را نیز می‌آموزد؟ به دیگر سخن، آیا رویکرد روایات تفسیری تنها معناشناسی است، یا روش‌شناسی نیز مورد نظر است؟

روشن است بنا به رویکرد «معناشناسانه»، حجم روایات تفسیری و کثرت آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. حال آنکه بنا به رویکرد «روش‌شناسانه»، سنت در مقام راهنمای تفسیری، دربردارنده کلیدهای تفسیری است که همانند معلمی خبیر، به آموزش روش‌های تفسیری می‌پردازد و کثرت روایات و زیادی حجم آنها، اهمیت چندانی ندارد.

رویکرد روش شناختی در روایات تفسیری

رویکرد روش‌شناسانه می‌تواند راه جمع مناسبی بین دو دسته از آیات و روایات به ظاهر ناسازگار باشد؛ یعنی دسته‌ای که همگان را به اندیشیدن و تأمل در آیات قرآن دعوت می‌کند و از جامعیت و بی‌نقص بودن آن و همچنین بی‌نیازی آن نسبت به دیگر منابع، سخن می‌گوید و دسته‌ای که راسخان در علم را فهمانندگان واقعی قرآن دانسته و پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) را بیان کننده اسرار و رموز آن برمی‌شمارد.

در واقع، در این نگاه، هم به نقش ویژه و برجسته سنت در تبیین مقاصد قرآنی خدشه‌ای وارد نمی‌شود و هم به جایگاه ژرف‌اندیشی‌های مفسران و محققان در فهم آیات قرآن، بهای لازم داده می‌شود.

به دیگر سخن، با این نگرش، هم نقش‌آفرینی سنت در تبیین مفاد تنزیلی و تأویلی قرآن، به درستی مورد لحاظ قرار گرفته و هم راه برای اندیشوران و محققان قرآنی، برای ژرف‌اندیشی بیشتر در آیات قرآن باز مانده است؛ هم استقلال قرآن در رساندن مفاهیم خود و بی‌نیازی آن نسبت به منابع دیگر و تمامیت و جامعیت آن، به رسمیت شناخته شده و هم جایگاه اهل‌بیت (علیهم السلام) به‌عنوان آموزگاران بشر برای ورود به عرصه‌های قرآنی و کسب آمادگی و ظرفیت بالای روحی و علمی جهت باریابی به معارف بلند قرآن، ملحوظ مانده است.

کوتاه سخن آنکه بر اساس این نگرش، سنت، همچون مفسری ساده، صِرفاً در پی بیان معانی واژگان موجود در آیه‌ها نیست؛ بلکه روش استفاده از قرآن و شیوه برداشت از آیات را نیز می‌آموزد.

از نگاه علامه طباطبایی که از طرفداران این نظریه بوده و به روش تفسیری قرآن به قرآن پای‌بند است، این روش تفسیری، برگرفته از آثار روایی اهل‌بیت (علیهم السلام) بوده و از آموزه‌های تفسیری آنها است. وی که تفسیر المیزان را براساس روش قرآن به قرآن، پدید آورده است، جایگاه اهل‌بیت (علیهم السلام) را در پیوند با قرآن بِسان معلمی خبیر می‌داند که راه دستیابی به معارف ژرف و دقیق قرآنی را به فراگیران می‌آموزد. به اعتقاد علامه طباطبایی، چنانچه مفسّر با آموزه‌های قرآنی اهل‌بیت (علیهم السلام) آشنا نباشد، حق ورود به عرصه تفسیر را ندارد. ⁽¹⁾

از مجموع سخنان علامه می‌توان دریافت که وی برای سنت دو نقش اساسی در برابر قرآن قائل است:

از نگاه علامه، اهل‌بیت (علیهم السلام) به درستی به آموزش این روش اهتمام داشتند و ازاین‌رو، حجم انبوهی از روایات تفسیری، از نوع استدلال به یک آیه برای توضیح آیه‌ای دیگر است. وی دراین‌باره می‌نویسد:

إنّ جمّاً غفیراً من الروایات التفسیریة الواردة عنهم (علیهم السلام) مشتملة علی الاستدلال بآیة علی آیة والاستشهاد بمعنی علی معنی. ⁽¹⁾

ایشان درباره آیه 7 از سوره آل عمران می‌نویسد:

ومن هنا یظهر أنّ شأن النبیّ (صلی الله علیه و آله) فی هذا المقام هو التعلیم فحسب. والتعلیم إنّما هو هدایة المعلّم الخبیر ذهنَ المتعلّم وإرشاده إلی ما یصعب علیه العلم به والحصول علیه، لا ما یمتنع فهمه من غیر تعلیم، فإنّما التعلیم تسهیل الطریق وتقریب للمقصد؛ از اینجا معلوم می‌شود که نقش پیامبر (صلی الله علیه و آله) در برابر قرآن صرفاً نقش تعلیمی است و تعلیم عبارت است از اینکه معلم خبیر، ذهن فراگیر و یادگیرنده را به سوی چیزی که دستیابی به آن برایش دشوار است جهت داده و ارشاد کند (تا خود به فهم آن نایل شود) و اما بیان چیزی که اساساً بدون تعلیم برای فراگیرنده ممکن نیست، «تعلیم» نامیده نمی‌شود. تعلیم، همان آسان کردن راه فهم و نزدیک کردن مقصد است. ⁽²⁾

از نگاه علامه، آنچه درباره «تبیان کل شیء بودن قرآن» گفته شد، منافی این نیست که پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام) عهده‌دار بیان جزئیات قوانین و تفاصیل احکام شریعت که از ظواهر قرآن مجید به دست نمی‌آید، بوده‌اند. ⁽³⁾

وی در اموری چون آیات فقهی، تفصیل قصص و بیان جزئیات معاد، نقش اهل‌بیت (علیهم السلام) را افزون بر نقش تعلیمی، واجد ویژگی تبیینی دانسته و در این زمینه می‌گوید:

تفاصیل الأحکام ممّا لا سبیل إلی تلقّیه من غیر بیان النبیّ؛ کما أرجعها القرآن إلیه فی قوله تعالی: (وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا) ⁽¹⁾وما فی معناه فی الآیات، وکذا تفاصیل القصص والمعاد مثلاً؛ جز با بیان پیامبر (صلی الله علیه و آله)، راهی برای وصول به تفاصیل احکام نیست؛ چنان‌که قرآن نیز در این مورد همگان را به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) ارجاع داده است و فرمود: "آنچه پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای شما آورده بگیرید و از آنچه شما را از آن نهی کرده است بر حذر باشید "و آنچه در آیات دیگر به همین مضمون آمده است. و نیز در مثل تفاصیل قصه‌های قرآنی، یا جزئیات معاد، راهی جز بیان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیست. ⁽²⁾

البته به حسب ظاهر ممکن است بیان جزئیات و تفاصیل احکام، به‌طور مستقیم، تفسیر به معنای اصطلاحی آن شمرده نشود، ولی در واقع این هم به نوعی تفسیر شمرده می‌شود؛ چنان‌که در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است:

إنّ رسول الله نزلت علیه الصلاة ولم یسمّ الله لهم ثلاثاً ولا أربعاً، حتّی کان رسول الله هو الذی فسّر ذلک لهم ونزلت علیه الزکاة ولم یسمّ لهم من کلّ أربعین درهماً، حتّی کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) هو الذی فسّر ذلک لهم؛ بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) آیات نماز نازل شد، درحالی‌که خداوند در آن سه رکعت یا چهار رکعت بودن را بیان نکرد، تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آنها را «تفسیر» کرد. همچنین آیات زکات نازل شد، ولی بیان نشد که از هر چهل، یک درهم را باید بپردازد، تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را "تفسیر "کرد. ⁽³⁾

چنان‌که ملاحظه می‌شود، برابر این روایت، بیان پیامبر (صلی الله علیه و آله) حتی نسبت به تعیین رکعت‌های نماز یا جزئیات زکات، از باب تفسیر آیات قرآن شمرده می‌شود. با این نگاه، تمام احکام فقهی، به نوعی تفسیر قرآن است که اصول آنها در قرآن بیان شده است.

بنا به نظر علامه، این دو نقش تنها نسبت به ظاهر قرآن و در چارچوب

مدلول‌های لفظی آن است، اما در مورد باطن آیات، جری، تطبیق و تأویل آیات قرآن، روشن است که نقش سنت، نقشی اساسی‌تر و محوری‌تر است.

جان کلام علامه طباطبایی در مورد نقش روایات معصومین (علیهم السلام) در تفسیر قرآن، این است که ایشان نقش اولی و اصلی معصومین (علیهم السلام) را «تعلیمی و آموزشی» می‌داند. ازاین‌رو، از دیدگاه وی رویکرد غالبی و اساسی در روایات تفسیری، «آموزش مهارت تفسیر» به متعلمان است؛ یعنی بیانات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) افزون بر بیان مراد خداوند، جنبه آموزشی دارد و باعث پرورش مفسران می‌شود، اما نقش تبیینی آن مربوط به مواردی چون تفاصیل احکام، بطون، جری و تطبیق است؛ بنابراین می‌توان نظر علامه طباطبایی را در پیوند با نقش روایات تفسیری به موارد زیر خلاصه کرد:

هم‌صدا با علامه طباطبایی، دانشمندان دیگری نیز به نقش برجسته «روش‌شناختی» در روایات اهل‌بیت (علیهم السلام) توجه کرده‌اند. برخی از قرآن پژوهان برای سنت در برابر قرآن، سه نقش اساسی قائل شده‌اند:

برخی از علمای اهل‌سنت، پنج نقش برجسته برای سنت در کنار قرآن قائل شده‌اند:

برخی نیز، نقش سنت را در ازای قرآن به دو محور تعلیمی و تبیینی خلاصه کرده‌اند که با توجه به زیر مجموعه‌های آن دو، به هشت مورد می‌رسد:

این اظهارات نشان می‌دهد که امروزه توجه به نقش «روش‌شناختی» در حوزه روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام)، در کانون توجه محققان و قرآن‌پژوهان قرار گرفته است؛ هرچند در چگونگی و میزان آن، نظرات متفاوتی وجود داشته و دارد.

پرورش کادر علمی تفسیر توسط اهل بیت (علیهم السلام)

افزون بر ویژگی رویکرد روش‌شناسانه در روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) و نقش‌هایی که تاکنون برشمرده شد، «کادرپروری تفسیری» نیز از جمله فعالیت‌های قرآنی است که اهل‌بیت در آن ایفای نقش کرده‌اند.

روشن است که سپردن علوم و معارف قرآنی، به‌عنوان ودیعه بزرگ الهی، نزد اهل‌بیت (علیهم السلام) در راستای پاسخ‌گویی به نیازهای هدایتی و تربیتی جامعه انسانی است. آنان به‌عنوان آموزگاران بزرگ بشر، به منظور افاضه علوم قرآنی و گسترش فرهنگ آن، افزون بر بیان «روش‌شناسانه» مراد خداوند از آیات قرآن، به تربیت افراد مستعد نیز پرداخته‌اند و به‌جای اکتفا به بیان تفسیری صِرف، به پرورش نیروهای انسانی به‌عنوان «کادر علمی تفسیر» روی آورده‌اند تا از این طریق، بیشتر به هدف مقدس توسعه فرهنگ قرآنی، جامه عمل بپوشانند.

ابن عباس، ابن مسعود، ابی بن کعب و...، نخستین دست‌آوردهای این تلاش مقدس هستند که در مکتب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و امیرمؤمنان (علیه السلام) پرورش یافتند. ⁽¹⁾پس از آن، رسالت پرورش مفسران، در خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) ادامه یافت؛ حتی زنان بزرگوار این شجره طیبه، مانند زینب کبری (علیها السلام) نیز به پرورش نیروهای علمی در جامعه زنان پرداختند.

در روایتی از امام باقر (علیه السلام) می‌خوانیم:

«فإنّما علی الناس أن یقرؤا القرآن کما أنزل فإذا احتاجوا إلی تفسیره فالاهتداء بنا وإلینا؛ وظیفه مردم این است که قرآن را برابر آنچه نازل شده است قرائت کنند، ولی آنگاه که به تفسیر آن نیازمند شدند، آن کار به عهده ما و به سوی ماست». ⁽²⁾

اهل‌بیت (علیهم السلام) به شاگردان برتر و ممتاز خود می‌آموختند که چگونه قرآن را به نطق درآورند؛ حتی گاه در برابر یک پرسش ساده نیز بدین امر مبادرت می‌کردند.

عبدالاعلی از شاگردان مکتب امام صادق (علیه السلام)، وقتی در یک مسئله معمولی از آن حضرت می‌پرسد: ناخن پایش جدا شده و دارویی بر آن نهاده است، حال چگونه وضو بسازد؟ امام (علیه السلام) پیش از آنکه پاسخ دهد، راه فهم آن را از قرآن تذکر داده، می‌فرماید: «یعرف هذا وأشباهه من کتاب الله. قال تعالی: (وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ) ⁽¹⁾، امسح علیها؛ این مسئله و مشابه آن از قرآن به دست می‌آید، زیرا قرآن می‌فرماید: «خداوند در دین، حکم حرجی بر شما وضع نکرده است». بر روی همان (به‌عنوان وضوی جبیره‌ای) مسح کن». ⁽²⁾

این روایت و روایات مشابه نشان می‌دهند که پرورش نیروهای علمی در حوزه فهم قرآن و چگونگی استنباط از آن، وجهه همت اهل‌بیت (علیهم السلام) بوده است.

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

8- گونه شناسی روایات تفسیری

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با تعدد و تنوع روایات تفسیری؛ 2) آشنایی با بهره‌گیری از روایات در تفسیر واژگان قرآنی؛ 3) آشنایی با شیوه معصومین (علیهم السلام) در استفاده از تمثیل و قواعد ادبی در تفسیر قرآن؛ 4) آشنایی با به کارگیری روش تفسیری قرآن به قرآن توسط معصومین (علیهم السلام)؛ 5) بازشناسی روایات تفسیری از روایات جری و انطباق؛ 6) بازشناخت مرزهای روایات تفسیری از روایات بیان مصداقی.

درآمد

مسئله گونه‌ها و انواع «روایات تفسیری» تا پیش از دهه‌های اخیر، به‌صورتِ جدی مورد توجه پژوهشگران معارف قرآنی نبوده است. پیشینیان با اینکه خود در جمع‌آوری و تنظیم روایات تفسیری، تلاش و کنکاش تحسین برانگیزی از خود نشان داده‌اند، ولی اشاره‌ای چندان به تنوع و گوناگونی روایات نشده است. گو اینکه آنان به کشف این نکته نایل نشده بودند. ولی در دهه‌های اخیر، شماری از پژوهشگران معارف قرآنی به بررسی، استقراء و نام‌گذاری این‌گونه‌ها اقدام کرده‌اند. بی‌تردید شناخت نظم‌یافته این انواع، به بهره‌مندی آسان‌تر از روایات تفسیری خواهد انجامید.

در ادامه به مهم‌ترین گونه‌های روایات تفسیری اشاره می‌شود. ⁽¹⁾هرچند این تقسیم‌بندی در نگاه نخست، ناظر به روایات تفسیری شیعه است، ولی روایات تفسیری اهل‌سنت نیز تا حدودی در قالب این تقسیم‌بندی قابل ارائه اند. از این رو در برخی از موارد به نمونه‌هایی از روایات تفسیری اهل‌سنت نیز اشاره شده و به لحاظ کمیت و کیفیت با روایات تفسیری شیعه مقایسه می‌شود.

تفسیر واژگانی

در شماری از روایات تفسیری، تنها به بیان معنای یک واژه با یادکرد واژه‌ای مترادف، یا واژگانی آسان‌تر بسنده شده است. این روش که بیشتر به ترجمه و توضیح شباهت دارد، در مواردی به کار رفته است که برای مخاطب تنها همان واژه مبهم بوده و نیاز به توضیح بیشتری وجود نداشته است. ⁽²⁾

این نوع روایات تفسیری، همان است که بیشتر از آن به‌عنوان «معناشناختی» یا «معناشناسانه» یاد. روشن است تفسیر در این سطح، مشروط به عصمت و علم لدنی نیست، بلکه خبره بودن در شناخت واژگان و مفاهیم لغات، کافی است.

آنچه نباید دراین‌باره از آن غفلت کرد اینکه مهم‌تر از بحث واژه‌شناسی، شناخت مبانی فهم واژه‌هاست. چیزی که امروزه به‌عنوان «فقه اللغة» یا «فلسفه زبان» از آن یاد شده و در آن برای یافتن پاسخ صحیح به تحقیق و جست‌وجو درمورد پرسش‌های زیر پرداخته می‌شود:

بی‌تردید پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها نیاز به کاوش‌های جدی و عمیق دارد و در مجالی دیگر باید با استفاده از روش‌های علمی نو، روایات تفسیری معصومین (علیهم السلام) را که در تبیین مفاهم واژگان وارد شده‌اند، مورد دقت مضاعف قرار داد، تا از این رهگذر به پاسخ‌های صحیح این نمونه پرسش‌ها، از منظر معصوم (علیه السلام) راه یافت. ⁽¹⁾ولی آنچه اینجا ارائه می‌شود، تنها ذکر نمونه‌هایی از روایات تفسیری است که در بیان مفاهیم و مدلول‌های واژگان وارد شده‌اند.

«الصدود فی

العربیة، الضحک؛ صدود در زبان عربی به معنای خنده است». ⁽¹⁾

لغت‌شناسان واژه «مفازة» را به معنای مهلکه گرفته‌اند، ولی از باب فال نیک زدن، آن را در نجات از مهلکه استعمال می‌کنند. ابن منظور در لسان العرب، واژه مفازة در این آیه را به معنای «بعید» دانسته است. ⁽⁵⁾

در تعدادی از روایات، به غیر عربی بودن واژه‌ها اشاره شده است. از جمله واژه «ابلعی» در آیه (وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ ) ⁽⁸⁾به لغت هندی به معنای «اشربی» یعنی فرو بر، آمده است. ⁽⁹⁾

افزون بر آنچه گذشت، به موارد دیگری از روایات تفسیر واژگانی از منابع اهل‌سنت اشاره می‌شود:

نکته مهم آنکه شمار زیادی از روایات تفسیری اهل‌سنت، از نوع تفسیر

واژگانی است. برای اثبات این مطلب، کافی است به کتاب‌هایی چون تفسیر طبری و تفسیر ابن ابی حاتم مراجعه شود.

بررسی اجمالی و گذرای این کتاب‌ها، نشان می‌دهد که تفسیر واژگان و ترجمه‌ای (شرح اسمی)، چه حجم عظیم و گسترده‌ای از روایات را به خود اختصاص داده است!! آن‌هم غالباً این دسته از روایات به‌صورتِ تکراری - به‌ویژه در تفسیر طبری و تا حدودی در تفسیر درّ المنثور - از صحابه و تابعین و اتباع آنان نقل شده است. درحالی‌که در روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) از میان انواع روایات تفسیری، تقریباً کمترین شمارگان مربوط به تفسیر واژگانی است.

این نکته بیانگر آن است که به عکس روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام)، صبغه غالبی در روایات تفسیری اهل‌سنت، «معناشناسانه» است، نه «روش‌شناسانه».

جالب توجه آنکه در منابع تفسیری اهل‌سنت، روایات خود پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، کمتر در حوزه تفسیر واژگانی است. ازاین‌رو، این نوع روایاتِ شرح اسمی و معناشناختی، عمدتاً از صحابه و تابعین و پیروان آنان نقل شده است.

شاید در صورت تحقیق بیشتر، بتوان دریافت که هر چه منقولات تفسیری از زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) فاصله گرفته و به سوی تابعین و پیروان آنان کشیده شده، بر حجم روایات تفسیری واژگانی، افزوده شده است.

بهره گیری از تمثیل (تصویرپردازی)

در میان روایات تفسیری، سخنانی دیده می‌شود که در آن معصومین (علیهم السلام) برای انتقال سریع مفاهیم به مخاطب، از «تمثیل» ⁽¹⁾و همانندسازی استفاده می‌کردند.

این روش در شرایطی متناسب با سطح آگاهی و فهم مخاطبان بود و یا در جایی استفاده می‌شد که می‌خواستند جلوی سوء استفاده مغالطه‌گران را بگیرند و طرف را مجاب کنند.

هرچند تعداد این دست از روایات، انگشت شمارند، ولی از نگاه روش‌شناختی، بسیار حائز اهمیت هستند.

از باب نمونه: در مناظره برخی از یهودیان با حضرت علی (علیه السلام) آنان با تعریض به آیاتی چون: (فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ ) ⁽¹⁾و آیه: (وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ ) ⁽²⁾از آن حضرت پرسیدند: فأین وجه ربّک؟ امام به‌جای پاسخ علمی و نظری، به ابن عباس دستور داد تا آتشی تهیه کند. چون آتش برافروخته شد و زبانه کشید، از یهودی پرسید: أین وجه هذه النار؛ «صورت این آتش کدام است؟» یهودی اظهار کرد که آتش صورت خاصی ندارد. امام با شنیدن این اعتراف، فرمود:

قال ربّی - عزّوجلّ - هذا المثل: (وَ لِلّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ ) . ⁽³⁾

چنان‌که ملاحظه می‌شود، امام با استفاده از یک تمثیل محسوس با برافروختن آتش، نفی جسمانیت خداوند را در سطح فهم مخاطب بیان کرد.

نمونه دیگر: در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است که آن حضرت پس از تلاوت آیه: (وَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً) ⁽¹⁾، در تبیین واژه‌های «اسراف»، «قتر» و «قوام» با تمثیلی ساده و روان، ابتدا مقداری ریگ را از زمین برداشت و آن را در مشت خود جای داد و کاملاً مشت خود را بست و فرمود:

«هذا الإقتار الذی ذکره الله - عزّوجلّ - فی کتابه؛ این معنای اقتار است که خداوند در کتابش آورده است». دوباره مشتی از ریگ پُر کرد و کاملاً آن را باز گذاشت به گونه‌ای که همه ریگ‌ها به زمین ریخت و فرمود:

«هذا الإسراف؛ این معنای اسراف است». در مرحله سوم، مشتی دیگر برگرفت و نیمی از آن را بر زمین ریخت و نیمی را در مشت خود نگه داشت و فرمود: «هذا قوام؛ این معنای قوام است». ⁽²⁾بدین گونه امام با این مثال ساده و روشن، تفاوت این سه واژه را به‌صورتِ عینی و ملموس بیان کرد.

نمونه دیگر: برای توضیح واژه «حبک» در آیه (وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ ) ⁽³⁾، امام رضا (علیه السلام) با فرو کردن انگشتان دست در یک‌دیگر و قرار دادن کف دست روی هم، آن را تفسیر کرد. ⁽⁴⁾

همچنین امام صادق (علیه السلام) در تفسیر دو واژه «غلّ» و «بسط»، با باز و بسته کردن کف دست، آنها را تبیین کرد. ⁽⁵⁾

بهره گیری از قواعد ادبی

⁽¹⁾ در شماری از روایات تفسیری ملاحظه می‌شود که امام معصوم (علیه السلام) با اشاره به نکته‌های ادبی و قواعد لسانی، راه دستیابی به آن را نیز بیان کرده است. بدیهی است که این نوع روایات، افزون بر آنکه حاکی از روشمندی برداشت‌های تفسیری معصوم (علیه السلام) است، نوعی آموزش و تعلیم روش، در فهم آیات به شمار می‌آید.

برای نمونه: در روایتی آمده است که از امام صادق (علیه السلام) سؤال شد: «آیا فریضه امر به معروف و نهی از منکر بر همه افراد امت واجب است؟» امام در پاسخ فرمود: «خیر، چنین نیست». راوی دلیل آن را پرسید؛ امام فرمود:

والدلیل علی ذلک کتاب الله تعالی: (وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ) ⁽²⁾(وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ ) ⁽³⁾

ولم یقل: علی أمّة موسی ولا علی کلّ قومه؛ دلیلش آن است که خداوند فرمود: «باید در میان شما گروهی باشند که به نیکی‌ها فرا خوانند و آنان را امر به معروف و نهی از منکر کنند». چنان‌که خداوند در جای دیگر فرمود: «و از قوم موسی گروهی بودند که به حق دعوت می‌کردند» و نفرمود: علی أمّة موسی یا علی کلّ قومه. ⁽⁴⁾

بدین ترتیب به خوبی روشن می‌شود که عبارت (وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ ) و همچنین عبارت (وَ مِنْ قَوْمِ مُوسی ) که با «مِن تبعیضیه» آمده است، دلالت می‌کند که فریضه امر به معروف و نهی از منکر، اختصاص به گروه خاصی دارد.

نمونه دوم: روایتی است که در آن زراره از امام صادق (علیه السلام) می‌پرسد: «به چه دلیل مسح کردن روی قسمتی از سر صحیح است؟» امام در پاسخ می‌فرماید:

«إنّ المسح ببعض الرأس لمکان الباء». ⁽¹⁾امام با اشاره به «باء» در آیه (وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ ) ⁽²⁾استنتاج می‌کند که مسح به بعض سر صحیح است، زیرا واژه «مسح» به خودی خود متعدی است و نیازی به «باء» ندارد، ولی از آنجا که در این آیه با «باء» آمده، اشاره به همین نکته دارد که قسمتی از سر مراد است، نه تمام آن.

بهره گیری از روش تفسیر قرآن به قرآن

چنان‌که پیش‌تر گفته شد، علامه طباطبایی روش تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) را در قالب روش قرآن به قرآن می‌داند. ایشان بر این باور است که شیوه رایج اهل‌بیت (علیهم السلام) در تفسیر، همین روش بوده است. ⁽³⁾

برجستگی این شیوه، افزون بر اینکه روش اهل‌بیت (علیهم السلام) عصمت و طهارت است، از مصونیت بالایی نسبت به خطاهای تفسیری برخوردار است.

حجم زیادی از روایات تفسیری معصومین (علیهم السلام)، از نوع استدلال به آیه‌ای برای فهم آیه‌ای دیگر است. برای نمونه: در روایتی از امیرمؤمنان (علیه السلام) در تفسیر آیه (لا یَنالُ عَهْدِی الظّالِمِینَ ) ⁽¹⁾می‌خوانیم: «أی المشرکین». آنگاه حضرت در توجیه تفسیر «ظالمین» به «مشرکین» با استفاده از آیه سیزدهم سوره لقمان می‌فرماید: لأنّه سمّی الشرک ظلماً بقوله: (إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ) ؛ به این دلیل است که خداوند در آیه (إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ) ؛ شرک را «ظلم» نامیده است. ⁽²⁾

نمونه دیگر، روایتی است که در منابع اهل‌سنت در تفسیر آیه (الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ ) ⁽³⁾از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آمده است که «ظلم» را با استفاده از آیه (إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ ) به «شرک» معنا کرده است. ⁽⁴⁾

نمونه دیگر، روایتی است از زراره و محمد بن مسلم که از امام باقر (علیه السلام) پرسیدند: «چگونه حکم به وجوب قصر در سفر می‌کنید و حال آنکه در قرآن تعبیر به (فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ) ⁽⁵⁾شده است که به حسب ظاهر به معنای جواز قصر است، نه وجوب آن؟» امام (علیه السلام) در پاسخ با استناد به آیه (فَمَنْ حَجَّ الْبَیْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیْهِ أَنْ یَطَّوَّفَ بِهِما) ⁽⁶⁾فرمود: «همان گونه که مقصود از عبارت لا جناح در این آیه، ناظر به وجوب طواف (سعی) است، نه جواز آن، در

آیه (فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ ) نیز، به معنای وجوب قصر است، نه جواز آن». ⁽¹⁾

بنابراین، امام برای بیان تفسیر آیه‌ای، از آیه‌ای دیگر کمک می‌گیرد و این همان روش تفسیری قرآن به قرآن است. به‌کارگیری این روش در روایات تفسیری اهل‌سنت نیز کم و بیش به چشم می‌خورد.

بهره گیری از ساختار چند معنایی قرآن (بطون)

بخش عمده‌ای از تفسیر معصومین (علیهم السلام)، از نوع تفسیر لایه‌های باطنی و معانی پنهانی آیات است. اشتمال قرآن بر ظهر و بطن و گستره معنایی باطنی، حقیقتی است که ابتدا از زبان گویای پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شنیده شد. پس از آن حضرت، همواره ائمة اطهار (علیهم السلام) این نکته را گوشزد می‌کردند و خود نیز در سطح گسترده‌ای به بیان معانی باطنی آیات قرآن مبادرت می‌ورزیدند.

ویژگی مراتب معنایی در قرآن و چند لایه بودن آن از امتیازات زبانی این کتاب آسمانی به شمار می‌آید و بیانگر جاودانگی و پایداری آن است. به یقین کشف هر یک از این مراتب، می‌تواند پاسخ‌گوی بخش‌هایی از نیازهای هدایتی بشر در گستره تاریخ باشد.

پیداست که لایه‌های باطنی قرآن، فراتر از دلالت‌های سیاقی و نزولی بوده و آزادتر از قید و بندهای لفظی و قواعد و معیارهای لسانی حاکم بر آنهاست. به همین جهت، با تجرید و جداسازی از خصوصیات نزولی همراه است.

البته تجرید آیه از ویژگی‌های نزولی و دلالی، با حفظ ملاک‌ها و اصول کلّی، در راستای همان معانی ظاهری بوده و بیگانه از آن نیست و نباید هم باشد. ازاین‌رو، از امتیازات تفسیر باطنی، هم‌سویی آن با تفسیر ظاهری است؛ بدین معنا

که معانی باطنی آیات، در طول معانی ظاهری آن، هم‌زمان اراده شده‌اند.

تعدد و تنوع معانی آیات و اختلاف ظاهری آنها که در شماری از روایات تفسیری ملاحظه می‌شود و گاه شبهه تعارض و اختلاف در گفتار معصوم (علیه السلام) را تداعی می‌کند، در مواردی به همین مراتب معنایی برمی‌گردد؛ یعنی ممکن است اختلاف روایات تفسیری در پاره‌ای از موارد به گوناگونی معنای ظاهری و باطنی آیات یا به اختلاف مراتب باطنی آیات برگردد و در عین حال همه آنها در جای خود صحیح باشد، زیرا هر یک از آن معانی، در بیان مرتبه‌ای از مراتب معرفتی و باطنی آیات است و منافاتی با یک‌دیگر ندارند.

در روایتی از جابر (یکی از اصحاب بزرگوار امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم که دو بار تفسیر آیه‌ای را از امام باقر (علیه السلام) پرسید، ولی هر بار جوابی شنید که با مرتبه دیگر فرق داشت. با شگفتی از امام (علیه السلام) پرسید: «این تفاوت در گفتار ناشی از چیست؟» امام فرمود:

«إنّ للقرآن بطناً وللبطن بطناً وله ظهر وللظهر ظهر...؛ قرآن دارای بطنی است و هر بطنی دارای بطنی است و نیز، دارای ظهر است و برای هر ظاهری، باز ظاهری دیگر... ». ⁽¹⁾

در واقع امام (علیه السلام) با این پاسخ، به نکته دقیقی اشاره کرد و آن اینکه این تفاوت‌ها و گاه اختلاف ظاهری روایات، برای این است که قرآن دارای ساختار چند معنایی بوده و هر یک از این روایات تفسیری، ممکن است در بیان مرتبه‌ای از آن مراتب معنایی باشد.

نمونه دیگر آن، روایتی است که عبدالله بن سنان از امام صادق (علیه السلام) تفسیر آیه

(ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ ) ⁽¹⁾را پرسید و امام آن را به «کوتاه کردن شارب و ناخن در مناسک حج» تفسیر کرد. عبدالله‌بن‌سنان گفت: ذریح محاربی (یکی دیگر از اصحاب امام صادق (علیه السلام) از شما نقل کرده است که این آیه را به «لقای امام» تفسیر کرده‌اید؟» امام در پاسخ فرمود: «آری، ذریح راست گفت؛ تو نیز راست گفته‌ای! ولی قرآن دارای ظهر و بطن است و چه کسی ظرفیت و تحمل ذریح را دارد!» ⁽²⁾

از این روایت نیز به خوبی می‌توان دریافت که اختلاف روایات تفسیری، گاه ناظر به ابعاد معنایی آیات و مراتب باطنی آن است و هر روایتی به بُعدی از ابعاد آن پرداخته است و همه در جای خود صحیح هستند.

شایان توجه آنکه منظور از تفاسیر باطنی، تفاسیر ارائه شده از سوی برخی از صوفیه و مدعیان سیر و سلوک دروغین نیست، که با مبانی باطل و براساس جدایی شریعت و طریقت، به تفسیر قرآن می‌پردازند؛ بلکه مقصود، تفسیری است که اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام)، با آگاهی از باطن آیات و علم به تأویل، آن را روایت کرده‌اند.

با این توضیح، چند نمونه از تفسیر باطن توسط ائمة اطهار (علیهم السلام) ارائه می‌شود:

(خاوِیَةٌ عَلی عُرُوشِها وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ) ⁽¹⁾، «بئر معطّله» (چاه رها شده) را به «امام خاموش» و «قصر مشید» (قصر به جا مانده) را به «امام ناطق» تفسیر کرده است. ⁽²⁾

چنان‌که ملاحظه می‌شود، معنای ظاهری و دلالی آیه در مورد شهرهایی است که ساکنان آن شهرها ستمکار بودند و خداوند آنها را نابود کرد و از آنها تنها چاه‌های رها شده و قصرهای بر پا ایستاده به جا مانده است.

ظاهر آیه بیانگر این نکته ظریف است که مناطق باقی مانده از اقوام گذشته، دارای دو اثر به‌جا مانده‌اند، نخست: بقایایی از قصرهای باشکوه و برافراشته که بیانگر جلال و عظمت ظاهری آنان بود که امروزه اسیر پنجه مرگ شده و خبری از آنها نیست؛ و دیگر: چاه‌ها و قنات‌هایی که نماد حیات و زندگی بودند و امروز در دل زمین پنهان و راکد رها شده‌اند و سال‌هاست که از جوشش و حیات باز مانده‌اند.

این همان چیزی است که ظاهر آیه بنا بر دلالت‌های زبانی و سیاقی بر آن گواهی می‌دهد، ولی امام صادق (علیه السلام) فراتر از این مدلول ظاهری، به بیان مراتب باطنی آیه پرداخت و «قصر مشید» را به «امام ناطق» معنا کرد که همانند قصر باشکوه و برافراشته، در میان اجتماع حضور دارد و بسان قصر که از فرسنگ‌ها فاصله به چشم می‌آید، نقش برجسته او در هدایت و رهبری جامعه، همه جا مشاهده می‌شود.

در مقابل، «بئر معطّله» را به «امام پنهان و خانه نشین» معنا کرد که در اثر غفلت مردم، همچون چاهِ رها شده، در دل خاک پنهان مانده است و به چشم نمی‌آید با آنکه متصل به سفره‌های آبی زیرزمینی است، به ظاهر بی‌آب به نظر می‌آید و کسی از دانش بیکران او بهره‌مند نمی‌شود.

بی شک، ظاهر آیه که پس از بیان داستان کشته شدن هابیل به دست قابیل آمده، احیا و اماته ظاهری است؛ چنان‌که امام، نخست همین تفسیر ظاهری را بیان کرد، ولی پس از پرسش راوی، امام توسعه معنایی از احیای ظاهری به احیای معنوی را تأیید کرد و آن را از مراتب باطنی و تأویلی آیه شمرد.

چه اینکه انسان همان گونه که در سیر مراتب مکانی به راهنمایی نشانه‌هایی از آسمان نیاز دارد، در سیر مراتب معنوی نیز به راهنمایان آسمانی چون پیامبر (صلی الله علیه و آله) و ائمة اطهار (علیهم السلام) نیازمند است.

همچنین است تفسیر نعمت‌های ظاهری و باطنی به «امام ظاهر و باطن» در آیه (وَ أَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَ باطِنَةً ) ⁽¹⁾و نیز تفسیر «لؤلؤ و مرجان» به امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) در آیه (یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ ) ⁽²⁾، یا آنچه در تفسیر پرندگان چهارگانه در داستان ابراهیم (علیه السلام) در مورد آیه 260 سوره بقره آمده است.

جالب است بدانیم در شماری از روایات، تصریح شده است که اینها از باب معنابخشی باطنی است. مانند روایتی که امام باقر (علیه السلام) درباره آیه (وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِینَ ) ⁽³⁾فرموده: «تفسیرها فی بطن القرآن، من یکفر بولایة علی وعلی هو الإیمان؛ «تفسیر باطنی آیه، یعنی هر کس به ولایت علی (علیه السلام) کفر بورزد؛ و علی همان ایمان است». ⁽⁴⁾

تعبیر به «تفسیرها فی بطن القرآن»، بیانگر آن است که امام (علیه السلام) درصدد تفسیر دلالی و سیاقی آیه نیست تا ناظر به الفاظ باشد. از اینجا روشن می‌شود آنان که با دستاویز قرار دادن این‌گونه روایات، بر تفسیر شیعه خرده می‌گیرند، دچار چه اشتباه بزرگی شده‌اند؟! آنان در واقع نتوانستند بین تفسیر دلالی و سیاقی (ظاهری) و تفسیر باطنی فرق بگذارند.

بررسی روایات شیعه و اهل‌سنت، نشان می‌دهد که تفسیر به بطن، بیشتر در روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) به کار گرفته شده است، ولی در روایات تفسیری اهل‌سنت - به دلایلی که ان‌شاءالله در آینده روشن خواهد شد - چندان نمود و ظهوری ندارد؛ هرچند اصل وجودشان انکار نشدنی است.

نظیر روایاتی که در منابع اهل‌سنت، «صراط مستقیم» را به رسول الله (صلی الله علیه و آله) یا بعضی اشخاص دیگر تفسیر کرده‌اند روشن است که مقصود، تفسیر به باطن است. ⁽¹⁾

به کارگیری قاعده جری و تطبیق

بسیاری از روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام)، از باب «جری و تطبیق» است. اصطلاح «جری و تطبیق» که برگرفته از روایاتی چون: «إنّ القرآن یجری کما تجری الشمس والقمر» ⁽²⁾است، نخستین بار توسط علامه طباطبایی طرح شده است. ⁽³⁾

بیان تفصیلی این اصطلاح فرصت جداگانه‌ای می‌طلبد، ولی چکیده سخن اینکه «جری و تطبیق» عبارت است از: جاری شدن و سرایت کردن مفاهیمِ به دست آمده از آیات، به موارد مشابه. براین‌اساس، گرچه منطوق آیه‌ها، در ظاهر ناظر به امت‌های گذشته یا اتفاقات عصر نزول است، ولی روح و حقیقت آن در حصار هیچ زمانی نیست، یعنی «فرازمانی» بوده و در آیندگان همانند گذشتگان جاری و ساری است.

ازاین‌رو، با توجه به خصیصه کارآمدی و جاودانگی قرآن، مفاهیم آیه‌ها در

طول زمان، بر همه موارد مشابه قابل تطبیق هستند؛ زیرا آیه‌های قرآن به مورد شأن نزولی محدود نمی‌شوند، به همین جهت گرفتار رکود و فراموشی نخواهند بود. از این خصیصه در اصطلاح به‌عنوان «جری و تطبیق» یاد می‌شود. که در واقع رمز جاودانگی و پویایی قرآن را نمایان می‌سازد.

فرق «جری و تطبیق» با «بطون آیات» به این نکته برمی‌گردد که گرچه دستیابی به هر دو با تجرید و جداسازی آیه از خصوصیات نزولی همراه است، ولی «جری و تطبیق» انطباق همان مفاهیم به دست آمده (اعم از معانی ظاهری و باطنی) بر مصادیق مشابه خارجی است. بنابراین، هم معانی ظاهری آیات و هم معانی باطنی آن، مشمول قاعده جری و تطبیق است و این قاعده، اختصاص به معانی ظاهری ندارد. ⁽¹⁾

حجم زیاد و فراگیر روایات تفسیری که با روش جری و تطبیق وارد شده‌اند، نشان می‌دهد که اهل‌بیت (علیهم السلام) در سطح وسیعی از این روش استفاده کرده‌اند، به گونه‌ای که علامه طباطبایی این را از سلیقه‌های معصومین (علیهم السلام) برشمرده است. ایشان دراین‌باره می‌نویسد:

وهذه سلیقة أئمّة أهل البیت؛ فإنّهم یطبقون الآیة من القرآن علی ما یقبل أن ینطبق علیه من الموارد وإن کان خارجاً عن موارد النزول؛ جری و تطبیق، روش و سلیقه اهل‌بیت (علیهم السلام) است، زیرا آنان، آیات قرآن را در مواردی که قابل انطباق با موارد مشابه مورد نزول بود، تطبیق می‌کردند. ⁽²⁾

علامه در بیان آمار تقریبی این‌گونه روایات می‌گوید: «این روایات به صدها مورد می‌رسد». ⁽³⁾

تطبیق آیه‌های بی‌شمار ستایش‌آمیز بر اهل‌بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) و همچنین تطبیق آیات نکوهش‌آمیز و بیم دهنده بر دشمنان اهل‌بیت (علیهم السلام) از همین باب است.

چنان‌که در روایت امام باقر (علیه السلام) می‌خوانیم: «القرآن نزل أثلاثاً ثلث فینا وفی أحبّائنا وثلث فی أعدائنا وعدوِّ من کان قبلنا و...؛ یک سوم قرآن درباره ما و دوستان ماست و یک سوم آن درباره دشمنان ما و دشمنان پیشینیان ماست و... ». ⁽¹⁾

شایان ذکر است، روایات جری و تطبیق، هرچند در طبقه‌بندی، در شمار روایات تفسیری هستند ولی حقیقت آن است که این‌گونه روایات، از باب تفسیر صادر نشده‌اند، بلکه در مقام تطبیق آیه بر موارد مشابه وارد شده‌اند. ⁽²⁾

بنابراین، آنان که با دستاویز قرار دادن این‌گونه روایات، بر شیعه و روایات تفسیری آنها می‌تازند، از این نکته غافلند که روایات جری و تطبیق، اساساً تفسیر به معنای بیان معانی الفاظ و مراد خداوند، به شمار نمی‌آیند؛ بلکه تنها سرایت دادن مفهوم آیه به موارد مشابه، با تنقیح ملاک و مناط است.

گلدزیهر می‌نویسد: «شیعه معتقد است موضوع ربع قرآن درباره علویان است و ربع دوم مربوط به دشمنانشان... هفتاد آیه در شأن علی (علیه السلام) است. بنابراین قرآن از نگاه شیعه تا حدود زیادی، یک کتاب حزبی شیعی است». ⁽³⁾

آلوسی (نویسنده تفسیر روح المعانی) پس از اشاره به روایاتی که آیه: (وَ إِنِّی لَغَفّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی ) ⁽⁴⁾را به «ثمّ اهتدی إلی

ولایتنا أهل البیت» ⁽¹⁾تفسیر کرده‌اند؛ چنین می‌گوید:

پیداست که وجوب ولایت و محبت اهل‌بیت (علیهم السلام) از نظر ما کاملاً پذیرفته است، ولی حمل «اهتداء» در این آیه بر ولایت، با توجه به آنکه این آیه درباره قوم بنی اسرائیل عصر حضرت موسی (علیه السلام) است، مستلزم آن است که خداوند اهل‌بیت (علیهم السلام) را به بنی اسرائیل قبلاً شناسانده و ولایت آنها را بر بنی اسرائیل واجب کرده باشد؛ درحالی‌که چنین چیزی از طریق روایات صحیح، ثابت نشده است. ⁽²⁾

روشن است که بزرگ‌ترین اشتباه این صاحب نظران، آن است که نتوانستند بین «تفسیر» و «جری» که زبان تسرّی مفاهیم به موارد مشابه است، تفاوت قائل شوند؛ چنان‌که در شماری از روایات، رأساً به وجود این تفاوت، اشاره شده است.

برای نمونه، امام باقر (علیه السلام) درباره آیه (الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلاّ أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللّهُ ) ⁽³⁾فرمود:

«نزلت فی رسول الله وعلیّ وحمزة وجعفر وجرت فی الحسین؛ این آیه (به حسب تنزیل) در حق پیامبر (صلی الله علیه و آله)، علی، حمزه و جعفر نازل شده است، ولی در حق حسین (علیه السلام) جاری گردیده است». ⁽⁴⁾

تعبیر به «جرت فی الحسین» به این معناست که اگرچه مسلمانان صدر اسلام، مجبور شدند جلای وطن کرده، خانه‌های خود را رها کنند و تن به هجرت

بدهند، ولی آیه در انحصار داستان هجرت مسلمانان صدر اسلام نیست؛ بلکه امام حسین (علیه السلام) نیز در شرایط دشوارتری مجبور شد تا شبانه، مدینه را ترک کرده و به کربلا هجرت کند.

همچنین در روایتی دیگر از آن حضرت می‌خوانیم: «نزلت فی المهاجرین وجرت فی آل محمد (صلی الله علیه و آله)؛ آیه درباره مهاجران نازل شده؛ ولی در حقّ آل محمد (صلی الله علیه و آله) جاری شده است». ⁽¹⁾

نمونه‌ای دیگر: درباره آیه (أَ وَ مَنْ کانَ مَیْتاً فَأَحْیَیْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً یَمْشِی بِهِ فِی النّاسِ کَمَنْ مَثَلُهُ فِی الظُّلُماتِ لَیْسَ بِخارِجٍ مِنْها) ؛ آیا کسی که مرده بود، پس ما او را زنده کردیم و نوری برایش قرار دادیم که با آن در میان مردم راه برود، همانند کسی است که در تاریکی‌ها است و از آن خارج نمی‌شود؟! ⁽²⁾از امام باقر (علیه السلام) در تفسیر «نوراً» آمده است که فرمود:

«إماماً یأتمّ به؛ امامی که به آن اقتدا کنند». ⁽³⁾در روایت دیگری از آن حضرت می‌خوانیم که در تفسیر «نوراً» فرمود:

«یعنی علیّ بن أبی طالب (علیه السلام)». ⁽⁴⁾

علامه طباطبایی پس از نقل این روایت می‌نویسد: «اینها از باب جری و تطبیق مفهوم آیه به موارد مشابه است (نه از باب تفسیر)، زیرا اگر اینها را از باب تفسیر بدانیم با سیاق آیه نمی‌سازد». ⁽⁵⁾

چنان‌که در منابع روایی اهل‌سنت، نزول آیه فوق در مورد عمار یا عمر بن خطاب و ابوجهل بن هشام دانسته شده است. ⁽⁶⁾

همچنین براساس روایات تفسیری اهل‌سنت، آیه: (وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللّهِ أَنْ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ وَ سَعی فِی خَرابِها) ⁽¹⁾به مسیحیان که قوم یهود را از خواندن نماز در بیت المقدس بازداشتند و نیز به مشرکان مکه که مسلمانان را از خواندن نماز در مسجد الحرام منع کرده‌اند، تطبیق شده است. ⁽²⁾

نمونه دیگر از کاربرد جری در روایات، روایتی است که در آن زراره از امام باقر (علیه السلام) می‌پرسد: «مقصود از آیه (فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ) ⁽³⁾، که درباره علمای یهود و مشرکان مکه نازل شده است، چه کسانی هستند؟» امام در پاسخ فرمود:

«نحن هم؛ مقصود ما هستیم». زراره پرسید: «پس سؤال کنندگان ماییم؟» فرمود: «آری». زراره پرسید: «پس بر شما است که پاسخ ما را بگویید؟» امام فرمود: «این دیگر به عهده ماست». ⁽⁴⁾

علامه طباطبایی پس از بیان این روایت می‌نویسد:

این روایت از قبیل جری است، زیرا آیه خصوصیتی ندارد و مقصود از ذکر می‌تواند قرآن یا مطلق کتب آسمانی یا معارف الهی باشد و درهرحال ائمه (علیهم السلام) مصداق اهل الذکر هستند. پیداست که این روایت درصدد تفسیر آیه، بنا بر شأن نزول نیست، چرا که معنا ندارد که مشرکان به خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) یا اهل قرآن مراجعه کنند. ⁽⁵⁾

گفتنی است با اینکه رویشگاه اصلی تفسیرِ جری و تطبیق، در روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) است و هنوز اندیشمندان قرآنی اهل‌سنت آن را به‌طور کامل به رسمیت نشناخته‌اند و حتی شماری از آنها در مقابل آن موضع‌گیری کرده‌اند، ولی

بااین‌حال، وجود این دسته از روایات، در تفسیرهای روایی اهل‌سنت، انکار ناشدنی است؛ چنان‌که روایتِ «نزلت فی رسول الله وعلی وحمزة وجعفر وجرت فی الحسین» که درباره آیه (الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ ) ⁽¹⁾آمده، از طریق حاکم حسکانی نیز نقل شده است. ⁽²⁾

می‌توان در تفسیرهای روایی اهل‌سنت، مواردی را یافت که جز از باب «جری و تطبیق» توجیه دیگری ندارد؛ چنان‌که در روایتی می‌خوانیم: عمر در دست جابر بن عبدالله انصاری - از صحابه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) - درهمی را دیده و از او پرسید: «این درهم برای چیست؟» گفت: «می‌خواهم برای خانواده‌ام گوشت بخرم». عمر گفت: أفکلّما اشتهیتم اشتریتموه، أین تذهب عنکم هذه الآیة: (وَ یَوْمَ یُعْرَضُ الَّذِینَ کَفَرُوا عَلَی النّارِ أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَ اسْتَمْتَعْتُمْ بِها فَالْیَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ ) ⁽³⁾آیا هرچه دلتان خواست، آن را خریداری می‌کنید؟ پس با این آیه چه می‌کنید که فرمود: «آن روز که کافران را بر آتش عرضه می‌کنند (به آنها گفته می‌شود:) از طیبات و لذایذ در زندگی دنیای خود استفاده کردید و از آن بهره گرفتید، اما امروز عذاب ذلّت بار، جزای شما خواهد بود». ⁽⁴⁾

چنان‌که ملاحظه می‌شود عمر، آیه‌ای که مربوط به کفار است بر وضعیت جابر بن عبدالله، از صحابه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، تطبیق کرده است.

در تفسیر آیه (إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ) ⁽⁵⁾روایات متعددی از شیعه واهل‌سنت آمده است که براساس آن، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خود را «منذر»

وعلی (علیه السلام) را «هادی» معرفی کرده است. ⁽¹⁾

روشن است که این امر از باب جری و تطبیق است، زیرا قرآن به‌عنوان کبرای کلیه فرموده: (وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ) . پس تطبیق آن بر شخص امیرمؤمنان (علیه السلام) از باب جری است، نه به‌عنوان تفسیر. از همین رو در روایتی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم:

ابوبصیر از آن حضرت درباره این آیه پرسید. فرمود: پیامبر (صلی الله علیه و آله)، منذر و علی (علیه السلام)، هادی است. ابا محمد! آیا امروز مردم هادی دارند؟ ابوبصیر گفت: قربان! همواره از شما هدایت‌گری وجود داشته، تا نوبت به شما رسیده است». امام فرمود: «ابا محمد! خدا تو را رحمت کند! اگر آیه‌ای که بر شخصی نازل شد با مردن آن شخص می‌مرد، کتاب خدا می‌مرد، اما قرآن چنین نیست، بلکه درباره آیندگان، بسان گذشتگان جاری است». ⁽²⁾

بهره گیری از بیان مصادیق (تبیین مصداقی)

در شماری از روایات تفسیری، به‌جای رازگشایی از مفاهیم عام آیات، از یک یا چند مصداق خارجی محدود سخن به میان آمده است. پیداست که در این‌گونه روایات، هدف، «تفسیر» نیست، بلکه برشمردن تعدادی از مصادیق عینی مقصود است.

برای نمونه: «حسنه» در آیه (رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً ) ⁽¹⁾دارای یک مفهوم عام و فراگیر است که شامل هر نوع حسنه و نیکویی می‌شود، ولی در روایات متعددی از شیعه و اهل‌سنت، مصداق‌های خارجی و عینی آن ذکر شده است؛ از جمله:

در روایتی امام صادق (علیه السلام)، حسنه در دنیا را به «گشایش در روزی و خوش‌رویی» و حسنه در آخرت را به «رضایت خداوند و بهشت» تفسیر کرده است. ⁽²⁾

در روایتی دیگر امیرمؤمنان (علیه السلام) مقصود از حسنه در دنیا را «زن صالح» و معنای حسنه در آخرت را «حوریه بهشتی» دانسته است. ⁽³⁾

در بیان مصداق‌های «کوثر»، روایات گوناگونی در منابع تفسیری اهل‌سنت با مصادیق مختلفی آمده است؛ هم‌چون: «قرآن»، «نبوت»، «شهری در بهشت» و... که همه از باب مصداق «خیر کثیر» هستند. ⁽⁴⁾

روشن است که مقصود واقعی در این روایت‌ها، برشمردن یکی از مصادیق معنایی آیه مزبور است، نه تفسیر آن. از این رو در این‌گونه روایات، سخن از اختلاف و تعارض، بی‌معنا است.

نمونه دیگر: در بیان مقصود از «لَمَم» در آیه: (الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ ) ؛ همان کسانی که از گناهان کبیره و اعمال زشت دوری می‌کنند جز گناهان صغیره؛ همانا آمرزش پروردگار تو گسترده است (و شامل آنها می‌شود)، ⁽⁵⁾مصادیق متعددی در روایات شیعه و

اهل‌سنت آمده که پیداست همه آنها درصدد برشمردن مصداقی از مصداق‌های لَمَم هستند، نه تفسیر آن.

همچنین است روایاتی که در بیان مصداق‌های «زینت» در آیه (خُذُوا زِینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ) ⁽¹⁾و یا در بیان مصداق‌های «فواحش» در آیه (قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ ) ، ⁽²⁾وارد شده‌اند که هدف، بیان مصداق بوده است نه تفسیر مفهومی آیات.

چنان‌که اشاره شد، تفسیر به مصداق، منحصر به روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) نیست، بلکه در روایات تفسیری اهل‌سنت نیز به‌صورتِ گسترده یافت می‌شود.

چکیده

روایات جری و انطباق، به اندازه‌ای از فراوانی و کثرت برخوردارند که علامه طباطبایی آن را از سلیقه‌های اهل‌بیت (علیهم السلام) در تفسیر آیات معرفی کرده است؛

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

بخش دوم: ویژگی های مشترک

اشاره

روایات تفسیری فریقین

درآمد

جهت‌گیری روایت‌های تفسیری شیعه و اهل‌سنت در تبیین مفاد آیه‌ها و شرح و بسط معنایی آنها، نشان می‌دهد که این‌گونه روایت‌ها - صرف نظر از برخی ویژگی‌های اختصاصی - دارای ویژگی‌های مشترک فراوانی هستند.

به یقین، اطلاع از چگونگی تلقی هر یک از فریقین، نسبت به روایات تفسیری یک‌دیگر و آگاهی از ویژگی‌های اختصاصی و اشتراکی آنها، اثر مهمی در فهم صحیح آیات و نقد و ارزیابی دقیق‌تر دیدگاه‌ها دارد.

تأسف‌بار اینکه برخی به دلیل غفلت یا بی‌اطلاعی از جهت‌گیری‌ها و ویژگی‌های مختص و مشترک روایات تفسیری، طرف مقابل را به «تفسیر به رأی» متهم کرده و می‌کنند و یا با دیده انکار و تردید، نسبت به روایات طرف دیگر می‌نگرند؛ حال آنکه اگر هر یک از دو طرف، به نقاط اشتراکی و اختصاصی روایات تفسیری طرف مقابل، توجه می‌کردند، گرفتار داوری‌های شتاب‌زده نمی‌شدند بنابراین بررسی این موضوع می‌تواند مزایای فراوانی در پی داشته باشد؛ مانند:

در آغاز از ویژگی‌های اشتراکی روایات تفسیری فریقین، در چهار فصل با بیان مهم‌ترین موارد آنها بحث می‌شود:

فصل نخست: درباره روایاتی است که اطلاعات جانبی - غیر متنی - را در مورد سوره‌ها و آیه‌ها در اختیار مخاطبان قرار می‌دهند؛

فصل دوم: در مورد روایاتی است که در پی تبیین مفاد آیه به ابهامات موجود در آن، پاسخ می‌دهند؛

فصل سوم: درباره روایاتی است که به شرح و بسط معنایی پرداخته و جزئیات احکام و قصص را بیان می‌کنند؛

فصل چهارم: اختصاص به روایاتی دارد که به دنبال کشف مراد جدی متکلم (خداوند) از آیات هستند.

با این بیان، اهم ویژگی‌های مشترک روایات تفسیری فریقین در چهار موضوع خلاصه می‌شود: 1. تبیین اطلاعات جانبی آیات؛ 2. تبیین ابهامات (ابهام‌زدایی)؛ 3. تفصیل جزئیات (معناگستری)؛ 4. تبیین مراد متکلم (کشف مراد جدی).

1- تبیین اطلاعات جانبی (سوره شناسی)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با «ترتیب و تاریخ نزول» و میزان تأثیرگذاری آن در فرایند فهم آیات؛ 2) آشنایی با روایات ترتیب نزول و میزان اعتبار آنها؛ 3) آشنایی با «مکّی و مدنی» بودن آیه‌ها و سوره‌ها و میزان تأثیرگذاری آن در مرزبندی روایات صحیح از سقیم و حل تعارض؛ 4) آشنایی با روایات مربوط به ناسخ و منسوخ و تأثیرگذاری آن در شناخت روایات ساختگی؛ 5) آشنایی با روایات فضایل و خواص سوره‌ها و آیه‌ها و آسیب‌شناسی آنها.

درآمد

مهم‌ترین ویژگی مشترک روایات تفسیری فریقین، طرح مطالب جانبی و حاشیه‌ای از قبیل مکّی و مدنی بودن سوره‌ها و آیات، ترتیب نزول و بیان خواص و فضایل آنهاست.

هرچند این دسته از روایات به‌طور مستقیم به دنبال کشف مدلول‌های لفظی و تبیین مفاهیم واژه‌ها نیستند، ولی در فرایند فهم مفاد آیات، نقش بسزایی دارند.

این نمونه روایات را می‌توان شناسنامه سوره‌ها و آیه‌ها دانست، زیرا زمان و موقعیت نزول را مشخص می‌کنند، خاصیت و فضیلت‌ها را بیان می‌کنند و از

حیث فراوانی، حجم زیادی از روایات تفسیری را به خود اختصاص داده‌اند که در چند محور قابل تقسیم‌اند:

تبیین ترتیب نزول سوره ها و آیات

یکی از مهم‌ترین ویژگی مشترک در روایات تفسیری شیعه و اهل‌سنت، روایاتی است که ترتیب نزول سوره‌ها و آیات را گزارش می‌کنند. این روایات، تقریباً دارای متن واحدی هستند که نزول تک‌تک سوره‌ها، از سوره علق تا توبه را به ترتیب ارائه می‌دهند. روایت‌گران این روایات مجموعاً چهارده تن هستند که عبارتند از: امیرمؤمنان (علیه السلام)، امام سجاد (علیه السلام)، امام صادق (علیه السلام)، ابن عباس، جابر بن زید، محمد بن نعمان، مجاهد، ضحاک، عکرمه، حسن بصری، زهری، عطاء خراسانی، مقاتل بن سلیمان و حسین بن واقد. ⁽¹⁾

از این تعداد، از ائمة اطهار (علیهم السلام) که بگذریم، تنها امیرمؤمنان علی (علیه السلام) شاهد نزول همه سوره‌های قرآن بوده است؛ بنابراین به حسب ظاهر، این روایات، «مرسل» شمرده می‌شوند. به علاوه آنکه متن همه آنها کامل نیست؛ بلکه در تعدادی از آنها تنها به بخشی از سوره‌ها اشاره شده است. در قسمت‌هایی از این روایات، تعارض و اختلافاتی هم به چشم می‌خورد، ولی مع الوصف، این روایات تا حدود

زیادی مورد پذیرش بوده و مضامین سوره‌ها و آیه‌ها نیز در بیشتر موارد، درستی آنها را تأیید می‌کند. هرچند احتمال سهل‌انگاری راویان و نسخه برداران در پاره‌ای موارد، خالی از قوت نیست.

شایان توجه است که تعیین تاریخ و ترتیب نزول سوره‌ها و آیات، بیشتر مبتنی بر دو دسته روایات است:

جلال الدین سیوطی این روایات را در النوع الاول، از کتاب الاتقان و آیت‌الله معرفت در التمهید ⁽¹⁾ارائه کرده‌اند همچنین در کتاب‌های تفسیری فریقین، ضمن تفسیر سوره‌ها بیان شده‌اند.

از این دو دسته روایات که بگذریم، مراجعه به تاریخ اسلام و سیره پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیز در دستیابی به تاریخ و ترتیب نزول آیات، تا حدود زیادی مفید و سودمند هستند.

امروزه دانش تعیین زمانِ رویدادهای تاریخی (کرنولوژی) ⁽²⁾به دنبال دستیابی

به تاریخ نزول آیات قرآن است، تا شناسنامه تاریخی هر دسته از آیات را با انطباق بر اتفاقات تاریخی عصر نزول به دست آورد.

به یقین، شناسایی ترتیب نزول سوره‌ها و آیات، دارای فواید و ثمرات زیادی است؛ از جمله:

از آنجا که این مباحث و نمونه‌های آن، تا حدود زیادی همسو و هماهنگ با بحث مکّی و مدنی بودن سوره‌ها است؛ ازاین‌رو، توضیحات بیشتر، در گفتار بعد ارائه خواهد شد.

تبیین مکّی و مدنی بودن آیات و سُوَر

شمار زیادی از روایات تفسیری شیعه و سنّی، مربوط به مکّی و مدنی بودن آیه‌ها و سوره‌های قرآن است. مشهورترین معیار در شناسایی آیه‌ها و سوره‌های مکّی و مدنی، از میان ضوابط سه گانه زمانی، مکانی و خطابی، «ضابطه زمانی» است. برابر این ضابطه، آن دسته از آیات و سوره‌ها که پیش از هجرت بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شده‌اند، «مکّی» و آنها که پس از هجرت نازل شده‌اند «مدنی» شمرده می‌شوند. ⁽¹⁾

تفکیک آیات و سور مکّی و مدنی و بازشناخت آنها، دارای فواید و ثمرات فراوانی است؛ از جمله:

در خور توجه آنکه راه شناخت مکّی و مدنی بودن آیات نیز همانند تاریخ‌نگاری آیات قرآن، سماعی و نقلی بوده و بیشتر مبتنی بر دو دسته از روایات است:

روایات مکّی و مدنی در تفسیرهای شیعه و اهل‌سنت در صدر تفسیر هر سوره و همچنین در کتاب‌های علوم قرآنی، از قبیل الاتقان، البرهان والتمهید ⁽¹⁾در باب «معرفة المکّی و المدنی» ارائه شده‌اند، ولی ضعف‌ها و نارسایی‌های موجود در این روایات و همچنین وجود اختلاف و تعارض میان آنها، موجب شده است

تا برخی از اندیشمندان بزرگ قرآنی از آنها چشم‌پوشی کرده و راه‌های دیگری را برای شناسایی آیات مکّی و مدنی مطرح کنند. ⁽¹⁾

علاوه بر این، روایات دیگری در دست است که اهل‌بیت (علیهم السلام) و پیروان آنها در مقام استدلال و مناظره به مکّی و مدنی بودن سوره‌ها و آیه‌ها تمسک کرده‌اند و از اعتبار و موقعیت بهتری برخوردارند؛ از جمله:

این مطلب، افزون بر آنکه در منابع شیعه آمده، در روایات اهل‌سنت نیز بازتاب داشته است؛ از جمله طبری از سعید بن جبیر نقل می‌کند که می‌گفت:

«سوره رعد در مکه نازل شده است، درحالی‌که عبدالله بن سلام در مدینه اسلام آورده است. پس چگونه این آیه می‌تواند درباره وی نازل شده باشد؟» ⁽⁴⁾

همچنین بغوی، همین مضمون را به شعبی نسبت می‌دهد. ⁽¹⁾

در واقع امام با تفکیک مرزهای مکّی و مدنی بودن این دو سوره، مشخص کرده که سوره مکّی نمی‌تواند ناسخ سوره مدنی باشد، زیرا معنا ندارد که آیه ناسخ قبل از آیه منسوخ نازل شده باشد. این روایت نشان می‌دهد که یکی از مزایای بازشناخت سوره‌های مکّی و مدنی، همین است که می‌توان با آن، ادعاهای باطل و خلاف واقع را شناسایی کرد.

ابن کثیر دمشقی نیز با همین روش، ادعای نزول آیه 61 سوره انفال را درباره اسلام آوردن عمر، مردود دانسته است. در روایتی از سعید بن مسیب و سعید بن جبیر می‌خوانیم که آیه: (یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَسْبُکَ اللّهُ وَ مَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ ) ⁽⁵⁾درباره اسلام آوردن عمر نازل شده است که با مسلمان شدنِ وی، تعداد مسلمانان به چهل تن رسید: «إنّ هذه الآیة نزلت حین أسلم عمر بن الخطّاب وکمل به الأربعون». ⁽⁶⁾

ابن کثیر با مردود دانستن این روایت می‌گوید:

وفی هذا نظر، لأنّ هذه الآیة مدنیة وإسلام عمر کان بمکّة بعد الهجرة إلی أرض الحبشة وقبل الهجرة إلی المدینة؛ این روایت صحیح نیست، زیرا این آیه در مدینه نازل شده است، درحالی‌که عمر در مکه بعد از هجرت اول مسلمانان به حبشه و قبل از هجرت آنها به مدینه، اسلام آورده است. ⁽¹⁾

ثعلبی، پس از آنکه در تفسیر آیه (قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکّی ) ⁽²⁾روایتی را نقل می‌کند که منظور، زکات فطریه و نماز عید است، می‌گوید:

لا أدری ما وجه هذا التأویل، لأنّ هذه السورة مکّیّة بالإجماع ولم یکن بمکّة عید ولا زکاة فطر؛ من مقصود این روایت را نمی‌فهمم، زیرا این سوره اجماعاً مکّی است و تا هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مکه بود، زکات و عید فطر جعل نشده بود. ⁽³⁾

تبیین و تعیین آیات ناسخ و منسوخ

از جمله ویژگی مشترک در روایات تفسیری شیعه و اهل‌سنت، روایاتی است که آیات ناسخ از منسوخ را مشخص کرده‌اند. البته آنچه در روایات به‌عنوان ناسخ و منسوخ یاد شده مفهومی عام‌تر از معنای اصطلاحی آن است؛ ⁽⁴⁾به

گونه‌ای که شامل عام، خاص، مطلق و مقید نیز می‌شود.

برای نمونه: در روایتی امام صادق (علیه السلام) آیه (قاتِلُوا الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ الْآخِرِ) ⁽¹⁾را ناسخ آیه (وَ قُولُوا لِلنّاسِ حُسْناً) ⁽²⁾دانسته است، ⁽³⁾درحالی‌که روشن است که منظور از آن نسخ اصطلاحی نیست.

اهمیت شناخت موارد نسخ، در روایات زیادی مورد تأکید قرار گرفته است. نقل شده است که امیرمؤمنان (علیه السلام) در برخورد با شخصی فرمود:

«هل تعرف الناسخ من المنسوخ؟؛ آیا ناسخ و منسوخ قرآن را می‌شناسی؟» گفت: خیر. امام فرمود:

«هلکتَ وأهلکتَ؛ دراین‌صورت هم خودت را هلاک کردی و هم دیگران را هلاک کردی!» ⁽⁴⁾

درباره ناسخ و منسوخ، کتاب‌های فراوانی به‌صورتِ مستقل و غیر مستقل نگاشته شده است. جلال‌الدین سیوطی می‌گوید: «گروهی که به شمارش درنمی‌آیند، در این زمینه اقدام به تألیف کتاب کرده‌اند». ⁽⁵⁾علامه آقا بزرگ تهرانی، در الذریعه از 23 کتاب دراین‌باره یاد می‌کند که به دست بزرگان شیعه به نگارش درآمده‌اند.

اقسام نسخ

اعتقاد به قداست و مشروعیت کلام گذشتگان، موجب شده است تا گروهی، از رویارویی نقّادانه در مقابل اجتهادات و منقولات آنان، ناتوان بمانند و خود را ملزم به قبول همه آثار و روایاتشان کنند. از این رو اینان ناچار شدند تا آیات نسخ را به سه قسم تقسیم کنند که التزام به برخی از آنها به معنای وقوع تحریف در قرآن است. در واقع این عده، برای آنکه به قداست و اعتبار صاحبان این آثار و روایاتشان خدشه‌ای وارد نشود، ندانسته به تحریف قرآن تن داده‌اند. اینک اقسام سه‌گانه نسخ را به اجمال از نظر می‌گذرانیم:

الف) نسخ تلاوت و حکم

منظور از این نوع نسخ، آن است که هم لفظ و هم حکم آیه نسخ شود و از متن قرآن حذف گردد. علمای اهل‌سنت برای اثبات این نوع نسخ، به روایتی از عایشه استناد می‌کنند که برابر آن، آیه «عشر رضعات معلومات یحرِّمن»؛ ⁽¹⁾با آمدن حکم پنج بار شیر دادن، نسخ شده است و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) وفات کرد، درحالی‌که این آیه در میان مردم قرائت می‌شد! ⁽²⁾

شگفت‌انگیزتر آنکه در بیان چگونگی از بین رفتن این آیه، در روایتی آمده است که این آیه و آیه رجم در صحیفه‌ای نوشته شده بود و زیر تخت عایشه قرار داشت، چون رسول خدا (صلی الله علیه و آله) رحلت کرد حیوانی وارد منزل شد و آن را خورد ⁽³⁾و

بدین صورت هم لفظ و هم حکم آن نسخ شده است!

روشن است که این نوع از نسخ، مستلزم وقوع تحریف در قرآن است. ازاین‌رو، قاطبه شیعه و بسیاری از اندیشمندان اهل‌سنت آن را نپذیرفتند. ⁽¹⁾

ب) نسخ تلاوت، بدون حکم

معنای این نوع نسخ، آن است که لفظ آیه از متن قرآن حذف شود، ولی حکمش باقی بماند. مانند آنچه از عمر درباره آیه رجم نقل شده است. برابر این نقل، آیه «الشیخ والشیخة إذا زنیا فارجموها البتة نکالاً من الله» در متن قرآن موجود بود و سپس نسخ شد و حکم آن همچنان باقی است. ⁽²⁾

روشن است، التزام به این‌گونه نسخ نیز همانند نوع نخست، اعتقاد به وقوع تحریف در قرآن را به همراه دارد و مورد پذیرش هیچ فرقه‌ای نیست؛ چنان‌که دکتر صبحی صالح هم‌صدا با شیعه آن را مردود و باطل می‌شمارد. ⁽³⁾

ج) نسخ حکم، بدون تلاوت

تنها مورد قابل گفت‌وگو و پذیرش، همین قسم سوم است که حکم موجود در آیه نسخ شود، ولی لفظ آن برای تلاوت همچنان محفوظ بماند. التزام به این قسم، نه مستلزم تحریف است و نه مخالفی دارد؛ ⁽⁴⁾بلکه سخنان بیشتر اندیشمندان علوم قرآنی و همچنین روایاتی که دراین‌باره موجود است، ناظر به همین قسم‌اند.

تبیین خواص و فضایل سوره ها و آیات

حجم گسترده‌ای از روایات تفسیری فریقین به بیان خواص و فضایل سوره‌ها و آیات قرآن اختصاص دارد که در عموم کتاب‌های تفسیری به آنها اشاره شده است، به‌ویژه در تفسیرهای روایی، انبوهی از روایات شیعه و اهل‌سنت بدین امر اختصاص یافته است. اندیشمندان علوم قرآنی نیز در کتاب‌های علوم قرآنی، فصلی به آن اختصاص داده‌اند. زرکشی در نوع 26 تا 27، از البرهان فی علوم القرآن و جلال الدین سیوطی در نوع 72، 73 و 75، از کتاب الاتقان به این مطلب پرداخته است.

افزون بر اینها، برخی از پژوهشگران قرآنی، به تک نگاری‌های مستقلی دراین‌باره مبادرت ورزیده‌اند؛ از جمله: السور القرآنیة (الفضایل و الخواصّ و الآداب)»، اثر سید مجتبی سویج؛ الفرقان فی فضایل القرآن، از حسن عبدالحسین صالحی؛ خواص القرآن وفوائده، تألیف ضیاء الدین اعلمی؛ الاستشفاء و قضاء الحوائج بالقرآن الکریم، از عبدالحلیم عوض الحلی و خواص آیات و تمامی سوره‌های قرآن کریم از محمد تقی نجفی اصفهانی.

شایان ذکر است که در این روایات، علاوه بر ذکر خواص و آثار مادی و دنیوی، آثار و پیامدهای معنوی و اخروی نیز بیان شده‌اند. شفای دردها، خلاصی از بیماری‌های جسمی و روحی، برخورداری از نعمت‌های دنیوی، عاقبت به خیری، نیل به سعادت، برخورداری از پاداش‌های فراوان در هنگام احتضار و عالم برزخ و رسیدن به شفاعت در قیامت، از جمله خواص و آثاری است که به‌عنوان فضایل آیه‌ها و سوره‌ها در روایات مطرح شده‌اند.

برای نمونه درباره آیة الکرسی سوره حمد توحید، خواصّ و فضایل مهمی در

منابع شیعه و اهل‌سنت وارد شده است.

نکته آنکه در کنار این روایات صحیح و اصیل، دسیسه گران و افسانه‌سازان، با جعل روایت، چهره احادیث صحیح را مشوّه کرده و با این عمل، مرزبندی احادیث صحیح را از سقیم، دشوار ساخته‌اند.

آیت‌الله معرفت یکی از آفات روایات تفسیری را عبارت از این می‌داند که گروهی حتی گاه با انگیزه‌های به ظاهر خیرخواهانه به جعل حدیث اقدام کرده‌اند. ⁽¹⁾نمونه بارز آن حدیث‌های ساختگی در مورد خواص و فضایل عجیب و غریب آیات و سوره‌هاست که کتاب‌های تفسیری مشحون از آنها شده است.

از ابوعصمة نوح بن ابی مریم، راوی برخی از احادیث فضایل آیات، سؤال شد: از کجا این روایات را آورده‌ای؟ در پاسخ گفت: «انّی رأیت الناس قد أعرضوا عن القرآن واشتغلوا بفقه أبی‌حنیفة ومغازی محمد بن إسحاق، فوضعت هذا الحدیث حسبةً؛ من دیدم که مردم از قرآن فاصله گرفته‌اند و به فقه ابوحنیفه و سیره ابن اسحاق رو آورده‌اند ازاین‌رو، به خاطر خدا این حدیث (فضایل سور) را جعل کرده‌ام». ⁽²⁾

شگفت آور آنکه محققانی چون ثعلبی و واحدی، این احادیث جعلی را در کتاب‌های تفسیری خود نقل کرده‌اند. ⁽³⁾

چکیده

تلاوت و حکم؛ نسخ تلاوت بدون حکم؛ نسخ حکم بدون تلاوت. التزام به دو قسم نخست، به معنای پذیرش تحریف در قرآن است؛

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

2- تبیین ابهامات (ابهام زدایی)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با پدیده «ابهام» در بخش‌هایی از آیات قرآن؛ 2) باز شناخت روایات «سبب نزول»، از روایات «شأن نزول»؛ 3) آشنایی با جایگاه روایات اسباب النّزول، در فرایند فهم آیات؛ 4) آشنایی با چگونگی تأثیر روایات اسباب النّزول، در شناخت روایات مجعول و حل تعارض؛ 5) بازشناخت مرزهای شأن نزول اجتهادی، از شأن نزول نقلی و روایی؛ 6) آشنایی با توهم «تعدد نزول» در رفع تعارض.

درآمد

بسیاری از آیه‌های قرآن، بی‌آن‌که نامی از اشخاص، گروه‌ها و جزئیات حوادث، در آنها به میان آمده باشد، ناظر به رخدادها و اشخاص خاصی است که فهم دقیق آیه، مستلزم آگاهی از آنهاست. در این‌گونه آیات، پرسش‌ها و ابهاماتی - جدای از متن لفظی - برای تمامی مخاطبان به وجود می‌آید که راه فهم آنها صددرصد سماعی و نقلی بوده و مبتنی بر روایات و منقولات اثری است.

روشن است که در اینجا مقصود از ابهامات، ابهامات لفظی و محتوایی نیست؛ بلکه ابهاماتی است که مربوط به شأن نزول و سبب نزول آیات است.

برای نمونه: می‌توان به آسانی معنای آیه (فَلا یُسْرِفْ فِی الْقَتْلِ ) ⁽¹⁾را فهمید، ولی سؤال این است که مقصود از عدم اسراف در قتل چیست؟ طبعاً برای زدودن این ابهام، باید به سراغ شأن نزول یا سبب نزول آیه رفت.

گفتنی است که تفاوت «شأن نزول» با «سبب نزول» به دو چیز برمی‌گردد:

برای مثال، سوره فیل که سال‌ها پس از وقوع داستان ابرهه و هلاکت «اصحاب فیل» نازل شده است، «شأن نزول» شمرده می‌شود، نه «سبب نزول»، ولی آیه (إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ ) ⁽²⁾که بلافاصله پس از اهداء انگشتر توسط امیرمؤمنان (علیه السلام) نازل شده است، «سبب نزول» نامیده می‌شود. گویا سبب نزول را به این علت سبب نزول نامیده‌اند که بین نزول آیه و آن رویداد خارجی، ارتباط سبب و مسببی برقرار است. ⁽³⁾

روایات بیانگر سبب یا شأن نزول، حجم گسترده‌ای از روایات تفسیری شیعه و اهل‌سنت را تشکیل می‌دهند که مفسران، آنها را در کتاب‌های تفسیری ارائه کرده‌اند؛ چنان‌که برخی نیز به‌صورتِ تک‌نگاری این روایات را در

کتاب‌های مستقل به رشته تحریر درآورده‌اند.

جلال الدین سیوطی، کهن‌ترین تألیف در این زمینه را به علی بن مدینی، استاد بخاری، نسبت می‌دهد. ⁽¹⁾خود وی نیز کتابی به نام لباب النقول فی اسباب النّزول تألیف کرده است. از دیگر منابع مستقل، می‌توان از اسباب النّزول اثر واحدی نیشابوری، شأن نزول آیات قرآن از صدر الدین محلاتی، آیات بینات در شأن نزول آیات تألیف محمد باقر محقق و همچنین اسباب النّزول اثر سید محمد باقر حجتی نام برد.

چنان‌که گذشت، پرداختن به مبحث اسباب نزول و همچنین مکّی و مدنی بودن آیات، به قصد بازشناسی ناسخ از منسوخ، عام از خاص و مطلق از مقید، برای استنباط احکام شرعی فقهی و رسیدن به قرائت صحیح در آیات است. در واقع، یکی از فواید دانستن سبب نزول آیات، جهت‌گیری نسبت به دلالت الفاظ و عبارات است.

برای نمونه، در آیه (وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً) ، ⁽²⁾عده‌ای برای فرار از جبر و اینکه خداوند به زشتی‌ها فرمان نمی‌دهد، واژه «أمرنا» را از باب افعال و از ماده «أمِرَ» به معنای زیاد شدن و زیاد کردن گرفته‌اند. ⁽³⁾درحالی‌که این معنا با فضای نزول آیه نمی‌سازد، زیرا آیه در مقام تهدید است و کلمه «قریه» اشاره به شهر مکه است و به کار بردن واژه «أمرنا» به اقتضای مقام تهدید است؛ ازاین‌رو، معنای جبر و یا امر به فسق از آن فهمیده نمی‌شود.

آسیب شناسی روایات اسباب النّزول

اشاره

روایات اسباب النّزول، علی رغم نقش مهمی که در فرایند فهم آیات قرآن ایفا می‌کنند، به گونه‌ای که گاه بدون آنها، فهم صحیح آیات ممکن نیست؛ ⁽¹⁾در عین حال، دارای چند اشکال اساسی‌اند که باید مورد توجه قرار گیرد:

الف) ضعف سندی و محتوایی

عمدتاً روایات اسباب النّزول از صحابه و تابعین نقل شده‌اند. ⁽²⁾به تعبیر علامه طباطبایی:

این روایات از طرق اهل‌سنت بسیار زیاد است و به چندین هزار روایت می‌رسد، ولی از طرق شیعه کم است و شاید از چندصد روایت تجاوز نکند. تتبع در این روایات و تأمّل کافی در اطراف آنها، انسان را نسبت به آنها بدبین می‌کند. ⁽³⁾

آنگاه علامه یکی از دلایل این بدبینی را این می‌داند که بسیاری از این روایات، ساخته و پرداخته اجتهاد و رأی صحابه و تابعین است که با توجه به تناسب معنایی آیه با حکایت خارجی، آن را به‌عنوان سبب نزول دانسته‌اند، نه آنکه از روی مشاهده و حضور در صحنه، گزارش کرده باشند. درست به همین جهت است که این روایات دچار تعارض و تهافت شدیدی شده‌اند. ⁽⁴⁾

به‌ویژه آنکه در این روایات به وضوح، دست جعل و دسیسه، توسط کینه‌ورزان نسبت به اهل‌بیت (علیهم السلام) احساس می‌شود، زیرا بسیاری از فضایل اهل‌بیت (علیهم السلام) که در منابع فریقین آمده، نادیده گرفته شده است و به عکس، فضایل آنان به افرادی نسبت داده شده که هیچ شأنیت و استحقاق آنها را نداشته و ندارند.

برای نمونه، در بیشتر روایات اهل‌سنت، شأن نزول آیه (وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ ) ⁽¹⁾که درباره علی (علیه السلام) است، به عبدالله بن سلام یهودی نسبت داده شد، ⁽²⁾درحالی‌که این آیه در مکه نازل شده و عبدالله بن سلام در مدینه مسلمان شده است. یا آنکه آیه (وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً) ⁽³⁾که به گفته شیعه و اهل‌سنت درباره اهل‌بیت (علیهم السلام) است که در آن حسنین (علیهما السلام) حضور دارند و از سوره‌های مدنی است، اما مدعی شدند که این آیه، بلکه این سوره در مکه نازل شده است ⁽⁴⁾با اینکه حسنین (علیهما السلام) در مدینه به دنیا آمده‌اند و این سوره از سوره‌های مدنی است. واژه «اسیر» هم بیانگر آن است که این آیات در مدینه نازل شده است، زیرا تا زمانی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مکه حضور داشتند، جنگ و اسارتی در کار نبود، ولی آنها این آیه را مکّی می‌دانند. ⁽⁵⁾

ب) ناسازگاری با مبانی دین

در بسیاری از روایات اسباب النّزول، نسبت‌های ناروایی دیده می‌شود که هیچ‌گونه سنخیتی با مبانی قطعی دین و اصول مسلَّم اعتقادی ندارند.

برای مثال: مطابق برخی از روایات، شأن نزول سوره‌های ناس و فلق در مورد سِحر لبید بن أعصم است. براساس این روایات، این یهودی چنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را سحر کرد که کاری را انجام نداده و گمان می‌کرد آن را انجام داده است! ⁽⁶⁾

همچنین در سبب نزول آیه (عَبَسَ وَ تَوَلّی* أَنْ جاءَهُ الْأَعْمی ) ⁽¹⁾، مطالبی به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت داده شد که با شأن و منزلت آن حضرت سازگاری ندارد. ⁽²⁾عموماً این‌گونه روایات به منظور تبرئه چهره‌های خاصی صورت می‌گرفت. ⁽³⁾

همین‌گونه‌اند روایاتی که در شأن نزول آیات نخست سوره تحریم آمده است که عموماً برای تبرئه برخی از زنان پیامبر (صلی الله علیه و آله) است که سخنانِ ناروایی را به شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت داده‌اند. ⁽⁴⁾

علاوه بر اینها، روایاتی در شأن نزول آیه (وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً) ⁽⁵⁾آمده است که برابر آن برخی در مسائل شریعت، از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بسی داناتر و آگاه‌تر شمرده شده‌اند. ⁽⁶⁾

این‌گونه روایات، هرچند در منابع مهم و متعدد اهل‌سنت وارد شده‌اند، ولی به اندازه‌ای سست و موهونند که حتی ارزش موضع‌گیری هم ندارند. ⁽⁷⁾

ج) تعارض و تناقض

وجود اختلاف و تعارض در روایات اسباب النّزول، تا آنجا گسترده و فراگیر است که به تعبیر علامه طباطبایی، در بسیاری از آیات قرآن، در مورد هر آیه‌ای، چندین سبب نزول متناقض نقل شده است که به هیچ‌وجه با هم قابل جمع نیستند؛ حتی گاه از یک شخص مانند ابن عباس، در آیه‌ای معین، چندین سبب نزول متخالف روایت شده است. ⁽¹⁾

برای مثال: برای آیه (ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ ) ⁽²⁾چهار دسته روایات اسباب نزول نقل شده است:

ولی روشن است که این آیه در سوره «توبه» است و قراین داخلی این سوره نشان می‌دهد که در سال نهم نازل شده است. بنابراین تنها سبب نزولی که

می‌تواند قابل عرضه باشد همان روایت اول است. اما روایت‌های دیگر، قصه‌هایی است که ساخته و پرداخته ذهن جاعلان حدیث است.

علامه طباطبایی از این تناقص‌گویی‌های زیاد، نتیجه می‌گیرد که روایات اسباب النّزول، نقلی محض نیستند، بلکه نظری و اجتهادی بوده و هر کس براساس برداشت خود، آنها را استنباط کرده و به‌عنوان سبب نزول آیات طرح کرده است.

به اعتقاد وی، در مواردی که از یک گوینده، دو یا چند سبب نزول متخالف نقل شده، برای آن است که از نظر اولش عدول کرده و نظر دوم و سوم را برگزیده است. روشن است با چنین فرضی، روایات اسباب النّزول، اعتبارشان را از دست داده و در حد یک نظر و رأی اجتهادی تنزل می‌کنند. البته اعتبار و قوت سندی هم نمی‌تواند چیزی بر ارزش و حجیت آنها بیفزاید. ⁽¹⁾

احتمال دومی که علامه در تحلیل این روایات متناقض ارائه می‌دهد، «شیوع جعل» است که از پیامدهای نامیمون قانون منع تدوین حدیث بوده است، زیرا این قانون باعث شد، از سویی زمینه برای دروغ‌گویان و افسانه‌سازان فراهم شود و از طرفی بازار نقل به معنا، فراموشی و عوامل دیگر، رونق یابد و هزاران حدیث موهون و مجعول را به بار آورد. ⁽²⁾

برخی از نواندیشان نیز با اذعان به وجود تناقض و اختلاف فراوان در روایات اسباب النّزول، معتقدند که پیشینیان برای فرار از این مشکل، به راه حل «نزول تکراری» تن داده‌اند. آنان بر این باورند که اندیشمندان علوم قرآنی، به دلیل عجز از رویارویی نقّادانه با آراء و اجتهادات گذشتگان، ناچار می‌شدند در صورت

مشاهده تعارض در روایات اسباب النّزول، به فرضیه «تکرار نزول» روآورند؛ چراکه نسبت به قول گذشتگان، قداستی خاص قائل بودند و جرأت ابطال هیچ قولی را نداشتند. ازاین‌رو، آنجا که راهی برای جمع اقوال و سازگاری روایات متعارض نمی‌دیدند «تعدد نزول» را که یک فرض ذهنی بود، مطرح می‌کردند. ⁽¹⁾

اینک به چند نمونه از مواردی که درباره آنها به «تعدد نزول» استناد شده، اشاره می‌شود:

از سویی دیگر، براساس گزارش‌های تاریخی و روایات صحیح، این آیه مربوط به روز فتح مکه است و ربطی به جنگ احد ندارد و با روایات دسته نخست سازگار نیست. این تعارض موجب شد تا راه «تعدد نزول» را برگزیده و خود را از اشکال تعارض بر حذر دارند. ⁽¹⁾

اگر به این مسائل با نگاه تاریخی بنگریم و از نظر علمی و با نگاه نقادانه به آن بپردازیم، باید بپذیریم که این آیات، بیش از یک بار نازل نشده‌اند و اساساً ادعای «تعدد نزول» چیزی جز یک وهم و خیال نیست؛ افزون بر آنکه اعتقاد به تعدد نزول، به معنای آن است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)، آیات قرآن را فراموش می‌کرد و نیاز به تذکر مجدد داشت.

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

3- تفصیل جزئیات (معناگستری)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با پدیده «اجمال» در بخش‌هایی از آیات قرآن؛ 2) آشنایی با تأثیرگذاری پدیده «اجمال» در شکوفا شدن نیروی استنباط و نیازمندی به اهل‌بیت (علیهم السلام)؛ 3) آشنایی با روایات تفسیری در تبیین جزئیات آیات الاحکام؛ 4) آشنایی با روایات تفسیری در تبیین جزئیات قصّه‌های قرآن؛ 5) آشنایی با ضعف‌ها و آسیب‌های روایات بیانگر قصص.

درآمد

قرآن، همان‌گونه که دارای آیه‌های مفصّل، با بیانی روشن و صریح است، به دلیل وجود مصلحت‌هایی، در بعضی از آیات از ویژگی «اجمال» نیز برخوردار است.

مقصود از «اجمال» در قرآن، این است که خداوند از پرداختن به جزئیات و تفاصیلِ موضوع، خودداری کرده و آن را به‌صورتِ سربسته و مجمل به گونه‌ای آورده است که نیاز به توضیح دارد.

سیوطی در نوع چهل و ششم از کتاب الاتقان درباره مجمل و مبین آیات قرآن بحث کرده است. در کتاب‌های اصولی، «مجمل» در برابر «مبین» قرار دارد و مقصود از آن، لفظی است که معنای آن واضح و روشن نیست.

مجمل در قرآن دارای گونه‌های فراوانی است؛ مانند مجمل ذاتی، مثل حروف مقطّعه قرآن؛ واژه‌های مشترک لفظی، مانند «قرء»، به معنای پاکی و حیض؛ مشترک معنوی، مانند (أَوْ یَعْفُوَا الَّذِی بِیَدِهِ عُقْدَةُ النِّکاحِ ) ⁽¹⁾یعنی کسی که به دست او نکاح است، می‌تواند به معنای همسر یا پدر زن باشد و یا مثل واژه «ید» و «قطع» در آیه (وَ السّارِقُ وَ السّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما) . ⁽²⁾

آیات مجمل گاهی به‌وسیله آیات دیگر (مبین) تبیین شده و از اجمال خارج شده‌اند، نظیر آیه اول سوره «مائده» که اجمال (إِلاّ ما یُتْلی عَلَیْکُمْ ) با تفصیلی که در آیه سوم همان سوره آمده برطرف شده است. ⁽³⁾

گاهی نیز اجمال آیات، توسط سنت تبیین می‌شود. این گروه از آیات، حجم گسترده‌ای را به خود اختصاص داده‌اند. مسائلی چون: آسمان‌های هفت‌گانه، ⁽⁴⁾دود بودن آن در روز نخست، ⁽⁵⁾رفتن عیسی به آسمان، ⁽⁶⁾نفوذ شیاطین در آسمان‌ها ⁽⁷⁾و همچنین مسائلی چون عرش، کرسی، روح، فرشتگان، شورش و طغیان یأجوج و

مأجوج، خراب شدن سد ذوالقرنین، ⁽¹⁾خروج و تکلم دابة الارض در آستانه قیامت، ⁽²⁾آشکار شدن دود در آسمان در آخر الزمان ⁽³⁾و... از جمله مسائل قرآنی‌اند که به‌صورتِ مجمل بیان شده‌اند.

بی‌شک نقش سنت در تبیین این دسته از آیات، بسی آشکار و روشن‌تر و نیازمندی بشر به علوم و دانش‌های اهل‌بیت (علیهم السلام) در فهم این‌گونه از مجملات، نمایان‌تر و مشهودتر است. ائمه معصوم (علیهم السلام) نیز در تبیین و تفسیر این آیات اهتمام ویژه داشته‌اند.

ولی گسترده‌ترین و ملموس‌ترین نماد «اجمال در قرآن» مربوط به دو بخش «آیات الأحکام» و «قصص قرآنی» است. قرآن درباره نماز، روزه، حج و مانند آن به بیان کلیات بسنده کرده و به‌طور معمول از پرداختن به ارکان، واجبات، شرایط، مقدمات و موانع آنها خودداری کرده است. همچنین در بیان قصه‌ها، از آوردن نام اشخاص، مکان‌ها، زمان‌های وقوع و جزئیات دیگر صرف نظر شده و بیان این امور را به اهل‌بیت (علیهم السلام) واگذار کرده که در دو بخش به آن پرداخته می‌شود:

تفصیل جزئیات آیات الأحکام

قرآن در بیان برخی از مسائل، تا حدود زیادی وارد جزئیات شده است. در مورد برخی از ویژگی‌های بهشت و جهنم و یا در بخش‌هایی از داستان‌های برخی از

انبیا و اقوام گذشته، به بیان جزئیات پرداخته و گاه به تکرار آنها با چند بیان مبادرت ورزیده است؛ ولی در بیان احکام، معمولاً به اجمال‌گویی رازگونه بسنده شده است. در معاملات - با آن همه گستردگی - تنها با اشاره اجمالی به بیان خطوط اصلی آن از قبیل: (أَوْفُوا بِالْعُقُودِ) ⁽¹⁾یا (تِجارَةً عَنْ تَراضٍ ) ⁽²⁾اکتفا کرده است. در باب عبادات نیز - با آنکه تأسیسی است - عموماً به بیان رئوس مطالب پرداخته و از ورود به جزئیات خودداری کرده است.

قرآن با این شیوه بیانی در واقع مسیر کشف جزئیات احکام و راه‌یابی به احتمالات گوناگون را در شرایط مختلف، برای ذوق‌ها و سلیقه‌های متفاوت، هموار ساخته، امکان حرکت در راستای تفریع فروع و انطباق آنها بر اصول را برای تدبرکنندگان میسّر کرده و قابلیت استنباطات مختلف و تطبیق آن با مصادیق گوناگون را بالا برده است. درحالی‌که اگر بنا بود به جزئیات پرداخته شود، نخست: به لحاظ تعدد و تنوع شرایط و حالات و تغییر پی‌درپی و نامحدود آنها، امکان گفتن همه مطالب وجود نداشت و دوم: راه تدبر اجتهادی و استنباطات فقهی برای اهلش مسدود می‌شد.

برای نمونه، قرآن واژه «صلاة وسطی» را در آیه (حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی ) ⁽³⁾چنان در هاله‌ای از اجمال به کار برده است که با استنباطات مختلف اجتهادی سازگاری دارد. ⁽⁴⁾یا در آیه (وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ

اَللَّیْلِ ) ⁽¹⁾با بیانی اجمالی، آیه را پذیرای استنباطات گوناگون کرده است. ⁽²⁾

این آیات اجمال‌گونه از یک سو، راه اجتهادات گوناگون را باز گذاشته و عرصه حضور علمی و تأمل بیشتر را برای فقیه فراهم ساخته و از سوی دیگر، نقش سنت را در تبیین جزئیات و تفصیل آن ضرورت بخشیده است.

در قرآن 350 تا 500 آیه - برابر اختلاف اقوال - ناظر به احکام فقهی است. این آیات که جزئیات، شرایط، موانع و سایر مسائل مربوط به آنها در سنت آمده

است، افزون بر آنکه در کتاب‌های تفسیری فریقین - به‌ویژه تفسیرها، با گرایش فقهی - مورد توجه قرار گرفته‌اند، در کتاب‌های مستقلی نیز گردآوری شده‌اند که می‌توان از کتاب‌هایی چون: احکام القرآن الجصّاص، احکام القرآن اثر ابن عربی، الجامع لأحکام القرآن اثر قرطبی، از علمای اهل‌سنت و فقه القرآن اثر قطب الدین راوندی، کنز العرفان فی فقه القرآن اثر فاضل مقداد، زبدة البیان فی تفسیر القرآن اثر مقدس اردبیلی و... از علمای شیعه، یاد کرد.

در واقع این آیات به‌طور عمده با روایات، قابل فهم و تفسیر هستند. بنابراین روایات فقهی فراوانی که در منابع شیعه و سنّی در تبیین تفاصیل و جزئیات احکام وارد شده‌اند، همه آنها به یک معنا، روایات تفسیری شمرده می‌شوند. به بیان دیگر: تبیین قرآن توسط سنت، تنها به روایات تفسیری مستقیم، محدود نمی‌شود؛ بلکه همه روایاتی که در جزئیات احکام وارد شده‌اند، به‌صورتِ غیر مستقیم، تفسیر آیات الاحکام به حساب می‌آیند؛ چنان‌که در روایت امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم:

إنّ رسول الله نزلت علیه الصلاة ولم یسمّ الله لهم ثلاثاً ولا أربعاً، حتّی کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) هو الّذی فسّر ذلک لهم ونزلت علیه الزکاة ولم یسمّ لهم من کلّ أربعین درهماً حتّی کان رسول الله (صلی الله علیه و آله) هو الّذی فسّر ذلک لهم؛ بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) آیات نماز نازل شد، درحالی‌که خداوند در آن سه رکعت یا چهار رکعت بودن را بیان نکرد تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آنها را تفسیر کرد. همچنین آیات زکات نازل شد، ولی بیان نشد که از هر چهل، یک درهم را باید بپردازد تا آنکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را تفسیر کرد. ⁽¹⁾

تعبیر به «حتّی کان رسول الله هو الّذی فسّر ذلک لهم» نشان می‌دهد که بیان پیامبر (صلی الله علیه و آله) در تعیین رکعات نماز یا نصاب زکات، از باب تفسیر آیات قرآن شمرده می‌شود. براساس این نگرش، تمام روایات فقهی، به نوعی، تفسیر آیات الاحکام به شمار می‌آیند.

تبیین جزئیات قصص

قرآن در نقل قصه‌ها و رخدادهای گذشتگان، تنها به ذکر نکاتی بسنده کرده است که مستقیم در چارچوب هدف تعلیم و تربیت انسان قرار داشته و از خصیصه عبرت آموزی برخوردار بوده‌اند. از این رو در قصه‌های قرآن، حلقه‌های ناپیدا و ناگفته‌های فراوانی به چشم می‌خورد.

طبیعی است که این امر زمینه مراجعه مسلمانان را به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت آن حضرت که بر این حلقه‌های مفقوده و رازهای ناگفته آگاهی داشتند، فراهم می‌ساخت و روایات فراوانی در تبیین جزئیات این قصص از آنان به یادگار مانده است که به شماری از آنها اشاره می‌شود.

بیان جزئیات و تفاصیل داستان‌های «اصحاب رس»، «اصحاب اخدود»، «مؤتفکات»، «اصحاب رقیم» و مانند اینها که در قرآن به اجمال آمده، در روایات فریقین به تفصیل منعکس شده است.

در ماجرای گاو بنی اسرائیل که داستان آن در اوایل سوره بقره آمده، جزئیات ناگفته این قصه در روایات فریقین بیان شده است.

همچنین جزئیات بیشتری از قصه‌های آدم و حوا، هابیل و قابیل، ابراهیم و اسماعیل، ساره و هاجر، موسی و هارون، دختران شعیب، هود و صالح، یونس و... در روایات وارد شده و جزئیات دیگری از داستان لقمان و اندرزهای وی، یوسف و زلیخا، عزیز مصر و مانند آن بازگو شده است.

همچنین در روایات، لایه‌های پنهان‌تری از اتفاقات صدر اسلام، از مسائل مربوط به جنگ‌ها، توطئه‌های یهود و مشرکان، فتنه‌انگیزی‌های منافقان علیه پیامبر (صلی الله علیه و آله) و مسلمانان، داستان همسران آن حضرت و ازدواج‌های متعدد آن

حضرت و کشمکش‌های داخلی و خارجی که در قرآن تنها به اشاره‌ای اجمالی از آنها یاد شده، آمده است.

روایات شیعه و اهل‌سنت، افزون بر نقش پردازش جزئیات قصه‌ها، در بیان دقیق‌تر آنچه در متن قرآن آمده است نیز نقش بسزایی ایفا کرده‌اند. برای نمونه، براساس حدیثی از امام صادق (علیه السلام)، اسماعیل صادق الوعد که در آیه (وَ اذْکُرْ فِی الْکِتابِ إِسْماعِیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَ کانَ رَسُولاً نَبِیًّا) ⁽¹⁾، آمده است، کسی غیر از اسماعیل فرزند ابراهیم (علیه السلام) است. ⁽²⁾

همچنین «بضع سنین» در آیه (فَلَبِثَ فِی السِّجْنِ بِضْعَ سِنِینَ ) ⁽³⁾برابر روایتی از امام صادق (علیه السلام) هفت سال تفسیر شده است که یوسف آن مدت را در زندان به سر برد. ⁽⁴⁾

آسیب شناسی روایات تفسیری قصص

ناگفته‌ها و حلقه‌های مفقوده قصه‌های قرآن، همان گونه که سبب شد تا مسلمانان، نقش اهل‌بیت (علیهم السلام) را در تبیین و تفسیر آیات قرآن بیشتر احساس کنند و برای اطلاع یافتن از جزئیات قصه‌ها به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت آن حضرت (علیهم السلام) مراجعه کنند؛ متأسفانه از سوی دیگر - در اثر غفلت یا تغافل تعدادی از مسلمانان، که سیاستِ گریز از اهل‌بیت (علیهم السلام) را پس از ارتحال پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نصب العین خود قرار داده بودند - زمینه را برای مراجعه برخی از مسلمانان به علمای یهود و اهل کتاب هموار کرد و همین امر موجب گسترش اسرائیلیات و جعلیات در حوزه روایات تفسیری شد که در بخش پایانی کتاب - ان‌شاءالله - ارائه خواهد شد.

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

4- تبیین مراد متکلم (کشف مراد جدی)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) بازشناخت «مراد استعمالی» از «مراد جدی» در آیات قرآن؛ 2) آشنایی با انواع روایات بیانگر مراد جدی آیات؛ 3) آشنایی با نقش تخصیص و تقیید (خاص و قید) در کشف مراد جدی از عمومات و اطلاقات؛ 4) آشنایی با نمونه‌هایی از تخصیص عمومات قرآن به‌وسیله روایات؛ 5) آشنایی با نمونه‌هایی از تقیید مطلقات قرآن به‌وسیله روایات؛ 6) آشنایی با نمونه‌هایی از توسعه مفاهیم آیه‌ها توسط روایات.

درآمد

از ویژگی‌های مهم مشترک در روایات تفسیری شیعه و اهل‌سنت، تبیین مراد جدی آیات است که در قالب‌های تخصیص، تقیید، توسعه و تضییق ظهور و بروز می‌کند.

صاحب‌نظران علم اصول در مباحث الفاظ، مراد متکلّم را به دو قسم استعمالی و جدی تقسیم می‌کنند ⁽¹⁾و می‌گویند قلمروِ هر حکمی، از لحاظ افراد و

حالات و زمان‌ها می‌تواند دارای محدودیت باشد یا نباشد.

مثلاً حکمِ (کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ ) ، می‌تواند از حیث افراد، همه افراد، اعم از زن، مرد، کهنسال، مادران شیرده و... را شامل شود و به تعبیر اصولی‌ها، دارای «شمول افرادی» باشد و یا آنکه تنها افراد سالم و کامل را دربرگیرد. همچنین از حیث حالات می‌تواند همه حالت‌ها، اعم از سلامت، بیماری، سفر یا حضر را فرا گرفته و به تعبیر اصولی‌ها «شمول اطلاقی» داشته باشد؛ یا آنکه به زمان سلامت و حضور محدود شود.

از حیث زمان نیز می‌تواند همیشگی و ابدی باشد؛ یعنی «شمول ازمانی» داشته باشد و یا آنکه محدود به زمانی خاص بوده و پس از مدتی ملغی شود.

روشن است که ظهور بدوی و استعمالی حکم (کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ ) از هر جهت اطلاق داشته و مقید به قیدی نیست، ولی این ظهور بدوی، با آمدن خاص، قید و ناسخ، جای خود را به مراد جدی داده و مقصود اصلی گوینده آشکار می‌شود.

لازم به ذکر است که «تخصیصِ زمانی» در مورد شمول ازمانی، مربوط به موضوع نسخ است که با آمدن ناسخ، ظهور بدوی حکم منسوخ در ابدیت، محدود می‌شود. البته موضوع نسخ، همانند تخصیص، تقیید و یا حمل بر استحباب، که یک راه حل عرفی و ابتدایی شمرده می‌شوند، نیست؛ بلکه زمانی می‌توان نسخ را پذیرفت که امکان جمع عرفی، وجود نداشته باشد. از این رو بحث نسخ موکول به‌جای خود بوده و در اینجا به آن پرداخته نمی‌شود. ⁽¹⁾

به هر حال هنگامی که حکمی چون (کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ ) به‌صورتِ «عام» بیان می‌شود و سپس شماری از افراد، چون زنان شیرده یا کهنسالان از تحت آن خارج می‌شوند و یا حالاتی چون بیماری و سفر از آن استثنا می‌شود، تازه مراد جدی متکلم از آن حکم، روشن شده و مشخص می‌شود که حکم آن بنابه ظاهر استعمال، شامل همه افراد و حالات بوده، ولی مراد جدی متکلّم از آن، تنها افراد و حالات خاص بوده است.

آنگاه که حکمی به‌صورتِ مطلق گفته می‌شود نیز، همین گونه است؛ مانند حکم «أعتق رقبة» که با افزودن قید ایمان یعنی گفتن «أعتق رقبة مؤمنة» حکم نخست، به قید ایمان مقید می‌شود. در اینجا نیز پس از بیان قید، مراد جدی

متکلم از مطلق آشکار می‌شود. بنابراین، عام و مطلق از این جهت با هم تفاوتی ندارند؛ بلکه تفاوتشان در این است که عمومیت عام، به کمک دلالت‌های لفظی، چون «کلّ»، «جمع محلی به الف و لام» و... فهمیده می‌شود، ولی شمول مطلق به کمک مقدمات حکمت به دست می‌آید.

براین‌اساس، همان گونه که با آمدن «خاص»، عموم افرادی عام محدود می‌شود و مراد جدی خداوند آشکار می‌گردد، با آمدن «قید» نیز عموم احوالی مطلق محدود شده و مراد جدی گوینده روشن می‌شود. پس آنچه به حسب ظاهر، عام و مطلق بر آن دلالت داشتند تنها ظهور بدوی (مراد استعمالی) بوده است نه مراد جدّی. این امر در مورد نسخ نیز جاری است؛ یعنی با آمدن ناسخ، در واقع عموم زمانی حکم قبلی، محدود می‌شود.

نکته مهم اینکه دلیل مخصِّص و مقید همان گونه که گاه در خود قرآن آمده و مراد جدی آیات را مشخص کرده، ⁽¹⁾گاهی در سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و روایات

اهل‌بیت (علیهم السلام) نیز انعکاس یافته است. در حقیقت یکی از نقش‌های برجسته سنت همین است که به‌وسیله «خاص» یا «قید»، مراد جدی خداوند از عمومات و اطلاقات را تبیین کرده و دایره آن را محدود می‌کند. دلیل اینکه روایات می‌توانند عموم و اطلاق آیات قرآن را محدود کنند این است که منشأ همه آنها به خداوند حکیم و علیم برمی‌گردد، زیرا چنان‌که پیشتر بیان شد، روایات معصومین (علیهم السلام) برگرفته از علم خداوند است و آنان از پیش خود چیزی نمی‌گویند.

عموم قرآن‌پژوهان و اصولیون بر این باورند که تخصیص یا تقیید کتاب به‌وسیله سنت، یکی از بارزترین نقش‌های سنت در تبیین مراد جدی آیات است. ⁽¹⁾حتی نسخ قرآن توسط سنت نیز، تا حدودی مورد پذیرش عموم قرآن‌پژوهان و اصولیون است.

این مطلب، در مورد توسعه و تضییق آیات توسط سنت، بسی آسان‌تر و مقبول‌تر است که ضمن ارائه نمونه‌ها بیان خواهد شد.

نمونه هایی از تخصیص عمومات آیات، به وسیله روایات

الف) براساس آیه (أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ ) ، ⁽²⁾همه مبادلات مالی حلال شمرده شده‌اند، زیرا کلمه «البیع» که محلی به الف و لام استغراق است، افاده عموم می‌کند و شامل هر نوع بیعی می‌شود؛ اما در روایات فریقین، از بیع‌های متعددی نام برده شده که فاسد بوده و از عمومِ (أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ ) خارج شده‌اند. ⁽³⁾بدین ترتیب مراد جدی خداوند از (أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ ) توسط روایات مشخص می‌شود، زیرا این حکم هرچند بنا بر استعمال ابتدایی،

ظهور در عموم دارد، ولی با توجه به روایات، تنها شامل بیع‌های صحیح می‌شود.

همچنین براساس روایات، شمولِ حکم «حرّم الربا» تخصیص خورده و برخی از اقسام ربا، مانند ربای بین پدر و فرزند و نیز بین زن و شوهر را دربرنمی‌گیرد. ⁽¹⁾

ب) براساس آیه 38 سوره مائده: (وَ السّارِقُ وَ السّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَیْدِیَهُما) ، حکم قطع دست، هر نوع سرقت، با هر مقداری که باشد را شامل می‌شود، ولی براساس روایات، اگر مال مسروقه کمتر از ربع دینار باشد و یا برخی از شرایط دیگر را نداشته باشد، مشمول حکم قطع دست نیست.

محمد بن مسلم از امام صادق (علیه السلام) پرسید: در چه مقدار دست سارق قطع می‌شود؟ امام فرمود:

«فی ربع دینار». ⁽²⁾

در روایتی از عایشه هم می‌خوانیم که از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل شده است: «لا تقطع ید السارق إلاّ فی ربع دینار فصاعداً؛ دست سارق در ربع دینار و بیشتر از آن، قطع می‌شود». ⁽³⁾

ج) براساس آیات مواریث، مثل آیه (یُوصِیکُمُ اللّهُ فِی أَوْلادِکُمْ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ ) ⁽⁴⁾، فرزندان از والدین ارث می‌برند و این حکم به حسب ظاهر عام است، ولی به استناد روایات، فرزندان کافر و نیز فرزندانی که نسبت به والدین خود مرتکب قتل شده‌اند، ⁽⁵⁾از شمول این حکم خارج هستند.

شگفت آنکه در برخی از منابع اهل‌سنت از ابوبکر روایت شده است که آیه مواریث، شامل پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بلکه هیچ پیامبری نمی‌شود! چیزی که به استناد آن، سرزمین فدک را از دست حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) درآوردند.

د) براساس عمومات آیات، «اسراف»، عملی مذموم و ناپسند است و شامل هر نوع اسرافی می‌شود، ولی برابر شماری از روایات، در برخی از کارها، اسراف معنایی ندارد؛ مانند روایت:

«الإسراف مذموم فی کلّ شیء إلّا فی أفعال البرّ؛ اسراف در هر چیزی ناپسند است جز در کارهای نیک». ⁽¹⁾و یا این‌که: «لیس فیما أصلح البدن إسراف؛ چیزی که برای پیرایش بدن باشد، اسراف ندارد». ⁽²⁾

موارد فراوانی در کتاب‌ها از عمومات قرآن آمده‌اند که توسط سنت تخصیص خورده‌اند. جلال الدین سیوطی در نوع 45، از الاتقان به تعدادی از آنها اشاره کرده است. همچنین در کتاب منزلة السنة من الکتاب و أثرها فی الفروع الفقهیة مواردی از آنها ذکر شده است.

نمونه هایی از تقیید اطلاقات آیات توسط روایات

الف) براساس آیه 93 سوره «نساء»، قتل عمدی مؤمن - به‌طور مطلق - موجب خلود در جهنم است: (وَ مَنْ یَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِیها...) . چنان‌که ملاحظه می‌شود، این آیه به مقتضای مقدمات حکمت، مطلق است و شامل هر قتل عمدی نسبت به مؤمن می‌شود، ولی براساس روایت امام صادق (علیه السلام) مراد از این قتل، مقید به‌جایی است که مؤمنی را به خاطر ایمانش به قتل برسانند؛ یعنی قتل با انگیزه مخالفت با ایمانِ مؤمن روی دهد که دلالت

بر کفر قاتل کرده و خلود در جهنم نیز به جهت همین کفر باطنی است، نه برای صِرف قتل.

امام صادق (علیه السلام) دراین‌باره می‌فرماید: «من قتل مؤمناً علی دینه، فذلک المتعمد الذی قال الله عزّوجلّ: (وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِیماً) ؛ مقصود این آیه، کسی است که مؤمن را به خاطر دینش بکشد. این همان قتل عمدی است که قرآن درباره‌اش فرمود: و برای او عذاب دردناکی را فراهم ساخت». ⁽¹⁾

این روایت، قتل عمدی مؤمن را، مقید به قتلی کرده است که به قصد مخالفت با ایمانِ مؤمن اتفاق افتاده باشد و این مراد جدی آیه است.

ب) براساس آیه 97 سوره «آل عمران»، ترک حج در صورت حصول استطاعت به‌طور مطلق، موجب کفر است: (وَ لِلّهِ عَلَی النّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ ) ؛ و برای خدا بر مردم (واجب) است که آهنگ خانه (او) کنند، آنها که توانایی رفتن به سوی آن را دارند و هر کس کفر ورزد (و حج را ترک کند به خود زیان رسانده) و خداوند از همه جهانیان، بی‌نیاز است.

شایان ذکر است که مراد از «مَن کَفَر» در این آیه، به معنای «من ترک الحج» است و این به مقتضای مقدمات حکمت، مطلق است و هر ترک حجی را شامل می‌شود، ولی چنان‌که در روایتی از امام کاظم (علیه السلام) آمده است صِرف ترک حج، کفرآور نیست، بلکه ترکی که با اعتقاد به عدم وجوب حج باشد، موجب کفر است.

امام کاظم (علیه السلام) دراین‌باره فرمود:

«ولکن من قال لیس هذا هکذا فقد کفر؛ (مراد از آیه این است که) هر کس بگوید حج واجب نیست، کافر شده است». ⁽²⁾

نمونه هایی از توسعه مفاهیم آیات توسط روایات

به عکسِ «تقیید» که نوعی تضییق دامنه موضوع است، در بسیاری از روایات، مفاهیم آیات، توسعه یافته و گسترش معنایی پیدا کرده است. اصولیون از این‌گونه روایات، به «دلیل حاکم» تعبیر کرده‌اند که دامنه موضوع را توسعه (یا تضییق) می‌کند. از باب نمونه چند مورد ذکر می‌شود:

الف) چنان‌که در آیه 167 سوره بقره آمده است، مشرکان فردای قیامت برای اعمال شرک آمیزشان، حسرت خواهند خورد: (وَ قالَ الَّذِینَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ کَما تَبَرَّؤُا مِنّا کَذلِکَ یُرِیهِمُ اللّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَیْهِمْ وَ ما هُمْ بِخارِجِینَ مِنَ النّارِ) ؛ (در آن هنگام) پیروان می‌گویند: کاش بار دیگر به دنیا برمی‌گشتیم تا از آنها (پیشوایان گمراه) بیزاری جوییم، آن‌چنان‌که آنان (امروز) از ما بیزاری جستند. (آری) خداوند این‌چنین اعمال آنها را به صورتی حسرت‌آور به آنان نشان می‌دهد و از آتش دوزخ، هرگز خارج نخواهند شد.

ولی در روایتی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم که آن حضرت این آیه را نسبت به کسی که دیگران از مال وی ارث بردند و با آن به بهشت رفتند، ولی خود که مالک آن ثروت بوده به جهنم رفته، توسعه داده است. در آن حدیث می‌خوانیم: «هو الرجل یدع ماله لا ینفقه فی طاعة الله بخلاً، ثمّ یموت فیدعه لمن یعمل فیه بطاعة الله؛ این حسرت مربوط به شخصی است که از روی بخل، مالش را در راه طاعت خداوند صرف نکرد، تا آنکه مرد و پس از وی آن مال به دست کسی رسید که آن را در راه خدا صرف کرد». ⁽¹⁾

علامه طباطبایی پس از یادآوری این روایت می‌گوید: عیاشی، صدوق، مفید و

طبرسی این معنا را از امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) نقل کرده‌اند که در واقع نوعی توسعه در معنای شریک گرفتن برای خداوند است. ⁽¹⁾

ب) می‌دانیم که براساس شماری از اسناد تاریخی و روایات شأن نزول، مراد از سُکر و مستی در آیه (لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکاری ) ، ⁽²⁾سُکر و مستی ناشی از شراب‌خواری است؛ ⁽³⁾ولی در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) معنای سکر، «سُکر النوم»، مستی ناشی از خواب‌آلودگی، آمده است. ⁽⁴⁾

ج) براساس ظاهر آیه (فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِهِ ) ⁽⁵⁾مراد از غذا و طعام، همین غذای جسمی است، ولی برابر روایت امام باقر (علیه السلام) این معنا به غذای روحی و معنوی توسعه داده شد. در آن روایت می‌خوانیم: زید شحام از آن حضرت منظور از طعام را پرسید و حضرت پاسخ داد: «علمه الذی یأخذه ممّن یأخذه؛ منظور علم و دانش است که باید بنگرد از چه کس آن را دریافت می‌کند». ⁽⁶⁾

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

بخش سوم: ویژگی های اختصاصی روایات تفسیری فریقین

اشاره

1- انحصار روایات تفسیری شیعه به روایات اهل بیت (علیهم السلام)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با اعتبار روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) از منظر قرآن؛ 2) آشنایی با اعتبار روایات تفسیری اهل‌بیت (علیهم السلام) از منظر روایات؛ 3) آشنایی با ادله اهل‌سنت درباره حجیت قول صحابه؛ 4) آشنایی با عدم اتفاق نظر اهل‌سنت در حجیت قول صحابه؛ 5) آشنایی با نارسایی ادله اهل‌سنت در حجیت قول صحابه.

درآمد

یکی از وجوه تمایز در روایات تفسیری شیعه و اهل‌سنت، آن است که پیروان اهل‌بیت (علیهم السلام) تنها روایات تفسیری آنها را حجّت دانسته و برای سخنان و آثار صحابه و تابعین، حجیتی قائل نیستند؛ حال آنکه اهل‌سنت، به عکس به آثار و منقولات صحابه و تابعین، پای‌بند بوده و برای آنها ارزش ویژه‌ای قائلند.

شیعه، مدعی است از کتاب و سنت، تنها حجیت کلمات معصومین (علیهم السلام) قابل اثبات است و هیچ دلیلی از کتاب و سنت بر اعتبار قول صحابه یا تابعین در دست نیست. درحالی‌که اهل‌سنت مدعی‌اند حجیت قول آنها نیز قابل اثبات است.

از دیدگاه شیعه، بیان و تقریر اهل‌بیت (علیهم السلام) در حجیت و اعتبار، همسان با بیان

و تقریر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است و هیچ فرقی بین آن بزرگواران نبوده و غیر از معصومین (علیهم السلام)، کسی واجد چنین جایگاه و اعتباری نیست.

طبق نظر شیعه، «اهل‌بیت معصوم»، به کسانی گفته می‌شود که درباره آنان در احادیثی چون: «کتاب الله وعترتی اهل‌بیتی»؛ «مثل أهل‌بیتی کمثل سفینة نوح»؛ «اللّهمّ هؤلاء أهل‌بیتی»؛ «أهل‌بیتی أمان لأمّتی» سخن به میان آمده است و آنان عبارتند از رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله)، حضرت زهرا (علیها السلام)، امیرمؤمنان علی (علیه السلام) و یازده تن از فرزندانشان که آخرین آنها امام مهدی (عج) است.

از نگاه شیعه، ائمه معصومین (علیهم السلام) بر تمام معارف قرآن از جمله تنزیل و تأویل، ظاهر و باطن، محکم و متشابه اشراف دارند؛ علومشان بدون هیچ خلل و خطایی ریشه در علم الهی داشته و هرگز با تردید و تزلزل همراه نیست، ولی اهل‌سنت به‌جای اهل‌بیت معصوم (علیهم السلام)، این اعتبار و ارزش را برای صحابه پیامبر (صلی الله علیه و آله) قائل شده‌اند. آنان بر این باورند که صحابی، کسی است که محضر مبارک پیامبر (صلی الله علیه و آله) را درک کرده و اسلام آورده است؛ هرچند درک حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدت زمان کوتاهی اتفاق افتاده باشد. ⁽¹⁾برابر این نگرش، اگر کسی واجد عنوان «صحابی» شد، فوق جرح و تعدیل بوده و سخنانش از چنان اعتبار و حجیتی برخوردار خواهد بود که به منزله روایت پیامبر تلقی می‌شود.

اینجا به دلایل هر یک از فریقین اشاره می‌کنیم. در آغاز، دلایل پیروان اهل‌بیت (علیهم السلام) در اثبات حجیت روایات معصومین (علیهم السلام)، در دو بخش آیات و روایات ارائه می‌شود:

دلایل پیروان اهل بیت در اثبات حجیت روایات معصومین (علیهم السلام)

الف) آیات قرآن

تعبیر به «الراسخون فی العلم» بیانگر آن است که این افراد علمشان از وحی سرچشمه گرفته و با قلبشان حقیقت علم را دریافته‌اند. آنان کسانی هستند که هرگز در فهم آیه‌ای تردید نکرده و در پاسخ سؤالی درمانده نشده‌اند. برابر روایات متعدد، تنها اهل‌بیت معصوم (علیهم السلام)، واجد چنین مقامی هستند و تاریخ زندگی آنها نیز بهترین گواه بر این مدعی است.

مرحوم کلینی در کافی بابی را به‌عنوان «الراسخین فی العلم هم الأئمّة» اختصاص داده ⁽²⁾و روایاتی را با سند صحیح، با این مضمون نقل کرده است که راسخان در علم، تنها ائمة اطهار (علیهم السلام) هستند و دیگران از آن سهمی ندارند.

امام علی (علیه السلام) می‌فرماید:

أین الذین زعموا أنّهم الراسخون فی العلم دوننا کذباً وبغیاً علینا أن رفعنا الله ووضعهم وأعطانا وحرمهم؛ کجایند کسانی که پنداشتند به‌جای ما اهل‌بیت، آنان راسخان در علم‌اند. این ادعا، دروغ و ستم بر ما بود، زیرا خداوند ما اهل‌بیت را برتری داد و آنان را خوار کرد، به ما عطا فرمود و آنها را محروم ساخت. ⁽³⁾

خداوند و کسی که علم کتاب نزد اوست، میان من و شما گواه باشند. ⁽¹⁾

طبق بسیاری از روایات شیعه و اهل‌سنت، مراد از «من عنده علم الکتاب» امیرمؤمنان (علیه السلام) (و دیگر فرزندان معصومش (علیهم السلام) هستند. ⁽²⁾

حاکم حسکانی هفت روایت ⁽³⁾و ثعلبی دو روایت ⁽⁴⁾در این زمینه آورده‌اند. روشن است اضافه «علم» به «کتاب» که با الف و لام همراه است بیانگر آن است که همه علم کتاب نزد آنان است، زیرا اضافه مصدر به «الکتاب»، افاده عموم و استیعاب می‌کند. چنان‌که در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم که دوبار فرمود:

«وعندنا والله علم الکتاب کلّه؛ به خدا سوگند! تمام دانش کتاب در نزد ماست». ⁽⁵⁾

مرحوم کلینی درباره «إنّ الأئمّة قد أوتوا العلم وأثبت فی صدورهم»، پنج روایت نقل می‌کند که بیانگر آن است که تأویل این آیه، تنها ائمة اطهار (علیهم السلام) هستند. از جمله در روایتی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم:

«هم الأئمّة خاصة، یعنی الذین أوتوا العلم؛ آنان، تنها ائمه هستند؛ یعنی کسانی که علم به آنان عطا شده است». ⁽⁷⁾

(وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ بِإِذْنِ اللّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَضْلُ الْکَبِیرُ) ؛ سپس این کتاب را به گروهی از بندگان برگزیده خود به میراث دادیم ولی بعضی از آنان بر خود ستم کردند و بعضی از آنان میانه‌رو بودند و بعضی به اذن خدا در نیکی‌ها پیشی گرفتند و این همان فضیلت بزرگ است. ⁽¹⁾

در روایات شیعه و سنّی آمده است که مراد از «وارثان کتاب» تنها ائمة اطهار هستند. از جمله از امام رضا (علیه السلام) می‌خوانیم: «أراد الله بذلک، العترة الطاهرة؛ خداوند از آن، عترت طاهره را اراده کرده است». ⁽²⁾

حاکم حسکانی نیز در «شواهد التنزیل» روایاتی را به همین مضمون نقل می‌کند. ⁽³⁾

در روایات شیعه و اهل‌سنت در مورد تأویل اهل الذکر آمده است که آنها ائمة اطهار (علیهم السلام) هستند. مرحوم کلینی بابی را تحت عنوان «إنّ أهل الذکر الذین أمر الله الخلق بسؤالهم، هم الأئمّة»، آورده است که مصداق واقعی اهل ذکر، ائمة اطهار (علیهم السلام) هستند.

طبری نیز در تفسیر این آیه از امیرمؤمنان (علیه السلام) و امام محمد باقر (علیه السلام) نقل می‌کند که فرمودند:

«نحن أهل الذکر». ⁽⁵⁾همین مضمون را شماری دیگر از بزرگان اهل‌سنت نقل کرده‌اند، از جمله حاکم حسکانی در شواهد التنزیل ⁽⁶⁾، شهرستانی در مفاتیح الأسرار ⁽⁷⁾و ثعلبی در معالم التنزیل. ⁽⁸⁾

ب) روایات

در مصادر روایی شیعه و اهل‌سنت، روایات فراوانی وجود دارد مبنی بر اینکه دانش تفسیر و معارف بلند قرآن در انحصار اهل‌بیت (علیهم السلام) است.

«حدیث ثقلین»، مشهورترین حدیثی است که دراین‌باره با ده‌ها سند، از بزرگان اهل‌سنت در «صحاح»، «مسانید» و «سنن» نقل شده است. برابر این حدیث، تمسّک به اهل‌بیت (علیهم السلام)، همسان با قرآن و صحت و اعتبار سخنان آنان همانند کتاب الله، شمرده شده است که تا قیامت استمرار دارد و هیچ گاه انفکاکی بین آنها پدید نمی‌آید.

برابر این حدیث، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود:

إنّی تارک فیکم الثقلین، ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا أبداً: کتاب الله وعترتی أهل‌بیتی؛ وإنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض؛ من دو چیز گران‌بها را در بین شما به یادگار می‌گذارم که اگر به آن دو تمسک کنید هرگز گمراه نخواهید شد: کتاب خدا و عترتم (اهل‌بیت من)؛ آن دو هرگز از هم جدا نخواهند شد تا آنکه با هم در حوض (کوثر) بر من وارد شوند. ⁽¹⁾

احادیثی که به‌ویژه درباره امیرمؤمنان (علیه السلام) و دانش بی‌کران آن حضرت از پیامبر

اکرم (صلی الله علیه و آله) و بزرگان صحابه وارد شده، از حد شمارش خارج است.

حاکم حسکانی در گفتاری با عنوان «فی توحّده بمعرفة القرآن ومعانیه وتفرّده بالعلم بنزوله وما فیه؛ بی‌همتا بودن امام علی (علیه السلام) در شناخت قرآن و معانی و نزول آن» 22 روایت دراین‌باره نقل کرده است. ⁽¹⁾

در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آمده است:

«علیٌّ مع القرآن والقرآن مع علیّ، لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض ؛ علی با قرآن است و قرآن با علی است و هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا در حوض کوثر بر من وارد شوند». ⁽²⁾

همچنین درباره وسعت علم و آگاهی آن حضرت از خود امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل شده است:

سلونی فوالله لا تسألونی عن شی یکون إلی یوم القیامة إلاّ حدّثتکم به وسلونی عن کتاب الله - عزّوجلّ - فوالله ما منه آیة إلاّ وأنا أعلم أین نزلت، بلیل أو بنهار أو سهل نزلت أو فی جبل؛ از من بپرسید؛ به خدا سوگند از هیچ چیز که تا روز قیامت می‌آید نمی‌پرسید، مگر آنکه به شما از آن خبر می‌دهم و از من درباره کتاب خدا بپرسید؛ به خدا سوگند، هیچ آیه‌ای در شب یا روز، در دشت یا کوه نازل نشده است، مگر آنکه من بدان آگاهی دارم. ⁽³⁾

جلال الدین سیوطی در روایتی از آن حضرت نقل می‌کند که فرمود:

«لو شئتُ أن أوقر سبعین بعیراً من تفسیر أمّ الکتاب، لفعلتُ ؛ اگر بخواهم هفتاد بارِ شتر از تفسیر سوره حمد بگویم، می‌توانم». ⁽⁴⁾

بررسی دلایل اهل سنت در حجیت تفسیر صحابه

اهل‌سنت، پس از قرآن و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، سخن صحابه را از مصادر تفسیر می‌دانند.

زرکشی دومین مأخذ تفسیر را پس از قول پیامبر (صلی الله علیه و آله)، سخن صحابه می‌داند. وی می‌گوید: «فإنّ تفسیره عندهم بمنزلة المرفوع إلی النبی (صلی الله علیه و آله)؛ تفسیر صحابی، نزد اهل‌سنت به منزله حدیث مرفوع از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) آمده است». ⁽¹⁾

ابن کثیر می‌گوید: «إذا لم نجد التفسیر فی القرآن ولا فی السنّة، رجعنا فی ذلک إلی أقوال الصحابه؛ هنگامی که تفسیر آیه‌ای را نتوانستیم از قرآن و سنت دریابیم، به سخنان صحابه رجوع می‌کنیم». ⁽²⁾

با اینکه نگرش فراگیر در میان اهل‌سنت، همین است که قول صحابه به‌عنوان

منبع تفسیری است، ولی آنان دلیل خاصی بر حجیت قول صحابه اقامه نکرده‌اند. تنها دلیل آنان، حضور صحابه در صحنه‌های نزول وحی یا شنیدن احتمالی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است.

ابن کثیر در توجیه حجیت قول آنها می‌گوید:

فإنّهم أدری بذلک لما شاهدوا من القرائن والأحوال التی اختصّوا بها، ولما لهم من الفهم التامّ والعلم الصحیح والعمل الصالح؛ آنان به تفسیر آیات آگاه‌تر بودند، زیرا آنان شاهد قراین و حالات خاص خود بوده و از ادراکی کامل، دانشی صحیح و عمل صالح برخوردار بوده‌اند. ⁽¹⁾

ذهبی در این‌باره از قول برخی می‌نویسد: «لظنّ سماعهم له من رسول الله؛ چون این احتمال وجود دارد که آنها مطالب تفسیری را از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شنیده باشند». ⁽²⁾

برخی از علمای اهل‌سنت، مثل حاکم نیشابوری، برآنند تا تفسیر صحابی را به منزله حدیث مرفوع شمرده و روایات تفسیری آنها را همانند حدیث رسول خدا (صلی الله علیه و آله) تلقی کنند. حاکم، با نسبت دادن این موضوع به بخاری و مسلم می‌نویسد:

«إنّ تفسیر الصحابی الذی شهد الوحی والتنزیل عند الشیخین، حدیث مسند؛ در نزد بخاری و مسلم تفسیر صحابی که شاهد وحی و نزول قرآن بودند، حدیث مسند پیامبر (صلی الله علیه و آله) شمرده می‌شود». ⁽³⁾

تردیدی نیست که بیان صحابه در شأن نزول و معنای لغوی آیات، در دستیابی به فضای نزول آیات و معنای رایج آن عصر تأثیر بسزایی دارد، ولی اینها نمی‌تواند دلیلی بر حجیت و اعتبار تفسیر صحابی باشد. چگونه می‌توان به صرف احتمال شنیدن از پیامبر (صلی الله علیه و آله)، یا شاهد نزول بودن، حجیت قولشان را به‌صورتِ

مطلق باور کرده و آن را همچون روایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) تلقّی کرد؟! و چرا اهل‌سنت به چنین باوری نسبت به قول اهل‌بیت (علیهم السلام) ملتزم نشده‌اند؟ با آنکه خود، احادیثی چون «حدیث ثقلین» را نقل کرده‌اند؟!

به‌ویژه آنکه وجود تعارض و تناقض بسیار گسترده در آثار و روایات منقول از صحابه و تابعین که در موارد زیادی جمع آنها را ناممکن ساخته، نشانه آن است که این گفته‌ها، آرا و اندیشه‌ای بشری بوده، قابل نقد و بررسی هستند و با سخنان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت (علیهم السلام)، تفاوتی ماهوی دارند.

افزون بر آنکه به اذعان ذهبی، بسیاری از گفته‌های منسوب به صحابه، دروغی بیش نیست. وی می‌نویسد: «ولا یغترّ بکلّ ما ینسب لهم من ذلک؛ لأنّ فی التفسیر کثیراً ممّا وضع علی الصحابة کذباً واختلافاً؛ نباید نسبت به آنچه به صحابه در تفسیر نسبت داده شده، فریب خورد، زیرا بسیاری از این روایات، به دروغ به آنها نسبت داده شد». ⁽¹⁾

قرطبی نیز با تصریح به این نکته می‌نویسد:

«فإنّ الصحابة - رضی الله عنهم - قد قرأوا القرآن واختلفوا فی تفسیره علی وجوه ولیس کلّ ما قالوه سمعوه من النبیّ؛ صحابه، قرآن می‌خواندند و در تفسیر آن اختلاف می‌کردند و چنان نبود که هر چه در تفسیر گفته‌اند، از پیامبر شنیده باشند». ⁽²⁾

علاوه بر این، چگونه می‌توان سخن صحابه را به منزله حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) دانست، درحالی‌که براساس اسناد تاریخی، برخی از صحابه در تفسیر قرآن به‌اهل کتاب رجوع و از آنان حدیث نقل می‌کرده‌اند؟ ذهبی دراین‌باره می‌نویسد: «از اصحاب پیامبر (صلی الله علیه و آله)، افرادی چون ابوهریره و شماری دیگر، مطالبی از کعب الأحبار می‌آموختند و آن را روایت می‌کردند». ⁽³⁾به گفته او:

«کعب الأحبار با اصحاب محمد (صلی الله علیه و آله) می‌نشست و از کتاب‌های اسرائیلی برای آنان سخن می‌گفت». ⁽¹⁾

درباره عبدالله بن عمروعاص نیز، نقل شده است که «دو بارِ شتر از روایات یهود به دست او افتاد و از آنها حدیث می‌گفت». ⁽²⁾

وجود این ضعف‌ها، تضادها و اختلافات در تفسیر صحابی، موجب شده است تا بزرگانی از اهل‌سنت، سخنان صحابه را تنها به‌عنوان اجتهادات شخصی آنها شمرده و اساساً حجیتی برای آنها قائل نباشند.

ابو زهره دراین‌باره می‌نویسد:

حق آن است که قول صحابی حجّت نیست. خداوند برای این امت جز پیامبر ما محمد (صلی الله علیه و آله) را نفرستاده است و برای ما تنها یک پیامبر است. صحابه مکلف به پیروی از کتاب و سنت رسول خدایند. هر کس غیر از کتاب خدا و سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) را حجّت بداند، در دین خدا چیزی گفته است که قابل اثبات نیست. ⁽³⁾

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

2- استفاده گسترده از بطن در روایات تفسیری اهل بیت (علیهم السلام)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با اشتمال قرآن بر ساحت‌های درونی و لایه‌های پنهان؛ 2) آشنایی با تعابیر بیانگر ظهر و بطن برای آیات؛ 3) آشنایی با نمونه‌هایی از روایات تفسیری بطنی؛ 4) آشنایی با گستردگی تفسیر بطنی در روایات اهل‌بیت (علیهم السلام)؛ 5) آشنایی با روند اتهامات نسبت به شیعه در مورد نظریه بطن.

درآمد

وجود ساحت‌های باطنی و لایه‌های پنهانی برای آیات قرآن، مسئله‌ای است که در روایات شیعه و اهل‌سنت به‌صورتِ گسترده انعکاس یافته و از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. تعابیر موجود در متون روایی که بیانگر این مسئله‌اند عبارتند از: ظهر و بطن داشتن قرآن؛ ذو وجوه بودن قرآن؛ تنزیل و تأویل داشتن قرآن؛ حد و مَطلع داشتن قرآن.

این حاکی از آن است که قرآن، علاوه بر معانی ظاهری که براساس قواعد عقلایی محاوره‌ای از ظواهر عبارات استنباط می‌شوند، دارای معانی باطنی است که آن را نمی‌توان از ظاهر عبارات دریافت کرد.

هر یک از این عناوین، به‌صورتِ جداگانه مورد توجه قرآن‌پژوهان قرار گرفته است که در ادامه به شماری از روایات آن اشاره می‌شود:

نمونه هایی از ساحت باطنی آیات در روایات

«یا جابر! إنّ للقرآن بطناً وللبطن بطناً وله ظهر وللظهر ظهرٌ؛ ای جابر! قرآن دارای بطن است و باطن آن هم دارای بطنی است و برای آن ظاهری است و آن ظاهر نیز دارای ظاهری است». ⁽¹⁾

«القرآن ذلول ذو وجوه؛ فاحملوه علی أحسن وجوهه؛ قرآن انعطاف‌پذیر و چند وجهی است؛ پس آن را به بهترین گونه‌اش حمل کنید». ⁽²⁾

امیرمؤمنان (علیه السلام) نیز هنگامی که ابن عباس را برای گفت‌وگو با خوارج نهروان اعزام می‌کرد، فرمود:

«إذهب إلیهم فخاصمهم ولا تحاجَّهم بالقرآن، فإنّه ذو وجوه ولکن خاصمهم بالسنّة؛ نزد آنان برو و با آنان به گفت‌وگو بنشین، ولی با قرآن براساس آنها استدلال مکن، زیرا قرآن چند گونه است، بلکه با سنت با آنان سخن بگو». ⁽³⁾

در عبارت دیگری از آن حضرت آمده است که فرمود:

«القرآن حمّال ذو وجوه؛ قرآن، تحمل پذیرش وجوه گوناگون را داراست». ⁽⁴⁾

از این گفته‌ها به روشنی می‌توان دریافت که قرآن به لحاظ زبانی، به گونه‌ای

است که معانی گوناگون را بر می‌تابد؛ چنان‌که حتی می‌تواند مورد سوء استفاده نااهلان قرار گیرد.

«إنّ للقرآن تأویلاً؛ فمنه ما قد جاء ومنه ما لم یجیء ؛ قرآن دارای تأویلی است که بخشی از آن آمده و بخشی ارائه نشده است». ⁽¹⁾

در روایتی از امام باقر (علیه السلام) در توضیح روایت مشهور نبوی (صلی الله علیه و آله) در مورد اشتمال قرآن بر ظهر و بطن، آمده است:

«ظهره تنزیله وبطنه تأویله؛ ظاهرش تنزیل قرآن و باطنش تأویل آن است». ⁽²⁾همچنین جلال الدین سیوطی از ابن عباس نقل می‌کند:

«ظهره التلاوة وبطنه التأویل؛ ظاهرش تلاوت و باطن آن تأویل است». ⁽³⁾

ابن عساکر در روایتی از ابن مسعود می‌گوید: إنّ علی بن أبی‌طالب، عنده علم الظاهر والباطن؛ علم ظاهر و باطن قرآن نزد علی بن ابی طالب (علیه السلام) است». ⁽⁴⁾

از جمله روایتی که در منابع فریقین در سطح بسیار گسترده‌ای از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آمده، سخنی است که آن حضرت درباره امیرمؤمنان (علیه السلام) فرموده است:«إنّ منکم من یقاتل علی تأویل القرآن، کما قاتلت علی تنزیله؛ از شما کسی است که براساس تأویل قرآن با دشمنان می‌ستیزد؛ چنان‌که من بر تنزیل آن نبردکرده‌ام».

آنگاه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برای معرفی آن شخص افزود: «او کسی است که نعل را وصله می‌زند»؛ و او کسی جز امیرمؤمنان علی (علیه السلام) نبود. ⁽¹⁾

«حد» اشاره به تنزیل قرآن دارد که از ظواهر عبارات و پیوندهای سیاقی و نیز اشاره دارد.

در کلامی از امیرمؤمنان (علیه السلام) می‌خوانیم:

«ما من آیة إلّا ولها أربعة معان: ظاهر وباطن وحدٌّ ومَطلع؛ هیچ آیه‌ای نیست، مگر آنکه دارای چهار معناست: ظاهر، باطن، حد و مَطلع». ⁽²⁾

نمونه هایی از توسعه معنایی آیات در روایات

اینک به نمونه‌هایی از توسعه معنایی و بیان مفاهیم باطنی که در سطح گسترده‌ای در روایات اهل‌بیت (علیهم السلام) آمده است، اشاره می‌شود:

در این آیه، بنا بر مفاد ظاهری، آمده است که حاجیان در پایان مناسک حج، باید مو یا ناخن خود را کوتاه کرده و آلودگی‌های ظاهری را از خود دور سازند،

ولی در شماری از روایات، «قضاء تفث» به معنای زدودن آلودگی‌های روحی با ملاقات امام معصوم (علیه السلام) آمده است.

در روایتی، امام صادق (علیه السلام) در پاسخ به ذریح محاربی - یکی از اصحاب خود - فراز «لیقضوا تفثهم» را به دیدار امام معنا کرده است، ولی در پاسخ به عبدالله سنان - یکی دیگر از اصحابش - به بیان مفاد ظاهری آن، یعنی کوتاه کردن ناخن و موی بدن اکتفا کرد. وقتی عبدالله سنان از دلیل این دو نوع تفسیر پرسید، امام هر دو را تصدیق کرد و هر یک از مفاد ظاهری و باطنی را متناسب با ظرفیت علمی مخاطبش دانست. متن روایت چنین است:

عبدالله بن سنان از ذریح محاربی نقل می‌کند که به امام صادق (علیه السلام) عرض کردم:

إنّ الله أمرنی فی کتابه بأمر فأحبّ أن أعمله. قال: وما ذلک؟ قلت: قول الله - عزّوجلّ-: (ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ )

قال: (لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ ) :

لقاء الإمام؛ (وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ ) :

تلک المناسک. قال عبدالله بن سنان: فأتیت أبا عبدالله (علیه السلام)، فقلت: جعلت فداک، قول الله - عزّوجلّ-: (ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ )

؟ قال: أخذ الشارب وقصّ الأظفار وما أشبه ذلک. قال: قلت: جعلت فداک، إنّ ذریح المحاربی حدّثنی عنک بأنّک قلت له: (لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ )

لقاء الإمام، (وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ )

تلک المناسک؟! فقال (علیه السلام): صدق ذریح وصدقت، إنّ للقرآن ظاهراً وباطناً ومن یحتمل ما یحتمل ذریح؛ خداوند در کتابش دستوری داد که می‌خواهم آن را (در سفر حج) به‌جا آورم؟ امام فرمود: چه دستوری؟ ذریح پاسخ داد: آنجا که می‌فرماید: (ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ ) . امام پاسخ داد: مراد از (لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ ) ملاقات امام و مراد از (وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ ) ، انجام مناسک حج است. عبدالله بن سنان پس از شنیدن این حدیث از ذریح محاربی، خود شخصاً خدمت امام صادق (علیه السلام) شرف‌یاب شد و از آیه (ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَ لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ ) پرسید. امام در پاسخ فرمود: منظور این آیه کوتاه کردن موی شارب و ناخن و امثال اینهاست. عبدلله بن سنان گفت: ولی ذریح محاربی از شما حدیث کرده است که مراد از (لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ ) ملاقات امام و منظور از (لْیُوفُوا نُذُورَهُمْ ) مناسک حج است؟ امام فرمود: آری ذریح

راست گفت، تو هم راست می‌گویی، قرآن دارای ظاهر و باطن است، کیست که ظرفیت ذریح را داشته باشد؟ ⁽¹⁾

روشن است که «قضاء تفث» به معنای رفع آلودگی‌هاست که دارای مفهوم عامی بوده و می‌تواند بر هر یک از دو معنای ظاهری و باطنی (آلودگی‌های جسمی و روحی) دلالت کند.

مفهوم ظاهری این آیه به روشنی گواهی می‌دهد که در پیوند با نقش خداوند در خلقت و تدبیر امور عالم است و اینکه همه چیز در قبضه قدرت اوست و اموری چون جریان طبیعی آب، به عنایت ربوبی اوست، ولی در شماری از روایات، به مراتب باطنی این آیه چنین اشاره شده است: یعنی اگر امامتان از دست برود یا از نظرها غایب شود، چه کسی امام دیگری را که حامل معارف الهی و حیات معنوی شما باشد برایتان می‌فرستد؟!

برابر این روایت از امام باقر (علیه السلام) می‌خوانیم:

هذه الآیة نزلت فی القائم، یقول: إن أصبح إمامکم غائباً عنکم لا تدرون أین هو، فمن یأتیکم بإمام ظاهر، یأتیکم بأخبار السماء والأرض وحلال الله - عزّوجلّ - وحرامه؛ این آیه درباره امام عصر نازل شده و منظور آن این است که اگر امامتان غایب شود و ندانید کجاست، چه کسی امام ظاهری را به شما خواهد رساند که خبرهای آسمان، زمین، حلال و حرام را برایتان بازگو کند. ⁽³⁾

براساس این روایت، همان‌گونه که آب ظاهری، مایه حیات است، آب معنوی،

یعنی علوم و معارف الهی نیز مایه حیات معنوی بوده و امام، به‌عنوان احیاگر دل‌ها و قلوب انسان‌ها شمرده شده است؛ چنان‌که در قرآن می‌خوانیم: (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْیِیکُمْ ) ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! دعوت خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله) را اجابت کنید؛ هنگامی که شما را به چیزی می‌خوانند که شما را حیات می‌بخشد. ⁽¹⁾

«بطن» در ترازوی داوری

از روایات مربوط به بطن که بگذریم، بزرگانی از اهل‌سنت، مانند غزالی، شاطبی، بغوی و آلوسی، بر اشتمال قرآن بر معانی باطنی تصریح کرده‌اند.

غزالی می‌گوید: «هر کس گمان کند برای قرآن جز معنای ظاهری، که شرح الفاظ است، معنای دیگری نیست، از حدّ دانش خود خبر داده است...، زیرا در اخبار و آثار، آمده است که قرآن، دارای معانی گسترده‌ای است که صاحبان فهم از آن بهره می‌برند». ⁽²⁾

از دیگر سو، افرادی چون ذهبی دراین‌باره بر شیعه خرده گرفته و قول به بطون را تنها به آنان نسبت داده‌اند. درحالی‌که در مصادر اهل‌سنت نیز روایات فراوانی وجود دارد که حتی ذهبی هم بر آنها صحّه گذاشته است. او دراین‌باره می‌گوید: «این‌که امامیه می‌گویند: قرآن ظاهر و باطنی دارد، حقیقتی است که ما نیز آن را باور داریم، زیرا روایات صحیحی دراین‌باره در منابع ما موجود است». ⁽³⁾

البته روشن است که گستره تفسیر باطنی، در روایات اهل‌بیت (علیهم السلام) بسیار

وسیع و دامنه‌دار است؛ چراکه کسی جز معصوم (علیه السلام) نمی‌تواند بر تمام مراتب باطنی آیات و ساحت‌های پنهان آن دست یابد؛ به‌ویژه آنکه معارف باطنی از طریق دلالت‌های لفظی و مدلول‌های ظاهری استنباط نمی‌شود و از چارچوب قواعد ادبی و اصول محاوره‌ای به حسب ظاهر خارج است؛ ازاین‌رو، تنها کسانی از آن با خبرند که از رمز و راز آن آگاه باشند. این حقیقتی است که قرآن به آن اشاره کرده، می‌فرماید: (وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ) ؛ هیچ کس جز خدا و راسخان در علم، تأویل آن را نمی‌داند. ⁽¹⁾

چنان‌که ملاحظه می‌شود، در عبارت (الرّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ ) الف و لام در «العلم» برای جنس است، به این معنا که راسخ در علم کسی است که تمام دانش‌های او مطابق واقع و از ثبات دائم برخوردار بوده و هیچ تبدل و تحولی در آن راه ندارد. به یقین چنین علمی، جز برای پیامبر عظیم الشأن اسلام (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت معصوم آن حضرت ثابت نیست.

این است که معانی بطنی آیات در روایات تفسیری معصومین (علیهم السلام) فراوان به چشم می‌خورد؛ چیزی که در روایات دیگران، کمتر دیده می‌شود. رمز خرده‌گیری‌های کسانی چون ذهبی، به همین نکته برمی‌گردد. او درباره بطون، شیعه را به بازیچه قرار دادن قرآن متهم کرده، می‌گوید:

إنّ غالب ما فی الکتب الإمامیة الإثنی عشریة فی تأویل الآیات وتنزیلها، وفی ظهر القرآن وبطنه، استخفاف بالقرآن الکریم ولعب بآیات الذکر الحکیم؛ غالب آنچه در کتاب‌های شیعه دوازده امامی درباره تأویل و تنزیل قرآن و ظهر و بطن آن آمده، نوعی سبک شمردن قرآن کریم و بازیچه قرار دادن آیات آن است. ⁽²⁾

ذهبی بدون هیچ دلیلی «بطن» را در چارچوب مدلول‌های لفظی یا کنایی قرآن دانسته، می‌نویسد:

بطنی که در حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) بدان اشاره شده و همه مفسران آن را پذیرفته‌اند، همان تأویل آیه است که لفظ قرآن آن را برمی‌تابد و از مدلول‌های لفظی شمرده می‌شود، ولی «بطنی» که شیعه بدان معتقد است چیزی است که منطبق با ذوق و سلیقه آنهاست و ظاهر لفظ دلالتی بر آن ندارد. ⁽¹⁾

ولی این ادعایی بیش نیست؛ زیرا اولاً: بنا به تصریح بغوی ⁽²⁾و سیوطی ⁽³⁾، میان اهل‌سنت در مورد معنای بطن اختلاف است و اتفاق نظری وجود ندارد؛ ثانیاً: در حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) هیچ اشاره‌ای به معنای بطن نشده است؛ بلکه درباره معنای تأویل نیز اختلافات فراوانی وجود دارد که یکی از معانی آن همان بطن است.

چکیده

پرسش

پژوهش

منابع تحقیق

3- استفاده گسترده از قاعده جری در روایات تفسیری اهل بیت (علیهم السلام)

اشاره

هدف‌های آموزشی: 1) آشنایی با اصطلاحات «جری و تطبیق» و تمایز آن از «تفسیر»؛ 2) آشنایی با بهره‌گیری گسترده از قاعده «جری و تطبیق» در روایات اهل‌بیت (علیهم السلام)؛ 3) آشنایی با اتهامات وارده نسبت به شیعه در مورد «جری و تطبیق»؛ 4) آشنایی با نمونه‌هایی از روایات «جری و تطبیق» در تبیین آیات.

درآمد

چنان‌که بیان شد «جری» به معنای سَیلان و سریان، در نزد مفسران، به این معناست که مفاد آیات قرآن با تجرید و جداسازی از خصوصیات نزولی، بر مصادیق مشابه دیگر سرایت داده شود.

اصطلاح جری، بیانگر جاری بودن معانی قرآن و انطباق آن بر مصادیق مشابه در بستر زمان است؛ چیزی که فراتر از مفاد سیاقی و ظاهری آیات، بُعد جاودانگی و پویایی قرآن را نشان می‌دهد. براین‌اساس، آیات قرآن از حصار تنگ اتفاقات عصر نزول و اسبابِ آن خارج شده و نسبت به آیندگان، همانند گذشتگان جاری می‌گردد.

جری و تطبیق

چنان‌که در مبحث گونه‌شناسی روایات تفسیری گذشت اصطلاح جری و تطبیق، از بیانات اهل‌بیت (علیهم السلام) اخذ شده است. علامه طباطبایی نخستین‌بار آن را با الهام از کلمات معصومان (علیهم السلام)، به‌عنوان یک اصطلاح به‌کار گرفته است.

علمای بزرگ شیعه پیش از علامه طباطبایی نیز به جایگاه جری و تطبیق در روایات تفسیری توجه داشته‌اند. علامه مجلسی دراین‌باره می‌نویسد:

قد عرفت أنّ الآیة إذا أنزلت فی قوم تجری فی أمثالهم إلی یوم القیامة؛ پیش‌تر دانستی هرگاه آیه‌ای درباره گروهی نازل شد، درباره همسانان آنان تا روز قیامت نیز جاری است. ⁽¹⁾

علامه طباطبایی دراین‌باره می‌نگارد:

واعلم أنّ الجری - وکثیراً ما نستعمله فی هذا الکتاب - اصطلاح مأخوذ من قول أئمّة أهل البیت؛ بدان اصطلاح جری که فراوان در این کتاب (المیزان) از آن یاد می‌شود، اصطلاحی است که از کلمات ائمة اطهار (علیهم السلام) گرفته شده است. ⁽²⁾

به عنوان نمونه: در مورد آیه (الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ ) ، ⁽³⁾در روایتی از امام باقر (علیه السلام) می‌خوانیم: «نزلت فی رسول الله وعلی وحمزة وجعفر، وجرت فی الحسین؛ این آیه درباره (هجرت) پیامبر (صلی الله علیه و آله)، علی (علیه السلام)، حمزه و جعفر نازل شده است، ولی در حق امام حسین (علیه السلام) جاری گردیده است». ⁽⁴⁾

از تعبیر «جرت فی الحسین» در مقابل «نزلت فی رسول الله» به خوبی می‌توان دریافت که جری، ناظر به ابعاد ظاهری و تنزیلی آیات نیست، بلکه از باب توسعه مدلول‌های قرآنی و تجرید آیه از خصوصیات نزولی و تسرّی آن به موارد دیگر است.

«جری» را می‌توان نوعی از سنخ تعمیم و توسعه در مصداق دانست؛ برای مثال: علامه طباطبایی روایاتی را که در آن، مراد از «اهدنا الصراط المستقیم»، امیرمؤمنان دانسته شده، از قبیل جری دانسته و آن را از باب توسعه در مصداق برشمرده است. ⁽¹⁾

در منابع اهل‌سنت نیز، شبیه آن وارد شده است. از جمله از ابن عباس در تفسیر صراط مستقیم روایت شده است که گفت: «هو رسول الله». ⁽²⁾

با آنکه «جری» نمایانگر ذو وجوه بودن قرآن و جریان داشتن آن در گذر زمان است و حکایت از شمول و جاودانگی قرآن می‌کند، برخی از علمای اهل‌سنت آن را انکار کرده و از مبتدعات شیعه دانسته‌اند؛ چنان‌که مفسرانی همچون آلوسی، محمد رشید رضا در نوشته‌های خویش بر روایات جری و تطبیق اهل‌بیت (علیهم السلام) ایراد گرفته‌اند. آنان بدون آنکه بین «تفسیر» و «تطبیق» تفکیک کنند، بر روایاتی که آیات ستایش‌آمیز را بر اهل‌بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله) تطبیق کرده و یا آیات نکوهش‌آمیز را بر دشمنان اهل‌بیت (علیهم السلام) تسرّی داده است، خرده گرفته‌اند. ⁽³⁾درحالی‌که این روایات از باب «تطبیق» به موارد مشابه است و شمولیت و جاودانگی قرآن، آن را می‌طلبد و ارتباطی با مسئله تفسیر و بیان مراتب مفهومی ندارد.

علاوه بر آنکه مشابه این روایات در منابع اهل‌سنت نیز وارد شده است؛ نظیر آنچه در روایت عکرمة درباره آیه (أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ ) ؛ ⁽¹⁾آمده است: «الذی یلقی فی النار أبوجهل، والذی یأتی آمناً یوم القیامة، هو عمار بن یاسر؛ کسی که در آتش دوزخ افکنده می‌شود ابوجهل و آنکه در روز قیامت در امان خواهد بود عمّار یاسر است». ⁽²⁾

گستردگی روایات جری

روایات جری و تطبیق با تجرید از موارد نزولی در بیانات اهل‌بیت (علیهم السلام)، گسترده و فراوانند؛ چنان‌که علامه طباطبایی، آن را بالغ بر صدها روایت برشمرده و می‌گوید: «جری و تطبیق آیات بر موارد و مصادیق غیر نزولی، سلیقه اهل‌بیت (علیهم السلام) در تبیین مفاد آیات است». ⁽³⁾

در روایتی از امام باقر (علیه السلام) می‌خوانیم:

... القرآن نزل أثلاثاً: ثلث فینا وفی أحبّائنا وثلث فی أعدائنا وعدوّ من کان قبلنا و...؛ ... قرآن سه بخش است، بخشی درباره ما و دوستان ما و بخشی درباره دشمنان ما و دشمنان پیشینیان ماست و... . ⁽⁴⁾

روشن است که این مقدار، عموماً از باب تطبیق صادر شده‌اند که با تنقیح مناط و ملاک، از مورد شأن نزولی بر مصادیق کامل آن تطبیق شده‌اند، نه آنکه از باب تفسیر و بیان مفهومی آیات و مفاد تنزیلی آن باشند.

نمونه‌ای دیگر: در روایتی از امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) می‌خوانیم: «لیس