فرهنگ الفبایی امام هادی علیه السلام

مشخصات کتاب

سرشناسه: رجائی، محمدرضا، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور: فرهنگ الفبایی امام هادی علیه السلام

مشخصات نشر: اصفهان: آشیانه برتر، ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری: 544 ص.

شابک: 978-600-7138-68-7

وضعیت فهرست نویسی: فیپای مختصر

یادداشت: فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: http://opac.nlai.ir قابل دسترسی است

شماره کتابشناسی ملی: ۳۸۷۹۷۸۸

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

مؤلف: محمدرضا رجائی

ناشر: آشیانه برتر

مجری تولید: مؤسسه چاپ و نشر سلام

مدیر تولید: مرتضی قاسم‌پور

تنظیم: آصفه قاصدی‌پور

نوبت چاپ: اول

تاریخ چاپ: تابستان 1394

قطع / تعداد صفحات: رقعی/ 544 صفحه

شمارگان: 2000 جلد

شابک: 978-600-7138-68-7

بها: 15000 تومان

مرکزپخش: 09139107030 - 36301360-031

فروش از فروشگاه اینترنتی Buybook

حق چاپ محفوظ و متعلق به مؤلف می‌باشد.

ما را با انتقادات و پیشنهادات خویش یاری رسانید.

09139107030

فرهنگ الفبایی امام هادی علیه السلام

محمّدرضا رجائی

سوابق علمی و پژوهشی محمّدرضا رجائی

­ محمّدرضا رجائی در سال 1341 ش در استان اصفهان متولّد شد و تحصیلات ابتدایی و راهنمایی را در اصفهان گذراند.

­ در سال 1359 از هنرستان شماره 1 اصفهان فارغ التحصیل شد و دیپلم متوسطه را اخذ نمود.

­ و سپس راهی حوزه علمیه اصفهان شد و طی چند سال ادبیات عرب و دروس دیگر را در حوزه علمیه تکمیل نمود و به طور سنّتی و خصوصی تا سطح فوق لیسانس ادامه تحصیل داد.

­ در سال 1365 در دانشگاه در رشتة مهندسی عمران پذیرفته شد و پس از اخذ چند واحد دانشگاهی و مدّتی تحصیل به علّت‌های کاری ترک تحصیل نمود.

­ طی سال‌های 1370 تا 1385 در مدارس راهنمایی غیرانتفاعی و دبیرستان و نیز به طور خصوصی دروس عربی، قرآن و انگلیسی تدریس نمود.

­ در سال 1378 در رشته روان‌شناسی عمومی در دانشگاه به تحصیل پرداخت ولی باز هم به عللی از تحصیلات باز ماند.

­ در سال 1381 در رشته مترجمی زبان انگلیسی در دانشگاه پذیرفته شد و در سال 1385 از دانشگاه فارغ التحصیل شد.

­ او کتاب‌هایی از انگلیسی به فارسی ترجمه نموده است که هنوز به چاپ نرسیده است.

­ او طی سال‌های نویسندگی کتاب ویژگی‌های دعا را بعد از پژوهشی یک ساله تألیف نمود و پس از آن تاکنون حدود بیست کتاب تألیف نموده که بعضی از آنها چاپ و منتشر شده است و بعضی از آنها به

زودی چاپ و منتشر می‌گردد و بعضی از آن کتاب‌ها در همایش‌های مختلف برگزیده و لوح سپاس و جایزه ویژه دریافت نموده است. تعدادی از کتاب‌های وی عبارتند از:

کتاب برگزیده در سال 1388 در همایش کتاب و دریافت لوح سپاس از همایش اهل قلم

کتاب برگزیده در سال 1392 در رشته روان‌شناسی

با دریافت لوح سپاس از همایش اهل قلم

فهرست

مقدمه. 29

مزیت‌ها و ویژگی‌های کتاب حاضر. 30

آ. 32

آبادانی و عظمت شهر سامرّاء. 32

آخرین جایگاه 34

آستان امام هادی علیه السلام(تاریخچه بقعه) 35

آقا نجفی اصفهانی.. 41

آگاهی امام از حوادث آینده 42

آل عباسی و حدیث قصر التل.. 45

أ 47

ائمه دوازده گانه. 47

الف) روایات و نصوص..... 49

ب) آیا دلایل دیگری برای ائمه دوازده‌گانه وجود دارد؟. 51

ج) فرمایشی از امام هادی علیه السلام درباره امامان معصوم علیهم السلام....... 51

ابتدای حکومت بنی عباس.... 52

ابراهیم بن اسحاق.. 52

ابراهیم بن جعفر متوکّل.. 53

ابراهیم بن داود هاشمی یعقوبی.. 53

ابراهیم بن عبده نیشابوری.. 54

ابراهیم بن محمّد همدانی.. 55

ابراهیم بن مهزیار اهوازی.. 57

ابراهیم شیبه. 58

ابن ابی حفصه. 59

ابن السکیّت... 60

ابوالحسن ثالث ن.ک کنیه امام علیه السلام....... 60

ابو اسحاق ابراهیم. 60

ابوخضیب ن.ک معجزات امام هادی علیه السلام....... 61

ابوعلی راشد. 61

ابوعمرو عثمان بن سعید عمری(نایب اول از نواب اربعه) 64

ابوهاشم جعفری.. 67

اثنا عشری.. 68

احتجاج امام هادی علیه السلام....... 69

احترام علویان به امام علیه السلام....... 71

احضار به سامرّاء. 71

احکام در بیان امام هادی علیه السلام....... 72

احمد بن ابی عبدالله قمی(برقی) 73

احمد بن اسحاق رازی.. 73

احمد بن اسحاق قمی.. 74

احمد بن حمّاد. 74

احمد بن حمزه بن یَسَع.. 75

احمد مستعین.. 75

احمد معتمد. 76

اخبار غیبة امام هادی علیه السلام....... 79

اخلاق حسنه امام. 79

ازدواج آن امام همام علیه السلام....... 81

استبصار. 82

استفتائات متوکّل از امام هادی علیه السلام....... 83

الف) کنیه کافر را صدا زدن. 83

ب) میزان کثیر چه قدر است؟. 84

ج) حکم عمل خلاف مرد نصرانی.. 84

اسرار عدد 12. 86

اسم اعظم ن.ک دانش الهی امام هادی علیه السلام(الف) 88

احمدبن حمزة بن یسع اشعری قمی.. 88

اصالت قرآن در مکتب امام هادی علیه السلام....... 88

اصحاب امام ن.ک یاران و راویان احادیث امام علیه السلام....... 89

اعجاز امیران عالم. 89

الاغ خراسانی.. 90

القاب شریفه امام. 90

القطره 92

الواثق بالله ن.ک هارون واثق، واثق.. 95

ام الفضل ن.ک امام جواد علیه السلام....... 95

امامان دوازده گانه ن.ک ائمّه دوازده گانه، اثنی عشری.. 95

امام از دیدگاه مورّخان. 95

امامت امام هادی علیه السلام....... 99

امام جواد علیه السلام....... 100

الف) پدر امام هادی عجل الله تعالی فرجه الشریف ..... 101

ب) روایتی از قطب راوندی.. 102

ج) آن سوی ماجرای شهادت... 103

امام حسن عسکری علیه السلام....... 104

الف) امام علیه السلام در زندان. 106

ب) ماجرای شهادت آن حضرت علیه السلام....... 107

امام شناسی.. 108

امام علی النقی علیه السلام در زندان. 111

امام علی النقی علیه السلام در سامرّاء. 111

امام علی النقی علیه السلام در مدینه. 113

امامیّه. 115

امتحان امام. 115

ام موسی(عمّه پدر امام) ن.ک علم غیب امام هادی علیه السلام (الف) 118

انتظارات فرزند برومند امام علیه السلام....... 118

انوار البهیه. 119

اهل بیت ن.ک جدّة والای امام هادی علیه السلام(ب) 122

ایّوب بن نوح.. 122

ب... 123

بحارالانوار. 123

بحث امامت و تقریب بین مذاهب... 124

بخشش امام ن.ک جود امام هادی علیه السلام....... 126

بردن حضرت به سامرّاء. 126

بروز آشوب‌ها و فتنه‌ها در قلمرو اسلامی در دوران امام علیه السلام....... 129

الف) بغداد. 130

ب) اَندُلُس.... 130

ج) فارس، طبرستان و شهرهای ماوراء النهر. 130

د) دمشق.. 131

بصائر الدرجات... 131

بغاء ترکی.. 133

بغاء صغیر. 133

بنی هاشم. 134

بهترین شاعر. 137

بیانی راجع به سرداب سامرّاء. 139

بیماری امام هادی علیه السلام....... 139

بیماری متوکّل ن.کچند رخداد از برخوردهای امام هادی علیه السلام(ی) 140

پ... 141

پارسایی امام. 141

پاسخ‌های امام هادی علیه السلام به سؤالات یحیی بن اکثم. 141

پاره‌ای از گفتار امام هادی علیه السلام....... 144

الف) توحید. 144

ب) نبوّت... 145

ج) معاد. 145

پدر امام ن.ک امام جواد علیه السلام....... 146

پیشگویی امام هادی علیه السلام از شهادت خود. 146

پیشگویی حضرت از هلاکت متوکل.. 146

پیشگویی حضرت از هلاکت متوکّل ن.ک امام علیه السلام در زندان. 147

پیشگویی حضرت از هلاکت واثق.. 147

پیشوایی امام علیه السلام در کودکی.. 148

ت... 154

تأثیر دعای امام هادی علیه السلام بر انسان‌ها 154

الف) رمز استجابت دعاها 154

ب) دعای مستجاب... 157

تألیفات امام علیه السلام....... 158

تبسّم امام علیه السلام....... 158

تحف العقول. 159

تخریب حرم سامرّاء ن.ک حمله به حرم سامرّاء. 160

تربیت امام. 160

تسبیح آن حضرت ن.ک حرز امام. 161

تشریفات ولادت امام هادی علیه السلام....... 161

تشیع در چه زمانی پدید آمده است؟! 161

الف) علی علیه السلام و پیروان او رستگارند. 163

ب) آمرزش گناهان شیعیان. 163

ج) تو حجّت خدایی.. 164

د) علی برادر، وصی، وزیر و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم....... 165

ه) شیعیان دامان آنها را خواهند گرفت!! 165

ی) شیعه برای اهل آسمان می‌درخشد. 165

تشییع جنازه امام هادی علیه السلام....... 166

تصریح بر امامت فرزندش.... 168

تصریح به امامت آن امام همام علیه السلام....... 169

تصریح و بررسی مشروح امامت امام ن.ک نص بر امامت حضرت هادی علیه السلام 169

تفتیش خانه امام. 169

تقریب بین مذاهب... 170

توثیق امام به گروهی از اصحاب... 172

تولّد دهمین اختر تابناک ولایت... 173

ث... 174

ثبت نام و شناسنامه معصوم دوازدهم. 174

ثقة جلیل القدر، ن.ک شاگردان مکتب امام هادی علیه السلام، یاران امام. 175

ج.. 176

جاحظ.. 176

جامعه کبیره، ن.ک زیارت جامعه کبیره 176

جدّ امام، ن.ک علی بن موسی الرِّضا 176

جدّ بزرگ امام هادی علیه السلام....... 177

جدّة امام علیه السلام، ن.کخیزران. 179

جدّه والای امام هادی علیه السلام....... 179

الف) فاطمة زهرا علیها السلام....... 179

ب) اهل بیت علیهم السلام....... 179

ج) نامیدن فاطمه، به «زهرا»، به نقل از امام هادی علیه السلام....... 181

جدّة امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف (معروف به جدّه) ن.ک خانم امام هادی علیه السلام....... 181

جعفر کذّاب... 181

جعفر متوکّل.. 183

جعفری، ن.کشیعه جعفری.. 186

جلوگیری از زیارت کربلا.. 186

جود و جوانمردی امام علیه السلام....... 187

الف) بخشش سی‌هزار درهم. 187

ب) بخشش نود هزار سکه طلّا 189

ج) تقسیم نمودن گوسفندان. 189

چ.. 190

چرا امامان معصوم هستند؟. 190

چگونگی شهادت آن حضرت... 192

چند رخداد از برخوردهای امام هادی علیه السلام....... 193

الف) امام هادی علیه السلام در بغداد. 193

ب) ورود امام هادی علیه السلام به سامرّاء. 193

ج) خوابی راستین و روشنگر. 194

ه) هلاکت مرد گستاخ و بد زبان. 195

ی) نذر مادر متوکّل و علاقه او به امام هادی علیه السلام....... 195

چهارده معصوم علیهم السلام....... 197

چهره امام علیه السلام....... 197

ح.. 198

حاجب متوکّل ن.ک سعید بن صالح.. 198

حدیث ن.ک خانم امام هادی علیه السلام....... 198

حرز امام علی النقی علیه السلام....... 198

الف) حرز. 198

ب) تسبیح.. 199

حسن بن علی الوشا 199

حسن بن علی بن ابی عثمان، ملقب به سجاده 200

حسن بن علی ناصر. 201

حسن بن محمّد بن بابا و فارس بن حاتم. 201

حسین ن.ک فرزندان آن حضرت... 203

حسین بن اشکیب قمی.. 203

حسین بن سعید اهوازی.. 203

حضرت ابوالحسن علی بن محمّد الهادی النقی علیه السلام....... 205

حضرت عبدالعظیم حسنی.. 206

حقایق الاسرار. 207

حکیمه. 209

حمل حجرالاسود. 211

حمله به حرم سامرّاء. 211

حوادث پس از شهادت آن حضرت... 212

خ.. 214

خادمان امام هادی علیه السلام....... 214

الف) کافور. 214

ب) نصر. 215

ج) فتح القلانسی.. 215

خادم مسجد النّبی.. 215

خانم امام حسن عسکری علیه السلام....... 218

الف) یک مأموریت کاملاً محرمانه. 220

ب) خاطرات شگفت‌انگیز یک دختر خوشبخت! 222

ج) مجلس بار دیگر به هم ریخت... 224

د) رؤیای سرنوشت‌ساز. 224

ذ) رؤیای دوّم پس از چهارده شب... 226

ر) سوّمین رؤیا و دیدار معشوق.. 227

و) ماجرای اسیری دختر امپراطور روم. 227

ه) ملیکه خاتون و هدیه آسمانی.. 228

ی) پایان انتظار وصال. 229

خانم امام هادی علیه السلام....... 230

خراب شدن سامرّاء. 231

خلاصه‌ای از زندگی معصوم دوازدهم. 232

خلفای معاصر حضرت... 233

خلیفه مثمن، ن.ک دوازدهم ربیع الاوّل. 233

خوراک و پوشاک امام هادی علیه السلام....... 233

خیران الخادم، مولی الرِّضا علیه السلام....... 234

خیزران علیه السلام....... 235

د. 237

داستان امام و متوکّل.. 237

دانش الهی امام هادی علیه السلام....... 240

الف) فرمایشی از امام هادی علیه السلام در مورد اسم اعظم. 240

ب) نموداری از دانش بیکران امام علیه السلام....... 240

ج) یکی از آنهایی که دانش را از دهان شریف امام علیه السلام گرفته‌اند. 242

دانش و دانمشند از دیدگاه امام، ن.کمقام دانش و دانشمند ... 243

دختر محمّد بن ابراهیم بن محمّد. 243

داوود بن قاسم جعفری.. 244

دربان امام. 244

دربان متوکّل.. 244

دعاهای امام علیه السلام....... 244

دعبل خُزاعی.. 246

دلایل امامت... 247

دوازدهم ربیع الاوّل. 248

دوستان امام ن.ک شاگردان مکتب امام هادی علیه السلام، یاران امام. 248

دوشنبه ن.ک روز دوشنبه، روز تلخ و ناگوار. 248

دیدگاه امام علیه السلام راجع به سامرّاء ن.ک خراب شدن سامّراء. 248

ذ. 249

ذوی القربی.. 249

ر. 253

رازی.. 253

راویان احادیث امام ن.ک یاران و راویان احادیث... 253

رخصت ن.ک زیارت امام هادی و امام عسکری علیه السلام در سامرّاء. 253

روز دوشنبه، روز تلخ و ناگوار. 254

روضه معصوم دوازدهم. 254

ریّان بن صلت... 256

ز. 257

زبان آذری.. 257

زبیر معتزّ. 258

زهد امام. 259

زیارات امام علیه السلام....... 259

زیارت امام جواد علیه السلام ن.ک امام جواد. 260

زیارت امام حسین علیه السلام ن.ک جدّ بزرگ امام هادی علیه السلام....... 260

زیارت امام رضا علیه السلام ن.ک علی بن موسی الرضا علیه السلام....... 260

زیارت امام هادی و امام حسن عسکری علیه السلام در سامرّاء. 260

زیارت جامعه دیگر. 262

زیارت جامعه کبیره 263

زیارت عبدالعظیم حسنی.. 265

زیارت مخصوص غدیر. 265

زیارت وداع. 267

زید بن موسی بن جعفر. 267

زینب دروغگو. 268

ژ. 272

ژرفای سخنان امام هادی علیه السلام....... 272

ژرف‌نگری اوضاع حکومتی عصر امام. 274

الف) علل شکست قیام‌ها 276

ب) فعالیّت‌های امام علیه السلام....... 277

س.... 280

سازمان وکالت در دوران امام هادی علیه السلام....... 280

سال تولّد. 282

سامرّاء. ن.ک موقعیت جغرافیایی و تاریخی سامرّاء. 283

سایر قبرهای سامرّاء. 283

الف) قبرهای امام‌زاده‌ها 283

ب) قبر عالمان و بزرگان دین.. 286

ج) قبر خلیفه‌ها و امیران. 288

سخنان دانشمندان اهل سنّت درباره امام هادی علیه السلام....... 289

سخنان کوتاه امام هادی علیه السلام ن.ک ژرفای سخنان امام هادی علیه السلام....... 290

سرداب مقدس ن.ک بیانی راجع به سرداب سامرّاء. 290

سردار سپاه واثق.. 290

سعید بن صالح.. 291

سلیل ن.ک خانم امام هادی علیه السلام....... 291

سمانه ن.ک خانم امام هادی علیه السلام....... 291

سمانه مغربیه ن.ک مادر امام هادی علیه السلام....... 291

سن امام ن.ک طول و مدّت امامت، شهادت امام هادی علیه السلام....... 291

سندی.. 291

سؤالات یحیی بن اکثم ن.ک پاسخ امام هادی علیه السلام به سؤالات... 292

سهل بن زیاد. 292

سهل بن یعقوب بن اسحاق.. 292

سی‌ام ذوالقعده الحرام. 293

سیّد ابوجعفر محمّدبن الامام علی الهادی علیه السلام....... 293

سیّد حسین همدانی درود آبادی.. 294

سیمای امام ن.ک شمایل جسمانی امام. 295

ش.... 296

شاعر حضرت... 296

شاگردان مکتب امام هادی علیه السلام....... 296

شبلی(ابوبکر) 298

شخصیت امام. 298

شعبده‌باز هندی.. 299

شعرای غدیر در عهد حضرت هادی علیه السلام....... 301

الف) وامق مسیحی.. 301

ب) ابن رومی.. 302

ج) افوه حمّانی.. 302

شمایل جسمانی امام هادی علیه السلام....... 303

شناخت امام هادی علیه السلام....... 305

شهادت امام هادی علیه السلام....... 306

شیطان. 308

شیعیان ایران و امام. 309

شیعیان غالی و امام. 311

شیعه امام هادی علیه السلام کیست؟!! 313

ص..... 316

صاحبان حقیقی حکومت الهی.. 316

صُریا 318

صفات و خصایص امام هادی علیه السلام....... 318

صفّار قمی ن.ک بصائر الدرجات... 320

صلوات... 320

صوفیّه. 320

ض..... 322

ضریح و صندوق امام هادی علیه السلام....... 322

ط... 325

طلاکاری گنبد و مناره‌های حرم مطهر. 325

طول و مدّت امامت... 326

طیّب ن.ک القاب شریفه. 326

طی الارض امام. 326

ظ... 328

ظلم‌های متوکّل به امام هادی علیه السلام....... 328

الف) پاسخ تقیّه‌آمیز امام هادی علیه السلام برای حفظ از گزند متوکّل.. 329

ب) دگرگونی مجلس میگساری متوکّل به عزاخانه. 329

ج) تحقّق اخطار و پیش‌بینی امام هادی علیه السلام....... 332

د) نفرین امام. 334

ظهور مذهب جعفری.. 335

ع.. 338

عالم ن.ک القاب شریفه. 338

عبادت امام. 338

عباس عبدالمطلب... 339

عبدالله بن جعفر حمیری.. 339

عبدالله بن حسین.. 340

عبدالله بن محمّد. 340

عبدالرحمن اصفهانی.. 342

عبیدالله بن یحیی.. 344

عدالت و حقیقت‌خواهی امام هادی علیه السلام....... 344

عروس امام هادی ن.ک خانم امام حسن عسکری علیه السلام....... 348

عروة بن یحیی، معروف به دهقان. 348

عسکر. 349

عسکریین.. 350

عقاید ن.ک پاره‌ای از گفتار امام هادی علیه السلام....... 350

علم کلام. 350

علی بن ابراهیم همدانی.. 352

علی بن بلال. 352

علی بن جعفر هُمانّی.. 352

علی بن حسکه ن.ک قاسم یقطینی و علی بن حسکه. 353

علی بن حسین اهوازی ن.ک مولی علی بن حسین اهوازی.. 353

علی بن حسین بن عبدالله.. 353

علی بن حسن بن فضال. 354

علی بن ریان. 354

علی بن زیاد صیمری.. 355

علی بن محمّد شبره 355

علی بن موسی الرضا علیه السلام....... 355

علی بن مهزیار. 357

علی بن یقطین اهوازی.. 360

علمای شیعه ن.ک فضیلت علمای شیعه. 362

علم امام هادی علیه السلام....... 362

علم غیب امام هادی علیه السلام....... 363

الف) ام موسی(عمّه پدر امام) 363

ب) پیشگویی امام و مرگ متوکّل.. 363

عُمَر آل فرج.. 364

عمه پدر امام(امام موسی) ن.ک علم غیب امام هادی(الف) 366

عواطف امام هادی علیه السلام....... 366

عیسی بن احمد. 368

غ.. 370

غدیر، علما، دانشمندان و امام هادی علیه السلام....... 370

غُلات... 372

غلام امام هادی علیه السلام....... 372

ف... 374

فارس بن حاتم ن. کحسن بن محمّد بن بابا و فارس بن حاتم. 374

فاطمه علیها السلام ن.ک جدة والای امام هادی علیه السلام (ج) 374

فتح القلانسی ن.ک خادمان امام هادی علیه السلام (ج) 374

فتح بن خاقان. 374

فتنه خلق قرآن. 375

فرزندان حضرت امام علی النقی علیه السلام....... 379

فرهنگ جامع سخنان امام هادی علیه السلام....... 385

فرهنگ دعا و زیارت... 385

فضائل، مناقب و مکارم اخلاق حضرت امام علی النقی علیه السلام....... 386

فضل بن شاذان نیشابوری.. 388

فضیلت رجب المرجب... 388

فضیلت علمای شیعه. 389

فعالیت‌های علمی و فرهنگی امام هادی علیه السلام....... 390

فقیه ن. ک القاب شریفه. 393

فلسفه وجود امام. 393

الف) بیان احکام و دعوت مردم به راه خدا 393

ب) رفع عذاب به وجود امام. 394

ج) وجود امام به جهت عبادت خدا 394

د) وجود امام، منشأ صلاح مردم. 395

ذ) باطل شدن حجّت الهی.. 395

ر) جلوگیری از نابودی حق.. 395

ز) جلوگیری از تحریف.... 396

ژ) رفع اشتباهات جامعه. 396

س) امامت متمم دین است... 396

ش) امامت، اساس اسلام است... 397

و) امامت، نظام امت است... 397

ه) امامت، راهی برای رسیدن به خدا 397

ی) امامت، جانشینی خدا و رسول. 397

ق.. 398

قائم آل محمّد از دیدگاه امام هادی علیه السلام....... 398

الف) عبدالعظیم حسنی.. 398

ب) علی بن مهزیار. 400

ج) داوود بن قاسم جعفر. 400

قاسم یقطینی و علی بن حسکه ( از سران غلات) 401

قبرهای سامرّاء ن.کسایر قبرهای سامراء. 402

قبرهای خاندان عسکریین.. 402

الف) مزار نرجس خاتون. 402

ب) مزار حکیمه خاتون. 403

ج) حدیثه ام العسکری علیه السلام....... 403

د) حسین بن علی علیه السلام....... 404

ه) ابوعبدالله جعفر بن علی.. 404

و) سمانه بنت علی علیه السلام....... 404

ز) ابوهاشم جعفری.. 405

قدرت الهی امام هادی علیه السلام....... 405

قرآن و تفسیر از دیدگاه امام هادی علیه السلام....... 407

الف) جدال در قرآن. 407

ب) فضیلت خواندن سورة قدر. 408

ج) فضیلت قرائت سورة «هل أتی» 409

د) قرآن، در هر زمانی، نو است... 409

ذ) تفسیر آیة شریفة «أمْ تُریدُونَ أن تُسئلوا رَسُولکم» 410

ر) تفسیر آیة شریفه «یَسئلونَکَ عَن الخمْر وَالمیْسِر» 414

ز) تفسیر آیة مباهله. 415

ژ) تفسیر آیة شریفة «وَالأرض جَمِیعاًً قبضته یَومَ القِیامَه» 415

س) تفسیر احقاف... 416

و) تفسیر آیة شریفة «لِیَغفِرَلکَ الله مَا تَقَدَّم» 416

ه) تفسیر آیة شریفة «یَومَ یَعّضُ الظَالِم عَلَی یَدَیه» 417

ی) تفسیر آیة شریفة «بَل هُم أضَلّ» 417

قرامطه. 418

قم، امامان و امام هادی علیه السلام....... 418

ک.... 424

کاخ‌های متوکل.. 424

کافور ن.کخادمان امام هادی.. 425

کتاب احمد بن خانبه. 425

کتاب یونس بن عبدالرحمان. 425

کرم امام علیه السلام ن.کجود امام علیه السلام....... 425

کشته شدن قاتل امام هادی علیه السلام....... 425

کشته شدن متوکل.. 426

الف) توطئه. 426

ب) طراحان توطئه. 426

ج) اجرای نقشه. 427

کودکی امام. 428

کنیه امام. 430

گ.... 432

گزیده‌ای از زیارت امیرالمومنین علیه السلام در روز غدیر منقول از امام دهم علیه السلام 432

گفتاری در دلایل و براهین امام هادی علیه السلام....... 433

الف) در تنگنای سخت(نمونه‌ای از یاری رسانی امام علیه السلام) 433

ب) پرندگان رام. 434

ل.. 436

لباس امام علیه السلام ن.کخوراک و پوشاک امام علیه السلام....... 436

لحظات احتظار آن حضرت... 436

لعن، سب و اهانت!!! 437

م.. 439

مادر امام زمان علیه السلام ن.کخانم امام حسن عسکری علیه السلام (عروس امام هادی علیه السلام) 439

مادر امام هادی علیه السلام....... 439

مؤتمن ن.ک القاب شریفه. 441

متوکّل ن.ک القاب شریفه. 441

متوکّل ن.کجعفر متوکل.. 441

متوکّل ن.کداستان امام و متوکل.. 441

متوکّل ن.کظلم‌های متوکّل به امام هادی علیه السلام....... 441

مثمن ن.کدوازدهم ربیع الاول. 441

محبت مردم به امام هادی علیه السلام....... 442

الف. عدم محبت به امام. 442

ب) واکنش مردم مدینه نسبت به دستگیری امام. 442

محمّد بن احمد محمودی.. 443

محمّد بن امام هادی علیه السلام ن.ک سید ابوجعفر محمّد بن امام هادی علیه السلام 443

محمّد بن حسن بن ابی خطاب زیات کوفی.. 443

محمّد بن حسن بن شمون بصری.. 444

محمّد بن ریان. 444

محمّد بن عبدالملک.... 445

محمّد بن عبدالله قمی.. 445

محمّد بن فرج.. 447

محمّد منتصر. 448

محمّد مهتدی.. 449

محمّد و علی، پدران این امت... 451

مدینه المعاجز. 453

مرکب امام علیه السلام....... 454

مستعین ن. کاحمد مستعین.. 457

مسجد بزرگ سامرّاء. 457

معتزّ ن.ک زبیر معتز. 457

معتمد ن.کاحمد معتمد. 457

معجزات امام هادی علیه السلام....... 458

الف) زیر جانماز بگذار. 458

ب) عبادت امام علیه السلام....... 458

ج) گندم و آرد. 458

د) مرگ ابوالخضیب... 459

ه) عیسی علیه السلام از من است... 459

ی) تبدیل ماسه به طلا.. 460

مقام دانش و دانشمند از دیدگاه امام هادی علیه السلام....... 461

مقام و منزلت امام هادی علیه السلام ن.کمحبّت مردم به امام علیه السلام....... 462

مناجات امام علیه السلام....... 462

مناظره امام با متوکل.. 463

منتهی الامال. 469

منزل امام علیه السلام ن.کخوراک و پوشاک امام هادی علیه السلام....... 469

موسوعه امام هادی علیه السلام....... 469

موسوعه اهل بیت علیه السلام....... 470

موسوعه سیره اهل بیت علیه السلام....... 470

موسی مبرقع.. 470

موضع امام هادی علیه السلام در برابر غُلات و منحرفان. 475

موقعیت جغرافیایی و تاریخی سامرّاء. 476

مولی علی بن الحسین اهوازی.. 480

مؤیّد بن متوکّل.. 481

ن.. 482

ناسخ التواریخ.. 482

ناصبی.. 482

ناصح ن.ک القاب شریفه. 483

نام‌گذاری.. 483

نام‌های مبارکه امام علی النقی علیه السلام....... 483

نامه امام هادی به مردم اهواز. 484

نبوغ امام. 485

نجیب ن. ک القاب امام. 485

نص بر امامت حضرت هادی.. 485

نفرین امام علیه السلام....... 487

نقش نگین انگشتری.. 489

الف) نقش نگین انگشتری.. 489

ب) اثر انگشتر. 490

نقی ن.ک القاب شریفه. 492

نماز امام هادی علیه السلام....... 492

نمونه‌ای از یاری رسانی امام به یاران ن.ک گفتاری در دلایل و براهین امام هادی(الف) 492

نوزاد بزرگوار. 493

نورالهادی الی اصحاب الامام الهادی علیه السلام ن.ک یاران امام هادی.. 493

نوزدهم رجب... 493

نهضت‌های علویان در عهد امام علیه السلام....... 493

الف) نهضت محمّد بن قاسم. 494

ب) یحیی بن عمر بن حسین.. 494

ج) حسن بن زید بن محمّد. 495

د) حسین بن محمّد بن حمزه 495

ه) اسماعیل بن یوسف بن ابراهیم. 496

نهضت‌های علویان و موضع آن حضرت... 497

نیاز به رهبر الهی.. 497

نیشابوری.. 498

و. 499

واثق.. 499

واقفیه. 500

وجه تسمیه سامرّاء. 501

ورود امام به سامرّاء ن.کبردن امام به سامرّاء، امام در سامرّاء. 502

وصیت‌های آن حضرت... 502

وصیف.... 502

وضعیت اقتصادی عصر امام. 502

وضعیت سیاسی عصر امام. 503

الف) تسلط ترک‌ها بر حکومت... 503

ب) نادانی ترکان. 503

ج) فساد دارای.. 504

د) فرمانداران شهرها 504

ه) نارضایتی از حکومت... 504

ی) فشار بر علویان. 504

وکالت در دوران امام هادی علیه السلام ن.ک سازمان وکالت در دوران امام 505

وکلای امام هادی علیه السلام....... 505

ویران کردن قبر امام حسین علیه السلام....... 506

ویژگی‌های امیرالمومین در زیارت غدیر به نقل از امام دهم علیه السلام....... 509

ویژگی‌های شیعیان. 510

ه-.. 514

هادی ن.ک القاب شریفه امام. 514

هارون واثق.. 514

هدایای اهل کتاب... 515

هدایای مردم قم. 515

هدایت انسان‌ها 518

هشت در هشت ن.ک دوازدهم ربیع الاول. 521

هفدهم رجب ن.ککشته شدن قاتل امام هادی علیه السلام....... 521

همسایگان امام. 521

همسر امام هادی علیه السلام....... 522

هیبت امام علی النقی علیه السلام....... 523

ی... 525

یاران، اصحاب و راویان احادیث امام. 525

یحیی بن اکثم ن.ک پاسخ‌های امام هادی به سئوالات... 528

یاوه‌های ابن حسکه. 528

یاوه‌های فهری.. 529

یزداد نصرانی.. 530

یعقوب بن زید. 532

فهرست منابع.. 533

کتاب‌های منتشر شده از همین مؤلف.... 542

کتاب‌هایی از همین مؤلف که به زودی چاپ و منتشر می‌شوند: 543

مقدمه

خداوند بزرگ را شکرگزارم که بر اینجانب منّت نهاده است تا گامی دیگر در راه ترویج عقاید اسلامی بردارم. او که هدایت‌گر انسان‌هاست و با هدایت تکوینی به همة موجودات و هدایت تشریعی به بشر زندگی می‌بخشد. او که پیامبران را برای نجات و راهنمایی بشر فرستاده است و برای هدایت مردم به ختم رسل حضرت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به وسیلة جبرئیل امین وحی فرستاد و بزرگ ترین معجزه و هدایت‌گر بشریت یعنی قرآن کریم کلام اوست. پس از آن حضرت ائمة اثنی عشر که همگی ولی و امام بر حق هستند، بشر را از بدبختی و فلاکت به سوی سعادت و نیکبختی رهنمون نموده‌اند.

پس از مدت‌ها تحقیق در کتابخانه‌ها و کتابفروشی‌های شهرهای مختلف و همچنین وبگردی در سایت‌های گوناگون، اطمینان حاصل نمودم که فرهنگ الفبایی امام هادی علیه السلام تاکنون تألیف نشده است ولی موسوعه‌های مختلف به زبان عربی وجود دارد و فرهنگ کلمات آن امام همام نیز به تازگی نوشته شده ولی فرهنگ الفبایی امام هادی علیه السلام به سبکی که اکنون در اختیار شما خواننده عزیز قرار گرفته است، تاکنون وجود نداشته و برای اولین بار نوشته شده است.

به همین مناسبت فرهنگ الفبایی امام هادی علیه السلام برای اهداف زیر تألیف شده است:

بنابراین توصیه ما این است که خوانندگان عزیز از آن استفادة کامل نموده و فقط از کتاب به عنوان کالای زینتی در دکور منزل استفاده ننمایند.

مزیت‌ها و ویژگی‌های کتاب حاضر

ویژگی‌ها، خصوصیات و مزّیت‌های این کتاب عبارتند از:

این فرهنگ از یکصد و بیست و پنج منبع بسیار مهم مورد تحقیق و پژوهش قرار گرفته و شایسته است که مورد توجه همگان قرار گیرد.

آدرس منابع در پاورقی‌ها طبق اسلوب صحیح بیان شده است.

الف) سبک ساده‌نویسی و نیز نکات دستوری رعایت شده است.

ب) گاهی از آرایه‌های ادبی نیز استفاده شده است.

الف) سعی شده است کتابی مختصر و مفید و در عین حال جامع باشد و از مطالب اضافی پرهیز شود.

ب)مطالب کتاب روان بوده و در اصطلاح موضوعات مطرح شده «گنگ» نیست.

بنا بر محتوای کتاب و مطالب آن سعی شده است نامی در خور آن انتخاب شود.

این فرهنگ به صورت الفبایی و به ترتیب حروف الفبا تهیه و تنظیم شده است.

کتاب حاضرمزیّت‌ها و ویژگی‌های دیگری نیز دارد که خوانندگان عزیز هنگام مطالعه به آن پی می‌برند، ما در اینجا برای روشن شدن مطلب به نمونه‌ای از آن اشاره می‌کنیم:

در لابه‌لای مطالب، نکات متنوع و خواندنی، روایت، داستان و شعر در رابطه با هر موضوع نیز بیان شده است.

محمّدرضا رجائی

آ

آبادانی و عظمت شهر سامرّاء

چنان که در کتب تاریخی مذکور است، در مدت شصت سالی که شهر سامرّاء مرکز مملکت پهناور و با عظمت اسلامی بود یعنی در طول زمانی که هشت نفر از خلفای بنی‌عباس یکی پس از دیگری در این شهر سلطنت و ریاست کردند هرکدام بر عظمت و آبادانی آن به قدر وسع و طاقت خویش افزودند و قصرهای متعدد و خیابان‌های فراوان برای آن تهیه کردند. به جهت آن که خوانندگان محترم بهتر و بیشتر به عظمت و اهمیت این شهر در زمان خلفا واقف شوند نام برخی از قصرهای معتبر آن را ذکر می‌کنیم:

8.قصر حمیران.

9.قصر خاقانی که آن را فتح بن خاقان وزیر متوکّل ساخته بود.

10.قصر الخیر

11.قصر شیدان

12.قصر العاشق، گویند دختر خلیفه عاشق مردی شده و در اینجا با او زندگی می‌نمود.

13.قصر عروس

14.قصر عمری که آن را عمربن فرج ساخته است.

15.قصر الغریب

16.قصر الفرد

17.قصر اللؤلؤ از آثار متوکّل در محل ماحوزه و برخی قصر جعفری را گویند و ممکن است هر دو قصر در جنب یکدیگر در آن محل باشد.

18.قصر اللیل از آثار متوکل

19.قصر ملیح

20.قصر المتوکلیه، از آثار متوکل

21.قصر المعشوق از بناهای احمدبن متوکّل در سمت غربی دجله است.

22.قصر مختار

23.قصر المطیره

24.قصر وجبه

25.قصر وزیر منسوب به ابو الوزیر

26.قصر هارونی که آن را الواثق بالله بنا نموده است.

این قصرهای عالی و کاخ‌های عظیم در طول زمان خراب و ویران گردیده، لکن قبور ائمه اطهار علیهم السلام چون پایه‌های آن بر قلوب دوستان و شیعیان‌شان راسخ و استوار بود، باقی و پابرجا ماند و تا ابد باقی خواهد بود، حوادث روزگار نیز نمی‌تواند خللی در ارکان آن بیندازد.⁽¹⁾

آخرین جایگاه

امام هادی علیه السلام خانة خود را به عنوان آرامگاه خود و دیگر افراد خانواده‌اش آماده ساخته بود. به همین جهت جنازة مطهر او را در هاله‌ای از تکبیر و تعظیم به آنجا انتقال دادند.

امام عسکری علیه السلام با چشمانی اشکبار او را در قبرش مدفون ساخت، و با دفن او همة دانش و بردباری و پارسایی مدفون شد. بعد از دفن حضرت هادی علیه السلام تشییع‌کنندگان به امام عسکری علیه السلام تسلیت گفتند و امام علیه السلام و دیگر افراد دودمان امامت از آنها تشکر کردند.

امام هادی علیه السلام در روز دوشنبه، بیست و پنجم ماه جمادی الآخر سال 252 ق به دیدار حق شتافت و بنا به برخی از روایات، هنگام وفات چهل سال داشت.⁽¹⁾

آستان امام هادی علیه السلام(تاریخچه بقعه)

بقعه و آستان عسکریین، امام هادی علیه السلام و امام حسن عسکری علیه السلام، شهر تاریخی سامرّاء را در تاریخ به عنوان شهر مذهبی ثبت کرده است. تلاش و همت قابل تقدیر و تحسین خلیفه‌ها و حکمرانان دوره‌های اسلامی و بزرگ‌مردان دینی و سیاسی برای احیاء و توسعة حرم مطهر، آن شهر را زنده نگه داشته است.

امام هادی علیه السلام علی بن محمّد بن علی بن موسی الرضا در دوم رجب 214 در قریة ابواء نزدیک مدینه به دنیا آمد و در عصر متوکل، براساس اجبار او، در 233 ق از مدینه رهسپار سامرّاء شد. زیرا شنیده بود که در مدینه پیروان و طرفدارانی یافته و او را امام می‌دانند.⁽²⁾آن حضرت در مسیر راه خود ابتدا وارد بغداد شد و مورد استقبال فراوان قرار گرفت و آن گاه به سامرّاء رفت. ایشان در طول دوران امامت تحت نظر متوکّل و سپس مستعین و معتز قرار داشت. بیست سال و نه ماه در سامرّاء اقامت کرد و سرانجام، در روز چهارشنبه 26 جمادی الآخر 254 ق در منزل خود، کوی معروف به «شارع ابو احمد»، از دنیا رفت. تشییع جنازه ایشان با شکوه فراوان و

گریه و شیون دوست‌دارانش برگزار شد و او را به منزل خود بازگردانده در همان خانه‌شان به خاک سپردند.⁽¹⁾این خانه را امام هادی علیه السلام از فرزند یک نصرانی خریده بود و بسیار بزرگ و وسیع بود و ظاهراً تمام صحن شریف امروزی را دربر می‌گرفت.

براساس منابع، پیکر آن بزرگوار را وسط حیاط خانه‌اش دفن کردند و چندی بعد فرزندش، حسن بن علی ملقب به عسکری(ف 260 ق) را در کنار قبر او به خاک سپردند.⁽²⁾

این خانه در حلقة پادگان نظامی قرار داشت و زائران و دوست‌داران آن دو بزرگوار از پنجره‌ای که به سمت خیابان باز شده بود آنان را زیارت می‌کردند و در مسجد مقابل که اکنون رواق پشت سر مطهر است، نماز زیارت می‌خواندند.⁽³⁾تولیت، حفظ و نگهداری این مکان در دست شیعیان بود. امام حسن علیه السلام خادمی داشت که در این خانه ساکن بود و هرگاه قسمتی از آن خراب می‌شد آن را ترمیم می‌کرد. این امر تا 328 ق، پایان عصر غیبت صغری، ادامه داشت.⁽⁴⁾این شاید نخستین بنایی باشد که بر فراز قبر آن بزرگواران قرار داشت. اما بنای مرقد توسط ناصرالدوله حمدانی شیعی، برادر سیف الدوله، برای قبر این دو بزرگوار ساخته شد. او در 333 ق اطراف سامرّاء را دیوار کشید.⁽⁵⁾قبه‌ای برای حرم بنا کرد و روی

صندوق قبر پوشش قیمتی قرار داد و خانه‌هایی را در اطراف حرم برای زائران ساخت.

از دیگر پادشاهان آل بویه که در این راه منشأ اثر شده‌اند می‌توان معز الدوله را نام برد. او در 337 ق گنبد و صحنی برای حرم ساخت و حوض و سردابی در آن تعبیه کرد و ضریحی از چوب پیرامون قبر برافراشت.⁽¹⁾این سومین عمارتی بود که برپا می‌شد.

عضد الدوله دیلمی، اقدام‌های زیادی در بازسازی و توسعه حرم امامان شیعه انجام داد. وی در تزئین و تجهیز حرم عسکریین نیز تلاش‌های به سزایی کرد. در 368 ق حرم را با ساج تزئین نمود و ضریح را با پارچة دیبا پوشانید. رواق و صحن را بازسازی کرد و پیرامون صحن را نیز دیوار کشید. از دیگر کارهای او بازسازی گنبد و ضریح مرقد بود⁽²⁾که عمدة این کار را با طرح و نقشه‌های جدیدی به اجرا درآورد. این کار پنج سال طول کشید و ساختار اصلی آن همچنان موجود است.

از دیگر کسانی که به بازسازی و تعمیر مقبره‌ها اقدام کردند می‌توان ارسلان بساسیری را نام برد. وی پس از آن که بغداد را تصرف کرد، در 445 ق تعمیراتی بر حرم انجام داد؛ بنایی از گچ و آجر بر مرقد ساخت و دو ضریح از چوب ساج بر قبر دو امام همام نصب⁽³⁾و اطرافش را با طلا تزئیین کرد. این بنا تا 640 ق باقی بود ولی آن دو ضریحی که بساسیری ساخته بود در آتش سوخت و همان سال دو ضریح زیبای دیگری توسط ابن طاووس جایگزین آن شد.⁽⁴⁾

سلطان بر کیارق بن ملک شاه، از پادشاهان سلجوقی، نیز به تعمیر و بازسازی حرم همت گماشت. وزیر شیعی او، مجد الملک قمی براوستانی، در 495 ق بانی این کار شد. او کف حرم را سنگ فرش و رواق‌ها را تعمیر کرد و حجره‌هایی در صحن ساخت. درهای نفیسی با چوب‌های گران‌بها در آن تعبیه کرد⁽¹⁾و اطراف حرم را دیوار کشید. این کار در دوران خلافت مقتدی بالله عباسی انجام گرفت.

در 606 ق حرم عسکریین دچار آتش‌سوزی شد و بخش هایی از آن آسیب دید. خلیفه الناصر لدین الله در میان خلفای عباسی تنها خلیفه‌ای است که نسبت به شیعه و پیشوایان عسکریین محبت و ارادت می‌ورزید. وی در 606 ق، پس از آتش‌سوزی، تعمیراتی بر آستان سامرّاء انجام داد، از جمله برای سرداب غیبت دری بسیار قیمتی، زیبا و منقوش نصب کرد که تاکنون پابرجاست.⁽²⁾او با نصب این در اجازه نداد کسی از خاک حوض سرداب به عنوان تبرک برگیرد. سپس اسامی دوازده امام شیعه را اطراف حوض حک کرد.⁽³⁾

در 640 ق بقعه شریف، برای بار دوم، آتش گرفت. این حریق بر اثر سقوط یک شمع بزرگ که حرم را روشن می‌کرد، رخ داد. در این واقعه ضریحی که ارسلان بساسیری ساخته بود در آتش سوخت. پس از آن المستنصر بالله، آخرین خلیفه عباسی، به بازسازی حرم عسکریین، به ویژه ضریح یاد شده، پرداخت. این کار تحت اشراف احمد بن طاووس، از عالمان بزرگ و محدثان شیعه(ف 732 ق)

انجام پذیرفت.⁽¹⁾خلیفه مسجد و مدرسه‌های زیادی را در سامرّاء بنا کرد و حوزه علمیه تشیع را در قرن هفتم رونق بخشید. این تلاش‌ها نیز با همت وزیر شیعی او مزید الدین ابن علقمی صورت گرفت.⁽²⁾

در عصر ایلخانان مغول، شیخ حسن ایلکانی، مؤسس سلسله شیعی جلایریان، در 740 ق تعمیرات گسترده‌ای در آستان عسکریین انجام داد. او گنبد و مناره‌هایی برای حرم ساخت و در رواق‌ها را بازسازی و ضریح را تزئین کرد.⁽³⁾

شاه اسماعیل حرم و رواق‌ها را با فرش‌های ابریشمی فرش و قندیل‌های طلا و نقره به حرم تقدیم کرد و پس از انجام تعمیراتی در آستان، برای خادمان حرم حقوق و مستمری تعیین کرد.⁽⁴⁾شاه سلطان حسین در 1106 ق حرم مطهر را بازسازی کرد و چهار صندوق برای مرقد دو امام، همچنین نرجس خاتون و حکیمه خاتون قرار داد و ضریح زیبایی از فولاد ساخت و درهایی نفیس به سامرّاء فرستاد و زمین حرم را سنگ فرش کرد.⁽⁵⁾

نادرشاه در 1156 ق، تعمیراتی بر حرم انجام داد و همسرش رضیه بیگم، دختر سلطان حسین صفوی، کاشیکاری‌های گنبد و صحن را بازسازی کرد.⁽⁶⁾

در آغاز قرن سیزدهم، احمد خان دنبلی، حاکم آذربایجان، مستوفی الممالک را مأمور بازسازی آستان عسکریین کرد. در این

عملیات، تغییرات اساسی و کامل در حرم و سرداب انجام⁽¹⁾و یکی از درهای حرم عوض شد. در کتیبه‌ای برجای مانده از این تعمیرات نام میرزا محمّد رفیع دیده می‌شود.⁽²⁾این تعمیرات به سبب کشته شدن احمد خان دنبلی ناتمام ماند و فرزندش، حسینقلی خان دنبلی، 25 سال بعد آن‌را دنبال کرد. او کاشی‌های گنبد را بازسازی نمود و برای زائران حمام، کاروان‌سرا و مسجد احداث کرد. علامه میرزا محمّد سلماسی و فرزندش شیخ زین العابدین بر اجرای این تعمیرات و بازسازی نظارت داشتند.⁽³⁾حسینقلی خان بر روی مزار نرگس خاتون و حکیمه خاتون نیز ضریحی تعبیه کرد.⁽⁴⁾

در عصر قاجار، توسعه و بازسازی حرمین ادامه یافت. براساس وصیت امیرکبیر، شیخ عبدالحسین تهرانی، معروف به شیخ العراقین، تعمیرات کامل و همه جانبه‌ای را با ثلث اموال امیرکبیر بر حرم انجام داد که عبارت بود از: طلاکاری گنبدهای منور، تعمیر صحن و ایوان، تعبیه سنگ‌های مرمر سبز در دیوارهای رواق‌ها و حرم، ترمیم بخش‌هایی از دیوارهای صحن و کاشیکاری آنها.⁽⁵⁾این کار در 1285 ق پایان یافت. در دوران حضور میرزای شیرازی که حوزه علمیه سامرّاء رونق فراوانی یافت،⁽⁶⁾کارهایی در تزئیین و بازسازی حرم انجام شد؛ سنگ فرش کردن صحن، آینه‌کاری برخی رواق‌ها و حرم، نصب ساعت بزرگ بر سر در بزرگ ورودی، تهیه پرده‌های قیمتی و

نفیس برای درهای حرم و رواق‌ها، ساخت مدرسه‌ای جهت سکونت و تحصیل طلبه‌های علوم دینی و سایر کارهای عمرانی دیگر حاصل آن دوره است.⁽¹⁾این تعمیرات در زمان آیت الله محمّد تقی شیرازی نیز ادامه یافت و تکمیل شد.

در 1355 ق آستان قدس مورد دست‌برد عده‌ای قرار گرفت و قندیل‌های طلا و نقره به سرقت رفت. اندکی از طلای گنبد را نیز کندند و با خود بردند. در این هنگام یکی از نیکوکاران ایرانی به نام حاج علی اصفهانی کهربایی به جبران خسارت وارده برآمد. او ضریحی از نقره روی قبرهای مطهر گذاشت. هر دو منارة حرم را طلاکاری کرد و خانه‌های اطراف صحن را خرید و آن را توسعه داد.⁽²⁾بیشتر هزینه‌های این کار را خود او از هزینة شخصی‌اش پرداخت. در دهه‌های اخیر حرم مطهر توسعة فراوانی یافته و در آن تعمیرهای زیادی انجام گرفته است.⁽³⁾

ن. ک ضریح و صندوق، طلاکاری گنبد و مناره‌ها

آقا نجفی اصفهانی

آیهًْ الله حاج شیخ محمّدتقی، مشهور به آقا نجفی، سال‌های اولیه زندگی را در خاندانی مشهور به علم، تقوا و مجاهدت سپری نمود و بعد از طی مراحل اولیه برای تکمیل تحصیلات، رهسپار عتبات عالیات گردید. وی در اوایل ورود به آنجا، پیشرفتی جدّی در

تحصیل و کسب علم نمی‌نماید ولی با توسل به حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام این مشکل رفع می‌گردد.

او از اساتید گوناگونی چون میرزا حسن شیرازی، حاج شیخ نجفی و حاج سیدعلی شوشتری، بهره‌ای وافر جست و با حافظة بی‌نظیرش هر روز بر ارزش علمی وی افزون می‌گشت تا این که کتاب‌ها و جزوات متعدّدی در موضوع فقهی، اخلاقی و دینی به رشته تحریر در آورد و از بزرگان عصر خویش گشت. یکی از آثار بزرگ آقانجفی اصفهانی حقایق الاسرار در شرح زیارت جامعة کبیرة مولا امام هادی علیه السلام است که دارای ویژگی‌ها، اسلوب عالی، فاخر و گرانبها است.⁽¹⁾

ن ک حقایق الاسرار

آگاهی امام از حوادث آینده

راوندی از یحیی بن هرثمه نقل می‌کند که گفت: متوکّل مرا خواست و گفت: سیصد نفر از هر که می‌خواهی انتخاب کن! بروید به کوفه! در آنجا بارهای خود را بگذارید و از راه صحرا به مدینه بروید و علی بن محمّد بن الرضا علیه السلام را با احترام و تجلیل بیاورید!

من به دستور او عمل کردم و بیرون رفتیم! در میان همراهانم فرماندهی از خوارج⁽²⁾و نویسنده‌ای از شیعه بود و خود نیز حشوی⁽³⁾

مذهب بودم. آن خارجی با آن نویسنده مناظره می‌کردند و با این کار، پیمودن راه برای من آسان می‌شد. چون نصف راه را پیمودیم، خارجی به نویسنده گفت: آیا این سخن، فرمودة مولای شما علی بن ابیطالب نیست که: هیچ قطعه‌ای از زمین نیست مگر آن که قبر است یا در آینده قبر خواهد شد؟ به این صحرا بنگر! اینجا کیست که بمیرد تا چنان‌که می‌پندارید خدای سبحان آن را پُر از قبر کند؟

من از نویسنده پرسیدم: آیا این سخن شما است؟ گفت: آری! گفت: او راست می‌گوید. در این صحرای بزرگ کیست که بمیرد تا پر از قبر شود؟ و مدتی خندیدیم که نویسنده از ما شکست خورده است.

رفتیم تا به مدینه رسیدیم. من به در خانة امام هادی علیه السلام رفتم و داخل شدم. امام نامة متوکّل را خواند و فرمود: من حرفی ندارم. بفرمایید!

چون فردا خدمتش رسیدم، تابستان بسیار گرمی بود. دیدم نزد امام علیه السلام، خیّاطی است که برای حضرت و غلامانش لباس‌های کلفت و ]زمستانی[ می‌برد. به خیّاط فرمود: خیّاط‌ها را جمع کن و همین امروز لباس‌ها را بدوز و فردا همین وقت برایم بیاور! سپس رو به من کرد و فرمود: یحیی! امروز کارهای خود را در مدینه انجام دهید و فردا همین وقت، کاروان را حرکت ده!

من از نزد او بیرون آمدم در حالی که از لباس‌های زمستانی در شگفت بودم. با خود گفتم: تابستان است و گرمای حجاز و مسافت میان ما و عراق، ده روز]بیش نیست[. به این لباس‌ها چه نیازی دارد؟! سپس با خود گفتم: این کسی است که مسافرت نکرده است؛ خیال می‌کند در هر سفری این‌ها لازم است و من در شگفتم از رافضه که چنین کسی را امام می‌دانند.

فردای آن روز، همان ساعت آمدم. دیدم لباس‌ها آماده است. به غلامان خود گفت: بروید داخل و لباده و کلاه‌ها را نیز بردارید! سپس فرمود: یحیی! حرکت کن! من با خود گفتم: این از اوّلی شگفت‌تر است. آیا می‌ترسد که در راه زمستان فرا رسد که لباده و کلاه‌ها را برمی‌دارد؟

به راه افتادیم در حالی که من فهم او را ناچیز می‌شمردم. رفتیم تا به آن جایی رسیدیم که دربارة قبرها بحث می‌کردیم. ناگاه ابر سیاه]پرباری[ بالا آمد و با رعد و برق بالای سر ما قرار گرفت و همچون پاره سنگ، تگرگ بارید. امام علیه السلام و غلامانش آن لباس‌های ضخیم و لباده‌ها را پوشیدند و کلاه بر سر نهادند و به غلامان خود فرمود: به یحیی یک لباده و به نویسنده هم یک کلاه بدهید!

ما دور هم جمع شدیم و تگرگ بر ما باریدن گرفت تا هشتاد نفر از همراهانم را کشت. سپس برطرف شد و گرما برگشت.

امام علیه السلام به من فرمود: یحیی! پیاده شو و با همراهان باقیماندة خود، این مرده‌ها را دفن کن!

سپس فرمود: خدا این‌گونه این صحرا را پر از قبر می‌کند.

از اسبم پیاده شدم و به سوی حضرت علیه السلام دویدم و رکاب و پایش را بوسیدم و گفتم: من شهادت می‌دهم که هیچ معبود به حقّی جز خدا نیست و محمّد، بنده و فرستادة اوست و شما]خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم [، جانشینان او در زمین هستید. مولایم! من کافر بودم، اینک به دست تو اسلام آوردم.

او شیعه شد و در خدمت امام علیه السلام بود تا در گذشت.⁽¹⁾

ابن شهرآشوب می‌گوید: متوکّل، عتّاب بن ابی عتّاب را به مدینه فرستاد تا امام هادی علیه السلام را به سامرّاء بیاورد. شیعیان می‌گفتند که حضرت غیب می‌داند و عتّاب تردید داشت. چون از مدینه جدا شدند دید که حضرت لبّاده پوشیده است. با این که آسمان، صاف]و فصل تابستان و هوا گرم[ بود. چیزی نگذشت که آسمان ابری شد و ]تگرگ[ باریدن گرفت. عتّاب گفت: این یک نشانه.

چون به شط قاطول رسیدند، امام علیه السلام او را پریشان خاطر دید. فرمود: ابا احمد! چرا آشفته‌ای؟ گفت: آشفتگی‌ام به خاطر حوایجی است که از امیر خواسته‌ام. فرمود: حوایجت برآورده شده است. چیزی نگذشت که بشارت آوردند: حوایجت برآورده شد.

عتّاب گفت: مردم می‌گویند: تو غیب می‌دانی و من به دو مورد آن پی بردم.⁽¹⁾

ن. ک علم غیب امام هادی علیه السلام

آل عباسی و حدیث قصر التل

محدث قمی از قطب راوندی و اردبیلی از اربلی در کشف الغمه حدیث کنند که؛ متوکّل یا واثق و یا دیگری از خلفاء دستور داد لشگریان خود را که هر کدام توبره اسب خود را از گل سرخ پر کنند و در میان بیابان وسیعی در محلی خالی نمایند چنین کردند و در اثر آن تلی عظیم حادث گردید و اسم آن را تل المخالی گفتند.⁽²⁾آنگاه خود و حضرت امام علی النقی علیه السلام بر بالای تل رفته قشون او

را که مجهز و مکمّل و اسلحه پوشیده بودند سان دیدند و غرضش از این عمل اظهار شوکت و اقتدار بود تا آن که مبادا حضرت یا دیگری قصد خروج بر او کند. پس از آن که قشون او همگی از پیش روی حضرت گذشتند امام علیه السلام فرمودند: می‌خواهی من نیز لشگر خود را به تو بنمایانم؟ خلیفه گفت بلی، امام علیه السلام دست به دعا برداشت و فرمود نگاه کن خلیفه دید ما بین زمین و آسمان از مشرق تا مغرب پر است از ملائکه همگی مکمل و مسلّح. خلیفه با دیدن صفوف مرتب و منظم ملائک غش کرده و نقش زمین شد چون به هوش آمد، حضرت هادی علیه السلام به او فرمودند: «به دنیای شما کاری نداریم و مشغول امر آخرت خود می‌باشیم بر تو از آنچه تصور کرده‌ای باکی نباشد» مقصود آن که اگر به تصور این که روزی بر تو خروج کنیم اکنون قشون خویش را به رخ من می‌کشی این تصوری باطل بیش نیست با خیال راحت باش که اراده چنین کاری نداریم.⁽¹⁾

أ

ائمه دوازده گانه

اشاره

پیامبر گرامی در دوران حیات خود تصریح فرموده‌اند که از پسران ایشان دوازده نفر به خلافت خواهند رسید که همگی از قریشند و عزت اسلام در سایة خلافت آنان خواهد بود.

جابربن سیمره می‌گوید:

سَمِعتُ رَسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یَقُول لایَزال الاِسلام عَزیزاً إلی اثنَی عَشَرَ خَلیفَهًًْ ثُمَّ قال کَلِمهًْ لَم اَسمَعها فَقُلت لأبی ما قال؟ فَقال کُلّهُم مِن قُرَیش

از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود: اسلام به دوازده خلیفه و پیشوا عزیز خواهد بود سپس سخنی فرمود که من نشنیدم. از پدرم پرسیدم که چه فرمود؟ جواب داد که فرمود؟ همگی از قریش هستند.

و نیز از صحیح بخاری منقول است مرفوع به پسر عمر گفت:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: «لایَزال‌أمرُ الناسِ مَاضِیاً ما ولیهم إثنا عَشَرَ رَجُلاً»⁽¹⁾

گفته‌اند که معنایش آن است که امر مردمان و تکلیف‌شان ظاهر است، تا وقتی که دوازده امام پیدا می‌شود و بعد از آن تکلیف برطرف می‌شود و پس از ایشان قیامت می‌شود.⁽²⁾

در تاریخ اسلام دوازده خلیفه‌ای که حافظ و نگهبان عزت اسلام باشند، جز دوازده امامی که شیعه بدان‌ها معتقد است؛ نمی‌توان یافت؛ که خلیفه ایشان معرفی گردیدند. اکنون باید دید که این دوازده نفر کیستند؟ خلفای اموی و عباسی و دیگر خلفایی که در ردیف آنان هستند مایه عزت اسلام نبودند.

بی‌شک دوازده امام شیعه که همگی در عصر خود مظهر تقوا پرهیزکاری بودند. حافظان سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و مورد توجه صحابه، تابعان و نسل‌های بعدی شدند و مورخین به علم و وثاقت آنان به خوبی گواهی داده‌اند عبارتند از:

ردیف

نام معصوم

تاریخ تولّد

تاریخ وفات

1

علی بن ابیطالب علیه السلام

23 قبل از هجرت

40 بعد از هجرت

2

حسن بن علی(مجتبی) علیه السلام

2 بعد از هجرت

50 بعد از هجرت

3

حسین بن علی علیه السلام

3 بعد از هجرت

61 بعد از هجرت

4

علی بن الحسین(سجّاد) علیه السلام

38 بعد از هجرت

95 بعد از هجرت

5

محمّد بن علی(باقر) علیه السلام

57 بعد از هجرت

114 بعد از هجرت

6

جعفر بن محمّد(صادق) علیه السلام

83 بعد از هجرت

148 بعد از هجرت

7

موسی بن جعفر(کاظم) علیه السلام

128 بعد از هجرت

183 بعد از هجرت

8

علی بن موسی(رضا) علیه السلام

148 بعد از هجرت

203 بعد از هجرت

9

محمّد بن علی(تقی) علیه السلام

195 بعد از هجرت

220 بعد از هجرت

10

علی بن محمّد(نقی) علیه السلام

212 بعد از هجرت

254 بعد از هجرت

11

حسن بن علی(عسکری) علیه السلام

232 بعد از هجرت

260 بعد از هجرت

12

اباصالح المهدی(قائم) علیه السلام

255 بعد از هجرت

...⁽³⁾

امام مهدی که روایات متواتری از پیامبر، دربارة او به عنوان «مهدی موعود» توسط محدثان اسلامی رسیده است. نوة امام هادی است.

دربارة آشنایی با زندگانی این پیشوایان بزرگ که اسامی آنها نیز در لسان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آمده است، به این کتاب‌ها مراجعه فرمایید:

الف) روایات و نصوص

نصوص وارده از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در مورد دوازده امام را بزرگان صحابه روایت کرده‌اند، مانند: عبدالله بن عباس، عبدالله بن مسعود، سلمان فارسی، ابی‌سعید خدری، ابی‌ذر غفاری، جابربن سمرهًْ، جابربن عبدالله، انس بن مالک، زید بن ثابت، زید بن ارقم، ابی عمامه، واصلهًْ بن اسقع، ابی‌ایوب انصاری، عمار بن یاسر، حذیفهًْ بن اسید، عمران بن حصین، سعد بن مالک، حذیفهًْ بن یمان، ابی قتاده انصاری و دیگران که به جهت اختصار از ذکر آنان صرف‌نظر می‌کنیم:

در دو روایتی که در ابتدا بیان شده و روایت‌های دیگری در این باب مزایایی ذکر شده است، همچون:

آیا در خلافت یزید و مانند آن، عزّت امر اسلام و گذران امر امت و حکومتی مانند نقبای بنی اسرائیل میسّر می‌گردد؟!

به آنچه گفته شد بعضی از محقّقین علمای عامّه نیز اعتراف کرده‌اند که این احادیث نه قابل انطباق به خلفای بعد از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم است- چون کمتر از دوازده‌اند- و نه قابل حمل بر ملوک بنی امیّه- به جهت ظلم و زیادتشان بر دوازده نفر- و نه قابل حمل بر ملوک بنی عباس- به جهت زیادتشان بر دوازده نفر و عدم مراعات آیة: قُل لا أسألُکُم عَلَیه اَجراً إلاّ المَوَدَّهًَْ فی القُربی.⁽²⁾بگو از شما بر تبلیغ بر رسالت خود، مزدی نمی‌خواهم مگر دوستی در خویشان خود را.

ب) آیا دلایل دیگری برای ائمه دوازده‌گانه وجود دارد؟

ج) فرمایشی از امام هادی علیه السلام درباره امامان معصوم علیهم السلام

صفار رحمة الله در کتاب«بصائرالدرجات» از بعضی از راویان نقل می‌کنند که، امام هادی علیه السلام برای آنها نوشتند:

«إنَّ اللهَ جَعَلَ قلوب الأئمّهًْ مورداً لإرادته، فإذَا شَاءَ الله شیئاً شاوؤه»

خداوند تبارک و تعالی قلوب امامان علیه السلام را جایگاه ارادة خودش قرار داد، لذا هرگاه خدا چیزی را بخواهد آنان نیز می‌خواهند و این فرمایش خداوند است که فرموده است:

«وَ ما تَشاءونَ إلاّ أن یَشاءَ للهُ»

(و نمی‌خواهید مگر آن که خدا بخواهد.)⁽¹⁾

ن.ک اثناعشری، اسرار عدد 12

ابتدای حکومت بنی عباس

ابتدای حکومت بنی‌عباس سال 132 ق(چهاردهم ربیع الاول) و اولین حاکم از عباسیین ابوالعباس عبدالله بن سفاح بن محمّد بن علی بن عبدالله بن عباس بن عبدالمطلب بود و بعضی در سیزده این ماه نوشته و حکومت بنی‌عباس تا سال 656 ق ادامه داشت و آخرین خلیفه ابواحمد مستعصم بالله که سی و هفتمین خلیفه بود.⁽²⁾

بعضی از ائمه اطهار از جمله امام هادی علیه السلام به وسیله حاکمان ستمگر بنی عباس به شهادت رسیدند.

ن.ک خلفای معاصر حضرت

ابراهیم بن اسحاق

ابراهیم بن اسحاق از اصحاب امام و مورد اعتماد آن حضرت ثقه بوده است.⁽³⁾

ابراهیم بن جعفر متوکّل

معروف به مؤید از طرف معتز ولیعهد شد، سپس او را مجبور کردند که از خلافت خلع شود و چنین کردند و بعد او را محبوس کرده و روز بعد مرده او را از زندان خارج کردند.⁽¹⁾

ابراهیم بن داود هاشمی یعقوبی

ابوعلی، محدث شیعی، از اصحاب امام جواد علیه السلام و امام هادی علیه السلام به ظاهر در اواخر سده دوم هجری تولد یافت. اما آنچه مسلم است این که وی در عصر امام رضا علیه السلام(شهادت: 203 ق) نوجوان بود.

به همین دلیل صاحب‌نظران نام او را در شمار اصحاب امام رضا علیه السلام ذکر نکرده‌اند. تاریخ وفات او به درستی روشن نیست. ولی از برخی مکاتبات او با امام هادی علیه السلام که پس از رحلت فرزند آن امام صورت گرفته است، برمی‌آید که وی تا اواخر عصر امام هادی علیه السلام(شهادت: 254 ق) حیات داشته و اندکی پس از نیمه نخست سده سوم در گذشته است.

وی در محیطی علمی و مذهبی پرورش یافت و بیشتر دوران تحصیل او در شهرهای کوفه و سامرّاء سپری شد. فرزندش، محمّد بن ابراهیم یعقوبی، از راویان حدیث است و احادیث متعدّدی از وی (پدرش) نقل کرده، برادر بزرگ‌ترش سلیمان بن داود یعقوبی، نیز از عالمان زمان خود بود که ابوعلی روایات متعدّدی از او فرا گرفته است. از استادان او، کسی در منابع معرفی نشده اما احادیث بر جای مانده از

او که از برادرش نقل شده‌اند، نشان می‌دهند که وی بیشترین معارف حدیثی را نزد برادرش فرا گرفته است.

از شاگردان او دو نفر را می‌شناسیم که یکی ابوسعید سهل بن زیاد آدمی(م. بعد 255 ق) است که احادیثش ارزش سندی ندارند و دیگری سندی بن ربیع کوفی(م. حدود 260 ق) است که ظاهراً فردی مورد اعتماد و راستگو بوده، از آثار او، جز روایات باقی مانده از او، چیزی معرفی نشده است.⁽¹⁾

ابراهیم بن عبده نیشابوری

ابراهیم، محدث مورد اعتماد شیعی و از اصحاب امام هادی علیه السلام و وکیل امام حسن عسکری علیه السلام در نیشابور بود، زمان تولد و وفاتش در منابع ذکر نشده، ولی چون عصر امام حسن عسکری علیه السلام(شهادت: 260 ق) را درک کرده و نیز بر پایه گزارشی که از خادم او نقل شده که وی در عصر غیبت صغری(260-329 ق) در کوه صفا خدمت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مشرف شده است، می‌توان مطمئن شد که وی دست کم تا سال 316 ق زنده بوده است. وی در حقیقت ایرانی و اهل نیشابور بود و در ظاهر زادگاه و آرامگاه او نیز همین شهر بوده است. از دوران کودکی و چگونگی تحصیلات او خبری در منابع گزارش نشده است. وی در ظاهر در نیشابور پرورش یافت و پس از دوران نوجوانی، مسافرت‌هایی به عراق داشت و بخشی از حیات علمی خود را در بغداد و سامرّاء به انجام رساند و سپس به نیشابور بازگشت. درباره شرح حال او، همین

اندازه روشن است که وی نزد امام حسن عسکری علیه السلام از جایگاه بلندی برخوردار بود و در نیشابور، وکیل آن حضرت به شمار می‌آمد.

امام علیه السلام نه تنها در توقیعات و نامه‌های صادر شده وی را ستایش می‌کرد، بلکه در نامه‌هایی که آن حضرت برای معاصران و همکارانش می‌نوشت، نسبت به موقعیت و جایگاه او سفارش‌هایی به دیگران داشت. در توقیعی که امام علیه السلام برای عبدالله بن حمدویه بیهقی(م. حدود 275 ق) نوشته، آمده است: «من ابراهیم را برای اخذ حقوق واجب از اهالی آن دیار منصوب نموده‌ام و او را مورد اعتماد و امین خودم برای اهالی آنجا قرار داده‌ام.»

کشی در رجال خود، می‌نویسد: امام حسن عسکری علیه السلام وی را نماینده خود در نیشابور قرار داد و دیگران را به اطاعت از او فرا خواند. وی با این که در زمان خود، از شهرت به سزایی برخوردار بود، اما از استادان و شاگردان او اطلاعی در دست نیست. همچنین از او اثر تألیفی معرفی نشده است.⁽¹⁾

ابراهیم بن محمّد همدانی

ابوالحسن، فقیه و محدث مورد اعتماد شیعی، از اصحاب امامان هادی و حسن عسکری علیه السلام بود. وی همچنین هم‌زمان با وکالت احمدبن اسحاق قمی و احمدبن حمزهًْ بن یسیع، از سوی امام عصر علیه السلام عهده‌دار مقام وکالت بود و به طور مستقیم با آن حضرت ارتباط داشت. پس از او، مقام وکالت در همدان به فرزندش و سپس به نوه او سپرده شد. همچنین وی در برخی از روایات، از امام رضا علیه السلام نیز حدیث نقل کرده است.

به همین دلیل، شیخ طوسی نام او را در شمار اصحاب امام رضا علیه السلام نیز ذکر نموده است. تاریخ ولادت و وفات او به درستی روشن نیست.

بر پایه گزارش ابوعمر کشی، وی به اتفاق فرزندش، جعفر، در 248 ق با امام حسن عسکری علیه السلام مکاتبه داشت. اما نمایندگی او از سوی امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نشان می‌دهد که وی در عصر غیبت می‌زیست و مدت‌ها پس از این تاریخ، حیات داشت و چون استاد احمدبن محمّد بن عیسی(م. حدود 280 ق) بود، گمان می‌رود در اوایل عصر غیبت(329-260 ق)، زندگی را به سر آورده باشد.

وی چنان که از لقب «همدانی» برمی‌آید، در حقیقت ایرانی بود و در همدان اقامت داشت و مکاتبات زیادی با امامان عصر خود در مسائل گوناگون فقهی انجام داد. پسرش جفعربن ابراهیم نیز از فقها و محدثان عصر خود بود و به واسطه پدرش با «ابوالحسن» (یعنی امام جواد یا امام رضا علیه السلام) مکاتباتی داشت.

وی از فرزند دیگرش، نوه‌ای داشت به نام محمّدبن علی بن ابراهیم که دانشمندی والامقام، صاحب تألیفات و نائب امام عصر در همدان بود و چهل مرتبه به زیارت خانه خدا مشرف شد. او خود نیز نزد امامان معصوم علیه السلام دارای مقامی ارجمند بود و بنا به گزارش ابن حمزه طوسی (م. 560 ق) وی در زمان امام جواد علیه السلام نایب یحیی بن عمران بود و آن حضرت دو سال پیش مرگ یحیی، طی نامه‌ای او را جانشین خود قرار داد.

از معاصران او، علی بن مهزیار اهوازی(م. حدود 255 ق) و احمدبن هلال کرخی(م. 276 ق) هستند که در برخی موارد، مکاتبات همدیگر با امامان عصر خود را نقل نموده‌اند. از او روایات و

توقیعات فراوانی به جای مانده که در تمام موارد، به طور مستقیم با امامان معصوم مکاتبه کرده است.

وی شاگردان زیادی داشت که ابراهیم بن هاشم(پدر علی بن ابراهیم، صاحب تفسیر)، عمربن علی، حمدان بن سلیمان نیشابوری، احمد بن علی تفلیسی، سهل بن زیاد آدمی(م. بعد 255 ق) یعقوب بن یزید و احمدبن محمّدبن عیسی(م. حدود 280 ق) از جمله آنان هستند.

درباره ارزش روایات او، ابوعمرو کشی(م. حدود 363 ق) در گزارش خود، وی را عظیم القدر و فردی «مطمئن» در نقل حدیث معرفی کرده است، شیخ طوسی(م.460 ق) نیز در کتاب الغیبهًْ، او را مور وثوق دانسته و مدح بلیغی از او به عمل آورده است. از این رو احادیث و توقیعات او کاملاً مورد قبول صاحب‌نظران می‌باشند. وی ظاهراً دارای اثر تألیفی نبوده و به همین دلیل، نام او به طور مستقل در فهرست نجاشی نیامده، بلکه در ذیل شرح حال نوه‌اش، محمّدبن علی بن ابراهیم، ذکر شده است.⁽¹⁾

ابراهیم بن مهزیار اهوازی

کنیه او «ابواسحاق» است. ابن طاووس او را از سفرای معروف حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف شمرده و گفته که در این امر، نزد شیعه اختلافی نیست.⁽²⁾مهزیار، سه پسر داشته، اولی و مشهور آنها علی، دوم ابراهیم و سومی داود است. که همگی از فقها و از اصحاب ائمه علیهم السلام بودند.⁽³⁾

ابراهیم بن مهزیار اهوازی از اصحاب امام جواد علیه السلام و حضرت هادی علیه السلام نیز به شمار می‌رود.⁽¹⁾

به نظر نجاشی کتاب البشارات نوشتة او است. کشی به سند خودش روایت می‌کند که محمّدبن ابراهیم بن مهزیار گفت: «پدرم هنگام مرگ، مالی به من سپرد و نشانه‌ای برای من معین کرد که جز من و خدای تعالی کسی از آن آگاه نبود و به من گفت:

هر کس این نشانه را بدهد مال را به او بده»، محمّد می‌گوید: به بغداد رفتم و در کاروانسرایی منزل گزیدم؛ در روز دوم اقامتم پیرمردی آمد و در حجره را زد. به خادمم گفتم: ببین کیست و چه کاری دارد؟ خادم بیرون رفت و پس از بازگشت به من گفت: پیرمردی است و اجازة ورود می‌خواهد. او را اجازه دادم. وارد شد و گفت: من عمر هستم، مالی را که نزد تو است به من ده. آنگاه نشانة مورد نظرم را داد و مال را به او تحویل دادم.

این روایت دلیل بر این است که ابراهیم بن مهزیار وکیل امام هادی علیه السلام در دریافت حقوق شرعی بود و طبیعی است که اگر قابل اعتماد و عادل نبود، امام به او اعتماد نمی‌کرد.⁽²⁾

ابراهیم شیبه

شیخ طوسی او را از اصحاب امام هادی علیه السلام می‌داند. این مرد همان کسی است که نامه‌ای به امام نوشت و از گروهی که از دین

خارج شده بودند و چهرة اسلام را زشت جلوه می‌دادند، به آن حضرت شکایت کرد.⁽¹⁾

ابن ابی حفصه

از شعرای معاصر حضرت که شعری سروده است و امام هادی علیه السلام پیرامون آن خوابی را نقل فرموده‌اند:

شیخ مفید رحمة الله با سند خود از سلیمان بن جعفر نقل می‌کند که گفت: امام هادی علیه السلام به من فرمودند:

«در حالی که پیرامون این شعر ابن ابی حفصه فکر می‌کردم به خواب رفتم: «چگونه می‌شود- با اینکه نشدنی است- که وراثت عموها به پسران دختر برسد؟»⁽²⁾ناگاه انسانی را دیدم که می‌گوید: این امر شدنی است، زیرا ]آیات[ کتاب آسمانی در فضیلت او نازل و احکام قضا]و قدر[ خداوندی آن را قطعی کرده است. آری! فرزند فاطمه]بنت اسد، امیرمؤمنان علی علیه السلام [ او که نامش بلند آوازه است، وراثت]و خلافت[ را از ]یگانه[ عموزادگان خود]یعنی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم[، به دست آورد]و از او به فرزندانش بنی فاطمه رسید[،⁽³⁾و فرزند نثله⁽⁴⁾]یعنی عباس[ سرگشته و گریان ماند، در حالی که خویشان به او کمک می‌کردند.»⁽⁵⁾

ابن السکیّت

ابنُ السِکیّت بن یعقوب بن اسحاق اهوازی شیعی یکی از ائمّة لغت و حامل لوای علم عربیّت و ادب و شعر و صاحب اصلاح منطق و از خواصّ امام محمّد تقی علیه السلام و امام علی نقی علیه السلام است و ثقه و جلیل است. متوکّل وی را در سال دویست و چهل و چهار به قتل رسانید. سببش آن بود که او، مؤدِّب اولاد متوکّل بود. روزی متوکّل از وی پرسید: «دو پسر من- معتّز و مؤیّد نزد تو بهتر است یا حسن و حسین؟ ابن السّکیت شروع کرد فضایل حسنین علیه السلام، را بیان کند؛ متوکّل امر کرد به غلامان تُرک خود تا او را در زیر پای خود افکندند و شکمش را بمالیدند. آنگاه او را به خانه‌اش بردند، در فردای آن روز وفات یافت. و به قولی در جواب متوکّل گفت: «قنبر خادم علی علیه السلام بهتر است از تو و دو پسران تو». متوکّل امر کرد تا زبانش را از قفایش بیرون کشیدند. و او را ابن السِّکیّت می‌نامیدند، زیرا زیاد سکوت می‌کرد.⁽¹⁾

ابوالحسن ثالث ن.ک کنیه امام علیه السلام

ابو اسحاق ابراهیم

فرزند مهدی عباسی برادر هارون الرشید معروف به ابن شکله مردی شاعر و ادیب بوده و حکومت داشته و در رمضان 224 ق در سن 62 سالگی وفات یافت.⁽²⁾

ابوخضیب ن.ک معجزات امام هادی علیه السلام

ابوعلی راشد

وی از اصحاب امام جواد علیه السلام و امام هادی علیه السلام شمرده شده و نزد آن دو بزرگوار از منزلت و مقام والایی برخوردار بوده است.

شیخ مفید او را از زمرة فقیهان برجسته و شخصیت‌های طراز اوّل دانسته که حلال و حرام از آنها گرفته می‌شد و راهی برای مذّمت و طعن بر آنان وجود نداشت. شیخ طوسی نیز به هنگام بحث از سفرا و وکلای ممدوح امامان علیهم السلام از «حسن بن راشد» به عنوان وکیل امام هادی علیه السلام نام برده. نامه‌های آن حضرت را به او یادآور شده است.⁽¹⁾

طوسی از محمّد بن فرج نقل می‌کند که گفت: به امام هادی علیه السلام نامه نوشتم و از او دربارة ابوعلی بن راشد و عیسی بن جعفربن عاصم و ابن بند پرسیدم. در پاسخم نوشت: از ابن راشد رحمة الله یاد کردی، او سعادتمند زیست و شهید از دنیا رفت.

و برای ابن بند دعا فرمود. ابن بند را با گُرز کشتند و ابن عاصم را بر روی پُل، سیصد تازیانه زدند و در دجله انداختند.⁽²⁾

طوسی رحمة الله با مدرک نقل می‌کند که:

امام هادی علیه السلام در سال 232 به علی بن بلال نوشت:

به نام خداوند بخشندة مهربان

«نزد شما خدا را ستایش می‌کنم و او را بر بخشندگی و منّت دیرینش سپاس می‌گویم و بر پیامبرش محمّد و آل او که صلوات و

رحمت خدا بر ایشان باد، درود می‌فرستم. من ابوعلی]راشد[ را به جای حسین عبدریّه نصب کردم و او را- که فضل و ایمان بی‌نظیرش را می‌شناسم- امین خود قرار دادم و می‌دانم که تو بزرگ دیار خود هستی. دوست داشتم به تو احترام گذارم و در این باره به تو نامه بنویسم. پس از او پیروی کن و همة حقوق پیش از خود را به او بسپار و اصحاب مرا نیز به آن ترغیب کن و ایشان را در این باره چنان آگاه کن که به یاری و کفایتش برخیزند که این رعایت احترام کامل ما و محبوب پیش ما خواهد بود و در برابر آن، از جانب خدا اجر و پاداش خواهی داشت که خدا به رحمت خود، بهترین بخشش و پاداش خود را به هر که خواهد می‌دهد. در پناه خدا باشی! این نامه را با خطّ خود نوشتم و بسیار خدا را سپاسگزارم».⁽¹⁾

و نیز با سند خود از احمدبن محمّد بن عیسی نقل می‌کند که گفت نسخة نامة امام هادی علیه السلام که همراه ابن راشد برای گروهی از اصحاب خود در بغداد و مدائن و اطراف فرستاد این است:

«نزد شما خدا را بر این عافیت و منّت دیرینش سپاس می‌گویم و بر پیامبر و آلش بهترین صلوات و کامل‌ترین رحمت و رأفت او را می‌فرستم. من ابوعلی بن راشد را به جای حسین بن عبدریّه و وکلای پیشینم نصب کردم. وی نزد من منزلت او را دارد. وی را بر همة آنچه وکلای پیشینم مأمور بودند گماشتم تا حقّ مرا دریافت کند. من او را برای شما پسندیدم و بر دیگران مقدّمش داشتم، زیرا شایستگی آن را دارد.»

رحمت خدا بر شما باد! در پرداخت حقوق]و ارجاع امور[ به او و به من رو آورید و در پیروی او برای خود بهانه نتراشید! از این حالت

در آیید و به اطاعت خدا شتاب گیرید و اموال خود را حلال کنید و خون‌تان را حفظ کنید«و در راه نیکی و تقوا به هم یاری رسانید»، «و تقوای الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت او شوید»، «و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید» و «جز به آیین اسلام]= تسلیم در برابر فرمان خدا[ از دنیا نروید!

طاعت او طاعت من و معصیت او معصیت من است. ملازم راه خدا باشید تا پاداش‌تان دهد و از فضل خود بر شما بیفزاید که خدا گشایشگر، کریم، بخشنده و بر بندگان خود مهربان است! ما و شما در پناه خدا، این نامه را با خطّ خود نوشتم.»

و در نامة دیگری آمده است:

«ایّوب بن نوح! من به تو دستور می‌دهم که]به خاطر مسائل امنیتی[ از ارتباطِ بسیار میان خود و ابوعلی دست برداری! هر کدام، وظیفه و مأموریت ویژه ناحیة خود را انجام دهید که در این صورت از مراجعة به من بی‌نیاز می‌شوید. اباعلی! به تو فرمان می‌دهم همین را که به تو ای ایّوب! دستور می‌دهم؛ ]ایوب! به تو دستو می‌دهم[ که از هیچ یک از اهالی بغداد و مدائن چیزی را که می‌آورند، نپذیری و به عهده نگیری که برای ایشان از من اجازه بگیری و به کسی که خارج از بخش مأموریت تو چیزی نزد تو می‌آورد بگو که آن را نزد مسئول ناحیة مربوطة خود ببرد؛ و نیز به تو ای ابوعلی! همین دستور را می‌دهم. باید هر یک از شما دستوری را که داده‌ام بپذیرد!»⁽¹⁾

ابوعمرو عثمان بن سعید عمری(نایب اول از نواب اربعه)

او در سنّ نوجوانی و در حالی که یازده سال از عمرش می‌گذشت افتخار شاگردی امام دهم علیه السلام را پیدا کرد⁽¹⁾و در اندک زمانی از چنان رشد و تعالی‌ای برخوردار شد که امام هادی علیه السلام از او به عنوان «ثقه» و «امین» خود یاد کرد.⁽²⁾

شیخ طوسی با سند خود از احمدبن اسحاق قمی نقل می‌کند که گفت: روزی خدمت امام هادی علیه السلام رسیدم و عرض کردم: سرورم! من می‌روم و می‌آیم و چون می‌آیم، همیشه نمی‌توانم خدمت شما برسم. سخن چه کسی را بپذیریم و فرمان چه کسی را ببریم؟ فرمود: این ابوعمرو که ثقة امین است، آنچه به شما می‌گوید از من می‌گوید و آنچه به شما می‌رساند از من می‌رساند.

و چون امام هادی علیه السلام از دنیا رفت، روزی خدمت فرزندش امام حسن عسکری علیه السلام رسیدم و همان سؤال را کردم. در پاسخ فرمود: این ابوعمرو که ثقة امین است، هم مورد وثوق امام هادی علیه السلام و هم مورد وثوق من در زندگی و مرگ ما است. پس آنچه به شما می‌گوید از من می‌گوید و آنچه به شما می‌رساند از من می‌رساند.

ابومحمّد هارون از ابوعلی نقل می‌کند که:

ابوعبّاس حمیری گفت: ما از این سخن امام علیه السلام بسیار یاد می‌کردیم و آن را نشانة بزرگی مقام ابوعمرو می‌شمردیم.⁽³⁾

کلینی رحمة الله با سند خود از عبدالله بن جعفر حمیری نقل می‌کند که گفت: من و شیخ ابوعمرو، نزد احمدبن اسحاق بودیم. احمدبن اسحاق به من اشاره کرد که از ابوعمرو ]نایب اوّل امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف [، دربارة جانشین امام حسن عسکری علیه السلام بپرسم. به او گفتم: ای اباعمرو! من می‌خواهم از شما چیزی بپرسم که در آن شکّی ندارم، زیرا اعتقاد و دین من این است که زمین از حجّت خدا خالی نمی‌ماند مگر چهل روز پیش از قیامت و چون آن روز فرا رسد، حجّت از زمین برداشته و راه توبه بسته می‌شود، دیگر «کسی که قبلاً ایمان نیاورده یا خیری در ایمان آوردن خود به دست نیاروده است، ایمان آوردنش سود نمی‌بخشد» و ایشان بدترین خلق خدای سبحان‌اند و ایشانند که قیامت علیه آنان برپا می‌شود، ولی من دوست دارم که یقینم افزوده شود. ابراهیم علیه السلام از پروردگار خود خواست که به او نشان دهد چگونه مردگان را زنده می‌کند، گفت: «چگونه مردگان را زنده می‌کنی؟» فرمود: «مگر ایمان نداری؟» گفت: «چرا! ولی تا دلم آرامش یابد.»

ابوعلی احمدبن اسحاق به من خبر داد که از امام هادی علیه السلام سؤال کردم: با که معامله کنم؟ یا ]احکام دینم را[ از که به دست آورم؟ و سخن که را بپذیرم؟ فرمود: عَمری مورد اعتماد من است. آنچه از جانب من به تو می‌رساند، به راستی از من می‌رساند و آنچه از جانب من می‌گوید، به راستی از من می‌گوید. از او بشنو و اطاعت کن که او مورد وثوق و امین من است.

و نیز ابوعلی به من خبر داد که از امام حسن عسکری علیه السلام نیز همین سؤال را کردم. فرمود: عَمری و پسرش ]محمّدبن عثمان،

نایب دوم[ مورد اعتماد هستند. هر چه از من به تو می‌رسانند، به راستی از من می‌رسانند و آنچه به تو می‌گویند، به راستی از من می‌گویند. از ایشان بشنو و اطاعت کن که ایشان مورد وثوق و امین‌اند. این سخن دو امام علیه السلام دربارة شما است.

ابوعمرو به سجده افتاد و گریه کرد. سپس گفت: حاجتت را بخواه! گفتم: شما جانشین پس از امام عسکری علیه السلام را دیده‌ای؟ گفت: آری به خدا! و با دست اشاره کرد و گفت: گردن] و شانة[ او این چنین ]زیبا و قوی[ بود. گفتم: یک سؤال دیگر مانده است. گفت: بگو! گفتم: نامش چیست؟ گفت: حرام است که نام او را بپرسید و من این را از پیش خود نمی‌گویم، زیرا بر من روا نیست که چیزی را حلال یا حرام کنم. بلکه این سخن خود آن حضرت علیه السلام است، چراکه مطلب نزد سلطان]معتمد عباسی[ چنین وانمود شده است که امام حسن عسکری علیه السلام وفات کرده و فرزندی از خود به جا نگذاشته و میراثش را تقسیم کرده است و کسی که حق نداشته ]جعفر کذاب[، آن را برده و خورده است و عیالش دربه‌در شده‌اند و کسی جرأت ندارد با ایشان آشنا شود و یا چیزی به آنان برساند]آری[ اگر نامش در زبان‌ها بیفتد تعقیبش می‌کنند. از خدا بترسید و از این موضوع دست بردارید!

کلینی رحمة الله می‌گوید: شیخی از اصحاب ما]شیعیان[ که نامش را از یاد برده‌ام به من گفت: اباعمرو از احمدبن اسحاق همین سؤال را کرد و او هم همین جواب را داد.⁽¹⁾

ابوهاشم جعفری

ابوهاشم جعفری داوود بن قاسم بن اسحاق بن عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب رحمة الله ثقة جلیل الشّأن، خیلی عظیم مرتبت و نزد ائمّه علیهم السلام بزرگ منزلت است و او حضرت امام رضا، امام جواد، امام هادی، امام عسکری و امام زمان حضرت صاحب الأمر علیه السلام را درک کرده و از همگی روایت کرده و سیّد بن طاووس او را از وکلای ناحیة مقدّسه شمرده و از برای اوست اخبار و مسائل و اشعار نیکو در حقّ ائمّه علیهم السلام و ابن عیّاش کتابی در اخبار ابوهاشم نوشته که شیخ طبرسی در اعلام الوری از آن نقل می‌کند. در سال دویست و شصت و یک وفات کرد. مسعودی فرموده که قبر شریفش مشهور است و به ظاهر مزارش در بغداد باشد، چه آن جناب از اهل بغداد و موطنش در آنجا بوده و مردی صاحب ورع و زهد و نُسک و علم و عقل و کثیر الرّوایه بود و در‌آن زمان به علوّ نسب او، در میان آل ابی‌طالب کسی بوده. پدرش- قاسم- امیر یمن و مردی جلیل بوده و مادر قاسم- امّ حکیم- دختر قاسم بن محمّدبن ابی‌بکر است، پس قاسم بن اسحاق پسر خالة حضرت صادق علیه السلام می‌شود و برادرزادة ابوهاشم محمّدبن جعفربن قاسم زوج فاطمه بنت الرّضا علیه السلام است.⁽¹⁾

راوندی رحمة الله در کتاب «خرائج» می‌نویسد:

روایت شده بود که ابوهاشم جعفری بعد از شهادت حضرت رضا و فرزندش امام جواد علیه السلام خدمت امام هادی علیه السلام می‌رسید و زیاد به آن حضرت مراجعه می‌کرد، روزی عرض کرد: وقتی از خدمت شما به بغداد می‌روم، شوق دیدار شما را پیدا می‌کنم، گاهی نمی‌توانم با

کشتی سفر کنم، مرکبی هم جز همین برذون⁽¹⁾ضعیف ندارم، از خدا بخواهید که مرا در راه زیارت شما تقویت فرماید.

امام علیه السلام برای او این‌گونه دعا کرد:

قوّاک الله یا أباهاشم؛ و قوّی برذونک(خداوند به تو قوت دهد ای هاشم و همچنین قدرت قاطر تو را دو چندان گرداند.)

راوی گوید: بعد از دعای آن حضرت، ابوهاشم نماز صبح را در بغداد می‌خواند و با همان مرکب به راه می‌افتاد و نزدیک ظهر به سامرّاء می‌رسید. دوباره اگر می‌خواست همان روز به بغداد برمی‌گشت و این از عجیب‌ترین دلائل و معجزات امام هادی علیه السلام بود.⁽²⁾⁽³⁾

اثنا عشری

اثناعشری کلمه‌ای عربی است و به معنی دوازده می‌باشد. پیروان مکتب تشیع را اثنا اعشری می‌نامند، زیرا پیرو دوازده امام معصوم هستند که اول آنها حضرت علی علیه السلام و آخرین آنها امام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌باشد. «اثناعشری» یا «دوازده امامی» پرجمعیت‌ترین فرقه‌های شیعه هستند، ایشان دلایل فراوانی از آیات قرآن و احادیث نبوی بر امامت علی علیه السلام اقامه کرده و امامت آن حضرت را به نص صریح، از طرف خداوند دانسته‌اند، همچنین معتقدند پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از طرف خداوند، تمام امامان دوازده‌گانه را معرفی کرده است.⁽⁴⁾

مردی به خدمت امام حسین علیه السلام رسید و پس از اسلام سؤالاتی کرد و جواب شنید و سپس گفت ای فرزند پیامبر راست فرمودی، از تعداد ائمّه بعد از پیامبر آگاهم ساز؟ امام علیه السلام فرمود: آنها دوازده نفر، همان برگزیدگان بنی اسرائیل‌اند.

مرد گفت: نام آنها را بشمار؟ امام کمی فکر کرد و آنگاه سرش را بلند کرد و فرمود: آری ای برادر عرب، نام آنها را برای تو می‌شمارم:

امام و خلیفة مردم، بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام و برادرم حسن علیه السلام و من با نُه فرزندم می‌باشیم. آن نه نفر بدین ترتیب است:

علی، فرزندم، پس از او فرزندش «محمّد» پس از او فرزندش «جعفر»، پس از او فرزندش «موسی»، پس از او فرزندش «علی»، پس از او فرزندش «محمّد»، پس از او فرزندش «علی» پس از او فرزندش «حسن» پس از او فرزندش «مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف » که او نهمین فرزند من است و در آخر زمان برای احیاء دین قیام خواهد کرد.⁽¹⁾

ن.ک ائمّه دوازده‌گانه، اسرار عدد 12

احتجاج امام هادی علیه السلام

فردی ]طیّ ارسال نامه‌ای[ از آن حضرت دربارة توحید پرسید که آیا پیوسته خداوند یکتا بوده و هیچ چیزی با او نبوده، سپس همة اشیاء را پدید آورده و اسماء را برای خود برگزیده و پیوسته اسماء و حروف از قدیم با او بوده؟

آن حضرت علیه السلام مکتوب داشت: خداوند پیوسته موجود بوده سپس آنچه اراده کرد تکوین بخشید، نه کسی مخالف ارادة اوست و نه عیب‌جوی در حکم او، اوهام اهل وهم به بی‌راهه افتاد و دیدة نظاره‌گران به قصور کشید و وصف وصف‌کنندگان به فنا گرائید و سخن اهل باطل از درک شگفتی‌شان یا وقوع دست‌یابی بر مرتبة بالای او به اضمحلال و نابودی رسید، او در موضعی است که نهایتی ندارد و در مکانی است که با هیچ دیده و هیچ عبارتی نمی‌توان بر او واقع گشت! هرگز هرگز!!

احمدبن اسحاق گوید: طیّ ارسال نامه‌ای به وجود مبارک امام هادی علیه السلام از آن حضرت دربارة رؤیت (دیدن خدا) و طرز تفکر مردم سؤال نمودم و او چنین نگاشت:

تا وقتی که هوایی میان رائی و مرئی نباشد تا چشم از آن عبور کند «رؤیت» محقّق نشود، پس زمانی که هوا منقطع شود و نور نابود گردد. «رؤیت» صحیح نیست و در وجوب اتّصال روشنایی میان رائی و مرئی وجوب اشتباه و خطا است و خدای تعالی پاک و منزّه از خطا و اشتباه است. پس از همینجا ثابت می‌شود که مسألة رؤیت او با چشم‌ها بر خداوند سبحان جایز نیست، زیرا ناچار از اتّصال اسباب به مسبّبات است.⁽¹⁾

ابن اکثم، فتح بن یزید جرجانی، ابن سکیّت و یحیی بن هرثمه، واثق و ابی النواس احتجاج و یا سؤالاتی از امام هادی علیه السلام نموده‌اند و آن حضرت پاسخ فرموده‌اند.⁽²⁾

ن.ک مناظره امام با متوکّل، پاسخ‌های امام هادی علیه السلام به سؤالات یحیی بن اکثم

احترام علویان به امام علیه السلام

همة سادات علوی بر بزرگداشت حضرت هادی و اعتراف به فضیلت و امامت او اتفاق نظر داشتند. یکی از آنان زید بن موسی بن جعفر، عموی پدر امام بود که پیرمردی از سادات بنی هاشم شمرده می‌شد. روزی این سید بزرگوار به دیدن امام هادی علیه السلام آمد و از عمربن فرج- دربان امام- خواست که برایش اجازة ورود بگیرد. پس از اذن امام وارد شد و در پیش روی آن حضرت که در صدر مجلس بود بر زمین نشست تا مراتب تکریم و اعتراف به ولایت و امامت او را اعلام دارد.⁽¹⁾

ن.ک زیدبن موسی بن جعفر

احضار به سامرّاء

متوکّل در سال 233 ق مصمم شد تا امام را از مدینه به سامرّاء بیاورد. ابن جوزی پس از اشاره به بدگویی برخی افراد بدبین به خاندان رسالت نزد متوکّل می‌نویسد: متوکّل به دلیل همین گزارش‌های حاکی از میل مردم به امام هادی علیه السلام او را به سامرّاء احضار کرد.

شیخ مفید می‌نویسد: امام هادی علیه السلام طی نامه‌ای به متوکّل، گزارش‌های دشمنش را تکذیب نمود. متوکّل در پاسخ امام، نامه احترام آمیزی نوشت و زیرکانه از امام خواست تا به سامرّاء حرکت کند. کلینی و همچنین شیخ مفید، متن نامه متوکّل را آورده‌اند.

متوکّل، برنامه کار خود برای آوردن امام هادی علیه السلام به سامرّاء را به گونه‌ای طراحی کرده بود که حساسیت مردم برانگیخته نشود و

مسافرت اجباری امام، پیامدهای ناملایمی به دنبال نداشته باشد، ولی مردم مدینه از همان آغاز متوجه موضوع شده بودند.

ابن جوزی در این باره از یحیی بن هرثمه نقل می‌کند: من به مدینه رفته و داخل شهر شدم، مردم بسیار ناراحت و برآشفته شدند و دست به یک سری عکس‌العمل‌های غیر منتظره و در عین حال ملایم زدند. به تدریج ناراحتی مردم به حدی رسید که به طور علنی داد و ناله راه انداختند و در این کار چنان زیاده‌روی کردند که تا آن زمان، مدینه چنین وضعی به خود ندیده بود.

خطیب بغدادی(متوفای 463 ق) نوشته است جعفر متوکّل وی را از مدینه به بغداد و سپس به سرّ من رأی آورد و 20 سال و 9 ماه در آنجا ساکن بود تا این‌که همانجا در زمان حکومت معتز درگذشت و مدفون شد.

احکام در بیان امام هادی علیه السلام

آن امام همام احکام طهارت، نماز، روزه، زکات، خمس، حج، تقیه، نکاح، طلاق، نذر، وقف، شفعه، ضمان، اجاره، وصیّت، حد و ... را بیان فرموده‌اند که علاقه‌مندان می‌توانند به کتبی در مورد این موضوع مراجعه کنند.⁽¹⁾⁽²⁾

ن.ک ژرفای سخنان امام هادی علیه السلام، پاره‌ای از گفتار امام هادی علیه السلام

احمد بن ابی عبدالله قمی(برقی)

(راوی بزرگ قم)

برقی از اصحاب امام جواد علیه السلام و امام هادی علیه السلام است. ولی در منابع موجود، حدیثی که بدون واسطه از این دو بزرگوار نقل کرده باشد به چشم نمی‌خورد. شیخ کلینی در کتاب شریف کافی حدیثی از احمد، بدون واسطه از امام رضا نقل کرده، ولی این حدیث در اصطلاح اهل رجال مرسل نامیده می‌شود؛ یعنی واسطه‌ای بوده که ذکر نشده است. زیرا چنانچه گذشت احمد متولد سال 200 است و شهادت امام رضا علیه السلام در 203 ق اتفاق افتاد. پس به طور طبیعی این راوی نمی‌تواند از آن بزرگوار حدیث شنیده باشد. شمار استادان او در حدیث از صد تن فراتر است. نام برخی از آن بزرگان چنین است: ابوعلی واسطی، سعد بن سعد، ابوایوب مدائنی، ابوخزرج انصاری و ... نجاشی و دیگر رجال شناسان صد کتاب او را ذکر کرده‌اند که متأسفانه تنها کتاب مجالس وی باقیمانده است. نجاشی سال فوت او را 273 می‌داند و از علی بن محمّد ماجیلویه (نوه دختری‌اش) نقل می‌کند که سال 280 بوده است. قول دوم صحیح‌تر است.

احمد بن اسحاق رازی

شیخ طوسی او را از اصحاب امام ابوالحسن الهادی علیه السلام برشمرده است. وی از امام علیه السلام روایت کرده⁽¹⁾و سهل بن زیاد از قول او روایت نقل می‌کند.⁽²⁾

احمد بن اسحاق قمی

احمدبن اسحاق بن عبدالله بن سعد بن مالک بن احوص اشعری، قمی، ابوعلی، مورد اطمینان و مورد وثوق امام هادی علیه السلام به شمار می‌رفته است.⁽¹⁾

ابوعلی، فقیه، محدّث، از اصحاب امام جواد و امام هادی علیه السلام و وکیل بلند پایه امام حسن عسکری علیه السلام در قم چشم به جهان گشود و به ظاهر در اواخر سده دوم(حدود 190 م) تولد یافت. زیرا وی از اصحاب امام رضا علیه السلام (شهادت 203 ق) به شمار نیامده و گویا در عصر آن امام علیه السلام نوجوانی پیش نبوده است.

درباره وفات او، همین اندازه روشن است که وی مدتی پس از وفات امام حسن عسکری علیه السلام(م 260 ق) زنده بوده و دوران کهولت و پیری‌اش را می‌گذارند.

احمد بن حمّاد

طوسی رحمة الله با سند خود از حسن بن حسین نقل می‌کند که گفت: احمد بن حمّاد مال بسیاری را از من]برای خود[ روا شمرد. به امام هادی عجل الله تعالی فرجه الشریف نامه‌ای نوشتم و از او شکایت کردم. در پاسخ نوشت: او را از خدا بترسان! انجام دادم و سودی نبخشید. نامة دیگری به امام علیه السلام نوشتم و خبر دادم که دستور شما را عمل کردم و نتیجه نگرفتم. در پاسخم نوشت: وقتی ترس خدا در او اثر نگذارد چگونه او را از خود بترسانیم؟⁽²⁾

احمد بن حمزه بن یَسَع

احمد بن حمزه بن یسع بن عبدالله قمی محدث امامی و ثقه به شمار می‌رفته و مورد وثوق و اطمینان آن حضرت بوده است.⁽¹⁾

احمد بن حمزه، به عنوان یک محدث و ولایت‌مدار در تکاپوی شنیدن و گردآوری سخنان اهل بیت علیهم السلام تلاش مقدسی را آغاز کرد. ایشان برای فراگیری حدیث و شنیدن کلمات امام خود، حتی از قم به سامرّاء هجرت می‌کند با وجود آن که در آن عصر دو تن از امامان بزرگوار شیعه، حضرت هادی علیه السلام و حضرت عسکری علیه السلام در این شهر به حالت تبعید و تحت نظر حکومت ستم پیشه زمان، زندگی می‌کردند اما او موفق به ملاقات با امام هادی علیه السلام می‌شود و از محضر نورانی و دریای موّاج دانش آن حضرت، بهره گرفته، بسیاری از مشکلات علمی و مسائل شرعی خویش را بدین‌گونه حل می‌نماید. از این رو می‌بینیم ایشان روایات بسیاری از امام هادی علیه السلام نقل می‌کند و گاه، روایات او به‌صورت پرسش و پاسخ می‌باشد.⁽²⁾

احمد مستعین

(المستعین بالله 252- 248، برادر متوکّل)

این خلیفه برادر متوکّل و عموی منتصر بود تولدش چهارم رجب سال 221، وفاتش سوم شوال سال 252.

این خلیفه پس از چهارسال خلافت به دست حاجب«منشی مخصوص» خود به قتل رسید- در مدت خلافتش هم اسباب دست

سرداران ترک بود. بغا یکی از غلامان ترک را به قتل رساند. سایر غلامان بر او و بر وصیف شوریدند و دو سردار قاتل ترکی به بغداد گریختند و خلیفه را نیز با خود بردند شورشیان بغداد را محاصره کردند و شهر تسلیم شد و خلیفه به تقاضای شورشیان جای خود را به معتز که نامزد شورشیان بود سپرد. در سال 252 حاجب او را کشت.⁽¹⁾

احمد معتمد

(279-256 المعتمد بالله)

احمد بن متوکّل متولد 22 محرم 229، متوفی رجب 279 در بغداد.

این خلیفه نیز مانند پدرش متوکّل مردی خبیث، خونخوار، بدسیرت بود چنانچه سیوطی در تاریخ خلفا نوشته این خلیفه خونخوار یک روز در بصره سیصد هزار نفر را به قتل رسانید.

این خلیفه همان قاتل حضرت امام حسن عسکری علیه السلام است.

در شگفتی هستیم که چگونه سیصد هزار نفر را با شمشیر کشت و به هیچ کس رحم نکرد.

در حالی که اسلحه آن ایام شمشیر بود نه مثل امروز که سلاح اتمی و اسلحة پیشرفته به وفور یافت می‌شود.

این خلیفه با بی‌رحمی می‌خواست به یاری برادرش خلافت را به دست گیرد.

معتمد می‌خواست از یعقوب لیث صفاری و سپاهیان زنگی صاحب الزنج جلوگیری نماید، ولی در همین مدت در عصر او ماوراءالنهر به دست آل سامان، مصر به دست آل‌طولون، طبرستان به دست علویان،

سیستان، خراسان، کرمان و فارس به دست صفاریان از نفوذ خلفای عباسی برای همیشه خارج شد و استقلال یافتند.

دورة خلافتش به دست موفق اداره می‌شد و موفق پس از غالب آمدن بر ترک‌ها و فارس‌ها و جنگ با رومیان و قرامطه از آذربایجان برمی‌گشت که مبتلا به مرض داء القیل شد و در سال 278 مُرد.

معتمد هم نتوانست پس از او مکثی کند و خودش در شرابخواری افراط کرد و کار کشور هم از دست او در رفت و یک سال بعد هم مُرد.

این یک سال هم پسر موفق ابوالعباس زمام امور را در دست داشت و در زمان او یک آتش‌سوزی مدهشی در بغداد رخ داد که بسیاری از خانه‌های بغداد دچار حریق شد و ترک‌ها هم اموال مردم را به غارت بردند.

از کارهای معتمد این بود که اوّل پایتخت را از سامرّاء به بغداد منتقل نمود اما چون عیاش و بی‌لیاقت بود کارها به دست برادرش طلحه ملقّب به موفق اداره می‌شد که او مردی کارآمد و با شهامت بود. او به زودی بر مشکلات غالب شد و دائم در تلاش بود. در عصر معتمد شورش فراوان بود زیرا ملوک الطوایفی رخ داده و هر گوشه به دست کسی اداره می‌شد. در بصره صاحب الزنج بسط نفوذ می‌داد. در فارس یعقوب لیث صفاری حکومت داشت که از عراق آمده بود و در دیرالعاقول میان واسط و بغداد در کنار دجله اردو زده بود و پایتخت را تهدید می‌کرد.

ترک‌ها هم با همه اختلافی که داشتند از بیم زوال دولت مرکزی و نداشتن وسیله ارتزاق با هم متحد شدند و همگی علیه یعقوب به جنگ پرداختند. طغیان آب هم کمک کرد در اردوی یعقوب هم

حریق رخ داد که چارپایان رمیده نظم لشکر بهم خورد به علاوه همه این علل و عوامل یعقوب در این موقعیت بیمار شد و شکست خورد و متواری شد اما کسی از ترک‌ها به تعقیب او نرفت تا در جندی شاهپور مرو صاحب الزنج از پای درآمد.

معتمد پس از فراغت از این دو دشمن قوی با ترک‌های مصر مواجه شد و لشکری به سرکردگی پسر خود ابوالعباس برای سرکوبی پادشاه طولونی مصر فرستاد ولی طولونی‌ها در این موقع شام را از چنگ خلیفه بغداد درآورده بودند و قدرت خود را تا قنسرین ورقه امتداد داده بودند.

پسر موفق در طوافین از ناحیه فلسطین فتحی کرد ولی یک از سرداران پادشاه مصر ناگهانی بر سر او فرود آمد و پسر موفق به شتاب تمام بازگشت.

از این تاریخ روابط مصر با عراق به کلی قطع شد و خلیفه بغداد در عراق ابن طولون را لعن می‌کرد و ابن طولون در مصر خلیفه بغداد را لعن می‌کرد.

در زمان معتمد عبدالله بن رشید بن کاووس با چهار هزار جنگجو در خاک روم گرفتار هجوم دشمن شد و جز پانصد تن بقیه کشته شدند و خود عبدالله نیز اسیر شد در اواخر حکومت معتمد قرامطه در کوفه پیدا شدند. معتمد با آنکه عیاش و تنبل و تن‌پرور بود، 23 سال خلافت کرد ولی کار دست برادرش بود عاقبت قربانی افراط در مسکرات شد و از بس شراب خورد یا بر اثر مسموم شدن مُرد(279 ق).⁽¹⁾

اخبار غیبة امام هادی علیه السلام

با هم اخبار غیبیه امام هادی علیه السلام را در دو روایت می‌خوانیم:

الف) ایوب بن نوح می‌گوید: به امام هادی علیه السلام نوشتم که جعفر بن عبدالواحد قاضی، در کوفه مرا اذّیت می‌کند و از آزارهای او برای آن حضرت نوشتم، در جواب، آن حضرت مرقوم فرمودند: دو ماه دیگر شرّ او از تو برداشته خواهد شد.

دو ماه گذشت، او از کوفه عزل شد و من از دست او راحت شدم.⁽¹⁾

ب) ایّوب بن نوح می‌گوید: به امام هادی علیه السلام نوشتم که همسرم حامله است، از خداوند درخواست فرمایید تا این که فرزندم پسر باشد.

آن حضرت در جواب نامه‌ام مرقوم فرمودند: زمانی که پسرت به دنیا آمده، نام او را محمّد بگذار.

همان‌گونه که امام علیه السلام فرموده بود، همسرم پسری به دنیا آورد که نام او را محمّد گذاشتم.⁽²⁾

ن.ک ایّوب بن نوح

اخلاق حسنه امام

پیشوایان معصوم علیه السلام انسان‌های کامل و برگزیده‌ای هستند که به عنوان الگوهای رفتاری هدایت جامعه را به سوی خداوند عهده‌دار شده‌اند.

گفتار و منش امامان علیهم السلام، ترسیم«حیات طیبه» انسانی و وجودشان تبلور تمامی ارزش‌های الهی است.

نمونه تعبیر امام هادی علیه السلام در زیارت جامعه کبیره:

معدن رحمت، گنجینه‌داران دانش، نهایت بردباری و حلم بنیان‌های کرامت، خلاصه و برگزیده پیامبران، پیشوایان هدایت، چراغ‌های تاریکی، پرچم‌های پرهیزکاری، نمونه‌های برتر و حجت‌های خدا بر جهانیان هستند.

امام هادی علیه السلام همچون نیاکان خود در برابر ناملایمات بردبار بود و تا جایی که مصلحت اسلام ایجاب می‌کرد با دشمنان حق و ناسزاگویان می‌کرد. «بریحه» عباسی- که از سوی دستگاه خلافت به سمت امام جماعت مکه و مدینه منصوب شده بود- از امام هادی علیه السلام نزد متوکّل شکایت کرد و برای او نوشت: اگر خواهان حفظ مکه و مدینه هستی، «علی بن محمّد» را از این دو شهر بیرون کن زیرا او مردم را به سوی خود خوانده و گروه زیادی از او پیروی کرده‌اند.

متوکّل امام را از کنار حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تبعید نمود. هنگامی که امام از مدینه به سمت سامرّاء در حرکت بود، بریحه نیز همراه ایشان بود. در بین راه بریحه به امام گفت: تو خود می‌دانی که عامل تبعید تو من بودم. سوگند می خورم که چنانچه شکایت مرا نزد خلیفه ببری، تمام درختانت را در مدینه آتش می‌زنم، خدمتکارانت را می‌کُشم و چشمه‌های مزارعت را کور می‌کنم، بدان که این کارها را خواهم کرد. امام علیه السلام در جواب فرمود:

«نزدیک‌ترین راه برای شکایت از تو این بود که دیشب شکایت تو را نزد خدا بردم و من این شکایت را که بر خدا عرضه کردم نزد غیر او، از بندگانش نخواهم برد، بریحه چون این سخن را از امام شنید، به دامن آن حضرت افتاد، تضرّع کرد و از ایشان تقاضای بخشش نمود. امام فرمود: تو را بخشیدم.»

ازدواج آن امام همام علیه السلام

امام هادی علیه السلام با سلیل که سمانه یا سوسن یا حُدَیث یا ریحانه هم می‌گفتند ازدواج نمود که از حیث تقوی و پرهیزکاری و ایمان به پروردگار عالم سرآمد زنان زمان خود بود.

سلیل علیها السلام از آفت‌ها، گزندهای حوادث، پلیدی‌ها و ناپاکی‌ها محافظت شده تا او را به امام هادی علیه السلام رسانیدند، وقتی سلیل علیها السلام به آن حضرت رسید، آن امام همام فرمود: خداوند عالم به سلیل فرزندی عطا خواهد کرد که بهترین خلق و حجت پروردگار عالم بر روی زمین است و آن حضرت یعنی امام حسن عسکری علیه السلام زمین را پر از عدل و داد خواهد نمود. همانطور که پر از ظلم و جور شده باشد.

و خود امام هادی علیه السلام در مقام و شایستگی والای سلیل فرمود: سلیل از هر آفت و پلیدی و ناپاکی منزه است.

بعد از اینکه امام هادی علیه السلام روابط زناشویی خود را با سلیل علیها السلام آغاز کرد، او امام حسن عسکری علیه السلام را حامله شد و بعد از مدتی در روز جمعه هشتم ماه ربیع‌الثانی سال 232 ق در مدینة منوره در خانه اما هادی علیه السلام شور و شوق به پا شد و فرزندی پسر که بهترین خلق روی زمین بود تولد یافت.⁽¹⁾

مسعودی فرموده که: آن مخدّره، امام حسن عسکری علیه السلام را در مدینه حامله شد. در این هنگام سنّ شریف امام علی النقی علیه السلام شانزده سال و چند ماه بود.⁽²⁾

نام شریفه‌اش جدّه و در شهر خود شاهزاده بود، ولی از لحاظ وَرَع، زهد و تقوی زنی نمونه و بعد از شهادت شوهر و فرزندش، او پناه و دادرس بیچارگان شیعه بوده است.⁽¹⁾

ن.ک خانم امام هادی علیه السلام

استبصار

ما به خوبی‌می‌دانیم؛ بنا به اهمیّت موضوع، ایمان آوردن به مکتب شیعه و پیروی از ائمّة اطهار علیهم السلام و از جمله امام هادی علیه السلام از سوی کسانی که اهل سنّت بوده امّا به حقانیت مکتب تشیّع پی برده و چشم بصیرتشان به این حقیقت روشن شده و به خداوند بزرگ و پیامبرگرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و مقام شامخ ولایت و امامت امیرمؤمنان و یازده فرزند پاکش ایمان می‌آورند مستبصر نامیده شده و در واقع استبصار صورت گرفته است. در طول تاریخ عدّة زیادی از اهل تسنّن به نورانیت مکتب تشیّع پی برده و از شیعیان واقعی محسوب شده و حتّی کتاب‌های زیادی بر ردّ اهل تسنّن و حقانیت مکتب تشیّع نوشته‌اند، مانند دکتر تیجانی سماوی، صالح الوردانی، مستشار مرداش بن زکی العقالی که ابتدا اهل تسنّن بوده‌اند و پس از گرویدن به مکتب شیعه در آثار معتبر و شیوایی علیه اهل تسنّن به افشاگری پرداخته و حقانیّت مکتب تشیّع را بازگو نموده‌اند.

«پذیرش تشیّع نشأت گرفته از عواطف و احساساتی نیست که بر انسان عارض می‌شود بلکه موقفی است که انسان مستبصر، آن را بعد از مطالعه و درس و بحث بسیار و عمیق انتخاب می‌کند. انسان در این مرحله با مصیبت‌ها و گرفتاری‌ها و گردنه‌های زیادی مواجه

می‌شود که باید با تدابیر لازم و دقّت فراوان از آنها گذشته و خود را به سر منزل مقصود که همان رسیدن به حقّ و حقیقت است برساند. آری، او مصمّم است که خود را با عنایات الهی پیرو نتیجه‌ای کند که ادّله و براهین بر آن اقامه شده است.

این تحّول مذهبی برای یک مستبصر پدید نمی‌آید جز آنکه از مجموعة عواملی عبور کرده و در آنها غور کند تا او را به مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام رهنمون سازد.»⁽¹⁾

استفتائات متوکّل از امام هادی علیه السلام

اشاره

با هم استفتائات متوکّل از امام علی النقی علیه السلام را می‌خوانیم:

الف) کنیه کافر را صدا زدن

متوکّل کاتب و نویسنده‌ای نصرانی داشت که به او بسیار احترام می‌گذاشت و به خاطر علاقه‌ای که به او داشت او را با کنیه(ابو نوح) صدا می‌زد. عده‌ای از کاتبان و نویسندگان کاخ این عمل را نادرست خوانده و گفتند: جایز نیست کافر را با کنیه صدا بزنیم. متوکّل از فقها استفتاء کرد و در نتیجه منجر به دو نظر شد: گروهی آن را جایز دانستند و گروهی منع کردند.

متوکّل ناچار از امام هادی علیه السلام استفتاء نمود و ماجرا را نوشت.

امام در پاسخ نوشتند: ((بسم الله الرحمن الرحیم. تَبَّت یَدا اَبی لَهَبٍ وَ تَب⁽²⁾)) نابود باد ابولهب و دو دستش بریده باد.

این پاسخ بدیع از بی‌نظیرترین پاسخ‌های عالم فتوا به شمار می‌رود و امام هادی علیه السلام با استفاده از این آیه نه تنها جواز

کنیه‌گذاری کافر را ثابت می‌کند بلکه وقوع آن را نیز در قرآن یعنی معتبرترین مدرک فتوا نشان می‌دهد. متوکّل نیز از پاسخ امام هادی علیه السلام قانع شد و به آن عمل کرد.⁽¹⁾

ب) میزان کثیر چه قدر است؟

متوکّل‌بیمار شد و نذر کرد اگر بهبود یافت پول بسیاری را صدقه بدهد. پس از آن که سلامتی را به دست آورد خواست نذر خود را ادا نماید. ناچار متوکّل از امام هادی علیه السلام سؤال نمود و امام هادی علیه السلام پاسخ داد: باید 83 دینار صدقه دهی.

فقها از این جواب تعجب کردند و به متوکّل گفتند:

بپرس مبنا و مدرک این فتوا چیست؟

متوکّل بر این اساس از حضرت دلیل فتوا را خواست.

حضرت جواب فرمودند: خداوند متعال در قرآن می‌فرماید: ((لَقَد نَصَرَکُمُ الله فِی مَواطِن کَثِیرَهًْ)) خداوند شما را در مواطن و جاهای بسیاری یاری کرد.

و همه خاندان ما روایت کرده‌اند که مواطن و مواقفی که در جنگ‌ها و غزوات، خداوند پیامبرش را در آنها یاری کرد، 83 موطن بوده است. در نتیجه عدد کثیر از دیدگاه قرآن 83 می‌باشد.⁽²⁾

ج) حکم عمل خلاف مرد نصرانی

مرد نصرانی را که با زنی مسلمان، مرتکب عمل خلاف شده بود نزد متوکّل آوردند همین که خلیفه خواست بر او حد شرعی جاری کند آن مرد مسلمان گشت.

یحیی بن اکثم گفت: «اسلام این مرد، شرک و عمل گذشته او را از بین برد(و دیگر حدّ او نباید اجرا گردد)».

یکی دیگر از فقها گفت: باید او را سه حد بزنند و هر یک فتوایی دادند تا آن که متوکّل تصمیم گرفت از امام هادی علیه السلام استفتاء کند. لذا طی نامه‌ای موضوع را بیان کرد و از امام هادی علیه السلام نظر خواست.

امام در جواب نوشت: «باید آن قدر او را بزنند تا بمیرد.»

این فتوا به مذاق یحیی و دیگر فقها خوش نیامد و نپذیرفتند و گفتند: نه کتاب خدا گواه این مدعاست و نه سنّت پیامبر آن را تأیید می‌کند.

متوکّل به امام هادی علیه السلام نامه‌ای نوشت و در آن یادآور شد که فقهای مسلمین فتوای ایشان را نپذیرفته‌اند و آن را خلاف کتاب و سنّت می‌دانند و افزود: پس برای ما منبع فتوا را بیان کن.

امام در جواب نوشت: «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم، خداوند متعال دربارة کافران می‌فرماید: ((فَلَمّا رَاَوا بَأسنا قالُوا آمَنّا بِالله وَحدَهُ وَ کَفَرنا بِما کُنّا بِهِ مُشرِکین، فَلَم یَک یَنفَعُهُم ایمانِهِم لَمّا رَاَوا بَأسنا)) پس آنگاه که شدّت قهر آوردیم و به همه بت‌هایی که شریک خدا می‌دانستیم کفر ورزیدیم، امّا ایمان‌شان پس از دیدن مرگ و مشاهده عذاب به آنها هیچ سودی نبخشید.»

متوکّل این فتوا(و استنباط از آیه) را پذیرفت و دستور داد تا حکم آن مرد را اجرا کنند.⁽¹⁾

اسرار عدد 12

به دلیل این‌که امام علی النقی علیه السلام، دهمین امام شیعیان جهان است و سرّی از اسرار ولایت و عدد 12 در آن نهفته است، لذا بر آن شدیم اسرار عدد 12 از جمله اسراری که در مورد آن امام همام می‌توانیم برداشت کنیم را بیان کنیم:

و آنها 12 نواده که بهترین نوادگان مرسلین هستند و 12 نقیب و 12 ستاره هستند به عدد برج‌ها، ماه‌ها و روزها و برای هر امامی از آنها 12 حرف است که رازی از اسرار ولایت است و همین طور است توحید و نبوت است:

لا اله الا الله(12)، محمّد رسول الله(12)، النبی المصطفی(12)، الصادق الأمین(12)، علی باب الهدی(12)، امین الله حقا(12)، امیرالمؤمنین(12)، فاطمهًْ أمّهًْ الله(12)، البتول الزهراء(12)، وارثهًْ النبیّین(12)، الامام الثانی(12)، الحسن المجتبی(12)، وارث المرسلین(12)، الامام الثالث(12)، الحسین بن علی(12)، خلیفهًْ النبیّین(12)، وارث الوصیّین(12)، الامام الرابع(12)، الامام السجّاد(12)، علی بن الحسین(12)، وارث المرسلین(12)، سیدالعابدین(12)، الامام الخامس(12)، الامام الباقر(12)، هو محمّد بن علی(12)، امام المؤمنین(12)، الامام السادس(12)، الامام الصادق(12)، هو جعفر بن محمّد(12)، قدوهًْ الصدیقین(12)، الامام السابع(12)، الامام الکاظم (12)، هو علی بن موسی(12)، امام المؤمنین(12)، الامام التاسع (12)، الامام الجواد(12)، هو محمّد بن علی(12)، نجل المنتجبین(12)، الامام العاشر(12)، الامام الهادی(12)، هو علی بن محمّد(12)، وارث الوصیّین(12)، الامام الحادی العشر(12)، الحسن العسکری(12)، الامام

المسلمین(12)، الامام الخاتم(12)، القائم المهدی(12)، محمّد بن الحسن (12)، خلیفهًْ النبیّین(12)، خاتم الوصیّین(12)، هؤلاء العترهًْ(12)، الغرا المیامین(12)، بنوعبدالمطلب(12)، سادهًْ أهل الجنّهًْ(12)، محبهم مؤمن تقی(12)، فی الجنّهًْ مخلد(12)، عدوهم کافر شقی(12)، فی النّار مؤید (12)، اللّهم صل علیهم(12)، بأفضل صلواتک (12) یا رب العالمین(12)»

برهان آنچه به آن هدایت شدم و بر آن راهنمایی شدم؛ این است که همة سخن وقتی به اصل خود برگردانده شود؛ منحصر در چهار کلمه می‌شود و آن لا اِلهَ اِلاّ الله، مُحَمَّد رَسُولُ الله و اسلام و ایمان بر آن دو استوار است و هر یک از این کلمات 12 حرف است و امام؛ رئیس ایمان و زمامدار اسلام است. پس واجب است که فرد؛ قائم به آن 12 امام باشند و این آیه اشاره به آن است ((وَ بَعَثنا مِنهُمُ اثنَی عَشَرَ نَقیباً))⁽¹⁾و این آیه ((وَ قَطَّعناهُمُ اثنَتَی عَشرَهًَْ أسباطاً أمَماً)) پس فرد قائم به این امر، از بزرگ‌مردان و اولیاء و نوادگان را 12 نفر قرار داده است، سوم این که تدبیر عالم در شب و روز را در 12 ساعت قرار داده است. چهارم این که خورشید و ماه را دو آیه قرار داده است که به آنها هدایت می‌شود و مسیر حرکت آنها در تقدیر و تسخیر 12 برج است و ماه‌های سال 12 ماه قرار داده شده است، پس بر چشم عبرت به این ادوار نگاه کن و ببین چگونه با این اسرار جاری است به مشیّت خدای جبّار که این تقدیر خدای عزیز علیم است.⁽²⁾

ن.ک ائمّة دوازده‌گانه، اثناعشری

اسم اعظم ن.ک دانش الهی امام هادی علیه السلام(الف)

احمدبن حمزة بن یسع اشعری قمی

اشعری قمی مورد وثوق و اطمینان آن حضرت و محدث و ثقه بوده است.⁽¹⁾در پاره‌ای از روایات مذکور است که او وکیل امام هادی علیه السلام در شهر قم بوده و وجوهات شرعیه را به امام می‌رسانده است. علاوه بر این تمامی رجال شناسان نیز از آغاز تا فرجام احمد بن حمزه را به عنوان محدثی مورد اعتماد و موجه یاد کرده‌اند. کتاب نوادر از اوست.

اصالت قرآن در مکتب امام هادی علیه السلام

از انحرافاتی که غلات شیعه پدید آورده و سبب حمله دیگر فرق اسلامی به شیعیان شدند، مشکل تحریف قرآن بود؛ مسأله‌ای که اهل سنّت نیز به علت اشتمال کتاب‌هایشان به پاره‌ای از روایات نادرست حاوی تحریف، گرفتار آن هستند.

در برابر این اتّهام، ائمّه شیعه همواره اصالت را به قرآن داده و هر روایت مخالف با آن را باطل اعلام داشته‌اند.

امام هادی علیه السلام ضمن رساله مفصلی که ابن شعبه حرّانی از آن حضرت نقل کرده، به شدت بر اصالت قرآن تکیه فرمود و آن را در مقام سنجش روایات و تشخیص صحیح از ناصحیح به عنوان معیاری دقیق اعلام نمود و به طور رسمی قرآن را به عنوان تنها متنی که همه گروه‌های اسلامی بدان استناد می‌کنند، مطرح کرد.

در نشستی دیگر دربارة یک مسأله اختلافی، امام علیه السلام با استناد به قرآن، همه را ملزم به قبول نظر خود ساخت.⁽¹⁾در روایتی نیز که عیاشی نقل کرده، آمده است: کانَ اَبُوجَعفَر وَ اَبُو عَبدالله عَلَیهما السّلام لا یصدّق عَلَینا اِلا بِمَا یُوافِق کِتاب الله وَ سُنَّهًْ نَبِّیه.⁽²⁾

از مهم‌ترین بحث‌هایی که در آغاز قرن سوم، دنیای تسنّن را به خود مشغول داشته، جدال بر سر مسأله حدوث و قدم قرآن بود که خود موجب پیدایش فرقه‌ها و گروه‌هایی در میان آنها شد.

شیعیان با راهنمایی ائمّه درباره این موضوع سکوت اختیار کردند. در نامه‌ای، امام هادی علیه السلام به یکی از شیعیان دستور می‌دهد در این زمینه اظهار نظر نکرده و جانب هیچ یک از دو نظر حدوث یا قدم قرآن را نگیرد.⁽³⁾این موضع‌گیری، سبب شد تا شیعیان گرفتار این بحث بی‌حاصل نشوند.

ن.ک فتنة خلق قرآن

اصحاب امام ن.ک یاران و راویان احادیث امام علیه السلام

اعجاز امیران عالم

کتاب اعجاز امیران عالم یا قطره‌ای از معجزات چهارده معصوم علیهم السلام تألیف احمد متوسّل حاوی معجزات امیران عالم- یعنی پیامبر گرامی اسلامی صلی الله علیه و آله و سلم، حضرت زهرا علیها السلام، حضرت علی علیه السلام و یازده فرزندش می‌باشد که آن معجزات از منابع مهم و اصلی در نظر گرفته شده است. بخش دوازدهم آن نیز شامل معجزات حضرت اباالحسن امام هادی علیه السلام است.

الاغ خراسانی

محمّد بن سنان الزهری می‌گوید: سالی امام هادی علیه السلام همراه بعضی از اصحاب به حجّ رفته بود و هنگام برگشتن از حجّ در راه مدینة به یک مرد خراسانی رسید که الاغ او مُرده بود. در حالی که نگران و غمگین بود و با خود می‌گفت: چگونه و با چه چیزی بار خود را ببرم؟

اصحاب وقتی آن خراسانی را دیدند او را شناختند، پس به امام هادی علیه السلام عرض کردند: به راستی که این خراسانی از شیعیان و محبین و دوست‌داران است، اگر می‌توانید برای او کاری انجام دهید.

پس امام هادی علیه السلام نزدیک الاغ شد و فرمود: گاو بنی اسرائیل بهتر از من نیست که با جزئی از آن به بدن مرده زدند و او به اذن خدا تبارک و تعالی زنده شد.

سپس ایشان به آرامی با پای مبارک خویش به آن الاغ زد و فرمود: به اذن خدای تبارک و تعالی زنده شو! یک باره آن الاغ مرده به اذن خدای تبارک و تعالی و به دستور حجت خدا زنده شد و ایستاد، پس آن خراسانی با خوشحالی بار خود را بر الاغ خود گذاشت و به سوی مدینه حرکت کرد و هرگاه امام هادی علیه السلام را در جمعی یا مکانی می‌دید با دست به ایشان اشاره می‌کرد و می‌گفت این همان شخصی است که الاغ مرده من را به اذن خدای تبارک و تعالی زنده کرد.⁽¹⁾

القاب شریفه امام

مشهورترین القاب آن حضرت نقی و هادی است. گاهی آن حضرت را نجیب، مرتضی، عالم، فقیه، ناصح، امین، مؤتمن، طیّب و

متوکّل می‌گفتند. لکن لقب اخیر را آن حضرت مخفی می‌کرد و اصحاب خود را فرموده بود: از این لقب اعراض کنید، به جهت آن که در آن زمان لقب خلیفه، متوکّل علی الله بود و چون آن جناب و فرزندش امام حسن علیه السلام در سامره سکنی فرمودند در محلّه‌ای که عسکر نام داشت، از این جهت این هر دو بزرگوار را نسبت به آن مکان داده و عسکری می‌گفتند.⁽¹⁾

لقب‌های امام هادی علیه السلام که نشانة برخی از صفات شریف و مکارم اخلاق او هستند به شرح زیر است:

القطره

علامه مستنبط مؤلف کتاب القطره از علمای مشهور نجف اشرف و امام جماعت در حرم مطهر امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است. در جلد اول و دوم این کتاب بخش‌هایی دربارة زندگی و معجزات امام هادی علیه السلام نگاشته شده است. علامه حاج آقا بزرگ تهرانی در شرح حال مؤلف فرموده است: سیّداحمد پسر سیّد رضی، پسر سیّد احمد، پسر سیّد نصرالله، پسر سیّد حسین موسوی ساوجی تبریزی از علماء و مدرّسین بود، جدّ بزرگ او سیّد حسین اهل ساوج بود و از آنجا به تبریز منتقل شد، اولاد او نسل به نسل در آنجا زندگی کرده‌اند و در میان آنها دانشمندان و بزرگانی ظاهر گشته‌اند.

مرحوم مستنبط در تاریخ 12 ربیع الثانی 1325 در شهر تبریز متولّد شد و در آنجا رشد و نما یافت. دروس مقدّماتی را از بعضی از بزرگان فرا گرفت و در درس علّامه میرزا صادق تبریزی حضور یافت و در سال 1347 به نجف اشرف مهاجرت نمود و در درس استادانی مانند میرزا محمّدحسین نائینی و شیخ ضیاء الدین عراقی و میرزا علی ایروانی و سیّد ابوالحسن اصفهانی شرکت کرد و تقریرات بعضی از ایشان را در فقه و اصول نوشت و بعضی از آن بزرگواران به او اجازه داده‌اند و از مرحوم علّامه شیخ عبّاس قمی و از مؤلف⁽¹⁾اجازه نقل روایت دارد.

از آثار ایشان کتاب‌های زیر را می‌توان نام برد:

علّامه مستنبط رحمة الله در مقدمه کتاب القطره می‌نویسد: «پس آنچه به ما رسیده و ما به آنچه رسیده‌ایم- از آن جمله این کتاب- بیش از «قطره‌ای» از دریای فضائل و مناقب ایشان نیست و هرگز آن را انکار نکرده و وحشت نداشته باشید و از مطالب این کتاب تعجّب نکنید و از خدای تعالی تقاضا کنید فهم شما را در معارف خاندان وحی زیاد کند و جستجو نموده از رحمت او مأیوس مباشید، زیرا قرآن کریم می‌فرماید:

((إنَّهُ لا یَیأس مِن رَوح الله إلاَّ القَوم الکافِرُونَ)) ⁽¹⁾

از رحمت خدا جز قومی که کافرند مأیوس نمی‌باشند.

و به مولا و صاحب اختیار و فرمانروای همة هستی بگو:

((یا أیُّهَا العَزیزُ مَسَّنا وَ أهلَنا الضُّرُّ وَ‌جِئنا بِبضاعَهًٍْ مُزجاهًٍْ فَأوفِ لَنا الکَیلَ وَ تَصَدَّق عَلَینا إنَّ اللهَ یَجزِ المُتَصَدِّقینَ)) ⁽²⁾

ای پادشاه همه عالم! به ما و اهل ما بیچارگی روی آورده و ما با سرمایه‌ای بسیار اندک به شما روی آورده‌ایم، پیمانة ما را پر کن و بر ما نیکی و احسان نما که خداوند نیکوکاران را پاداش می‌دهد. و هنگامی که مولا و سرورت فهمیدن معارف را به تو احسان نمود، می‌توانید بپذیرید «آنچه را که فرشتة مقرّب یا نبیّ مرسل و یابنده‌ای که خدا قلبش را برای ایمان امتحان کرده»⁽³⁾قابلیّت پذیرش آن را دارد. اسرار اهل بیت علیهم السلام را از اخبار و روایاتی که رسیده است درک کنید، خداوند به ما و شما «قطره»ای از «دریاهای نور» روزی نماید.⁽⁴⁾

جلد اول کتاب نفیس القطره توسط محمّد ظریف ترجمه شده و توسط نشر حاذق به چاپ رسید و جلد دوم این کتاب توسط محمّد حسین رحیمیان ترجمه شده است.

الواثق بالله ن.ک هارون واثق، واثق

ام الفضل ن.ک امام جواد علیه السلام

امامان دوازده گانه ن.ک ائمّه دوازده گانه، اثنی عشری

امام از دیدگاه مورّخان

همة پژوهشگرانی که سیرة امام هادی علیه السلام را به نگارش درآورده‌اند، کرامت، شرف، دانش و تقوا را در شخصیت او مجسم یافته و مراتب اعجاب و تحسین خویش را نسبت به آن حضرت ابراز داشته‌اند؛ اینک به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

است و گواه بر این حقیقت‌اند که نفس شریف امام واجد فضایل و مناقبی است که سرچشمة آنها مقام رفیع نبّوت و نیاکان بزرگوار او هستند.⁽¹⁾

امامت امام هادی علیه السلام

هشت سال از سن شریف امام هادی گذشته بود که پدر بزرگوارش شهید گشت در حدیث مفصلی که شیخ کلینی در مورد آنچه که پس از وفات امام جواد علیه السلام رخ داد روایت کرده، آمده است:

«چون امام جواد درگذشت از خانه‌ام بیرون نیامدم تا آن که دانستم سران طایفه(شیعه) نزد محمّدبن فرج که از اصحاب موثق امام رضا و امام جواد علیه السلام و وکیل امام هادی علیه السلام بود گرد آمده دربارة امر(امامت) به رایزنی می‌پردازند.»⁽¹⁾این روایت بیانگر آن است که شیعیان در آن روزگار مجالسی داشتند که در آنها دربارة امور بسیار مهم به گفتگو و رایزنی می‌نشستند. یکی از این امور مهم، شناخت امام و بیعت با او و پذیرفتن دستوراتش بوده است. آنان پس از وفات امام جواد علیه السلام، به خاطر وجود اخبار صحیحی که در دست داشتند، بر امامت امام هادی علیه السلام اجماع کردند. در پایان این روایت آمده است: همه کسانی که در آن مجلس بودند به امامت امام هادی علیه السلام تسلیم شدند و به این ترتیب امامت به آن حضرت منتقل گردید.⁽²⁾⁽³⁾

امام هادی علیه السلام در سال 220 ق به امامت رسید. از آنجا که شیعیان (به استثنای افرادی معدود) مشکل پایین بودن سنّ امام جواد علیه السلام را پشت سر گذاشته بودند، درزمینه امامت امام هادی علیه السلام تردید خاصی برای بزرگان شیعه رخ نداد. به نوشته شیخ مفید⁽⁴⁾همه پیروان امام جواد علیه السلام به استثنای افراد معدودی، به امامت امام

هادی علیه السلام گردن نهادند. این عدّه معدود برای مدّت کوتاهی به امامت موسی بن محمّد(م 296) معروف به «موسی مبرقع» مدفون در قم معتقد شدند؛ لیکن پس از مدّتی از امامت وی برگشتند و امامت امام هادی علیه السلام را پذیرفتند. سعد بن عبدالله بازگشت این افراد به امام هادی علیه السلام را از آن روی می‌داند که خود موسی مبرقع از آنان بیزاری جست و آنان را از خود راند.⁽¹⁾

ن.ک پیشوایی امام در کودکی

امام جواد علیه السلام

اشاره

پدر ارجمند امام هادی علیه السلام امام محمّد جواد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمّد بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب علیه السلام است و به راستی این عالی‌ترین نسبت در اسلام محسوب می‌شود و تاریخ بشر در همة ادوارش نسبی رفیع‌تر و درخشنده‌تر از نسب مطهر وی- که آسمان دنیا را به حقیقت اسلام و گوهر ایمان منوّر ساخته- در حافظة خویش ثبت نکرده است.

امام هادی علیه السلام از این خانوادة شریف به وجود آمد. امام جواد علیه السلام به سبب موهبت‌های خدایی و نبوغ ذاتی‌اش اعجوبة روزگار بود. او بعد از وفات حضرت رضا علیه السلام در حالی که فقط هفت سال و چند ماه از عمرش می‌گذشت، رهبری دینی و مرجعیت عامّة امّت اسلام را عهده‌دار شد. اکنون با هم تکّه‌هایی از زندگانی آن معصوم را می‌خوانیم:

الف) پدر امام هادی عجل الله تعالی فرجه الشریف

به گفتة ابن عیّاش، ولادت او(امام جواد علیه السلام) روز دهم رجب بوده، ولی قول مشهور میان عالمان و مشایخ این است که او در مدینه در 19 رمضان سال 195 ق ولادت یافت.

مادرش امّ ولد بود «سبیکه» نام داشت. امام رضا علیه السلام او را «خیرزان» نام نهاد. او اهل نوبه بود و از خاندان ماریه قبطیه- مادر ابراهیم-، فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم او از بهترین زنان عصر خود به شمار می‌رفت و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم طی گفتاری به او اشاره کرده، می گوید: پدرم به فدای بهترین کنیزان اهل نوبه که پاک و پاکیزه بود.

روایت شده است:

یزید پسر سلیط، برای انجام عمره مفرده، به مکّه حرکت کرد و در راه با امام کاظم علیه السلام ملاقات نمود. امام علیه السلام به او فرمود: من امسال دستگیر خواهم شد و امامت به عهدة علی علیه السلام است، امّا علی دوّم علی فرزند امام حسین علیه السلام است و فهم، بصیرت، محبت و دین علی اوّل، به او داده خواهد شد و او رنج‌ها و صبرهای علی دوّم را در برابر ناگواری‌ها خواهد داشت، سخن نخواهد گفت، مگر پس از چهارسال از مرگ هارون.

سپس فرمود:

«ای یزید فرزند سلیط! هرگاه از آن مکان عبور کردی و امام رضا علیه السلام را ملاقات نمودی- که به زودی ملاقاتش خواهی کرد- بشارتش بده که به زودی زود، فرزندی امانت‌دار و مبارک بر او ولادت خواهد یافت و او به تو خبر خواهد داد که تو با من ملاقات نموده‌ای. پس در این هنگام، خبرش ده کنیزی که این فرزند از او

متولّد خواهد شد، کنیزی است از کنیزان ماریة قبطیّه، کنیز رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و اگر توانستی، سلام مرا به آن کنیز نیز برسان!»

می‌گویم: در عظمت این خانم همین حدیث معتبر بس و کافی که امام کاظم علیه السلام به یزید پسر سلیط امر کند سلام مرا به او برسان! چنان که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به جابر فرزند عبدالله انصاری امر کرد سلامش را به ابوجعفر امام باقر علیه السلام برساند.⁽¹⁾

ب) روایتی از قطب راوندی

قطب راوندی روایت کرده است:

معتصم، گروهی از وزیران خود را خواسته و گفت: در خصوص محمّد فرزند علی جواد علیه السلام شهادت باطل دهید و بنویسید که قصد شورش دارد!

پس چنین کردند و معتصم آنگاه دستور داد امام جواد علیه السلام را به نزدش آوردند.

معتصم گفت: آیا تو می‌خواستی بر ضدّ خلافت من قیام نمایی؟

امام جواد علیه السلام فرمود: به خدا سوگند که من چنین قصد و اراده‌ای نداشته‌ام.

معتصم گفت: فلان و فلان و فلان شهادت داده‌اند و آنگاه آنها را حاضر کرد و آنها خطاب به امام علیه السلام گفتند: آری، این در اثر نامه‌هایی است که از بعضی غلامان تو گرفته‌ایم.

در این هنگام، معتصم با همراهان خود در ایوان کاخ نشسته بود که امام جواد علیه السلام دست به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا! اگر بر من دروغ می‌بندند، آنها را با عذابت برگیر!

راوی گوید: «به ایوان نگاه می‌کردیم، دیدیم آن‌چنان می‌لرزد که به تندی جلو و عقب می‌رود. پس هر کدام از اطرافیان معتصم برخاسته و دوباره به زمین افتادند و معتصم که ترسیده بود، به امام جواد علیه السلام گفت: ای فرزند رسول خدا! به درستی که از گفتة خود پشیمان شدم و توبه می‌کنم، از خدا بخواه تا ایوان را آرام کند! امام جواد علیه السلام فرمود: خداوندا! ایوان را آرام کن که می‌دانی اینان دشمنان تو و من‌اند و در آن حال، ایوان آرام گرفت.»⁽¹⁾

ج) آن سوی ماجرای شهادت

مسعودی در «اثبات الوصیّه» می‌گوید: زمانی که امام جواد علیه السلام به عراق آمد، معتصم و جعفر- پسران مأمون- پیوسته در اندیشه قتل و شهادت امام جواد علیه السلام بودند. پس جعفر، خواهر خود ام‌الفضل را وسیلة اجرای نقشه و نیرنگ خود گرفت، چه می‌دانست که ام‌الفضل با وجود علاقة شدیدش به امام جواد علیه السلام، از او روی برگرداند، زیرا که امام علیه السلام همسر دیگر خود سمانه- مادر امام هادی علیه السلام- را بر او ترجیح می‌داد از آن روی که ام الفضل دارای فرزند نمی‌شد، ولی سمانه فرزنددار شده بود.

به همین جهت ام الفضل به برادرش جعفر جواب مثبت داد و آن دو مقداری زهر به درون انگور تزریق نمودند.

امام جواد علیه السلام انگور را دوست داشت، وقتی از‌آن خورد، مسموم شد و رو به شهادت نهاد.

در این حال ام الفضل پشیمان شد و گریست، امام جواد علیه السلام به او گفت: گریه‌ات برای چیست؟ به خدا سوگند به فقری مبتلا

خواهی شد که جبرانی برایش نیست و به بلایی دچار خواهی گشت که هرگز پنهان نخواهد ماند. پس ام الفضل در مخفی‌ترین اعضای بدن خود، زخمی بزرگ پیدا کرد و همة اموال و دارایی‌های خود را برای درمان آن مصرف کرد، ولی هرگز خوب نشد و چنان فقیر گردید که دست بر گدایی دراز کرد!

روایت شده است: آن زخم، زیر ناف او پیدا شد و برادر او جعفر نیز به چاه افتاد و مرده‌اش از چاه بیرون آورده شد در حالی که مست کرده بود.⁽¹⁾

ابن قولویه با سند خود از امام هادی علیه السلام نقل می‌کند که فرمود: چون خواستی امام کاظم و امام جواد علیه السلام را زیارت کنی، غسل کنی و خود را پاکیزه ساز و لباس‌های پاکت را بپوش و قبر امام موسی کاظم و امام جواد علیه السلام را زیارت کن و ...⁽²⁾

ن.ک مادر امام هادی علیه السلام

امام حسن عسکری علیه السلام

اشاره

فرزند برومند امام هادی علیه السلام

او در مدینه پاک، در روز ده یا هشت ربیع‌الثانی به دنیا آمد و گفته شده است: در چهار آن ماه، در سال 232 ق.

شیخ ما حرّ عاملی، در تاریخ خود گوید:⁽³⁾

مولِدُهُ شَهرُ ربیع الآخر * و ذاکَ فی الیَومِ الشرَّیفِ العاشِرِ فی یَومِ الإثنَینِ و قیلَ الرَّابعُ * و قیلَ فی الثّامنُ هو شایعُ.

ولادتش ماه ربیع الآخر است و آن روز دهم، روز دوشنبه و گفته شده است: چهارم ماه و گفته شده است: هشتم ماه ربیع‌الآخر و این شایع و مشهور می‌باشد.

مادرش حدیث یا «سلیل» خوانده می‌شد و«جدّه» نیز می‌گفتند⁽¹⁾و از زنان شایسته و بزرگوار بود و در شایستگی و والایی‌اش مقام همین بس که او پس از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام پناهگاه و مرجع شیعیان، او بود.

شیخ صدوق از احمد پسر ابراهیم نقل کرده که او گفت: به سال 262 نزد حکیمه- دختر امام جواد علیه السلام و خواهر امام هادی علیه السلام رفته و از پشت پرده با او سخن گفتم و از جمله پرسیدم: دینت چیست؟ و او امامان خود را یک به یک نام برد و در پایان، اسم حجّت پسر امام حسن عسکری علیه السلام را به زبان آورد. پس گفتم: او کجاست؟ گفت: پنهان می‌باشد. گفتم: پس شیعیان او، به چه کسی پناه ببرند؟

گفت: به جدّه؛ مادر ابومحمّد عسکری علیه السلام!

گفتم: آیا من از کسی پیروی کنم که وصّی‌اش زنی است؟

حکیمه جواب داد:

«بر تو باد اقتدا به امام حسین علیه السلام، به خواهرش زینب- دختر امام علی علیه السلام- وصیّت کرد و هر علمی که از طرف امام سجاد علیه السلام می‌رسید، برای مخفی نگاه داشتن امام سجاد علیه السلام، به زینب- که سلام خدا بر او باد- نسبت داده می‌شد!»

قطب راوندی می‌گوید: «اخلاق امام عسکری علیه السلام در میان خلق مانند اخلاق پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بود. مردی بود گندمگون، خوش قامت و زیبا صورت و خوش اندام و بس جوان.

شکوهی خاص و شکلی جاذبه‌دار، عام و خاصّ(شیعه و سنّی) برایش احترام قائل بودند و به جهت عظمت‌ها و کمالاتش، به دیدة عظمت به او می‌نگریستند و به جهت خویشتن‌داری، پاک‌زیستی، پارسایی، عبادت، شایستگی و اصلاحی که داشت، بر دیگران مقدمش می‌شمردند. بزرگ مردی بود دارای شرف، با کمالات و بزرگ‌منش، بارهای سنگین را بر دوش می‌کشید و در برابر حادثه‌های سخت و دشوار اظهار ناتوانی نمی‌کرد و باز اخلاقش به سان اخلاق پدرانش خارق العاده بود و بر یک منوال: نیکو و ممتاز».

الف) امام علیه السلام در زندان

شیخ مفید از محمّد پسر اسماعیل روایت کرده است:

زمانی که امام حسن عسکری علیه السلام به زندان افکنده شد، چند تن از بنی العباس به نزد صالح پسر وصیف آمده و گفتند: بر او سخت بگیر! و گشایشی برایش قائل مشو!

صالح پرسید: با او چه کنم؟ دوتن از بدترین مردانی را که داشتم، بر او گماردم، در اثر همنشینی با او، کارشان در نماز و روزه و عبادت بالا گرفت!

پس در آن حضور، آن هر دو گماشته را خواست و گفت: وای بر شما! دربارة این مرد چه می‌کنید؟ گفتند:

چه بگوییم در خصوص مردی که روزها را روزه می‌دارد و شب‌ها را تا به صبح، به عبادت می‌ایستد، وقتی به ما می‌نگرد، بدن‌مان به لرزه می‌افتد و هراسی بر دل‌مان مستولی می‌شود که نمی‌توانیم خود را نگاه داریم!»

بنی العباس وقتی این را شنیدند، ناامید برگشتند!

می‌گویم: از روایات این‌گونه ظاهر می‌شود که امام عسکری علیه السلام غالب ایام زندانی بودن خود را از هر نوع ملاقاتی ممنوع کرده بود و تنها به عبادت مشغول بود.⁽¹⁾

روایت شده است: معتمد عباسی، آن جناب و برادرش جعفر را در زندان علی پسر حزین محبوس کرد و هرگاه از علی پسر حزین، حال امام حسن عسکری علیه السلام را می‌پرسید، جواب می‌گفت: امام عسکری علیه السلام روزها را روزه می‌دارد و شب‌ها را به نماز می‌ایستد! در پاره‌ای از ادعیه، طبق عبارت سجّاد دوّم «سجاد کوچک» به امام عسکری علیه السلام اشاره شده، آنجا که می‌گوید: «... و به حق پاک بسیار سجده‌کنندة کوچک و گریه‌های شبانه‌اش تا به سحر.»⁽²⁾

ب) ماجرای شهادت آن حضرت علیه السلام

ابومحمّد علیه السلام روز جمعه هشتم ربیع الاوّل در سال 260 ق در عصر خلافت معتمد در 28 سالگی از دنیا رفت و در خانة خود، کنار مرقد پدرش امام هادی علیه السلام به خاک سپرده شد.

طبرسی گوید: بسیاری از اصحاب و یاران ما قائل‌اند که در اثر زهری که به او خوراندند به شهادت رسید و نیز پدرش و جدّش و همة امامان معصوم علیهم السلام شهید از دنیا رفته‌اند و سندش بر موضوع روایت امام صادق علیه السلام که فرمود: «مَامِنّا إلاّ مَقتُولٌ اَو شَهِیدٌ»، «کسی از ما نیست مگر کشته شده و یا شهید شده است و خداوند بهتر می‌داند.»

می‌گویم: امام حسن مجتبی علیه السلام در ساعات پایانی عمرش، خطاب به جناده پسر امیّه چنین گفت: «مَامِنّا اِلاّ مَسمُومٌ اَو مَقتُولٌ»، «ای جناده! کسی از ما نیست مگر مسموم شده و یا کشته شده است.»

عالم بزرگ کفعمی و غیر او نیز گفته‌اند: که امام عسکری علیه السلام را معتمد مسموم کرد و از دنیا برد.⁽¹⁾

ن.ک خانم امام حسن عسکری علیه السلام

امام شناسی

از آنجا که، دهمین اختر تابناک امامت علی الهادی علیه السلام می‌باشد، لذا برای شناخت شخصیت، امامت و ولایت آن جناب لازم می‌دانیم شناختی کلی و اجمالی راجع به امام‌شناسی داشته باشیم:

بدان که خلاف میان علمای امّت در آن که نصب امام آیا واجب است بعد از انقراض زمان نبّوت یا نه و بر تقدیر وجوب آیا بر خدا واجب است یا بر امّت؟ و بر هر تقدیر آیا وجوبش عقلی است که عقل حکم می‌کند به وجوبش یا از دلایل سمعیّه وجوبش معلوم شده است؟ پس قاطبة علمای امامیّه را اعتقاد آن است که نصب امام بر حق تعالی واجب است عقلاً و سمعاً؛ و بعضی از معتزلة اهل سنّت و جمیع خوارج را اعتقاد آن است که نصب امام مطلقاً بر خدا و خلق واجب نیست؛ و اشاعره و اصحاب حدیث اهل سنّت و بعضی از معتزله قائلند که نصب امام بر مردم واجب است به دلیل سمعی نه عقلی و جمعی از معتزله را اعتقاد آن است‌که واجب است بر مردم نصب امام با امن از فتنه نه با خوف فتنه؛ و بعضی برعکس گفته‌اند و

امام در لغت عرب به معنای مقتدا و پیشوا است و در اصطلاح فرقة ناجیه در باب صلاهًْ که امام می‌گویند غالباً به معنی پیش‌نماز است و در علم کلام که امام می‌گویند مراد شخصی است که از جانب خدا به خلافت و نیابت حضرت رسالت پناه معیّن شده باشد و گهی هست که به پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز امام اطلاق می‌نمایند و از بعضی اخبار معتبره معلوم می‌شود که مرتبة امامت بالاتر از مرتبة پیغمبری است چنانچه حق تعالی بعد از نبّوت به حضرت ابراهیم خطاب فرموده که ((إنِّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِماماً)) ⁽¹⁾

و بعضی از محقّقان گفته‌اند: امام شخصی است که حاکم باشد بر خلق از جانب خدا به واسطة آدمی در امور دین و دنیای آنها مثل پیغمبر الاّ آنکه پیغمبر از جانب خدا بی‌واسطة آدمی نقل می‌کند و امام به واسطة آدمی که آن پیغمبر است.⁽²⁾

و ظاهر است که در امم سابقه بعد از وفات پیغمبری از انبیای صاحب شریعت تا مبعوث گردیدن صاحب شریعت دیگر، پیغمبران بسیار بودند که اوصیای پیغمبر سابق و حافظ ملّت و شریعت او بودند، لهذا روایت شده است از حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم که: علمای امّت من مانند پیغمبران بنی اسرائیلند.⁽³⁾

و تفسیر علما در بعضی از روایات به ائمّه علیه السلام شده است⁽⁴⁾و معلوم است که هر فایده‌ای که بر وجود رسول و نبی صلی الله علیه و آله و سلم مرتبت می‌شود بر وجود امام مترتب است از دفع فساد و حفظ شریعت و منع مردم از ظلم و جور و معاصی.

و امّا وجوب نصب امام بر حق تعالی، پس فرقة ناجیة امامیّه را بر آن دلایل عقلیّه بسیار است که در کتب مبسوطه ایراد نموده‌اند.

مانند «شیافی» سیّد مرتضی و «تلخیص» شیخ طوسی رحمة الله و غیر آنها و ما به ایراد یک دلیل از آنها اکتفا می‌نمائیم و آن دلیل این است که لطف بر خدا واجب است، زیرا که کردن آنچه نسبت به بندگان اصلح است بر خدا لازم است از جهت آنکه عقل حاکم است بر افعال کریم لایزال مبنی بر حکمت و مصلحت است و هرگاه اصلح که راجع و انفع است مانع باشد ترک آن و تبدیلش به غیر اصلح با آنکه ترجیح و مرجوح است از فاعل مختار غنی کریم، قبیح نیز هست عقلاً و چون وجوب اصلح ثابت شد باید که لطف نیز بر خدا واجب باشد زیرا که لطف عبارت است از امری که به سبب آن فعل مأمور، به ترک منهیُّ عنه بر مکلف آسان بشود و به سبب آسانی فعل و ترک آن از او به عمل آید اما به شرطی که به حدّ الجاء و اضطرار نرسد چه علت استحقاق ثواب و عقاب اختیاری بودن فعل است، پس به این سبب قائلان به حسن و قبح عقلی و وجوب اصلح قائلند به وجوب لطف بر حق تعالی.

و دلیل بر این آن است که تکلیف مشتمل است بر منافع و مصالح بسیار به حسب دنیا و عقبی برای عباد و تکلیف مشتمل است بر لطف و لطف البته اصلح است از غیر آن، پس لطف بر خدا واجب است بنابر وجوب اصلح و این معلوم است که وجود امام لطف است. ایشان را منع کند از فتنه، فساد، ظلم و ستم بر یکدیگر و ارتکاب معاصی و بدارد آنها را بر طاعات، عبادات، انصاف و مروّت، البته امور مردم منسّق و منتظم می‌گردد و به صلاح اقرب و از فساد ابعد خواهد بود.⁽¹⁾

ن.ک دلائل امامت، شناخت و شخصیت امام هادی علیه السلام

امام علی النقی علیه السلام در زندان

ابن اورمه می‌گوید:

در روزگار متوکّل به سامرّاء رفتم و بر سعید حاجب وارد شدم که متوکّل ابوالحسن را به دست او سپرده بود تا وی را بکشد چون بر سعید وارد شدم گفت: دوست‌داری خدایت را ببینی؟ گفتم: سبحان الله! خدای من]کسی است[ که به چشم دیده نمی‌شود. گفت: منظورم کسی است که شما او را امام خود می‌پندارید. گفت: بدم نمی‌آید او را ببینم. گفت: به من دستور داده که او را بکشم و فردا این کار را خواهم کرد. در حال حاضر صاحب برید(پستچی) نزد اوست، وقتی او رفت تو داخل شو. لحظه‌ای بعد صاحب برید بیرون آمد. سعید گفت: داخل شو. من وارد خانه‌ای شدم که ابوالحسن در آن زندانی بود: ناگهان چشمم به گوری افتاد که در برابر آن حضرت کنده شده بود. وارد شدم، سلام کردم و گریستم. فرمود: چرا گریه می‌کنی؟ عرض کردم: برای آنچه می‌بینم. فرمود: برای آن گریه نکن؛ زیرا آنها موفق به انجام این کار نمی‌شوند. آن حضرت مرا آرام کرد، سپس فرمود: دو روز بیشتر طول نمی‌کشد که خداوند خون او و خون دوستش را که دیدی می‌ریزد. ابن اورمه می‌گوید: به خدا قسم دو روز بیشتر نگذشت که او]و دوستش[ کشته شدند.⁽¹⁾

امام علی النقی علیه السلام در سامرّاء

امام هادی علیه السلام در- صریا دهی است در اطراف مدینه- در نیمه ذیحجه به سال 212 ق متولّد شد و در سامرّاء نیمه ماه رجب سال

254 ق وفات یافت، چهل و یک سال داشت و مدت امامت آن حضرت 33 سال بود، مادرش کنیزی بود که سمانه نام داشت.

متوکّل عباسی آن جناب را به مأموریت یحیی بن هرثمه از مدینه به سامرّاء آورد و در همان شهر ماند تا از دنیا رحلت نمود.⁽¹⁾

روزی که حضرت با یحیی بن هرثمه وارد سامرّاء شد، در کاروانسرای گدایان به امام علیه السلام جای دادند.

صالح بن سعید می‌گوید: روزی که امام هادی علیه السلام وارد سامرّاء شد خدمت آن حضرت رسیدیم.

عرض کردم: فدایت شوم این ستمگران سعی می‌کنند به هر وسیله که هست نور شما را خاموش سازند و نسبت به شما اهانت کنند تا آنجا که شما را در این‌مکان پست که کاروانسرای فقرا است، جای داده‌اند.

در این وقت امام علیه السلام با دست به سویی اشاره کرد و فرمود: اینجا را نگاه کن ای پسر سعید!

ناگاه باغ‌های زیبا و پر از میوه و جوی‌های جاری و خدمت‌گزاران بهشتی همچون مرواریدهای دست نخورده دیدم، چشم‌هایم خیره شد و بسیار تعجب کردم.

امام فرمود: ما هر کجا باشیم این وضع برای ماست، ای پسر سعید! ما در کارونسرای گدایان نیستیم.⁽²⁾⁽³⁾

امام هادی علیه السلام بیشتر عمرش را در سامرّاء که حکومت عباسی به اجبار او را وادار به اقامت در آن شهر کرده بود، گذراند. امام در

آن شهر همانند یک زندانی بود، زیرا مأموران امنیتی خانة او را محاصره و همة حرکت‌هایش را زیر نظر داشتند و هر کس را که با او ارتباط داشت یا مالی برایش می‌آورد، بازجویی و اذیت می‌کردند. امام در دوران متوکّل با بیشترین فشار سیاسی و رنج‌های ناشی از آن روبه‌رو بود، چرا که متوکّل در ستم و سخت‌گیری بر علویان از هیچ کوششی فروگذار نمی‌کرد و فرزندان پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در زمان سیاه او مصیبت‌ها و حوادث ناگواری را تحمل کردند.⁽¹⁾

امام علی النقی علیه السلام در مدینه

امام هادی علیه السلام در مدینه که زادگاه و شهر پدرانش بود، اقامت داشت و در‌آن دیار مقدس به نشر دانش، تهذیب اخلاق و تربیت مردم به آداب اسلام می‌پرداخت. مسجد پیامبر مدرسة او بود و عالمان، فقیهان و راویان پیرامون او حلقه می‌زدند و از سرچشمة زلال علومش بهره می‌بردند. امام همان‌گونه که منبع پرباری برای حیات علمی و فکری مسلمانان محسوب می‌شد، تنها مرجع تأمین نیازهای مادی طالبان علم نیز بود. رسیدگی به بینوایان و مستمندان و تأمین نیازهای غذایی آنان بخشی دیگر از اشتغالات او را تشکیل می‌داد. احسان و نیکی امام بر اهالی مدینه منحصر به این امور نبود، بلکه تمامی مسائل زندگی آنان را شامل می‌شد. او در غم‌ها و شادی‌های آنان شرکت می‌کرد، از بیماران‌شان عیادت می‌کرد، در تشییع جنازه‌هایشان حضور می‌یافت، بر کوچک و بزرگ‌شان مهر می‌ورزید، بیوه زنان و یتیمان را دلجویی و مساعدت می‌کرد و به

طور کلی هر نوع یاری و کمکی که از دست‌شان برمی‌آمد در حق آنان روا می‌داشت.⁽¹⁾

امامت امام هادی علیه السلام را 33 سال و اندی می‌دانند که حدود سیزده سال آن در مدینه سپری شد و بقیه در سامرّاء در روزگاری که امام در مدینه بود، به خاطر ضعف و آشفتگی دستگاه خلافت، به تبیین و گسترش مبانی‌اعتقادی و فرهنگی اسلام روی آورد. شیعیان و دوستان اهل بیت علیهم السلامکه تعدادشان بسیار بود. از نقاط مختلف به ویژه از ایران، عراق، مصر به طور حضوری با مکاتبه با امام در تماس بودند. وکلا و نمایندگان امام نیز در نقاط مختلف کشور اسلامی با مردم ارتباط داشتند.

امام هادی از چنان موقعیت و محبوبیتی در مدینه برخوردار بود که فرماندار آن شهر، قدرت موضع‌گیری علیه آن حضرت را نداشت و در حقیقت تشکیلات آن حضرت دولتی در درون حکومت عباسی بود و تحت رهبری او اداره می‌شد. بُریحَه عباسی که متصدّی نماز در مکّه و مدینه بود، طی نامه‌ای به متوکّل نوشت:

«اگر تو را به حرمین(مکّه و مدینه) نیازی هست، علی بن محمّد را از این دو شهر بیرون کن؛ زیرا او مردم را به سوی خود فرا خوانده و گروه زیادی دعوتش را پذیرفته‌اند».⁽²⁾⁽³⁾

ن.ک محبّت مردم به امام هادی علیه السلام

امامیّه

پیروان امیرالمؤمنین و یازده فرزندش را امامیّه می‌نامند. کسانی که خداوند بزرگ را به وحدانیّت ستایش می‌کنند و او را عادل دانسته و از هر ظلمی مبرّا و منزه می‌دانند و عقیده دارند که یکصد و بیست و چهار هزار پیامبر از جانب او برای راهنمایی بشر آمده است که اوّل آنها حضرت آدم علیه السلام و آخر آنها خاتم النبیّین حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم می‌باشد که تمامی دستورات آن حضرت از جانب خداوند بزرگ است. پیروان امامیّه آنچه را که حلال و طیب و طاهر است را به آن جامة عمل می‌پوشانند و از محرمات دوری کرده، پرهیز می‌کنند زیرا جماعت شیعه معتقدند که: «حلال محمّد تا روز قیامت حلال است و حرام آن حضرت هم تا روز قیامت حرام است و شریعت او هم تا روز قیامت مستمر و باقی است.»⁽¹⁾

امتحان امام

متوکّل از عالم بزرگ، یعقوب بن اسحق، مشهور به ابن سکیّت، خواست تا مسأله مشکل و پیچیده‌ای از امام هادی علیه السلام بپرسد، شاید نتواند به آن پاسخ دهد و از موقعیت و اعتبارش کاسته شود. ابن سکیت پذیرفت و در جلسه‌ای که در دربار تشکیل شده بود و عالمان بزرگ و فقیهان و متکلمان و در رأس آنها متوکّل در آنجا حضور داشتند، از امام پرسید:

چرا خداوند موسی علیه السلام را با عصا و ید بیضاء و عیسی علیه السلام را با شفا دادن کوران مادرزاد و مبتلایان به بیماری برص و زنده کردن

مردگان مبعوث کرد، اما محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را با قرآن و شمشیر به سوی امّتش فرستاد؟

امام علیه السلام در جواب او فرمود: چون در زمان موسی علیه السلام سحر و جادوگری در میان مردم رواج فراوانی داشت، خدای سبحان آن معجزات را به موسی بخشید تا با ابطال سحرشان آنها را به تعجب و تأمل وادارد و حجّت را بر آنان تمام کند و در زمان عیسی فن غالب و رایج جامعه طب و پزشکی بود، به همین جهت خدای تعالی عیسی را با آن معجزه‌ها یاری کرد تا بر آنان چیره شود و در زمان رسول گرامی اسلام، شعر و شمشیر در میان مردم رونق فراوان داشت، پس خداوند، قرآن روشن و شمشیر قاطع را به رسول خویش اهدا کرد تا برشعرشان غالب آید و شمشیرشان را بشکند و حجّت خویش را بر آنان تمام کند.

آری، خدای حکیم انبیاء و رسولانش را با نشانه‌های روشن و معجزات آشکاری که آدمیان از آوردن همانند آن عاجز باشند و با مقتضیات زمان تناسب و همخوانی داشته باشد تأیید می‌کند. به همین جهت، برای اثبات صدق موسی علیه السلام او را با معجزة تبدیل شدن عصا به ماری بزرگ و هولناک تجهیز فرمود تا ریسمان‌ها و عصاهایی را که با سحر به صورت مار درآورده بودند ببلعد و او را با معجزة ید بیضاء نیز تأیید کرد و دستش سپید و چون خورشید نورانی شد تا جادوگرانی که در آن روزگار به نقطة اوج آن حرفة شیطانی رسیده بودند، در برابر او به زانو در آیند و به پروردگار ایمان آورند و همچنین معجزة شفا دادن کور مادرزاد و بیمار مبتلا به برص و زنده کردن مرده‌ها را نشانة صدق نبوت عیسی علیه السلام قرار داد و با آنکه در آن روزگار دانش پزشکی پیشرفت فراوانی داشت، مخالفان او از انجام چنان اعمال حیرت‌آوری ناتوان بودند.

آخرین سفیر الهی حضرت محمّد است که خداوند برای اثبات نبوتش او با اعطای قرآن مجید که باطل از هیچ طرفی بر آن راه ندارد و در فصاحت و بلاغت و زیبایی اسلوب و شیرینی عبارت معجزه‌ای بزرگ است به سوی امّتش مبعوث کرد و مردم عربستان که در آن برهه از زمان در فصاحت و بلاغت گام‌های پایانی را برمی‌داشتند، به عجز خود در رقابت با آن حضرت و آوردن نظیر قرآن یا چند سوره از آن اعتراف کردند. پس قرآن نشانة صحت نبوت محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم بود و خدای تعالی او را با شمشیری قاطع تأیید فرمود و آن شمشیر امیرمؤمنان علی علیه السلام بود که سرهای مشرکان و ملحدان را با آن درو کرد و شجاعان عرب از هماوردی با او و مقاومت در برابرش گریزان بودند و به صراحت می‌گفتند: فرار از جنگ عار است، مگر از شمشیر علی علیه السلام و حقیقت جز این نبود، شمشیر آن حضرت صاعقه‌آسا جمعیت شرک را متلاشی و احزاب معاند را پراکنده ساخت و اسلام را تقویت کرد و مسلمانان را عزّت و کرامت بخشید.

ابن سکیّت پس از شنیدن اظهارات روشن و قاطع امام علیه السلام مجدداً پرسید: اکنون حجّت چیست؟ امام فرمود:

«العَقلُ یَعرفُ بِهِ الکاذِب عَلَی الله فَیکذب»

عقل است که به وسیلة آن کسی که بر خدا دروغ می‌بندد شناخته و سخنش تکذیب می‌شود.

در این هنگام آثار عجز و ناتوانی در چهرة ابن سکیّت آشکار شد و یحیی بن اکثم با سرزنش وی گفت: ابن سکیّت را با مناظره چه کار؟ او عالم به نحو، شعر و لغت است.⁽¹⁾

ام موسی(عمّه پدر امام) ن.ک علم غیب امام هادی علیه السلام (الف)

انتظارات فرزند برومند امام علیه السلام

شیعیان امام هادی علیه السلام باید با ایمان به خدا، عمل صالح و پیروی از ائمّة معصومین مایة آبروی آنان باشند و هرگز عملی که برخلاف رضای خداوند بزرگ و امامان علیهم السلام باشد انجام نداد و مطیع فرامین آن بزرگواران باشند:

امام حسن عسکری علیه السلام در تفسیرشان فرمودند که: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای گروه شیعیان از خداوند بترسید؛ بهشت از دست شما نمی‌رود اگر چه گناهان شما موجب شود که شما از ورود در آن تأخیر داشته باشید. اکنون برای به دست آوردن درجات بهشت با هم مسابقه دهید.

گفته شد: آیا یکی از دوستان شما و یا دوستان علی علیه السلام وارد جهنم خواهند شد، فرمودند: هر کس نفس خود را با مخالفت محمّد و علی علیه السلام چرکین کند و دنبال کارهای حرام برود و به مؤمنان ظلم کند و با احکام شریعت مخالفت نماید، روز قیامت گناهکار و آلوده خواهد آمد. محمّد و علی علیهم السلاممی‌گویند تو کثیف و آلوده هستی و صلاحیت همنشینی با صالحان و نیکان را نداری و شایسته نیستی که با حوران هم آغوش و با فرشتگان مقرّب هم‌نشین گردی.

تو نمی‌توانی خود را با آنها قرین سازی مگر این که از گناهان پاک گردی. زیرا برای پاره‌ای از گناهان عذاب می‌شود. عده‌ای دیگر از آنها برای بعضی از گناهان در محشر گرفتار شدائد و سختی دوستان گناهکار خود می‌باشند و مانند مرغی که دانه‌ها را از زمین برمی‌دارد، آنها هم دوستان خود را پیدا می‌کنند و آنها را از اطراف جمع‌آوری

می‌کنند و از آنها شفاعت می‌نمایند. دسته‌ای از آنها گناهان‌شان کمتر و سبک‌تر است، گناهان این گروه با شدائد و سختی‌هایی که در دنیا از سلاطین و حکّام مشاهده می‌کنند و یا بیماری‌هایی که در بدن آنها پدید می‌آید پاک می‌شود و بدون گناه وارد قبر می‌گردند.

گروهی از آنها گناهان‌شان در هنگام مرگ با شدّت جان کندن پاک می‌شود و گروهی گناهکار در وقت احتضار حالتی بر آنها پیش می‌آید که موجب خواری و ذلّت او می‌شود خداوند به این سبب گناهان او را مورد آمرزش قرار می‌دهد. جماعتی هم گناهان‌شان باقی می‌ماند و در هنگام دفن آمرزیده می‌گردند و پاک می‌شوند. امّا اگر گناهش بزرگ باشد با شدائد و سختی‌های روز قیامت پاک می‌گردد و اگر گناهانش بزرگ‌تر بود او را در طبقه اوّل دوزخ نگه می‌دارند. این گروه بیشتر از همه شیعیان ما عذاب می‌کشند، این گروه شیعیان ما نیستند بلکه دوستان ما به حساب می‌آیند و با دوستان ما دوست هستند و با دشمنان ما دشمن می‌باشند. شیعیان ما کسانی هستند که از ما پیروی کنند و از آثار ما تبعیت نمایند و به کارهای ما اقتداء نمایند.⁽¹⁾

انوار البهیه

یکی از کتاب‌های ارزشمند محدث عالی‌مقام مرحوم حجهًْ الاسلام و المسلمین حاج شیخ عباس قمی رحمة الله کتاب شریف «اَلأنوارُ البَهیّهًْ فی تَواریخِ الحُجَجِ الإلهیّهًْ» است که خلاصه‌ای از زندگی چهارده معصوم علیه السلام می‌باشد. این کتاب با حجم کوچک(نسبت به

موضوعش) به طور شگفت‌انگیزی، جامعیّت خود را حفظ کرده که گویی زندگی‌نامة کامل چهارده معصوم علیهم السلام را بازگو نموده است و این از هنرها و امتیازات این کتاب است که گفته‌اند:

«خَیرُ الکَلامِ قَلَّ وَ دَلَّ»

«بهترین گفتار آن است که در عین فشردگی، بیانگر مقصود باشد».

متن این کتاب، در قطع رقعی در 360 صفحه به زبان عربی، حدود 25 سال قبل چاپ و منتشر شده و با مقدّمه و حاشیة محقّقانة دانشمند محترم شیخ محمّد کاظم خراسانی آراسته گشته است. این کتاب در کتابخانه مسجد اعظم قم موجود است.⁽¹⁾

این کتاب در «چهارده نور» که هر نور آن نشان دهندة فشرده زندگی یکی از معصومین علیهم السلام می‌باشد به ترتیب از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم تا حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تنظیم و تدوین شده است و نام آن «اَنوارُ البَهیَّه» (نورهای ظریف و زیبا) می‌باشد.

این کتاب توسط محمّد محمّدی اشتهاردی در سال 1371 ش ترجمه شده و به نام «نگاهی بر زندگی درخشان چهارده معصوم علیهم السلام» نامگذاری گردیده است.

و در سال 1391 ش توسط کریم فیضی تبریزی نیز ترجمه شده و به نام «زندگی‌نامه چهارده معصوم علیهم السلام» نامیده شده است.

در این کتاب نور دوازدهم، مربوط به امام هادی علیه السلام است که زندگی‌نامه آن امام هُمام بیان گردیده است. مرحوم محدث قمی در مقدمه این کتاب می‌گوید:

«حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که به واسطة امامان بزرگ خاندان رسالت، پردة ابهام را از چهرة دین استوار اسلام بر

انداخته و راه درست را در پرتو نور افشانی‌هاشان روشن نموده و راه مستقیم را به وسیلة آنان آشکار کرده است.»

درود و سلام بر پیامبرش که راهنمای امّت است و پیشوای پیشوایان و بر آلش که نورهای درخشان و ماه‌های فروزان شب‌های تاریک به شمار می‌روند.

و امّا بعد، امیدوار عفو و بخشش خداوند.

محدث قمی در جای دیگر می‌گوید:

یکی از برادران دینی‌ام، از من خواست تا تاریخ ولادت و وفات امامان معصوم علیهم السلام- که سلام بر آنها باد- و پیشوایان «دین» و سروران «دنیا» و «آخرت» را طبق تاریخ‌هایی که محلّ اعتمادم باشد، بنویسم. پس کتابی با اسم «قرّهًْ الباصرهًْ فی تاریخ الحجج الطّاهرهًْ» نگاشته و آنگاه فکر کردم کتابی دیگر بنویسم که حاوی چگونگی ولادت و وفات آنها باشد و خلاصه‌ای از خصوصیّت‌های ارزشمند زندگی آنها را نیز دارا باشد. بر این اساس، کتاب دیگری نوشته و اسمش را «انوار البهیهًْ فی التواریخ الحجج الالهّیهًْ» نهادم و در آن به ذکر شمّه‌ای از زندگانی انوار چهارده‌گانه همّت گماشتم.

اکنون از درگاه ایزد منّان می‌خواهم توفیق اتمام این کتاب را به من عطا نماید که همانا او خداوندی است بخشنده و بزرگ.

عباس پسر محمّدرضا⁽¹⁾

اهل بیت ن.ک جدّة والای امام هادی علیه السلام(ب)

ایّوب بن نوح (از یاران امام هادی علیه السلام)

وی مردی امین و مورد وثوق بود و در عبادت و تقوا رتبة والایی داشت؛ چندان که دانشمندان رجال او را در زمرة بندگان صالح خدا شمرده‌اند. او، وکیل امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام بود و روایات زیادی از پیشوای دهم علیه السلام نقل کرده است.

«ایّوب» به هنگام درگذشت تنها یکصد و پنجاه دینار از خود به جای گذاشت، در حالی که مردم گمان می‌کردند او پول زیادی دارد.⁽¹⁾

عمرو بن سعید مدائنی- که فطحی بود- گفت: در صُریا نزد امام هادی علیه السلام بودم که ایّوب بن نوح داخل شد و روبروی حضرت ایستاد. حضرت دستوری به او داد و او رفت. امام هادی علیه السلام به من رو کرد و فرمود: عمرو! اگر می‌خواهی یکی از بهشتیان را ببینی، به این مرد بنگر!⁽²⁾

ب

بحارالانوار

یکی از جامع‌ترین کتاب‌های حدیثی، روایی شیعه است که توسط علّامه محمّدباقر مجلسی و یارانش تألیف و جمع‌آوری شده است.

این عالم ربانی که در سال 1037 ق متولّد و در سال 1111 ق رحلت نموده است. او در اصفهان می‌زیسته است و منزل او اکنون به حوزة علمیّه تبدیل شده و مزار شریفش در مسجد جامع اصفهان محلّ آمد و شد زائران است.

بحارالانوار در صد و ده جلد تدوین شده از جلد 23 تا 34 مربوط به امامت، ولایت، اهل بیت علیهم السلام و مناقب ایشان از جمله امام هادی علیه السلام است.⁽¹⁾

در مجلدهای دیگر بحارالانوار نیز روایت‌هایی دربارة امام هادی علیه السلام از جمله جلد 2، 3، 36 و به ویژه جلد 50 وجود دارد.

علّامه محمّدباقر مجلسی رحمة الله در قسمتی از مقدمة کتاب بحارالانوار می‌نویسد: «فِیما بُشرَی لَکُم ثُمَّ بُشرَی لَکُم إخوانِی! بِکِتابِ جامِعَهًُْ المَقاصِد طَریقَهًُْ الفَرائِد، لَم تَأتِ الدُّهُور بِمِثلِهِ حسناً وَ بَهاءً! وَ اَنجُم طالِع مِن اُفُقِ الغُیُوب لَم یَر الناظِرُون ما یدانیه نُوراً وَ ضِیاءً اَو صِدیق شَفیق»⁽¹⁾

کتاب بحارالانوار را به شما بشارت می‌دهم پس شما به برادرانم ... بشارت دهید که این راه روشنایی است و این ستاره طالع از راه غیب است. بینندگان از آن نور و روشنایی دیده و آن را دوستی دلسوز می‌دانند.

بحث امامت و تقریب بین مذاهب

همواره دشمنان اسلام و مغرضین در اعصار و قرون گوناگون از جمله در عصر امام هادی علیه السلام در تلاش برای تفرقه و تشتّت بین صفوف مسلمانان بوده‌اند، لذا بحث امامت و تقریب بین مذاهب از اهمیّت فراوانی برخوردار بوده و طرح بحث امامت از سوی عالمان شیعه همواره حساسیت مخالفان را برانگیخته است تا آنجا که کار به قتل و کشتار انجامیده است. از این رو امروزه برخی پرداختن به مسأله امامت را موجب بروز تنش و اخلال در امر زندگانی مسالمت‌آمیز بین مسلمین تلقی کرده و معتقدند که باید از طرح این مسأله اختلافی خودداری گردد!

اما بسیار روشن و مبرهن است که تحقیق پیرامون مذاهب و ادِّله و آرای آنان، یکی از راه‌های نزدیک شدن دیدگاه‌های مذاهب به یکدیگر است. بحث و گفتگو پیرامون مسائل‌اختلافی و البته با رعایت

موازین بحث و حفظ اصول و آداب مناظره، راه را برای اتحّاد بر سر حقیقت هموار می‌سازد.

بدیهی است تقریب اتحّادی پسندیده و نیکو است که بر محور حقّ باشد و صرفاً چنین تقریبی مورد رضای پروردگار است. از این آموزه‌های دینی و اعتقادی- که برگرفته از تعالیم و حیاتی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و مطابق با حقیقت است- باید محور تقریب قرار گیرد. چنین تقریبی هرگز اتفاق نخواهد افتاد مگر آن که پیرامون مسائل مورد اختلاف، بحث و دقّت نظر صورت گیرد و پس از روشن شدن حقیقت، همگان تسلیم آن گردند، در نتیجه کتمان اختلاف و مسکوت گزاردن آن هرگز به تقریب بین مذاهب کمک نخواهد کرد. همة شخصیت‌هایی که با خلوص نیّت و در جهت رضای خداوند سبحان و مصلحت اسلام و مسلمین گام برمی‌دارند. اذعان دارند که طرح موارد اختلافی و بحث و گفتگو پیرامون این مسائل با حفظ آداب مناظره، بسیار مفید و بلکه لازم و ضروری است.

البته میان داعیان و پرچم‌داران نظریه تقریب بین مذاهب نیز اختلاف در روش و اسلوب کار وجود دارد- چنان که بر مراجعه کنندة به مؤلفات مرحوم شرف الدین و مرحوم کاشف الغطاء مخفی نمی‌باشد- اما در این میان برخی معتقدند که هرگز نباید از مسائل اختلافی سخن گفت، بلکه باید آنها را کنار گذاشت و مشترکات را اخذ کرد. امّا آیا در حقیقت مسکوت گزاردن اختلافات منجر به همدلی و نزدیکی می‌گردد؟!

برخی دیگر نیز بر این باورند که راه تقریب بین مذاهب، تجدید نظر و بررسی روایات فریقین است، تمام روایات نبوی، در اصول اعتقادات و احکام شرعی باید مورد بازخوانی و تجدید نظر قرار گیرد. در مرتبة دوّم

کتاب‌های تاریخ و سیره نبوی بازنگری شوند. این طرح نیز بسیار خوب است، امّا پیش از هر چیز قائلین به این نظریه با چند سؤال مواجه خواهند شد:

ملاک تعیین افرادی که صلاحیت تجدید نظر دارند چیست؟ به عبارت دیگر چه اشخاصی صلاحیت بازخوانی کتب حدیث، فقه و تاریخ را دارند؟

آیا متصدیان تجدید نظر مورد قبول همگان خواهند بودند و ردّ و اثبات آنان مورد توافق عمومی قرار خواهد گرفت؟

مسلّم است که بدون آشکار شدن واقع بر همگان، اقبال عمومی در هیچ مسأله‌ای ممکن نیست.

در نتیجه بحث و نظر پیرامون مسائل مورد اختلاف جهت روشن شدن حقایق، امری است که کسی نمی‌تواند در اهمیت آن تردید کند.⁽¹⁾

ن.ک تقریب بین مذاهب

بخشش امام ن.ک جود امام هادی علیه السلام

بردن حضرت به سامرّاء

متوکّل عباسی یحیی بن هرثمه بن اعین را مأمور کرد تا حضرت هادی علیه السلام را از مدینه به سرّ من رأی]سامرّاء[ بیاورد و آن حضرت در همانجا ماند تا از دنیا رفت.⁽²⁾

بُریحة عباسی که در حرمین- مکّه و مدینه- امام جماعت بود، طی نامه‌ای به متوکّل نوشت:

اگر که به حرمین نیازی داری، علی بن محمّد را از آنجا بیرون کن، زیرا او مردم این سامان را به خود فرا خواند و عدة بسیاری به پیروی او برخاسته‌اند. نامه‌های دیگری نیز به این مضمون نوشته شده تا آنکه متوکّل، یحیی بن هرثمه را با نامه‌ای محترمانه به نزد حضرت هادی علیه السلام فرستاد. در آن نامه به دیدار حضرت اشتیاق نموده و درخواست کرده بود که برای دیدار به بغداد آید و در نامة دیگری مسئله را با بریحه در میان نهاده بود. یحیی بن هرثمه پس از ورود به مدینه در آغاز نزد بریحه رفت و نامة او را داد و سپس با هم سوار شده و نزد حضرت هادی علیه السلام آمدند و نامة متوکّل را به حضرت دادند. آن حضرت سه روز مهلت خواست و روز سوم که آمدند، دیدند اسب‌ها زین شده و بارها بسته شده و حضرت آمادة حرکت است. پس به همراه هرثمه عازم عراق شدند.

علّت اعزام حضرت هادی علیه السلام به سامرّاء این بود که عبدالله بن محمّد- فرماندة نظامی و امام جماعت مسجد النّبی- نزد متوکّل از حضرت هادی علیه السلام سعایت کرد و در مدینه نیز او را آزار می‌رسانید. وقتی حضرت هادی علیه السلام سعایت او را شنید، به متوکّل نامه‌ای نوشته و دروغگویی و آزار عبدالله بن محمّد را به او اعلام نمود. متوکّل نیز طی نامه‌ای توجّه خود را به خواسته‌های حضرت نشان داده و از او خواست تا به پادگان نظامی سامرّاء بیاید. متوکّل نامة خود را این‌گونه نوشته بود:

بسم الله الَّرحمن الَّرحیم

اما بعد، خلیفه عارف به مقام شماست و رعایت خویشی می‌نماید و حق شما واجب می‌شمرد و در مورد شما و اهل بیت علیهم السلام شما آنچه را به مصلحت و موجب عزّت شما و اهل بیت علیهم السلام شماست رعایت می‌کند و در پی امنیت و آسایش شماست و در این مسیر تنها در طلب رضایت خداوند و در پی ادای وظیفة خود نسبت به شما و خانوادة شماست.

خلیفه تصمیم گرفته است عبدالله بن محمّد را از مقام خود عزل کند زیرا همان‌گونه که نوشته‌اید او حق شما را پاس نمی‌دارد و جایگاه شما را سبک می‌شمرد و به شما نسبت‌هایی روا می‌دارد که امیر می‌داند شما از آن بیزارید و نیّت شما صادق است و چنین نسبت‌هایی شایستة شما نیست و به جای او محمّد بن فضل را برای این مسئولیّت گماشته و به او دستور داده تا در تکریم و تجلیل شما بکوشد و فرمان‌های شما را به کار برد. خلیفه به زیارت شما و تجدید عهد با شما و دیدار روی شما مشتاق است. اگر به این دیدار علاقه‌مند باشی و بخواهی تا زمانی‌که دوست داری نزد خلیفه بمانی، خود هر که از خانوادة خود و یاران و خدمه را می‌خواهی، حرکت کرده و با آرامش و طمأنینه و بدون عجله به این سمت رهسپار شوید و اگر خواستید می‌توانید یحیی بن هرثمه را که از خدمت­گزاران امیر است اجازه دهید تا همراهی کند؛ زیرا ما به او گفته‌ایم که خود و لشکریانش فرمانبردار شما باشند. پس با استخاره و طلب خیر از خداوند حرکت کن و بیا که هیچ یک از برادران و فرزندان و اعضای خانواده و خواص امیر در نزد او از شما گرامی‌تر نبوده و هیچ کس چون شما مورد توجّه و لطف و نیکی خلیفه قرار نگرفته و هیچ

کس چون شما موجب آرامش روحی خلیفه نخواهد بود. این نامه را ابراهیم بن عباس در جمادی‌الآخر سال 243 ق نوشت.

هنگامی که نامه به امام هادی علیه السلام رسید. برای سفر مهیّا شد و یحیی بن هرثمه نیز به همراه او حرکت کرد تا به سامرّاء وارد شدند. اما متوکّل روز اول ورود، او را به حضور نپذیرفت و به ناچار آن حضرت یک شب را در کارونسرای غریبان و بیچارگان سپری کرد و فردای آن روز متوکّل خانه‌ای تهیّه کرد و حضرت را به آنجا منتقل نمود.⁽¹⁾

بروز آشوب‌ها و فتنه‌ها در قلمرو اسلامی در دوران امام علیه السلام

اشاره

در دوران امامت حضرت هادی علیه السلام و پس از آن، در دوران امامت امام عسکری علیه السلام قلمرو خلافت اسلامی صحنة درگیری‌ها، آشوب‌ها و جنبش‌های مسلّحانة گروه‌های مختلف با انگیزه‌های گوناگون بود و برخوردهای اعتقادی و مناقشات علمی دوران مأمون، در این دوره جای خود را به تحریکات سیاسی و برخوردهای نظامی داده بود.

گسترش دامنة آشوب‌ها و حرکت‌های نظامی در این دوره معلول عوامل مختلفی بود که عمده‌ترین آنها عبارت بود از: ضعف و هرج و مرج دستگاه خلافت، فاصله گرفتن زمامداران از اسلام، روی آوردن به عیّاشی و خوشگذرانی، روی کار آمدن ترکان خشن، ماجراجو و توسعه‌طلب و وارد آمدن فشارهای سیاسی و اقتصادی بیش از حدّ به توده‌های مردم از ناحیة دست اندرکاران حکومت به ویژه ترکان.⁽²⁾

در اینجا به بحث از فتنه‌ها و آشوب‌هایی خواهیم پرداخت که از سوی غیرعلویان در قلمرو اسلامی آن روز پدید آمده است:

الف) بغداد

بغداد در سال 249 ق مورد تهاجم ناراضیان از حکومت قرار گرفت. در جریان این تهاجم دو پل معروف شهر ویران گشت و درِ زندان‌ها بر روی زندانیان گشوده شد.

مورّخان، انگیزة این تهاجم را کشته شدن دو تن از سرداران نامی اسلام، اعتراض به تسلّط ترک‌ها، کمبود ارزاق عمومی و کم بودن حقوق نظامیان ذکر کرده‌اند.⁽¹⁾

ب) اَندُلُس

در این دوره «اَندُلُس» نیز- با آنکه از نظر سیاسی و حکومتی مستقل بود- میدان تاخت و تاز گروه‌های مختلف بود. در اواخر حکومت «عبدالرحمن بن حَکَم» معروف به «عبدالرحمن اوسط» در اندلس، مسیحیان متعصّب شهر«قُرطَبه» شورش کرده و به مقام مقدس رسالت ناسزا گفتند. این شورش همچنان ادامه داشت تا آنکه در سال 240 ق و در دوران حکومت «محمّد بن عبدالرحمن» به جنگ سختی بین مسلمانان «اندلس» و مسیحیان «طلَیطه» منتهی شد.

در این نبرد گروه زیادی از مسیحیان کشته شدند و بیش از هشت هزار سر بریده جمع‌آوری و به شهرها فرستاده شد. و بنا به نوشتة مورّخان، رقم کشته‌های دو طرف بالغ بر بیست هزار بود.⁽²⁾

ج) فارس، طبرستان و شهرهای ماوراء النهر

شهرهای فارس، طبرستان و ماوراء النهر که از دوران معتصم میدان جنگ نیروهای حکومتی از یک سو و «بابک خرّمدین»،

«مازیار» و «محمّد بن بُعَیث» از سوی دیگر بود، همچنان صحنة کشمکش‌های سیاسی و قومی بود. در سال 231 «وُصَیفِ ترکی» کردهای نواحی اصفهان، جبال(زاگرس، کرمانشاهان و لرستان) و فارس را که سر به شورش و اخلال‌گری برداشته بودند، مورد حمله قرار داد و گروه زیادی از آنان را به اسارت گرفت و در برابر این کار هفتاد هزار دینار جایزه دریافت کرد.

د) دمشق

شهرهای «دمشق»، «حِمص» و «حَلَب» از سرزمین شام نیز در این دوره از کشمکش‌های سیاسی و لشکرکشی‌های نظامی مصون نبود. در سال 227 ق در اوائل خلافت در «واثق» دمشق صحنة نبرد بین نیروهای شورشگر«قیسی» و حکومتی بود.

در جریان این نبرد حدود دو هزار نفر از دو طرف کشته شدند.⁽¹⁾

در سال 250 ق اهالی «حِمص» که از ستم حاکم خویش به ستوه آمده بودند علیه او شورش کرده و وی را به قتل رساندند. «مستعین»، «موسی بن بغا» را مأمور سرکوبی آنان کرد. سردار ترک بسیاری از مردم شهر را کشت و گروهی از بزرگان را به اسارت گرفت و شهر را به آتش کشید. در شهرها و مناطق دیگر نیز کم و بیش نظیر این شرایط حاکم بود.⁽²⁾

بصائر الدرجات

(در فضائل آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم)

این کتاب از کهن‌ترین و ارزشمندترین میراث‌های حدیثی معارفی شیعه اهل بیت علیهم السلام است که در سده سوم قمری به رشته تحریر درآمده و جا دارد هر شیعه‌ای یک نسخه از این کتاب را داشته باشد تا با مطالعه احادیث نورانی آن بر ایمان و اعتقاد و معرفت خویش بیفزاید.

نویسنده این کتاب شریف «ابوجعفر محمّد بن حسن بن فروخ» معروف به «صفّار قمی» است.

وی از اصحاب امام حسن عسکری علیه السلام بوده و با آن امام هُمام مکاتباتی داشته، استفتائاتی از ایشان نموده و نامه‌هایی را به خط خویش به یادگار داشتند. رئیس المحدثین جناب شیخ صدوق(381 ق) آن خط را دیده است.

نویسنده گرانقدر کتاب شریف و گران‌بهای «کافی»، جناب محمّد بن یعقوب کلینی رازی(328 ق) از شاگردان برجسته وی به شمار می‌آید. شیخ کلینی در کتاب اصول کافی خویش بهره‌های فراوانی از این کتاب برده است.

از تاریخ ولادت صفّار اثری در دست نیست، اما گمان می‌رود او در حدود سال‌های(220-215 ق) به دنیا آمده باشد، در تاریخ فوت وی اختلافی نیست، رجالیون به اتفاق وفات او را به سال(290 ق) گزارش داده‌اند.

بدین‌سان او تقریباً نیمه اوّل از غیبت صغری را درک کرده و در ایام سفارت و نیابت ابوجعفر محمّد بن عثمان بن سعید عمری اسدی(نائب دوّم امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ) دار فانی را بدرود گفته است.

در عظمت این محدث گرانمایه همین بس که تمامی بزرگان بعد از او؛ وی را به بزرگی و جلالت قدر و گستره دانش ستوده‌اند. نجاشی

رجالی بزرگ سدة پنجم قمری که خود از دانشمندان سترگ بغدادی ماست، دربارة او چنین آورده است:

«ابوجعفر اعرج از چهره‌های سرشناس علمی اصحاب قمی ما بود؛ مردی ثقهًْ عظیم القدر و گرانمایه و مقدم بود ...»

سوگ‌مندانه همه کتاب‌های این مرد بزرگ به دست زمانه از بین رفته و تنها کتاب به جای مانده از او کتاب شریف «بصائر الدرجات» است که در فضائل و مناقب آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم نوشته شده است.⁽¹⁾

بغاء ترکی

بغاء ترکی در سال 248 ق به سن نود سالگی در سامرّاء مُرد. وی یکی از رؤسا و سرکردگان قشون خلفا بوده است. گفته شده است در تمام جنگ‌ها که شرکت کرده بود جراحتی به او نرسیده بود و در جنگ‌ها سلاح آهنی نمی‌پوشید. او بر آل ابوطالب بسیار احسان می‌کرد و آنان را محترم می‌شمرد و پس از مرگش فرزندش موسی به جای او نشست.⁽²⁾

بغاء صغیر

در سال 254 ق بغاء صغیر از سامرّاء به موصل حرکت کرد بر سر جسر سامرّاء عده‌ای از مغاربه او را غافلگیر نموده و کشتند و سرش را به بغداد حمل کرده بر جسر نصب کردند. در منتظم ناصری گوید: در سال 254 ق کشته شدن بغای شرابی از ملازمان خلیفه به امر

خلیفه. و این بغاء از سرداران قشون بوده و بسیار مقتدر و منتفذ بوده و خلیفه از او وحشت داشت و با مردنش شاد گردید.⁽¹⁾

بنی هاشم

فرزندان هاشم بن عبد مناف، جدّ پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم هستند. بنی هاشم در میان عرب، به پاکی و نجابت و آقایی معروف بودند و اهل بیت عصمت و طهارت از این خاندان می‌باشند.⁽²⁾

عمرو بن عبد مناف معروف به هاشم: پس از وفات عبدمناف و عبدالدّار میان فرزندان‌شان بر سر مناصب مکّه نزاعی سخت در گرفت.

«بنی اسد بن عبدالعزی» و «بنی‌زهره بن کلاب» و «بنی تیم بن مره» و «بنی حارث بن فهر» با بنی‌عبد مناف همراه شدند و پیمانی بستند. بنی‌عبدمناف، جامی از طیب آوردند و آن را در مسجد الحرام کنار کعبه گذاشتند. سپس آنها دست‌های خود را در جام طیب فرو بردند و متعهد شدند که دست از یاری یکدیگر برندارند. بدین روی این پیمان به پیمان «مطیبین» شهرت یافت. بنی عبدالدّار نیز با قبایل دیگر هم پیمان شدند که آنها را «احلاف» گویند. بدین ترتیب هر دو گروه برای جنگ فراهم شدند ولی سرانجام با یکدیگر صلح کردند و قرار گذاشتند که سقایت و رفادت از آن بنی عبد مناف و حجابت و لواء و ندوه به دست بنی عبدالدّار باشد.

نموداری از اجداد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

(بنی‌هاشم)

قصی بن کلاب

در میان بنی‌عبدمناف عمرو متصدی سقایت و رفادت شد.⁽¹⁾یعقوبی دربارة پیمان مطیبین می‌نویسد: چون قریش، نسبت به مقام و منصب عبدالمطلب حسادت ورزیدند، بنی‌هاشم و بنی‌مطلب پیمان مطیبین را بستند.

عمرو، حجاج را در مکّه، منی، عرفه و مشعر غذا می‌داد و تا زمان رهسپار شدن زوّار به شهرهای خود آب همراه‌شان می‌برد. از این رو عمرو، هاشم نامیده شد. هاشم، اوّل کسی بود که سفر بازرگانی را در بین قریش مرسوم نمود. سفری تابستانی به سوی یمن، حبشه و سفری زمستانی به شام و غزه و نیز پیمانی با قیصر روم بست تا تجار عرب در سفرهای خود، در امان باشند.

اقدامات هاشم، باعث گسترش و رونق شهر مکّه شد و عظمت هاشم، حسد «امیّه بن عبد شمس» را برانگیخت. هاشم به امیّه پیشنهاد کرد، به این شرط که محکوم ده سال از مکّه خارج شود، برای حلّ اختلاف‌شان پیش یکی از کاهنان بروند. امیّه قبول کرد و پیش یکی از کاهنان خزاعی رفتند و امیّه محکوم شد و به شام رفت و مدّت ده سال در آنجا ماند.

هاشم در یکی از سفرهای تجارتی خود در یثرب با سلمی، دختر عمرو خزرجی، ازدواج کرد. سلمی برای هاشم پسری به دنیا آورد که نام او را شیبه گذاشت. هاشم در یکی از سفرهای خود به شام در غزه از دنیا رفت و پس از او امور مکّه به دست مطلب برادرش افتاد. چون شیبه بزرگ شد و مطلب از او باخبر شد، به یثرب رفت و شیبه را با خود به مکّه آورد و از این رو مردم او را عبدالمطلب نامیدند و

نام شیبه را فراموش کردند. مطلب در آخرین سفر خود به یمن عبدالمطلب را به جای خود گمارد. در این سفر او در محلّی به نام «بردمان» در سرزمین یمن از دنیا رفت و عبدالمطلب سروری مکّه و رفادت و سقایت کعبه را به دست گرفت.⁽¹⁾

همان‌گونه که بیان کردیم، امام هادی علیه السلام معصوم دوازدهم است و چهارده معصوم از خاندان بنی هاشم هستند، یکی از مهم‌ترین وظایف همة مسلمانان، اطاعت و پیروی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و ائمة معصومین علیهم السلام است. امام حسین علیه السلام دربارة آثار و ره‌آورد این اطاعت فرمود:

«حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام پدران این امّت هستند. پس خوشا به حال کسی که حقّ آنان را شناخت و در روزگار خود بدانان سر سپرده باشد. خداوند او را از برترین و شریف‌ترین ساکنان بهشت خود سازد و با کرامات و رضوان خود، سعادتمندش گرداند.»⁽²⁾

ن.ک محمّد و علی پدران این امّت(ب)

بهترین شاعر

متوکّل از علی بن جهم پرسید: بهترین شاعر عرب کیست؟ ابن جهم بعضی از شعرای دوران جاهلیت و اسلام را نام برد. متوکّل نظر او را نپذیرفت و همین موضوع را از امام پرسید. امام فرمود: به نظر من حمانی⁽³⁾بهترین شاعر است که می‌گوید:

لَقَد فَاختَرتنا فی قُرَیش عصابهًْ

فَلَمَّا تَنازَعنَا المقال قضی لَنَا

تَرانَا سُکوتاً وَ الشَهید بِفَضلِنا

فانّ رسول الله احمد جّدنا

بِمطّ خُدود وَ امتِداد اصابع

عَلَیهِم بِمَا نَهوِی نداءُ الصَوامِع

عَلَیهِم جَهیر الصَوت فی کُلِّ جَامِع

وَ نَحنُ بنوه کَالنُجوم الطَوالِع

گروهی از قریشیان با] کبر و غرور[ و بالا انداختن گونه‌ها و گشودن دست‌ها به ما فخر می‌فروختند و چون به جدال و گفتگو پرداختیم. ندای عبادتگاه‌ها به سود ما و زیان آنان حکم کرد. ما را ساکت می‌بینید ولی ندای بلندی که پیوسته از همة مساجد به گوش می‌رسد گواه فضیلت ما بر آنها است. چرا که احمد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جدّ بزرگوار ما است و ما فرزندان او چون ستارگان درخشانیم.

متوکّل پس از شنیدن این اشعار، از امام پرسید: ندای عبادتگاه‌ها چیست ای ابوالحسن؟

امام فرمود: «اَشهدُ أنَّ لا اِلهَ الاّ الله وَ أشهدُ أنَّ محمّداً رَسول الله»

سپس از متوکّل پرسید: محمّد جدّ من است یا جدّ تو؟

متوکّل با خشم بسیار و صدایی لرزان جواب داد: جدّ تو است. نمی‌توانیم او را از تو بگیریم.⁽¹⁾آنگاه امام علیه السلام متوکّل را که به علت ناتوانی از مقابله با امام قلبش آکنده از اندوه بود، به حال خود گذاشت و جلسه را ترک کرد.⁽²⁾

بیانی راجع به سرداب سامرّاء

موضوع سرداب سامرّاء از این قرار است که این محلّ سرداب منزل آن بزرگواران بوده و در این سرداب صفّه‌ای است که محلّ نماز و عبادت آن سه امام بر حقّ بوده است، آن روزی هم که به قصد تفتیش از حال آن حضرت به سرداب رفتند، امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در همان صفّه مشغول نماز بودند، چون قصد گرفتن آن حضرت را نمودند، از نظر آنها ناپدید گردید. لذا این سرداب معروف شد به سرداب غیبت، یعنی ابتدا غیبت و پنهان شدن از نظرها در این سرداب انجام شد.

و اگر شیعیان به سرداب سامرّاء می‌روند و نماز می‌خوانند چون در این سرداب سه امام بر حقّ، خدا را عبادت نموده‌اند، آنها هم در این مکان مقدّس تقرّب می‌جویند به سوی خداوند متعال و در این سرداب که محلّ عبادت سه امام بزرگوار بوده است، دعاهای زیادی می‌خوانند و از درگاه خدای جلّ و علا درخواست می‌نمایند که ظهور آن حضرت را نزدیک فرماید.⁽¹⁾

ن.ک آستان امام هادی علیه السلام

بیماری امام هادی علیه السلام

ابوهاشم جعفری می‌گوید: همراه محمّد بن حمزه به عیادت امام هادی علیه السلام- که بیمار بود- رفتیم. امام فرمود: با مال من گروهی را به «حائر حسینی» بفرستید(تا برای شفای من دعا کنید) ما از نزد امام خارج شدیم. محمّد بن حمزه گفت: ما را به حرم امام حسین علیه السلام

می‌فرستد در حالی که خود او (در شأن و مرتبت) همچون صاحب حرم است! برگشتم و سخن او را با امام در میان گذاشتم.

فرمود: مطلب آن‌گونه که او می‌پندارد، نیست. خداوند جایگاه‌هایی دارد که دوست دارد در آن جایگاه‌ها عبادت شود و «حائر حسینی» از جمله این مکان‌ها است.

امام ضمن این توصیه‌ها می‌خواست که اشتیاق شیعیان به زیارت امام حسین علیه السلام از میان نرود و فشار حکومت هم آن قدر زیاد بود که برای زیارت اجازه نمی‌دادند. امام در قالب دعا برای شفای خود شیعیان را به این زیارت می‌فرستاد.

بیماری متوکّل ن.ک چند رخداد از برخوردهای امام هادی علیه السلام(ی)

پ

پارسایی امام

سبط بن جوزی می‌گوید: امام هادی هیچ گرایشی به دنیا نداشت و همواره در مسجد بود. وقتی مأموران خانة او را بازرسی کردند، جز چند جلد قرآن و کتاب دعا و کتاب‌های علمی چیزی نیافتند.⁽¹⁾

ن.ک خوراک و پوشاک امام هادی علیه السلام

پاسخ‌های امام هادی علیه السلام به سؤالات یحیی بن اکثم

]برادر امام هادی علیه السلام [ جناب موسی بن محمّد بن رضا علیه السلام ]معروف به موسی مُبَرقَع[ می‌گوید: در دیوان عمومی به یحیی بن اکثم برخوردم و از من پرسش‌هایی نمود، من نزد برادرم علی بن محمّد علیه السلام

آمدم و میان من و ایشان گفت و شنودهایی انجام پذیرفت و به من پندهایی داد و رهنمودهایی ارائه فرمود که مرا بینا و به طاعت از او واداشت. به ایشان عرض کردم: فدایت گردم! ابن اکثم نامه‌ای به من داده و از من سؤالاتی نموده و درخواست کرده پاسخش گویم. امام هادی علیه السلام تبسّمی کرد و سپس فرمود: آیا تو نیز پاسخش دادی؟ گفتم: نه، ] پاسخ آنها را[ نمی‌دانستم. امام هادی علیه السلام فرمود: آن سؤالات چیست؟ گفتم: در آن نامه این سؤالات را مطرح کرده است.⁽¹⁾

سپس یحیی‌بن اکثم آنها را مطرح می‌کند و امام هادی علیه السلام جواب آنها را بیان می‌فرماید: مشروح سؤالات و جواب آنها در کتاب شریف تحف العقول در فصل امام هادی علیه السلام بیان گردیده، سؤالاتی دربارة تفسیر آیات قرآن کریم و تاریخ اسلام و ... از حضرت هادی کرد که امام علیه السلام همه آنها را جواب داد. پرسش‌های یحیی و پاسخ‌های امام چنین بود:

جواب: آصف آنچه که می‌کرد توسط سلیمان بود و دانش و آگاهیش را از او گرفته بود، زیرا سلیمان پیغمبر، خود به تمام این کارها توانایی داشت ولی از آنجا که می‌خواست جانشین خود را به مردم معرفی کند و آنها را به مقام وی آشنا سازد این کار را به او واگذار نمود.

افتادند. چرا پیغمبری مانند یعقوب، یوسف را سجده نمود؟ با اینکه سجده مخصوص خداوند است.

جواب: این سجده برای یوسف نبود بلکه به شکرانة سلامتی فرزند، خدا را سجده کرد مانند سجده فرشتگان به آدم که آنان آدم را سجده نکردند بلکه به خاطر شکرگزاری از این خلقت، خدا را سجده نمودند.

جواب: چون خداوند می‌خواست آدم را آزمایش کند به او دستور داد که تسلیم بی‌چون و چرای همسرش «حوّاء» نشود و از میوة آن درخت، نخورد ولی او مخالفت کرد و در نتیجه از بهشت اخراج گردید.

جواب: چون در جنگ جمل، جنگ اسلام با اسلام بود و جنگ مسلمان فریب خورده با مسلمانان بود. ولی در جنگ صفّین جنگ کفر با اسلام بود، نبرد کافران مسلمان‌نما با اسلام راستین بود.

روز دیگر «یحیی بن اکثم» در مجلس خلیفه عباسی از همه دانشمندان حاضر در مجلس پرسید: حضرت آدم وقتی به حج رفت و خانه خدا را زیارت کرد چه کسی سر او را تراشید؟

همه از پاسخ ناتوان ماندند، آنگاه از امام هادی علیه السلام سؤال کردند حضرت فرمود: جبرئیل فرشته خداوند.

«یحیی» از پاسخ‌های امام لذت برد و در حضور همه به مقام علمی امام هادی علیه السلام اعتراف کرد.⁽¹⁾

ن.ک احتجاج امام هادی علیه السلام

پاره‌ای از گفتار امام هادی علیه السلام (دربارة عقاید)

الف) توحید

صدوق رحمة الله با سند خود از فتح جرجانی نقل می‌کند که گفت: هنگام بازگشتم از مکّه به خراسان، امام هادی علیه السلام را- که رهسپار عراق بود- دیدم و شنیدم که می‌فرمود: هر کس از خدا حساب برد دیگران از او حساب می‌برند و هر کس از خدا فرمان برد فرمانش می‌برند.

پنهانی خدمت آن جناب مشرّف شدم و سلام کردم. حضرت علیه السلام پاسخ سلامم را داد و فرمود:

ای فتح! هر کس خدا را خشنود کند از خشم مردم نهراسد و هر کس خدا را ناخشنود کند، سزاست که خشم مردم بر او چیره گردد و حقّا که آفریدگار جز به آنچه خود را ستوده توصیف نشود و چگونه توصیف شود آن که حواسّ از ادراک او و عقول از رسیدن به (کُنه) او و تصوّرات از محدود کردن او و دیدگان از احاطة به او ناتوانند. او از آنچه توصیف­کنندگان بگویند برتر و از آنچه ستایش‌کنندگان بستایند

والاتر است، در عین‌نزدیکی دور و در عین دوری نزدیک است، پس دور است و نزدیک و نزدیک است و دور.

او «چگونه» را چگونه کرده است، پس نباید گفت: «چگونه است؟»

و او «جا» را «جا» کرده است، پس نباید گفت: «کجاست؟»

زیرا او آفرینندة «چگونه بودن»ها و «جا داشتن» هاست.⁽¹⁾

ب) نبوّت

ایّوب بن نوح گوید: در مدینه، در محضر امام هادی علیه السلام ایستاده بودم و او ابتدا بدون هیچ پرسشی از جانب من- فرمود: ایّوب! خدا هیچ پیامبری را پیامبر نکرد مگر آن که از او بر سه ویژگی پیمان گرفت: گواه بودن بر این‌که هیچ معبود به حقّی جز خدا نیست و نفی هر شریک و همانندی که جز خداست؛ و اینکه مشیّت از آنِ خداست، هر چه را بخواهد پیش می‌اندازد و هر چه را بخواهد پس می‌اندازد؛ آگاه باش چون دو دستگی میان این مردم افتاد، دیگر پیوسته هست تا صاحب این امر ظهور کند.⁽²⁾

ج) معاد

امام هادی علیه السلام فرمود:

به راستی، خداوند دنیا را خانة آزمایش و آخرت را خانة ماندگار و آزمایش در دنیا را سببی برای ثواب آخرت و ثواب آخرت را عوض آزمایش دنیا قرار داده است.⁽³⁾

ن.ک ژرفای سخنان امام هادی علیه السلام

پدر امام ن.ک امام جواد علیه السلام

پیشگویی امام هادی علیه السلام از شهادت خود

شیخ حرّ عاملی می‌گوید:

در کتاب الهدایهًْ فی الفضائل نقل شده است که حضرت امام هادی علیه السلام برای محمّد بن داوود قمی و محمّد بن عبدالله طلحی چنین پیامی فرستاد: من امشب به جوار قرب الهی خواهم رفت. شما همچنان منتظر بمانید تا فرمان فرزندم ابومحمّد به شما برسد(راوی می‌گوید:) صبحگاهِ آن شب خبر شهادت حضرت هادی در شهر پیچید.⁽¹⁾

پیشگویی حضرت از هلاکت متوکل

مردی از شهر مدائن نامه‌ای برای امام هادی علیه السلام نوشت و در مورد سلطنت متوکّل از ایشان پرسید و ایشان با این آیات قرآنی جواب او را داد و آن آیات این است:

«بسم الله الرحمن الرَّحیم ... تَزرَعونَ سَبعَ سِنینَ دَأباً فَما حَصَدتُم فَذَروهُ فِی سُنبُلِه إلاّ قَلیلاً مِمَّا تَأکُلوُن * ثُمَّ یَأتِی مِن بَعدِ ذلِکَ * سَبعٌ شِدادٌ یأکُلنَ ما قَدَّمتُم لَهُنَّ إلاَّ قَلیلاً ممَّا تُحصِنونَ * ثُمَّ یَأتِی مِن بَعدِ ذلِکَ عامٌ فِیهِ یُغاثُ النَّاسُ وَ فِیهِ یَعصِرونَ»

به نام خداوند بخشاینده مهربان، باید هفت سال متوالی زراعت کنید و آنچه درو کنید جز مصرف کمی برای قوت همه را با خوشه در انبار ذخیره کنید، چون این هفت سال بگذرد هفت سال قحطی

پیش آید که ذخیره شما به مصرف قوت مردم برسد جز اندکی]برای کاشتن[ در انبار نگهدارید، آنگاه بعد از سال‌های شدّت و قحطی بازسالی آید که مردم در آن وسعت فراوانی نعمت می‌رسند. یعنی پانزده سال حکومت او پایدار خواهد بود.

راوی می‌گوید: پانزده سال بعد متوکّل عباسی به قتل رسید.⁽¹⁾

پیشگویی حضرت از هلاکت متوکّل ن.ک امام علیه السلام در زندان

پیشگویی حضرت از هلاکت واثق

کلینی رحمة الله با سند خود از خیران اسباطی نقل می‌کند که گفت: در مدینه خدمت امام هادی علیه السلام رسیدم، فرمود: از واثق چه خبرداری؟ عرض کردم: فدایت شوم! در سلامتی کامل بود که از او جدا شدم. من از همة مردم دیدارم به او نزدیک‌تر است؛ ده روز پیش او را دیدم، فرمود: مردم مدینه می‌گویند که او مرده است.

همین که فرمود: «مردم]می‌گویند[، فهمیدم که خبر از خود امام علیه السلام است. سپس فرمود: جعفر]متوکّل عباسی[ چه می‌کرد؟ عرض کردم: با بدترین حال در زندان بود.»

فرمود: او فرمانروا شد. پس از آن فرمود: ابن زیّاب]وزیر واثق[ چه می‌کرد؟ عرض کردم: فدایت شوم! مردم با او بودند و فرمان، فرمان او بود. فرمود: بدان این رویداد برای او نامبارک بود.

سپس اندکی سکوت کرد و فرمود: مقدّرات و احکام خدای سبحان بایستی جاری شود. ای خیران! واثق مرد، متوکّل جعفر جای او نشست و ابن زیّاب هم کشته شد.

عرض کردم: فدایت شوم! چه زمانی؟ فرمود: شش روز پیش از بیرون آمدن تو از سامرّاء.⁽¹⁾

پیشوایی امام علیه السلام در کودکی

امام هادی علیه السلام در کودکی- در سن هشت سالگی- به امامت رسیدند، بنابراین بعضی از کوته‌فکران ممکن است شک و شبهه‌ای در دلشان ایجاد شود؛ برای رفع هرگونه شبهه‌ای، به بررسی پیشوایی امام علیه السلام در کودکی می‌پردازیم:

امامی که در کودکی به پیشوایی روحی و فکری مردم رسیده و مسلمانان حتی در کشاکش آن همه موج ویرانگر باز خویشتن خویش را به پیروی و دوستی او گماشتند، به‌طور مسلّم باید از دانش، آگاهی، گستردگی دید، دانا بودن به فقه، تفسیر و عقاید، بهره‌ای آشکار و چشمگیر داشته باشد؛ چون در غیر این صورت، نمی‌توانست مردم را به پیروی از خویش وا دارد. به فرض محال که مردم نتوانسته حقیقت و واقعیت امر را دریابند، دستگاه خلافت و نیروی حاکم که آن همه دشمنی علنی با امام داشته، چرا برنخاسته و پرده از رخسار حقیقت نینداخته است؟

اگر امام خردسال، از دانش و سطح تفکر عالی برخوردار نبود، خلفای معاصر،خیلی خوب می‌توانستند جنجال به پا کنند، اما

سکوت آنها و سکوت تاریخ، گواه است که امامت در سنین کم، پدیده‌ای حقیقی بوده است، نه ساختگی.⁽¹⁾

البته پیش از آن که در مسیر هدایت جامعه، نوبت به پیشوایی جانشینان آخرین فرستادة الهی برسد، خداوندعزّوجلّ پیامبرانی را در کودکی به مقام نبوّت مفتخر ساخته بود. از میان پیامبران اولوالعزم، یگانه پیامبری که از هنگام ولادت، به نبوّت خویش به طور آشکار تصریح کرده، حضرت عیسی‌بن مریم علیه السلام است. خداوندعزّوجلّ در آیات قرآن، در بخشی از داستان حضرت مسیح علیه السلام از زبان پیامبر خود در پاسخ منکران چنین می‌فرماید:

((قالَ إنِّی عَبدُ الله اتانی الکِتابَ وَ جَعَلَنی نبیاً))

«]کودک[ گفت: من بندة خدا هستم، به من کتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است.»

یزید کناسی از امام باقر علیه السلام پرسید:

«آیا عیسی بن مریم علیه السلام هنگامی که در گهواره سخن گفت: حجّت خدا بر اهل زمان خود بود؟»

او آن زمان پیغمبر و حجّت غیر مرسل خدا بود]= در آن زمان، به تبلیغ و دعوت مأمور نبود[. مگر نمی‌شنوی گفتة خود او را که می‌گوید: «من بندة خدایم، خدا به من کتاب داده و پیامبر ساخته و هر جا باشم، پر برکتم قرار داده و تا زنده باشم، مرا به نماز و زکات سفارش کرده است.»

عرض کردم: «در آن زمان و در همان حالی که در گهواره بود، حجّت خدا بود بر زکریّا؟»

چون عیسی علیه السلام هفت ساله شد و خدایعزّوجلّ به او وحی فرستاد، از نبوّت و رسالت خود سخن گفت و بر یحیی و همه مردم حجت شد.

حضرت یحیی علیه السلام یکی دیگر پیامبرانی است که در کودکی به مقام نبوّت رسید. خداوندعزّوجلّ در این باره خطاب به وی فرمود:

((یا یَحیی خُذ الکتاب بِقُوَّهًٍْ و ءاتَیناهُ الحُکمَ صَبِّیاً)) ⁽¹⁾

ای یحیی! کتاب خدا را به جَد و جهد بگیر، ما از کودکی به وی حکم ]نبوّت[ دادیم.

یکی از مفسران اهل سنّت حکمی را که خداوندعزّوجلّ به حضرت یحیی علیه السلام داد، همان نبوّت دانسته، بر این باور است که خداوندعزّوجلّ، عقل او را در سنین کودکی محکم و کامل کرد و به او وحی فرستاد. در یکی از تفسیرهای معاصر، پس از آیه پیشین چنین آمده است:

درست است که دوران شکوفایی عقل انسان به صورت معمول حد و مرز خاصی دارد؛ ولی می‌دانیم همیشه در انسان‌ها افرادی استثنایی وجود داشته‌اند. چه مانعی دارد که خداوندعزّوجلّ این دوران را برای بعضی از بندگانش به خاطر مصالحی فشرده‌تر کند و در سال‌های کمتری چکیده نماید؟ همان‌گونه که برای سخن گفتن، به صورت معمول گذشتن یکی دو سال از تولد لازم است، در حالی که می‌دانیم حضرت عیسی علیه السلام در همان روزهای نخست زبان به سخن گشود؛ آن هم سخنی پر محتوا که طبق روال عادی در شأن انسان‌های بزرگسال بود.

این تفسیر، در ادامه، این آیه را دلیل روشنی بر درست بودن امامت برخی امامان علیه السلام در خردسالی دانسته است.

بنابراین، همان‌گونه که خداوندعزّوجلّ مقام نبوّت را به کودک خردسالی داد، می‌تواند مقام امامت را نیز با تمام ویژگی‌های لازم، به کودکی عطا فرماید.

همان‌گونه که پیش از این نیز یاد شد، روایت‌های فراوان و شواهد تاریخی، گویای آن است که پیش از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امام جواد علیه السلام و امام هادی علیه السلام نیز پیش از سن بلوغ جسمانی به امامت رسیدند. این، خود ایجاد آمادگی برای پذیرش امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در کودکی بود. در میان امامان دوازده‌گانه، نخستین پیشوایی که در سن کودکی به امامت رسید، جواد الائمه علیه السلام بود، حضرت امام محمّد تقی علیه السلام نهمین پیشوای شیعیان و یگانه فرزند حضرت رضا علیه السلام در روز دهم رجب سال 195 ق در مدینه چشم به جهان گشود. آن حضرت، در هفت سالگی به مقام امامت رسید. از آنجا که این مسأله در دوران امامت بی‌سابقه بود، در ابتدا و کرامت‌هایی از خود آن حضرت، دل شیعیان آرام گرفت.

معمربن خلاّد گوید: از امام رضا علیه السلام شنیدم مطلبی دربارة امر امامت بیان کرد و سپس فرمود:

«به این موضوع چه احتیاجی دارید؟ این ابوجعفر است که او را به جای خود نشانده و قائم مقام خود ساخته‌ام.» و فرمود: ما خاندانی هستیم که خردسالانمان مو به مو از بزرگسالانمان ارث می‌برند.

این روایت، بیانگر آن است که مقام امامت، به کمی و یا زیادی سن ربطی ندارد.

]ابوبصیر[ می‌گوید: خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم، در حالی که کودک نابالغی عصاکش من بود. حضرت به من فرمود: چگونه خواهید بود زمانی که حجت بر شما هم سال این کودک باشد؟

یا فرمود: «همسال این کودک بر شما ولایت داشته باشد. صفوان بن یحیی گوید: به امام رضا علیه السلام گفتم: پیش از آن که خدا ابوجعفر را به شما ببخشید دربارة جانشین‌تان از شما می‌پرسیدیم و شما می‌فرمودید: خدا به من پسری عنایت می‌کند. اکنون او را به شما عنایت کرده و چشم ما را روشن نمود. اگر خدای ناخواسته برای شما پیش آمدی پدید آید به که بگرویم؟»

حضرت با دست به ابوجعفر که برابرش ایستاده بود، اشاره فرمود، عرض کردم قربانت شوم! این پسر، سه ساله است. فرمود: چه مانعی دارد؟ عیسی سه سال]کمتر[ بود که به حجّت قیام کرد. اگرچه برخی برابر این اراده از خود واکنش‌های نامناسبی نشان دادند، کم نبودند انسان‌های وارسته‌ای که برابر این خواست الهی، در کمال تواضع سر فروتنی و پذیرش فرود آورده، با خشنودی کامل آن را پذیرفتند. از جملة ایشان علی بن جعفر بن محمّد، عموی امام رضا علیه السلام بود که در کهولت سن، برابر امام جواد علیه السلام در نهایت فروتنی بر پیروی از ایشان تأکید می‌کرد.

از اینجا بود که پیروان راستین اهل بیت علیهم السلام با این باور که مقام امامت امر فراتر از محاسبات ظاهری است در امامت امام هادی علیه السلام با اطمینان بیشتری آن را پذیرفتند چرا که ایشان نیز در سن هشت سالگی به امامت رسید.

از آنجا که شرایط امامت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف دگرگون بود، تردیدهایی در ذهن شیعه پدید آورده، کار امام حسن عسکری علیه السلام را مشکل ساخت.

آن حضرت، نه فقط در سن کمتر از دیگر امامان به امامت رسید، بلکه ولادتش نیز به خاطر مصالحی پنهانی بود و تا زمان امامت، جز

اندکی، جمال دل آرای او را ندیده بودند البته حافظة شیعه، آموزه‌های پیشوایان معصوم علیهم السلام پیشین را که با اقداماتی مناسب، برای این امر زمینه‌سازی کرده بودند، هرگز فراموش نکرده بود. شایان ذکر است که افزون بر پیامبران و پیشوایان معصوم علیهم السلام که به تأیید الهی دارای ویژگی‌های خاصی هستند، بین انسان‌های معمول نیز کسانی یافت می‌شوند که دارای نبوغ خاصی هستند که آنها را از دیگران متمایز می‌کند.

یکی از پژوهشگران معاصر، پس از بیان آیات و روایات،کودکان نابغه‌ای را مؤید رخداد فوق یاد کرده، افرادی چون ابوعلی‌سینا، فاضل هندی، توماس یونگ، را فقط نمونه‌ای از این‌گونه انسان‌ها دانسته است.

برآیند سخن آنکه: امامت مانند نبوّت، موهبتی الهی است که خدای متعال به بندگان برگزیده و شایسته، خود بخشیده است و در این بخشش سن و سال، دخالتی ندارد؛ از این رو امر پیشوایی درکودکی، نه فقط امری بعید نیست که در طول تاریخ میان پیامبران الهی علیه السلام سابقه‌ای دیرینه دارد و کسانی که برای خرده‌گیری بر پیروان مکتب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام این مطلب را دستاویز خود قرار داده‌اند، در بیان پیامبری برخی پیامبران و نبوغ برخی بزرگان دین و دانش هیچ تردیدی به خود را نداد‌ه‌اند.⁽¹⁾

ت

تأثیر دعای امام هادی علیه السلام بر انسان‌ها

اشاره

همان‌طور که همة ما می‌دانیم، دعا و نیایش ویژگی‌ها و مزایای گوناگونی داشته که یکی از آنها ارتباط عمیق با معبود است و باعث قرب الهی می‌گردد. امّا در تأثیر دعای امام بر انسان‌ها نه تنها نباید به سادگی بگذریم بلکه آن نجات‌بخش ملّت‌ها و جوامع است و انسان‌ها را از ورطة سقوط و هلاکت نجات داده و سعادتمند می‌گرداند:

الف) رمز استجابت دعاها

شیخ طوسی رحمة الله در کتاب «امالی» از محمّد بن احمد نقل کرده است که گفت: عموی پدرم برایم تعریف کرد: روزی خدمت امام هادی علیه السلام رسیدم و به آن حضرت عرض کردم: ای سرور من! این مرد (یعنی متوکّل) مرا از خود دور نموده و روزی من را قطع کرده و مرا ملول و دلتنگ نموده است و همة این‌ها به خاطر این است که می‌داند

من وابسته و ملازم درگاه شما هستم و چون می‌دانم اگر شما به او سفارشی بفرمایید حتماً قبول می‌کند، تقاضا دارم که لطفی کنید و از او درخواست نمایید در کار من تجدید نظر کند. امام علیه السلام فرمود:

ان شاء الله به خواسته‌ات می‌رسی.

هنگامی که شب فرا رسید، فرستاده‌های متوکّل یکی پس از دیگری به خانة من آمدند ومرا به نزد متوکّل دعوت کردند. وقتی به آنجا رفتم فتح بن خاقان را دیدم کنار در ایستاده و گویا منتظر است. به من گفت: ای مرد؛ چرا شب در خانه‌ات آرام نمی‌گیری؟

متوکّل امشب برای دسترسی به تو، به من زیاد اصرار ورزید و مرا خسته کرد. سپس وارد خانه شدم و دیدم متوکّل در جای خود نشسته است. همین که مرا دید صدا زد: ای ابوموسی؛ ما به خاطر شغل فراوان از تو غفلت می‌کنیم، چرا تو یاد آوری نمی‌کنی و خودت را از خاطر ما می‌بری، اکنون بگو چه حقوقی از تو نزد ما باقی مانده و پرداخت نشده است.

من چند مورد را که دانستم از جمله فلان عطا و فلان ماهیانه را نام بردم و او دستور داد تا دو برابر آنچه گفتم به من پرداخت کردند. هنگام خارج شدن به فتح بن خاقان گفتم: آیا امام هادی علیه السلام اینجا تشریف آورده است. جواب داد: نه. گفتم: نامه‌ای فرستاده است؟ گفت: نه.

پس از این گفتگو بیرون آمده و به طرف خانه‌ام روانه شدم، فتح بن خاقان هم به دنبال من بیرون آمد و به من گفت: هرگز شک ندارم که تو از امام‌هادی علیه السلام تقاضای دعا کرده‌ای و آن حضرت برای تو دعا نموده است، از تو خواهش می‌کنم از آن حضرت تقاضا کنی برای من هم دعا کند.

هنگامی که خدمت آن حضرت شرفیاب شدم به من فرمود: «ای ابوموسی، هذا وجههًْ الرِّضا» چهره‌ات را چهرة خشنود و رضا می‌بینم.

عرض کردم: این به برکت شما بوده است ای سرور من، ولی به من گفتند شما نزد او «متوکّل» نرفته‌اید و از او درخواست نکرده‌اید؟

امام علیه السلام فرمود: خداوند تبارک و تعالی می‌داند که ما هرگز در امور مهّم خود، جز به او پناهنده نمی‌شویم و در سختی و بلاها جز به او اعتماد نمی‌کنیم و ما را چنین عادت داده است که هرگاه از او درخواست کنیم اجابت فرماید و می‌ترسیم از او روی برگردانیم او هم از ما روی بگرداند. عرض کردم: فتح بن خاقان به من چنین و چنان گفت:

فرمود: او به ظاهر ما را دوست می‌دارد ولی در واقع از ما دوری می‌کند، دعا برای دعاکننده، هنگامی اثر خواهد داشت که با شرایط آن همراه باشد و هنگامی که تو در اطاعت فرمان الهی اخلاص ورزیدی و به پیامبری رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و حقّ ما اعتراف کردی و از خداوند چیزی درخواست کردی تو را محروم نمی‌فرماید.

عرض کردم: ای سرور من، دوست دارم از میان دعاها دعای مخصوص را به من بیاموزی، امام علیه السلام فرمود: دعایی را که خواهم گفت من آن را بسیار می‌خوانم و از خدا تقاضا کرده‌ام هر کس بعد از من نزد قبرم بخواند او را ناامید نفرماید و دعا این است:

یا عُدَّتی عِندَ العَدَدِ و یا رَجائی وَ المُعتَمَدُ و یا کَهفی وَ السَّنَدُ و یا واحِدُ یا اَحَدُ، وَ‌یا قُل هُوَ اللهُ اَحَدٌ، أسألُکَ اللّهُمَّ بِحَقِّ مَن خَلَقتَهُ مِن خَلقِکَ وَ لَم تَجعَل فی خَلقِکَ مِثلَهُم أحداً، أن تُصَلِّیَ عَلَیهِم وَ تَفعَل بی کَیتَ وَکَیتَ

ای سرمایه و ذخیرة من نزد ذخیره‌ها و ای امید و تکیه‌گاه من و ای پناهگاه و پشتوانة من و ای یگانه ای‌یکتا، ای کسی که به پیامبرت فرموده‌ای: بگو او خدای یگانه است. خداوندا؛ از تو درخواست می‌کنم به حقّ کسانی که آنها را آفریده‌ای و در میان آفریدگانت هیچ کس مانند آنها نیست که برای‌شان درود فرستی و با من چنین و چنان کنی.⁽¹⁾

اگر در دو روایت شریفی که ذکر شد دقّت کنیم در می‌یابیم که:

ب) دعای مستجاب

علی بن محمّد حجّال می‌گوید: به امام هادی علیه السلام نوشتم: من از خدمت‌کاران شما هستم و مرضی در پایم ظاهر شده که توانایی انجام کارهای واجبم را ندارم، اگر خواستید خداوند را بخوانید تا آن بیماری از من برطرف گردد.

از ناحیة آن حضرت نامه‌ای به من رسید که آن حضرت مرقوم فرمودند: کَشف الله عَنکَ وَ عَن اَبیِک

خداوند آن بیماری را از تو و پدرت برداشت.

در صورتی که من بیماری پدرم را برای ایشان ننوشته بودم. ولی آن حضرت برای پدرم دعا کرده بود.⁽¹⁾

ن.ک مناجات امام، حرز امام علی النقی علیه السلام، تربیت امام، دعاهای امام علیه السلام

تألیفات امام علیه السلام

تألیفات امام علی النقی علیه السلام به قرار زیر است:

ن.ک فعالیت‌های علمی و فرهنگی امام هادی علیه السلام

تبسّم امام علیه السلام

ابوالحسن ثالث امام هادی علیه السلام خوش‌رو و متبسّم بوده‌اند که مواردی از آنها در روایت‌های مختلف در کتاب شریف «الموسوعهًْ الامام الهادی علیه السلام» نقل گردیده است.⁽³⁾

آن حضرت بسیار زیبا و خوش صورت و خوش اندام بود، آنقدر با طراوت بود که اگر شخصی ناراحت و غمین بوده به صورت آن حضرت

نگاه می‌کرد، غم و اندوه خود را فراموش می‌نمود، او همیشه متبسّم و مشغول ذکر خدا بود⁽¹⁾و محدث قمی در منتهی الآمال در این باره می‌گوید: چشم‌های فراخ، ابروانی گشاده و چهرة دلگشا داشت.⁽²⁾

تحف العقول

کتاب ارزندة تحف العقول، تألیف عالم ربانی و محدث جلیل ابومحمّد حسن بن علی بن حسین بن شُعبة حَرّانی از علمای برجسته قرن چهارم هجری است که معاصر شیخ صدوق و شیخ مفید بوده است. این کتاب یکی از مهم‌ترین و مشهورترین کتاب‌های حدیث شیعه به شمار می‌آید که سال‌های سال است مورد توجّه علمای برجسته می‌باشد. احادیث نورانی و گهربار آن از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم و ائمّه اطهار علیهم السلام(من جمله از امام هادی علیه السلام و دو پیامبر بزرگ الهی حضرت موسی علیه السلام و حضرت عیسی علیه السلام نقل شده است.)

کتاب تحف العقول در خودسازی و تهذیب اخلاق بسیار ارزنده و سازنده است و هر کس به فراخور ذوق خویش می‌تواند از مطالب آن بهره‌مند گردد و سعادت دنیا و آخرت خود را فراهم آورد. شایان ذکر است که چون سخنان حضرت فاطمه زهرا علیها السلام و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در این کتاب ذکر نشده بود، در نسخ جدید این کتاب از کلمات گهربار این دو معصوم در آخر کتاب آورده شده است.

در فصل یازدهم این کتاب که دربارة سخنان امام هادی علیه السلام بیان گردیده است مطالب زیر را می‌خوانید:

تخریب حرم سامرّاء ن.ک حمله به حرم سامرّاء

تربیت امام

امام هادی علیه السلام در دامان پدرش بزرگ شد و از خصلت‌های او اثر پذیرفت. امام جواد علیه السلام همیشه با دعایی که به حرز امام هادی علیه السلام مشهور است به فرزند خود غذا می‌داد. بدین ترتیب نهال ایمان مطلق به مقدّرات الهی را در دل فرزندش غرس کرد. هنگامی که امام جواد علیه السلام آمادة حرکت به عراق شد، امام هادی علیه السلام شش ساله بود. او را در دامانش نشاند و فرمود: از اشیای زیبای عراق سوغات چه دوست داری؟ امام هادی علیه السلام با لبخندی پاسخ داد: شمشیری که چون شعلة آتش باشد ... امام جواد علیه السلام رو به فرزند دیگرش موسی نگریست و از او نیز همان سؤال را پرسید. موسی گفت: فرش خانه ... امام جواد علیه السلام رو به فرزندش امام هادی علیه السلام کرده، فرمود: ابوالحسن نظیر من است ...

امام از این خواستة فرزندش که نشانگر شجاعت و دلاوری وی بود خوشحال شد.⁽¹⁾

ن.ک کودکی امام علیه السلام

تسبیح آن حضرت ن.ک حرز امام

تشریفات ولادت امام هادی علیه السلام

امام جواد علیه السلام پس از تولد این نوزاد مبارک به پیروی از آداب و رسوم امامان قبل از خود، به سرعت مراسم شرعی مربوط به ولادت را برای او به مرحلة اجرا درآورد: در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه گفت و در هفتمین روز تولدش او را ختنه کرد و موی سرش را تراشید و هم‌وزن آن نقره بر مسکینان بخشید و قوچی را به عنوان عقیقه قربانی کرد.⁽¹⁾

تشیع در چه زمانی پدید آمده است؟!

اشاره

همة ما می‌دانیم که امام علی النقی علیه السلام امام دهم شیعیان جهان است؛ و پیروان مکتب تشیع با تمامی وجود به آن بزرگوار عشق می‌ورزند ولی شاید در ذهن عدّه‌ای این سؤال پیش آید که تشیع در چه زمانی پدید آمده است؟!

معمولاً این نوع پرسش‌ها دربارة نحله‌های کلامی و فرقه‌های مذهبی مطرح می‌شود که پس از رحلت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پدید آمده‌اند؛ مثلاً می‌گویند: مذهب اشعری چگونه و از چه زمانی پدید آمده؟

در پاسخ گفته می‌شود: مذهب اشعری مکتبی کلامی است که ابوالحسن اشعری(324-260ق) در آغاز قرن چهارم آن را پی‌ریزی کرد.

در مقابل آن، مذهب معتزله قرار دارد که آن هم یک مذهب کلامی است و واصل بن اعطا(130-80 ق) شاگرد حسن بصری(م 110 ق) آن را بنیان نهاد. در این موارد، می‌توان برای پیدایش مذهب، تاریخ مشخصی تعیین کرد.

این گفته در خصوص مذاهب فقهی نیز صادق است. مذهب حنفی به وسیله ابوحنیفه(1580-80 ق) و مذهب شافعی به وسیله محمّد بن ادریش شافعی(204-150 ق) پدید آمد و همچنین دیگر مذاهب فقهی نیز تاریخ پیدایش مشخصی دارند. امّا تشیع یک مذهب کلامی و فقهی نیست که پس از پیدایش اسلام و در گذشت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پدید آمده باشد.

تشیع، با اسلام تاریخ یکسان دارد. در واقع تشیع همان اسلامی است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آورده و یکی از تعالیم آن، استمرار رهبری و امامت به وسیله فردی است که از جانب خدا تعیین و به وسیله پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم معرفی می‌شود.

این اصل اساسی که ضامن بقای اسلام است و هویت تشیع را تشکیل می‌دهد، در زمان خود رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به وسیله آن حضرت اعلام شد و گروهی از صحابه پیامبر، آن را پذیرفتند و پس از درگذشت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برهمان پیمان باقی ماندند. اینان پیشگامان تشیع در عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و پس از او بودند، امّا گروهی دیگر، این اصل را نادیده گرفته و رهبری را از آن دیگری دانستند.

تشیع به این معنی، تاریخی جز اسلام و واقعیتی جز این آیین ندارد و این اصل؛ یعنی تعیین رهبر و امام از جانب خداوند، جزئی از تعالیم اسلام بوده و در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اعلام شده است.⁽¹⁾به

سخنان پیامبر گرامی اسلام دربارة مکتب تشیع و حضرت علی علیه السلام از منابع معتبر شیعه و سنی توجّه نمایید:

الف) علی علیه السلام و پیروان او رستگارند

خوارزمی از جابر روایت کرده که جابر گفت: مادر خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودیم که علی بن ابیطالب علیه السلام وارد شد، پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «برادرم به سوی شما آمد» سپس رو به کعبه کرد و دستش را بر کعبه زد و فرمود: قسم به کسی که جانم در دست اوست مسلماً این علی صلی الله علیه و آله و سلم و پیروان او رستگاران در روز قیامت هستند.

سپس فرمود: «مسلماً او اول کسی است که از میان شما به من ایمان آورد، او وفادارترین شما به پیمان خداست، او قیام‌کننده‌ترین شما به امر خداست او عادل‌ترین شما در بین رعیّت است. او بهترین تقسیم‌کنندة بالسّویه است، او با عظمت‌ترین شما در نزد خداوند است.»

جابر گفت: در این وقت بود که آیة شریفه «إنَّ الدِّینَ آمَنوا و عَمِلُوا الصَّالِحاتِ اولئِکَ هُم خَیرُ البَرِیَّهًْ»: به درستی که کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند آنها بهترین مردمانند. نازل شد اصحاب پیامبر هنگامی که علی علیه السلام وارد می‌شد، می‌گفتند: «لقد جاء خیر البریه» «بهترین مردمان آمد.⁽¹⁾⁽²⁾»

ب) آمرزش گناهان شیعیان

امام صادق علیه السلام فرمود: همانا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خدا امّت مرا در عالم طینت برایم مجسم کرد و نام‌های ایشان را به من آموخت، چنان که همه نام‌ها را به

آدم آموخت و آنگاه پرچم‌داران(خلفاء و

زمامداران) بر من گذشتند. من برای علی و شیعیانش آمرزش خواستم، پروردگارم یک مطلب را دربارة شیعیان علی به من وعده داد، عرض شد: یا رسول الله آن مطلب چیست؟ فرمود: آمرزش برای ایمان- آورندگان‌شان و درگذشت از گناهان، برای کوچک و بزرگ‌شان و اینکه تبدیل گناه به حسنه و ثواب (که در آیه شریفه یُبَدِّل الله سَیئاتِهِم حَسَنات است) برای آنها باشد.⁽¹⁾

ج) تو حجّت خدایی

پیامبر گرامی اسلام در خطبة شعبانیه فرمود:

ای علی! هر کس تو را بکشد، مرا کشته است و هر کس با تو دشمنی کند، با من دشمنی کرده است و هر کس به تو ناسزا گوید به من ناسزا گفته است، زیرا تو همچون جان منی، روحت از روح من و سرشتت از سرشت من است، همانا خدای متعال مرا آفرید و تو را و مرا برگزید و تو را، مرا برای پیامبری برگزید و تو را برای امامت پس هر کس امامت تو را انکار کند پیامبری مرا انکار کرده است.

ای علی! تو وصی من و پدر فرزندان من و همسر دختر من و جانشین من بر امّتم- در زندگی و پس از مرگم- هستی. فرمان تو فرمان من و نهی تو نهی من است.

سوگند به آن خدایی که مرا به پیامبری برانگیخت و بهترین آدمیان قرار داد، تو حجّت خدا بر خلق خدا و امین او بر سرّ او و خلیفه او بر بندگانش هستی.⁽²⁾

د) علی برادر، وصی، وزیر و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم

ای بنی هاشم! همانا برادر من، وصی من و وزیر من و جانشین من در میان خانواده‌ام علی بن ابی‌طالب است. او دِین مرا می‌پردازد و وعده‌ام را به کار می‌بندد.⁽¹⁾⁽²⁾

ه) شیعیان دامان آنها را خواهند گرفت!!

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی علیه السلام فرمود: ای علی! به هنگام رستاخیز، من دامان لطف پروردگار را خواهم گرفت، تو نیز دامان من و فرزندان تو دامان تو و شیعیان فرزندانت دامان آنها را خواهند گرفت. فکر می‌کنی، دستور می‌دهند ما به کجا برویم.⁽³⁾⁽⁴⁾

ی) شیعه برای اهل آسمان می‌درخشد

رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای علی! همان‌گونه که ستاره‌ها برای اهل زمین می‌درخشند، شیعیان تو برای اهل آسمان نورافشانی می‌کنند، ملائک به ایشان فرحناک و شادمان می‌شوند و بهشت مشتاق ایشان است و شیطان از آنان در فرار است.⁽⁵⁾⁽⁶⁾

ن.ک انتظارات فرزند بزرگوار امام هادی علیه السلام از شیعیان

تشییع جنازه امام هادی علیه السلام

سامرّاء از هول این فاجعة بزرگ به جنبش و هیجان درآمد و طبقات مختلف مردم به تشییع پیکر پاک امامی که تداوم خاندان نبوّت و امامت بودند شتافتند. ادارات دولتی و مراکز تجاری تعطیل شدند. در جلو جنازه وزیران، عالمان، قضّات، فرماندهان ارشد سپاه و سایر افراد خاندان عباسی حضور داشتند. آنها سنگینی مصیبت را درک می‌کردند و ضمن برشمردن مناقب و فضایل امام، خسارت عظیم و غیرقابل جبرانی را که بر جهان وارد شده بود را یادآوری می‌کردند. تشییع جنازة امام هادی علیه السلام به صورت مراسم بسیار بزرگی درآمد که سامرّاء در تمامی مراحل تاریخش نظیر آن را مشاهده نکرده است.⁽¹⁾

مسعودی در کتاب«اثبات الوصیّه» می‌نویسد: جماعتی برای ما نقل کردند و هر یک از آنها حکایت نمودند که به خانة امام هادی علیه السلام در روز وفاتش رفته‌اند، جمعیّت بسیاری از بنی‌هاشم خواه از آل ابوطالب و خواه از بنی‌عباس در آنجا جمع شده بودند و گروه بسیاری از شیعیان نیز حاضر بودند، ولی امامت حضرت امام حسن عسکری علیه السلام برای آنها آشکار نشده بود و جز افراد موثّق و خاصّ، کسی از آن اطلّاع نداشت، همان افرادی که امام هادی علیه السلام در نزد آنها، تصریح به امامت پسرش امام حسن عسکری علیه السلام نموده بود. حاضران در مورد امامت بعد از امام هادی علیه السلام متحیّر بودند، ناگاه خادمی از خانة اندرونی امام بیرون آمد و خادم دیگر چنین صدا زد: «ای رَیّاش! این نامه را بگیر و به خانة رئیس مؤمنان(خلیفة وقت) ببر و به فلان شخص بده و بگو این نامة حسن بن علی علیه السلام است.»

حاضران برای دانستن موضوع نامه به آن سو نگاه می‌کردند، ناگاه دیدند از بالای رواق، دری گشوده شد و خادم سیاهی بیرون آمد و بعد از او امام حسن عسکری علیه السلام با سرِ برهنه و گریبان چاک زده، بیرون آمد و لباس سفید آستردار در تن داشت و صورت مبارکش مانند چهرة پدر بزرگوارش بود. در آن وقت، فرزندان متوکّل عبّاسی در آن خانه بودند که بعضی از آنها منصب ولیعهدی داشتند، همة مردم به احترام آمدن امام حسن عسکری علیه السلام برخاستند، احمد بن موفّق به سوی امام حسن عسکری علیه السلام رفت، امام حسن عسکری علیه السلام نیز به طرف او آمد و با هم معانقه کردند و امام فرمود: «مرحبا به پسر عموی من»، آن‌گاه امام حسن عسکری علیه السلام بین درهای رواق نشست و مردم در برابرش بودند، قبل از آمدن آن حضرت، صحن خانه، مانند بازار، پُر سر و صدا بود ولی وقتی که آن حضرت آمد، همه خاموش شدند و صدایی جز صدای عطسه و سرفه نمی‌شنیدیم، در آن هنگام کنیزی از خانة امام هادی علیه السلام بیرون آمد و برای وفات امام هادی علیه السلام گریه می‌کرد، امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: «آیا کسی در اینجا نیست که این کنیز را ساکت کند»، چند نفر از شیعیان نزد او رفتند و او به خانه بازگشت.

سپس خادمی از خانه بیرون آمد و در مقابل امام حسن عسکری علیه السلام ایستاد، امام حسن عسکری علیه السلام برخاست و جنازة امام هادی علیه السلام را بیرون آوردند، امام حسن عسکری علیه السلام همراه جنازه با سایر مردم حرکت می‌کردند تا به خیابانی که در مقابل خانة موسی بن بغا بود رسیدند، امام حسن عسکری علیه السلام قبل از بیرون آوردن جنازه از خانه، بر او نماز خوانده بود و بعد از آنکه جنازه را بیرون آوردند، «معتمد» (پانزدهمین خلیفة عباسی) بر آن نماز خواند، آنگاه جنازة آن حضرت را در خانه‌اش به خاک سپردند.

روایت‌کننده می‌افزاید: شیعیان با هم دربارة اینکه امام حسن عسکری علیه السلام گریبان پیراهنش را چاک‌زده، صحبت می‌کردند، بعضی ا‌ز آنها گفتند: «آیا دیده‌اید که یکی از امامان در چنین حالی، یقة خود را پاره کند؟» مدّتی بعد برای آن شخص معترض، از جانب امام حسن عسکری علیه السلام توضیح رسید که «ای احمق! تو نمی‌دانی که این کار چگونه است؟ همانا موسی بن عمران در مصیبت و وفات برادرش هارون، یقة خود را پاره کرد- تا آخر حدیث⁽¹⁾».

تصریح بر امامت فرزندش

(اشاره و نص بر ابی محمّد امام حسن عسکری علیه السلام)

امام علی النقی علیه السلام در موارد مختلف تصریح بر امامت ابی محمّد امام حسن عسکری داشته‌اند که ما سه مورد آن را بیان می‌کنیم:

الف) علی بن عمر نوقلی گوید:

من با ابوالحسن(امام هادی علیه السلام) در صحن خانه‌اش بودم و پسرش محمّد به ما گذشت، من گفتم: قربانت، بعد از شما صاحب و سرور ما این است؟ فرمود: نه، سرور و امام شما بعد از من حسن است.⁽²⁾

ب) عبدالله بن محمّد اصفهانی گوید:

ابوالحسن علیه السلام به من فرمود: صاحب شما بعد از من کسی است که بر من نماز بخواند، گوید: من پیش از آن روز ابومحمّد(امام حسن عسکری علیه السلام) را نمی‌شناختم، گوید: ابومحمّد بیرون آمد و بر او نماز بخواند.⁽³⁾

ج) علی بن مهزیار گوید:

به ابوالحسن(امام هادی علیه السلام) گفتم: اگر پیش آمدی شد(پناه بر خدا می‌برم) به چه کسی باید رجوع کرد؟ فرمود: عهد امامت از طرف من با بزرگ‌ترین پسرم بسته شده است.

تصریح به امامت آن امام همام علیه السلام

امام جواد علیه السلام فرمود: امام پس از من فرزندم علی است؛ فرمان او فرمان من است، سخن او سخن من و اطاعت از او اطاعت از من و پس از او امامت به فرزندش حسن می‌رسد.⁽¹⁾

ن.ک امامت امام هادی علیه السلام، شخصیت آن حضرت پیشوایی امام در کودکی، شناخت امام

تصریح و بررسی مشروح امامت امام ن.ک نص بر امامت حضرت هادی علیه السلام

تفتیش خانه امام

یحیی بن هرثمه پس از ورود به مدینه، بی‌درنگ به تفتیش خانة امام پرداخت. امّا در بازرسی آن جز نسخه‌هایی از قرآن و کتاب‌های دعا چیزی نیافت و مطمئن شد که گزارش خبرچینان در مورد پُر بودن خانة امام از اموال و اسلحه، دروغ بوده است.⁽²⁾

تقریب بین مذاهب

توطئه‌چینی و ایجاد جوّ تفرقه و تشتُت در دوران امام هادی علیه السلام توسط دشمنان دین و مغرضان به وسیله‌های گوناگون همچون شعرهای اهانت‌آمیز، سب و لعن ادامه داشته است، لذا مناسب دیدیم تقریب بین مذاهب را از دیدگاه سلطان‌الواعظین‌شیرازی بیان کنیم:

مرحوم سلطان الواعظین شیرازی در کتاب شب‌های پیشاور، بعد از جلسات مکرّر با سنی‌ها و رد ادعاهای آنان می‌گوید:

آقایان محترم برادران شیعه و سنی بهترین راه برای جلوگیری از نفاق و تفرقه پیروی نمودن از رویه و رفتار مولای متقیان و امیرمؤمنان علی بن ابیطالب علیه السلام می‌باشد.

هر یک عقاید عقلانی را محکم نگاه دارید و با هم ائتلاف کنید و اتّحاد نمائید تا شقّ عصای مسلمین نگردد.

چنانچه مولای همة ما امیرالمؤمنین علیه السلام با آنکه خود را احق به مقام خلافت می‌دانست در اوّل خطبة شقشقیه فرموده‌اند: «امَا وَاللهِ لَقَد تَقَمَّصَها فُلانٌ وَ إنَّهُ لِیَعلَمُ أنَّ مَحَلِّی مِنها مَحَلُّ القُطبِ مِنَ الرَّحَی(الی آخر)»

ولی وقتی از تغسیل و تکفین رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر حسب وصیّت آن حضرت که اوجب از هر واجبی بود؟، فارغ شد از فتنة سقیفه باخبر و خود را در مقابل فرقه‌ای از مخالفین مشاهده نمود.

همین که آن دسته‌بندی‌های سیاسی را دید با آنکه احدی در امّت نصوص واردة از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را مانند آن حضرت نداشت و کبار از صحابه و بنی‌هاشم اطراف آن

حضرت بودند بنی‌امیّه هم به قیادت ابی‌سفیان(برای رسیدن به مقاصد خودشان) آن حضرت را

تحریک به قیام می‌نمودند ولی چون منبع قوة عاقله بود تأمّل و تفکر نمود که اگر در مقابل آن دسته‌بندی‌ها قیام نماید و در مقام مطالبه حق ثابت خود بر آید، قطعاً دو دستگی در اسلام پدید آید و در اثر اتلاف کلمه و تفرقه مسلمین اعادی اسلام که سال‌ها است عقب فرصت می‌گردند غالب آمده و اصل دین از میان می‌رود و مسلمانان از اسلام منحرف گردند.

لذا صلاح را در صبر و تحمّل و شکیبایی دید و بردباری نمود چنانچه فرمود: صَبَرتُ و فی العَینِ قَذی و فِی الخَلق شَجی.

با مخالفین خود مبارزه ننمود چون دید، تولید تفرقه می‌نماید و تفرقه باعث محو اسلام می‌گردد. بنابراین با مخالفین خود مماشات نمود با آنکه بر عقیدة خود ثابت بود ولی برای استحکام اساس اسلام به مسجد و نماز جماعت حاضر می‌شد تا فرصت به دست اعادی اسلام ندهد و از تفرقه جلوگیری نماید. چنان که مکرر می‌فرمود:

به خدا قسم اگر از تفرقه بعضی از مسلمین که به سوی کفر باز گردند و دین اسلام محو گردد، نمی‌ترسیدم، هر آینه برای حق قیام می‌نمودم و این اوضاع را تغییر می‌دادم و لکن صبر و تحمل بهتر از تفرقه مسلمانان و ریختن خون آنهاست، لذا صبر را پیشه نمودم(تا اسلام را حفظ نمایم.)

شیعیان و پیروان خودشان را که از کبار صحابه بودند دستور داد، به همین علّت، مخالفت ننمایند.

فقط همان روزهای اول مناظراتی برای اثبات حقّانیت خود نمودند، ولی بعدها از جهت احتراز از اختلاف در تمام ادوار خلافت خلفاء از

طرف آن حضرت و شیعیانش کوچک‌ترین عمل تظاهر که موجب اختلاف علنی گردد بر خلاف خلفاء واقع نشد، برای حفظ حوزة اسلام و تقویت مسلمین که سنگ تفرقه و جدایی بین مسلمانان نیفتد کاملاً مماشات نمودند.

جامعه مسلمانان امروز هم که روز غربت اسلام است باید از عناد و لجاج و تعصبات جاهلانه بر کنار باشند. در عین آنکه حقّانیت ما با دلائل عقل، نقل، کتاب و سنت ثابت است.⁽¹⁾

همان‌طور که مولای ما امیرمؤمنان علیه السلام با آنکه دلائل حقّانیت خود را پیوسته بیان می‌فرمود و خود را اولی به مقام خلافت می‌دانست برای حفظ ظاهر اسلام و جلوگیری از تفرقه و تشتت به مسجد، نماز، شور، مشورت و حلّ معضلات حاضر می‌شد فرزندان و شیعیان را به کار وحدت می‌گماشت و ما و شما هم بایستی تبعیت نموده از تفرقه مسلمان جلوگیری نمائیم ایادی مرموز فتنه‌جو و دو به هم زن را از

خود دور نموده تا فرصت به دست اعادی و بیگانگان نیفتد که اساس اسلام را از هم پاشیده و مسلمین را زبون نمایند.⁽²⁾

ن.ک بحث امامت و تقریب بین مذاهب.

توثیق امام به گروهی از اصحاب

طوسی با سند خود از ابومحمّد رازی نقل می‌کند که گفت: من و احمد بن ابی‌عبدالله برقی در سامرّاء بودیم که فرستادة امام هادی­ علیه السلام نزد ما آمد و گفت: آن غیب بیمار مورد اطیمنان است و ایّوب

بن نوح، ابراهیم بن محمّد همدانی، احمد بن حمزه و احمد بن اسحاق، همگی مورد وثوق‌اند.⁽¹⁾

تولّد دهمین اختر تابناک ولایت

امام هادی علیه السلام در صریا(از دهات اطراف مدینه) روز 15 ذیحجّه در سال 212 متولّد شد و در ماه رجب سال 252 ق در سامرّاء رحلت نمود.⁽²⁾⁽³⁾

شیخ کلینی می‌گوید: حضرت هادی در نیمه ذیحجّه سال 212 ق به دنیا آمد و در نقل دیگری گفته شده است آن حضرت در رجب 214 ق زاده شده است. اکثرمورّخان ولادت حضرت را در سال 212 ق می‌دانند.⁽⁴⁾

و شیخ مفید می‌گوید: زادگاه آن حضرت دهکدة صُریا در اطراف مدینه بود.

و شیخ‌طوسی از ابن‌عیاش نقل کرده است: زادروز حضرت ابوالحسن سوم- امام هادی علیه السلام- دوم رجب و یا پنجم رجب بوده است.

مشهور در نزد شیعه همان تاریخ اولی بود که از مرحوم کلینی رحمة الله نقل شد.⁽⁵⁾

ن.ک سال تولّد

ث

ثبت نام و شناسنامه معصوم دوازدهم

نام مبارک: علی

لقب: نقی، هادی

کنیه: ابوالحسن

نام پدر: محمّد

نام مادر: سمانه مغربیه

محل ولادت: مدینه منورّه

تاریخ ولادت: 15 ذیحجّه سال 212 ق

مدّت امامت: 33 سال

مدّت عمر شریف: 42 سال یا 41 سال

سبب شهادت: طعام زهرآلود

نام قاتل: معتزّ

تاریخ شهادت: سال 254 ق

محلّ شهادت: سامرّاء

تعداد فرزندان: 4 پسر و 1 دختر⁽¹⁾

ثقة جلیل القدر، ن.ک شاگردان مکتب امام هادی علیه السلام، یاران امام.

ج

جاحظ

نام کامل او(عمرو بن بحربن‌محبوب) بود ولی به «جاحظ بصری» شهرت داشت چون در سال 160 ق در بصره متولد شده و هم در همین شهر به سال 255 ق درگذشته بود. چون بد صورت و چشم برآمده بود به «جاحظ» شهرت یافت«الاصنام، المحاسن و الاضداد، البخلاء، البیان و التبیین، التاج فی اخلاق الملوک و الحیوان» از معروف‌ترین آثار او محسوب می‌شوند.⁽¹⁾

جامعه کبیره، ن.ک زیارت جامعه کبیره

جدّ امام، ن.ک علی بن موسی الرِّضا

جدّ بزرگ امام هادی علیه السلام

(امام حسین علیه السلام)

بنابر قول مشهور: ولادت امام حسین علیه السلام سوّم شعبان در مدینه بوده است و شیخ طوسی رحمة الله روایت کرده است: توقیع شریف به سوی قاسم بن عَلاءِ همدانی وکیل امام حسن عسکری علیه السلام بیرون آمد که مولای ما حضرت حسین علیه السلام در روز پنج‌شنبه سوّم شعبان متولّد شده است، پس آن روز را روزه‌دار.⁽¹⁾

در یک نگاه کلّی، می‌توان مراحل زندگی آن حضرت را به چند دوره تقسیم کرد:

از سال چهارم تا دهم قمری، به مدت شش سال و چند ماه که همرا با حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و فاطمه زهرا علیها السلام بود.

از سال دهم تا سال چهلم قمری، به مدّت 10 سال که همراه با امامت امام حسن علیه السلام بود.

از سال پنجاهم تا شصتم قمری، به مدّت 10 سال که دوران امامت آن حضرت و همراه با خلافت معاویه بود.

از سال شصتم تا شصت و یکم قمری، به مدت کمتر از یک سال امامت آن حضرت که همراه با خلافت یزید بن معاویه بود.⁽²⁾

آن حضرت در سال 60 هجری از مدینه خارج و برای ادای مناسک حج به مکّه وارد شد. امام طی مراسم حجّ در مکّه احساس امنیّت نکرد و در روز هشتم ذیحجّه، مکّه را به طرف عراق ترک کرد و بعد از طی

منازل بسیار، در روز پنج‌شنبه، دوّم ماه محرّم سال 61 هجری، به سرزمین کربلا رسید. سپاه یزید از شامیان و کوفیان راه را بر او بستند.⁽¹⁾

امام حسین علیه السلام در روز عاشوراء در آغاز در قالب خطبه‌ای به امید نجات دشمن، به ارشاد پرداختند تا از این طریق حجّت بر آنها تمام و سنّت قرآنی عمل شود.⁽²⁾

سپس امام با هفتاد و دو تن از یاران با وفای خود در صحرای کربلا به شهادت رسیدند و اهل بیت آن حضرت را به اسارت بردند.

ابن قولویه با سند خود از ابراهیم بن عقبه نقل می‌کند که گفت: به امام هادی علیه السلام نوشتم: سرورم! اگر مصلحت بدانی، از بهترین پاداش زیارت امام حسین علیه السلام آگاهم کن! آیا برای کسی که حجّ از دستش رفته، ]زیارت امام حسین علیه السلام [ با ثواب حجّ برابری می‌کند؟

امام علیه السلام در پاسخ نوشت: با ثواب حجّ او برابری می‌کند.⁽³⁾

کلینی با سند خود از ابراهیم بن عقبه نقل می‌کند که گفت: به امام هادی علیه السلام نامه نوشتم و از او دربارة ]فضیلت[ زیارت امام ابی‌عبدالله الحسین علیه السلام و امام موسی کاظم علیه السلام و امام جواد علیه السلام پرسیدم.

امام علیه السلام در پاسخم نوشت:]زیارت[ ابی‌عبدالله]امام حسین علیه السلام [، مقدّم] و افضل[ است و این]که زیارت هر سه امام را انجام دهی[، جامع‌تر و پاداشش بزرگ تر است.⁽⁴⁾

جدّة امام علیه السلام، ن.کخیزران

جدّه والای امام هادی علیه السلام

الف) فاطمة زهرا علیها السلام

یکی از مناقب حضرت زهرا علیها السلام دفاع او از مقام امامت و ولایت علی علیه السلام است. او این افتخار را دارد که اولین و برترین مدافع است تا آنجا که جان خود را در این راه تقدیم نمود.

دفاع حضرت زهرا علیها السلام در خطبه‌های نورانیش در مسجد و در جمع زنان مهاجر و انصار متجلّی است، او در جمع زنان مهاجر و انصار فرمود: چرا از اباالحسن دوری کردند؟ دوری نکردند مگر به خاطر شمشیر او و بی‌اعتنایی‌اش به مرگ و شدت غصب در راه خدا.⁽¹⁾

در نقل دیگری دارد که حضرت فاطمه علیها السلام چهل شب متوالی در خانه مهاجر و انصار رفت و آنان را به دفاع از ولایت امام علی علیه السلام دعوت نمود. وصیّت حضرت مبنی بر دفن شبانه و عدم شرکت غاصبان خلافت در تشیع و نماز، گواه دیگر بر این دفاع شجاعانه است.⁽²⁾

ب) اهل بیت علیهم السلام

روایت از طریق شیعه و سنّی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم رسیده که وقتی این آیه نازل شد از حضرت سؤال کردند: اهل بیت علیهم السلام تو که محبّت آنان بر ما واجب شده چه کسانی هستند؟ جواب دادند: علی و فاطمه دو فرزند (حسن و حسین) این دو.⁽³⁾

و در جای دیگر بیان کرد که اهل بیت علیهم السلام من کیانند؟ آنجا که کساء را بر آنها انداخت و در پیشگاه خدا عرض کرد که خدایا این‌ها اهل بیت علیهم السلام من هستند. پلیدی را از آنان برطرف فرما.⁽¹⁾

و امامان دیگر(از امام چهارم تا امام دوازدهم) همگی از خاندان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام هستند که اطاعت از آن بزرگواران واجب است.

مولا علی علیه السلام در خطبة 239 نهج البلاغه می‌فرماید:

اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دین را چنان‌که سزاوار بود، دانستند و آموختند و بدان عمل کردند، نه‌آنکه شنیدند و نقل کردند، زیرا راویان دانش بسیار، امّا حفظ کنندگان و عمل‌کنندگان به آن اندکند.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «بالای هر عبادت، عبادتی است، ولیکن محبّت ما اهل بیت علیهم السلام از هر عبادتی برتر است.» و فرمود: «هر که با محبّت ما بمیرد، برخداست که او را بیامرزد حتّی گناهان او به قدر کف دریا باشد.»⁽³⁾

و نیز از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: «ولایت ما همان ولایت خداوندی است که پیامبری برگزیده نشد مگر به آن.»⁽⁴⁾

آری، بعضی از بنی‌هاشم که در بین آنان بنی‌عباس نیز دیده می‌شوند برای رسیدن به اهداف خود در بیان معنای اهل بیت علیهم السلام خیانت نموده و خود را اهل بیت علیهم السلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم معرفی نموده‌اند، همان‌گونه که در نام تشیّع و شیعه بودن نیز خیانت شده و بعضی آن

را به معنای دوستان علی علیه السلام و خویشان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به طور عام دانسته‌اند، نه دوستان و پیروان مخصوص، اصحاب کساء و امامان از صلب امام حسین علیه السلام.

آری تنها کسانی که گرفتار تقلید از سلف و اطاعت از ستمگران نبوده‌اند و از جادّة حقیقت و صراط مستقیم منحرف نشده‌اند. شیعیان دوازده امامی بوده‌اند که اهل بیت علیهم السلام را ائمّة دوازده گانه و شیعیان را نیز پیروان آنان دانسته‌اند.⁽¹⁾

ج) نامیدن فاطمه، به «زهرا»، به نقل از امام هادی علیه السلام

ابن‌شهرآشوب نقل می‌کند که ابوهاشم عسکری گفت: از امام هادی علیه السلام پرسیدم: چرا فاطمه علیها السلام را زهرا نامیدند؟

فرمود: ]زیرا[ چهرة او برای امیرمؤمنان علیه السلام از اول روز، همچون آفتاب تابناک و هنگام زوال، همچون ماه تابان و هنگام غروب، همچون ستارة درخشان می‌درخشید.⁽²⁾

جدّة امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف (معروف به جدّه) ن.ک خانم امام هادی علیه السلام

جعفر کذّاب

پسر امام هادی و برادر امام حسن عسکری علیه السلام است. پس از شهادت امام عسکری علیه السلام با علم به این که امام حسن عسکری علیه السلام فرزندی دارد و ایشان جانشین و امام بعد از او می‌باشد، به دروغ ادّعای امامت کرد. وی پس از شهادت، پیش از آن که مردم جنازه را از خانه بیرون ببرند، دَمِ در ایستاده و تسلیت نسبت به شهادت برادر

و تبریک را نسبت به امامت خود، از مردم تحویل می‌گرفت. شیخ طوسی، در ضمن حدیثی که نقل می‌کند و از شرابخواری و مستی او حکایت می‌کند، می‌گوید: «کارهای زشت و گفتارهای ناهنجاری که از وی روایت شده، به قدری زیاد است که نمی‌توان احصاء نمود. جعفر بن علی، چون از طرف دستگاه بنی‌عباس تقویت می‌شد و آن عنصر فاسد را عامل خود دانسته و درمقابل امام حسن عسکری علیه السلام تقویت می‌کردند، پس از آن حضرت، او را واداشتند که خود را امام دوازدهم شیعه بداند تا بدان وسیله مسأله امام غائب را لوث کنند، جعفر نیز دعوی امامت و جانشینی برادر کرد. امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز طی توقیع‌هایی او را دروغ‌گو دانست؛ به همین دلیل در میان شیعیان به «جعفر کذّاب» مشهور شد.»⁽¹⁾

امام هادی علیه السلام اصحاب خود را از معاشرت و ارتباط با «جعفر» منع کرده و می‌فرماید: او از تعالیم دین خارج و زیر بار فرمان من نیست.⁽²⁾

جماعتی از اصحاب امام هادی علیه السلام می‌گویند: وقتی جعفر فرزند امام هادی علیه السلام به دنیا آمد، برای تبریک گفتن ایشان به نزد ایشان رفتیم، وقتی نزدشان رسیدیم ایشان را خوشحال و مسرور ندیدیم، جریان را از ایشان پرسیدیم ایشان فرمودند: به راستی که این مولود مبارک نیست و در آینده حق‌های زیادی را ضایع خواهد کرد.

راویان می‌گویند: همان‌گونه که امام فرموده بودند، شد.⁽³⁾

محمّد بن عبدالحمید البزاز و ابی‌الحسن محمّد بن یحیی و محمّد بن میمون خراسانی و حسین بن مسعود الفزاری می‌گویند: به راستی که بارها امام حسن بن علی العسکری علیه السلام بعد از شهادت

امام اباالحسن علی بن محمّد الهادی علیه السلام به ما فرمود: برحذر باشید که برادرم برای شما چنین و چنان بگوید.

و به راستی که مثال او به من مانند مثال قابیل به هابیل است که قابیل از حسد زیاد هابیل را کشت و اگر او(جعفر کذّاب) می‌توانست مرا نیز می‌کشت، ولکن خداوند بر امر و کارش غالب و پیروز است.⁽¹⁾

جعفر متوکّل

(المتوکّل بالله 247-232)

بدون شک هیچ معلولی بدون علت نیست ولی بسیار اتفاق می‌افتد که آدمی علل بعضی امور را نمی‌فهمد، سرانگشت حیرت و عبرت به دندان می‌گیرد؛ از آن جمله موضوع توالد و تناسل است که از پدران بد، پسران خوب یا از پدران خوب، فرزندان بد به وجود می‌آیند، و این از اسرار الهی است. چنانچه قرآن می‌فرماید: وَ یُخرِجُ الحَیَّ مِنَ المَیِّتِ وَ یُخرِجُ المَیِّت مِنَ الحَیّ. الواثق خلیفه خوب بنی عباس است البته نمی‌توان گفت مانند عمر بن عبدالعزیز در آل مروان بود ولی مردی فاضل و عادل، علم دوست بوده است و برادری چون متوکّل داشت که درست نقطه مقابل او بود، مردی بدسیرت، خونخوار، لجوج، غیور، متعصّب، دشمن سرسخت آل علی و ایرانی به شمار می‌رفت. این خلیفه برای اولین بار به دستیاری غلامان ترک به خلافت رسید تربیتی خشن داشت به آزار آل علی و نبش قبر شهدای کربلا و قتل عام زوار و نهب و مصادره اموال شیعیان و دوستان او پرداخت به حدی مبالغه کرد که ترکان معارض او شدند

و به اذّیت او پرداختند. خلیفه از ترس ترک‌ها در آزار ایرانی و آل علی تخفیفی داد و محمّد بن عبدالله طاهری را با عده‌ای از سپاهیان خراسان به بغداد خواست و او را

منصب شحنه بغداد داد و از ترس ترک‌ها از سامرّاء هم به شهر دیگری که خود ساخته بود، پناه برد تا عاقبت به دست پسرش منتصر کشته شد.

خاندان علوی در زمان مأمون، معتصم و واثق نسبتاً راحت می‌زیستند اگرچه معتصم حضرت جواد، امام نهم علیه السلام را مسموم نمود ولی بیشتر آل علی آسایش داشتند و محترم می‌زیستند و به همین جهت بسیاری از آنها از عراق به طرف ری، قزوین، زنجان، گیلان، طبرستان و گرگان پناه آوردند.

رجال خاندان علوی به خونخواهی بسیاری از جوانان و بزرگان آنها که به دست منصور و هارون کشته شدند در اطراف و اکناف شهرها و ممالک ایرانی کنونی برضد بنی‌عباس به دعوت مشغول شدند، این سادات علوی اکثر از شیعیان زیدی به لقب داعیان یا اهل دعوت اشتهار یافته و در نتیجه سلسله علویان طبرستان را تشکیل دادند و این بزرگ‌ترین ضربتی بود که به قدرت نفوذ خلفای عباسی وارد آوردند و بعد هم سلسله دیالمه و آل بویه ظهور کردند و باید گفت در حقیقت تشیع این کشور از آن زمان سرچشمه گرفت و به علت عکس‌العمل فشار ستمکاری متوکّل بر دوستان اهل بیت علیهم السلام و ایرانیان علاقه‌مند به علم و فضیلت بوده است. متوکّل به اسائه ادب و شرارت نفس و ارتکاب اعمال شیعه موصوف بود وزیر او ترک بود که فتح بن خاقان نام داشت. عاقبت به اشاره پسرش منتصر بن متوکّل کشته شد. در چهارم شوال سال 247 ق خلافتش 14 سال و نه ماه و نه روز بود.

در توصیف بنی‌عباس که از امیرالمؤمنین نقل شده می‌فرماید: «عاشِرهُم اَکفرهُم تَقتُله اَخَص الخَلق بِه» یعنی دهمین خلیفه عباسی کافرترین آنها بود که بهترین خلق خدا را کشت.

متوکّل در سال 236 ق روضه سیّدالشهداء را خراب نمود و با خاک یکسان‌کرد و بعد آب بست و پس از آن شخم زد سپس دستور داد دست و پای زوار را قطع کردند. متوکّل مردی بدنفس و موذی بود. شوخی‌های بی‌جا و ناروایی می‌کرد؛ مثلاً در مجلس بزمش دستور می‌داد ناگهان شیری را رها می‌کردند یا ماری را از آستین خود بیرون می‌کرد یا دستور می‌داد کوزه‌ای را پُر از عقرب نموده، یک مرتبه در مجلس بشکنند و کسی جرأت حرکت نداشت و همین حرکات سبب شد که ترک‌ها به قصر او ریختند او را با وزیرش با شمشیرها قطعه قطعه کردند.

متوکّل در سیاست داخلی مخالفت با خلفای سابقین خود داشت یعنی در محیط خود به میل سنّی‌ها، شیعه را تعقیب کرد؛ بحث دربارة قرآن را ممنوع نمود؛ ذمی‌ها را دستور داد لباس متمایز بپوشند؛ عقیده به خلق قرآن را کفر دانست و با علویان سخت به دشمنی پرداخت.

متوکّل برای کاستن قدرت ترکان نواده طاهر ذوالیمینین محمّد بن عبدالله را به نام والی عراق منصوب کرد. و پایتخت را از سامرّاء به محلّی به نام خود که جعفریه نام داشت انتقال داد.

متوکّل منتصر را به جانشینی معین کرد و چون فکر کرد پسر بزرگ را خلع کند و پسر کوچک را که معتز نام داشت جانشین نماید. پسر بزرگ تحریک شد تا به‌وسیله سرداران ترک او را بکشد.⁽¹⁾

جعفری، ن.ک شیعه جعفری

جلوگیری از زیارت کربلا

متوکّل به طور رسمی مسلمانان را از زیارت قبر امام حسین علیه السلام منع و پست‌های نگهبانی مسلح و جاسوسانی معین کرد تا مانع زیارت مردم شوند کسانی را که از این فرمان سرپیچی می‌کنند، با عقوبت‌هایی مانند اعدام و قطع دست مجازات کنند. با همة این مانع‌تراشی‌ها مسلمانان نه تنها زیارت آن حضرت را ترک نکردند، بلکه روز به روز بر جمعیت و ازدحام آنان افزوده شد. متوکّل پس از اطلاع از این وضعیت، یکی از سردارانش را با لشکری انبوه به منطقه اعزام کرد، ولی مسلمانان با مقاومت در برابر سپاه، به فرماندة آن گفتند: اگر همة ما را بکشی از زیارت آن حضرت باز نمی‌ایستیم. فرماندة سپاه موضوع را به متوکّل گزارش داد و خلیفه مجبور شد از آنها دست بردارد.

در سال 247 ق نیز به متوکّل خبر داده شد که گروه عظیمی از مسلمانان به زیارت امام حسین علیه السلام رو آورده‌اند: او این بار نیز سپاهیان بسیاری را به منطقه گسیل داد و اعلام کرد که هر کس به زیارت قبر حضرت ابی عبدالله علیه السلام برود، امان من از او برداشته می‌شود و عقوبت‌های سنگینی از قبیل اعدام، زندان و جریمه‌های مالی برای زائران در نظر گرفت. با همة این ترفندها، متوکّل در اجرای نیّت پلیدش توفیقی نیافت و مسلمانان جان و مال‌شان را سخاوتمندانه برای زیارت قبر امام حسین علیه السلام نثار می‌کردند.⁽¹⁾

جود و جوانمردی امام علیه السلام

اشاره

یکی از صفات بارز امام هادی علیه السلام جود و جوانمردی اوست. او بخشنده‌ترین و سخاوتمندترین مردم بود و در این ویژگی به پدران بزرگوارش شباهت داشت که طعام مورد علاقة خود را به مسکین و یتیم و اسیر می‌دادند و آنقدر به تهیدستان غذا و

لباس می‌بخشیدند که خانوادة آنها دچار سختی گردید. امام صادق علیه السلام نمونه‌ای از آنها بود، او آن قدر به تهی‌دستان غذا و لباس بخشید که برای اهل و عیالش چیزی باقی نماند.⁽¹⁾

امام هادی علیه السلام نیز با فضیلت‌ترین، دانشمندترین، سخی‌ترین، خوش­زبان‌ترین، عابدترین، خوش‌ذات‌ترین و خوش‌اخلاق‌ترین مردم زمان خود بود.⁽²⁾

با هم روایاتی در مورد جود و جوانمردی آن امام همام را می‌خوانیم:

الف) بخشش سی‌هزار درهم

اربلی می‌گوید: امام هادی علیه السلام روزی برای کار مهّمی که پیش آمده بود، از سامرّاء به روستایی رفت. عربی بادیه‌نشین در جستجوی حضرت برآمد، به او گفتند: به فلان جا رفته است. چون به امام رسید، حضرت پرسید: چه حاجتی داری؟

گفت: یکی از کوفیانم که از پیروان ولایت جدّت علی بن ابیطالبم. بدهی زیادی دارم که بر دوشم سنگینی می‌کند، کسی جز تو سراغ ندارم که در پرداخت آن یاری‌ام کند.

امام علیه السلام فرمود: خرسند و شادکام باش و او را مهمان کرد. چون صبح شد، به او فرمود: کاری با تو دارم. خدا را، خدا را، مخالفت نکنی! اعرابی گفت: اطاعت می‌کنم. امام علیه السلام با خطّ خود نامه‌ای نوشت و در آن اعتراف کرد که به اعرابی فلان مقدار مال- که بیش از بدهی او بود- بدهکار است و فرمود این نوشته را بگیر! چون به سامرّاء رسیدی، نزد من بیا! نزد من جماعتی خواهند بود؛ تو آنجا طلب خود را بخواه و در ترک ایفای آن، درشتی کن! خدا را، خدا را، مخالفت نکنی.

عرض کرد: اطاعت می‌کنم. دستخط امام را گرفت. امام چون به سامرّاء رسید و گروه زیادی از یاران خلیفه و دیگران نزدش حاضر شدند، آن اعرابی آمد و دستخط را بیرون آورد و چنان‌که امام فرموده بود، طلب خود را خواستار شد. امام با نرمی و مدارا با وی سخن می‌گفت و از او عذرخواهی می‌کرد و وعده می‌داد که آن را می‌پردازم و خرسندت می‌کنم.

پس ماجرا را برای متوکّل خلیفه نقل کردند و او دستور داد تا سی هزار درهم برای امام هادی علیه السلام ببرند. چون آوردند همه را به آن مرد اعرابی داد و فرمود: این مال را بگیر و با آن بدهی خود را بپرداز و بقیّه را برای همسر و فرزندانت خرج کن و ما را ببخش! اعرابی گفت: ای فرزند رسول خدا! سوگند به خدا، آرزوی من به کمتر از

یک سوم این بود، اما خدا داناتر است که رسالت خود را کجا قرار دهد و مال را برداشت و رفت.⁽¹⁾

ب) بخشش نود هزار سکه طلّا

روایت شده است: روزی ابوعمرو عثمان بن سعید و احمد بن اسحاق اشعری و علی بن جعفر همدانی نزد امام هادی علیه السلام رفتند.

پس احمد بن اسحاق اشعری از قرضی که داشت گله‌مند شد، ایشان به نائب خاص خود یعنی ابوعمرو عثمان بن سعید فرمود: سی هزار سکّه طلا به احمد بن اسحاق و سی هزار سکّه طلا به علی بن جعفر همدانی بده و تو نیز سی هزار سکّه طلا ببر.

در ادامه این روایت آمده است که مؤلف کتاب گفته است؛ این یک معجزه است؛ زیرا کسی این قدر سکّه ندارد که بتواند آن را به دیگران ببخشد.⁽¹⁾

ج) تقسیم نمودن گوسفندان

اسحاق جلّاب نقل می‌کند که: برای امام هادی علیه السلام گوسفندان زیادی در روز ترویه خریداری کردم. پس امام هادی علیه السلام گوسفندان را بین نزدیکانش تقسیم کرد.⁽²⁾

چ

چرا امامان معصوم هستند؟

به عصمت امامان شیعه(از جمله امام هادی علیه السلام) که همگی اهل­بیت پیامبرند، دلایل متعدّدی موجود است. و ما از میان آنها تنها یکی را یادآور می‌شویم:

بنابر نقل دانشمندان شیعه و سنّی، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در آخرین روزهای زندگانی خود فرمود:

«إنِّی تارکٌ فیکم الثَّقلین کِتاب الله وَ اَهل بَیتِی وَ أنهُما لَن یَفتَرِقَا حَتّی یَرِدَا عَلَیَّ الحَوض»⁽¹⁾

من در میان شما دو یادگار سنگین و گرانبها به جای می‌گذارم؛ یکی «کتاب خدا، قرآن» و دیگری «اهل بیت من» و این دو هرگز از

یکدیگر جدا نخواهد شد تا روز رستاخیز، در کنار حوض کوثر به من برسند.

در اینجا نکته‌ای جالب وجود دارد و آن این‌که: بدون شک قرآن مجید، از هرگونه انحراف و اشتباهی در امان است و چگونه ممکن است که خطا به وحی الهی راه یابد، در حالی که فرستنده آن خدا و آورندة آن فرشتة وحی و دریافت کنندة آن پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم است؟

زیرا عصمت هر سه به سان آفتاب روشن است و مسلمانان جهان، پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم را در مقام اخذ وحی و حفظ و تبلیغ آن، مصون از اشتباه می‌دانند و روشن است هرگاه کتاب خدا از چنین عصمت راستین و استوار برخوردار باشد، اهل بیت رسول خدا نیز

از هر لغزش و اشتباه مصون خواهند بود. چرا که در این حدیث، عترت پیامبر، در جهت ارشاد و رهبری امّت، به عنوان قرین قرآن مجید قلمداد گردیده‌اند و به حکم «مقارنت» هر دو از نظر عصمت، یکنواخت می‌باشند.

به بیان دیگر، جهت ندارد که فرد یا افراد غیرمعصومی قرین کتاب خدا شمرده شوند.

روشن‌ترین شاهد عصمت ائمّه علیهم السلام همان عبارت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که فرمود: «لَن یَفتَرِقا حَتی یَرِدا عَلَیَّ الحَوض»؛ «این دو (در هدایت و رهبری) هرگز از هم جدا نمی‌گردند تا در کنار حوض کوثر، بر من وارد شوند.»

هرگاه اهل بیت پیامبر از لغزش‌ها در امان نباشند و در مواردی به خطا روند، از قرآن که خطا در آن راه ندارد، جدا گردیده و به بی‌راهه می‌روند در حالی که رسول گرامی صلی الله علیه و آله و سلم آن را به شدت نفی فرموده است.

البته مقصود از اهل بیت علیهم السلام در سخن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، همة بستگان نسبی و سببی آن حضرت نیستند، زیرا شکّی نیست که همة آنان از لغزش‌ها مصون نبودند.

بنابراین، تنها گروه خاصّی از عترت وی، چنین افتخاری را داشتند و این مقام و موقعیت بر جمع معدودی از آنان منطبق می‌باشد و آنان همان ائمّه اهل بیت علیهم السلام هستند که در طول تاریخ روشنی بخش راه امّت و حافظ سنّت پیامبر و نگهبان شریعت او بودند.⁽¹⁾

چگونگی شهادت آن حضرت

حضرت هادی در آخرین روزهای حکومت معتمد عباسی باسم به شهادت رسید و ابن بابویه تصریح کند که معتمد او را مسموم کرد.⁽²⁾

او در آخرین روزهای حکومت معتز باسم به شهادت رسید.⁽³⁾

آن حضرت در اثر سم از دنیا رفت.⁽⁴⁾

هنگامی که حضرت امام هادی علیه السلام مشهور شد و نامش بر زبان‌ها افتاد، متوکّل نگران حکومت و دولت خود شد و به دلیل موقعیت علمی و رفتاری و خوش فکری آن حضرت، بر آیندة

خود بیمناک شده و او را از مدینه فرا خواند و در خانه‌ای در سامرّاء سکونت داد و در اواخر نیز با دسیسه‌ای او را مسموم کرد و در اثر آن، حضرت هادی علیه السلام از دنیا رفت.

توضیح: نظر درست آن است که حضرت هادی علیه السلام در حکومت معتزّ عباسی و به دست او مسموم شده و به شهادت رسیده است زیرا متوکّل در سال 247 هلاک شد و معتمد نیز در سال 256 به خلافت رسید- و احتمال دارد که معتمد عباسی در زمان حکومت برادرش معتز و به تحریک او حضرت هادی را سم داده باشد.

ن.ک شهادت امام هادی علیه السلام

چند رخداد از برخوردهای امام هادی علیه السلام

الف) امام هادی علیه السلام در بغداد

یحیی بن هرثمه می‌گوید: هنگامی که بغداد رسیدیم، ابتدا نزد والی بغداد؛ اسحاق بن ابراهیم طاطری رفتیم، او به من گفت: «ای یحیی! این مرد، پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است و متوکّل را می‌شناسی ]که این‌گونه جرثومة فساد است[، اگر تو متوکّل را بر قتل این آقا(امام هادی علیه السلام) تحریک کنی، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خصم تو خواهد بود.»

گفتم: «سوگند به خدا، در هر امری، جز نیکی از او ندیده‌ام.» ⁽¹⁾⁽²⁾

ب) ورود امام هادی علیه السلام به سامرّاء

یحیی بن هرثمه می‌گوید: همراه امام هادی علیه السلام به شهر سامرّاء وارد شدیم، نخست نزد «وصیف ترکی» ]سرلشکر ارتش[ که من از

اصحاب او بودم، رفتیم، وصیف گفت: «سوگند به خدا اگر از سر این مرد(امام هادی علیه السلام) یک مو کم شود، بازخواست کنندة آن خود من هستم.»

من از سخن وصیف و اسحاق(استاندار بغداد) تعجّب کردم و نزد متوکّل رفتم و آنچه را دیده بودم و در مدح امام هادی علیه السلام شنیده بودم، به متوکّل گفتم،

متوکّل جایزة نیکی به آن حضرت داد و با او خوش‌رفتاری کرد و مقدم او را گرامی داشت- تا آخر حدیث.⁽¹⁾

ج) خوابی راستین و روشنگر

مسعودی در «اثبات الوصیّه» می‌نویسد: ابوعبدالله محمّد بن احمد حَلَبی قاضی گفت: «خضر بن محمّد بزّاز» شیخ ما، فردی موثّق و مورد قبول قاضیان و مردم بود، او گفت: من در عالمِ خواب دیدم که گویا در کنار رود دجلة بغداد، در کنار جسر(پل) هستم، جمعیّت بسیاری در آنجا اجتماع کرده بودند و بر اثر ازدحام آنها، به همدیگر فشار می‌آمد و آنها می‌گفتند: کعبه، خانه خدا به اینجا می‌آید]مردم برای استقبال از خانة خدا بیرون آمده‌اند[ ناگاه دیدم، خانة کعبه با تمام پرده‌های دیباج و پوشش‌های قبطی خود به سمت ما می‌آید و آن پرده‌ها و پوشش‌ها به زمین کشیده می‌شوند، آن کعبه آمد و آمد تا از جسر عبور کرد و از بخش غربی بغداد، به بخش شرقی آن رفت و مردم در اطراف آن و در برابرش، طواف می‌کردند تا اینکه به خانة «خُزَیمه» وارد گردید.

خضر بن محمّد می‌افزاید: بعد از چند روز از خوابی که دیده بودم، برای کاری که داشتم، به جسر بغداد رفتم، دیدم مردم در آنجا

اجتماع کرده‌اند و به همدیگر می‌گویند: «ابن الرّضا علیه السلام ] امام هادی علیه السلام [ از مدینه آمد.» دیدم آن حضرت با کمال شکوه و با آرامش از جسر عبور کرد و مردم در پیش رو و پشت سر همراه او بودند تا این که آن حضرت به خانة «خُزَیمهًْ بن حازم» وارد گردید، فهمیدم تعبیر خوابی را که دیده بودم، همین است، سپس آن حضرت از بغداد به شهر سامرّاء رفت.⁽¹⁾

ه) هلاکت مرد گستاخ و بد زبان

در کتاب «اثبات الوصیّه» روایت شده: امام هادی علیه السلام به خانة متوکّل وارد گردید و به نماز ایستاد. یکی از مخالفان به نزدیک آمد]و با کمال گستاخی، دهن کجی کرد و[ گفت: «چه قدر ریا می‌کنی؟»

آن حضرت، نمازش را با سرعت به پایان رسانید و پس از سلام نماز به او رو کرد و فرمود: «اگر در این نسبت که به من دادی، دروغگو هستی، خداوند تو را نابود کند.»

هماندم او به زمین افتاد و مُرد و همین موضوع، خبر تازه‌ای در کاخ متوکّل گردید.

ی) نذر مادر متوکّل و علاقه او به امام هادی علیه السلام

شیخ مفید رحمة الله در کتاب ارشاد به سند خود، از ابن نعیم بن محمّد طاهری، روایت می‌کند که گفت: متوکّل عبّاسی بر اثر پدیدار شدن دُمَل و غدّة چرکین در بدنش، بیمار شد، در حدّی که در بستر مرگ افتاد و کسی جرأت نمی کرد تا با نیشتر زدن به زخم او،

نزدیک او شود، مادرش نذر کرد که اگر او ازآن بیماری نجات یابد، مال زیادی از ثروت شخصی خود، برای امام هادی علیه السلام بفرستد.

فتح بن خاقان]وزیر نزدیک متوکّل[ به متوکّل گفت: «خوب است شخصی را نزد این مرد(امام هادی علیه السلام) بفرستی و از او دربارة درمان این بیماری، سؤالی کنی، چه بسا او دستوری دهد و راه درمان این بیماری را بداند و همان موجب گشایش گردد.»

متوکّل، شخصی را نزد امام هادی علیه السلام فرستاد و از آن حضرت، درخواست درمان نمود.

امام هادی علیه السلام پیام داد: «مقداری پشگل گوسفند(یا عصارة روغن گوسفند) را با گُلاب مخلوط کنید و بر سر زخم ببندید که به اذن خدا، سودمند است.»، فرستادة متوکّل، بازگشت و دستور امام را بیان نمود، حاضران این دستور را به باد مسخره گرفتند و ریشخند زدند، فتح بن خاقان گفت: «تجربه کردن این کار، زیانی ندارد، به خدا سوگند، من امید بهبودی او را دارم.»

سرانجام همان پشکل گوسفند(یا عصارة روغن) را با گُلاب، به هم آمیختند و روی آن زخم گذاشتند و آن دُمَل سر باز کرد و آنچه در آن بود، بیرون آمد و به مادر متوکّل مژدة سلامتی متوکّل را دادند، او ده هزار دنیار مهر زده از ثروت خود را برای امام هادی علیه السلام فرستاد تا اینکه متوکّل، سلامتی خود را به طور کامل باز یافت.⁽¹⁾

ن.ک ظلم‌های متوکّل

چهارده معصوم علیهم السلام

در کتاب منهج التحقیق، ابی جعفر علیه السلام از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل می‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خداوند چهارده نور از نور عظمتِ خود بیافرید، چهارده هزار سال قبل از آن که آدم را بیافریند و این جمله ارواح ما باشند.

گفتند: یابن رسول الله نام ایشان چیست؟

فرمود: محمّد صلی الله علیه و آله و سلم، علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام و نه تن فرزندان حسین علیه السلام و نهم ایشان قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف ایشان است، آنگاه یکی یکی نام‌های ایشان را برشمرد، پس فرمود سوگند به خدا مائیم اوصیاء و خلفای بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم.⁽¹⁾

چهره امام علیه السلام

امام هادی علیه السلام مانند جدّش امام رضا علیه السلام و پدرش امام جواد علیه السلام چهره‌ای گندمگون داشت. دارای چشمانی سیاه و درشت، کتف‌های نسبتاً قوی، دندان‌های فاصله‌دار، چهره‌ای دلگشا، خوشبو و مانند جدّش امام باقر علیه السلام، تناور بود، نه زیاد کوتاه و نه خیلی بلند بود.⁽²⁾

ن.ک شمایل جسمانی امام هادی علیه السلام

ح

اشاره

حاجب متوکّل ن.ک سعید بن صالح

حدیث ن.ک خانم امام هادی علیه السلام

حرز امام علی النقی علیه السلام

الف) حرز

سیّد بن طاووس روایت کرده از جانب عبدالعظیم حَسَنی که: حضرت امام محمّد تقی علیه السلام این حرز را برای پسرش حضرت امام علی النقی علیه السلام نوشت، در وقتی که آن حضرت کودک بود و در گهواره جای داشت، تعویذ می‌کرد. آن حضرت را، به این تعویذ امر کرد و اصحاب خود را به آن، آن حرز این است: «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم لاحَولَ وَ لا قُوَّهًَْ اِلاّ باللهِ العَلِیِّ العَظیم اَللَّهُمَّ رَبَّ المَلائِکَهًِْ وَ الرُّوح» تمام آن در مهج الدَّعوات بیان شده است.

ب) تسبیح

در تسبیح آن حضرت نیز می‌خوانید: «سُبحانَ مَن هُوَ دائِمٌ لایَسهُو، سُبحانَ مَن هُوَ قائمٌ لا یَلهُو، سُبحانَ مَن هُوَ غَنیٌّ لایَفتَقِرُ، سُبحانَ اللهِ و بِحَمدِهِ»⁽¹⁾

ن.ک تربیت و مناجات امام علیه السلام

حسن بن علی الوشا

شیخ طوسی او را از اصحاب امام هادی علیه السلام می‌داند. نجاشی می‌گوید: او دختر زادة الیاس صیرفی خراز است. حسن روایت کرده است که جدش الیاس در بستر مرگ گفت: «شاهد باشید؛ اکنون وقت دروغ گفتن نیست. شنیدم که ابوعبدالله فرمود: سوگند به خدا، کسی که دوستدار خدا، رسولش و ائمّة اطهار علیهم السلام باشد، بعد از مردن دچار آتش نمی‌شود. احمد بن محمّد بن عیسی می‌گوید: در طلب حدیث به کوفه رفتم، در آنجا حسن بن علی وشا را دیدم. از او خواستم که کتاب‌های علاء بن رزین القلاء و ابان بن عثمان احمر را برای من بیاورد. چون آورد، به وی گفتم: دوست دارم اجازة روایت از این دو کتاب را به من بدهی. پاسخ داد: ای مرد! خدا تو را رحمت کند، عجله‌ات برای چیست؟ برو از روی آنها بنویس و بعد از آن بشنو. گفتم: از حوادث روزگار ایمن نیستم. جواب داد: اگر می‌دانستم این احادیث این همه خواهان دارند بیشتر از آنها تهیه می‌کردم. من در همین مسجد(مسجد کوفه) نهصد نفر از مشایخ را دیدم که همه می‌گفتند: خبر داد مرا جعفر بن محمّد علیه السلام راوی در

ادامه می‌گوید: این پیرمرد(حسن بن علی الوشا) یکی از بزرگان طایفة شیعه است و کتاب‌های ثواب الحج، المناسک و النوادر از تألیفات او است.»⁽¹⁾

حسن بن علی بن ابی عثمان، ملقب به سجاده

شیخ طوسی او را از اصحاب امام هادی علیه السلام شمرده، ولی از غالیان است. روایت زیر یکی از نشانه‌های غلو او است.

نصر بن صباح می‌گوید: روزی سجادة حسن‌بن علی‌بن ابی‌عثمان به من گفت: نظرت دربارة محمّد بن ابی زینب و محمّد بن عبدالله­ صلی الله علیه و آله و سلم چیست؟ کدام یک از آنها افضل‌اند؟

پاسخ داد: محمّد بن ابی زینب بالاتر است، زیرا خداوند محمّد بن عبدالله را در چند جای قرآن مورد عتاب قرار داده ولی به محمّد بن زینب عتاب نکرده است، مثلاً خطاب به محمّد بن عبدالله می‌گوید:

((لَولا ان ثَبَّتنَاکَ لَقَد کِدتَ تَرکن اِلَیهِم شَیئاً قَلِیلاً)) ⁽²⁾

و اگر تو را به وحی خود ثابت قدم نمی‌گردانیدیم نزدیک بود که به آن مشرکان اندک تمایلی پیدا کنی.

و می‌گوید:

((لِئِن اَشرَکت لَیَحبِطن عَمَلک))⁽³⁾

اگر به خدا شرک‌آوری عملت را محو و نابود می‌گرداند. ولی محمّد بن ابی زینب را به هیچ یک از این‌ها عتاب نکرده است. ابوعمرو دربارة

او می‌گوید: لعنت خدا و فرشتگانش و همة مردم بر سجاده، او از گروه «علیائیه» است که به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دروغ می‌بندند.

مطالبی که ذکر شد دلیل بر فساد مذهب و الحاد او است.⁽¹⁾

حسن بن علی ناصر

شیخ طوسی او را از اصحاب امام هادی علیه السلام شمرده است. وی پدر جدّ سیّد مرتضی از سوی مادر است. سیّد مرتضی در وصف او می‌گوید:

«مقام و برتری او در دانش و پارسایی و فقه روشن‌تر از خورشید درخشان است. او بود که اسلام را در «دیلم» نشر داد، به گونه‌ای که مردم آن سامان به وسیلة او از گمراهی به هدایت راه یافته و با دعای او به حقّ بازگشتند. صفات پسندیده و اخلاق نیکوی وی بیش از آن است که شمرده شود و روشن‌تر از آن است که پنهان بماند.⁽²⁾

حسن بن محمّد بن بابا و فارس بن حاتم (از سران غُلات)

حسن بن محمّد بن بابا و فارس بن حاتم از سران غُلات بودند که امام هادی علیه السلام با آنان مبارزه و مخالفت سرسختی داشتند.

شیخ طوسی رحمة الله با سند خود از سهیل بن محمّد نقل می‌کند که گفت: ]به امام هادی علیه السلام نوشتم:[ سرورم! جماعتی از یاران تو دربارة حسن بن محمّد بن بابا به شک افتاده‌اند. حرف‌های زیادی دربارة او

گفته می‌شود. سرورم! فرمان شما چیست؟ آیا او را یار خود بگیریم یا از او بیزاری جوییم و یا کاری با او نداشته باشیم؟

در پاسخ با خطّ خود نوشت: او و فارس]بن حاتم[ از رحمت خدا دورند. از ایشان تبرّی جویید! خدا ایشان را لعنت کند و لعن خود را بر فارس]بن حاتم[ دو چندان سازد!⁽¹⁾

شیخ طوسی رحمة الله از سعد نقل می‌کند که گفت: گروهی از یاران عراقی و غیرعراقی‌ها این حدیث را از جنید برای من نقل کردند، سپس من آن را از خود جنید شنیدم. او می‌گفت: امام هادی علیه السلام کسی را نزد من فرستاد و فرمان داد تا فارس بن حاتم را به قتل برسانم. گفتم: نه تا آن را از زبان خود حضرت بشنوم. امام فرستاد و مرا خواست؛ به خدمتش رسیدم. فرمود: فرمانت می‌دهم که فارس بن حاتم را بکشی و پولی داد و فرمود: با این سلاحی بخر و آن را به من نشان ده! رفتم شمشیری خریدم و به امام نشان دادم. فرمود: این را برگردان و یکی دیگر بخر! آن را پس دادم و به جایش ساطوری خریدم. چون نشان دادم، فرمود: این خوب است! پس سراغ فارس بن حاتم رفتم. او بین مغرب و عشا از مسجد بیرون می‌آمد. با ساطور بر سرش زدم، افتاد. بار دیگر زدم و او را کشتم. فریاد برخاست و من ساطور را دور انداختم. مردم جمع شدند و مرا که کسی جز من آنجا نبود دستگیر کردند ولی سلاح و کاردی از من ندیدند و نیز کوچه‌ها و خانه‌ها را گشتند و چیزی پیدا نکردند و پس از آن نیز ساطور پیدا نشد.⁽²⁾

حسین ن.ک فرزندان آن حضرت

حسین بن اشکیب قمی

از اصحاب امام هادی علیه السلام و مورد اطمینان و مورد وثوق آن امام هُمام بوده است. وی محدث امامی بوده‌اند.⁽¹⁾

این روایتگر بزرگ، از این سعادت عظیم برخوردار بود. که در گروه یاران برجسته و ارزشمند امامان معصوم علیهم السلام قرار گیرد و با آنان ملاقات و ارتباط‌تنگاتنگ داشته‌باشد. از این رو، وی از اقیانوس بیکران علم و معارف آنان فیض برده است. نجاشی از شیخ کشی

روایت می‌کند که: «حسین بن اشکیب قمی، از یاران امام هادی علیه السلام و امام حسن عسکری علیه السلام است.»⁽²⁾

این محدث قمی کتاب‌هایی را پدید آورده و تألیف کرده است. شیخ نجاشی به سه کتاب ایشان اشاره می‌کند:

حسین بن سعید اهوازی

ابومحمّد حسین بن سعید بن حماد بن سعید بن مهران اهوازی کوفی، محدث و مفسر شیعی و از اصحاب امامان رضا، جواد و هادی­ علیه السلام است. از ولادت و وفات او آگاهی نداریم، اما چون از امام

رضا علیه السلام (شهادت 203 ق) روایت دارد، لذا باید در آن هنگام از سن کافی(قریب 20 سال) برخوردار بوده باشد.

بنابراین، می‌توان ولادت او را حدود سال180ق دانست. همچنین وی اندکی پس از وفات حضرت امام هادی علیه السلام(شهادت 254 ق) حیات داشته است. بنابراین وفات او را می‌توان حدود 257 ق در نظر گرفت که در قم اتفاق افتاده است. وی در حقیقت اهل کوفه بود و دوران تحصیل او در همان جا سپری شد، سپس همراه برادر بزرگ­ترش، حسن به اهواز آمد و پس از مدّتی اقامت در آنجا، روانه قم شد و در منزل حسن بن ابان نزول کرد و در همانجا وفات نمود.

از زندگی و چگونگی تحصیل او اطلاعی نداریم، اما همین قدر روشن است که وی در یک خانواده علمی و مذهبی تربیت یافته است؛ زیرا جد اعلای او از موالیان امام سجاد علیه السلام بود. برادر او، حسن بن سعید اهوازی، از راویان معتبر شیعه و کسی است که علی بن مهزیار و اسحاق بن ابراهیم حصینی را به محضر امام رضا علیه السلام معرفی کرد.

در بیشتر موارد، مشایخ روایی این دو برادر، متحّد است، اما در برخی موارد(مانند مواردی که حسن از زرعهًْ محمّد حضرمی و فضالهًْ بن ایوب روایت می‌کند)، حسین از حسن روایت دارد و این نشان می‌دهد که حسن از او بزرگ‌تر بوده است. فرزند او احمد بن حسین بن سعید ملقب به «دندان» از راویان پرکار و صاحب کتاب الاحتجاج است.

دایی او، جعفر بن یحیی بن سعد احول، از رجال امام جواد علیه السلام می‌باشد. همه این‌ها نشان می‌دهند که وی در یک محیط علمی و فرهنگی نشو و نما پیدا کرده است. بیشتر احادیث او به طور مستقیم از امامان عصر او نقل شده‌اند، ولی گاهی به واسطه نضر بن سوید نیز روایت می‌کند.

شاگردان روایی او احمد بن محمّد بن عیسی اشعری، احمد بن محمّد بن خالد برقی، حسین بن حسن بن ابان، احمد بن محمّد بن حسین بن سکن قرشی بردعی و ابوالعباس احمد بن محمّد دینوری هستند.

به گفته نجاشی، کتاب‌هایی که این دو برادر تألیف کرده‌اند، همگی قابل اعتماد و مورد عمل هستند. وی به کمک برادرش، حسن، با هم در تصنیف 30 کتاب مشارکت داشته‌اند. برخی از آثار آنها کتاب الوضوء، صلاهًْ و سایر ابواب فقه، البشارات کتاب الزهد، کتاب التقیه، کتاب المناقب، کتاب المثالب، کتاب التفسیر، کتاب المؤمن، کتاب الملاحم، کتاب المزار، کتاب الدعاء و الرد علی الغالیهًْ هستند.⁽¹⁾

حضرت ابوالحسن علی بن محمّد الهادی النقی علیه السلام

از حوادث نیمه دوم قرن سوم شهادت حضرت ابوالحسن علی بن محمّد الهادی النقی علیه السلام بود که تولد آن حضرت روز شنبه دوم رجب سال 214 ق و شهادتش روز دوشنبه سوم ماه رجب سال 254 ق مدت عمرش 40 سال قبرش در سامرّاء و علّت وفاتش حقد و حسد و کینه متوکّل با اهل بیت علیه السلام عزّت که به سعایت او به دست المعتز بالله عباسی آن حضرت را مسموم کردند.

مدّت خلافتش 33 سال بود این امام معاصر با هفت خلیفه عباسی بوده که از دست همه آنها رنج کشید و بالاخره مسموم گردید و شهید عظمتش شد. و در خانه شخصی در سامرّاء مدفون گردید که هم تاکنون آن خانه به صورت یک مطاف عمومی در آمده

و هر سال میلیون‌ها مردم به زیارت حضرت هادی و عسکری علیه السلام به سامرّاء می‌روند و ادامه بناء و عمران آن شهر به وجود مقدّس آن امام که قریش مطاف عمومی است می‌باشد.⁽¹⁾

حضرت عبدالعظیم حسنی

امام حسن علیه السلام از ذکور و اناث پانزده فرزند داشت یکی جناب زید بود که با لبابه دختر عبدالله بن عباس ازدواج کرد که قبلاً لبابه زوجه حضرت قمر منیر بنی هاشم علیه السلام بود. بعد از شهید شدن آن حضرت با زید ازدواج نمود و دو فرزند آورد. یکی به نام حسن و دومی نفیسه. حسن مکنّی به ابی محمّد بود و دارای هفت پسر که یکی به نام ابوالحسن علی ملقب به شدید(سدید) و علی را یک پسر به نام عبدالله خداوند اعطا کرد و عبدالله را نه پسر عنایت نمود که یکی از آنها جناب عبدالعظیم بود.

عبدالعظیم مکنّی به ابی القاسم بن عبدالله بن علی شّدید بن حسن الامیر بن زید بن الامام الحسن علیه السلام معروف به شاه عبدالعظیم وارد ری شد. در حالی که از سلطان گریخته بود و در خانه یکی از شیعیان در سردابی منزل نموده و عبادت خدا را می‌کرد روزها روزه می‌گرفت و شب‌ها مشغول عبادت و گاهی مخفیانه به زیارت قبری که مقابل قبر شریف خودش هست می‌رفت و می‌فرمود این قبر یکی از اولاد حضرت موسی بن جعفر علیه السلام است و این بزرگوار سال 250 در ری نزدیک تهران وفات نمود و در مسجد شجره ری مدفون گشت و قبر شریفش مزار و مطاف می‌باشد.

ناگفته نماند که بنای حرم مطهر آن حضرت یادگار مجد الملک قمی است و بیان ایوان و رواق را شاه طهماسب بن شاه اسماعیل صفوی در سال 944 قمری گذاشته و ضریح نقره از آثار فتحعلی شاه قاجار در سال 1222 ق می‌باشد و طلاکاری گنبد مبارک را ناصرالدین شاه قاجار کرد و آیینه‌بندی و نقاشی ایوان مطهر را میرزا آقاخان نوری صدر اعظم نموده است.

حضرت عبدالعظیم از اکابر محدثین و اعاظم علماء و زهاد و عباد و از اصحاب امام جواد علیه السلام و امام هادی علیه السلام است. او همان بزرگوار بود که خدمت حضرت هادی علیه السلام مشرف شد و عقاید خود را عرض نمود. حضرت فرمود ای اباالقاسم قسم به ذات خدا این عقاید دین خداست. این بزرگوار یک پسر به نام محمّد داشت که مردی بزرگ منزلت و زاهد و عابد بود.

محمّد بن یحیی می‌گوید: مردی که به حضور امام هادی علیه السلام رفته بود گفت؛ به حضور امام هادی علیه السلام رسیدم؛ فرمود کجا بودی؟ عرض کردم به زیارت امام حسین علیه السلام رفته بودم. حضرت فرمود: آگاه باش عبدالعظیم که نزد شماست هر گاه او را زیارت کنی مانند زیارت امام حسین علیه السلام است.⁽¹⁾

حقایق الاسرار (شرح زیارت جامعه کبیره)

از آن جهت که زیارت جامعه کبیره از کلام گهربار مولا امام هادی علیه السلام بیان گردیده است. لذا بر آن شدیم تفسیر و شرحی از زیارت جامعه کبیره را معرفی نماییم:

در بین کتب عرفانی آقانجفی، کتابی که بیش از همه مورد توجه نامبرده بوده و در برخی از آثار به مناسبت از آن یاد کرده است، کتاب اسرار الزیارهًْ و برهان الانابهًْ: (شرح زیارت جامعه) می‌باشد. او عنایت و توجه خاصّی به این کتاب داشته است. در بین یادداشت‌های خطّی وی- که به فرزند بزرگ‌شان مرحوم آیهًْ الله آقا جلال الدین نجفی رسیده- در مورد نوشتن شرح زیارت جامعه کبیره، مطالبی است که مناسب است ترجمة آن را نقل نماییم.

روزگاری در نجف اشرف، مشغول ریاضت بودم، پس به فکر افتادم به این که مأمور به تشرف به مسجد سهله در کوفه هستم. در این مکان مقدّس روزهایی متوجّه و زاری‌کننده به سوی سیّد و مولای خودم، صاحب العصر و الزمان باقی ماندم. پس روزی از مسجد به صحرا بیرون رفتم در حالی که به حالت تضرع و زاری بودم. چون شب رسید به سوی مسجد سهله برگشتم و مسجد را پر از اهل مسجد(اصحاب‌خاص) دیدم. برای این نعمت، خدای را حمد نموده و دائماً شکر می‌کردم تا این زمان که مشغول این نوشته و علوم شرعیه دیگر از حکمت‌های الهی و علم تفسیر و فضائل و حدیث و درایه و غیر این‌ها این فیوضات ادامه دارد. پس شروع کردم در نوشتن هر یک از این علوم و بسیاری از آنها را بر حسب تکلیف شرعی و به جهت پرهیز از غیر اهل آن پوشانیدم و شرح مبسوطی از زیارت جامعه نوشتم که قبل از آن کسی بر من پیشی نگرفته و آن شرح زیارت جامعه، جامع است در فضائل اهل بیت نبوت صلی الله علیه و آله و سلم و همچنین در صفحه‌ای دیگر از کاغذهای خطّی ایشان این مطلب جلب توجّه می‌کند.

به تحقیق در مسجد صعصعه، در مسجد کوفه بودم، در حالی که مشغول به نوشتن کتاب شرح زیارت جامعه کبیره بوده و در این

حالت به خواب رفتم و در حالت خواب مولای خود حضرت صاحب الزمان- روحی له الفداء- را دیدم، در حالی که آقا تصدیق فرمود مرا در آنچه در زیارت جامعه نوشتم. پس خدای سبحان را در این نعمت کریمه حمد نمودم والسلام.⁽¹⁾

ادیب، شاعر و عارف گرانقدر، جناب حاج آقا مرتضی پسر حاج شیخ محمّدحسین نجفی که در زمینة کتب آن مرحوم، به خصوص در بُعد عرفانی، مطالعات و تحقیقات عمیقی نموده‌اند، در مورد این کتاب اظهار می‌دارند.

در مورد امام‌شناسی عرفانی شیعه، در مواضع و کتبی چند، مرحوم آقانجفی به کتاب شرح زیارت جامعه استناد نموده و توجّهی بیش از سایر آثارشان به این کتاب داشته است. چرا که این کتاب در عرفان اهل بیت علیهم السلام، شاهکار کم‌نظیری می‌باشد...⁽²⁾

کتاب حقایق الاسرار توسط دکتر سیّدعلی اکبر میرحسینی ترجمه شده و مؤسسه فرهنگی شمس الضُّحی تصحیح و تحقیق آن را بر عهده گرفته است.⁽³⁾

ن.ک آقانجفی اصفهانی

حکیمه (خواهر امام هادی علیه السلام)

حکیمه خاتون، از بانوان خاندان امامت و رسالت و زنی با کفایت و مؤمنه بود. وی دختر امام جواد علیه السلام، خواهر امام هادی علیه السلام و عمّ امام حسن عسکری علیه السلام بود. امام هادی علیه السلام، نرجس خاتون را به خواهرش حکیمه خاتون سپرد تا احکام و دستورات اسلام را به او بیاموزد. حکیمه خاتون، شاهد ولادت امام زمان علیه السلام بود. تاریخ و کیفیت ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را همه از حکیمه خاتون نقل کرده‌اند. حکیمه خاتون می‌گوید: پس از چهل روز از ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ، طبق دعوت امام حسن عسکری علیه السلام به خانه‌اش رفتم. وقتی وارد اطاق شدم، ناگهان دیدم همان کودک، چون آفتاب درخشنده در مقابل پدر راه می‌رود و به اندازة یک فرزند دو ساله می‌ماند. تعجب کردم و از امام پرسیدم: ای سرور من! این کودک به اندازة دو سال رشد کرده است؟ حضرت تبسمی کرد و فرمود: فرزندان پیامبران و جانشینان آنان که به مقام پیشوایی و امامت برگزیده می‌شوند، رشدشان همانند سایرین نیست، بلکه وقتی یک ماه از عمرشان می‌گذرد، چنان است که بر دیگران یک سال گذشته باشد.⁽¹⁾

حکیمه خاتون از محضر امام حسن عسکری علیه السلام درخواست نمود که در حق او دعا کند و از خدا بخواهد که در زمان حیات امام علیه السلام از دنیا برود و چنین شد.⁽²⁾مزار او در سامرّاء کنار حرم عسکریین است.⁽³⁾

حمل حجرالاسود

در سال 318 ق زمان المقتدر بالله عباسی ابوطاهر قرمطی با جمعی از قرامطه که بیشتر بربری‌ها بودند در میان مسجد الحرام ریخته بسیاری از حجاج را کشتند و جسد آنها را در میان چاه زمزم انداختند و حجرالاسود را از محلش کندند و با گرز شکستند و به طرف بحرین بردند.

سیوطی می‌نویسد در این راه چهل و شش شتر در زیر حجر هلاک شدند و زیاده بر بیست سال نزد آنها بود چون برگردانیدند سال 339 ق در خلافت المطیع لله

حجرالاسود را بر شتر لاغری بار کردند و برگردانیدند به مسجدالحرام به جای خود به دست شیخ اجل قولویه قمی استاد شیخ مفید که در آن سفر به مکه مشرف بود، نصب گردید.⁽¹⁾

ن.ک قرامطه

حمله به حرم سامرّاء

در سال‌های اخیر حملاتی از سوی گروه‌های افراطی سلفی و تکفیری به حرم ایشان شده است. مهم‌ترین این حملات در 3 اسفند 1384 ش روی داد که گروه القاعده که مسئولیت این حمله را به عهده گرفت. با کارگزاری 200 کیلو ماده در مرکز گنبد اقدام به تخریب گنبد و بخشی از گلدسته مناره‌های طلائی حرم کردند. دو سال بعد در 23 اسفند 1386 ش دومین حمله به حرم ایشان صورت گرفت که در اثر آن گلدسته‌های باقیمانده از انفجار قبل به

طور کامل فرو ریخت. در 16 خرداد 1393 ش نیز حمله گسترده دیگری از سوی گروه موسوم به داعش به این شهر و به قصد تخریب حرم امام هادی علیه السلام و امام عسکری علیه السلام صورت گرفت که با مقاومت مردم و مدافعان حرم و نیروهای امنیتی عراق خنثی شد.

پس از تخریب گنبد و گلدسته‌های حرم ایشان با صرف مبلغی بالغ بر 100 میلیون دلار، کار بازسازی و ساخت گنبد آن در سال 1389 ش در قم و زیر نظر سیّد جود شهرستانی شروع شد. این گنبد با بیش از 23 هزار خشت طلا پوشانده شده است.

ضریح این امام نیز به همّت آیت الله العظمی سیّد علی سیستانی (حفظه الله تعالی) مرجع عالی‌قدر تشیع ساخته شده است. تمامی هزینه‌های این پروژه که حدود 70 کیلو طلا، 4500 کیلوگرم نقره، 1100 کیلوگرم مس و 11 تن چوب ساج(با دوام بالغ بر 300 سال) استفاده شده است، بر عهده دفتر این مرجع تقلید بوده است.

حوادث پس از شهادت آن حضرت

کشی از محمّد بن حسن شمون و دیگران نقل کرده است:

وقتی امام حسن عسکری علیه السلام با گریبان چاک زده در تشییع جنازه پدر حاضر شد، ابوعون ابرش از نزدیکان نجاح بن سلمه طی نامه‌ای به او نوشت: کدام یک از امامان

را دیده یا شنیده‌ای که در چنین مواردی گریبان شکافته باشند و آن حضرت در پاسخ نوشت: ای احمق! تو چه خبر داری؟ حضرت موسی برای برادرش هارون چنین کرد.⁽¹⁾

و در حدیثی دیگر آورده است که ابوعون نوشت: این کار تو باعث نگرانی مردم شده است و حضرت عسکری در پاسخ نوشتند: «ای احمق به تو مربوط است؟» حضرت موسی برای هارون گریبان خود شکافت. بعضی از مردم، مؤمن به دنیا می‌آیند و زندگی می‌کنند و مؤمن نیز از دنیا می‌روند و بعضی دیگر کافر زاده می‌شوند و کافر زندگی می‌کنند و کافر نیز می‌میرند و برخی مؤمن زاده می‌شوند و زیست می‌کنند؛ ولی کافر از دنیا می‌روند و تو از کسانی هستی که پس از کافر شدن و از دست دادن عقل، خواهی مُرد.

راوی می‌گوید همان‌گونه که امام حسن فرموده بود واقع شد. او در اواخر عمر در اثر وسواسی‌گری و آشفتگی فکری عقلش را از دست داد و بر شیعیان ایراد می‌گرفت و سخنان نسنجیده می‌گفت و پسرانش به همین خاطر او را در خانه زندانی نمودند و ارتباط او را با مردم قطع نمودند.⁽¹⁾

شیخ صدوق می‌گوید: به هنگام شهادت امام هادی علیه السلام حضرت امام حسن علیه السلام را دیدند که جامة خود را از پشت سر و روبرو شکافته است. ⁽²⁾

و مسعودی می‌گوید: به هنگام تشییع امام هادی علیه السلام، دخترکی می‌گریست و می‌گفت: ما در گذشته و امروز از روز دوشنبه چه رنج‌ها که کشیدیم.⁽³⁾

خ

خادمان امام هادی علیه السلام

اشاره

با هم خادمان امام هادی علیه السلام را می‌شناسیم:

الف) کافور

کافور خادم امام هادی علیه السلام بود که بشر بن سلیمان را- جهت خریداری نرجس خاتون، ملیکه رومیه- به خدمت حضرت احضار کرد.⁽¹⁾وی خادم امام حسن عسکری علیه السلام نیز بوده و در نقل حدیث توفیق داشته و او همان کسی است که حضرت عسکری علیه السلام پارچه‌ای به دست او داد که به جلوان برود و احمد بن اسحاق قمی را کفن نماید.⁽²⁾

ب) نصر

نصریکی از خادمان محدث شیعی امامی که زمان امام کاظم علیه السلام و امامین جواد علیه السلام و هادی علیه السلام را درک نموده است از اصحاب و خادمین امامین جواد و امام هادی علیه السلام بوده است.⁽¹⁾

در روایاتی که از کتب معتبر شیعه بیان شده است، نصر یکی از خادمان امام هادی علیه السلام است.

مانند روایتی در صفحه 155، جلد 5، بحارالانوار بدین مضمون:

ابومحمّد طبری می‌گوید:

دلم می‌خواست انگشتری از حضرت هادی علیه السلام داشته‌باشم، نصر، خادم آن حضرت دو درهم برای من آورد ...

ج) فتح القلانسی

فتح القلانسی قبلاً خادم امام هادی علیه السلام بوده است.

مقبل الدیلمی می‌گوید: کنار منزلم در سامرّاء نشسته بودم که امام هادی علیه السلام نزد متوکّل عباسی رفته بودند، در آن وقت فتح القلانسی نزدم آمد و او قبلاً خادم امام هادی علیه السلام بود. ...⁽²⁾

خادم مسجد النّبی

حسن بن محمّد علی می‌گوید: روزی مردی نزد علی بن محمّد بن علی بن موسی علیه السلام آمد در حالی که او به خود می‌لرزید و گریه می‌کرد.

در همان حال به امام هادی علیه السلام عرض کرد: ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به راستی‌که حاکم پسرم را به جرم اینکه به ولایت و امامت شما اهل بیت علیه السلام ایمان دارد دستگیر کرده سپس او را به حاجبش داده و گفته است: به فلان مکان برو، وقتی به کوه رسیدی پسر را بالای کوه ببر و سپس دست و پاهای او را بسته، از بالای کوه بر زمین بینداز و قبری زیر کوه برای او بکن و او را در آنجا دفن کن.

امام هادی علیه السلام به آن مرد فرمود: از من چه می‌خواهی؟

عرض کرد: به راستی که فرزند جگرگوشه پدر است، پدر در مورد پسرش چه می‌خواهد جز سلامتی او؟

امام هادی علیه السلام به او فرمود: در امان خدای تبارک و تعالی به منزل خود برو و در آنجا با آرامش بخواب فردا صبح پسرت نزد تو خواهد آمد، در حالی که صحیح و سالم است و عجایبی برای تو تعریف خواهد کرد.

وقتی آن‌مرد چنین شنید خوشحال شد و دست امام هادی علیه السلام را بوسید و رفت.

راوی می‌گوید: وقتی صبح شد پسر آن مرد نزد او آمد در حالی که خوش سیما و خوش چهره شده بود بهتر از قبل، وقتی پدر چنین دید اشک شوق و خوشحالی از

چشمان او سرازیر شد و پسر خود را در آغوش خود گرفت و او را می‌بویید و می‌بوسید.

سپس به او گفت: پسر جانم! چه اتفاقی برای تو افتاده است؟!

پسر گفت: همان‌گونه که می‌دانی حاجب به دستور حاکم مرا نزد کوهی برد و در آنجا شب را گذراندیم و می‌خواست صبح یعنی امروز مرا بالای کوه ببرد و دست و پای مرا ببندد و مرا از کوه به پایین بیندازد در حالی‌که افراد زیادی با او بودند و از من‌نگهبانی و حراست می‌کردند و قبر نیز برای من آماده کرده بودند.

پس نزد آن نگهبانان گریه می‌کردم ولی آنها هیچ توجهی به من نمی‌کردند، پس در آن وقت ده نفر خوش سیما و زیبا نزدم آمدند در حالی که مانند آنها تا به حال ندیده بودم.

من آن ده نفر را می دیدم؛ ولی نگهبانان آنها را نمی‌دیدند و صدای آنها را نمی‌شنیدند. پس آن ده نفر به من گفتند: چرا این‌گونه گریه و زاری می‌کنی؟

به آنها گفتم: چگونه گریه و زاری نکنم در حالی که می‌خواهند مرا بالای کوه برده، دست و پایم را بسته از کوه بیندازند و در ضمن قبری برای من زیر کوه کنده‌اند و می‌خواهند مرا در آنجا دفن کنند.

به من گفتند: می‌دانیم! آیا دوست داری که حاجب را به جای تو از بالای کوه بیندازیم و او را در قبری که کنده است قرار دهیم؟!

این کار را به این شرط برای تو انجام می‌دهیم که خادم مسجد مقدس النبی صلی الله علیه و آله و سلم شوی، آیا این شرط را قبول می‌کنی؟

به آنها گفتم: بله به خدا قسم من این شرط را از شما می‌پذیرم!

پس آنها نزد حاجب رفتند و او را بالای کوه بردند در حالی که او نمی‌دانست که چگونه بالای کوه می‌رود؛ زیرا کسی را نمی‌دید در همان حال وحشت تمام وجود او را گرفت و سپس دوستانش و نگهبانان را صدا می‌زد، ولی آنها صدای او را نمی‌شنیدند، پس آن ده نفر او را از بالای کوه بر زمین انداختند و قبل از این که به پایین کوه برسد تکه پاره شد، پس وقتی یارانش چنین دیدند گریه و زاری کردند و مشغول دفن آن شدند در همان قبری که برای من کنده بودند.

سپس آن ده نفر مرا تا اینجا رساندند و منتظر هستند که مرا از سامرّاء به مدینه ببرند تا خادم مسجد النبی صلی الله علیه و آله و سلم شوم، سپس پدر با پسر خود وداع کرد و آن ده نفر آن پسر را به مدینه بردند.

در همان روز پدر نزد امام هادی علیه السلام رفت و حکایت پسر خود را برای ایشان تعریف کرد.

امام هادی علیه السلام به او فرمود: به راستی که ما به اذن خدای تبارک و تعالی از همه چیز آگاهی داریم، در حالی که آنها چیزی نمی‌دانند.

چند روز بعد خبر به هلاکت رسیدن حاجب به گوش مردم رسید و همراهان او گفتند: افراد ناشناسی او را بالای کوه بردند و از کوه انداختند و او را در همان قبری که برای فلان شخص کنده بودند، به خاک سپردند.⁽¹⁾

خانم امام حسن عسکری علیه السلام (عروس امام هادی علیه السلام)

اشاره

الف) تاریخ جنگ مسلمانان با روم مقدمة ازدواج نرجس خاتون در مقدمه، برخی از تفاصیل و توضیحات جنگ مسلمانان با روم از تاریخ روم و سپس فرار بانو ملیکه(نرجس خاتون) مادر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را می‌خوانیم:

«تئوفیلوس» در 227 ق(841 میلادی همان سالی که معتصم عبّاسی مُرد). در عموریه که در سال 223 ق(837 میلادی) به دست لشکر اسلام افتاد، زاده شد. فرزند کوچکش، مخائیل سوم، شش سال حکمرانی کرد و شورای نائب السلطنه را به سرپرستی مادرش «تئوداروا» و دایی‌اش قیصر بارداس تشکیل داد. مادرش، چهارده سال به تنهایی حکومت کرد و جنگ‌های سختی ضد دولت اسلامی،

در این مدّت به راه انداخت و دوازده هزار اسیر مسلمان را هولناک به قتل رساند.⁽¹⁾در 856 میلادی، برادرش (قیصر بارداس) وی را کَت بسته، مجبور به اقامت در دیری کرد. تاریخ سال در گذشت وی را 867 میلادی ذکر می‌کند، سالی که کودتای نظامی به رهبری باسیلیوس رخ داد. تاریخ روم مختصری از اخلاق و رفتار وی را ذکر کرده است. آیا مرگ تئدورا در همین سال، طبیعی و به طور اتفاقی بوده است؟!

بارداس، پس از دستگیری و اقامت اجباری خواهرش در دیر، حاکم امپراتوری شد و قیصر گردید. نباید فراموش کرد که تاریخ از وی با این لقب یاد می‌کند.

می‌توان این اطلاعات و محتوای سخنان بانو نرجس را با هم تطبیق داد. وجود شخصیتی به نام قیصر بارداس که امپراتور کشور باشد، در گزارش بانو، به روشنی بیان می‌شود ...

تار و مار شدن خاندان عموریّه، گزارش فرار و آوارگی شاهزادگان قصر را تقویت می‌کند. پیدایش بانو نرجس در سال کودتای نظامی و به هنگامی که برخوردهای آسیب‌زا رخ می‌نماید و گزارشی که «بشر بن سلیمان نحاس» بدان اشاره می‌کند، نیز آشنایی

امام حسن عسکری علیه السلام با کنیزی در منزل عمه‌اش شاهد و گواه ادعای بانو نرجس است.⁽²⁾

اکنون با هم شرح ماجرا را می‌خوانیم:

الف) یک مأموریت کاملاً محرمانه

بُشر پسر سلیمان که از فرزندان ابو ایوب انصاری و یکی از شیعیان مخلص و همسایه امام علی النقی و امام حسن عسکری علیه السلام بود، می‌گوید:

روزی کافور، خدمتگزار حضرت علی النقی علیه السلام نزد من آمد و گفت: امام تو را به حضورش خواسته است. چون خدمت رسیدم و در مقابلش نشستم، فرمود:

بدین جهت شما مورد اطمینان ما می‌باشید. اکنون مأموریت کاملاً محرمانه‌ای را بر عهدة تو می‌گذارم که فضیلت ویژه‌ای برای تو است تا با انجام آن بر دیگر شیعیان امتیازی داشته باشی.

پس از آن حضرت نامه‌ای به خط و زبان رومی نوشت، مهر کرد و به من داد و کیسة زرد رنگی که دویست و بیست دینار سکه طلا در آن بود بیرون آورد. سپس فرمود:

در این موقع تو نیز شخصی به نام عمربن زید(برده فروش) را مرتب زیر نظر داشته باش. او کنیزی را برای فروش به مشتریان

عرضه می‌کند که دارای نشانه‌های چنین و چنان است؛ از جمله: دو لباس حریر پوشیده و به شدت از نامحرمان پرهیز می‌کند. هرگز اجازه نمی‌دهد کسی به او نزدیک شود یا چهرة او را ببیند.

آنگاه صدای نالة او را از پس پرده می‌شنوی که به زبان رومی می‌گوید:

برده‌فروش می‌گوید، پس چه باید کرد؟ تو که به هیچ مشتری راضی نمی‌شوی؟ من ناگزیرم تو را بفروشم.

کنیز اظهار می‌کند، چرا شتاب می‌کنی؟ بگذار خریداری که قلبم به وفا و صفای او آرام گیرد و دل بخواه من باشد، پیدا شود.

در این وقت نزد برده‌فروش برو و به او بگو، یکی از بزرگان، نامه‌ای به خط و زبان رومی نوشته و در آن بزرگواری، سخاوت، نجابت و دیگر اخلاق خویش را بیان داشته است. اکنون این نامه را به کنیز بده تا بخواند و از خصوصیات و اخلاق نویسندة آن آگاه گردد. اگر مایل شد بگو من از طرف نویسندة نامه وکالت دارم این کنیز را برای ایشان بخرم.

بشر می‌گوید: من از محضر امام خارج شدم و به سوی بغداد حرکت کردم و همة دستورات امام را انجام دادم.

وقتی نامه در اختیار کنیز قرار گرفت، نامه را خواند و از خوشحالی به شدت گریست. روی به عمر بن زید برده‌فروش کرد و گفت:

این قضیه سبب شد تا من در قیمت آن بسیار گفتگو کنم و سرانجام به همان مبلغی که مولایم(امام هادی علیه السلام) به من داده بود، به توافق رسیدیم. من پول‌ها را به او دادم و او نیز کنیز را که بسیار شاد و خرم بود، به من تحویل داد.

من همراه آن بانو به منزلی که برای وی در بغداد اجاره کرده بودم آمدیم؛ اما کنیز از نهایت خوشحالی آرامش نداشت. نامة حضرت را از جیبش بیرون‌می‌آورد و مرتب می‌بوسید، آن‌را بردیدگانش می‌گذاشت و به صورتش می‌مالید.

گفتم: ای بانو! من از تو در شگفتم. چطور نامه‌ای را می‌بوسی که هنوز صاحبش را ندیده و نمی‌شناسی؟

گفت: ای بیچارة کم معرفت نسبت به مقام فرزندان پیغمبران!

خوب گوش کن و به گفتارم دل بسپار تا حقیقت برای تو روشن گردد.⁽¹⁾

سپس ملیکه عروس امام هادی علیه السلام به بُشر پسر سلیمان همسایه امام علی النقی علیه السلام فرستاده آن امام هُمام چنین می‌گوید:

ب) خاطرات شگفت‌انگیز یک دختر خوشبخت!

نام من ملیکه دختر یشوعا هستم. پدرم فرزند پادشاه روم است. مادرم از فرزندان شمعون صفا وصی حضرت عیسی علیه السلام و از یاران آن پیغمبر به شمار می‌آید.

خاطرات عجیب و حیرت‌انگیزی دارم که اکنون برای تو نقل می‌کنم:

سیصد نفر از رهبران مذهبی و رُهبانان نصارا که همه از نسل حواریون حضرت عیسی علیه السلام بودند و هفتصد نفر از اعیان و اشراف کشور و چهار هزار نفر از امراء و فرماندهان ارتش و بزرگان مملکت را دعوت نمود.

با حضور دعوت‌شدگان- در قصر امپراطور روم- جشن شکوهمند ازدواج من آغاز گردید. آن‌گاه تخت شاهانه‌ای را که با جواهرات آراسته بودند در وسط قصر روی چهل پایه قرار دارند. داماد را با تشریفات ویژه‌ای روی تخت نشاندند و صلیب‌ها را بر بالای آن نصب کردند و خدمتگزاران کمر به خدمت بستند و اُسقف‌ها در گرداگرد داماد حلقه‌وار ایستادند. انجیل را باز کردند تا عقد ازدواج را مطابق آیین مسیحیت بخوانند. ناگهان صلیب‌ها از بالا بر زمین افتادند و پایه‌های تخت در هم شکست. داماد نگون‌بخت بر زمین افتاد و بی‌هوش گشت. رنگ از رُخسار اُسقف‌ها پرید و لرزه بر اندام‌شان افتاد. بزرگِ اُسقف‌ها روی به پدرم کرد و گفت:

پادشاها! این حادثه نشانة نابودی مذهب مسیح و آیین شاهنشاهی است. چنین کاری را نکن و ما را نیز از انجام این مراسم شوم معاف بدار! پدر بزرگم نیز این واقعه را به فال بد گرفت. در عین حال دستور داد پایه‌های تخت را درست کنند و صلیب‌ها را در جایگاه خود قرار دهند. برادر داماد بخت برگشته را روی تخت بگذارند. بار دیگر مراسم

عقد را برگزار نمایند. هر طور است مرا به ازدواج درآورند تا این نحس و شومی به میمنت داماد جدید از خانواده‌ی آنها برطرف شود.

ج) مجلس بار دیگر به هم ریخت

به فرمان امپراطور روم بار دیگر مجلس را آراستند. صلیب‌ها در جایگاه خود قرار گرفت. تخت جواهرنشان بر روی چهل پایه استوار گردید. داماد جدید را بر تخت نشاندند. بزرگان لشکری و کشوری آماده شدند تا مراسم این ازدواج شاهانه انجام گیرد. اما همین که انجیل‌ها را گشودند تا عقد ازدواج ما را مطابق آیین مسیحیت بخوانند.

ناگهان حوادث وحشتناک گذشته تکرار شد. صلیب‌ها فرو ریخت. پایه‌های تخت شکست. داماد بدبخت از تخت بر زمین افتاد و از هوش رفت. مهمانان سراسیمه پراکنده شدند و مجلس جشن به هم ریخت، بدون آنکه پیوند ازدواج ما صورت بگیرد.

پدربزرگم افسرده و غمناک از قصر خارج شد و به حرمسرا رفت و پرده‌ها را انداخت.⁽¹⁾

د) رؤیای سرنوشت‌ساز

من نیز به اتاق خود برگشتم. شب فرا رسید. به خواب رفتم. در آن شب خوابی دیدم؛ حضرت عیسی علیه السلام و شمعون صفا و گروهی از حواریون در قصر پدربزرگم گرد آمده‌اند و در جای تخت، منبری بسیار بلند که نور از آن می‌درخشید، قرار داشت.

در این وقت، حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و داماد و جانشین ایشان حضرت علی علیه السلام و جمعی از فرزندانش وارد قصر شدند. حضرت

عیسی علیه السلام از آنان استقبال نمود و حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را در آغوش گرفت و معانقه کرد. در آن حال حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

حضرت عیسی علیه السلام نگاهی به شمعون کرده و گفت:

سپس حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم در بالای منبر قرار گرفت و خطبه خواند و مرا به فرزندش امام حسن عسکری علیه السلام تزویج نمود.

حضرت عیسی علیه السلام حواریون و فرزندان حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم، همگی گواهان این ازدواج بودند.

هنگامی که از خواب بیدار شدم، از ترس جان خوابم را به پدربزرگم نگفتم، زیرا ترسیدم از خوابم آگاه شوند و مرا بکشند.

بدین جهت ماجرای خوابم را در سینه‌ام پنهان کردم. به دنبال آن، آتش محبّت امام حسن عسکری علیه السلام چنان در کانون دلم شعله‌ور گشت که از خوردن و آشامیدن بازماندم. کم‌کم رنجور و ضعیف گشتم. عاقبت بیمار شدم. دکتری در کشور روم نماند مگر آن که پدربزرگم برای معالجعة من آورد ولی هیچ کدام سودی نبخشید. چون از معالجه‌ها مأیوس شده از روی محبّت گفت: نور چشمم! آیا در دلت آرزویی هست تا برآورده سازم؟ گفتم:

آنان را از قید و بند زندان آزاد سازی، امیدوارم حضرت عیسی علیه السلام و مادرش مرا شفا دهند.

پدرم خواهش مرا قبول کرد و من نیز به ظاهر اظهار بهبودی کردم و کم‌کم غذا خوردم. پدرم خوشحال شد و بیشتر از پیش با اسیران مسلمان مدارا نمود.

ذ) رؤیای دوّم پس از چهارده شب

بعد از چهارده شب بار دیگر در خواب دیدم که بانوی بانوان حضرت فاطمه زهرا علیها السلام و مریم خاتون و هزار نفر از حواریون بهشت تشریف آوردند. حضرت مریم روی به من کرد و فرمود:

این سرور بانوان جهان، مادر همسر تو است. من دامن حضرت زهرا علیها السلام را گرفته و گریستم و از نیامدن امام حسن عسکری علیه السلام به دیدنم شکایت کردم.

حضرت فاطمه علیها السلام فرمود:

عیسی علیه السلام و مریم از تو راضی شوند و فرزندم به دیدارت بیاید به یگانگی خداوند و رسالت پدرم حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم اقرار کن و کلمه شهادتین(اَشهَد اَن لَا اِله اِلاّ الله وَ اَشهَدُ أنَّ محمّداً رَسولُ الله) را بر زبان جاری ساز. وقتی این کلمات را گفتم، فاطمه علیها السلام مرا به آغوش کشید. روحم آرامش یافت و حالم بهتر شد، آنگاه فرمود:

ر) سوّمین رؤیا و دیدار معشوق

آن روز به سختی پایان پذیرفت. با فرا رسدین شب به خواب رفتم. شاید به دیدار دوست نائل شوم. خوشبختانه امام حسن عسکری علیه السلام را در خواب دیدم و به عنوان شکوه گفتم:

فرمود: نیامدن من به دیدارت هیچ علّتی نداشت، جز آن که تو در مذهب نصارا بودی و در آیین مشرکان به سر می‌بردی. حال که اسلام را پذیرفتی، من هر شب به دیدارت خواهم آمد تا اینکه خداوند ما را در ظاهر به وصال یکدیگر برساند.

از آن شب تاکنون هیچ شبی مرا از دیدارش محروم نکرده است و پیوسته در عالم رؤیا به دیدار آن معشوق نائل گشته‌ام.

و) ماجرای اسیری دختر امپراطور روم

بُشر فرستاده امام علی النقی علیه السلام می‌گوید: پرسیدم چگونه به دام اسارت افتادید؟

جواب داد:

پس از چند روز سپاه روم عازم جبهه نبرد شد. من هم مطابق گفتة امام خود را به پشت جبهه رساندم.

طولی نکشید که آتش جنگ شعله‌ور شد، سرانجام سربازان خط مقدم اسلام، ما را به اسارت گرفتند.

سپس با قایق‌ها به سوی بغداد حرکت کردیم. چنان‌که دیدی در ساحل رود فرات پیاده شدیم و تاکنون کسی نمی‌داند که من نوه قیصر امپراطور روم هستم. تنها تو می‌دانی، آن هم به خاطر این که خودم برایت بازگو کردم.

البته در تقسیم غنایم جنگی به سهم پیرمردی افتادم. وی نامم را پرسید، چون نمی‌خواستم شناخته شوم، خود را معرفی نکردم. فقط گفتم نامم نرجس است.

بشر می‌گوید: پرسیدم، جای تعجب است! تو رومی هستی، اما زبان عربی را به خوبی می‌دانی.

گفت: آری! پدر بزرگم در تربیت من بسیار سعی و کوشش داشت و مایل بود آداب ملل و اقوام را یاد بگیرم. لذا دستور داد خانمی را که به زبان عربی آشنایی داشت و مترجم او بود، شب و روز زبان عربی را به من بیاموزد. از این رو زبان عربی را به خوبی یاد گرفتم و توانستم به زبان عربی صحبت کنم.⁽¹⁾

ه) ملیکه خاتون و هدیه آسمانی

بُشر می‌گوید: پس از توقف کوتاه، از بغداد به سامرّاء حرکت کردیم. هنگام که او را خدمت امام علی النقی علیه السلام بردم،حضرت پس از احوال‌پرسی مختصر فرمود:

پاسخ داد: ای پسر پیغمبر! چه بگویم درباره چیزی که شما به آن از من آگاه‌ترید! سپس حضرت فرمود: به عنوان احترام، می‌خواهم هدیه‌ای به تو بدهم. ده هزار سکّه طلا یا مژده مسرت‌بخشی که مایة شرافت همیشگی و افتخار ابدی توست، کدامش را انتخاب می‌کنی؟

عرض کرد: مژده فرزندی به من بدهید.

فرمود: تو را بشارت باد به فرزندی که به خاور و باختر فرامانروا گردد و زمین را پر از عدل و داد کند، پس از آنکه با ظلم و جور پر شده باشد.⁽¹⁾

ملیکه عرض کرد: پدر این فرزند کیست؟

حضرت فرمود: پدر این فرزند شایسته همین شخصیتی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در فلان وقت در عالم خواب تو را برای او خواستگاری نمود. سپس امام هادی علیه السلام پرسید: در آن شب حضرت مسیح علیه السلام و جانشینش تو را به چه کسی تزویج کردند؟

عرض کرد: از آن شبی که به وسیله حضرت فاطمه زهرا علیها السلام مسلمان شدم، شبی نبود که آن حضرت به دیدارم نیامده باشد.

ی) پایان انتظار وصال

سخن که به اینجا رسید امام علی النقی علیه السلام به(کافور) خادم خود فرمود: خواهرم حکیمه نزد من بیاید. چون حکیمه خاتون محضر امام رسید، حضرت فرمود:

تا حکیمه خاتون این جمله را شنید، ملیکه را در آغوش گرفت. روبوسی کرد و خیلی خوشحال شد.

آن‌گاه امام علیه السلام فرمود: خواهرم! این بانو را به خانه ببر و مسائل دینی را به او یاد بده، این نوعروس همسر امام حسن عسکری علیه السلام و مادر قائم آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم است.⁽¹⁾

خانم امام هادی علیه السلام

حضرت هادی علیه السلام در دوره زندگانی زن عقدی نداشتند و اولاد آن حضرت همگی از ام ولدها می‌باشند.⁽²⁾

آن امام هُمام یک همسر داشته و پنج پسر آورده است.⁽³⁾

خانم امام هادی علیه السلام به نام حُدَیث یا «سلیل» نامیده می‌شد و به او «جَدَّه»]به مناسبت اینکه جدّة امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است[ می‌گفتند، او از بانوان شایسته و با معرفت بود و در ارجمندی مقام او، همین بس که او بعد از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام، پناه و مرجع شیعیان بود.

شیخ صدوق رحمة الله از احمد بن ابراهیم نقل می‌کند که گفت: من نزد حکیمه دختر امام جواد علیه السلام، خواهر امام هادی علیه السلام در سال 262 ق رفتم و از پشت پرده با او سخن گفتم، پرسیدم: «دینت چیست؟» او امامان را یک یک، نام برد و در پایان، نام حضرت حجّهًْ بن الحسن عجل الله تعالی فرجه الشریف را به زبان آورد، گفتم: این فرزند، یعنی حضرت حجّت عجل الله تعالی فرجه الشریف در کجاست؟

گفت: پنهان است.

گفتم: پس شیعیان به چه کسی پناه ببرند؟

گفت: به «جدّه»، مادر ابومحمّد(امام حسن عسکری علیه السلام) پناه ببرند.

گفتم: «آیا از کسی پیروی می‌کنم که وصّی او، زنی می‌باشد؟»

حکیمه در پاسخ فرمود: «به امام حسین علیه السلام اقتدا کن که آن حضرت برحسب ظاهر، به خواهرش زینب دختر علی علیه السلام، وصیّت کرد و هر علمی که از جانب حضرت امام

سجّاد علیه السلام می‌رسید- برای مخفی داشتن امام سجّاد علیه السلام- به حضرت زینب علیها السلام نسبت داده می‌شد.»⁽¹⁾

حضرت هادی علیه السلام دربارة خانم بزرگوار خویش به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سفارش کردند: جدّه وصیّت کرده بود او را در خانه‌اش دفن کنند.

به هنگام دفن جعفر گفت: من نمی‌گذارم او را در این خانه دفن کنید، این خانه از من است.

در این موقع امام زمان علیه السلام برای یک لحظه از رخسارة خویش، پردة غیبت را برگرفت و فرمود: جعفر، خانة تو این است؟!

از شواهد و قرائن چنین برمی‌آید که جدّه از زنان نمونة عصر خود بوده است. زندگی پر از فراز و نشیب وی، برای همگان الگویی برزگ است.⁽²⁾

ن.ک ازدواج آن امام هُمام علیه السلام

خراب شدن سامرّاء

ابن محمّد الفحام از منصوری از عمویش و او از پدرش می‌گوید: روزی امام هادی علیه السلام فرمودند: به راستی که ای موسی! با زور و اکراه از مدینه منوّره به سامرّاء آورده شدم و اگر از آن خارج شوم نیز با اکراه خواهد بود.

عرض کردم: چرا؟

فرمود: به خاطر آب و هوای سامرّاء؛ زیرا آب و هوای خوشی دارد، آب‌هایش زلال و درختانش سرسبز است و به راستی که مدتی بعد این شهر ویران خواهد شد و آن مدتی بعد از به شهادت رسیدن من است.⁽¹⁾

خلاصه‌ای از زندگی معصوم دوازدهم

روز ولادت امام دهم که معروف به هادی النقی علیه السلام می‌باشد و محّل اختلاف است و بین دوّم رجب یا 15 ذی الحجه در سال 212 یا 214 ق بوده است.

نام مبارک آن حضرت علی علیه السلام و کنیه‌اش ابوجعفر و ابوالحسن ثالث و لقب مشهور آن امام هادی علیه السلام است. پدرش امام محمّد جواد علیه السلام و مادرش به نام‌های سوسن،

سمانة دره بوده و از اهالی مغرب می‌باشد. حضرت در سن 7 سالگی بعد از شهادت پدر گرامیش در سال 220 ق به امامت رسید و مدّت امامتش را 33 سال گفته‌اند.

حضرت در طول امامتش مورد ضرب و جرح و شکنجه‌های روحی و جسمی خلفا بنی العباس و جاسوسان آنان بود.

در ایام سلطنت در سامرّاء به وسیلة زهر مسموم و به درجة شهادت رسید. در تاریخ شهادت آن حضرت اختلاف است که 26 جمادی الثانی یا دوّم یا پنجم رجب در سال 254 گفته‌اند و در سامرّاء داخل منزل خود حضرت دفن گردید و عمر شریف امام دهم علیه السلام را 40 سال گفته‌اند. ⁽²⁾

... و عمر شریفش 41 سال و چند ماه بود.⁽³⁾

خلفای معاصر حضرت

امام هادی در مدّت امامت خود با چند تن از خلفای عبّاسی معاصر بود که به ترتیب زمان عبارتند از:

ن.ک جعفر متوکّل، معتزّ

خلیفه مثمن، ن.ک دوازدهم ربیع الاوّل

خوراک و پوشاک امام هادی علیه السلام

در مروج الذهب، مسعودی آمده است:

... اولاً امام هادی علیه السلام لباسی پشمین بر تن کرده و بر روی خاک نشسته بود، در حالی که سربندی پشمی بسته، به خدا توجّه داشت و آیاتی از قرآن را دربارة وعده و وعید تلاوت می‌نمود ...⁽¹⁾

قطب راوندی می‌گوید:

... همة خصلت‌های امامت، در وجود امام هادی علیه السلام جمع شده بود و او فضل و علم و خصلت‌های نیک را تا حدّی عالی داشت و همة اخلاقش مانند اخلاق پدرانش غیرعادی بود، شب‌ها پیوسته رو به قبله می‌نشست در حالی که لباس پشمی بر تن پوشیده بود، در

سجادّه‌ای از حصیر به عبادت مشغول می‌شد و از این کار هرگز خسته نمی‌شد و اگر بخواهیم خصلت‌های نیکوی او را بشماریم، به طول خواهد انجامید.⁽¹⁾

منزل آن امام همام در سامرّاء اثاثیه‌ای نداشت و هنگامی که سربازان متوکّل آن منزل را تفتیش نمودند لوازم زندگی در آن نیافتند سبط ابن جوزی نقل می‌کند که امام هادی علیه السلام میل به دنیا نداشته و همیشه در مسجد بود و زمانی که منزلش را تفتیش نمودند چیزی نیافتند مگر قرآن و ادعیه و کتب علمی.⁽²⁾

خیران الخادم، مولی الرِّضا علیه السلام

ثقهًْ جلیل القدر، از اصحاب ابوالحسن الثالث علیه السلام است؛ بلکه در منتهی المقال است که او از اصحاب حضرت رضا و جواد و هادی علیه السلام و از مستودعین اسرار ایشان است و او همان است که در سفر حجّ در مدینه خدمت حضرت جواد علیه السلام شرفیاب شد، در حالی که آن جناب بالای دکّه نشسته بود، چنان هیبت و دهشت از آن حضرت نمود که ملتفت پله‌ی دکّه نشد، می‌خواست بدون درجه بالا رود و آن جناب اشاره فرموده از پلّه بالا بیا! بالا رفت و سلام کرد و دست آن حضرت را بوسید و بر رو مالید و نشست و مدّتی دست آن حضرت را گرفته بود، به جهت آن دهشتی که داشت تا دهشتش تمام شد، آن وقت دست آن حضرت را رها کرد. پس عرض کرد که: «مولای شما ریّان بن شبیب خدمت شما سلام رسانید و التماس کرد که دعا برای او و فرزندش بنمایید.» حضرت برای او دعا کرد، امّا برای فرزندش دعا

ننمود(الخ) و از بعضی روایات معلوم می‌شود که خیران، وکیل آن حضرت بوده و در ذیل روایتی است که به او فرمودند:

«اِعمَل فی ذلک بِرَأیِکَ، فَإنَّ رَأیَکَ رَأیی و مَن اَطاعَکَ اَطاعَنی»

و خیران را مسائلی است که آنها را از آن حضرت و از حضرت هادی علیه السلام روایت نموده و این خیران همان است که در اغلب اوقات برای خدمت حضرت جواد علیه السلام، ملازم باب آن حضرت بود. وقتی رسول از جانب حضرت جواد علیه السلام آمد، نزد او رفت و فرمود که: «مولای تو]یعنی:[ حضرت جواد علیه السلام سلام بر تو می‌رساند و می‌فرماید که: «من از دنیا می‌روم بعد از من آنچه از برای من بود، بر شما بعد از پدرم.» و این حدیثی است مشهور در باب نصّ بر حضرت هادی علیه السلام و در آن است قضیّه معروف احمد بن محمّد بن عیسی با خیران و این خیران، پدر خیرانی‌ست.»⁽¹⁾

خیزران علیه السلام

(جدّة امام هادی علیه السلام)

خیزران و به قولی ریحانه و به قولی حرباء و به قولی درّه و به روایتی سبیکهًْ نوبیه و به حدیثی سکینه مرّیسیه و به روایت ابن شهر آشوب آن صدف دره دری بحر امامت را دره می‌خواندند و مریّسیه بود و از آن پس حضرت امام رضا علیه السلام، او را «خیزران» می‌نامید؛⁽²⁾و آن معظّمه اهل «نوبه» و از اهل بیت ماریة قبطیّه، مادرِ ابراهیم پسر حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بوده است. آن مخدّره، افضل زنانِ

زمانِ خود بوده‌اند چنان‌که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم در این سخن به آن اشاره فرموده‌اند: «بِأبِی اِبنِ خیرهًْ الاماء النُوبِیّهِ الطَیِّبَهًْ»

«پدرم به قربان پسرِ بهترین کنیزان که از اهل «نوبه» و پاکیزه است.»

نویسندة کتاب «منتهی الآمال» می‌گوید:

«کافی است در جلالت مقام این معظمة جلیله که حضرت موسی بن جعفر علیه السلام امر فرماید یزید بن سلیط را که سلام آن حضرت را به او برساند؛ همچنان که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم به جابربن‌عبدالله انصاری امر فرموده‌اند که سلام آن حضرت را به حضرت باقر علیه السلام برساند.»⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام از بانوی پاکدامنی به نام سبیکه صاحب فرزندی شد که خط امامت از طریق آن فرزند- جواد الائمه علیه السلام- ادامه یافت.

جز سبیکه که «ام ولد» بود، تنها همسری که مورّخان برای امام رضا علیه السلام یاد کرده‌اند «ام حبیبه» بوده است⁽²⁾که در جریان ولایت عهدی به همسری امام درآمد. مأمون، با انگیزة خاص سیاسی، دخترش، امّ حبیبه را به ازدواج امام درآورد، در حالی‌که دختر دیگرش امّ الفضل را نیز بعدها به همسری امام جواد علیه السلام داد.⁽³⁾⁽⁴⁾

د

داستان امام و متوکّل

متوکّل عبّاسی بر ضدّ امام علیه السلام می‌کوشید و می‌خواست تا از جایگاه او در برابر مردم بکاهد، ولی به هدف خود دست نمی‌یافت، پس حوادثی بسیار میان او و امام هادی علیه السلام رخ داد که ذکرشان به طول می‌انجامد و در آنها اموری از معجزات و علامت‌های حقانیّت امام هادی علیه السلام وجود دارد که مناسب به ذکر است، به این امید که خداوند با وجود این‌ها، اعمال ما را پُر از حسنات کند.

قطب راوندی از ابوسعید سهل پسر زیاد روایت کرد که گفت: حدیث کرد ما ابوالعباس فضل پسر احمد پسر اسرائیل کاتب حدیث کرد؛ که در سامرّاء در خانه‌اش بودیم که نامی از امام هادی علیه السلام به میان آمد. پس فضل گفت: یا ابوسعید! خبری را که پدرم به من داده، برایت می‌گویم. به درستی که پدرم گفت: من کاتب معتزّ بودم پس

روزی همراه معتزّ به نزد متوکّل رفته و دیدیم متوکّل بر تخت خویش نشسته است. معتزّ سلام داده، ایستاد. پس من نیز پشتِ سر او ایستادم. عادت متوکّل این بود که هرگاه معتزّ به نزدش می‌آمد، به او خیر مقدم می‌گفت و دستور نشستن می‌داد. ولی آن روز ایستادن معتزّ طولانی شد و پا به پا می‌شد، ولی متوکّل اجازة نشستن نمی‌داد! من به چهرة متوکّل نگریستم و دیدم که هر لحظه دگرگون می‌شود.

پس به فتح پسر خاقان گفت: او(امام هادی علیه السلام) که درباره‌اش می‌گویی، چنین و چنان کرده است.

فتح که می‌خواست از شدّت خشمِ متوکّل بکاهد، گفت: یا امیر­المؤمنین! دروغ‌هایی است که به او علیه السلام می‌بندند و او از آنها بی‌خبر است. با این حال، متوکّل

از خشم به خود پیچیده و می‌گفت: به خدا سوگند که این ریاکار! را خواهم کشت، به درستی که او ادّعاهای دروغ نموده و برای حکومت من مضّر است.

پس فرمان داده چهار تن از غلامان خَزَری که دارای چهره‌ای خاصی بودند و بدزبان‌ترین و نفهم‌ترین آنها را احضار کنند! پس آنها را حاضر کردند. متوکّل به هر یک از آنها شمشیری داد و آنگاه فرمان داد به هنگام ورود امام هادی علیه السلام به عربی سخن نگفته، با شمشیرهای خود به او حمله‌ور شوند و او را با شمشیر به سختی بزنند و به خدا قسم خورد که: او را پس از کشتن خواهد سوزاند: «وَالله لا حَرقّنه بَعد القتَل!» پس من همچنان در پس پرده، عقب معتز ایستاده بودم. لحظه‌ای نگذشته بود که امام هادی علیه السلام وارد شد. پیش از ورود او، مردمان آمده و خبر ورودش را به متوکّل داده بودند. پس مردم گفتند: ابوالحسن هادی علیه السلام آمد! دیدم امام هادی علیه السلام می‌آید، در حالی‌که لب‌هایش حرکت می‌کند و نشانه‌هایی از اندوه در چهره‌اش

دیده نمی‌شود متوکّل تا او را دید، خود را از تخت به زیر انداخته، به سویش رفت و وی را در آغوش کشید و میان دو چشم و دست‌هایش را بوسید و این در حالی بود که شمشیری در دستش بود.

پس خطاب به امام علیه السلام گفت: آقای من و سرورم! ای فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم! و ای بهترین خلق‌های خداوند! و ای پسر عموی من و مولای من! یا ابوالحسن!

امام هادی علیه السلام فرمود: یا امیرالمؤمنین! از تو به خدا پناه می‌برم که از این سخنان معافم داری.

متوکّل گفت: آقای من! چه امری سبب شده که در این وقت به اینجا بیایی؟ امام علیه السلام فرمود: به درستی که فرستاده‌ات به نزدم آمد و گفت تو مرا خواسته‌ای! متوکّل گفت: به درستی که زنازاده دروغ گفته است! هرجا که خواستی، برو! پس متوکّل رو به حاضران کرد و گفت: یا فتح! و یا عبدالله! و ای معتزّ! آقای خودتان و آقای مرا بدرقه کنید!

وقتی غلامان خزری، او را دیدند، از روی ترس و وحشت در برابرش به خاک افتادند! امام وقتی خارج شد، متوکّل غلام‌ها را خواسته و به مترجم گفت: از اینان بپرس و برایم ترجمه کند که: چرا فرمان مرا اجرا نکردند؟ گفتند: هیبت او(امام هادی علیه السلام) ما را چنان فرا گرفت که در اطرافش صد شمشیر برهنه دیدیم و نتوانستیم شمشیرهای خود را به دست بگیریم پس ترس بر قلب‌هایمان چیره شد و نتوانستیم فرمانت را اجرا کنیم و متوکّل بود که به فتح پسر خاقان می‌گفت: یا فتح! این، امام توست.

فتح به روی او خندید و گفت: «حمد و سپاس، خداوندی را که چهرة او(امام علیه السلام) را نورانی فرمود و دلیلش را روشن ساخت.»

ن.ک ظلم‌های متوکّل به امام هادی علیه السلام

دانش الهی امام هادی علیه السلام

اشاره

درباره دانش الهی امام هادی علیه السلام به سه روایت توجّه نمائید:

الف) فرمایشی از امام هادی علیه السلام در مورد اسم اعظم

حضرت ابوالحسن امام هادی علیه السلام فرمود: اسم اعظم پروردگار هفتاد و سه حرف است، همانا نزد آصف بن برخیا یک حرف از آن بود و با استفاده از آن توانست زمینی را که بین او و بین سبا بود در نوردد و تخت بلقیس را در کمتر از یک چشم به هم زدن، برای سلیمان علیه السلام منتقل کند. «وَ عِندَنا مِنه إثنانِ وَ سَبعُون حَرفاً وَ حَرف عِندَالله عَزَّوَجَلَّ استَأثَر بِهِ فِی عِلمِ الغَیب» و «و نزد ما هفتاد و دو حرف از آن می‌باشد و حرف دیگر آن را خداوند به خود اختصاص داده و پوشیده نموده است.»⁽¹⁾

ب) نموداری از دانش بیکران امام علیه السلام

طبری رحمة الله در کتاب «دلائل الامامه» از محمّد بن اسماعیل نهلی و او از پدرش نقل کرده است که گفت: من در سامرّاء اسیر بودم، روزی یزداد مسیحی شاگرد بختیشوع را دیدم که از خانة موسی بن بغا برمی‌گشت و همراه من به راه افتاد و با هم گفتگو می‌کردیم تا به محلّی رسیدیم با دست اشاره کرد و گفت: آیا این دیوار را می‌بینی؟ آیا می‌دانی صاحب این خانه چه‌کسی است؟ گفتم: خودت بگو صاحب آن چه کسی است؟

جواب داد: جوانی علوی و اهل حجاز است که علی بن محمّد نام دارد و ما اکنون اطراف خانه‌اش راه می‌رویم. به یزداد گفتم: راجع به او چه می‌دانی؟

گفت: اگر کسی در عالم از غیب و پنهانی خبرداشته باشد، او است.

گفتم: از کجا می‌دانی و چگونه این مطلب را می‌گویی؟

گفت: قضیّة عجیبی از او برایت تعریف می‌کنم که مثل آن را تو و دیگران نشنیده‌اید، ولی خدا را وکیل و حاکم قرار می‌دهم که آن را از طرف من برای هیچ کس نقل نکنی، زیرا من طبیب هستم و خرجی زندگی من از طریق سلطان تأمین می‌شود و شنیده‌ام که خلیفه او را از روی دشمنی از حجاز به اینجا کشانده است که مردم به او روی نیاورند و گرد او جمع نشوند و در نتیجه سلطنت او از بین ایشان یعنی فرزندان عباس خارج نشود.

گفتم: قول می‌دهم و خدا را گواه می‌گیرم که آن را برای کسی نقل نکنم. قصه‌ات را بگو و ترسی به خود راه نده، چون تو یک نفر نصرانی هستی و نسبت به آنچه از این خانواده تعریف می‌کنی، کسی تو را متهّم نمی‌کند و مطمئن باش که من آن را کتمان خواهم کرد.

گفت: بلی قضیه آن است که: روزی او(امام هادی علیه السلام) را ملاقات کردم در حالی که بر اسب سیاهی سوار شده بود، لباس سیاهی به تن و عمامة سیاهی بر سر گذاشته بود، چهرة خود ایشان هم مایل به سیاهی بود، همین که چشمم به ایشان افتاد، به احترام او ایستادم و با خود گفتم- بدون آن که از دهان من مطلبی خارج شود و کسی از من حرفی بشنود، به حقّ حضرت مسیح علیه السلام فقط در ضمیر خود گذراندم که- لباس او سیاه، عمامة او سیاه، مرکب او سیاه و خودش سیاهی در سیاهی در سیاهی، همین که به من رسید به تندی به من نگاهی کرد و فرمود:

«قَلبک اَسوَد مِمَّا تَری عَینَاک مِن سَواد فِی سَواد فِی سَواد.»

قلب تو سیاه‌تر است از آنچه چشمان تو مشاهده کرد که سیاهی در سیاهی در سیاهی گفتی.

پدرم گفت: به او گفتم بعد از آن چه کردی و به او چه جواب دادی؟

گفت: از شنیدن کلام آن حضرت متحیّر و سرگردان در جای خود بی‌حرکت ماندم و نتوانستم هیچ‌گونه پاسخی دهم.

به او گفتم: آیا قلبت از مشاهدة این معجزه و کرامت نورانی و سفید نشد؟

جواب داد: خدا می‌داند.

پدرم در ادامه گفت: هنگامی که یزداد مریض و ناتوان گردید کسی را به سوی من فرستاد و من نزد او حاضر شدم، به من گفت: بدان قلب من بعد از تاریکی و سیاهی که داشت به برکت امام هادی علیه السلام روشن و سفید گردید و اکنون شهادت می‌دهم که خدایی جز خدای یگانه نیست و محمّد صلی الله علیه و آله و سلم فرستادة اوست و حضرت علی بن محمّد علیه السلام حجّت خداوند بر بندگانش و ناموس بزرگ پروردگار است.

سپس در همان بیماری دنیا را وداع گفت و من در نمازی که بر او خواندند، شرکت کردم.

ج) یکی از آنهایی که دانش را از دهان شریف امام علیه السلام گرفته‌اند

قطب راوندی رحمة الله در کتاب «خرائج» از ابوهاشم جعفری رحمة الله نقل کرده که گفت: به محضر مبارک حضرت امام هادی علیه السلام شرفیاب شدم، آن حضرت به زبان‌هندی با من سخن گفت و من نمی‌توانستم به خوبی پاسخ دهم.

در مقابل ایشان سطل کوچکی پر از سنگ ریزه بود. امام علیه السلام یکی از سنگ‌ریزه‌ها را برداشت و در دهان مبارک خود نهاد و قدری آن را

مکید و به من مرحمت فرمود، من آن را در دهانم گذاشتم، «والله؛ مَا بِرَحمت من عِندَه حَتَّی تَکَلَّمت بِثَلاثَه وَ سَبعِین لِسَاناً، اَوَلّها الهِندِیَّه». «به خدا سوگند؛ از نزد آن حضرت برنخواستم مگر این که با هفتاد و سه زبان می‌توانستم سخن بگویم که اوّلین آنها هندی بود.»⁽¹⁾

ن.ک شناخت امام

ن.ک ابوهاشم جعفری

دانش و دانمشند از دیدگاه امام، ن.کمقام دانش و دانشمند ...

دختر محمّد بن ابراهیم بن محمّد

شیخ طوسی با سند خود از محمّد بن جعفر نقل می‌کند که گفت: به دختری از محمّد بن ابراهیم پی بردم که او از زیبایی و کمال او تعریف می‌کرد. بزرگان از دخترش خواستگاری کردند و او نداد. او را با خود به حج برد و در خدمت امام هادی علیه السلام از جمال و کمالش تعریف کرد و گفت: او را وقف شما کرده‌ام تا به شما خدمت کند.

امام علیه السلام فرمود: قبول‌کردم، او را با خود به حج ببر و از راه مدینه برگرد! در برگشت چون به مدینه رسید، دختر مُرد.

امام هادی علیه السلام- که صلوت خدا بر او باد- فرمود: دختر تو در بهشت همسر من است ای ابن ابراهیم!⁽²⁾

داوود بن قاسم جعفری

کنیة او ابوهاشم و از اهالی بغداد بوده و نزد ائمه اطهار مقامی والا و منزلتی عظیم داشت. او امام‌رضا علیه السلام امام جواد علیه السلام امام هادی­ علیه السلام، امام عسکری علیه السلام و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را مشاهده و از همة ایشان حمایت کرد.⁽¹⁾

دربان امام

به روایت ابن شهر آشوب دربان حضرت امام علی النقی علیه السلام محمّد بن عثمان المغری بوده است.⁽²⁾

عثمان بن سعید نیز به دربانی آن حضرت برگزیده شده‌اند.⁽³⁾

دربان متوکّل

زُرافه]یا زراره[ دربان متوکّل بوده است.

دعاهای امام علیه السلام

دعاهای آن امام همام فراوان است و شامل فضیلت صلوات هنگام بوییدن گل، تأویل لَاحَولَ وَ لَاقُوَّهًَْ اِلاّ بِالله، دعای صبح، هنگام نگرانی‌ها، قنوت امام، دعای دیگر امام در قنوت، دعای طلب حاجت و امور مهّمه، استغفار، دعای عصر، دعای دیگر برای این ساعت، نفرین مظلوم بر ظالم، دعا در حرم سیّدالشهداء، دعای پس از نماز وتر، دعای امام برای بیماران، دعا برای درد شکم، دعای طلب فرزند،

دعای امام برای سری بن سلامه، تسبیح امام، حرز امام، دعای پوشش امام از دشمنان می‌باشد.⁽¹⁾

اکنون با هم نمونه‌ای از دعاهای امام هادی علیه السلام را می‌خوانیم:

ابومحمّد الفحام می‌گوید: ابوالحسن محمّد بن احمد گفت: عموی پدرم برای من نقل کرده است: روزی نزد امام هادی علیه السلام رفتم و از دست متوکّل عباسی شکایت کردم و عرض کردم: این مرد مرا رانده و در رزق و روزی مرا بسته است و نمی‌گذارد چیزی به من برسد.

امام هادی علیه السلام فرمود: ان شاء الله خداوند متعال تو را از او کفالت دهد.

راوی می‌گوید: شبی در خانه خواب بودم، پس صدایی را شنیدم، بیرون منزل رفتم و پرسیدم: کیستی؟

گفتند: ما مأموران خلیفه هستیم. به راستی که خلیفه تو را احضار کرده و می‌گوید: اکنون باید نزدم بیایی. کار بسیار مهمی با تو دارم.

من نیز بی‌درنگ لباس خود را پوشیدم و همراه آنها نزد خلیفه رفتم، وقتی نزد او رسیدم قبل از اینکه سخنی بگویم به من گفت: ای موسی! ما از تو غافل شدیم چرا تو ما را فراموش کردی؟!

چه چیزی نزد ما است که متعلّق به تو است؟

به او گفتم: چنین و چنان.

پس او دستور داد آنچه را که از اموال و غیره که متعلق به من بود به من برگردانند، پس به دستور خلیفه آن اموال به من داده شد حتّی بیشتر از آنچه متعلق به من بود.

راوی می‌گوید: من از کار خلیفه بسیار متعجب شدم، پس نزد وزیر او یعنی فتح بن خاقان رفتم و به او گفتم: آیا علی بن محمّد هادی علیه السلام نزد شما آمده و در مورد من به شما سفارش کرده است؟!

فتح گفت: خیر! شاید از ایشان خواسته بودی که برای تو دعا کند و ایشان برای تو دعا کرده و خداوند متعال دعایش را به حق تو مستجاب نموده است، هرگاه نزد ایشان رفتی به ایشان سلام برسان و عرض کن که فتح التماس دعا دارد.

راوی می‌گوید: نزد امام هادی علیه السلام رفتم، وقتی ایشان را دیدم به من فرمودند: این چهره، چهرة رضایت و خشنودی است.

عرض کردم: این به برکت وجود شما است، سپس حکایت خود را برای ایشان تعریف کردم و سپس عرض کردم: فتح بن خاقان چنین و چنان گفته است.

ایشان فرمودند: به راستی که فتح بن خاقان ظاهراً با ماست، ولی باطناً دشمن سرسخت ما اهل بیت علیهم السلام است.

و به راستی دعای ما اهل بیت علیهم السلام بر حق کسی مستجاب می‌شود که آن شخص خلوص نیت داشته باشد و خداوند متعال را عبادت کرده و به نبوّت محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم و ولایت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام و بعد از ایشان به امامت و ولایت سایر امامان معصوم علیهم السلام ایمان داشته باشد.⁽¹⁾

ن.ک حرز امام هادی علیه السلام، مناجات امام

دعبل خُزاعی

ابوعلی- ابوجعفر- دعبل بن علی بن رزین بن عثمان بن عبدالرحمن بن عبدالله بن بدیل و بن رقا بن ... بن ربیعهًْ خزاعی.

ابن شهرآشوب در «معالم» وی را از اصحاب امام کاظم علیه السلام و امام رضا علیه السلام برشمرده است و نجاشی در کتاب«فهرست» خود از برادر­

زاده‌اش نقل کرده است: وی موسی بن جعفر را دید و ابوالحسن رضا را ملاقات کرد و امام محمّد بن علی جواد علیه السلام را درک و ملاقات کرد.⁽¹⁾

او در سال 148 ق متولد شد و وقتی پیرمردی فرتوت بود، در سال 246 از روی ظلم و ستم شهید شد و نود و هفت سال و چند ماه زندگی کرد.

وی کشمکش، ستیزه، مخاصمه و مبارزه‌ای جانانه در دفاع از خاندان پاک پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و آشکار کردن موالات و دوستی آنها و عیب­جویی از دشمنان آنها داشت

و در این راه هیچ آرام و قراری نداشت. در کتاب النور الهادی تألیف عبدالحسین شبستری به نقل از منابع بسیار مهّم می‌نویسد که دعبل خزاعی بیست و پنج سال از زندگی امام هادی علیه السلام را درک کرده است.⁽²⁾

دلایل امامت

از نظر طبرسی و ابن‌شهرآشوب، اتفاق نظر شیعیان بر امامت امام هادی عجل الله تعالی فرجه الشریف دلیل محکم و غیرقابل تردیدی بر صحّت امامت آن حضرت است. با این حال، کلینی و دیگران نصوص مربوط به امامت وی را برشمرده‌اند و از پاره‌ای روایات برمی‌آید که هنگامی که امام جواد علیه السلام از طرف معتصم عباسی به بغداد فراخوانده شد، امام چون این احضار را تهدیدی برای خود تلقی نمود و احساس خطر کرده، امام هادی علیه السلام را جانشین خود به شیعیان معرفی نمود⁽³⁾و حتّی

نصّ مکتوبی دربارة امامت وی به جای گذاشت تا پس از وی هیچ‌گونه تردیدی در این خصوص باقی نماند.⁽¹⁾

ن.ک تصریح به امامت آن بزرگوار

دوازدهم ربیع الاوّل

روز دوازدهم ربیع الاوّل، روز هلاکت معتصم بالله محمّد عباسی پسر هارون الرشید در سامرّاء در سال 227 ق است و شهر سامرّاء از بناهای اوست، این ملعون عموی امّ الفضل بوده که عیال حضرت جواد علیه السلام است و امّ الفضل به امر معتصم به آن حضرت زهر خورانید.

او را خلیفه مثمن گویند زیرا هشتم از خلفای عبّاسیین است و هشتم از اولاد عبدالمطلب و هشتم از اولاد هارون‌الرشید و هشت سال و هشت ماه و هشت روز خلافت کرد و هشت اولاد ذکور و هشت اولاد اناث داشت.⁽²⁾

دوستان امام ن.ک شاگردان مکتب امام هادی علیه السلام، یاران امام

دوشنبه ن.ک روز دوشنبه، روز تلخ و ناگوار

دیدگاه امام علیه السلام راجع به سامرّاء ن.ک خراب شدن سامّراء

ذ

ذوی القربی

«قُل لَا أسئَلُُکُم عَلَیهِ إلاَّ المَوَدَّهًَْ فِی القُربی»

«بگو هیچ پاداشی از شما(بر رسالتم) نمی‌خواهم، جز دوست داشتن نزدیکانم»

توضیح آیه را با طرح دو سؤال آغاز می‌کنیم:

⁽¹⁾آیا به‌فرض طلب مزد، انسان‌ها قادرند اجر و مزد پیامبران را بپردازند. مراجعه به آیات قرآن نشان می‌دهد که پاسخ هر دو سؤال منفی است. در سورة شعراء از زبان پنج تن از پیامبران آمده است که:

وَ ما أسألُکُم عَلَیهِ مِن اجرٍ إن اجرِیَ إلاّ عَلَی رَبِّ العالَمین

و این آیه نشان می‌دهد که نه تنها پیامبران خواهان پاداش به ویژه مزد مادی نبوده‌اند که انسان نیز قادر به جبران زحمات پیامبران نیست. در آیة دیگری آمده است:

«بگو من در برابر ابلاغ رسالت، پاداشی از شما مطالبه نمی‌کنم مگر آن‌که کسانی بخواهند راهی به سوی پروردگارشان برگزینند.»

که در این آیه رهیابی انسان به سوی کمال نوعی پاداش برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اعلام شده است.

امّا در این میان آیه‌ای در سورة شوری وارد شده است که از مردم دعوت می‌کند که پاداش رسالت پیامبر را در نظر گرفته و آن را ادا کنند و این پاداش چیزی جز مودّت و

دوستی نسبت به ذوی القربای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیست که خداوند از رسولش خواسته است آن را به اطلاع همگان برساند.

امّا مصداق«قربی» در آیة واقع در سورة شوری چه کسانی هستند؟ برخی مانند ابن کثیر با نقل سخنی از ابن عباس کلمة «قربی» را بر قریش تطبیق داده و متعرّض شده‌اند که خانواده‌ای در قریش نبود، مگر آنکه بین او و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پیوندی برقرار بود. ابن کثیر خود کلمة «قربی» را به معنای مصدری در نظر گرفت و آیه را چنین تفسیر کرده است:

«بگو ای پیامبر من در قبال رسالتم از شما مزدی نمی‌خواهم لکن به سبب قرابتی که بین من و شما وجود دارد، مرا آزار مکنید.»

در مقابل، برخی دیگر از مفسران، مانند زمخشری و فخررازی، «القربی» را به معنای خویشان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گرفته و مصداق آن را بر علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام منطبق کرده‌اند.

زمخشری نوشته است: در روایت است که چون آیة «قُل لا أسئَلُکُم عَلَیهِ أجراً إلاَّ المَوَدَّهًَْ فی القُربی» نازل شد، اصحاب گفتند:

ای رسول خدا، خویشان تو که مودّت آنان بر ما واجب است چه کسانی هستند؟

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «علی، فاطمه و دو پسرشان»

زمخشری سپس به نقل حدیث مفصّلی در دوستی آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم می‌پردازد که با این عبارت شروع می‌شود:

قالَ‌رسولُ الله: «مَن ماتَ عَلی حُبِّ آلِ محمّد ماتَ شَهیداً و مَن ماتَ عَلی حُبِّ آلِ محمّد ماتَ مَغفُوراً لَه ...»⁽¹⁾

فخر رازی پس از ذکر همین مطالب می‌گوید: این عقیدة زمخشری بود که از نظر گذشت. امّا من معتقدم: آل محمّد عبارت از کسی است که امر آنها به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم باز می‌گردد و شک نیست که فاطمه، علی، حسن و حسین علیهم السلام بیشترین تعلق و وابستگی را به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم داشته‌اند و لذا است که آنان مصداق «آل» قرار می‌گیرند و در عظمت آل محمّد همین بس که اوّلاً، آنان یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام خود محبوب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بوده‌اند. پس دوستی آنها بر امّت واجب است.

ثانیاً آنان در تشهد نماز، در کنار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مخصوص به دعا شده‌اند که «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی محمّد و آلِ محمّد» که این نیز بر وجوب حبّ و دوستی آنان دلالت دارد. ⁽²⁾

در این رابطه حدیثی از امام هادی علیه السلام نقل می‌کنیم:

طوسی رحمة الله با سند خود از ابوالحسن احمد بن حاتم نقل می‌کند که گفت: به امام هادی علیه السلام نامه نوشتم و پرسیدم: «از چه کسی معالم] و اصول و فروع[ دین خود را بیاموزم؟ و برادرش نیز با نامه همین سؤال را کرده بود.»

امام علیه السلام در پاسخ هر دو نوشت:«سخن شما را دریافتم، برای فراگیری دین خود آهنگ دیرپای در محبّت ما و هر پایدار در ولایت ما را کنید که- به خواست خدا- ایشان، شما را بس خواهند بود.»⁽¹⁾

ر

رازی (دانشمند ایرانی معاصر امام هادی علیه السلام)

ابوبکر محمّد بن زکرّیا بن یحیی رازی دانشمند و شیمیدان و طبیب بزرگ ایران در قرون سوم و چهارم قمری بود. تولد وی در شعبان سال 251 ق در «ری» اتفاق افتاد. و مرگ او به سال 323 ق بود. وی در فلسفه و طبیعیات نیز دست داشت. از مهّم‌ترین آثار وی: العلم الالهی، الحاوی، المنصوری، الفاخر الطب، السیرهًْ الفلسفیه و الفصول فی الطب را باید نام برد.⁽¹⁾

راویان احادیث امام ن.ک یاران و راویان احادیث

رخصت ن.ک زیارت امام هادی و امام عسکری علیه السلام در سامرّاء

روز دوشنبه، روز تلخ و ناگوار

شنیده شد: کنیزی در دنبال جنازة امام هادی علیه السلام می‌گفت:

ماذا لَقینا فِی یَومِ الإثنَینِ قَدیماً و حَدیثاً

«چه مصائبی ما در روز دوشنبه، در گذشته و حال، دیدیم».

و احمد بن متوکّل، در خیابان ابواحمد، در خانة آن حضرت، بر جنازة او نماز خواند و در همانجا به خاک سپرده شد.

(پایان سخن مسعودی)

محدث قمی می‌گوید: کنیز در سخن فوق، اشاره به روز رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌کند که در روز دوشنبه رخ داد و منافقین فرومایه، در آن روز کارهای بیهوده و ناروا انجام دادند! و بیعتی رخ داد که مایة شومی در اسلام گردید.

کنیز مذکور، سخن فوق را، از عقیلة بنی‌هاشم، حضرت زینب علیها السلام دختر علی علیها السلام گرفته، آنجا که در ندبة خود بر امام حسین علیه السلام می‌گفت: بِأبی مَن اَضحی عَسکَرُهُ یَومَ الإثنَینِ نَهباً «پدرم به فدای کسی که لشکرش در روز دوشنبه، مورد غارت دشمنان قرار گرفت.»⁽¹⁾

ن.ک شهادت امام هادی علیه السلام

روضه معصوم دوازدهم

خیلی متوکّل امام هادی علیه السلام را اذّیت کرد، نیمه شب به مأمورهای خود دستور می‌داد که به خانة امام هادی علیه السلام بریزید شما اگر با کسی کار داشته باشید هر مقدار هم که کارتان ضروری باشد، اگر وقت

گذشته باشد می‌گویید دیروقت است اگر در خانه بروم شاید زن و بچه‌اش بترسند.

اما بمیرم برای امام هادی علیه السلام که نیمه شب مأمورهای متوکّل به خانة ایشان وارد شدند ولی دیدند آقا میان حجرة در بسته بر روی خاک نشسته عبادت می‌کند، قرآن می‌خواند، با همان حالت سر برهنه، پای برهنه امام را از خانه بیرون می‌آورند.

آقا را نزد متوکّل آوردند، متوکّل ملعون مشغول خوردنِ شراب بود، ظرف شرابی که دستش بود به امام هادی علیه السلام تعارف کرد.

حضرت فرمود: گوشت و پوستم با شراب آمیخته نشده و نخواهد شد، گفت: آقا شعر بخوان! فرمود: من از شعر بهره‌ای نبردم(من شاعر نیستم). اصرار کرد باید شعر بخوانی. وقتی امام علیه السلام اشعار خواند، مشاهده نمود که متوکّل در حال گریه کردن است. آقا را احترام کردند و با احترام به خانه‌اش باز گرداندند.⁽¹⁾

امّا عرض کنیم یا امام هادی! شما را بزم شراب بردند، به شما تعارف شراب کردند، امّا قربان جدّ غریبت حسین که در مجلس یزید وقتی سر بریدة اباعبدالله علیه السلام درطشت طلا بود، یزید شراب‌می‌خورد، قمار بازی می‌کرد، یک دفعه دید سر بریدة ابی‌عبدالله علیه السلام قرآن تلاوت می‌کند. یک مرتبه یزید چوب‌دستی خود را به لب و دندان عزیز زهرا زد. تا زینب علیها السلام این منظره را دید که بچه‌ها نگاه می‌کنند و یزید با چوب به لب و دندان برادر می‌زند، دست برد و گریبان چاک کرد.⁽²⁾

ریّان بن صلت

شیخ طوسی او را از یاران امام رضا علیه السلام و امام هادی علیه السلام و مورد اعتماد می‌داند.

کشی از معمّر بن خلّاد روایت کرده است: «زمانی که از جانب فضل بن سهل به بعضی از نواحی خراسان اعزام شده بودم، ریّان بن صلت به من گفت: دوست دارم از امام رضا علیه السلام برای من اجازة ملاقات بگیری تا بر وی سلام و با او وداع کنم و از لباس‌هایش بر من بپوشاند و از درهم‌هایی که به نامش ضرب شده است به من عطا کند. پس بر امام وارد شدم و او پیش از آن که سخنی آغاز کنم، فرمود: ای معمّر! ریّان کجا است؟ دوست دارد از لباس‌هایم بر او بپوشانم و از درهم‌هایم به او عطا کنم. عرض کردم: سبحان الله! او از من جز این را نخواسته است. فرمود: معمّر! مؤمن موفق می‌شود، بگو بیاید. پس اجازة امام را به ریّان ابلاغ کردم و او بر امام وارد شد و سلام کرد. پس امام علیه السلام یکی از پیراهن‌های خویش را به او بخشید.وقتی از محضر امام بیرون آمد، از وی دربارة عطای امام پرسیدم و او سی درهمی را که امام رضا علیه السلام به او هدیه کرده بود به من نشان داد.»

این روایت آشکارا دلالت بر ایمان و حسن عقیدة ریّان دارد.⁽¹⁾

ز

زبان آذری

از علی بن مهزیار می‌گوید: غلامانی داشتم که آذری زبان بودند، پس آنها را برای کاری نزد امام هادی علیه السلام فرستادم و مدتی بعد نزد من آمدند در حالی که بسیار متعجب و متحیر بودند، به آنها گفتم: چرا این‌گونه متحیّر و متعجّب هستید؟!

به من گفتند: چگونه متحیر نباشیم در حالی‌که آن بزرگوار با زبان خودمان حرف می‌زد و گویا به زبان ما مسلط‌تر از ما است و گویا یکی از ما است.

علی بن مهزیار می‌گوید: ایشان به زبان خود آنها سخن می‌گفتند: تا آنچه می‌گویند از دیگران مخفی شود.⁽¹⁾

زبیر معتزّ

(المعتز بالله 255-252 ق؛ قاتل امام علی النقی علیه السلام و فرزند متوکّل)

ابوعبدالله زبیر یا محمّد بن متوکّل ملقب به معتز متولد یازدهم ربیع‌الاخر سال 232 متوفی اول ماه شعبان سال 255 ق مدّت عمرش 23 سال است.

معتز خلیفه نماینده شورشیان ترک بود و پس از مستعین به خلافت رسید و حضرت هادی علیه السلام در حکومت معتزّ عباسی و به دست او مسموم شده و به شهادت رسیده است و احتمال دارد که معتمد عباسی در زمان حکومت برادرش معتز و به تحریک او حضرت هادی علیه السلام را سم داده باشد.

این خلیفه در سال 255 ق به دست وصیف کشته شد و این قتل به دستور ترک‌ها بوده زیرا زبیر با ترک‌ها نساخت و هر سردار ترکی برای خود صاحب اختیاری بود و میان خودشان بر سر قدرت‌ها کشمکش داشتند. در زمان این خلیفه ضعف دولت غارت اموال، آشفته شدن اوضاع، فتنه ولایات و سرکشی لشکریان شدت گرفت. مادر این خلیفه کنیز رومی به نام قبیحه وقیحه بود که در کارها دخالت می‌کرد و از همه جا پول درمی‌آورد. ترک‌ها هر چند روز شورش می‌کردند یک دسته را می‌گرفتند و گاهی وزرا را می‌گرفتند و به خزانه دستبردی می‌زدند تا آن که یعقوب لیث صفاری آنها را از میان برد.

ترک‌ها در مصر دست یافتند و آنجا را گرفتند و احمد بن طوارن به وسیله بایکباک(بایک بک) حاجب ترک خلیفه آنجا را به دست آورده بود و اداره می‌کرد و از دست خلفای بغداد خارج نمود.

غلامان ترک که طرفدار معتز بودند به سرداری صلح پسر وصیف شوریدند و معتز را گرفتند و با شکنجه و گرسنگی در سامرّاء کشتند.⁽¹⁾

زهد امام

امام هادی علیه السلام از تمامی خوشی‌ها و لذّت‌های زندگی رویگردان بود، با نهایت زهد و پارسایی به سر می‌برد و همواره بر ورع و عبادت و پرهیز از تجملات دنیوی اهتمام می‌ورزید. او به هیچ یک از مظاهر زندگی توجه نداشت و عبادت خدا را بر همه چیز ترجیح می‌داد. خانه‌اش در مدینه و سامرّاء، تهی از همة وسایل بود. سبط بن جوزی می‌گوید: علی هادی رغبتی به دنیا نداشت و همیشه ملازم مسجد بود؛ وقتی خانه‌اش را بازرسی کردند. جز چند قرآن و تعدادی کتاب‌های علمی چیزی نیافتند.

آری! ائمّة اطهار علیهم السلام در این مسیر گام برداشتند، دنیا را طلاق دادند، از زیب و زینت آن چشم پوشیدند و اعمالی را انجام دادند که آنان را به خدا نزدیک ساخت.⁽²⁾

ن.ک خوراک و پوشاک امام هادی علیه السلام

زیارات امام علیه السلام

چگونگی زیارت امیرمؤمنان علیه السلام، زیارت امام حسین علیه السلام، ثواب زیارت امام حسین علیه السلام، زیارت امام کاظم علیه السلام و امام جواد علیه السلام، پاداش زیارت امام رضا علیه السلام، پاداش زیارت امامان، زیارت جامعة

کبیره، زیارت وداع(پس از جامعة کبیره) زیارت جامعة دیگر، زیارت عبدالعظیم حسنی، زیارت امام حسین علیه السلام و زیارت شهدا در روز عاشوراء، از قول امام هادی علیه السلام نقل شده است.⁽¹⁾

ن.ک زیارت جامعه کبیره، زیارت مخصوص غدیر، امام جواد علیه السلام، علی بن موسی الرضا علیه السلام، جدّ بزرگ امام هادی علیه السلام و ...

زیارت امام جواد علیه السلام ن.ک امام جواد

زیارت امام حسین علیه السلام ن.ک جدّ بزرگ امام هادی علیه السلام

زیارت امام رضا علیه السلام ن.ک علی بن موسی الرضا علیه السلام

زیارت امام هادی و امام حسن عسکری علیه السلام در سامرّاء

این زیارت از شیخ بزرگان در شیخ مفید]در المزار؛ 203/ باب 19[ شاگرد مؤلف نقل شده و شیخ طایفه آن را در تهذیب]الاحکام: 6/94[ به نقل از شیخ‌ها، سرور طایفه محمّد بن حسن بن ولید ذکر نموده و شیخ قمی‌ها، «صدوق» در «من لایحضر، الفقیه: ]2/607/ح 3211[» و دیگر مشایخ اصحاب نیز آن را ذکر نموده‌اند و آن از زیاراتی است که به آن اعتماد و تکیه می‌شود.

از بعضی از ایشان⁽²⁾روایت شده که فرمود: «هنگامی که می‌خواهی حضرت ابی الحسن ثالث علی بن محمّد هادی و ابی محمّد حسن عسکری علیه السلام را زیارت کنی، بعد از غسل اگر به نزد قبر آن دو بزرگوار

رسیدی، بگو؛ وگرنه با سلام از خیابانی که پنجره‌های حرم از آنجا پیداست، اشاره کرده و می‌گویی⁽¹⁾: (زیارت را با حضور قلب می‌خوانی)»

زیارت با اَلسَّلامُ عَلَیکُما یا وَلِیِّی اللهِ⁽²⁾، شروع می‌شود و با اَللَّهُمَّ عَجِّل فَرَجَ وَلِیِّکَ وَ ابنِ وَلِیِّکَ، وَاجعَل فَرَجَنا مَعَ فَرَجِهِم یا أرحَمَ الرَّاحِمینَ خاتمه یافته است. سپس به دعا و دو رکعت نماز زیارت تأکید شده است.

«... و بدان که خلاف است که آیا داخل خانة مقدّس ایشان می‌توان تحفهًْ الزائر شد که نزدیک قبر زیارت کنند یا از بیرون خانه باید زیارت کرد و اشهر میان علما آن است که داخل می‌توان شد، زیرا که در احادیث بسیار وارد شده است که ائمّه علیهم السلام تجویز فرموده‌اند. شیعیان را که تصرّف نمایند در اراضی و مساکنی که به ایشان تعلّق دارد و عمومات زیارت ایشان و کیفیاتی که در بعضی از زیارات جامعه وارد شده است، از داخل شدن روضه و بوسیدن قبر و غیر آن که دلالت بر تجویز دخول روضه می‌کند، مؤید است.

و به سند معتبر منقول است از ابوالطیّب که: من داخل خانه عسکریین علیه السلام نمی‌شدم و از پشت شبکه زیارت می‌کردم، در روز عاشورا در میان روز که آفتاب بسیار گرم بود و راه‌ها خالی بود، متوجّه روضة مقدّسه ایشان شدم و ترسان و هراسان بودم از اصحاب خلیفه و از اهل شهر تا آن که رسیدم به دیواری که از آنجا به جانب شبکه می‌باید رفت، ناگاه شخصی را دیدم که در خانه مقدّسة ایشان نشسته است و پشتش به این طرف است و گویا در دفتری نظر می‌کند. پس به من گفت که: به کجا می‌روی ای ابوالطیّب؟- به صدایی که شبیه

بود به صدای حسین پسر حضرت امام علی نقی علیه السلام- با خود گفتم که این حسین است که آمده است که برادر خود را زیارت کند. گفتم: ای سیّد من، می‌روم که زیارت کنم از پشت شبکه و بعد از آن می‌آیم که حقّ خدمت شما را ادا کنم فرمود که چرا داخل خانه نمی‌شوی ای ابوالطیّب؟

گفتم: خانه صاحبی دارد و بی‌رخصت او داخل نمی‌شوم.

فرمود که هر گاه تو مولی و مطیع ما باشی و اعتقاد به امامت ما به راستی داشته باشی، ما چون تو را مانع شویم از داخل شدن خانة خود؟! بیا و داخل خانه شو.

باز قبول نکردم و روانه شدم، چون به نزدیک در خانه رسیدم کسی را ندیدم، دانستم که حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است و پشمیان شدم، پس رفتم به نزد بصری که خادم روضه مقدّسه بود و طلبیدم او را که در را برای من گشود و رفتم و از اندرون زیارت کردم.⁽¹⁾

مرحوم مجلسی می‌گوید که این حدیث نیز مؤید رخصت می‌شود.⁽²⁾

زیارت جامعه دیگر

سید بن طاووس می‌گوید: ]این زیارت جامعه[ از امام هادی علیه السلام نقل شده است؛ پس از اذن ورود در حالی که پای راست خود را بر پای چپ مقدم می‌داری داخل می‌شوی و می‌خوانی.⁽³⁾

زیارت جامعه کبیره

زیارت جامعة کبیره از مشهورترین زیارت‌نامه‌های ائمّه اطهار علیهم السلام از امام هادی علیه السلام نقل شده است.

امام در این زیارت، به معرفی جایگاه و شناسایی ابعاد وجودی امامان در نظام آفرینش و نقش هدایتگر آنان در به کمال رساندن استعدادها و سیراب کردن تشنگان از سرچشمه‌های زلال معرفت و دانش پرداخته و در بیانی ژرف و قالبی رسا و عارفانه از گوشه‌هایی از اسرار نهفتة امامت پرده برداشت و تنها راه سعادت و دست‌یابی به کمال را در پیروی از آنان و چنگ زدن به ریسمان محبت‌شان و کناره‌گیری و بیزاری از دشمنان‌شان دانسته است.⁽¹⁾

«شیخ صدوق» در فقیه و عیون روایت کرده از موسی بن عبدالله نخعی که گفت عرض کردم به خدمت حضرت امام علی النقی علیه السلام که یابن رسول الله مرا تعلیم فرما زیارتی با بلاغت که کامل باشد که هرگاه خواستم زیارت کنم یکی از شما را آن را بخوانم فرمود که چون به درگاه رسیدی‌بایست و بگو شهادتین را، باغسل باشی و چون داخل حرم شوی و قبر را ببینی بایست و (صد مرتبه تکبیر بگو) و ... (زیارت را بخوان)⁽²⁾

زیارت با اَلسَّلامُ عَلَیکُم یا اَهلَ بَیتِ النُّبُّوَهًِْ شروع شده و با فرازهای بسیار زیبا و مضامین عالی ادامه داشته و با وَحَسبُنَا اللهُ و نِعمَ الوَکیلُ خاتمه پیدا می‌کند.

«ائمّة بزرگوار شیعه علیهم السلام پرتویی از انوار الهیه‌اند که شناخت کامل این پرتوها به جز از طریق ایشان ممکن نمی‌باشد. زیارت جامعة کبیره از جمله پرتوهای نورانی است که مشتمل بر عالی‌ترین مضامینی است که در صفات ائمّه اثنی‌عشر علیهم السلام از طریق آن بزرگواران وارد شده است.»

با این که در مقامات ائمّه اطهار علیهم السلام احادیث فراوانی موجود است و شمّه‌ای از آن در اصول کافی و دیگر کتاب‌های روایی آمده است، لیکن زیارت جامعه در مواجهه با این‌اسماء حسنی الهی و از قول خود ایشان موقعیت دیگری پیدا کرده است، چه این‌که هر زائری در ایام زیارت خود در حرم هر یک از ائمّه اطهار علیهم السلام و یا در غیر آن خود را موظف می‌داند که از بهترین زیارت استفاده کند و در مواجهه با محبوب خود آن را زمزمه کند و درد دل کند و اشک بریزد، معمولاً این فقره‌ها و جملات با مضامین عالی در حجاب عربیت برای فارسی زبان‌ها قرار دارد گرچه باشوق و اشتیاق خوانده می‌شود و این جملات مقدس نجوی می‌گردد، لیکن هر زائری شوق دارد که به مقامات مضامین این زیارات نائل شود و پرده کلمات را به کنار زند و به حقایق عالی آن دست یابد و از آن جملات در زندگی خویش بهره گیرد و در خلوت خود با ائمّه علیهم السلام مقامات آنها را در نظر آورد، لیکن به دلیل عمق مطالب و بلندی قله معارف آن دسترسی برای همه مقدور و میسر نیست، لذا شروح گوناگونی بر آن نوشته شده است.

یکی از آن شروح تألیف علاّمة محقق عارف کامل سیدحسین همدانی درود آبادی است که توسط محمّدحسین نائیجی ترجمه شده است.⁽¹⁾

شرح و تفسیر دیگری از زیارت جامعة کبیره از استاد فاطمی‌نیا تدوین و تحقیق محمّد رحمتی شهرضایی نوشته شده است⁽¹⁾و شرح دیگری نیز از جامعة کبیره نوشته استاد شیخ حسین گنجی وجود دارد.⁽²⁾

شرح‌ها و تفسیرهای دیگر از جمله تفسیر آقا نجفی وجود دارد.

ن.ک سیّدحسین همدانی درود آبادی

زیارت عبدالعظیم حسنی

مردی از اهل ری گفت: بر امام هادی علیه السلام وارد شدم، حضرت فرمود: «کجا بودی؟» عرض کردم: حسین بن علی علیه السلام را زیارت کردم.

آنگاه فرمود: آگاه باش! اگر قبر عبدالعظیم را- که نزد شماست- زیارت می‌کردی، مانند شخصی بودی که حسین بن علی علیه السلام را زیارت نموده است.⁽³⁾⁽⁴⁾

زیارت مخصوص غدیر (منقول از امام علی النقی علیه السلام)

از جمله جریانات مهّم و بزرگ زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که براساس یک آینده‌نگری حکیمانه طراحی و اجرا گردید، واقعة غدیرخم و تعیین جانشین به انگیزة مراقبت از رسالت نبوی صلی الله علیه و آله و سلم می‌باشد. واقعة

غدیر ابعاد عرفانی، تربیتی، اجتماعی و سیاسی فراوانی دارد، چرا که موضوع خلافت، امامت حضرت علی علیه السلام و جانشینان معصوم ایشان، از ابعاد گوناگون و پیامدهای بی‌شماری برخوردار است.

امامت حضرت علی علیه السلام نه تنها از بُعد سیاسی- اجتماعی حائز اهمیت است، بلکه از بُعد عرفانی و اخلاقی نیز اهمیت به سزایی دارد، زیرا حاکمیت امامت و صالحان بر جامعه، مردم را به سوی فضائل، صلاح و ارزش‌های انسانی و الهی سوق می‌دهد.

از دیرباز واقعة غدیر به همان اندازه که سبب مسرّت و خوشحالی دوستان و پیروان اهل بیت علیهم السلام بوده، برای دشمنان به ویژه منافقین امّت نیز ناخوشایند و غیرقابل تحمّل بوده و هست.

شناخت صحیح ماجرای غدیر و پاسداشت، عاطفی و معرفتی آن و شناساندن پیام‌های غدیر به بشریت، در واقع شناختن و شناساندن همة خوبی‌ها و نیکی‌ها و همچون ریسمانی الهی، سبب اتصال ولایت با رسالت نبوی صلی الله علیه و آله و سلم و بلکه پیوند ولایت با رسالت همة انبیاء پیشین و آنگاه ارتباط با خدا می‌باشد.⁽¹⁾

یکی از ذخائر مهّم معرفتی شیعه، زیارت‌نامه‌ها و متون موثَّق روایی است که از سوی معصومین علیهم السلام در باب زیارت امامان در اختیار ما قرار گرفته است، زیاراتی چون: زیارت عاشورا، زیارت جامعه، زیارت آل یاسین و در خصوص زیارت حضرت علی علیه السلام نیز زیارت‌نامه‌های متعددی در مجامع روایی وارد شده است که برخی از این زیارات ویژه زمان‌های خاص است! مانند: زیارت آن حضرت در روز مبعث یا روز عید غدیر خم و برخی دیگر نیز به زمان و مکان خاصی اختصاص ندارد که از آنها به زیارت مطلقه تعبیر می‌شود.

از جمله زیارت مخصوص حضرت علی علیه السلام در روز غدیرخم به روایت امام هادی علیه السلام از امام حسن عسکری علیه السلام است که از طولانی‌ترین و غنی‌ترین زیارات امیرالمؤمنین علیه السلام می‌باشد، این زیارات را علامه مجلسی رحمة الله در جلد 97، بحارالانوار، ص

359 و به نقل از شیخ مفید رحمة الله آورده‌اند، همچنین همین زیارات با اندکی تفاوت در کتاب المزار مرحوم شهید اول رحمة الله، ص 64 آمده است.⁽¹⁾

زیارت وداع

زیارت وداع پس از جامعه کبیره از امام هادی علیه السلام نقل گردیده است.

زید بن موسی بن جعفر

طبرسی از زید بن سهلویه نقل می‌کند که:

زید بن موسی، بارها به عمر بن فرج گلایه می‌کرد و می‌خواست تا او را بر پسر پسر برادرش مقدم بدارد و می‌گفت: او نوجوان است و من عموی پدر او هستم.

عمر خواستة او را به امام هادی علیه السلام رساند. امام فرمود: کاری بکن! فردا مرا پیش از او]در صدر مجلس[ بنشان و ببین]چه رخ می‌دهد[.

چون فردا شد، عمر، امام علیه السلام را در صدر مجلس نشاند، سپس به زید بن موسی اجازه داد، او وارد شد و در برابر امام زانو زد و چون روز پنج‌شنبه شد، پیش از امام، به زید بن موسی اجازه داد، ]او وارد شد[ و در صدر مجلس نشست. سپس به امام هادی علیه السلام اجازه داد و

او وارد شد. زید چون امام را دید، از جای خود برخاست و امام را در جای خود نشاند و خود در برابر او زانو زد.⁽¹⁾⁽²⁾

زینب دروغگو

علی بن مهزیار رحمة الله می‌گوید: در زمان متوکّل عباسی، زنی ظاهر شد که آن زن ادعا می‌کرد که زینب دختر فاطمه زهرا علیه السلام دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است.

پس روزی آن زن نزد متوکّل آمد و گفت: من زینب دختر فاطمه زهرا علیه السلام هستم. متوکّل به او گفت: به راستی که سالیان درازی از رحلت زینب دختر فاطمه علیها السلام می‌گذرد.

آن زن گفت: روزی رسول‌خدا صلی الله علیه و آله و سلم روی سرم دست‌کشید و گفت: هر چهل سال جوان خواهی شد. پس من همان‌گونه که جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به من فرموده بود، هر چهل سال یکبار جوان می‌شوم و من این حکایت را از دیگران مخفی کرده‌ام و اکنون که مشکلی برای من اتفاق افتاده است به خاطر آن نزد شما آمده‌ام تا شما کاری برای من انجام دهی و مشکلم را حل کنی.

پس متوکّل عباسی بنی‌هاشم و بنی‌ابوطالب و بنی‌عباس و غیره را نزد خود احضار کرد و به آنها گفت: این زن چنین و چنان می‌گوید، چگونه می‌توانید ثابت کنید که او چنین نیست؟!

پس آن جمع روایت‌های زیادی در مورد رحلت حضرت زینب علیها السلام برای آن زن نقل کردند و به او گفتند: در فلان روز و ماه و سال و در فلان مکان و به علت چنین و چنان زینب علیها السلام به رحمت خدا پیوسته است.

آن زن آنچه را که مردم می‌گفتند، قبول نمی‌کرد و به آنها چیزهایی می‌گفت که آنها شک می‌کردند، پس متوکّل وقتی چنین دید و چاره‌ای نیافت متحیّر شد.

یکی از وزیرانش به او گفت: دنبال علی بن محمّد بن رضا علیه السلام بفرست تا ایشان ثابت کند که این زن راست می‌گوید یا خیر!

پس متوکّل چند نفر دنبال امام هادی علیه السلام فرستاد و جریان را برای ایشان گفتند.

امام هادی علیه السلام همراه آنها به قصر متوکّل رفت. وقتی آن زن را دید ایشان به آن جمع فرمود: این زن دروغگو است؛ زیرا حضرت زینب علیها السلام از دنیا رفته و در فلان مکان به خاک سپرده شده است.

آنها گفتند: ما روایات زیادی برای او نقل کردیم ولی قبول نمی‌کند و چیزهایی به ما می‌گوید و ما را در شک انداخته است.

امام هادی علیه السلام فرمود: راه دیگری برای اثبات گفته‌های او هست.

عرض کردند: چگونه می‌توانید گفته‌ها را ثابت کنید؟!

ایشان فرمودند: به راستی که گوشت فزرندان فاطمه زهرا علیها السلام بر درندگان حرام است. او را در قفس شیرها بیندازید اگر آن شیرها کاری به کار او نداشته باشند، او راست می‌گوید و اگر او را تکه و پاره کردند، او دروغ می‌گوید.

متوکّل به آن زن گفت: نظر تو چیست؟

آن زن گفت: می‌خواهی مرا به کشتن بدهی، در اینجا عدّة کثیری از فرزندان و نوادگان امام حسن مجتبی علیه السلام و فرزندان و نوادگان حضرت امام حسین علیه السلام و غیره هستند، پس یکی از آنها را داخل قفس شیرها بینداز، اگر حرف‌های این مرد راست باشد هیچ ضرری به آن شخص نخواهد رسید.

راوی می‌گوید: در آن وقت تمام آل حسن علیه السلام و آل حسین علیه السلام که در آن جمع بودند، به خود لرزیدند و به متوکّل گفتند: چرا به علی‌بن‌محمّد بن الرضا علیه السلام نمی‌گویی چنین کاری انجام دهد تا گفته‌های خود را ثابت کند. متوکّل عباسی به

امام هادی علیه السلام عرض کرد: از شما عاجزانه درخواست می‌کنم داخل قفس شیران بروید و ادّعای خود را ثابت کنید.

امام هادی علیه السلام فرمود: مشکلی نیست، من وارد قفس شیرها می‌شوم.

سپس به دستور متوکّل در قفس شیرها را باز کردند، در‌آن وقت شیرها غرش کردند و امام هادی علیه السلام پای خود را روی پله اوّل گذاشت، تمام شیران به احترام آن بزرگوار ساکت شدند، پس امام هادی علیه السلام همچنان پله بعد از پله پایین می‌آمد تا وقتی که وارد قفس شد، در‌آن قفس شش شیر قوی و عظیم الجثه بودند وقتی آن شیرها امام هادی علیه السلام را کنار خویش دیدند مانند بچه ذلیل شدند و نزد پای آن بزرگوار دراز کشیدند و دستان خود را به سوی امام هادی علیه السلام روی زمین گذاشتند.

پس امام هادی علیه السلام با دست مبارک خویش به سر و صورت آنها می‌کشید و آنها را نوازش می‌داد. همچنان چنین می‌کرد تا اینکه آن شیرها متفرق شدند.

امام هادی علیه السلام پای خود را از قفس بیرون برد، یکباره آن شش شیر شروع به غرّش و گرد و خاک کردند.

سپس متوکّل گفت: ای ابن الرضا علیه السلام از کار ما ناراحت نباش؛ زیرا ما خواستیم شما خودتان حرف‌هایی که در مورد فرزندان فاطمه زهرا علیها السلام و شیرها فرموده بودید، ثابت کنید؛ سپس رو کرد به مأموران خود و به آنها گفت: این زن دروغگو را داخل قفس شیرها بیندازید!

مأموران خواستند آن زن دروغگو را داخل قفس بیندازند که یک‌باره آن زن فریاد کشید و گفت: من دروغ گفته‌ام، من زینب نیستم بلکه فلان دختر فلان هستم و با این حیله و نقشه می‌خواستم چیزی به دست بیاورم، مرا آزاد کنید، دیگر چنین کاری نخواهم کرد.⁽¹⁾

ژ

ژرفای سخنان امام هادی علیه السلام

اطاعت کنند و هر که خالق را اطاعت کند از خشم مخلوق نهراسد و هر که آفریدگار را به خشم آرد باور کند که خشم خلق بر او فرو آید.

فقیر گوید: مناسب است در اینجا نقل این سه شعر از سعدی:

به خشم کسان درنیاید کسی

مگو تا بگویند شکرت هزار

بزرگان نکردند در خود نگاه

که از خود بزرگی نماید بسی

چه خود گفتی از کس، توقّع مدار

خدابینی از خویشتن‌بین مخواه⁽¹⁾

محدث قمی می‌فرماید: به همین ملاحظه است که حضرت امیر­المؤمنین علیه السلام فرمود: جواهر را در گردن‌های خوکان آویخته نکنید و وارد شده که حضرت عیسی علیه السلام ایستاد به خطبه خواندن در میان بنی‌اسرائیل و فرمود: ای بنی‌اسرائیل! حکمت برای جهّال حدیث نکنید، وگرنه بر حکمت ظلم کرده‌اید، منع نکنید آن را از اهلش، وگرنه به ایشان ظلم کرده‌اید.⁽¹⁾

ن.ک پاره‌ای از گفتار امام هادی علیه السلام

ژرف‌نگری اوضاع حکومتی عصر امام

اشاره

این دوره از خلافت عباسی ویژگی‌هایی دارد که آن را از دیگر دوره‌ها جدا می‌سازد در ذیل به‌برخی از این ویژگی‌ها اشاره می‌کنیم:

شیوة علویان در این مقطع زمانی این بود که از کسی نامی نبرند و مردم را به رهبری «شخص برگزیده‌ای از آل محمّد» دعوت کنند، زیرا سران نهضت می‌دیدند که امام معصوم آنان، در قلب پادگان نظامی «سامرّاء» تحت مراقبت و مواظبت می‌باشد و دعوت به شخص معین، مایة قطع رشتة حیات او می‌گردد. این نهضت‌ها و انقلاب‌ها بازتاب گسترش ظلم و فشار بر جامعة اسلامی در‌آن عصر بود و نسبت مستقیمی با میزان فشار و اختناق داشت، به عنوان نمونه؛ در دوران حکومت «منتصر» که تا حدی به خاندان نبوت و امامت علاقه‌مند بود و در زمان او کسی متعرض شیعیان و خاندان علوی نمی‌شد قیامی صورت نگرفت.

تواریخ، تنها در فاصلة سال 219 تا 270 ق، تعداد 18 قیام ضبط کرده‌اند. این قیام‌ها با شکست روبرو شده و توسط حکومت عباسی سرکوب می‌گشتند.⁽¹⁾

الف) علل شکست قیام‌ها

چنان‌که در آخر زندگانی امام صادق علیه السلام پیرامون قیام زید و محمّد نفس زکیه گفتیم، علل شکست این نهضت‌ها و قیام‌ها را از یک سو باید در ضعف رهبری و فرماندهی این نهضت‌ها جستجو کرد و از سوی دیگر در طرفداران و یاران این رهبران. رهبران نهضت‌ها دارای برنامة صحیح و کاملی نبودند و نابسامانی‌هایی در کار آنها وجود داشت و از سوی سوم قیام آنها صد در صد رنگ اسلامی نداشت و از این جهت معمولاً مورد تأیید امامان زمان خود قرار نمی‌گرفتند.

البته گروهی از یاران و طرفداران این قیام‌ها مردمی مخلص و شیعیان واقعی بودند که تا سر حد مرگ برای اهداف عالی اسلامی می‌جنگیدند، ولی تعداد این دسته کم بود و غالب مبارزین کسانی بودند که اهداف اسلامی روشنی نداشتند، بلکه در اثر ظلم و ستمی که بر آنان وارد می‌شد، ناراحت شده و در صدد تغییر اوضاع برآمده بودند. این گروه، در صورت احساس شکست و یا احتمال مرگ، رهبر خود را تنها گذاشته، از اطراف او پراکنده می‌شدند.

چنان‌که اشاره شد، اگر بسیاری از این انقلاب‌ها مورد تأیید امامان قرار نمی‌گرفت یا به این دلیل بود که صد در صد اسلامی نبودند و در اهداف آنها و رهبران‌شان انحراف‌هایی مشاهده می‌شد و یا طراحی و برنامه‌ریزی آنها طوری بود که شکست‌شان قابل پیش‌بینی بود، لذا اگر امام آشکارا آنها را تأیید می‌کرد، در صورت شکست قیام، اساس تشیع و امامت و هستة اصلی نیروهای شیعه در معرض خطر قرار می‌گرفت.⁽¹⁾

ب) فعالیّت‌های امام علیه السلام

آن‌گونه که جدول مدّت حکومت خلفای عباسی نشان می‌دهد، از میان آنان متوکّل از همه بیشتر با امام هادی علیه السلام معاصر بوده است؛ از این رو موضع‌گیری او را در برابر امام در ذیل توضیح می‌دهیم:

متوکّل نسبت به بنی‌هاشم بدرفتاری و خشونت بسیار روا می‌داشت. او به آنان بدگمان بود و همواره آنان را متهم می‌نمود. وزیر او «عُبیدالله بن یحیی بن خاقان» نیز پیوسته از بنی‌هاشم نزد متوکّل سعایت می‌نمود و او را تشویق به بدرفتاری با آنان می‌کرد. متوکّل در خشونت

و اجحاف به خاندان علوی گوی سبقت را از تمامی خلفای بنی‌عباس ربوده بود.⁽¹⁾

متوکّل نسبت به علی علیه السلام و خاندانش کینه و عداوت عجیبی داشت و اگر آگاه می‌شد که کسی به آن حضرت علاقه‌مند است، مال او را مصادره می‌کرد و خود او را به قتل می‌رساند.⁽²⁾

براساس همین ملاحظات بود که حضرت هادی علیه السلام به ویژه در زمان متوکّل فعالیت‌های خود را به صورت سرّی انجام می‌داد و در مناسبات خویش با شیعیان نهایت درجة پنهان‌کاری را رعایت می‌کرد. مؤید این معنا حادثه‌ای است که آن را مورخان چنین نقل کرده‌اند:

«محمّد بن شرف» می‌گوید: همراه امام هادی علیه السلام در مدینه راه می‌رفتم. امام فرمود: آیا تو پسر شرف نیستی؟ عرض کردم: آری. آنگاه خواستم از حضرت پرسشی کنم. امام بر من پیشی گرفت و فرمود: «ما در حال گذر از شاهراهیم و این محل، برای طرح سؤال مناسب نیست.»⁽³⁾

این حادثه شدت خفقان حاکم را نشان می‌دهد و میزان پنهان‌کاری اجباری امام را به خوبی روشن می‌سازد.

امام هادی علیه السلام در برقراری ارتباط با شیعیان که در شهرها و مناطق گوناگون و دور و نزدیک سکونت داشتند، ناگزیر همین روش را رعایت می‌کرد و وجوه و هدایا و نذور ارسالی از طرف آنان را با نهایت پنهان‌کاری دریافت می‌کرد. یک نمونه از این قبیل برخورد، در کتب تاریخ و رجال چنین آمده است:

«محمّد بن داوود قمی» و «محمّد طلحی» نقل می‌کنند: اموالی از «قم» و اطراف آن که شامل «خمس» و نذور و هدایا و جواهرات بود، برای امام ابوالحسن هادی علیه السلام حمل می‌کردیم. در راه پیک امام در رسید و به ما خبر داد که بازگردیم. زیرا موقعیت برای تحویل این اموال مناسب نیست. ما بازگشتیم و آنچه نزدمان بود، همچنان نگه داشتیم تا آنکه پس از مدتی امام دستور داد اموال را بر شترانی که فرستاده بود، بار کنیم و آنها را بدون ساربان به سوی او روانه کنیم. ما اموال را به همین کیفیت حمل کردیم و فرستادیم. بعد از مدتی که به حضور امام رسیدیم، فرمود: به اموالی که فرستاده‌اید، بنگرید! دیدیم در خانة امام، اموال به همان حال محفوظ است.⁽¹⁾

گرچه روشن نیست که این جریان در زمان اقامت امام در مدینه اتفاق افتاده یا در سامرّاء(چون در سامرّاء کنترل و مراقبت، شدیدتر بود) اما در هر حال، نمونة بارزی از ارتباط‌های محرمانه و دور از دید جاسوسان دربار خلافت به شمار می‌رود.

همچنین پس از انتقال امام به سامرّاء که حضرت از طرف حکومت عبّاسی در محدودیت و تحت نظارت شدید به سر می‌برد، یک بار اموالی از قم برای آن حضرت

فرستاده شد و با وجود دستور متوکّل به فتح بن خاقان جهت ضبط آن اموال و تلاش فتح در این زمینه، امام شبانه آن را تحویل گرفت و تلاش دستگاه امنیتی دربار عباسی، به جایی نرسید.

ن.کظلم‌های متوکّل به امام هادی علیه السلام

س

سازمان وکالت در دوران امام هادی علیه السلام

هر چند دوران آخرین امامان شیعه علیه السلام همراه با اختناق شدید از سوی خلفای عباسی بود. در عین حال در همین دوران، شیعه در سرتاسر بلاد اسلامی گسترده شده بود. میان امام هادی علیه السلام و شیعیان عراق، یمن، مصر و نواحی دیگر نیز رابطه برقرار بود. سیستم وکالت ضامن پیدایش و دوام و استحکام این ارتباط بود. وکلا علاوه بر جمع‌آوری خمس و ارسال آن برای امام، در معضلات کلامی و فقهی نیز، نقش سازنده‌ای داشته و در جا انداختن امامت امام بعدی، موقعیت محوری در منطقه خود داشتند.

به نوشته دکتر جاسم حسین: چنان‌که از روایات تاریخی استفاده می‌شود، شهرهای مورد نظر برای تعیین وکلا به چهار منطقه تقسیم می‌شد: