اصلاح الگوی مصرف از نگاه اسلام

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : اصلاح الگوی مصرف از نگاه اسلام/جواد ایروانی ... [و دیگران] ، [ با همکاری دبیرخانه شورای عالی فرهنگی آستان قدس رضوی].

مشخصات نشر : مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۴۱۸ص.

شابک : ۷۰۰۰۰ ریال‌978-964-7673-76-1:

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : نویسندگان جواد ایروانی، علی جلائیان، داوود حیدری،رضا وطن‌دوست، جعفر علوی،محمد امامی.

یادداشت : کتابنامه : ص. [۴۰۱] - ۴۱۸ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : مصرف -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع : صرفه‌جویی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع : اسراف -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده : ایروانی، جواد، ۱۳۵۵ -

شناسه افزوده : دانشگاه علوم اسلامی رضوی

رده بندی کنگره : BP۲۵۰/۳۵/الف۵۷ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۳۴

شماره کتابشناسی ملی : ۲۱۳۶۹۸۷

اشاره

اصلاح الگوی مصرف

از نگاه اسلام

حجج اسلام دکتر جواد ایروانی، علی جلائیان، داود حیدری،

رضا وطن دوست، دکتر سید جعفر علوی، دکتر محمّد امامی

(پژوهشگران دانشگاه علوم اسلامی رضوی)

نام کتاب: اصلاح الگوی مصرف از نگاه اسلام

نویسندگان: حجج اسلام دکتر جواد ایروانی، علی جلائیان اکبرنیا، داود حیدری،

رضا وطن‌دوست، دکتر سیدجعفر علوی، دکتر محمد امامی

=

ویراستار علمی و ادبی: علی جلائیان اکبرنیا

طراح جلد: جواد سعیدی

=

چاپ اوّل: مهر 1389

شمارگان: 1000 نسخه

قیمت: 70000 ریال

=

مدیر اجرایی پژوهش و ناظر چاپ: علی اصغریار

حروفچینی و صفحه‌آرایی: واحد نشر دانشگاه علوم اسلامی رضوی

چاپ و صحافی: مؤسسة فرهنگی قدس

=

مرکز توزیع

مشهد مقدس: حرم مطهر، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی

صندوق پستی: 1193- 91735 تلفن و دورنگار: 2236817-0511

www.razavi.ac.ir

حق چاپ محفوظ است

فهرست مطالب

سخن ناشر. 9

بخش اوّل: جایگاه مصرف در نگاه دینی.. 11

الف) اهداف و انگیزه‌های مصرف... 13

ب) محدودیت‌های مصرف... 15

ج) رفتارها، برخاسته از باورها 18

د) تلاش برای سازگاری رفتارها و باورها 19

ه) ضرورت دستیابی به الگوی زندگی.. 20

الف) توسعه، بهانة رواج مصرف گرایی در جوامع اسلامی.. 25

ب) تعالیم اصیل دینی، تنها راه بازگشت به مصرف صحیح.. 26

الف) اصالت زندگی اخروی.. 28

ب) پیوند مصرف با حیات اخروی انسان.. 30

بخش دوم: مبانی و زمینه‌های شکل دهنده مصرف صحیح 35

الف) قرآن و اهل بیت علیهم السلام .. 43

ب) خویشتن خویش.... 44

ج) جامعه و دیگران.. 45

آثار مسؤولیت‌پذیری در مصرف صحیح.. 48

بخش سوم: اصول و شاخصه‌های مصرف صحیح 55

الف) اصل نیاز. 56

ب) توجه به اولویت‌ها 97

ج) اصل تقدیر معیشت... 102

دو. تناسب درآمد.. 103

سه. شرایط اقتصادی جامعه. 105

د) اصل میانه‌روی.. 106

ه ) اصل الگو ناپذیری از بیگانگان.. 128

و) اصل الگو ناپذیری از مترفان و مسرفان.. 134

ز) اصل ساده زیستی.. 152

ح) همدردی در تنگناهای اقتصادی.. 175

ط) توجه به متغیّرها (سنّ، جسم، جغرافیا و...). 182

ی) پرهیز از مصارف ممنوع.. 185

الف) الگوی مصرف ویژه حاکمان.. 186

ب) الگوی مصرف از اموال عمومی و بیت المال.. 189

بخش چهارم: تعیین الگوی مصرف صحیح. 195

الف. پرهیز از خوراکی‌های ممنوع.. 196

ب) تنوع در تغذیه. 205

ج) نقش زمان و شرایط محیطی در نوع تغذیه. 211

د) مقدار تغذیه. 213

ه ) کیفیت تغذیه. 216

الف) تعداد لباس... 223

ب) کیفیت پوشاک.... 225

ج) مُد لباس... 227

د) رنگ پوشش.... 229

ه ) پوشش بانوان.. 237

و) لباسهای ممنوع.. 247

الف) هزینه‌های زندگی همسر و فرزندان.. 249

ب) مهر. 251

ج) مراسم و جشن ازدواج.. 254

الف) کیفیت ساختمان.. 256

ب) بلندی ساختمان.. 258

ج) ولیمه مسکن.. 259

د) ویژگی‌های مسکن مطلوب... 260

الف) برای خانم‌ها 270

ب) افراد متأهل.. 271

ج) در برابر جمع. 273

د) در برابر دشمن.. 273

ه ) در مناسبت‌های ویژه. 274

و) در مسجد و هنگام عبادت... 274

ز) حدود آرایش.... 275

شش. هزینه نمودن برای لوازم آرایشی.. 279

الف) پرهیز از مصرف بی رویه. 281

ب) مطلوبیت مصرف به مقدار نیاز و پرهیز از تفریط... 284

الف) اصل اوّل.. 285

ب) اصل دوم. 289

الف) وضو و غسل.. 292

ب) حج و زیارت... 294

ج) انفاق در راه خدا و وقف.... 295

د) اطعام و میهمانی دادن.. 300

الف) نکوهش لهو، لغو و لعب، و رابطه آن با تفریحات سالم.. 309

ب) نمونه‌هایی از تفریحات سالم.. 312

الف) ممنوعیت راکدگذاری سرمایه. 316

ب) سرمایه گذاری در معاملات سودآور. 318

ج) تقسیم سرمایه. 319

بخش پنجم: آسیب‌های مصرف صحیح. 321

الف) مفهوم اسراف و تبذیر و تفاوت آن دو. 321

ب) معیارهای تشخیص اسراف و تبذیر. 322

ج) گناه سنگین اسراف و تبذیر. 328

د) گسترة اسراف و تبذیر. 331

ه ) زمینه‌ها و عوامل اسراف و تبذیر. 361

و) آسیب‌شناسی اسراف و تبذیر. 368

ز) درمان‌شناسی اسراف و تبذیر. 371

الف) مفهوم‌شناسی اتراف... 374

ب) ویژگی‌های مترفان.. 375

ج) عوامل اتراف... 378

د) آسیب‌شناسی اتراف... 379

ه ) درمان‌شناسی اتراف... 381

بخش ششم: آثار مثبت اصلاح مصرف.. 385

الف) پیشگیری از هدر رفتن سرمایه‌ها 385

ب) برخورداری از برکت... 386

ج) حفظ سرمایه‌ها و رعایت حقوق دیگران.. 386

د) پس‌انداز و سرمایه‌گذاری.. 389

ه ) بی نیازی و مصونیت از فقر و ورشکستگی.. 390

و) خود کفایی و استقلال اقتصادی.. 391

الف) استقلال فرهنگی.. 391

ب) مقابله موفّق با تهاجم فرهنگی.. 393

ج) گسترش علم.. 393

د) پیشگیری از فساد اخلاقی.. 394

الف) تقویت ایمان.. 394

ب) محبوبیت نزد خداوند.. 395

مصونیت از افزایش شکاف طبقاتی.. 396

الف) سلامت... 397

ب) پیشگیری به جای درمان.. 399

الف) رهایی از نارضایتی الهی.. 399

ب) مصونیت از خواری در قیامت... 400

کتابنامه. 401

سخن ناشر

ما بایستی الگوی مصرف را اصلاح کنیم. ما بایستی به سمت اصلاح الگوی مصرف حرکت کنیم. مسئولین کشور در درجة اوّل -چه قوة مقننه، چه قوة مجریه و چه سایر مسئولین کشور؛ قوه‌ی قضائیه و غیر آنها- و اشخاص و شخصیت‌ها در رتبه‌های مختلف اجتماعی و آحاد مردم ما از فقیر و غنی، بایستی به این اصل توجه کنند که باید الگوی مصرف را اصلاح کنند.

این‌جور مصرف کردن در همه‌ی زمینه‌ها -در امور ضروری زندگی، در زیادی‌های زندگی- مصرف کردن بی‌رویّه و بدون منطق و بدون تدبیر عقلانی، به ضرر کشور و به ضرر آحاد و اشخاص ماست. من از عموم مردم و بخصوص از مسئولین درخواست می‌کنم، خواهش می‌کنم که در این زمینه فعالیت خودشان را در این سال زیاد کنند، افزایش بدهند و برای اصلاح الگوی مصرف برنامه‌ریزی کنند.

لذا من این سال را، سال «حرکت مردم و مسئولین به سوی اصلاح الگوی مصرف» میدانم و امیدوارم که این عنوان -که «اصلاح الگوی مصرف» است- برای همة ما دستورالعمل باشد و همه‌ی ما بتوانیم برطبق این شعار مهم و حیاتی و اساسی برای کشور عمل کنیم و از منابع کشورمان به بهترین وجهی استفاده نمائیم.⁽¹⁾

مبتنی بر فرمایشات مقام معظم رهبری و ضرورت حرکت به سوی اصلاح الگوی مصرف بایسته است ابتدا به مبانی نظری این امر پرداخته شود تا حرکت به این سو، حرکتی استوار و ادامه دار باشد. از این رو با تأکید تولیت عظمی آستان قدس رضوی حضرت آیت الله طبسی بر بازخوانی متون دینی جهت دست یابی به مبانی نظری دین در بارة اصلاح الگوی مصرف و واگذار شدن این طرح به دانشگاه علوم اسلامی رضوی، گروهی از اساتید دانشگاه علوم اسلامی رضوی این امر را بر عهده گرفتند.

اثر حاضر حاصل، بازنویسی مقالات نگاشته شده در این طرح است. طرحنامه ابتدایی از قرار ذیل می‌باشد.

جایگاه مصرف در نگاه دینی؛

اصول و شاخصه‌های اصلی مصرف صحیح و کارآمد؛

بسترها و زمینه‌های شکل دهنده مصرف صحیح؛

عوامل شکل دهنده الگوی مصرف؛

عوامل شکل دهنده الگوهای ناصحیح؛

تعیین الگوی مصرف؛

آسیبهای مصرف صحیح (اسراف، تبذیر، اتراف و...)؛

آثار مثبت اصلاح الگوی مصرف؛

سطح بندی مصرف در فقه اسلامی.

در انجام این طرح آقایان حجج اسلام دکتر جواد ایروانی، علی جلائیان، داود حیدری، رضا وطن دوست، دکتر سید جعفر علوی، دکتر محمّد امامی، همکاری داشته‌اند.

در پایان از کلیه اندیشوران تقاضا داریم نظرات اصلاحی خویش را جهت تکمیل مباحث هدیه نمایند.

مرکز پژوهش دانشگاه علوم اسلامی رضوی

بخش اوّل: جایگاه مصرف در نگاه دینی

اشاره

امروزه مصرف به یکی از معضلات بشری تبدیل شده است. بشر امروز به شکل فزاینده‌ای در حال مصرف همه چیز حتی استعداد، توانایی و دارایی‌های خود برای دستیابی به لذت­های خیالی است. این سبک زندگی که محصول نگرش غیر دینی به انسان و کمال اوست بحرانهای زیستی، معرفتی و اخلاقی در پی داشته و او را از حقیقت خویش دور ساخته است. اصلاح سبک زندگی انسان و جلوگیری از مصرف بی مهابا نیازمند رجوع به دین و تطبیق الگوهای رفتاری با آموزه­های دینی است. در این فصل به جایگاه مصرف در نگاه دینی می‌پردازیم.

1. جایگاه مصرف در نگاه دینی

اشاره

ابعاد مادّی و معنوی انسان، هریک منشأ پیدایش نیازهایی است که در آموزه‌های واقع‌گرایانه و فطرتْ‌مدار اسلام، توجه فراوان شده است. نیازهای مادّی انسان همچون خوراک، پوشاک و مسکن، جنبة عمومی دارد و استثناپذیر نیست، حتّی، پیامبران و اولیای الهی نیز که در اوج معنویت و ملکوت بوده‌اند، به طور طبیعی، به امکانات مادّی، نیاز داشته‌اند. قرآن کریم، در آیات متعدد این پندار را که پیامبران همچون فرشتگان، نباید به امور مادّی، میل و نیازی داشته باشند، نادرست شمرده و نیاز آنان را به غذا، رفتن به بازار و تهیة وسایل زندگی، طبیعی و عمومی دانسته است:

{ وَما أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إلاّ إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعَامَ وَیَمْشُونَ فِی الأَسْوَاقِ:⁽¹⁾و پیش از تو پیامبران [خود] را نفرستادیم جز این‌که آنان [نیز] غذا می‌خوردند و در بازارها راه می‌رفتند.}

بر این اساس، قرآن کریم به‌گونة مستقیم یا غیر مستقیم، مصرف را تجویز نموده و تحریم اعتقادی یا عملی نعمت‌های مباح را، سخت نکوهیده است، بدین‌گونه که از یک‌سو، در آیات متعدد، تمام نعمت‌ها و امکانات هستی را در خدمت بشر می‌داند و تصرف انسان در آن و استفادة وی را، جز در اموری خاص، مجاز شمرده است و اصل را بر اباحه و حلیّت مصرف می‌نهد.⁽²⁾

از سوی دیگر، با ترغیب به استفاده از نعمت‌های مباح، تحریم آن را بدعت و تشریع می‌داند⁽³⁾و خودداری از مصرف آن را سرزنش کرده است.

{ قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاة الدُّنْیَا خَالِصَةً یَوْمَ الْقِیَامَةِ:⁽⁴⁾بگو: زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و [نیز] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده است؟ بگو: این [نعمت‌ها] در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آورده‌اند و روز قیامت [نیز] خاص آنان می‌باشد. }

با وجود این، بر خلاف مکاتب رایج اقتصادی، مصرف از دیدگاه اسلام، هدف نهایی نیست، بلکه هدفی میانی است و مقدمه‌ای برای اهداف والاتر، که می‌بایست در چارچوب معیارهای ارزشی و با رعایت محدودیت‌های خاصی انجام گیرد که در ادامه به آن می‌پردازیم.

الف) اهداف و انگیزه‌های مصرف

در اقتصاد سرمایه‌داری، هدف نهایی از مصرف، افزایش مطلوبیت است. مطلوبیت، به معنای فایده و رضایت خاطری است که انسان از مصرف کالا یا خدمات، به دست می‌آورد.⁽¹⁾در این دیدگاه، سعادت آدمی در به دست آوردن بیشترین لذّت است و لذّت نیز -با وجود اختلاف در مفهوم و مصداق آن- بیشتر، منحصر به لذات مادّی است.⁽²⁾

بر پایة این دیدگاه، گرایشهای مادّی و امیال نفسانی، فراتر از نیازهای متعادل جسمی و روحی انسان است و نیازهای کاذب و افراطی را دربرمی‌گیرد. در این نگرش، آدمی در طول زندگی، تنها یک وظیفه و هدف دارد؛ و آن، جست‌وجوی بالاترین لذّت ممکنْ می‌باشد.⁽³⁾بدین‌سان، آرمان نهایی تمام محاسبات و رفتارهای اقتصادی، کسب بیشترین لذّت می‌باشد.

اگرچه مکتب اسلام در پی فراهم‌سازی زمینة سعادت و خوشبختی فرد و جامعه است، ولی سعادت را منحصر در افزایش مطلوبیت و لذّتِ ناشی از مصرف کالا و خدمات، نمی‌داند. در این دیدگاه، انسان دارای دو بُعد جسم و روح و به دنبال آن، نیازها و لذّات روحی و جسمی است؛ بُعد زمانی او، به گسترة ابدیت است و کمال نهایی و سعادت حقیقی‌اش، در نزدیک شدن، به خدا. در قرآن کریم، واژگانی همچون «فوز»⁽⁴⁾، «فلاح»⁽⁵⁾و «سعادت»⁽⁶⁾که مفهوم خوشبختی راستین آدمی را بیان می‌کند، همگی ناظر به چنین مفهوم بلندی است و تحقق آن، بسته به توان و شکوفایی استعدادهای درونی برای نزدیک شدن به خدا.

قرآن کریم، برای دستیابی به هدف نهایی یاد شده، اهداف میانی، و به تعبیر بهتر، راهکارهای تحقق هدف نهایی و رسیدن به کمال مطلوب را یادآور شده است؛ بدین‌گونه که غالباً در کنار امر به مصرف و تصرف در نعمت‌ها، دستوراتی را ارائه فرموده است که هدف از مصرف را روشن می‌سازد. این دستورات عبارت است از:

1- مصرف همراه با پارسایی: برای تکامل و تقرب به حق، نخستین گام، ترک نافرمانی خدا و دوری جستن از گناهان است. از این رو، تصرف در نعمت‌ها بایستی همراه با پارسایی و ترک گناه باشد.

{ وَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللهُ حَلالاً طَیِّباً وَاتَّقُوا اللهَ:⁽¹⁾و از آنچه خداوند روزی شما گردانیده، حلال و پاکیزه را بخورید و از خدا، پروا دارید.}

چنین مطلبی، در آیات دیگر قرآن کریم، با پیروی نکردن از گامهای شیطان،⁽²⁾به فساد نپرداختن⁽³⁾و طغیانگری نکردن،⁽⁴⁾بیان شده است.

2- مصرف همراه با عمل صالح: قرآن کریم این نکته را یادآور می‌شود که مصرف، باید مقدمة انجام کارهای شایسته باشد.

{ یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً:⁽⁵⁾ای پیامبران! از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته انجام دهید.}

3- مصرف همراه با شُکر: نتیجة نکات یادشده (ترک گناه و عمل صالح) در شکر نُمود می‌یابد، چراکه شکر، به مفهوم گسترده‌اش، به‌کارگیری نعمت‌ها در مسیر هدف آفرینش آنهاست.

{ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُوا لله:⁽⁶⁾ای کسانی که ایمان

آورده‌اید، از نعمت‌های پاکیزه‌ای که روزی شما کردیم، بخورید و خدا را شکر کنید.}

4- مصرف همراه با ادای حقوق: از مصادیق بارز شکر عملی، پرداخت حقوق مالی و از جمله حق فقیران است:

{ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلاتُسْرِفُوا:⁽¹⁾از میوة آن، چون ثمرداد، بخورید، و حقّ [بینوایان از] آن را، روز بهره‌برداری از آن بدهید، و زیاده‌روی مکنید.}

نکتة پایانی این‌که اهداف والایی که اسلام برای مصرف ارائه کرده است، موجب شکل‌گیری انگیزه‌های مثبت در نظر مصرف‌کنندة مسلمان می‌شود به‌گونه‌ای که مصرف هرگونه کالا و استفاده از هر خدمتی را به انگیزة رضایت الهی و نیل به پاداش و قرب او انجام می‌دهد. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرمایند:

«لیکن لک فی کلّ شیء نیّة حتّی فی النوم والأکل:⁽²⁾باید که تو را در هر چیز، حتی در خواب و خوراک، نیّتی [شایسته] باشد.»

در مقابل، انگیزه‌های منفی در مصرف، همچون فخرفروشی، خودنمایی، هم‌چشمی و شهوت‌خواهی، هرچند ممکن است منع شرعی نداشته باشد، بی‌گمان بر خلاف ارزشهای دینی است و در قرآن و روایات، نکوهیده است.⁽³⁾

هدف اسلام در مصرف، وجود محدودیت‌هایی را در استفاده از کالاها و خدمات موجب می‌گردد و رعایت چارچوب ارزشی خاصی را الزامی می‌کند. از این رو، شایسته است محدودیت‌های مهم مصرف را از دیدگاه اسلام، اشاره کنیم.

ب) محدودیت‌های مصرف

چنان‌که گذشت، مصرف از دیدگاه اسلام، مقدمه و ابزاری است برای نیل به

سعادت حقیقی و کمال مطلوب. بر این اساس، مصرف کالاها و خدماتی که آدمی را از رسیدن به مقصد و هدف نهایی بازمی‌دارد، ممنوع است. از این رو، در آیین والای اسلام، مصرف برخی کالاها به طور کلّی یا در شرایط خاص ممنوع است و می‌باید در تعیین الگوی مصرف به آن توجه کرد. تفصیل مطالب در بارة این موضوع خواهد آمد. ولی لازم است به دلیل اهمیت و تأثیر تعیین کنندة آن در بحث، اشاره‌ای به آن داشته باشیم.

کالاها و خدمات مصرفی ممنوع را می‌توان در سه دسته جای داد.

الف) مصرف برخی کالاها به طور مطلق ممنوع است؛ به این معنا که برای همة افراد و در هر زمان و مکان، حرام می‌باشد و مصرف آن -جز در اموری استثنایی همچون اضطرار- روا نیست. ممنوعیت مصرف شراب، خون، مردار، گوشت خوک و حیوانات حلال‌گوشتی که ذبح شرعی نشده است، از چیزهایی است که در قرآن کریم، تصریح شده است⁽¹⁾.

برخی آیات قرآن، معیارها و ملاک‌های اباحه و تحریم پاره‌ای کالاها را نیز بیان کرده است؛ خبیث⁽²⁾و پلید⁽³⁾بودن، ایجاد دشمنی، کینه‌توزی و غفلت،⁽⁴⁾معیارهایی برای ممنوعیت برخی کالاها یاد شده است.⁽⁵⁾

ب) مصرف اموال و کالاهای دیگران، بدون رضایت آنان، گونة دیگری از ممنوعیت مصرف در اسلام است. قرآن کریم، با طرح عنوان کلّی «اکل مال به باطل»⁽⁶⁾و نهی از آن، هرگونه مصرف و تصرّفی را که از راههای غیر مشروع همچون تقلب،

اختلاس، ربا، قمار، غصب، استثمار و مانند آن باشد، ممنوع ساخته است. ناگفته پیداست که مراد از «اکل» در این‌جا، مطلق تصرّف است، خواه به صورت خوردن باشد یا پوشیدن و سکونت و جز آن.

از دیدگاه اسلام، تصرف غاصبانه در اموال مردم، گناهی بسیار بزرگ است. قرآن کریم، تصرّف ناحق در اموال یتیم را چون خوردن آتش می‌داند که تجسّم عینی آن، آتش دوزخ خواهد بود.⁽¹⁾روایات نیز، غصب حقوق مردم را «گناهی نابخشودنی»⁽²⁾دانسته است که حتی شهادت در راه خدا نیز کفّارة آن نمی‌باشد.⁽³⁾

از سوی دیگر، بر اساس آموزه‌های دینی، حرام‌خواری بر روح و روان آدمی تأثیری منفی می‌نهد و موجب دلمردگی و سنگدلی می‌گردد و صفای باطن را می‌زداید، چنان‌که مصرف مال حلال، زمینة روحی مناسبی برای انجام کارهای نیک فراهم می‌سازد. قرآن کریم، با اشاره‌ای نغز به این نکته، می‌فرماید:

{ یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً:⁽⁴⁾ای پیامبران! از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید.}

دستور به انجام «عمل صالح» در کنار «اکل طیّبات» خود اشاره‌ای به ارتباط میان آن دو است.

در برخی روایات نیز چنین مفهومی آمده است، چنان‌که امام حسین علیه السلام خطاب به لشکریان عمر سعد، هنگامی که آنان، حاضر به شنیدن سخنان ایشان نشدند، فرمود:

«ویلکم ما علیکم أن تنصتوا إلیّ... فقد ملئت بطونکم من الحرام وطبع علی قلوبکم...:⁽⁵⁾وای بر شما! چه چیزی شنیدن سخن مرا بر شما گران نموده است؟... قطعاً

شکمهای شما از حرام پر شده است و بر دلهایتان مهر زده شده.»

ج) مصرف پاره‌ای کالاها، در شرایط زمانی و مکانی خاصّی ممنوع است. برای نمونه، خوردن و آشامیدن در حال روزه،⁽¹⁾صید برخی حیوانات صحرایی⁽²⁾و پوشیدن برخی لباسها در حال احرام⁽³⁾از آن جمله است.

افزون بر مطالب یاد شده، محدودیت‌های دیگری نیز در چند و چون مصرف و به ویژه نفی اسراف و مصرف زدگی وجود دارد که در فصلها بعدی خواهد آمد.

در این‌جا مناسب است این مختصر را با توضیحاتی بیشتر پیشکش نماییم.

ج) رفتارها، برخاسته از باورها

تلقی انسان از هستی و حقیقت وجودی خویش و برداشتی که از زندگی و حاصل آن دارد، موجب می‌شود انسان نوع معینی از سلوک فردی و اجتماعی را برگزیند و به گونة خاصی عمل نماید. بنابراین باورهای خاص منطقاً به رفتارهایی مشخص منتهی می‌شوند.

به بیان دیگر رفتار فردی و اجتماعی انسان بر اساس آرمانهایی است که به مفروضات هستی‌شناسانه و انسان‌شناسانة ویژه‌ای تکیه دارند و برخاسته از نگرش‌ها، باورها و ارزش‌هایی است که انسان آگاهانه و یا ناآگاهانه پذیرفته است.

کسی که انسان را حیوانی همچون دیگر حیوانات می‌داند و حقیقت اخروی را منکر است، تنها به نیازهای مادّی اصالت می­دهد و همه مناسبات زندگی خود را بر پایة بهره‌وری و تمتع هر چه بیشتر از طبیعت و انباشت ثروت تنظیم می‌کند. نگاه چنین شخصی به جهان پیرامونش نیز تنها از دریچه منافع و سود شخصی است.

امّا انسانی که به حیات ابدی معتقد و در پی رسیدن به کمال حقیقی است، رفتارش

نیز در همین مسیر سامان می‌یابد. چنین فردی هیچگاه حاضر نخواهد شد برای دستیابی به متاع اندک دنیا، حیات جاودان خویش را به خطر اندازد.

از این رو مفاهیمی چون توسعه، رشد، ثروت، رفاه و مصرف که در اقتصاد مورد توجه‌اند، با تفسیری که انسان از حقیقت خویش و جایگاهش در نظام هستی دارد، مرتبط است. «مصرف» به عنوان یک رفتار انسانی، در بستر باور و نگرش حاکم بر اذهان افراد و جامعه شکل می­گیرد. همچنین به برداشت خاصی از مفهوم سعادت و خوشبختی انسان استوار است.

در نتیجه می‌توان گفت: تلقی‌های گوناگون از هستی و انسان، الگوی رفتار آدمی را متفاوت می‌سازد، از جمله الگوی مصرف. لذا نوع نگرش و باورهای پایه­ای، در پاسخ به پرسشهایی از این دست که چه چیز را باید مصرف کرد؟ چگونه و به چه مقدار؟ نقش اساسی دارند.

د) تلاش برای سازگاری رفتارها و باورها

گر چه بین باورها و رفتارها رابطة حقیقی وجود دارد و هر باوری مستلزم رفتاری خاص است امّا واقعیت این است که برخی به سبب جهالت و یا غفلت، به گونه‌ای رفتار می‌کنند که با باورها و ارزشها مورد قبولشان سازگار نیست.

افرادی هستند که صادقانه به ارزشهایی ایمان آورده‌اند ولی از لوازم علمی و عملی آن بی‌خبرند و تحت تاثیر احساسات و تمایلات به باورهایشان پایبندی ندارند و بی‌آنکه خود بدانند دچار ناسازگاری فکری و عملی می‌شوند. رواج این مسأله به تدریج انسان‌ها و جوامع را دچار بحران هویت می‌کند و سرمایه‌های مادّی و معنوی آنان را به هدر می‌دهد و همبستگی اجتماعی را فرو می‌ریزد.

برای رهایی از پی‌آمدهای نازسازگاری میان باورها و رفتارها و ایجاد تعادل میان نگرش و کُنِش، یکی از دو راه را برگزیده شده است.

نخست پذیرش الگوهای رفتاری جدید و پدید آورند باورهای نو و یا بازسازی

باورهای پیشین از طریق ابداع.

البته تغییر باورهای پیشین گاه به میزانی کُند و خزنده است که عموم افراد جامعه این دگرگونی در باورها و ارزشها را احساس نمی‌کنند و به همین سبب مقاوتی نیز در برابر آن از خود نشان نمی‌دهند.

دوم آن‌که باورها را حفظ کرده و الگوهای رفتاری متناسب با آن را پدید آورند.

عقلانی و فطری بودن باورها و ارزش‌ها و نیز توان آنها در برطرف ساختن نیازهای اساسی بشر، جذابیت و کارآمدی الگوهای رفتاری جدید و همچنین سطح آگاهی و عقلانیت افراد جامعه از جمله عواملی هستند که انسان‌ها و جوامع را در انتخاب یکی از این دو مسیر یاری می‌رسانند.

ه) ضرورت دستیابی به الگوی زندگی

با توجه به نکات یاد شده می‌توان گفت: اگر انسان و یا جامعه‌ای به حقانیت باورهای خود ایمان داشته و خواهان تثبیت و تعمیق آن باشد؛ نمی‌تواند در حوزة رفتار توجهی به باورها نداشته باشد و فارغ از ارزش‌ها و باورهایش، الگوی رفتاری خود را تنظیم کند.

عقلانیت حکم می‌کند انسان از یک سو الگوهای رفتاری همسو با باورها را شناخته و آن را نهادینه نماید و از دیگر سوی از رواج الگوهای رفتاری ناسازگار با آن باورها و ارزشهایی که سلامت فکری خود و جامعه را به خطر می‌اندازد جلوگیری کند.

نظام فکری برآمده از تعالیم دینی کاملاً متفاوت از نظام فکری غیر دینی است. انسان‌ها و جوامعی که با تمام وجود به دعوت پیامبران الهی پاسخ داده‌اند ناگزیرند اعمال فردی و جمعی خود را با تعالیم دینی منطبق سازند و در مناسبات خود الگوهایی را طراحی نمایند و در حوزه‌های مختلف ارایه نمایند که برگرفته از باورها و ارزشهای دینی باشد در غیر این صورت جامعه دچار ناسازگاری در فکر و عمل خواهد شد و رواج الگوهای رفتاری ناسازگار با مبانی دینی، به تدریج به تضعیف باورها و نگرش‌های دینی و در نهایت به تغییر آنها خواهد انجامید.

2. مصرف گرایی؛ الگوی زندگی در عصر حاضر

اشاره

با ظهور مدرنیسم و تحول در نگرش انسان غربی و گسترش تکنولوژی نوین، سبک جدیدی از زندگی پدید آمد که بر نگاه غیر دینی از انسان، هستی و سعادت او بنا شده است.

ابتدا تصور می‌شد روشهای نوین زندگی در دنیای مدرن می‌تواند آسایش و خوشبختی را برای بشر به ارمغان آورد. امّا به تدریج آثار و پی‌آمدهای ناگوار آن پدیدار گشت و نشانه‌های بحران ناشی از تغییر نگرش و رفتار انسان غربی در عرصه‌های مختلف رخ نمود.

سبک نوین زندگی در دنیای مدرن به شدت با نوع و چگونگی مصرف افراد جامعة مدرن درآمیخته است و مصرفْ دیگر یک پدیدة صرفاً اقتصادی ساده برای رفع نیازهای واقعی زیستی نیست. یعنی مفهوم ابتدایی مصرف که مبتنی بر رفع نیازهای ضروری بود دگرگون شده و معیاری برای نشان دادن هویت و ارزشها و پایگاه اجتماعی افراد گردیده است. مصرف در دنیای جدید چنان ارزش و اهمیتی دارد که همه اعمال اجتماعی، ارزشهای فرهنگی، ایده‌ها، آرزوها و هویت‌ها در رابطه با مصرف تعریف می‌شوند و جهت می‌یابند. از این رو انسان در جهان کنونی ناخواسته در یک میدان مسابقه بی پایان مصرف واقع شده است و ناگزیر است برای کسب جایگاه بهتر در هِرم تشَخّص اجتماعی بی مهابا مصرف کند و حتی بسیاری از افراد با تحمل فشارهای روحی، روانی و اقتصادی، برای متمدن نشان دادن خود به خرید و مصرف کالاهای متنوع و مدرن، روی می‌آورند.

بدون شک مصرف یکی از ارکان نظام اقتصادی غرب و ضرورت حتمی توسعه به شیوه غربی آن است. در واقع نظام سرمایه داری حاکم در کشورهای صنعتی بر اصل انباشت هر چه بیشتر ثروت و سود اقتصادی استوار بوده و هست و این میسر نیست مگر با مصرف مداوم مردم این کشورها. اگر کالاهای تولید شده مصرف نشود امکان

توسعة تولید، در نتیجه توسعة اقتصادی نخواهد بود. بنابراین برای تولید بیشتر باید مردم را به مصرف هر چه بیشتر ترغیب کرد. از همین رو است که تبلیغات تجاری که بر جنبه حیوانی بشر و کثیف‌ترین امیال و آمال او بنا شده است یکی از ارکان اساسی توسعه به شیوه‌ی غربی محسوب می‌شود.

نظام سرمایه داری غرب با بهره‌گیری از رسانه‌های جمعی و تبلیغات مدرن، تنوع بخشی به کالاهای مصرفی و ایجاد گرایش‌هایی انحرافی مثل مدگرایی و تجددطلبی به اشاعة ایدئولوژی مصرف‌گرایی دامن می‌زند. نظام سلطه برای حفظ سیستم کنونی اقتصاد آزاد و دست‌آوردهای آن، از یکسو مدام ماندگاری تولیدات کارخانه‌ها را کاهش می‌دهد و از سوی دیگر با تولید نیازهای کاذب مردم را به مصرف هر چه بیشتر و اسراف و تبذیر وادار می‌کند. روژه گارودی معتقد است:

«اقتصاد آزاد به شیوه‌ی غربی برای رفع احتیاج بازار نیست بلکه برای ایجاد بازار احتیاج است.»⁽¹⁾

متأسفانه علی‌رغم آشکار شدن پیامدهای منفی زندگی مبتنی بر مصرف در دنیای جدید -از جمله کاهش منابع، آلوده شدن طبیعت، تخریب محیط زیست و دور شدن از فضایل و ارزشهای انسانی- فرهنگ مصرفی، امروزه در کشورهای مختلف به شدّت در حال گسترش می‌باشد. همانطور که بسیاری از نظریه پردازان بیان داشته‌اند مصرف در معنای جدیدش از پیامدهای گریزناپدیر نظام سرمایه داری و از اجزاء مقوّم آن است. از این منظر، مصرف نه تنها یک کارکرد اقتصادی نیست بلکه پدیده‌ای کاملاً فرهنگی و از بارزترین ویژگی‌های جوامع غربی تلقی می‌شود. مصرف در چنین جامعه‌ای از یک سو هدف محسوب می‌شود و از سوی دیگر موتور محرکة هر گونه فعالیتی نیز هست. به همین جهت بقای جامعة مدرن در گرو تربیت مصرف کنندگانی خوب و به قول اسلیتر «قهرمانان مدرنیته» است. مصرف کنندگانی که نباید حتی لحظه

ای به ایشان فرصت داد تا از این رؤیای (مصرف) به در آیند، بنابراین تبلیغ کنندگان کالاها باید دائماً فعّال باشند و سخت کار کنند تا پیام آنها به صورت ممتد به مشتریانشان برسد و انقطاعی صورت نگیرد.⁽¹⁾

در مهندسی اجتماعی نظام مدرنیته غرب، چنان به خودخواهی، حرص، زیاده خواهی و دنیا طلبی افراد دامن زده می‌شود که انسان تنها در هویت دنیوی و مادّیش خلاصه می‌شود و افراد نیز کمال خود را تنها در مصرف هر چه بیشتر جستجو می‌کنند. بنابراین یک جامعه مصرفی، بسیار بیشتر از نیاز خود مصرف می‌کند. که از آن به «جنون مصرف» یاد شده است و واقعیت آن است که زندگی مبتنی بر تکنولوژی مدرن، عمدتاً بر حرص مبتنی است.⁽²⁾

سبک جدید زندگی که بر محور مصرف بنا شده است محصول نگرش‌های جدید به هستی، انسان و علم و نیز سلطة ابزارها و تکنولوژهای مدرن است. تمدن جدید با پشت کردن به ارزشهای الهی و نفی ربوبیت خداوند، خود را منشأ تعیین ارزش‌ها و قانونگذاری قرار داده است و خوشبختی، صلاح و فلاح خود را صرفاً در جهان مادّی و در برخورداری از تنعمات آن جستجو می‌کند. در نظام ارزشی و فرهنگی تمدن غرب، مصرف غایتی اصیل و موجب سعادت انسان است. نیکبختی آدمیان فقط با مصرف کالا و خدمات تأمین می‌شود و تنها راه افزایش این نیکبختی با بالا بردن میزان مصرف میسر است. بنابراین کسب لذت و کاهش هرگونه محرومیت و درد و رنج فردی در بُعد مادی و حیوانی، اساس و مبنای اصلی همة فعالیت‌های انسان مدرن در جامعه مدرن به شمار می‌آید.

در نگرش جدید، سُودمندی و سُودْإنگاری⁽³⁾به عنوان یک معیار و ملاک در درستی و

نادرستی رفتار تلقی می‌شود. «دومندویل» معتقد است که «خودمحوری و سودطلبی»، گر چه رذیلت نامیده می‌شود، امّا به نفع جامعه است و بدون لذت‌پرستی، خودخواهی مادّی، حرص، زیاده‌طلبی، تکاثر و شهوترانی، زندگی متوقف می‌شود.وی معتقد است: اگر می‌خواهید به جامعه خدمت کنید، بگذارید رذیلت‌های فردی، خودخواهی‌ها و مادیت‌ها، زیادتر شوند.⁽¹⁾نویسنده آمریکایی، «سایون ان. پاتن»، در کتاب «مبانی جدید تمدن»، مینویسد:

«جامعه، از این پس نباید به مهار آرزوها و خواستههای شهروندان بپردازد و آنان را چون گذشته به صرفهجویی و قناعت فرا بخواند بلکه برعکس، باید آنان را تشویق و تحریک به مصرف بیشتر کند و از آنها بخواهد که برای مصرف بیشتر، کار بیشتری انجام دهند؛ «مصرف بیشتر با تلاش بیشتر» این امر، جامعه را به سوی فراوانی و رفاه میبرد.»

بشر غربی با انقطاع از غیب و وحی و اصالت بخشیدن به امیال و شهوات در نتیجه به انکار اخلاق و فضایل معنوی پرداخت که آثار آن را در همه شؤون تمدن جدید و از جمله اقتصاد به خوبی قابل مشاهده است. فضیلت‌هایی همانند قناعت، میانه‌روی، اندازه در معیشت، انفاق، ایثار، زُهد، مهرورزی به طبیعت و مخلوقات خداوند و... به تدریج کم رنگ و یا محو شدند و اموری مانند تکاثر، تفاخر، تبعیض، رفاه طلبی، زیاده خواهی، مصرف زدگی و دست‌اندازی روزافزون به طبیعت از لوازم توسعه و ارزشهای دوران جدید شناخته شدند.

طبیعی است انسانی که هدف غایی خود را تنها دستیابی به مواهب و لذایذ دنیوی می‌داند خواه از حیث نظری معتقد به خداوند و آخرت باشد و خواه نباشد به سعادتی فراتر از آنچه در دنیای خاکی به دست می‌آید نمی‌اندیشد و اگر به دینی هم گرایش داشته باشد آن را تنها برای دنیای خود می‌خواهد.

الوین گولدنر⁽¹⁾می‌گوید:

«در چنین فرهنگی ارزشهای سنتی، تزییناتی حاشیه‌ای محسوب می‌شوند. مهربانی، شجاعت، انسانیت، وفاداری، عشق، بخشش، سپاسگزاری، دیگر اصول مهمی برای روند عادی زندگی صنعتی و یا حتّی زندگی اجتماعی به حساب نمی‌آیند. دیگر مسأله این نیست که فرد تا چه اندازه کارش را خوب انجام می‌دهد و یا این‌که چه نوع کاری انجام می‌دهد، بلکه آنچه که قابل اهمیت است، حاصلی است که از این کار به دست می‌آید. هر ارزشی به جز سودمندی در محیط کار و حتی خارج از آن (البته به میزانی کمتر) جالب، امّا غیر ضروری محسوب می‌گردد.»⁽²⁾

الف) توسعه، بهانة رواج مصرف گرایی در جوامع اسلامی

مصرف در دنیای کنونی از پایه‌های بسط قدرت برای نظام سلطه محسوب می‌شود و نظام سرمایه‌داری برای تداوم خود با بهره‌گیری از رسانه‌های جمعی و تبلیغات مدرن، به اشاعه فرهنگ مصرف‌گرایی دامن می‌زند. امّا باید توجه داشت که بخشی از این رشد فرهنگ مصرفی ناشی از عدم ارایه الگوی رفتاری کارآمد و همخوان با آموزه‌های دینی و بی توجهی به جنبه‌های بنیادی و فرهنگی بکارگیری مدلهای غیر بومی در حوزه‌های اجتماعی و اقتصادی است.

بسیاری از کشورهای به اصطلاح در حال توسعة جهان به علت الگو قرار دادن نظام اقتصادی کشورهای پیشرفته -کشورهای سرمایه‌داری که ترویج ایدئولوژی مصرفی یکی از ارکان اساسی مدل توسعه اقتصادی آنها است- به این دام گرفتار آمده و خود باعث تشویق و ترغیب فرهنگ مصرفی شده‌اند.⁽³⁾

در کشورهای اسلامی به دلیل وجود معارف والا و فرهنگ قدرتمند اسلامی، گسترش الگوهای توسعه به مفهوم غربی آن هر چند با چالشها و مقاومتهای فراوانی

روبه‌رو بوده و هست امّا به دلیل بی توجهی به مبانی و ابعاد گستره توسعة غربی از جمله انسان‌مداری، مادّی‌گرایی، منفعت‌طلبی، کمّی‌نگری... و نیز مظاهر چشمنواز و دلفریب آن، باعث شده تا آسیبهای آن فرهنگ از جمله رواج مصرف‌گرایی دامنگیر مردم در بخشهای بزرگی از فرهنگ، اقتصاد و صنعت ما در سال‌های گذشته گردد.

ب) تعالیم اصیل دینی، تنها راه بازگشت به مصرف صحیح

مصرف‌گرایی نوین به شکل بی‌رویه یک آسیب فرهنگی است که درمان آن بدون توجه عمیق به ریشه‌های آن -که در نگرش تمدن جدید نهفته است- امکان ندارد. برای غلبه بر فرهنگ مصرف‌گرایی راهی بجز بازگشت به تعالیم آسمانی ادیان نیست. روند «مصرف‌گرایی» تنها با توصیه‌های اخلاقی و بیان پی‌آمدهای دنیوی آن تغییر نخواهد کرد، بلکه این کار نیازمند یک تغییر اساسی در نگرش‌های فرهنگی است. نگرشهایی که افراد را به فزون خواهی و مصرف بیش از حدّ وا می‌دارد.

امیال انسان‌هایی که خود را از ولایت الهی بیرون می‌دانند و مغرورانه در پی سلطه بر دیگر موجودات هستند و تنها به منافع دنیوی خویش اصالت می‌دهند با هیچ ابزاری به جز دینمداری قابل کنترل نیست. به این مطلبی برخی اندیشمندان غرب نیز اذعان نموده‌اند. بیل مک کیبن در مقاله‌ای به نام نقش مذهب در نجات محیط زیست می‌گوید:

«دین به ما کمک می‌کند که در میان همة چیزهای دیگر، خود را بشناسیم و بدانیم که چگونه باید عمل کرد.»⁽¹⁾

اگر سبک زندگی بر اساس مبانی توحیدی و اندیشه‌های الهی بنا شود، یعنی اگر خدا محوری به جای انسان محوری در اندیشة بشر جدید بنشیند و انسان در عرصة زندگی فردی و جمعی خود تعالیم انبیاء را چراغ راه خویش قرار دهد، بدون شک بر بسیاری از

بحران‌ها از جمله بحران‌های زیست محیطی، بهداشتی و آسیب‌های اجتماعی به ویژه مصرف زدگی غلبه خواهد کرد.

انبیاء الهی پیش از آنکه به توصیه‌های اخلاقی و تغییر رفتار انسان‌ها بپردازند در تغییر بینش و ارتقاء بصیرت آنان می‌کوشیده‌اند. پیامبران با تعمیق باورها و ارزش‌ها الهی و با تنظیم مناسبات اجتماعی بر پایة این باورها افراد جامعه را در مسیر تعالی قرار می‌دادند.

دین اسلام بر بینش‌ها و ارزش‌هایی متکی است که نفوذ آنها در روان و اخلاق انسان و ظهور آنها در رفتار آدمی، علاوه بر تأمین کمال حقیقی و سعادت اخروی، نقش فوق العاده ای در جلوگیری از پیدایش مشکلات اجتماعی و اقتصادی و نیز در حل سریع و آسان آنها دارد.

3. مفهوم مصرف در متون دینی

اشاره

برخی در تعریف مصرف گفته‌اند: ثروت، منبع درآمد است و درآمد خالص (درآمد منهای استهلاک) به دو منظور استفاده می‌شود: بخشی از آن به انباشتن ثروت و پس‌انداز اختصاص می‌یابد و بخش دیگر، صرف تحصیل لذت می‌شود. آن قسمت از درآمد که صرف به دست آوردن لذت می‌گردد، مصرف نام دارد.⁽¹⁾

به گونه دقیق نمی‌توان برای این معنا از مصرف در آیات و روایات معادلی پیدا کرد. البته واژهای بسیاری در متون دینی به بهره‌گیری از امکانات دنیوی اشاره دارد که به دلیل همراهی و یا عدم همراهی با ارزشهای دین، اغلب آنها بار معنایی مثبت و یا منفی دارند و برخی دیگر از واژها نیز به مصادیق خاصی از بهره‌مندی اشاره می‌کنند. تعدادی از این واژگان عبارتند از: أکل، قناعت، حرص، اسراف، إتراف، تبذیر، انفاق، ایثار، إذْهابِ طَیبات، إحسان، استمتاع، اقتصاد، بُخل، شُکر نعمت، کُفران نعمت، تَنعُّم، تَمتُّع،

إضاعة مال، هزینه کردن نابجای اموال و...⁽¹⁾برخی از این واژگان به گونه‌هایی از مصرف اشاره دارند که از نگاه دینی مذموم است و دینداران از ارتکاب آن نهی شده‌اند و برخی دیگر از رفتارهای پسندیده و مورد رضایت خداوند شمرده شده‌اند.

در نگاه دینی مصرف کالا یا خدمات به معنای بهره‌مندی از آنچه خداوند در اختیار انسان قرار داده است نه تنها مجاز که با رعایت ضوابط ومعیارها، امری لازم و ضروری است به همین سبب در برخی آیات قرآن کریم، انسان‌ها به مصرف ترغیب و برخی که نعمت‌های الهی را بر خود حرام کرده‌اند سرزنش می‌شوند.

برای شناخت جایگاه مصرف در آموزه‌های دینی لازم است به دو نکته توجه داشت.

الف) اصالت زندگی اخروی

از نظر اسلام بهره‌مندی از مزایای حیات مادّی آخرین درجة سعادت آدمی نیست و سعادت او در برخورداری از لذائذ مادّی خلاصه نمی‌شود. زندگی واقعی همان زندگی أخروی است. بنابراین نه تنها مصرف بلکه همه اعمال انسان با ملاک رستگاری در آخرت تنظیم می شود هر عملی که انسان را به کمال نهایی برساند مطلوب و مورد تایید دین است و هر عملی که او را از کمال و سعادت اخروی دور سازد ناپسند و مذموم است. بسیاری از آیات قرآن بر اصالت حیات اخروی تاکید دارند و در روایات نیز این معنا را می­توان مشاهده کرد. به برخی از این آموزه‌ها اشاره می­شود:

امام علی علیه السلام می‌فرماید:

«إنّکَ مَخلوقٌ للآخِرةِ فاعمَلْ لها، إنّکَ لَم تُخْلَقْ للدُّنیا فازْهَدْ فِیها:⁽²⁾تو برای آخرت آفریده شده‌ای؛ پس، برای آن کار کن. برای دنیا آفریده نشده‌ای؛ پس، از آن روی برتاب.»

آن امام در جای دیگر می‌فرماید:

«الحازِمُ مَن لَم یَشْغَلْهُ غُرورُ دُنْیاه عنِ العَمَلِ لاُخْراه:⁽¹⁾دور اندیش کسی است که فریبندگی دنیا او را از کار برای آخرتش باز ندارد.»

قرآن کریم بر اساس اصالت حیات اخروی انسان‌ها را به دو گروه تقسیم می­کند. گروهی که تنها خواهان دنیا هستند و از آخرت بی‌بهره‌اند و گروهی که هم از حسنات دنیوی بهره‌مندند و هم از حسنات آخرت.

{...فَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا وَما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَمِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَفِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمَّا کَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِیعُ الْحِسابِ:⁽²⁾بعضی از مردم می‌گویند: خداوندا! به ما در دنیا، (نیکی) عطا کن! ولی در آخرت، بهره‌ای ندارند و بعضی می‌گویند: پروردگارا! به ما در دنیا (نیکی) عطا کن! و در آخرت نیز (نیکی) مرحمت فرما! و ما را از عذابِ آتش نگاه دار! آنها از کار (و دعای) خود، نصیب و بهره‌ای دارند و خداوند، سریع الحساب است. }

آموزه‌های یاد شده این مسئله را به تصویر می‌کشد که بهره‌مندی دنیوی غایت و هدف حیات انسان نیست و اگر افرادی بهره‌مندی از دنیا را اصل می‌دانند، خود را از حیات اخروی -که جاودانه و اصیل است- محروم ساخته‌اند. امّا برای انسان‌های مؤمن بهره‌مندی از دنیا تنها در صورت حسنه بودن مطلوب است. به بیان علاّمه طباطبایی از مقابلة جملة {وَما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ} و جملة: {أُولئِکَ لَهُمْ نَصِیبٌ مِمَّا کَسَبُوا} این معنا را می‌یابیم که اعمال گروه نخست که فقط دنیا را می‌خواهند باطل و بی‌نتیجه است. به خلاف دسته دوم که از آنچه انجام می‌دهند، بهره می‌برند.⁽³⁾

بنابراین از نظر قرآن، اگر منتها نگرش انسان فقط دنیا باشد و تمام همّش را جهت تأمین نیازهای مادّی و مصرف آن قرار دهد، خود را از کمال جاودان و نعمت‌های ابدی محروم ساخته است.

ب) پیوند مصرف با حیات اخروی انسان

اسلام سعادت زندگی را جز با مکارم اخلاق و طهارت نفس، تامین شدنی نمی‌داند و دست‌یابی به این سعادت را نیز در بهره­برداری صحیح از نعمت‌های الهی می‌داند. از این رو خداوند مواهب و نعمت‌های فراوانی را برای تأمین نیازهای زندگی انسان قرار داده است تا به شکل مطلوب از آنها استفاده کند و راه کمال و تقرّب به خداوند را بپیماید.

پیمودن هر مسیری در دنیای مادّی -حتی کمال معنوی- نیازمند استفاده از امکانات دنیایی است. لذا برای دست‌یافتن به هدف نهایی زندگی باید مواهب مادّی را در دست گرفت و با استفادة صحیح آن راه پیشرفت را پیمود. از این رو در آموزه‌های دینی پیوندی میان دنیا و آخرت دیده می‌شود. به این معنا که انسان برای دست یافتن به هدف والای خویش خلق شده است و دنیا برای خدمت به او در رسیدن به این هدف. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمودند:

«فَلْیَتَزَوَّدِ العبدُ مِن دنیاهُ لآخِرتِهِ ومِن حیاتِهِ لمَوتِهِ، ومِن شَبابِهِ لهَرَمِهِ، فإنّ الدنیا خُلِقَت لَکُم وأنتُم خُلِقتُم لِلآخرةِ:⁽¹⁾آدمی باید از دنیای خود، برای آخرتش و از زندگی خود، برای مردنش و از جوانی خود، برای پیری‌اش توشه برگیرد؛ زیرا دنیا برای شما آفریده شده است، و شما برای آخرت.»

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

«إنّما الدُّنیا دارُ مَجازٍ والآخِرةُ دارُ قَرارٍ فَخُذُوا مِن مَمَرّکُم لِمَقَرِّکُم:⁽²⁾همانا دنیا سرای گذر است و آخرت سرای ماندن؛ پس، از گذرگاه خود برای اقامتگاهتان توشه برگیرید.»

آن حضرت در جای دیگر می‌فرماید:

«الأعمالُ فی الدُّنیا تِجارَةُ الآخِرَةِ:⁽¹⁾اعمال در دنیا، تجارت آخرت است.»

با توجه به این دو نکته یعنی اصالت حیات اخروی از یکسو و پیوند مصرف با حیات اخروی انسان و ضرورت بهره مندی از حسنات و طیبات دنیوی برای کسب کمالات و تعالی اخروی از سوی دیگر به خوبی می­توان دریافت که در نگاه دینی اصلِ مصرف امری ضروری و اجتناب ناپذیر و لازمة حیات بشر و مسیر کمال اخروی او است.

آنچه مورد توجه دین است کیفیت و چگونگی مصرف و تمایز مصرف صحیح از مصرف ناصحیح است. اسلام از یکسو بی‌توجهی به امور دنیوی را مذموم می­داند. -زیرا این امر به معنای نادیده گرفتن بخشی از نیازهای فطری و طبیعی بشر باشد، و به رشد و کمال انسان آسیب جدّی وارد سازد که این مسئله خود بر خلاف اهداف و حکمت آفرینش و ربوبیت الهی است.- و از سوی دیگر با لذتهای بی‌قید و شرط و مصرف افسار گسیخته به شدت مخالف است و آن را موجب سقوط به مرتبة حیوانیت و ناسازگار با کرامت انسانی می­شمارد.

{إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالَّذِینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَیَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوی لَهُمْ:⁽²⁾کسانی را که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند وارد باغهایی از بهشت می‌کند که نهرها از زیر درختانش جاری است، در حالی که کافران از متاع زودگذر دنیا بهره می‌گیرند و همچون چهارپایان می‌خورند و سرانجام آتش دوزخ جایگاه آنهاست. }

شکی نیست که هم مؤمنان و هم کافران در دنیا زندگی می‌کنند و از مواهب آن بهره‌مند می‌شوند، تفاوت این‌جا است که مؤمنان هدفشان از بهره مندی از مواهب دنیا انجام اعمال صالح است، اعمالی مفید و سازنده و برای جلب خشنودی پروردگار. ولی کافران تمام هدفشان همین خوردن و خوابیدن تمتع از لذات دنیوی است و همچون

حیوانات غایتی جز مصرف ندارند. از اینکه قرآن کریم در توصیف کافران و تمایز آنان از مومنان، کیفیت مصرف آنان را بیان می­کند بخوبی می­توان به اهمیت مصرف از نگاه دین پی برد.

4. اهمیت مصرف در نگاه دینی

چگونگی مصرف از یک‌سو برخاسته از فرهنگ و سنت‌های حاکم است و از سوی دیگر خود می­تواند علاوه بر تحول در جنبه‌های مادّی موجب تغییر فرهنگ و باور­ جامعه شود.

مصرفِ صحیح پیش نیازی ضروری برای برقراری عدالت اجتماعی و اقتصادی است و زمینة برخورداری همة مردم را از امکانات فراهم می­سازد. مهم‌تر اینکه موجب فراوانی نعمات الهی می­شود.⁽¹⁾

رشد و تعالی فرد و جامعه وابسته به مصرف صحیح از امکانات دارد. تاکید آیات و روایات بر مصرف درست و مذمّت مصرف ناصحیح و نیز بیان معیارهای شناخت هر یک، دلیلی بر این مدّعا است. به عبارت دیگر از نظر دینی مهم‌ترین پی­آمد عمل انسان از جمله مصرف در هویت و شخصیت انسان ظهور می­یابد.

قرآن کریم انسان‌هایی که اموال خود را در راه خداوند انفاق می­کنند و مسیر صحیحی جهت مصرف آن یافته‌اند این‌گونه توصیف می­کند:

{مَثَلُ الَّذینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فی سَبیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ: حکایت آنآن‌که اموال خویش را در راه خدا انفاق می‌کنند, حکایت دانه‌ای است که هفت خوشه رویانیده, در هر خوشه صد دانه، خدا برای هر که بخواهد، دو برابر هم می‌کند، خدا وسعت بخش و دانا است.}⁽²⁾

در این آیه کسانی که در راه خدا انفاق می‌کنند به دانة پر برکتی که در زمین آماده‌ای افشانده شود تشبیه شده‌اند، تشبیه افراد انفاق کننده به دانه‌های پر برکت بیانگر آن است که عمل هر انسانی پرتوی از وجود او است، و هر قدر عمل گسترش یابد، وجود انسان در حقیقت توسعه یافته است. به تعبیر دیگر، قرآن عمل انسان را از وجود او جدا نمی‌داند و هر دو را أشکال مختلفی از یک حقیقت می‌شمرد، بنابراین انسان‌های نیکوکار در پرتو نیکی‌هایشان رشد معنوی پیدا می‌کنند و این افراد همچون بذرهای پر ثمری هستند که به هر طرف ریشه و شاخه می‌گستراند و همه جا را زیر بال و پر خود می‌گیرد.⁽¹⁾

در مقابل، انسانی که مصرف در نظر او، هدف باشد، نه وسیله برای زندگی آخرت، مصرف او در حقیقت از بین بردن فرصتها و امکانات است و آنچه مصرف می­کند ثمری برای او نخواهد داشت. هنگام ورود دوزخیان به آتش به آنان گفته می‌شود:

{أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها:⁽²⁾شما همة آن طیباتی که باید امروز از آن لذت ببرید در زندگی دنیا از بین بردید، و دیگر چیزی برایتان نمانده که امروز در این عالم از آن لذّت ببرید. }

این آیه در حقیقت وصف حال افراد و جوامعی است که فرهنگ مصرف بر تمام شئون زندگی آنان غلبه یافته است. در این جوامع انسان‌ها تمام هویت خویش را در مصرف می‌ببینند و شیفتگی و وابستگی به مصرف آنان را وادار می­کند که برای رسیدن به لذت بیشتر بدون توجه به ارزشهای متعالی و مصالح حقیقی خود و دیگران، به هر طریق ممکن مصرف خود را بالاتر ببرند و در یک رقابت بی سرانجام برای مصرف بیشتر، جامعه و طبیعت را به نابودی بکشانند. این افراد در وهله نخست حقیقت وجودی خویش را به نابودی می­کشانند و خود را از حیات سعادتمندانه محروم می­کنند.

بطور خلاصه می­توان این‌گونه از آیات قرآن برداشت نمود که مصرف از نگاه دین دو گونه است: مصرف انسانی و مصرف حیوانی؛ آنچه موجب تمایز این دو گونه مصرف می‌شود دو امر است: چگونگی مصرف و آنچه که مصرف می­شود. مصرف انسانی همواره با تقوا⁽¹⁾، شکر⁽²⁾، عمل صالح و عبادت⁽³⁾همراه بوده و مایه قوام⁽⁴⁾است و فقط به حلال و طیب⁽⁵⁾تعلق می­گیرد. امّا مصرف حیوانی، باطل، طغیانگرانه،⁽⁶⁾شیطانی⁽⁷⁾و فساد برانگیز⁽⁸⁾است و موجب غفلت و تنزل شأن والای انسان⁽⁹⁾می­شود.

بخش دوم: مبانی و زمینه‌های شکل دهنده مصرف صحیح

اشاره

رفتار آدمی وابسته به نگاه او به زندگی است. بسیاری از تصمیمهای بزرگ و کوچک و حتّی انتخابِ نوع پوشش از باورهای انسان سرچشمه می‌گیرد. برنامه‌ریزی و فعالیت‌های افراد مبتنی بر پیش زمینه‌های فکری آنهاست.

عادات انسان در نوع، چگونگی و میزان مصرف نیز وابسته به نگاه او به حقایق پیرامونی است و از اعتقادات وی حاصل می‌آید. از این رو لازم است برای دست‌یابی به مصرفی صحیح زمینه‌های درونی آن مورد بررسی قرار گیرد.

1. غیب باوری

هستی به عالم ماده، خلاصه نمی‌شود، بلکه ساحت هایی برتر نیز وجود دارد. از نگاه اسلامی، اهل ایمان به برتر از عالم ماده نیز اعتقاد دارند و آن را تأثیرگذار در زندگی خویش می‌دانند.

{الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَوةَ وَممَِّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ:⁽¹⁾پرهیزکاران کسانی هستند که به غیب [آنچه از حس پوشیده و پنهان است] ایمان می‌آورند و نماز را برپا می‌دارند، و از تمام نعمت‌ها و مواهبی که به آنان روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند. }

یکی از مصادیق اعتقاد به غیب، خداباوری است. بر اساس این نگرشِ توحیدی، خداوند، خالق و رازق همه موجودات عالم است.

{قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفی اللَّهِ شَکٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْض:⁽¹⁾رسولان آنها گفتند: آیا در خدا شک است؟ خدایی که آسمانها و زمین را آفریده. }

{هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَیرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لا إِلَهَ إلاّ هُوَ فَأَنی تُؤْفَکُونَ:⁽²⁾آیا آفریننده‌ای جز خدا هست که شما را از آسمان و زمین روزی دهد؟ هیچ معبودی جز او نیست؛ با این حال چگونه به سوی باطل منحرف می‌شوید؟}

انسان برای درک این حقیقت که خداوند برتر از همه موجودات و آفریدگار آنهاست، نیازمند استدلال و کند و کاو نیست بلکه این امری است آشکار.

{وَلِلَّهِ المَْشْرِقُ وَالمَْغْرِبُ فَأَیْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ:⁽³⁾مشرق و مغرب، از آنِ خداست و به هر سو رو کنید، خدا آنجاست. خداوند بی‌نیاز و داناست. }

اعتقاد به توحید در خالقیت، مالکیت⁽⁴⁾و ربوبیت⁽⁵⁾(تکوینی و تشریعی) این انگیزه را در انسان پدید می­آورد که تنها او را بپرستد و اعمال خویش را بر اساس حکم خداوند تنظیم کند. نه به میل و خواست خویش، زیرا فلاح و کمال انسانی مرهون ایمان به خداوند و عمل به مقررات و تعالیم الهی است.

نگرش توحیدی نقشی اساسی در رفتار آدمی دارد و اگر اعتقاد به توحید در اعماق وجود وی ریشه دواند، تمام اعمال انسان رنگ خدا می‌گیرد. انسانی که از منظر

توحیدی به خود و جهان اطراف می­نگرد، همواره حضور حق تعالی را در تمام عرصه‌های زندگی احساس می­کند. پیامبر می­فرمود:

«أفضل الإیمان أنْ تعلم أنّ اللهَ معک حیث ما کُنت:⁽¹⁾

بهترین ایمان آن است که بدانی هر جا باشی خدا با توست.»

این نگرش سبب می­شود که انسان تنها از او یاری بطلبد و تنها بر او توکل بکند و در مناسبات و روابط خود با دیگر موجودات تنها به رضایت الهی بیاندیشد.

با شناخت ابعاد نگرش توحیدی و مقایسه آن با نگرش­های اومانیستی و غیر وحیانی بخوبی می­توان دریافت که چگونه باورهای توحیدی در اصلاح رفتارهای انسان از جمله در حوزه مصرف اثرگذارند. پذیرش عمیق و آگاهانه باورهای اصیل دینی رفتار مصرفی انسان دینی را از دیگران متمایز می­کند.

2. معاد باوری

اعتقاد به معاد و تداوم زندگی در جهان آخرت، یکی از باورهای اساسی در ادیان شمرده می­شود و در شکل‌دهی به رفتار دینداران تأثیر بسزایی دارد. در نگرش دینی مرگ پایان حیات نیست. بلکه همه انسان‌ها دارای حیات جاودانه‌اند و به سوی مبدأ متعالی بازخواهند گشت و پاسخگوی اعمال خود خواهند بود. بنابراین انسان دیندار در رفتارهای خود به پیامدهای اُخروی آنها نیز می­اندیشد و از هر گونه رفتاری که حیات ابدی را به خطر بیاندازد دوری می‌نماید، چه، آنان حیات حقیقی را در آخرت جستجو می­کنند.

{وَمَا هَذِهِ الْحَیَوةُ الدُّنْیَا إلاّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الاَْخِرَةَ لَهِی الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُواْ یَعْلَمُون:⁽²⁾این زندگی دنیا چیزی جز سرگرمی و بازی نیست و زندگی واقعی سرای آخرت است، اگر می‌دانستند! }

اعتقاد به معاد آثار رفتار را تا بی نهایت گسترش می­دهد و افق زمانی آن را نامتناهی می‌نماید. معتقدان به معاد نتایج رفتار خویش را در این افق بررسی می‌کنند و بر این اساس تصمیم به انجام یا ترک کاری را می‌گیرند. امیر مؤمنان فرمود:

«من تَذکّر بُعد السفر استعدّ:⁽¹⁾هر که طولانی بودن سفر را یاد کند، خود را آماده سازد.»

یکی از اندیشمندان غربی به نام کینز می‌گوید: «ما بلند مدت فکر نمی‌کنیم چون در بلند مدت همه مرده‌ایم. دیدگاه دینی نمی‌تواند کوتاه مدت فکر کند. چون در بلند مدت زنده است.»⁽²⁾

معادباوری ضمانتی است اجرایی که عقاید، اخلاق و رفتار انسان بر اساس این ویژگی پایه ریزی می‌گردد. مبتنی بر این دیدگاه مصرف، چهارچوب خاصی می‌یابد و دیگر لجام گسیخته نخواهد بود. بلکه مصرف بر اساس نتایج بلند مدتش مورد بررسی قرار می‌گیرد.

3. توجه به هدف خلقت

در نگاه اسلامیْ هستی هدفمند خلق شده و انسان نیز به عنوان یکی از مخلوقات الهی از غایتی خاص در هستی برخوردار است. بنا بر آموزه‌ها دینی تقرب به خداوند هدف خلقت انسان می‌باشد.

{أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لا تُرْجَعُون:⁽³⁾آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده‌ایم، و بسوی ما باز نمی‌گردید. }

خداوند، مظهر همة کمالات و خوبی‌ها و عالی‌ترین واقعیت جهان هستی است و سعادت حقیقی انسان در این است که با شکوفایی استعدادهای درونی‌اش به خداوند

نزدیک شود. بنابراین هدف از آفرینش انسان، این است که با اختیار خود به کمال نهائی‌اش که همان عبودیت و بندگی خداوند و قرب به اوست، دست یابد.

{إِنَّ المُتَّقِینَ فی جَنَّاتٍ وَنهََرٍ فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِندَ مَلِیکٍ مُّقْتَدِر:⁽¹⁾ِ یقیناً پرهیزگاران در باغها و نهرهای بهشتی جای دارند، در جایگاه صدق نزد خداوند مالک مقتدر. }

انسانی که در پی تقرب به خداوند است تلاش می ­کند همه هستی خود را در مسیر رضایت حق تعالی قرار دهد زیرا سعادت حقیقی همان رضایت الهی است.

{وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ أَکْبرُ ذَالِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ:⁽²⁾و (خشنودی و) رضای خدا، (از همه اینها) برتر است و پیروزی بزرگ، همین است! }

بنابراین آنچه موجب نزدیک شدن انسان به خدا شود، ارزشمند و شایسته است و هر چه مانع این قرب باشد یا موجب دوری انسان از خداوند گردد، ناشایست است. حیات حقیقی و سعادت آدمی مربوط به بُعد اصیل انسان یعنی روح اوست. بنابراین پاسخ گفتن هر چه بیشتر به خواسته‌های نفسانی و مادّی در این دنیا نه تنها کمال نهائی انسان نیست بلکه موجب حرکت در جهت خلاف می‌باشد.

مطالب یاد شده به معنای دست کشیدن از دنیا نیست، بلکه به معنای عدم دلبستگی و هدف قرار گرفتن آن است و گرنه دست یافت به کمالات معنوی بدون بهره‌مندی از امکانات مادّی ممکن نیست. در برخی روایات نعمت‌ها و امکانات دنیوی به عنوان بهترین کمک رسان برای طلب آخرت تعبیر شده است امام صادق علیه السلام در این باره می‌فرمایند: «نعم العون علی الآخرة الدنیا:⁽³⁾دنیا، چه خوب یاوری است برای آخرت.»

مادّی گرایان بر این گمانند که انسان هیچ هدفی جز اهداف مادّی و دنیوی ندارد و مانند سایر حیوانات برای خوردن و خوابیدن، لذّت بردن از دنیا خلق شده است. لذا اگر

به او بگویند یک روز بیشتر زنده نیستی تمام تلاش خویش را بر استفاده بیشتر از دنیا قرار می‌دهد.

{وَالَّذینَ کَفَرُوا یَتَمَتَّعُونَ وَیَأْکُلُونَ کَما تَأْکُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْویً لَهُمْ:⁽¹⁾در حالی که کافران از متاع زودگذر دنیا بهره می‌گیرند و همچون چهارپایان می‌خورند، و سرانجام آتش دوزخ جایگاه آنهاست! }

نتیجة اشتغال به دنیا و لَذّات زودگذر آن، غفلت از خالق متعال و حقیقت انسانی خود است و چشم بستن بر هدفمندی جهان آفرینش و خلقت آسمان­ها و زمین و حقیقت آخرت و واقعیت­های پیدا و پنهان هستی می‌باشد. خداوند در وصف اینان می‌فرماید:

{لهَُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بهَِا وَلهَُمْ أَعْینُ‌ٌ لا یُبْصِرُونَ بهَِا وَلهَُمْ ءَاذَانٌ لَّا یَسْمَعُونَ بهَِا أُوْلَئکَ کاَلْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَئکَ هُمُ الْغَافِلُونَ:⁽²⁾آنها دلها [عقلها]یی دارند که با آن اندیشه نمی‌کنند، و نمی‌فهمند و چشمانی که با آن نمی‌بینند و گوشهایی که با آن نمی‌شنوند آنها همچون چهارپایانند بلکه گمراهتر! اینان همان غافلانند [چرا که با داشتن همه‌گونه امکانات هدایت، باز هم گمراهند]. }

انسانی که جنبة الهی خود را فراموش می­کند نهایت همّت خود را صرف دستیابی تأمین حاجات جسم می­کند و از حیات ابدی خود غافل است.

{یَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِّنَ الحَْیَوةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ عَنِ الاَْخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ:⁽³⁾آنها فقط ظاهری از زندگی دنیا را می‌دانند و از آخرت (و پایان کار) غافلند! }

کمال چنین انسانی نیز در همان محدوده طبیعت است.

{وَمَن کاَنَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیَا نُؤْتِهِ مِنهَْا وَمَا لَهُ فی الاَْخِرَةِ مِن نَّصِیبٍ:⁽⁴⁾کسی که زراعت

آخرت را بخواهد، به کشت او برکت و افزایش می‌دهیم و بر محصولش می‌افزاییم و کسی که فقط کشت دنیا را بطلبد، کمی از آن به او می‌دهیم امّا در آخرت هیچ بهره‌ای ندارد!»

بر اساس مطالب یادشده مصرف در میان کسانی که به هدف خلقت توجه نموده و برنامة زندگی را برای دست یافتن به آن تنظیم نموده‌اند با کسانی که بهره‌مندی از دنیا مادّی را اصل و غایت خویش قرار داده‌اند تفاوت فراوان وجود دارد.

4. امانت‌داری

اشاره

یکی از زمینه‌های درونی مصرفِ صحیح، اعتقاد به اصل امانت‌داری است. هر چند نتیجة اعتقاد به اصل امانت‌دار بودن انسان، در رفتارْ بروز و ظهور می‌یابد ولی رویکرد سخن در این‌جا رویکردی اعتقادی و درونی است.

تمام امکانات و موقعیت‌های فراروی بشر امانتی از سوی خداوند است⁽¹⁾، که نوع استفاده از این امکانات، امانت‌دار بودن یا خیانت پیشگی انسان را به نمایش می‌گذارد.

{یَأَیهَُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لا تخَُونُواْ اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتخَُونُواْ أَمَانَاتِکُمْ وَأَنتُمْ تَعْلَمُون:⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید! به خدا و پیامبر [در امر دین] خیانت نکنید و از خیانت به امانات مردم در حالی که به ناپسندی این گناه آگاهی دارید بپرهیزید. }

امام صادق علیه السلام در تبیین این معنی می‌فرمایند:

«المال مال اللَّه عزّوجل جعلَه ودائعَ عند خلقه وأمرهم أن یأکلوا منه قصداً ویشْربوا منه قصداً ویلبسوا منه قصداً وینکحوا منه قصداً ویرکبوا منه قصداً ویعودوا بما سوی ذلک علی فقراء المؤمنین، فمن تعدّی ذلک کان ما أکله حراماً وما شرب منه حراما وما لبسه منه حراماً وما نکحه منه حراماً وما رکبه منه حراماً:⁽³⁾اموال مال، از آنِ

خداوند است که آن را به رسم امانت، نزد آدمی نهاده است و به آنان اجازه داد تا با میانه روی بخورند و بیاشامند و در حدّ میانه بپوشند، و با رعایت میانه روی، ازدواج نمایند, مرکبی در حدّ متوسط داشته باشند و ما زاد آن را به فقیران مؤمن بازگردانند. هرکه از این حدّ [اعتدال و میانه‌روی] فراتر رود، آنچه از آن مال می‌خورد، حرام است و آنچه می‌نوشد، حرام و آنچه می‌پوشد، حرام و آنچه به وسیلة آن مال، ازدواج می‌کند، حرام و آنچه سوار می‌شود، حرام است.»

وقتی آدمی به هدف خلقت توجه نماید و خویش را امانت‌دار و همة امکانات را از آنِ خداوند بداند، نمی‌تواند نعمت‌ها را جدای از خالقش تصور نماید و به گونه‌ای آنها را بکاربندد که مطابق نظر خداوند نباشد، بیش از نیاز، مصرف نماید و یا آنچه نیاز است، مصرف ننماید.

در تبیین این معنا توجه به آیة 155 سورة بقره مناسب است. این آیه در پی بیان اینکه انسان به ترس، گرسنگی، کمبودهای مالی، جانی و محصولات آزموده می‌شود، می‌فرماید:

{وَبَشِّرِ الصَّابرِِین: صابران را بشارت و چشم روشنی ده.}

به مناسبت در آیة بعد به معرفی صابران می‌پردازد و می‌گوید:

«صابران کسانیندکه هرگاه به ایشان مصیبتی برسد می‌گویند: ما از خداییم و ما به سوی او باز می‌گردیم.»

یعنی به این معنا توجه می‌نمایند که خود و آنچه در اختیار داریم امانتی از سوی خداوند است. اوست که اختیار ما را در دست دارد. بخواهد عنایت می‌کند و بخواهد می‌ستاند. ما تسلیم فرمان اوییم.

مصرف صحیح و به دیگر عبارت پاسداشت امانت در هر امری به فراخور همان امر است. هر چند نقطه مشترک همة آنها شکرگزاری⁽¹⁾به معنای استفادة صحیح از نعمت‌ها

و امکانات است.

انسان نسبت به خدا، خود، دیگران و حتّی طبیعت مسؤولیت دارد و در بارة هر یک بار امانتی را به دوش می‌کشد و به تناسب آن نیز باید پاسخگو باشد.⁽¹⁾

از آنجا که مصرف، به کار بستن و استفاده از هر امر در مورد خویش است، نمی‌توان آن را منحصر در بهره‌وری از امکانات مادّی خلاصه نمود، بلکه پاسداشت هر امانت، مصرف صحیح آن است. در این‌جا به برخی از این امانت‌ها و بکار بستن صحیح آن، اشاره می‌شود.

الف) قرآن و اهل بیت علیهم السلام

قرآن و اهل بیت علیهم السلام دو امانت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در میان امت اسلامی است،⁽²⁾که هریک پاسداشتی ویژه دارد.

پیش از توضیح بیشترْ پاسخ به این پرسش لازم است که آیا بهره‌مندی از قرآن و اهل بیت علیهم السلام نوعی از مصرف به شمار می‌آید؟

آری، اگر فقط به معنای رایج مصرف در بُعد اقتصادی بنگریم، طرح این مسئله این‌جا مناسب نیست؛ ولی از آن رو که بهره‌مندی از نعمت‌های الهی -نعمت‌های مادّی و معنوی- نوعی به کاربستن و مصرف آن است، سخن از آن در این بخش به عنوان طرح بحث لازم و ضروری است. لذا در این‌جا به این مسئله اشاره‌ای کوتاه می‌شود.

وظیفة آدمی نسبت به قرآن این است که از احکامش پیروی نماید. آن را خوانده و در بارة مسایل آن بیندیشد،⁽³⁾تا مشمول شکایت پیامبر صلی الله علیه و آله نشود، آنگونه که قرآن

می‌فرماید:

{وَقَالَ الرَّسُولُ یَارَبّ‌ِ إِنَّ قَوْمِی اتخََّذُواْ هَذَا الْقُرْءَانَ مَهْجُورًا:⁽¹⁾و پیامبر عرضه داشت: پروردگارا! قوم من قرآن را متروک ساختند. }

استفادة صحیح از قرآن به دو جهت مورد توجه است.

یک: جایگاه و قداست قرآن‌که کلام الهی و معجزه ماندگار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است.

دوم: هدف قرآن‌که نشان دهنده راه درستِ زندگی و چگونگی استفادة صحیح از امکاناتِ دنیایی جهت دست‌یافتن به کمال دنیا و آخرت است. لذا تمام آیات الهی باید محور رفتار انسان قرار گیرد و از گزینش آن خودداری شود. آیات 84 و 85 سورة بقره پس از توبیخ به خاطر استفادة ناصحیح از امکانات می‌فرماید:

{أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَتَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَن یَفْعَلُ ذَالِکَ مِنکُمْ إلاّ خِزْی فی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ الْقِیَامَةِ یُرَدُّونَ إِلی أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ: آیا به بعضی از دستورات کتاب آسمانی ایمان می‌آورید، و به بعضی کافر می‌شوید؟! برای کسی از شما که این عمل را انجام دهد، جز رسوایی در این جهان، چیزی نخواهد بود، و روز رستاخیز به شدیدترین عذابها گرفتار می‌شوند و خداوند از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست. }

اهل بیت علیهم السلام نیز نعمت‌های الهی در میان مردمند. استفادة صحیح از این نعمت به این است که پیشوایی آنان پذیرفته شود و از ایشان پیروی گردد، حقوق مادّی و معنویشان ادا و نسبت به آنان ابراز دوستی گردد.

ب) خویشتن خویش

وجود آدمی نیز امانتی است که باید به صحیح‌ترین صورت از آن بهره بُرد و آن را پاس‌داشت.

{وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِینَ یخَْتَانُونَ أَنفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحبُّ مَن کاَنَ خَوَّانًا أَثِیمًا:⁽¹⁾از آنآن‌که به خود خیانت کردند، دفاع مکن، زیرا خداوند، افراد خیانت پیشة گنهکار را دوست ندارد. }

خودشناسی، محاسبة نفس، حفظ عزت نفس، صداقت با خویش، خود کنترلی و دوری از گناه، نمونه‌هایی از حفظ امانت و تعامل صحیح نسبت به خویشتن خویش است. ذلت پذیری، خود فراموشی، خود باختگی، خود بیگانگی، خودکُشی و ارتکاب گناه، نمونه‌هایی از خیانت به خویشتن و استفاده‌ای ناصحیح از توانایی‌های خدادادی است.

ج) جامعه و دیگران

دیگر افراد نیز امانت‌هایی را بر دوش انسان می‌نهند. این امانت‌ها در دو بخش فردی و اجتماعی قابل بررسی است. برخورد صحیح با این امانت‌ها در حوزة فردی، رعایت قوانین شرعی و عرفی و پایبندی به قراردادهاست.

بدیهی است که تعامل ناصحیح با این امانت‌ها خیانت به حساب می‌آید لذا باید وکالت پذیرفته شده از دیگران، به بهترین وجه صورت پذیرد. عاریه اخذ شده محافظت و قرض در زمان تعیین شده برگشت شود. مورد اجاره، صحیح استفاده شده و در سر رسید تحویل یا تجدید گردد. جان، آبرو و اسرار مردم حفظ و عهد و پیمان رعایت گردد.

در حوزة امانت‌های اجتماعی چه مادّی و چه معنوی آن، باید اموال عمومی در مسیر خویش هزینه شود و استفادة شخصی نگردد. اسرار عمومی و حرمت جامعه حفظ شود.

اموال عمومی شاخص‌ترین مورد از امانات الهی است که توجه به آن زمینه ساز اصلاح الگوی مصرف است. از این روی به توضیح بیشتر آن می‌پردازیم.

اموال عمومی تمام امکانات و سرمایه‌هایی است که خداوند آنها را مایة حیات و بقای زندگی قرار داده و مخصوص به نسلی خاص نیست و مردم هر دوره, مسؤولیت محافظت و استفادة صحیح از آن را دارند. مصرف صحیح این اموالِ خدادادی زمینة ماندگاری آن و رفاه جامعه امروز است و استفادة ناصحیح آن زمینه‌ساز کاهش و فرسایش این منابع و بروز مشکلات در جامعه.

علاّمه طباطبایی ذیل آیة {وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً:⁽¹⁾اموال خود را، که خداوند وسیله قوام زندگی شما قرار داده، به دست سفیهان نسپارید.} در بیان علت تعبیر «اموالکم» به جای «اموالهم» یعنی اضافه شدن واژة «اموال یتیمان» به اولیا آنها، بدین جهت است که مجموعه اموال و ثروت‌های موجود در دنیا متعلق به همه است و اگر مبتنی بر اصل مالکیت این اموال در اختیار افراد مختلف می‌باشد، ولی نباید مردم این حقیقت را فراموش نمایند که همه مردم جامعة یکی هستند و ثروت‌های دنیا متعلق به جامعة بشری است و بر تک تک افراد بشر است این اموال را حفظ نمایند و از هدر رفتن آن جلوگیری نمایند. پس افراد بی کفایت و سفیه نباید اجازه یابند که اموال را اسراف و ریخت و پاش نماید و انسان‌های عاقل باید اداره امور کودکان و دیوانگان و مانند آنها را به عهده گیرند و از تباه شدن ثروت‌ها جلوگیری نمایند.⁽²⁾

از مطلب یاد شده می‌توان چنین نتیجه گرفت گر چه اموالی در اختیار ما قرار داده شده و مالک آن هستیم ولی در یک نگاه کلی آنچه در دست ماست متعلق به کل بشریت است و مخصوص فردی خاص نیست و فقط اجازه داریم به گونه صحیح از آن بهره ببریم و به آن آسیب نرسانیم. بدیهی است این امر در مورد اموال عمومی و بیت المال بسیار سخت‌تر و حساس‌تر است.

امام علی علیه السلام می‌فرمایند:

«إنّ هذا المال لیس لی ولا لک وإنمّا هو فئ للمسلمین...:⁽¹⁾این ثروت از من و تو نیست. این مالیات و غنیمتی برای مسلمانان است...»

هم ایشان در سخنی خطاب به کارگزاران خویش چنین فرمود:

«أدقّوا أقلامَکم وقارِبوا بین سُطورکم واحذفوا عنّی فضولکم واقصدوا قَصد المعانی وإیاکم و الإکثار، فانّ اموالَ المسلمین لاتحتمل الإضرار:⁽²⁾نوک قلم­هایتان را ریز کنید، سطرها را به هم نزدیک سازید، کلمات زائد را [در نوشتن گزارش] برای من حذف کنید و مفهوم اصلی را بیان نمایید، از زیاد نوشتن بپرهیزید، چرا که اموال مسلمانان، یارای ضرر ندارد.»

5. مسؤولیت‌پذیری

اشاره

یکی دیگر از مبانی و زمینه‌های مصرفِ صحیح حس مسؤولیت‌پذیری است. مسؤولیت به معنای وظیفه‌یافتن و لزوم پاسخگوی است که به تناسب نوع مسؤولیت در حوزه‌های مختلف دینی، قانونی، اجتماعی، اخلاقی تفاوتهایی در معنا دارد.

منظور از مسؤولیت دینی، وظایف دینی انسان در انجام و یا ترک امور است. که در شکلهای واجب، حرام، مستحب و یا مکروه ظاهر می‌شود.

مراد از مسؤولیت قانونی، مسؤولیت‌هایی است که قانون برای ایجاد نظم در جامعه پیش بینی کرده است. مسؤولیت اجتماعی نیز تعهداتی است که رعایت آن در تعامل با دیگران لازم می‌باشد.⁽³⁾

مسؤولیت‌پذیری راز موفقیت در زندگی فردی و اجتماعی و همان امانت الهی است که آسمان و زمین تاب تحمل آن را به دوش نکشیدند امّا انسان آن را پذیرفت⁽⁴⁾و باید نسبت به آن پاسخگو باشد.

پذیرش مسؤولیت نسبت به خدا، جامعه و طبیعت و پاسخگو بودن در مقابل وظایف مختلف، نگاه انسان را به امکانات و موقعیت‌های پیرامونی متفاوت می‌نماید و مصرفی صحیح را به ارمغان می‌آورد.⁽¹⁾

آثار مسؤولیت‌پذیری در مصرف صحیح

استفادة صحیح از پُست و مقام، امکانات مادّی و معنوی، ثروت‌های عمومی، منابع و ذخایر معدنی و حتّی شخصیت‌ها و مفاخر علمی و اجتماعی، همه و همه وابسته به مسؤولیت‌پذیری انسان نسبت به اجتماع است.

حس مسؤولیت نسبت به جامعه، نوع دوستی را در انسان پر رنگ نموده و استفادة صحیح از ثروت‌ها و نعمت‌های خدادادی را زمینة سازی می‌نماید.

{هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکُمْ فیها:⁽²⁾اوست که شما را از زمین آفرید، و آبادی آن را به شما واگذاشت.}

در توضیح این بخش از آیه نگاشته‌اند:

«منظور از زمین، گسترة زیست بشر است که از عمق دریا تا اوج سپهر و قلة آسمان را در برمی‌گیرد. بنابراین، فرهنگ زیست محیطی با مقام برین جانشینی خدا آمیخته است، آن کس که به جای پالایش هوا آن را می‌آلاید و عوض مرمّت زمین آن را ویران می‌کند و به جای غرس نهال به قطع درخت می‌پردازد و به جای سالم سازی دریا و صحرا از آلوده نمودن آنها ابایی ندارد دروغ می‌گوید که خویشتن را خلیفة خدا می‌شمرد.»⁽³⁾

مسؤولیت‌پذیری، آینده نگری را نیز در وجود انسان زنده می‌نماید و اجازه نمی‌دهد آدمی فقط خود و منافع کوتاه مدت خویش را ببیند. این حس زمینه‌ساز این واقعیت و

نگاه در وجود آدمی است که منابع مختلف امانت‌های خدادادی است که در اختیار ما قرار گرفته و تنها متعلق به ما نیست بلکه به نسل‌های آینده نیز متعلق دارد لذا ما امروز نسبت به مصرف صحیح آن مسئولیم و حق هر گونه تصرفی در آن نداریم.

6. نظم مداری

یکی دیگر از زمینه‌های مصرف صحیح نظم و انضباط است. اصل اساسی انضباط، ارائه دهنده راهکارهایی مناسب برای چگونگی مصرف می‌باشد. این اصل تشکیلاتی را ارایه می‌نماید که انسان را در مسیر پیموده کمال یاری می‌رساند و از بکار بستن امکانات مادّی و معنوی در غیر محل خویش جلوگیری می‌نماید

قرآن ضرورت نظم را برای دست یافتن به مصرف صحیح در قالبهای مختلف بیان داشته است⁽¹⁾. به مَثَل آیة 187 سورة بقره استفاده نظم یافته و صحیح از امکانات را زمینه جلوگیری از استفادة ناصحیح و خیانت می‌داند و آیه 122 سورة توبه از روی آوردن همه‌ی مردم به یک وظیفه چون جهاد، و واگذاردن دیگر امور، چون کسب دانشِ دین، منع نموده است. بلکه مصرف صحیح در این مورد نیز آن است که هر چه در محل خود و به میزانی مناسب به کار بسته شود و در روزگار جنگ نیز نباید از ضرورت علم آموزی غافل شد و جامعه را دچار مشکل فرهنگی و علمی نمود.

یکی از عناصر اصلی نظم، برنامه ریزی موفق است که در مصرف صحیح نقش به سزایی دارد.

برنامه ریزی، شناخت مسیر حرکت و تهیه نقشة آن است. با برنامه ریزی می‌توان گام‌های بلند، استوار و پیاپی برداشت. زمان رسیدن به هدف را کوتاه نمود و ضریب امنیت آن را بالا برد و از سستی، لغزش، دوباره کاری، بی نظمی و غم و اندوه، دوری

جست⁽¹⁾و در یک کلام به مصرفی صحیح دست یافت.

برای برنامه‌ریزی باید با دور اندیشی و هدف‌گذاری به گونه­ای عمل ­نمود که همة اجزای کار هم‌سو شوند و ساختاری نظم‌یافته حاصل آید.

امام جواد علیه السلام در بیانی به اهمیت برنامه ریزی توجه داده و فرموده‌اند:

«من لم یعرف الموارد أعیته المصادر:⁽²⁾هر که نداند کاری را از کجا آغاز نماید، از به سر انجام رساندن آن درماند».

حضرت علی علیه السلام نیز می‌فرمایند:

«من قعد عن حیلته اقامته الشدائد:⁽³⁾هرکه از برنامه‌ریزی دست کشید، گرفتاری‌ها، فرایش گرفت.»

همان حضرت در سفارش به برنامه ریزی روزانه و صید فرصت‌های طلایی می‌فرمایند:

«وایاک والعجلة بالأمور قبل أوانها أو التساقط فیها عند إمکانها، او اللجاجة فیها إذا تنکرت، او الوهن عنها إذا استوضحت فضع کل امر موضعه وأوقع کل عمل موقعه:⁽⁴⁾بپرهیز از شتاب کردن در کارهایی که هنگام انجام دادن آن نرسیده، یا سستی در آن، چون انجام دادنش ممکن گردیده؛ یا ستیزیدن در کارهایی که راه راست در آن ناپیدا است، یا سستی ورزیدن آن گاه که آشکار است. پس هر چیز را در جای آن بدار و هر کاری را به هنگام آن بگزار.»

و فرمودند:

«وامض لکل یوم عمله فإنّ لکل یوم ما فیه:⁽¹⁾کار هر روز را همان روز به انجام رسان! چه هر روزی را کاری است.» و فرمود: «والفرصة تمر مر السحاب فانتهزوا فرص الخیر:⁽²⁾فرصت چون ابر می‌گذرد. پس فرصتهای خوب را غنیمت شمرید.»

در یک جمع‌بندی باید گفت افراد و مؤسساتی که بدون چشم‌انداز و نظمی مشخصی به مصرف امکانات و موقعیت‌ها می‌پردازند، علاوه بر صرف هزینه‌های فراوان، موفقیتی را نیز تجربه نمی‌کنند.

برنامه ریزی موفق, جهت دست یافتن به مصرف صحیح نیازمند شروطی است:

الف) خُرد و اجرایی نمودن کارها و تقسیم آن میان افراد؛ این کار, محاسبة ابزار، نیروها, هزینه‌ها و زمانبندی کار را به گونه‌ای دقیق ممکن می‌نماید.

حضرت علیu، به فرزندشان امام حسنu سفارش می‌فرمایند:

«واجعل لکل إنسان من خدمک عملاً تأخذه به فانّه أحری ألاّ یتواکلوا فی خدمتک:⁽³⁾هر یک از خدمتکارانت را کاری به عهده بگذار و آن را بدان کار بگمار تا هر یک وظیفه خویش بگزارد و کار را به عهده دیگری نگذارد.»

ب) ایجاد سازگاری و سازماندهی بخش های تقسیم شده به گونه‌ای که امکان انجام صحیح کار را فراهم آورد.⁽⁴⁾توجه ننمودن به سازگاری و هماهنگی بخش­های یک کل, فعالیت‌ها را دچار اختلال و شکست می‌نماید. نمونه این ناهماهنگی و بی نظمی را در جنگ احد مشاهده می‌کنیم که بزرگترین خسارت‌های سازمانی را در پی­داشت. در این جنگ، واحد تیر انداز برخلاف برنامه مورد تأکید پیامبر صلی الله علیه و آله رفتار نمود و زمینة شکست مسلمانان و شهادت حدود 70 تن را فراهم آورد.⁽⁵⁾

ج) دوراندیشی، عنصری دیگر از عناصر برنامه­ریزی است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در سفارش به تدبّر در کارها و بیان چگونگی آن می­فرمایند:

««إذا هممت بأمر فتدبر عاقبته فان یک خیراً ورشداً فاتبعه، وإن یک غیا فدعه:⁽¹⁾هر وقت به کاری همت می‌گماری به عاقبت آن بیندیش اگر مایة رشد و سعادت بود پیگیری کن و اگر مایه گمراهی و انحطاط بود از آن صرف نظر بنما.»

حضرت علیu نیز سفارش می‌فرمایند:

««رَوِّ تحزم، فإذا استوضحت فاجزم:⁽²⁾فکر کن تا دور اندیش شوی و چون همه جوانب کار برایت روشن شد، آن گاه تصمیم قطعی بگیر.» و «إذا لوحت الفکر فی أفعالک، حسنت عواقبک فی کل أمر:⁽³⁾هر گاه در کارهایت بیندیشی، در هر امری نیک فرجام شوی.»

آن حضرتu در بیان نتیجه دور اندیشی در مسایل اقتصادی، می‌فرمایند:

«حسن التدبیر ینمی قلیل المال وسوء التدبیر یفنی کثیره:⁽⁴⁾نیک اندیشیدن و برنامه‌ریزی کردن، دارایی اندک را رشد می­دهد و سوء تدبیر، ثروت بسیار را به باد فنا می‌دهد.»

د) علم، دیگر شرط لازم برای برنامه ریزی و موفقیت در اجرای آن است.⁽⁵⁾

تقسیم درست و نظم یافته امکانات موجود، زمینه‌ای دیگری برای مصرف صحیح می‌باشد. قرآن در بیان داستان حضرت موسیu آن هنگام که برای قوم خویش تقاضای آب نمود، می‌فرماید:

{وَإِذِ اسْتَسْقی مُوسی لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ

عَیْناً...:⁽¹⁾به او دستور دادیم: عصای خود را بر آن سنگ مخصوص بزن! ناگاه دوازده چشمه آب از آن جوشید آن گونه که هر یک (از طوایف دوازده‌گانه بنی اسرائیل)، چشمة مخصوص خود را می‌شناختند.}

در ادامه، آیه به نتیجه این تقسیم امکانات در قالب دستوری دیگر اشاره می‌نماید:

«(و گفتیم:) از روزیهای الهی بخورید و بیاشامید! و در زمین فساد نکنید!»

7. آموزش و فرهنگ سازی

یکی دیگر از زمینه‌های مصرف صحیح فرهنگ‌سازی و آموزش است. بسیاری از زیاده‌روی‌ها و یا کم مصرف نمودن و حتّی ناقص مصرف نمودن‌ها وابسته به فرهنگ‌های غلط ولی رایج می‌باشد. تجمّل، چشم و هم چشمی در مصرف، میهمانی‌های غیر ضرور, به خصوص در مراسم یادبود، زیاده‌روی در تعدّد غذا در مجالس، سخت جلوه دادن زندگی مشترک و ده‌ها نمونة دیگر از مواردی است که لازم است با فرهنگ سازی و آموزش اصلاح گردد.

پوشیده نیست که آموزش و دانش زمینة بسیاری از فعالیت‌ها و تصمیم‌های مثبت است ولی دانش به تنهایی انگیزة لازم را فراهم نمی‌آورد. از این رو فرهنگ‌سازی، زمینة عمل به دانسته‌ها را فراهم می‌آورد. حضرت امیر المؤمنین علیه السلام در نامة خویش به مالک اشتر می‌فرمایند:

«مبادا نکوکار و بدکردار در دیده‌ات برابر آید، که آن رغبتِ نکوکار را در نیکی کم کند، و بد کردار را به بدی وادار نماید.»⁽²⁾

چه, تشویق نیکان و برخورد با قانون شکنان، فرهنگ‌سازی و زمینه‌ای برای انجام رفتارها صحیح به حساب می‌آید. بر اثر آن بدکار نتیجه رفتار خویش را دیده و عبرتی برای دیگران خواهد شد. نیکوکار نیز به نتیجه کار خویش امیدوار شده و زمینة افزایش

و استواری بر آن رفتار فراهم می‌شود.

مورد پژوهی تشویق و تنبیه در قرآن کریم نمونه‌های فراوانی را به دست می‌دهد که به "تشویق" به عنوان محرّکی لذت‌بخش برای افزایش و تثبت رفتار مثبت, نگاه شده و به تنبیه به عنوان بازدارنده‌ای از رفتار منفی اشاره شده است. به دو نمونه بنگرید:

قرآن در پی اشاره به داستان آنآن‌که از دستورات الهی سرپیچی نموده و عذاب بر آنها نازل شد، آن عذاب را به عنوان "نکال" بر می‌شمارد. یعنی عقوبتی که مجرم را از تکرار گناه باز می‌دارد و عبرتی برای دیگران به شمار می‌آید.

{فَجَعَلْنَاهَا نَکَالاً لِّمَا بَیْنَ یَدَیْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِینَ:⁽¹⁾و ما آن [عقوبت] را برای حاضران و [نسل‌های] پس از آن، عبرتی، و برای پرهیزگاران پندی قرار دادیم.}

در نتیجه باید گفت آموزش صحیح روش‌های مختلف رفتاری در تمام ابعاد زندگی زمینه‌های مصرف صحیح را فراهم می‌آورد. هرچند نباید از این نکته غافل شد که پایداری رفتار وابسته به فرهنگ‌سازی رفتارهای صحیح است.

علاوه بر موارد یاد شده فوق می‌توان به عوامل دیگری در زمینه‌سازی مصرف صحیح اشاره نمود که مهم‌ترین آنها عبارتند از: عدالت و پیشرفت، شناخت دقیق نیازها، مبارزه با هوای نفس و تعدیل غرایز و شناخت چگونگی استفادة درست و بهینه از منابع موجود.

بخش سوم: اصول و شاخصه‌های مصرف صحیح

اشاره

آدمی برای آن‌که زنده، سالم و کارآمد بوده روابط مثبت و مؤثری با دیگران داشته باشد و به کمالات اخلاقی و معنوی نیز دست یابد، نیازمند مصرف صحیح و ضابطه­مند کالاها و تخصیص به هنگام و بجای در آمد خویش است. همچنین، ملّتی که بخواهد سربلند و عزتّ­مند زندگی کند، استقلال و اقتدار خود را پاس دارد و از رفاه نسبی و آرامش و امنیت بهره­مند گردد، بایستی اصول و ضوابطی را در مصرف کالاها و بکارگیری امکانات، فرا روی خود قرار دهد. نیک روشن است که هرگونه مصرف نابجا، بیش یا کم ­تر مصرف نمودن از حدّ نیاز و مطلوبیت، و نیز هدر دادن امکانات، برای جسم و جان آدمی زیان بار بوده، فرد و جامعه را از رسیدن به اهداف و آرمان­های خود، باز می‌دارد و یا حرکت او را در مسیر سعادت، کُند می­سازد.

از سوی دیگر، به سبب تغییر و تّحول پیوسته در نوع کالاهای مصرفی و دگرگونی شرایط، نیز گونه­گون بودن آداب و رسوم، فرهنگ­ها، شرایط جغرافیایی و ویژگی­های فردی، امکان ارائه الگویی خاص، که چند و چون مصرف و کالاهای مصرفی را به طور دقیق و مصداقی برای همه افراد و جوامع مشخص کرده باشد، وجود ندارد.

بنابراین، آن چه ممکن، مفید و مطلوب می‌باشد، ارائه اصول و چار چوبی کلی است که رعایت آن­ها، مصرف صحیح و کارآمد را موجب گردد.

آن چه در پی می­آید، اصول و شاخصه­های مصرف صحیح و کارآمد برگرفته از

آموزه­های دینی است که در دو بخش: اصول حاکم بر مصرف عمومی و اصول حاکم بر الگوهای مصرفی ویژه، سامان می‌یابد.

1. الگوی مصرف عمومی و اصول حاکم بر آنها

الف) اصل نیاز

اشاره

انسان در زندگی، نیازهای گوناگونی دارد که بخشی از آن، نیازهای مادّی است. نیاز یکی از عوامل مهم و مؤثّر در تخصیص درآمد و از انگیزه‌های مصرف می‌باشد. از این رو، بایسته است به مفهوم‌شناسی نیاز و گسترة آن بپردازیم.

یک. مفهوم‌شناسی نیاز

اشاره

تعریف نیاز و شناسایی مصادیق آن، با در نظر گرفتن هدف نهایی انسان، شدنی است. هدف نهایی انسان در جهان‌بینی اسلامی، دستیابی به مقام قرب الهی از راه عبودیت است.⁽¹⁾هر چیزی که انسان را در وصول به این هدف یاری دهد، نیاز وی شمرده می‌شود؛ بی‌گمان، تأمین معاش و امکانات مادّی برای پیمودن این مسیر ضرورت دارد⁽²⁾و از این رو، از دیدگاه اسلام، مصرف با هدف تأمین نیازمندیهای مادّی، ضرورتی ارزشمند است. نیز به همین دلیل است که مصرف کمی و کیفی کالاهایی که مانع دستیابی آدمی به هدف نهایی است، ممنوع می‌باشد.

این نکته یادکردنی است که نیاز دارای دو جنبة عینی و ذهنی است. جنبة ذهنی نیاز و به بیان دیگر، احساس نیاز از نوع کاذب، امری روانی است که خاستگاه و معیار قضاوت آن، آدمی است و بس. از این رو، ممکن است شخصی با وجود برخورداری از ثروت زیاد، خود را به شدت نیازمند بداند؛ احساسی که در روایات با تعبیر «فقر

النفس»⁽¹⁾نکوهش شده است. امّا آنچه در معارف اسلامی توجه شده و بر آن مهر تأیید خورده است، جنبة عینی نیاز یعنی نیازمندیهای واقعی آدمی می‌باشد که باید برای همة افراد، به اندازة کافی و متناسب با شرایط روز، برآورده گردد.⁽²⁾

از سوی دیگر، بر اساس آموزه­های اسلامی، نیازمندهای آدمی منحصر به نیازهای مادّی نیست. بلکه انسان، نیازهای معنوی(عبادی) نیز دارد که بایستی بخشی از درآمد و ثروت خود را برای رفع آن­ها ویژه سازد. با این نگاه، می­توان نیازهای آدمی را در بخش­های ذیل شمار نمود که البته تعدادی از آنها نیازهای اصلی و ضروری، و شماری نیز نیازهای فرعی و رفاهی می‌باشند:

تغذیه (خوراکی­ها و آشامیدنی­ها) پوشاک

مسکن

وسایل زندگی

هزینه­های ازدواج مصارف مربوط به آموزش و تحصیل

مرکب و وسیله نقلیه وسایل آرایش و زیبایی

انرژی

مصارف بهداشتی و درمانی

مصارف تفریحی و تشریفاتی(مسافرت) مشارکت­های اجتماعی (اطعام، انفاق...)

پس انداز و سرمایه­گذاری برای آینده.

قرآن کریم، با برشمردن مصداق­های فراوانی از مصارف مورد نیاز آدمی در آیاتی متعدد،⁽³⁾خاطر نشان می­سازد که خداوند، امکانات مورد نیاز انسان‌ها را در اختیارشان نهاده است:

{وَآتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها:⁽⁴⁾و از هر چه از او

خواستید به شما عطا کرد، و اگر نعمت خدا را شماره کنید، نمی‌توانید آن را به شمار درآورید. }

دیدگاه فقیهان

فقیهان، در بحث چند و چون نفقة همسر و مصارف زندگی، عامل «نیاز» را به عنوان ضابطة اساسی مطرح کرده­اند و بر اساس آن، گاه مصداق­هایی را متناسب با عصر خویش بیان نموده­اند. به عنوان مثال محقّق حلّی می­گوید:

«امّا ضابطه مقدار نفقه، تأمین هر آن چیزی است که زن، بدان نیازمند است؛ همچون غذا و خورش و پوشاک و مسکن و خادم و وسیله روغن مالی [: لوازم آرایشی].»⁽¹⁾

در بارة شرایط فقیر مستحق دریافت زکات نیز، برخی تصریح کرده­اند تمامی «نیازمند‌یهای» فقیر از داراییش استثنا می‌شود و با دارا بودن آنها، [اگر خرج سالش را نداشت] پرداخت زکات به او و خانواده‌اش جهت تأمین مخارج زندگی، مُجاز است.⁽²⁾

همچنین، در بحث خمس، در توضیح این مسأله که: خمس پس از اخراج مؤونه، محاسبه و پرداخت می­شود، گفته­اند:

«مراد از مؤونه، هر آنچه چیزی است که شخص بدان «نیاز» دارد.»⁽³⁾

یکی از فقیهان می­گوید:

«خانة مناسب شخص و نیز [هزینه‌های مربوط به] همسر مناسب و تمامی نیازمندی‌ها، همچون ظروف، وسایل، خدمتکاران، کنیزان، اسب­ها، فرش و رختخواب، هدایا، لباس، مرکب­ها و مانند آن، همگی داخل در مؤنه می­باشند.»⁽⁴⁾

چنان‌که در بحث استطاعت حج نیز، نیاز را مطرح کرده­اند.⁽⁵⁾

دو. سطوح مختلف در تأمین نیازهای مادّی

اشاره

در مقام تصور و همچنین در عالم واقع مردم جهت تأمین نیازهای مادّی و اقتصادی خویش در سطوح مختلفی قراردارند. در یک نگاه می‌توان این سطوح را در هفت سطح تقسیم نمود. سطح اضطرار، عسر و حرج، مسکنت، فقر، عمومی، توسعه و رفاه و سطح اسراف.

انسان شناسی اسلامی جهت پاسخ‌گویی به نیازهای مادّی -به مانند نیازهای معنوی- حدّ و مرزهایی مشخص نموده است که در آن دو سطح عمومی و توسعه و رفاه مطلوبیت دارد و سطوح دیگر باید خویش را به این سطوح رسانده ویا به آن بازگردند.

جهت شناخت بیشتر این امر به تفصیل به این سطوح اشاره می‌شود.

1. اضطرار

اشاره

پایین‌ترین سطح برآورده نمودن نیازهای مادّی و به دیگر تعبیر نازل‌ترین سطح مصرف، اضطرار است. اضطرار مفهومی عرفی است. به این معنا که شخص در این مرحله به حدّی از نیاز می‌رسد که ناگزیر از استفاده شیئ می‌باشد که استفاده از آن برایش جایزه نبوده است.

در این صورت انسان احتمال می‌دهد ضرری در بارة خود یا نفس محترمی ایجاد شود که اغلب مردم آن را تحمل نمی‌کنند. این ضرر می‌تواند مربوط به جان، مال و یا آبرو باشد و راه رهایی از این ضرر، ارتکاب عملی است که در حالت عادی، حرام است⁽¹⁾و یا ترک عملی که انجام آن واجب است.

محقّق حلّی در تعریف مضطر می‌فرماید:

«مضطر کسی است که بترسد اگر چیزی نخورد، از بین برود یا به بیماری دچار شود یا ضعفی بر او عارض گردد که از همراهانش [در سفر] عقب بماند و تلف گردد.⁽²⁾

شهید ثانی ترسِ از طولانی شدن مریضی یا سختی در بهبود را هم داخل در معنای مضطر دانسته است.⁽¹⁾

مرحوم صاحب جواهر، موارد اضطرار را گسترش داده، ترس بر نفس محترم مانند ترس زن باردار نسبت به جنین، ترس بر آبرو، یا مال محترم و به طور کلی هر ضرری را که معمولاً تحمل نمی‌شود، در تحقق اضطرار داخل دانسته است.⁽²⁾

گفتنی است این سطح از برآورده نمودن نیازها و مصرف امکانات، سطحی است که از سر ناچاری پیش می‌آید و اسلام برای جلوگیری از تلف شدن مکلّف آن را اجازه نموده است. لذا فرد باید تمام تلاش خویش را به کار بندد تا از این سطح خارج شده و به سطح مطلوب ارتقا یابد.

حکم اضطرار

شخص مضطر گاه ناگزیر است در اموال خویش تصرفی نماید که در شرایط معمول چنین تصرفی جایز نبوده است و گاه مجبور است در اموال دیگری بدون اجازه تصرف نماید. برای هر یک احکامی است که به آن اشاره می‌گردد.

الف) اضطرار به تصرف در مال خویش

گاه انسان در پاسخ به نیازِهای اضطراری، محتاج به استفادة غیر مجاز از اموال خویش است، مانند خوردنِ گوشت مردار یا حیوانات حرام گوشت و یا نوشیدنِ آب یا غذای نجسی که مالکش می‌باشد و یا دور ریختن اموال خویش جهت نجات جان خود یا دیگری، چون به آب انداخت اموال برای نجات سرنشینان کشتی.

چنین مصرف‌هایی در شرایط معمولی، حرام یا اتلاف مال است، امّا در زمان اضطرار، حلال می‌شود.

ب) اضطرار به تصرف در مال دیگری

گاه افراد از سر اضطرار نیازمند تصرف در مال دیگری می‌شوند. در این صورت حکم تکلیفی -به مَثل حرمت- برداشته می‌شود و تصرف جایز است.⁽¹⁾ولی حکم وضعی باقی است و در صورت ایجاد خسارت ضمان آور است.⁽²⁾

در این‌جا آوری چند نکته لازم است.

«من اضطر إلی المیتة والدم ولحم الخنزیر فلم یأکل شیئًا من ذلک حتی یموت فهو کافر:⁽³⁾هر کس به خوردن مردار، خون وگوشت خوک مضطر گردد و از آنها هیچ نخورد تا بمیرد، کافر است».

این ملاک در برخی عبارات فقهی نیز به روشنی قابل مشاهده است. بنگرید:

«در هر موردی که حفظ جان، به انجام عمل حرامی بستگی داشته باشد، انجام آن، واجب است. و اجتناب جایز نیست و بین شراب، گِل و سایر محرمات نیز فرقی نیست. بنابراین اگر به گونه‌ای تشنه شودکه بر جان خویش بترسد، نوشیدن شراب جایز بلکه واجب است».⁽⁴⁾

امّا در صورتی که دفع ضرر واجب نباشد، -مانند جلوگیری از سرقت اموال خویش- تصرف در مالی دیگری برای جلوگیری از آن نیز واجب نیست، بلکه جایز است. مانند استفاده بدون اجازه از تلفن دیگری برای جلوگیری از سرقت.

فعلیّت نخواهد داشت. به عنوان مثال، یکی از شرایط واجب نماز استقرار و آرامش بدن است. این وجوب در زمان اضطرار، برداشته شده است.⁽¹⁾

«اگر فردی به انجام عملی حرام، مضطر شود، باید به میزان ضرورت، بسنده کند و زیادتر از آن برای وی جایز نیست. بنابراین اگر ضرورت، ایجاب کند که برای بر طرف ساختن خطر از خویش، شراب بنوشد یا مردار بخورد، باید به همان مقدار ضرورت اکتفا کند و استفادة بیشتر از آن، جایز نیست».⁽³⁾

2. عسر و حرج (ضیق)

اشاره

دومین سطح در تأمین نیازهای مادّی، سطح «عسر و حرج» است.

«عسر و حرج» به حالتی غیر طبیعی گفته می‌شود که تحمّل آن سخت و مشقت‌زا است. این نکته گفتنی است که هر چند این حالت مشقت زا است ولی تحمّل آن، به گونه‌ای نیست که از توان مکلّف خارج باشد و یا باعث به وجود آمدن ضرر و زیان برای وی شود و یا موجب اخلال نظام گردد.⁽⁴⁾

حکم «عسر و حرج»

«عسر و حرج» -به مانند اضطرار- باعث می‌شود حکم الزامی، چه وجوب و چه حرمت، برداشته شود.⁽⁵⁾بنابراین مصارفی که در شرایط عادی، واجب است مانند مصرف آب برای وضو یا غسل، در هنگام عسر و حرج، وجوبی نخواهد داشت. صاحب عروه در این باره آورده است:

«اگر استعمال آب، ضرر نداشته باشد؛ بلکه باعث حرج و سختی شود مانند رنج سرما و خشونت پوست، بعید نیست [وضو یا غسل] صحیح باشد؛ گر چه تیمّم هم جایز است».⁽¹⁾

هم چنین مصارفی که در وضعیت معمولی، حرام است، در زمان عسر و حرج جایز می‌گردد؛ مانند استفاده از موی مصنوعی در کشورهایی که رعایت پوشش اسلامی را ممنوع کرده‌اند.⁽²⁾

پس در این شرایط برای برآورده نمودن نیازها مادّی سطح ویژه‌ای از مصرف شکل می‌گیرد که بر اساس آن مصارف خاصی، مباح می‌گردد. روشن است، اجازه شارع مقدس به این سطح از مصرف نیز بار جلوگیری از به مشقت افتادن مکلفین است لذا شایسته است افراد برای رسیدن به سطح مطلوب تلاش نمایند.

در پایان این قسمت نیز چند نکته گفتنی است.

مرتکب عمل حرامی نشده است.⁽¹⁾هرچند برخی در این‌جا احتیاط نموده‌اند.⁽²⁾

3 و 4. مسکنت و فقر

اشاره

سومین و چهارمین سطح از سطوح برآورده نمودن نیازهای مادّی سطح مسکنت و فقر است. «مسکین» کسی است که هزینة لازم برای تأمین مخارج خود و افراد تحت سرپرستی خویش را ندارد.⁽⁶⁾فقیر نیز این گونه است.⁽⁷⁾

بدین ترتیب، مسکین و فقیر در این معنا مشترک‌اند که هزینة لازم برای تأمین مخارج افراد تحت سرپرستی خویش را ندارند.⁽⁸⁾امّا لغویان، راجع به تفاوت این دو واژه، هم نظر نیستند. برخی، وضعیت مالی فقیر را از مسکین، ضعیف تر می‌دانند و بعضی، مسکین را ضعیف تر از فقیر معرفی کرده‌اند.⁽⁹⁾این اختلاف در آرای فقیهان نیز دیده

می‌شود.⁽¹⁾ولی به نظر می‌رسد بیشتر فقیهان مسکین را از نظر مالی بد حالتر از فقیر می‌دانند.⁽²⁾

در تعریف شرعی فقیر و مسکین، قید زمان نیز دخالت داده شده است. فقیر شرعی کسی است که نه مخارج سال خود و افراد تحت تکفل خویش را دارد و نه حرفه و امکاناتی که بتواند چنین هزینه‌ای را تأمین کند.⁽³⁾

احکامِ ویژه‌ای برای این دو سطح مطرح است که ما به خاطر اشتراک احکام آنها، مباحث را تحت یک عنوان مطرح می‌کنیم.

حکم مسکین و فقیر

«مسکین» و «فقیر» در بسیاری از موارد، نسبت به برآورده نمودن نیازهای مادّی و استفاده از امکانات مالی، احکام مشترک دارند. موارد ذیل نمونه‌هایی از این موارد است:

جواز دریافت زکات؛ ⁽⁴⁾

عدم وجوب پرداخت زکات فطره؛⁽⁵⁾

کراهت یا عدم استحبابِ صدقه دادن؛⁽⁶⁾

جواز دریافت خمس برای سادات فقیر و مسکین؛⁽⁷⁾

اجازة استفاده از مال یتیم، برای ولیّ فقیر و مسکین به میزان کفایت یا اجرة المثل؛⁽⁸⁾

وجوب پرداخت جزیه بر فقیر و مسکینِ اهل کتاب که در سرزمین مسلمانان زندگی

می‌کنند. هر چند برای دریافت آن باید تا زمان تمکّنِ آنان، صبر کرد. ⁽¹⁾

جواز دریافت کفّاره؛ هر چند برخی فقط این مورد را مخصوص مسکین می‌دانند⁽²⁾ولی اکثر، دو گروه مسکین و فقیر را شایسته دریافت کفّاره می‌دانند.⁽³⁾

امکان وجوب حج برای فقیر و مسکینی که مالی به دست آورده‌اند که با آن امکان انجام حج برایشان حاصل می‌شود ولی هزینه سالانة آنان را کافی نیست.⁽⁴⁾

در پایان گفتنی است: اگر کسی با توجه به تفاوت وضعیت معیشتی مسکین و فقیر مالی را برای مسکین، وقف یا نذر نماید و یا بر این اساس وصیت کند، استفاده آن در غیر موردش (فقیر) جایز نیست.

این سطح از سطوح برآورده نمودن نیازهای مادّی نیز مطلوبیت ندارد و درباره آن آموزه‌های دینی فراوانی در دست است. به مناسبت و با توجه به تأکید اسلام برای خروج از این سطح به برخی از آیات و روایات در این باره اشاره می‌گردد.

بدون تأمین نیازهای مادّی، امکان زندگی توأم با سلامتی و کار آمدی وجود نخواهد داشت، و در نتیجه، فرد از رسیدن به کمالات معنوی و ایفای وظایف انسانی و الهی خود باز می­ماند و هدف آفرینش او، که همان معرفت، عبادت⁽⁵⁾و علم⁽⁶⁾و در نتیجه قرب به حق است⁽⁷⁾، تحقق نخواهد یافت.

پیامبر گرامی خدا صلی الله علیه و آله در سخنی که واقع بینی آموزه­های اسلامی را نشان می­دهد، فرمود:

«اللهمّ بارک لنا فی الخبز، ولاتفرق بیننا وبینه فلولا الخبز ما صُمنا ولا صلّینا ولا ادیّنا

فرائض ربنّا عزّوجل:⁽¹⁾پروردگارا، برای ما در نان برکت ده، و میان ما و آن جدایی میفکن، چرا که بی نان، توان روزه گرفتن، نماز خواندن و انجام فرایض پروردگار متعال خود را نداریم.»

روشن است که «نان» در این روایت به عنوان نماد نیازهای مادّی انسان یادشده و منحصر به آن نیست. چنان‌که کمبود امکانات مادّی و تأمین نشدن بجا و به اندازه نیازمندی­ها، به طور مستقیم نیز بر باورهای دینی، انجام وظایف عبادی و نیل به کمالات معنوی، تأثیری منفی دارد. امام صادق علیه السلام به نقل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«کاد الفقر أن یکون کفراً:⁽²⁾فقر، آستانة کافری است.»

و امام علی علیه السلام می‌فرمایند:

«...فإنّ الفقر منقصة للدّین:⁽³⁾همانا فقر، مایة نقص در دین است.»

نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله به زمامداران جامعة اسلامی چنین فرمان می‌دهد:

«...ولم یفقرهم فیکفرهم...:⁽⁴⁾[زمامداران، مردم] را فقیر نسازند تا به کفر گرایند.»

فقر می‌تواند از دو سو به دینداری فقیر آسیب رساند:

نخست آن‌که بسیاری از مردم، از بنیانهای ایمانی و معرفتیِ استواری برخوردار نیستند. این مسأله در کنار ناتوانی فکری مناسب در تحلیل، نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی، مردم را وامی‌دارد تا رنج و محرومیت و مشکلات اقتصادیِ خود را به خدا و دین نسبت دهند و تا مرز کفر پیش روند، به ویژه هنگامی که با پندار «تقدیر الهی بودن فقر» خداوند را بانی ظلم به خویش انگارند. افزون بر آن، حتّی با حفظ اعتقادات نیز، ممکن است فشار فقر، آنان را به گناهانی همچون دزدی، کلاه‌برداری و خودفروشی وادارد که این خود، کفر عملی به شمار می‌رود⁽⁵⁾.

دوّم این‌که تنگدستان با ایمانی که به دلیل باورهای استوار دینی، در برابر رنجها و سختیها، شکیبایی می‌ورزند از انجام بسیاری از وظایف دینی و عبادی، همچون حج، پرداخت صدقات و زکات و مانند آن، محروم می‌مانند⁽¹⁾.

از این روی، نیازهای مادّی انسان، جنبه عمومی داشته و استثناپذیر نیست، حتّی پیامبران و اولیای الهی نیز که در اوج معنویت و ملکوت بوده­اند، به طور طبیعی، به امکانات مادّی نیاز داشته­اند.

{وَما أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ إلاّ إِنَّهُمْ لَیَأْکُلُونَ الطَّعَامَ وَیَمْشُونَ فِی الأَسْوَاقِ:⁽²⁾و پیش از تو پیامبران [خود] را نفرستادیم جز این‌که آنان [نیز] غذا می‌خوردند و در بازارها راه می‌رفتند. }

در روایات مربوط به لزوم و مقدار نفقه همسر، با عبارت­هایی گوناگون، به اصل نیاز اشاره شده است. از جمله:

«انفق علیها ما یقیم ظهرها مع کسوه:⁽³⁾برای او [همسرش]به مقداری که نیازهای او را تأمین کند، همراه با پوشاک، هزینه نماید.»، «یشبعها و یکسوها:⁽⁴⁾او را سیر نماید و بپوشاند.» «یکسوها من العری و یطعمها من الجوع⁽⁵⁾: او را از برهنگی بپوشاند و از گرسنگی سیر نماید.»

در بحث ویژگی­های فقیری که استحقاق دریافت زکات دارد، امام صادق علیه السلام در پاسخ کسی که می­پنداشت دارا بودن خانه و دیگر نیازمندی­های اساسی، مانع دریافت زکات می‌شود، فرمود:

«أفتأمرنی ان آمره یبیع داره وهی عزّه ومسقط رأسه او یبیع جاریته التی تقیه الحّر والبر وتصون وجهه ووجه عیاله، أو آمره یبیع غلامه و جمله و هو معیشه وقوته بل

یأخذ الزکاة:⁽¹⁾آیا مرا وا می­داری به او دستور دهم خانه­اش را، که عزّت او و محل سکونتش است، بفروشد! یا کنیزش را، که او را از گرما و سرما حفظ می­کند و آبروی او و خانوده­اش را صیانت می­نماید بفروش رساند! یا به او دستور دهم غلام و شترانش را که وسیله کسب درآمدش می‌باشد بفروشد؟![خیر]، بلکه زکات دریافت کند.»

صاحب جواهر از این روایت، استثنای همه نیازمندی­های فرد را فهمیده است.⁽²⁾

در بحث فقیری که استحقاق دریافت زکات را دارد، امام صادق علیه السلام فرمود:

«فان لم تکن الغله تکفیه لنفسه و لعیاله فی طعامهم و کسوتهم وحاجتهم من غیر اسراف، فقد حلْت له الزکاه:⁽³⁾پس اگر محصول کشاورزی برای غذا و پوشاک و نیازمندی­های خود و خانواده­اش -بدون زیاده­روی و اسراف- کافی نیست، دریافت زکات برای او حلال است.»

5. سطح عمومی (معروف)

پنجمین سطح از سطوح برآورده نمودن نیازهای مادّی (مصرف)، سطح عموم مردم یک جامعه است. افراد در این سطح از خط فقر بالاتر آمده و نسبت به سطوح پیشین از وضعیتِ معیشتیِ بهتری برخوردار‌ند.

از این سطح در متون دینی، بیشتر به «معروف» تعبیر شده است. ولی در برخی عبارت کفایت،⁽⁴⁾اقتصاد،⁽⁵⁾حدّ وسط⁽⁶⁾و غنا⁽⁷⁾نیز دیده می‌شود.

شایع‌ترین معنایی که در متون فقهی برای معروف به کار رفته است در مباحث امر به معروف و نهی از منکر است. امّا مراد از این واژه در این‌جا (محل بحث)، مصارفی است

که میان مردم رایج است و در زندگی معمول و ارتباط‌هایشان، جریان دارد، به گونه‌ای که برای بیشتر آنان، امری طبیعی تلقّی می‌شود.⁽¹⁾

در مرزبندی و بیان حدّ و حدودِ سطح عمومی، خروج از خط فقر را باید به عنوان حداقل و کف به حساب آورد. ولی در سقف و حداکثر نظراتی وجود دارد که از سطح توسعه تا نرسیدن به حدّ اسراف تعبیر شده است.

این سطح، کفِ مطلوبیت را از نظر دینی دارا است و لازم است افراد تمام تلاش خویش را برای دست یافتن به این سطح از دارایی به کار بندند. تأکیدهای فراوان دین که در بحثهای بعد پیشکش می‌شود، نمونه‌هایی از دستور دین برای رسیدن به این سطح است.

6. توسعه و رفاه

اشاره

ششمین سطح از سطوح تأمین نیازهای مادّی یا به عبارتی مصرف سطح توسعه و رفاه است.

میزان دارایی افراد در این سطح به گونه‌ای است که نه تنها آنان را از سطح چهارم مصرف یعنی فقر، خارج کرده است؛ بلکه امکانات زندگی و مصارف آنها از سطح متعارف (سطح عمومی) نیز فراتر رفته است. مرز نهایی این سطح، اسراف است.⁽²⁾

حکم توسعه

ورود به این سطح مستحب است. محقّق بحرانی می‌گوید: «گاه به دست آوردن روزی، واجب است و آن تلاش برای به دست آوردن مالی است که به وسیلة آن، خودِ فرد و افراد واجب النفقه وی به حدّ کفاف می‌رسند. گاه این تحصیل، مستحب است و آن تلاش برای به دست آوردن مالی است که فراتر از این میزان بوده و به منظور توسعة بر خود و افراد واجب النفقه، انجام می‌شود و آن مصرف در کارهای خیر و نیکی‌ها

است.⁽¹⁾شهید اوّل، چنین هزینه‌ای را از برترین صدقات دانسته است.⁽²⁾

نسبت به توسعه مادّی، در برخی زمانها تأکید بیشتری شده است. به مَثل، دراعیاد و شب و روز جمعه لازم است با توسعه بر افراد تحت سرپرستی و ایجاد نشاط در آنها با تهیة هر آنچه از گوشت، شیرینی، میوه و سبزیجات میسّر است، این زمانها را ممتاز نمود.⁽³⁾

با توجه به استحباب توسعه، هزینه‌هایی که به این منظور انجام می‌شود، جزء مؤونه به شمار رفته و پرداخت خمسِ آنها واجب نیست.⁽⁴⁾

7. اسراف

اسراف هفتمین سطح از سطوح مصرف است. در این سطح افراد از حدّ طبیعی مصرف خارج شده و زیاده روی در تأمین نیازهای مادّی دچار می‌گردند.

افراد جامعه در تمام سطوح به گونه‌ای به این امر مبتلایند که از بین بردن و به هدر دادن مال و هزینه کردن مال، فراتر از میزانی که شایستة اوست از مصادیق آن است.

از آن رو که به این سطح از مصرف در فصل‌های آینده به تفصیل خواهیم پرداخت به همین مقدار بسنده می‌گردد.

سه. سطح مطلوب تأمین نیازها

مبتنی بر مطالب پیش در بیان سطوح برآورده نمودن نیازهای مادّی، اکنون این پرسش مطرح است که سطح مطلوب تأمین نیازمندها چیست؟ چه، برای برطرف ساختن نیازهای مادّی، می­توان به حداقل ممکن اکتفا نمود؛ غذا و لباسی بسیار ساده و کمترین لوازم زندگی و سایر امکانات درحد ضرورت و می­توان سطوح بالاتری را از نظر مقدار

و کیفیت در نظر گرفت و رفاه و آسایش را برای زندگی تأمین کرد.

هر چند به اختصار در میان سخن از سطوح مصرف به این پرسش پاسخ گفتیم ولی از آن رو که مطلب دارای اهمیت است به تفصیل آن می‌پردازیم.

از آموزه‌های اسلامی چنین برمی‌آید که جهت تأمین نیازهای رفاهی تمام انسان‌ها، سطح ششم از سطوح یاد شده (توسعه و رفاه)، تأکید شده است، بدین‌معنا که همة افراد، در کنار تأمین نیازمندیهای ضروری خود، از امکانات رفاهی نسبی و متعارف نیز برخوردار باشند:

{وَلَقَدْ مَکَّنَّاکُمْ فِی الأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَکُمْ فِیهَا مَعَایِشَ...:⁽¹⁾و قطعاً شما را در زمین، قدرت عمل دادیم، و برای شما در آن، وسایل معیشت نهادیم. }

{قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَة اللهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاة الدُّنْیَا...:⁽²⁾بگو: زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدیدآورده و [نیز] روزی‌های پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده است؟ بگو: این [نعمت‌ها] در زندگی دنیا برای کسانی است که ایمان آوردند. }

در روایات نیز به این نکته توجه شده است و فراهم ساختن رفاه نسبی جامعه، از آرمانهای اقتصاد اسلامی است، به گونه‌ای که حتّی به فقیران و تنگدستان، آن اندازه زکات و صدقه، باید داده شود که به زندگی متوسط دست یابند.

از نگاه این روایات، اقتصاد اسلامی بر آن است تا نیازهای جامعه را برای دستیابی به رفاه نسبی برآورده سازد.⁽³⁾

بر این اساس، آن چه در سطح مطلوب تأمین نیازهای، بایستی در نظر گرفته شود عبارتند از:

اکنون توضیح نکات یادشده را به همراه دلایل و شواهد آن پیشکش می‌نماییم.

چهار. عدم مطلوبیت اکتفا به حدّاقل

در مورد عدم مطلوبیت اکتفا به حدّاقل، می­توان به چند دسته از آیات و روایات استناد کرد:

آیاتی که نعمت‌های متعدد الهی را برمی‌شمارند و بر بهره­گیری از آنها و تأمین رفاه و آسایش نسبی در زندگی تاکید نموده‌اند، به گونه­ای مصرف فراتر از حداقل را، نشان می‌دهند. از جمله: آیه پیش گفته مبنی بر عدم تحریم زینت‌ها و نیز:

{وَالْأَنْعامَ خَلَقَها لَکُمْ فیها دِفْ‌ءٌ وَمَنافِعُ وَمِنْها تَأْکُلُونَ وَلَکُمْ فیها جَمالٌ حینَ تُریحُونَ وَحینَ تَسْرَحُونَ وَتَحْمِلُ أَثْقالَکُمْ إِلی بَلَدٍ لَمْ تَکُونُوا بالِغیهِ إِلاَّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ

رَحیمٌ وَالْخَیْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمیرَ لِتَرْکَبُوها وَزینَةً وَیَخْلُقُ ما لا تَعْلَمُونَ:⁽¹⁾و چارپایان را برای شما آفرید: در آنها برای شما [وسیله] گرمی و سودهایی است و از آنها می‌خورید و در آنها برای شما زیبایی است، آن گاه که [آنها را] از چَراگاه برمی‌گردانید و هنگامی که [آنها را] به چراگاه می‌برید و بارهای شما را به شهری می‌برند که جز با مشقت بِدنها بدان نمی‌توانستید برسید. قطعاً پروردگار شما رئوف و مهربان است. و اسبان و استران و خران را [آفرید] تا بر آنها سوار شوید و [برای شما] تجمّلی [باشد]، و آنچه را نمی‌دانید می‌آفریند. }

مناظره امام صادق علیه السلام با جمعی از صوفیه که می­پنداشتند مصرف، بایستی در حدّ ضرورت باشد، از جمله، روایت مفصّلی که مرحوم کلینی در این باره نقل کرده است که: سفیان ثوری، نزد امام صادق علیه السلام آمد و بر نوع لباس حضرت که از کیفیت و مرغوبیت برخوردار بود، خرده گرفت. امام علیه السلام با تفصیل با وی سخن گفت و با استناد به آیات و روایاتی چند از پیامبر صلی الله علیه و آله، و نیز بیان سیرة سلمان، ابوذر، سلیمان، داود، یوسف علیه السلام و ذوالقرنین، پندار آنان را نادرست، و سبک زندگی و مصرف آنان را نامطلوب دانست.⁽²⁾و نیز مناظره ابن عباس با خوارج، که از سوی علی علیه السلام به سوی آنان فرستاده شد بود. ⁽³⁾

روایاتی که بر موغوبیت کالاهای مصرفی، لذیذ بودن غذاها، لباس زیبا، وسیع بودن منزل مسکونی، راهوار بودن مرکب و نیز گشایش در زندگی تأکید کرده­اند. تردیدی نیست که مطلوبیت این موارد، به معنای مطلوبیت ایجاد رفاه در زندگی و مصرف است. برای نمونه به برخی روایات در این باره بنگرید:

«عن ابی الحسن علیه السلام قال: ینبغی للرجل أن یُوسّع علی عیاله کی لا یتمنوّا موته...:⁽⁴⁾

شایسته است مرد، در زندگی خانواده­اش گشایش ایجاد نماید تا مرگ او را آرزو نکنند.»

«عن الرضا علیه السلام قال: صاحبُ النِّعمةِ یجب علیه التوسعةُ علی عیاله:⁽¹⁾صاحب نعمت، باید بر خانواده­اش گشایش دهد.»

«عن ابی عبدالله علیه السلام قال: سألته عن الرجل الموسر یتخذُ الثیابَ الکثیرة الجیاد والطیالسته والقمصَ الکثیرة یصون بعضها بعضاً یتجمّل بها أیکون مُسرفأ؟ قال: لا، لان الله عزّوجل یقول: لینفق ذو سعه من سعته:⁽²⁾شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید: هر گاه مردی ثروتمند، جامه­هایی فراوان و مرغوب، و طیلسان (رداهایی سبز و زیبا) و پیراهن­های زیادی داشته باشد تا به وسیلة برخی از آن­ها، برخی دیگر را حفظ نماید، و بدان­ها خود را بیاراید، اسراف­کار به شمار می­آید. فرمود: خیر، زیرا خداوند می­فرماید: «بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند.»⁽³⁾

«عن ابی حمزه قال: کنّا عند ابی عبد الله علیه السلام جماعة فدعا بطعامٍ مالنا عهدٌ بمثله لذاذةً و طیباً واوتینا بتمرٍ نَنظرُ فیه الی وجوهِنا من صفائه و حُسنه. فقال رجلٌ: لَتُسْألُّنَّ عن هذا النًّعیمِ الذی نعمتم به عند ابن رسول الله. فقال ابو عبدالله علیه السلام: الله أکرم و أجلّ من أن یُطعمکم طعاماً فیسوغکموه ثم یسألکم عنه، ولکن یسألکم عمّا أنعم علیکم بمحمّد و آل محمد صلی الله علیه و آله:⁽⁴⁾ابو حمزه گوید: گروهی نزد امام صادق علیه السلام بودیم. پس ما را به غذایی فراخواند که هرگز به لذت و پاکی آن ندیده بودیم. خرمایی برایمان آوردند که از صفا و مرغوبیتش، می­توانستیم صورت خود را در آن نظاره کنیم. در این هنگام مردی گفت: به طور قطع از این نعمتی که نزد پسر رسول خدا صلی الله علیه و آله به شما

ارزانی شد، سؤال خواهید شد. در این هنگام امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند، کریم‌تر و بزرگ‌تر از آن است که غذایی به شما بدهد و آن را بر شما گوارا سازد، سپس در بارة آن از شما سؤال و بازخواست نماید. بلکه از نعمت محمّد و آل محمد صلی الله علیه و آله که به شما ارزانی داشته، از شما سؤال خواهد کرد.»

«قال ابو عبدالله علیه السلام: إعمل طعاماً وتنوق فیه وادع علیه أصحابک:⁽¹⁾امام صادق علیه السلام فرمود: غذایی آماده نما و آن را لذیذ و مرغوب کن و یارانت را برای آن دعوت نما.»

«قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من سعادة المسلم سعة المسکن... والمرکب الهنیئ:⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: از خوشبختی مسلمان، وسیع بودن مسکن... و مرکب راهوار است.»

این گونه است که شهید اوّل، در سخنی استوار که برگرفته از آیات و روایات است می­گوید:

«مستحب است آدمی خود را برای افراد نزدیک بیاراید، آن سآن‌که برای غریب و ناآشنا ­آراسته می‌سازد، و لباس­هایی فراوان و شیک و مرغوب داشته باشد، چرا که در دارا بودن سی عدد لباس و نیز نفیس بودن آن­ها، اسرافی نیست، وآن چه از صحابه در مورد خلاف آن نقل شده، ناشی از ناداری و به پیروی از شرایط زمان بوده است.»⁽³⁾

روایاتی که بر لزوم تأمین فقیر تا حدّ رسیدن به سطح معیشتی مناسب و توأم با رفاه نسبی تأکید می­کنند و پرادخت زکات را برای این منظور مجاز می­شمرند، به گونه­ای که حتّی دارا بودن خادم نیز، مانع از دریافت زکات نمی­شود. بنگرید:

«عن ابی بصیر: قال: قلت لابی عبدالله علیه السلام: إنّ شیخاً من أصحابنا یقال له عمر، سأل عیسی بن اعین -وهو محتاج- فقال له عیسی: امّا انّ عندی من الزکاة، ولکن لا اعطیک منها، فقال له: ولِم؟ قال: لانّی رأیتُک اشتریتَ لحماً و تمراً. فقال: انّما ربحت

درهماً فاشتریت بدانقین لحماً وبدانقین تمرأ، ورجعت بدانقین لحاجة. قال: فوَضع ابو عبدالله علیه السلام یَدَه علی جبهته ساعة، ثم رفع رأسه، ثم قال: إنّ الله نظر فی أموال الأغنیاء، ثم نظر فی الفقراء فجعل فی أموال الأغنیاء ما یکتفون به، ولو لم یکفهم لزادَهم. بلی فلیُعطه ما یأکل ویشرب ویکتسی ویتزوّج ویتصدق ویحجّ:⁽¹⁾ابو بصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: پیرمردی از اصحاب ما [:شیعیان] به نام عمر که نیازمند است، از عیسی بن اعین درخواست کمک کرد. عیسی به او گفت: البته نزد من زکات هست، ولی به تو نمی­دهم. وی گفت: برای چه؟ گفت: زیرا دیدم که گوشت و خرما خریدی. وی پاسخ داد: من صرفاً یک درهم به دست آوردم و به دو دانق[از آن] گوشت و به دو دانق خرما خریده و دو دانق را نیز برای برآوردن نیازی دیگر، بازگرداندم. [ابوبصیر] گوید: امام صادق علیه السلام دست خویش را لحظه­ای بر پریشانی­اش نهاد، آن گاه سرخود را بلند نمود و فرمود: به راستی خداوند به اموال توانگران نظر فرمود، سپس به نیازمندان نظر کرد. آن گاه در اموال توانگران، به مقداری [برای فقیران] قرار داد که برای آنان کافی باشد، و اگر کفایت نمی‌کرد بر آن می‌افزود.آری، باید [از زکات آن قدر] به او بدهد تا بخورد و بنوشد و بپوشد و ازدواج کند و صدقه دهد و حج گزارد.»

«عن سماعة قال: سألت ابا عبدالله علیه السلام عن الزکاة هل تصلح لصاحب الدار والخادم؟ فقال: نعم:⁽²⁾سماعه گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا زکات به کسی که خانه و خادم دارد، می‌رسد؟ فرمود: آری.»

نیز سخن معروف امام علی علیه السلام به صحابی خود: «علاء» و نکوهش او به سبب اکتفا به حداقل‌ها که پس از این خواهد آمد⁽³⁾، بر این مطلب دلالت دارد.

پنج. نرسیدن به حدّ اسراف و اتراف

در مورد نکته دوم، یعنی نرسیدن سطح مصرف به حدّ اسراف و اتراف، آیات و

روایات فراوانی وجود دارد که در جای خود، در همین نوشته خواهد آمد.

شش. تعیین سطح مطلوب مصرف و نقش عرف

در مورد نکته سوم، یعنی تعیین سطح مطلوب مصرف، همان گونه که پیشتر گفتیم، آن چه از آیات و روایات بر می­آید، نقش مؤثّر عرف و شرایط اقتصادی عموم مردم است.

قرآن کریم، تعیین هزینه­های زندگی را، با واژه «معروف» بیان فرموده و سطح متعارف را، معیاری مؤثر برای مصرف صحیح قرار داده است. بنگرید:

{وَعَلَی الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوف:⁽¹⁾و خوراک و پوشاک آنان [مادران]، به طور شایسته، بر عهده پدر است.} و {وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوف:⁽²⁾و با آنها به شایستگی رفتار کنید. }

مستنداتی حدیثی نیز، حاکم بودن عرف و عادت را در تعیین چند و چون کالاهای مصرفی، ثابت می­کنند، از جمله:

شخصی درباره علت تفاوت نوع لباس امام صادق علیه السلام با لباس علی بن ابی طالب علیه السلام، پرسید و به حضرت عرض کرد:

«شما فرمودید علی بن ابی طالب علیه السلام، لباس خشن و پیراهن چهار درهمی می‌پوشید، ولی می­بینیم که بر تن شما، لباسی زیباست؟ فرمود: علی بی ابی طالب علیه السلام آن را در زمانی می­پوشید که نامأنوس نبود،...فخیر لباس کّل زمان لباس اهله: بهترین لباس هر زمانی، لباس همان زمان است.»⁽³⁾

نیز فرمود:

«کان رسول الله صلی الله علیه و آله فی زمان قترٍٍ مقتر و کان یأخذ لقتره واقتداره، وإنّ الدنیا بعد

ذلک أرخت عزالیها، فأحقّ أهلها بها أبرارها:⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله در زمانی می‌زیست که وضع زندگی مردم، بسیار سخت و دشوار بود، و ایشان نیز طبق همان شرایط، رفتار می‌نمود، ولی پس از او، دنیا بر مردم گشایش یافت، پس سزاوارترین افراد به [استفاده از] آن، نیکان می‌باشند.»

فقیهان، در مبحث نفقه همسر، تصریح کرده­اند که عامل اصلی تعیین کننده مقدار و کیفیت کالاها و امکانات مورد نیاز همسر، عرف و عادت موجود در هر زمان و مکان است. چه، در قرآن و سنت به طور مطلق به هزینه کردن برای همسر امر شده و مقدار مشخصی در شرع برای آن بیان نگردیده است و در چنین صورتی، به عرف و عادت مراجعه می­شود.⁽²⁾

بر همین اساس، برخی از فقیهان، با بررسی عرف و عادت زمان و مکان خود، موارد هشت گانه­ای را به عنوان نیازهای زندگی مطرح کرده­اند که تأمین آنها برای زن، بر عهده شوهر است، ضمن آن‌که تعیین نوع و جنس و مقدار هر یک را نیز، به عرف و متعارف هر شهر موکول کرده­اند. موارد یادشده عبارتند از: طعام، خورش، لباس، فرش و رختخواب، وسایل آشپزی، وسایل نظافت، مسکن و خادم.⁽³⁾

نیک روشن است که نوع و مقدار کالاهای مصرفی، در گذر زمان پیوسته در حال تغییر بوده و نسبت به مناطق جغرافیایی، متفاوت می­باشد. به همین دلیل، در آموزه­های دینی، برروی مصداق­ها، تأکید نشده و اگر در برخی روایات، نوع و مقداری خاص نیز بیان گردیده،⁽⁴⁾حمل بر عرف و عادت آن زمان می­شود،⁽⁵⁾یا آن‌که گاه، مصداقی یاد

شده که به طور معمول در همه زمان­ها و مکان­ها، مورد نیاز آدمی است.⁽¹⁾

اختلاف شرایط زمانی معصومان و سیره متفاوت آنان، الگوی جامعی را شکل داده است تا آدمی در هر شرایطی، الگوی مصرفی خویش را باز شناسد. فقیهی برجسته در سخنی استوار می­گوید: از جمله مستحبات لباس، پوشیدن وآراستن خود با لباس­های فاخر، در زمانی است که امور [اقتصادی] مردم، گشایش دارد، و پوشیدن لباس پست [و ارزان قیمت] در زمان دشواری و فشار [مالی] است. و بدین جهت، سیره عملی پیامبر صلی الله علیه و آله با بیشتر ائمه علیه السلام تفاوت یافته است.»⁽²⁾

بنابراین، در دیگر زمان­ها ممکن است نیازهای مادّی فرد، منحصر به موارد هشت‌گانه نباشد، یا مصداق­هایی جز آن چه در روایات و متون فقهی بیان شده، افزوده گردد. برای نمونه، امروزه وسایلی همچون جاروبرقی، ماشین لباس­شویی، کولر، تلفن، و حتّی تلویزیون و برخی تجهیزات الکترونیکی، در عرف غالب، جزء وسایل مورد نیاز زندگی قرار می­گیرد که در گذشته، خبری از آنها نبود؛ و در مقابل، برخی وسایل رایج در زمان­های قدیم، امروزه کاربردی ندارند و جزء نیازمندی­ها قرار نمی­گیرد. این گونه است که فقیهان، پیوسته بر مرجع بودن عرف وعادت غالب، در تعیین چند و چون موارد و کالاهای مصرفی، تأکید کرده­اند.⁽³⁾

لیک حدّ عرف، محدود به آن است که به اسراف و تبذیر منتهی نگردد، و آدمی را به سمت مصرف‌زدگی و هزینه­های بی مورد سوق ندهد. چه، گاه در جامعه جریانی شکل می­گیرد و بخش قابل توجهی از جامعه را دربر می‌گیرد و آدمی را به سمت مصارف تجمّلی یا از سر فخر فروشی و هم چشمی سوق می­دهد. روشن است که در این گونه موارد، فرد باید تلاش کند الگوی مصرف عاقلانه و مبتنی برآموزه­های دینی

را رعایت نموده و از این راه، به اصلاح الگوی مصرف عمومی نیز، کمک نماید.

با این حال، از آموزه­های دینی بر می­آید که به جز عرف و عادت، عوامل دیگری نیز در تعیین کالاها و خدمات مصرفی تأثیر گذارند،-همچون درآمد فرد- که در مباحث بعدی خواهد آمد.

هفت. مسأله شأن و تحلیل صحیح آن

اشاره

چهارمین مطلبی که پیشتر اشاره شد، آن بود که در تعیین نوع و مقدار کالاهای مصرفی، افزون بر نیاز جسمی، بایستی عزّت و شرافت فرد نیز، مورد توّجه قرار گیرد، این همان است که فقیهان، گاه ازآن به «شأن» تعبیر می­کنند. اکنون پرسش این است که به طور دقیق شأن افراد یعنی چه و تا چه حدّ می‌تواند بر الگوی مصرف تاثیر گذار باشد؟

برخی چنین می‌پندارند که افراد برخوردار از مقام و موقعیت بالای اجتماعی، بایستی در چگونگی و مقدار مصرف، به‌گونه‌ای متفاوت از مردم عادی عمل نمایند و با بهره‌مندی از امکانات بیشتر، به تجمّل‌گرایی و زندگی اشرافی روی آورند. اینان، چنین رفتاری را با مسألة «شأن» آنان، توجیه نموده‌اند و با الزامی انگاشتن آن، توجه به ساده‌زیستی را خلاف شأن آنان دانسته‌اند.

استناد علمی این مسأله، بحثها و جستارهای فقیهانه‌ای است که در آن، دست‌کم در بابِ‌های نفقه همسر، خمس، زکات و استطاعتِ حج، بحث «شأن» و لزوم رعایت آن بررسی شده است⁽¹⁾.

ولی به راستی آیا شأن به مفهوم پیشین که تنها دارا بودن موقعیت اجتماعی، توجیه‌کنندة نوعی تجمّل‌گرایی است، از نگاه اسلام، پذیرفتنی است و آیا شأنیت، مصرف‌گرایی اشرافی را برای خواص ایجاد می‌کند؟

در پاسخ باید گفت: «شأن» در لغت به معنای «کار مهم»، «امر» و «حال» آمده است.⁽¹⁾

در قرآن کریم، چهار بار این واژه به کار رفته است که در همه، به معنای «کار مهم» می‌باشد⁽²⁾.

از آن‌جا که کارهای مهم، آدمی را به خود مشغول می‌دارد،⁽³⁾این واژه به معنای «شغل» نیز به کار رفته است و به تدریج، معنای عرفی مقام و موقعیت شخصیتی و اجتماعی افراد را گرفته است.

از مجموع آموزه‌های دینی چنین برمی‌آید که رعایت شأن افراد در بهره‌مندی از امکانات به دو صورت تصوّرشدنی است؛ یکی از این دو پذیرفتنی و مستدل است و دیگری ناپذیرفتنی و بی‌دلیل.

صورت نخست که شأنیت، در تعیین نوع و مقدار مصرف تأثیر دارد، این‌گونه تبیین می‌شود: در نظام اسلامی، ارزشها، شایستگی‌ها و توانمندی‌های افراد، جایگاه اجتماعی و مسؤولیت آنان را مشخص می‌سازد و این جایگاه‌ها به تناسب خود، وظایف افراد را تعیین می‌کند. طبیعی است که هرکس در انجام وظایف خود، نیازمند امکاناتی است. بنابراین، «شأن» هر فرد که همان موقعیت و مسؤولیت اوست، وظایفی را بر دوش می‌نهد که او، حق دارد متناسب با شأن خویش، از امکانات لازم استفاده کند تا به تکلیف خود به شایستگی، عمل کند. بر این اساس، شأن هر فرد، توأم با «نیاز» واقعی وی می‌باشد و همان ادلّه‌ای که مصرف به هنگام نیاز را تجویز یا الزامی می‌کرد، در این‌جا نیز این‌گونه است.

از سوی دیگر، گاه ممکن است استفاده از برخی کالاها برای افراد برخوردار از مقام و موقعیت اجتماعی، به دلیل شرایط خاص زمانی و مکانی، باعث نوعی سرشکستگی در

جامعه و تحقیر و خواری آنان باشد. در این‌جا نیز برای حفظ عزّت و شخصیت فرد، چندوچون مصرف وی در حدّ نیاز، تغییر می‌یابد، چنان‌که حضرت رضا علیه السلام با اشاره به این نکته، می‌فرماید:

«إنّ أهل الضعف من موالیّ یحبّون أن أجلس علی اللبود وألبس الخشن ولیس یتحمل الزمان ذلک:⁽¹⁾دوستداران بی‌بضاعت من، دوست دارند من روی نمد بنشینم و لباس خشن بپوشم، ولی زمانة ما، آن را برنمی‌تابد.»

اکنون روایاتی دیگر را در بارة مطلوبیت رعایت شأن به مفهوم صحیح آن بنگرید:

یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام می­گوید:

«در حالی که سبزیجاتی را بردوش کشیده با خود می­بردم، حضرت صادق علیه السلام مرا دید. پس فرمود: یکره للرجل السری أن یَحملَ الشیء الدنی فیُجترءُ علیه:⁽²⁾پسندیده نیست مرد شریف، چیز پستی را به دوش کشد به گونه‌ای که مورد جسارت [دیگران] قرار گیرد.»

یکی از یاران امام کاظم علیه السلام گوید:

«امام با من روبرو گشت در حالی که من، یک عدد ماهی را به دستان خود آویزان نموده بودم. حضرت فرمود: إقذفها إنّی لأکره للرجل السری ان یحمل الشیء الدنی بنفسه، ثمّ قال: إنّکم قوم اعداؤکم کثیرة عاداکم الخلق یا معشر الشیعه إنّکم قد عاداکم الخلق، فتزیّنوا لهم بما قدرتم علیه:⁽³⁾آن را بینداز، چرا که من دوست ندارم مرد توانگر، جنس پَستی را خود حمل و نقل نماید. آن­گاه فرمود: شما گروهی هستید که دشمنانی فراوان دارید. ای گروه شیعیان! مردم با شما دشمنی نمودند. بنابراین، تا آن جا که در توان دارید، در برابر آنان خود را بیارایید.»

این روایت، لزوم رعایت شأن و عزت افراد را، به ویژه در برابر دشمنان، تأکید

می‌کند، نکته­ای که در مطالب بعدی به تفصیل، تحلیل خواهد شد.

یونس بن یعقوب گوید:

«امام صادق علیه السلام به مردی از اهالی مدینه نگریست که برای خانواده خود چیزی خریده و آن را می­برد. پس چون چشمش به حضرت افتاد، خجالت کشید. در این هنگام امام علیه السلام فرمود: آن را برای خانواده­ات خریدی و برای آنان می­بُردی، آگاه باش به خدا سوگند اگر اهل مدینه نبودند، دوست می­داشتم برای خانواده­ام چیزی بخرم، آن گاه برای آنان ببرم. »⁽¹⁾

با این حال، در روایتی چنین آمده که:

«هرکس جامه خویش را وصله زند و کفش خود را بدوزد و کالایش را خود به دوش کشد، از تکبّر مبرّی می­گردد.»⁽²⁾

مرحوم شیخ حرّ عاملی، در توجیه این روایت می­گوید:

«این حدیث، بر موردی حمل می­شود که کارهای یاد شده، نسبت به فرد، در نگاه عرف از امور پست شمرده نشود، یا آن­که مخصوص به شخصی است که از شرافت و پایگاه اجتماعی برخوردار نیست.»⁽³⁾

به نظر می‌رسد توجیه نخست یاد شده، قابل قبول بوده و راه سازگاری این حدیث، با احادیث پیش گفته است.

بنابراین، هر کاری که در نگاه عرف و دید مردم، آدمی را خوار و پست جلوه دهد و عزّت وی را خدشه دار سازد، ناپسند است. هر چند این روایات، درباره به دوش کشیدن اجناس خریداری شده توسط فرد است، لیک اختصاص به این کار ندارد و هرگونه اقدامی، و از جمله استفاده از لوازم و کالاهایی که چنین اثری را در پی داشته باشد نیز، همین حکم را خواهد داشت.

امام صادق علیه السلام به حسین بن مختار فرمود:

«إتخذ لی قلنسوةً ولاتجعلها مصبغة فإنّ السیدَ مثلی لایَلبسُها:⁽¹⁾کلاهی برایم فراهم کن که رنگی نباشد، چرا که بزرگی چون من آن را نمی پوشد.»

این روایت نیز، در چارچوب پاسداشت شأن مورد تأیید و حفظ عزّت آدمی، قابل تحلیل است.

عبدالله بن سنان گوید:

«امام صادق علیه السلام فرمود: زکات گاو و شتر، به [فقیران] مسلمان اهل تجمّل [و شرافت] پرداخت می­شود، ولی زکات طلا و نقره و محصول کشاورزی، از آن فقیران نادار است. ابن سنان گوید: گفتم: چرا چنین است؟ فرمود: لاّن هؤلاء متجمّلون یستحیون من الناس، یندفع الیهم اجمل الامرین عند الناس وکلّ صدقة:⁽²⁾زیرا آنان، اهل آراستگی هستند و [در صورت استفاده از کالاهای پست] از مردم شرم دارند. بدین جهت، زیباترین چیزها نزد مردم [از زکات و] از هر صدقه­ای، به آنان پرداخت می‌شود.»

در روایتی دیگر نیز امام صادق علیه السلام فرمود:

«تعطی صدقة الأنعام لِذوی التجمّل من الفقراء لأنّها أرفع من صدقات الأموال وإنْ کان جمیعها صدقة و زکات، ولکن اهل التجمّل یستحیون ان یأخذوا صدقات الاموال:⁽³⁾زکات چهار پایان به اهل شرافت از فقرا، پرداخت می­شود، چرا که این­ها، از زکات اموال [یعنی گندم و جو و...] با ارزش­ترند، هر چند همه آن­ها، زکات می‌باشند، لیک اهل شرافت، شرم دارند که زکات اموال را دریافت دارند.»

در این روایات، دلیل رعایت شأن و جایگاه فقیران شریف، شرم آنان از گرفتن زکات اموال کم و کم ارزش بیان شده که در حقیقت، به حفظ و صیانت آبروی آنان باز می‌گردد.

امیر مؤمنان علیه السلام در یکی از خطبه­های خود فرمود:

«إنّ افضلَ الفعال، صیانة العرض بالمال:⁽¹⁾به راستی که بهترین کارها، پاسداشت آبرو با مال است.»

بر اساس این سخن، هر گونه هزینه کردن مال و خرید کالایی که موجب حفظ و صیانت آبروی آدمی گردد، مطلوب بوده و این معیار، در تعیین الگوی مصرف، بایستی مورد توجه قرار گیرد.

بدین‌سان، رعایت شأن به معنای «بهره‌گیری از امکانات لازم و متناسب با زمان، برای انجام وظایف و حفظ عزّت و آبرو» نوعی «نیاز» به الگوی مصرفی خاص را ایجاد می‌کند که از دیدگاه اسلام، تأیید شده است.

صورت دوّم که تأثیر شأنیت افراد در نوع مصرف، پذیرفتنی نیست، رعایت شأنهای اعتباری است، بدین‌معنا که شخص به دلیل مقام و موقعیت اجتماعی خود یا انتساب به فردی صاحب مقام، تلاش کند خود را نیازمند مصرف کالاهای گران قیمت و تجمّلی بداند و با مسألة «شأن»، آن را توجیه نماید، بی‌آن‌که در واقع، نیازی به آن داشته باشد.

رعایت چنین شأنی، نه تنها هیچ دلیل و مدرکی ندارد، بلکه کاملاً مردود است، چراکه آیات و روایات متعدد و سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله و معصومان علیهم السلام شأنهای اعتباری را که برخی افراد یا گروهها، خاستگاه امتیازاتی ویژه برای خود تلقّی می‌کردند، پوچ و بی‌اساس معرفی کرده‌اند. برای نمونه آیات متعدّدی بر لزوم همراهی پیامبران با مؤمنان محروم و فاقد موقعیت اجتماعی دلالت دارد.⁽²⁾

با این‌که بسیاری از اشراف جامعه، شرط ایمان‌آوردن به پیامبران را، دوری آنان از محرومان قرار داده بودند، ولی پیامبران هرگز نوع رفتار و زندگی خود را برای جلب نظر ثروتمندان تغییر ندادند.

نیز داستان ازدواج رسول خدا صلی الله علیه و آله و رهبر حکومت اسلامی، با زینب، همسر مطلّقة غلام آزادشدة حضرت؛⁽¹⁾همچنین داستان ازدواج جُوَیْبر، جوانِ فاقد امکانات مادّی و وجاهت اجتماعی با ذلفا دختری با خانوادة اصیل و ثروتمند، به دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله،⁽²⁾همگی خط بطلانی بر شأنهای اعتباری به شمار می‌رود.⁽³⁾مهم‌تر از اینها، ساده‌زیستی رسول خدا صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام در زمان حکومت خود و حتّی تصریح علی علیه السلام به لزوم ساده‌زیستی حاکمان،⁽⁴⁾خود دلیل محکمی بر این مدّعاست.

بنابراین، مقام و موقعیت اجتماعی، در صورتی که نیازی واقعی به استفاده از برخی امکانات را ایجاب نکند، نه‌تنها توجیه‌کنندة تجمّل‌گرایی نیست، که مسؤولیت مضاعفی در لزوم زهد و ساده‌زیستی نیز ایجاد می‌کند. اکنون متن روایاتی را در این باره بنگرید:

1. روایاتی در باب ازدواج

در باب ازدواج و شرط کفویت بین زن و شوهر، روایاتی وجود دارد که همسانی در شرافت، پایگاه اجتماعی و دارابودن مال و ثروت را نفی می­کنند. از جمله، امام صادق علیه السلام فرمود:

«إنّ رسولَ الله صلی الله علیه و آله زوجّ المقداد بن الاسود ضباعةَ ابنة الزبیر بن عبدالمطلب، و إنّما زوجه لتتضع المناکح و لتیأسوا برسول الله صلی الله علیه و آله ولیعلموا أنّ اکرمهم عندالله اتقاهم:⁽⁵⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله مقداد بن اسود را به ضباعه، دختر زبیر بن عبدالمطلب تزویج نمود، تا ازدواج­ها سبک [و آسان] تلقی گردد، و به رسول خدا صلی الله علیه و آله اقتدا نمایند، و بدانند که گرامی­ترین آنان نزد خدا، با تقواترین آنان است.»

در روایتی دیگر، امام سجاد علیه السلام ضمن نفی شأن­های اعتباری ناشی از شرف

خانوادگی و مانند آن، چنین فرمودند:

«إنّ الله عزّوجل رفع بالإسلام الخسیسة واتم الناقصة، واکرم به اللوم، فلالوم علی المسلم، انّما اللوم لوم الجاهلیة⁽¹⁾...ولنا برسول الله صلی الله علیه و آله اسوة، زوج زینب بنت عمه زیداً مولاه...:⁽²⁾خداوند، بوسیله اسلام پستی را بلند گردانید و ناقص را کامل کرد. بنابراین، بر مسلمان ننگ و عاری نیست، بلکه ننگ، صرفاً ننگ جاهلیت است. و ما از رسول خدا صلی الله علیه و آله الگو می‌گیریم که دختر عمویش زینب را به ازدواج غلام آزاد شده­اش زید در آورد.»

در تحلیل این روایات گفتنی است: تأکید آموزه­های دینی، بر درهم شکستن نظام طبقاتی و فرهنگ سازی در بارة ساده­گیری در امر ازدواج است. بر اساس این آموزه­ها، آن چه در مسأله کفویتّ و همسانی دختر و پسر باید مدّ نظر باشد، کفویت در اسلام و ایمان⁽³⁾و پاکی اخلاقی⁽⁴⁾می­باشد، و افزون بر آن، مرد باید سرمایه یا شغلی داشته باشد که بتواند هزینه­های خانواده را در حدّ متعارف، تأمین نماید.⁽⁵⁾شاید به تعبیر دیگر بتوان گفت که مرد باید به درجه‌ای از بلوغ اقتصادی رسیده باشد که بتواند از راه حلال ما یحتاج زندگی را فراهم آورده و توانایی هزینه نمودن آن را نیز به گونه‌ای صحیح داشته باشد.

امّا این که اشراف جامعه، صرفاً با اشراف ازدواج نمایند، به هیچ روی مورد تأیید آموزه­های اسلامی نیست. به دیگر سخن، این نوع شأنیت، همان شأنیت منفی و مردودی است که اسلام پیوسته با آن مبارزه نموده است. فقیهان نیز، بر نفی اعتبار کفویت از نظر حسب و نسب، شرافت، ثروت و بزرگی، تصریح کرده­اند.⁽⁶⁾

لیک این معنا، ارتباطی با شأن به معانی مورد تأیید آن ندارد. نیک روشن است که در ازدواج، رضایت طرفین، شرط است و آنان باید پس از تحقیق و آگاهی از شرایط طرف مقابل، تصمیم نهایی را اتخاذ کنند. بنابراین، خانمی که با آگاهی از در آمد پایین شوهر، آماده ازدواج با او شده، در واقع به زندگی ساده­تر و سطح مصرف پایین­تر، رضایت داده و دلیلی وجود ندارد که شوهر را، ملزم به فراهم نمودن زندگی اشرافی برای وی نماید.

خداوند متعال می­فرماید:

{لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها:⁽¹⁾بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند، و هر که روزی او تنگ باشد باید از آنچه خدا به او داده خرج کند. خدا هیچ کس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند. }

امّا این که برخی فقیهان، رعایت حال زن در خانه پدرش را از نظر چند وچون مصرف، بر شوهر الزامی می­دانسته­اند،⁽²⁾ناظر به موردی است که مرد، تمّکن مالی دارد و می­تواند سطح زندگی خانواده­اش را، در حدّ متعارف تامین نماید، تا آنان احساس سختی و مشقت نکنند.

{لا تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِن:⁽³⁾و به آنها آسیب [و زیان] مرسانید تا عرصه را بر آنان تنگ کنید. }

در غیر این صورت، مشمول «ومن قدر علیه رزقه» بوده و «لایکلّف الله نفسا إلاّ ما اتاها...»

2. روایاتی در موضوع استطاعت در حّج

حلبی گوید:

«به امام صادق علیه السلام عرض کردم: اگر بر فردی، وسیله انجام حج عرضه گردد و او از آن حیا و شرم نماید، آیا مستطیع است؟ فرمود: نعم، ماشأنه یستحیی ولو یحجّ علی حمار اجدع ابتر...:⁽¹⁾آری، او را چه سزد که حیا نماید، هرچند بر الاغی بی‌دم [مرکبی بی ارزش] حج گذارد.»

در روایتی مشابه، آن حضرت چنین فردی را مستطیع حج برمی‌شمارند.⁽²⁾

در تحلیل این روایات، گفتنی است که بر اساس نصوص و اتفاق نظر فقیهان، وجود زاد و راحله (یعنی هزینه ومرکب سفر)، شرط استطاعت است،⁽³⁾و در این که مرکب سواری، باید توان و کیفیت مطلوب جهت رساندن فرد به مکه و بازگرداندن او را داشته باشد نیز، اختلاف نظری وجود ندارد.⁽⁴⁾لیک آیا مرکب بایستی از نظر مرغوبیت و نوع، در شأن فرد نیز باشد، یا شأنیت در این موضوع معتبر نیست؟

برخی از فقیهان، چنین شرطی را معتبر ندانسته⁽⁵⁾و به عموم آیه⁽⁶⁾و روایات⁽⁷⁾به ویژه احادیث پیش گفته استناد کرده­اند که در اختیار داشتن مرکبی کم ارزش را نیز، موجب استطاعت می­دانستند.

در دیگر سو، فقیهانی همچون صاحب جواهر، وجود مرکب مناسب و لایق به شأن فرد را معتبر دانسته­اند و مرکب نامناسب و فرو دست را، در صورتی که باعث تنقیص

فرد گردد، موجب استطاعت ندانسته­اند، چرا که این خود، نوعی عسر و حرج می­باشد.⁽¹⁾

لیک تأمل در روایات و سخنان فقها، نشان می­دهد که این دسته از احادیث، منافاتی با مطالب پیش‌گفته ندارد، چه، حتّی فقیهانی که شأنیت را در این مسأله معتبر دانسته­اند، مقصودشان موردی است که عدم مراعات آن، موجب مخدوش شدن عزّت و آبروی فرد گردد و گونه­ای از عسر وحرج به شمار آید، یعنی شأن به معنایی که پیشتر مورد تأیید قرار گرفت، نه شأن­های اعتباری و کاذب.

به دیگر سخن، هرگاه شرایطی فراهم آید که فردی با جایگاه اجتماعی بالا و از طبقه ثروتمند جامعه، با مرکبی سطح پایین (در زمان ما برای مثال با کاروان درجة پایین و امکانات محدود) بتواند سفر حج را انجام دهد، بی تردید مستطیع می­باشد و صِرف بالا بودن شأن و طبقة اجتماعی نباید مانع از انجام حج گردد. لیک اگر مرکب سفر او، منحصر به موردی باشد که آبرو و عزت او خدشه دار گردد و به عسر وحرج منتهی شود، طبیعی است که موضوع استطاعت محقّق نشده است، چه، تحقق این موضوع، درگرو نبود عسر و حرج می­باشد. این گونه ممکن است بین دو نظریه یاد شده نیز، جمع کرد.⁽²⁾-⁽³⁾

3. شأن از دیدگاه فقیهان

اشاره

فقیهان در مواردی به مسأله شأن پرداخته‌اند که اکنون به یادآوری و تحلیل آنها می‌پردازیم:

در بحث تأمین نیازهای همسر که بر عهدة شوهر است، برخی از فقیهان، به طور مکرّر به مسأله شأن و لزوم توجه به آن در تعیین چند و چون کالاهای مصرفی اشاره کرده­اند. برای نمونه، شیخ طوسی گوید:

«فانْ کانت من اهل بیت کبیر ولها شرف ونسب ومال وثروة ومثلها لایعجن ویطبخ ویکنس... فعلیه إخدامها:⁽¹⁾پس اگر [زن] از خانواده‌ای بزرگ و دارای شرافت، نسب، مال و ثروت باشد که امثال او دست، به خمیر کردن و پختن و جارو زدن نمی­زنند... بر مرد لازم است خادمی برایش فراهم آورد.»

ابن برّاج نیز در گفتاری مشابه سخن شیخ طوسی، گوید:

«پس اگر خانواده بزرگ و دارای نسب و شرافت و مال و ثروت باشد که امثال او، در خانه خود، خدماتی مانند آشپزی، خمیر کردن، شستن لباس و جارو کردن منزل را انجام نمی‌دهند... بر مرد لازم است برای او خادمی بیاورد، و اگر از مردمان فرو دست است...، خادم آوردن برای او واجب نیست.»⁽²⁾

شهید ثانی، در بحث تعیین نیازمندی­های مادّی همسر، لزوم فراهم ساختن خادم را صرفاً برای زنی می­داند که دارای شرافت و جایگاهی باشد که آن را اقتضا نماید. در غیر این صورت، تهیه خادم لزومی ندارد، مگر آن‌که زن، بیمار یا زمین گیر باشد. چنان‌که در چند و چون مسکن و لوازم زندگی، سطحی را لازم می­داند که لایق زن باشد.⁽³⁾او همچنین، برای زنی که اهل «تجمّل» است [یعنی از خانواده­ای که به سبب

سطح بالای درآمد و ثروت، به مصارف تشریفاتی اهمیت می­دهند] تهیه لباس تجمّل و زیبایی را افزون بر لباسهای معمولی، لازم می­داند.⁽¹⁾

در کتاب کشف اللثام در بارة مقدار و نوع غذا آمده:

«شاید تفاوت زن از نظر شرافت و فرودستی، در تعیین آن دخیل باشد.»⁽²⁾

صاحب حدائق نیز، در مواردی، شأن و جایگاه زن را در نوع هزینه­ها او، مؤثر می‌داند. از جمله، در بحث خادم قرار دادن برای زن گوید:

«پوشیده نیست که برخی از زنان، بر حسب عادت و همسانان و اهل شهر خود، و به سبب شرافت و بلندی جایگاهشان، خود به خدمت مشغول نمی­شوند، بلکه کسانی را دارند که به آنان خدمت نمایند. درمورد چنین زنانی، بر شوهر واجب است که خدمتکاری برای آنان بیاورند.»⁽³⁾

وی همچنین تصریح کرده­است که معیار، حال زن در خانه پدرش، یعنی سطح زندگی خانوادگی اوست.⁽⁴⁾

بدین سان، شرافت شخص نیز می­تواند نوعی نیاز تلقی گردد و تعیین کننده الگوی مصرف باشد.

در بحث زکات، برخی از فقیهان، به صراحت، شأن و جایگاه فرد را، در معیار فقر و غنا دخیل دانسته­اند. محقّق حلّی بر اساس روایات،⁽⁵⁾فقیری را نیز که خادم داشته و به آن نیازمند است، مستحق دریافت زکات می­داند. صاحب جواهر، در شرح آن گوید:

«ولو لشرفه، یعنی هر چند نیاز وی به خادم، به سبب شرافت او باشد. او سپس این حکم را بدون مخالف می­داند و تحصیل اجماع را بر آن ممکن می­شمارد.»⁽⁶⁾

صاحب حدائق نیز، پس از نقل روایاتی در این باره می­گوید:

«از مفاد این روایات بر می­آید که حکم یادشده، بستگی به حالات مردم و جایگاه بلند یا پست آنان دارد. پس کسانی که اهل شرافت و دارای جایگاهی رفیع بوده و عادت آنان، بر استفاده از خانه‌های وسیع، خدمتکاران، اسبان، لباس­های آرایشی بین مردم، فرش­ها و وسایلی این چنین است، به سبب در اختیار داشتن این گونه وسایل و کالاها، از دریافت زکات منع نمی­شوند... امّا کسی که چنین وضعیتی نداشته، بلکه کمتر از این مقدار، مناسب حال اوست، با در اختیار داشتن این وسایل، بعید نیست قائل شویم که باید بر آن چه مناسب حال او و معمول افرادی چون اوست، اکتفا نماید، همچون: مسکن، مرکب و خدمتکاران، و زائد بر آن را بفروشد...»⁽¹⁾

در بحث خمس، فقیهانی همچون شهید ثانی و کاشف الغطاء، پس از بیان این نکته که مقدار خمس، پس از اخراج مؤونه و هزینه زندگی محاسبه می­گردد، دخالت شأن و جایگاه شخص را در تعیین مقدار و نوع هزینه­های زندگی­، با عباراتی همچون «ممّا یلیق بحاله» و «مما یناسب حاله» بیان کرده­اند.⁽²⁾

جمع بندی سخنان فقیهان

از مجموع سخنان غالب فقیهان، چنین برمی­آید که آنان نیز، شأن را به مفهوم صحیح آن، مراد کرده و رعایت آن را لازم یا مطلوب دانسته­اند. یعنی شأنیتی که برخاسته از «نیاز» بوده یا در حفظ عزّت و شرافت فرد تأثیر گذار باشد که در حقیقت این مورد دوّم نیز، نوعی «نیاز» به شمار می­رود.

یکی از فقیهان، در بیان کالاهای مورد نیاز فقیر گوید:

«بلکه به نظر می­رسد آن چه را وی به سبب عزّت و شرفش بدان نیازمند است نیز،

جزء این کالاها می­باشد.» ⁽¹⁾

و در مورد هزینه­های زندگی، گوید:

«من غیر فرق فی ذلک بین الحاجة الیها للعجز او للعّز:⁽²⁾تفاوتی ندارد که از سر عجز و ناتوانی نیازمند آن­ها باشد یا برای عزّت»

و به صورت معیاری کلّی در تعیین چندوچون مصرف، چنین جمع بندی می­کند:

«ملاک، هر چیزی است که به سبب نیاز و عزّت، مناسب حال او باشد.»⁽³⁾

بنابراین، نیاز فرد، ممکن است برخاسته از «عجز» باشد (یعنی نیازهای اساسی فرد) یا ناشی از عزّ (یعنی برای پاسداشت عزّت و حرمت اجتماعی او).

این گونه است که فقیهی دیگر، دارا بودن لباس تجمّل، اسبِ سواری و کتاب‌های علمی را از سوی فقیر، مانع از دریافت زکات نمی­داند، لیک آن را مقیّد می­کند به «اذا کان من اهله»⁽⁴⁾نیک روشن است که اهلیت و شأنیت برای کتب علمی، چیزی جز نیاز به آن­ها نیست، آن­سآن‌که در شأنیت صحیح به معنای نخست آن، باز گو نمودیم.

تعبیراتی همچون «حفظ حیا و پیش­گیری از سرزنش شدن» در تعیین چند وچون کالاهای مصرفی، که در سخن برخی از فقیهان آمده⁽⁵⁾نیز، اشاره به شأنیت درست به معنای دوّم پیش گفته دارد.

یادکردنی است، دلیل فقیهان بر معتبر دانستن شأن به این دو معنا، آیات قرآن است که معاشرت به گونه معروف و متعارف را، فرمان داده­اند و پیشتر گذشت. چرا که رعایت سطح متعارف هزینه­ کردن و مصرف، در گرو در نظر داشتن شأن افراد به معانی پیش گفته است.⁽⁶⁾

با این حال، از برخی سخنان فقیهان، ممکن است لزوم در نظر گرفتن شأنیت به معنای نادرست آن نیز، برداشت شود. برای نمونه، شیخ طوسی در سخنی که پیشتر از او نقل کردیم، چنین گفت:

«پس اگر از خانواده­ای بزرگ و دارای شرافت و اصالت خانوادگی، مال و ثروت باشد... بر مرد لازم است برای او خادمی تهیه کند.⁽¹⁾

مفهوم سخن پیش گفته محقّق بحرانی نیز آن است که هرگاه خانواده­ای در زمان ما، از بالاترین سطح معیشت و بهترین امکانات رفاهی بهره­مند باشند و کالاهای تجمّلی و تشریفاتی را به مقدار فراوان در اختیار داشته باشند، آن­گاه بر اثر حادثه­ای، در آمد آنان قطع یا کم شود، مجاز خواهند بود که از زکات، به مقدار فراوان بردارند تا جوابگوی زندگی اشرافی و تجمّلاتی‌شان باشد! چرا که عادت به این گونه زندگی دارند.

تردیدی نیست که این حکم، هیچ گونه دلیل استواری ندارد، بلکه در روایات مربوط به زکات، به صراحت چنین آمده است «حتی یلحقهم بالناس»⁽²⁾بر این اساس، نیازمندْ بایستی به مقداری زکات دریافت کند که به سطح عموم مردم برسد، نه آن‌که فراتر از حدّ عموم و به سطح مترفان و ثروتمندان جامعه ملحق شود.

هشت. نیازهای معنوی (عبادی)

از جمله تمایزات نظام اقتصادی اسلام با اقتصاد سرمایه داری و سوسیالستی، توجه به نیازهای معنوی و عبادی در کنار نیازهای مادّی جسمی است. بر اساس آموزه­های اسلامی، فرد مسلمان، در تخصیص در آمد و هزینه­ها، بایستی سهمی را نیز به تأمین نیازهای معنوی و اخروی خود اختصاص می­دهد. این بدان روست که هدف­ نهایی از مصرف قرب به حق و نیل به سعادت و کمال مادّی و معنوی و فرجام نیک اخروی است. بدین سبب، انسان بایستی در اوقات شبانه روز، بخشی را به عبادت و توجه به

نیازهای معنوی و اخروی اختصاص می­دهد.⁽¹⁾نیک روشن است که تأمین بخشی از نیازهای معنوی، در گرو صرف مال و هزینه کردن است. پاره­ای از این موارد، با تحقق شرایط، بر فرد مسلمان الزامی است، همچون: هزینه­های حجّ واجب بر مستطیع، پرداخت زکات، خمس، کفّارات و مانند آن، ⁽²⁾و بخشی دیگر بدون وجود عنصر الزام، صرفاً مطلوبیت دارند، مانند صدقات مستحب، وقف و مشارکت در امور خیر و عام المنفعه.

در بارة توجه به نیازهای معنوی در تخصیص در آمد، امام سجاد علیه السلام می‌فرمایند:

«لینفق الرجل بالقصد وبلغه الکفاف ویقدّم منه فضلاً لآخرته:⁽³⁾مرد باید با میانه روی و تا حدّ کفایت، هزینه نماید و افزون مالش را برای آخرتش پیش فرستند.»

ب) توجه به اولویت‌ها

نیک روشن است که نیازها و خواسته­های آدمی، گوناگون و پرشمار است و کالاهای مصرفی، به ویژه وسایل رفاهی و تشریفاتی، به حدّی فراوانند که عموم افراد، توانایی تهیه همه آنها را ندارند، از این روی، رعایت اولویت‌ها در تخصیص درآمد و مصرف، برای دستیابی به الگوی مصرف مناسب و جلوگیری از نارسایی‌ها و تضییع حقوق افراد، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است. ضرورت این کار برای افرادی که

درآمدی محدود دارند، نمود بیشتری می‌یابد.

تعیین اولویت‌های تخصیص درآمد، از دو جنبه ارزیابی می‌شود:

نخست، از نظر نوع و مقدار کالاهای مصرفی و خدمات.

روشن است که انسان در زندگی، نیازمندیهای گوناگونی دارد؛ برخی از این نیازمندیها، نیازهای اساسی و ضروری زندگی است و برخی در درجه بعدی قرار می‌گیرد. پاره‌ای از مصارف نیز تنها برای تأمین یا افزایش رفاه و آسایش زندگی است. بی‌گمان تا زمانی که نیازهای اساسی فرد و جامعه به شایستگی، برآورده نشود، نوبت به مصارف رفاهی و کالاهای تجمّلاتی نمی‌رسد. بنابراین، با توجه به نوع و مقدار نیاز، اولویت‌ها مشخص می‌گردد.

این نکته نیز یادکردنی است که در توجه به اولویت‌ها، نیازهای معنوی و عبادی نیز، در کنار نیازهای مادّی، بایستی مدّ نظر قرار گیرد، بدین معنا که تخصیص در آمد برای واجبات مالی، در کنار تأمین نیازهای ضروری مادّی قرار می­گیرد، و پرداخت­های عبادی مستحب، در مرحلة پس از آن. از این روی، تا زمانی که واجبات مالی همچون هزینه­های حج واجب برای مستطیع یا خمس و زکات، پراخت نشده است، نوبت به صرف هزینه در امور رفاهی و تشریفاتی نمی­رسد. چنان‌که در کنار رسیدگی به امور رفاهی، پرداخت­های مستحب عبادی مطرح می­گردد و حتّی اولویت آن، مطلوب می‌باشد.

دلیل این مطلوبیت، سخن معروف امام امیر مؤمنان علیه السلام است که با دیدن منزل وسیع یکی از اصحابش فرمود:

«ما کنت تصنع بِسِعة هذه الدار فی الدنیا وأنت إلیها فی الآخرة کنت أحوج! وبلی إن شئت بلغت بها الآخرة تقری فیها الضیف وتصل فیها الرحم وتطلع منها الحقوق مطالعها...:⁽¹⁾این خانة بزرگ در دنیا به چه کارت می‌آید که در آخرت، نیازت به آن

بیشتر باشد. آری، اگر می‌خواهی که با آن به آخرت رسی، باید که در آن، میهمان را پذیرایی کنی و با خویشاوندانت بپیوندی، و حقوقی را که از آن خانه بر گردن داری، به مستحقّانش رسانی...»

دوم، تعیین اولویت‌ها بر اساس افراد و گروههای مصرف‌کننده

بر اساس آموزه‌های دینی، در شرایط عادی، تأمین نیازمندی‌های شخصی انسان، در اولویت است. پس از آن‌که نیازهای اوّلیه و اساسی فرد تأمین شد، رفع نیازهای پدر و مادر، فرزند، همسر و آن‌گاه خویشاوندانِ نیازمند و سپس سایر نیازمندان و نیز مشارکت در خدمات اجتماعی و امور خیریه، در مراحل بعدی جای می‌گیرد. امام رضا علیه السلام می‌فرمایند:

«مردی دو دینار خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد و گفت: ای رسول خدا! می‌خواهم این دو دینار را در راه خدا مصرف نمایم. حضرت فرمود: آیا پدر و مادر داری؟ گفت: آری. فرمود: این پول را برای آنان هزینه کن، که از مصرف آن در راه خدا، بهتر است.

چندی بعد آن مرد بازگشت در حالی که دو دینار دیگر به همراه آورده بود تا در راه خدا خرج کند، این بار حضرت به او دستور داد آن را برای فرزندش خرج نماید...

بار سوم دو دینار آورد؛ پیامبر، مصرف آن را برای همسرش سفارش فرمود.

و بار چهارم، برای خادمش...

آخرین بار، اجازه داد پولش را در راه خدا صرف کند و فرمود که: «مصرف آن در راه خدا، فضیلتی بیش از مصرف آن در راه‌های پیشین نداشت.»⁽¹⁾

نیز از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«هریک از شما که فقیر است، [در تأمین نیازها] نخست از خود شروع کند، اگر مالی افزون آمد، به خانواه‌اش بدهد، اگر اضافه آمد، به خویشاوندان یا بستگانش

بپردازد، و اگر باز هم چیزی ماند، این سو و آن سوی هزینه کند.» ⁽¹⁾

در روایات دیگر نیز تصریح شده است که نباید به نفع برادر دینی اقدام به کاری نمود که زیان آن برای شخص، بیش از سود آن برای برادر مؤمنش است. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«لا تدخل لأخیک فی أمر مضرّته علیک أعظم من منفعته له:⁽²⁾در کاری که زیانش بر تو، بیشتر از سود آن برای برادرت است، وارد نشو.»

بدین‌سان، صرف مال برای تأمین نیازهای غیر ضروری دیگران، در صورتی که نیاز خود شخص به آن بیشتر است، تأیید نمی‌شود.

فقیهان نیز- بر اساس روایات- به این مطلب تصریح کرده­اند. محقّق بحرانی گوید:

«آن چه از سخنان عالمان شیعه برمی­آید آن است که نفقه انسان، بر غیر او همچون همسر یا پدر و مادر و فرزند، مقدم می‌باشد... و در این حکم، اشکالی وجود ندارد، و نفقه همسر، بر نفقه خویشاوندان مقدم است.»⁽³⁾

فقیهی دیگر گوید:

«این حکم در کلام فقیهان، قطعی است و به نظر، مورد اتفاق آنان می‌باشد.»⁽⁴⁾

با این حال محقّق بحرانی، پذیرش این حکم را مشکل می­داند بدین دلیل که روایات، صرفاً اصل وجوب نفقه پدر ومادر، فرزند و همسر را بیان می­کنند و هیچ یک را بر دیگری ترجیح نمی­دهند. هر چند مخالفت با حکمی که به نظر اجماعی می­رسد را، مشکل می­داند.⁽⁵⁾

لیک به نظر می­رسد در کنار اجماع فقها، روایات نیز بر این حکم دلالت دارند -که

به برخی از آن­ها اشاره شد- حتّی ممکن است مدرک اجماع کنندگان نیز، روایات پیش گفته و مانندآن بوده است.⁽¹⁾-⁽²⁾

با وجود این، توجه به دو نکته لازم می‌نماید:

الف) چنان‌که اشاره شد، اولویت مصارف شخصی بر هزینه کردن برای دیگران، در صورتی است که نیاز شخص بیش از دیگران و درآمد محدود وی تنها پاسخگوی نیازهای اساسی خودش باشد، ولی هنگامی که نیازهای ضروریش در حدّ متعارف، تأمین گردید، کمک به دیگران در قالب مواسات مالی و انفاق در راه خدا، تأکید فراوان شده است، به ویژه در صورتی که نیاز دیگران، بیشتر باشد.

ب) در شرایط دشوار و اضطراری که هم شخص به پول یا کالایی نیازمند است و هم دیگران، و نیاز هر دو، در یک سطح می‌باشد، مسألة ایثار مطرح می‌گردد، بدین‌معنا که شایسته است فرد، با وجود نیاز شخصی، نیازمند دیگر را بر خود پیش دارد؛ و این، یکی از زیباترین جلوه‌های دینداری و انسانیت و نشانة تعالی شخصیت ایثارگر است و از این روست که قرآن کریم چنین افرادی را ستایش بسیار می‌کند.⁽³⁾با این حال، فرد صرفاً از سهم خود حق ایثارگری دارد و نه از سهم خانواده‌اش.⁽⁴⁾

بنابراین، تعیین و ترجیح اولویت‌ها زمانی است که نیاز دیگران از نیاز خود فرد کمتر باشد یا آن‌که هر دو بخواهند پول یا کالای خود را در امور غیر ضروری یا رفاهی صرف نمایند. بدین‌سان، تعارض ظاهری میان ادلة تعیین اولویت‌ها در مصرف با ادلة

ترجیح ایثار، برطرف می‌گردد.

در پایان این نکته نیز یاد کردنی است که بی توجهی به اصل یادشده، موجب نابسامانی در امور اقتصادی و تأمین نشدن نیازهای اساسی می­گردد. امام علی علیه السلام فرمود:

«من اشتغل بغیر المهمّ ضیّع الأهم:⁽¹⁾هرکس به چیزی که مهم نیست بپردازد، آن چه را که مهم‌تر است، تباه می­سازد.»

ج) اصل تقدیر معیشت

اشاره

از اصول مهم اسلامی در مصرف، تدبیر امور اقتصادی و انضباط مالی است که با عنوان «تقدیر معیشت»⁽²⁾مطرح می‌گردد. تقدیر معیشت در واقع برنامه‌ریزی صحیح و واقع‌بینانه و ساماندهی به مسائل اقتصادی است تا استفاده از امکانات مالی برای تأمین نیازها و رفاه نسبی، هرچه بیشتر و بهتر انجام گیرد. روشن است که نبود تدابیر لازم در تخصیص درآمد و مصرف، اتلاف سرمایه‌های مادّی و هدر رفتن نیروهای انسانی را باعث می‌شود و دستیابی به رفاه و آسایش را -به ویژه در صورت محدودیت درآمد و امکانات- دشوار یا ناممکن می‌سازد. اهمیت این موضوع در بُعد اقتصادی و به تبع آن در دیگر ابعاد زندگی، تا آن‌جاست که در روایات، از آن به عنوان «نیمی از ابزار تأمین زندگی» و نشانة ایمان و کمال شخص یاد شده است. امام علی علیه السلام می‌فرمایند:

«التقدیر نصف المعیشة:⁽³⁾تقدیر و اندازه‌گیری، نیمی از وسیلة زندگی است.»

نیز می‌فرماید:

«قوام العیش حسن التقدیر وملاکه حسن التدبیر:⁽⁴⁾استواری زندگی، به حسن تقدیر است و ملاک آن، تدبیر نیک.»

امام صادق علیه السلام فرمود:

«الکمال کل الکمال فی ثلاثه: التفقه فی الدین والصبر علی النائبة وتقدیر المعیشة:⁽¹⁾تمامی کمالات، در سه چیز جمع­اند: فهم عمیق در دین، شکیبایی بر مصیبت، و تقدیر معیشت.

از مجموع آموزه‌های دینی چنین برمی‌آید که تقدیر معیشت، دست‌کم بر سه پایة بنیادین استوار است و تخصیص درآمد بایستی بر اساس این سه محور، تدبیر و ساماندهی گردد:

یک. توجه به نیازمندیهای جسمی و روحی و اولویت‌بندی آن

این مسئله در بحث پیشین، به اختصار، بررسی شد و پس از این نیز توضیح بیشتری خواهد آمد.

دو. تناسب درآمد با هزینه‌ها

این مهم درآموزه‌های دینی، تأکید شده است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: ِ{لیُنْفِقْ ذُو سَعَة مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللهُ لا یُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إلاّ مَا آتَاهَا...:⁽²⁾بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند، و هرکه روزی او تنگ باشد، باید از آنچه خدا به او داده است، خرج کند. خدا هیچ‌کس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند.}⁽³⁾

و در مورد هدیه‌ای که مرد، در صورت طلاق همسرش پیش از عمل زناشویی و

بدون تعیین مهر، باید به او بپردازد، فرمود:

{وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَی الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَی الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُحْسِنین:⁽¹⁾و آنان را به طور پسندیده، به نوعی بهره‌مند کنید- توانگر به اندازه [توان] خود، و تنگدست به اندازه [وسع] خود. [این کاری است] شایسته نیکوکاران. }

در خصوص مسکن زنان مطلقه نیز، که در حکم همسر می­باشند، می­فرماید:

{أَسْکِنُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ سَکَنتُم مِّن وُجْدِکُم:⁽²⁾آنها را هر جا که خودتان سکونت دارید و امکانات شما ایجاب می­کند، سکونت دهید. }

واژة «وُجد» به معنای توانایی و تمکن است، و مفهومش آن است که به میزان توانایی و غنای مالی خود، مسکنی مناسب برای آنان در نظر بگیرید.⁽³⁾

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«إنّ المؤمن أخذ عن الله سبحانه وتعالی أدباً حسناً: إذا وسّع علیه وسّع علی نفسه، وإذا أمسک علیه أمسک:⁽⁴⁾به راستی مؤمن، ادبی نیک از خداوند متعال آموخته است: هرگاه خدا [روزی را] بر او گشایش دهد، او [بر زندگی] خود، گشایش دهد، و زمانی که خداوند، بر او تنگ گیرد، او نیز [بر خود] سخت گیرد.»

روایتی را نیز پیشتر یاد کردیم که امام صادق علیه السلام، دارا بودن لباس­های مرغوب فراوان را که مورد استفاده قرار می‌گیرند، مجاز شمرد و به این آیه استناد فرمود: «لینفق ذوسعة من سعته:⁽⁵⁾بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند.»

بر این اساس، مصرف مقدار مشخصی از یک کالا، ممکن است برای فردی اسراف به شمار آید و برای دیگری، خیر. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«فإنّه ربّ فقیر أسرفُ مِنْ غَنیّ، فقلت: کیف یکون الفقیر أسرف من الغنی؟ فقال: إنّ

الغنیّ ینفق ممّا أوتی والفقیر ینفق من غیر ما أوتی:⁽¹⁾چه بسا فقیری که اسرافکارتر از ثروتمند باشد. [راوی گوید:] گفتم: چگونه فقیر، اسرافکارتر از غنی است؟ فرمود: زیرا توانگر، از آنچه دارد خرج می‌کند، ولی فقیر، بدون دارا بودن مال، هزینه می‌نماید.»

باری! فقیر، ممکن است کالایی را بخرد که با توجه به درآمد محدودش، تعادل میان دخل و خرج وی بر هم خورَد و در نگاه عرف، چنین کاری، اسراف باشد، در حالی که برای توانگر، خرید همان کالا، انتقاد عرف را برنمی‌انگیزد.

از این رو، در روایات آمده است که شخص کم درآمد در خرید و هزینه‌های زندگی، با افراد ثروتمند همراهی نکند و با الگوپذیری از آنان، خود را به تکلّف یا ذلّت نیفکند⁽²⁾.

سه. شرایط اقتصادی جامعه و عموم مردم

از پاره‌ای روایات برمی‌آید که در تقدیر معیشت و تدبیر زندگی، افزون بر توجه به مقدار درآمد و هزینه‌های فرد و خانواده، به شرایط اقتصادی عمومی نیز باید توجه شود، بدین‌معنا که شرایط نامناسب اقتصادی جامعه، بایستی بر نوع و مقدار کالاهای مصرفی و چگونگی تخصیص درآمد فرد، تأثیرگذار باشد، حتّی در صورتی که وی از وضعیت مطلوبی برخوردار باشد و شرایط دشوار اقتصادی جامعه، به طور طبیعی، تأثیری بر او نگذارد. رعایت این نکته در روایات، با عنوان «حسن تقدیر در معیشت» یاد شده است. نمونة آن، رفتار امام صادق علیه السلام است که در زمان کمبود مواد غذایی و گرانی قیمتها در مدینه، مواد غذایی ذخیره شده برای مصرف خانوادة خود را فروختند و پس از آن، به همراه مردم، روزانه خرید می‌کردند و برای خانوادة خویش، نیمی جو و نیمی گندم فراهم می‌آوردند. با این‌که توانایی تهیة گندم را به تمامی داشتند، می‌فرمودند:

«ولکنّی أحبّ أن یرانی الله قد أحسنت تقدیر المعیشة:⁽¹⁾ولی دوست دارم که خداوند مرا این‌گونه بیند که تقدیر معیشت را به نیکی انجام داده‌ام.»

بنابراین، ذخیرة مواد غذایی برای چند ماه، گونه‌ای تقدیر معیشت است و عرضة آن به بازار در شرایط دشوار اقتصادی (مواسات مالی)، مصداقی از حسن تقدیر معیشت.

بدین‌سان، تقدیر معیشت و تدبیر اقتصاد زندگی بایستی بر اساس این سه محور باشد و به اصول دیگر مصرف و سلیقة افراد در انتخاب کالاها (در چارچوب معیارها) توجه شود و تلاش گردد تا عواملی همچون تبلیغات یا الگوپذیری از مسرفان و مترفان یا بخیلان و تنگ‌نظران، معیار برنامه‌ریزی قرار نگیرد.

اصل تقدیر معیشت، در مفهوم گستردة خود، تمامی ناشایستها همچون اسراف، تبذیر و تضییع مال را نفی می‌کند و ارزشها و معیارهای اخلاق اقتصادی را بازمی‌نماید. از این معیارهاست، اصل میانه‌روی که پس از این، به تفصیل خواهد آمد.

چهار. پس انداز

از جمله مصادیق تدبیر زندگی و تقدیر معیشت، لزوم پس انداز و آینده نگری است که در فصل بعدی به تفصیل خواهیم آورد. نیک روشن است که در این مهم، بایستی به حدّ نیاز و متعارف بسنده گردد تا به حرص و آزمندی منجر نگردد.

د) اصل میانه‌روی

اشاره

از معیارها و ارزش‌های مهم اسلامی در تمام ابعاد زندگی و از جمله مصرف، اصل اعتدال است. این اصل که آموزه‌های دینی بر آن تأکید کرده، از سوی خرد و فطرت آدمی نیز مهر تأیید خورده است، چرا که ساماندهی و استواری جسم و جان آدمی و امور فردی و اجتماعی او، مرهون رعایت همین اصل است.

افزون بر آن، اهمیت رعایت میانه‌روی در مصرف، از آن‌جاست که از یک‌سو

نیازهای انسان متنوع است و به دلیل محدودیت‌ها، نمی‌تواند تمام آن را به بیشترین مقدار، برآورده سازد. از این رو باید نیازهای گوناگون، در نظر گرفته شود و در حدّ اعتدال به آن رسیدگی گردد. از سوی دیگر، بیشتر امکانات و منابع مادّی، محدود است و زیاده‌روی گروهی در مصرف، محرومیت دیگران را به همراه خواهد داشت. از جنبة دیگر، سلامت و نشاط انسان و پرداختن به ابعاد دیگر زندگی به ویژه امور معنوی، نیازمند مصرف معتدلانه است. از این رو، بیهوده نیست که در آموزه‌های دینی، به اصل اعتدال، بیش از اصول دیگر پرداخته شده است.

یک. جایگاه اعتدال در مصرف

در آموزه‌های دینی، جایگاه اصل اعتدال در مصرف و شمول و ثبوت آن را به خوبی می‌توان دریافت.

در این آموزه‌ها، از اصل اعتدال، با تعابیری چون «قصد»⁽¹⁾، «اقتصاد»⁽²⁾، «قوام»⁽³⁾و «وسط»⁽⁴⁾یاد شده است که هریک، افراط و تفریط در اقتصاد را نکوهیده است.

قرآن کریم در بیانی استوار، بر رعایت میانه روی در هزینه‌های زندگی و پرهیز از زیاده روی و سختگیری تاکید فرموده است:

{وَالَّذینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا وَکانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواما:⁽⁵⁾و کسانی که هر گاه انفاق کنند، نه اسراف می‌نمایند و نه سخت‌گیری بلکه در میان این دو، حدّ اعتدالی دارند. }

مراد از انفاق در این آیه، به دلیل اطلاق و نیز روایت ذیل، هزینه کردن برای زندگی است.

در روایتی چنین آمده که شخصی از حضرت رضا علیه السلام در مورد چگونگی تأمین نیازهای خانواده پرسید. امام علیه السلام فرمود:

«بین دو کار ناپسند قرار دارد...آیا نمی‌دانی که خداوند زیاده روی و سخت گیری را ناپسند دانست و فرمود: والذین إذا انفقوا...»⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«الاقتصاد فی النفقة نصف المعیشه:⁽²⁾میانه­روی در هزینه کردن، نیمی از گذران زندگی است.»

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود:

«...ولکن المال مال الله, یضعه عند الرجل ودائع، وجوّز لهم أن یأکلوا قصداً ویشربوا قصداً ویلبسوا قصداً ویرکبوا قصداً وینکحوا قصداً ویعود بما سوی ذلک علی فقراء المؤمنین...:⁽³⁾لیک مال، از آنِ خداوند است که آن را به رسم امانت، نزد آدمی نهاده است و به آنان اجازه داد تا با میانه روی بخورند و بیاشامند و در حدّ میانه بپوشند، مرکبی در حدّ متوسط داشته باشند و با رعایت میانه روی، ازدواج نمایند و ما زاد آن را به فقیران مؤمن بازگردانند.»

ازامام صادق علیه السلام روایت شده که:

«در بارة آیة «یسألونک ماذا ینفقون قل العفو:⁽⁴⁾از تو می­پرسند: چه چیزی انفاق نمایند. بگو: عفو»، فرمود: «عفو» همان حدّ وسط است.»⁽⁵⁾

امام سجاد علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل نموده که فرمود:

«ثلاث منجیات:...الثالث: القصد فی الغنی والفقر:⁽⁶⁾سه چیز نجات بخش است:...سوم: میانه روی در حال غنا و فقر.»

از این روایت به روشنی برمی­­آید که میانه روی، هم در حال فقر و ناداری و هم در حال ثروت و توانگری، بایستی رعایت گردد.

اهمیت اعتدال تا آن‌جاست که حتّی صرف مال در راه خدا و انفاق نیز بایستی در حدّ میانه و به دور از افراط و تفریط انجام گیرد.

{وَلا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَلا تَبْسُطْها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا:⁽¹⁾و دستت را به گردنت زنجیر مکن [بخل منما] و بسیار [هم] گشاده‌دستی مکن تا ملامت شوی و حسرت‌زده بر جای مانی. }

امام حسن عسکری علیه السلام می‌فرمایند:

«إنّ للسخاء مقداراً فإن زاد علیه فهو سرف... وللاقتصاد مقداراً فإن زاد علیه فهو بخلٌ...:⁽²⁾سخاوت، اندازه‌ای دارد که فراتر از آن، اسراف است... و میانه‌روی، حدّی دارد که پایین‌تر از آن، خساست است.»

برخی فقیهان نیز، در بحث هزینه­های خانواده، رعایت حدّ وسط را معیار قرار داده و مراد از «معروف» در آیات قرآن، از جمله: «وعاشروهنّ بالمعروف»⁽³⁾را همین معنا دانسته‌اند، آن سآن‌که نه اسراف و زیاده روی باشد و نه سخت­گیری و تنگ نظری، چه، اوّلی ویژگی مسرفان است و دومّی، صفت بخیلان.⁽⁴⁾

دو. معیارهای اعتدال

اشاره

یکی از مباحث اساسی در بحث اعتدال آن است که چگونه و با چه معیارهایی، حدّ میانه را باز شناسیم. با در نظر داشتن آیات و روایات مربوط به اعتدال در مصرف، دست‌کم دو معیار اساسی برای تعیین حدّ وسط در مصرف وجود دارد:

1. «نیاز» آدمی به امکانات مادّی و کالاهای مصرفی

معیار نخست در تعیین اعتدال، نیاز انسان به امکانات مادّی و کالای مصرفی است، به گونه‌ای که هرگاه مصرف کالایی از نظر چندوچون، برای برطرف کردن نیازی از نیازمندیهای آدمی، کافی نباشد، مصداقی از تفریط است و در صورتی که فراتر از حدّ نیاز باشد به اسراف و اتراف منجر می‌گردد، که خود گونه‌ای از افراط و تجاوز از حدّ میانه خواهد بود. بنابراین مصرف به حدّ نیاز، به طوری که سلامتی، نشاط و کارآمدی شخص را تأمین نماید، میانه روی خواهد بود. روشن است که نیازهای برخاسته از شأن -به مفهوم صحیح آن- نیز پذیرفتنی است و خروج از حدّ اعتدال، به شمار نمی‌رود. امام صادق علیه السلام در بارة این معیار می‌فرمایند:

«لیس فیما أصلح البدن إسرافٌ... إنّما الإسراف فیما أفسد المال وأضرّ بالبدن. قلت: فما الإقتار؟ قال: أکل الخبز والملح وأنت تقدر علی غیره. قلت: فما القصد؟ قال: الخبز واللحم واللبن والخلّ والسمن، مرّی هذا ومرّی هذا:⁽¹⁾در [مصرفِ] آنچه برای بدن مفید است، اسرافی نیست، بلکه اسراف، در جایی است که مال را تباه سازد و به بدن، زیان رساند. [راوی گوید:] گفتم: سختگیری چیست؟ فرمود: خوردن نان و نمک، در حالی که توان مصرف غیر آن را داری. گفتم: میانه‌روی چیست؟ فرمود: [خوردن گه‌گاهی] نان و گوشت و شیر و سرکه و روغن.»

نیک روشن است که آن چه در این روایت بیان شده، مصداق­هایی متناسب با عرف و عادت آن زمان بوده است و در زمان­ها و مکان­های دیگر و در هر فرهنگی، مصداق‌های خاص خود را خواهد داشت.

نکته دیگر آن است که میانه­روی، هم در کمیّت و مقدار کالاهای مصرفی بایستی رعایت گردد، و هم در کیفیت و نوع آن­ها. برای مثال، در مورد مقدار تغذیه، آن مقدار غذا که برای زنده، سالم و کار آمد بودن یک نفر مورد نیاز است، حدّ میانه به شمار

می‌رود. حال اگر کسی از سر هوس و میل، بیش از مقدار نیاز غذا میل نماید، پرخوری نموده و از حدّ اعتدال، خارج شده است و اگر کمتر از آن حدّ غذا بخورد، به گونه­ای که پیش از فرا رسیدن وعده غذایی بعدی، فشار گرسنگی و ضعف بر او چیره گردد، یا به تدریج دچار سوء تغذیه شده و به جسم خود زیان وارد سازد، تفریط و خروج از حدّ اعتدال شکل می­گیرد.

از جهت کیفیت نیز، خروج از حدّ میانه، برای جسم و سلامتی آدمی و به ویژه در دراز مدّت، زیانبار خواهد بود، چه، بدن آدمی نیازمند املاح، ویتامین­ها و مواد غذایی گوناگونی است و بسیاری از مواد غذایی، هرگاه به مقدار زیاد یا کم به بدن برسد، رشد اعضا و کارکردن آنها را دچار اختلال می­کند. بدین جهت تنوع در مواد غذایی، میوه، سبزی و دیگر خوراکی­ها، رعایت حدّ اعتدال می­باشد. به همین جهت، در آیات⁽¹⁾و روایات فراوان⁽²⁾بر گونه­گونی نعمت‌های الهی و بیان خواصّ هر یک، تصریح شده و به طور مستقیم یا غیر مستقیم، بر تنوع مصرف آنها تأکید شده است.

2. شرایط زمان

این معیار از دو جهت بر تعیین حدّ میانه تأثیر دارد:

جهت نخست شرایط اقتصادی جامعه، وضعیت معیشت مردم و عدالت در توزیع امکانات، اقتضا دارد سهم هر فرد از کالاهای مصرفی، متناسب با امکانات موجود در جامعه تعیین گردد. بنابراین، در جامعه‌ای ثروتمند و برخوردار، میانگین مصرف عمومی، بالاتر از جامعة فقیر و محروم خواهد بود.

روایاتی چند بر این مطلب دلالت یا اشاره دارد، از جمله، حدیث مشهور سُفیان ثوری است که پیشتر نیز اشاره گردید. وی با دیدن لباسهای زیبا و کم و بیش،

گران‌قیمتی که امام صادق علیه السلام بر تن داشت، به اعتراض، گفت:

«ای فرزند رسول خدا! پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام و هیچ یک از پدرانت چنین لباسی نپوشیده بودند! امام علیه السلام در پاسخ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله در زمانی می‌زیست که وضع زندگی مردم، بسیار سخت و دشوار بود و ایشان نیز طبق همان شرایط، رفتار می‌نمود، ولی پس از او دنیا بر مردم گشایش یافت، پس سزاوارترین افراد به [استفاده از] آن، نیکان می‌باشند.»⁽¹⁾

سخن امیرمؤمنان علیه السلام نیز می‌تواند اشاره‌ای به این نکته داشته باشد:

«ولو شئت لاهتدیت الطریق إلی مصفّی هذا العسل ولباب هذا القمح ونسائج هذا القزّ، ولکن هیهات... ولعلّ بالحجاز أو الیمامة من لا طمع له فی القرص ولا عهد له بالشبع، أو أبیت مبطاناً وحولی بطون غرثی وأکبادٌ حرّی:⁽²⁾و اگر می‌خواستم، می‌دانستم چگونه عسل پالوده و مغز گندم و بافتة ابریشم را به کار برم، لکن هرگز... [چرا که] شاید در حجاز یا یمامه، کسی حسرت گرده نانی بَرَد و هرگز شکمی سیر نخورد، و من سیر بخوابم و در پیرامونم شکمهایی باشد از گرسنگی به پشت دوخته، و جگرهایی سوخته.»

این نکته نیز یادکردنی است که هر چند در شرایط مناسب اقتصادی و در جوامع ثروتمند، سطح زندگی عمومی ارتقا می‌یابد و حدّ اعتدال، بالاتر می‌باشد، معنای این سخن، تجویز اسراف و اتراف و مصرف‌گرایی نیست. به دیگر سخن، حدّ اعتدال، در چارچوب محدودیت‌ها و ارزشهای حاکم بر مصرف، در نوسان است و به گونه‌ای است که حدّ کمینة آن به سخت‌گیری منجر نگردد و حدّ بیشینه‌اش به اسراف و اتراف.

جهت دوم در تأثیر شرایط زمان بر تعیین حدّ اعتدال، توجه به آداب و رسوم مشروع جامعه است. هر جامعه‌ای، بر اساس فرهنگ حاکم بر آن، آداب و رسومی در چندوچون مصرف دارد که الزامات اجتماعی، همگان را به رعایت آن وامی‌دارد و حتّی

مخالفت با آن، موجب ایجاد نوعی نفرت، یا ذلت و خواری در دید عموم می‌گردد. به خوبی روشن است که هرگاه این آداب و رسوم، مخالفتی با شرع نداشته باشد، رعایت آن لازم خواهد بود. از همین روست که پوشیدن لباس شهرت، که به دلیل مخالفتش با آداب و رسوم حاکم، آدمی را انگشت‌نما می‌سازد، ممنوع است⁽¹⁾.

بر این اساس، در رعایت حدّ اعتدال مصرف، باید به این مسأله توجه شود. چنان‌که سخن پیشین حضرت رضا علیه السلام، به همین نکته اشاره داشت که فرمود:

«دوستداران بی‌بضاعت من، مایلند که من، روی نمد بنشینم و لباس خشن بپوشم، در حالی که [شرایط] زمان، چنین چیزی را بر نمی‌تابد.»⁽²⁾

نیز امام صادق علیه السلام، در بیان تفاوت سیرة خود با روش حضرت علی علیه السلام در پوشیدن لباس، می‌فرماید:

«علی بن ابی‌طالب علیه السلام آن‌گونه لباس [خشن] را در زمانی می‌پوشید که بر او، خرده نمی‌گرفتند، ولی پوشیدن آن در زمان ما موجب شهرت خواهد بود، پس بهترین لباس هر زمانی، لباس مردم همان زمان است.»⁽³⁾

سه. گستره اعتدال در مصرف

اشاره

در همه کالاها و امکانات مادّی، بر رعایت میانه‌روی تأکید شده است. بنگرید:

1. میانه روی در خوراک

در آیات قرآن، با اشاره به حقِّ آدمی در استفاده از غذا و آب، تأکید شده که اسراف و زیاده‌روی نشود.⁽⁴⁾روایات نیز اسراف در خوردن را نکوهش نموده‌اند.⁽⁵⁾

افراط در گرسنگی و ضعف و دل مشغولی ناشی از آن نیز، آدمی را از انجام صحیح

مسئولیت‌های خویش باز می‌دارد و به جسم او زیان می‌رساند. امام رضا علیه السلام می‌فرمایند:

«...هر کس به گونه‌ای غذا بخورد که نه کم باشد و نه زیاد، او را نفع بخشد.»⁽¹⁾

2. میانه روی در وسایل زندگی

امام صادق علیه السلام در بارة میانه روی در وسایل زندگی می‌فرمایند:

«...فراش للرجل وفراش لأهله وفراش لضیفه وفراش للشیطان:⁽²⁾رختخوابی برای مرد و رختخوابی برای خانواده‌اش و رختخوابی برای میهمانش، و رختخواب [اضافه] از آنِ شیطان می‌باشد.»

در این روایت، رختخواب (فراش)، نمونه‌ای از وسایل زندگی است که بایستی از نظر کمّی و کیفی در حدّ میانه باشد. منظور از فراش چهارم در روایت، فراشی است که اعضای خانواده و میهمانان به آن نیاز ندارند. بنابراین، محدودیت عددی خاصی، مراد نیست بلکه باید تعداد هر کالایی، متناسب با نیاز افراد، تهیه شود.

به دیگر سخن، معیار در کمّ و کیف وسایل زندگی، نیاز خانواده است. نیک روشن است که مصداق­ها در گذر زمان، دگرگون می­شوند ولی معیارها، ثابت­اند. در عصر حاضر که کالاها و وسایل گونا­گونی هر روز در تبلیغات بازرگانی کارخانجات و شرکت­های بزرگ، جلوه­گیری می­کند و افراد را به خرید آن­ها ترغیب می­نماید، در نظر داشتن اصل نیازمندی-که شامل سطوح رفاهی نیز می‌گردد- در کنار توجه به مقدار درآمد و اولویت بندی بین نیازهای گوناگون، می‌تواند معیاری شکل دهد که حدّ وسط را محقّق سازد و فرد و خانواده را از هر گونه افراط و تفریط، باز دارد.

3. میانه روی در ساخت مسکن

بر اساس آیات⁽³⁾و روایات،⁽⁴⁾ساختن بناهایی که از نظر کمّی و کیفی، به آن نیازی

نیست، مصداق اسراف خواهد بود. از سوی دیگر روایاتی وجود دارد که داشتن مسکن وسیع را از نشانه­های خوشبختی آدمی بیان کرده­اند.⁽¹⁾روشن است که وسعت مسکن بایستی در حدّی باشد که نیازهای فرد را به طور شایسته تأمین نماید. برایند این آموزه‌ها، لزوم میانه روی در ساخت و ساز مسکن است. ضمن آن که در مورد کیفیّت و زیباسازی ساختمان نیز، رعایت حدّ اعتدال با معیار قرار دادن نیاز، بایسته می­نماید. تفصیل این بحث را در فصل بعدی بنگرید.

4. میانه روی در خرید مرکب

در مورد مرکب و وسیله نقلیه، از یکسو بر در اختیار داشتن مرکب راهوار تاکید شده است⁽²⁾و از سوی دیگر، از خرید مرکب گران قیمت در صورتی که مرکب ارزان‌تر از آن، نیاز را برطرف و رفاه و آسایش آدمی را تأمین می­کند، نکوهش کرده و آن را گونه­ای از اسراف و زیاده روی دانسته­اند و بر میانه روی در این امر تاکید کرده‌اند.⁽³⁾تفصیل این بحث، در فصل بعدی خواهد آمد.

5. میانه روی در هزینه‌های ازدواج

در مورد هزینه­های ازدواج نیز، بر رعایت میانه تأکید شده است. از جمله در مورد مراسم ازدواج و دعوت مردم به صرف غذا (:ولیمه)، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«الولیمه اوّل یوم حق، والثانی معروف، ومازاد ریاء وسمعة:⁽⁴⁾ولیمه، نخستین روز، حق، روز دوّم کاری شایسته و اضافه بر آن، ریاکاری و آوازه طلبی است.»

در مورد مهریه⁽⁵⁾و نیز دیگر هزینه‌های ازدواج نیز، رعایت میانه روی در کنار دیگر اصول و شاخصه­های مصرف، معیار قرار می­گیرد. چنان که در فصل بعدی به تفصیل

خواهد آمد.

چهار. آثار مثبت اعتدال

اشاره

پیمودن راه تکامل و دستیابی به هدف نهایی، در گرو رعایت اعتدال در همة عرصه‌های زندگی است،⁽¹⁾لذا، رعایت این اصل برای رسیدن به کمال، ضروری است.

میانه‌روی در مصرف نیز یکی از مصادیق این اصل است که آثار مثبت فراوانی در پی دارد. برخی از این آثار عبارت است از:

1. آثار اقتصادی

بر اساس آموزه‌های دینی و بر پایة حکم عقل و تجربه، میانه‌روی در مصرف، تأثیر بسزایی در ساماندهی امور اقتصادی و کاهش هزینه‌ها و در نتیجه پیشگیری از فقر و عقب‌ماندگی فرد و جامعه دارد، چه، میانه روی موجب می­گردد آدمی بتواند نیازهای مختلف خود را تأمین نماید و در عین حال، از هدر دادن مال و در آمد خود، پیشگیری نماید. روایات، به آثار اقتصادی میانه روی نیز اشاره نموده‌اند: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«من اقتصد فی معیشته رزقه الله:⁽²⁾هر که در گذران زندگی­اش میانه‌روی کند، خداوند به او روزی دهد.»

امام علی علیه السلام می‌فرمایند:

«الاقتصاد ینمی القلیل:⁽³⁾میانه‌روی، [مال] کم را، رشد می‌دهد.»

نیز امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«ضَمنتُ لمن اقتصدَ أن لا یفتقر:⁽⁴⁾تضمین می‌کنم آن‌که میانه‌روی کند، فقیر نگردد.»

نیز فرمود:

«إنّ السرفَ یورث الفقرَ وإنّ القصدَ یورث الغنی:⁽⁵⁾در حقیقت اسراف، موجب فقر

است و میانه­روی، موجب توانگری.»

این اثر، در عرصه ملّی نیز نمود دارد. مردم جامعه­ای که از حدّ میانه روی خارج شده و در مصرف کالاها و امکانات زیاده روی می­کنند -به ویژه در کشور­های عقب نگاه داشته شده- به فقر و عقب ماندگی دچار شده و دست کم از پیشرفت باز می­مانند. عقب ماندگی اقتصادی، به دنبال خود، وابستگی علمی، فرهنگی و سیاسی را نیز درپی خواهد داشت.

در روایتی دیگر و در تعبیری جامع امام باقر علیه السلام چنین فرموده‌اند:

«ماخیرَ فی رجلٍ لایقتصد فی معیشته مایصلح، لا لدنیاه ولا لآخرته:⁽¹⁾مردی که در گذران زندگی خود، راه میانه را نپوید، خیری در او نیست. او هیچ گاه، نه در دنیا و نه در آخرتش، سامان نگیرد.»

2. سلامت جسم و جان

میانه‌روی، به ویژه در مصرف مواد خوراکی، ضامن سلامتی جسم و جان فرد است، زیرا زیاده‌روی در آن، عامل بسیاری از بیماریهاست⁽²⁾و تأثیراتی منفی بر جان و روان آدمی می‌نهد، چنان‌که تفریط در این امر نیز سبب سوء تغذیه، ضعف و بیماری خواهد بود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«إیّاکم وفضول المطعم، فإنّه یسمّ القلب بالقسوة، ویبطئ بالجوارح عن الطاعة، ویصمّ الهمم عن سماع الموعظة:⁽³⁾از پرخوری بپرهیزید، که آن، سنگدلی می‌آورد و اعضای بدن را در اطاعت تنبل می‌سازد و گوش همت آدمی را از شنیدن پند کر می‌سازد.»

نیز امام علی علیه السلام می‌فرمایند:

«من اقتصر فی أکله، کثرت صحّته وصلحت فکرته:⁽⁴⁾هرکه اندازه خورَد،

سلامتی‌اش فزونی یابد و اندیشه‌اش به درستی گراید.»

3. زمینه سازی برای فعالیت‌های معنوی

از آثار نیک میانه روی در مصرف آن است که زمینة پرداختن به نیازهای معنوی و عبادی را فراهم می­آورد. امام سجاد علیه السلام می­فرمایند:

«انسان باید با میانه روی و تا حدّ کفایت هزینه کند و مازادی از مالش را برای آخرتش پیش فرستد.»⁽¹⁾

4. محبوبیت الهی

اعتدال در مصرف، موجب خشنودی خداوند است، چراکه استفادة مطلوب از نعمت‌های او در مسیر رسیدن به هدف نهایی و قرب به حق، تنها در پرتو رعایت این اصل، شدنی است. امام صادق علیه السلام در ذیل آیة 195 از سورة بقره: {إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ»، می‌فرمایند:

«اینکه خداوند متعال می‌فرماید: «به راستی خداوند، نیکوکاران را دوست می‌دارد.» منظور، میانه‌روان است.»⁽²⁾

نیز فرمود:

«إنّ القصدَ امرٌ یحّبه الله عزّوجل...:⁽³⁾به راستی میانه روی، چیزی است که خدای عزّوجل دوست می­دارد.»

5. پاسخ به یک پرسش

سؤال قابل طرح در این جا آن است که اگر اعتدال و میانه­روی در بهره­مندی از مواهب مادّی، از نظر شرعی مطلوب است، چرا اولیای الهی، معمولاً دنیا را یکسره رها نموده و در نهایت زهد می­زیستند؟ چنان‌که این امر، در سیره نبوی و علوی به طور کامل مشهود است. بی تردید، ساده زیستیِ آنان، بر اثر نداشتنِ مال و ثروت نبوده است؛

چه، امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«نه! به خدا قسم، رسول اکرم صلی الله علیه و آله از آغاز بعثت تا پایان عمر، هرگز سه روز پی در پی از نان گندم سیر نشد. بدانید که من نمی­گویم حضرت چیزی (برای استفاده) نمی‌یافت؛ چه این که گاه به یک نفر صد شتر می­بخشید...»⁽¹⁾

پاسخ این سؤال را می­توان به صورت زیر، بیان داشت:

منبع بی‌پایان ضمیر، باقی نمی­گذارد.⁽¹⁾امّا یک زندگی ساده و به دور از تجمّلات و تمتعات اضافی، انسان را مقاوم، استوار و سخت­کوش می­پرورد؛ این مهم به ویژه برای رهبران معنوی و حاکمان جامعه، امری حیاتی است؛ امیرمؤمنان علیه السلام با بیان تشبیه زیبایی، می­فرمایند:

«گویا می­بینم گوینده­ای از شما می­گوید: اگر این [دو قرض نان] خوراک پسر ابوطالب است، پس ضعف و سستی، او را از نبرد با همسانان و برابری با دلیران باز می­دارد. بدانید! درخت بیابان [که آب کمی به آن می­رسد] چوبش سخت­تر است و درخت­­های سبز و خرمّ، پوستشان نازکتر، و گیاهان دشتی، شعله آتش آن‌ها افروخته­تر و خاموشی شان دیرتر است.».⁽²⁾

پنج. نفی تفریط

اشاره

نیک روشن است که بر اساس اصل میانه­روی در مصرف، همان گونه که اسراف و زیاده روی ممنوع است، تفریط و کم­تر مصرف نمودن از حدّ مطلوب نیز، ناروا است. به دیگر سخن، اصلاح الگوی مصرف، صرفاً به معنای پرهیز از زیاده روی و اسراف نیست، بلکه روی دیگر این سکه، تشویق به مصرف در موارد بجا و شایسته می­باشد، گو این که آسیب مصرف بیشتر در مرحله اوّل دیده می­شود.

پیشتر گفته­ایم که آدمی، برای آن‌که زنده، سالم و کارآمد باشد، عزتّ و آبروی خویش را پاس دارد و ضمن تأمین خواسته­های مادّی و معنوی، توان انجام وظایف خود را به طور شایسته داشته باشد، نیازمند امکانات، خدمات و کالاهایی مصرفی است. از سوی دیگر، تحقق موارد یادشده در گرو آن است که مصرف، در حدّ لازم و بجا بوده و از زیاده­روی و کوتاهی، پرهیز شود. برای نمونه، فرد برای مطالعه نمودن در شب، نیازمند نور کافی است. حال اگر بیش از مقدار نیاز، از چراغ برق استفاده شود یا

چراغ‌های سایر اتاق‌های منزل، که کسی درآن­ها نیست، بی جهت روشن باشد، اسراف و تبذیر شکل می‌گیرد، و اگر در اتاقی که فرد به سر می­برد، مقدار نور، کمتر از حدّ نیاز باشد، موجب آسیب زدن به چشم­ها و دشواری مطالعه می­گردد که این نیز، ممنوع می‌باشد. سایر مصارف همچون تغذیه، پوشاک، مسکن و مانند آن نیز، چنین است.

1. عوامل و زمینه­ها

تفریط در مصرف، از سوی کسانی که در آمد و تمکّن مالی کافی دارند، می‌تواند عوامل و زمینه­های چندی داشته باشد.

گاه پاره­ای رذیلت­های اخلاقی در درون فرد، وی را آزار می­دهد و نمود بیرونی­اش سخت­گیری برخود و اطرافیان در مصرف است. رذیلت بخل و خستّ، موجب تنگ نظری فرد می­گردد، حرص و آز، آدمی را تحریک می­کند تا بجای مصرف صحیح و هزینه کردن درآمد خود، به جمع آن­ها بپردازد. حسد گاه باعث می­شود فرد برای اثبات برتری مادّی خود بر دیگری در زمینه‌ای خاص، عرصه را بر خود و خانواده­اش در مصارف معمول، تنگ نماید.

زمینة دیگر تفریط در مصرف، برداشت نادرست از برخی آموزه­های دینی و اخلاقی، همچون زهد، وارستگی، تقوا و مانند آن است. برخی افراد، زهد، ساده زیستی و قناعت را به اشتباه با سخت­گیری در زندگی بر خود و خانواده­ خود، یکی می­دانند⁽¹⁾و سرانجام گاه، برخی به بهانة اصلاح الگوی مصرف، به تنگ نظری و سخت­گیری بی مورد می­پردازند.

2. آموزه­های دینی در بارة نفی تفریط در مصرف

اکنون نمونه­ای از آیات و روایات را بنگرید، که تفریط و سخت­گیری در مصرف را نفی می­کنند.

برخی از آیات و روایاتی که پیشتر در آغاز بحث میانه روی یاد کردیم، به صراحت، سخت گیری و تفریط در مصرف را نکوهش نمودند. به ویژه آیة {والذین إذا انفقوا لم یسرفوا ولم یقتروا...»⁽¹⁾

{یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَلا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ وَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ حَلالاً طَیِّباً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذی أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ:⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چیزهای پاکیزه‌ای را که خدا برای [استفاده] شما حلال کرده، حرام مشمارید و از حدّ مگذرید، که خدا از حدّ گذرندگان را دوست نمی‌دارد. و از آنچه خداوند روزی شما گردانیده، حلال و پاکیزه را بخورید، و از آن خدایی که بدو ایمان دارید پروا دارید. }

در شأن نزول آیه آمده است:

«روزی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در میان اصحاب خویش، اوصاف قیامت را بازگو فرمود. مردم از شنیدن آن سخت گریستند؛ پس ده نفر از صحابه در خانه عثمان ­بن­ مظعون گرد آمده، تصمیم گرفتند روزها روزه بدارند و شبها به عبادت برخیزند؛ هرگز در رختخواب نیاسایند و گوشت و چربی نخورند؛ نزد زنان نروند و بوی خوش استعمال ننمایند و لباس مویین بر تن کرده، دنیا را به کلّی ترک گویند... وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله با خبر شد، به آنان فرمود: من هرگز به چنین کاری امر نکردم... همانا جسم و جان شما را بر شما حقّی است، پس روزه بگیرید و افطار کنید، شب را به عبادت برخیزید و بخوابید، چرا که من، هم عبادت می­کنم و هم می­خوابم، هم روزه می­گیریم و هم افطار می‌نمایم، گوشت و چربی مصرف می­کنم و نزد زن‌ها می­روم؛ هرکس از سنت من روی‌گرداند از من نیست...»⁽³⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله همچنین فرمود:

«از پوشیدن جامه راهبان بپرهیزید! چه، هرکس رهبانیت پیشه کند یا خود را به راهبانْ شبیه سازد، از من نیست؛ و هرکه [خوردنِ] گوشت را ترک گوید و آن را بر خویش حرام سازد، از من نیست؛ و هرکس از روی کراهت، [همخوابی با] با زنان را ترک کند، از من نیست.»

امام علی علیه السلام نیز پیروان خود را از هرگونه افراط و تفریط بر حذر می‌داشت. یکی از اصحاب حضرت به نام علاء، به امام عرض کرد:

«یا امیر مومنان! از برادرم عاصم به تو شکایت می­کنم... گلیمی پوشیده و از دنیا دوری گزیده. حضرت فرمود: او را نزد من آورید! چون آمد، فرمود: ای دشمنَک خود! [شیطانِ] پلید خواسته، تو را سرگردان کند، آیا به زن و فرزندت رحم نکردی؟ آیا پنداشته­ای که خداوند برای تو پاکیزه­ها را حلال کرده و دوست ندارد از آنها بهره­مند گردی؟...»⁽¹⁾

امیرمؤمنان علیه السلام در جای دیگر می­فرماید:

«شما -ای بندگان خدا- بدانید که پرهیزگاران، نقد دنیا وآینده آخرت را یکجا بردند، با دنیاداران در دنیاشان شرکت جستند، بی آن‌که اهل دنیا را در آخرت آنان، کمتر سهمی باشد. سکونت در دنیا و مصرفشان، بهترین نوع سکونت و مصرف است، از همانی که مترفین بهره می­برند، بهره‌مندند...، سپس با توشه­ای رساننده­ و کالایی پرسود از این جهان رخت برمی‌بندند...»⁽²⁾

در بارة نکوهش بخل، که از ریشه‌های تفریط در مصرف است، آیات⁽³⁾و روایات فراوانی وجود دارد. نمونه­ای از آن­ها را که مرتبط با بحث است، بنگرید:

رسول­ خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«البخیل بعید من الله بعید من الجنّة بعید من الناس، قریب من النار:⁽⁴⁾بخیل، از خدا

دور است، از بهشت دور است، از مردم دور است، و به آتش نزدیک است.»

امام علی علیه السلام فرمود:

«البخیلُ خازن لورثته:⁽¹⁾بخیل، خزانه دار وارثان خود است.»

نیز فرمود:

«البخیلُ یبخل علی نفسه بالیسیر من دنیاه و یسمح لوراثه بکلهّا:⁽²⁾بخیل، نسبت به سهم ناچیزی از دنیای خود بخل می‌ورزد، و[لی] تمامی آن را به وارثانش می‌بخشد.»

و فرمود:

«البخیلُ یسمح من عِرضه بأکثر مما أمسک من عِرضه:⁽³⁾بخیل، بیش از آن که آبروی خویش را پاس دارد، آن را به تاراج می‌نهد.»

و نیز فرمود:

«عجبتُ البخیلَ، یستعجلُ الفقرَ الذی منه هرب، ویفوته الغنی الذی إیاه طلب، فیعیش فی الدنیا عیشَ الفقراء و یحاسبُ فی الآخرة حسابَ الأغنیاء:⁽⁴⁾در شگفتم از بخیل، که فقر و ناداری را که از آن گریزان است، به سوی خود می­شتاباند و توانگری و ثروتی را که در پی آن است از دست می­دهد. او در دنیا مانند تهیدستان به سر می­برد و در آخرت همچون توانگران از او حسابرسی می­شود.»

آری، بخیل، دنیا را برخود و خانواده­اش تنگ و سخت می­گیرد، مال و ثروتی چند را می­اندوزد، ولی بی آن‌که خود از آن سودی برد و به آسایشی رسد، باید در قیامت، از یکسو پاسخگوی مال و ثروت اندوخته­اش باشد، و از دیگر سوی، پاسخگوی ظلمی که با بخل و خسّت، در حق خود و اطرافیانش روا داشته است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله ضمن نهی نمودن فردی از همیشه روزه داشتن و عبادت شبانة مداوم، فرمود:

«صُم وأفطر وقُم ونُم، فإنّ لجسدک علیک حقّاً وإنّ لعینک علیک حقاً وإنّ لزوجک علیک حقّاً...:⁽¹⁾«[برخی از روزها را] روزه بگیر و [برخی را] خیر، [پاسی از شب را به عبادت] برخیز و[پاسی را] بخواب، چرا که جسم تو بر تو حقی دارد، و چشم تو بر تو حقی دارد، و همسرت بر تو حقی دارد...»

امام سجاد علیه السلام فرمود:

«أرْضاکم عند الله اسبغکم علی عیاله:⁽²⁾خشنودترین شما نزد خداوند، کسی است که خانواده خود را بیشتر در رفاه قرار دهد.»

امام رضا علیه السلام فرمود:

«صاحبُ النعمةِ یجب علیه التوسعةُ علی عیاله:⁽³⁾بر کسی که از نعمت برخوردار است، واجب است برای خانواده­اش گشاده دستی نماید.»

3. آثار و پی­آمدها

تفریط در مصرف، می­تواند پی­آمدهای ناگواری بر جسم و جان آدمی بر جای نهد و انجام وظایف، تعهدات کاری و فعالیت‌های معنوی و حتّی روابط اجتماعی را آسیب رساند.

برای نمونه، مصرف کم­تر از حدّ مطلوبِ مواد غذایی، میوه­ و سبزی، موجب سوء تغذیه، ضعف و بیماری­هایی می­شود که ممکن است سال­ها بعدْ آشکار گردد. پوشاک نامناسب، موجب بیماری یا خدشه­دار شدن آبرو وعزتّ فرد در جامعه می‌گردد. استفاده نکردن زن از لوازم آرایشی و زیبایی برای شوهر خود، زمینة بی میلی همسر و سرد شدن روابط را فراهم می­آورد. در اختیار داشتن مسکن کوچک و نامناسب، ضمن آن‌که زندگی را دشوار می­کند و فرصت مطالعه، عبادت و استراحت را از افراد در اتاق­های

مجزّا، سلب می­نماید، گاه پی­آمدهای نامطلوب اخلاقی و رفتاری را نیز، در پی دارد که بویژه در مورد خانواده­های پر جمعیت دارای پسر و دختر، نمود می­یابد. و در اختیار نداشتن برخی از وسایل رفاهی، همچون لباسشویی و جاروبرقی، سختی زندگی را درپی می­آورد.

روشن است هرگاه فرد بتواند کالاهای مصرفی خود را به حدّ مطلوب رساند، حق ندارد با سخت­گیری و سخت­زیستی، عرصة زندگی را بر خود و خانواده­اش تنگ نماید. ولی کسی که به دلیل پایین بودن سطح درآمد و تمکن مالی، قادر به تأمین نیازها درحدّ متعارف نیست، یا برای رسیدن به هدفی والاتر و مهم‌تر، دشواری­های زندگی را به جان خریده است، وظیفه دیگری دارد و ضمن تلاش و کوشش، بایستی صبر و شکیبایی را پیشه خود سازد تا شرایط بهتر گردد.⁽¹⁾

{لِیُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ... سَیَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْرا:⁽²⁾بر توانگر است که از دارایی خود هزینه کند، و هر که روزی او تنگ باشد باید از آنچه خدا به او داده خرج کند... خدا به زودی پس از دشواری آسانی فراهم می‌کند.}

شش. اکتفا به حداقل‌ها در زمان ناداری

بسیاری از افراد در طول زندگی، زمان‌هایی را تجربه می‌کنند که از درآمد کافی برای تأمین نیازهای خود برخوردار نیست. از دیدگاه آموزه‌های دینی، الگوی مصرف در چنین موقعیت‌هایی بایستی متفاوت باشد؛ به حداقل‌ها اکتفا کند و تا حدّ امکان، از مصارف زائد و غیر لازم پرهیز نماید. قرآن کریم می‌فرماید:

{وَمَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها:⁽¹⁾و هر که روزی او تنگ باشد باید از آنچه خدا به او داده خرج کند. خدا هیچ کس را جز [به قدر] آنچه به او داده است تکلیف نمی‌کند.}

رعایت اخلاق فقر در شرایط یاد شده، مطلوبیتی فراوان دارد. از جمله این‌که با روحیه‌ای سرشار از بی‌نیازی و بلندنظری، فقر خویش را آشکار نسازند تا آن‌جا که دیگران، اینان را بی‌نیاز پندارند؛ چه، در آموزه‌های روایی، اظهار فقر، خود عامل فقر است.⁽²⁾

قرآن در تمجید اینان می‌فرماید:

{لِلفُقَرَاءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللهِ لا یَسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الأَرْضِ یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمَاهُمْ لا یَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافاً:⁽³⁾[انفاق شما به ویژه] برای آن [دسته از] نیازمندانی باشد که در راه خدا، در تنگنا قرار گرفته‌اند، [و] نمی‌توانند [برای تأمین هزینة زندگی] در زمین سفر کنند. از شدّت خویشتن‌داری، فرد بی‌اطّلاع، آنان را توانگر می‌پندارد. آنها را از سیمایشان می‌شناسی، با اصرار [چیزی] از مردم نمی‌خواهند.}

با این‌که چهره آنان، نشان از رنج‌های زندگیشان دارد، هیچ‌گاه خویش را به دریوزگی و گدایی نمی‌آلایند. زیرا خواری دنیا و فقر زودهنگام و حسابرسیِ طولانی روز قیامت از نتایج آن است⁽⁴⁾. اینان همچنین، با حفظ عزّت و کرامت انسانی خود، سر بر آستان توانگران فرود نمی‌آورند تا مبادا دینشان از کف رَوَد.⁽⁵⁾

شکیبایی در برابر خرید کالاهایی که قدرت بر خرید آن نیست، و زیر بار وام گرفتن

و نسیه خریدن نرفتن در صورت امکان، از موارد دیگری است که به گونه‌ای، در سیره امیر مومنان علیه السلام نمود دارد: روزی آن حضرت از کنار قصابی گذشت که گوشت مرغوبی داشت. وی از امام دعوت کرد از آن گوشت بخرد. حضرت فرمود:

«پول همراه ندارم. قصاب گفت: امیر مؤمنان، من صبر می‌کنم. امام فرمود: من بر [خرید] گوشت صبر می‌کنم.»⁽¹⁾

کمبودها و سختیها، برای برخی از مردم و برای بیشتر زوج‌های جوان در آغاز زندگی، خود نشان می‌دهد. نهادینه نمودن فرهنگ دینی و مقابله با شرایط دشوار، نقش مهمی در کاستن از تنشها و اختلافات و لذت بردن از داشته‌ها دارد.

ه) اصل الگو ناپذیری از بیگانگان

اشاره

از اصول تأکید شده در آموزه‌های دینی در امر مصرف، پرهیز از الگو قرار دادن بیگانگان و به ویژه دشمنان جامعة اسلامی در مصرف است. امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«...أوحی الله إلی نبیٍّ من الأنبیاء أنْ قلْ لقومِک: لا یلبسوا لباسَ أعدائی ولا یطعموا طعامَ أعدائی ولا یشاکلوا بمشاکل أعدائی، فیکونوا أعدائی کما هم أعدائی:⁽²⁾خداوند به پیامبری از پیامبرانش وحی فرمود که به قومت بگو: لباس دشمنان مرا نپوشند و غذای آنان را نخورند و به شکل آنان، ظاهر نشوند، که در این صورت، بسان آنان، دشمن من خواهند بود.»

یکی از اصحاب امام صادق علیه السلام می­گوید:

«دور کعبه مشغول طواف بودم در حالی که برطله­ای [: نوعی کلاه دراز که یهودیان بر سر می­گذاشتند] بر سرم بود. پس امام علیه السلام فرمود: لاتلبسها حول الکعبة فانها من زیّ الیهود:⁽³⁾آن را در اطراف کعبه نپوش، چرا که از پوشش یهودیان است.»

در روایات دیگر نیز به طور کلیّ پوشیدن چنین کلاهی، ناپسند شمرده شده است.⁽¹⁾به نظر می­رسد به همین دلیل، برخی از فقیهان معاصر، استفاده از پوششی را که از مختصات جوامع کفر نشین است، ممنوع می­دانند.⁽²⁾

امام صادق علیه السلام از امیر مؤمنان علیه السلام نقل کرده­ که فرمود:

«لا تحتذوا الملسَ فإنّها حذاء فرعون، وهو أوّل من اتخذ الملس:⁽³⁾کفش صاف نپوشید که کفش فرعون است و او نخستین کسی بود که این گونه کفش را پوشید.»

فردی به نام منهال گوید:

«نزد امام صادق علیه السلام بودم در حالی که دمپایی صافی⁽⁴⁾بر [پای] من بود. پس حضرت فرمود: این، کفش یهودیان است.

در این هنگام، منهال بی‌درنگ برگشت، چاقویی برداشت و آن را پاره نمود.»⁽⁵⁾

در بارة چگونگی آرایش نیز، روایاتی وجود دارد که مؤید این مطلب است. برای نمونه، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«غیّروا الشیب ولاتتشبهّوا بالیهود والنصاری:⁽⁶⁾موی سفید را دگرگون سازید و خود را شبیه یهود و نصارا مکنید.»

با این حال، امیر مؤمنان علیه السلام در نهج البلاغه، این فرمایش حضرت را، مربوط به زمانی می­دانند که جمعیت مسلمانان اندک بود⁽¹⁾و خضاب نکردن، آنان را گروهی مسن و پیرمرد نشان می­داد که روحیه دشمنان را تقویت می­کرد. این نکته، مطلب مهم دیگری را بازگو می­کند: عامل الگو پذیری از بیگانگان، از نظر مصداق‌ها و موارد، در گذر زمان دستخوش دگرگونی می­شود و نوع یا مقدار خاصی از مصرف، که در زمانی، تقلید از بیگانگان و ناپسند به شمار می­رفت، در زمانی دیگر و با تغییر شرایط قبلی یا بروز شرایط جدید، به کاری پسندیده یا مباح تبدیل شود.

در روایتی دیگر از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«اکنسوا افنیتکم ولا تشبهّوا بالیهود:⁽²⁾حیاط منازل خود را جاروب کنید و به یهود شباهت نرسانید.»

که مؤیدی بر این مطلب به شمار می­رود.

در بارة رنگ لباس نیز از امیرمؤمنان علیه السلام روایت شده که فرمود:

«لاتلبسوا السواد فانّه لباس فرعون:⁽³⁾سیاه نپوشید که لباس فرعون است.»⁽⁴⁾

یاد کردنی است همان گونه که الگوپذیری از بیگانگان در مصرف، پدیده­ای نامطلوب است، در مقابل، الگو پذیری از شایستگان و نیکان و اولیای خدا، مطلوب و پسندیده می­باشد، و این در روایات مورد اشاره قرار گرفته است. برای نمونه، حنان بن سدیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم:

«چگونه کفشی را بپوشم؟ فرمود: بر تو باد به [کفش] زرد رنگ، که دیده را جلا می­دهد... اندوه را بر طرف می­سازد و با این حال، از پوشش پیامبران است.»⁽⁵⁾

روایات دیگری نیز وجود دارد که نشان می­دهد هر گونه الگوپذیری از جبّاران و گردن‌کشان، در چند و چون مصرف، کاری ناپسند، و توجه به نیکان در این امر، شایسته است.⁽¹⁾

یک. پی‌آمدها

الگوپذیری از بیگانگان در نوع و مقدار کالاهای مصرفی، از جنبه‌های گوناگون، به جامعه اسلامی زیان می‌رساند؛ از جنبه اقتصادی، این کار، بیشتر موجب ترویج مصرف کالاهای خارجی و بی‌توجهی به تولیدات و کالاهای داخلی می‌شود که افزون بر خارج ساختن سرمایه از کشور، بر تولید و اقتصاد ملّی نیز ضربه می‌زند.

از جنبة اجتماعی و فرهنگی نیز، نوعی تبلیغ عملی و ترویج فرهنگ بیگانه و تهدیدی برای اصالت‌های فرهنگی و حتّی دینی در جامعه به شمار می‌رود، به ویژه آن‌که الگوپذیری در مصرف، ناخواسته الگوپذیری در اخلاق و رفتار را نیز در پی خواهد داشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله با اشاره به این نکته، می‌فرمایند:

«لا یشبه الزّیّ بالزّیّ حتّی یشبه الخلق بالخلق، ومن شبّه بقوم فهو منهم:⁽²⁾شکل‌ها [و مُدهای مصرفی] به یکدیگر همانند نمی‌گردد، جز آن‌که خُلق و خوها به هم نزدیک شود؛ و هرکس خود را شبیه گروهی سازد، از آنان به شمار می‌رود.»

دو. معیار بیگانه بودن کالاهای مصرفی

اکنون این پرسش قابل طرح است که معیار بیگانه بودن نوع و چند و چون کالا و مصرف چیست؟ آیا هر آن چه جوامع دیگر و ملّت­های غیر مسلمان تولید یا مصرف می‌کنند و هر کالایی که در غرب و شرق متداول است، بیگانه و نامطلوب تلقیّ می‌شود؟ یا این که معیار دقیق­تر و خاص­تری وجود دارد.

از سخن شیخ صدوق در این‌باره، چنین برمی­آید که نهی تشبه به بیگانگان، بیشتر ناظر به کالاها و مصارف حرامی است که در جوامع کفر وجود دارد. او ذیل، حدیث پیش گفته: «اوحی الله الی نبی...»، گوید:

«لباس دشمنان، همان لباس سیاه، خوراکی آنان، همان شراب و مست کننده­ها و حیوانات حرام گوشت...، و مسالک دشمنان، همان مواضع اتهام و مجالس می­گساری، لهو و گناه می­باشد.⁽¹⁾

بدین سان، او نهی را حمل بر حرمت نموده و جز در مورد لباس، موارد دیگر را ویژه محرّمات دانسته است.

لیک برخی فقیهان، نهی را اعم از حرمت و کراهت دانسته و موارد را نیز، اختصاص به محرمات نداده­­اند.⁽²⁾

نیک روشن است که مراد از این روایات، تمامی آن چه بیگانگان تولید و مصرف می‌کنند نیست. چه، از یکسو هیچ قرینه­ای بر این تعمیم وجود ندارد و چنان‌که خواهد آمد شواهد خلاف آن را ثابت می­کند. و از سوی دیگر، کالاهای فراوانی وجود دارد که در همه جوامع، مورد استفاده قرار می­گیرد و صرف رواج یک کالا در کشوری بیگانه، نمی‌تواند معیار ردّ آن به شمار رود. به ویژه آن که بسیاری از اختراعات و وسایل جدید، برای نخستین بار در کشورهای بیگانه تولید و مورد استفاده قرار می­گیرد و نامطلوب دانستن آن­ها چیزی جز جمود و تحجّر و سلفی­گری نیست.

از دیگر سوی، ویژه ساختن آن به مصارف حرام نیز، -آن سآن‌که از سخن صدوق برمی­آید- نااستوار می­نماید. چه، نه تنها شاهدی برآن وجود ندارد، که برخی مثال­ها در روایات پیش گفته، خلاف آن را نیز ثابت می­کند. برای نمونه، برطله (کلاه دراز) و لباس سیاه، هیچ کدام به خودی خود حرام نیستند.

به نظر می­رسد آن چه در این باره معیار و مورد نظر است، خصوص کالاها و مصارفی است که ویژه بیگانگان و از اختصاصات آنان بوده و به نوعی، علامت و نشانه آنان به شمار می­رود، به ویژه آن جا که چند و چون مصرف و نوع کالایی، با سنت­های اسلامی منافات داشته باشد. روشن است که چنین کالاها و مصارفی، افزون بر آن‌که خود، نمایندة فرهنگی بیگانه هستند غالباً عناصر دیگر فرهنگی را نیز به همراه می­آورند.

بی توجهی به اصل الگو ناپذیری از بیگانگان، برای فرهنگ اسلامی، زیان بار بوده و هویت دینی و ملّی کشور اسلامی را دچار دگرگونی و از هم گسیختگی می‌کند.

شاهد این سخن آن است که در روایات پیش گفته، بر واژه­های «تشبه» و «زیّ» تأکید شده بود و آن گاه، شبیه کردن در زیّ و شکل، منشأ شباهت در خلق و خو و سبک زندگی معرفی گردید. روشن است که این پیامد، درمورد کالاها و مصارف مشترک بین غالب جوامع، نمود نمی­یابد، چنان‌که از سوی دیگر، اختصاصی به کالاهای حرام ندارد.

باری، در مورد فن آوری­ها و وسایل جدیدی که خاستگاه آن فرهنگ­های بیگانه می­باشند و جامعه اسلامی نیز، گریزی از بکار گیری آن­ها ندارد، نهادهای فرهنگ‌ساز و مؤثر در جامعه بایستی تلاش مضاعف نمایند تا ورود آن­ها، فرهنگ بیگانه را به همراه خود وارد کشور نسازد و یا دست کم این آسیب را به حداقل رسانند و این در مورد کالاهایی که نرم افزاری را نیز با خود دارند، اهمیت فزون­تری می­یابد.

نکته دیگر آن‌که تأکید روایات بر الگوناپذیری از «یهودیان»، «نصاری»، «مجوس»⁽¹⁾و «دشمنان» در کنار واژة «عجم» که نقطه مقابل فرهنگ اصیل اسلامی در آن زمان تلقی می­شد، گستره­ای دارد که تمامی فرهنگ­های دینی و ملّی غیر خودی را در برمی‌گیرد.

و) اصل الگو ناپذیری از مترفان و مسرفان

اشاره

آدمی در ابعاد گوناگون زندگی و در خوی و منش اخلاقی و رفتاری خود، سخت تأثیرپذیر است. الگوها در شکل‌دهی شخصیت و رفتار آدمی تأثیر بسزایی دارد. در امور اقتصادی و به ویژه مصرف نیز، تأثیرپذیری از دیگران و به ویژه هم‌چشمی با آنان، از عوامل مهم اسراف و تبذیر به شمار می‌رود، که این خود، یکی از علل دستور به دوری از متکاثران و مترفان در اسلام، می‌باشد.

{وَلا تُطِیعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِینَ:⁽¹⁾از فرمان اسراف کاران پیروی مکنید. }

از سوی دیگر، مترفان، تلاش می‌کنند با خرید و مصرف کالاهای لوکس و تجمّلاتی، مُدپرستی و ریخت و پاش، به پندار خود، پایگاه اجتماعی و آبروی فزون تری به دست آرند و در حقیقت به خودنمایی و فخرفروشی می‌پردازند.-چنان که پس از این به تفصیل خواهد آمد- این شیوه زندگی، آثار نامطللوبی بر دیگران برجا می‌نهد.

بدین جهت، آموزه‌های دینی به دوری از متکاثران و به ویژه چشم نداشتن به ثروت آنان، دستور داده و از هرگونه تاثیرپذیری از رفاه زدگان و نیز زمینه‌های آن، پرهیز داده‌اند:

{لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ:⁽²⁾و به آنچه ما دسته‌هایی از آنان را بدان برخوردار ساخته‌ایم چشم مدوز و بر ایشان اندوه مخور. }

امام صادق علیه السلام فرمود:

«هنگامی که این آیه نازل گشت، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «من لم یتعز بعزاء الله تقطعت نفسه حسرات علی الدنیا، ومن اتبع بصره ما فی ایدی الناس کثر همّه ولم یشف غیظه، ومن لم یر لله عزّوجل نعمه إلاّ فی مطعم او مشرب او ملبس فقد قصر عمله ودنا عذابه:⁽³⁾هر که بر آنچه خدا به او داده صبر نکند، بر دنیا حسرت‌ها

خورَد، و هر که به آن چه نزد مردم است چشم بدوزد، پریشانیش فراوان گردد و خشمش پایان نیابد، و هر که از سوی خدا نعمتی جز در خوراک و نوشیدنی و لباس، برخود نبیند، عملش کوتاه و عذابش نزدیک گردد.»

{فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زینَتِهِ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُون... وَقالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُون:⁽¹⁾پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می‌شد... و کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند.}

{وَلا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِنْهُمْ زَهْرَة الْحَیَاةِ الدُّنیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ:⁽²⁾و هرگز به آنچه اصنافی از ایشان را از آن برخوردار کردیم چشم مدوز. [آنها فقط] زیور زندگی دنیاست تا ایشان را در آن بیازماییم.}

{وَاصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ... وَلا تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَة الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَلا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَکَانَ أَمْرُهُ فُرُطا:⁽³⁾و با کسانی که پروردگارشان را می‌خوانند... شکیبایی پیشه کن و برای زیور زندگی دنیا، چشمانت را از آنان بر مگیر، و از آن کس که قلبش را از یاد خود غافل ساخته‌ایم و از هوس خود پیروی کرده و [اساس] کارش بر زیاده‌روی است، اطاعت مکن.}

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«من مَدّ عینه الی زینةِ المترفین کان مُهیناً فی ملکوت السماء:⁽⁴⁾هر که به زیور ناز پروردگان چشم بدوزد در ملکوت آسمان خوار است.»

امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«إیّاک أن تطمح بصرک إلی من فوقک:⁽¹⁾بپرهیز از این‌که به بالاتر از خود [در امور مادّی] چشم بدوزی.»

یک. پی‌آمدهای همنشینی با مترفان

در آیة شریفة یادشده از سورة حجر، دو دستور در مورد نوع نگاه آدمی به طبقات اقتصادی بالاتر از خود و ثروتمندان داده شده است.

نخست، نهی از چشم دوختن به امکانات مادّی آنان؛

دوم، حسرت نخوردن و اندوه نداشتن در برابر محرومیت از آن.

بسیارند افرادی که پیوسته وضعیت مادّی و سطح امکانات خود را با افراد بالاتر از خود مقایسه می­کنند و از کمبودهای خود نسبت به آنان، رنج می‌برند. این نوع نگاه، در ابتدا، آرامش روانی فرد و خانواده­اش را به هم می‌زند و حسرت و افسوس و سرخوردگی را، جایگزین لذت بردن از داشته­ها می­سازد. چه، پیوسته افرادی وجود دارند که از امکانات مادّی فزون­تر یا متفاوتی برخوردارند و نگاه مقایسه­ای، برای بیشتر افراد، نتیجه­ای جز حالت یادشده ندارد. بنابراین، حتّی ثروتمندان جامعه نیز، در معرض این آسیب­اند. زیرا «دستْ بالای دست بسیار است.»

افزون بر پیامد روحی- روانی این گونه فکر، پی­آمدهای اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی نیز، دامن­گیر افراد می­شود. مسابقه مدگرایی و عوض کردن وسایل و لوازم زندگی بدون هیچ گونه نیازی، خرید وسایل اضافی، تجمّل گرایی افراطی، و در پی آن، اسراف و تبذیرهای گسترده برای صاحبان درآمدهای بالا، و در مقابل، بروز اختلافات شدید خانوادگی و عواقب ناشی از آن و حتّی گاه دست یازیدن به راه­های خلاف و غیر قانونی همچون اختلاس، سرقت و قاچاق، برای صاحبان درآمدهای پایین‌تر، بخشی از پی‌آمدهای منفی یادشده است. در سطح ملّی نیز، جامعه‌ای که از

مترفان و مسرفان، الگوپذیری فراوانی داشته باشند، آسیب پذیری فراوانی خواهند داشت که عقب ماندگی علمی، وابستگی اقتصادی و سیاسی، فقر فرهنگی و تنزّل ارزش­ها، از آن­ جمله­اند و البته پاره­ای از این موارد، در جوامع فقیر یا در حال توسعه نمود بیشتری می­یابد.

بر این اساس، علت تأکید بر دوری از متکاثران و رفاه‌زدگان را می‌توان در امور زیر خلاصه نمود:

شایان ذکر است اگر ارتباط با متکاثران، تأثیر منفی بر انسان یا جامعه نداشته باشد و در مقابل، موجب ارشاد و هدایت آنها گردد، نه‌تنها نکوهیده نیست، بلکه وظیفه، تلقی می‌شود.⁽¹⁾اگر قرآن کریم، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را قاطعانه، از همراهی با آنان بازداشته، از آن رو بوده است که سخنان حضرت، هرگز تأثیری بر آنان نمی‌گذاشت.⁽²⁾

دو. راهکارها

اشاره

آموزه­های اخلاقی- اقتصادی اسلام، از یکسو با بالا بردن سطح آگاهی و علمی

افراد به جایگاه حقیقی و ارزش والای انسان⁽¹⁾­ و رشد دادن شخصیت او، کمک می­کنند که به اهداف و آرمان­های بالاتر و فراتر از مادّیات بیندیشد و نگاهش به افق‌های دورتر باشد، تا از کمبودهای مادّی، احساس حقارت درونی و حسرت و اندوه نکند، و از دیگر سوی، راه­کارهای اخلاقی- رفتاری ویژه­ای پیش پای او نهاده تا از پی‌آمدهای آن، در أمان ماند. از جمله راه­کارهای یادشده می­توان به موارد ذیل اشاره کرد:

نخست: یادآوری نعمت‌های الهی، قرآن کریم بارها آدمی را بر آن داشته تا نعمت‌های بی­شمار الهی را یادآورد و به نکات مثبت زندگی خود بیندیشد، به ویژه اگر در گذشته با مشکلات و نابسامانی­هایی دست و پنجه نرم می­کرده و اکنون برطرف شده است. تا بدین شیوه به نشاط در زندگی دست یابد. آیاتی با تعبیر «اذکر نعمتی» و مانند آن، در قرآن فراوانند.⁽²⁾

دوم: چشم ندوختن به امکانات و ثروت دیگران و در مقابل، نگاه به افراد فرو دست در امور مادّی، که این اخیر، در بخش بعدی با تفصیلی فزون تر خواهد آمد.

بر همین اساس، سرپرست خانواده، بایستی تدبیر زندگی را به دست گیرد و تلاش نماید خانواده خود را، با خانواده­هایی بیشتر مرتبط سازد که از سطح زندگی پایین­تر یادست کم مساوی برخوردار باشند. گاه رفتن به یک میهمانی بسیار با شکوه که از سوی افراد ثروتمند ترتیب داده می­شود و در آن، آگاهانه یا ناآگاهانه، وسایل و کالاهای لوکس و تجمّلاتی یا گران قیمت به نمایش گذاشته می­شود، چنان در روحیه افراد خانواده تأثیری منفی برجای می­نهد که تا مدت­ها، لذت زندگی را از آنان سلب می­نماید. امام باقر علیه السلام می‌فرمایند:

«...لا تجالس الأغنیاء فانّ العبد یجالسهم وهو یری أنّ لله علیه نعمة فما یقوم

حتّی یری أن لیس لله علیه نعمة:⁽¹⁾با ثروتمندان همنشینی مکن، چراکه بنده، در حالی که خود را مشمول نعمت الهی می‌داند، با آنان همنشینی می‌کند ولی پس از برخاستن از مجلس، چنین می‌پندارد که خداوند به او نعمتی نداده است!»

این نکته نیز یادکردنی است که خارج از محدوده زندگی و منازل ثروتمندان، در سطح شهر، بازارها و پاساژها نیز، کالاهای لوکس و تجمّلاتی و وسایل گران قیمت فراوانی وجود دارد که با شگردهای تبلیغاتی، چشم رهگذران را به خود خیره می‌سازد و بیننده را به خرید آنها، تحریک می­کند. روشن است که بیشتر مردم، حتّی با وجود نیاز نیز، توان خرید آن چه را می­بینند یا می­خواهند ندارند. تردیدی نیست که آموزه‌های پیش گفته، به عمومیت ملاک، این موارد را نیز شامل می­شود و سزامند آن است که آدمی، برای حفظ آرامش روانی و لذت بردن از زندگی، به این گونه مکان­ها نیز، کمتر رفت وآمد نماید. شاید تأکید بر آمد و شد کمتر در بازارها، که در روایات آمده⁽²⁾، ناظر به این اثر مثبت نیز باشد.

افزون بر این، در روایات به نکته جالب دیگری در این باره اشاره شده که مردم را به شکیبایی در برابر دیدن کالاهایی که آدمی، توان خرید آن را ندارد، توصیه نموده است و به پاداش الهی امید داده است، که این، برای تکامل روحی و اخلاقی آدمی نیز، سودمند است.

امام صادق علیه السلام به یکی از یاران خود فرمود:

«آیا وارد بازار نمی­شوی؟ آیا نشده است که میوه‌ای را ببینی به فروش می­رسد، یا چیزی دیگر را، و تو مایل به [خرید] آن باشی؟ وی گفت: آری به خدا سوگند. حضرت فرمود: امّا إنّ لَک بِکلّ ما تراه فلا تقدرُ علی شرائِه حسنة:⁽³⁾آگاه باش، تو در برابر هر آن­چه که می­بینی و توان خرید آن را نداری پاداشی دریافت می‌کنی.»

1. نگاه به فرودست در زندگی

آموزه­های دینی از آدمی خواسته­اند تا در امور مادّی به پایین دست خود نگاه کند تا پیوسته از سطح زندگی خود، خشنود بوده و از آن لذتّ ببرد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«أنظر الی مَن هو دونک فی المقدرة ولاتنظر الی من هو فوقک فی المقدرة، فإنّ ذلک اقنع لک بما قسم لک:⁽¹⁾به کسی که توانایی[اقتصادی] کمتری نسبت به تو دارد بنگر و به توانگرتر از خویش، منگر، زیرا این کار، تو را به آن چه قسمت تو شده قانع‌تر می­سازد.»

از سوی دیگر، در آیات و روایات فراوان، به همنشینی با محرومان جامعه، تشویق شده است. برای نمونه بنگرید:

{واصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاة وَالْعَشِیِّ یُرِیدُونَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَیْنَاکَ عَنْهُمْ تُرِیدُ زِینَة الْحَیَاة الدُّنْیَا:⁽²⁾با کسانی که پرودگارشان را صبح و شام می‌خوانند [و] خشنودی او را می‌خواهند، شکیبایی پیشه‌کن و برای زیور زندگی دنیا، دیدگانت را از آنان بر مگیر.}

رسول خدا صلی الله علیه و آله در پی نزول این آیه، خطاب به مؤمنانِ فقیر، فرمود:

«معکم المحیا ومعکم الممات:⁽³⁾زندگی و مرگ من تنها با شماست.»⁽⁴⁾

امیر مؤمنان علیه السلام در آخرین وصیت خویش، بر این مسأله، تأکیدی دو چندان داشت:

«الله! الله! فی الفقراء والمساکین، فشارکوهم فی معایشکم:⁽⁵⁾خدا را، خدا را در بارة فقیران و بیچارگان [در نظر گیرید!]، پس آنان را در زندگی خود سهیم نمایید.»

در سیرة امامان معصوم علیه السلام نیز این مسأله به روشنی نمایان است. برای نمونه بنگرید:

امام حسین علیه السلام از کنار تعدادی مسکین عبور نمود که تکه‌هایی [نان] بر روی عبایی [گذارده بودند و] می‌خوردند. حضرت به آنان سلام کرد. آنان، امام را به خوردن غذا دعوت کردند و امام کنارشان نشست...⁽¹⁾

همنشینی با محرومان، افزون بر آن‌که آدمی را از احوال آنان و وضع معیشتی‌شان آگاه می‌سازد و روحیة فروتنی و نوع‌دوستی را در وی تقویت می‌کند، گامی مؤثّر در جهت رضایتمندی شخص از زندگی خود و زمینه ساز مصرف بهینه از امکانات به شمار می‌رود.

2. همنشینی و معاشرت با هم سطح خود

در راستای الگو ناپذیری از رفاه زدگان و ثروتمندان در چند و چون مصرف از یکسو، و کاستن از فشار روانی افراد کم درآمد و بی بضاعت از سوی دیگر، در آموزه‌های دینی تأکید شده که حتّی در ارتباطات کوتاه مدت همچون مسافرت نیز، هر شخص با افراد هم سطح خود همراه گردد. این تأکید، بدان رواست که در سفر، آدمی نیازمند آن است که زاد وتوشه­ای همراه خود ببرد یا وسایل و کالاهای مورد نیاز خود را در بین راه تهیه کند و گاه کالاهایی را از سر نیاز یا علاقه­مندی، برای خود و دیگران خریداری نماید. نیک روشن است نوع و میزان این کالاها، به تناسب سطح درآمد و تمکن مالی افراد، تفاوت پیدا می­کند و ثروتمندان و توانگران، امکانات بهتری را برای خود فراهم می­آورند. اختلاف سطح همسفران باعث می‌گردد افراد کم درآمد یا تلاش کنند از نظر چند و چون مصرف، خود را به سطح دیگران برسانند، تا عزّت و آبروی خویش را پاس دارند، و در نتیجه با زیان‌های مالی و هزینه­های غیر لازم مواجه گردند و یا به همان حدّ بسنده نمایند و در برابر دیگران و به ویژه دنیامداران، خوار و حقیر شوند.

اکنون روایاتی را در این باره بنگرید:

یکی از یاران امام صادق علیه السلام بنام شهاب می­گوید:

«به امام علیه السلام عرض کردم: شما از وضعیت و توانگری من و گشاده دستی­ام نسبت به برادرانم آگاهی دارید. من گاه با گروهی از آنان در مسیر مکّه همسفر می­شوم و بر آنان گشاده دستی می­کنم. حضرت فرمود: لاتفعلْ یا شهاب، إنْ بسطتَ وبسطوا أجحفتَ بهم وإنْ هم أمسکوا أذللتهم. فأصحب نُظَراءَک:⁽¹⁾این کار را مکن ای شهاب، [چه،] اگر تو گشاده دستی کنی و آنان [نیز] گشاده دستی کنند، به آنان جفا نموده­ای و اگر آن­ها [از صرف هزینه­هایی چون تو] خودداری ورزند، خوارشان ساخته­ای. بنابراین، با همسانان خود مصاحبت نما.»

ابوبصیر گوید: به امام صادق علیه السلام عرضه داشتم:

«مردی با گروهی ثروتمند بیرون می‌رود، در حالی که از همه آنان، کم بضاعت­تر است. پس آنان هزینه­هایی می­کنند و او توان چنین هزینه­هایی را ندارد. امام علیه السلام فرمود: ما أحبّ أن یذّلَ نفسَه. لیخرجْ مع من هو مثله: دوست ندارم خود را خوار نماید. [بنابراین] با افرادی همانند خود بیرون رود.»⁽²⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:

«إذا صحبتَ فأصحب نحوَک ولا تصحَبنّ من یکفیک فإنّ ذلک مذلةٌّ للمؤمن:⁽³⁾هرگاه مصاحبت نمودی، با کسی که [از نظر سطح معیشت] مانند تو باشد مصاحبت نما، و هرگز با کسی که هزینه­های تو را می­پردازد، همراه نشو، چرا که این، موجب خوار شدن مؤمن است.»

شخصی گوید:

«از امام باقر علیه السلام پرسیدم: گروهی با یکدیگر [به سفر] می‌روند و افراد ثروتمند و

غیر ثروتمند در میان آن‌ها هستند. پس فردی ثروتمند، هزینه‌های آنان را می‌پردازد. [این چگونه است؟] فرمود: إنْ طابت بذلک انفسهم فلا بأس به: اگر آنان به این کار راضی­اند، اشکالی ندارد. گفتم: و اگر راضی نبودند چطور؟ فرمود: یصیر(یصبر) معهم یأکل من الخبز ویدع ان یستثنی من ذلک الهرات: با آنان همراهی (شکیبایی) نماید و نان میل کند و به تنهایی گوشت پخته شده نخورد.»⁽¹⁾

از امام صادق علیه السلام نقل شده که:

«انّه کان یکره للرجل ان یصحب من یتفضل علیه وقال: اصحب مثلک:⁽²⁾آن حضرت خوش نمی‌داشت مرد، با کسی همراهی نماید که بر وی برتری دارد و فرمود: با همانند خود مصاحبت نما.»

یکی از یاران امام صادق علیه السلام به نام حسین بن ابی العلاء گوید:

«ما بیست و چند نفر بودیم که به سمت مکه راه افتادیم. به هر منزل که می‌رسیدیم، گوسفندی ذبح می‌کردم. چون نزد امام صادق علیه السلام رفتم، بی درنگ فرمود: ای حسین، مؤمنان را خوار می‌کنی؟ گفتم: از این کار به خدا پناه می‌برم! فرمود: خبر رسیده در هر منزلی، گوسفندی را برای همراهان ذبح می‌نموده‌ای. عرض کردم: من فقط برای خدا این کار را انجام می‌دادم. فرمود: آیا نمی‌دانی برخی از آنان، دوست دارند مانند تو باشند، ولی توانایی ندارند و بدین جهت، پیش خود احساس حقارت می‌کند. عرض کردم: از خدا طلب آمرزش می‌کنم و دیگر تکرار نخواهم کرد.»⁽³⁾

بر این اساس، هم شخص کم درآمد و بی بضاعت باید تلاش نماید با افراد ثروتمند مسافرت و معاشرت نکند و هم ثروتمندان باید دقت کنند در چنین جمع هایی، از صرف هزینه‌ها و خرید کالاهایی که موجبات تحقیر افراد کم بضاعت یا فشار بر آنان را فراهم می‌آورد، - حتّی اگر به هدف کمک به آنان باشد- پرهیز نمایند و به تعبیر روایات، در طول سفر، به کم قناعت نمایند.

نیک روشن است که این موضوع، منحصر به سفر نیست و در دیگر ارتباطات اجتماعی نیز، نمود می‌یابد. صرف هزینه‌های هنگفت برای برگزاری جشن‌ها و میهمانی‌هایی که افراد مختلف حضور می‌یابند، خرید و سایل و لوازم فراتر از حدّ متعارف برای فرزند خود، که زمینه احساس حقارت دانش­آموزان دیگر و دوستان کم بضاعت او را فراهم می­آورد، و مواردی از این دست، همگی مصداق­هایی از آن حکم کلّی به شمار می­روند.

این نکته نیز یادکردنی است که از آیه {وامّا بنعمة ربّک فحدّث}⁽¹⁾و روایاتی همچون: «خداوند دوست دارد اثر نعمت خود را بر بنده­اش ببیند...»⁽²⁾اظهار نعمت برمی­آید. نیک روشن است که این گونه روایات، نباید دستاویزی برای هرگونه مصرف و هزینه غیر متعارف قرار گیرد. چه، نمایان ساختن اثر نعمت، به حکم روایات پیش گفته، مقیّد به صورتی است که موجب تحقیر دیگران یا وارد آوردن فشار برآنان نگردد و اصولاً چنین سفارشی، در مقام نفی ابراز فقر و بیچارگی و نیز تاکید بر تمیزی و آراستگی است⁽³⁾و نه مجوّزی برای هزینه­های غیر متعارف و مشکل ساز.

3. ممنوعیت مصرف به هدف خودنمایی و فخر فروشی

در فرهنگ مصرف‌گرایی مترفان، مصرف، هم ارزش مادّی دارد و هم ارزش نمادین؛ بدین‌معنا که مصرف، وسیله‌ای می‌گردد برای ابراز وجود و به دست آوردن هویت اجتماعی، از این رو، نه تنها ارزش نمادین می‌یابد بلکه در برابر مصرف به معنای تأمین‌کنندة نیازهای زیستی انسان، قرار می‌گیرد و اولویت می‌یابد.⁽⁴⁾آنان تلاش می‌کنند با خرید و مصرف کالاهای لوکس و تجمّلاتی، مدپرستی و ریخت و پاش، به پندار خود، پایگاه اجتماعی و آبروی فزون تری به دست آرند و در حقیقت به خودنمایی و

فخرفروشی می‌پردازند.

این در حالی است که بر اساس آموزه­های دینی، مصرف کالاها و امکانات، بایستی صرفاً به منظور رفع نیازهای مادّی و معنوی، جسمی و روحی باشد و نه به هدف خودنمایی و فخر فروشی. چه، این کار، افزون بر آن‌که خود، رذیلتی اخلاقی و نشانه رشد نایافتگی شخصیت آدمی، و گاه، احساس حقارت درونی⁽¹⁾و به هدف سرپوش نهادن بر آن است، پی­آمدهای ناگوار اجتماعی و اقتصادی نیز بر جای می‌نهد؛ فخر فروشی و خودنمایی در خرید و مصرف، از یکسو موجب بروز و تشدید مسابقة دنیا طلبی، خرید و بکارگیری کالاهای غیر لازم و در نتیجه هدر دادن ثروت‌ها و امکانات فرد و جامعه، و اسراف و تبذیر می­گردد. از این روی، قرآن کریم در اشارتی معنادار، اسراف کاری فرعون را در کنار روحیه برتری جویی وی نهاده و ارتباط آن دو را یادآور شده است:

{وإنّ فرعونَ لعالِ فی الارض وانّه لمن المسرفین:⁽²⁾بی‌تردید فرعون در زمین برتری جوست و هم او از اسراف کاران است. }

از دیگر سوی، خودنمایی توانگران و ثروتمندان با کالاها و امکانات خود، اقشار کم درآمد و فاقد توانایی اقتصادی را بر آن می­دارد تا یا با شیوه­های گوناگونی همچون وام گرفتن و سختی دادن به خود و حتّی گاه روی آوردن به راه­هایی خلاف شرع و خلاف قانون، همچون سرقت، اختلاس و قاچاق، تلاش نمایند با خرید کالاهای مورد نظر، خود را هم سطح ثروتمندان و فخر فروشان نشان دهند و از قافله آنان عقب نمانند و یا در بیشتر موارد، دچار سرخوردگی، احساس حقارت، و حسرت و اندوه شوند که این

خود، به فضای کینه، دشمنی، بدبینی و حسادت دامن می­زند و بهداشت روانی فرد و جامعه را به مخاطره می­افکند. این احساس، به ویژه در بارة کودکان یا افرادی که از ظرفیت روحی و قدرت عقلانی پایین­تری برخوردارند، نمودی بیشتر می­یابد، به گونه­ای که حتّی ممکن است به بیماری­های روحی همچون افسردگی و بروز اختلالات رفتاری نیز منجر گردد. به سبب پی­آمدهای مصرف به هدف فخر فروشی و خودنمایی، که به پاره­ای از آن­ها اشاره شد، آموزه­های دینی به طور کلی این کار را ممنوع ساخته­اند و گاه به برخی از آثار منفی آن نیز، اشاره کرده­اند. نمونه آنها را بنگرید:

{إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی فَبَغی عَلَیْهِمْ وَآتَیْناهُ مِنَ الْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ أُولِی الْقُوَّة... فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زینَتِهِ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیمٍ. وَقالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ. فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مِنَ المُنْتَصِرینَ. وَ أَصْبَحَ الَّذینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُون:⁽¹⁾قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم کرد، و از گنجینه‌ها آن قدر به او داده بودیم که صندوقهای آنها بر گروه نیرومندی سنگین می‌آمد... پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می‌شد واقعاً او بهره بزرگی [از ثروت] دارد. کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند. آن گاه [قارون] را با خانه‌اش در زمین فرو بردیم، و گروهی نداشت که در برابر [عذابِ] خدا او را یاری کنند و [خود نیز] نتوانست از خود دفاع کند. و همان کسانی که دیروز آرزو داشتند به جای او باشند، صبح می‌گفتند: «وای، مثل اینکه خدا روزی را

برای هر که از بندگانش که بخواهد گشاده یا تنگ می‌گرداند، و اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود، ما را [هم] به زمین فرو برده بود. وای، گویی که کافران رستگار نمی‌گردند.}

نمونة بارز و نماد ثروتمند مغرور در قرآن کریم، قارون است. از آیه نخست برمی‌آید که وی، از ثروت و امکانات فراوانی برخوردار بود. واژة «مفاتیح» در آن آیه، جمع مفتح، به معنی محلی است که چیزی را درآن ذخیره می­کنند. (همچون گاو صندوق­هایی که اموال را درآن نگهداری می­نمایند.) و یا کلیدهای آنها.⁽¹⁾

بنابراین، قارون آن قدر اموال گرانبها و قیمتی داشت که صندوق­های آن­ها را، گروهی از مردان نیرومند، به زحمت جابجا می­کردند. لیک وی ثروتمندی مغرور و فخر فروش بود که در مصرف و عرضة ثروت خود بر مردم، به خودستایی و خودنمایی می­پرداخت، آن هم فخر فروشی در میان مستضعفان و پابرهنگان!

تعبیر «فی زینته» نشان می­دهد که او، تمام توان و قدرت خویش را به کار گرفت تا وسایل لوکس و تشریفاتی خود را به نمایش گذارد، مرکب­هایی گران قیمت، پوشش‌های سرخ رنگ و...⁽²⁾در این حال مردم و بینندگان دو گروه شدند: گروهی دنیا پرست که فاقد شخصیتی رشد یافته و ایمانی نیرومند بودند. آنان با مشاهده این صحنه خیره کننده، آهی از سر سوز و حسرت می­کشیدند و آرزو می­کردند که حتّی برای یک روز یا یک ساعت، به جای قارون می­بودند. چه، او زندگی شیرین و لذّت بخشی دارد. وگروه دوم، اندیشمندانی با ایمان و عالمانی پرهیزگار که افق فکری بالاتر و والاتری داشتند و حقیقت زندگی دنیا را درک می­کردند. آنآن‌که ارزش­ها و شخصیت آدمی را با معیار زر و ثروت نمی­سنجیدند به گروه نخست هشدار می­دادند تا در برابر محرومیت خود و موج تحقیر واحساسات ناخوشایندی که از ناحیه رفتار قارون دریافت می­کردند، شکیبایی نمایند و دل و جان به پاداش الهی داشته باشند.

تا این که سرانجام، قارون به سبب طغیان و سرکشی و تحقیر مؤمنان تهیدست، به سرنوشت شومی گرفتار گردید و عذاب الهی، او و ثروت خیر کننده­اش را به کام نابودی فرستاد، این جابود که ضعف اندیشان و حسرت پیشه­گانِ دیروز، از اندیشه و عملکرد خود پشیمان گشتند.

روشن است که قارون صفتان، همیشه و در زمان ما نیز، وجود دارند. آنان تلاش می‌کنند ثروت خود را به رخ دیگران بکشند و از این کار، لذت می­برند. دوست دارند با خودرو گران قیمت خود، از میان پابرهنگان و محرومان بگذرند، گرد و غبار و آب‌های سطح خیابان را برچهره و لباس آنان بیفشانند و تحقیرشان نمایند. با پوشیدن لباس‌های فاخر و زیور آلات فراوان خود، در میهمانی­ها وجشن­ها حاضر شوند و انگشت شگفتی و حسرت آنان را بردهانشان ببینند! سقف­ اتاق­ها و نمای ساختمان خود را به گونه­ای غیر متعارف زیبا سازی نمایند تا نظر رهگذران و ناظران را به خود خیره سازند، به روزترین و گران قیمت­ترین وسایل خانه و آشپزخانه­ را خریده در معرض دید دیگران قرار دهند و از ابراز تعجب و حتّی حسرت آنان، لذت ببرند. بدین سان، مصرف نمادین و به هدف فخر فروشی، در زندگی آنان، نمودی بارز دارد.

گاه همین نمایش ثروت نیز، ممکن است بلای جانشان گردد و کینه­های در سینه انباشته دیگران، طومار زندگی آنان را در هم پیچد یا ثروتشان را بر باد دهد.

{وَنادی فِرْعَوْنُ فی قَوْمِهِ قالَ یا قَوْمِ أَ لَیْسَ لی مُلْکُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْری مِنْ تَحْتی أَفَلا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذی هُوَ مَهینٌ وَلا یَکادُ یُبینُ فَلَوْلا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِکَةُ مُقْتَرِنینَ فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوه:⁽¹⁾و فرعون در [میان] قوم خود ندا درداد [و] گفت: ای مردم من، آیا پادشاهی مصر و این نهرها که از زیر [کاخهای] من روان است از آنِ من نیست؟ پس مگر نمی‌بینید؟ آیا [نه] من از این کس که خود بی‌مقدار است و نمی‌تواند درست بیان کند بهترم؟ پس چرا بر او دستبندهایی زرّین

آویخته نشده؟ یا با او فرشتگانی همراه نیامده‌اند؟ پس قوم خود را سبک مغز یافت [و آنان را فریفت] و اطاعتش کردند. }

فرعون نیز، به عنوان نماد حاکم سیاسی دنیای سرمایه­داری و ثروت محور، امکانات مادّی تحت اختیار خود را به رخ زیردستان و موسی علیه السلام می‌کشد و فخر می­فروشد.

{اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزینَةٌ وَتَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ:⁽¹⁾بدانید که زندگی دنیا، در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشی شما به یکدیگر است.}

این آیه، که در مقام نکوهش دنیای دنیا پرستان است، با عبارت «وتفاخر بینکم» از فخر فروشی آدمیان، انتقاد نموده است.

نمونه روایات این بحث را نیز بنگرید:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرمایند:

«من لبس ثوباً فاختال فیه خسف الله به من شفیر جهنّم:⁽²⁾هرکس جامه‌ای بپوشد و با آن، فخرفروشی کند، خداوند او را از لبه دوزخ [به قعر آن] فرو خواهد برد.»

نیز می‌فرماید:

«من بنی بنیاناً ریاءاً و سمعه حمله یوم القیامه... وهو نار تشتعل ثمّ تطوّق فی عنقه ویلقی فی النار... قیل: یا رسول الله کیف یبنی ریاءاً وسمعه؟ قال: یبنی فضلاً علی ما یکفیه، استطاله منه علی جیرانه ومباهاة لإخوانه:⁽³⁾هرکس، برای خودنمایی و ستایش دیگران ساختمانی بسازد، روز قیامت، در حالی آن را حمل خواهد کرد که چون آتشی شعله‌ور، بر گردنش آویخته است، و به آتش افکنده خواهد شد... گفته شد: ای رسول خدا! چگونه آن را برای خودنمایی و ستایش‌جویی می‌سازد؟ فرمود: «فراتر از حدّ نیاز می‌سازد تا بر همسایگانش، برتری جوید و به برادرانش، فخر فروشد.»

رسول خدا صلی الله علیه و آله در وصایای خود به ابوذر فرمود:

«یا اباذر، من ترک لبس الجمال و هو یقدر علیه تواضعاً لله، کساه الله حلّة الکرامة... یا اباذر، البس الخشن من اللباس والصفیق من الثیاب لئلاّ یجد الفخر فیک مسلکه:⁽¹⁾ای ابوذر هر که پوششی زیبا را که توان فراهم آوردن آن را دارد، از سر فروتنی در برابر خدا ترک نماید، خداوند زیور کرامت را بروی بپوشاند... ای ابوذر، لباس زبر و جامه درشت بپوش تا فخر فروشی در تو راهی پیدا نکند.»

در جمله نخست، ترک زیور و زیبایی از سرفروتنی برای خدا یاد شده است. با توجه به این‌که در روایاتی دیگر، مطلوبیت این کار نشان داده شده،⁽²⁾طبعاً بایستی این سفارش، ویژه مواردی باشد که این کار، خلاف تواضع بوده و نوعی خودبرتربینی و خودستایی را به همراه داشته باشد. چنان‌که در فراز دوم روایت نیز، پوشیدن لباس‌های ساده به هدف پیشگیری از فخر فروشی، سفارش شده است. بنابراین، این توصیه‌ها ویژه مواردی است که زمینه تفاخر فراهم آمده باشد.

نیز از حضرت نقل شده که فرمود:

«من أطعم طعاماً ریاءً وسمعةً أطعمَه الله مثله من صدید جهنّم وجعل ذلک الطعام نارا فی بطنه حتّی یقضی بین الناس:⁽³⁾هر که از سر ریا و خودنمایی اطعام نماید، خداوند مانند همان را از غذای چرکین جهنم به او بخوراند و آن طعام را به صورت آتشی در درون وی قرار دهد تا این‌که میان مردم داوری نماید.»

فخرفروشی در برپایی مجالس، پی‌آمدهایی دارد که عمده ترین آن صرف هزینه‌های سرسام‌آور و احیای فرهنگ غلط مصرفگرایی است که عمده‌ترین آن در مجالس عروسی به مدد دریافت وام­های سنگین وکمرشکن و صرفاً به انگیزه هم‌چشمی و خودنمای، دیده می‌شود. هزینه­های بالای مراسم سفرهای معنوی همچون بازگشت

حاجی، خرج­های هنگفت محافل عزا به ویژه هزینه­های بی مصرفی همچون خرید تاج‌گل­های گران قیمت و بزرگ و مانند آن از این دسته است.

امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود:

«الولیمةُ أوّل یوم حقٌ والثانی معروفٌ ومازاد ریاءٌ وسمعة:⁽¹⁾ولیمه، روز نخست حق، روز دوم کاری شایسته، و اضافه برآن، ریا و آوازه خواهی است.»

شاید بر پایه همین گونه آموزه­ها بوده است که برخی از فقیهان، حرمت ساختن و مصرف کالاهای گران قیمت را که موجب فخر فروشی و خود برتر بینی می­گردد، بسان قاعده­ای کلّی و تعلیل‌گونه، بیان نموده­اند. برای نمونه علاّمه حلّی، مزین نمودن شمشیر و لگام را با طلا، حرام دانسته بدین علت که نوعی عجب و خودپسندی و اسراف است.⁽²⁾

نیک روشن است که پیش­گیری از این گونه مصرف، در گرو ترویج فرهنگ اصیل اسلامی، و نهادینه ساختن اخلاق و فضایل انسانی در جامعه است. چه، مصرف نمودن به انگیزه فخر فروشی، ریشه در خوی خودبرتربینی و حسّ خودستایی دارد و تا این سرچشمه خشکانده نشود، رفتارهای ناشی از آن پیوسته بروز خواهد نمود.

این نکته نیز یاد کردنی است که فخرفروشی نکردن و مصرف نکردن به هدف خود نمایی، بدین معنا نیست که آدمی، خود را در برابر دیگران نیاراید و با سر و وضع ژولیده و لباسی ژنده و کثیف، در جمع حاضر گردد. چه، آراستگی و زیبایی، به ویژه در برابر دیگران، مطلوب و شایسته است. و در این باره، روایاتی فراوان وجود دارد. از جمله، در سیرة امام رضا علیه السلام آمده است:

«اذا بَرَزَ للناس، تزّین لهم:⁽³⁾هنگامی که بین مردم حاضر می‌گردید، برای آنان خود را آراسته می­کرد.»

مرز فخر فروشی و آراستگی، با توجه به چند نکته روشن تر می‌گردد:

نخست آن که آراستگی و زینت، باید درحدّ متعارف باشد و نه افراط آمیز؛

دوم آن‌که بسته به افرادی که آدمی بین آنان حاضر می­گردد، چند و چون زینت و آرایش متفاوت می‌شود؛ بین محرومان درحدّی پایین­تر و بین توانگران در حدّی متعارف.

سوم آن‌که فخر فروشی، گستره فراوانی دارد و هرگونه کالای مصرفی را شامل می‌گردد. افزون بر همه، انگیزه فخر فروشی و خودنمایی با انگیزه آراستگی و پاکیزگی، متفاوت بوده، و این تفاوت، در چند و چون خرید و مصرف نیز، تأثیر گذار است. بدین جهت، اوّلی، موجب رنجش، اندوه و حسرت دیگران می­گردد و دوّمی، لزوماً خرید و مصرف کالاها را درپی ندارد و بیشتر، موجب تشویق به پاکی و نظم فردی می­باشد.

4. حفظ صلابت و عزّت در برابر دشمنان

از دیگر عواملی که بایسته است در چند و چون مصرف مدّ نظر قرار گیرد، حفظ عزّت و اقتدار در برابر بیگانگان و دشمنان است. اگر مقدار یا کیفیت پایین مصرف کالایی که در معرض دید بیگانگان می­باشد، موجب تحقیر و مخدوش شدن عزّت مؤمن گردد، بایستی به شکل مطلوب، تغییر یابد. این نکته، در روایات مورد تأکید قرار گرفته است. برای نمونه، پیشتر این سخن امام کاظم علیه السلام را بازگو نمودیم که فرمود:

«شما گروهی هستید که دشمنانی فراوان دارید. ای گروه شیعیان! مردم با شما دشمنی نمودند. بنابراین، تا آن جا که در توان دارید، در برابر آنان خود را بیارایید.»⁽¹⁾

ز) اصل ساده زیستی

اشاره

از اصول و ارزش­های حاکم بر مصرف، اصل ساده زیستی است. آموزه­های دینی که بر این اصل دلالت دارند، چند دسته‌اند، که نیازمند تحلیل و بررسی است. افزون بر

آن، پرسش­هایی در این باره مطرح است که به اختصار مورد بررسی قرار می­گیرد.

یک. مطلوبیت زهد، تحلیل مفهوم و بیان کارآیی آن

در آموزه‌های دینی، بر مسالة زهد، تاکید شده است. برای نمونه امام علی علیه السلام فرمود:

«الزهدُ أقّل ما یوجد وأجّل ما یعهد، یمدحه الکل ویترکه الجلّ:⁽¹⁾زهد، کمترین چیزی است که یافت می­شود و با ارزش­ترین چیزی است که به وصف درمی­آید، همه آن را می‌ستایند و[لی] بیشتر [مردم] آن را رها می­سازند.»

«زهد» در اصل به معنای «قلّت» در هر چیز است و از آنجا که به چیزهای کم و ناچیز، رغبتی نمی‌شود، به معنای «بی‌رغبتی» نیز آمده است.⁽²⁾

در علم اخلاق، تعریفهای گوناگونی برای «زهد»، شده است⁽³⁾که دقیقترین آنها که نگاهی واژه‌شناختی نیز دارد، عبارت است از ناچیز دانستن و تمایل نداشتن به چیزهایی است که مانع تکامل آدمی است.⁽⁴⁾این خود، مراتبی دارد که در کتابهای اخلاقی، به تفصیل بیان شده است.⁽⁵⁾

به طور کلی، از آموزه‌های دینی چنین برمی‌آید که زهد دارای دو بُعد است.

نخست: بُعد روحی که به معنای دل نبستن و شیفته نبودن به مظاهر مادّی است. امام علی علیه السلام با اشاره به این نکته، می‌فرمایند:

«تمام زهد در دو جمله از قرآن است: {لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلَی مَا فَاتَکُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ:⁽⁶⁾تا برای آنچه از دست شما رفته، تأسف نخورید و به آنچه به شما داده شده،

شادمان نباشید.}⁽¹⁾

زهد در این مرحله، به معنای برخوردار نشدن از امکانات مادّی نیست، بلکه به معنای اسیر زیبایی‌های دنیایی نشدن است.

دوّم: بُعد عملی زهد، که برداشت کم و بازدهی زیاد می‌باشد،⁽²⁾مربوط به صرفه‌جویی در مصرف است و عرصة تولید را شامل نمی‌شود.⁽³⁾

بنابراین، زاهد حقیقی کسی است که از یک سو تمام توان خویش را در کار و تولید به کار بندد، و از دیگر سو، با دل نبستن به امور مادّی، به راحتی از آنچه به دست آورده است به سود نیازمندان و مصالح جامعه، صرف نظر کند.⁽⁴⁾نمونه روشن این سخن را می‌توان در سیرة عملی پیشوای زاهدان، حضرت علی علیه السلام دید.⁽⁵⁾

زهد دارای ثمراتی است که از آن بین می‌توان به سخاوت،⁽⁶⁾ایثار، همدردی با محرومان و نیز آزادگی و آزادی از قید و بندهای مادّی اشاره نمود.⁽⁷⁾

دو. مطلوبیت قناعت، تحلیل مفهوم و بیان کارآیی آن

قناعت در لغت به معنای «روی آوردن به چیزی» است که از آن مفهوم رضایت و خشنودی نیز برداشت می‌شود.⁽⁸⁾و در اصطلاح گاه صفت فعل و به معنای «بسنده کردن به اندک در کالاهای مورد نیاز»⁽⁹⁾است و گاه صفت نفس و به مفهوم «صفت پایدار

نفسانی که موجب اکتفا کردن به اندازة نیاز و ضرورت از مال می‌شود»⁽¹⁾بیان شده است.

از مجموع سخنان واژه‌شناسان، دانشمندان اخلاق و آموزه‌های دینی چنین برمی‌آید که قناعت و عناصر مرتبط با آن همچون رضایت، ویژگی مثبتی در شخصیت انسان است که موجب خشنودی و لذّت انسان از حداقل‌های زندگی می‌شود و به صورت ترک آزمندی و فزون‌خواهی، نمود می‌یابد. از این رو، نقطه مقابل قناعت طمع⁽²⁾و حرص⁽³⁾است. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«خیارُ المؤمنین القانع و شرارُهم الطامع:⁽⁴⁾بهترین مؤمنان، [افراد] قناعت پیشه و بدترین آنان، طمع ورز[ان] می­باشند.»

امام علی علیه السلام فرمود:

«انتقم من حرصک بالقنوع کما تنتقم من عدوّک بالقصاص:⁽⁵⁾از آزمندی خود با قناعت انتقام­گیر، آن‌سآن‌که از دشمن خود با قصاص انتقام می­ستانی.»

در آموزه‌های دینی، سفارش به قناعت دو هدف را دنبال می‌کند:

نخست ایجاد اعتدال و توازن در آدمی نسبت به زندگی دنیا است، چه، سرشت آدمی به دنیا آزمند و حریص است،⁽⁶⁾در مقابل، دینْ او را به قناعت و پرهیز از حرص فرامی‌خواند. برآیند این دو نیرو، اعتدال و توازن در آدمی نسبت به زندگی دنیاست.⁽⁷⁾

دوّم حفظِ آرامش روان آدمی است. بر اساس نظام حکیمانة آفرینش، افراد از نظر استعدادها، توانمندی‌های فکری و جسمی و ویژگی‌های بسیار دیگر، متفاوت از هم

آفریده شده‌اند و در نتیجه از نظر ثروت و قدرت اقتصادی نیز، برابر نیستند.⁽¹⁾این نکته می‌تواند خود عامل شعله‌ور شدن آتش حسد، کینه‌توزی، حسرت و افسوس در جان آدمی و بر هم زدن آرامش روحی او گردد. از این رو عناصری مانند قناعت و خشنودی از خواست الهی، نقش مؤثری در حفظ آرامش روان آدمی خواهد داشت.⁽²⁾

با این همه، قناعت هرگز به معنای رها کردن کار و تولید و راضی شدن به مشکلات و عامل عقب‌ماندگی اقتصادی نیست، بلکه خود، زمینه‌ساز رشد اقتصادی است، زیرا جامعه‌ای که مصارف اضافی خود را حذف کند و از تجمّلاتی که بر اساس نیازهای کاذب و روحیه اشرافی‌گری به وجود می‌آید دوری کند، می‌تواند پس‌انداز بیشتری برای سرمایه‌گذاری‌های لازم در توسعه داشته باشد.⁽³⁾

از دیگر سو، تأمین بهداشت روانی جامعه، زمینه بروز مفاسد اقتصادی ناشی از حسد، آزمندی و هم‌چشمی را کاهش می‌دهد و موجب سالم‌سازی فعالیت‌ها و افزایش امنیت اقتصادی می‌گردد.

آموزه‌های دینی، با اشاره به این مطلب، دو گونه تأثیر برای قناعت در زمینة رشد اقتصادی، بیان نموده است:

نخست: تأثیر روانی یعنی احساس بی‌نیازی، رضایت از زندگی و آرامش روحی در عین فقر مادّی، چنان‌که امیر مؤمنان علیه السلام می‌فرمایند:

«لا کنز أغنی من القناعة...، ومن اقتصر علی بلغة الکفاف فقد انتظم الراحة...:⁽⁴⁾هیچ گنجی بی‌نیازکننده‌تر از قناعت نیست...، آن‌که به مقدار کفافْ بسنده کند، آسایش

خود را فراهم ساخته است».⁽¹⁾

دوّم: تأثیر مادّی، به‌گونه‌ای که قناعت، عاملی برای فقرزدایی به شمار رفته است.⁽²⁾امام علی علیه السلام می‌فرمایند:

«من لزم القناعة زال فقرُه:⁽³⁾هرکه با قناعت همراه شد، تهیدستی‌اش از میان برود.»

سه. کم خرج بودن و سبکباری

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «خیارکم أحسنکم أخلاقاً وأخفّکم مؤونةً واخفضکم لأهله:⁽⁴⁾بهترین شما کسانی­اند که اخلاقشان بهتر، هزینه زندگی‌شان سبک­تر و نسبت به خانواده خود، آسان گیرتر باشند.» نیز فرمود:

«المؤمن یسیر المؤونة:⁽⁵⁾مؤمن کم هزینه است.»

در سخنی دیگر فرمود:

«من صفات المؤمن...قلیل المؤونة، کثیر المعونة:⁽⁶⁾از صفات مؤمن آن است که... کم هزینه و بسیار یاری رسان است.»

امام باقر علیه السلام فرمود:

«إنّ اهل التقوی أیسر اهل الدنیا مؤونة واکثرهم لک معونة:⁽⁷⁾به راستی که تقوا پیشگان، کم خرج­ترین مردم دنیا و بیشترین یاری کننده تو هستند.»

امام صادق علیه السلام فرمود:

«المؤمن حسن المعونة، خفیف المؤونة، جیّد التدبیر لمعیشته، لایُلسع من جُحر مرّتین:⁽⁸⁾

مؤمن، نیک یاور و کم هزینه است. امور زندگی‌اش را به نیکی تدبیر می‌کند و از یک سوراخ، دوبار گزیده نمی­شود.»

روایت شده، امام صادق علیه السلام به گرمابه وارد شدند. عرض شد: گرمابه را برایتان اختصاصی کنیم؟ فرمود:

«لا، إنّ المؤمن خفیف المؤونة:⁽¹⁾نه! مؤمن، کم هزینه است.»

چهار. سیره عملی اولیای خدا

آموزه‌های فراوانی وجود دارد که نشان می­دهد اولیای الهی، در نهایت ساده زیستی، روزگار می­گذراندند. برای نمونه:

{یا أَیُّهَا النَّبِیُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ إِنْ کُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَیاةَ الدُّنْیا وَزینَتَها فَتَعالَیْنَ أُمَتِّعْکُنَّ وَأُسَرِّحْکُنَّ سَراحاً جَمیلاً:⁽²⁾ای پیامبر، به همسرانت بگو: «اگر خواهان زندگی دنیا و زینت آن هستید، بیایید تا مَهرتان را بدهم و [خوش و] خُرّم شما را رها کنم. }

در شأن نزول این آیه و آیات پس از آن آمده است: همسران پیامبر صلی الله علیه و آله پس از برخی غزوه­ها که غنایم سرشاری در اختیار مسلمانان قرا گرفت، تقاضاهای مختلفی از پیامبر صلی الله علیه و آله در مورد افزایش نفقه یا لوازم گوناگون زندگی نمودند. پیامبر صلی الله علیه و آله که می‌دانست این گونه درخواست­ها پایانی ندارد و عواقبی نیز برای «بیت نبوت» دربرخواهد داشت، از انجام این خواسته­ها سرباز زد و یک ماه از آن­ها کناره گیری نمود، تا این آیات بالا نازل شد و با لحنی قاطع و در عین حال توأم با رأفت و رحمت به آنها هشدار داد که اگر زندگی پرزرق و برق دنیا را می­خواهید، می­توانید از پیامبر صلی الله علیه و آله جدا شوید و به هرکجا می­خواهید بروید و اگر به خدا و رسول خدا و روز جزا دل بسته‌اید و به زندگی ساده و افتخار آمیز خانه پیامبر صلی الله علیه و آله قانع هستید، بمانید و از

پاداش­های بزرگ پروردگار برخوردار شوید.⁽¹⁾

همچنین، در مورد سیرة عملی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و برخی پیامبران دیگر، امیر مؤمنان علیه السلام سخنی دارند و در پایان، به سیره خود نیز اشاره می‌کنند. بنگرید:

«...دنیا از هر سو بر پیامبر صلی الله علیه و آله بازداشته و برای غیر او گسترانده شد... و او از زیورهای آن فاصله گرفت. اگر می‌خواهی دومی را، موسی علیه السلام و زندگی او را تعریف کنم، آنجا که می‌گوید: «پروردگارا، هر چه به من از نیکی عطا کنی نیازمندم» به خدا سوگند! موسی علیه السلام جز قرص نانی که گرسنگی را برطرف سازد چیز دیگری نخواست، زیرا موسی علیه السلام از سبزیجات زمین می‌خورد... و اگر می‌خواهی سومی را، حضرت داوود علیه السلام ... را الگوی خویش سازی که... به خوردن نانِ جُو قناعت می‌کرد و اگر خواهی از عیسی بن مریم علیه السلام بگویم، که سنگ را بالش خود قرار می‌داد، لباس پشمی خشن به تن می‌کرد، و نان خشک می‌خورد، نان خورش او گرسنگی، و چراغش در شب ماه بود... پس به پیامبر پاکیزه و پاکت اقتدا کن که... از دنیا چندان نخورْد که دهان را پُر کند و به دنیا با گوشه چشم نگریست... با دل از دنیا روی گرداند و یادش را از جان خود ریشه کن نمود و همواره دوست می‌داشت تا جاذبه‌های دنیا از دیدگانش پنهان ماند... بخدا سوگند! آنقدر این پیراهن پشمین را وصله زدم که از پینه‌کننده آن شرمسارم، یکی به من گفت: آیا آن را دور نمی‌افکنی؟ گفتم: از من دور شو، صبحگاهان رهروان شب ستایش می‌شوند.»⁽²⁾

برای رسول خدا صلی الله علیه و آله نوشیدنی بسیار گوارایی آوردند. حضرت فرمود:

«اخّروه عنّی، هذا شراب المترفین:⁽³⁾آن را از من دور سازید که این، نوشیدنیِ مترفان است.»

از مجموع آن چه به عنوان نمونه یاد شد، برمی­آید که ساده زیستی، جزء ارزش‌های

اخلاق اقتصادی در اسلام است و بایستی در تبیین الگوی مصرف، مدّ نظر قرار گیرد.

با این حال، در مورد این اصل، پرسش‌هایی مطرح است؛ از جمله این‌که:

حدّ و مرز ساده زیستی چیست؟

آیا مطلوبیت این کار، به نوعی تفریط در مصرف نیست که آن را مردود دانستیم؟

با چه معیاری این اصل بایستی سنجیده شود تا به رهبانیت و ترک دنیا منتهی نگردد؟

از سوی دیگر، مگر نه آن است که گشاده دستی در مصرف و تأمین رفاه نسبی از دیدگاه اقتصاد اسلامی، مطلوب و مورد تأکید است؟

آیا ساده زیستی، با این گونه مفاهیم و حتّی اصل اعتدال و میانه روی، سازگار است؟

اصولاً فلسفه و هدف این آموزه­‌ها چیست؟

برای رسیدن به پاسخ این پرسش­ها، چند نکته را بررسی می­کنیم.

پنج. مرز ساده زیستی

ساده زیستی، حدّ و مرز دارد و فراتر از آن، ضد ارزش تلقی می­گردد. حدّ ساده زیستی زهد است. به این معنا که با قناعت و ساده زیستی نباید حلالی را حرام نمود و یا خلاف سنّتی مرتکب گردید. قرآن کریم، با نکوهش کسانی که نعمت‌های الهی را بر خود حرام می­کنند، می­فرماید:

{قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْق:⁽¹⁾[ای پیامبر] بگو: «زیورهایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده، و [نیز] روزیهای پاکیزه را چه کسی حرام گردانیده؟}

از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده که فرمود:

«طوبی لمن تواضع لله عزّ ذکره وزهد فیما احل الله له من غیر رغبة عن سیرتی ورفض زهرة الدنیا من غیر تحّول عن سنتیّ:⁽²⁾خوشا به حال کسی که برای خدای

فروتنی کرد و در آنچه خداوند برای او حلال کرده زهد ورزد، بی آنکه سیرة من روی گرداند، و شکوفه دنیا را رها سازد بی آن‌که از سنت من اعراض کند.»

همچنین، از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود:

«لیس الزهد فی الدنیا باضاعة المال ولا تحریم الحلال، بل الزهد فی الدنیا ان لا تکون بما فی یدک اوثق منک بما عند الله عزّوجل:⁽¹⁾زهد در دنیا به هدر دادن مال و حرام ساختن حلال نیست، بلکه زهد در دنیا آن است که اطمینان تو به آن چه در دست داری، بیش از اطمینان تو به آن چه نزد خدای عزّوجل است نباشد.»

افراط در ساده زیستی ممنوع است، چه از یکسو بر اساس آموزه­های اسلامی، رهبانیت و ترک دنیا وامکانات مادّی به طور کلّی ممنوعیت دارد. قرآن کریم در این باره فرموده است:

{...وَرَهْبانِیَّةً ابْتَدَعُوها ما کَتَبْناها عَلَیْهِمْ إِلاَّ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعایَتِها:⁽²⁾و [امّا] ترک دنیایی که از پیش خود درآوردند ما آن را بر ایشان مقرّر نکردیم مگر برای آنکه کسب خشنودی خدا کنند، با این حال آن را چنآن‌که حقّ رعایت آن بود منظور نداشتند.}

نیز از امام صادق علیه السلام روایت شده که در توصیف دین اسلام فرمود:

«لارهبانیة... أحل فیها الطیبات...:⁽³⁾[در اسلام] رهبانیتی نیست...[بلکه] روزی‌های پاک حلال شده است.»

و از سوی دیگر، مصرف و تأمین نیازهای گوناگون مادّی مورد تأکید بوده و تفریط در مصرف، نکوهش گردیده است. ما پیشتر به تفصیل در بارة میانه‌روی و نیز نفی تفریط در مصرف، سخن گفته و آموزه­های دینی را در این دو مورد، بیان کردیم. این

نکته را نیز در این جا می‌افزاییم که برخی از امامان معصوم علیه السلام همچون امام صادق⁽¹⁾و امام رضا علیهما السلام⁽²⁾با بعضی از صوفیه و زاهد مسلکان زمان خود، مناظراتی داشته و ضمن نفی هر گونه افراط در ساده زیستی و تحریم عملی نعمت‌های الهی به ویژه به قصد خودنمایی، مبانی قرآنی و حدیثی را در این زمینه بازگو فرموده و به سیرة برخی از پیامبران الهی و نیز صحابة بزرگوار پیامبر صلی الله علیه و آله نیز استشهاد نموده­اند.

ساده زیستی نباید عزّت و آبروی فرد در اجتماع را خدشه­دار سازد. بنابراین آدمی به ویژه در برابر دیگران، بایستی به گونه­ای از امکانات مادّی مصرف کند که خوار و انگشت نما نگردد. آن چه پیشتر در بارة حفظ آبرو و نیز شأن به معنای صحیح خود یادکردیم، دلیل بر این مدعا است.

ساده زیستی، در حدودی که پس از این گفته خواهد شد، برای خود فرد مطلوبیت دارد، نه برای میهمانان او. بنابراین، در پذیرایی از میهمان، بایستی در حدّ متعارف، هزینه نمود و به طور نسبی، از بهترین امکانات، استفاده کرد. قرآن کریم، ماجرای پذیرایی ابراهیم علیه السلام از میهمان را، چنین ترسیم می­کند:

{وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهیمَ بِالْبُشْری قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنیذ:⁽³⁾و به راستی، فرستادگان ما برای ابراهیم مژده آوردند، سلام گفتند، پاسخ داد: «سلام». و دیری نپایید که گوساله‌ای بریان آورد.}

از برخی روایات نیز برمی­آید اولیای الهی، که خود از غذایی ساده استفاده می‌کردند، برای میهمان، غذاهایی لذیذ و مرغوب تهیه می­نمودند.⁽⁴⁾

بر این اساس، خشک دستی در پذیرایی از میهمان، نه زهد و ساده زیستی، که بخل و تنگ نظری است.

در پاره­ای از مراتب ساده زیستی، ظرفیت روحی و ایمانی افراد نیز، تعیین کننده است. بدین معنا که مصرف کالاها و امکانات کمتر از حدّ متعارف- که به حدّ تفریط و رهبانیت منتهی نگردد- ممکن است برای فردی که از ظرفیت بالای جسمی و روحی و نیز قدرت ایمان و معرفت برخوردار است، پلّه ترقّی و کمال باشد، لیک برای فردی که از این ویژگی­ها برخوردار نمی­باشد، نتیجه­ای جز سرخوردگی و ضعف بیشتر ایمان، به همراه نداشته باشد. بنابراین، فردی که از تمّکن مالی برخوردار است، نمی­تواند خانوادة خود را بر ساده زیستی و زندگی پایین­تر از حدّ متعارف مردم، مجبور سازد.

شاید به همین جهت بوده است که بر اساس برخی روایات، اتاق امام علیه السلام با اتاق همسر حضرت و وسایل و امکاناتش متفاوت بود. یکی از یاران امام باقر علیه السلام گوید:

«نزد امام علیه السلام رفتم در حالی که در خانة­ آراسته‌ای بود. روز بعد که خدمت حضرت رسیدم، او را در اتاقی یافتم که جز حصیری در آن نبود و پیراهن ضخیمی بر تن داشت. پس فرمود: آن چه را [دیروز] دیدی، نه خانة من، که اتاق خانم بود و دیروز، روز او بود.»⁽¹⁾

با توجه به حدود یاد شده، می­توان مفهوم صحیح ساده زیستی را در دو بُعد روانی و رفتاری این گونه بیان نمود.

شش. مفهوم صحیح ساده زیستی

الف) از نگاه روان‌شناختی، خشنودی و رضایتمندی ارمغانِ قناعت است. به گونه‌ای که فرد با وجود مصرف اندک و گاه نداشتن ثروت از زندگی خویش لذت می‌برد.

قناعت در کنار غنا و ثروت نیز زندگی را گوارا می‌سازد.⁽²⁾ثروتِ بدون قناعت گوارایی زندگی را نخواهد چشاند؛ جامعة مصرف‌گرایی که قناعت‌پیشه نیست، رضایت خاطر شهروندان خود را برآورده نمی‌سازد.⁽³⁾از همین روست که از منظر آموزه‌های

روایی، زندگی پاک و حیات طیّبة بشری، حیاتی است که روح قناعت در آن دمیده شده باشد.⁽¹⁾

از سوی دیگر، خوی ساده زیستی، موجب می­گردد شخص به مظاهر دنیوی دل نبندد و اسیر زخارف دنیوی نگردد. در نتیجه، راحت زندگی می­کند و آزاد و آزاده، خواهد بود.

وارستگی حاصل از این روحیه آثار ذیل را به دنبال دارد: رشد یافتگی شخصیت، اعتماد و عزّت به نفس و عدم وابستگی. به دیگر سخن، شخص تلاش کرده است خود را از قید و بند عادت­های متفاوت با مصرف کالاهایی خاص، برهاند و اسیر آنها نباشد. چه بسیارند افرادی که به مصارفی همچون سیگار و قلیان، چای و قهوه یا تماشای تلویزیون و... وابسته شده­اند و جدایی از آنها حتّی برای کوتاه مدت، برایشان سخت و دشوار است. این وابستگی، در مواردی حتّی عزّت و جایگاه اجتماعی و شخصیتی آنان را نیز به مخاطره می­افکند. و این گونه است که در روایات مربوط به زهد، قناعت و ساده زیستی، بر بُعد روانی آن، یعنی وارستگی وآزادگی و ثمره این رویکرد، همچون عزّت و شرافت فرد، تأکید شده است:

امام صادق علیه السلام می­فرمایند:

«ما أقبح بالمؤمن أن تکون له رغبة تذله:⁽²⁾چقدر زشت است که مومن، دلبستگی‌ای داشته باشد که او را خوار سازد.»

امیر مومنان علیه السلام درتوصیف پیامبران علیه السلام، آنان را برخوردار از «قناعتی» می­داند که دل­ها و چشمان آنان را سرشار ساخته است:

«مع قناعة تملأ القلوب والعیون غنی:⁽³⁾با قناعت، دل و چشم از بی‌نیازی پُر می‌شود»

نیز آن حضرت ثمرة قناعت را، عزّت برمی­شمرند:

«ثمرة القناعة العزّ:⁽¹⁾ثمره قناعت عزّت است.»

همچنین، حضرت رضا علیه السلام، کسی را در مسیر قناعت می­دانند که خود را از مردم لئیم و پست، به دور می­دارد:

«ولایسلک طریق القناعة إلاّ رجلان: امّا متعبّد یرید اجر الآخرة، او کریم متنزّه عن لئام الناس:⁽²⁾مسیر قناعت را جز دو نفر نپیمایند: اهل تعّبدی که پاداش آخرت را می­جوید، و یا بزرگواری که از مردم پست، خود را به دور دارد.»

ب) در بُعد رفتاری، ساده زیستی در موارد ذیل مصداق می­یابد.

ساده زیستی مطلوب برای عموم مردم آن است که در محدودة اعتدال، به مصرفِ کمتر، بسنده شود و در عین حال، افراط و تفریطی رخ ندهد. این مطلب، از جمع میان ادلة اعتدال و ادلة قناعت، دریافت می‌شود.

به دیگر سخن، فرد ساده زیست، ضمن آن‌که نیازهای مادّی خود را تأمین می‌کند و از کالاها و امکانات گوناگون بهره می­برد، در مقدار و نوع آنها، به حدّی پایین­تر بسنده می­کند و این خود، به دلیل اهداف و نیز آثار مثبت این کار است که فرد، به دنبال آن‌هاست و در بخش­های بعدی خواهد آمد. تعبیر «خفیف المؤنه» در روایات پیش گفته، اشارتی بدین معنا دارد.

پرهیز از مصارف زائد، تشریفاتی و تجمّلاتی، از دیگر نمودهای ساده زیستی است که به نظر می­رسد بارزترین آن­ها نیز می­باشد. افراد ثروتمند و توانگر، بخش قابل توجهّی از درآمد خود را، صرف خرید کالاهای لوکس و تمجلاّتی می­کنند و دیگر اقشار جامعه را نیز، به گونه­های مختلف، متأثّر از رفتار خود می­سازند. نیک روشن است که این گونه مصارف هم موجب هدر رفتن سرمایه­ها و زیان اقتصادی برای جامعه مصرف­گرا است و هم به دلیل تحریک دیگران موجب سلب بهداشت روانی افراد کم

درآمد، احساس خواری و حقارت، و گاه زمینة بروز مفاسد اجتماعی و اخلاقی در جامعه می­گردد.

بدین سان، نهادینه شدن اصل ساده زیستی به معنای یادشده در الگوی مصرف افراد جامعه، ثمرات و برکات مادّی و معنوی فراوانی به همراه خواهد داشت.

امام رضا علیه السلام در تبیین قناعت، به این نکته اشاره فرموده­اند:

«القناعة تجتمع الی صیانة النفس وعزّ القدر وطرح مؤن [مؤنة] الاستکثار...:⁽¹⁾قناعت با حفظ شخصیت و ارزشمندی جایگاه و رها کردن هزینه­های فزون طلبی همراه است.»

نمود دیگر ساده زیستی، نفی خرید و مصرف کالاهایی با زیر بار ذلتّ رفتن و خوار شدن است. پیشتر گفته­ایم که روحیة ساده زیستی، روح عزّت و غنای نفس را در آدمی می­دمد، و در مقابل، هرگونه رفتار اقتصادی که موجب ذلت آدمی می‌گردد، در برابر ساده زیستی قرار می­گیرد.

به امیرمؤمنان علیه السلام خبر رسید که شرُیح، در روزگار خلافت آن حضرت، خانه­ای خریده است. امام علیه السلام چنین نوشت:

«اشتری هذا المغترّ بالامل، من هذا المزعَج بالاجل، هذه الدار بالخروج من عزّ القناعة والدخول فی ذلّ الطلب والضراعّة:⁽²⁾این فریفته آرزومند -این خانه را- از کسی که خود به زودی از جهان رخت برمی‌بندد، به مبلغی که او را از عزت و قناعت خارج و به خواری و دنیاپرستی کشانده، خریداری کرده است.»

نمود دیگر ساده زیستی فرد، که در شرایط خاصّی روی می‌دهد، همدردی عملی با محرومان است. از دیدگاه آموزه­های دینی، الگوی مصرف در جمع محرومان و در زمان­های محرومیت و فشار اقتصادی، تفاوت می­یابد و حتّی فرد توانگر و ثروتمند نیز، بایسته یا شایسته است که در چند و چون مصرف خود، حتّی به صورت موقتی و گاه در

ظاهر، تغییراتی دهد. موارد این تغییر بر اساس آموزه­های دینی عبارتند از:

نخست، در شرایط نامناسب اقتصادی؛ زمانی که جامعه دوران بحرانی یا فشار اقتصادی را سپری می­کند و بسیاری از افراد، در تأمین نیازهای متعارف خود، ناتوان بوده یا دچار مشکل هستند، حتّی فردی که از وضعیت مطلوبی برخوردار است نیز، شایسته است در چند وچون مصرف خود تغییراتی ایجاد نماید و سطح آن را پایین آورد. نمونة این مطلب، رفتار امام صادق علیه السلام است که در زمان کمبود مواد غذایی و گرانی قیمت­ها در مدینه، مواد غذایی ذخیره شده برای مصرف خانواده خود را فروختند و پس از آن به همراه مردم، روزانه خرید می­کردند و برای خانواده خویش، نیمی جو و نیمی گندم فراهم می­آوردند. با این که توانایی تهیه گندم را به تمامی داشتند.⁽¹⁾روشن است که این گونه مصرف، نوعی ساده زیستی است و متناسب با شرایط زمان و وجود محرومان، مطلوبیت می­یابد.

دوم، در جمع محرومان؛ هنگامی که فردی ثروتمند و برخوردار، بخواهد در جمعی حاضر شود که محرومان و افراد کم درآمد درآن جا حضور می­یابند، شایسته است تا حدّ امکان، از به همراه داشتن و بکار گرفتن کالاهای گران قیمت، همچون زیور آلات فراوان، لباس­های گران‌قیمت و مانند آن، پرهیز نماید. حتّی گاه لازم است در میهمانی‌هایی که خود ترتیب می­دهد، از تهیه غذاهای متنوع و نامتعارف برای افراد حاضر و نیز در معرض دید نهادن پاره­ای از وسایل لوکس و تجمّلاتی منزل، اجتناب ورزد. چه، این کار موجب تحقیر آنان، یا تحریک آنها به خرید و مصرف کالاهایی می‌گردد که نیاز چندانی بدان نداشته و از حدّ توان­شان خارج است. نیک روشن است که این گونه ساده زیستی، نقش مؤثری در فرهنگ­سازی الگوی مصرف مورد نظر اسلام دارد. پیشتر به روایاتی اشاره نمودیم که بر این مطلب دلالت داشت. برای نمونه، امام باقر علیه السلام در بارة فرد توانگری که با افرادی کم درآمد، همراه شده و آنان خوش

نداشتند وی هزینه­هایشان را تأمین نماید، فرمود:

«با آنان همراهی (شکیبایی) نماید و نان میل کند و به تنهایی گوشت پخته نخورد.»⁽¹⁾

هفت. رابطه ساده زیستی با گشاده دستی و رفاه اقتصادی

پرسش دیگر در بارة اصل ساده زیستی، رابطة تعارض‌نمای روایات ساده زیستی با آموزه­هایی است که رفاه اقتصادی و گشایش در زندگی را مطلوب می­شمرند.⁽²⁾آیا این گونه آموزه­ها، با اصل ساده زیستی سازگارند؟

در پاسخ این پرسش، چند نکته یادکردنی است.

تنها نکتة سؤال برانگیز، بسنده نمودن به حدّ پایین­تر مصرف، به عنوان یکی از ابعاد رفتاریِ اصل ساده زیستی است. لیک نکته مهم آن است که پایین­تر آوردن سطح مصرف برای تحقق اصل ساده زیستی، به معنای خروج از حدّ اعتدال و تأمین نکردن

نیازها و سقوط به ورطه رهبانیت نیست. بلکه بر اساس روایات، ساده زیستی با «حدّ کفاف» یعنی برآوردن نیازها به حدّ کافی، همسانی دارد. بنگرید:

امام صادق علیه السلام به نقل از پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«طوبی لمن أسلم وکان عیشه کفافاً:⁽¹⁾خوشا به حال آن‌کس که اسلام آورده است و [هزینه‌های] زندگی‌اش، به مقدار کفاف باشد.»

نیز پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

«اللّهمّ ارزق محمّداً وآل محمّد ومن أحبّ محمّداً وآل محمّد العفافَ والکفافَ، وارزق من أبغض محمّداً وآل محمّد المالَ والولدَ:⁽²⁾بارخدایا! محمّد و خاندان او و دوستداران آنها را عفّت نفس و روزی کافی ارزانی کن و به دشمنان محمّد و خاندانش، ثروت و فرزند [فراوان] روزی نما.»

نیز حضرت علی علیه السلام در بارة خباب بن اَرَت فرمود:

«یرحم الله خباب بن الاَرَت، فلقد اسلم راغباً، وهاجر طائعاً وقنع بالکفاف، ورضی عن الله وعاش مجاهداً:⁽³⁾خدا بیامرزد خبّاب پسر اَرَت را. به رغبت اسلام آورد و از روی فرمانبرداری هجرت کرد و به اندازه کفاف قناعت نمود و از خدا راضی بود و مجاهد زندگی نمود.»

نیز فرمود:

«لامال اذهب بالفاقة من الرضا بالقوت، ومن اقتصر علی بلغة الکفاف، تعجّل الراحة وتبْوأ خفض الدّعة:⁽⁴⁾هیچ ثروتی، به اندازه رضایت از روزی روزانه، فقر را نزداید، و هر که به اندازه کفاف، اکتفا کرد، در راحت و تن آسایی جای یافت.»

از این روست که در بسیاری از دعاها، غنا و وسعت روزی، درخواست می‌گردد،⁽⁵⁾و

یاور تقوا دانسته می‌شود.⁽¹⁾

باری، صرفاً در مواردی خاص، ساده زیستی به سطح پایین­تر از حدّ متعارف مصرف، تنزّل می­یابد و مصداق پیدا می­کند، مواردی همچون: شرایط بحران اقتصادی جامعه، که پیشتر اشارت رفت⁽²⁾و یا «فقر اختیاری» یعنی آن‌که آدمی، برای رسیدن به آرمانی مقدس و هدفی بزرگ، به اختیار خود از مصارف رفاهی و متعارف چشم پوشی نماید و به حدّاقل بسنده کند،⁽³⁾همچون فردی که در راه تحصیل علم و دانش، و با وجود فرصت­های شغلی مناسب، به نیازهای ضروری اکتفا می­کند تا به مراحل بالایی از علم صعود کند و نیازهای فکری و فرهنگی یا صنعت و فن آوری جامعه و بشریت را در حدّ خویش، پاسخگو باشد.⁽⁴⁾چنین است سطح مصرف «حاکم» درجامعه اسلامی که تحلیل آن پس از این خواهدآمد.

دلیل این مدعا، روایاتی است که پیشتر به برخی ازآن­ها اشارت رفت. اکنون شماری دیگر از آن را بنگرید:

حَکَم بن عُتَیبه گوید:

«بر امام باقر علیه السلام وارد شدم و ایشان در خانه­ای آراسته بود و لباسی لطیفْ برتن داشت و عبایی رنگی بردوش داشت که اثر آن رنگ، بر دوشش مانده بود. من به خانه و شمایل ایشان نگریستم.

فرمود: ای حکم در این باره چه می‌گویی؟ گفتم: چه می­توانم بگویم، چون شما را به این وضع می­بینم؛ ولی از نگاه ما، این، رفتار جوانان تازه بالغ است. سپس به من فرمود: ای حَکَم! چه کسی زینتی را که خداوند برای بندگانش منظور کرده و یا روزی‌های حلال را حرام کرده است؟ این، از آن چیزهایی است که خداوند برای بندگانش قرار داده ا ست. امّا این خانه­ای که می‌بینی، خانة همسر من است و تازه ازدواج کرده­ام. خانة من، همان است که می‌شناسی.»⁽¹⁾

حسن زَیّات بصری گوید:

«با دوستم، نزد امام صادق علیه السلام رسیدم. ایشان در خانه‌ای آراسته نشسته بود و شالی رنگی، بر خود داشت. محاسنش را [نیز] مرتب کرده و [به چشمانش] سُرمه کشیده بود... وقتی برخاستیم به من فرمود: حسن! گفتم: بله. فرمود: صبح که شد، با دوستت پیش من بیا. گفتم: فدایت گردم! چشم. صبح که شد، خدمت ایشان رسیدم. دیدم ایشان در خانه­ای است که جز حصیر، چیزی درآن نیست، و پیراهنی خشن برتن دارد. آن­گاه رو به دوستم کرد و فرمود: برادر بصری! دیروز که به این جا آمدی، من درخانه همسرم بودم و دیروز، روز او بود و خانه و اثاث، متعلّق به او بود. او خود را برایم آراسته بود. من هم لازم بود که خود را همانند او برایش بیارایم. چیز ناروایی به دلت راه پیدا نکند.»⁽²⁾

آراستگی ظاهر که در روایات بدان تأکید شده، اصولاً منافاتی با ساده زیستی حتّی

به معنای پایین بودن چند وچون مصرف ندارد. چه، شخص می­تواند در عین حال که در مصارف شخصی و حتّی آراستگی و آرایش خود، اصل ساده زیستی را رعایت می­کند، در انظار عمومی، به شکل مطلوب و مناسب (با لباس­هایی تمیز، معطرّ و...) حضور یابد.

در سیرة امام رضا علیه السلام آمده است:

«کان جلوس الرضا علیه السلام فی الصیف علی حصیرٍ وفی الشتاء علی مسح، ولبسه الغلیظ من الثیاب حتّی إذا برز للناس تزّین لهم:⁽¹⁾امام رضا علیه السلام در تابستان روی حصیری و در زمستان، روی گلیمی مویین می­نشست، و جامة ایشان خشن بود. امّا وقتی میان مردم حضور پیدا می­کرد، خود را برای آنان می‌آراست.»

و در سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است:

«ولقد کان یتجمّل لاصحابه فضلاً علی تجمّله لأهله:⁽²⁾آن حضرت، افزون بر آراستگی برای خانواده خود، برای اصحابش نیز خود را می‌آراست.»

نقش زمان و شرایط اقتصادی در جامعه نیز، در سطح ساده زیستی مؤثر است. در یک جامعة مرفّه که امکانات فراوانی در اختیار افراد قرار دارد، سطح ساده زیستی بی‌تردید بالاتر از جامعه­ای فقیر و محروم است. بنابراین، نوع کالاهای مصرفی اولیای الهی (همچون نانِ جو، لباس خشن و مرکبی چون قاطر، یا وسایلی چون کوزه) نبایستی به عنوان معیار قرار گیرد. چنان‌که به طور کلی در دیگر مباحث اقتصادی نیز، مصداق، معیار نیست. چه، پیوسته در حال تغییر و تحوّل­اند. آن چه معیار قرار می‌گیرد، اصل ساده زیستی با توجه به نکاتی است که در بحث مرزها و چیستی آن، یاد کردیم.

هشت. آثار مثبت ساده زیستی

ساده زیستی، با تحلیلی که ارائه گردید، آثار مثبت فراوانی در عرصه­های گوناگون فردی و اجتماعی دارد که فلسفه تأکید بر این اصل در آموزه­های دینی را نشان می­دهد.

در عرصة اقتصادی، نفی مصارف زائد و تجمّلاتی و کاستن از هزینه­های خانواده و جامعه، از هدر رفتن امکانات و سرمایه­ها پیش گیری می­کند و رشد و پیشرفت اقتصادی را نوید می­دهد.

مُدگرایی افراطی، تنوع طلبی بیش از حدّ متعارف، زیاده روی در خرید و مصرف لوازم آرایشی، محیط آرایی جدید و هرساله منزل، عوض کردن مکررّ وسایل شخصی و لوازم و مبلمان منزل، همه و همه، گوشه­هایی از نابسامانی­های اقتصادی یک جامعه است که راه حل اساسی آن، نهادینه شدن فرهنگ ساده زیستی به مفهوم صحیح خود است. نیک روشن است که در ترویج و تبلیغ این فرهنگ، بایستی از هرگونه افراط و مبالغه نگری و دعوت به زهد افراطی و رهبانیت پرهیز نمود. چه، در این صورت، زمینة پذیرش اندکی در جامعه خواهد داشت.

در عرصة اجتماعی، زمینة مفاسد ناشی از تجمّل­گرایی و مُدپرستی را محدود می‌سازد. اموری چون تحریک افراد به دست یافتن به فعالیت‌های ناسالم اقتصادی، اختلاس و سرقت برای کسب در آمد بیشتر.

کاستن از فضای توهین و تحقیر محرومان و حسرت اقشار کم درآمد، به بهداشت روانی جامعه و آرامش روحی افراد کمک می­کند و سطح رضایتمندی از زندگی را برای عموم مردم، افزایش می‌دهد. این به نوبه خود، شور و نشاط افراد را فزونی می‌بخشد. امام علی علیه السلام در حدیث پیش گفته فرمود:

«آن‌که به مقدار کفافْ بسنده کند، آسایش خود را فراهم ساخته است.»⁽¹⁾

روشن است سخن امام علیه السلام در سطح ملّی نیز نمود می­یابد.

ساده زیستی در بُعد اخلاقی، زمینة رذیلت­هایی همچون فخر فروشی، چشم و هم چشمی و تکّبر را ناهموار می­سازد و به معیار قرار گرفتن ارزش­های اصیل انسانی و اخلاقی و رشد شخصیت افراد، کمک می­کند.

ساده زیستی در عرصة سیاسی، از وابستگی­های ناشی از مصرف بی­رویه و وارد کردن کالاهای لوکس و تجمّلاتی تا حدّ زیادی جلوگیری می­کند و به سبب آثار مثبت اقتصادی و علمی آن، اقتدار حکومت و جامعة اسلامی را نزد جهانیان فزونی می­بخشد.

در بُعد تربیتی، نفی مصارف ناشی از هوای نفس و پاره­ای سختی­های نسبی برخاسته از اصل ساده زیستی، به طور طبیعی فرد را مقاوم ساخته و زمینة رشد و پیشرفت او را فراهم می­آورد. اظهار نظرهای علمی در این باره نشان می­دهد افرادی که از هر جهت در رفاه کامل قرار دارند و هیچ­گونه دشواری را تجربه نمی­کنند، ضعیف و آسیب‌پذیر می­گردند، کودکانی که تمامی امکانات و وسایل رفاهی برایشان فراهم آمده است، افرادی بی عرضه و سست خواهند شد که در برابر سختی­ها، شکننده و در برابر خوشی‌ها، بی تفاوت خواهند بود. این بدان روست که آدمی، با دشواری­ها به رشد می‌رسد و کمال و سعادت او، از دلِ سختی­ها برون می‌آید.⁽¹⁾

نه. راهکارهای ایجاد روحیة قناعت

در آموزه‌های دینی، برای به دست آوردن روحیة قناعت و ساده زیستی، به راهکارهایی اشاره شده که در این مجال صرفاً به دو روایت در این باره، بسنده می‌کنیم:

امام صادق علیه السلام فرمود:

«أنظر الی من هو دونک ولاتنظر الی من هو فوقک فی المقدرة، فإنّ ذلک اقنع لک بما قسّم لک:⁽²⁾به کسی نگاه کن که پایین­تر از توست و به آن‌که در توان [اقتصادی] بالاتر از تو می­باشد، چشم مدوز، چه، این کار، تو را به آن چه برایت قسمت شده، قانع­تر می­سازد.»

نیز فرمود:

«اقنع بما قسّم الله لک ولاتنظر الی ما عند غیرک ولاتتمن ما لست نائله فإنّه من قنع

شبع...:⁽¹⁾به آن‌چه خداوند برایت قسمت نموده قانع باش و به آن چه نزد غیر توست چشم مدوز و چیزی را که بدان نمی­رسی آرزو مکن، چرا که هرکس قناعت ورزید، سیر گشت...»

ح) همدردی در تنگناهای اقتصادی

اشاره

از دیگر اصول و شاخصه­های مصرف آن است که آدمی، وضعیت عمومی اطرافیان و مردم جامعه را در نظر گیرد و در تنگناهای اقتصادی و شرایط دشوار، الگوی مصرفی خویش را تغییر دهد.

از دیدگاه قرآن کریم، بین افراد جامعه اسلامی، پیوند اخوّت برقرار است.⁽²⁾وآنان، بسان اعضای یک خانواده­اند. در سخن فرازمند امام صادق علیه السلام نیز چنین آمده که مؤمنان، چونان اعضای یک پیکرند و در آسایش و دردمندی و اندوه و شادی، با یکدیگر شریکند.

«المؤمن أخو المؤمن کالجسد الواحد، إن اشتکی شیئاً منه وجد ألم ذلک فی سائر جسده:⁽³⁾مؤمن برادر مؤمن است، به سان پیکری واحد که چون عضوی از آن، به درد و شکوه درآید، دردِ آن را در دیگر [اعضای] پیکرش می‌یابد.»

بر این اساس، فرد با ایمان به خود اجازه نمی­دهد درد و رنج اطرافیان را ببیند، و آن‌گاه بی هیچ واکنشی به زندگی رفاه آمیز خود ادامه دهد.

نیک روشن است که همدردی با محرومان، گاه در قالب هم سطحی با آنان در مقدار و نوع مصرف نمود می­یابد، آن سآن‌که در حدیث پیش گفته از امام صادق علیه السلام بدان اشارت رفت؛ امام علیه السلام در سالی که شرایط اقتصادی بر مردم مدینه دشوار گردید، الگوی مصرف خانواده خود را از گندم، به نیمی گندم و نیمی جو تغییر داد.⁽⁴⁾

همچنین همدری با محرومان گاه در قالب کمک مالی به آنان⁽¹⁾و دیگر بار به شکل بروز ندادن داشته­ها و امکانات مالی در جمع آنان ظهور می‌یابد. تا از نظر روانی، آنان تحت فشار قرار نگیرند.⁽²⁾

یک. ایثار مطلوب و رعایت بیشترین بازدهی

ایثار و ترجیح دادن دیگران بر خود در امور مالی، از زیباترین جلوه‌های انسانیت و ایمان است که قرآن آن را ستوده است.

{وَیُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ:⁽³⁾و هر چند در خودشان احتیاجی [مبرم] باشد، آنها [مهاجران] را بر خودشان مقدّم می‌دارند.}

{وَیُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلی حُبِّهِ مِسْکیناً وَیَتیماً وَأَسیراً:⁽⁴⁾غذای (خود) را با این که به آن علاقه (و نیاز) دارند، به «مسکین» و «یتیم» و «اسیر» می‌دهند.}

روایات نیز، بر این نکته تأکید کرده‌اند. برای نمونه بنگرید:

«أیّ الصدقة أفضل؟ قال: جهد المقل:⁽⁵⁾از امام سؤال شد: کدام صدقه بهتر است؟ فرمود: تلاش نادار.»

دو. تعارض ایثار با میانه‌روی

آن چه در این‌جا نیازمند تأمل می‌باشد آن است که مرز ایثار چیست و آیا اصل میانه‌روی، با بحث «ایثار» و ارزش بودن آن تعارضی ندارد؟ چه، آموزه‌های دینی، از

یکسو به رعایت میانه روی و پرهیز از افراط در کمک‌های مالی به محرومان فرمان داده‌اند و رعایت میانه روی، در گرو اولویت دادن به نیاز‌های فرد می‌باشد. از سوی دیگر، ایثار مالی را در سخت‌ترین شرایط، ستایش کرده‌اند.⁽¹⁾

در پاسخ این پرسش، وجوهی یاد شدنی است.

برخی گفته­اند: این مسأله بستگی به اشخاص و حالات آنان دارد؛ برای افرادی که درجة بالایی از ایمان و توکّل و صبر را دارند ایثار بهتر است ولی برای عموم مردم که در چنین سطحی نیستند، میانه روی فضیلت دارد.⁽²⁾

این پاسخ، ناتمام است، چرا که مخاطب آیه شریفه {وَلا تَجعَل یدک مَغلُولةً اِلی عُنُقِکَ...}⁽³⁾که به لزوم میانه روی در انفاق فرمان می‌دهد، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است؛ معصومی که در اوج ایمان، توکّل و استقامت است. شأن نزول‌هایی که در منابع تفسیری نقل شده نیز، مؤید این مطلب است.⁽⁴⁾

وجه دیگر این است که از پاره­ای روایات استفاده می­شود ایثار، در صدر اسلام که مسلمانان در فقر و دشواری به سر می‌بردند، فضیلت داشت، ولی سپس این حکم، به وسیله آیات دلالت کننده بر رعایت اعتدال، نسخ گردید.⁽⁵⁾

این پاسخ نیز از چند جهت قابل خدشه است: نخست، علاوه بر این‌که نسخ نیازمند به دلیل قطعی است،⁽⁶⁾آیات فرمان دهنده به اعتدال، در سوره­هایی واقع­اند که در سال‌های

آغازین بعثت نازل شده‌اند.⁽¹⁾یعنی زمانی که مسلمانان در سختی و فقر بودند.

نکته دیگر روایات فراوانی است که از ایثار پیامبر صلی الله علیه و آله تا پایان عمر شریفشان و اهل بیت ایشان خبر می‌دهد. عایشه، می­گوید:

«پیامبر صلی الله علیه و آله تا آخر عمر، سه روز پی در پی از غذا سیر نشد؛ اگر می­خواستیم می‌توانستیم سیر شویم ولی ایثار می‌نمودیم».⁽²⁾

همچنین، امام باقر علیه السلام می­فرمایند:

«نه! به خدا قسم، هرگز پیامبر صلی الله علیه و آله از آغاز بعثت تا پایان عمر، سه روز متوالی از نان گندم سیر نشد؛ نمی­گویم چیزی نداشت که خود را سیر نماید، بلکه گاه به یک نفر، صد شتر می­بخشید...»⁽³⁾

بنابراین، چطور ممکن است بپذیریم که فضیلت والای ایثار، به طور موقت تشریع شد و سپس به کلی از نظام ارزشگزاری اسلام، حذف گردید!

پاسخ دیگری که بیان شده این‌که «ایثار» نسبت به خود فرد، افضل است ولی شخص نسبت به خانواده­اش، حق چنین کاری را ندارد.⁽⁴⁾به نظر می­رسد روایاتی که بر تأمین نیازهای خانواده مقدم بر دیگران تأکید دارند، دلیل این وجه باشد، همچون:

«کفی بالمرء اثماً أن یضیع من یقوت:⁽⁵⁾در گناه شخص، همین بس که افراد تحت تکفل خود را [رها کند و] تباه سازد.»

این پاسخ، گر چه قابل توجه است، لیک از جامعیت برخوردار نیست.

دستور به اعتدال در جایی است که بخشش فراوان، سبب نابسامانی‌های فوق العاده­

ای در زندگی خود انسان گردد و به تعبیر قرآن، آدمی، بدین سان «ملوم و محسور»⁽¹⁾شود، یا این‌که ایثار، سبب ناراحتی و فشار بر فرزندان آدمی گردد و نظام خانوادگی­اش را به خطر افکند، ⁽²⁾به ویژه در جایی که در خواست کننده­، نیاز کمتری داشته باشد، و در صورتی که هیچ یک از این‌ها تحقق نیابد، به طور مسلّم ایثار بهترین راه است.

پاسخ مناسب دیگر این است که رعایت اعتدال، حکمی عام، و ایثار، حکمی خاص می‌باشد که مربوط به موارد معینی است. چرا که عدالت، با همه قدرت و شکوه و تأثیر عمیقش، در مواقع بحرانی و استثنایی به تنهایی کارساز نیست، بلکه ایثار و گذشت و فداکاری نیز لازم است؛⁽³⁾بدین جهت خداوند، هم به «عدل» فرمان داد و هم «احسان»: {اِنَّ اللهَ یأمُرُ بِالعَدل وَالإِحسانِ}⁽⁴⁾بدین ترتیب، عدل و اعتدال مبنای زندگی عمومی قرار می­گیرد و احوال مردم بدان انتظام می­یابد، و ایثار و احسان، حالتی استثنایی است که در مواقع خاص انجام می­گیرد. امیر مؤمنان علیه السلام در پاسخ به این پرسش که: «عدل بهتر است یا جود؟»، فرمود:

«عدل، هر چیزی را در جای خود قرار می­دهد، امّا جود، امور را از جریان و مدار اصلی خود خارج می­کند. عدالت، اساس و اداره کنندة همگانی است و جُود، امری عارضی است که در مواقع خاص انجام می­پذیرد، پس عدل [در نظام اجتماعی بشر] شریف‌تر و بهتر است».⁽⁵⁾

استاد مطهری می­گوید:

«جُود و ایثار را نمی­توان مبنای اصلی زندگی عمومی قرار داد و بر اساس آنها مقرارت و قانون، وضع و اجرا نمود. اگر جُود و احسان و ایثار، تحت قانون و مقرارت لازم الإجراء در آید دیگر جُود و احسان و ایثار نام ندارد. جُود و ایثار،

وقتی جُود و ایثار است که هیچ قانون و مقرارتی حتمی و لازم الإجراء نداشته باشد و آدمی صرفاً به خاطر کرم و بزرگواری و گذشت و نوعدوستی و بلکه حیات دوستی، جود کند. بنابراین، عدل از جود افضل است»⁽¹⁾

توجه به سطح نیازها نیز کارگشا است: هرگاه نیاز شخص، بیش از دیگران و درآمد محدود وی تنها پاسخگوی نیازهای اساسی خودش باشد، مصارف شخصی بر هزینه کردن برای دیگران اولویت دارد. در چنین شرایطی، در واقع انجام یک واجب (تأمین نیازهای فرد و خانواده­اش) با یک فضلیت اخلاقی (ایثار) تزاحم می­یابند. نیک روشن است که انجام واجب مقدم می­باشد. لیک از آن جا که بهره­مندی از امکانات، یک «حق» است، هر فردی می­تواند از حق خویش به سود دیگران بگذرد.

پیشتر این روایت را بازگو نمودیم که امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

«در کاری که زیانش بر تو، بیشتر از سود آن برای برادرت است، وارد نشو.»⁽²⁾

همچنین، قرآن کریم، در پاسخ به این پرسش که از چه اموالی انفاق کنند، مازاد بر درآمد را بیان فرموده است:

{وَیَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ:⁽³⁾و از تو می‌پرسند: چه چیزی انفاق کنند» بگو: ما زاد [بر نیازمندی خود] را.}

امام باقر علیه السلام فرمود:

«العفو ما فضّل عن قوت السنة:⁽⁴⁾عفو چیزی است که از هزینه سال، اضافه آید.»

از امام صادق علیه السلام منقول است:

«الوسط من غیر اسراف ولا إقتار:⁽⁵⁾حدّ وسط بدون زیاده‌روی و سخت گیری.»

نیک روشن است که این دو معنا با یکدیگر ارتباط دارند، یعنی آدمی موظف است آن بخش از اموال را انفاق کند که زائد بر نیازمندی­های خود وخانواده­اش باشد واین همان «حد وسط» است. روایاتی همچون «ابدأ بمن تعول»⁽¹⁾و نیز روایت ذیل، مؤید این مدعا است:

«سماعه گوید: از امام صادق علیه السلام در بارة مردی پرسیدم که تنها غذای همان روز خود را دارد، آیا آن را به کسی که هیچ ندارد ببخشد؟ و [نیز، ] کسی که غذای یک ماه را دارد [آیا می­تواند] به پایین­تر از خود ببخشد؟ [کسی نیز که] غذای یک سال را دارد همین گونه؟ [آیا به پایین­تر از خود کمک کند؟] یا آن‌که تمام این موارد، همان حدّ کفایتی است که برآن ملامتی نیست؟ فرمود: این جا دو مساله است: [نخست آن که شخص از سهم خود ایثار کند] که با فضیلت‌ترین شما، [چنین] کسی است که بر ایثار و ترجیح دیگران بر خود، رغبت فزون‌تری داشته باشد، چرا که خداوند عزّوجل می‌فرماید: «و هر چند در خودشان احتیاجی [مبرم] باشد، آنها [مهاجران نیازمند] را بر خودشان مقدّم می‌دارند.» و امر دوم، [ایثار نکردن از سهم خانواده و مقدم داشتن آنان است که در این صورت] بر حدّ کفاف، ملامتی نیست و دست فراتر بهتر از دست فروتر است و از خانواده خود آغاز کن.»⁽²⁾

در شرایط دشوار و اضطراری که هم شخص به پول یا کالایی نیازمند است و هم دیگران و نیاز هر دو، در یک سطح باشد نیز، همان حکم جاری است. لیک ایثار و ترجیح دیگران بر خود، اهمیت فزون‌تری می­یابد.

سه. انفاق از مازاد درآمد

انفاق بخشی از مازاد درآمد در راه خدا، یکی از اصول و ارزش‌های اسلامی حاکم بر مصرف است. در قرآن کریم، بیش از 190 آیه (حدود 3% کل آیات) به این موضوع

اختصاص یافته است که در فصل بعدی به برخی از آنها و نیز روایات مربوطه، اشاره خواهد شد.

یادکردنی است نتیجه بسیاری از اصول یادشده، زمینه را برای انفاق، فراهم می‌سازد. برای نمونه، رعایت حدّ میانه و پرهیز از زیاده‌روی در مصرف، در کنار روحیة قناعت و ساده‌زیستی، صرفه‌جویی در مصرف کالاها و امکانات را موجب می‌گردد و زمینه مشارکت بیشتر در انفاق مالی را مهیّا می‌کند.

نکتة دیگر آن‌که در بینش اسلامی، هزینه کردن مازاد درآمد در کارهای خیر و کمک به محرومان، در قالب اصل «نیاز» قرار می‌گیرد. چه، نیازهای انسان، گاه دنیوی است و گاه در آینده و اخروی. پاداش انفاق در راه خدا، از نیازهای اخروی به شمار می‌رود. ضمن آن‌که انفاق، در عین حال که گونه‌ای از مصرف است، توزیع مجدّد امکانات به نفع محرومان نیز می‌باشد.

نیک روشن است در مورد کمک مالی به محرومان، اولویت‌ها بایستی رعایت گردد. چنان‌که پیشتر گذشت.

ط) توجه به متغیّرها (سنّ، جسم، جغرافیا و...)

اشاره

در کنار اصول فراگیر پیش گفته، متغیّرهایی نیز وجود دارد که در تعیین مقدار و نوع مصرف تأثیر دارد و در آموزه­های دینی مورد توجه قرار گرفته است.

یک. سنّ و سال

نیک روشن است که نیازهای آدمی، به تناسب سنّ و سال او دستخوش دگرگونی می­شود و از این روی، الگوی مصرف نیز در سنین مختلف، تفاوت­هایی پیدا خواهد کرد. در روایات، به این نکته توجه شده است. برای نمونه:

امام رضا علیه السلام فرمود:

«اذا اکتهل الرجل فلا یدع ان یأکل باللیل شیئاً فإنّه أهدی للنوم وأطیب للنکهة:⁽¹⁾هرگاه کسی پا به سنّ گذاشت، خوردن چیزی در شب را ترک نکند، چرا که این کار، خواب را آرام­تر و بوی دهان را خوش­تر می­سازد.»

امام صادق علیه السلام به مفضّل فرمود:

«...یستحب للرجل إذا اکتهل أن لایبیت إلاّ وفی جوفه طعام:⁽²⁾شایسته است شخصی که به سنّ بالا رسیده، شب را به صبح نرساند جز آن‌که در شکمش غذایی باشد.»

با توجه به روایات دیگر که برخوردن شام -هرچند کم - برای همه تأکید کرده­اند،⁽³⁾روایات یادشده، اهمیت فزون­تر این کار را برای افراد مسنّ خاطرنشان کرده­اند.

در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام، در بارة مصرف روغن برای افراد مسنّ، آمده:

«إنّنی لأکرهه للشیخ:⁽⁴⁾من آن را برای فرد پیر، نامطلوب می­دانم.»

این بدان روست که عوارض ناشی از مصرف زیاد روغن برای افراد پیر، بسی بیشتر است.

دو. فصول مختلف، مناطق جغرافیایی، آب و هوا

عامل متغیّر دیگر در تعیین الگوی مصرف، فصل­های مختلف سال وآب و هوای مناطق مختلف جغرافیایی است. در روایات، بدین نکته نیز اشاره شده و برای نمونه در سیره معصومان علیه السلام، در فصول مختلف، نوع پوشاک متفاوتی گزارش شده است.⁽⁵⁾

فقیهان نیز، تصریح کرده­اند که مرد بایستی در تأمین نیازهای خانواده خود، فصول سال، سردی و گرمی هوا، و مناطق جغرافیایی و شرایط آنها را در نظر گیرد و لباس و دیگر وسایل مورد نیاز هر کدام را، در حدّ متعارف فراهم آورد.⁽⁶⁾

بنابراین، جمود بر نوع و مقدار خاصی از مصرف، که در زمان معصومان رایج بوده و ناشی از نیازهای برخاسته از آب و هوا و مناطق جغرافیایی ویژه بوده است، روا نیست.

سه. داخل و بیرون خانه (حریم خصوصی و عمومی)

نوع پوشش، زینت و آرایش، از دیدگاه آموزه­های دینی، در داخل خانه و حریم خصوصی افراد، با بیرون از خانه و حریم عمومی، تفاوت می­یابد. این تفاوت از آن روست که از یکسوی، آبرو و شخصیت اجتماعی آدمی باید حفظ شود و ظاهر ناآراسته و پوشش نامناسب، آن را مخدوش می­سازد. بدین جهت در سیره امام رضا علیه السلام -که پیشتر یاد کردیم- آمده است: «آن حضرت...روی حصیر... و گلیم می‌نشست... امّا وقتی میان مردم حضور می‌یافت، خود را برای آنان می‌آراست.»⁽¹⁾و از دیگر سوی، نوع آرایش نباید در حدّی افراطی و زننده باشد که فرهنگ مُدپرستی را ترویج نموده یا تحریک کننده باشد. و این گونه است که -برای نمونه- برآرایش و آراستگی زن و شوهر برای یکدیگر در داخل خانه و حریم خصوصی تأکید می‌شود.⁽²⁾و در مقابل از آرایش­ها و پوشش­های تحریک کننده در سطح جامعه، نهی می­گردد.⁽³⁾چنان که در فصل بعدی به تفصیل خواهد آمد.

چهار. زمان‌های ویژه

در زمان­های ویژه، همچون اعیاد و جشن­های مذهبی یا ملّی، شایسته است تنوع و گشایشی در مصرف ایجاد گردد و از نظر چند و چون خوراک، پوشاک و احیاناً خرید شیرینی و مانند آن با زمان­های دیگر تفاوت وجود داشته باشد. امام صادق علیه السلام درباره وظایف شوهر در تأمین نیازمندی­های خانواده فرموده­اند:

«ولایدع أن یکون للعید عندهم فضل فی الطعام أن یسنی من ذلک شیئاً لایسنی لهم فی سائر الایام:⁽¹⁾از این کار، فروگذار نکند که برای عید، افزایشی در خوراکی قرار دهد و برای آنان در این روز چیزی فراهم آرد که در دیگر روزها فراهم نمی‌آورد.»

ی) پرهیز از مصارف ممنوع

بر اساس آموزه‌های دینی، مصارف ممنوعی وجود دارد که مایة فساد و تباهی و به زیان فرد و جامعه است که در فصل بعدی به آن خواهیم پرداخت.

افزون برآن، مصارفی که اسراف، تبذیر و اتلاف مال و امکانات باشد نیز، ممنوع است که در مجالی دیگر به تفصیل بحث می­شود.

روایات، هرگونه هزینه نمودن در راه حرام را ممنوع دانسته‌اند. برای نمونه:

امام علی علیه السلام فرمود:

«بخشیدن این مال برای بندگی خدا، بزرگ­ترین نعمت، و دادن آن در راه نافرمانی خداوند، از هر چیز، محنت­بارتر است.»⁽²⁾

نیز فرمود:

«دارایی خویش را در راه گناهان صرف مکن؛ زیرا آن­گاه، بدون عمل [صالح]، نزد خدا خواهی رفت.»⁽³⁾

2. الگوهای مصرفی ویژه و اصول حاکم بر آنها

اشاره

آن چه تاکنون یادشد، اصول و شاخصه­هایی بود که عموم مردم در مصارف خویش در نظر می­گیرند و بر اساس آنها، نوع، مقدار و به طور کلی الگوی مصرف خود را تنظیم می­نمایند.

لیک در مواردی خاص، اصول دیگری وجود دارد که به آنها می‌پردازیم:

الف) الگوی مصرف ویژه حاکمان

بر خلاف نظام اقتصادی سرمایة­داری و نظام­های مبتنی بر زور، ثروت و قدرت در طول تاریخ، که پیوسته حاکمان و زمامداران از برخوردارترین و مرّفه­ترین اقشار در جامعه بوده و هستند، در نظام اقتصادی اسلام، حاکمان و کسانی که در رأس امور قرار دارند، بایستی الگوی مصرفی مشابه کم درآمدترین اقشار جامعه داشته باشند، تا از یکسوی درد محرومان را لمس نمایند و از دیگر سوی، آرامش روانی برای آنان ایجاد نمایند.

امیر مؤمنان علیه السلام در چند مورد، بدین نکته تصریح کرده­اند، از جمله: امام علیه السلام در پاسخ یکی از اصحاب خود که از سادگی لباس و غذای حضرت الگو گرفته بود، فرمود:

«ویحک، إنّی لستُ کأَنْت، إن الله فرض علی أئمّة العدل أن یُقدّروا أنفسهم بضعفة الناس کیلا یتبیَّغ بالفقیر فقْره:⁽¹⁾وای بر تو، من همانند تو نیستم، خداوند بر پیشوایان حق واجب کرده که خود را با مردم ناتوان همسو کنند، تا فقر و نداری، تنگدست را به هیجان نیاورد، و به طغیان نکشاند.»

و در نامه معروف خود به عثمان بن حنیف چنین نوشت:

«ألا وإنّ إمامکم قد اکتفی من دنیاه بطِمْرَیْه، ومن طُعمه بقُرصیه. ألا وإنّکم لا تقدرون علی ذلک ولکن أعینونی بورع واجتهاد، وعقة وسداد. فوالله ما کنزتُ من دنیاکم تبرا، ولا ادخرت من غنائمها وفراً... أأقنع من نفسی بأن یقال أمیر المؤمنین ولا أشارکهم فی مکاره الدهر، أو أکونَ أسوة لهم فی جُشُوبَة العیش. فما خُلقت لیشغلنی أکل الطیبات کالبهیمة المربوطة همها علفها، أو المرسلة شغلها تقمُّمُها، تکترشُ من أعلافها وتلهو عمّا یراد بها:⁽²⁾آگاه باش! امام شما از دنیای خود به دو جامه فرسوده، و دو قرص نان رضایت داده است، بدانید که شما توانایی چنین کاری را

ندارید امّا با پرهیزکاری و تلاش فراوان و پاکدامنی و راستی، مرا یاری دهید. پس سوگند به خدا! من از دنیای شما طلا و نقره‌ای نیندوخته و از غنیمت‌های آن چیزی ذخیره نکرده‌ام... آیا به همین رضایت دهم که مرا امیرالمؤمنین خوانند؟ و در تلخی‌های روزگار با مردم شریک نباشم؟ و در سختی‌های زندگی الگوی آنان نگردم؟ آفریده نشده‌ام که غذاهای لذیذ و پاکیزه مرا سرگرم سازد، چونان حیوان پرواری که تمام همت او علف، و یا چون حیوان رهاشده که شغلش چریدن و پر کردن شکم بوده، و از آینده خود بی‌خبر است.»

این نکته نیز یادکردنی است که آن‌چه در مورد حاکم تأکید می­شود، ساده زیستی فراوان در مصارف شخصی خود اوست. بنابراین، امکاناتی که او برای انجام بهتر وظیفه خود در قبال مسئولیتی که بر عهده دارد، به کار می‌بندد، مسأله­ای جدا به شمار می‌آید. چه، او بر اساس نوع مسئولیت خود، بایستی از امکاناتی برخوردار باشد تا وظایف خویش را به بهترین شکل انجام دهد و گره از مشکلات مردم بگشاید. این، در واقع مصرف شخص وی تلقی نمی­گردد. برای مثال، اگر او جهت انجام وظایف خود، نیازمند مسافرت با هواپیما، یا نیازمند وسایل مُدرن است، باید در اختیار او قرار گیرد.

همچنین اگر نوع و مقدار مصرف کالایی خاص، به ویژه در مورد آراستگی ظاهر، موجب تحقیر او نزد مردم گردد، بایستی آن را به شکلی مطلوب و متعارف تغییر دهد. چه، خوار شدن او به عنوان حاکم اسلامی نزد افکار عمومی، مخدوش شدن عزّت کل جامعه و حکومت اسلامی است. ما این دو نکته را پیشتر در بحث تحلیل شأن به معنای صحیح آن، توضیح داده­ایم.

ضمن آن‌که امکانات مورد نیاز برای حفظ جان وی نیز، از محل بحث خارج بوده و مشول اصل ساده زیستی و اکتفا به حداقل، نمی­گردد.

با این حال، روایتی در کافی شریف نقل شده که به نظر می­رسد با روایات یاد شده، ناسازگار است. بنگرید:

«عباس بن هلال گوید: به امام کاظم علیه السلام عرض کردم: فدایت شوم، چقدر مردم

خوششان می­آید از کسی که غذای ساده بخورد و لباس خشن بپوشد و از خود فروتنی نشان دهد. امام علیه السلام فرمود: آیا نمی­دانی که یوسف علیه السلام، پیامبری پسر پیامبری بود، [با این حال] لباس­های ابریشم طلا بافت می­پوشید، و در مجالس آل فرعون می­نشست و حکم می­راند. پس مردم، به لباس او نیازی نداشتند، بلکه نیازمند عدالت او بودند. آن چه از امام مورد نیاز است، صرفاً آن است که هرگاه سخن می­گوید، راست باشد، و هنگامی که وعده می­دهد، عمل نماید و زمانی که حکم می­راند، عدالت کند. چرا که خداوند، هیچ غذا و نوشیدنی حلالی را حرام نکرده است، خواه کم باشد یا زیاد. زیرا، خداوند فرموده است: بگو چه کسی زینت خدا را که برای بندگانش خارج ساخته و روزی­های پاک را، حرام نمود؟»⁽¹⁾

بر اساس این روایت، نوع مصرف شخصی حاکم، اهمیتی ندارد. آن چه مهم است این‌که عدالت را بر پا سازد و وظایف خویش را به درستی انجام دهد.

در مورد این حدیث و رفع تعارض ظاهری آن با روایات پیش گفته، چند نکته یادکردنی است:

نخست آن‌که سند روایت، به سبب وجود عباس بن هلال شامی که توثیق نشده⁽²⁾ضعیف است و از این روی، از نظر فقهی، قابل استناد نیست.

دوم آن‌که به فرض صحت، نکته­ای را بازگو می­کند که با روایات پیشین، ناسازگار نیست. پیشتر گفته­ایم که زمان و شرایط اقتصادی جامعه، در چند و چون مصرف تأثیر گذار است و بدین جهت، سیره عملی پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام، با امام صادق و ائمة متأخّر، تفاوت داشت و این، در سخن امام صادق علیه السلام به صراحت آمده است.⁽³⁾در زمان امیر مؤمنان علیه السلام، که شرایط اقتصادی برای عموم مردم چندان مناسب نبود و شرایط فرهنگی نیز اجازه می­داد، امام به مانند اقشار کم درآمد می­زیست که سطح بسیار پایینی بود و به

غذایی ساده و جامه­ای خشن، اکتفا می­فرمود. لیک در زمان امام کاظم علیه السلام، سطح زندگی عمومی بالا رفته بود. با این حال، شماری از مردم و به ویژه کسانی که گرایش‌های صوفیانه­ای داشتند، همچنان انتظار داشتند امام علیه السلام بسان علی علیه السلام، از غذای ساده و لباس خشن استفاده کند.⁽¹⁾در حالی که نه زمان تحمّل چنین سطح مصرفی را داشت⁽²⁾و نه شرایط اقتصادی عموم مردم و حتّی اقشار کم درآمد تا این حدّ پایین بود. بدین جهت، امام علیه السلام شرایط را با شرایط زمان یوسف علیه السلام مقایسه فرمود. طبیعی است ساده زیستی حاکم در همه زمان‌ها به معنی ژنده پوشی و اکتفا به ضرورت­ها نیست. بنابراین روایت یاد شده، در راستای مقابله با جریانات صوفی­گری و رهبانیت طلبی آن زمان، ارزیابی می­شود.⁽³⁾

سوم: آن‌که امام علیه السلام خواسته­اند ضمن بیان نکته پیشین، این مطلب را نیز به مخاطب بفهمانند که وظیفه اصلی حاکمان، اجرای عدالت، صداقت در گفتار و عمل به وعده­ها است، که اگر این­ها به مرحله اجرا در نیاید، صرف ساده زیستی حاکم، کافی نیست.

این نکته نیز یادکردنی است که به فرض صحت حدیث، پوشیدن جامه­های طلا بافت و ابریشمی (به فرض که ابریشم خالص بوده) طبعاً مربوط به شریعت یوسف علیه السلام یا شریعتی که یوسف علیه السلام آن را تبلیغ می­کرد بوده است. چه، در شریعت اسلام، پوشش ابریشم خالص و طلا بافت، بر مردان ممنوع می­باشد.⁽⁴⁾

ب) الگوی مصرف از اموال عمومی و بیت المال

اشاره

استفاده از بیت المال، خواه برای مسؤلان و کارمندان و خواه برای عموم، شرایط

ویژه­ای دارد که شیوة مصرف آنها را از مصرف اموال شخصی، متمایز می­سازد. بنگرید:

یک. نهایت صرفه جویی و سخت گیری

یکی از مهم‌ترین اصول در بهره‌گیری از اموال عمومی، اعمال نهایت صرفه جویی و سخت­گیری است، به گونه­ای که به هیچ روی، حتّی بخش اندک و ناچیزی از آنها هدر نرود یا در غیر مسیر اصلی خود، هزینه و مصرف نگردد.

امیرمؤمنان علیه السلام در سخنی خطاب به کارگزاران خویش چنین فرمود:

«نوک قلم­هایتان را ریز کنید، سطرها را به هم نزدیک سازید، کلمات زائد را [در نوشتن گزارش] برای من حذف کنید و مفهوم اصلی را بیان نمایید، از زیاد نوشتن بپرهیزید، چرا که اموال مسلمانان، یارای ضرر ندارد.»⁽¹⁾

اگر به فرمودة امام علیه السلام بیت المال، یارای تحمل زیانی در حدّ درشت نویسی و زیاد نویسی گزارشات و محاسبات را ندارد، در موارد مشابه و اموال و سرمایه­های فزون­تر، دقت و سخت­گیری فراوانی بایستی صورت گیرد. چاپ نشریاتی با تیراژ بالا و گاه با ورق­های گران قیمت که بیشتر جنبه تبلیغی دارد، سهل انگاری در بکارگیری تجهیزات اداری و آسیب رساندن به آنها و استفاده نادرست از اموال عمومی از مصادیق بی توجهی به این اصل است.

دو. ممنوعیت استفاده شخصی

آن بخش از اموال عمومی و دولتی، که ویژه بهره­برداری از آن­ها در محل کار و برای انجام مأموریت­های محّوله است، به هیچ وجه استفاده شخصی را برنمی­تابد و این کار، به واقع نوعی خیانت به شمار می­رود. در سیرة امیرمؤمنان علیه السلام آمده است:

«شبی امام علیه السلام، سراغ بیت المال رفت تا تقسیم‌نامة اموال را بنویسید. در این هنگام، طلحه و زبیر، نزد حضرت رفتند. حضرت بی­درنگ چراغ پیش رویش را خاموش کرد و دستور داد چراغی دیگر از خانه­اش بیاورند. آن دو در بارة این کار از

حضرت پرسیدند. فرمود: روغن آن چراغ از بیت المال بود و سزاوار نبود که در نور آن، با شما به صحبت نشینم.»⁽¹⁾

سه. جلوگیری از سوء استفاده فرزندان و نزدیکان

همان گونه که فرد، خود نباید از اموال دولتی به نفع شخصی خود استفاده نماید، زمینة سوء استفاده نزدیکان و بستگان و دوستان خود را نیز نباید فراهم آورد و آنان نیز نباید توقع چنین کاری را داشته و وی را زیر فشار قرار دهند.

در سیرة حکومتی امیرمؤمنان علیه السلام مطالبی بازگو شده که اوج رعایت و سخت گیری در این باره را می­رساند. برای نمونه: حضرت علی علیه السلام هیچ بخشی از بیت المال را باقی نمی­نهاد، مگر این که در آن روز برای تقسیم آن بخش، جایگاهی نیافته باشد؛ و می‌فرمود: «ای دنیا! غیر از مرا بفریب». در هیچ چیز از اموال عمومی، امتیازخواهی نمی‌کرد و دوست و خویشاوندی را برتری نمی­داد.⁽²⁾

نیز در بیان ویژگی­های امام امیرمؤمنان علیه السلام آمده است: یک روز پیش از شهادت حضرت، مردم نزد ایشان آمدند و همگی شهادت دادند که وی، اموال عمومی را سریع، میانشان تقسیم کرده، با دنیای ایشان خویشتن‌دارانه برخورد نموده، در اجرای احکام آنان به رشوه تن نداده. حتّی به اندازه رشته­ای پشمین، به بیت المال مسلمانان چنگ نینداخته و جز به قدر نیاز، از مال خود نخورده است. و[نیز] همه گواهی دادند که دورترین و نزدیک­ترین کسان به وی، در یک منزلت قرار داشته‌اند.⁽³⁾

داستان برخورد حضرت علی علیه السلام با برادرشان عقیل، که سهم بیشتری از بیت المال را از حضرت مطالبه نموده بود، و نزدیک ساختن آهنی تفتیده به دست وی جهت

یادآوری آتش دوزخ نیز، معروف است.⁽¹⁾

چهار. پرهیز از بخشش بی حساب بیت المال

نکته دیگر آن است که مدیران و مسئولان حکومتی، به هیچ روی حق ندارند خارج از ضوابط و مقررات، بخشی از بیت المال را به کسی ببخشند و از اموال عمومی به این و آن بدهند.

این گونه بذل و بخشش­ها، در روایات، نوعی خیانت به شمار رفته و ممنوع دانسته شده است. امام علی علیه السلام فرمود:

«بخششِ حکمرانان از اموال مسلمانان، بیدادگری و خیانت است.»

ایشان، خطاب به عبدالله بن زَمعه، یکی از شیعیان خود، به مناسبت آن‌که در دوران خلافتش، از او مالی طلب کرده بود، فرمود:

«این مال، نه از آنِ من است و نه تو؛ بلکه دارایی مسلمانان است که به نیروی شمشیرهایشان به دست آمده است. پس اگر تو در نبردشان با آنان همراه بوده­ای، همانند ایشان بهره می­بَری و گرنه دستاورد ایشان جز برای خود آنان نیست.»⁽²⁾

همچنین، روایت شده که حضرت علی علیه السلام به تقسیم مال میان مسلمانان نشست. مردی بس سالخورده، نزد او ایستاد و گفت:

«ای امیرمؤمنان علیه السلام ! همان‌گونه که می­بینی، من پیری سالخورده­ام و بنده­ای هستم که به تقسیط آزاد شده؛ پس، از این مال، مرا یاری‌ده.

حضرت فرمود: به خدا سوگند! این، نه دست رنج من است و نه میراثم از پدر؛ بلکه امانتی است که به من سپرده شده و آن را به اهلش می­رسانم. با این حال، بنشین! پس وی نشست. مردم گرداگرد امیرمؤمنان علیه السلام بودند. پیرمرد به ایشان نگریست و گفت: خدای رحمت کند کسی را که به پیری سال‌خورده و گران­بار کمک کند!

آن‌گاه، مردم به وی بخشش کردند.»⁽¹⁾

بخش چهارم: تعیین الگوی مصرف صحیح

اشاره

ابعاد مادّی و معنوی انسان، هر یک منشأ پیدایش نیازهایی است که در آموزه­های واقع‌گرایانه و فطْرت مدار اسلام، به آنها توجه شده است. این نیازها، در ابعاد گونا‌گونی جای می­گیرند که محدوده و چند و چون آنها در آیات و روایات، بیان گردیده است.

تحلیل آموزه­های دینی در این باره، می­تواند الگوی مصرف مورد نظر اسلام را درعرصه­های مختلف نیاز آدمی، نمایان سازد. الگویی که رعایت نکردن آن، نکوهیده و ناشایست است.

آن چه در پی می­آید، تلاشی برای تعیین الگوی مصرف در عرصه­های گوناگون، بر پایة اصول و شاخصه‌های ارائه شده است.

1. تغذیه

اشاره

بی تردید در هرم نیازهای آدمی، نیاز به خوراک و تغذیه از اهمیتی فراوان و حیاتی برخوردار است. چه، بدون تأمین مناسب آن، امکان ادامة حیات یا سلامتی و کارآمدی وجود ندارد، چنان‌که انجام عبادات و وظایف فردی و اجتماعی و در واقع نیل به هدف نهایی خلقت نیز، متوقف بر آن است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«اللهم بارک لنا فی الخبز، ولاتفرق بیننا وبینه فلولا الخبز ما صُمنا ولا صلّینا ولا ادیّنا

فرائض ربنّا عزّوجل:⁽¹⁾پروردگارا، برای ما در نان برکت ده، و میان ما و آن جدایی میفکن، چرا که بی نان، توان روزه گرفتن، نماز خواندن و انجام فرایض پروردگار متعال خود را نداریم.»

از سوی دیگر، نوع و مقدار غذاها، الگوهای متنوع و متفاوتی را شکل می­دهد. آن چه در پی می­آید، ارائه الگوی مناسب تغذیه بر اساس آموزه­های دینی است که ضمن چند نکته بیان می­گردد.

الف. پرهیز از خوراکی‌های ممنوع

اشاره

از دیدگاه آموزه­های دینی، مصرف خوردنی­ها و آشامیدنی­های زیان بار و فساد انگیز، ممنوع می­باشد. لیک شریعت اسلام، فساد و زیان را، به ضرر جسمانی محدود نمی­سازد. بلکه مصرف محصولاتی را که برای روح و روان انسان‌ها زیانبار بوده و تباهی معنوی یا فساد اجتماعی را در پی داشته باشد نیز، تحریم نموده است.

قرآن کریم، در بیان رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، موارد تحریم شده توسط حضرت را، پلیدی­ها و آلودگی­ها عنوان فرموده است.

{وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِث:⁽²⁾و برای آنان چیزهای پاکیزه را حلال و چیزهای ناپاک را بر ایشان حرام می‌گرداند.}

امام صادق علیه السلام در بیان قاعده­ای کلّی پیرامون خرید و فروش حلال و حرام فرموده‌اند:

«کلّ امر یکون فیه الفساد ممّا هو منهیّ من جهة اکله وشربه... فهذا کلّه حرام ومحّرم...:⁽³⁾هر چیزی که در آن فساد بوده و از جهت خوردن و آشامیدن، مورد نهی باشد... به طور کلی حرام است.»

نیز مفضّل بن عمر از امام صادق علیه السلام در بارة علّت تحریم شراب، مردار، خون و

گوشت خوک پرسید. حضرت فرمودند:

«علم عزّوجل ما تقدم به أبدانهم وما یصلحهم فأحلّه لهم... وعلم ما یضرّ(هم) فنهاهم عنه وحرّمه علیهم...:⁽¹⁾به راستی خداوند سبحان... نسبت به آن چه بدن‌هایشان بدان استوار است و به سود آنان می‌باشد، آگاهی یافت، پس آن را برایشان حلال فرمود... وآن چه به زیان (آنان) است را نیز دانست، بدین جهت آنان را از آن نهی کرد و آن را برایشان حرام نمود... سپس امام علیه السلام به تفصیل، دلایل تحریم موارد یاد شده را یاد فرمودند.

همچنین از امام رضا علیه السلام روایت شده که فرمود:

«کلّ امر یکون فیه الفساد ممّا قد نهی عنه من جهة أکله وشربه... مثل المیتة والدّم ولحم الخنزیر... فحرام ضارّ للجسم وفساد للنفس:⁽²⁾هر آن چه در آن فساد وجود دارد، به گونه­ای که از خوردن و آشامیدن آن نهی شده است... مانند مردار، خون و گوشت خوک... حرام می­باشد، [چه،] برای جسم زیان بار است و برای جان، فساد انگیز.»

بر این اساس هرآن چه در شرع، خوردن و آشامیدن آن ممنوع شمرده شده، به سبب زیان بار و فساد انگیز بودن آن می‌باشد. اکنون مصادیقی از آن را که در آیات و روایات آمده، بنگرید:

یک. مشروبات الکلی و شراب

قرآن کریم، به صراحت، مصرف نوشیدنی­های مست کننده را تحریم فرموده است:

{ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فیهِما إِثْمٌ کَبیرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما:⁽³⁾در بارة شراب و قمار، از تو می‌پرسند، بگو: در آن دو، گناهی بزرک، و سودهایی برای مردم است، و[لی] گناهشان از سودشان بزرگتر است.}

{یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّما یُریدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ:⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شراب و قمار و بتها و تیرهای قرعه پلیدند [و] از عمل شیطانند. پس، از آنها دوری گزینید، باشد که رستگار شوید. همانا شیطان می‌خواهد با شراب و قمار، میانِ شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و از نماز باز دارد. پس آیا شما دست برمی‌دارید؟}

این آیات به روشنی نشان می­دهند که تحریم شراب، به سبب زیان­ها و مفاسدی است که نوشیدن آن، در پی دارد. در آیة نخست، می­گساری را دارای «اِثم» بزرگ معرفی فرمود. واژة «اثم» به کاری گفته می­شود که آدمی را در انجام کارهای خیر کُند نماید.⁽²⁾تحقیقاتی علمی، در عصر حاضر، این سخن قرآن را بیش از پیش به اثبات رسانیده است. مشروبات الکلی، گرچه در عرصة تجارت، منافعی مادّی برای برخی شرکت­ها و افراد به دنبال دارد و برای مصرف کننده نیز، همچون مواد مخدّر، لحظه­ای بی خبری و فراموشی از غم­ها ایجاد می‌نماید، لیک در برابر زیان­های فراوان فردی و اجتماعی آن، بسیار ناچیز است: مصرف مشروبات الکلی، سالیانه جان هزاران نفر را می‌گیرد و در شمار عوامل اصلی سکته­ها ومرگ­های نابهنگام قرار دارد. تأثیرات نامطلوب آن بر جسم و بیماری­های روحی، تصادفات رانندگی در اثر مستی، فساد نسل، هزینه­های سنگین الکلی­ها برای پلیس، پرورشگاه­ها، بیمارستان­ها، دادگستری­ها و سایر نهادهای مسئول، اتلاف وقت­های گران­بها، تنبلی و بی قیدی و عقب ماندن فرهنگی، افزایش جرایم و مفاسد اجتماعی ناشی از مصرف الکل، و نیز طلاق­ها و فروپاشی خانواده‌ها، همه و همه، بخش­هایی از پی آمدهای ناگوار می­گساری است.

دو-پنج. مردار، خون، گوشت خوک و ذبحی که نام خدا برآن برده نشده

اشاره

{إِنَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزیرِ وَما أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَلا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ:⁽¹⁾[خداوند،] تنها مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را که [هنگام سر بریدن] نام غیر خدا بر آن برده شده، بر شما حرام گردانیده است. [ولی] کسی که [برای حفظ جان خود به خوردن آنها] ناچار شود، در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد بر او گناهی نیست، زیرا خدا آمرزنده و مهربان است. }

در بین مواد چهارگانه یادشده، مُردار و خون و گوشت خوک، پلیدی ظاهری و معنوی دارند و برای جسم و جان، زیانبار می­باشند، ولی ذبحی که نام خدا برآن برده نشود، پلیدی معنوی دارد و از بُعد تربیتی و معنوی، تحریم شده است. چه، فلسفه تحریم خوراکی­ها در اسلام، منحصر به بُعد مادّی و ظاهری نیست.

تأثیرات منفی سه مورد نخست بر جسم آدمی و بیماری­های ناشی از آن، در روایات و نیز تحقیقات علمی، به تفصیل بیان شده است. برای نمونه:

1. زیان‌های خوردن مُردار

امام صادق علیه السلام فرمود:

«امّا المیتة فانّه لم ینل منها أحد إلاّ ضعف بدنه وقوته وانقطع نسله ولا یموت آکل المیته إلاّ فُجأة:⁽²⁾امّا مردار، هیچ کس از آن نمی­خورد مگر این که بدنش ضعیف و رنجور می­شود، نیروی او را می­کاهد و نسل او را قطع می‌کند، هر که به این کار ادامه دهد با مرگ ناگهانی از دنیا می­رود.»

خون، با توجه به ترکیبات آن، پس از مرگ جانور به محل مناسبی برای رشد میکروب‌ها تبدیل خواهد شد. عضلات بدن مردار پس از 3 تا 4 ساعت، منقبض شده و به دلیل وجود اسیدها (فسفریک- فورمیک- لاکتیک) بدن خشک می­شود و سپس

حالت قلیائی به بدن بازگشته خشک شدن جسد برطرف می‌گردد و جسم به تصرف میکروب‌ها در می­آید. ابتدا میکروب‌های موجود در هوا و سپس میکروب‌های موجود در خون بدن شروع به تکثیر نموده و در نتیجه بدن متعفن و متلاشی می‌شود. محبوس بودن خون نیز تعفن را تسریع و به تولید مثل میکروب­ها کمک می‌کند. امّا ذبح شرعی، به سبب بریده شدن وریدها و شریان‌های بزرگ گردن، باعث خروج تمام خون بدن حیوان خواهد شد و دست و پا زدن حیوان ذبح شده نیز به این امر کمک خواهد کرد.⁽¹⁾

2. زیان‌های خوردن خون

مردی از امام صادق علیه السلام پرسید: چرا خداوند خوردن خون را حرام کرده است؟ امام علیه السلام فرمودند:

«لانّه یورث القساوةَ ویسلب الفوادَ رحمتَه ویعفن البدن ویغیر اللون...:⁽²⁾زیرا خوردن خون، موجب قساوت قلب، رفتن مهر و عاطفه، تعفن بدن و تغییر رنگ چهره می­شود.»

در روایتی دیگر چنین آمده:

«آنها که خون می­خورند، آن­چنان سنگ دل می‌شوند که حتّی ممکن است دست به قتل پدر و مادر و فرزند خود بزنند.»⁽³⁾

از آن جا که یکی از وظایف خون، حمل کردن سموم و مواد زائد بدن، مانند اوره (Urea)، اسید اوریک (Uric Acid)، کریاتینین و گاز دی اکسید کربن (Co2) است، در صورتی که کسی خون را از طریق دهان بخورد، میزان زیادی از این مواد و سموم را وارد بدن خود کرده است. همچنین، خون محیط مناسبی برای رشد انواع

میکروب‌هاست. هنگام خوردن خون از طریق دهان، میزان اوره خون به دلیل شکسته شدن پروتئین­ها بالا می­رود و گاهی منجر به کُما نیز می‌شود.⁽¹⁾

3. زیان‌های گوشت خوک

اشاره

در مورد فلسفه حرمت گوشت خوک از دوجهت می­توان سخن گفت:

زیان‌های بهداشتی و بیماری‌ها

بیماری‌هایی که توسط خوک به انسان منتقل می­شود به دو دسته تقسیم می­شوند:

الف: بیماری‌هایی که از جمله عوامل ابتلای به آن‌ها گوشت خوک است، مانند اسهال خونی.⁽²⁾خوک از خورن پلیدها و کثافات حتّی مدفوع خود، باکی ندارد. بدین جهت معدة خود لانة انواع میکروب­ها است که از آنجا به گوشت، خون و شیرش سرایت می­کند.⁽³⁾

ب: بیماری‌هایی که سرمنشأ آن تنها خوردن گوشت خوک است. از آن میان بیماری‌های ناشی از کرم کدوی خوک (Taena Solium) می‌باشد.⁽⁴⁾

هضم گوشت خوک سنگین است و معده را سخت به زحمت می­اندازد. در اثر خوردن گوشت خوک، اغلب مسمومیّتی به وجود می­آید که در اصطلاح علمی آن را «بوتولیسم» می­گویند.⁽⁵⁾

این بیماری در تمام دنیا به ویژه آمریکا، کانادا و اروپا شیوع دارد، ولی در

کشورهای اسلامی به دلیل حرام بودن مصرف گوشت خوک، بسیار نادر است.⁽¹⁾

آثار سوء روانی، معنوی و اخلاقی

غذاها از طریق تأثیر در غده­ها و ایجاد هورمون­ها، در روحیات و اخلاق انسان اثر می‌گذارند. مصرف گوشت خوک، موجب بی بند و باری جنسی و بی اعتنایی به مسائل ناموسی می­گردد.⁽²⁾بدین جهت، ممکن است به فرض با وسائل امروز، بتوان تمام انگل­ها و کرم­های موجود در گوشت خوک را نابود کرد، ولی نمی­توان جلو تأثیرات سوء اخلاقی ناشی از خوردن آن را گرفت.

شش. حیوانات حرام گوشت

بر اساس روایات فراوان،⁽³⁾مصرف گوشت برخی از حیوانات و پرندگان در اسلام حرام شمرده شده است و فقیهان، احکام هر یک را به تفصیل بیان داشته­اند. یادکردنی است مصرف موارد حرام یادشده، به تصریح قرآن،⁽⁴⁾در موارد اضطرار و به حدّ رفع ضرورت، مجاز می­باشد.

هفت. مال غصبی

مصرف اموال و کالاهای دیگران، بدون رضایت آنان، گونه دیگری از ممنوعیت مصرف در اسلام است. قرآن کریم، با طرح عنوان کلّی «اکل مال به باطل»⁽⁵⁾و نهی از آن، هرگونه مصرف و تصرّفی را که از راههای غیر مشروع همچون تقلب، اختلاس، ربا، قمار، غصب، استثمار و مانند آن باشد، ممنوع ساخته است. ناگفته پیداست که مراد از «اکل» در این‌جا، مطلق تصرّف است، خواه به صورت خوردن باشد یا پوشیدن و سکونت و جز آن.

از دیدگاه اسلام، تصرف غاصبانه در اموال مردم، گناهی بسیار بزرگ است. قرآن کریم، تصرّف ناحق در اموال یتیم را چون خوردن آتش می‌داند که تجسّم عینی آن، آتش دوزخ خواهد بود.⁽¹⁾روایات نیز، غصب حقوق مردم را «گناهی نابخشودنی»⁽²⁾دانسته است که حتّی شهادت در راه خدا نیز کفّارة آن نمی‌باشد.⁽³⁾

از سوی دیگر، بر اساس آموزه‌های دینی، حرام‌خواری بر روح و روان آدمی تأثیری منفی می‌نهد و موجب دلمردگی و سنگدلی می‌گردد و صفای باطن را می‌زداید، چنان‌که مصرف مال حلال، زمینه روحی مناسبی برای انجام کارهای نیک فراهم می‌سازد. قرآن کریم با اشاره‌ای نغز به این نکته، می‌فرماید:

{ یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنَ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحاً: ای پیامبران! از چیزهای پاکیزه بخورید و کارشایسته کنید.}⁽⁴⁾

دستور به انجام «عمل صالح» در کنار «اکل طیبات» خود اشاره‌ای به ارتباط میان آن دو است.

در پاره‌ای روایات نیز چنین مفهومی بازتابیده است، چنان‌که امام حسین علیه السلام خطاب به لشکریان عمر سعد، هنگامی که آنان، حاضر به شنیدن سخنان ایشان نشدند، فرمود:

«وَیْلکم ما علیکم أن تنصتوا إلیّ... فقد ملئت بطونکم من الحرام وطبع علی قلوبکم...⁽⁵⁾وای بر شما! چه چیزی شنیدنِ سخن مرا بر شما گران نموده است؟...قطعاً شکمهای شما از حرام پر شده است و بر دلهایتان مهر زده شده... »⁽⁶⁾

هشت. مصرف مواد زیانبار

افزون بر موارد زیانباری که به طور خاص ممنوع شمرده شده و پیشتر بیان گردید، مصرف هرگونه خوراکی و آشامیدنی که برای بدن زیان کلّی داشته باشد، به گونه­ای که منجر به مرگ یا از کار افتادن برخی قوا و اعضا، یا بیماری گردد، حرام می­باشد.

قرآن کریم، به صورت کلی، از افکندن خود به هلاکت⁽¹⁾و خودکشی،⁽²⁾نهی فرموده است. امام صادق علیه السلام نیز، به گونة قاعده­ای کلّی می­فرمایند:

«کل شیئ یکون فیه المضرة علی الإنسان فی بدنه فحرام أکله إلاّ فی حال الضرورة...»⁽³⁾هر آن چه برای جسم آدمی زیانبار است، خوردنش حرام می­باشد، جز در حال ضرورت...»

بر این اساس فقیهان، مصارف زیانبار را با قیود یادشده، حرام دانسته­اند.⁽⁴⁾نیز به همین جهت، مصرف مواد مخدّر و قرص­های روان گردان و مانند آن، حرام می‌باشد.⁽⁵⁾

نُه. محدودیت‌های زمانی و مکانی

مصرف پاره‌ای کالاها، در شرایط زمانی و مکانی خاصّی ممنوع است. برای نمونه، خوردن و آشامیدن در حال روزه،⁽⁶⁾صید برخی حیوانات صحرایی⁽⁷⁾و پوشیدن برخی لباسها در حال احرام⁽⁸⁾از آن جمله است.

ب) تنوع در تغذیه

بدن انسان برای تأمین ویتامین­ها، پروتیئن­ها و نیز مقدار کالری مورد نیاز خود، به انواع مختلف غذاها، میوه­جات و سبزی­ها به اندازه لازم، نیازمند است. از این روی، آیات و روایات فراوانی، بر استفاده از انواع خوراکی­ها و تنوع در تغذیه، تأکید کرده‌اند؛ خواه به صورت مستقیم، و خواه به گونه غیر مستقیم و از طریق برشمردن انواع خوراکی­ها و بیان خواصّ آن­ها. برای نمونه بنگرید: قرآن کریم، از یکسو آفرینش تمام نعمت‌های زمین را برای انسان‌ها می‌داند.

{هُوَ الَّذی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً: اوست آن کسی که آنچه در زمین است، همه را برای شما آفرید.}⁽¹⁾

و از سوی دیگر، به بیان انواعی از خوراکی­های طبیعی پرداخته است.

{وَهُوَ الَّذی أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَغَیْرَ مُتَشابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَر... وَمِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً کُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللَّهُ:⁽²⁾و اوست کسی که باغهایی با داربست و بدون داربست، و خرمابن، و کشتزار با میوه‌های گوناگون آن و زیتون و انار، شبیه به یکدیگر و غیر شبیه پدید آورد. از میوه آن- چون ثمر داد- بخورید و حق [بینوایان از] آن را روز بهره‌برداری از آن بدهید... و [نیز] از دامها، حیوانات بارکش و حیوانات کرک و پشم دهنده را [پدید آورد]. از آنچه خدا روزیتان کرده است بخورید.}

{یُنْبِتُ لَکُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّیْتُونَ وَالنَّخیلَ وَالْأَعْنابَ وَمِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ:⁽³⁾به وسیله آن، کشت و زیتون و درختان خرما و انگور و از هر گونه محصولات [دیگر] برای شما می‌رویاند.}

{فَأَنْبَتْنا فیها حَبًّا وَعِنَباً وَقَضْباً وَزَیْتُوناً وَنَخْلاً وَحَدائِقَ غُلْباً وَفاکِهَةً وَأَبًّا مَتاعاً لَکُمْ وَلِأَنْعامِکُمْ:⁽¹⁾پس در آن، دانه رویانیدیم و انگور و سبزی و زیتون و درخت خرما و باغهای انبوه و میوه و چراگاه، [تا وسیله] استفاده شما و دامهایتان باشد.}

چنان‌که مشاهده می­شود، تأکید بیشتر، روی میوه­ها و خوراکی­های گیاهی است. قرآن همچنین بر مصرف برخی از خوردنی­ها به صورت مصداقی تأکید کرده است. مانندِ مصرف ماهی، زیتون و روغن آن، و عسل.

{وَما یَسْتَوِی الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَمِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِیًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْیَةً تَلْبَسُونَها:⁽²⁾و دو دریا یکسان نیستند. این یک، شیرینِ تشنگی‌زدا [و] نوشیدنش گواراست و آن یک، شورِ تلخ‌مزه است و از هر یک گوشتی تازه می‌خورید و زیوری که آن را بر خود می‌پوشید بیرون می‌آورید.}

{وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَیْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآکِلین: و از طور سینا درختی برمی‌آید که روغن و نان خورشی برای خورندگان است.}⁽³⁾

{وَأَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْل... یَخْرُجُ مِنْ بُطُونِها شَرابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ فیهِ شِفاءٌ لِلنَّاسِ: و پروردگار تو به زنبور عسل وحی [الهام غریزی] کرد... [آن گاه] از درون [شکم] آن، شهدی که به رنگهای گوناگون است بیرون می‌آید. در آن، برای مردم شفا است.}⁽⁴⁾

روایات نیز، برگونا­گونی غذاها و خوراکی­ها، تاکید کرده و به بیان خواصّ پاره‌ای ازآن­ها پرداخته­اند. به مثل روایات فراوانی خواصّ عدس، گوشت، شیر، حبوبات، ماهی، زیتون و روغن زیتون، عسل، برنج، خرما، انگور، انار، سیب، انجیر و سبزیجات را بیان نموده‌اند.⁽⁵⁾

در این بین، بر مصرف برخی از آنها، تأکیدی ویژه شده است. از جمله:

شیر: شیر غذایی کامل و سرشار از مواد غذایی مورد نیاز بدن، همچون قند، روغن، پروتئین‌ها، ویتامین­ها و املاح معدنی است.⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود:

«هرگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله غذایی میل می‌فرمود یا نوشیدنی می‌آشامید، چنین می­گفت: اللّهم بارک لنا فیه وأبدلنا به خیراً منه: پروردگارا، برای ما در آن برکت ده و بهتر از آن را برایمان جایگزین کن. جز درمورد شیر، که چنین می گفت: اللّهم بارک لنا فیه وزدنا فیه: پروردگارا، برای ما درآن برکت ده و از آن بر ما بیفزای.»⁽²⁾

عسل: امام صادق علیه السلام فرمود:

«کان رسول الله صلی الله علیه و آله یعجبه العسل:⁽³⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله از عسل خوششان می­آمد.

نیز فرمود:

«ما استشفی الناس بمثل العسل:⁽⁴⁾مردم به هیچ چیزی مانند عسل، طلب شفا نکردند.»

تحقیقات علمی، فواید زیادی از عسل را به دست آورده است. در ترکیب عسل، فراتر از هفتاد مادة غذایی مفید وجود دارد، از جمله، پانزده نوع قند مفید، بیش از نه نوع آنزیم (Enzyme)، اسیدهای آمینه و آلی، بیست نوع از املاح معدنی، دست کم شش نوع ویتامین، در کنار نیروی انرژی‌زای قوی، که در هر کیلوگرم، معادل 3500 کالری است.⁽⁵⁾

از سوی دیگر، گذشت زمانْ عسل را فاسد نمی­کند (به شرط این‌که دور از رطوبت باشد.) عسل خود خاصیت ضد میکروبی و ضد عفونی دارد و میکروب­هایی که عامل

بیماری انسان هستند، قادر به ادامه حیات در عسل نمی­باشند و این به سبب وجود اسید فورمیک (Formic)، بالا بودن میزان مواد قندی موجود و نیز وجود موادی که مانع از رشد میکروب (Antibacteril Inhibitore) و وجود آب اکسیژنه در عسل است.

علاوه بر این خاصیت عسل در پیشگیری از پوسیدگی دندان، سرطان، بیمارهای پوستی، گوارشی، تنفسی، چشم، زنان و زایمان، قلبی و عصبی به اثبات رسیده است.⁽¹⁾

خرما: امام صادق علیه السلام فرمود: «هیچ­گاه نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله غذایی که در آن خرما باشد نیاوردند جز آن‌که با خرما شروع فرمود.»⁽²⁾نیز آن حضرت از پدر بزرگوارش نقل کرده که: «علی بن حسین علیه السلام دوست می‌داشت که شخص را اهل خرما ببیند، چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله خرما را دوست می­داشت.»⁽³⁾

خرما خود غذایی کامل و دربردارنده ویتامین­ها و املاح معدنی، از جمله کلیسم، فسفر، آهن و منیزیم است که بویژه برای آرامش اعصاب، مفید می­باشند. همچنین، 70% خرما را مواد قندی زود جذب (Glucose-Levulose) تشکیل می­دهد که پس از خوردن، بلافاصله جذب خون می­شود. به همین جهت، سنت پیامبر صلی الله علیه و آله آن بود که هنگام افطار با خرما آغاز می­نمود. چه، قند خون در بدن روزه­دار، در آخر روز پایین می­آید و خوردن خرما موجب بالا رفتن آن می­گردد. در نتیجه، اشتهای فراوان روزه دار کم می­شود و به گونه­ای آسان­تر می­تواند از خوردن غذای زیاد و سنگین در وعدة افطار، که برای معده زیان بار است، پرهیز نماید.⁽⁴⁾

روغن زیتون: رسول­خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«کلوا الزیت وادهنوا به فإنّه من شجرة مبارکة:⁽⁵⁾روغن زیتون بخورید و از آن به

عنوان روغن [نرم کننده پوست] استفاده نمایید، چرا که از درختی مبارک است.»

این روغن، سرشار از اسیدهای چرب اشباع نشده (Acides gras insatures) و مفید برای بدن است و بر خلاف بیشتر روغن­های حیوانی، که دارای اسیدهای چرب اشباع شده هستند، روغن زیتون، خود از رسوبات چرب دیواره رگ­ها جلوگیری نموده و بدین­سان مانع از تصلّب شرایین می­شود. بر اساس پژوهش­های انجام شده در فرانسه و اسپانیا، روغن زیتون حتّی برای کاهش کلسترول مضرّ خون در مورد بیماران مبتلا به تصلّب شرایین نیز، مفید است. همچنین، این روغن، تقویت کنندة لثه­ها و دندان­ها، نرم‌کننده پوست و سازگار با معده است.⁽¹⁾

میوه‌ها: امام صادق علیه السلام در بارة مصرف میوه­های معمول در هر فصل، خطاب به سرپرست خانواده فرمود:

«ولاتکون فاکهة عامة إلاّ أطعم عیاله منها:⁽²⁾و از میوه­های معمول [در هر فصل] خانواده­اش را بهره­مند سازد.»

و در خصوص انار، از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمودند:

«برروی زمین، هیچ میوه­ای نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله، دوست داشتنی­تر از انار نبود...»⁽³⁾

سبزی­ها: یکی از یاران امام هادی علیه السلام می­گوید:

«روزی امام علیه السلام به دنبال من فرستاد و مرا به ناهار دعوت کرد، پس چون سفره را آوردند، سبزیجاتی در آن نبود. بدین جهت امام علیه السلام دست نگهداشت و به خدمتکار فرمود: آیا نمی­دانی که من، از سفره­ای که در آن سبزی نباشد غذا نمی­ خورم؟ پس برو سبزی بیاور...»⁽⁴⁾

علم تغذیه بر مصرف زیاد میوه و سبزی تازه تاکید دارد و خواص فراوانی را برای آنها برشمرده که بی نیاز از شرح و تبیین است.

در مقابل، مصرف برخی خوراکی­ها که -به ویژه زیاده­روی در آن و یا برای سنین خاصّی- مشکل­زا است، محدود گردیده و بر کم مصرف کردن آن تأکید شده است. به مثل در مورد گوشت، به ویژه گوشت قرمز که مصرف زیاد آن، عوارض فراوانی دارد، امام صادق علیه السلام فرمود:

«فی کل ثلاثة، فیکون فی الشهر عشر مرات لاأکثر من ذلک:⁽¹⁾[گوشت]، در هر سه روز، [یک وعده] تا در ماه، ده بار شود نه بیشتر»⁽²⁾

در عین حال، به سبب نیاز بدن به گوشت، در روایاتی دیگر تأکید شده که هر فرد، دست کم هر چهل روز یک بار از آن استفاده کند و حتّی اگر این مدت سپری شد و توان خرید آن را نداشت قرض نماید و گوشت بخرد.⁽³⁾

همچنین، خوردن کباب، هنگامی که ضعف ناشی از کم غذایی یا سوء تغذیه بر فرد چیره گشته، تأکید شده است.⁽⁴⁾

در مورد روغن نیز، مصرف آن برای افرادی در سنین بالا و به هنگام پیری، نامطلوب دانسته شده است؛ امام صادق علیه السلام فرمود:

«السمن...انّنی لاکرهه للشیخ:⁽⁵⁾روغن را... برای فرد پیر، نامطلوب می­دانم.»

این بدان روست که مصرف روغن به مقدار زیاد یا به میزانی که عموم افراد استفاده می­کنند، عوارضی همچون بالا رفتن کلسترول خون و مانند آن دارد که برای افراد مسنّ، مشکل­زا است، به ویژه روغن حیوانی که بیشتر مدّ نظر این گونه روایات می­باشد.

به هر حال در روایاتی دیگر نیز، بر تنوعّ وعده­های غذایی، تأکید شده است، امام

صادق علیه السلام فرمود:

«کُلْ یوماً بلحم ویوماً بلبن ویوماً بشیئ آخر:⁽¹⁾یک روز گوشت، روز دیگر شیر، و روز دیگر چیزی دیگر بخور.»

همچنین فرمود:

«لیس فیما أصلح البدن إسرافٌ... قلت: فما الإقتار؟ قال: أکل الخبز والملح وأنت تقدر علی غیره. قلت: فما القصد؟ قال: الخبز واللحم واللبن والخلّ والسمن، مرّه هذا ومرّه هذا:⁽²⁾در [مصرفِ] آنچه برای بدن مفید است، اسرافی نیست... [راوی گوید:] گفتم: سختگیری چیست؟ فرمود: خوردن نان و نمک، در حالی که توان مصرف غیر آن را داری. گفتم: میانه‌روی چیست؟ فرمود: [خوردن گه‌گاهی] نان و گوشت و شیر و سرکه و روغن.»

ج) نقش زمان و شرایط محیطی در نوع تغذیه

نیک روشن است که نوع تغذیه در زمان­ها، مکان­ها و شرایط مختلف، تفاوت دارد و به طور طبیعی، ممکن است یک نوع غذا و خوراکی که برای اهل یک منطقه مفید و مناسب باشد، برای مردم منطقه­ای دیگر لزوماً چنین نباشد. این تفاوت، همچنین به مزاج افراد و نیز، تأثیر و تأثر مواد غذایی بر یکدیگر نیز، بستگی دارد. بدین جهت، برخی از روایاتی که در مورد مفید بودن غذا یا میوه­ای خاص وارد شده، ممکن است ناظر به نوع تغذیه، آب و هوا و شرایط فردی و محیطی آن روزگار باشد.

برای نمونه، در مورد شکر، از امام صادق علیه السلام چنین نقل شده:

«لئن کان الجبن یضّر من کلّ شیئ و لاینفع، فان السکر ینفع من کل شیئ و لایضرّ من شیئ:⁽³⁾اگر پنیر، به طور کامل زیانبار است و سودی ندارد، در مقابل شکر، کاملا سودمند بوده ضرری ندارد.»

این در حالی است که امروزه، نسبت به مصرف بی­رویه شکر و زیان­های آن، مرتب هشدار می­دهند. تحلیل این مطلب آن است که از یکسوی، آن چه امروزه به عنوان شکر متداول است، شکر مصنوعی تصفیه شده (ساکارز) می‌باشد که به طور عمده از چغندر قند و در فرایندی شیمیایی به دست می­آید و با شکر طبیعی در زمان امام علیه السلام که از نیشکر به دست می­آمده، تفاوت دارد. از سوی دیگر، نوع تغذیه و الگوی مصرف نیز در آن زمان تفاوت داشته است. چه، امروزه از شکر مصنوعی، به طور گسترده در شیرینی­ها و شربت­ها و برخی مواد غذایی و نیز همراه چای و قهوه، استفاده می­شود و این مصرف بی­رویه در کنار کم تحرّکی ناشی از دنیای صنعتی و شهر نشینی، پیامدهای گوناگونی مانند دیابت و مرض قند و بیمارهای قلبی و کبدی را، به دنبال دارد. در حالی که در گذشته، مصرف شکر بسیار کمتر از این مقدار بوده و فعالیت‌های بدنی نیز، بسیار بیشتر بوده است. از این روی، در روایات بدان ترغیب شده تا کالری و قند مورد نیاز بدن را تأمین نماید.⁽¹⁾

بنابراین، نوع تبلیغات و فرهنگ سازی در هر زمانی، بایستی متناسب با نیازهای همان عصر باشد و روایات مربوطه نیز، بویژه از سوی متخصصّان علم تغذیه، مورد تحلیل قرار گیرد و با شرایط امروز، تطبیق شود.

با این حال، مصرف به اندازه هرچیزی، برای افراد سالم و در شرایط طبیعی، مفید می‌باشد، ضمن آن‌که مصرف برخی خوراکی­ها همچون میوه­ها و سبزی­ها، برای عموم افراد، مطلوبیتی فزون­تر از برخی مواد دیگر همچون گوشت قرمز و روغن دارد که این مهم، از روایات نیز بر می­آید.

شیخ صدوق در تحلیل روایات مربوط به طب، می­گوید:

«بخشی از آنها، در مورد آب و هوای مکه و مدینه گفته شده و بکارگیری آنها در

دیگر آب و هواها، مجاز نیست، بخشی دیگر را امام علیه السلام با توجه به طبع پرسش‌کننده فرموده است و ازآن، تجاوز نمی­کند. بخشی نیز، ساخته دست مخالفان یا از سر خطای راوی و یا گزارش بخشی ناقص از سخن امام علیه السلام می­باشد.»⁽¹⁾

این سخن، در مورد پاره­ای از غذاها نیز، صادق است.

د) مقدار تغذیه

اشاره

بر اساس آموزه­های دینی، مقدار تغذیه بر اساس معیار «نیاز» تعیین می­گردد: هر فرد برای آن‌که زنده، سالم و کارآمد باشد، نیازمند مقدار مناسبی غذا، میوه، سبزی و نوشیدنی‌هاست. روشن است نیاز افراد در سنین مختلف و شرایط جسمی وکاری گوناگون، تفاوت می­یابد و هیچ کس نباید خود را با دیگران بسنجد. ما در فصل پیشین، به تفصیل در بارة «نیاز» سخن گفته­ایم. از سوی دیگر، در تأمین نیاز، بایستی میانه­روی رعایت گردد. چه، تمامی خوراکی­ها، حتّی آنها که خواص و فوائد فراوانی دارند، زمانی که بیش از حدّ مصرف شوند، برای بدن زیان بار خواهند بود. بدین جهت، روایات فراوانی، از پرخوری و خوردن در حال سیری و بی نیازی، منع کرده­اند. «وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاتُسْرِفُوا: »⁽²⁾نهی از اسراف در این آیه -به مفهوم گسترده‌اش- شامل هرگونه زیاده‌روی در مصرف و پرخوری، و هدر دادن مواد غذایی می‌شود⁽³⁾. در روایات نیز پرخوری و اسراف در خوردن، نکوهش شده است: امام صادق علیه السلام فرمود:

«إنّ الله عزّوجل یبغض کثرة الأکل:⁽⁴⁾خداوند پرخوری را ناخوش می­دارد.»

نیز امام امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«لاتجلس علی الطعام إلاّ وانت جائع، ولاتقم عن الطعام إلاّ وانت تشتهیه:⁽⁵⁾بر

[سفره] غذا منشین، مگر زمانی که گرسنه هستی، و از خوردن غذا دست مکش، مگر هنگامی که هنوز به آن میل داری».

این روایت، معیار میانه‌روی در خوراک را نیز، بیان فرموده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«ان البطن لیطغی من اکله واقرب مایکون العبد من الله إذا خفّ بطنه وابغض ما یکون العبد من الله إذا امتلأ بطنه:⁽¹⁾به راستی که شکم، از خوردن [زیاد]، سر به طغیان می‌نهد و زمانی بنده به خدا نزدیک تر است که شکمش سبک باشد، و هنگامی که شکمش پر می‌گردد، بیش از همیشه از خدا دور می‌گردد.»

امام کاظم علیه السلام فرمود:

«لو أنّ الناس قصدوا فی الطعام لاستقامت أبدانهم:⁽²⁾اگر مردم در خوردن میانه روی می‌کردند، بدن‌هایشان استوار می‌گشت.»

نیک روشن است که مقصود از این روایات، گرسنگی کشیدن مداوم و تأمین نکردن نیازهای بدن نیست. چه، در روایات یاد شده از «امتلاء بطن» و «کثرت اکل» نهی شده و با عبارات «خفّ بطنه» و «قصدوا فی الطعم» بر میانه روی تأکید شده است. چنان‌که امام رضا علیه السلام نیز فرمود است:

«...هر کس به گونه‌ای غذا بخورد که نه کم باشد و نه زیاد، او را نفع بخشد.»⁽³⁾

این دستور، بدان روست که پرخوری، افزون بر زیان رساندن به جسم و پی­آمدهایی همچون افزایش وزن، افزایش چربی و قند خون و مانند آن در افراد مستعد، موجب سلب نشاط و چالاکی فرد، احساس تنبلی و خمودگی، سلب نشاط عبادت⁽⁴⁾و در نتیجه دوری از خدا⁽⁵⁾می­گردد و موجب اسراف و هدر دادن مواد غذایی نیز می­شود.⁽⁶⁾

اهمیت صبحانه و شام

نتیجه نکات یاد شده آن است که خوردن غذا، بایستی صرفاً بر اساس نیازها صورت گیرد و نه طبق عادت و تقیّد به وعده­های غذایی غیر لازم. با این حال، در روایات، بر دو وعدة غذایی صبحانه و شام، تأکید شده است. صبحانه کامل و مقّوی برای آغاز فعالیت‌های بدنی و فکری در طول روز، و شامی هر چند سبک برای تأمین نیازهای بدن به هنگام خواب.

یکی از یاران امام صادق علیه السلام می­گوید:

«از دلْ درد حاصل از پرخوری و ثقل معده به امام علیه السلام شکایت بردم. حضرت فرمود: تغد وتعش ولا تأکل بینهما شیئاً، فانّ فیه فساد البدن. امّا سمعت الله تبارک وتعالی یقول: ولهم رزقهم فیها بکرةً وعشیاً:⁽¹⁾صبحانه و شام بخور و میان آن دو، چیزی نخور، چه، در این کار تباهی بدن است. آیا نشنیدی که خداوند تبارک و تعالی می­فرماید: و روزی‌شان صبح و شام در آنجا [آماده] است.»

روشن است که با توجه به سؤال راوی، اکتفا نمودن به دو وعدة غذایی، برای فردی تجویز شده است که از ثقل معده و درد پرخوری، اذیت می­شده است و در غیر این صورت و نیاز فرد، طبیعی است که الگوی مصرف تغییر خواهد نمود. با این حال، اهمیت دو وعدة صبحانه و شام از این روایت به روشنی برمی­آید. ضمن آن‌که ممکن است از این روایت، مطلوبیت پرهیز از ریزه خواری بین وعده­های غذایی، به ویژه برای افرادی که معدة آنان، توانایی هضم آن را ندارد نیز، استفاده شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«من أراد البقاء ولا بقاء فلیباکر الغداء ولیجودّ الحذاء ولیخفف الرداء ویقل مجامعه النساء. قیل یا رسول الله وما خفّه الرداء؟ قال قلة الدین:⁽²⁾هر کس می‌خواهد بماند،

هر چند [دنیا] جای ماندن نیست، پس بامدادان صبحانه بخورد و کفش مرغوب و مناسب بپوشد و ردای خویش را کوتاه کند و نزدیکی با زن را کاهش دهد. سؤال شد: ای رسول خدا، کوتاه کردن ردا چیست؟ فرمود: کاستن از بدهی.»

امام صادق علیه السلام فرمود:

«اصل خرابِ البدن ترک العشاء:⁽¹⁾اساس فرسوده شدن جسم، ترک وعدة شبانگاهی است.»

نیز از امام رضا علیه السلام نقل شده که فرمود:

«...فلا یدعن احدکم العشاء ولو لقمة من خبز او شربة من ماء:⁽²⁾...هرگز نباید هر یک از شما، شام خوردن را رها سازد، هرچند به لقمه‌ای نان و شربتی از آب باشد.»⁽³⁾

این موضوع، برای افراد مسنّ و پیر، مهم‌تر دانسته شده است: امام رضا علیه السلام فرمود:

«إذا اکتهل الرجل فلا یدع أن یأکل باللیل شیئاً فإنّه اهدی للنوم واطیب للنکهة:⁽⁴⁾هرگاه کسی پا به سِن نهاد، خوردن چیزی در شب را ترک نکند، چرا که این کار، خواب را آرام­تر و بوی دهان را خوش­تر می­سازد.

یادکردنی است روایات، برخوردن غذا پیش از خروج از منزل نیز، تأکید کرده‌اند.⁽⁵⁾

ه) کیفیت تغذیه

اشاره

در مورد نوع و کیفیت تغذیه، الگوی مصرف قابل استفاده از آموزه­های دینی، مبتنی بر نکات ذیل است.

یک) مرغوبیت مواد مصرفی

تأکید آموزه­های دینی بر آن است که در صورت امکان و تمّکن مالی، از غذاها و خوراکی­های مرغوب استفاده شود و لذّت بردن از آن­ها نیز، مطلوب دانسته شده است. شیخ حرّ عاملی در این بارة بابی را با این عنوان گشوده است:

«استحباب تقدیر الطعام بقدر سعه المال وقِلته واجادة الطعام واکثاره مع الامکان:⁽¹⁾استحباب اندازه‌گیری مقدار غذا بر اساس میزان فراوانی و کمی مال، مرغوب ساختن و فراوان نمودن غذا در صورت امکان.»

روایاتی را برای نمونه بنگرید:

امیر مؤمنان علیه السلام در توصیف پرهیزکاران فرمود: