رهنما 118 ساکنان شهر اخلاق

مشخصات کتاب

سرشناسه : سلیمانی، حسین، ۱۳۴۵ -

عنوان و نام پدیدآور : ساکنان شهر اخلاق : «شرح رفتار شما با مردم»/حسین سلیمانی ؛ تهیه و تنظیم اداره پاسخگویی به سوالات دینی آستان قدس رضوی ؛ به کوشش محمدحسین پورامینی ؛ ویراستار زهرا مولایی.

مشخصات نشر : مشهد: آستان قدس رضوی،شرکت به‌نشر، ۱۳۹۶.

مشخصات ظاهری : ۶۸ ص.: مصور(رنگی). ؛ ۵/۱۱×۵/۱۶س‌م.

فروست : به نشر (انتشارات آستان قدس رضوی)؛ ۲۲۱۳.

رهنما؛ ۱۱۸.

شابک : 978-964-02-2718-3

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : چاپ قبلی : انتشارات قدس رضوی، ۱۳۹۳.

موضوع : اخلاق اجتماعی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : Social ethics -- Reli علیه السلامious aspects -- Islam

موضوع : روابط اجتماعی -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع : Social interaction -- *Reli علیه السلامious aspects -- Islam

موضوع : اخلاق اسلامی

موضوع : Islamic ethics

موضوع : ارتباط بین اشخاص -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع : Interpersonal communication -- Reli علیه السلامious aspects -- Islam

شناسه افزوده : پورامینی، محمد‌حسین، ۱۳۵۴ - ، گردآورنده

شناسه افزوده : «ouramini,Muhammad Husayni

شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. اداره پاسخگویی به سئوالات دینی و اطلاع‌رسانی

شناسه افزوده : شرکت به‌نشر(انتشارات آستان قدس رضوی)

شناسه افزوده : Behnashr Company‪(Astan Quds Razavi «ublications)

رده بندی کنگره : B«۲۵۴/س۸۳س۲ ۱۳۹۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۵

شماره کتابشناسی ملی : ۴۷۲۸۷۴۹

راه آفتاب

بر حقوق همسایه تأکید داشت چنانکه می‌فرمود: کسی که همسایه‌اش از آزار او در امان نباشد،از ما نیست.

عیون أخبارالرضا علیه السلام، ج2، ص24.

اشاره

تصویر

^M01.jp علیه السلام

تصویر

^M02.jp علیه السلام

تصویر

^M03.jp علیه السلام

ساکنان شهر اخلاق

شرح رفتار «شما» با «مردم»

دریچه

به جامعه‌ات فکر می کنی و به رابطه‌ات با «آن»، از خودت سؤال می‌کنی:

رفتارت در تعاملات اجتماعی چگونه باید باشد؟

در ارتباط با همسایگان چه باید بکنی؟

در رفتار با دانشمندان چگونه باید عمل کنی؟

در تعامل با همکارانت چه رفتاری باید داشته باشی؟

و به طور کلی رفتارت با جامعه‌ات چگونه باید باشد؟

«ساکنان شهر اخلاق» فرمول‌هایی هستند در جهت پاسخ به سئوالات بالا و شرح رفتار تو با برخی از اقشار جامعه بر اساس مبانی اسلام.

تصویر

^M04.jp علیه السلام

درآمد

یکی از ابعاد پیشرفت با مفهوم اسلامی عبارت است از سبک زندگی کردن ... این،بخش حقیقی و اصلی تمدن است ... رفتار ما در محل کار،رفتار ما در دانشگاه،رفتار ما در مدرسه، رفتار ما با رئیس، رفتار ما با مرئوس ... رفتار ما با دوست ... برای ساختن این بخش از تمدن نوین اسلامی، به شدت باید از تقلید [از غرب] پرهیز کنیم.⁽¹⁾

از خانه خارج می‌شوی،پا به شهر می‌گذاری،شهر خدا ...

ساکنان شهر را یک به یک می‌بینی و به این فکر می‌کنی که خدا در ارتباط و تعامل با ساکنان شهرش چه رفتاری را دوست دارد؟! همسایه‌ها، کودکان،جوانان،سالمندان،همکاران، دانشمندان،دانش‌آموزان و دانشجویان، معلولان،فقیران، مسافران، یتیمان و ... همه ساکنان شهر خدا هستند و «تو» نیاز داری که با آنان آنگونه رفتار کنی که خدا دوست دارد.

1) .مقام معظم رهبری در دیدار با جوانان استان خراسان شمالی؛23/07/1391.

فصل اول >> سه خ

اشاره

تصویر

^M05.jp علیه السلام

تصویر

^M06.jp علیه السلام

خ اول خوش‌رویی است،خ دوم خوش‌گویی است و خ سوم خوش‌رفتاری! به همین سادگی، حالا دیگر می‌شود حدس زد فرمول رفتار در ارتباطات اجتماعی چیست!

پنجره

«خوش‌رویی + خوش‌گویی + خوش‌رفتاری»

انسان به سبب فطرت و طبعش نیاز دارد به صورت اجتماعی زندگی کند و بر همین اساس لازم است شیوۀ تعامل صحیح و مناسب با اجتماع را بداند. این اجتماع در مقیاس کوچک شامل خانواده و فامیل می‌شود و در مقیاس بزرگ‌تر دوستان و همکاران و هموطنان و سایر مردم جهان را در بر می‌گیرد. قانون کلی در رفتار اجتماعی از نظر اسلام همین است که در فرمول ذکر شد؛ همان «سه خ».⁽¹⁾

1) .امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: خوش‌رویی،خوش‌گویی و خوش‌رفتاری حد حسن خلق است. (اصول کافی؛ ج 2ص 103).

خوش‌رویی و روی خوش هم شامل سر و وضع و ظاهر انسان است و هم شامل چهرۀ مهربان و با لبخند است،اینکه گفته می‌شود حرف زدن انسان خوش باشد و انسان باید خوش‌گو باشد منظور جوک‌گویی و مسخره کردن دیگران و این‌ها نیست بلکه مقصود این است که انسان با حفظ شخصیت یک مسلمان، درست و سنجیده و با احترام و ادب با مردم هم‌کلام شود و خوش‌رفتاری نیز تمامی اخلاق و رفتار خوبی است که اسلام به آن‌ها سفارش کرده است.

پنجره

وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنا⁽¹⁾

و با زبان خوش با مردم سخن بگویید.

در جامعۀ ما گاهی میان تعاملات مردم پرخاشگری،بی‌صبری و نابردباری وجود دارد، این رفتارها انرژی منفی در جامعه منتشر می‌کند و جدای از اینکه خود انسان دچار ناراحتی می‌شود، دیگران نیز در برخورد با انسان دچار ناراحتی خواهند شد. به عکس زمانی که انسان در رفتار با دیگران با حسن خلق عمل می‌کند،انرژی مثبت در جامعه منتشر می‌شود و همین رفتار می‌تواند باعث کار و فعالیت بهتر انسان‌ها بشود و به آبادانی بهتر کمک کند.

1) .بقره: 83.

در یکی از محلات یکی از شهرستان‌ها مرد خواربار فروشی را می‌شناسم که با مردم با حسن خلق رفتار می‌کند و به مردم احترام فراوانی می‌گذارد،همیشه به این فکر می‌کنم که به علت رفتارهای خوب آن مرد تمایل دارم از مغازۀ وی خرید کنم و همین اخلاق خوب وی باعث شده است که روزی‌اش افزایش پیدا کند.⁽¹⁾

پنجره

امام رضا می فرمایند:

اصْحَب وَالْعَامَّةَ بِالْبِشْرِ.⁽²⁾

و با عموم مردم به نیکی رفتار کن.

انسان‌هایی که با مردم به خوبی رفتار می‌کنند یک ویژگی مهم دیگر نیز دارند و آن این است که رفتار خوب آن‌ها بعث می‌شود اگر زمانی از دیگران دور شوند، برایشان دلتنگی می‌کنند و اگر زمانی از دنیا بروند، دیگران برایشان اشک خواهند ریخت. اسلام نیز به مردم سفارش کرده است که این‌گونه زندگی کنند.⁽³⁾

1) .امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: حسن خلق روزی را افزایش می‌دهد (مستدرک‌الوسائل؛ ج8، ص44).

2) .بحارالأنوار؛ ج71، ص167.

3) .امام علی علیه السلام می‌فرمایند: با مردم چنان معاشرت کنید که اگر بمیرید بر شما بگریند و اگر زنده باشید و غایب شوید مشتاق دیدن شما باشند (نهج‌البلاغه؛ حکمت 10).

پنجره

خلقیّات نیکو را در عمل با مردم،در عمل با محیط،در تعامل با جامعه و انسان‌ها به کار ببریم.⁽¹⁾

1) .مقام معظم رهبری در دیدار پنجاه هزار فرمانده بسیج سراسر کشور؛ 29/08/1392.

فصل دوم >> مثل مادر

اشاره

تصویر

^M07.jp علیه السلام

تصویر

^M08.jp علیه السلام

رفتار با همسایه

این فرمول «مثل مادر» مربوط به همسایه است،به این صورت که در روایات ما حرمت همسایه همانند حرمت مادر دانسته شده است.⁽¹⁾به طور کلی در رفتار با همسایه قانونی وجود دارد که این قانون مهم در فرمول زیر خلاصه می‌شود:

پنجره

همسایه = مانند مادر

مادر = نیکی + صبر در برابر آزار + حفظ اسرار

ما با مادرمان چگونه رفتار می‌کنیم؟ به مادر نیکی می‌کنیم؛ چه مسلمان باشد چه نباشد،چه به ما خدمت کرده باشد چه نکرده باشد،مهربان باشد یا نباشد و ... . دقیقاً همان رفتار را باید با همسایه داشته باشیم. در این نیکی کردن به همسایه نیز مانند نیکی کردن به مادر، تفاوتی میان

1) .امام باقر علیه السلام می‌فرمایند: حرمت همسایه بر همسایه همانند حرمت مادر است (اصول کافی؛ ج 5، ص 3).

همسایۀ مسلمان و غیرمسلمان نیست،هر کس که نام همسایه بر رویش گذاشته شد بدون در نظر گرفتن دین و طبقۀ اجتماعی و قوم و قبیله و کشورش وظیفه داریم به وی نیکی کنیم.

پنجره

وَ الْجارِ ذِی الْقُرْبی وَ الْجارِ الْجُنُب.⁽¹⁾

و به همسایۀ نزدیک و همسایۀ دور نیکی کنید.

ما موظفیم در برابر آزار و اذیت مادرمان صبر کنیم و عین همین مطلب در خصوص همسایه نیز هست و اسلام سفارش کرده است که در برابر آزار و اذیت همسایه صبر کنیم.⁽²⁾

البته صبر هم حد و حدودی دارد؛ وقتی همسایه‌ای مانع آسایش محله است و ما وی را نصیحت کرده‌ایم، در مقابل اذیت و آزارهایش صبر کرده‌ایم و... و باز به این کارشان ادامه می‌دهد طبیعی است که با حفظ نکات اخلاقی باید از طریق مراجع قانونی اقدام کرد. آن همسایه دیگر تبدیل به تهدیدی برای محله شده است و مدارا کردن بیش از حد با وی قطعاً درست نیست. به هر جهت رفتار کریمانه و حفظ اسرار همسایه و مشخص کردن عیوبش نزد دیگران جزو اموری

1) .نساء: 36.

2) .امام کاظم علیه السلام می‌فرمایند: حُسن همسایگی به ترک کردن آزار نیست،بلکه به صبر کدن بر آزار همسایه است (اصول کافی؛ ج 2، ص 668).

است که اسلام در خصوص همسایه نسبت به آن‌ها تذکر داده است.⁽¹⁾

ما باید در همۀ این کارها تصور کنیم که خداوند این‌ها را از ما خواسته است و عبد باشیم و بدون چون و چرا کردن فرمانش را عمل کنیم. کاش ...

1) .امام سجاد علیه السلاممی فرمایند: همسایه را در حالی که غایب است حفظ کن و در حالی که حاضر است گرامی بدار، در حالی که به او ظلم شده یاری کن و عیوبش را نشر مده، هر گاه از وی بدی دیدی آن را بپوشان، هر گاه دانستی خیرخواهی‌ات را قبول می‌کند به حالت مخفی او را نصیحت کن،هنگام سختی‌هایش تنهایش مگذار،از اشتباهاتش در گذر و گناهانش را ببخش و با وی کریمانه رفتار کن (من‌لایحضره الفقیه؛ ج 2، ص 623).

فصل سوم >> در انتظار باران

اشاره

تصویر

^M09.jp علیه السلام

تصویر

^M10.jp علیه السلام

رفتار با دانشمندان

کم‌آبی سبب می‌شود مشکلات زیادی پدید آید، امور عادی زندگی، کشاورزی و بسیاری از کارهای اقتصادی وابسته به آب هستند و محتاج باران. اگر مدت زمان زیادی باران نباریده باشد و ما کشاورز باشیم، چه حالی خواهیم داشت؟ نیاز به باریدن باران داریم و زمین‌هایمان همه در حال از بین رفتن هستند، در این حالت چقدر منتظر باران خواهیم بود؟! باران چقدر برایمان مهم می‌شود؟ چه رفتاری با ابرهای باران‌زا خواهیم داشت؟ اگر ابری باران‌زا ببینیم چقدر خوشحال می‌شویم؟ چقدر خدا را شکر می‌کنیم؟ و چقدر به آسمان و به آن ابر خیره می‌شویم تا قطره‌ای باران ببارد؟!

این ها را گفتیم تا برسیم به فرمول راز رفتار با دانشمندان، این فرمول ارتباط زیادی با ابر و باران و در انتظار باران بودن دارد،فرمول رفتار با دانشمندان از قرار زیر است:

پنجره

دانشمندان = ابر بارانی،ما = منتظران باران

کسانی که منتظر باران هستند، به باران و تک تک قطره‌هایش نیاز دارند. به نظر شما یک منتظر باران با ابر بارانی چه رفتاری باید داشته باشد؟! دقیقاً همان رفتار و همان حال و هوا را باید در رفتار و تعامل با دانشمندان داشت؛ چرا که دانشمندان مانند ابرهای بارانی هستند.⁽¹⁾

اگر ما واقعاً منتظر باران باشیم از دیدن ابر باران‌زا خوشحال می‌شویم،منتظر می‌مانیم تا حتی شده قطره‌ای ببارد، آن ابر را گرامی می‌داریم و احترامش می‌کنیم، سعی می‌کنیم بیشترین استفاده را از آن ببریم و آن ابر با ابرهای عادی ای که هر روز گذر می‌کنند و هیچ قطره بارانی ندارند،برایمان فرق دارد.

پنجره

قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذینَ یَعْلَمُونَ وَ الَّذینَ لا یَعْلَمُون⁽²⁾

بگو آیا آن‌ها که می‌دانند و آن‌ها که نمی‌دانند یکسانند؟

همین رفتار را باید با دانشمندان داشته باشیم، باید آن ها را گرامی بداریم،احترام‌شان کنیم،به حرف هایشان گوش دهیم و ماند منتظران باران از تک‌تک قطره‌های دانش‌شان استفاده کنیم و زمین کشاورزی

1) .حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: دانشمند مانند ابری است که [مردم] انتظار می‌کشند قطره‌ای از آن ببارد (مستطرفات‌السرائر؛ ص 64).

2) .زمر: 6.

دلمان را به وسیلۀ قطره قطرۀ علم‌شان آباد نماییم.

مشخص است که منظورمان از دانشمند در اینجا،دانشمندی است که در مسیر خداوند حرکت می‌کند،دانشمندی است که علمش برای خداست، فرقی نمی‌کند دانشمند پزشکی باشد،شیمی، فیزیک و یا دانشمند علوم دینی،وقتی از علمش در جهت خدا استفاده کند،آن دانشمند یک ابر بارانی است.

علمی که انتهایش بشود بمب هسته ای چه فایده ای دارد؟ علمی که خود انسان به آن عمل نکند به چه دردی می‌خورد؟ عالمی که به جای حرمت در مسیر خدا به فکر ساختن چیزی است که مردم بی‌گناه بیشتری کشته شوند و یا عالمی که به مردم از سلامتی می‌گوید و خودش عمل نمی‌کند، چه فایده‌ای خواهند داشت؟ چنین دانشمندانی و چنین ابرهای اسیدی‌ای برای ما مهم نیستند،آن‌ها باران ندارند. این دانشمندان دلشان با خدا نیست و باید از این دانشمندان بترسیم و دوری کنیم.⁽¹⁾

پنجره

وقتی دل شما با خدا بود،دانش شما دیگر در خدمت بمب اتم یا سلاح سمّی یا شیوه‌های اقتصادیِ نابودکنندۀ ثروت ملت‌ها

1) .امام علی علیه السلام می‌فرمایند: از دانشمندان زشت کردار بترسید و بر حذر باشید (بحارالأنوار؛ ج 1، ص 207).

به کار نمی‌رود. امروز دانشمند اقتصادی دنیا،دانشمند اتمی دنیا،دانشمندهای گوناگون علوم زیستی در دنیا،بسیاری از فرآورده‌های علمی‌شان در اهلاک بشریت،نابودی جسم بشر یا روح بشر دارد به کار می‌رود.⁽¹⁾

لازم نیست آن دانشمندان حتماً به معنای این دنیایی زنده باشند و برویم در کنارشان به صورت حضوری بنشینیم و کاسۀ طلب قطره‌های دانش و علم و حکمت به دست بگیریم، خیر! در این زمانۀ ما کتاب،نرم‌افزارهای آموزشی،سخنرانی‌های صوتی و تصویری و ... همگی نوعی استفاده کردن از دانشمندان هستند. می‌شود از همۀ این‌ها استفاده کرد و قطره‌قطره حرف‌های گران‌بها جمع کرد برای آبادانی زمین دلمان.

مجموعه‌ای از قطره‌های گران‌بها نیز هستند که هر کدامشان برای آبادانی همۀ زمین‌ها کافی‌اند،اما حواسمان به آن‌ها نیست؛قطره‌های باران معنویت از بهترین دانشمندان خدا،از بهترین بندگان خدا، معصومین ... .

سخنان معصومین در لابه‌لای صفحه‌های کتاب‌ها منتظرند تا ما آن‌ها را بخوانیم و به کار بگیریم و مزرعۀ آخرت‌مان را به وسیلۀ عمل

1) .مقام معظم رهبری در دیدار شرکت‌کنندگان در ششمین همایش ملی نخبگان جوان؛ 12/07/1391.

به آن‌ها آباد کنیم. آن قطره‌ها را بیش از هر قطرۀ دیگر جدی بگیریم.

منتظران باران واقعی به دنبال آن‌ها هستند.

فصل چهارم >> به خاطر خدا

اشاره

تصویر

^M11.jp علیه السلام

تصویر

^M12.jp علیه السلام

رفتار با معلمان

خوب است که انسان کارهایش را فقط برای خدا انجام دهد،این جزو بهترین خصوصیات اخلاقی است که انسان هر کاری که می‌کند برای خدا باشد؛ اخلاص واقعی، اگر غذا می‌خورد برای خدا باشد،اگر راه می‌رود برای خدا باشد،اگر می‌خوابد برای خدا باشد، اگر کار می‌کند برای خدا باشد،اگر درس می‌خواند و نزد معلمی می‌رود برای خدا باشد ... .

گفتم: نزد معلم رفتن؟ درست است؟ چه جالب!

می‌دانید تا به حال به این مسئله دقیق فکر نکرده بودم که حتی می‌شود نزد معلمی رفت برای خدا! شدنش که می‌شود اما چگونه شدنش مهم است، به نظر شما چگونه می‌شود برای خدا نزد معلمی رفت؟

زیاد خودتان را اذیت نکنید،نمی‌خواهد زیاد فکر کنید، پاسخ به این سؤال در این فرمول است،فرمول رفتار با معلمان:

پنجره

نگه‌داری حرمت معلم – بلند کردن صدا بر او + گوش کردن به حرف‌هایش + پوشاندن عیوبش + نمایان

کردن خوبی هایش

حقوق معلمان چیست؟ منظور دادن حق‌التدریس آنان است؟! منظور احترام کردن به آن‌هاست؟ منظور گوش کردن به حرف آن‌هاست؟ منظور چیست؟! اسلام حقوق معلمان را به صورت دقیق مشخص کرده است.⁽¹⁾اما به نظر شما به طور کلی با کسی که خداوند از وی به عنوان کسی که نسبت به مومنان چندین مرتبه برتری دارد،یاد کرده است، چگونه باید رفتار کرد؟

پنجره

یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجات⁽²⁾

خدای تعالی مؤمنین را به یک درجه،و علم‌داده‌شدگان را به چند درجه برتری داده است.

1) .امام سجاد علیه السلام می‌فرمایند: حق معلم تو این است که وی را بزرگ بشماری، حرمتش را نگه‌داری، به حرف‌هایش به خوبی گوش بدهی،روبروی او بنشینی،صدایت را بر او بلند نکنی،به کسی که از او سؤال کرده پاسخ ندهی تا خودش پاسخ او را بدهد، در حضور او با کسی گفتگو نکنی، پیش او از کسی غیبت نکنی، از گفتار نادرستی که دربارۀ اوست جلوگیری کنی، عیب‌هایش را بپوشانی، خوبی‌هایش را آشکار کنی،با دشمنش ننشینی و با دو او دشمنی نکنی، پاداش رعایت کردن این حقوق این است که فرشتگان خدا برای تو شهادت می‌دهند که تو برای خدا و نه به خاطر مردم نزد آن معلم رفته‌ای و علمش را یاد گرفته‌ای.

2) .مجادله: 11.

هر رفتاری را که به ذهن‌تان می‌آید که باید در ارتباط با مومنان انجام داد، چند برابر کنید و در رفتار با معلمان آن را به کار بگیرید. یعنی اگر قرار است به مؤمنان احترام کنیم،همان احترام را چندین برابر کرده و در برابر معلمان به کار بگیریم، یعنی اگر قرار است در رفتار با مؤمنان به حرف‌هایشان خوب گوش دهیم در رفتار با معلمان باید چندین برابر به حرف معلمان گوش دهیم و ... .

نکتۀ آخر اینکه وظیفۀ ماست که این احترام و تکریم معلمان را در سطح جامعه منعکس کنیم،انعکاسش هم به این است که هم خودمان به این مسئله عمل کنیم و هم از دیگران بخواهیم که به این مسئله توجه داشته باشند. آن وقت است که می‌شود شهادت داد که ما کارهایمان را برای خدا انجام می‌دهیم، همین.

پنجره

من می‌خواهم احترامی که برای استاد و برای عالم قلباً و روحاً قائلم، در سطح جامعه منعکس شود، ما نیاز داریم به اینکه دانشمندان ما، اساتید ما در جامعه احساس کرامت کنند. بهترین مشوق برای گسترش علم، تکریم دارندۀ علم است.⁽¹⁾

1) .مقام معظم رهبری در دیار نخبگان علمی و اساتید دانشگاه‌ها؛ 03/07/1387.

فصل پنجم >> دوستان رسول خدا

اشاره

تصویر

^M13.jp علیه السلام

تصویر

^M14.jp علیه السلام

رفتار با دانشجویان

دوستان انسان بر روی رفتار او و در نتیجه زندگی او تأثیر بسیار زیادی دارند، که هر چه دوستان یک فرد بهتر و شایسته‌تر باشند،شایستگی و خوب بودن خود آن فرد نیز بیشتر می‌شود.

حالا فکر کنید اگر دوست انسان بهترین و برترین انسان عالم باشد، چه اتفاقی می‌افتد؟ این دوست چقدر می‌تواند بر روی دوستش و زندگی او تأثیر مثبت بگذارد؟ خوش به حال کسی که با برترین و بهترین انسان عالم دوست باشد. این دوستی به هر حال باید از یک جایی شروع شود و راه‌هایی دارد. یکی از بهترین راه‌هایی دوستی با بهترین و برترین انسان عالم، یعنی رسول خدا به دنبال دانش‌بودن است. بر اساس نظر اسلام، کسی که در جستجوی دانش است و به قول خودمان دانش‌آموز و دانشجو است،دوست رسول خدا صلی الله علیه و آله است.⁽¹⁾

منظور از دانش‌آموز و دانشجو کسی نیست که شمارۀ دانش‌آموزی و یا شمارۀ دانشجویی دارد،ممکن است خیلی‌ها اسم و عنوان دانشجو

ص:40

1) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: هر کس رضایت من را می‌خواهد دوستم را گرامی بدارد،پرسیدند: ای رسول خدا! دوست شما چه کسی است؟ فرمودند: دوست من جوینده علم است (مستدرک‌الوسائل؛ ج 17، ص 300).

رویشان باشد اما واقعاً دانشجو نباشند! منظور ما از دانشجو و دانش‌آموز دوست رسول خدا صلی الله علیه و آله،آن فردی است که به دنبال دانش است برای جلب رضایت خداوند، کسی که به دنبال علم و یادگیری علم است تا به وسیلۀ آن بهتر و بیشتر بندگی خداوند را بکند،فرقی ندارد که این دانشجو و دانش‌آموز در چه رشته‌ای تحصیل کند،همین که به خاطر خدا و با رعایت اصول الهی به دنبال علم باشد،کافی است تا بشود دوست رسول خدا صلی الله علیه و آله، حتی اگر شمارۀ دانش‌آموزی و دانشجویی نداشته باشد. این‌ها همان افرادی هستند که وعدۀ خداوند را قطعی و محقق می‌دانند.

پنجره

إِنَّ الَّذینَ أُوتُوا الْعلْمَ مِنْ قَبْلِهِ ... یَقُولُونَ سُبْحانَ رَبَّنا إِنْ کانَ وَعْدُ رَبَّنا لَمَفْعُولاً.⁽¹⁾

کسانی که پیش از این به آن‌ها علم داده شده است ... می‌گویند پروردگار ما منزه است که وعدۀ او انجام شدنی است.

با دانشجو و دانش‌آموزی که دوست رسول خدا صلی الله علیه و آله محسوب می‌شود، چگونه باید رفتار کرد؟ وظیفۀ ما در تعامل با وی چیست؟

این فرمول رفتار با دانشجویان و دانش‌آموزان است:

1) .اسراء: 107 و 108.

پنجره

گرامی داشتن + یاری – آزار و دشمنی

باید کسی را که به دنبال علم است و دانشجو و دانش‌آموز است،گرامی داشت و احترام کرد،باید کریمانه و با احترام با او سخن گفت و رفتار کرد، برخی رفتارهایی که ما با این دسته از دوستانِ رسول خدا صلی الله علیه و آله انجام می‌دهیم درست نیست، متأسفانه در برخی محیط‌های علمی دانشجو و دانش‌آموز را تحقیر می‌کنند، به آن‌ها توهین می‌کنند و ... قطعاً‌این رفتارها با کسی که دوست رسول خدا صلی الله علیه و آله است، مناسب و صحیح نیست و باید با دانش‌آموز و دانشجو کریمانه رفتار کرد و وی را گرامی داشت، که گرامی داشتن آن‌ها گرامی داشتن رسول خدا صلی الله علیه و آله است.⁽¹⁾

یاری کردن دانشجو و دانش‌آموز شامل هر موردی است که یاری کردن محسوب می‌شود؛ ممکن است کسی هزینۀ تحصیل آن‌ها را فراهم کند،قطعاً این یاری کردن است، ممکن است کسی برای آن‌ها شرایط رفاهی و ورزشی فراهم نماید،این نیز قطعاً‌یاری کردن است و ممکن است کسی فقط برای آن‌ها دعا کند که در مسیر حق بمانند و روز به روز در مسیر تحصیل دانش پیشرفت کند، این نیز یک نوع یاری کردن

1) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: هر کس طالب علم را گرامی بدارد مرا گرامی داشته است (مستدرک‌الوسائل؛ ج 17، ص 300).

دانش‌آموز و دانشجو است و شاید بسیاری از دانش‌آموزان و دانشجویان به دعای حقیقی و واقعی دیگران بسیار محتاج‌تر از خرج تحصیل باشند؛ چرا که خیلی‌ها احتیاج مالی برای تحصیل علم ندارند اما به دعا بسیار محتاج هستند. قطعاً کسی که دانشجو و دانش‌آموز را یاری نماید، دوستدار پیامبران است.⁽¹⁾

پنجره

من گمان می‌کنم، ما باید کاری بکنیم که در جامعۀ خودمان، دانشجو جزو قشرهای برگزیدۀ دینی باشد. یعنی هدف ما باید این باشد که در دانشگاه،دانشجویان را هم از لحاظ آگاهی و معرفت و هم از لحاظ استحکام ایمان، به عناصر زبدۀ برگزیدۀ دینی تبدیل کنیم. طبیعی است که این‌ها در آینده، خدت برای جمهوری اسلامی را هم تضمین خواهند کرد. ان شاء اللَّه بایستی در این جهت پیش برویم.⁽²⁾

1) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: کسی که طالب علم را یاری کند دوستدار پیامبرن و با آنان است (ارشادالقلوب؛ ج 1، ص 164).

2) .مقام معظم رهبری در دیدار با اعضای شورای مرکزی نمایندگان ولیّ فقیه در دانشگاه‌های کشور و مسؤولان دفاتر؛08/07/1369.

فصل ششم >> مثل ابوالسّائب باش

اشاره

تصویر

^M15.jp علیه السلام

تصویر

^M16.jp علیه السلام

رفتار با همکاران

رسول خدا صلی الله علیه و آله قبل از مبعوث شدن به پیامبری به تجارت مشغول بوده‌اند و فعالیت اقتصادی داشته‌اند. رسول خدا صلی الله علیه و آله دوست و همکاری در کارشان داشته‌اند به نام ابوالسائب که می‌تواند یکی از بهترین الگوهای رفتاری در خصوص تعامل با همکاران باشد،رفتار جناب ابوالسائب در نقش یک همکار به قدری خوب بوده است که پیامبر صلی الله علیه و آله از وی به نیکی یاد کرده‌اند.⁽¹⁾

پنجره

«یاری کردن – خیانت و فریب»

همکار یعنی هر فردی که به دلیل انجام دادن کاری با وی مشارکت می‌کنیم و همکاری داریم و فقط مربوط به کارهای اداری نیست،تمام

1) .رسول خدا صلی الله علیه و آله پس از فتح مکه شریک و همکار خود ابوالسائب را می‌بینند و به او می‌فرمایند: تو شریک و همکار خوبی بودی، نه خشمگین می‌شدی و نه جدال و خصومت می‌کردی (مستدرک‌الوسائل؛ ج 13، ص 451).

کارهای علمی،ورزشی،فرهنگی، سیاسی و ... که با کمک دیگران صورت می‌گیرد، جزو مقولۀ همکاری محسوب می‌شوند.

در رفتار با همکاران اولین کاری که انسان باید به آن دقت داشته باشد،این است که در کار مناسب،نیک و درستی که همکارش می‌خواهد انجام دهد،وی را یاری کند.⁽¹⁾

اینکه کسی به وظیفۀ اداری‌اش عمل کند قطعاً کاری نیک است، تصور نشود که مقصود از کار نیک فقط صدقه دادن، نماز خواندن و ... است، خیر! کسی که به درستی وظیفۀ کاری‌اش را انجام دهد،قطعاً مشغول کار نیک است، مثلاً اگر کسی در یک آهنگری کار می‌کند،همین که به همکارش در درست کردن درب و پنجره و ... کمک کند،می‌شود کمک کردن به همکار در انجام دادن کاری نیک.

گاهی اتفاق می‌افتد که در کارهای اداری،اقتصادی، علمی و ... همکاران تمایلی به کمک کردن به یکدیگر ندارند، حتی گاهی وقت و انرژی زیادی هم از فرد گرفته نمی‌شود،اما او در کمک کردن به همکارانش تلاش لازم را انجام نمی‌دهد. مثلاً فقط قرار است یک نامه را به جایی ارسال کند اما وقت نمی‌گذارد و حوصلۀ انجام دادن این کار را ندارد، حالا اینکه علت این کم‌حوصلگی و به قول معروف در رفتن از زیر کار و کمک نکردن به همکار چیست، خود بحث مفصلی می طلبد،

1) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: خداوند رحمت کند کسی را که همکار و شریکش را بر کارهای نیکش یاری و کمک می‌کند (بحارالأنوار؛ ج 71، ص 65).

فقط همین بس که اسلام با این کار موافق نیست و همۀ انسان‌ها را سفارش می‌کند به یاری و کمک کردن به یکدیگر در کارهای نیک.

پنجره

«وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوان»⁽¹⁾

یکدیگر را در کار نیک و در تقوا یاری کنید، و در گناه و دشمنی به یکدیگر کمک مکنید.

از نظر اسلام بعد از یاری کردن همکار در کارهای نیک و خوب باید از خیانت کردن به وی و فریب دادن او خودداری کرد.⁽²⁾نمی‌دانم چرا برای این موارد از کارهای اداری مثال زیادی به ذهنم می‌آید! نمی‌خواهم بگویم در کارهای اداری خیانت به همکار و فریب دادن زیاد است؛ چون آمار درستی در دست ندارم، اما از وقایعی که اطرافیان برای فرد تعریف می‌کنند،انسان احساس خوبی نسبت به برخی کارهای اداری و برخی همکاران اداری پیدا نمی‌کند.

مثلاً فردی قرار است در اداره‌ای جایگاه شغلی مناسب‌تری بگیرد،

1) .مائده: 2.

2) .امام سجاد علیه السلام می‌فرمایند: حق همکار این است که او را فریب ندهی و به او خیانت نکنی و حیله و نیرنگی علیه او به کار نگیری و در کار او تقوای الهی را رعایت کنی (وسائل‌الشیعة؛ ج 15، ص 17).

دیگران وی را یاری نمی‌کنند یا به نحوی فریبش می‌دهند که در کاری اشتباه کند و زمین بخورد و آن جایگاه برتر اداری نصیبش نشود، از نظر اسلام فریب دادن و خیانت کردن به همکار مردود است و در تعامل با همکاران باید از این کارها دوری کرد.

یک نکته را هم باید در نظر گرفت؛ اینکه گفته می‌شود در کارهای نیک به همکارمان کمک کنیم،به او خیانت نکنیم و فریبش ندهیم و ... نباید باعث شود که انسان وظیفه‌اش را در خصوص تخلف همکارش فراموش کند، اگر همکار تخلفی کرد،باید بر اساس قانون امر به معروف و نهی از منکر به آن رسیدگی کرد. کارهای اداری و اجرایی را در نظر بگیرید، به نظر شما اگر هر همکاری به فکر همکار خودش باشد و نقایص کار او را مؤدبانه و با احترام به او گوشزد کند، چه اتفاقی می‌افتد؟ آیا خود به خود دستگاه‌های اجرایی اصلاح نمی‌شود؟

همیشه نیازی به ناظر و بازرس و ارزیاب و ... نیست،می‌شود خود انسان در یک محیط کوچک به فکر این کار باشد و قطعاً اگر انسان این کار را به درستی انجام دهد، این همه دستورالعمل‌های اداری کم‌رنگ خواهند شد.

پنجره

دفاع از همکار – که سنت بسیار پسندیده و خوبی است – مانع نشود که اگر گزارشی علیه آن همکار آمد، شما به جد به آن

برسید. اگر این کارها را کردید، دستگاه اجرایی اصلاح خواهد شد و این همه نسخه و دستورالعمل اداری و استخدامی ... دیگر لازم نخواهد بود، یا اکثرش لازم نخواهد بود.⁽¹⁾

هر کدام از این فرمول‌های را که می‌نویسم قلباً به این فکر می‌کنم که اگر این فرمول‌ها در زندگی به کار گرفته شوند چه تغییری اتفاق می‌افتد،مثلاً همین فرمول ارتباط با همکاران؛ تصور کنید اگر در کارهای اداری، علمی، فرهنگی، ورزشی، اقتصادی و هر کار دیگری که در آن همکاری صورت می‌گیرد این فرمول اجرا شود، چه اتفاقی می‌افتد؟

همه به ه م کمک می‌کنند، هیچ‌کس دیگری را فریب نمی‌دهد، اوضاع بانشاط و سالم است و پیشرفت کردن چقدر سریع‌تر و گسترده‌تر می‌شود؛ پیشرفتی که در مرحلۀ اول برای خود انسان و بعد برای مجموعۀ انسان‌ها و کشور اتفاق خواهد افتاد.

کاش در زندگی‌هایمان و در ارتباطمان با همکارانمان این فرمول را به کار بگیریم تا ما هم بشویم یک همکار و شریک خوب، مثل دوست و همکار رسول خدا صلی الله علیه و آله، همان جناب ابوالسّائب خودمان را می‌گویم. فرمول ارتباط با همکاران را که می‌خوانم چیزی در گوشم صدا می‌زند که:

«مثل ابوالسّائب باش».

1) .مقام معظم رهبری در دیدرا رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت؛ 03/06/1370.

فصل هفتم >> همراه آفتاب

اشاره

تصویر

^M17.jp علیه السلام

تصویر

^M18.jp علیه السلام

رفتار با دوستان

به این فکر کنیم که همراهی داشته باشیم مثل آفتاب تا در تاریکی و سرما، نور و گرمای وجود او راه را برایمان روشن کند. چه خوب است که این همراه یک دوست باشد. انسان در تمام مراحل زندگی نیازمند ارتباط با دیگران است و به عبارت بهتر نیاز دارد در کنار داشتن خانواده،دوست و رفیق و همراه نیز داشته باشد. جزئیات مهم ارتباط با دوست در فرمول زیر است:

پنجره

دوستی به خاطر خدا + میانه روی + توجه

دوستی زمانی ارزشمند است که برای خدا باشد. خیلی از دوستی‌ها به خاطر ثروت، مقام و زیبایی و ... است،اما اسلام دوستی‌ای را می پسندد که برای خدا باشد.

پنجره

فَأَعْرِضْ عَن مَّن تَوَلَّی عَن ذِکْرِنَا وَلَمْ یُرِدْ إِلَّا الْحَیَوةَ الدُّنْیَا.⁽¹⁾

پس، از هر کس که از یاد ما روی برگردانده و جز زندگی دنیا را نمی‌خواهد،روی برگردان.

میانه‌روی و اعتدال در دوستی مربوط به قسمت دوم فرمول است که باید مورد توجه قرار بگیرد. افراط در دوستی کردن ممکن است برای انسان زیان‌بار باشد و به همین دلیل اسلام اعتماد کردن به دوست را همراه با اعتدال و میانه‌روی می پذیرد.⁽²⁾

با این وجود باید به دوست توجه کرد و نیازهای مادی و خصوصاً معنوی او را در حد توان برطرف نمود و باز باید در نظر داشته باشیم که دقتمان نسبت به دوستمان تبدیل به خرده‌گیری و ریزبین بودن در اشتباهات وی نشود.⁽³⁾بر اساس مبانی اسلام ما موظفیم از دوستانمان در مقابل اشتباهات مراقبت کنیم که این مسئله هم باعث رشد خود ماست و هم باعث رشد دوستمان.

1) .نجم: 29.

2) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: در دوستی، میانه نگه دار که شاید دوستت روزی دشمن تو شود (نهج‌الفصاحه (با تنظیم موضوعی)؛ ص 301).

3) .امام علی علیه السلام می‌فرمایند: کسی که نسبت به دوست خود خرده گیری کند و ریزبین باشد،دوستی او بریده می‌شود (غررالحکم؛ ج 1، ص 647).

پنجره

مراقبت از خود هم یعنی همین تقوا. ... مراقب خودمان باشیم ... نزدیکان افراد مراقبت کنند ... دوستان نزدیک از همدیگر.⁽¹⁾

1) .مقام معظم رهبری در خطبه‌های نماز جمعۀ تهران؛ 20/06/1388.

فصل هشتم >> آینده سازان

اشاره

تصویر

^M19.jp علیه السلام

تصویر

^M20.jp علیه السلام

رفتار با کوچک‌ترها

کوچک ترها قرار است آینده‌ساز باشند و برای کمک به آینده‌سازی هر چه بهتر آن‌ها، رفتار با آنان از نظر اسلام دارای آداب و فرمول خاصی است:

پنجره

مهربانی + گذشتن از اشتباهات + هدایت آن‌ها + عمل به وعده‌ها

کوچک ترها و به ویژه کودکان دارای روحیۀ لطیفی هستند و اگر با آن‌ها با مهربانی برخورد نکنیم، از ما دور خواهند شد و دوریشان از ما باعث می‌شود نتوانیم آنها را راهنمایی کنیم. از این رو اسلام به این مسئله سفارش اکید کرده است.⁽¹⁾

کوچک ترها تجربۀ زیادی ندارند و ممکن است اشتباهاتی داشته باشند، از نظر اسلام بزرگ‌ترها باید در مواقع لزوم از اشتباهات کوچکترها

1) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: کودکان خود را دوست بدارید،به آن‌ها ترحم کنید (محجة البیضاء؛ ج 2، ص 237).

بگذرند و این حق کوچک‌ترهاست؛ زیرا در سایۀ این مهربانی و گذشت است که ارتباطات خوبی شکل می‌گیرد و این ارتباطات مایۀ هدایت می‌شوند.

همچین لازم است بزرگ ترها نسبت به هدایت و راهنمایی کوچک‌ترها توجه ویژه داشته باشند. مثل مربی‌ای که ورزشکاران را برای مسابقه آماده می‌کند، بزرگ‌ترها هم باید کوچک‌ترها را برای آینده‌سازی و حرکت به سمت آیندۀ روشن آماده کنند. مهم‌ترین مسئله در یان باره ساختن و پرداختن به روح و هویت کوچک‌ترهاست.

پنجره

یک نکته‌ای که ... ذهن بنده هم همواره خیلی متوجه به آن است، این است که ما در درجۀ اول باید به ساختن و پرداختن شکل روحی کودکانمان اهتمام بورزیم. اگر توانستیم هویت انسانی این کودک را از آغاز کودکی شکل بدهیم و خلقیاتی را در آن به وجود بیاوریم، این برای همیشه به درد خواهد خورد. عوارضی وجود دارد،معمولاً این عوارض اخلاقیات را تحت تأثیر قرار می دهد؛ اما اگر چنانچه شخصیت کودک از آغاز ساخته شد و شکل گرفت، تأثیرات عوارض کمتر خواهد

بود و عوامل کمک کننده هم در بین راه کمک خواهد کرد.⁽¹⁾

وقتی به کوچک تر وعده و قولی داده می‌شود باید به آن قول عمل کرد.⁽²⁾

عمل کردن به این وعده‌ها بخشی از نظام فکری و هویتی کوچک‌ترها را شکل می‌دهد. متأسفانه در موارد بسیاری دیده می‌شود که وعده‌هایی دروغین به کوچک‌ترها داده شده و هیچ تلاشی برای عمل به آن‌ها صورت نمی‌گیرد. کمترین پیامد این رفتار این است که اعتماد کوچک‌تر را از بزرگ‌تر سلب می‌کند و وقتی اعتمادی نباشد تربیت یا محقق نمی‌شود و یا بسیار سخت محقق می‌شود.

1) .مقام معظم رهبری در دیدار معلمان و اساتید دانشگاه‌های خراسان شمالی؛ 20/07/1391.

2) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: کودکان خود را دوست بدارید،به آن‌ها ترحم کنید و به وعده‌هایتان به آن‌ها عمل کنید (محجة البیضاء؛ ج 2، ص 237).

فصل نهم >> کتابخانه‌های چند هزار جلدی

اشاره

تصویر

^M21.jp علیه السلام

تصویر

^M22.jp علیه السلام

رفتار با بزرگ‌ترها

اگر تجربیات و دانش بزرگ‌ترها و خصوصاً سالمندان را در نظر بگیریم باید انصاف داشت و گفت که اطلاعات هر کدامشان حداقل به اندازۀ یک کتابخانۀ چند هزار جلدی می‌ارزد. به نظر شما با این کتابخانه‌ها چگونه باید رفتار کرد؟ پاسخ به این سؤال در فرمول زیر است:

پنجره

احترام + بردباری + استفاده از تجربیات

متأسفانه در بعضی از موارد آن طور که باید به بزرگ‌ترها احترام نمی‌گذاریم. گاهی دیده می‌شود که کوچک‌تری به راحتی به بزرگ‌تر خود پرخاش و بی‌احترامی می‌کند و حتی گاهی یک حق ساده را که نشستن بزرگ‌تر بر روی صندلی در اتوبوس و مترو است، رعایت نمی‌کنند. اما اسلام به احترام به بزرگ‌ترها توجه ویژه‌ای داشته و از همۀ ما خواسته است که به بزرگ‌ترها احترام بگذاریم.⁽¹⁾

1) .رسول خدا صلی الله علیه و آله می‌فرمایند: هر که بزرگ‌تر را محترم ندارد از ما نیست (نهج الفصاحة؛ ص 93).

ممکن است احساس کنیم در مسئله‌ای بیشتر از آنها می‌فهمیم و ممکن است نظر آن‌ها در بعضی موارد کاملاً اشتباه باشد، اسلام سفارش کرده است حتی در این گونه موارد هم با بردباری با سالمندان و بزرگ‌ترها رفتار کنیم.⁽¹⁾

نکتۀ آخر و البته مهم اینکه به هر حال آن‌ها یک کتابخانۀ چند هزار جلدی هستند و بر ما لازم است از تجارب و توامندی‌های آنان به طور صحیح استفاده کنیم.

پنجره

فرهنگ سازی برای احترام و تکریم سالمندان و ایجاد شرایط لازم برای تأمین سلامت و نگه‌داری آنان در خانواده و پیش بینی ساز و کار لازم برای بهره‌مندی از تجارت و توانمندی‌های سالمندان در عرصه‌های مناسب.⁽²⁾

فکر می‌کنم هیچ کداممان دوست نداشته باشیم کتابخانه‌ای چند هزار جلدی را از دست بدهیم. پس بسم الله! اطرافمان احتمالاً پر است از بزرگ‌ترهایی که هر کدامشان تجربیات زیادی دارند. بیایید از این کتابخانه‌ها به خوبی استفاده کنیم. از همین الان تا آخر عمر.

1) .امام سجاد علیه السلام می فرمایند: حق بزرگ‌تر این است که ... اگر وی نادانی کرد، با بردباری رفتار کنی (رسالۀ حقوق امام سجاد علیه السلام؛ فراز 43).

2) .مقام معظم رهبری در خصوص سیاست‌های کلی جمعیت؛ 30/02/1393.

>> خلاصه

در رفتار با ساکنان شهر خدا باید خوش‌رو و خوش‌گو و خوش‌خو باشی و در رفتار با اهل علم باید ادب را رعایت کنی و سعی کنی که از ایشان خوب بیاموزی.

و در رفتار با همسایگان و همکاران و ... باید که از خیانت و فریب دوری کنی.

این‌ها قوانین رفتار با «ساکنان شهر اخلاق» است.

بیشتر بخوانیم

پرسمان رضوی جلد 7. سبک زندگی (منشور زندگی در منظر امام رضا علیه السلام). معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی آستان قدس رضوی.

حقوق انسان‌ها بر هم. مجموعه رهنما جلد 75. جواد محدثی. معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی آستان قدس رضوی.

آداب اجتماعی در اسلام. حسین بافکار. انتشارات مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.

رفتار سازمانی با رویکرد اسلامی. عباس شفیعی،ابوطالب خدمتی،علی آقاپیروز. انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.