اعجاز قرآن و مصونیت از تحریف

مشخصات کتاب

سرشناسه:اسکندرلو، محمدجواد، ۱۳۴۰ -

عنوان و نام پدیدآور:اعجاز قرآن و مصونیت از تحریف درس‌نامه علوم قرآن ۲ مقطع کارشناسی/ محمد‌جواد اسکندرلو.

مشخصات نشر:قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۴۳۲ق.= ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری:۳۱۲ص.

شابک:۴۸۰۰۰ ریال: 978-964-195-329-6

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:قرآن -- اعجاز

موضوع:قرآن -- علوم قرآنی

موضوع:قرآن-- بررسی و شناخت

شناسه افزوده:جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

رده بندی کنگره:BP۸۶/الف۴۷الف۶ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۸

شماره کتابشناسی ملی:۲۱۷۲۹۰۳

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

اعجاز قرآن و مصونیت از تحریف

محمد‌جواد اسکندرلو

سخن ناشر

کتاب آموزشی باید دارای متنی پویا و متناسب با دگرگونی‌هایی باشد که در ساختار دانش و رشته‌های علمی پدید می‌آید. تحوّلات اجتماعی، نیازهای نوظهور فراگیران و مقتضیات جدید دانش، اطلاعات، مهارت‌ها، گرایش‌ها و ارزش‌های نوینی را فرا می‌خواند که پاسخ‌گویی به آنها، ایجاد رشته‌های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می‌نماید. گسترش فرهنگ‌های سلطه‌گر جهانی و جهانی شدن فرهنگ، در سایه رسانه‌های فرهنگی و ارتباطی، مشکلات و نیازهای نوظهوری را پیش‌رو گذارده است که رویارویی منطقی با آنها، در پرتو آراستن افراد به اندیشه‌های بارور، ارزش‌های متعالی و رفتارهای منطقی‌ای امکان‌پذیر است. این مهم در قالب موقعیت‌های رسمی آموزشگاهی و با ایجاد رشته‌ها و متون جدید، گسترش دامنه آموزش‌ها و مهارت‌ها و تربیت سازمان‌یافته صورت می‌گیرد.

بالندگی مراکز آموزشی در گرو نظام آموزشی استوار، قاعده‌مند و تجربه‌پذیر است که در آن برنامه‌های آموزشی، متن‌های درسی و استادان، ارکان اصلی به شمار می‌آیند؛ همچنین استواری برنامه آموزشی به هماهنگی آن با نیاز زمان، استعدادِ علم‌آموزان و امکانات موجود، وابسته است; چنان‌که اتقان متن‌های درسی به ارائه تازه‌ترین دست‌آوردهای علم در قالب شیوه‌ها و فن‌آوری‌های آموزشی نوظهور است.

بازنگری متن‌ها و شیوه‌های آموزشی و به‌روز کردن آنها به حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی کمک می‌رساند.

حوزه‌های علوم دینی به برکت انقلاب شکوهمند اسلامی، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی‌اند. جامعة المصطفی (صلی الله علیه و آله) العالمیة به عنوان بخشی از این مجموعه که رسالت تعلیم و تربیت طلاب غیر ایرانی را بر عهده دارد، تألیف متون متناسب را سرلوحه تلاش‌های خود قرار داده و تدوین و نشر متون درسی در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این تلاش است.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله) ضمن تقدیر و تشکر از فرزانگانی که در به ثمررسیدن این اثر، بذل عنایت کرده‌اند نشر این اثر را به عموم اهل فرهنگ واندیشه تقدیم می‌کند.

مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (صلی الله علیه و آله)

فهرست

پیشگفتار 19

سخنی با دانش‌پژوهان عزیز 20

سخنی با اساتید محترم 21

بخش اول: اعجاز قرآن

تعریف اعجاز قرآن 25

اهمیّت و جایگاه اعجاز قرآن 25

الف) اعجاز قرآن و وجود خداوند 26

ب) اعجاز قرآن و نبوت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) 26

ج) اعجاز قرآن و عدم تحریف آن 26

د) اعجاز قرآن و معارف آن 26

کتاب‌شناسی اعجاز قرآن 27

آثار پیشینیان درباره اعجاز قرآن 28

چکیده 30

پرسش 31

منابع مطالعه و پژوهش 32

مقدمه 33

تاریخچه کاربرد واژه معجزه و اعجاز 33

اعجاز در لغت 34

کاربرد قرآنی اعجاز 35

اعجاز در اصطلاح 36

شرایط و ویژگی‌های اعجاز 37

برترین معجزه 38

ویژگی‌های دیگر قرآن 38

چکیده 39

پرسش 40

منابع مطالعه و پژوهش 40

تحدّی در لغت 41

تحدّی در اصطلاح 41

آیات تحدّی و سیر نزول آنها 42

الف) تحدّی در مکه 42

ب) تحدّی در مدینه 43

تحدّی در برتری سخن 45

جاودانگی تحدّی قرآن در کنار اعجاز 46

نقد نظریه بنت‌الشاطی 46

چکیده 47

پرسش 48

منابع مطالعه و پژوهش 48

مقدمه 49

پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و قرآن 49

اعجاز قرآن از منظر علی (علیه السلام) 50

قرآن از منظر حضرت زهرا (علیها السلام) 52

قرآن از منظر امام حسن مجتبی (علیه السلام) 53

امام حسین (علیه السلام) و قرآن 53

امام سجاد (علیه السلام) 54

امام باقر (علیه السلام) 55

امام صادق (علیه السلام) 55

امام کاظم (علیه السلام) 56

امام رضا (علیه السلام) 56

امام جواد (علیه السلام) 57

امام هادی (علیه السلام) 57

امام عسکری (علیه السلام) 57

امام عصر (عج) 58

چکیده 58

پرسش 59

منابع مطالعه و پژوهش 60

مقدمه 61

چکیده 67

پرسش 67

منابع مطالعه و پژوهش 68

مقدمه 69

چکیده 77

پرسش 78

منابع مطالعه و پژوهش 78

چکیده 85

پرسش 86

منابع مطالعه و پژوهش 86

مقدمه 87

ویژگی امّی بودن پیامبر 89

امی بودن پیامبر از منظر روایات 92

نقد و بررسی 93

جریان حدیبیه 93

چکیده 96

پرسش 96

منابع مطالعه و پژوهش 97

مقدمه 99

ابعاد اعجاز بیانی قرآن 99

مهم‌ترین بخش‌های اعجاز بیانی 100

الف) گزینش کلمات 101

ب) سبک و شیوه بیان 102

ج) نظم آهنگ قرآن 103

د) وحدت موضوعی (تناسب معنوی آیات) 105

ه-) نکته‌ها و ظرافت‌ها 107

چکیده 108

پرسش 109

منابع مطالعه و پژوهش 110

مقدمه 111

معارف 112

قداست مقام انبیا (علیه السلام) 114

احکام 114

جامعیت احکام اسلامی 116

چکیده 118

پرسش 119

منابع مطالعه و پژوهش 119

مقدمه 121

شأن نزول 123

چکیده 128

پرسش 128

منابع مطالعه و پژوهش 129

موجبات اختلاف 133

چکیده 137

پرسش 137

منابع مطالعه و پژوهش 138

نمونه‌هایی از اشارات علمی در قرآن 141

چکیده 147

پرسش 148

منابع مطالعه و پژوهش 148

مقدمه 150

دلیل قرآنی قائلین به «صرفه» 150

تفسیرهای سه‌گانه در تبیین دیدگاه «صرفه» 151

«صرفه» از نگاه ابن حزم 152

نقد رأی ابن حزم 153

دیدگاه سیّد مرتضی 153

نقد رأی سیّد مرتضی 153

دلایل مخالفان دیدگاه «صرفه» 154

زملکانی 154

تفتازانی 154

شهرستانی 155

قاضی ابوبکر 155

چکیده 156

پرسش 157

منابع مطالعه و پژوهش 157

مقدمه 158

تحلیل 163

چکیده 164

پرسش 165

منابع مطالعه و پژوهش 165

بخش دوم: صیانت قرآن از تحریف

مقدمه 168

منشأ پیدایش شبهه تحریف 169

کتاب‌شناسی تحریف 171

کتاب‌شناسی خاصّ تحریف 172

چکیده 173

پرسش 174

منابع مطالعه و پژوهش 175

تحریف در لغت 176

تحریف در اصطلاح 178

اقسام تحریف 179

نکته اوّل 181

نکته دوَم 181

چکیده 182

پرسش 183

منابع مطالعه و پژوهش 183

مقدمه 185

شیخ صدوق 186

شیخ مفید 187

شیخ طوسی 187

علاّمه طبرسی 188

علاّمه حلّی (رحمه الله) 188

محقّق اردبیلی 189

سیّد بن طاووس 189

شیخ بهائی 189

ملاّ محسن فیض کاشانی 190

شیخ الفقهاء کاشف الغطاء 190

محقّق تبریزی 191

علاّمه طباطبایی 192

آیة‌الله خوئی 192

امام خمینی 193

چکیده 194

پرسش 194

منابع مطالعه و پژوهش 195

مقدمه 197

ابوالحسن اشعری 197

عبدالله درّاز (معاصر) 198

محمد مدنی (معاصر) 198

تیجانی سماوی (معاصر) 199

رحمت‌الله هندی 200

تهمت‌های ناروا 201

چکیده 203

پرسش 204

منابع مطالعه و پژوهش 206

مقدمه 208

حکم بدیهی عقل 208

دلیل تواتر (ضرورت تواتر متن قرآن) 211

ناسازگاری تحریف با اعجاز قرآن 212

شبهه 214

پاسخ شبهه‌ی مذکور 214

چکیده 215

پرسش 216

منابع مطالعه و پژوهش 216

مقدمه 218

آیه تحفیظ (حفظ، ذکر) 218

اشکال اوّل 220

اشکال دوّم 220

آیه نفی باطل 221

اشکال 222

آیات تنزیه کننده قرآن از ریب و تردید 222

چکیده 224

پرسش 225

منابع مطالعه و پژوهش 225

مقدمه 226

چکیده 232

پرسش 233

منابع مطالعه و پژوهش 234

مقدمه 236

ادعای بلاشر، مبنی بر عدم ثبت آیات مکی در قرآن 237

الف) عدم آگاهی پیامبر (صلی الله علیه و آله) از رسالتش 237

ب) فقدان امکانات مادی 238

نقد دیدگاه بلاشر 238

ادعای «کازانوفا»؛ مبنی بر افزایش دو آیه در «قرآن» توسط ابوبکر 239

نقد 240

اتهام «بول» (Buhl) به شیعیان، درباره اعتقاد به تحریف 240

نقد 241

جنجال گلدزیهر 241

نقد 242

نقد 242

چکیده 243

پرسش 244

منابع مطالعه و پژوهش 245

مقدمه 246

کتاب «عهدین» از نگاه محدث نوری 246

نقد 246

تحریف در نحوه گویش 247

نگاهی گذرا به تاریخ عهدین 248

اشکال 249

پاسخ 249

همگونی رویدادها در گذشته و حال 250

چکیده 252

پرسش 253

منابع مطالعه و پژوهش 254

مقدمه 256

نقد 257

تحلیل 258

نقد 259

نقد 260

نقد 260

نقد 261

نقد 262

نقد 263

چکیده 263

پرسش 264

منابع مطالعه و پژوهش 265

نقد 266

نقد 267

نقد 268

نقد 268

تحلیل 269

نقد 269

چکیده 274

پرسش 274

منابع مطالعه و پژوهش 275

مقدمه 276

نقد 277

نقد 278

بررسی 280

بررسی 281

بررسی 281

بررسی 282

بررسی 284

چکیده 285

پرسش 286

منابع مطالعه و پژوهش 286

مقدمه 288

چکیده 294

پرسش 295

منابع مطالعه و پژوهش 296

مقدمه 298

چکیده 303

پرسش 304

منابع مطالعه و پژوهش 305

مقدمه 307

نقد 312

چکیده 312

پرسش 313

منابع مطالعه و پژوهش 313

کتابنامه 315

الف) منابع اصلی 315

ب) منابع فرعی (مهم‌ترین منابع فرعی) 315

پیشگفتار

اشاره

هر کتابی که با عقل، منطق و سرشت پاک آدمی سروکار دارد، اندیشه‌ها را به سوی خود جلب نموده، موجب پیدایش داوری‌های گوناگون می‌شود; از آن جمله «قرآن» کتاب تعقّل، تفکّر و منبع هدایت و خودسازی است که از همان بدو نزول، اندیشه‌های اقوام و متفکران زیادی را به خود جلب کرده است.

«قرآن»، کتاب علم و عمل، وسیلهْ فوز و سعادت و بهترین راهنما در مراحل گوناگون حیات فردی، اجتماعی، مادی و معنوی بشر است. این کتاب آسمانی، از سوی خداوند حکیم و مهربان نازل گردیده تا در پرتو تأمّل و تعمّق در آیاتش، بتوانیم در فراز و نشیب زندگی و معضلات گوناگون، مسیر حقیقی و مطلوب شارع را دریافته، به خشنودی همه جانبه حق تعالی و کمال نهایی دست یابیم. این بشارت را می‌توان از درون همین کتاب آسمانی دریافت; آن‌جا که می‌فرماید: «این «قرآن» به راهی هدایت می‌کند که مستقیم‌ترین راه‌هاست و به مؤمنانی که عمل صالح انجام می‌دهند، مژده می‌دهد که برای آنها پاداش بزرگی است» ⁽¹⁾.

بدیهی است که نیل به این کامیابی والا، به شناخت معارف و علوم «قرآن» وابسته است. مراد از «معارف قرآن»، بحث از موضوعات مطرح شده در «قرآن» است که امروزه معمولاً به عنوان «تفسیر موضوعی» از آن یاد می‌شود. این نوع تفسیر، ابتدا

مسائل و موضوعات مطرح شده در «قرآن» را تدوین نموده، سپس آیات مربوط به هر موضوع را گردآوری و مجموعه مطالب آن آیات را جمع‌بندی می‌نماید ⁽¹⁾امّا «علوم قرآن»، گرچه موضوع خود را «قرآن» قرار داده؛ ولی با نگرش بیرونی پیرامون آن به بحث می‌پردازد; یعنی به بررسی موضوعاتی هم‌چون تاریخ قرآن، اسباب نزول، کیفیت نزول، مخاطبان قرآن، اعجاز «قرآن»، شبهه تحریف، محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ و مباحثی از این‌گونه می‌پردازد.

تاکنون کتاب‌های ارزشمند و متعدّدی در مورد مباحث علوم قرآنی نگاشته شده و نویسندگان، براساس سلیقه و دیدگاه ویژه خود، علوم قرآنی را تقسیم‌بندی نموده‌اند؛ با توجه به این، عده‌ای علوم قرآنی را پنجاه علم برشمرده‌اند و بعضی دیگر، شمار آن را تا چهارصد، هفت هزار و یا هفتاد هزار علم نیز گفته‌اند. ⁽²⁾

دانش‌پژوهان گرامی، در این درس‌نامه با دو عنوان از مباحث علوم قرآنی؛ یعنی اعجاز «قرآن» و مصونیت «قرآن» از تحریف آشنا می‌شوند.

سخنی با دانش پژوهان عزیز

از دانش‌پژوهان گرامی انتظار می‌رود، پیش از آغاز دروس اعجاز «قرآن» و مسئله تحریف، به نکات زیر توجه نمایند:

سخنی با اساتید محترم

خداوند بر توفیقات همگان بیفزاید

بخش اول: اعجاز قرآن

اشاره

1. کلیات

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با تعریف اعجاز قرآن؛ 2) درک اهمیت و جایگاه اعجاز قرآن؛ 3) پی بردن به حلقه ارتباط اعجاز قرآن با سایر علوم و معارف اسلامی.

تعریف اعجاز قرآن

درباره «اعجاز قرآن» تعاریف گوناگونی ارائه شده است; چنان‌که زرقانی می‌نویسد: «اعجاز قرآن عبارت است از ناتوان کردن خلق خدا، توسط «قرآن»، از انجام چیزی که به آن تحدّی نموده است». ⁽¹⁾

با توجه به تعریف‌های موجود، می‌توان گفت: علم اعجاز قرآن، دانشی است که درباره امور مربوط به اعجاز قرآن - از قبیل آیات تحدّی، سیر و مراحل تحدّی، مفهوم‌شناسی اعجاز، مصادیق اعجاز و ابعاد یا وجوه گوناگون اعجاز - سخن می‌گوید و موضوع آن عبارت است از «قرآن کریم» از حیث معجزه بودن آن.

اهمیت و جایگاه اعجاز قرآن

اشاره

اهمیت اعجاز قرآن را می‌توان از ارتباط نزدیک آن با بسیاری از مباحث مهم کلامی، تفسیری، فقهی و دیگر علوم و معارف اسلامی دریافت که در این‌جا به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:

الف) اعجاز قرآن و وجود خداوند

به رغم آن‌که خداشناسی و اذعان به وجود آفریدگار هستی، امری فطری و ذاتی است، ولی این امکان وجود دارد که به تدریج، در اثر عوامل و آسیب‌های گوناگون، تحت‌تأثیر قرار گرفته، کمرنگ و ضعیف شود; از همین رو، این امر به برهان و استدلال نیازمند خواهد بود. از جملهْ این برهانها، استناد به اعجاز «قرآن» است. از آن‌جا که [این برهان] امری خارق‌العاده بوده، با اصل علل و اسباب طبیعی نمی‌تواند استثناء شود، بر وجود خداوند دلالت می‌کند. به سخن دیگر، پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) «قرآن» را به عنوان اثری تقلیدناپذیر به بشریت ارائه نموده است; لذا اگر اعجاز «قرآن» اثبات شود، مدلول التزامی آن، وجود آفریننده این کتاب خواهد بود.

ب) اعجاز قرآن و نبوت پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله)

معجزه، یکی از راه‌ها و شاید بتوان گفت یگانه راه اثبات نبوّت است. پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله)، «قرآن» را به عنوان معجزه خاص خود و دلیل نبوّت خویش ارائه نمود و همگان را به همآوردی فراخواند; ولی مخاطبان، از پاسخ مثبت به آن ناتوان ماندند و این چنین، نبوّت آن حضرت به اثبات رسید. بنابراین، اثبات نبوّت، به اثبات اعجاز «قرآن کریم» بستگی دارد.

ج) اعجاز قرآن و عدم تحریف آن

اکثریت قاطع دانشمندان شیعه و سنی، عدم تحریف «قرآن» را باور دارند. یکی از ادلّه صیانت «قرآن» از تحریف، اعجاز قرآن است; چرا که فرض وقوع تحریف (به هریک از گونه‌های متصوّر آن؛ یعنی تحریف به کاهش، افزایش و جایگزینی) با تحدّی قرآن در تعارض و ناسازگاری جدّی قرار می‌گیرد; زیرا مفاد این فرض، امکان همآوردی با «قرآن» است; حال آن‌که خدای حکیم، چنین امری را ناممکن دانسته است.

د) اعجاز قرآن و معارف آن

همان‌گونه که خداوند متعال فرموده است (و ما این کتاب را بر تو نازل کردیم تا بیان کننده هر چیز و برای مسلمانان، هدایت و بشارت باشد) ⁽¹⁾، «قرآن کریم»، اقیانوس

بی‌کران معارف است که نمی‌توان به ژرفای حقایق و دانستنی‌های آن دست یافت. با اثبات اعجاز قرآن، الهی بودن محتوای آن [نیز] به اثبات می‌رسد و در این صورت، همه محتویات آن (اعم از عقاید، احکام، اخلاقیات، قصص و...) سخن خداست; زیرا سخن او، حق و مطابق با واقع و خطاناپذیر است. بنابراین، از رهگذر اعجاز می‌توان همه این آموزه‌ها را اموری اثبات شده، حق و مطابق با واقع دانست. ⁽¹⁾

کتاب شناسی اعجاز قرآن

ابتدا لازم است با پیشینه تاریخی بحثِ اعجاز آشنا شویم. نخستین مرحله از مباحث اعجاز قرآن، در آثار مفسران، متکلّمان و ادیبان یافت می‌شود که معتقد بودند، «قرآن» نشانه و برهانی بر رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) است.

با بررسی‌های تاریخی، می‌توان پی برد که بحث اعجاز قرآن در نیمه دوم قرن دوم، آغاز شده است. در نخستین مباحث، دانشمندان مسلمان، با توجه به گفته‌های مخالفان و معارضان قرآن، سعی نموده‌اند سلامت «قرآن» را از هرگونه تناقض و اختلاف، چگونگی عبارت‌ها، واژه‌ها، ترکیب‌ها، فنون بدیع، استعارات و تشبیهات «قرآن» نشان داده، عظمت «قرآن» را یادآوری نمایند.

در پایان قرن دوم و آغاز قرن سوم، مباحث اعجاز قرآن، به‌گونه استوارتری شکل گرفت که در نهایت، به تدوین کتاب‌های مستقلی در آن قرن منتهی شد; آثاری چون معانی القرآن از یحیی بن زیاد فرّاء (م 207 ق.) و کتاب مجاز القرآن از ابوعبیده معمر بن مثنی (م 209 ق.).

ابواسحاق ابراهیم نظام معتزلی (م 220 ق.) در اوایل قرن سوم و به دنبال مباحث نظم قرآن، نظریه «صرفه» را در اعجاز «قرآن» مطرح نمود و سپس شاگردش (ابو عثمان عمرو بن بحر بن محبوب) مشهور به جاحظ (م 255 ق.) نظریه استاد را رد نمود و کتاب نظم القرآن را نوشت. او در کتاب دیگرش به‌نام الحیوان نیز از اعجاز «قرآن» نام برده است اندیشه‌هایش در مورد اعجاز قرآن، مورد توجه دانشمندان دیگر بوده است. از

دیگر دانشمندان قرن سوم، محمد بن عمر بن سعید باهلی (م 300 ق.) است که کتاب اعجاز قرآن را فراهم آورد.

در قرن چهارم، بحث اعجاز قرآن، توسعه بیشتری یافت و [کسانی هم‌چون] محمد بن یزید واسطی (م 306 ق.) کتاب اعجاز القرآن فی نظمه و تألیفه و علی بن عیسی رمانی (م 384 ق.) از متکلمان اعتزالی، کتاب النکت فی اعجاز القرآن را نوشتند و احمد بن ابراهیم خطابی (م 388 ق.) نیز رساله‌ای کوچک با عنوان بیان اعجاز القرآن فراهم نمود و اعجاز «قرآن» را در آن نمایان ساخت.

در قرن پنجم، ابوبکر محمد بن طیب باقلانی (م 403 ق.) کتاب اعجاز القرآن را نوشت و در آن به بررسی اعجاز قرآن پرداخت. سپس قاضی عبدالجبّار (م 415 ق.) در مجلد شانزدهم کتاب المغنی فی أبواب التوحید و العدل، به بحث اعجاز «قرآن» پرداخت. [کسانی نظیر] ابن سراقه (م 420 ق.)، شریف مرتضی (م 436 ق.)، شیخ طوسی (م 460 ق.) و عبدالقاهر جرجانی (م 471 ق.) (صاحب کتاب دلائل الاعجاز) نیز به بررسی اعجاز «قرآن» پرداختند و دامنه بحث اعجاز قرآن را گسترش دادند.

در قرن ششم، [کسانی چون] محمود بن عمر جارالله زمخشری (م 538 ق.) در تفسیر خود به نام الکشاف و رساله دیگری به‌نام «اعجاز القرآن فی سورة الکوثر» و نیز، قاضی عیاض (م 544 ق.) در کتاب اعجاز القرآن; ابن عطیه آندلسی (م 546 ق.) در آغاز تفسیرش به‌نام المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز; شیخ طبرسی، امین‌الاسلام (م 548 ق.) در مقدمه تفسیر مجمع البیان لعلوم القرآن و مرحوم سعید بن عبدالله بن حسین بن هبة‌الله راوندی (م 573 ق.)، محدّث بزرگ، در کتاب اعجاز القرآن و تفسیر سورة الکوثر به بررسی وجوه اعجاز «قرآن» پرداختند.

در قرون بعد نیز عالمان بزرگی هم‌چون فخر رازی (م606ق.)، زملکانی (م651ق.) سیوطی (م911ق.)، علامه طباطبایی (م1405ق.) و دیگران، آثار و تألیفات ارزشمندی را در اعجاز «قرآن» از خود به جای گذاشتند.

آثار پیشینیان درباره اعجاز قرآن

آثار دانشمندان اسلامی درباره اعجاز قرآن، غالباً در تفاسیر و در ذیل آیه 88 سوره «اسراء» و 23 سوره «بقره» و دیگر آیات تحدّی بیان شده و جمعی از مفسران نیز در

مباحث مقدماتی تفسیر خود به آن پرداخته‌اند که به برخی از آنها (به ترتیب زمان تدوین) اشاره می‌شود:

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

2. تعاریف و مفاهیم

اشاره

اهداف: 1) تبیین مفهوم اعجاز در لغت و اصطلاح؛ 2) کسب توانایی در ایجاد تمایز میان معجزه و علوم غریبه؛ هم‌چون سحر و کهانت، از راه شناخت عناصر ماهوی اعجاز.

مقدمه

پیش از پرداختن به اعجاز «قرآن»، تبیین مفهوم اعجاز، امری ضروری است تا بتوان بر اساس آن، مسائل و موضوعات مربوط به اعجاز را تجزیه و تحلیل نمود. از این‌رو، ابتدا به مفهوم واژه معجزه و اعجاز می‌پردازیم تا زمینه‌ای برای طرح دو پرسش فراهم آید: نخست این‌که آیا معجزه در علم کلام نیز به همان معنای لغوی آن است و دیگر آن‌که آیا در «قرآن کریم» این واژه به‌کار رفته یا از واژه‌های دیگری استفاده شده است؟

تاریخچه کاربرد واژه معجزه و اعجاز

برخی گفته‌اند که واسط بن عطاء (م 131 ق.) - شیخ معتزله در بصره -، نخستین‌بار واژه اعجاز را به‌کار برد و گفت: اعجاز «قرآن» به ذات «قرآن» نیست؛ بلکه به منصرف نمودن فکر مردم توسط خداوند، از معارضه با آن است». سخن واسط بن عطاء اشاره به دیدگاهی دارد که پس از وی، ابراهیم بن سیار (م 231 ق.) آن را پایه‌گذاری کرد و به دیدگاه «صرفه» معروف گردید. واژه معجزه به معنای مصطلح آن، از اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم شایع شد. برخی دیگر بر این باوراند که این دو واژه به معنای مصطلح، از نیمه دوم قرن سوم یا ابتدای قرن چهارم رواج یافته است.

باید اذعان نمود که هر چند این دو دیدگاه، در جنبه اثباتی، مستندی تاریخی دارند و با وجود اثبات این امر که واژه معجزه و اعجاز در این دو مقطع تاریخی به کار رفته است؛ ولی در جنبه سلبی و این‌که پیش از آن به کار نرفته، دلیل متقنی وجود ندارد; بلکه شواهدی نیز در دست است که استفاده از این واژه را در قرن اول و دوم اثبات می‌کند. در روایتی از امام سجاد (علیه السلام) نقل شده است ⁽¹⁾که هنگام حرکت به سوی تبوک، حضرت علی (علیه السلام) مأمور شد تا در مدینه بماند; اما آن حضرت (علیه السلام) تمایل داشتند تا در رکاب پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) به علی (علیه السلام) بشارت دادند که در طول سفر به صورت خارق‌العاده، ایشان و اصحابش را مشاهده خواهند کرد. هنگامی که امام سجاد (علیه السلام) این سخن را فرمودند، مردی بلند شد و عرض کرد: «ای پسر رسول خدا! این امر خارق العاده چگونه برای علی (علیه السلام) اتفاق افتاد؟» امام سجاد (علیه السلام) فرمودند: «این «معجزه» برای محمد - رسول خدا (صلی الله علیه و آله) - است; نه برای غیر او». با توجه به این روایت می‌توان به کاربرد واژه معجزه در قرن اول پی برد ⁽²⁾.

اعجاز در لغت

«اعجاز» مصدر ثلاثی مزید از «عجز» است. «عَجَزَ» یعنی از عهده کار برنیامد؛ در مقابل «قَدَرَ» که به معنای «توانست» می‌باشد. «أعجزه الامر» یعنی آن کار، او را ناتوان ساخت و نتوانست آن را انجام دهد. «أعجزت فلاناً» یعنی او را عاجز یافتم یا ناتوان ساختم ⁽³⁾.

«معجزه» اسم فاعل مفرد از باب افعال است و «هاء» در آن، برای مبالغه (مانند علاّمه) یا برای تأنیث است. این واژه از ریشه «عجز» به معنای ضعف و ناتوانی و در مقابل قدرت گرفته شده است و معانی مختلفی که برای این ریشه ذکر شده است، هریک مصداق و مورد یا کاربرد خاصی از همین معنا است ⁽⁴⁾.

معجزه در لغت، از ریشه «عجز» و به معنای بن و پایان یک شی است ⁽¹⁾. این واژه در «قرآن» به معنای لغوی خود به کار رفته است: إِنّا أَرْسَلْنا عَلَیْهِمْ رِیحاً صَرْصَراً فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ* تَنْزِعُ النّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ 2 ; بادی وحشتناک و سرد را که استمرار و ادامه داشت، در روزی شوم بر آنها فرستادیم که گویی آنان را هم‌چون تنه‌های نخل ریشه کن شده، از جا می‌کند.

علاّمه طبرسی در ذیل این آیه شریفه می‌فرماید: «اسافل نخل یعنی تنه و پایان درخت نخل» ⁽²⁾.

به انسان ناتوان نیز، چون همواره در پایان و انتهای قافله وامانده است، «عاجز» می‌گویند. ازاین‌رو از مفهوم عجز، ضعف و ناتوانی را می‌توان دریافت؛ اگر چه ضعف و ناتوانی جزء معنای واژه عجز نبوده است. بدین جهت، اعجاز در لغت به معنای به عجز درآوردن و ایجاد عجز و درماندگی در طرف مقابل است و معجزه، کاری است که دیگران از انجام آن عاجز و ناتوان هستند.

کاربرد قرآنی اعجاز

اعجاز در «قرآن» در قالب فعل و اسم به کار رفته است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

شایان ذکر است که «معجزه اصطلاحی» در قرآن، تحت عناوین آیه، برهان، بینه، بصائر و... به‌کار رفته است.

اعجاز در اصطلاح

مفسران و دانشمندان قرآن‌پژوه و نیز متکلمان اسلامی برای اصطلاح اعجاز، تعاریف گوناگونی ارائه نموده‌اند که پاره‌ای از مهم‌ترین آنها بیان می‌شود:

شایان ذکر است از میان تعاریف مذکور، تعریف مؤلف کتاب البیان، جامع‌تر و مناسب‌تر به نظر می‌رسد; چرا که به همه شرایط و ویژگی‌های اعجاز اشاره نموده است.

شرایط و ویژگی های اعجاز

براساس تعاریف مذکور، برای تحقق معجزه می‌توان شرایط زیر را بیان نمود:

کارهایی می‌تواند معجزه به شمار آید که شخص مدعی نبوّت، آنها را برای اثبات حقّانیت خود اقامه کند. از این‌رو، انجام اموری، هرچند فوق توان بشر - مانند حرکت خورشید، ماه، ستارگان، نزول باد، باران و رویش گیاهان - را نمی‌توان معجزه دانست; چرا که آنها کار مستقیم پروردگار است و مدّعی نبوّت، آنها را برای اثبات ادعای خویش اقامه نکرده؛ از جمله اموری هستند که در قبل هم جریان داشته‌اند.

برای مثال اگر شخصی مدّعی شفای نابینایی است، باید همان کار را انجام دهد; ولی اگر پس از چنین ادّعایی، فرد مذکور شنوا شود - اگر چه قبلاً ناشنوا هم بوده است - این اتفاق، معجزه او محسوب نمی‌شود؛ هرچند از توان دیگران خارج باشد.

اگر امری باشد که دیگران بتوانند آن را به واسطه تعلیم، ریاضت و... انجام دهند، معجزه به شمار نمی‌رود. بنابراین، معجزه قابل فراگیری و آموزش نیست. بدین‌ترتیب سحر، جادو و دیگر علوم غریبه، معجزه محسوب نمی‌شوند.

در معجزات، مدّعی نبوّت باید دیگران را به مقابله و مبارزه دعوت نموده، با انجام امری فوق‌العاده و نیز اثبات عجز دیگران، ادعای خود را ثابت کند; مانند تحدّی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در مورد قرآن؛ آن‌جا که می‌فرماید: «اگر درباره آن‌چه بر بنده خود نازل کردیم شک و تردید دارید، یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را - غیر از خدا - بر این کار دعوت کنید؛ اگر راست می‌گویید» ⁽¹⁾.

برترین معجزه

برترین معجزه آن است که مشابه صنعت و فنّ رایج در زمان خود باشد; زیرا دانشمندان هر فنّ با احاطه‌ای که به رموز، جزئیات و اصول کار خویش دارند، بهتر از دیگران قادر به تشخیص و تصدیق معجزات پیامبران خواهند بود. از این‌رو، حکمت الهی اقتضا نموده است که هر پیامبری به معجزه‌ای خاص - نظیر آن‌چه در دوران و محیط خویش متداول است - مجهّز گردد.

در زمان حضرت موسی (علیه السلام) که دوران رواج جادوگری است، خداوند معجزه‌ای چون «عصا» و «یدبیضا» به او می‌دهد و ساحران که تفاوت جادوگری و اعجاز را بهتر از دیگران می‌دانند، در می‌یابند که کار موسی (علیه السلام) قابل معارضه نیست.

در دوران حضرت مسیح (علیه السلام)، وقتی طب در میان یونانیان رواج می‌یابد و پزشکان در یونان و مستعمراتش (مانند فلسطین و سوریه) طبابت‌های شگفتی انجام می‌دهند، معجزه حضرت عیسی (علیه السلام) در مقام پیامبر برگزیده الهی، بینا کردن نابینایان، درمان بیماری‌های غیر قابل علاج و احیای مردگان است.

در دوران ظهور اسلام، آن‌گاه که فنون ادب در میان عرب به اوج خود می‌رسد و خطیبان و ادیبانی که از فصاحت و بلاغت بیشتری برخوردارند، به عنوان بزرگان سخن مورد تشویق قرار می‌گیرند، پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) با سلاحی قدم در این میدان می‌نهد که همه ارباب سخن را به شگفتی وا می‌دارد. آن‌چه آن حضرت ارائه می‌کند، در همان قالبی است که آنان خود را در آن سرآمد روزگار می‌دانستند ⁽¹⁾. آری! بزرگ‌ترین معجزه پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) «قرآن» است که از سنخ سخن و ادب به شمار می‌آید.

ویژگی های دیگر قرآن

علاوه بر آن‌چه که تاکنون در توصیف «قرآن» بیان شد، این کتاب آسمانی از اوصاف و ویژگی‌های مهم دیگری نیز برخوردار است که به آنها اشاره می‌شود:

عده‌ای محدود - قابل رؤیت بوده است; اما «قرآن» برای همگان قابل دسترسی است. به دیگر سخن، «قرآن» محدودیت زمانی و مکانی معجزات دیگر را ندارد.

چکیده

پذیرد; مطابق با خواسته او باشد; دیگران از انجام آن ناتوان باشند; همراه با تحدّی باشد؛

الف) قابلیت دسترسی برای همه مردم;

ب) جاودانگی;

ج) رویکرد فرهنگی و تربیتی.

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

3. تحدّی قرآن

اشاره

اهداف: 1) تبیین نکات و مفاد اصلی آیات تحدّی، به منظور تشخیص اعجاز قرآن؛ 2) پی بردن به چگونگی سیر آیات تحدّی، جهت اثبات ناتوانی مطلق دیگران در ارائه کتابی مانند «قرآن».

تحدّی در لغت

معنای لغوی «تحدّی»، مبارزه‌طلبی و به میدان مبارزه و معارضه با دشمن رفتن است. جوهری در این‌باره می‌گوید: «تحدیّت فلاناً إذا باریته فی فعل و نازعته الغلبة ⁽¹⁾; تحدّی یعنی به میدان رقابت با حریف رفتن و تلاش نمودن در غلبه بر او».

تحدّی در اصطلاح

تحدّی در اصطلاح به مفهوم ادعای پیامبر بر انجام اموری است که تنها از عهده آن حضرت برمی‌آید و به معنای «همانند طلبیدن» است; یعنی اگر شما هم می‌توانید نظیر کار مرا ارائه دهید! معجزه باید از معارضه در امان بماند; یعنی در [انجام] عمل، موفّق و غالب شده، کسی نتواند به تحدّی آن پاسخ داده و مانند آن را ارائه نماید ⁽²⁾.

قرآن کتابی است که به عنوان سند نبوّت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و منبع اصلی هدایت امت نازل گردید. نزول «قرآن» در برهه‌ای از زمان و در منطقه‌ای از جهان رخ داد که فنون

سخنوری در میان عرب به اوج خود رسیده؛ حجاز، خاستگاه برجسته‌ترین ادیبان، شاعران و خطیبان عرب بود. در آغاز، گروهی از منکران وحی و الهی بودن «قرآن» که آن را افسانه پیشینیان می‌پنداشتند، بر این باور بودند که اگر بخواهند، می‌توانند مانند آن را بیاورند. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در چنین زمان و مکانی دعوت به «تحدّی» نمود. این تحدّی نه از موضع انفعالی؛ بلکه با قاطعیت و صلابتی بی‌نظیر صورت گرفت و از آن‌جا که بزرگ‌ترین امتیاز و افتخار عرب (سخنوری و سخندانی) را هدف قرار داده بود، بی‌نهایت تحریک کننده می‌نمود; زیرا عدم اقدام به مقابله با «قرآن» و یا اقدام نافرجام، نتیجه‌ای جز از دست دادن حیثیت و موقعیت ممتاز آنان نداشت ⁽¹⁾.

آیات تحدّی و سیر نزول آنها

اشاره

برخی از آیات تحدّی در مکه و برخی در مدینه نازل شده‌اند. در گروهی از این آیات، تحدّی به همه «قرآن»، در بعضی به ده سوره و در بعضی دیگر به یک سوره صورت گرفته که به نظر می‌رسد سیر آیات تحدّی چنین باشد:

الف) تحدّی در مکه

کُنْتُمْ صادِقِینَ 1 ; آنها می‌گویند: او قرآن را به دروغ به خدا نسبت داد. بگو اگر راست می‌گویید، یک سوره همانند آن بیاورید و هرکس را می‌توانید - غیر از خدا - به یاری بطلبید.

ظاهراً تحدّی «قرآن» در مکه و قبل از هجرت به سوی مدینه (نسبت به مشرکان) به ترتیب آیات مذکور بوده که نخست به مثل قرآن، - در حدی که تا آن زمان نازل شده بود - سپس به ده سوره و بعد به یک سوره تعلّق داشت; زیرا نخستین آیه تحدّی، در سوره «طه»، آیه 34 بوده که بیان داشت: مشرکان، «قرآن» را سخنی انسانی و از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌دانند که او به دروغ به خدا نسبت می‌دهد و خداوند در پاسخ می‌فرماید: فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ ؛ اگر سخن یک انسان است، شما هم مانند آن را بیاورید.

در مرحله بعد، تحدّی به ده سوره واقع شده که شامل آیه سیزده سوره «هود» است و بیان می‌کند که اگر در «قرآن» تردید دارید، ده سوره مانند آن را بیاورید و خداوند می‌فرماید: فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ ؛ ده سوره مانند «قرآن» بیاورند.

در مرحله سوم، به یک سوره تحدَی شده که شامل آیه 38 سوره «یونس» می‌باشد و از تحدّی به ده سوره به تحدّی به یک سوره تنزّل شده است تا عظمت قرآن بیشتر روشن گردد. در تمامی آیات تحدّی در مکه، از «قرآن» با تعبیر «سخنی ساخته شده» در نظر مشرکان یاد می‌کند؛ هم‌چنان که در آیات مذکور با تعبیر: إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ اشاره می‌کند که اگر شما راست می‌گویید، مانند آن را بیاورید که این امر بیانگر عناد و لجاجت مشرکان است.

ب) تحدّی در مدینه

پس از آیاتی که در مکه در زمینه‌های تحدّی نازل گردید، دو آیه نیز در مدینه برای اثبات عجز و ناتوانی مطلق جن و انس در ارائه کتابی هم‌چون «قرآن» فرستاده شده که عبارتند از:

وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ 1 ; اگر درباره آن‌چه بر بنده‌ی خود (پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل کردیم شک و تردید دارید، (لااقل) یک سوره همانند آن بیاورید و گواهان خود را - غیر از خدا - بر این کار دعوت کنید؛ اگر راست می‌گویید. اگر این کار را نکردید - و هرگز نخواهید کرد - از آتشی بترسید که هیزم آن بدن‌های مردم (گنه‌کار) و سنگ‌هایی است که برای کافران فراهم شده است.

با هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به مدینه و گذشت بیش از سیزده سال از نزول قرآن، هم‌چنان سیر تحدّی قرآن ادامه داشت و به دو شکل متبلور گردید: نخست تحدّی به یک سوره که در واقع، مرحله جدیدی نبود؛ بلکه تداوم آخرین تحدّی در مکه بود و بر آن تأکید جدیدی داشت; چنان‌که خداوند در سوره بقره می‌فرماید: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ ؛ یک سوره مانند قرآن بیاورید.

در آیه مذکور، اشاره می‌کند که ای مشرکان! اگر هنوز هم با گذشت سال‌ها و پیشرفت و توسعه اسلام در شک و تردید قرار دارید، مانند یک سوره بیاورید، اگر راستگو هستید! در ادامه همین آیه می‌گوید: «همانند آوری «قرآن» امر ممکنی نیست و شما باید از نتیجه مخالفت طولانی خود با پیامبر بهراسید; زیرا سرانجام شما هلاکت است».

در تحدّی در مکه، نتیجه عجز مخالفان و عدم اسلام آوردن آنها، آتش جهنّم عنوان شده که اقتضای اتمام حجّت و روشن شدن حقایق است. در آیات مدنی، تعبیر لَنْ تَفْعَلُوا آمده است و بیانگر واقعیتی است که شاید مشرکان مکه قبل از هجرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر آن باور نرسیده بودند، ولی با حضور پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مدینه و پس از گذشت چندین سال، به عجز خویش پی بردند. ⁽¹⁾

تحدّی در برتری سخن

درباره محال بودن همانندآوری برای هر سخن، شبهه‌ای مطرح شده که در ذیل، تبیین و پاسخ داده می‌شود:

قرآن می‌فرماید: فَلْیَأْتُوا بِحَدِیثٍ مِثْلِهِ إِنْ کانُوا صادِقِینَ ; اگر راستگو هستند، سخنی همانند «قرآن» بیاورند. این همانند آوری در کلام هیچ‌کس امکان‌پذیر نیست; چرا که برای مثال، کسی نمی‌تواند مثل حافظ یا مولوی شعر بگوید; زیرا هر کس تنها می‌تواند مانند خودش اثری را ارائه دهد. همان‌گونه که افراد بشر از نظر رنگ، ویژگی‌ها و صفات جسمانی با یک‌دیگر متفاوتند، در مواهب نفسانی نیز نمی‌توان دو نفر را مشابه یک‌دیگر یافت. پس این چه ادّعایی است که «قرآن» مطرح کرده، می‌گوید: کسی نمی‌تواند همانند کلام مرا بیاورد؟!

پاسخ: همآوردی خواستن (تحدّی) در آن نیست که سخنی هم‌سان و همانند سخن خدا بیاورند - به‌گونه‌ای که در شیوه بیان و نحوه تعبیر کاملا همانند باشد - زیرا این‌گونه همانندی جز با تقلید امکان‌پذیر نیست؛ بلکه مقصود از «تحدّی»، آوردن سخنی است که هم‌چون «قرآن» از نظر معنویت دارای جایگاهی ارجمند و والا بوده، در درجه اعلای بلاغت و فصاحت قرار گرفته، سخنی توانا و قدرتمند، رسا و گویا، با محتوایی بلند و متین و استوار باشد. علمای [علم] بیان، طبق معیارهای مشخّص، درجات رفعت و انحطاط هر کلامی را معین ساخته‌اند و برتری کلامی بر کلام دیگر با همین معیارها مشخّص می‌گردد. ما هرگز منکر آن نیستیم که سخن هرکس زاییده نهاد و ساختار درونی اوست و کسی را یارای آن نیست که با دیگری در آن‌چه ساختار ذهنیت] ش [بر او القا می‌کند، هم‌سان باشد; ولی آن‌چه در این‌جا مطرح است، هم‌سان بودن در درجه و رتبه فضیلت کلام است. همان گونه که میان دو قصیده یا نوشته ادبی مقایسه شده و برتری یکی بر دیگری روشن می‌گردد، چنین مقایسه‌ای بر پآیه قدرت بیان، رسایی سخن، اعمال نکات و دقایق سخن‌وری و سخن‌سنجی استوار است. این معیارها سخن یک شاعر سخن‌ور را با سخن دیگری نزدیک یا دور می‌نمایانند و نشست‌های ادبی و مسابقات هنری براساس همین معیارها انجام می‌گیرد. ⁽¹⁾

جاودانگی تحدّی قرآن در کنار اعجاز

اعجاز «قرآن» جاودانه است و تحدّی آن نیز هماهنگ با اعجاز، همیشگی است; ولی برخی چنین گمان برده‌اند که تحدّی «قرآن» مخصوص صدر اسلام است. به اعتقاد این گروه، «قرآن» همیشه معجزه بوده، امّا امروزه مقرون به تحدّی نیست و دیگر هماورد نمی‌طلبد. از جمله خانم دکتر عایشه بنت‌الشاطی (نویسنده و قرآن‌پژوه معاصر مصری) بر این باور است که «ما امروزه به اعجاز «قرآن» استدلال می‌کنیم؛ ولی تحدّی قائم نیست» ⁽¹⁾.

وی عقیده دارد که «قرآن» به‌گونه‌ای نیست که حتّی در این دوران نیز کسی نتواند مانند آن را ارائه دهد؛ بلکه ممکن است مقاله‌ای در حدّ بالای فصاحت و بلاغت باشد و با «قرآن» همآوردی کند.

نقد نظریه بنت الشاطی

این نویسنده چند نکته را از نظر دور داشته است:

هرکس شبهه‌ای در اعجاز «قرآن» دارد و آوردن نظیر آن را ممکن می‌داند، می‌تواند

به ادیبان و فصیحان عصر خود مراجعه کند و بپرسد که آیا کسی از آنها توانایی چنین کاری را دارد؟ اگر پاسخ مثبت دادند، بگوید: هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ 1 ; ولی اگر اظهار عجز کردند، به آنان اعلام کند که کدام گواهی بالاتر از اعتراف به این عجز و ناتوانی نسبت به همانند آوری قرآن وجود دارد؟ آن‌گاه به تاریخ قرون گذشته بنگرد تا برایش روشن شود که هیچ کس نتوانسته در این میدان مبارزه گام نهاده، پیروزمند و سربلند گردد و تمامی مدّعیان، دچار خذلان و سرافکندگی شده‌اند ⁽¹⁾.

چکیده

الف) اگر راست می‌گویند سخنی همانند قرآن بیاورند;

ب) اگر راست می‌گویید، ده سوره همانند سوره‌های «قرآن» ارائه نمایید;

ج) اگر راست می‌گویید یک سوره همانند آن بیاورید;

د) اگر راست می‌گویید، لااقل یک سوره مثل «قرآن» ارائه دهید و اگر این کار را نکردید - و هرگز نخواهید کرد - از آتشی بترسید که هیزم آن...;

ه-) اگر انسانها و پریان جمع شوند که همانند آن را بیاورند هرگز نخواهند توانست....

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

4. اعجاز قرآن از نگاه معصومین (علیهم السلام)

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با سخنان بزرگان دین در ارتباط با اعجاز «قرآن»؛ 2) اثبات بی‌نظیر بودن و تقلیدناپذیری «قرآن» از زبان مصادیق «قرآن» ناطق.

مقدمه

معصومین (علیهم السلام) از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) تا امام عصر (عج)، همواره آگاه‌ترین افراد [نسبت] به «قرآن» بوده و هستند; از این‌رو، برای دریافت اعجاز «قرآن» و معرفت آن، در این زمینه مروری بر سخنان آن بزرگواران داشته و از اقیانوس ژرف دانش و معرفت آن بزرگواران بهره‌مند می‌شویم تا برخی از جنبه‌های اعجاز «قرآن» و شگفتی‌های آن از منظر آنان روشن گردد.

پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) و قرآن

آن حضرت که مهبط وحی الهی بوده، تمامی آیات «قرآن» بر قلب مبارک ایشان نازل شده است، در توصیف اعجاز و شگفتی‌های بی‌نظیر «قرآن» می‌فرماید:

«عَلَیْکُمْ بِالْقُرآنِ فاِنّه الشِّفاءُ النّافِعُ وَالدَّواءُ الْمُبَارَکُ وَ عِصْمَةٌ لِمَنْ تَمَسَّکَ بِهِ وَ نَجَاةٌ لِمَنْ تَبَعُه لا یُعَوَّجُ فَیُقَوِّمَ وَ لایَزِیغُ فَیُسْتَعْتَبُ لایَنْقَضِی عَجَائِبُهُ وَ لایُخْلَقُ عَلَی کَثْرَةِ الرّد... ⁽¹⁾; بر شما باد که به «قرآن» روی آورید; زیرا شفابخشی سودمند و دارویی نجات بخش است. هر کس به «قرآن» تمسک جوید، مصون مانده و هر کس از آن پیروی کند، نجات می‌یابد;

هرگز از مسیر حق منحرف نمی‌شود [که] نیازمند به اصلاح باشد و هرگز گمراه نمی‌کند [که] در خور عتاب باشد. شگفتی‌های قرآن پایان‌پذیر نیست و با گفت‌وگوی فراوان در مورد آن، فرسوده نمی‌شود».

آن حضرت در روایت دیگری می‌فرمایند:

«ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ... لاتُحْصَی عَجَائِبُهُ وَ لا تُبْلَی غَرائِبُهُ، فِیهِ مَصَابِیحُ الْهُدَی وَ مَنَازِلُ الْحِکمَةِ... ⁽¹⁾; ظاهر «قرآن» دل‌آرا و باطن آن پر معناست،... شگفتی‌های قرآن، قابل شمارش نیست، بر عجایب آن نتوان چیره شد، «قرآن» سرچشمه هدایت و جایگاه حکمت است...».

براساس این‌گونه روایات می‌توان دریافت که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مهم‌ترین وجه اعجاز «قرآن» را مربوط به متن و محتوای آن می‌داند که می‌فرماید: «قرآن» کتاب هدایت است، کتاب شفا و نور و فضیلت است و شگفتی‌های آن پایان‌پذیر نیست. «قرآن» در مقایسه با کتب دیگر از محتوا و باطنی ژرف برخوردار است و این معنا ناظر به بعد معارفی و محتوایی اعجاز «قرآن» است که هرگز کسی توان ارائه مثل آن را ندارد و با گذشت زمان فرسوده نمی‌گردد; بلکه همواره برای هر نسلی، شیوا و پرجاذبه است. البته بُعد و جنبه ظاهری «قرآن» نیز از نگاه پیامبر (صلی الله علیه و آله) معجزه به شمار می‌رود؛ زیرا شامل واژه‌ها و قالب‌هایی از قبیل استعارات، کنایات، تمثیلات و تشبیهات فراوان است که برجستگی و والایی «قرآن» را نمایان‌تر نموده است; لذا می‌فرماید: «ظاهره أنیق...» و این بخش از سخنان حضرت، به جنبه اعجاز ادبی و بیان «قرآن» اشاره نموده است.

اعجاز قرآن از منظر علی (علیه السلام)

امیر مؤمنان - علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) - در برخی از خطبه‌ها و بیانات گهربار خویش، عظمت «قرآن» را به تصویر کشیده، درباره اعجاز «قرآن» و شگفتی‌های آن مطالب متنوّعی ارائه فرموده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

«فِیهِ تِبْیانُ کُلِّ شَیء... وَ أَنَّهُ لا اخْتِلافَ فِیهِ فَقَالَ سُبْحَانَهُ: وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً وَ إِنَّ الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ، لاَ تَفْنَی عَجَائِبُهُ، وَ لاَ

تَنْقَضِی غَرَائِبُهُ، وَ لاَ تُکْشَفُ الظُّلُمَاتُ إِلاَّ بِهِ ⁽¹⁾; در «قرآن»، بیان هر چیزی است... و اختلافی در آن نیست و خداوند می‌فرماید: «اگر از سوی خدای یکتا نبود، در آن اختلاف فراوان می‌یافتید»; ظاهر «قرآن» زیبا، باطن آن ژرف و ناپیداست؛ عجایب آن سپری نگشته، غرایب و شگفتی‌های آن به پایان نرسد و تاریکی‌ها جز بدان زدوده نشود».

آن حضرت در جایی دیگر فرموده است:

«ذلِکَ الْقُرْآنُ، فَاسْتَنْطِقُوهُ، وَ لَنْ یَنْطِقَ، وَلکِنْ أُخْبِرُکُمْ عَنْهُ: أَلاَ إِنَّ فِیهِ عِلْمَ مَا یَأْتِی، وَ الْحَدِیثَ عَنِ الْمَاضِی، وَدَوَاءَ دَائِکُمْ، وَنَظْمَ مَا بَیْنَکُمْ ⁽²⁾; در مورد کتاب خدا - قرآن - از آن بخواهید تا سخن گوید و هرگز خود سخن نگوید; ولی من شما را از آن خبر می‌دهم: بدانید که قرآن شامل علم آینده و حدیث گذشته، درمان درد شما و راه سامان دادن امور شما هست».

از آن حضرت هم‌چنین روایت شده است:

«ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْهِ الْکِتَابَ نُوراً لاَ تُطْفَأُ مَصَابِیحُهُ، وَ سِرَاجاً لاَ یَخْبُو تَوَقُّدُهُ، وَ بَحْراً لاَ یُدْرَکُ قَعْرُهُ...; فَهُوَ مَعْدِنُ الاِْیَمانِ وَ بُحْبُوحَتُهُ، وَ یَنَابِیعُ الْعِلْمِ وَ بُحُورُهُ، وَ رِیَاضُ الْعَدْلِ وَ غُدْرَانُهُ...; جَعَلَهُ اللّهُ رِیًّا لِعَطَشِ الْعُلَمَاءِ وَ رَبِیعاً لِقُلُوبِ الْفُقَهَاءِ، وَ مَحَاجَّ لِطُرُقِ الصُّلَحَاءِ ⁽³⁾; سپس خداوند بر پیامبرش، کتاب «قرآن» را فرو فرستاد، کتابی که نور است و چراغ‌های آن خاموش نشود; چراغی که افروختگی‌اش کاهش نپذیرد و دریایی که ژرفای آن را کس نداند...; پس قرآن، معدن ایمان و مرکز آن و چشمه سار دانش و دریاهای آن و باغستان داد و آبگیرهای آن است...; خداوند، «قرآن» را مایه سیرابی دانشمندان و آن را بهار دل‌های فقیهان و مقصد راه‌های پارسایان قرار داده است».

حضرت علی (علیه السلام) در عبارت مذکور و در دیگر بیاناتش که در معرفی «قرآن» و نشانه‌های مهم اعجاز آن ارائه فرموده، بیان می‌کند که متن و محتوای قرآن، بی‌نظیر و خارق‌العاده است; زیرا با گذر زمان فرسوده نمی‌گردد؛ [بر خلاف] هر اثر دیگری که با گذشت زمان، کم ارزش و یا کهنه می‌شود.

محتوای «قرآن» از نگاه علی (علیه السلام) دارای ساز و کاری است که هدایتگر، معدن ایمان، چشمه‌سار دانش و کتابی است که نور است؛ نوری که هرگز خاموش نمی‌شود. این ویژگی‌ها، بدون ارتباط با خالق هستی در هیچ کتابی محقّق نمی‌شود و آن حضرت می‌فرماید که «قرآن» سخن پروردگار متعال است و از همین‌رو، از اخبار غیبی گذشته و آینده گزارش می‌دهد; اخباری که انسان عادی، بدون ارتباط با خدا، امکان دسترسی به آن را ندارد ⁽¹⁾.

قرآن از منظر حضرت زهرا (علیها السلام)

آن حضرت درباره «قرآن مجید»، در خطبه معروف خود که ابن ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه بیان نموده، در بیانی حماسه‌ای، با اظهار شکایت از اوضاع زمان پس از ارتحال پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در توصیف «قرآن» و عظمت و برجستگی‌های این کتاب آسمانی می‌فرمایند:

«کِتَابُ اللَّهِ النَّاطِقِ وَالْقُرْآنُ الصَّادِقُ وَالنُّورُ السَّاطِعِ وَالضِّیاءُ اللاَّمِعَ بَیِّنَةَ بَصَائُره، مُنْکَشِفَةٌ سَرَائِرُه، مُتَجَلیَّةٌ ظَواهِرُه، مُغْتَبطٌ بِهِ اشْیَاعُه، قَائِدٌ الَی الرِّضْوانِ اتِّبَاعُهُ، مُؤَدٍّ الَی النَّجَاةِ بِاسْتِمَاعِهِ; بِهِ تُنَالُ حُجَجُ اللَّهِ المُنَوَّرَة وَعَزائِمُه المُفَسَّرَة وَمَحَارِمُهُ المُخَدَّرَةَ وَبَیِّنَاتُهُ الْجَالِیَة وَبَراهِینُهُ الْکَافِیَة... ⁽²⁾; کتاب خدا که گویاست و قرآنی که صادق و دارای نوری بلند و شعاعی روشنی‌بخش و دلایلی روشن و لطائف و اسرار آشکار و ظواهری واضح است. پیروان «قرآن»، همواره مورد غبطه دیگران هستند، پیروی از «قرآن» به بهشت رهنمون می‌شود و گوش دادن به آن موجب رستگاری است. به وسیله «قرآن» می‌توان به دلایل نورانی الهی و واجبات آن و محرّماتی که باید از آنها اجتناب کرد و نشانه روشن الهی و براهین آشکار، رسید».

حضرت فاطمه (علیها السلام) در این عبارات، به عظمت ظاهر و باطن «قرآن» اشاره نموده، آن را کتاب الهی می‌داند؛ نه کتاب بشری; کتابی که انسان نمی‌تواند مثل آن را ارائه دهد و

مطالبی هم‌چون آن را فراهم آورد. کتابی که خود نور است و خود دلیل (آفتاب آمد دلیل آفتاب)! کتابی که حتی ظاهر آن نیز آشکار و گویا بر حقانیت آن است. کتابی که پیروی از آن موجب رهنمون شدن به بهشت است; یعنی از محتوای آسمانی و الهی برخوردار است. کتابی که گوش فرادادن به آن نیز موجب رستگاری است; یعنی از عبارات و الفاظ خاصی برخوردار است که استماع آن موجب هدایت می‌شود. ویژگی‌ای که در واژگان کتاب‌های دیگر وجود ندارد; یعنی همان اعجاز صوتی و لحنی «قرآن» که شفابخش جانها و دل‌هاست.

قرآن از منظر امام حسن مجتبی (علیه السلام)

امام حسن مجتبی (علیه السلام) در توصیف اعجاز محتوایی «قرآن کریم» چنین می‌فرماید:

«اِنَّ هذَا الْقُرْآنِ فِیهِ مَصَابِیحُ النُّورِ وَشِفَاءُ الصُّدورِ، فَلْیُجْلِ جَال بَصَرَه وَلْیَلْحِمْ الصّفَةُ فِکْرَهَ فَاِنَّ التَّفَکُرَ حَیاةُ قَلْبِ الْبَصیرِ کَمَا یَمْشِی الْمُسْتَنِیرُ فِی الظُّلُماتِ بِالنُّورِ ⁽¹⁾; همانا «قرآن» دارای جایگاه نور و درمان سینه‌هاست. هر شخص تیزبین باید در آن دقّت کند و نظر خویش را بر آن بیفکند؛ زیرا اندیشه نمودن، موجب حیات و روشنی قلب انسان بینا می‌شود؛ چنان‌که هرکس خواستار روشنائی در تاریکی‌ها باشد، به سبب نور، راه را می‌پیماید».

امام حسن مجتبی (علیه السلام)، هم‌چون پدر بزرگوارشان، «قرآن» را کتابی برجسته می‌دانند که موجب روشنایی و بصیرت است و این بصیرت، ناشی از متن و محتوای آیات می‌باشد و همین ویژگی موجب امتیاز و برجستگی آن شده و این امتیاز همواره در «قرآن» بوده و هست.

امام حسین (علیه السلام) و قرآن

سالار شهیدان - ابا عبدالله الحسین (علیه السلام) - «قرآن» را کتابی ارجمند و برخوردار از چهار ویژگی برجسته می‌داند و می‌فرماید:

«کِتَابُ اللَّهِ - عَزَّوَجلَّ - عَلَی أَرْبَعَةِ أَشْیاء، عَلَی الْعِبَارَةِ وَالاَْشَارَةِ وَاللَّطَائِفِ وَالْحَقَائِقِ،

فَالْعِبَارَةِ لِلْعَوَامِ وَالاِْشَارَةُ لِلْخَواصِ وَاللَّطَائِفُ لِلاَْوْلیَاءِ وَالْحَقَائِقُ لِلاَْنْبِیَاءِ ⁽¹⁾; کتاب خداوند متعال دارای چهار بخش است: عبارات، اشارات، لطایف و حقایق. عبارات آن برای همه و عموم می‌باشد. اشارات آن برای خواص سودمند است و لطایف آن برای اولیاءالله است و حقایق آن مختص به انبیاست».

از نظر امام‌حسین (علیه السلام) که خود از معصومین و در ردیف انبیاست، «قرآن» یگانه کتابی است که خارق‌العاده و بی‌نظیر است; هم ظاهر و الفاظ آن و هم متن و حقایق آن: ظاهر و عبارات آن برای همه جاذبه دارد و مورد توجه است; ولی از آن بالاتر، اشارات قرآنی است که ناشی از الفاظ و متن آن است و آن برای دانشمندان خواص و ژرف‌نگر می‌باشد و از آن برتر، لطایف قرآنی است که اولیاءالله از آن سود می‌برند; در مرحله‌ای بالاتر، حقایق آن قرار دارد که برای انبیا (علیه السلام) - یعنی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و دیگر معصومین (علیهم السلام) - قابل دریافت است. در روایت مذکور، امام حسین (علیه السلام) با جملات کوتاه، اعجاز و عظمت «قرآن» را چه در قالب الفاظ و چه در قالب باطن آن بیان نموده‌اند که هرکس به اندازه توان و ظرفیت خویش می‌تواند از «قرآن» بهره گیرد و «قرآن» کتاب الهی، برجسته، برگزیده و بی‌مثال است.

امام سجاد (علیه السلام)

امام زین‌العابدین (علیه السلام) در سخنان خویش به عظمت و جنبه خارق‌العاده بودن «قرآن» اشاره نموده، در تعابیری دلنشین، به هنگام ختم «قرآن» این‌چنین فرموده‌اند:

«... جَعَلْتَهُ نُوراً نَهْتَدِی مِنْ ظُلَمَ الظَّلالَةِ وَالْجَهَالَةِ بِاتِّبَاعِهِ... وَمِیزَانَ قِسْط لا یَجیفُ عَنِ الْحَقِّ لِسَانُهُ وَنُورُ هُدًی لا یُطْفَأُ عَنِ الشّاهِدِینَ بُرْهَانُه... ⁽²⁾; خدایا! «قرآن» را مشعلی نورانی قرار دادی که با پیروی از آن، ما از تاریکی، گمراهی و جهالت نجات می‌یابیم...; «قرآن» میزان و محور قسط و عدالت است که از حق دور نمی‌شود. «قرآن» نور هدایت است که در محفل صاحبدلان، هرگز چراغ آن خاموش نمی‌گردد».

بنابراین، «قرآن» از نظر آن حضرت، از آن لحاظ که پدیده‌ای وحیانی است، کتاب نور، هدایت و عدالت است; لذا برگزیده، ممتاز و معجزه بوده، ارائه‌ی مثل آن برای کسی ممکن نیست.

امام باقر (علیه السلام)

امام پنجم از جمله نشانه‌های اعجاز «قرآن» را برخورداری آن از همه مطالب گران‌سنگ و بی‌بدیل دانسته، در این زمینه فرموده است:

«اِنَّ اللَّهَ لَمْ یَدَعْ شَیْئاً تَحْتَاجُ الَیْهِ الأمَّةُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ، الاّ أَنْزَلَهُ فَی کِتَابِهِ وَبَیَّنَهُ لِرَسُولِهِ وَجَعَلَ لِکُلِّ شَیء حَدّا وَجَعَلَ عَلَیْهِ دَلیلا یَدُلُّ عَلَیْهِ ⁽¹⁾; خداوند از هیچ امری که مورد نیاز امت تا روز قیامت بوده است، فروگذار ننموده است; مگر آن‌که آن را در کتابش بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرو فرستاده و برای او بیان داشته است. خداوند برای هر چیزی حدّی [و راهنمایی] قرار داده که بر [آن] دلالت نماید...».

امام صادق (علیه السلام)

آن حضرت یکی از وجوه اعجاز «قرآن» را جامعیت و کامل بودن آن از نظر متن و محتوا دانسته، بیان می‌دارد که خداوند در «قرآن»، تمام علوم و مطالب لازم و مورد نیاز بشر را بیان نموده است:

«اِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ فِی الْقُرْآنِ تِبْیَانَ کُلِّ شَیء حَتَّی وَاللَّهِ مَا تَرَکَ شَیْئَاً یَحْتَاجُ الْعِبَادُ إِلَیْهِ إِلاّ بَیَّنَهُ لِلنَّاسِ، حَتَّی لا یَسْتَطِیعَ عَبْدٌ یَقُولُ: لَوْ کَانَ هذَا نَزَلَ فِی الْقُرْآنِ، إِلاّ وَقَدْ أَنْزَلَ اللَّه فِیهِ ⁽²⁾; خداوند در «قرآن» هر امری را بیان کرده و سوگند به خدا که او از هیچ مطلبی که مورد نیاز بندگان بوده است، فرو گذار نکرده است؛ مگر آن‌که آن را بیان داشته؛ به گونه‌ای که بنده نمی‌تواند بگوید: کاش در این موضوع هم خدا سخن می‌گفت; زیرا خداوند در هر موضوعی [که برای هدایت بشر به سوی کمال لازم است] سخن گفته است».

امام کاظم (علیه السلام)

امام هفتم (علیه السلام) درباره عظمت «قرآن» و این‌که با گذشت روز و شب و زمان، تغییری در محتوا و بیان آن ایجاد نمی‌شود و اعجاز «قرآن» آن است که ویژه دوران خاصی نیست؛ بلکه فراتر از یک عصر و زمان است، می‌فرماید:

«اِنَّ رَجُلا سَأَلَ ابَاعَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام): مَا بَالُ الْقُرْآنِ لا یَزْدادُ عَلَی النَّشْرِ وَالدَّرْسِ إِلاّ غَضَاضُهُ؟ فَقَال: لاَِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی لَمْ یَجْعَلْهُ لِزَمَان دُونَ زَمَان وَلا لِنَّاس دُونَ نَاس فَهُوَ فِی کُلِّ زَمَان جَدِیدٌ وَعِنْدَ کُلِّ قَوْم غَضٌّ إلَی یَوْمِ الْقیَامَةِ ⁽¹⁾; مردی از امام صادق (علیه السلام) پرسید: چگونه است که «قرآن» با بحث و گفت‌وگو در مورد آن فرسوده نمی‌شود؛ بلکه همواره شاداب و تازه است؟ حضرت فرمودند: بدان جهت که خداوند، «قرآن» را ویژه‌ی دورانی خاص قرار نداده و اختصاص به مردمی خاص ندارد; بلکه «قرآن» برای همه زمان‌ها و همه مردم، گویاست; لذا تا روز رستاخیز، در هر عصری و نزد هر مردمی شاداب خواهد بود».

امام رضا (علیه السلام)

از دیدگاه امام هشتم (علیه السلام) «قرآن» کتاب الهی و ما فوق طاقت بشری است. کتابی است که با گوش فرادادن و قرائت، از جذّابیت آن کاسته نمی‌شود و هرچه بیشتر خوانده شود، از آن لذت و بهره‌ای بیشتر برده خواهد شد. امام رضا (علیه السلام) در این سخن به اعجاز قرائی «قرآن» اشاره داشته و می‌فرماید:

«هُوَ حَیْلُ اللَّهِ الْمَتِینِ وَعُرْوَتُهُ الْوُثْقَی وَطَرِیقَتُهُ الْمُثْلَی، الْمُؤَدّی إلَی الجَنَّةِ وَالْمُنْجی مِنَ النَّارِ، لا یُخْلَقُ مِنَ الاَْزْمِنَةِ وَلا یُغَثُّ عَلَی الأَلْسِنَةِ، لاَِنَّهُ لَمْ یَجْعَلْ لِزَمَان دُونَ زَمَان ⁽²⁾; قرآن ریسمان محکم الهی و وسیله‌ای مطمئن به سوی خدا و راه بی‌مانند الهی است که موجب هدایت انسان به سوی بهشت و نجات‌دهنده از آتش خواهد بود. با گذشت ایام و زمان فرسوده نمی‌شود و با تکرار آن، کم‌بها نمی‌گردد; زیرا برای زمان خاصی در نظر گرفته نشده است».

امام جواد (علیه السلام)

از منظر امام جواد (علیه السلام) نیز «قرآن» معجزه جاویدانی است که همواره محور رجوع مردم بوده و هر امری را باید با [آن] دریافت و اعجاز «قرآن» در آن است که محور حق و باطل است; بنابراین، در یکی از احتجاجات ایشان با یحیی بن اکثم، که از قضات و عالمان آن وقت بوده است، حضرت جواد (علیه السلام) کتاب خدا را به استناد روایت پیامبر (صلی الله علیه و آله) محور عرضه روایات بر آن دانسته، می‌فرمایند:

«وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّه وَ سُنَّتی فَلا تَأْخُذُوا بِهِ وَلَیْسَ یُوافِقُ هذَا الْخَبَرُ کِتَابَ اللَّهِ ⁽¹⁾; هر آن‌چه با کتاب خدا و سنّت من مخالفت دارد، بر آن اعتنا نکنید و چنین خبری موافق کتاب خدا نیست».

امام هادی (علیه السلام)

از منظر امام دهم، استدلال‌های «قرآن» اعجاب‌انگیز و متقن است. به عنوان نمونه، آن حضرت در احتجاج خود در مسئله‌ی «جبر»، عقیده شیعه را همان اختیار و «منزلة بین المنزلتین» دانسته، چنین می‌فرمایند:

«وَیَشْهَدُ بِهِ الْقُرآنُ بِمُحْکَم آیَاتِهِ وَیَحقَّقُ تَصْدِیقُهُ عِنْدَ ذَوِی الاَْلْبَابِ ⁽²⁾; قرآن به آن (عقیده منزلة بین المنزلتین)، به وسیله آیات محکم و متقن خود شهادت می‌دهد و تصدیق آن نزد صاحب خود، محقق می‌شود».

امام عسکری (علیه السلام)

آن حضرت گزینش واژگان و عبارات و قالب‌های «قرآن» را در حدّ اعجاز دانسته، می‌فرماید:

«إِنَّ لِکَلامِ اللَّه فَضْلا عَلَی الْکَلامِ، کَفَضْلِ اللَّهِ عَلَی خَلْقِهِ وَلِکُلا مِنَا فَضْلٌ عَلَی کَلامِ النَّاسِ کَفَضْلِنَا عَلَیْهِمْ ⁽³⁾; همانا کلام خدا بر هر کلام دیگری برتری دارد؛ همان‌گونه که

خداوند متعال بر مخلوقاتش برتری دارد و برای کلام ما (ائمه) برتری بر کلام مردم هست؛ همان‌گونه که خود ما بر آنها برتری داریم».

امام عصر (عج)

امام مهدی (عج) در برخی از بیاناتشان به اعجاز در استواری معنا و مفهوم «قرآن» و عدم زوال‌پذیری آن اشاره نموده‌اند. به عنوان نمونه در مورد علت غیبت خودشان، در پاسخ به سؤالات اسحاق بن یعقوب، او را به «قرآن» ارجاع داده، می‌فرماید:

«وَ أَمَّا عِلَّةُ مَا وَقَعَ مِنَ الْغِیْبَةِ فَاِنَّ اللَّه یَقُولُ: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُمْ 1 ; اما در علت غیبت، به آیه شریفه نظر کنید که می‌فرماید: ای اهل ایمان! از چیزهایی نپرسید که اگر برای شما آشکار شود، شما را ناراحت می‌کند».

چکیده

«منزلة بین المنزلتین» را می‌توان به وسیله آیات محکم و متقن «قرآن» اثبات نمود.

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

5. اذعان مشرکان نسبت به اعجاز قرآن

اشاره

اهداف: 1) آشنایی نسبت به واکنش مشرکان صدر اسلام در برابر آیات «قرآن»، به منظور اثبات «اعجاز قرآن» از طریق اذعان کارشاسنان فن؛ 2) تبیین اعجاز بیانی «قرآن» به عنوان شاخص‌ترین وجه «اعجاز قرآن» در عصر نزول.

مقدمه

در هنگام نزول «قرآن»، ادبیات عرب به لحاظ فصاحت و بلاغت در حدّ اعلای خود قرار داشت؛ به‌گونه‌ای که در هیچ دورانی چنین رشدی مشاهده نشده است. ادیبان و بلیغان آن زمان با شنیدن آیات جذّاب «قرآن» اذعان نمودند که این کتاب، سخن بشری نیست; بلکه لفظ و محتوای آن سخن الهی است و از همین‌رو، نمی‌توان با آن معارضه نمود! در این‌جا به چند نمونه از گواهی‌های آنان اشاره می‌کنیم:

1. ولید بن مغیره

بزرگ مرد عرب و یگانه فرزانه آن عصر به ناچار اعتراف نمود:

«یَا عَجَباً لِمَا یَقُولُ ابْنُ أَبِی کَبْشَه، فَوَاللَّهِ مَا هُوَ بِشِعْر وَلا بِسِحْر وَلا بِهَذْیِ جُنُون وَاِنَّ قَوْلَهُ لِمَنْ کَلامِ اللَّهِ ⁽¹⁾; آن‌چه محمّد (صلی الله علیه و آله) می‌گوید مایه شگفتی است. به خدا سوگند! سخن او نه شعر است و نه سحر و نه به بیهوده‌گویی بی‌خردان می‌ماند. همانا سخن او کلام خداست».

استاد معرفت توضیح می‌دهد که بیان رسا و دلپذیر «قرآن»، گرچه شعر نیست; ولی ویژگی شعر را داراست و حتی بر اساس شیواترین آهنگ‌های وزین عرب تنظیم گردیده، بی‌آن‌که در تنگناهای شعری قرار گیرد. چنان‌که متانت نثر و استواری کلام آزاد را نیز داراست که در چینش و گزینش کلمات و واژه‌ها راه او فراخ بوده، هرگز با دشواری برخورد ندارد. هم‌چنین از زیبایی‌های سجع و کلام موزون - بی‌تکلّف - به خوبی بهره‌مند است. بدین‌سبب، جامع محاسن انواع کلام و فاقد تمامی معایب آنها گردیده است ⁽¹⁾. هم‌چنین نقل شده است زمانی که آیات سوره مؤمنون نازل گردید، رسول‌اکرم (صلی الله علیه و آله) در مسجدالحرام مشغول نماز بود و ولید بن مغیره نزدیک آن حضرت بود و تلاوت وی را می‌شنید. پیامبر (صلی الله علیه و آله) تلاوت این آیات را تکرار نمود. ولید نزد خویشاوندانش رفت و گفت:

«وَاللَّهِ قَدْ سَمِعْتُ مِنْ مُحَمَّد آنِفاً کَلاماً مَا هُوَ مِنْ کَلاَمِ الاِْنْسِ وَلاَ مِنْ کَلاَمِ الْجِنِّ وَاِنَّ لَهُ لَحَلاَوَةٌ وَاِنَّ عَلَیْهِ لَطَلاوَةٌ وَاِنَّ اعْلاَهُ لَمُثْمِرٌ وَاِنَّ أَسْفَلَهُ لَمُغْدِقٌ وَاِنَّهُ یَعْلُو وَلاَ یُعْلَی عَلَیْهِ; به خدا سوگند! هم اکنون سخنی از محمّد (صلی الله علیه و آله) شنیدم که نه شبیه سخن افراد بشر است و نه سخن جن؛ شیرینی خاصی دارد و زیبایی و طراوت ویژه، شاخه‌هایش پر میوه و ریشه‌هایش نیرومند؛ سخنی است که از هر سخن دیگر برتر است و هیچ سخنی بر آن برتری نمی‌یابد». وی سپس به خانه‌اش بازگشت. قریش به یک‌دیگر گفتند: «به خدا سوگند! او شیفته دین محمّد شد و از آئین ما بیرون رفته و همه قریش را از کیش خویش بیرون خواهد ساخت».

ابوجهل گفت: «من چاره کار را می‌دانم». حرکت کرد و آمد و با حالتی غمگین کنار ولید نشست. ولید پرسید: «ای برادرزاده چرا ناراحتی؟» در پاسخ گفت: «قریش بر تو (با این سن و سال) اشکال می‌گیرند و فکر می‌کنند که تو سخن محمد را زینت بخشیدی». او همراه ابوجهل برخاست و به مجلس خویشاوندان وارد شد و گفت: «شما چنین می‌پندارید که محمّد (صلی الله علیه و آله) مجنون است؟ آیا هرگز آثار جنون در او یافته‌اید؟» گفتند: «خیر»; گفت: «گمان می‌کنید که او کاهن است؟ آیا هرگز آثار کهانت در او مشاهده

نموده‌اید؟» گفتند: «نه»; گفت: «فکر می‌کنید که او شاعر است؟ آیا هرگز شنیده‌اید که شعر بگوید؟» گفتند: «نه»; گفت: «آیا تصوّر می‌کنید او دروغ‌گو است؟ آیا هیچ سابقه دروغ گفتن از وی سراغ دارید؟» پاسخ دادند: «خیر، او نزد ما همواره به عنوان «صادق امین» پیش از ادّعای نبوّت شناخته شده است». قریش به ولید گفتند: «پس او کیست و درباره او چه قضاوتی کنیم؟» ولید به فکر فرو رفت و چهره درهم کشید و گفت: «او تنها مرد ساحری است! مگر ندیده‌اید که بین مرد و خانواده و فرزندان و دوستانش جدایی می‌افکند. پس او ساحر بوده و آن‌چه می‌گوید سحری جالب است!» ⁽¹⁾.

2. طفیل بن عمروالدوسی

طفیل، شاعر خردمندی از اشراف و بزرگان عرب بود. وی درحالی‌که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مکه بود وارد مکه شد. سران قوم نزد او رفتند و چنین اظهار داشتند: «ای طفیل! تو به سرزمین ما وارد شده‌ای و این مرد که کنار کعبه نماز می‌خواند، برای ما معضلی آفریده و جمع ما را به هم زده و با سخنان سحرآمیزش میان ما تفرقه‌افکنده است. ما نگران آن هستیم که آن‌چه بر ما وارد شده، بر تو و خویشاوندان تو وارد گردد. پس با او سخن مگو و چیزی از او نشنو». طفیل می‌گوید: «سوگند به خدا! این سفارش‌ها چنان مرا متأثر ساخت که تصمیم گرفتم با محمد سخنی نگویم و مطلبی از او نشنوم تا آن‌جا که موقع وارد شدن به مسجد، پنبه‌ای در گوش‌هایم نهادم تا مبادا چیزی از سخن او به گوش من برسد». پیامبر در کنار کعبه ایستاده و نماز می‌خواند. من به او نزدیک شدم و خداوند مقداری از سخن او را به من شنواند. با خود گفتم: «مادرت عزادار شود! سوگند به خدا من مردی خردمند و شاعر هستم، سخن خوب از کلام بد بر من مخفی نمی‌ماند. چه مانع دارد که من سخن این مرد را بشنوم، اگر خوب بود، می‌پذیرم و اگر ناروا بود، رها می‌سازم». درنگی کردم تا این‌که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به خانه‌اش برگشت و من هم به دنبال وی راه افتادم تا این‌که وارد منزلش شدیم. گفتم: «ای محمّد (صلی الله علیه و آله)! خویشاوندان تو به من چنین و چنان گفتند و مرا از کار تو می‌ترسانیدند تا این‌که من در

گوشم پنبه نهادم تا حرف تو را نشنوم؛ ولی خداوند خواست که سخن تو را بشنوم و آن را سخنی نیکو یافتم; پس پیامت را به من برسان». پیامبر (صلی الله علیه و آله) اسلام را بر من ارائه نمود و برایم «قرآن» خواند. سوگند به خدا! سخنی زیباتر از آن و دینی معتدل‌تر از آن ندیده بودم; آن‌گاه اسلام آوردم و شهادت حق دادم و گفتم: «ای رسول خدا! من در میان قبیله خود فردی مطاع هستم، نزد آنان می‌روم و آنها را به اسلام دعوت می‌کنم. پس از خدا بخواه که برای من نشانه‌ای قرار دهد تا در آن‌چه که من آنان را به اسلام دعوت می‌کنم، مرا یاری کند». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «خدایا! برای او نشانه قرار ده». آن‌گاه طفیل نزد خویشاوندان خویش رفت و آنان را به اسلام فرا خواند و سرانجام پس از رحلت رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) در یمامه به شهادت رسید. ⁽¹⁾

3. نضربن حارث

روزی ابوجهل با خدا پیمان می‌بندد که سر مبارک پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در هنگام سجده نماز با سنگ بزرگی بشکند. پیامبر (صلی الله علیه و آله) بین رکن یمانی و حجرالاسود مشغول نماز بود و کعبه را میان خود و شام قرار داده بود. قریش نزدیک شده بودند و انتظار می‌کشیدند تا ابوجهل تصمیم خود را عملی سازد. در هنگامی که آن حضرت به سجده رفت، ابوجهل سنگ را برداشت و به سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) رفت و به او نزدیک شد و ناگاه با حالت رنگ پریدگی و وحشت فرار کرد و سنگ را از دستش انداخت! بزرگان قریش نزد او رفتند و گفتند: «ای اباالحکم تو را چه شده است؟» او پاسخ داد: «همین که به سوی او رفتم تا قصدم را اجرا کنم، وقتی نزدیک رسیدم، یک شتر نر قوی آشکار شد که تا آن هنگام شبیه آن را ندیده بودم; او می‌خواست مرا بخورد». زمانی که ابوجهل به قریش این گزارش را داد، نضربن حارث از جا برخاست و گفت: «ای طائفه قریش! به خدا سوگند حادثه‌ای برای شما پیش آمده که تاکنون چاره‌ای برای آن نیندیشیده‌اید. محمّد (صلی الله علیه و آله) در میان شما جوانی آراسته، محبوب همگان و صادق و امین بود...، آن‌گاه گفتید: «ساحر است». نه، به خدا سوگند! هرگز شبیه ساحران نیست. گفتید: «کاهن است». نه، به خدا

سوگند! ابداً سخن او به سخن کاهنان شبیه نیست. گفتید: «شاعر است». نه، به خدا سوگند! هرگز سخن او مطابق با اوزان شعری نیست. گفتید: «مجنون است». نه، به خدا سوگند! هرگز رفتار او به دیوانگان نمی‌خورد؛ پس خود دانید و درست بیندیشید که پیشامد بزرگی رخ داده که نباید آن را ساده انگاشت. ⁽¹⁾

4. عتبة بن ربیعه

روزی عتبه که از بزرگان قریش به شمار می‌رفت، با سران قریش در مسجدالحرام نشسته بود. پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز در مسجد بود. عتبه خطاب به قریش گفت: «من نزد محمد (صلی الله علیه و آله) می‌روم و با او سخن می‌گویم و چند چیز پیشنهاد می‌کنم؛ شاید برخی را بپذیرد و هرچه بخواهد در اختیار او می‌گذاریم...»; قریش گفتند: «آری ای ابا الولید! نزد او برو و با او مناظره کن». او نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) رفت و گفت: «ای فرزند برادر! ⁽²⁾تو دارای شرف خانوادگی هستی؛ ولی مطلبی را ادّعا کرده‌ای که سبب تفرقه میان قوم خود گردیده است. اینک گوش کن تا سخنی را با تو در میان بگذارم». پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «بگو، گوش می‌دهم». عتبه گفت: «ای فرزند برادر! اگر هدف تو اندوختن ثروت است، آن قدر مال و ثروت برای تو تهیه می‌کنیم تا ثروتمندترین افراد شوی. اگر شیفته مقام و ریاست هستی، تو را رئیس خود می‌کنیم و اگر طالب حکومتی، تو را فرمانروای خود می‌سازیم». آن‌گاه وی ادامه داد: «آن کس که بر تو آشکار می‌شود و مطالبی را با تو زمزمه می‌کند، خللی بر اعصاب تو وارد کرده است! ما حاضریم تو را با هزینه خود کاملا درمان کنیم!». پیامبر (صلی الله علیه و آله) رو به او کرده و فرمودند: «آیا سخنان خود را به اتمام رساندی؟» گفت: «آری». حضرت فرمودند: «پس اکنون به سخن من گوش بده». عتبه گفت: «با جان و دل آماده‌ام». در این هنگام پیامبر (صلی الله علیه و آله) شروع به تلاوت «قرآن» نمود و از آغاز سوره «فصّلت» آیاتی را تلاوت کرد. عتبه به دقت گوش می‌داد و کاملا مجذوب

تلاوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) شده بود تا آن‌جا که به آیه سجده رسید و آن حضرت به سجده رفت; آن‌گاه فرمود: «ای ابا الولید! شنیدی آن‌چه را که بر تو تلاوت کردم؟» در آن لحظه عتبه از حالت جذبه‌ی روحی که به او دست داده بود، بیرون آمد و بی‌آن‌که چیزی بگوید، به سوی دوستانش رهسپار شد. آنها او را متحوّل یافتند و با خود گفتند: «عتبه با حالت دیگری برگشته است!». وقتی نزد آنان نشست، گفتند: «چه خبر آورده‌ای؟». گفت: «آن‌چه آورده‌ام آن است که سخنی شنیدم که به خدا سوگند تاکنون هرگز چنین سخنی نشنیده بودم; به خدا سوگند! نه شعر است و نه سحر و نه کهانت. ای گروه قریش! از من بپذیرید و مطلب را به من واگذار نمایید. این مرد را به حال خود رها کنید. به خدا سوگند! سخنی که من از وی شنیدم، پیامد عظیمی در پی دارد. اگر عرب با دست دیگران کار او را ساختند، از دست او آسوده شده‌اید و اگر بر عرب پیروز آید، پس پیروزی او پیروزی شماست و فرمان‌روایی او، فرمانروایی شما و عزّت و آبروی او، عزّت و آبروی شماست. آن‌گاه شما به وسیله او کامرواترین مردم جهان خواهید شد!». به او پاسخ دادند: «ای ابا الولید! محمّد (صلی الله علیه و آله) تو را سحر نموده است». گفت: «آن‌چه به شما گفتم، نظر من است. اکنون هرگونه می‌خواهید عمل کنید» ⁽¹⁾.

5. انیس بن جناده

وی که برادر بزرگ ابوذر غفاری است; شاعری توانا و مشهور بود که با شرکت در مسابقات شعری امتیازات فراوانی احراز می‌نمود. ابوذر می‌فرمود: «سوگند به خدا که قوی‌تر از برادرم شاعری نیافتم! با دوازده شاعر برجسته در زمان جاهلیت مسابقه داد و بر همه چیره و برتر گشت». وی رهسپار مکه بود. به او گفتم: «تو در سخن و سخنوری مهارت داری؛ از پیامبری که در آن‌جا به دعوت برخاسته، برایم خبری بیاور». سرانجام از سفر برگشت. به او گفتم: «چه کردی؟» انیس در پاسخ من گفت: «مردی را در مکه دیدم که بر آیین و منش تو بود (اشاره به خداپرستی ابوذر دارد) و تصوّر می‌نمود که خدا او را به نبوّت برگزیده است». به او گفتم: «مردم چه می‌گویند؟» گفت: «از نظر

مردم او شاعر یا کاهن یا ساحر است; ولی من سخنان ناهنجار کاهنان را شنیده‌ام و اوزان شعری را خوب می‌دانم؛ هرگز چنین نیست. به خدا سوگند! او راست می‌گوید و مردم درباره او دروغ می‌گویند» ⁽¹⁾.

چکیده

«آن‌چه محمد می‌گوید، مایه شگفتی است; به خدا سوگند! سخن او نه شعر است و نه سحر و نه به بیهوده‌گویی بی‌خردان شباهت دارد. به درستی که سخن او کلام الهی است».

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

2.، شهرستانی السید هبة الدین، المعجزة الخالدة.

6. اعجاز قرآن از نگاه دانشمندان شیعه

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با وجوه اعجاز «قرآن» از نگاه عالمان شیعه به منظور روشن شدن جزئیات و زوایای مختلف اعجاز قرآن؛ 2) تبیین استدلالی اعجاز قرآن.

مقدمه

بیشتر متکلمان و مفسران شیعه، در مورد جایگاه و عظمت اعجاز «قرآن»، مطالبی را ارائه نموده‌اند که بسیار سودمند است; ولی با بررسی آثار کلامی و تفسیری و علوم قرآنی؛ به‌ویژه در مورد اعجاز قرآن، به نظر می‌رسد که سخن از اعجاز «قرآن» به صورت کلامی و برهانی، به قرن سوّم باز می‌گردد و اگر پیش از آن هم مطرح بوده، به صورت مسئله‌ای مستقل و با روش کلامی مورد بحث قرار نگرفته است. در این‌جا به‌گونه‌ای مختصر، به دیدگاه آن دسته از مشاهیری که بحث مستقلی را به اعجاز قرآن اختصاص داده‌اند، می‌پردازیم:

1. شیخ مفید

محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شیخ مفید (ت 413 ق.) از عالمان برجسته شیعه است که نزدیک به دویست جلد کتاب بزرگ و کوچک تألیف نمود ⁽¹⁾. وی در کتاب اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، تحت عنوان «گفتاری در باب اعجاز قرآن» می‌نویسد:

اعجاز «قرآن» در صرفه است; یعنی خداوند پس از تحدّی در مبارزه‌طلبی برای آوردن مانند قرآن، فصحاء و بلغا را از آوردن مانند آن عاجز نمود و آنها را - گرچه می‌توانستند اثری مانند «قرآن» بیاورند - از آن کار بازداشت و از قدرت آنها کاست و این لطف خداوند (یعنی ممانعت از آوردن مانند قرآن) هم‌چنان تا روز قیامت ادامه دارد ⁽¹⁾.

اگر چه از گفتار شیخ مفید می‌توان دریافت که وی معتقد به «صرفه» در اعجاز «قرآن» است; ولی مشهور آن است که ایشان اعجاز «قرآن» را مانند دیگر دانشمندان در فصاحت، بلاغت، اخبار غیبی و... می‌داند؛ لذا قطب‌الدین راوندی (ت 573 ق.) در کتاب خرائج می‌نویسد: «وجه دوم در اعجاز «قرآن»، نظریه شیخ مفید است که معتقد است اعجاز [قرآن] مربوط به فصاحت و بلاغت خارق‌العاده آن است» ⁽²⁾.

هم‌چنین مرحوم مجلسی بر این عقیده است که اعجاز «قرآن» در نظر علما از عامه و خاصه (از جمله شیخ مفید) مربوط به فصاحت فوق‌العاده و بلاغت در حدّ اعلای «قرآن» و نیز برخوردار بودن «قرآن» از اخبار غیبی و مطالب دقیق علمی‌است ⁽³⁾.

2. شیخ طوسی

ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (ت 460 ق.) معروف به «شیخ الطائفه»، پیرامون اعجاز «قرآن» معتقد است که استدلال برای اثبات رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بر پنج امر مبتنی است:

الف) پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مکه ظهور کرد و در همان جا ادّعای پیامبری نمود;

ب) آن حضرت مردم عرب را برای آوردن اثری همانند «قرآن» به مبارزه طلبید و فرمود که «قرآن» از سوی خداوند نازل شده است;

ج) معارضه با «قرآن» (از آن ایام تاکنون) در هیچ زمانی صورت نگرفته است;

د) علت عدم معارضه با «قرآن»، به جهت عجز و ناتوانی مخالفان از معارضه بوده است;

ه-) عجز از آوردن مثل قرآن، خرق عادت است.

از نگاه وی «با توجه به مقدمات مذکور، «قرآن» معجزه است؛ خواه اعجاز آن به خاطر فصاحتش باشد یا به خاطر «صرفه» مردم از معارضه با آن که اگر صرفه نبود، هر آینه معارضه «قرآن» ممکن بود» ⁽¹⁾.

شیخ طوسی سپس در ترسیم وجوه اعجاز «قرآن»، به ذکر وجوه پرداخته و سرانجام دیدگاه «اعجاز فصاحتی قرآن» را کامل‌تر می‌داند و می‌نویسد: «کامل‌ترین قول نزد من، قول فردی است که می‌گوید: «قرآن» از این جهت معجزه است که خارق‌العاده بوده؛ به خاطر آن‌که دارای فصاحت فوق‌العاده است؛ آن هم در این نظم مخصوص; بنابراین اعجاز تنها در فصاحت یا در نظم و یا از جهت صرفه نبوده است» ⁽²⁾.

از عبارات مذکور می‌توان دریافت که نظر نهایی شیخ طوسی، در اعجاز «قرآن»، اعتقاد به اعجاز فصاحتی به همراه نظم مخصوص است و گرچه قول به صرفه به ایشان نسبت داده شده؛ ولی وی آن را به عنوان نظریه‌ای مسلّم نپذیرفته است.

3. محمدباقر مجلسی

شیخ‌الاسلام، علاّمه محمدباقر مجلسی از محدثان بزرگ عالم تشیع است. از جمله آثار معروف او کتاب بحارالانوار، شامل 25 جزء می‌باشد که اکنون در 110 جلد انتشار یافته و یک دوره معارف و تاریخ و اعتقادات اسلامی به شمار می‌رود. مجلسی در جلد هفدهم بحار در بحث تاریخ پیامبر (صلی الله علیه و آله) (بخش معجزات آن حضرت)، نخستین باب را به اعجاز «قرآن»، با عنوان «اعجاز ام‌المعجزات» اختصاص داده است. وی ابتدا براساس شیوه خود به ذکر حدود صد آیه در بحث اعجاز و تحدّی «قرآن» و تفسیر آنها پرداخته و درباره آیه شریفه: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النّارَ الَّتِی وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ 3 عنوان

می‌کند: «آیه شریفه، دلالت بر اعجاز «قرآن» و درستی رسالت پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) دارد; زیرا پیامبر، مشرکان را به مبارزه در همانند آوری «قرآن» دعوت کرد و سپس اعلام نمود که اگر نتوانستید که هرگز نمی‌توانید مانند «قرآن» را بیاورید! تعبیر لَنْ تَفْعَلُوا نیز تأکید رسایی است بر این‌که در آینده هم «قطعاً نمی‌توانید» مانند «قرآن» بیاورید و این خود خبری غیبی از آینده است» ⁽¹⁾.

مرحوم مجلسی پیرامون آیه 82 سوره «نساء» أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً به اعجاز «قرآن» در سلامت از هرگونه عیب و کاستی اشاره نموده، می‌نویسد:

جمعی از متکلمان در مورد آیه شریفه بر این باورند که مراد از سلامت قرآن، آن است که «قرآن» کتابی بزرگ، مشتمل بر علوم فراوانی است. اگر «قرآن» از جانب کسی غیر از خدا بود، بی‌گمان کلمات متناقض در آن یافت می‌شد; چرا که لازمه هر کتاب بزرگی که موضوعات گسترده‌ای را دربر می‌گیرد، وجود تناقض است; حال آن‌که چنین تناقض و اختلافی در «قرآن» نیست و این دلیلی بر اعجاز آن است ⁽²⁾.

از نگاه علامه مجلسی، مهم‌ترین و شاخص‌ترین وجه اعجاز «قرآن» در فصاحت و بلاغت آن است; چنان‌که عموم علما (از عامه و خاصّه) بر آن هستند که اعجاز «قرآن» به جهت فصاحت بالا و والای «قرآن» و نیز بلاغت «قرآن» است؛ به‌گونه‌ای که فصحای عرب، علمای زبان‌شناس و آنان که بر ساختار زبان احاطه کامل دارند، بر آن اعتراف نموده‌اند. و هم‌چنین از وجوه اعجاز قرآن، اشتمال آن بر اخبار غیبی نسبت به گذشته و آینده و نیز مشتمل بودن آن بر مطالب علمی الهی نسبت به مبدأ و معاد; دارا بودن مکارم اخلاق و بیان حکمت‌های علمی و عملی و دوری «قرآن» از هرگونه ناسازگاری و... است; ولی وجه نخست از همه سزاوارتر است ⁽³⁾.

4. علاّمه بلاغی

علامه محمدجواد بلاغی نجفی (ت 1352 ق.) از علمای بزرگوار نجف و صاحب تفسیر ارزشمند آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن است. وی در مقدمه تفسیر خود، نخستین مبحث را به اعجاز «قرآن» اختصاص داده و به تفصیل، آن را مورد بررسی قرار می‌دهد.

از نگاه علامه بلاغی، اعجاز «قرآن» را باید از دو نظر مورد بررسی قرار داد: نخست اعجاز «قرآن» برای عرب‌ها که چگونه «قرآن» برای آنها معجزه بوده است؛ به‌ویژه در صدر اسلام; دوم اعجاز «قرآن» برای تمامی بشر (اعم از عرب و عجم).

در بخش اول؛ یعنی اختصاص «قرآن» برای عرب‌ها، او معتقد است که در زمان طلوع اسلام در جزیرة‌العرب، مهم‌ترین دانش عرب‌ها، ادب عربی و تخصّص در گفتار زبانی و اسالیب کلام بود و از تخصص در هر دانش و علم دیگری بی‌بهره بودند; بدین‌ترتیب «قرآن» باید نخست، توجه آنها را به خود جلب می‌نمود; از این جهت، اعجاز اولیه قرآن، در حوزه زبان‌شناسی و فصاحت کلام بود و اگر غیر از این بود، عرب‌ها از تسلیم شدن در برابر «قرآن» خودداری می‌کردند و آن را به حساب سحر یا صنعت‌های بیگانه گذاشته، به آن ایمان نمی‌آوردند; بنابراین، اقتضای حکمت الهی در این بود که نخستین مواجهه «قرآن» با مخاطبانش در قالب‌های بیانی و بلاغی باشد.

وی سپس به اعجاز «قرآن» برای همه مردم - اعم از عرب‌ها و عجم‌ها - اشاره نموده، «قرآن» را از شش وجه، کتابی فوق‌العاده و بی‌نظیر می‌داند که عبارتند از:

«اعجاز تاریخی»; «اعجاز قرآن در بیان استدلال‌ها، شفافیت و رسایی آنها»; «اعجاز در مصونیت قرآن از هرگونه تناقض و ناسازگاری»; «اعجاز در ترسیم جامعه مدنی براساس عدل»; «اعجاز در بیان مطالب اخلاقی» و «اعجاز قرآن در بیان مطالب غیبی» ⁽¹⁾.

5. علاّمه طباطبایی (رضی الله عنه)

علاّمه سید محمدحسین طباطبایی (ت 1405 ق.)، بحث اعجاز «قرآن» را در ذیل آیات 23 و 24 سوره «بقره» مطرح نموده، معتقد است که آیات [وجود] تحدّی در قرآن،

دلالت بر اعجاز «قرآن» داشته و تحدّی «قرآن» عام و در همه جهات است; مانند تحدّی عام در آیه شریفه: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ 1 که حکایت از اعجاز «قرآن» در جنبه‌های گوناگون دارد ⁽¹⁾.

از نگاه ایشان، اگر تحدّی فقط در بلاغت «قرآن» و اسلوب زبانی آن بود، نمی‌باید از حد عرب‌های خاص فراتر برود؛ درحالی‌که آیه شریفه، همه انس و جن را مورد خطاب قرار داده بود، [پس] معلوم می‌شود که اعجاز «قرآن» تنها از نظر اسلوب زبانی نیست. هم‌چنین اگر صفت خاصی غیر از بلاغت و جزالت اسلوب به تنهایی مورد نظر تحدّی «قرآن» بود، می‌باید خطاب «قرآن» متوجّه گروهی خاص باشد؛ حال آن‌که تحدّی، عام و برای همه است. عمومیت خطاب تحدّی، حکایت از آن دارد که خداوند همگان را به همانند آوری دعوت کرده است; بنابراین، «قرآن» برای همه معجزه است و اختصاصی به گروه خاصی ندارد و غیر از بلاغت قرآن، جهت خاص دیگری (مانند معارف، اخلاق، قوانین صالح، اخبار غیبی و...) به تنهایی مورد نظر «قرآن» نیست; چرا که هریک از آن جهات را گروه خاصی از انس و جن می‌فهمند ⁽²⁾.

بنابراین «قرآن کریم»، هم برای بلیغ‌ترین و فصیح‌ترین افراد در فصاحت و بلاغت معجزه است و هم برای حکما با حکمت‌هایش و هم برای علما در مطالب علمی و هم برای جامعه‌شناسی در مسائل اجتماعی و هم برای قانون گذاران در قوانین و مقررات و هم برای سیاست‌گذاران در سیاست و هم برای حکّام در حکومت و خلاصه برای همگان در حقایقی که راهی برای کشف آن ندارند; مانند امور غیبی و مواردی که انسان در شناخت آن حقایق دچار سردرگمی است ⁽³⁾.

از نگاه ایشان هیچ عاقلی به خود جرأت نمی‌دهد کتابی بیاورد و ادعا کند که آن کتاب هدایت برای تمامی مردم عالم است و آن‌گاه حاوی اخبار غیبی از گذشته و آینده

نباشد؛ آن هم در ابواب مختلف از داستان گذشتگان و امور غیبی نسبت به آینده، به شکلی که هیچ‌یک از آنها کوچک‌ترین تخلّفی از واقع نکند ⁽¹⁾. علامه طباطبایی برای اعجاز علمی، اعجاز غیبی، اعجاز از حیث عدم اختلاف، اعجاز از جهت آورنده «قرآن» و اعجاز «قرآن» از نظر بلاغت، نمونه‌ها و مطالبی را ذکر می‌نماید.

6. آیة الله خوئی (رضی الله عنه)

سید ابوالقاسم خوئی، در کتاب ارزشمند البیان فی تفسیر القرآن بحث گسترده‌ای در [مورد] اعجاز «قرآن» داشته، بر این باور است که اعجاز «قرآن» به جهت خاصی مربوط نمی‌شود; چرا که «قرآن» از جهات گوناگون معجزه بوده و بی‌نظیر است; گرچه مهم‌ترین و بالاترین وجه اعجاز «قرآن» در صدر اسلام، اعجاز بلاغی «قرآن» بوده است; زیرا عرب آن زمان، خود را در بلاغت سرآمد روزگار می‌دانست و طبیعی است که معجزه هر پیامبری باید در حوزه‌ای باشد که کارآمدترین موضوع آن زمان قرار گیرد; لذا اعجاز «قرآن» در نخستین نگاه، همان «بلاغت» است. آیة الله خوئی پس از وجه بلاغت، وجوه دیگر اعجاز «قرآن» را تا آن‌جا که تاکنون شناخته] شده [و دانشمندان بر آن اعتراف دارند، به شرح ذیل بیان می‌کند:

آیة‌الله خوئی (رضی الله عنه) در پایان این وجوه می‌افزاید: شخصیت علی (علیه السلام) که شخصیتی ممتاز در فصاحت، بلاغت، معارف الهی و سایر علوم بوده، وقتی او اعجاز «قرآن» را تصدیق می‌کند و بیان می‌دارد که «قرآن» فقط وحی الهی است، این نکته بیانگر آن است که اعجاز «قرآن» در مرتبه بلندی قرار دارد که باید برای درک آن تلاش فراوان نمود ⁽¹⁾.

7. امام خمینی (رحمه الله)

حضرت روح الله موسوی خمینی (ت 1365 ق.)، در مورد اعجاز «قرآن» نظریه نوینی دارد. ایشان نخست بر وجوه اعجاز رایج بین دانشمندان مسلمان از فصاحت و بلاغت، خبر از غیب، اتقان معانی، جامعیت آن و دیگر وجوه می‌فرماید:

حسن ترکیب و لطف بیان، غایت فصاحت و نهایت بلاغت و کیفیت دعوت و اخبار از مغیبات و احکام و اتقان تنظیم عائله و امثال آن، هریک مستقلا اعجازی فوق طاقت و خارق عادت است ⁽²⁾.

از نگاه امام خمینی، این‌که «قرآن» شریف به فصاحت معروف شد و این اعجاز در بین سایر معجزات مشهور آفاق گشت، برای این بود که در صدر اول، اعراب را این تخصص بود و فقط این جهت از اعجاز را درک کردند ⁽³⁾.

ایشان هم‌چنین جامعیت «قرآن» را به عنوان معجزه و کتابی فوق‌العاده مورد تأکید قرار داده و معتقدند «قرآن» کتابی است که مصالح شخصی، اجتماعی، سیاسی، کشور داری و بیان همه چیزها در آن آمده است ⁽⁴⁾.

از سوی دیگر، حضرت امام راحل، اعجاز «قرآن» را در تهذیب نفوس و راه انسان‌سازی آن می‌داند; یعنی پدیده‌ای که آن را از هر کتاب دیگری ممتاز نموده و در حدّ اعجاز بالا برده است:

«از مقاصد و مطالب آن، دعوت به تهذیب نفوس و تطهیر بواطن از ارجاس طبیعت

و تحصیل سعادت و بالجمله، کیفیت سیر و سلوک الی‌اللّه است» ⁽¹⁾.

ایشان هم‌چنین در جای دیگری می‌فرماید: «هرکس به عرفان «قرآن» و عرفای اسلام که کسب معارف از «قرآن» نمودند، نظر کند... می‌فهمد و برای او، تصدیق به این‌که کتاب وحی الهی و این معارف، معارف الهیه است، مؤونه‌ای ندارد» ⁽²⁾.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

7. اعجاز قرآن از نگاه علمای اهل سنّت

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با وجوه اعجاز «قرآن» از نگاه علمای سنّی، به منظور تطبیق با دیدگاه علمای شیعه و پی بردن به جزئیات بیشتری از وجوه اعجاز «قرآن»؛ 2) تبیین استدلالی اعجاز «قرآن».

دانشمندان اهل سنت نیز در تبیین اعجاز «قرآن» و وجوه آن تحقیق و بررسی فراوان نموده‌اند و هریک اثری مستقل یا بخشی از کتاب خویش را به آن اختصاص داده‌اند. در این درس به آرای هفت تن از مشهورترین آنان اشاره می‌شود:

1. خطّابی

ابی سلیمان، حمد بن محمد بن ابراهیم خطّابی بستی (ت 388 ق.) ادیبی ماهر در زبان عربی بود که کتابش را در اعجاز، تحت عنوان بیان اعجاز القرآن نگاشته است. او معتقد بود که پیامبر (صلی الله علیه و آله) تمامی اعراب را به آوردن مانند «قرآن» دعوت نمود؛ ولی آنها در این کار ناتوان بودند، با آن‌که قوم پیامبر (صلی الله علیه و آله) (یعنی قریش) در علم فصاحت و بلاغت سخن از جایگاه بلندی برخوردار بودند و در بین آنها فصحای بزرگ و شعرای معروف و سرآمدی بود. اگر برای آنها مقدور بود که کلامی هم‌چون «قرآن» ارائه کنند، از آن دریغ نمی‌کردند و به جنگ با پیامبر (صلی الله علیه و آله) متوسل نمی‌شدند ⁽¹⁾.

از نگاه خطّابی «قرآن» معجزه است; زیرا دارای فصیح‌ترین الفاظ بوده، در زیباترین قالب‌های جمله بیان شده و دربردارنده کامل‌ترین و صحیح‌ترین معانی است ⁽²⁾.

2. باقلانی

ابی‌بکر محمد بن طیب باقلانی (ت 403 ق.) از بزرگ‌ترین متکلمان اشعری در زمان خود بود. او کتاب اعجاز القرآن را برای تبیین وجوه اعجاز «قرآن» نگاشت و با استناد به دیدگاه اصحاب و بزرگان معاصر خود، اساسی‌ترین وجوه اعجاز «قرآن» را در سه حوزه برشمرد:

الف) اخبار غیب;

ب) کتاب علمی از پیامبر امّی;

ج) بلاغت و فصاحت ⁽¹⁾.

وی در ترسیم بلاغت «قرآن» معتقد بود که بلاغت دارای انواع ده‌گانه است که همه آنها در «قرآن» موجود و عبارتند از: ایجاز، تشبیه، استعاره، تلاؤم، فواصل، تجانس، تصریف، تضمین، مبالغه و حسن بیان ⁽²⁾. باقلانی سپس به شرح هر یک از موارد مزبور پرداخته، برای همه آنها نمونه‌هایی از «قرآن» ذکر می‌کند و در پایان کتاب خود می‌نویسد: «قرآن والاترین مراتب بیان را داراست و زیباترین مراتب بیان آن‌جاست که تمامی وجوه حسن، اسباب و روش‌های آن از نظم سازگار، سلامت و روانی آن بر زبان و جای گرفتن در قلب و... فراهم شده باشد» ⁽³⁾.

3. جرجانی

ابی‌بکر عبدالقاهر بن عبدالرحمن جرجانی (ت 471 ق.) - مؤسس علم معانی و بیان - معتقد به بلاغت و نظم «قرآن» به عنوان روشن‌ترین معجزه «قرآن» است. وی دو کتاب دلائل الاعجاز فی علم المعانی و اسرار البلاغة را جهت تبیین اعجاز «قرآن» نگاشته است. جرجانی اساسی‌ترین وجه اعجاز را در نظم و تألیف «قرآن» می‌داند، نه معانی بلند.

از نگاه وی تحدّی «قرآن» بر آن بود که مخالفان «قرآن» الفاظی مانند «قرآن» بیاورند

که دارای نظم قرآنی باشد؛ هرچند از نظر معنا همسان «قرآن» نباشد; زیرا «قرآن» می‌گوید: ده سوره بیاورید؛ گرچه مفتریات باشد و شرافت «قرآن» فقط در نظم و بلاغت آن است، اگر چه معنا هم ساختگی باشد; چرا که شما به تحدّی در معنا فراخوانده نشده‌اید ⁽¹⁾.

البته باید اذعان نمود که این نظر ایشان، صحیح و قابل قبول همگان نیست; زیرا معانی «قرآن» نیز معجزه است و تعبیر «مثله» که در همه آیات تحدّی ذکر شده، فراگیر است و شامل الفاظ، معانی و دیگر ویژگی‌های آن می‌شود.

وی معتقد است که نظم در کلام، دارای مراتب و درجاتی است و چه‌بسا برای هر نظمی، نظمی بهتر و کامل‌تر یافت می‌شود و نیز تألیف و ساختار کلام، دارای مراتب شدت و ضعف است; ولی در مورد «قرآن»، هر کسی به تألیف و نظم کلام آشنا باشد، در می‌یابد که نظم موجود در قرآن، بهترین نظم بوده و انسان از ارائه اثری همتای آن ناتوان است ⁽²⁾.

4. فخر رازی

أبی عبدالله محمّد بن عمر بن حسین فخر رازی (ت 606 ق.) صاحب تفسیر مفاتیح الغیب و متکلّم و مفسر، در مورد اعجاز «قرآن» معتقد است که «قرآن کریم» در اوج فصاحت بوده، شامل تمامی فنون کلام است. اثبات اعجاز «قرآن» از نظر او از دو طریق حصری ممکن است:

نخست مقایسه «قرآن» با دیگر کتاب‌ها و خطبه‌ها که در آن صورت، «قرآن» یا مساوی با سایر کلام فصحاست و یا برتر از آنها و در صورت برتری، یا برتری به حدّی نیست که خارق عادت باشد و یا برتری در حدّی است که خارق عادت بوده و نقض عادت می‌کند. شکل اول؛ یعنی تساوی «قرآن» با کلام سایر فصحا و شکل دوم، یعنی برتری به حدّی که خارق عادت نیست، هر دو در مورد قرآن و به هنگام مقایسه آن با

دیگر کلام‌ها نادرست است; پس باید شکل سوم، صحیح باشد; زیرا حالت دیگری متصوّر نیست ⁽¹⁾.

دوم: شأن «قرآن» از دو صورت خارج نیست، یا در اوج فصاحت و در حدّ معجزه است و یا چنین نیست. اگر صورت اول باشد، روشن است که اعجاز «قرآن» ثابت شده است و اگر صورت دوم باشد، یعنی «قرآن» در اوج فصاحت نبوده است، پس باید معارضه با آن ممکن باشد; ولی عدم معارضه و نیاوردن اثری همتای «قرآن» - با توجه به این‌که بر فرض مذکور، معارضه ممکن بوده و انگیزه هم بر آن وجود داشته است - خود، معجزه و امری خارق عادت است ⁽²⁾.

فخر رازی طریق دوم؛ یعنی حصر از راه اوج فصاحت را مناسب‌تر می‌داند و معتقد است که در هنگام مقایسه «قرآن» با دیگر کتاب‌ها، خطبه‌ها و... برتری فصاحت و بلاغت «قرآن» مورد قبول است; زیرا فصاحت عرب در حدّ امور عادی، ولکن فصاحت «قرآن» در حدّ اعلی و در نهایت آن است.

ایشان در تبیین اوج اعجاز فصاحتی قرآنی معتقد است در «قرآن» ویژگی‌هایی است که به اقتضای اولیه موجب کاستی و نقصان در اعجاز فصاحتی آن گردد; اما با توجه به آن ویژگی‌ها، باز «قرآن» در اوج فصاحت و بلاغت است و آن ویژگی‌ها عبارتند از: «عدم توصیف مشاهدات»، «مراعات صدق»، «عمومیت فصاحت آن»، «تکرار عبارات قرآن»، «جامعیت» و نظایر آن ⁽³⁾.

5. زرکشی

بدرالدین محمّد بن عبدالله زرکشی (ت 794 ه-.) از صاحب نظران اهل سنّت در علوم قرآنی و مؤلف کتاب مبسوط البرهان فی علوم القرآن است. وی در نوع سی و هشتم کتاب خود در مجلّد دوم به بحث اعجاز «قرآن» پرداخته و پس از بیان یازده دیدگاه،

نظر اهل تحقیق را - که خود نیز آن را تأیید می‌کند - ذکر می‌نماید. ⁽¹⁾اقوال یاد شده به اختصار عبارتند از:

الف) نظام بر این باور است که خداوند، عقل مردم را از همانند آوری «قرآن» ناتوان ساخت;

ب) اعجاز، مربوط به تألیف خاص «قرآن» است;

ج) به خاطر اخبار از غیب است;

د) اشتمال بر قصص پیشین;

ه-) اخبار از ضمائر و درون افراد;

و) تحدّی «قرآن» مربوط به نظم، صحت معانی و توالی فصاحت آن است;

ز) فصاحت، غرابت اسلوب و سلامت «قرآن» از تمامی عیوب است;

ح) اعجاز در نظم، تألیف و ترکیب عبارات بی‌نظیر قرآنی است;

ط) اعجاز «قرآن» امری ذوقی است که قابل درک هست؛ ولی نمی‌توان تمامی زوایای آن را توصیف نمود;

ی) اعجاز «قرآن» مربوط به استمرار فصاحت و بلاغت آن در تمامی زمانهاست;

ک) اعجاز «قرآن» منحصر در بلاغت «قرآن» است;

ل) قول اهل تحقیق آن است که اعجاز «قرآن» مربوط به همه اموری است که ذکر گردید [غیر از قول به صرفه که آن را ردّ کرده است]; یعنی اعجاز «قرآن» محدود به امر یا موضوع خاصی نیست؛ بلکه همه آنها در کنار هم بیانگر اعجاز است؛ نه هریک به تنهایی; زیرا چه‌بسا برخی از کلام فصحا بتواند با یکی از وجوه مذکور مقابله کند; اما هیچ‌کس نمی‌تواند کتابی بیاورد که تمامی وجوه مذکور را در کنار هم دارا باشد ⁽²⁾.

6. سیوطی

جلال‌الدین سیوطی (ت 911 ق.) از مفسران و صاحب‌نظرانی است که در مورد اعجاز «قرآن»، کتاب معترک الاقرآن فی اعجاز القرآن را تألیف و در آن 35 قول را پیرامون

اعجاز «قرآن» بیان نموده ⁽¹⁾که در این‌جا به برخی از آنها اشاره می‌شود:

الف) [وی] نخستین وجه اعجاز را مربوط به علومی می‌داند که از «قرآن» استنباط می‌شود; زیرا «قرآن» دارای علوم و معارف فراوانی است که در هیچ‌یک از دیگر کتاب‌ها وجود ندارد;

ب) صیانت «قرآن» از تحریف;

ج) زیبایی تألیف «قرآن»;

د) تناسب آیات و سوره‌ها;

ه-) اشتمال آغاز و پایان سوره‌ها بر بلاغتی خاص;

و) وجود آیات شبیه به یک‌دیگر;

ز) آیات به ظاهر متعارض;

ح) وجود ناسخ و منسوخ;

ط) محکم و متشابه;

ی) اختلاف حروف «قرآن» از نظر قرائت و مواردی دیگر.

بحث و بررسی سیوطی پیرامون وجوه اعجاز «قرآن»، به رغم گسترده بودن آن، از جامعیت و استقرای تام برخوردار نیست ⁽²⁾.

7. رافعی

مصطفی صادق رافعی از اندیشمندان معاصر و نویسنده کتاب اعجاز القرآن و البلاغة النبویة است. وی در کتاب خود، فصل مستقلی را به اعجاز «قرآن» اختصاص داده و اعجاز «قرآن» را بر دو امر استوار می‌داند: الف) ناتوانی بشر در مقام معارضه با آن؛ هر چند تصمیم آنها جدی بود; ب) استمرار این ناتوانی در تمام اعصار تاکنون. از این‌رو عجز در هر دوره کافی است ثابت کند تا «قرآن» معجزه است ⁽³⁾.

رافعی معتقد است اعجاز «قرآن» به قلمرو خاصی باز نمی‌گردد؛ بلکه اعجاز آن در بلاغت، اسرار لغوی، کشف مقاصد، تألیف کلام و... است. از این جهت، «قرآن»، هم از نظر تاریخ و هم از جهت مشتمل بودن بر حقایق علمی معجزه بوده و هست; ولکن مهم‌ترین اعجاز «قرآن» به بُعد بیانی و ادبی آن باز می‌گردد ⁽¹⁾. از نظر وی اسلوب «قرآن»، اساس اعجاز «قرآن» است که دربردارنده حسن نظم و ترکیب حروف و کلمات است که عرب از ارائه اثری همتای آن عاجز بود.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

8. وجوه اعجاز قرآن (شخصیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با ویژگی امی بودن پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) ودفع شبهات مربوط به آن بر اساس آیات قرآن؛ 2. تبیین ملازمه بین امّی بودن پیامبر و اعجاز قرآن.

مقدمه

عالمان قرآن‌پژوه، هر یک برای اثبات اعجاز «قرآن» به وجه یا بُعد خاصّی تکیه کرده و دلایل متعددی برای آن ذکر نموده‌اند. در این زمینه برخی از آنها به آیات تحدّی استناد کرده، اعجاز «قرآن» را از جهت شخصی که «قرآن» بر او نازل شده، مطرح ساخته‌اند. با این بیان که قرآن، بشر را به شخص رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) - که آورنده آن است - تحدّی نموده است؛ از این حیث که پیامبر (صلی الله علیه و آله) شخصی امّی بوده و هرگز نزد کسی درس نخوانده; حال آن‌که کتاب او، هم به لحاظ الفاظ و عباراتش و هم از جهت معانی و محتوای آن، پدیده‌ای فوق‌العاده بوده و معجزه است. چنان‌که خداوند حکیم می‌فرماید:

قُلْ لَوْ شاءَ اللّهُ ما تَلَوْتُهُ عَلَیْکُمْ وَ لا أَدْراکُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِیکُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ 1 ; بگو اگر خدا می‌خواست، قرآن را بر شما نمی‌خواندم و شما را از آن باخبر نمی‌ساختم; من مدّت‌ها پیش از آن. در میان شما بودم (و چنین سخنانی از من صادر نمی‌شد) آیا هیچ اندیشه نمی‌کنید؟

از نگاه علاّمه طباطبایی، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) سال‌ها به عنوان فردی عادی در میان مردم

می‌زیست؛ به‌گونه‌ای که نه برای خود امتیاز و تفاوتی با دیگران قائل بود و نه سخنی از دانش و حکمت مطرح کرده بود; حتی کسی از معاصران وی یک بیت شعر یا نثر از او نشنید و در ظرف زمانی چهل سال، نه مقامی کسب کرد و نه یکی از عناوین اعتباری [را] که معیار امتیاز و تقدم است، احراز نمود. ناگهان در چهل سالگی درخشید و کتابی ارائه کرد که بزرگان و خردمندان قومش از آوردن نظیر آن ناتوان شدند و زبان ادیبان، فصیحان، بلیغان و شاعران به لکنت افتاد و لال و گنگ گردید و پس از آن‌که کتابش در اقطار زمین منتشر شد، هیچ‌کس جرأت نیافت تا در مقام معارضه با آن برآید. نه خردمندی این فکر خام را در سرش پرورید، نه دانشمندی چنین هوسی کرد و نه زیرک هوشیاری اجازه چنین کار و اقدامی را به خود داد.

سرانجام دشمنانش درباره او چنین قضاوت کردند که در آن سفر تجاری که به شام داشته، احتمال دارد که در آن‌جا قصص کتاب خود را از راهبان آن سرزمین گرفته باشد; حال آن‌که می‌دانیم که سفرهای آن حضرت به شام، محدود و کوتاه مدّت بوده; زیرا سفری که در آن با عموی خود (ابوطالب) همسفر بود، در آن هنگام هنوز به سن بلوغ نرسیده بود و سفری دیگر با میسره - غلام حضرت خدیجه (علیها السلام) - انجام داد که در آن ایام بیست و پنج ساله بود. علاوه بر این‌که گروهی که با او بودند؛ شب و روز همراه آن حضرت بودند. بر فرض محال، اگر در آن سفر از کسی مطلبی فرا گرفته باشد، چه ربطی به این همه علوم و معارف بی‌پایان «قرآن» دارد؟ این همه حکمت و حقایق در آن زمان مطرح نبود. [وی] این فصاحت و بلاغت را که همه بلیغان جهان در برابرش تسلیم شدند و زبان فصیحان در برابرش گنگ گردید، از چه کسی آموخته است؟

توجیه دیگر مخالفان پیامبر (صلی الله علیه و آله) این بود که گفته‌اند: «وی در مکه گاهی سراغ آهنگری رومی می‌رفته که شمشیر می‌ساخت، ممکن است این مطالب و سخنانش را از او فرا گرفته باشد»; ولی «قرآن» در پاسخ این تهمت می‌فرماید:

وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ یَقُولُونَ إِنَّما یُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسانُ الَّذِی یُلْحِدُونَ إِلَیْهِ أَعْجَمِیٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِیٌّ مُبِینٌ 1 ; ما می‌دانیم که آنان می‌گویند بشری این «قرآن» را به او تعلیم می‌دهد (آیا

فکر نکردند که) زبان کسی که «قرآن» را به وی نسبت می‌دهند، غیر عربی است و این «قرآن» به زبان عربی آشکار است.

هم‌چنین گفته‌اند که بخشی از آموزه‌های خویش را از سلمان فارسی فرا گرفته که از دانشمندان فارس و عالم به مذاهب و ادیان بوده است; حال آن‌که سلمان فارسی در مدینه مسلمان شد و هنگامی به زیارت پیامبر (صلی الله علیه و آله) آمد که بیشتر [قرآن] نازل شده بود; زیرا اکثر «قرآن» در مکه نازل شده بود و آن‌چه در آیات مکی وجود دارد، بیشتر از آن اندازه‌ای است که در آیات مدنی مطرح شده است; بنابراین، سلمان فارسی که یکی از صحابه آن حضرت است، چه نوع معلومات و آموزه‌هایی را به او افزوده است؟! علاوه بر این‌که آنها خود می‌گویند سلمان عالم به مذاهب بود; یعنی به تورات و انجیل; حال آن‌که آن‌چه در «قرآن» بیان شده است، نسبت به آن‌چه در کتب عهدین ذکر شده است، هرگز قابل مقایسه نیست; چرا که تاریخ «قرآن»، متفاوت از تاریخ آنها و داستان‌های آن، مغایر با آن داستانهاست.

هم‌چنین در تورات و انجیل لغزش‌ها و گناهانی به پیامبران الهی نسبت داده [شده] که هر انسان معمولی از چنین نسبتی - حتی به یک کشیش یا به یک مرد صالح عادی - متنفر است و هیچ‌کس چنین جسارت‌هایی را به یکی از خردمندان قوم خود نمی‌کند؛ حال آن‌که «قرآن کریم»، ساحت و دامن پیامبران الهی را از این‌گونه نسبت‌های ناروا پاک و مبرّا دانسته است.

در کتب عهدین، مطالب بی‌ارزش دیگری نیز ذکر شده که نه از حقیقت و واقعیتی گزارش می‌دهد و نه فضیلتی اخلاقی به بشر می‌آموزد; ولی «قرآن مجید» از احکام و معارف آن‌چه را که برای مردم سودمند است، بیان نموده و هرگز با اکثر مطالب مطرح شده در تورات و انجیل شباهتی ندارد ⁽¹⁾.

ویژگی امّی بودن پیامبر (صلی الله علیه و آله)

امّی بودن شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) نمایانگر آن است که «قرآن کریم» که مشتمل بر معارفی جامع، گسترده و بی‌سابقه بوده، به حکم عقل، نمی‌تواند ساخته و پرداخته شخصی او

باشد؛ بلکه دلیلی است بر ارتباط او با خدای متعال و این‌که آن‌چه را که ارائه کرده، صرفاً جنبه وحیانی، الهی و آسمانی دارد. امّی بودن آن حضرت در آیات متعددی از «قرآن» مطرح شده است. مانند آیه 157 سوره «اعراف» که می‌فرماید:

یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الْإِنْجِیلِ ; آنها که از فرستاده خدا - پیامبر «امّی» - پیروی می‌کنند، کسی که صفاتش را در تورات و انجیلی که نزدشان است، می‌یابند.

درباره مفهوم «امّی» که از مادّه «ام» به معنای مادر یا «امت» به معنای جمعیت گرفته شده، در میان مفسران اختلاف نظر است. گروهی آن را به معنای «درس نخوانده» می‌دانند; یعنی به همان حالتی که از مادر متولد شده، باقی مانده و مکتب و استادی را ندیده است; برخی آن را به معنای کسی [می‌دانند] که از میان امت و توده مردم برخاسته؛ نه از میان اشراف، مترفین و جباران; بعضی دیگر هم به مناسبت این‌که مکه را «ام القری» می‌گویند این کلمه را مرادف «مکی» دانسته‌اند ⁽¹⁾. به هر حال، یکی از معروف‌ترین تفسیرهایی که در مورد معنای واژه‌ی «امّی» ذکر کرده‌اند، «درس نخواندن» و «استاد و مکتب ندیدن» است; چنان‌که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) مصداق بارز آن بود.

نگار من که به مکتب نرفت و خط ننوشت به غمزه مسئله آموز صد مدرسّ شد ⁽²⁾

در این‌که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به مکتب نرفت و خط ننوشت، در میان مورخان بحثی نیست و حتی خاورشناسان و مورّخان غیر مسلمان نیز آن را پذیرفته‌اند؛ چنان‌که «کار لایل» می‌گوید: «محمد نزد کسی از استادان بشر درس نخوانده و خطی ننوشته و صنعت خط هم در آن زمان در بلاد عرب جدیدالعهد بود» ⁽³⁾. ویل دورانت نیز در این‌باره معتقد است: «به نظر می‌رسد هیچ‌کس به آموزش خواندن و نوشتن به وی اهتمام نورزیده است و خواندن و نوشتن در آن زمان برای عرب‌ها بی‌ارزش بود و به همین دلیل در کل قبیله قریش تنها هفده نفر بر خواندن و نوشتن توانا بودند» ⁽⁴⁾.

«قرآن کریم» نیز می‌فرماید:

وَ ما کُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کِتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِیَمِینِکَ إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُونَ 1 ; پیش از این نه کتابی می‌خواندی و نه با دست خود چیزی می‌نوشتی تا موجب تردید دشمنانی که می‌خواهند سخنان تو را ابطال کنند، گردد.

اصولاً در محیط حجاز به اندازه‌ای با سواد کم بود که افراد باسواد کاملاً معروف و شناخته شده بودند. در مکه که مرکز حجاز محسوب می‌شد، از مردان تعداد کسانی که می‌توانستند بخوانند و بنویسند، از هفده نفر تجاوز نمی‌کرد و از زنان تنها یک نفر بود که سواد خواندن و نوشتن داشت ⁽¹⁾. مسلّماً در چنین محیطی، اگر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نزد آموزگاری خواندن و نوشتن را آموخته بود، کاملاً معروف و مشهور می‌شد. به فرض این‌که نبوتش را نپذیریم، او چگونه می‌توانست در کتاب خویش با صراحت این موضوع را نفی کند؟ آیا مردم به او اعتراض نمی‌کردند که درس خواندن تو مسلّم است؟ این قرینه روشنی بر امی بودن او است. درهرحال، وجود این صفت در پیامبر تأکیدی در زمینه نبوّت او بود تا هرگونه احتمالی جز ارتباط با خداوند و جهان ماورای طبیعت در زمینه دعوت او منتفی گردد.

پس از بعثت نیز در هیچ‌یک از متون تاریخی نیامده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) خواندن و نوشتن را از کسی فرا گرفته باشد; بنابراین به همان حال امّی بودن تا پایان عمر باقی ماند. البته هیچ مانعی ندارد که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به تعلیم الهی، خواندن یا «خواندن و نوشتن» را بداند، بی‌آن‌که آن را نزد کسی فرا گرفته باشد; زیرا چنین اطلاعی بدون تردید از کمالات آدمی بوده، مکمّل مقام نبوّت است. شاهد این سخن آن است که در روایاتی که از ائمّه (علیهم السلام) نقل شده، می‌خوانیم: پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌توانست بخواند و یا هم توانایی خواندن داشت و هم توانایی نوشتن ⁽²⁾; اما برای این‌که جایی برای کوچک‌ترین تردید برای دعوت او نماند، از این توانایی استفاده نمی‌کرد ⁽³⁾.

امی بودن پیامبر از منظر روایات

اشاره

در پاره‌ای از روایات شیعه، میان خواندن و نوشتن پیامبر (صلی الله علیه و آله) تفکیک شده و بیان گردیده که آن حضرت در دوران رسالت می‌خواند؛ ولی نمی‌نوشته است ⁽¹⁾. به عنوان نمونه، صدوق در علل الشرایع نقل کرده است:

از منت‌های خدا بر پیامبرش این بود که می‌خواند؛ ولی نمی‌نگاشت. در زمانی که ابوسفیان به سوی احد رهسپار شد، عباس (عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) نامه‌ای به آن حضرت نوشت، زمانی نامه رسید که او در یکی از باغ‌های حوالی مدینه بود. پیامبر (صلی الله علیه و آله) نامه را خواند؛ ولی اصحابش را به مضمون نامه آگاه نکرد، [سپس] دستور داد همه به شهر بروند، آن‌گاه آنان را از موضوع آگاه ساخت ⁽²⁾.

ولی در سیره زینی دحلان، جریان نامه عباس برخلاف روایت علل الشرایع آمده است:

«به محض این‌که نامه عباس به پیامبر (صلی الله علیه و آله) رسید، مُهرش را باز کرد; به ابی بن کعب داد تا بخواند; کعب آن را قرائت کرد و پیامبر (صلی الله علیه و آله) امر فرمود که آن را پنهان سازد. آن‌گاه آن حضرت نزد سعد بن الربیع (صحابی معروف) رفته و موضوع نامه عباس را با او در میان گذاشت و از او نیز خواست در آن زمان موضوع را آشکار نسازد» ⁽³⁾.

سید مرتضی به نقل از بحارالانوار می‌گوید: «عقیده شعبی و گروهی از عالمان این است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) از دنیا نرفت، مگر این‌که هم خواند و هم نوشت» ⁽⁴⁾.

سید مرتضی خود به حدیث معروف «دوات و قلم» استناد کرده، می‌گوید:

«در اخبار معتبر و تاریخ‌ها آمده است که آن حضرت در هنگام وفات فرمودند: دوات و قلم بیاورید تا برای شما دستوری بنویسم که پس از من گمراه نشوید» ⁽⁵⁾.

نقد و بررسی

استناد به حدیث «دوات و قلم» استناد قابل قبولی نیست; زیرا این حدیث تصریح نمی‌کند که آن حضرت می‌خواسته با دست مبارک خود بنویسد. امکان دارد پیامبر (صلی الله علیه و آله) خواسته‌اند تا در حضور جمع دستور دهند که بنویسند و آنان را گواه قرار داده، به عنوان شاهد از آنها امضا بگیرد; بنابراین باز این تعبیر که «می‌خواهم برای شما چیزی بنویسم که گمراه نشوید» صحیح است. در اصطلاح ادبی، این‌گونه از تعبیرها «اسناد مجازی» است که در زبان عربی بسیار متداول است.

جریان حدیبیه

در کتاب قصص قرآن ابوبکر عتیق نیشابوری سورآبادی، جریان «حدیبیه» نقل شده و درباره نوشتن صلح‌نامه، آن‌جا که سهیل بن عمرو نماینده قریش به کلمه «رسول‌الله» اعتراض کرد، می‌گوید:

«گفت (سهیل بن عمرو) چنین نبیس: «هذا ما صالح علیه محمد بن عبدالله، سهیل بن عمرو». رسول (صلی الله علیه و آله) گفت مر علی (علیه السلام) را که: «رسول‌الله بمحای»، علی را از دل برنیامد که رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) بمحودی. هرچند که رسول می‌گفت، علی می‌پیچید، رسول (صلی الله علیه و آله) گفت: «انگشت من بر آن نه تا من بمحایم»; زآن‌که رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) امی بود، نبشته ندانستی. علی (علیه السلام) انگشت رسول بر آن نهاد; رسول (صلی الله علیه و آله) بمحود; تا چنان‌که مراد سهیل بود نبشت».

در صحیح مسلم نیز پس از بیان این‌که علی از محو کردن امتناع ورزید، می‌نویسد پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود:

«فارنی مکانها; فاراه مکانها فمحاها و کتب ابن عبدالله; به علی (علیه السلام) گفت: جای کلمه را به من نشان بده، علی (علیه السلام) نشان داد، پیامبر (صلی الله علیه و آله) محو کرد و نوشت: محمد بن عبداللَّه» ⁽¹⁾.

صحیح مسلم در این روایت از یک‌سو می‌نویسد: «پیغمبر در محو کردن از علی کمک خواست» و از طرف دیگر می‌گوید: «پیامبر (صلی الله علیه و آله) محو کرد و نوشت». امکان دارد

در ابتدا به نظر برسد که پس از محو، خود حضرت اقدام به نوشتن کرد; ولی به یقین، مقصود روایت کننده ماجرا این است که علی (علیه السلام) نوشت; چرا که در متن خود حدیث آمده است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای محو از علی (علیه السلام) کمک خواست. البته از تاریخ طبری و کامل ابن اثیر و از روایت دیگر بخاری در باب الشروط تقریباً به‌طور صریح می‌توان دریافت که کلمه دوم را خود پیامبر (صلی الله علیه و آله) به خط خود نوشت; زیرا چنین نقل کرده‌اند:

«فاخذه رسول‌الله (صلی الله علیه و آله) و کتب» ; یعنی «پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله) آن را از علی (علیه السلام) گرفت و خود نوشت». در عبارت طبری و ابن اثیر جمله‌ای اضافه شده است; به این ترتیب:

«فأخذه رسول‌الله و لیس یحسن أن یکتب، فکتب; رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از علی (علیه السلام) گرفت و در حالی که نوشتن را خوب نمی‌دانست، نوشت». روایت طبری و ابن اثیر تأیید می‌کند که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نمی‌نوشته و در حدیبیه به‌طور استثنائی نوشته است.

این روایت شاید نظر کسانی را تأیید کند که می‌گویند: پیامبر (صلی الله علیه و آله) به تعلیم الهی اگر می‌خواست بنویسد، می‌توانست، ولی نمی‌نوشت; همان‌گونه که آن حضرت هرگز نسرود، حتی شعر دیگری را نیز قرائت نکرد; زیرا خداوند شعر را شایسته مقام او نمی‌دانست: وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ إِنْ هُوَ إِلاّ ذِکْرٌ وَ قُرْآنٌ مُبِینٌ 1 .

همان‌گونه که ملاحظه می‌شود، نقل‌ها در جریان «حدیبیه» یکنواخت نیست. در «اسدالغابه» ذیل احوال تمیم بن جراشه ثقفی داستانی از او نقل می‌کند که آشکارا می‌فهماند پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) حتی در دوره رسالت، نه می‌خوانده و نه می‌نوشته است. ثققی می‌گوید:

من و گروهی از ثقیف بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) وارد شدیم و به اسلام ایمان آوردیم، از او خواستیم قراردادی با ما امضاء کند و شروط ما را بپذیرد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هرچه می‌خواهید، بنویسید [و] بیاورید ببینم. ما می‌خواستیم شرط کنیم که ربا و زنا را به ما اجازه دهد. چون خودمان نمی‌توانستیم بنویسیم، به علی بن ابی‌طالب (علیه السلام) مراجعه کردیم; علی (علیه السلام) چون دید ما چنین شرطی داریم، از نوشتن خودداری کرد. از خالد بن سعید بن العاص تقاضا کردیم، علی (علیه السلام) به او گفت: «می‌دانی از تو

می‌خواهند که چه بنویسی؟» او گفت: «من چه کار دارم، هر چه آنها گفتند، من می‌نویسم! بعد که نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) بردند، خود حضرت می‌داند چه کار کند». خالد آن را نوشت و نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله) بردیم. آن حضرت به یک نفر فرمود آن را بخواند، همین که به «ربا» رسید، فرمود: «دست مرا روی کلمه «ربا» بگذار». او چنین کرد و پیامبر (صلی الله علیه و آله) با دست خود آن را محو کرد و این آیه «قرآن» را تلاوت فرمود: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا... 1 شنیدن این آیه به روح ما ایمان و اطمینان بخشید. پذیرفتیم که ربا نخوریم. آن شخص که نامه را می‌خواند، ادامه داد تا به موضوع «زنا» رسید، باز حضرت دست خویش را روی آن کلمه گذاشت و خواند: وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِیلاً 2 ، ⁽¹⁾.

حاصل سخن آن‌که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) براساس تاریخ قطعی، به گواهی «قرآن» و به حکم قراین فراوانی که از تاریخ اسلام استنباط می‌شود، لوح ضمیرش از تعلّم از بشر پاک بوده است. او انسانی است که جز مکتب تعلیم الهی مکتبی ندیده و جز از حق دانشی نیاموخته است. آن کس که خود قلم به دست نگرفته بود، پس از ورود به مدینه و ایجاد امکانات ساده، فوراً نهضت قلم ایجاد کرد و با آن‌که معلمی از بشر ندیده بود، خود، معلم بشر شد.

چیزی که بیش از پیش عظمت و وحیانی بودن «قرآن کریم» را مبرهن می‌کند، این است که این کتاب آسمانی با این همه معارف در باب مبدأ، معاد، انسان، اخلاق، قانون، قصص، عبرت‌ها، موعظه‌ها و با این همه زیبایی در بیان و فصاحت بی‌نظیر، بر زبان کسی جاری شد که خود «امّی» بوده است. آری! برای این‌که آیت بودن این کتاب و وحی بودنش بیشتر آشکار گردد، عنایت ازلی آن را بر بنده‌ای از بندگانش فرو فرستاد که یتیم، فقیر، چوپان، صحراگرد و درس ناخوانده و مکتب نادیده بود ⁽²⁾.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

2.، مصباح یزدی محمدتقی، قرآن‌شناسی، به کوشش محمود رجبی.

9. وجوه اعجاز قرآن (اعجاز بیانی)

اشاره

اهداف: 1) تبیین نکات فصاحتی و بلاغتی ظریف و دقیق «قرآن»، جهت کشف تقلیدناپذیری آن؛ 2) پاسخ به شبهه بشری بودن ساختار عبارات و الفاظ قرآن.

مقدمه

اندیشمندان قرآن‌پژوه برای اثبات اعجاز قرآن، دلایل و نشانه‌های گوناگونی را بیان نموده‌اند؛ از جمله اعجاز تشریعی، اعجاز علمی، اعجاز بیانی و... و برای هر یک از این دلایل نیز آیاتی از «قرآن مجید» نقل و تبیین شده است. در این بخش، به تعریف، شرح و توضیح «اعجاز بیانی» می‌پردازیم. اعجاز بیانی، معمولاً بیانگر بلاغت و نکات بلاغی هر کلام و متن است.

از نگاه جرجانی «شیرینی، حسن و مزیتی که کارشناس سخنان برجسته احساس می‌کند، مربوط به معنایی است که آن سخن در بردارد. پس بلاغت به معنا بستگی دارد; زیرا زیبایی را معنا به لفظ می‌بخشد» ⁽¹⁾.

ابعاد اعجاز بیانی قرآن

می‌توان ابعاد اعجاز بیانی «قرآن کریم» را فهرست‌وار به ده دسته تفکیک نمود:

سید قطب می‌گوید: «یکی از جنبه‌های هماهنگی فنّی در قرآن، پیوستگی معنوی میان اغراض و اهداف آن است که در سیاق آیات و تناسب مقاصد گوناگون دیده می‌شود» ⁽¹⁾;

مهم ترین بخش های اعجاز بیانی

اشاره

استاد معرفت در بحث اعجاز و اعجاز بیانی «قرآن»، اعجاز بیانی را در پنج بخش به شرح زیر خلاصه نموده‌اند:

الف) گزینش کلمات

انتخاب واژگان به‌کار رفته در جمله‌ها و عبارت‌های قرآنی کاملاً حساب شده است، به‌گونه‌ای که اگر کلمه‌ای را از جای خود برداشته، بخواهیم واژه دیگری را جایگزین آن کنیم - که تمامی ویژگی‌های موضع کلمه اصل را ایفا کند - یافت نخواهد شد; زیرا گزینش واژه‌های قرآنی به‌گونه‌ای است که نخست: تناسب آوای حروف کلمات هم‌ردیف آن رعایت گردیده و آخرین حرف از هر کلمه پیشین با نخستین حرف از کلمه پسین هم‌آوا و هماهنگ شده است تا تلاوت «قرآن» روان و آسان صورت گیرد; دوم: تناسب معنوی کلمات با یکدیگر رعایت شده تا از لحاظ مفهومی نیز بافت منسجمی به وجود آید. به علاوه، مسئلهْ فصاحت کلمات، طبق شرایطی که در علم «معانی بیان» قید کرده‌اند، کاملاً لحاظ شده است. این رعایت‌های سه گانه، با ملاحظه و دقّت در ویژگی‌های هر کلمه انجام گرفته‌اند. در مجموع، هریک از واژه‌ها در جایگاه ویژه خود به‌گونه‌ای قرار گرفته که قابل تغییر نخواهد بود. ابن عطیه در این‌باره گوید:

«و کتاب الله سبحانه لو انتزعت منه لقظة ثم أدیربها لسان العرب علی أن یوجد لها نظیر فی موضعها الخاصّ لم یوجد ألبتة ⁽¹⁾; هرگاه واژه‌ای از «قرآن» را از جای خود برداشته و تمامی زبان عرب برای یافتن واژه‌ای مناسب‌تر جست‌وجو شود، بی‌گمان یافت نخواهد شد».

معروف‌ترین شاهد مثال در این زمینه آیه قصاص است:

وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ 2 ; برای شما در اجرای قانون قصاص، تضمین حیات شده است، ای صاحب خردان! باشد که [در رفتار خود] پروا پیشه کنید.

اعراب، زمانی برای تنظیم قانون قصاص از فصحای برجسته خود کمک گرفتند تا کوتاه‌ترین و شیواترین جمله را بسازند. آنها نیز پس از دقّت نظرها و بررسی‌های مکرّر، بر تنظیم عبارت «القتل أنفی للقتل» اتفاق‌نظر نمودند؛ یعنی «کشتن قاتل بهترین بازدارنده

از ارتکاب جنایت قتل است»; ولی چند اشکال بر این عبارت وارد است:

نخست: هیچ چیزی خود را نفی نمی‌کند; آنان از لحاظ ادبی مرتکب اشتباه بزرگی شدند که قتل را نافی قتل شمردند; زیرا قتل نافی را در عبارت مذکور، مطلق آورده‌اند؛ در صورتی که قتل اگر به عنوان قصاص انجام شود، نافی قتل خواهد بود؛ ولی واژه «قصاص» چنین مشکلی را ندارد.

دوم: در مقابله قصاص با حیات در آیه فنّ «طباق» به‌کار رفته که جمع بین ضدّین و ائتلاف میان متنافرین است; زیرا قصاص - که نوعی قتل به شمار می‌رود - ضدّ حیات است که در آیه، موجب حیات به شمار آمده است!

سوم: در عبارت یاد شده، «افعل التفضیل» به کار رفته که از نظر ادبی دچار مشکل حذف «مفضَّل علیه» گردیده و موجب ابهام شده است; زیرا معلوم نیست که قتل از چه چیزی باز دارنده‌تر است؛ ولی در آیه، چنین مشکلی هم وجود ندارد.

چهارم: از نظر ادبی، آیه «قرآن» جنبه ایجابی دارد و عبارت یاد شده جنبه نفی; حال آن‌که در سخن‌سنجی، عبارت اثباتی برتر از عبارت سلبی است.

پنجم: به‌کاربردن واژه «قصاص»، تداعی‌گر عدالت قانونی است (قانونی که از عدالت ناشی می‌شود)؛ در صورتی که به‌کار بردن واژه «قتل» در عبارت مذکور فاقد این ویژگی است. علاوه بر این‌که لفظ قتل در ابتدا حالت تنفّر و انزجار را برمی‌انگیزد، برخلاف واژه «قصاص» که حالت عدالت خواهی، انبساط خاطر و تشفّی را ایجاد می‌کند.

نمونه‌هایی از این قبیل بسیارند که در کتاب التمهید به برخی از آنها اشاره شده است ⁽¹⁾.

ب) سبک و شیوه بیان

اسلوب و شیوه بیان قرآنی - در عین حال که موجب جذب و کشش عرب گردید - به‌هیچ‌یک از اسلوب‌ها و شیوه‌های متداول عرب شباهتی ندارد. این از شگفتی‌های

سخنوری است که سخنور سبکی بیافریند که به رغم خارج بودن از شیوه‌های سخن متعارف آنان، مورد پذیرش و پسند شنوندگان قرار گیرد. شگفت‌آورتر آن‌که از تمامی محاسن شیوه‌های کلامی متعارف بهره گرفته، بی‌آن‌که از معایب آنها چیزی در آن یافت شود.

شیوه‌های سه‌گانه‌ی متعارف (شعر، نثر و سجع) هریک از محاسن و معایبی برخوردار هستند. سبک قرآنی، جذابیت و ظرافت شعر، آزادی مطلق نثر و حسن و لطافت سجع را داراست، بی‌آن‌که در تنگنای قافیه و وزن گرفتار آمده، دچار پراکنده‌گویی شده و یا تکلّف و تحمّل دشواری به خود راه دهد. همین امر مایه حیرت سخن‌دانان عرب گردید و خود را در مقابل سخنی یافتند که شگفت‌آفرین است و در عین غرابت و تازگی، از جذابیت و ظرافت ویژه‌ای برخوردار است که در هیچ‌یک از انواع کلام متعارف آنان یافت نمی‌شود.

آری! بیان رسا و دلپذیر «قرآن»، گرچه شعر نیست; ولی ویژگی شعر را داراست; حتی بر [اساس] شیواترین آهنگ‌های وزین عرب تنظیم گردیده - چنان‌که در بخش «نظم آهنگ» «قرآن» خواهیم آورد - بی‌آن‌که در تنگناهای شعری قرار گیرد. «قرآن» متانت نثر و استواری کلام آزاد را نیز داراست; چنان‌که در چینش و گزینش کلمات و واژه‌ها راهش گسترده است و هرگز با دشواری مواجه نمی‌شود. هم‌چنین این سخن شیوای الهی از زیبایی‌های سجع و کلام موزون به خوبی بهره‌مند است; بنابراین، جامع محاسن انواع کلام و فاقد تمامی معایب آنها گردیده است ⁽¹⁾.

ج) نظم آهنگ قرآن

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های اعجاز بیانی قرآن، نظم آهنگ واژگانی آن است. این جنبه، چنان زیبا و شکوهمند است که اعراب را ناچار ساخت تا از همان روز نخست اقرار کنند که کلام «قرآن» از توانایی بشر خارج است و تنها می‌تواند سخن خداوند باشد.

هنگام گوش جان سپردن به آوای قرآن، نخستین حالتی که اذهان را به خود جلب می‌کند، نظام بدیع و شیوای صوتی آن است. در این نظام، حرکات و سکنات واژگان به

شکلی آرایش شده که به هنگام شنیدن، آوایی دلنشین به گوش می‌رسد; آوایی که شوری در دل‌ها می‌اندازد و نشاطی در جآنها می‌دمد. از جهتی، حروف «مدّ و غنّه» در کلمات آن به شکلی حساب شده نشسته‌اند؛ به‌گونه‌ای که می‌توانند به پژواک صدا، آوایی بخشیده و به تنفس قاری کمک کنند تا به سر حدّ فاصله و آن‌جایی که استادان ترتیل به‌گونه قراردادی وضع کرده‌اند، برسد و نفسی تازه کند.

در هنگام تلاوت قرآن، آهنگ درونی آن کاملاً حسّ می‌شود. این آهنگ در سوره‌های کوتاه با فاصله‌های نزدیک آن و به‌طور کلی در تصویرها و ترسیم‌ها بیشتر نمایان است و در سوره‌های بلند، کمتر؛ امّا همواره نظام آهنگ آن ملحوظ است; چنان‌که در سوره نجم می‌خوانیم:

وَ النَّجْمِ إِذا هَوی* ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوی* وَ ما یَنْطِقُ عَنِ الْهَوی* إِنْ هُوَ إِلاّ وَحْیٌ یُوحی* عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوی* ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوی* وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلی* ثُمَّ دَنا فَتَدَلّی* فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی* فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی* ما کَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأی* أَ فَتُمارُونَهُ عَلی ما یَری* وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْری* عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهی* عِنْدَها جَنَّةُ الْمَأْوی* إِذْ یَغْشَی السِّدْرَةَ ما یَغْشی* ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی* لَقَدْ رَأی مِنْ آیاتِ رَبِّهِ الْکُبْری* أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّتَ وَ الْعُزّی* وَ مَناةَ الثّالِثَةَ الْأُخْری* أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی* تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزی 1 .

این فاصله‌ها تقریباً وزنی مساوی دارند - اما نه براساس نظام عروض عرب - و قافیه نیز در آن رعایت شده است و این هر دو به علاوه ویژگی دیگری است که مانند وزن و قافیه ظاهر نیست و از هم‌سازی حروف واژگان و هماهنگی کلمات در درون جمله‌ها یک ریتم موسیقیایی پدید آورده است. ویژگی اخیر به دلیل حسّ داخلی و ادراک موسیقیایی باعث می‌شود تا میان یک ریتم و ریتم دیگر هرچند که فاصله‌ها و وزن یکی باشد - تفاوت وجود داشته باشد. نظم آهنگ در این‌جا به پیروی از نظام موسیقیایی جمله، نه کوتاه است و نه بلند و طولی میانه دارد و با تکیه بر حرف «روی» ⁽¹⁾

فضایی سلسله‌وار و داستان‌گونه یافته است. تمام این ویژگی‌ها لمس شدنی است و در برخی فاصله‌ها بسیار نمایان‌تر; مانند: أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّتَ وَ الْعُزّی* وَ مَناةَ الثّالِثَةَ الْأُخْری پس اگر بگوییم: أَ فَرَأَیْتُمُ اللاّتَ وَ الْعُزّی وَ مَناةَ الثّالِثَةَ قافیه از دست می‌رود و به آهنگ آسیب وارد می‌شود و اگر بگوییم: أ فرأیتم اللات و العزی و مناة الاخری وزن به هم می‌خورد و نیز در آیه: أَ لَکُمُ الذَّکَرُ وَ لَهُ الْأُنْثی* تِلْکَ إِذاً قِسْمَةٌ ضِیزی اگر گفته شود: «ألکم الذکر وله الانثی، تلک قسمة ضیزی» آهنگ کلام که با کلمه «اذاً» قوام یافته مختل می‌شود. البته این سخن بدان معنا نیست که کلمه‌ی «الأخری» یا «الثالثة» یا «اذاً» حشو و زاید است و فقط برای پر کردن وزن و قافیه آمده؛ بلکه وظیفه مهم‌تر این واژگان، مساعدت برای رساندن معانی است و این یکی دیگر از ویژگی‌های فنی قرآن است که کلمه هم برای رساندن معنا ضروری است و هم آهنگ را قوام می‌بخشد و هر دوی این وظایف در یک سطح انجام می‌گیرند و هیچ‌کدام بر دیگری برتری نمی‌یابند.

بنابراین، نظم آهنگ در آیه‌ها و فاصله‌ها در جای جای آیات «قرآن» آشکار است. دلیل این سخن نیز آن است که اگر کلمه‌ای را که به شکلی خاص به‌کار رفته، به صورت قیاسی دیگر کلمه برگردانیم یا واژه‌ای را حذف و یا جابه‌جا نماییم، در این نظم آهنگ اختلالی به وجود می‌آید.

د) وحدت موضوعی (تناسب معنوی آیات)

یکی دیگر از ویژگی‌های قرآن، وجود تناسب معنوی میان آیات هر سوره است; هرچند یک‌جا نازل نشده و به صورت پراکنده و با فاصله‌های زیاد یا کم نازل شده باشند؛ زیرا پراکندگی در نزول آیات که به جهت مناسبت‌های گوناگون بوده - طبیعتاً - اقتضا می‌کند میان هر دسته آیاتی که به مناسبتی نازل گشته با دسته دیگر که به مناسبت دیگری نازل شده، رابطه و تناسبی وجود نداشته باشد و این پراکندگی در نزول باید در چهره مجموع آیات هر سوره به خوبی هویدا باشد. در صورتی که با دقتی که دانشمندان - به‌ویژه در عصر اخیر - در محتوای سراسر هر سوره انجام داده‌اند، به این نتیجه رسیده‌اند که هر سوره، هدف یا اهداف خاصّی را دنبال می‌کند که جامع میان آیات است و امروزه به نام «وحدت موضوعی» در هر سوره خوانده می‌شود. همین

وحدت موضوعی است که وحدت سیاق سوره را تشکیل می‌دهد و مسئله اعجاز در همین نکته است که پراکندگی در نزول، عدم تناسب را اقتضا می‌کند؛ با آن‌که تناسب و وحدت سیاق در هر سوره به خوبی مشهود است و برخلاف مقتضای طبع پراکندگی در نزول می‌باشد!

دانشمندان بر این ادّعا دلایلی دارند که از جمله‌ی آنها، تفاوت در عدد و کمیت آیات سوره‌هاست. این تفاوت در عدد آیات هر سوره نمی‌تواند اتفاقی باشد; زیرا اتفاقی بودن یعنی نسنجیده، عاری از حکمت و بی‌سبب بودن و صدور هرگونه عمل حساب نشده از فاعل حکیم ممتنع است; بنابراین، هر سوره هدفی را دنبال می‌کند که با پایان یافتن بیان هدف، سوره پایان می‌یابد و اختلاف در عدد آیات هر سوره معلول همین علّت است.

مفسّران متأخّر؛ از جمله علامه طباطبایی و نیز سید قطب به این حقیقت پی برده و در پی آنند تا به اهداف ویژه هر سوره دست یابند و تا حدودی نیز در نیل به این هدف پیشرفت کرده‌اند؛ سید قطب در مقدمه تفسیر هر سوره، طبق برداشت خود، هدف آن را به صورت کوتاه توضیح می‌دهد. یکی از شاگردان وی به‌نام عبدالله محمود شحاته نیز کتابی به‌نام «أهْدافُ کُلِّ سُورَة وَ مَقاصِدِها» تألیف نموده و تلاش نموده تا اهداف هر سوره را مشخص نماید که تا اندازه‌ای هم موفق بوده است. او از سوره «بقره» شروع نمود و تا سوره «جاثیه» ادامه داد و مجموعاً در 45 سوره این هدف را دنبال کرد.

علمای بلاغت، از دیر زمان، «حسن مطلع و حسن ختام» در هر سوره را از جمله محسنات بدیعی قرآنی دانسته‌اند؛ بدین‌ترتیب که هر سوره با مقدمه‌ای ظریف آغاز شده و با خاتمه‌ای لطیف پایان می‌یابد. چنان‌که می‌گویند: ضرورت بلاغت اقتضا می‌کند که سخنور، سخن خود را با ظرافت تمام به‌گونه‌ای آغاز کند که هم در شنونده ایجاد آمادگی کند و هم اشاره‌ای باشد به مقصود اصلی کلام. این‌گونه شروع سخن، «براعت استهلال» نامیده می‌شود; یعنی ورزیدگی و هنرمندی در جلب نظر شنونده در آغاز سخن. درباره «حسن ختام» نیز می‌گویند: لازم است که متکلم سخن خود را با لطافت کامل پایان بخشد; زیرا این آخرین جملاتی است که اثر آن در ذهن شنونده باقی می‌ماند; پس باید سعی کند تا با شیواترین و رساترین عبارت‌ها سخن خود را پایان بخشد.

یادآوری لازم: برخی، علاوه بر تناسب آیات، مسئله تناسب سوره‌ها را نیز مطرح ساخته و خواسته‌اند ترتیب موجود میان سوره‌ها را توقیفی بدانند; حال آن‌که هیچ تناسب معنوی میان سوره‌ها با یک‌دیگر وجود ندارد و هرگز ترتیب موجود بین سوره‌ها توقیفی نیست; بلکه پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و به دست صحابه، از روی برخی مناسبت‌های اعتباری - مثلاً بزرگی و کوچکی سوره‌ها و از این قبیل - انجام گرفته است.

ه-) نکته‌ها و ظرافت‌ها

از ویژگی‌های دیگر قرآن، دقت در کاربرد نکات بدیعی و ظرافت‌های سخن‌وری است. در «قرآن» انواع استعاره‌ها، تشبیه، کنایه، مجاز و نکته‌های بدیعی به حدّ وفور به‌کار رفته است. سخن‌دانان پذیرفته‌اند که تشبیه‌های قرآنی متین‌ترین تشبیه‌هایی است که در کلام عرب یافت می‌شود; این تشبیهات، جامع محاسن و نکات بدیعی بوده، رساترین بیان در ارائه فنّ ترسیم معانی شناخته شده‌اند.

ادیب بزرگ جهان عرب - ابن اثیر - درباره تشبیه مفرد به مفرد سخن گفته و از قرآن آیه: وَ جَعَلْنَا اللَّیْلَ لِباساً 1 را مثال می‌آورد. به گفته وی، «قرآن» شب هنگام را به پوششی هم‌چون لباس تشبیه نموده؛ زیرا تاریکی شب افراد را از دید یک‌دیگر پنهان می‌دارد تا اگر از دشمنی بخواهد بگریزد یا در کمین او بنشیند و یا چیزی را از دید دیگران پنهان دارد، از تاریکی فراگیر شب می‌تواند بهترین بهره را ببرد. ابن اثیر می‌گوید: این از تشبیهاتی است که جز در «قرآن» در جای دیگر نمی‌توان آن را یافت؛ زیرا تشبیه تاریکی فراگیر شب به پوشش تن، از جمله ظرافت‌هایی است که «قرآن» به آن آراسته است و در دیگر کلام منثور و منظوم عرب یافت نمی‌شود. هم‌چنین است آیه هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ که همسران را هم‌چون پوششی برای یک‌دیگر ترسیم نموده است. این از ظریف‌ترین تشبیهات به شمار می‌رود؛ همان‌گونه که لباس زینتی برای انسان است و عورت و نادیدنی‌های اندام او

را پوشانده، او را از گزند سرما و گرما حفظ می‌کند، همین‌گونه همسر [نیز] زینت بخش حیات و پوشش زشتی‌هاست و] مرد را [از لغزش‌ها و فرو افتادن در چرکی‌ها نگاه می‌دارد.

او می‌گوید: «از تشبیهات زیبا و جالب قرآن، آیه نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ 1 است و آن اندازه این تشبیه گویا و دقیق است که به حقیقت بیش از مجاز می‌ماند؛ زیرا «حرث» زمین آماده کشت است که «رحم» بدان تشبیه شده و زمین آماده‌ای برای کشت فرزندان است» ⁽¹⁾.

چکیده

الف) گزینش کلمات; ب) سبک و شیوه بیان; ج) نظم آهنگ «قرآن»; د) وحدت موضوعی یا تناسب معنوی آیات; ه-) نکته‌ها و ظرافت‌ها.

تحمّل دشواری به خود راه دهد.

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

5.، کاشف الغطاء شیخ محمدحسین، الدین والاسلام، ج 2.

10. وجوه اعجاز قرآن (معارف عالی)

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با محتویات معرفتی و تشریعی «قرآن»؛ جهت اثبات تقلیدناپذیری آن به لحاظ محتوا؛ 2) تبیین رابطه‌ی بین معارف «قرآن» و اعجاز آن؛ 3) مقایسه میان معارف «قرآن» با دیگر متون آسمانی موجود؛ به منظور اثبات الهی و وحیانی بودن کلام و معارف قرآن.

مقدمه

«قرآن کریم» که قانون اساسی و اصلی‌ترین منبع تشریع و قانون‌گذاری در دین مبین اسلام به شمار می‌رود، همه ابعاد زندگی بشر و نیازهای گوناگون وی در محیط خانواده و جامعه و نیز حوزه‌های فردی و جمعی او را در نظر گرفته و در همین راستا، عالی‌ترین و کارآمدترین قوانین و مقرّرات را وضع نموده است تا بتواند در تمامی اعصار و قرون، پاسخگوی نیازمندی‌ها و خواسته‌های مشروع و طبیعی انسان باشد; قرآن‌پژوهان و کارشناسان علوم قرآنی از این ویژگی به «اعجاز تشریعی» یا «اعجاز در معارف» تعبیر کرده‌اند. از نگاه استاد معرفت، انسان همواره پرسش‌هایی درباره هستی و راز آفرینش با خود داشته و پیوسته در تلاش بوده تا پاسخ‌های قانع کننده‌ای برای آن بیابد; سؤال‌هایی از این قبیل که از کجا آمده؟ چرا آمده و به کجا می‌رود؟ ولی تاکنون هیچ‌یک از علوم و معارف بشری نتوانسته‌اند پاسخ‌های درست و قانع کننده‌ای به این پرسش‌ها بدهند; لذا «قرآن» می‌فرماید: وَ ما أُوتِیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاّ قَلِیلاً 1 ; و هر آن‌چه از دانش به دست آورده‌اید،

اندکی بیش نیست، ولی آن‌گونه که «قرآن» عرضه کرده، دین پاسخ همه این پرسش‌ها را به‌گونه‌ای کافی و وافی داده است; بنابراین، در سوره «ابراهیم» می‌خوانیم: وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ 1 ; و آن‌چه را که [در نهاد خود جویای آن بودید] درخواست [دست یافتن به آن را] داشتید. [خداوند] به شما ارزانی داشت. «قرآن» چیزی را بر انسان عرضه داشته که خود جویای آن بوده و نتوانسته به خوبی و روشنی به آن راه یابد، این خود دلیل اعجاز «قرآن» است. اگر این لطف و عنایت نبود، انسان هرگز به مقصود خویش دست نمی‌یافت. برای تبیین بیشتر این موضوع، به برخی از نوآوری‌های قرآن در جهت هدایت و تکامل انسان اشاره می‌شود:

معارف

معارف عرضه شده از سوی «قرآن»، در جایگاه بلندی قرار داشته و از هرگونه آلودگی و وهم و خیال، پاک و از خرافات به دور است. برخلاف افکار و عقاید رایج در عصر جاهلیت و آن‌چه در کتب عهدین مطرح شده، همه معارف مبتنی بر اصول عقلی، منطقی و فطری است. برای مثال: پیرامون صفات جمال و جلال الهی، خدا را با بهترین وجهی وصف نموده، او را مجمع صفات کمال معرّفی کرده، از هر زشتی و صفت ناپسندی مبرّا و منزّه دانسته است; چنان‌که در پایان سوره حشر می‌خوانیم:

هُوَ اللّهُ الَّذِی لا إِلهَ إِلاّ هُوَ الْمَلِکُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَیْمِنُ الْعَزِیزُ الْجَبّارُ الْمُتَکَبِّرُ سُبْحانَ اللّهِ عَمّا یُشْرِکُونَ* هُوَ اللّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنی یُسَبِّحُ لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ 2 ; او خدایی است که جز او خدایی نیست. به هرچه پنهان و آشکار است، آگاهی دارد. مهر او فراگیر و تمامی جهان هستی را چه در اصل وجود و چه در تداوم آن فرا گرفته و این مهر با عنایت خاصّی بندگان صالح خدا را شامل شده است. او خدایی است که جز او خدایی نیست. فرمان‌روایی است که از هرگونه پستی و فرومایگی به دور است. پرتو

رحمت او همگان را سلامت و سعادت بخشیده است. آرامش بخش جهانیان است و همگی در سایه رأفت او آرمیده‌اند. قدرت، شوکت و [ایمن‌بخشی] او فراگیر است و بر هرکه و هر چیز پیروز و توانمند می‌باشد و برتر از همه است. منزّه است چنین خدایی از هرگونه شریک و انبازی که برای او پنداشته‌اند. او آفریننده، سازنده و صورت بخش همه موجودات است. بهترین نام‌ها و نشانه‌های نیک مخصوص اوست، هر آن‌چه در آسمآنها و زمین است، تسبیح‌گوی اوست و همگان او را می‌ستایند. اوست که هرچه بخواهد، انجام می‌دهد و هرچه انجام می‌دهد از مقام حکمت او برخاسته است. بدین‌سان، هیچ چیزی سدّ راه او نمی‌گردد، خواسته‌های او جملگی وفق حکمت و بینش حکیمانه او انجام می‌گیرد.

این گوشه‌ای از صفات برجسته الهی است که «قرآن» خدا را به آن ستوده است; ولی آیا در کتاب‌ها یا اندیشه‌های دیگر، چنین وصفی از خدای متعال آمده است یا برعکس، او را به‌گونه‌ای وصف کرده‌اند که هرگز شایسته مقام الوهیت حق‌تعالی نیست!

در «تورات» کنونی می‌بینیم که خداوند به‌گونه‌ای ناپسند وصف شده که خرد آن را نمی‌پذیرد؛ در داستان آدم و حوّا چنین آمده است که خداوند، آدم (علیه السلام) را از این جهت از خوردن «شجره منهیه» منع نمود تا مبادا دارای عقل و شعور گردد! سپس او را از بهشت بیرون راند تا مبادا از درخت «حیات جاویدان» نیز بخورد و همانند خداوند زندگی جاودانی یابد! ⁽¹⁾. یا این‌که خداوند به دنبال آدم آمده بود و آدم در پشت درختان پنهان شده بود، خداوند نمی‌دانست آدم کجاست و او را می‌خواند تا خود را نشان دهد!. در داستان ساختن شهر بابل، خداوند بیم آن داشت که اگر انسآنها گرد هم آیند، نیروی متشکلی را به وجود می‌آورند، آن‌گاه خطری متوجه ربوبیت خداوندی خواهد بود; لذا به جبرئیل دستور فرمود تا تجمع آنان را از هم بپاشد ⁽²⁾.

قداست مقام انبیا (علیهم السلام)

«قرآن»، پیامبران بزرگ الهی را در والاترین مقام قداست قرار داده و به عنوان برترین بندگان خالص و مقرّب حق‌تعالی معرفی کرده است; برای مثال می‌فرماید:

إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ 1 ; خداوند، آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید.

در سوره «انعام» (آیه‌های 84 - 87) پس از آن‌که از پیامبرانی مانند اسحاق، یعقوب، نوح، داود، سلیمان، ایوب، یوسف، موسی، هارون، زکریا، یحیی، عیسی، الیاس، اسماعیل، یسع، یونس، لوط (علیهم السلام) و پدران، فرزندان و برادران آنان یاد می‌کند، آنان را به «محسنین و صالحین» وصف می‌کند که آنان را بر جهانیان برتری داده، به راه راست هدایت نموده است.

این‌گونه تعبیرها در مورد پیامبران و اولیای الهی ویژه «قرآن» است. در سایر متون، در این زمینه تعبیرات ناروای فراوانی به‌چشم می‌خورد ⁽¹⁾.

از جمله آن‌که درباره حضرت ابراهیم (علیه السلام) نوشته‌اند که همسر خود را به دروغ خواهر معرفی کرد تا جان و مال خود را حفظ نماید! ⁽²⁾.

از این قبیل داستآنهای افسانه‌آمیز در کتب عهدین فراوان است.

احکام

از بُعد احکام نیز علاوه بر جامع و کامل بودن، از گرایش‌های انحرافی مبرّا و خالص است. مبانی تشریعات وحیانی دارای دو امتیاز هستند که در دیگر تشریعات وضعی (بشری) وجود نداشته یا کمتر رعایت شده است:

نخست مُبرّا بودن از هرگونه گرایش‌های منحرف کننده که ممکن است در قوانین وضعیه تأثیر گذار باشد;

دوم: رعایت سه بُعد در حیات انسان که لازمه زندگی اجتماعی وی در این جهان است: 1. رابطه ایشان با شئون فردی و شخصی خود; 2. رابطه وی با جامعه‌ای که در پوشش آن قرار گرفته; 3. رابطه وی با خدا که در همین راستای اخلاقی، معنویت و کرامت انسانی مطرح می‌شود.

قوانین وضعیه، تنها شئون فردی و اجتماعی را جهت بخشیده است؛ به‌گونه‌ای که حتی به بُعد نخست کمتر توجه نموده، بیشتر همّت را در بُعد دوم به کار انداخته و از بُعد سوم؛ یعنی رابطه با پروردگار، به کلی غفلت ورزیده است؛ حال آن‌که همین بُعد سوم است که به حیات انسان روح و جان بخشیده، او را کاملاً متعادل ساخته و از صورت «بهیمیت» انحصار در محدوده نیازهای جسمانی درآورده و به انسان، چهره‌ای ملکوتی می‌بخشد.

اسلام درباره شئون خاص افراد، وظایفی مقرّر داشته که انسان را در پندار، گفتار و رفتار، متعادل و نیز در تأمین مصالح همگانی و تضمین گسترش عدالت اجتماعی کوشا می‌سازد تا جامعه‌ای سالم و سعادت بخش فراهم نماید; جامعه‌ای که در آن هر فرد به حقوق طبیعی و مشروع خود به آسانی دست یابد.

علاوه بر این دو جهت، انسان را به علوّ شرف و بلندای کرامت خویش آشنا می‌کند. جایگاه اخلاق و معنویت را در زندگی به او نشان می‌دهد تا او را از سقوط در «حضیض» ذلّت نادانی‌ها و وابستگی‌های پست نگاه داشته و به «اوج» عزّت و رفعت بالا برد; لذا خداوند بر انسان منّت نهاد که او را این چنین به شریعت خود مفتخر نموده است:

لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ 1 ; خداوند، منّت [بزرگی] بر مؤمنان نهاد که پیامبری از میان خودشان برگزید تا آیات و نشانه‌های خود را بر آنان بنمایاند; آنان را از درون پاکیزه سازد و کتاب [تعالیم شریعت] را به آنان بیاموزد و بینشی در درون آنان بیفروزد [تا حقایق برایشان آشکار شود]؛ گرچه پیش از این سخت در گمراهی بودند.

جامعیت احکام اسلامی

در بُعد تشریع احکام، اسلام از جامعیت کاملی برخوردار است که در هیچ‌یک از شرایع باقی مانده و نیز تشریعات وضعی، چنین جامعیت و گستردگی به چشم نمی‌خورد. عبادات اسلام، انسان را به پاکی و صفای درون وا می‌دارد و او را از آلایش‌ها پاکیزه نگاه می‌دارد; روح را آرامش می‌بخشد و رابطه انسان را با ملکوت اعلا مستحکم می‌سازد و این خود موجب تقویت روح انسان و پاکی و صفای اوست. در سوره «شمس» می‌خوانیم: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّاها 1 ; به یقین رستگار است کسی که درون خود را پاکیزه نماید و هدف بعثت را همین «تزکیه» معرفی کرده است:

یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِکَ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ یُزَکِّیهِمْ 2 ; پیامبری که نشانه‌ها و آیات الهی را به آنان می‌آموزد؛ به آنان بینش می‌دهد و آنان را پاکیزه می‌گرداند.

این آیه به سه نکته اساسی اشاره دارد:

تزکیه: پاک‌سازی درون و آراسته نمودن شخصیت والای انسانیت که در پس پرده کالبد جسمانی او نهفته است;

تعلیم کتاب; یعنی شریعت که حاوی امور تکلیفی و تشریعی است;

آموزش حکمت; یعنی بینش درونی که مایه آراسته شدن رفتار و کردار انسان می‌باشد و همین بینش درونی غایة‌الغایات است که آدمی را به اوج کرامت انسانی می‌رساند; چنان‌که در سوره «بقره» می‌خوانیم:

یُؤْتِی الْحِکْمَةَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً وَ ما یَذَّکَّرُ إِلاّ أُولُوا الْأَلْبابِ 3 ; خداوند هرکه را بخواهد بینش حکمت را به او ارزانی می‌دارد و هرکه این بینش را دریافت نمود، هرآینه بر انباشته‌ای از ارزش‌ها دست یافته که به این حقیقت جز صاحبان خرد پی نمی‌برند.

عبادات در اسلام به‌گونه‌ای پاک، خردپسند و موافق فطرت اصیل انسانی عرضه

شده است. در این عبادات، نه فقط نیایش شایسته پروردگار و تقرّب او به درگاه الهی لحاظ گردیده؛ بلکه پاک‌سازی درون و پالایش نفس نیز مورد عنایت واقع شده است; چنان‌که برآیند این دو گرایش، موجب تعادل در ابعاد وجود انسان است. اکنون به ذکر آیاتی از «قرآن» در این زمینه می‌پردازیم:

مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلاةَ 1 ; بندگان خالص خدا در پیشگاه حضرت حق با درونی پاک و آراسته و از هرگونه آلایشی پیراسته، به نیایش برمی‌خیزند.

اُتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللّهِ أَکْبَرُ وَ اللّهُ یَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ 2 ; نماز، انسان را از ناهنجاری در کردار و رفتار باز می‌دارد و از آن بالاتر، یاد خدا را در دل‌ها زنده نگه می‌دارد.

حافِظُوا عَلَی الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطی وَ قُومُوا لِلّهِ قانِتِینَ 3 ; بر نمازها و [به‌ویژه] نماز میانه [نیم روزی] مواظبت کنید [که درب رحمت الهی بر روی شما گشوده است] و در پیشگاه خداوند با حالت خضوع و خشوع بایستید.

وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبِیرَةٌ إِلاّ عَلَی الْخاشِعِینَ 4 ; از خو گرفتن به مقاومت و نیایش به درگاه ربوبیت کمک بگیرید [تا شما را همواره زنده دل و نشاط افزا نگاه دارد] همانا نیایش پاک و به دور از آلایش باری سنگین است، جز بر کسانی که لذّت خشوع و خضوع در پیشگاه الهی را دریافته‌اند.

وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ ذلِکَ ذِکْری لِلذّاکِرِینَ 5 ; در دو طرف روز [بامداد و واپسین] و پاسی از شب نماز را به‌پادار که زیبایی‌ها زشتی را از میان بر می‌دارد و این یادآوری است برای کسانی که به یاد خدا باشند.

البته این از ویژگی‌های عبادت در اسلام است که نخست درون و سپس برون انسان را پاکیزه می‌کند. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در این‌باره می‌فرمایند:

هرگاه در جلوی خانه‌های شما آبی روان باشد و پیوسته روزی پنج‌بار در آن شست‌وشو کنید، آیا دیگر چرک و آلودگی بر بدن شما باقی می‌ماند؟ نمازهای پنجگانه همانند همان آب جاری است که هرگاه بنده خالص خدا نمازی به‌جا آورد، آلودگی‌های حاصله برطرف می‌شوند ⁽¹⁾.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

11. وجوه اعجاز قرآن (خبرهای غیبی)

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با اخبار غیبی «قرآن» در آیات تحدّی و اثبات احاطه علمی پروردگار بر همه زمان‌ها و مکان‌ها؛ 2) تبیین ملازمه بین اخبار غیبی و اعجاز «قرآن»؛ 3) روشن ساختن این حقیقت که آفریدگار تشریع، همان آفریدگار تکوین است و جهل و غفلت در او راه ندارد.

مقدمه

اخبار غیبی «قرآن» یکی از دلایل اعجاز این کتاب و وحیانی بودن منشأ و مصدر آن است. «قرآن کریم»، هم از زندگی و حوادث پیرامون امت‌ها و انبیای پیشین پرده برداشته، هم از آینده گزارش‌هایی را ارائه نموده است که در هر دو صورت، خبرهای غیبی محسوب می‌شوند. در این‌باره، تحدّی به اخبار غیبی در چندین آیه مطرح شده است:

تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیها إِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِینَ 1 ; این از خبرهای غیب است که آن را به تو وحی می‌کنیم، پیش از این نه تو آن را می‌دانستی و نه قوم تو.

بیان داستان انبیا (علیه السلام) (از قبیل سرگذشت نوح و هود) به صورت واقعی و خالی از هرگونه خرافه و تحریف، تنها از طریق وحی آسمانی ممکن است; وگرنه کتاب‌های تاریخی پیشینیان، آن قدر با اسطوره‌ها و افسانه‌ها آمیخته شده که شناخت حق از باطل در آنها ممکن نیست و هر قدر که بیشتر به عقب برگردیم، این آمیختگی بیشتر می‌شود.

بنابراین، بیان سرگذشت انبیا و اقوام پیشین - آن هم خالی از هرگونه خرافات - خود یکی از نشانه‌های حقّانیت «قرآن» و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) است ⁽¹⁾.

در سوره یوسف می‌خوانیم: ذلِکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحِیهِ إِلَیْکَ 2 ; اینها از خبرهای غیبی است که به تو وحی می‌فرستیم; یعنی این جزئیات را تنها خدا می‌داند و یا کسی که در آن رویداد حضور داشته باشد و چون تو در آن‌جا حضور نداشتی، بنابراین، تنها وحی الهی است که این‌گونه خبرها را در اختیار تو نهاده است. از این‌جا روشن می‌شود که گرچه داستان یوسف در تورات آمده و قاعدتاً کم‌وبیش در محیط حجاز اطلاعاتی از آن داشته‌اند؛ ولی هرگز تمام ماجرا به‌گونه‌ای دقیق و با تمام ریزه‌کاری‌ها و جزئیاتش، حتی آن‌چه در مجالس خصوصی گذشته، بدون هرگونه اضافه و خالی از هرگونه خرافه‌ای شناخته شده نبود ⁽²⁾.

بنابراین، بخش عظیمی از «قرآن» که سرگذشت امت‌های پیشین و داستان پیامبران الهی را بیان نموده است - درحالی‌که خود پیامبر هیچ اطلاعی از آنها نداشته است - در حوزه اعجاز غیبی «قرآن کریم» قرار می‌گیرند.

برای اخبار مربوط به حال (در زمان نزول قرآن) نیز می‌توان به این نمونه اشاره کرده که بر اساس آن «قرآن» خبر می‌دهد که اکنون منافقان علیه شما مؤمنان دور هم جمع شده، قصد توطئه دارند: اَلَّذِینَ قالَ لَهُمُ النّاسُ إِنَّ النّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِیماناً وَ قالُوا حَسْبُنَا اللّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ 4 ; اینها کسانی بودند که بعضی از مردم به آنها گفتند که مردم (لشکر دشمن) برای حمله به شما اجتماع کرده‌اند، از آنها بترسید; اما آنها ایمانشان بیشتر شد و گفتند: خدا ما را کافی است و بهترین حامی ماست.

شایان ذکر است که اعجاز در مورد خبرهای غیبی مربوط به آینده جالب‌تر می‌باشد; به‌ویژه هنگامی که همه آن‌چه خبر داده شده، دقیقاً تحقق خارجی یافت. در این‌جا نمونه‌هایی را یادآور می‌شویم:

1. خبر پیروزی رومیان بر ایرانیان

اشاره

الم* غُلِبَتِ الرُّومُ* فِی أَدْنَی الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَیَغْلِبُونَ 1 ; در نزدیک‌ترین سرزمین، رومیان شکست خوردند; ولی بعد از شکستشان، در ظرف چند سال به زودی پیروز خواهند شد.

شأن نزول

همه مفسران بزرگ بر این باورند که آیات مذکور بدین‌جهت نازل گردید که در زمانی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مکه بود و اهل ایمان در اقلیت بودند، جنگی میان ایرانیان و رومیان در گرفت که در آن ایرانیان پیروز شدند. مشرکان مکه این را به فال نیک گرفتند و دلیل بر حقانیت شرک خود پنداشتند و چنین اظهار داشتند که ایرانیان مجوسی هستند و مشرک؛ ولی رومیان مسیحی‌اند و اهل کتاب؛ همان‌گونه که «ایرانیان» بر «رومیان» چیره شدند، پیروزی نهایی از آن شرک است؛ لذا اسلام به زودی منقرض خواهد شد و ما پیروز می‌شویم. اگرچه این‌گونه نتیجه‌گیری‌ها هیچ‌گونه اساس و اثری نداشت؛ ولی در آن محیط برای تبلیغ در میان مردم ناآگاه خالی از تأثیر نبود; لذا این امر بر مسلمانان گران آمد. آیات فوق نازل شد و قاطعانه بیان داشت: گرچه ایرانیان در این نبرد پیروز شدند; اما چیزی نمی‌گذرد که از رومیان شکست خواهند خورد. حتی حدود زمان این پیشگویی را نیز بیان داشت و گفت: این امر فقط در طول چند سال به وقوع می‌پیوندد! این پیشگویی قاطع «قرآن» از یک سو نشانه‌ی اعجاز این کتاب آسمانی و اتکای آورنده آن به علم بی‌پایان پروردگار و عالم غیب بوده، از سوی دیگر، نقطه مقابل تفأّل مشرکان محسوب می‌شد; چرا که مسلمانان را طوری دلگرم ساخت که حتی می‌گویند بعضی از آنان روی این مسئله با مشرکان شرطبندی مهمی کردند! (آن روز هنوز حکم تحریم این‌گونه شرطبندی‌ها نازل نشده بود).

غُلِبَتِ الرُّومُ* فِی أَدْنَی الْأَرْضِ... ; رومیان مغلوب شدند و این شکست در سرزمین نزدیکی واقع شد (نزدیک به شما مردم مکه) در شمال جزیرة‌العرب، در اراضی شام، در منطقه‌ای میان «بصری» و «اذرعات».

از این‌جا معلوم می‌شود که منظور از «روم»، روم شرقی است، نه روم غربی. بعضی از مفسران مانند مرحوم شیخ طوسی در تبیان احتمال داده‌اند که منظور نقطه‌ای نزدیک به سرزمین ایرانیان بوده است; یعنی در محلی واقع شد که نزدیک‌ترین نقطه میان ایران و روم بود ⁽¹⁾. در هر صورت، همان‌گونه که «قرآن» خبر داده بود، ارتش روم در فاصله کمتر از ده‌سال بر ایران غلبه‌یافت و پیروز شد.

2. خبر پیروزی مسلمانان در جنگ بدر

أَمْ یَقُولُونَ نَحْنُ جَمِیعٌ مُنْتَصِرٌ* سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ 2 ; یا می‌گویند: ما جماعتی متحد و نیرومند و پیروزیم; ولی بدانند که جمعشان به زودی شکست می‌خورد و پا به فرار می‌گذارند.

از دیدگاه استاد مکارم شیرازی، در تفسیر این آیه، جمع به معنای «مجمع است و در این‌جا منظور جماعتی است که هدف و قدرت عمل دارند و تعبیر به «منتصر» نیز تأکیدی بر این معناست; زیرا از ماده «انتصار» و به معنای «انتقام گرفتن و پیروز شدن» است. قابل توجه این‌که آیه قبل به صورت «خطاب» بود؛ اما آیه مورد بحث و آیات آینده، از کفار به صورت «غایب» سخن می‌گوید و این یک نوع تحقیر است; یعنی شایسته نیستند بیش از این مخاطب به خطاب الهی شوند. به‌هرحال، اگر آنها ادعای چنین قدرتی کنند، آن نیز ادعای بی‌اساسی است; چرا که «آل فرعون» و قوم «عاد» و «ثمود» و امثال آنان که از اینها قوی‌تر بودند، در برابر عذاب الهی هم‌چون پر کاه در برابر یک طوفان عظیم، کمترین مقاومتی از خود نشان ندادند، تا چه رسد به این گروه اندک و فاقد همه چیز! سپس به عنوان یک پیشگویی قاطع برای رد سخنان آنان می‌افزاید: آنها بدانند «جمعشان به زودی شکست می‌خورد و فرار می‌کنند»؛ سَیُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ یُوَلُّونَ الدُّبُرَ . تعبیر مزبور ممکن است اشاره‌ای به این نکته باشد که اگرچه آنها ظاهراً متحد و منسجم هستند، ولی چون موجوداتی خشک و فاقد انعطاف هستند، در

برابر یک فشار قوی در هم می‌شکنند; برعکس مؤمنان که صلابتی توأم با انعطاف دارند که اگر تندباد حوادث کمر آنها را خم کند، به زودی قامت راست کرده، باز هم در برابر حادثه می‌ایستند.

به‌هرحال، این پیشگویی در میدان بدر و سایر جنگ‌های اسلامی جامه عمل پوشید و سرانجام جمعیت قدرتمند کافران متلاشی شدند و فرار کردند ⁽¹⁾.

3. وعده بازگشت پیروزمندانه به مکه

إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ قُلْ رَبِّی أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدی وَ مَنْ هُوَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ 2 ; همانا کسی که این «قرآن» را بر تو فرض کرد، یقیناً تو را به سوی وعده‌گاه باز می‌گرداند.

جمعی از مفسران در بیان شأن نزول نخستین آیه فوق، از ابن‌عباس نقل کرده‌اند: هنگامی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به قصد هجرت از «مکه» به سوی «مدینه» می‌آمد، به سرزمین «جحفه» که فاصله چندان زیادی از مکه ندارد، رسید و به یاد موطنش (مکه) افتاد؛ شهری که حرم امن خداست و خانه کعبه که قلب و جان پیامبر با آن پیوند ناگسستنی داشت در آن‌جا قرار گرفته است; آثار شوقی که با تأثر و اندوه آمیخته بود، در چهره مبارکش نمایان گشت، در این‌جا پیک وحی خدا (جبرئیل) نازل شد و پرسید: «آیا به راستی به شهر و زادگاهت اشتیاق داری؟» پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آری»; جبرئیل (علیه السلام) عرض کرد: «خداوند این پیام را برای تو فرستاده است» ⁽²⁾.

و می‌دانیم سرانجام این وعده بزرگ تحقق یافت و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) پیروزمندانه با ارتشی نیرومند و با قدرت و عظمتی فراوان به مکه بازگشت و حرم امن خدا بدون جنگ و خونریزی به او تسلیم شد. بنابراین، آیه فوق یکی از پیشگویی‌های اعجازآمیز «قرآن» است که چنین خبری را به‌طور قطع و بدون هرگونه قید و شرطی بیان کرد که پس از مدت کوتاهی تحقّق یافت.

4. وعده ی حفاظت از قرآن

إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ 1.

استاد معرفت درباره این آیه و نیز چگونگی وعده حفاظت از قرآن می‌نویسد:

«یکی از روشن‌ترین دلایل بر سلامت «قرآن» و ردّ شبهه تحریف، ضمانتی است که خداوند عهده‌دار شده تا «قرآن» را پیوسته مورد عنایت خود قرار دهد و از گزند آفات مصون بدارد. آیه مذکور، سلامت «قرآن» را کاملاً تضمین می‌کند. آری! مقتضای قاعده «لطف» نیز چنین است؛ زیرا «قرآن» سند زنده اسلام و دلیل استوار صحت نبوّت است، بایستی همواره از گزند آفات مصون و محفوظ بماند. هرگونه احتمال دستبرد به قرآن یعنی تزلزل پایه و اساس اسلام که برخلاف ضرورت عقل و دین است. البته همین «قرآن» که در دست مسلمانان است، تضمین شده است و همین دلیل اعجاز است، نه آن‌گونه که امثال حاجی نوری گمان برده‌اند که «قرآن» در لوح محفوظ یا در سینه پیامبر و اوصیایش محفوظ مانده است; زیرا در آن‌گونه حفظ هنری وجود ندارد; هنر در حفاظت و حراست از این «قرآن» موجود حاضر است که خداوند با چنین جلال و عظمت از حراست آن یاد می‌کند...; پس قرآنی که از چنین مقامی نازل شده باشد، آینده آن حساب شده و برای همیشه محفوظ است» ⁽¹⁾.

5. پیروزی دین اسلام بر دیگر ادیان

هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ 3; او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد تا او را بر همه آیین‌ها غالب گرداند؛ هرچند مشرکان کراهت داشته باشند.

منظور از «هدایت»، دلایل روشن و براهین آشکاری است که در آئین اسلام وجود دارد و منظور از «دین حق» همین آئینی است که اصول و فروع آن حق و حتّی تاریخ،

مدارک، اسناد، نتیجه و برداشت آن نیز حق است و بدون شک، چنین آئینی سرانجام باید بر همه آئین‌ها پیروز گردد. با گذشت زمان و پیشرفت علم و سهولت ارتباطات، واقعیت‌ها چهره خود را از پشت‌پرده‌های تبلیغات مسموم به در خواهند آورد و موانعی که مخالفان حق بر سر راه آن قرار می‌دهند، در هم کوبیده خواهند شد و به این ترتیب آئین حق همه‌جا را فرا خواهد گرفت؛ هرچند دشمنان حق نخواهند; زیرا حرکت آنها حرکتی برخلاف مسیر تاریخ و بر ضدّ سنن آفرینش است!

در این‌که اسلام چگونه بر همه ادیان پیروز شده و این پیروزی به چه شکل خواهد بود، در میان مفسران اختلاف نظر است. بعضی این پیروزی را تنها پیروزی منطقی و استدلالی دانسته‌اند و می‌گویند: این موضوع محقق یافته است; زیرا اسلام از نظر منطق و استدلال قابل مقایسه با آئین‌های موجود نیست؛ اما بررسی موارد استعمال ماده «اظهار» لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ در آیات قرآن نشان می‌دهد که این ماده بیشتر به معنای «غلبه جسمانی و قدرت ظاهری» آمده است. به‌هرحال، بهتر است که پیروزی و غلبه فوق را غلبه همه جانبه بدانیم; زیرا با مفهوم آیه که از هر نظر مطلق است نیز سازگارتر خواهد بود; یعنی روزی فرا می‌رسد که اسلام، هم از نظر منطق و استدلال و هم از نظر نفوذ ظاهری و حکومت، بر تمام ادیان جهان پیروز خواهد شد و همه را تحت‌الشعاع خویش قرار خواهد داد.

آیه فوق که با همین الفاظ در سوره «صف» و با تفاوت مختصری در سوره «فتح» تکرار شده، خبر از واقعه مهمی می‌دهد که اهمیتش موجب این تکرار گردیده است: خبر از جهانی شدن اسلام و عالم گیر گشتن این آئین می‌دهد.

در عصر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) همه شاهد پیروزی اسلام بر مشرکان و بت‌پرستان بودند و آن پیروزی یکی از مصادیق این خبر غیبی و معجزه‌آسا بود; ولی با توجه به این‌که در آیه هیچ‌گونه قید و شرطی نیست و از هر نظر مطلق است، دلیلی ندارد که معنای آن را به دوران صدر اسلام محدود کنیم، بلکه مفهوم آیه، پیروزی همه جانبه اسلام بر همه ادیان جهان است. سرانجام، اسلام همه کره زمین را فرا خواهد گرفت و بر همه جهان پیروز خواهد شد ⁽¹⁾و از آن‌جا که تمام خبرهای غیبی قرآن، صادق بوده و مطابق با واقع

تحقق یافته‌اند، براساس قاعده «حُکْمُ الاَْمْثَالِ فِیمَا یَجُوز وَفِیمَا لا یَجُوز وَاحِدٌ»، می‌توان حکم نمود که این خبر نیز تحقّق کامل خواهد یافت.

چکیده

الف) خبر پیروزی رومیان بر ایرانیان;

ب) خبر پیروزی مسلمانان در جنگ بدر;

ج) وعده بازگشت پیروزمندانه به مکه;

د) وعده حفاظت از قرآن;

ه-) پیروزی دین اسلام بر ادیان دیگر.

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

12. وجوه اعجاز قرآن (هماهنگی و عدم وجود اختلاف)

اشاره

اهداف: 1) تبیین انسجام آیات «قرآن» با یک‌دیگر، به منظور پاسخ‌دهی به شبهه گسستگی آیات در هر سوره؛ 2) تبیین ملازمه میان هماهنگی آیات و اعجاز «قرآن» و اثبات وحیانی بودن آن.

هماهنگی و عدم وجود اختلاف در میان آیات و مدّعیات قرآنی از ابعاد اعجاز «قرآن» به شمار می‌رود که «قرآن» نیز به آن اشاره و تحدّی کرده است; آن‌جا که می‌فرماید:

أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً 1 ; آیا در معانی «قرآن» نمی‌اندیشند؟ اگر از جانب غیر خدا بود، قطعاً در آن اختلاف بسیاری می‌یافتند.

بنابراین، عدم اختلاف در کتابی با محتوای بالا و بسیار ارزنده، آن هم با تنظیمی تدریجی و در شرایط مختلف نزول و از سوی شخصی درس ناخوانده و مکتب نرفته، اعجاز بزرگ و غیر قابل انکاری است.

توضیح این‌که «قرآن» طی بیست و سه سال و به تدریج، در مکه و مدینه، شب و روز، در جنگ و صلح، هنگام پیروزی و شکست، در مواقع سختی و راحتی و در تمامی حالات گوناگون نازل شده و در مورد همه موضوعات سخن و نظر دارد. از حکمت‌ها و موعظه‌ها گرفته تا مسائل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی، اعتقادی و هنری در قرآن مطرح شده است. براهین و استدلالات عقلی و نیز امثال و قصص در آن به‌طور فراوان یافت می‌شود. امور دنیوی و اخروی ذکر گردیده و در عین حال میان

همه این مباحث متنوع، هیچ‌گونه اختلاف و تناقضی مشاهده نمی‌شود؛ بلکه انسجام و یک‌نواختی عجیبی در مجموعه این کتاب آسمانی مشهود است؛ حتی داستانهایی از انبیا و امم گذشته که احیاناً در «قرآن» تکرار شده، در هر جا از مزیت و ویژگی خاصی برخوردارند، بدون این‌که در اصل معنا خللی وارد آید. حال اگر این کتاب، ساخته دست بشر بود، موارد فراوانی از اختلاف و ناسازگاری، آن هم در مدت زمان نزولی نزدیک به ربع قرن در آن مشاهده می‌شد; زیرا در دنیای مادی، انسان همواره از نقص به سوی کمال در حرکت است؛ حتی نویسنده‌ای که کتابی را می‌نویسد، در یک فاصله کوتاه زمانی، اصلاحاتی در اثر خویش به وجود آورده، یا مطالبی متفاوت از مطالب قبلی خویش را در اثر بعدی خود ارائه می‌کند ⁽¹⁾.

این تنها از ویژگی‌های «قرآن» است که هرگز در آن اختلاف و تناقضی راه ندارد; زیرا ساخته خداوند قادر و حکیم است که با دستآوردهای دیگران تفاوت داشته، در آن، هیچ‌گونه نقص و عیبی راه ندارد. آورده‌های هرکسی همانند خود اوست و این خود [به عنوان] دلیل روشنی بر اعجاز «قرآن کریم» شناخته شده است.

از دیرباز کسانی می‌پنداشتند که در «قرآن» اختلاف و تناقضی هست و در این‌باره پرسش‌هایی از [حضرت] علی (علیه السلام) می‌شد که آن حضرت نیز پاسخ‌های قاطع و قانع کننده‌ای به آنها می‌فرمودند. از جمله ابن‌بابویه صدوق از ابو معمر سعدانی روایت می‌کند: شخصی به امیر مؤمنان (علیه السلام) عرض کرد: «یا امیر مؤمنان (علیه السلام)! گاهی در کتاب خدا تردیدی برایم رخ می‌دهد!» حضرت فرمود: «چگونه؟» گفت: «چنین می‌پندارم که «قرآن»، گاه دچار تناقض شده، در جایی مطلبی می‌گوید که در جای دیگر آن را تکذیب می‌کند، پس چگونه شک نکنم؟!» حضرت به وی فرمودند: «هر آینه جای جای کتاب خدا، جاهای دیگر را تصدیق می‌کند و هرگز خود را تکذیب نمی‌کند. این تو هستی که تدبّر عمیق نداشته و گمان اختلاف و تناقض می‌بری. اکنون بگو ببینم کجای «قرآن» دارای تناقض است؟» آن‌گاه شخص سؤال‌کننده مواردی از «قرآن» را برشمرد که در آن گمان تناقض می‌برد و جواب‌های شاف و کافی از حضرت دریافت کرد ⁽²⁾.

ابن بابویه صدوق از امام صادق (علیه السلام) و از پدرش امام باقر (علیه السلام) نقل می‌کند که فرمود:

« ما ضرب رجل القرآن بعضه ببعض الاّ کفر ⁽¹⁾; هرکه «قرآن» را متناقض پندارد و برخی از آن را با برخی دیگر در تضاد ارائه دهد، هر آینه کفر ورزیده است».

موجبات اختلاف

بدرالدین زرکشی برخی از موجبات اختلاف را چنین ذکر می‌کند:

بی‌شک، تعبیرهای یاد شده با یک‌دیگر متفاوت بوده و این تفاوت به دلیل آن است که هر یک ناظر به مرحله‌ای از مراحل آفرینش کالبد آدم است; لذا «صلصال» با «حمأ» تفاوت دارد و «حمأ» نیز با «تراب» فرق دارد; هر چند تمام موارد مذکور، در جوهر اصلی آن (یعنی «تراب») ریشه دارند و حالت‌ها و مراحل یاد شده، هر یک، از تراب (خاک) ناشی شده‌اند.

نمونه دیگر، تعبیرهای گوناگون «قرآن» درباره «عصای حضرت موسی (علیه السلام)» است، آن‌جا که از آن به «اژدهای نمایان» یاد می‌کند. ... فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ 6 ; در آیه‌ای دیگر، عصا را به مار کوچک تشبیه می‌کند: ... تَهْتَزُّ کَأَنَّها جَانٌّ... 7 . این اختلاف تعبیر بدین‌جهت است که عصای حضرت موسی (علیه السلام) در ابتدای بعثت به شکل مار کوچک

نمودار گشت؛ ولی تعبیر: ثُعْبانٌ مُبِینٌ که شکل بزرگ مار است، مربوط به زمانی است که موسی (علیه السلام) عصایش را در برابر دیدگان فرعون و مأمورانش افکند و به شکل اژدها درآمد؛ لذا این دو تعبیر بیانگر دو حالت مختلف عصای موسی (علیه السلام) است.

حلیمی درباره ایهام تنافی در آیات فوق می‌نویسد: مراد از آیه نخست این است که در قیامت از «توحید» بازخواست و سؤال می‌شود و در آیه دوم اشاره می‌کند که از «تصدیق رسل» سؤال می‌شود; ولی در آیه سوم که در نفی بازخواست ظهور دارد، مراد این است که در قیامت از لوازم اقرار به نبوّت‌ها در حوزه احکام و فروع دین سؤال نمی‌شود. از سوی دیگر، برخی از مفسران، اختلاف آیات یاد شده را به اعتبار اختلاف در نوع برخورد با انسان در صحنه‌های مختلف قیامت دانسته‌اند؛ به این معنا که بعضی از انسانها مورد سؤال و بازجویی جدّی و برخی مورد لطف و مهر خداوند قرار می‌گیرند، عدّه‌ای توبیخ و مجازات شده و گروهی دیگر بخشیده می‌شوند.

هم‌چنین آیه شریفه: وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللّهَ رَمی 1 بدین معناست که تأثیر از تو نبود; گرچه با دست تو انجام گرفت.

هم‌چنین آیه: وَ یَأْتِیهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ما هُوَ بِمَیِّتٍ وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِیظٌ 3 مراد این است که گرفتاران منیت و خودخواهی، گرچه به ظاهر زنده‌اند؛ ولی به دلیل بیماری دل و روان، مانند مردگانند و از هر سو موجبات مرگ، آنان را فراگرفته است. همین گونه است آیه: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنّا بِاللّهِ وَ بِالْیَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنِینَ 4 که به اعتبار ظاهر، مؤمن هستند؛ ولی مؤمن غیر واقعی. هم‌چنین: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا یَسْمَعُونَ 5 ; آنان ندای حقیقت را با گوش ظاهر شنیدند؛ ولی چون به آن بی‌اعتنا شدند، گویا چیزی نمی‌شنوند. نیز آیه: وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ 6.

قطرب در توضیح آیه نخست می‌نویسد: مراد این است که آگاهی و شناخت تو گسترده و قوی است. «بَصَرُک» یعنی شناخت و علم؛ چنان‌که عرب گوید: «بَصَرَ بِکَذَا وَ کَذَا»؛ یعنی بدان علم یافت، نه این‌که آن را با چشم دید.

فارسی نیز در این‌باره می‌افزاید: مؤید سخن قطرب، بخش بعدی آیه است که

می‌گوید: فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ یعنی «پرده را ما کنار زدیم و با چشم بصیرت، همه‌چیز را می‌یابی». هم‌چنین در آیات: وَ قالَ الْمَلَأُ 1 و أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلی 2 شاید سبب اختلاف در تعبیر «آلهة» و «ربّ» از این جهت باشد که خود را «ربّ اعلی» می‌دانسته و سایر خدایان را فرمانبردار خود قلمداد می‌کرده است.

در آیات: اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللّهِ أَلا بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ 3 و إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إِیماناً وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ 4 ، ممکن است تصوّر شود که معنای «وجل» با معنای «طمأنینه» منافات دارد; پاسخ این است که «طمأنینه» در نتیجه «انشراح صدر» حاصل می‌شود که خود ناشی از شناخت توحید است و «وجل» حالتی است که در اثر خوف از پیدایش «زیغ» و گمراهی از مسیر هدایت به وجود می‌آید و این مقدمه شناخت توحید و انشراح صدر و پیدایش طمأنینه است; هم‌چنان که «قرآن» در میان آن دو جمع کرده و فرموده است: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلی ذِکْرِ اللّهِ ذلِکَ هُدَی اللّهِ یَهْدِی بِهِ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ 5 ; در واقع، آنان در نتیجه باورهای صحیح و استوار خویش به آرامش و ثبات درون دست یافته‌اند و شک و تردید از دل‌هایشان زدوده شده است ⁽¹⁾.

از مجموع مطالب و استدلالات مذکور می‌توان به این نتیجه نایل آمد که خداوند سبحان، مصون بودن «قرآن» از هرگونه تناقض و اختلافی را تضمین نموده، آن را نشانه اعجاز و مافوق بشری بودن آن می‌داند و همه مواردی که دیگران در میان برخی آیات «قرآن» ادعای ناسازگاری کرده‌اند، در واقع، تناقض بدوی و صوری محض است.

چکیده

الف) بیان حالت‌های مختلف یک موضوع و مراحل گوناگون رشد آن;

ب) اختلاف دو یا چند آیه در موضوع;

ج) گاهی اختلاف دو آیه به جهت وجه عمل است;

د) گاه اختلاف در حقیقت و مجاز است;

ه-) در برخی از موارد، اختلاف به دو اعتبار است که موجب ایهام تناقض شده است.

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

13. وجوه اعجاز قرآن (اعجاز علمی)

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با آیات مربوط به اعجاز علمی «قرآن»، به منظور اثبات جامعیت و جاودانگی قرآن؛ 2) اثبات اعجاز «قرآن» از طریق کشف اسرار عالم طبیعت در قرآن.

«اعجاز علمی قرآن» مربوط به اشاراتی است که از گوشه‌های سخن حق‌تعالی نمودار گشته و هدف اصلی کلام خداوند نبوده است; زیرا «قرآن» کتاب هدایت است و هدف اصلی آن، جهت بخشیدن به زندگی انسان و آموختن راه سعادت به او است. ازاین‌رو اگر گاه در «قرآن» به برخی اشارات علمی بر می‌خوریم، از آن جهت است که این سخن از منبع سرشار علم و حکمت الهی نشأت گرفته، از سرچشمه علم بی‌پایان حکایت دارد: قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ کانَ غَفُوراً رَحِیماً 1; بگو آن را کسی نازل ساخته است که راز نهانها را در آسمانها و زمین می‌داند. این امری طبیعی است که هر دانشمندی - هرچند در غیر رشته تخصصی خود سخن گوید - از لابه‌لای گفته‌هایش گاه تعابیری ادا می‌شود که حاکی از دانش و رشته تخصّصی وی می‌باشد. همانند فقیهی که درباره یک موضوع معمولی بحث می‌کند؛ اما کسانی که با فقاهت آشنایی دارند، از تعابیر وی در می‌یابند که صاحب سخن، فقیه است; هرچند آن فقیه نخواسته که فقاهت خود را در سخنانش اظهار نماید. هم‌چنین است اشارات علمی «قرآن» که تراوش گونه است و هدف اصلی سخن را تشکیل نمی‌دهد.

نمونه هایی از اشارات علمی در قرآن

اشاره

در پاره‌ای از آیات، خداوند به صورت تراوشی و تلویحی به برخی از اسرار عالم طبیعت اشاره نموده است که در ذیل با چند نمونه از آن موارد آشنا می‌شوید:

1. رتق و فتق امور آسمانها و زمین

أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ کانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ أَ فَلا یُؤْمِنُونَ 1 «رتق» به معنای «به هم پیوسته» و «فتق» به معنای «از هم گسسته» است. در این آیه آمده است که آسمانها و زمین به هم پیوسته بوده، سپس از هم گسسته شده‌اند. مفسّران در این پیوسته بودن و گسسته شدن زمین و آسمانها اختلاف نظر داشته‌اند. بیشتر بر این‌نظر بوده‌اند که مقصود از به هم پیوستگی و گسسته شدن، همان‌گشوده شدن درهای آسمان و ریزش باران است؛ فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ 2 ; پس درهای آسمان را با آبی ریزان گشودیم. هم‌چنین شکافتن زمین و روییدن گیاه; چنان‌که می‌فرماید: ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا* فَأَنْبَتْنا فِیها حَبًّا 3 ; زمین را شکافتیم؛ پس در آن دانه رویاندیم.

در این‌باره تفسیر دیگری انجام شده که آسمانها و زمین ابتدا به هم پیوسته بودند؛ سپس از هم جدا گشته و به این صورت درآمده‌اند؛ چنان‌که در سوره «فصّلت» می‌خوانیم:

ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِیَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ* فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِی یَوْمَیْنِ وَ أَوْحی فِی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابِیحَ وَ حِفْظاً ذلِکَ تَقْدِیرُ الْعَزِیزِ الْعَلِیمِ 4 ; خداوند هنگامی که به آفرینش آسمان روی آورد، آسمآنها به صورت دودی (توده گازی) بودند. آن‌گاه به زمین و آسمان فرمان داد که به صورت جدا از هم حضور یابند (چه بخواهند و چه نخواهند)؛ آنها [به زبان

حال] گفتند: فرمان‌پذیر آمدیم؛ سپس هفت‌آسمان را این چنین استوار ساخت.

آن‌چه در آیه فوق آمده، یک حقیقت علمی است که دانش روز، کم‌وبیش به آن پی برده است و آن این‌که منشأ جهان مادی به صورت یک توده گاز بوده است. بدین ترتیب واژه «دخان» در کلمات عرب، دقیق‌ترین تعبیر از ماده نخستین ساختار جهان است ⁽¹⁾.

2. نقش کوه‌ها در استواری زمین

در نُه جای «قرآن» از کوه‌ها به «رواسی» تعبیر شده است که در این‌جا برخی از آیات مورد بررسی قرار می‌گیرند:

وَ جَعَلْنا فِی الْأَرْضِ رَواسِیَ أَنْ تَمِیدَ بِهِمْ وَ جَعَلْنا فِیها فِجاجاً سُبُلاً لَعَلَّهُمْ یَهْتَدُونَ 2 ; و کوه‌ها را در زمین پا بر جا و استوار نهادیم تا مبادا [زمین] آنان را تکان دهد و بلرزاند.

اساساً تعبیر از کوه‌ها به «رواسی» بدان جهت است که «ثابت‌هایی» هستند که بر ریشه‌های مستحکم استوار می‌باشند. هم‌چنین از کوه‌ها به «أوتاد» به معنای «میخ‌ها» تعبیر شده که زمین را از هم پاشیدگی و فرو ریزی نگاه می‌دارد: وَ الْجِبالَ أَوْتاداً 3 .

مولا امیرمؤمنان - علی (علیه السلام) - در این زمینه گفتاری دارد که تعابیر اعجاز گونه «قرآن» را به خوبی روشن می‌سازد؛ در آن‌جا که می‌فرماید:

«وَجَبَلَ جَلاَمِیدَهَا...» ⁽²⁾«همراه با سرشتن صخره‌های بزرگ زمین و برآمدن دل این صخره‌ها و قله‌های بلند سر به فلک کشیده، در جایگاه‌های خود استواریشان بخشید. پس قله‌ها را در هوا به بلندا برد و ریشه‌هایشان را در آب فرو کشید...». و در ادامه می‌افزاید: «زمین به رغم حرکت‌های خود از لغزش و لرزش و فروپاشیدگی نگاه داشته شد». از این گفتار به سه نکته می‌توان دست یافت:

نخست: زمین دارای حرکت‌های گوناگون است؛ ولی به رغم این حرکت‌ها آرامش و تعادل خود را حفظ کرده است;

دوم: پوسته زمین مستحکم است و از هم نمی‌گسلد و لایه‌هایش گسسته نمی‌شوند تا ساکنان و بارهایش را در درون خود فرو نکشد;

سوم: زمین در حرکت وضعی و انتقالی و برخی حرکت‌های دیگر آرام و استوار است و از مدارهایی که به‌طور منظّم‌در آن می‌گردد، بیرون نمی‌افتد.

این‌گونه نکته‌ها امروزه مورد تأیید اکتشافات و پژوهش‌های علمی قرار گرفته است. این اثر بزرگ کوه‌ها که حیات را بر پهنای زمین میسّر ساخته، به دلیل آن است که سلسله کوه‌های پراکنده در پوسته‌ی سخت زمین، همانند کمربند [و به صورت] زنجیره‌ای، اطراف زمین را در برگرفته‌اند.

به‌طور خلاصه می‌توان گفت که کوه‌ها، صخره‌های کوهستانی سلسله‌واری هستند که زمین را احاطه کرده، اثر مستقیمی بر توازن زمین دارند و جلوی لرزش آن را می‌گیرند. به علاوه، سختی این پوسته در برگیرنده زمین، از اشتعال درونی زمین نیز جلوگیری می‌کند; چنان‌که در کلام [امام] علی (علیه السلام) به این حقایق آشکار (از دیدگاه علم روز) اشاره شده است.

3. دشواری تنفّس با افزایش ارتفاع

در «قرآن» به پدیده فشار هوا در سطح زمین و تناسب آن با فشار درجه خون از داخل بدن اشاره شده است; چنان‌که در سوره «انعام» می‌خوانیم:

فَمَنْ یُرِدِ اللّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ کَذلِکَ یَجْعَلُ اللّهُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ 1.

در این آیه، از سختی و دشواری زندگی گمراهان سخن می‌گوید و آنان را به کسی تشبیه می‌کند که در حال صعود به لایه‌های بالایی جوّ است و در اثر این صعود، دچار تنگی نفس شده، با فشاری سخت بر سینه مواجه می‌شود.

مفسّران پیشین، در وجه تشبیه در آیه فوق اختلاف نظر دارند. برخی بر این باور بوده‌اند که مقصود، تشبیه به کسی است که بیهوده می‌کوشد تا پرواز کند و مانند

پرندگان در آسمان به پرواز درآید؛ چون این کار برایش مقدور نیست، اندوهگین شده، از شدت ناراحتی نفس کشیدن بر او دشوار می‌گردد.

برخی نیز گفته‌اند که این تشبیه همانند حالتی است که درختان نونهال بخواهند در جنگل‌های انبوه رشد یابند; اما درختان کهن سر در هم کرده، راه سر برافراشتن را مسدود می‌کنند و این درختان تازه رشد یافته به سختی و دشواری راه خود را به فضای آزاد می‌گشایند. باید اذعان نمود که هیچ‌یک از مطالبی از این قبیل، مفهوم آیه را به خوبی روشن نمی‌سازد. امروزه با پی بردن به پدیده فشار هوا در سطح زمین و تناسب آن با فشار درجه خون از داخل بدن که موجب تعادل فشار بیرونی و درونی است، وجه تشبیه در آیه بهتر روشن شده، تا حدودی از ابهامات تفاسیر پیشین کاسته شده است.

اشتباه مفسّران پیشین در این بوده که از تعبیر: یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ - با تشدید صاد و عین و به‌کار بردن «فی» - کوشش برای صعود به آسمان را فهمیده‌اند. در صورتی که اگر این معنا مقصود بود، می‌بایست واژه «الی» را به جای «فی» به‌کار می‌برد. دیگر آن‌که «یصعّد» مفهوم «صعود» و بالا رفتن را نمی‌دهد؛ بلکه کاربرد این لفظ - از باب تفعّل «تصعّد» - برای افاده معنای «به دشواری افتادن» است؛ به‌گونه‌ای که از شدّت احساس سختی، نفس در سینه تنگ شود. در لغت، «تصعّد نفسه» به معنای به دشواری نفس کشیدن، تنگی سینه و احساس درد و رنج است.

از این‌رو معنای: کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ چنین می‌شود: او مانند کسی است که در لایه‌های مرتفع جوّ، دچار تنگی نفس و دشواری فراوان گشته است. در واقع کسی که خدا را در زندگی از یاد برده، مانند کسی است که در لایه‌های بالایی جوّ قرار دارد و در معرض درد و رنج و سختی قرار گرفته است. لذا از این تعبیر (اعجازگونه) به خوبی می‌توان دریافت که اگر کسی در لایه‌های فوقانی جوّ فاقد وسیله حفاظتی باشد، دچار چنین دشواری و تنگی نفس خواهد شد و این جز با اکتشافات علمی روز که در آن روزگار برای بشریت پوشیده بود، قابل فهم نیست.

هوا سنگینی و فشار خود را از تمامی جوانب بر بدن ما وارد می‌سازد; ولی ما فشار و سنگینی آن را احساس نمی‌کنیم; زیرا فشار خون عروق بدن ما معادل فشار هواست و

هر دو فشار خارج و داخل بدن متعادل هستند؛ اما هنگامی که انسان از کوه‌های بلند بالا رفته و فشار هوا کم می‌شود، این تعادل به‌هم خورده، فشار داخلی از فشار خارجی بیشتر می‌شود. اگر رفته رفته فشار هوا کاهش یابد، گاه خون از منافذ بدن بیرون می‌زند. اولین احساسی که در آن هنگام به انسان دست می‌دهد، سنگینی دستگاه تنفّسی است که بر اثر فشار خون بر عروق تنفّسی پدیدار شده، مجرای تنفّس را تنگ کرده و موجب دشواری تنفّس می‌گردد.

4. آب؛ منشأ حیات

در آیات متعدد قرآن، به «آب» و نقش حیات‌بخش آن در جهان هستی اشاره شده است:

وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ أَ فَلا یُؤْمِنُونَ 1 و [نیز] پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده‌اند:

«کلّ شیء خلق من الماء» ⁽¹⁾. طبق آیه فوق و فرموده پیامبر (صلی الله علیه و آله)، همه موجودات، منشأ هستی خود را از آب گرفته‌اند.

وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّامٍ وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَیَقُولَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا إِنْ هذا إِلاّ سِحْرٌ مُبِینٌ 3 ; و اوست که آسمآنها و زمین را در شش هنگام آفرید و عرش [تدبیر] او [پیش از آن] بر آب بود. این آیه دلالت دارد که پیش از پیدایش جهان هستی (از آسمان‌ها گرفته تا زمین) آب پدید آمده است; زیرا در تعبیر: وَ کانَ عَرْشُهُ عَلَی الْماءِ واژه «عرش» کنایه از عرش تدبیر و منظور، علم خدای متعال به همه مصالح و شایستگی‌ها و بایستگی‌های هستی در برهه‌ای [می‌باشد] که جز آب چیزی نبوده است. در نتیجه، آیه کنایه از آن است که خدای تعالی بود و هیچ چیز با او نبود و خداوند، پیش از آفرینش جهان، ابتدا آب، سپس همه مخلوقات را از آب آفرید.

«قرآن کریم» در چند جا اشاره دارد که ریشه زندگی، هم در منشأ و پیدایش و هم در صحنه هستی و تداوم حیات، همه از آب است؛ آن‌جا که می‌فرماید: وَ جَعَلْنا مِنَ

اَلْماءِ کُلَّ شَیْ‌ءٍ حَیٍّ ; هر چیز زنده‌ای را از آب پدید آوردیم.

وَ اللّهُ خَلَقَ کُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ 1 ; خدا هر جنبنده‌ای را از آب آفرید. درباره انسان می‌فرماید: وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً 2 ; و اوست که از آب، بشری را آفرید. مراد از این آب، همان آبی است که سرمنشأ همه موجودات است؛ چنان‌که در آیات فوق آمده یا منظور از آب، نطفه است؛ چنان‌که در آیه: خُلِقَ مِنْ ماءٍ دافِقٍ 3 ; آدمی از آبی جهنده آفریده شد، بیان گردیده است; ولی بیشتر مفسران بر این باورند که منظور از «ماء»، همان پدیده نخستین است؛ «أول ما خلق الله الماء» ⁽¹⁾; نخستین چیزی که خدا آفرید، آب بود که تمامی پدیده‌ها از آن ریشه گرفته‌اند؛ زیرا بذر نخستین موجود زنده، تنها از آب پاشیده شد. همان بذر اوّلیه‌ای که به صورت حیوان ساده تک سلولی (آمیب) شکل گرفت و به جانداران دارای اعضای پیچیده با بیش از یک میلیون سلول تکامل یافت.

5. پوشش هوایی حافظ زمین

در آیات «قرآن»، واژه «سماء» کاربردهای مختلفی دارد. در آیه ذیل، مراد از آن، پوشش هوایی حافظ زمین است:

وَ جَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً وَ هُمْ عَنْ آیاتِها مُعْرِضُونَ 5 ; و آسمان را سقفی محفوظ [بر فراز زمین] قرار دادیم که اینان از نشانه‌های آن روگردانند.

گرد زمین را پوشش هوایی ضخیمی فرا گرفته که عمق آن به 350 کیلومتر می‌رسد. هوا از گازهای «نیتروژن» به نسبت 78/03 درصد، «اکسیژن» به نسبت 20/99 درصد، اکسید کربن به نسبت 0/04 درصد و بخار آب و گازهای دیگر به نسبت 0/94 درصد ترکیب یافته است. این پوشش هوایی با این حجم ضخیم و با این نسبت‌های گازی فراهم شده در آن، هم‌چون سپری آسیب‌ناپذیر زمین را در برگرفته و آن را از گزند

سنگ‌های آسمانی که به حدّ وفور به سوی زمین می‌آیند و از همه طرف، تهدیدی هولناک برای ساکنان زمینی به شمار می‌روند، نگه‌داری نموده و زندگی را برایشان امکان‌پذیر ساخته است.

این خود از آثار رحمت الهی است که ساکنان زمین را از آسیب پرتاب‌های آسمانی فراوان در امان داشته و پوششی بس ضخیم آنان را از گزند آفات گرداگردشان محفوظ داشته است که اگر چنین نبود، حیات بر روی کره زمین امکان‌پذیر نمی‌شد. علاوه‌بر این، در مورد پوشش اطراف زمین، وجود «لایه ازُن» از اهمیت بالایی برخوردار است. این لایه که در اثر رعد و برق به وجود می‌آید، زمین را در برابر پرتوهای مضرّ کیهانی محافظت می‌کند که اگر نبود، حیات بر روی زمین ممکن نمی‌شد; پس همواره باید گفت: لِتَسْتَوُوا عَلی ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْکُرُوا نِعْمَةَ رَبِّکُمْ إِذَا اسْتَوَیْتُمْ عَلَیْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما کُنّا لَهُ مُقْرِنِینَ 1 ; پاک و منزّه است کسی که این را مسخّر ما ساخت؛ وگرنه ما توانایی تسخیر آن را نداشتیم ⁽¹⁾.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

14. وجوه اعجاز قرآن (نظریه صرفه)

اشاره

اهداف: 1) اثبات اعجاز ذاتی قرآن؛ 2) پاسخ به شبهه‌های اندیشمندان پیشین پیرامون دخالت خداوند در برابر معارضان قرآن.

مقدمه

شماری از بزرگان از جمله ابو اسحاق نظام (م. 231 ق.) و شاگرد وی - جاحظ (م. 255 ق.) - سید مرتضی (م. 436 ق.) و ابن سنان خفاجی (م. 466 ق.) بر این گمان هستند که سرّ اعجاز «قرآن» در مسئله «صرفه» نهفته است; بدین‌معنا که خداوند، خود بازدارنده کسانی است که بخواهند با «قرآن» مقابله کنند. گرچه ممکن است کسانی توان مقابله را داشته باشند; ولی اراده قهری خداوندی جلوی انجام آن را از هر کسی که در صدد مقابله برآید، می‌گیرد.

دلیل قرآنی قائلین به «صرفه»

صاحبان نظریه «صرفه»، به آیه: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ 1 ; به زودی متکبران در زمین را از آیات خود رویگردان می‌سازم، استناد نموده و آیه را چنین معنا می‌کنند: «اگر متکبران در زمین بخواهند اعجاز قرآن را ابطال کنند (یعنی مانند آن را بیاورند)، ما آنها را از این کار منصرف می‌کنیم تا دیگر اقدام به همانند آوری نکنند».

علامه طبرسی (رضی الله عنه) در تفسیر آیه مذکور در مجمع البیان می‌نویسد: «مقصود «قرآن» از

منصرف کردن این است که آن‌قدر دلایل را محکم و متقن ذکر می‌کنیم‌تا دشمنان از همانند آوری منصرف شوند» ⁽¹⁾.

پیداست که تفسیر ایشان برداشت درستی است و با نظریه «صرفه» نیز تفاوت دارد و به نظر می‌رسد که مقصود از «سأصرف» که در آیه آمده، همان معنایی است که مجمع البیان ارائه نموده است.

تفسیرهای سه گانه در تبیین دیدگاه «صرفه»

دیدگاه «صرفه» را می‌توان به سه‌گونه تفسیر کرد:

نخست: مقصود از «صرفه» آن است که خداوند، انگیزه کسانی را که در صدد مقابله برآیند، سلب می‌کند; یعنی آن انگیزه‌ای که آنان را برای مقابله با «قرآن» واداشته، هنگام عمل فروکش نموده، حالت سردی و بی‌تفاوتی به آنان دست می‌دهد. دوم: خداوند امکاناتی را که برای مقابله با «قرآن» نیاز است، از آنان سلب می‌کند و این بر دوگونه است:

الف) آن‌که آن امکانات (علوم، معارف و ادبیات لازم) را که در حالت عادی دارند، به هنگام اراده مقابله با قرآن، از آنان می‌ستاند و آنان را در آن هنگام خلع سلاح نموده و از دارا بودن شرایط مقابله، به حالت فقدان آن تبدیل می‌کند و در حقیقت، یک‌گونه دگرگونی صفت درونی برایشان رخ می‌دهد.

ب) اساساً چنین امکاناتی در اختیار بشر قرار نگرفته است تا بتوانند با «قرآن» مقابله کنند و معنای «صرف» در آیه: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ... 2 نیز همین است; یعنی اساساً این‌گونه امکانات که کسی بتواند آیات الهی را تباه سازد، برای بشر فراهم نیست. هم‌چنین در آیه: ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ ، ⁽²⁾صرف قلوب را معلول عدم شایستگی درک حقایق دانسته است که آنها خود موجب گردیده‌اند.

سوم: آن‌که به اجبار و قهر آنان را باز دارد و با آن‌که از توانایی لازم برخوردارند، ولی در هنگام مقابله، حالت سستی به آنان دست دهد و به همین علت از معارضه با «قرآن» منصرف شوند. تفاوت میان این تفسیر و تفسیر نخست در این است که در آن تفسیر، انگیزه و شور و شوق آنان سلب می‌شود و در این تفسیر، انگیزه هم‌چنان زنده است؛ ولی شهامت اقدام را از دست می‌دهند؛ مانند آن‌که جلوی کسی - به رغم کوشش و وجود انگیزه - به اجبار گرفته شود.

البته معنای نخست و سوم و نیز قسمت اول از معنای دوم، بر خلاف ضرورت است و با تصریحات عرب آن زمان منافات دارد. آری! قسمت دوم از تفسیر دوم، تا اندازه‌ای معقول به نظر می‌رسد و ظاهر کلام سید و برخی از بزرگان که چنین نظری را برگزیده‌اند نیز این‌گونه است. در واقع، تمام امتیاز در ذات «قرآن» نهفته است که دیگران از مقابله با آن ناتوانند; زیرا چنین امکاناتی از اختیار بشر بیرون است ⁽¹⁾.

«صرفه» از نگاه ابن حزم

ابن حزم ظاهری، مؤلف کتاب الفصل فی الملل والنحل، ضعیف‌ترین دیدگاه را در زمینه «صرفه»، در قالب «جبر» ارائه کرده است. از نگاه او، مخالفان «قرآن» که به رقابت با «قرآن» برخاستند، علوم لازم برای همانند آوری «قرآن» را در اختیار داشتند; اما خداوند به صورت جبری مانع آنها شد; یعنی هیچ اعجازی در ذات «قرآن» نیست؛ بلکه جبرالهی دلیل بر نبوّت پیامبر (صلی الله علیه و آله) است. به سخن دیگر؛ در ذات «قرآن» هیچ امتیازی که سبب اعجاز آن گردد به چشم نمی‌خورد و تنها علّت عجز مخالفان از همانند آوری قرآن، جبر و منع پروردگار از کار آنهاست. بنابراین، هر آیه‌ای را که خداوند در مورد معجزه بودن «قرآن» ذکر کرده باشد، منظور آن، «صرفه» است و هرگز بیانگر جنبه ذاتی‌نیست ⁽²⁾.

نقد رأی ابن حزم

از منظر ابن حزم، ردیف کردن یک سری اسامی هیچ‌گونه امتیاز و اعجازی در برندارد: مانند برخی آیات که در آنها اسامی گروهی از انبیا پشت‌سر هم ذکر شده است; هم‌چون آیه 163 سوره «نساء» که می‌فرماید: وَ أَوْحَیْنا إِلی إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ وَ عِیسی وَ أَیُّوبَ وَ یُونُسَ وَ هارُونَ وَ سُلَیْمانَ وَ آتَیْنا داوُدَ زَبُوراً . پاسخ این است که برشمردن سلسله‌وار این‌گونه اسامی که دارای نظم و وزن خاصّی است، خود، سخن ممتاز به شمار می‌رود. دیگر این‌که خداوند، سخن دیگران را به صورت نقل به معنا ذکر می‌کند; یعنی همان مضامین را با شیوه بیان و الفاظی دیگر ذکر می‌نماید.

دیدگاه سید مرتضی

سید مرتضی و پیروانش بر این باورند که اگر بین کلام «قرآن» با کلام عرب تفاوت فاحشی بود، باید به روشنی آشکار می‌شد و نیازی به بحث و استدلال نباشد و اگر چنین تفاوتی مشهود بود، امثال ابن مسعود نسبت به «قرآن» بودن «معوذتین» هرگز دچار تردید نمی‌شدند. به سخن دیگر؛ اگر بین سخن ادیبان عرب و «قرآن» فرق آشکاری وجود داشت، می‌بایست علاوه بر افراد حاذق و ماهر، همگان متوجّه آن بشوند; بنابراین روشن می‌شود که اعجاز «قرآن» به «صرفه» است ⁽¹⁾.

نقد رأی سید مرتضی

باید گفت که شناخت تفاوت بین معجزه و غیر آن، بر عهده افراد خبره و حاذق است; چنان‌که فرق بین سحر و غیر آن را نیز آنها تشخیص می‌دهند. سخن سید مرتضی، نظری حدّوسط و میانه در بین اقوال گوناگون درباره «صرفه» است؛ زیرا از نگاه او معنای صرفه، «عدم المنع» است; یعنی خداوند از ابتدا امکانات لازم را برای همانند آوری «قرآن» در اختیار دشمنان قرار نداده است؛ درحالی‌که «نظّام» معتقد است که آنان

علوم و امکانات لازم برای این کار را در اختیار داشتند; ولی خداوند در عمل، آنان را از چنین کاری بازداشته. پاسخ این است که در این صورت، به جای خود قرآن، عمل بازداشتن و سلب قدرت کردن، معجزه خواهد بود.

دلایل مخالفان دیدگاه «صرفه»

زملکانی

کمال الدین زملکانی در ردّ نظریه «صرفه» معتقد است که در صورت صحیح بودن این دیدگاه، سزاوار بود که آنها از حال خودشان تعجّب کنند، نه از قرآن; زیرا اگر کسی بتواند دست خود را بر سرش بگذارد و دیگران نتوانند - به‌خاطر آن‌که خداوند دست‌های آنها را بسته است-، در چنین حالتی باید از کار خود تعجّب کنند، نه این‌که از کار او به شگفتی در آیند; زیرا آنها خود از انجام چنین کار ساده‌ای وامانده‌اند و باز، سزاوار این بود که قبل از «صرفه» آنها بتوانند با کلام فصیح رقابت کنند. به علاوه، سلب قدرت از آنها به مثابه ناتوان ساختن مردگان است; یعنی وقتی همه ناتوان و به منزله مرده باشند، دیگر اجتماع و مشارکت آنان در معارضه سودی نداشته، لغو و بیهوده خواهد بود; حال آن‌که می‌فرماید: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً 1 .

تفتازانی

سعدالدین تفتازانی دراین‌باره، با بیان سه وجه، بر بطلان «صرفه» استدلال می‌کند:

نخست: فصیحان عرب از نظم زیبا، بلاغت و شیوایی «قرآن» شگفت‌زده شده، هنگام شنیدن آیه: وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّالِمِینَ 2 ، سرهای خود را از هیجان و شگفتی تکان می‌دادند و چنین نبود که «قرآن» کلام ساده‌ای باشد و آنها بتوانند مانند همان را بیاورند.

دوم: اگر منظور از اعجاز قرآن «صرفه» بود، مناسب‌تر این بود که هیچ اعتنایی به بلاغت و مرتبه بالای آن نشود؛ حال آن‌که به این دو نکته توجه فراوانی شده است.

سوم: در مورد آیه: قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ باید گفت که ذکر اجتماع و کمک گرفتن از غیر در مقام تحدّی، در صورتی صحیح است که برخی در این کار ناتوان باشند و توهّم شود که همگان توانایی دارند، آن‌گاه این توهّم نفی گردد ⁽¹⁾.

شهرستانی

هبة‌الدین شهرستانی نیز در دیدگاه «صرفه» عقیده دارد کسانی که به نظریه «صرفه» معتقدند، مقصودشان این است که خداوند به همان روش که گاه به بندگان الهام می‌کند، انگیزه‌ها و افکارشان را برای رقابت با «قرآن» سلب می‌کند. چنین نظری نادرست است و نمی‌توان برهان افراد ضعیف را به عالمان بزرگ نسبت داد; زیرا خداوند دارای فضل و رأفت است و شأنی والاتر از آن دارد که انس و جن را به مبارزه با «قرآن» بخواند و آن‌گاه خود بر سر راهشان مانع ایجاد کند و انگیزه و توانایی آنها را سلب نماید! ظاهر آیات هم بیانگر این است که ذات «قرآن» دارای اهمیت و اعجاز است و اگر جز این بود، مدح و تمجید از آن معنا نداشت ⁽²⁾.

قاضی ابوبکر

از نگاه قاضی ابوبکر باقلانی، از جمله دلایل بطلان «صرفه» این است که اگر رقابت با «قرآن» ممکن بوده و صرفاً منصرف نمودن مردم از سوی خداوند مانع انجام آن باشد، در این صورت سخن معجزه نخواهد بود و اگر با منع از آوردن مانند آن معجزه شود، دیگر به‌خودی‌خود برتری بر غیر آن نخواهد داشت. وی می‌افزاید: «این عجیب‌تر از گفته جمعی از آنان نیست که گفته‌اند: «همگان می‌توانند مانند «قرآن» را بیاورند; ولی چون چگونگی ترتیب آن را نمی‌دانند، از این کار وامانده‌اند و اگر آن را می‌دانستند، از همان راه به این امر می‌رسیدند»; و نیز شگفت‌انگیزتر از گفتار برخی دیگر نیست که پنداشته‌اند

ناتوانی برای کسانی بود که هم زمان با نزول «قرآن» حضور داشتند; ولی افراد بعدی توانایی آوردن مانند آن را دارند! به هیچ یک از این آراء نباید اعتنا نمود» ⁽¹⁾.

چکیده

الف) خداوند انگیزه دشمنان را نسبت به معارضه با «قرآن» سلب نمود;

ب) خداوند تمام علوم لازم برای معارضه با قرآن را از آنان گرفت;

ج) خداوند در عمل و به صورت جبر و اکراه، آنان را از این کار بازداشت.

نخواهد بود و دیگر به‌خودی‌خود بر غیر خودش برتری نخواهد داشت.

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

15. معارضان اعجاز قرآن

اشاره

اهداف: 1. اثبات جاودانگی دامنه تحدّی قرآن؛ 2. تبیین ملازمه بین شکست معارضان «قرآن» و اثبات اعجاز آن.

مقدمه

تحدّی «قرآن کریم» در آیه: وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ ، مخالفان پیامبر و «قرآن» را برانگیخت تا انگیزه‌ای برای معارضه و همانند آوری «قرآن» پیدا کنند. بسیاری از آنان از همان آغاز متوجه شدند که «قرآن» سخنی الهی و مافوق بشری است و از همین‌رو، از همانند آوری روی‌گردانده، به مخالفت‌های دیگری پرداختند; در عین حال، برخی از ساده اندیشان و مغرضان و یا مدّعیان دروغین نبوّت برای عوام‌فریبی وارد این میدان شده، پس از دقت و فکر و تأمّل سخنانی را ساختند که البته جز رسوایی و افتضاح برای آنان نتیجه‌ای به‌بار نیاورد و این خود موجب روشن شدن جنبه‌ی الهی و وحیانی قرآنی گردید. در ذیل به برخی از نمونه‌های تاریخی در این زمینه اشاره نموده، موارد دیگر را به جلد چهارم کتاب التمهید، اثر استاد معرفت ارجاع می‌دهیم.

1. مسیلمه کذّاب

مسیلمه از جمله افرادی بود که در سال دهم هجری به محضر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مشرّف گردید و اسلام را پذیرفت. وی پس از بازگشت به «یمامه» ادّعای نبوّت کرد و در همان سال در نامه‌ای به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) چنین نوشت: «از مسیلمه رسول خدا به محمد

رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، سلام بر تو! اما بعد، من در امر نبوّت با تو شریک شده‌ام...». وی آن نامه را توسط دو نفر برای پیامبر (صلی الله علیه و آله) ارسال نمود. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در پاسخ نامه چنین نوشت: «بسم الله الرحمن الرحیم; از محمد رسول خدا به مسیلمه کذّاب، سلام بر کسی که از هدایت پیروی نماید. اما بعد، به راستی زمین از آن خداست و به هر که از بندگانش بخواهد، می‌دهد و سرانجام نیکو از آن پرهیزکاران می‌باشد» ⁽¹⁾. او سرانجام در نبردی که میان وی و هوادارانش از یک‌سو با مسلمانان رخ داد، کشته شد ⁽²⁾. از جمله تقلیدهای ناشیانه‌ای که وی ارائه نموده، موارد ذیل هستند:

2. عبدالله بن مقفع

او در زبان عربی ادیب بود و کتاب کلیله و دمنه را با أُسلوبی بدیع به عربی ترجمه نمود. درباره او نقل شده است که وی در زمان امام صادق (علیه السلام) به همراه ابن ابی العوجاء، ابو شاکر دیصانی و عبدالملک، موسم حج و درحالی‌که به تمسخر «قرآن» پرداخته بودند، در مسجدالحرام توافق نمودند تا به معارضه «قرآن» بپردازند و مانند «قرآن» را بیاورند. از بین آنها، ابن ابی‌العوجاء پیشنهاد کرد که هرکدام به اندازه یک ربع «قرآن» همانند «قرآن» را بیاورند و هنگامی که «قرآن» را نقض کنند، نبوّت محمد بن عبدالله از بین رفته، در نتیجه دوران حاکمیت اسلام نیز به‌سر خواهد آمد. آنها با یک‌دیگر قرار گذاشتند که تا سال آینده، هر یک سهم خود را آماده نموده، در همان مکان مقرّر ارائه دهند. پس از گذشت یک سال که دوباره در آن‌جا گرد هم آمدند; هیچ‌کدام نتوانسته بودند مأموریتشان را انجام دهند و هریک از آنها شرح حال خویش را چنین گزارش نمود:

ابن مقفع می‌گوید: این «قرآن» از سنخ و جنس کلام بشر نیست و من از زمانی که از شما جدا شدم، پیوسته در این عبارت به فکر فرو رفته‌ام و نمی‌توانم نظیر آن را ارائه دهم و آن چنین است:

وَ قِیلَ یا أَرْضُ ابْلَعِی ماءَکِ وَ یا سَماءُ أَقْلِعِی وَ غِیضَ الْماءُ وَ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ اسْتَوَتْ عَلَی الْجُودِیِّ وَ قِیلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظّالِمِینَ 2 ; به زمین خطاب شد که فوراً آبت را فرو بر و به

آسمان امر شد که باران را قطع کن و زمین آب را در خود فرو برد و حکم انجام شد و کشتی بر کوه جودی قرار گرفت و فرمان هلاکت ستمکاران در رسید.

ابن ابی‌العوجاء می‌گوید: من از زمان جدایی از شما همواره در این عبارت به فکر فرو رفته‌ام و نمی‌توانم عباراتی موازی با آن فصاحت و بیان بیاورم و این عبارت مرا از معارضه بازداشته است تا [نتوانم] مانند دیگر عبارات «قرآن» بیاورم و آن چنین است:

فَلَمَّا اسْتَیْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِیًّا 1 ; چون برادران از پذیرفتن خواهش خود مأیوس شدند، با خود خلوت کردند.

عبدالملک این‌چنین گزارش می‌دهد: من نیز از زمانی که از شما جدا شدم، ذهنم را عباراتی مشغول نموده و برای مقابله آن احساس ناتوانی می‌کنم و از بقیه آن منصرف شدم و آن آیه عبارت است از:

یا أَیُّهَا النّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِینَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّهِ لَنْ یَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَ إِنْ یَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَیْئاً لا یَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطّالِبُ وَ الْمَطْلُوبُ 2 ; ای مردم مشرک (کافر)! به این مَثَل گوش فرا دهید و آن بت‌هایی که آنها را خدا می‌خوانید، هرگز بر آفریدن مگسی - هر چند همه اجتماع کنند - قادر نیستند و اگر مگس (ناتوان) چیزی از آنها بگیرد، قدرت باز گرفتن آن را ندارند. بدانید که طالب و مطلوب (یعنی بت و بت‌پرستی یا عابد و معبود) هر دو ناچیز و ناتوانند.

ابو شاکر می‌گوید: من از هنگامی که از شما جدا شدم، در عبارات «قرآن» مطالعه کردم و شگفتی آنها به‌ویژه عبارت: لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا 3 مرا به خود واداشته است.

هشام بن حکم که از بزرگان و یاران خاص امام صادق (علیه السلام) است، می‌گوید: در هنگامی که آنها مشغول گفت‌وگو در کنار کعبه بودند، امام صادق (علیه السلام) از کنار آنها می‌گذشت و می‌دانست که چه می‌گویند. امام (علیه السلام) در همان حال با صدای بلند شروع به

تلاوت این آیه فرمود:

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً 1 ; بگو اگر انس و جن متفق شوند که مانند این «قرآن» را بیاورند، هرگز نتوانند; هر چند همه پشتیبان یک‌دیگر باشند.

آن گروه چهار نفره که خود از سخن‌وران عرب بودند و خود را در برابر «قرآن» عاجز می‌دیدند، همانند دیگر افراد که در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله) نیز تلاش بر معارضه داشتند، سرافکنده شده و پراکنده گشتند.

3. سجاح بنت حارث تمیمیه

سجاح (دختر حارث بن سوید تمیمی) مدعی نزول وحی بود; او به مسیلمه کذّاب روی آورد و با او ازدواج نمود; از جملات معارضه گونه او چنین است:

«اِنَّ اللَّهَ خَلَقَ النِّسَاءَ افْرَاجاً; وَجَعَلَ الرِّجَالَ لَهُنَّ ازْواجاً; فَتُولِجُ فِیهِنَّ قَعْساً إیلاجاً; ثُمَّ نَخْرِجُهَا اذَا نَشَاءُ اخْراجاً; فَیَنْتِجْنَ لَنَا سَخَالا انْتَاجاً ⁽¹⁾; به درستی که خداوند زنان را که دارای فرج (رحم) هستند، آفرید و برای آنان مردانی را به عنوان همسر قرار داد. پس ما در آن فرج‌ها با فشار ادخال می‌کنیم؛ سپس هرگاه بخواهیم آن را اخراج می‌نماییم و در نتیجه آنها صاحبان فرزند می‌شوند».

4. ابو العلاء معری

احمد بن عبدالله بن سلیمان، معروف به ابوالعلاء معری، شاعر، لغت‌دان و استاد فن صنایع ادبی بود. چنان‌که نقل شده یکی از معارضه‌های او با «قرآن» این‌گونه بود:

«أُقْسِمُ بِخَالِقِ الْخَیْلِ وَالرِّیحِ الهَابةِ بِلَیْل; مَا بَیْنَ الاَْشْرَاطِ وَ مَطَالِعِ سُهَیْل; انَّ الْکَافِرِ لِطَوِیلُ الْوَیْلِ وَاِنَّ الْعُمُرَ لَمَکْفُوفٌ الدَّلِیلُ; تَعدّ اتَّقِ مَدَارِجِ السّیل وَ طَالِع التَّوبةِ مِنْ قَبِیل; تَنْجُ وَ أَخَالِکَ بِنَاج ⁽²⁾; سوگند می‌خورم به آفریدگار اسبان و بادی که در هنگام شب

می‌وزد، حدّ فاصل میان علائم و محل‌های طلوع ستاره سهیل; همانا که کافر دارای هلاکت بلندی است و...».

5. ابوالطیب متنبّی

احمد بن حسین بن حسن بن عبدالحمد کندری، معروف به متنبی، شاعر و ادیب در زبان عربی است. او نیز از کسانی است که به معارضه با «قرآن» پرداخته و آن چنان‌که نقل شده، معارضه او چنین بوده است:

«وَالنَّجْمِ السَّیَّارِ وَ الْفَلَکِ الدَّوَّارِ وَاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ; انَّ الْکُفَّارَ لَفِی أَخْطَار; أَمْضِ عَلَی سُنَّتِکَ وَأَقِفْ إثرَ مَنْ قَبْلِکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ; فَاِنَّ اللَّهَ قَامِعٌ بِکَ زِیغَ مَن الْحَدَ فِی دِینِهِ وَ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ; ⁽¹⁾سوگند به ستاره سیار (پیوسته در حال حرکت) و قسم به گردونه در حال چرخش و سوگند به شب و روز; همانا کافر در خطراتی به‌سر می‌برد. [ای پیامبر] سنّت خویش را اجرا نما و از پیامبران پیش از خود پیروی کن; پس به درستی که خداوند به وسیله تو، انحراف ملحدان و گمراهان را از بین خواهد برد».

تحلیل

در طول تاریخ، همواره بی‌خبران و معاندانی بوده‌اند که در برابر نور حق، مقاومت نموده، با تمام سرمایه‌های خود که آنها نیز امانت الهی بوده است، در برابر خدای خویش به خود بالیده و در راه خاموش نمودن نور حق قدم برداشته‌اند. در میان این زشت سیرتان، کسانی هستند که در صدر اسلام، در هنگام طلوع خورشید اسلام و ظهور کتاب آسمانی قرآن (آن مشعل هدایت) به جبهه نبرد با حق پیوسته، در برابر «قرآن» ایستادگی نموده، چنین ادعا کردند که «قرآن» می‌تواند همانند داشته باشد; زیرا کتابی فوق‌العاده نبوده و معجزه یا کلام‌الله نیست; بلکه سخنی بشری است و آنها هم می‌توانند کتابی همانند آن بیافرینند.

از آن جمع نادان و بی‌خبر از خدا، عده‌ای قدم فراتر نهاده، خود را پیامبر آسمانی نیز معرفی نموده‌اند که تاریخ، چهره این دروغگویان را برای نسل‌های بعد روشن

ساخته است. اینها که به معارضه با «قرآن» پرداختند، کلامی آوردند که هیچ تشابهی با «قرآن» نداشت و آنان را بیش از پیش رسوا ساخت. چنان‌که گذشت، با نمونه‌هایی از معارضه‌های آنان با «قرآن» آشنا شدیم و در قرن معاصر نیز عدّه‌ای با استفاده از شبکه اینترنت به معارضه با «قرآن» پرداخته‌اند؛ از جمله، اخیراً گروهی مسیحی با هدف تبلیغ برای مسیحیت و معارضه با «قرآن» و اسلام، به ساخت چهار قطعه شبیه سوره‌های «قرآن» به نام‌های سوره مسلمون، سوره الایمان، سوره الوصایا و سوره التجسد اقدام کرده‌اند ⁽¹⁾که البته به سازنده این سوره‌های جعلی هیچ اشاره‌ای نشده است. برخی از اشکالات این معارضه‌ها عبارتند از: 1. اقتباس از «قرآن»; 2. مغایرت با فصاحت و بلاغت تام و کامل; 3. تناقض و... ⁽²⁾.

چکیده

«وَالنَّجْمِ السَّیَّارِ وَ الْفَلَکِ الدَّوَّارِ وَاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ; انَّ الْکُفَّارَ لَفِی أَخْطَار; أَمْضِ عَلَی سُنَّتِکَ وَأَقِفْ إثرَ مَنْ قَبْلِکَ مِنَ الْمُرْسَلِینَ; فَاِنَّ اللَّهَ قَامِعٌ بِکَ زِیغَ مَن الْحَدَ فِی دِینِهِ...».

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

بخش دوم: صیانت قرآن از تحریف

اشاره

1. کلیات

اشاره

اهداف: 1) اثبات موهون بودن منشأ شبهه تحریف؛ 2) معرفی منابع عام و خاصِ «تحریف»؛ به منظور آشنا ساختن مخاطبان با مبانی و دلایل سست آنها.

مقدمه

روشن است که اتّهام تحریف «قرآن کریم» به مسلمانان؛ به‌ویژه شیعیان، تهمتی نادرست، غیرمنصفانه و مخالف با [نظر] صریح «قرآن» است; زیرا خداوند حکیم، صیانت «قرآن» از هرگونه تحریف، گزند و آسیب را برای همیشه تاریخ تضمین نموده، می‌فرماید: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ 1 ; ما «قرآن» را نازل کردیم و ما خود، حافظ و نگهبان آن خواهیم بود.

این نسبت کورکورانه و ظالمانه، از دوران اختلاف صاحبان مصاحف اوّلیه آغاز شد; همان زمان که رقابتی شدید در ثبت و نگارش «قرآن» و تعلیم قرائت آن در جریان بود و هریک از آنها چنین می‌پنداشت که قرائت اصیل و صحیح، تنها نزد اوست و دیگران بر خطا بوده، قرائت شاذ و غیر معتبر را ارائه می‌دهند.

این اوضاع و شرایط ادامه داشت تا این‌که زمان «توحید مصاحف» (یکسان‌سازی مصحف‌ها و ایجاد قرائتی واحد) در دوران عثمان فرا رسید; البته این اقدام توسط گروهی به اجرا درآمد که صلاحیت کافی و وافی برای چنین امر مهم و حیاتی را

نداشتند; لذا اشتباهاتی در رسم‌الخط «قرآن» صورت گرفت و بین نسخه‌های متعدد آن با نسخه اصلی - که در مدینه بود - اختلاف پدید آمد. ⁽¹⁾

به‌هرحال، موضوع تحریف ناپذیری «قرآن» یکی از مباحث مهم مربوط به تاریخ «قرآن» است. به رغم آن‌که کتاب‌های آسمانی پیشین؛ به‌ویژه «تورات» و «انجیل» دستخوش تحریف گردیده‌اند؛ ولی خداوند، سلامت «قرآن» را که اصیل‌ترین منبع جاودانه اسلام است، از هرگونه آسیبی تضمین نموده است.

شایان ذکر است که «قرآن»، خود را «مهیمن» ⁽²⁾بر کتاب‌های آسمانی می‌داند. این ویژگی به‌طور مشخص در دو زمینه تجلّی پیدا کرده است: یکی در زمینه اعجاز «قرآن» و دیگری تحریف‌ناپذیری آن. «مهیمن بودن قرآن» وقتی عینیت و قطعیت می‌یابد که این دو باور و اعتقادِ متکی بر واقعیت مسلّم خارجی، یعنی «اعتقاد به معجزه بودن» و «اعتقاد به سلامت آن از تحریف»، در مورد آن وجود داشته باشد.

اعتقاد جزمی به این‌که «قرآن»، کلام خدا، وحی نامه الهی و معجزه جاودانه پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) است، «قرآن» را فراتر از دیگر کتاب‌های آسمانی و جایگاه آن را در زندگی مسلمانان، جایگاهی بس رفیع و والا قرار داده، ارزش و قداست آن را صد چندان می‌نماید؛ اما اثبات معجزه بودن «قرآن» در صورتی مؤثّر و سودمند خواهد بود که تحریف‌ناپذیری آن اثبات گردد; زیرا اعتقاد به اعتبار، ارزش و قداست این کتاب آسمانی، به تحریف‌ناپذیری آن - که موضوع این بخش از درس‌نامه است - بستگی دارد.

منشأ پیدایش شبهه تحریف

پس از جریان توحید مصاحف، برخی از صحابه و تابعین، مانند ابن مسعود، ابن عباس و عایشه، درباره نگارش «قرآن» و تعلیم قرائت‌ها، دیدگاه‌ها و ایرادهایی داشتند. از خلال این گفت‌وگوها و برخوردها، روایات و حکایاتی باقی ماند که ظاهر گرایان و

«حشویه» با حرص و ولع تمام، آنها را ضبط و در کتاب‌های روایی خود بیان نمودند و همین امر بعدها مشکل «احتمال تحریف» در نصّ «قرآن کریم» را به وجود آورد. آن‌چه موجب گرمی بازار این جریان و رواج یافتن این گزافه‌ها و سخنان باطل شد، نغمه‌های الحادی و جاهلی بدخواهان - از قبیل بنی‌امیه و دیگران - بود که رؤیای نقض عظمت و حاکمیت اسلام و پایین آوردن کرامت «قرآن» را در مغز خود می‌پروراندند؛ اما چه گمان باطلی! چرا که خداوند می‌فرماید:

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ 1 ; آنان می‌خواهند نور خدا را با دهان‌های خود خاموش سازند; ولی خداوند نور خود را کامل می‌کند؛ هر چند کافران خوش نداشته باشند.

در این میان، برخی از اندیشمندان که گمان کرده‌اند این روایات از نظر سند صحیح بوده و بر وقوع تحریف در نصّ «قرآن» دلالت صریح دارند، در پس تلاشی بی‌ثمر، سعی نموده‌اند این روایات را توجیه کنند. ازاین‌رو، برخی از این روایات را - با همه پراکندگی و ضعفی که دارند - پذیرفته و به مضمون آن فتوا داده‌اند و بعضی دیگر را پس از آن‌که راهی برای تأویل آن نیافتند، رها نموده‌اند آخرین سخنی که در این زمینه یافته‌اند، مسئله «نسخ تلاوت» است. بطلان این پندار خام، طبق قواعد علم اصول روشن است. فقهای امامیه نیز بر همه این پندارهای خرافی خط بطلان کشیده، هیچ‌گونه اعتباری برای این افسانه‌ها قائل نیستند; چرا که سستی و بی‌پایگی این پندارها و افسانه‌ها در نزد عقل روشن و ساحت مقدس «قرآن کریم» از آن منزه و به دور است. خداوند سبحان می‌فرماید:

وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ* لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ 2 ; بی‌گمان این کتابی است شکست‌ناپذیر که هیچ‌گونه باطلی - نه از پیش‌رو و نه از پشت‌سر (به‌هیچ‌وجه) - به سراغ آن نمی‌آید; چرا که از سوی خداوند حکیم و شایسته ستایش نازل شده است.

مسئلهْ «تحریف قرآن» از مسائل بسیار کهن و با سابقه بوده که مدت‌های مدیدی از اهمیت و نقل آن در نوشته‌ها و مجامع اسلامی کاسته شده بود؛ اما به تازگی، دشمنان اسلام و مخالفان مغرض انقلاب اسلامی با تحریکات و تأیید استکبار و صهیونیسم بین‌الملل، به منظور ضربه زدن به این نهضت مقدس، تاکتیک‌ها و شیوه‌هایی هم‌چون مطرح ساختن شبهه تحریف را برگزیده‌اند که از این طریق می‌خواهند شیعیان را به عنوان قائلان تحریف قرآن، به جهانیان معرفی کنند! حجت و دستاویز آنان در این راستا تنها این است که فلان عالم شیعی در کتاب خود چنین نظریه‌ای را ارائه کرده است; حال آن‌که معقول نیست که اظهارنظر شخصی یک یا دو فرد از عالمان یک مذهب، به عنوان اعتقاد و رأی مسلّم آن مذهب و نظریه تمامی عالمان قلمداد گردد. بنابراین، همان‌گونه که شایسته نیست نظر ابن الخطیب سنّی (از قائلان به تحریف) را مبین اعتقاد اهل سنّت و ملاک تشخیص باور همه آنان دانست، هم‌چنین رأی تعداد انگشت شماری از شیعیان (اخباریان) هرگز حاکی از نظریه مذهب تشیع، پیرامون تحریف «قرآن» نیست. بنابراین اکثریت قریب به اتفاق شیعیان و بیشتر عالمان اهل سنت، به شدّت، تحریف «قرآن» را انکار و تکذیب می‌کنند و صرف وجود روایاتی در منابع شیعه و سنی نیز بیانگر دیدگاه‌های آنان نبوده است; زیرا اکثر آن روایات، به لحاظ سند، مخدوش و یا به لحاظ محتوای قابل تأویل و توجیه هستند; چنان‌که در محلّ خود اثبات شده است.

کتاب شناسی تحریف

در این‌جا برای آشنایی بیشتر دانش‌پژوهان، آثار و منابعی از قرآن‌پژوهان بزرگ اسلامی (از قرن چهارم هجری تا عصر حاضر) را که پیرامون تحریف قرآن مطالبی بیان نموده‌اند، مرور می‌کنیم:

شایان ذکر است که کتب مذکور، برخی از منابع تفسیری یا اصولی هستند که در بعضی از مجلّدات یا فصول خود، به صورت عام، مباحثی را در زمینه مسئلهْ تحریف و ابطال آن مطرح نموده‌اند ⁽¹⁾.

کتاب شناسی خاصّ تحریف

مؤسسة الوفاء، 1933 م.

چکیده

صیانة القرآن من التحریف، تألیف محمدهادی معرفت; سلامة القرآن من التحریف، تألیف دکتر نجّار زادگان; القرآن مصون من التحریف، تألیف لطف‌الله صافی; و «قرآن هرگز تحریف نشده است، تألیف علامه حسن زاده آملی.

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

2. تعاریف و مفاهیم

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با مفهوم تحریف و گونه‌های مختلف آن؛ 2) تعیین تحریفی که موضوع مصونیت در آیات «قرآن» است (مشخص ساختن محل نزاع در مبحث تحریف).

تحریف در لغت

تحریف از ریشه «حرف»، به معنای «کناره و طرف هر چیزی» است. راغب در «مفردات» می‌نویسد:

«تَحْرِیفُ الشَّیءِ، إِمَالَتُهُ وَ الْعُدُولُ بِهِ عَنْ مَوْضِعِهِ الَی جَانِب; مَأْخُوذٌ مِنْ حَرْفِ الشَّیء بِمَعْنَی طَرَفِهِ وَجَانِبِه ⁽¹⁾; تحریف هرچیز به‌معنای منحرف‌ساختن وجابه‌جا کردن آن از جایگاه‌خودش به جایگاه دیگری است. این واژه از «حرف الشیء» گرفته شده; به معنای گوشه و کناره آن است».

با توجه به آن‌چه [بیان گردید] «تحریف کلام» به معنای منحرف کردن سخن از مسیر طبیعی آن است. مسیر طبیعی الفاظ و عبارت‌ها همان افاده معانی حقیقی و مراد واقعی آنهاست و در صورت انحراف از آن معانی، تحریف تحقّق می‌یابد. لذا تحریف کلام را چنین وصف کرده‌اند: «تَفْسِیرُهُ عَلَی غَیْرِ وَجْهِهِ; تفسیر نمودن آن برخلاف آن‌چه ظاهر آن است» این‌گونه تفسیر، نوعی تأویل نارواست; یعنی دگرگون ساختن کلام و برگرداندن آن به سویی دیگر. به این‌گونه از تحریف، تحریف معنوی گفته می‌شود; زیرا در واقع، دلالت لفظ را دگرگون ساخته، از مسیر خود منحرف می‌کند و از مصادیق

تفسیر به رأی به شمار می‌رود. در «قرآن»، هر جا که واژه تحریف آمده، همین معنا (تحریف معنوی) اراده شده است; چنان‌که علاّمه طبرسی در تفسیر آیه: یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ 1 می‌نویسد: «أی یفسرونه علی غیر ما أنزل و هو سوء التأویل ⁽¹⁾; آن را برخلاف آن‌چه خداوند اراده کرده، تفسیر می‌کنند و آن بد تأویل کردن است».

زمخشری نیز در تفسیر آیه مذکور گفته است: «أی یمیلونها عن مواضعها ⁽²⁾; لفظ را از موضع خود منحرف ساخته‌اند»; زیرا اگر لفظ طبق معنای واقعی - که ظاهر لفظ بر آن دلالت دارد - تفسیر و تبیین نگردد، بی‌شک از موضع اصلی خود منحرف شده است.

شعرانی در حاشیه مجمع البیان می‌نویسد: «مواضع لفظ همان معانی لفظ است; زیرا هر لفظ برای معنایی خاص وضع شده و اگر ازآن موضع زایل گردد و به معنای دیگر - که خواسته لفظ نباشد - تفسیر شود، هر آینه آن لفظ از موضع خود منحرف شده است». زمخشری نیز در این‌باره می‌گوید: «الفاظ مواضعی دارند که شایسته آنها است و آن عبارت است از معانی که موضوع له الفاظ می‌باشد و سزاوار است الفاظ در همان معانی استعمال شوند; لذا اگر از آن معانی دور شوند، وامانده و غریب خواهند بود» ⁽³⁾.

هم‌چنین در «قرآن» می‌خوانیم:

وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّهَ عَلی حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلی وَجْهِهِ 5 ; و بعضی از مردم، خدا را در کناره می‌پرستند [یعنی تنها با زبان نیایش می‌کنند و ایمان قلبیشان ضعیف است[؛ پس اگر] دنیا به آنان رو کند و نفع و] خیری به آنان برسد، بدان اطمینان می‌یابند; اما اگر برای امتحان، حادثه ناگواری برایشان رخ دهد، دگرگون می‌شوند [و به کفر رو می‌آورند]

زمخشری در تفسیر این آیه می‌نویسد: «أی علی طرف من الدین لا فی و سطه و قلبه...; اینان پیوسته بر کناره دین قرار دارند؛ نه در وسط و قلب دین». این بر اثر

اضطراب و تزلزل آنان در دین است و بدین‌لحاظ، هیچ‌گاه آرامش خاطر ندارند؛ همانند کسی که بر کناره لشکر حرکت می‌کند تا هرگاه پیروزی و غنیمت نصیب گردید، پابرجا و با دیگران سهیم باشد و اگر شکست فرا رسید، پا به فرار [نهاده]، راه نجات خود را پی بگیرد ⁽¹⁾.

ابن منظور نیز پیرامون موضوع تحریف در لسان العرب می‌نویسد: «تحریف الکلم عن مواضعه»; یعنی تغییر و منحرف ساختن سخن از معنای اصلی به معنای دیگری که با معنای اصلی از جهاتی شبیه و در کنار آن است و در خیال انسان به معنای اصلی نزدیک می‌باشد; همان‌گونه که یهودیان معانی تورات را تحریف کرده، به معانی مشابه معنای اصلی تفسیر می‌کردند و خداوند در بیان این عملشان می‌فرماید: مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ 2 .

در روایات معصومین (علیهم السلام) نیز همین معنا به چشم می‌خورد; چنان‌که امام باقر (علیه السلام) در نامه‌ای به سعد الخیر می‌فرماید:

«یکی از شیوه‌های آنان در پشت‌سرانداختن کتاب و بی‌اعتنایی به آن، چنین بود که حروف و الفاظ آن را به خوبی برپا می‌داشتند; ولی حدود و مضامین آن را تحریف می‌کردند. در نتیجه، کتاب را روایت و تلاوت می‌نمودند; اما آن را به کار نمی‌بستند. جاهلان از این‌که آنان کتاب را حفظ و روایت [می‌کردند]، خشنود می‌شدند و عمل نکردن آنان به کتاب خدا، دانایان را اندوهگین می‌ساخت». ⁽²⁾

در حقیقت، آنان از عبارت‌ها و واژگان به خوبی محافظت می‌کردند، ولی آن را بد تأویل و تفسیر می‌نمودند و محتوای آن را به‌کار نمی‌بستند.

تحریف در اصطلاح

در تحریف اصطلاحی، برخلاف تحریف لغوی که به معنای تصرّف و تغییر در معنای کلمه است، تصرّف در الفاظ قرآن منظور است. به بیان دیگر؛ تحریف اصطلاحی، اختصاص به

تحریف لفظی دارد و تحریف لغوی، اختصاص به تحریف معنوی. بنابراین می‌توان گفت که «قرآن» در استعمالات خود، تحریف را جز در معنای لغوی آن به‌کار نبرده است؛ ولی محور در مباحث تحریف ناپذیری «قرآن»، به تحریف لفظی و اصطلاحی مربوط می‌شود ⁽¹⁾.

اقسام تحریف

با نگاهی جامع و دقیق می‌توان تحریف را در هفت‌گونه تقسیم و تعریف نمود که در ذیل ارائه می‌شود:

« من فسر القرآن برأیه فلیتبوأ مقعده من النار ⁽²⁾; هرکس قرآن را به دلخواه خود تفسیر کند، باید جایگاه خود را در آتش مشخّص سازد».

«نزول القرآن علی سبعة أحرف» ، ناطر به اختلاف لهجه‌هاست. به عنوان مثال: برخی از عرب‌ها - از قبایل غیر قریش - دو واژه قرآنی «نَعبد» و «نَستعین» را به لهجه قبیله خود، به صورت «نِعبد» و «نِستعین» می‌خواندند.

شایان ذکر است که تغییر لهجه، مادامی که مخلّ معنا نباشد، اشکالی ندارد; حتی در روایت آمده است که اگر قرائت شخصی به زبان غیر عربی باشد، ملائکه آن را به صورت عربی به عالم بالا می‌برند ⁽¹⁾امّا اگر تغییر لهجه، موجب خطا و یا مخالفت با قواعد عربی باشد، جایز نخواهد بود؛ چنان‌که در سوره «زمر»، آیه «بیست و هشتم» می‌خوانیم: قُرْآناً عَرَبِیًّا غَیْرَ ذِی عِوَجٍ ; پس «قرآن» به صورت عربی آن، «قرآن» به شمار می‌رود و ما موظّف هستیم که آن را به صورت عربی بیاموزیم و بخوانیم ⁽²⁾.

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ... 3 و نیز «عجارده» (برخی از خوارج که پیروان ابن عجردند) چنین می‌پنداشتند که سوره «یوسف» در «قرآن» افزوده شده است ⁽³⁾. نمونه دیگر این‌که می‌گویند: ابن مسعود، عبارت «إلی أجلٍ مُسَمّی» را به آیه: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَکُمْ عَلَیْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِیلاً 5 اضافه

می‌کرد تا معلوم شود که منظور از «فمتّعوهنّ»، صیغه موقّت (متعه) است.

نکته اوّل

هیچ محقّقی تحریف از نوع افزودن به «قرآن» (تحریف بالزیادة) را قبول ندارد و این امری اجماعی است. محلّ نزاع، تنها در تحریف به کاهش (تحریف بالنقیصة) است که آیا چیزی از «قرآن» کاسته شده است یا خیر؟ دیدگاه درست آن است که چنین تحریفی نیز در «قرآن» رخ نداده است; ولی برخی از اهل سنّت آن را پذیرفته، از آن به عنوان «منسوخ التلاوة» و از باب «انساء» یاد می‌کنند. در پاسخ آنان باید گفت که «نسخ» همواره به «ناسخ» نیاز دارد. پس لازم است که ناسخ آیه‌ای از «قرآن» را که قائل به نسخ آن شده‌اند، مشخص کنند. از سوی دیگر، چگونه ممکن است حکمی که سند آن آیه‌ای از «قرآن» است، باقی بماند؛ ولی سندش حذف شود؟!

نکته دوَم

«نسخ» حکمی است که به‌طور صریح اعلام شده و حکم موجود را بر می‌دارد; ولی در «انساء»، حکم قبلی بر اثر گذشت زمان از ذهن مردم فراموش می‌شود. اهل سنت بر این باورند که برخی آیات را خداوند از اذهان مردم برده است و در این‌باره به آیه: ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها 3 استناد می‌کنند؛ اما حقیقت این است که آیه مذکور،

تعریضی به اهل کتاب، درباره تغییر قبله است. خداوند می‌فرماید: «قبله امری اعتباری است و تغییر آن، فاجعه‌ای به وجود نمی‌آورد؛ زیرا در قبله جدید، مصلحت و هدفی در نظر گرفته شده و در قبله قبل نیز حکمتی وجود داشته است. کلمه‌ی «أو» در این آیه برای تفکیک حقیقی نیست. کلمه‌ی «خیر» نیز تفضیل نسبی است; یعنی اگر زمان گذشته را در نظر بگیرید، تمام مصلحت آن زمان را در همان حکم قبلی می‌یابید و اگر به زمان جدید بنگرید، تمام مصلحت در همین حکم ناسخ وجود دارد.

چکیده

«تَحْرِیفُ الْکَلِمِ عَنْ مَوَاضِعِهِ» ؛ یعنی تغییردادن و منحرف ساختن سخن از معنای اصلی به معنای دیگری که با معنای اصلی از جهاتی شبیه و در کنار آن است و در خیال انسان، به معنای اصلی نزدیک می‌باشد; همان‌گونه که یهودیان معانی تورات را تحریف کرده، به معانی مشابه معنای اصلی تفسیر می‌کردند.

الف) تحریف در دلالت کلام; یعنی تفسیر و تأویل ناروا;

ب) ثبت آیه با سوره در مصحف، برخلاف ترتیب نزول;

ج) اختلاف قرائت که برخلاف قرائت مشهور باشد;

د) اختلاف در لهجه;

ه-) تبدیل کلمات;

و) افزودن بر قرآن;

ز) کاستن از قرآن.

پرسش

«تَحْرِیفُ الْکَلِمِ عَنْ مَوَاضِعِهِ» را چگونه معنا کرده است؟

منابع مطالعه و پژوهش

3. دیدگاه عالمان شیعه

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با مواضع عالمان شیعی در مسئلهْ تحریف، به منظور تبرئه مواضع شیعیان از تهمت قول به تحریف؛ 2) اثبات مصونیت «قرآن» از تحریف، براساس براهین قرآن‌پژوهان برجسته.

مقدمه

بدیهی است که بهترین اشخاص برای ارائه حقیقت یک مکتب و مذهب و نیز معرّفی عقاید یک امّت، رجال علمی و شخصیت‌های برجسته و درخشنده آن هستند. به سخن دیگر، باید دیدگاه اکثریت عالمان بزرگ و مشهور را به دست آورد تا بتوان آن را به عنوان اعتقاد آن مکتب و امّت معرّفی نمود. عالمان درجه اوّل شیعه هم‌چون: شیخ مفید، شیخ صدوق، شیخ طوسی، سید مرتضی، علاّمه حلّی و...، همگی به تحریف‌ناپذیری «قرآن» اعتقاد دارند.

شخصیت‌های نامدار و درخشان دو دسته‌اند: محقّقان و محدّثان. محقّقان کسانی هستند که در مسائل دینی، «عقل» را اصل قرار داده، «نقل» را بر آن عرضه می‌دارند; لذا راه و روش آنان اعمال نظر و اجتهاد براساس حاکمیت عقل در اصول و فروع مذهب می‌باشد. محدّثان کسانی هستند که به ظواهر نقل، اهمیت بیشتری می‌دهند و برای عقل چندان ارزش و اعتباری قائل نیستند. البته امتیاز ویژه محدّثان این است که در اخذ حدیث، بسیار حسّاس و دقیق‌اند؛ یعنی از هر شخص یا منبعی، متون حدیثی را دریافت نکرده، از حیث متن حدیث نیز بر مخالفت نداشتن مفاد آن با مبانی دین توجه و دقت کافی دارند. این گروه، از شیخ

المحدّثین؛ یعنی مرحوم صدوق آغاز شده و به شیخ حرّ عاملی و ملاّ محسن فیض کاشانی که هر دو در قرن یازدهم می‌زیسته‌اند، ختم می‌شوند. محّققان نیز از مرحوم شیخ مفید شروع و به امام خمینی و مرحوم آیة‌الله خوئی (رضی الله عنه) منتهی می‌گردند. نکته مهم و قابل توجه این است که هر دو گروه (محقّقان و محدّثان) از شیعه، مسئله تحریف در «قرآن» را به شدّت انکار نموده، بر این باورند که اساساً در «قرآن»، نه چیزی افزوده و نه چیزی کاسته شده و نه واژه‌ای و عبارتی جایگزین واژه و یا عبارت دیگر شده است; بلکه همان قرآنی که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل گردید، نسل به نسل و از طریق تواتر به دست ما رسیده است; بنابراین، به‌هیچ‌وجه در «قرآن» موجود تحریف صورت نگرفته است.

از قرن یازدهم گروهی پدید آمدند که از محقّقان نبوده، با اعمال نظر، اجتهاد و تأمل سر و کار نداشتند; از این‌رو این افراد در گردآوری حدیث، کمال تساهل و تسامح را به خرج می‌دادند. تلاش آنان این بود که احادیث را هرچه و از هر که باشد جمع‌آوری نمایند. به همین دلیل «اخباری» نام گرفتند. در واقع، این گروه خبرنگار بودند نه محدّث; زیرا به محض شنیدن هر خبری آن را یادداشت می‌کردند. اگر در جهان تشیع، مسئله تحریف مطرح شده، تنها میان اخباریان بوده است و این گروه نزد شیعه، فاقد اعتبار هستند; چرا که به حجیت ظواهر «قرآن» معتقد نیستند. چنان‌که گروه حشویه در میان اهل سنت، وضعیتی مشابه اخباریان دارند که در سند روایات دقت ننموده، در متن احادیث نیز تأمل و بررسی انجام نمی‌دهند. در هر صورت، مسلک آنان در میان شیعه مورد پسند و پذیرش نیست; بنابراین، نمی‌توان دیدگاه آنان را به عنوان اعتقادات تشیع مطرح نمود ⁽¹⁾.

در این‌جا به مهم‌ترین آراء و نظرات عالمان و محقّقان شیعه درباره مسئله تحریف اشاره می‌کنیم:

شیخ صدوق

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین، معروف به شیخ صدوق (م 381 ق.) می‌نویسد:

اعتقاد ما این است، قرآنی که خداوند متعال بر پیامبرش حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) نازل

فرمود، همان است که در یک مجلّد و در دسترس همه مردم قرار دارد و هرگز بیش از آن نبوده است و طبق مشهور، 114 سوره دارد و هرکس به ما نسبت دهد که می‌گوییم «قرآن» بیش از این است، بی‌گمان دروغ‌گو است ⁽¹⁾.

شیخ مفید

محمد بن محمد بن نعمان، ملقّب به شیخ مفید (م 413 ق.) پیرامون تحریف قرآن می‌گوید:

گروهی از بزرگان شیعه قائلند که سوره، آیه و حتی واژه‌ای از «قرآن» کاسته نشده است و من خود نیز بر این باورم. البته در مصحف علی (علیه السلام) تأویل و تفسیر «قرآن» همان‌گونه که نازل شده بود، ضبط گردیده که در قرآنهای حاضر وجود ندارد; اما گرچه آن مطالب ثابت بوده و از سوی خداوند متعال نازل شده بود؛ ولی جزو کلام خداوند؛ یعنی جزو قرآن‌نبوده و گاهی نیز تأویل قرآن، «قرآن» نامیده می‌شود; اما احتمال این‌که چیزی بر «قرآن» اضافه شده باشد، بطلانش‌روشن و مسلّم است; چرا که اگر منظور افزایش سوره‌ای باشد؛ به‌گونه‌ای که حتی بر سخن‌وران و کارشناسان مشتبه گردد، این با تحدّی «قرآن» ناسازگار است و اگر مراد افزایش یک یا دو واژه یا یک حرف و دو حرف باشد، براین‌اعتقادم که چنین امری نیز اتفاق نیفتاده و «قرآن» از آن مصون مانده است و روایتی از امام جعفر صادق (علیه السلام) مؤید سخن من است ⁽²⁾.

شیخ طوسی

ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، معروف به شیخ الطایفه (م 460 ق.) نیز درباره مسئله تحریف می‌نویسد:

این احتمال که چیزی به قرآن اضافه شده باشد، نزد تمامی کارشناسان مردود است و همه آنان بر بطلان آن اتفاق نظر دارند و احتمال کاستی نیز نزد تمام

مسلمانان مردود و نادرست است و مناسب مذهب صحیح ما نیز همین است. در مقابل، روایات فراوانی از طریق فریقین به همین مضمون نقل شده؛ مبنی بر این‌که آیات متعددی از «قرآن» کاسته شده و بعضی آیات نیز جابه‌جا شده‌اند؛ ولی همه اینها خبر واحد هستند؛ لذا نه مفید علم می‌شوند و نه سبب عمل; بنابراین، بهتر است از آنها روی گردانده و خود را به آنها مشغول نکنیم; زیرا می‌توان آنها را به‌گونه‌ای دیگر تفسیر و تأویل‌کرد ⁽¹⁾.

علاّمه طبرسی

علاّمه طبرسی (رضی الله عنه) (م 548 ق.) پیرامون تحریف قرآن معتقد است:

همه عالمان اتفاق نظر دارند که هرگز چیزی بر «قرآن» افزوده نشده است; اما بعضی از اصحاب ما و گروهی از حشویه اهل سنت، روایاتی نقل کرده‌اند که «قرآن» دچار تحریف و کاستی شده؛ ولی دیدگاه صحیح شیعه، مخالف این روایات است ⁽²⁾.

علاّمه حلّی (رحمه الله)

علاّمه حلّی (رحمه الله) (م 726 ق.) در پاسخ به سید مهنّا که می‌پرسد: «نظر سرور ما درباره «قرآن» چیست؟ آیا صحیح است که از دیدگاه اصحاب ما، «قرآن» دچار کاستی و افزایش شده و ترتیب آن نیز به هم خورده یا این سخنی نادرست است؟» می‌گوید:

حق این است که هیچ‌گونه دگرگونی و تقدیم و تأخیری در «قرآن» واقع نشده و هرگز چیزی از آن کم و یا به آن اضافه نشده است. به خدا پناه می‌بریم که کسی به این‌گونه سخنان اعتقاد یابد; زیرا این افکار باعث تردید در معجزه پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌شود; معجزه‌ای که به صورت متواتر نقل گردیده است ⁽³⁾.

محقّق اردبیلی

محقق اردبیلی (م 993 ق.) در قول به تحریف نشدن «قرآن» به تواتر اشاره داشته و معتقد است:

لازم است نسبت به قرآنی بودن آن‌چه که به عنوان قرآن قرائت می‌کنیم، آگاه باشیم و این آگاهی از طریق تواتر به دست می‌آید. در این مورد نمی‌توان به شنیدن خبری از یک نفر عادل بسنده نمود... و از آن‌جا که قرآنی بودن آیات از طریق تواتر ثابت شده، در نتیجه این کتاب آسمانی از اختلاف و رخنه در امان است، تا آن‌جا که حتی تعداد حروف، حرکات و کتابت آن کاملاً مشخّص شده است و این‌جاست که برای انسان، ظنّ غالب و بلکه علم و اطمینان حاصل می‌شود که نه چیزی به «قرآن» اضافه شده و نه چیزی از آن کم گردیده است ⁽¹⁾.

سید بن طاووس

از نگاه سید بن طاووس (م 664 ق.) «قرآن» تحریف نشده است. وی با انتقاد از بعضی اظهار نظرها دراین‌باره می‌گوید:

جای بسی شگفتی است از کسی که برای حفظ «قرآن» به اقامه برهان پرداخته و خود را در جمع «قرآن» سهیم می‌داند و در عین حال براساس اختلافی که اهل مکه، مدینه، بصره و کوفه در باب «بسم الله الرحمن الرحیم» دارند، به این رأی معتقد است که: «بسمله» جزو سوره‌های «قرآن» نیست; زیرا اگر جزئیت داشت، خود سوره باید با چیز دیگری آغاز می‌شد! اگر «قرآن» از هرگونه تحریفی مصون است - که عقل و شرع نیز به همین معنا حکم می‌کنند - پس چگونه لازم است پیش از سوره‌ها چیزی ذکر شود که جزو نباشد؟! ⁽²⁾

شیخ بهائی

شیخ بهایی (م 1030 ق.) نیز با استناد به آیات «قرآن»، در رد تحریف «قرآن» اظهار می‌دارد:

در مورد این مسئله که در «قرآن» زیاده و نقصان صورت گرفته، اختلاف نظر وجود دارد; ولی حقیقت این است که قرآن از تحریف، نقصان و زیادتی مصون مانده است، چنان‌که خداوند می‌فرماید: إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ و این‌که در میان مردم شایع شده که از برخی آیات «قرآن» هم‌چون یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ... - فِی عَلی نام امیرمؤمنان - علی (علیه السلام) حذف شده - سخنی است که نزد عالمان، بی‌اعتبار است ⁽¹⁾.

ملاّ محسن فیض کاشانی

فیض کاشانی (م 1091 ق.) درباره تحریف «قرآن» و استناد روایاتی در این زمینه معتقد است:

روایاتی که به مسئلهْ تحریف اشاره می‌کنند، نباید مورد اعتنا قرار گیرند; زیرا در این صورت نمی‌توان به هیچ‌یک از آیات «قرآن» اعتماد داشت و زمینه استناد به آنها از بین می‌رود; چرا که در مورد هر آیه احتمال تحریف وجود دارد; یعنی جای این تصوّر و امکان عقلی وجود دارد که آن‌چه در «قرآن» موجود است، ممکن است مغایر چیزی باشد که خداوند نازل فرموده است که در این صورت، «قرآن کریم» به‌طور کلی از حجیت ساقط می‌گردد و در نتیجه امر [به] اطاعت از آن و تمسّک و اعتصام به آن بیهوده و بی‌فایده خواهد بود. علاوه بر آن، «قرآن» می‌فرماید: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ چنان‌که در آیه دیگر می‌فرماید: وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ* لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ.... قرآنی که از چنین اتقان و استحکامی برخوردار است، چگونه می‌تواند در آن تحریف رخ دهد؟! ⁽²⁾

شیخ الفقهاء کاشف الغطاء

مرحوم علاّمه کاشف الغطاء (م 1228 ق.) پیرامون تحریف ناپذیری قرآن، به استناد روایات، اجماع و... بر این نظر است که حتی یک حرف از آیات قرآن کم یا زیاد نشده است. وی اظهار می‌دارد:

در «قرآن» هیچ سوره و آیه‌ای، اعم از بسم الله الرحمن الرحیم و غیر آن و هیچ کلمه و حرفی افزوده نشده است و تمامی آن‌چه که بین الدفتین قرار دارد، کلام الهی است. ضرورت دین، مذهب، اجماع مسلمانان، روایات نبوی و روایات ائمه اطهار (علیهم السلام) همگی بر این اصل دلالت دارند و سخن افراد معدودی که مخالفت کرده‌اند، قابل اعتنا نیست. تردیدی وجود ندارد که «قرآن کریم» از نقصان نیز مصون و محفوظ مانده است; چنان‌که صراحت «قرآن» و اجماع علما در همه اعصار نیز بر آن دلالت دارد و قول نادر و شاذ، بی‌اعتبار است. آن دسته از اخباری که در زمینه نقصان‌آورده شده، بداهت عقل مانع از پذیرش آنهاست; زیرا اگر چنین بود، باید از طریق تواتر برای همه نقل شود; به‌ویژه با توجه به این‌که دشمنان اسلام برای چنین رخنه و تصرّفی در قرآن، انگیزه‌های متعدّد داشته‌اند...; لذا باید این اخبار را تأویل نمود به این‌که یا پیش از نزول، در اصل آن نقص وارد شده، به این معنا که آن‌چه از ابتدا مقدّر بوده نازل نشده و یا این‌که به عالم بالا نازل شده، ولی بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل نگردیده است و هدف از این، نقصان در معانی آیات (تفسیر به رأی) است و یا این‌که از حدیث قدسی چیزی افتاده، نه از وحی قرآنی; به‌هرحال، آن‌چه که نزد مردم موجود است، بدون هیچ‌گونه تحریفی باقی مانده است ⁽¹⁾.

محقّق تبریزی

محقّق تبریزی (م 1307 ق.) با رد دیدگاه تحریف، قائلین به تحریف را تنها اخباری‌ها و حشویه می‌داند:

قول به تحریف، مختص اخباریان و حشویه است؛ امّا اصحاب اصول، به‌طور قاطع احتمال تحریف در «قرآن» را ردّ کرده‌اند و حقّ مطلب هم همین است; زیرا دلایلی بر این مطلب دلالت دارد: نخست این‌که طبق نقل شیخ طوسی، مرحوم طبرسی، سید مرتضی، شیخ صدوق و سایر بزرگان امامیه، در این زمینه اجماع وجود دارد؛ دوم این‌که «قرآن» به‌طور صریح اعلام داشته که امکان ندارد هیچ تغییری در آن صورت پذیرد.

مانند آیه 82 سوره نساء و آیه حفظ و آیه نفی باطل; علاوه بر آن، روایات متعدّدی نیز وجود دارند که بر ضرورت مراجعه به «قرآن» تأکید می‌کنند؛ سوم این‌که از نظر عقل نیز، قرآن ستون دین و رکن شریعت است; زیرا معجزه پیامبر (صلی الله علیه و آله) تا روز قیامت به شمار می‌رود; در نتیجه، همواره باید از هرگونه آسیب در امان بماند ⁽¹⁾.

علاّمه طباطبایی

علاّمه طباطبایی (م 1402 ق.) با اشاره به ویژگی‌های آیات و سوره‌های «قرآن» و وجود روایات دال بر عدم تحریف می‌فرمایند:

آیات و سوره‌های قرآنی، اوصاف و ویژگی‌هایی دارند که از هنگام نزول مورد تحدّی قرار گرفته‌اند؛ اما هیچ‌کدام ردّ نشده و هم‌چنان محفوظند؛ نظیر اعجاز، عدم اختلاف، هدایت، نور بودن، ذکر بودن، مهیمن بودن و مانند آن. اگر در قرآن تحریفی صورت پذیرفته بود، برخی از این اوصاف از بین می‌رفت. علاوه بر آن، روایات عرض بر قرآن، حدیث ثقلین و امثال آن، بر عدم تحریف «قرآن» دلالت دارند. وجوهی که از سوی قائلین به تحریف ذکر شده، همگی مخدوشند و نمی‌توانند تحریف را اثبات کنند. آن‌چه که درباره جمع اول و دوّم «قرآن» نقل شده، این اطمینان را به وجود می‌آورد که آنان، همان آیات و سوره‌هایی را بین الدفتین قرار داده‌اند که در زمان حیات پیامبر (صلی الله علیه و آله) کامل شده بود؛ بدون این‌که چیزی در متن آن افزوده و یا از آن کاسته شود ⁽²⁾.

آیة الله خوئی

آیة‌الله خوئی، با استناد به آیه «قرآن» (آیه حفظ)، در این زمینه می‌گوید:

درباره آیه إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ ، برخی احتمال داده‌اند که شاید منظور از «ذکر»، پیامبر (صلی الله علیه و آله) باشد؛ نه «قرآن»؛ چون پیامبر تذکر دهنده است; ولی از آن‌جا که پیش از آیه حفظ، کلمه «الذکر»، آشکارا به معنای «قرآن» آمده، قرینه خوبی

است بر این‌که منظور از آن در آیه حفظ نیز «قرآن» است و هیچ دلیلی برای آن احتمال خلاف ظاهر وجود ندارد ⁽¹⁾.

امام خمینی (رحمه الله)

از نگاه امام خمینی (رحمه الله) (م 1368 ه-. ش.) در «قرآن» هیچ کاهش یا افزایشی صورت نگرفته و روایات موجود در این زمینه غیر قابل استنادند و تنها چیزی که از برخی روایات صحیح می‌توان دریافت، تحریف در تأویل و تفسیر «قرآن» است:

هر کسی که از اهتمام مسلمانان به جمع‌آوری «قرآن» و حفظ و ضبط قرائت و کتابت آن باخبر باشد، به سستی و بطلان پندار تحریف پی می‌برد و اخباری که اهل تحریف به آن تمسّک جسته‌اند، یا چنان ضعیف است که نمی‌توان بدان استدلال نمود و یا اخباری جعلی بوده که نشانه‌های جعل از سر و روی آن می‌بارد و یا مفهوم آن به قدری بیگانه و دور از واقعیت است که نمی‌توان به آن اعتنا کرد. در این میان، پاره‌ای اخبار صحیح نیز به این مطلب اشاره دارد که تحریف، در تأویل و تفسیر «قرآن» رخ داده، نه در الفاظ و عبارات آن.

خلاصه نظر ما این است که کتاب عزیز (قرآن) همان است که در دسترس همگان و در یک مجلد قرار دارد و هیچ‌گونه افزایش و کاهشی بدان راه نیافته و اختلاف قرائت‌ها مسئله تازه‌ای است که از اختلاف قاریان در اجتهاداتشان منشأ گرفته و ربطی به وحی الهی، که روح‌الامین بر قلب مبارک سید المرسلین (صلی الله علیه و آله) نازل کرده، ندارد ⁽²⁾.

امام خمینی درباره «حجیت ظواهر قرآن»، در برابر کسانی که پنداشته‌اند آیات «قرآن» فاقد ظهور هستند چرا که دچار تحریف گردیده و تحریف، موجب اجمال و گنگی مطالب آن شده است، سخن گسترده‌تر و شدید اللحنی دارد وی در پاسخ این گروه می‌فرماید: «این ادّعا ممنوع و باطل است; زیرا «قرآن» هرگز تحریف نشده و این عقیده محققان و صاحب نظران اسلام؛ اعم از شیعه و سنی است» ⁽³⁾.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

3.، آیة‌الله خوئی (رضی الله عنه)، البیان، بخش تحریف.

4. دیدگاه عالمان سنّی درباره مسئلهْ تحریف

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با آراء علمای سنّی مذهب در زمینه تحریف؛ به منظور اثبات این‌که حتی عالمان اهل سنّت نیز به مفاد روایاتشان در زمینه دلالت بر تحریف ملتزم نیستند؛ 2) اثبات اعجاز «قرآن» از طریق براهین عالمانه.

مقدمه

چنان‌که بیان شد، با دیدگاه متفکران شیعی پیرامون تحریف‌ناپذیری «قرآن» آشنا شدیم; اکنون شایسته و مناسب است تا در این‌جا برخی از تصریحاتی را که عالمان بزرگ و معروف اهل سنّت، درباره نفی تحریف ابراز داشته‌اند، ارائه نماییم تا روشن شود که اکثر دانشمندان و محقّقان عامّه نیز، هم‌چون علمای شیعه قائل به مصونیت «قرآن» از تحریف بوده و آن را لازمه اعجاز «قرآن» می‌دانند و حتی شیعه امامیه را از تهمت قول به تحریف مبرّا دانسته‌اند.

ابوالحسن اشعری

نخستین شخصی که به نزاهت موضع شیعه گواهی داده است، ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (م 324 ه-)، شیخ اشاعره و بنیان‌گذار مکتب اشعری است؛ همان مکتبی همه جهان تسنّن، امروزه پیرو آن هستند. وی در این زمینه می‌نویسد:

شیعه امامیه دو دسته‌اند: یک دسته کوته‌نظران ظاهربین که فاقد اندیشه‌اند و در مسائل دینی دارای نظر و آرای عمیق نیستند. اینان قائل به تحریف در جهت نقص برخی کلمات بوده‌اند و دلیل آنان روایاتی است که نزد محققان طایفه فاقد اعتبار است;

ولی همین دسته، نسبت به زیادتی در قرآن به کلی منکرند و می‌گویند: هرگز در «قرآن» زیادتی رخ نداده است.

دسته دوم، محققان و صاحبان نظر و اجتهادند که هر دو جهت زیادت و نقص را منکرند. آنان می‌گویند: «قرآن» هم‌چنان که بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نازل شده، تاکنون دست نخورده مانده و از گزند تحریف، به طور مطلق، در امان بوده و زیادت، نقص و تبدیل و تغییری در آن حاصل نشده است ⁽¹⁾.

عبدالله درّاز (معاصر)

دکتر محمدعبدالله درّاز نیز به نزاهت حریم شیعه از قول به تحریف شهادت داده، می‌نویسد:

هرچه باشد، «قرآن» حاضر یگانه کتابی است که در جهان اسلام - از جمله میان فرقه‌های شیعه - در طول سیزده قرن رواج داشته و دارد. ما در این‌جا عقیده شیعه امامیه را از کتاب «ابو جعفر صدوق» ذکر می‌کنیم که می‌نویسد: «به اعتقاد ما مجموع قرآنی که خداوند متعال به پیامبرش حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) وحی فرمود، همین است که در یک مجلّد و در دسترس همگان قرار دارد و هرگز بیش از آن نبوده و هرکس نسبت دهد که ما معتقدیم «قرآن» بیش از این مقدار بوده، دروغ‌گو است ⁽²⁾.

محمد مدنی (معاصر)

شیخ محمد محمد مدنی استاد دانشکده شریعت دانشگاه «الازهر» می‌گوید:

به خدا پناه می‌بریم از کسی که بگوید به عقیده شیعیان «قرآن» ناقص است. تنها برخی روایات در کتب آنها ذکر شده که نظیر آن در منابع ما نیز نقل گردیده و محققان از هر دو فرقه، آن روایات را تضعیف نموده، بطلان آن را روشن ساخته‌اند و در میان شیعیان امامیه یا زیدیه هیچ‌کس چنین باوری ندارد; همان‌گونه که در میان محقّقان و عالمان سنّی نیز کسی این اعتقاد را ندارد. هرکس بخواهد، می‌تواند به منابعی هم‌چون

الاتقان فی علوم القرآن (تألیف «سیوطی) مراجعه کند تا نظیر این‌گونه از روایات را مشاهده نماید.

وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره تحریف «قرآن» با اشاره به این‌که یکی از مصری‌ها [ابن الخطیب، محمد محمد عبداللطیف] کتابی به‌نام الفرقان تألیف و آن را از این گونه روایات دروغین، جعلی و متروک، پر کرده است، می‌نویسد: «آیا می‌توان گفت: اهل سنّت منکر قداست قرآنند یا معتقدند «قرآن» کاهش یافته؛ به دلیل روایتی که فلانی نقل کرده یا کتابی که شخص دیگر تألیف نموده است؟

وضعیت شیعیان نیز به همین نحو است که برخی روایات در بعضی آثار و منابعشان نقل گردیده؛ نظیر روایاتی که در کتب ما وجود دارد.... استاد فاضل، شیخ محمد جواد مغنیه - از عالمان بزرگ امامیه در لبنان - می‌نویسد: «توجه کسانی [را] که پاره‌ای احادیث در برخی کتاب‌های عالمان شیعه را بهانه قرار داده، علیه آنان استدلال می‌کنند، به این نکته اساسی جلب می‌کنیم که به نظر شیعیان، در منابع روایی - از جمله کافی، استبصار، تهذیب و من لایحضره الفقیه - هم حدیث صحیح نقل شده و هم حدیث ضعیف، هم‌چنین در کتب فقهی، هم مطالب درست وجود دارد و هم مطالب نادرست; از این رو، نزد شیعیان هیچ کتابی که همه مطالبش از ابتدا تا انتها معتبر باشد - جز «قرآن کریم» - وجود ندارد; لذا احادیثی که در منابع شیعی روایت گردیده، به‌هیچ‌وجه دلیلی علیه مذهبشان نیست.... بی‌اغراق می‌توان گفت: وجود دروغ و جعل در خلال احادیث، یکی از مسائل بدیهی دین اسلام است و در این مسئله تفاوتی میان مذاهب مختلف نیست؛ چرا که همه مذاهب اسلامی در این جهت اتفاق نظر دارند» ⁽¹⁾.

تیجانی سماوی (معاصر)

دکتر محمد تیجانی سماوی نیز، پیرامون تحریف «قرآن» و در ردّ اتهاماتی که دراین‌باره به شیعیان نسبت می‌دهند، می‌نویسد:

اگر همه بلاد اسلامی را از شرق و غرب و جنوب و شمال در سراسر جهان بگردیم، همین «قرآن» را - بدون هیچ کاستی و افزایش - می‌یابیم و هرچند مسلمانان به فرقه‌ها و

مذاهب گوناگون تقسیم می‌شوند، باز، «قرآن» یگانه عامل در برگیرنده همه آنهاست و هیچ‌یک از امت بزرگ اسلامی در آن اختلاف ندارند و آن‌چه به شیعه در مورد تحریف «قرآن» نسبت داده می‌شود، چیزی جز عیب‌جویی و غوغاگری نیست; زیرا اثری از این مسئله در عقاید شیعیان یافت نمی‌شود و هرگاه ما عقاید شیعه را درباره «قرآن» بررسی نماییم، متوجه خواهیم شد که آنها همگی حریم مقدس «قرآن» را از هرگونه تحریف مبرّا می‌دانند. اگر آنها قرآنی غیر از قرآنی که می‌شناسیم، داشتند؛ مردم از آن باخبر می‌شدند.

فراموش نمی‌کنم اولین بار که از بلاد شیعیان دیدار می‌نمودم، برخی از این‌گونه شایعات در ذهنم وجود داشت. از این‌رو، هر وقت کتابی بزرگ را مشاهده می‌نمودم، بی‌درنگ آن را برداشته و باز می‌کردم (به این انگیزه که شاید آن «قرآن» مفروض را بیابم)؛ ولی فوراً این گمان پوچ زایل گردید و فهمیدم که این نیز یکی از تهمت‌های کذب علیه شیعیان است تا آن‌که مردم عوام را علیه آنان بدبین کنند.

تیجانی با استناد به سخنان استاد مدنی یادآور می‌شود: وقتی کتاب‌ها و مسانید و صحاح اهل سنت آکنده از احادیثی است که در برخی از موارد ادّعای کاستی و گاهی ادّعای افزایش در «قرآن» دارد، پس این همه اهانت به شیعه برای چه منظور است؟ از نگاه او مسئله مهم این است که عالمان و محققان فریقین، چنین روایاتی را نادرست می‌دانند و آنها را شاذ می‌شمارند و با دلایل کافی و وافی اثبات کرده‌اند قرآنی که در دسترس ماست، همان قرآنی است که بر پیامبر اسلام - حضرت محمّد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله) - نازل گردیده و هیچ‌گونه زیادت یا نقصانی و تبدیل و دگرگونی در آن به وقوع نپیوسته است.

وی در پایان اشاره می‌کند: «چگونه اهل سنت در رابطه با روایاتی که نزد شیعیان اعتباری ندارد، به آنان انتقاد می‌کنند؛ حال آن‌که صحاح ستّه خودشان صحّت این روایات را اثبات می‌کند» ⁽¹⁾.

رحمت الله هندی

مؤلف و محقّق توانا، رحمت الله هندی در اثر ارزشمند خویش به نام اظهار الحق با نقد دیدگاه شیعه پیرامون تحریف، معتقد است که قرآن مجید نزد همه عالمان شیعه

اثنی‌عشری مصون از هرگونه تحریف و دگرگونی بوده، سخن بعضی از آنان (اخباری‌ها) مبنی بر وجود کاستی در «قرآن»، نزد شیعیان، مردود و غیر قابل پذیرش است; وی پس از بیان دیدگاه عالمان برجسته شیعه؛ هم‌چون شیخ صدوق، سید مرتضی، طبرسی، شیخ حرّ عاملی و دیگران می‌افزاید:

با این بیان روشن گردید که مذهب حق و دیدگاه مقبول، نزد علمای شیعه اثنی‌عشری این است که قرآنی که خداوند تعالی بر پیامبرش (صلی الله علیه و آله) نازل کرد، همین کتابی است که در یک مجلّد و در دسترس همگان قرار دارد و هرگز بیش از این مقدار نبوده و مطلب دیگر این‌که «قرآن» در زمان شخص پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) جمع و تدوین شده است و هزاران نفر از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) آن را به خاطر سپرده و نقل کرده‌اند و همین «قرآن» با همین ترتیب درزمان ظهور امام عصر (عج) آشکار شده، شهرت می‌یابد.

و آن گروه اندک که گفته‌اند «قرآن» دچار تحریف شده، جایگاه و اعتباری نزد شیعه ندارند و سخنانشان نزد آنان کاملا مردود است و تعدادی روایات ضعیف که در منابعشان آمده، سبب نمی‌گردد که از یک مسئله صحیح و قطعی روی‌گردان شویم؛ زیرا خبر واحد، موجب علم و یقین نمی‌گردد; پس هرگاه مخالف دلایل قطعی بود، باید آن را ترک و رها ساخت.

هندی در بخش دیگری از نقد دیدگاه شیعه درباره تحریف، به فرازی از تفسیر صراط مستقیم ⁽¹⁾- که آن را در نزد شیعیان بسیار باارزش می‌داند - اشاره نموده، می‌گوید: در ذیل آیه حفظ می‌خوانیم: «منظور از «لحافظون» این است که ما «قرآن» را از گزند هرگونه تحریف، تبدیل، افزایش و کاستی نگه‌داری می‌کنیم» ⁽²⁾.

تهمت های ناروا

در بین اندیشمندان اهل سنّت، گروهی با سطحی‌نگری در برخی اظهارنظرهای غیرقابل استناد، چنین پنداشته‌اند که شیعیان به تحریف «قرآن» اعتقاد دارند; از جمله ابن‌حزم

ظاهری (از نویسندگان سنّی) با اتّهام به شیعیان، معتقد است: «همه امامیه - در قدیم و جدید - بر این باورند که «قرآن» دچار تحریف شده، برخی مطالب - که جزء «قرآن» نبوده - به آن افزوده، بخش‌های متعددی از آن کاسته و قسمت‌های فراوانی نیز تبدیل شده است; جز سید مرتضی علم‌الهدی که منکر تحریف «قرآن» شده، قائل آن را کافر می‌شمرد و نیز ابوعلی میلاد طوسی و ابوالقاسم رازی همین اعتقاد را دارند» ⁽¹⁾.

نقد: سزاوار بود که ظاهری در استدلال خود، شیعیان قائل به تحریف را معین می‌نمود; چرا که مذهب شیعه - که به امامت و اصل عدالت معتقدند - جز راهی که سید مرتضی و استاد وی (شیخ مفید)، شخصیت معاصر او (شیخ طوسی) و اندیشمندانی از این قبیل پیموده و ترسیم نموده‌اند، نیست; بنابراین، جدا کردن چنین اشخاصی، به معنای خارج نمودن سران مذهب و سرشناسان طایفه است; چرا که مذهب و طریقت، در این برجستگان تجسّم می‌یابد، نه در افرادی ناچیز و مجهول الهویه.

ابوالحسین عبدالرحیم بن محمد خیاط معتزلی نیز از وی پیروی نموده، کورکورانه و با نسبت اتهام قول به تحریف به شیعه می‌نویسد: «جماعتی از شیعیان، امت اسلامی را متهم می‌کنند که به سراغ «قرآن» رفته و آن را دچار افزایش و کاهش ساخته‌اند!» ⁽²⁾.

نقد: چنان‌که ادعا شده است، چنین گروهی که خود را به شیعه منسوب کنند، شناخته شده نیستند; به‌طور مسلم می‌دانیم که حتی یک شیعه - از هیچ یک از طایفه‌های آنان - قائل به زیاد شدن «قرآن» نیست; زیرا تمامی شیعیان اتفاق‌نظر دارند که هرگز چیزی بر «قرآن» افزوده نشده است. بیان این‌گونه سخنان از افرادی هم‌چون او چندان عجیب نیست; تعجب از قاضی عبدالجبار بن احمد (از سران معروف معتزله) است که می‌نویسد: «یکی از کشمکش‌ها، مخالفت گروهی از شیعیان رافضی است که افزایش و کاهش را در «قرآن» روا دانسته و گفته‌اند «قرآن» در عصر پیامبر (صلی الله علیه و آله) چندین برابر «قرآن» موجود بوده; تا جایی که گفته‌اند: سوره «احزاب» به اندازه بار یک شتر بوده و

«قرآن» دستخوش تحریف گشته است. آنان ناخود آگاه تحت‌تأثیر ملحدانی قرار گرفته‌اند که آنها را از دین خارج ساخته‌اند» ⁽¹⁾.

نقد: این تهمت ناروا از شخصی هم‌چون این دانشمند پژوهشگر، بسیار عجیب و دور از انتظار است. به علاوه، باید گفت که اعتقاد به افزون بودن سوره «احزاب» برمقدار فعلی، سخن معروف بزرگان مشهور اهل سنت است; چنان‌که ابن حزم اندلسی با بیان این‌که حکم سنگسار پیرمرد و پیرزن زناکار از «قرآن کریم» استفاده شده، به روایتی استناد جسته است که در آن ابی بن کعب پرسید: «سوره احزاب چند آیه دارد؟» گفتند: «73 یا 74 آیه»; گفت: «سوره احزاب معادل سوره بقره یا طولانی‌تر از آن بوده و آیه رجم نیز در آن بود؛ آیه رجم این است:

اذا زنی الشیخ و الشیخة فارجموهما البتة نکالا من الله و الله عزیز حکیم; هرگاه پیرمرد و پیرزن زنا کردند، حتماً آنها را سنگسار کنید. این عذاب و کیفری است از ناحیه خداوند و خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.

ابن حزم می‌نویسد: «سند این روایت بسیار صحیح و درخشان است و جای گفت‌وگو ندارد؛ ولی لفظ این آیه و تلاوت آن منسوخ شده، تنها حکم و محتوای آن باقی است» ⁽²⁾.

شایان ذکر است که ابن حزم نخستین کسی است که به ناحق، به شیعه امامیه تهمت‌زده که آنها قائل به تحریف قرآنند و شدیداً آنها را مورد نکوهش و سرزنش قرار داده است; حال آن‌که با پذیرش این نظریه سست و بی‌اساس، خود به سرزنش سزاوارتر است.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

5. ادلّه نفی تحریف (دلایل عقلی)

اشاره

اهداف: 1) اثبات مصونیت «قرآن» از تحریف، براساس براهین عقلی و تاریخی؛ 2) ابطال شبهات مربوط به تحریف قرآن.

مقدمه

برای اثبات مصونیت «قرآن» از تحریف، از روش‌ها و دلایل گوناگونی هم‌چون عقل، تواتر، اعجاز قرآن، استناد به آیات، استناد به روایات و... استفاده شده است; در این درس، دلیل عقلی، تواتر و منافات داشتن تحریف با اعجاز «قرآن» مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد.

حکم بدیهی عقل

از صدر اسلام تاکنون، همواره «قرآن» مورد عنایت و توجّه خاص مسلمانان بوده، از آغاز نزول قرآن، همه چشم‌ها به آیات آن دوخته شده است. همین حسّاسیت و توجّه کامل موجب گردید تا «قرآن» از هرگونه تغییر و تحریف در امان بماند; چرا که این کتاب آسمانی، یگانه مرجع و پناهگاه آنان در تمامی امور دینی، سیاسی، اجتماعی و در حقیقت، ستون اسلام و پایه دین و شریعت به شمار می‌رود. با این وجود چگونه ممکن است اهل باطل توانسته باشند تغییر و تحریفی در این کتاب انجام دهند؟!

بنابراین، ما می‌توانیم نسبت به صحّت نقل «قرآن» اطمینان کامل داشته باشیم; همان‌گونه که هیچ شبهه‌ای نسبت به شهرها، حوادث بزرگ و کتاب‌های مشهور نداریم. «قرآن کریم»، معجزه نبوّت و منبع احکام و معارف دین است و به همین جهت بود که حتی به تعداد حروف و کلمات آن هم علم داشتند و اختلاف در قرائت‌ها را می‌دانستند و با این همه دقّت و توجه، بعید؛ بلکه محال است که تحریف و تغییری در «قرآن» راه یافته باشد. تعجّب از کسانی است که احادیثی را که بر سر زبانها بوده، در کتب نقل شده و هزار و دویست سال نیز از این جریان می‌گذرد، سالم و دست نخورده پنداشته و می‌گویند: اگر نقص و عیبی به این احادیث وارد شده بود، به‌طور قطع می‌بایست همگان آن را می‌دانستند; حال آن‌که برخی از همین افراد، «قرآن» را تحریف شده می‌دانند و بر این باورند که این امر در همه زمان‌ها پنهان مانده است!

به سخن دیگر؛ مسلمانان، پیوسته نگهبان و پاسدار کتاب آسمانی خود بوده و لحظه‌ای از آن غافل نمانده‌اند. علاوه بر توده مردم، نقش بزرگان و عالمان مسلمان نیز در توجه ویژه به این کتاب، قابل تأمّل است. «قرآن»، همیشه در امور گوناگون و سرنوشت ساز مسلمانان، نقش اول را ایفا کرده، در دانش‌های گوناگون اسلامی، شالوده اساسی به شمار آمده است; چنان‌که «قرآن» برای هر پژوهشگری که در رشته‌ای از علوم اسلامی تحقیق و مطالعه می‌نموده، راهنمای اصلی محسوب شده است. بسیاری از علوم اسلامی صرفاً به انگیزه نیل به حقایق و معارف «قرآن» پدید آمده و علوم فراوانی در میان مسلمانان از «قرآن» سرچشمه گرفته‌اند؛ بنابراین، دانشمندان علوم اسلامی همواره به «قرآن» نیازمند بوده، با آن سر و کار داشتند. سید مرتضی علم الهدی در این‌باره می‌نویسد:

یقین به صحّت نقل قرآن، مانند یقین به شهرهای بزرگ جهان و حوادث عظیم تاریخ و کتب مشهور از نویسندگان معروف و نیز اشعار و قصاید بزرگان شعر است که در طول تاریخ هم‌چنان استوار مانده و از گزند حوادث در امان بوده است. به‌طور مسلّم توجه به «قرآن» نسبت به موارد مذکور پیوسته بیشتر و داعیه بر حفظ و حراست آن افزون‌تر بوده است; زیرا «قرآن» معجزه اسلام و دلیل صدق نبوّت است و نیز منبع و مأخذ همه معارف دینی و احکام شریعت می‌باشد. دانشمندان علوم اسلامی همواره تلاش در نگهداری و حراست آن داشته‌اند تا آن‌جا که تمام جزئیات آن، مانند

اعراب، قرائت و حتی عدد حروف و کلمات و آیات آن، مورد بررسی دقیق بوده است; پس چگونه ممکن است با وجود این همه عنایت و حراست شدید، تغییر و تحریفی در «قرآن» رخ داده باشد؟... یقین به جزئیات «قرآن» و اجزاء و ابعاض آن، مانند یقین به تمام و کلّ «قرآن» است و همانند دیگر کتب معروف جهان، مانند کتاب سیبویه ومزنی ضرورت دارد هر عالمی نسبت به آن آگاه باشد; چرا که عنایت دانشمندان و فراگیران دانش به این دوکتاب، سبب شده است که علاوه بر کلّ این کتاب‌ها، جزئیات آنها نیز مورد نظر و دقّت قرار گیرد، تا آن‌جا که اگر کسی خواسته باشد از آنها چیزی کم نموده یا چیزی بر آنها بیفزاید، آن قسمت مورد شناسایی قرار گرفته و مشخّص می‌شود که از اصل کتاب نیست و بر آن افزوده شده است.... بدیهی است که این‌گونه توجه ویژه به «قرآن»، بیشتر و بهتر از عنایت به کتاب سیبویه و مزنی و دیوانهای شعری انجام می‌گرفته است ⁽¹⁾.

شیخ جعفر کبیر کاشف الغطاء (م 1228 ق.) نیز همین‌گونه استدلال کرده، روایات نقیصه (کم شدن قرآن) را به روشنی مردود دانسته است. وی معتقد است که ظاهر این روایات اصلاً نمی‌تواند مورد پذیرش باشد; به‌ویژه روایاتی که حاکی است ثلث «قرآن» یا بسیاری از آن حذف شده است; زیرا اگر چنین اتفاقی رخ داده بود، باید شهرت همگانی می‌یافت؛ چون انگیزه بر آن بسیار است و همواره دشمنان اسلام آن را دستاویز قرار می‌دادند و بزرگ‌ترین طعن بر «قرآن کریم» تلقی می‌کردند.... از نگاه وی با توجه به این‌که مسلمانان، در حراست و ضبط آیات و حروف «قرآن» فوق‌العاده کوشا بوده‌اند، چگونه ممکن است چنین اتفاقی رخ داده باشد؟ در برخی از روایات آمده که در «قرآن» نام بسیاری از منافقان آمده بود که حذف گردید. چگونه ممکن است باور کرد و حال آن‌که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) با حکمت و اخلاق کریمانه خود، هرگز به آنان تصریح نمی‌کردند و با آنان همانند دیگر مسلمانان رفتار می‌نمودند...؟ ⁽²⁾

جای شگفتی است که با وجود چنین جایگاه و پایگاه محکم و محبوبیتی که «قرآن

کریم» همواره در میان امّت اسلامی داشته و مسلمانان از کیان «قرآن»، بسیار بیشتر از جان و اموال و خانواده خود حفاظت می‌نمودند، کسی بتواند احتمال خردمندانه‌ای در مورد هرگونه تحریف و دگرگونی در آیات «قرآن» بدهد؟!

دلیل تواتر (ضرورت تواتر متن قرآن)

متن «قرآن» باید متواتر باشد; یعنی واژگان، حروف، حرکات، سکنات و اعراب‌های مختلف آن باید از طریق تواتر به دست ما برسد. با توجه به این نکته، روایاتی که دلالت بر حذف آیه‌ای از «قرآن» دارند، همگی خبر واحد هستند و باید توجه داشت که «قرآن» با خبر واحد ثابت نمی‌شود; بنابراین، تمام روایات تحریف، برای اثبات قرآنی بودنِ موارد تحریف ناتوان هستند؛ حتّی برای کسانی که به قرائت‌های قرّاء سبعه اعتماد دارند؛ چنان‌چه از قرائت‌های هفتگانه، قرائتی به هفت قاری مشهور نسبت داده شود که تواتر آن اثبات نشده باشد، مورد پذیرش قرار نمی‌گیرد، هر چند که موافق با قواعد عربی باشد; زیرا ملاک، پذیرش تواتر است; از این‌رو مرحوم علامه طبرسی در مجمع‌البیان می‌نویسد: «همه قاریان، واژه «معایش» را در آیه: وَ لَقَدْ مَکَّنّاکُمْ فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِیها مَعایِشَ قَلِیلاً ما تَشْکُرُونَ 1 بدون همزه خوانده‌اند و برخی به نقل از نافع آن را «معائش» با مدّ و همزه خوانده‌اند؛ یعنی نافع این‌چنین قرائت کرده است» ⁽¹⁾. بنابراین، چون روایت از «نافع» متواتر نیست (به رغم آن‌که او از قرّاء سبعه است) نمی‌توان به آن قرائت شاذ عمل کرد.

از این‌رو، چنان‌چه در زمینه تحریف ادعا شود که واژه یا جمله‌ای در «قرآن» بوده و بعدها حذف گردیده، از آن‌جا که با نقل آحاد روایت شده [است] قابل قبول نبوده، طبق اصل «لزوم تواتر قرآن» مردود شمرده می‌شود و این اصل یکی از مسائل ضروری اسلام بوده مورد اتفاق علماست و اساساً خبر واحد در مسائل اصولی و کلامی فاقد اعتبار است و تنها در مسائل فرعی و عملی معتبر می‌باشد. علاّمه حلّی (رضی الله عنه) در زمینه نفی تحریف می‌نویسد:

اتفاق علما بر آن است که هرچه از «قرآن» از طریق تواتر به ما رسیده است، حجّت بوده و در غیر این صورت، حجیتی ندارد; چرا که «قرآن» سند نبوّت و معجزه جاوید اسلام است; لذا تا به سر حدّ تواتر نرسد، نمی‌تواند نسبت به صحّت نبوّت یقین‌آور باشد; بنابراین، امکان ندارد آن‌چه را که راویان در این‌باره از مسموعات خود به صورت غیر متواتر روایت کرده‌اند، بپذیریم; زیرا راوی واحد هرچند صادق باشد، اگر آن‌چه نقل کرده با عنوان قرآنی نقل کرده باشد، قطعاً خطا کرد [ه] و اگر با غیر این عنوان باشد، مردود است; زیرا یا روایتی است که از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شنیده است، یا نظر شخصی خود او است که هرگز به عنوان آیات قرآنی حجیت شرعی نخواهد داشت ⁽¹⁾.

ناسازگاری تحریف با اعجاز قرآن

محرّف دانستن «قرآن» با اعجاز آن مغایر است. کسانی که «قرآن» را معجزه می‌دانند، نمی‌توانند تحریف را بپذیرند; زیرا معنای اعجاز این است که خداوند تحدّی کرده که اگر می‌توانید، مثل «قرآن» را بیاورید; اما این‌که بگوییم در «قرآن» یک سوره یا یک آیه اضافه شده، به این معناست که تحدّی «قرآن» نقض گردیده و بشر توانسته چیزی نظیر قرآن بسازد و در آن بگنجاند؛ بی‌آن‌که مسلمانان به این امر پی ببرند. پیداست که چنین امری با تحدّی و اعجاز ناسازگار است.

نکته دیگر این‌که هرگونه تبدیل و تحریف (اعمّ از افزایشی، کاهشی و جایگزینی واژگان) موجب اخلال در ترکیبات «قرآن» می‌شود و اگر نظم کلامی به هم بخورد دیگر نظم نخستین متکلّم آن نخواهد بود; زیرا وقتی کلامی را به فردی نسبت می‌دهیم، در واقع، نظم آن را به او اسناد می‌دهیم، نه فقط موادّ آن را. به‌هرحال، مهم‌ترین دلیل بر اعجاز قرآن، تحدّی و مطالبه نظیر آن است که با قاطعیت از همه انسان‌ها خواسته شده که اگر در جنبه غیر بشری و خارق‌العاده بودن آن تردید دارید، مثل آن را ارائه دهید:

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَ الْجِنُّ عَلی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَ لَوْ کانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً 1 ; بگو اگر انسانها و پریان اتفاق کند که همانند این «قرآن» بیاورند، همانند آن نتوانند آورد؛ هر چند یک‌دیگر را در این کار کمک کنند.

«قرآن» در جای دیگر می‌فرماید:

وَ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمّا نَزَّلْنا عَلی عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ... 2 ; واگر در آن‌چه بر بنده‌ی خود (پیامبر) نازل کرده‌ایم شک و تردید دارید، دست‌کم یک سوره مانند آن بیاورید.

در آیه دیگر آمده است:

أَمْ یَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَ ادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللّهِ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ 3 ; یا می‌گویند او «قرآن» را به دروغ به خدا نسبت داده است؛ بگو اگر راست می‌گویید، یک سوره همانند آن بیاورید.

چنان‌که پیش‌تر نیز اشاره شد، به این آیات، آیات تحدّی گفته می‌شود; یعنی هم‌آوردطلبی - که در مبحث اعجاز به‌گونه‌ای مفصّل بیان گردید - پس اگر کسانی سوره «یوسف» یا دیگر سوره‌ها را ساخته، در «قرآن» درج کرده باشند، لازمه‌اش شکسته شدن مرز تحدّی است و این امر منتفی است. همین‌گونه است احتمال تبدیل واژگان «قرآن»؛ چنان‌که شیخ نوری و - پیش از وی - سید جزایری پنداشته‌اند؛ زیرا هرگونه تبدیل و تغییر در نظم و جمله‌بندی واژگان قرآن موجب می‌شود که صورت‌تبدیل یافته، به تبدیل دهنده منتسب باشد و از صورت وحی بودن خارج گردد; لذا نسبت دادن چنین کلام تبدیل یافته‌ای، به تبدیل دهنده اولویت دارد تا سخن الهی. آنان گمان برده‌اند که آیه: فَلَمّا قَضَیْنا عَلَیْهِ الْمَوْتَ ما دَلَّهُمْ عَلی مَوْتِهِ إِلاّ دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ ما لَبِثُوا فِی الْعَذابِ الْمُهِینِ 4 در اصل،

«تبیّنت

الانس أن لو کانت الجن یعلمون الغیب» ⁽¹⁾بوده است و نیز آیه: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ 2 در اصل «خیر أئمة» بوده ⁽²⁾.

هم‌چنین کم نمودن از «قرآن» نیز موجب دگرگونی در نظم آغازین کلام بوده، به‌طور قطع در سبک و اسلوب بلاغی کلام مؤثر است و نظم نوین (نقص یافته) نمی‌تواند همان سبک و اسلوب بلاغی اول را داشته باشد; در این صورت، دیگر نمی‌توان گفت که نظم نوین، همان نظم الهی و وحی است.

شبهه

سخیف‌ترین گفته‌ها در این زمینه، سخن کسانی است که گمان برده‌اند از میانه یک آیه، بیش از ثلث «قرآن» حذف گردیده است. این گروه می‌گویند: از وسط آیه: وَ إِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تُقْسِطُوا فِی الْیَتامی فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُکُمْ ذلِکَ أَدْنی أَلاّ تَعُولُوا 4 بیش از دو هزار آیه افتاده است و لذا نظم آیه به هم ریخته و آشفتگی در آن نمودار شده است. دراین‌باره باید گفت که چنین ادّعاهایی درباره «قرآن» وهن‌آور بوده و مردود است ⁽³⁾.

پاسخ شبهه ی مذکور

تناسب میان صدر و ذیل آیه - با مراجعه به شأن نزول آیه و دیدگاه مفسّران - روشن است; چرا که مسلمانان صدر اسلام همواره در حالت جنگ با کافران و مشرکان به سر می‌بردند; در چنین شرایطی، سربازان شهید که بیشتر جوان بودند، از خود، فرزندان خردسال، همسران بیوه و جوان و اموالی باقی می‌گذارند. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نیز به خاطر مسائل انسان‌دوستانه، سرپرستی ایتام و اموال آنان را به افراد متعهد واگذار می‌کرد.

همواره بیم آن می‌رفت که مبادا تصرف ناروایی در آن اموال بشود و درباره رعایت حال ایتام کوتاهی صورت گیرد; لذا یکی از راه‌های چاره ازدواج همسران شهیدان بود [که] در آن صورت، زمینه‌ی حفظ اموال مزبور فراهم شده و رضایت صاحبان مال، خود به خود جلب می‌گردید. در این‌جا باید اشاره نمود که یکی از اسباب جواز تعدّد زوجات، همین امر است که به مثابه یک ضرورت و چاره‌جویی اجتماعی تلقی می‌شود. با این وصف، هم فرزندان خردسال شهیدان تحت حمایت و عنایت بیشتری قرار می‌گرفتند و هم شبهه تصرّف در اموال ایتام برطرف می‌گردید. علاوه‌بر آن‌که از فسادهایی که ممکن بود به‌خاطر بی‌شوهر ماندن بیوه‌های جوان پیش آید، جلوگیری می‌شد ⁽¹⁾.

البته اینها مسائلی است که قائلین به تحریف، قادر به درک آن نبوده و چشم بسته به‌هر خار و خسکی چنگ زده‌اند. خلاصه سخن آن‌که هرگونه گمان زیادت یا نقص و یا تبدیل در کلمات قرآن، با مسئلهْ اعجاز در نظم موجود منافات دارد.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

6. ادلّه نفی تحریف (دلایل قرآنی)

اشاره

اهداف: 1) اثبات تحریف ناپذیری «قرآن»، براساس آیات قرآنی؛ 2) ابطال و نقد شبهات ارائه شده درباره مفاد آیات مذکور؛ 3) اثبات ناسازگاری قول به تحریف، با اعتماد به وحیانی بودن قرآن.

مقدمه

برای اثبات مصونیت «قرآن» از تحریف براساس دلایل قرآنی، می‌توان به آیاتی از قبیل آیه تحفیظ (ذکر)، آیه نفی باطل، آیات تنزیه کننده «قرآن» از ریب و تردید و آیه بیست و پنجم سوره «فرقان» تمسّک و استناد نمود.

آیه تحفیظ (حفظ ، ذکر)

اشاره

خداوند حکیم می‌فرماید: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ 1 ; ما خود، «قرآن» را نازل کردیم و خود ما حتماً آن را حفظ و مراقبت می‌کنیم. این آیه بیانگر این حقیقت است که «قرآن» از هرگونه حادثه و آفتی در امان بوده و خواهد بود. لازمه «قاعده لطف» نیز همین است که [خداوند]، سند نبوّت را برای همیشه حفظ نماید. اسلام دینی جاوید است; بنابراین باید سند نبوّت به‌طور همیشگی سالم و محفوظ در دست مردم باقی بماند و این یک ضمانت و پیمان الهی است که هرگز خلاف آن صورت نخواهد یافت; چرا که وعده الهی صادق و تخلّف‌ناپذیر است; چنان‌که فرموده است: إِنَّ اللّهَ لا

یُخْلِفُ الْمِیعادَ 1 ; همانا خداوند در وعده و پیمان خود تخلّف نمی‌کند.

مسلّماً این ضمانت الهی، یکی از ابعاد اعجاز «قرآن کریم» به شمار می‌رود. به بیان دیگر؛ «قرآن» به‌رغم آن‌که همواره در دسترس مردم است، تا ابد سالم و خالی از تحریف باقی خواهد ماند؛ وگرنه نگه‌داری آن در «بیت المعمور»، سودی برای مردم ندارد. منظور این است که اگر مفاد آیه ذکر (تحفیظ) این باشد که «قرآن» موجود در بیت‌المعمور را پیوسته از گزند حوادث و دگرگونی‌ها حفظ می‌کنیم، این بدان معناست که یک نسخه از این «قرآن» در عرش الهی و نزد خداوند هست که مورد هیچ‌گونه دستبردی قرار نمی‌گیرد. دراین‌صورت، هرگز معقول و مقبول نخواهد بود که خداوند به چنین مطلبی مباهات کند; زیرا چنین مباهاتی نظیر آن است که بگوییم گوهر گران‌بهایی را در مکانی محفوظ داشته‌ایم و هیچ‌کس به آن دسترسی ندارد!

بنابراین، از وجود تأکیدات متعدّد در این آیه ( إِنّا، نَحْنُ، نَزَّلْنَا، ) که نمایانگر اهمیت فوق‌العاده این موضوع نزد پروردگار است، می‌توان دریافت که مقصود پروردگار، حفظ قرآنی است که در دسترس مردم قرار داشته [است] و همین «قرآن» از هر گزندی در امان خواهد بود تا همواره بتواند به عنوان سندی گویا، پشتوانه و میراث نبوّت باقی و ثابت مانده، در میان مردم راه خود را به سلامت طی کند; در نتیجه، خداوند به پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده است: إِنّا کَفَیْناکَ الْمُسْتَهْزِئِینَ 2 ; یعنی ما تو را (شخصیت، دین و شریعت تو را) از گزند مردمِ استهزا کننده در امان می‌داریم.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نگران بود که کافران مانع راه اسلام شده، با مزاحمت‌ها و کارشکنی‌های خود، مانع تأثیر دعوت اسلام شوند. آیه نازل شده، به آن حضرت اطمینان خاطر بخشید که دعوت اسلام را آشکار نموده، در همه‌جا منتشر سازد و اسلام - به‌رغم میل گردن‌کشان - به رشد و تعالی خود ادامه خواهد داد.

بدیهی است که پیامبر (صلی الله علیه و آله) نسبت به جان خود ترس و نگرانی نداشت. نگرانی پیامبر (صلی الله علیه و آله) صرفاً برای مداخله لشکریان شیطان بود که مبادا جلوی دعوت مردم به

اسلام را بگیرند و خداوند به او چنین اطمینان بخشید:

یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ 1 ; ای پیامبر! آن‌چه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده، کاملاً (به مردم) برسان و در غیر این‌صورت، رسالت او را انجام نداده‌ای و خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم حراست می‌کند.

در واقع، همه انبیای الهی (علیهم السلام)، جز پایداری دین خدا و غلبه آن بر همه ادیان و استمرار حکومتشان در طول تاریخ آرزوی دیگری نداشتند. در مقابل، کارشکنی‌ها و نیرنگ‌های شیاطین جن و انس، تحقق این آرمانها را دشوار می‌ساخت; اما همیشه حق برتر است و چیزی برفراز آن قرار نمی‌گیرد. خداوند متعال می‌فرماید:

بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَی الْباطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَکُمُ الْوَیْلُ مِمّا تَصِفُونَ 2 ; بلکه حق را بر باطل می‌کوبیم تا آن را سرکوب و هلاک کند و این‌گونه، باطل محو و نابود می‌شود.

اشکال اوّل

ممکن است گفته شود: «منظور از آیه حفظ این است که «قرآن» در دست امامان معصوم (علیهم السلام) سالم و دست نخورده باقی مانده و همین مقدار برای صدق مدّعای آیه مذکور کافی است». در پاسخ می‌گوییم: اگر «قرآن» حقیقی هزار سال در دست امام معصوم (علیه السلام) باشد و کسی در جامعه از آن با خبر نشود، نمی‌توان مشکلی از مشکلات مردم را حل نمود و مجهولی را معلوم سازد. به علاوه، با آن همه تأکیدی که در آیه به کار رفته، تناسبی نخواهد داشت.

اشکال دوّم

ممکن است گفته شود: «احتمال دارد آیه تحفیظ: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ خود یکی از مصادیق تحریف به زیاده باشد; به سخن دیگر؛ شما به قرآنی استناد

کرده‌اید که مورد اشکال است; یعنی از نظر قائلین به تحریف، آیات آن دچار تغییر و تحریف گردیده است و این کار مصداق دور است ⁽¹⁾.

آیة‌الله خویی در پاسخ می‌نویسد:

شاید این ایراد برای کسانی مطرح شود که «عترت طاهره» را خوب نمی‌شناسند و مقام ولایت و رهبری همه جانبه را برای آنان که همتا و برابر قرآنند، قائل نیستند; ولی کسانی که آنان را حجّت‌های خدا و همتایان «قرآن» می‌دانند، هرگز این شبهه برایشان پیش نمی‌آید; زیرا ائمّه (علیهم السلام) به همین «قرآن» موجود [از جمله به آیه حفظ] استدلال می‌کردند و پیروان خود را - در استدلال به «قرآن» - تأیید می‌نمودند. این امر نشانگر آن است که «قرآن» موجود حجّت است و تمسّک به آن واجب و هیچ‌گونه تردیدی در آن نیست ⁽²⁾.

آیه نفی باطل

اشاره

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بِالذِّکْرِ لَمّا جاءَهُمْ وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ* لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ 3 ; و به راستی که آن کتابی ارجمند است. از پیش روی آن و از پشت سرش باطل به سویش نمی‌آید; وحی (نامه) ای است از حکیمی ستوده.

«باطل» یعنی فاسد و تباه شونده; یعنی هیچ فساد و تباهی یا نقص و کاستی در هیچ زمانی به «قرآن» راه نمی‌یابد; زیرا قرآن از جانب خداوند حکیم و علیم نازل شده است و حکمت الهی چنین اقتضا می‌کند که آن را هم‌چون ابدیت اسلام حفظ و ایمن بدارد. آیه قبل از آن: وَ إِمّا یَنْزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ 4 قرینه بر این است که در ذهن حضرت این تصوّر خطور کرده که نکند در آینده شریعتش به دست اهل فساد و باطل خدشه‌دار گردد! بنابراین، آیه بعدی از این جهت به آن حضرت اطمینان می‌دهد که هرگز باطل در این کتاب راه نخواهد یافت.

اشکال

در صورتی که گفته شود معنای آیه نفی باطل این است که مسائل و مطالب باطل، هم‌چون اختلاف، تنازع و تناقض که سبب تباهی و نابودی آن شود، در «قرآن» وجود ندارد؛ به عبارت دیگر؛ چون در «قرآن» مطالبی خلاف حقّ، عقل و حقیقت وجود ندارد، مایهْ تباهی آن نمی‌گردد; پس این موضوع ربطی به مسئلهْ تحریف ندارد؛ بلکه مانند این آیه است که خداوند می‌فرماید: وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً 1 ; و اگر این «قرآن» از جانب غیر خدا نازل یا ساخته شده بود، هر آینه ناسازگاری‌های فراوان در آن می‌یافتند.

پاسخ آن است که اگر تعبیر آیه به صورت «لیس فیه الباطل...» بود، آن‌گاه جای چنین توهّمی وجود داشت؛ ولی خداوند می‌فرماید: لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ ; یعنی باطل وارد «قرآن» نمی‌شود و راه نفوذی به آن ندارد. به سخن دیگر، بیمه شده و آسیب‌ناپذیر است. نه آیه و کلمه‌ای از آن کم شده و نه چیزی به آن افزوده شده است و دست تحریف کنندگان از حریم گسترده آن کوتاه بوده و هست; در حقیقت، دلالت این آیه بر نفی تحریف، صریح‌تر از دلالت آیه حفظ است. عبارت: مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ نیز کنایه از همه جانبه بودن است و این‌که بطلان و فساد به هیچ شکلی به سراغ این کتاب نیامده و نخواهد آمد.

آیات تنزیه کننده قرآن از ریب و تردید

تَنْزِیلُ الْکِتابِ لا رَیْبَ فِیهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِینَ 2 ; این کتابی است که از سوی پروردگار جهانیان نازل شده و تردیدی در آن نیست.

ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ 3 ; و این همان کتابی است که در آن تردیدی نیست و وسیله هدایت برای پرهیزکاران است.

این‌گونه آیات، اشاره به همان وعده‌ای دارد که خداوند به پیامبرش داده بود تا کتابی را برای راهنمایی بشر بر او نازل کند که هرگز کهنه نگردیده، تکرار، از تازگی و طراوت آن نکاسته و آن‌چنان از اعوجاج، پیچیدگی، بطلان و دستبرد دیگران به دور باشد که جای شک و تردیدی در آن باقی نماند و روز به روز درخشش آیات آن بیشتر گردد.

بدیهی است که هرگونه تحریف و دگرگونی در «قرآن»، موجب وارد شدن شک و تردید در آن و تشویش دائمی در نفس می‌شود که چرا چنین کتابی که باید منشأ هدایت باشد، تغییر یافته و تحریف شده است؟!! و چنین تردیدی با آیه: لا رَیْبَ فِیهِ که به‌طور مطلق، «قرآن» را از هرگونه تردید به دور دانسته، منافات دارد.

در «قرآن» آمده است: وَ قالَ الرَّسُولُ یا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً 1 ; و پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌گوید: ای پروردگار من! به درستی که قوم من این «قرآن» را متروک و رها ساختند.

این گلایه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در صورتی صحیح و استوار است که «قرآن» از هرگونه تحریف مصون و محفوظ باشد. با این بیان که قرآن «حبل‌المتینی» است که از سوی خدای منّان برای نجات بشر قرار داده شده است; ولی هنگامی که همین وسیله نجات و هدایتگری را کنار بگذارند و به آموزه‌هایش عمل نکنند، «مهجور» به شمار می‌رود; امّا زمانی که فرض کنیم این «قرآن» تحریف شده است، چنین شکوه و گلایه‌ای بیهوده خواهد بود; زیرا چنین قرآنی قابل توصیف به «حبل المتین» نخواهد بود تا به آن چنگ زده، هدایت یابند; حال آن‌که پیامبر گرامی [اسلام](صلی الله علیه و آله)، هرگز از احتمال تغییر و تحریف‌شکوه نکرده است؛ بلکه از عمل نکردن به دستورات آن و کنار گذاشتن آن شکوه نمود و این دلیلی است بر این‌که خداوند حکیم، چنین کتابی را تا قیامت از هرگونه تحریف مصون خواهد داشت ⁽¹⁾.

چکیده

پرسش

منابع مطالعه و پژوهش

7. ادلّه نفی تحریف (دلایل روایی)

اشاره

اهداف: 1) آشنایی با دیدگاه معصومین (علیهم السلام) در برابر مسئله تحریف؛ به منظور اثبات هماهنگی «ثقلین» در دفاع از کیان قرآن؛ 2) اثبات مصونیت «قرآن» از تحریف، با استناد به بیانات و براهین امامان (علیهم السلام).

مقدمه

در زمینه نفی تحریف، روایات خاصّی از ائمّه معصومین (علیهم السلام) در دست است که به‌طور کلی احتمال تحریف یا شبهه آن در «قرآن» را منتفی می‌سازد. بر این اساس، شیعه امامیه به پیروی از اهل‌بیت (علیهم السلام) بر این باورند که «قرآن» همیشه از هرگونه دگرگونی و تحریف مصون و محفوظ بوده است. در این درس چند نمونه از این روایات را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهیم:

1. روایت امام باقر (علیه السلام)

در نامه‌ای که امام باقر (علیه السلام) به سعدالخیر نوشته، چنین آمده است:

«وَکَانَ مِنْ نَبْذِهِمُ الْکِتَابِ أَنْ أَقَامُوا حُرُوفَهُ وَحَرَّفُوا حُدُودَهُ... ⁽¹⁾; و یک نمونه از پشت سرافکندن قرآن آن بود که حروف و کلمات آن را استوار؛ ولی حدود و احکام آن را تحریف و تغییر دادند».

در این روایت شریف، از دستبرد به معانی و تفاسیر منحرف، سخن به میان آمده

است; ولی الفاظ و عبارات «قرآن» هم‌چنان دست نخورده شمرده شده است. در حدیثی مشابه، به جای تحریف حدود، «تضییع حدود» آمده است:

«وَ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرآنَ، فَحَفِظَ حُرُوفَهُ وَضَیَّع حُدُودَهُ ⁽¹⁾; حفظ حروف [درستی تلاوت] نموده؛ ولی حدود و مقررات آن را تضییع نموده است».

2. روایت امام صادق (علیه السلام)

ابو بصیر از امام صادق (علیه السلام) می‌پرسد: «مردم می‌گویند چرا خداوند فرموده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَیْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِیلاً؛ 2 ولی نامی از علی و خاندان او نبرده است؟» آن حضرت در پاسخ فرمودند: «در قرآن»؛ فریضه نماز نازل گردید؛ ولی از رکعت‌ها و شرایط آن نامی برده نشد تا آن‌که پیامبر (صلی الله علیه و آله) خود بیان نمود» ⁽²⁾.

در این روایت شریف، این اصل تثبیت شده است که «قرآن» جای بیان اصول و کلیات فرایض و احکام است و بیان فروع و جزئیات بر عهده پیامبر (صلی الله علیه و آله) است. در نتیجه، امام (علیه السلام) تقریر فرمود که در «قرآن» هرگز نامی از علی و خاندان او برده نشده است; زیرا این وظیفه پیامبر بود تا مانند بیان رکعت‌ها و شرایط نماز، آن را نیز بیان کند; بنابراین، هرگونه روایت ضعیف‌السند که حاکی از وجود اسم علی و خاندان او در «قرآن» و سپس حذف آنهاست، طبق این روایت، مردود شناخته شده است.

3. ترتیب مصحف در زمان ظهور حضرت مهدی (عج)

شیخ مفید از جابر و او از امام باقر (علیه السلام) روایت می‌کند که آن حضرت فرمودند: «هنگام ظهور، حضرت مهدی (عج) به مردم «قرآن» می‌آموزد. آن‌گاه دشوارترین کار در این امر، مسئله ترتیب مصحف شریف است; زیرا ترتیب مصحف حضرت با

ترتیب مصحف فعلی تفاوت دارد». به سخن دیگر، قرآنی که آن حضرت ارائه می‌دهد، چنان‌چه به لحاظ دیگری با «قرآن» موجود در دست مردم تفاوت داشت، حضرت متذکر آن نیز می‌گردید. از این روایت می‌توان دریافت که غیر از مسئله نظم و ترتیب، هیچ‌گونه اختلافی در نصّ «قرآن» وجود ندارد و باید توجه داشته باشیم که عدم‌نظم و ترتیب حقیقی آیات، فقط به سیاق آیات لطمه می‌زند که دیگر نمی‌توانیم در مقام تفسیر و تبیین، از قرینه سیاق بهره ببریم و این ایرادی ندارد; زیرا قرینه سیاق هنگامی مطرح است که ما یقین داشته باشیم آیه قبلی حتماً پیش از آیه بعدی نازل شده است; درحالی‌که چنین یقینی نداریم. درهرحال، هر آیه‌ای هم اکنون نیز - طبق ترتیب موجود - از پیام رسانی و هدایتگری برخوردار است. به علاوه، این احتمال وجود دارد که جابه‌جایی برخی از آیات به دستور شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله) رخ داده باشد; مانند آیه 281 سوره «بقره» که به دستور آن حضرت، بین آیه «ربا» و آیه «دین» قرار گرفته است.

متن روایتی که جابر از امام باقر (علیه السلام) نقل کرده، چنین است:

«اِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّد (صلی الله علیه و آله) ضَرَبَ فَسَاطِیطَ لِیُعَلِّمَ النَّاسَ الْقُرْآنَ عَلَی مَا أَنْزَلَ اللَّهُ - جَلَّ جَلاَلَهُ - فَأَصْعَبُ ما یَکُونُ عَلَی مَنْ حَفِظَهُ الْیَوْمَ، لاَِنَّهُ یُخَالِفُ فِیهِ التَّأْلِیفُ» ⁽¹⁾.

4. روایات عرض بر قرآن

احادیثی از ائمه اطهار (علیهم السلام) وجود دارد که فرموده‌اند: آن‌چه را که از ما به شما رسیده است، بر «قرآن» عرضه کنید; اگر موافق با کتاب الله بود، آن را بپذیرید و بدان‌ترتیب اثر دهید وگرنه، طردش کنید:

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله):

«اِنَّ عَلَی کُلِّ حَقٍّ حَقِیقَةٌ وَعَلَی کُلِّ صَوَاب نُوراً، فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ وَمَا خَالَفَ کِتَابَ اللَّهِ فَدَعُوهُ ⁽²⁾; هر روایتی که مطابق با «قرآن» باشد صادق و در غیر این صورت کاذب است».

و نیز فرموده‌اند:

«وَ کُلُّ حَدِیث لا یَوَافِقُ کِتَابَ اللَّهِ فَهُوَ زُخْرُفٌ ⁽¹⁾; هر حدیثی که موافق با کتاب خدا نباشد، باطل است».

«مَا لَمْ یُوَافِقُ مِنَ الْحَدِیثِ الْقُرْآنَ فَهُوَ زُخْرُفٌ» ⁽²⁾. در همین زمینه روایت دیگری نیز از [امام] علی (علیه السلام) در بحارالانوار ⁽³⁾وارد شده است. نتیجه آن‌که «قرآن کریم» کتابی برحق و اصیل بوده، دیگران نمی‌توانند همانند آن را جعل نمایند; درحالی‌که جعل سخنان شبیه سخنان و احادیث معصومین (علیهم السلام) امکان‌پذیر است. ازاین‌رو، میزان و ترازوی سنجش حق از باطل، «قرآن کریم» است. پس تمامی روایاتی که به نحوی از تحریف قرآن سخن گفته‌اند، اگر قابل تأویل نباشد - براساس روایاتی که بیان شد - باطل و مجعول بوده، هیچ‌گونه ارزش و اعتباری نخواهند داشت. به سخن دیگر، می‌توان گفت که روایات عرض بر کتاب‌الله از دو جهت بر سلامت «قرآن» از تحریف دلالت دارند:

نخست این‌که می‌باید معیار و مقیاسی که برای تشخیص صحیح از سقیم وضع می‌شود، از سلامت کامل برخوردار باشد; ولی اگر خود معیار در معرض شک و تردید باشد، نمی‌تواند مقیاس تشخیص حق و باطل قرار گیرد.

دوم این‌که اگر ما روایات حاکی از تحریف «قرآن» را به «قرآن» عرضه کنیم، مغایر با خود کتاب‌الله خواهد بود; زیرا آیه «ذکر» می‌گوید: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ 4 و آیه «نفی باطل» می‌گوید: لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ 5 .

ممکن است گفته شود که روایات عرض بر «قرآن»، از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) عنوان شده؛ حال آن‌که تحریف، پس از رحلت آن حضرت صورت پذیرفته است؛ در پاسخ می‌گوییم:

این اخبار، منحصر به پیامبر (صلی الله علیه و آله) نبوده؛ بلکه از امام صادق (علیه السلام) نیز بیان شده است. علاوه بر این، پیامبر (صلی الله علیه و آله) این سخن را برای آینده امّت فرموده و با این بیان، «قرآن» را معیار تشخیص حق و باطل معرّفی نموده‌اند.

5. حدیث ثقلین

عدم انفکاک «کتاب» از «عترت»، دلالت بر اعتبار همیشگی و تحریف‌ناپذیری «قرآن» دارد. از رسول مکرّم اسلام (صلی الله علیه و آله) این حدیث به صورت متواتر نقل شده است که فرمودند:

«اِنِّی تَارِکُ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ: کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی; مَا انْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا أَبَداً وَاِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَّیَّ الْحَوْضَ ⁽¹⁾; همانا در میان شما دو گوهر گران‌بها به یادگار می‌گذارم که عبارتند از «قرآن» و اهل‌بیتم; مادامی که به آن دو روی آورید، هرگز گمراه نخواهید شد و آن دو از هم جدا نمی‌شوند تا آن‌که در کنار حوض بر من وارد گردند».

این حدیث آشکارا بیان می‌کند که «قرآن» برای همیشه و تا روز قیامت محفوظ است; زیرا اگر «قرآن» تحریف شده باشد، نه به «قرآن» می‌توان تمسّک کرد و نه به عترت; چرا که عترت بدون «قرآن»، به عنوان یک حجّت مستقل شناخته نمی‌شود. اگر عترت بدون «قرآن» مورد تمسک قرار گیرد، به معنای جدایی و افتراق از «قرآن» است; با آن‌که این حدیث ابراز می‌دارد که این دو هرگز از یک‌دیگر جدا نمی‌شوند. پس هریک از کتاب و سنت از جهتی به دیگری وابسته و نیازمند است; به‌گونه‌ای که اگر یکی از این دو تحریف شده، از بین برود، دیگری نیز از بین خواهد رفت. «قرآن» (به عنوان «ثقل اکبر») در تبیین حدود و ثغور و معانی خود به حدیث نیازمند است و احادیث، به عنوان «ثقل اصغر» در اصل اعتبار و سندیت خویش به «قرآن» نیاز دارند. پس می‌توان گفت که «قرآن» و عترت به عنوان یک حجّت به هم آمیخته‌اند؛ به‌گونه‌ای که مکمّل یک‌دیگر بوده، تمسّک به یکی بدون دیگری معقول نیست ⁽²⁾.

6. روایات دال بر کامل بودن سوره ها

از نگاه استاد معرفت، روایاتی که بر کامل بودن سوره‌های «قرآن» دلالت دارند، دلیل دیگری بر صیانت قرآنند; به عنوان مثال: روایاتی که می‌گویند پس از حمد در نماز باید سوره‌ای کامل تلاوت کنیم; این دستور از ائمه (علیهم السلام) به «دلالت اقتضا» چنین امری (خواندن سوره کامل) را ممکن می‌شمارد. برخی از این‌گونه روایات، ثواب قرائت هر سوره را بیان می‌کنند، برخی دیگر جمع بین دو سوره (در یک رکعت نماز) را نهی می‌کنند. پاره‌ای از آنها نیز می‌گویند: ختم قرآن در مدّتی کمتر از سه روز جایز نیست. بنابراین، اگر در سوره‌های کامل نقصی دیده می‌شد، امکان این‌که قرائت آنها به عنوان سوره‌ای کامل باشد، وجود نداشت و یا مقارنت بین دو سوره بی‌معنا بود; زیرا بنابر فرض نقص در سوره، در واقع بین یک بخش از سوره‌ای با بخش دیگر مقارنت ایجاد می‌شد. هم‌چنین ثوابی که بر ختم «قرآن» تعیین فرموده‌اند، دلالت بر تلاوت کلّ آیات و سوره‌های «قرآن» دارد; در این صورت می‌فهمیم که مجموعه‌ای کامل است; بنابراین، از مجموع این‌گونه روایات فهمیده می‌شود که از نگاه معصومین (علیهم السلام) «قرآن کریم» تحریف نشده است ⁽¹⁾.

7. روایاتی که از «شأن نزول» تعبیر به «تنزیل» کرده اند

در ذیل آیه: یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللّهِ بِأَفْواهِهِمْ وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ 2 روایتی از امام موسی بن جعفر وارد شده که می‌فرماید:

«یُریدُونَ لِیُطفِئوا وَلایَة امیرالمُؤمنِین (علیه السلام) بِأفواهِهِم!» راوی می‌گوید: از حضرت پرسیدم: وَ اللّهُ مُتِمُّ نُورِهِ یعنی چه؟ حضرت فرمودند: فَآمِنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِی أَنْزَلْنا وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ 3 . [وی] می‌گوید از حضرت پرسیدم: معنای آیه: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ 4 چیست؟ فرمودند:

«لِیُظْهِرَهُ عَلَی الاَْدْیَان

عِنْدَ قِیَامِ الْقَائِمِ (عج) لِقَوْلِهِ - عَزَّوَجَلّ - وَاللَّهُ مُتِّمَ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافُرُونَ بِوَلایَةِ عَلِی (علیه السلام)». پرسیدم: «آیا این تعبیر تنزیل است؟» فرمودند: «آری این سخن تنزیل است; ولی غیر آن تأویل می‌باشد» ⁽¹⁾.

شاهد مطلب آن است که امام (علیه السلام) آن‌چه را بیان می‌فرماید، جزء آیه نمی‌شمرد - آن‌گونه که قائلان به تحریف پنداشته‌اند - بلکه آن را تفسیر می‌دانند؛ تفسیری عالی - که جز راسخان در علم، از اهل‌بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله)، کسی به آن دسترسی ندارد - و سخنان دیگر در مورد آیه را تخمین و تأویل بی‌دلیل معرفی می‌کند.

چکیده

الف) باید معیاری که برای تشخیص صحیح از سقیم وضع می‌شود، خود از سلامت کامل برخوردار باشد; ولی اگر خودِ معیار در معرض شک و تردید باشد، در این صورت نمی‌تواند مقیاس تشخیص حق و باطل قرار گیرد.

ب) اگر روایات حاکی از تحریف «قرآن» را به «قرآن» عرضه کنیم، مغایر با خود کتاب‌الله خواهد بود; زیرا آیه «ذکر» می‌گوید: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ .

پرسش

«وَ کَانَ مِنْ نَبْذِهِمُ الْکِتَابَ أَنْ اقَامُوا حُرُوفَهُ وَ حَرَّفُوا حُدُودَه» را معنا کرده، مفاد دقیق آن را در ارتباط با مسئله تحریف بنویسید.