انس با قرآن و سیر مطالعاتی در دانش های قرآنی عمومی - نیمه تخصصی - تخصصی

مشخصات کتاب

سرشناسه:رضایی اصفهانی، محمدعلی، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور:انس با قرآن و سیر مطالعاتی در دانش‌های قرآنی (عمومی - نیمه‌تخصصی - تخصصی) [کتاب]/ نگارش محمدعلی رضایی‌اصفهانی؛ [برای] موسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی.

مشخصات نشر:قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری:۷۴ ص.؛ ۹×۱۹/۵س‌م.

شابک:۱۲۰۰۰ ریال:978-964-2534-75-3

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:کتابنامه: ص. ۷۳.

موضوع:قرآن-- بررسی و شناخت

موضوع:قرآن -- راهنمای آموزشی

شناسه افزوده:موسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی

رده بندی کنگره:BP۶۵/۳/ر۶۳الف۸ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵

شماره کتابشناسی ملی:۲۵۲۹۱۰۲

اشاره

سرشناسه: رضایی اصفهانی، محمدعلی، 1341 -

عنوان و نام پدیدآور: انس با قرآن و سیر مطالعاتی در دانش‌های قرآنی (عمومی - نیمه‌تخصصی - تخصصی) / نگارش محمدعلی رضایی‌اصفهانی؛ [برای] موسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی.

مشخصات نشر: قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، 1390.

مشخصات ظاهری: 80 ص.؛ 9 * 19/5 س‌م.

شابک: 12000 ریال: 3-75-2534-964-978

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه: ص 73.

موضوع: قرآن - بررسی و شناخت

موضوع: قرآن - راهنمای آموزشی

شناسه افزوده: موسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی

رده بندی کنگره: 1390 8 الف 63 ر/ 56/3 BP

رده بندی دیویی: 297/15

شماره کتابشناسی ملی: 2529102

اهداء

به محضر مقدس پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم و اهل‌بیت معصومش علیهم السلام که آموزگاران حقیقی قرآن بودند.

سپاسگزاری

از دوستان اداره کل قرآن و حدیث معاونت تهذیب و تربیت حوزه علمیه قم و از همکاران مؤسسه پژوهش‌های قرآنی المهدی که یاور ما در این جلد بودند تشکر می‌کنیم.

فهرست مطالب

درآمد 9

یادآوری‌ها 9

فصل اول: کلیات

یک: آگاهی‌ها پیرامون قرآن 13

درآمد 13

معنای اصطلاحی سوره 16

ترتیب سوره‌ها 16

نامگذاری سوره‌ها 17

اسامی بخش‌هایی از قرآن 18

دو: مراحل انس با قرآن 22

درآمد: 22

1 - نگاه به قرآن کریم: 23

2 - شنیدن قرآن مجید 23

3 - رو خوانی قرآن: 25

4 - قرائت قرآن: (مطالعه همراه روخواندن) 25

5 - ترتیل قرآن 27

6 - تلاوت قرآن: 29

7 - درس قرآن (مراجعه مکرر به قرآن) 30

8 - حفظ قرآن (یاد سپاری قرآن) 33

9 - تدبّر در قرآن 34

10 - تفکر در قرآن 36

11 - تمسّک به قرآن کریم 38

12 - ترجمه قرآن 39

13 - تفسیر قرآن 41

14 - تأویل قرآن 45

15 - دریافت باطن قرآن 46

فصل دوم: سیر مطالعات عمومی

مقدمه 53

یک: علوم قرآن 53

دو: ترجمه قرآن 54

سه: روش‌شناسی 54

چهار: تفسیر 55

پنج: معارف قرآن (مباحث محتوایی قرآن): 55

فصل سوم: مطالعات نیمه تخصصی

مقدمه 61

یک: علوم قرآن 61

دو: روش‌شناسی 62

سه: تفسیر ترتیبی 62

چهار: تفسیر موضوعی 63

پنج: معارف قرآن 63

فصل چهارم: مطالعات تخصصی

مقدمه 67

یک: علوم قرآن سنتی 67

دو: علوم قرآن جدید 67

سه: روش‌شناسی 68

چهار: تفسیر ترتیبی 68

پنج: تفسیر موضوعی 69

ششم: معارف قرآن 69

فصل پنجم: شیوه‌های اجرایی

مقدمه 73

الف: شیوه فردی 73

ب: شیوه جمعی (حلقه‌های مطالعاتی) 74

ج: شرکت در رشته‌های تخصصی 75

منابع 77

(إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ) ؛ (اسراء/ 9)

«در حقیقت، این قرآن، بدان (شیوه‌ای) که آن پایدارتر است، راه‌نمایی می‌کند»

درآمد

قرآن نوری است⁽¹⁾که دل‌ها را روشن می‌سازد.

قرآن سفره‌ای است⁽²⁾که تا ابدیت برای بشریت‌گسترده شده است. قرآن بصیرت بخش و راه‌گشاست.

اما استفاده بهتر از این قرآن نیازمند آماده‌سازی مقدمات و پیمودن مسیری است، که در طی مراحلی انجام می‌گیرد. از این‌رو آشنایی با مراحل انس با قرآن و سیر مطالعاتی آن ضروری است.

در این نوشتار تلاش می‌شود که این مراحل انس و این سیر مطالعاتی برای مخاطبان مختلف بیان شود.

یادآوری ها

1 - مقصود از «مطالعه» در این نوشتار فقط «خواندن» نسیت بلکه منظور پژوهش در مورد قرآن است که از مراحل سطحی شروع و تا مراحل ژرف تحقیق ادامه می‌یابد.

2 - در این نوشتار تلاش شده که دانش‌های قرآنی (مثل علوم قرآن - روش‌شناسی - تفسیرهای ترتیبی و موضوعی و...) تا حدودی دسته‌بندی شود تا دست‌یابی به موارد مورد نیاز آسان‌تر شود.

3 - در هر مرحله منابع متعددی معرفی شده است که به ترتیب اهمیت است و در مواردی نیز منابع اصلی معرفی گردیده و نیز تلاش شده تا منابع عربی در کنار منابع فارسی یادآوری شود.

4 - انتخاب منابع و ترتیب آن‌ها به معنای ارزش‌گذاری در مورد منابع و نویسندگان نیست بلکه این انتخاب به لحاظ و مصلحت مخاطبان صورت گرفته است.

5 - از مخاطبان و خوانندگان محترم انتظار می‌رود با پیشنهادات و انتقادات سازندۀ خود ما را یاری فرمایند1.

والحمدلله رب العالمین

محمد علی رضایی اصفهانی

قم - بهار 1390 ش

فصل اول: کلیات

اشاره

یک: آگاهی ها پیرامون قرآن

درآمد

در این بخش ما برخی واژه‌های کلیدی فرهنگ قرآن و اطلاعاتی خاص از قرآن کریم و تاریخ آن را به صورت مختصر در اختیار خوانندگان محترم می‌گذاریم:

1. واژه «قرآن»

این نام را خداوند در خود قرآن آورده است و این کتاب آسمانی را با واژه «قرآن» یاد کرده است.(إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِیمٌ)1) «قطعاً، آن (قرآن) خواندنی ارجمندی است».

و نیز در سوره نحل می‌فرماید:(فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ)2) ؛ «و هنگامی که قرآن را می‌خوانی، پس، از (وسوسه‌های) شیطان رانده شده به خدا پناه ببر!». درمورد واژه قرآن چند دیدگاه در بین قرآن پژوهان وجود دارد:

الف: قرآن از هیچ کلمه‌ای مشتق نشده و ابتداءً برای کلام الهی وضع شده است.

ب: قرآن مشتق از «قرء» به معنای جمع و گردآوری است. (گردآوری شده)

ج: قرآن مشتق از «قرء» به معنای قرائت و خواندن می‌باشد. یعنی قرآن کتاب قرائت شده (خوانده شده) است.

د: قرآن از ریشه «قرن» به معنای ضمیمه کردن و پیوستن است و چون حروف و آیات و سوره‌های قرآن به همدیگر مقرون هستند آن را قرآن می‌خوانند.

ه: قرآن مشتق از «قرائن» است که جمع قرینه است و چون آیات قرآن قرینه و مؤید یکدیگرند آن را قرآن نامند.

تذکر: البته قرآن کریم نام‌ها و صفات دیگری هم دارد مثل: فرقان (جدا کننده حق و باطل) کتاب - ذکر - تنزیل - نور - هدی - مجید و...

2. آیه

واژه آیه در لغت به چند معنا آمده است: علامت و نشانه - جماعت - امر عجیب و شگفت‌آور و آیات قرآن به تناسب هر کدام از معانی لغوی آیه نامیده شده است:

الف: هر آیه قرآن نشانه صدق‌آورنده و عجز مخالفان و حاکی از جدایی از مقابل آن است.

ب: هر آیه از جماعتی از حروف و کلمات یا جملات تشکیل شده است.

ج: هر آیه ممکن است از نظر لفظ یا محتوا، اعجاز قرآن رانشان دهد و این عجیب و شگفت آور است.

آیه از نظر اصطلاحی عبارت است از بخشی از حروف یا کلمات یا جمله‌هایی که از طریق نقل و روایت، حدود آنها مشخص شده است. شناخت آیات قرآن توقیفی است یعنی حدود و مرز آیات از طریق شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله)

مشخص گردیده است. یعنی ایشان در هنگام تلاوت در رأس برخی کلمات توقف می‌کرد تا مردم را از حد و مرز آیات آگاه کند.

قرآن کریم 6236 آیه دارد. البته بر طبق شماره‌گذاری فعلی قرآن که «بسم اللّه الرحمن الرحیم» همه سوره‌ها غیر از حمد را آیه مستقل حساب نمی‌کنند.

لازم به ذکر است که ترتیب آیه‌های قرآن (ضمن سوره‌ها) نیز به دستور پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بوده است. که با اشاره جبرییل بوده است.

دانشمندان علوم قرآن می‌نویسند که هر وقت وحی نازل می‌شد پیامبر (صلی الله علیه و آله) یکی از نویسندگان وحی را احضار می‌فرمود و به وی می‌گفت این آیه یا آیات را در فلان محل از فلان سوره قرار دهد. و حتّی قرار دادن «بسمله» در اول سوره‌ها به غیر از سوره برائت به دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) بود.

3. سوره

اشاره

معنای لغوی: واژه سوره از نظر لغوی به چند معنا می‌آید:

الف: برخی آن را مخفف «سُؤْرَه» به معنای نیم خورده و باقی مانده آشامیدنی در ظرف می‌دانند. و سوره قرآن چون قسمتی از قرآن است آن را سوره نامند.

ب: سوره از «سور» به معنای حصار و دیوار شهر است. و سوره قرآن را از آن جهت سوره نامند که مثل حصار پیرامون آیاتی را محصور کرده است.

ج: سوره از «سوار» که عربی شده دستواره (دستبند) است و سوره قرآن را سوره نامند چون مثل دستواره آیات را در بر می‌گیرد.

د: سوره به معنای مقام و منزلت رفیع می‌آید. و از آنجا که کلام الهی دارای منزلت رفیعی است آن را سوره نامند.

ه: سوره از «تَسوُّر» به معنای تصاعد و ترکیب است و چون سوره‌های قرآن بر روی هم قرارگرفته است از این‌رو آن‌ها را سوره می‌نامند.

معنای اصطلاحی سوره

اما از نظر اصطلاحی سوره بخشی از آیات قرآن است که دارای آغاز و انجام است. یا بخشی از آیات که بین دو بسم اللّه واقع شده است.

تعداد سوره‌ها: قرآن دارای 114 سوره است که کوچکترین آن سوره کوثر با 3 آیه و بزرگ‌ترین آن سوره بقره با 286 آیه است.

ترتیب سوره‌ها

ترتیب سوره‌های قرآن که هم اکنون از «حمد» شروع و به «ناس» ختم می‌شود به طور قطع مخالف ترتیب نزول است (که از سوره «علق» شروع و به سوره «نصر» ختم می‌شود.)

آیا ترتیب سوره‌های قرآن توقیفی (به دستور وحی و پیامبر (صلی الله علیه و آله) است؟ در این مورد سه دیدگاه بین دانشمندان اسلامی وجود دارد.

گروه اول ترتیب سوره‌های قرآن را به دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) و توقیفی می‌دانند و در این مورد به روایتی استدلال می‌کنند که پیامبر (صلی الله علیه و آله) جای آیات رامشخص می‌کرد و اینکه قرآن در زمان آن حضرت جمع شده بود.

گروه دوم کسانی هستند که اکثریت دانشمندان علوم قرآنی را تشکیل می‌دهند و بر آنند که ترتیب موجود سوره‌های قرآنی اجتهادی بوده و بعد از فوت پیامبر (صلی الله علیه و آله) توسط صحابه آن حضرت مشخص گردیده است.

گروه سومی هم معتقدند که ترتیب اکثر سوره‌های قرآن به دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) و توقیفی بوده ولی ترتیب برخی از آنها به عهده مسلمانان بعد پیامبر (صلی الله علیه و آله) گذاشته شد.

نامگذاری سوره‌ها

برخی از سوره‌های قرآن در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نام‌هایی داشته است مثل سوره حمد که طبق برخی روایات به نام فاتحة الکتاب (ابتدای کتاب) نامیده می‌شد و برخی قرآن‌پژوهان بر آنند که این‌گونه نام‌ها از طریق وحی مشخص شده است.

اما برخی از سوره‌ها و مجموعه آیات پس از وفات پیامبر (صلی الله علیه و آله) به خاطر ویژگی‌ها و یا اینکه مشتمل بر موضوعات خاصی بودند به نام هایی مشهور شدند که این‌گونه نام‌ها توقیفی نیست و از طریق وحی مشخص نشده است. پس به صورت واضح می‌توان گفت که نام سوره‌های قرآن عمدتاً به مناسبت

ویژگی هر سوره یا موضوع مهمی که در آن طرح شده است نامگذاری شده است و دلیلی بر ممنوعیت نام‌های جدید برای سوره‌های قرآن نداریم.

مثال: سوره بقره به مناسبت اینکه داستان «گاو بنی‌اسراییل» در این سوره بیان می‌شود نام آن را بقره (گاو) گذاشته‌اند. در حالی که این سوره دارای نام‌های دیگری مثل: فسطاط القرآن (خیمه قرآن) الفردوس (بهشت) سنام القرآن (کوهان قرآن) نیز هست.

سوره حمد به مناسبت اینکه در ابتدای قرآن واقع شده به نام فاتحة الکتاب ابتدای کتاب نامیده شده امام نام‌های دیگری مثل: حمد ام الکتاب (مادر کتاب) فاتحة القرآن - ام القرآن - السبع المثانی - الوافیة - الکافیه و... نیز دارد.

سوره نساء را از آن جهت نساء نامیدند که احکام مربوط به زنان در آن به صورت مفصل بیان شده است.

اسامی بخش‌هایی از قرآن

طبق برخی روایات از پیامبر (صلی الله علیه و آله) قرآن به چهار بخش تقسیم شده است:

اول: سبع طوال (هفت سوره بلند) که عبارتند از: بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف و انفال همراه با توبه.

دوم: مئین (سوره هایی که حدود صد آیه دارند) که عبارتند از: بنی اسراییل، کهف، مریم، طه، انبیا، حج و مؤمنون.

سوم: مثانی: سوره‌هایی که پس از مئین قرار دارد و از صد آیه کمتر دارد. (البته در معنای این واژه اختلاف است)

چهارم: مفصل (سوره‌هایی که دارای «حم» است به اضافه سوره‌های کوچک قرآن)

(البته در معنای این واژه‌ها اختلافاتی نیز هست).

حکمت تقسیم قرآن به سوره‌ها: برخی از قرآن پژوهان بر آنند که در تقسیم قرآن به سوره‌ها فواید زیر نهفته است:

الف: معیار اعجاز قرآن یک سوره است مثلاً سوره کوثر و بقره هر دو معجزه‌اند.

ب: حفظ و به خاطر سپاری قرآن آسان می‌شود.

ج: تعلیم آن به کودکان آسان می‌شود.

د: سوره‌های قرآن همان نقش فصول و ابواب کتاب‌ها را دارد یعنی نقش تنظیم قرآن را دارد.

ه: با وجود سوره‌ها خواننده قرآن کمتر احساس خستگی می‌کند.

نکته جالب در مورد نام‌های سوره‌های قرآن: در بین نام سوره‌های قرآن این عناصر به چشم می‌خورد:

الف: نام‌هایی از طبیعت مثل التین (انجیر) الشمس (خورشید)

ب: نام‌هایی از زمان‌ها مثل اللیل، الضحی (روز)، والعصر، الجمعه.

ج: نام‌هایی از حیوانات مثل بقره (گاو) نحل (زنبور) نمل (مورچه).

د: نام انسان‌ها و پیامبران مثل: الناس (مردم) محمد (صلی الله علیه و آله)، ابراهیم.

ه: نام‌هایی از قیامت مثل القارعه (کوبنده) واقعه، دخان، حاقه

و: نام سرزمین‌ها مثل الروم، البلد (مکه) و...

ز: برخی اسما و صفات خداست مثل: فاطر، نور، رحمن، ملک

ح: نام‌ها و صفات قرآن مثل: فرقان، فصّلت.

ط: اصول دین و فروع آن مثل: توحید (اخلاص) - حج، سجده...

ی: مسایل اخلاقی مثل: توبه، شوری

ک: حروف مقطعه نام سوره است مثل: ص، ن، ق و...

4. اطلاعات قرآنی

اولین آیاتی که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد؛ پنج آیه اول سوره علق (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ)

آخرین آیه‌ای که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد: آیه 281 بقره (وَ اتَّقُوا یَوْماً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَی اللّهِ) که پیامبر (صلی الله علیه و آله) دستور داد آن را در سوره بقره قرار دهند و چند روز بعد از آن وفات یافت. اولین سوره‌ای که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد: سوره علق است. آخرین سوره کامل که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد: سوره نصر است.

تاریخ آغاز نزول قرآن بر پیامبر (صلی الله علیه و آله): شب قدر که احتمالاً همان شب 23 رمضان است.

البته برخی مفسران دو نزول دفعی و تدریجی برای قرآن کریم ذکر کرده‌اند.

تعداد حروف قرآن کریم: 321250 حرف.

تعداد کلمات قرآن کریم: 77437 کلمه.

تعداد آیات قرآن کریم: 6236 آیه.

تعداد سوره‌های قرآن کریم 114 سوره.

تعداد حزب‌های قرآن کریم 120 (هر 4 حزب یک جزء است)

تعداد جزءهای قرآن کریم 30 جزء.

کلمه نیمه قرآن:(وَ لْیَتَلَطَّفْ) (کهف، آیه 19)

نوشت افزارهایی که قرآن با آن نوشته می‌شد: عسب (چوب نخل) لخاف (سنگ‌های سفید) اکتاف (استخوان شانه شتر) رقاع (برگ کاغذ یا درخت یا گیاه یا پوست حیوانات) حریر و پارچه و کاغذ (قرطاس).

جهت مطالعه بیشتر در این زمینه می‌توانید از منابع زیر استفاده کنید:

دو: مراحل انس با قرآن

درآمد:

قرآن کریم سفره الهی است، که همگان به ضیافت آن دعوت شده‌اند اما هر کس به اندازه تلاش و توانایی خودش از آن بهره می‌برد.

هدایت قرآن مراتبی دارد. برخی از مراتب آن برای همه مردم (ناس) است و برخی مراتب آن برای افرادی که شرایطی را در خود بوجود آورده‌اند.

گاهی گفته می‌شود: قرآن برای هدایت همه مردم نازل شده است تا همه را در چتر هدایت خود جای دهد⁽¹⁾.

و گاهی گفته می‌شود هدایت قرآن مخصوص گروهی است. یعنی دریافت مراتب بالاتر هدایت از قرآن برای افراد با تقوا⁽²⁾و محسن⁽³⁾میسر است.

گاهی برخی افراد از معانی ظاهری الفاظ یا حتی نگاه به قرآن استفاده می‌کنند و گاهی در آن تدبّر کرده به عمق تفسیر آن می‌رسند.

ما در این نوشتار بر آنیم تا مراحل آشنایی و بهره‌جویی از قرآن را به صورت مختصر بیان کنیم، تا بتوانیم از مراتب عالی هدایت قرآنی بهره‌مند شویم. باشد تا راهگشای اهل قرآن شود.

1 - نگاه به قرآن کریم:

این اولین مرتبه آشنایی با کتاب خداست و نازل‌ترین مرتبه استفاده از آیات الهی است. قرآن نور است⁽¹⁾و نگاه به آن عبادت است⁽²⁾و حتی در مورد افرادی که قرآن را از حفظ دارند سفارش شده که آن را با نگاه به مصحف بخوانند⁽³⁾.

این مرتبه از بهره‌جویی از قرآن شامل افراد با سواد و بی سواد می‌شود. و راهی است برای افرادی که هنوز نمی‌توانند قرآن را قرائت کنند. در حقیقت هر عضو بدن انسان بهره‌ای و سهمی از قرآن کریم دارد و سهم چشم و بهره آن همین نگاه به آیات الهی است.

2 - شنیدن قرآن مجید

دومین مرتبه استفاده از کلام الهی این است که در هنگام تلاوت، گوش جان بدان بسپاریم و با دقت تمام بشنویم.

که خدا فرمود: «و هنگامی که قرآن خوانده می‌شود، پس بدان [با دقت] گوش فرا دهید و ساکت باشید؛ باشد که شما (مشمول) رحمت شوید»⁽⁴⁾. کلمه «انصتوا» از ماده «انصات» و به معنای سکوت توأم با گوش فرا دادن است⁽⁵⁾.

سکوت برای شنیدن قرآن در همه موارد و همه جا مطلوب است و استماع قرآن مستحب است⁽¹⁾و در نماز جماعت هنگام شنیدن قرائت امام جماعت برای مأموم واجب است⁽²⁾. کلمه استماع به معنای شنیدن با میل (اصغاء) است⁽³⁾. بر خلاف کلمه «سماع» که فقط شنیدن یا به گوش خوردن است⁽⁴⁾.

این آیه شریفه دو وظیفه برای ما مشخص فرمود:

الف: سکوت در هنگام تلاوت آیات خدا که مقدمه استماع است⁽⁵⁾.

ب: شنیدن با میل و دقت یعنی به معنا و مفهوم کلام توجه کردن. از امام سجاد (علیه السلام) نقل شده است که:

«هر کس حرفی از کتاب خدا را بشنود بدون اینکه خود قرائت کند، خداوند برایش حسنه‌ای می‌نویسد و یکی از گناهان او را محو می‌کند و مقام او را یک درجه بالا می‌برد»⁽⁶⁾.

تذکر: این مرتبه از بهره برداری قرآن نیز شامل همه افراد اجتماع می‌شود و حتی کسانی که قادر به خواندن قرآن نیستند می‌توانند با شنیدن آیات حق دل را صفا دهند.

3 - رو خوانی قرآن:

مرتبه سوم استفاده از قرآن آن است که انسان از روی مصحف بخواند یعنی حروف و کلمات قرآن را تلفظ کند، بدون آنکه معانی آن را درک کند. روخوانی قرآن می‌تواند همراه با مراتب دیگر (مثل نگاه به مصحف و...) باشد. این مرتبه از بهره‌جوئی از قرآن طیف وسیعی از مردم را شامل می‌شود. یعنی افرادی که معانی زبان عرب را متوجه می‌شوند و آنان که متوجه نمی‌شوند. روخوانی قرآن اولین مرحله تعلیم و تعلّم قرآن است که در روایات متعدّدی سفارش شده که مسلمانان بدان بپردازند. از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که: «برای مؤمن سزاوار است که قبل از مردن قرآن را فرا گیرد یا در حال فرا گرفتن آن باشد»⁽¹⁾و از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده است که: «بهترین شما کسی است که قرآن را فرا گیرد و به دیگران بیاموزد».

در این مرتبه است که توجه خواننده قرآن به زیبا خوانی، تجوید، ادای صحیح حروف و... جلب می‌شود⁽²⁾.

تذکر: هر چند که این مرتبه از آشنایی با قرآن مفید است و مقدمه انس با قرآن است اما نباید به آن اکتفا کرد بلکه این مرتبه پله‌ای برای عبور به مراتب عالی‌تر محسوب می‌شود.

4 - قرائت قرآن: (مطالعه همراه روخواندن)

قرائت قرآن مرحله‌ای از مراحل آشنایی با قرآن است.

در آیات متعددی از قرآن سخن از قرائت قرآن گفته شده است برای مثال می‌فرماید:

«پس آنچه (برای شما ممکن و) آسان است از قرآن بخوانید»⁽¹⁾. قرائت مرتبه‌ای از روخوانی است و این مطلب از استعمال عرفی کلمه و معنای لغوی قرائت و روایات به دست می‌آید. در عرف عرب هنگامی که کسی می‌گوید «قرأت کتابه» نامه او را قرائت کردم روخوانی همراه با فهم معانی را می‌گوید.

و در مفردات راغب می‌خوانیم که: «قرائت ضمیمه کردن حروف و کلمات به همدیگر در راستای ترتیل است و به هر جمع کردن قرائت نمی‌گویند»⁽²⁾. پس عنصر ترتیل در قرائت نقش دارد که بعدا خواهیم گفت که در ترتیل عنصر فهم و تأثر قلبی نقش دارد. در روایات نیز هنگامی که سخن از قرائت به میان می‌آید می‌فرماید:

«شما هنگامی قرائت قرآن می‌کنی که شما را نهی کند و اگر شما را نهی نکند قرائت نکرده‌ای.»⁽³⁾

یعنی قرائتی حقیقتاً قرائت است که در دل اثر کند و اعمال انسان را تغییر دهد و مانع انجام گناهان شود. و این امور وقتی ممکن است که رو خوانی قرآن همراه با فهم

مطالب آن باشد و در ذیل آیه 20 مزمل (فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ) از امام رضا (علیه السلام) نقل شده که فرمودند: «هر مقدار قرائتی که با خشوع قلب و صفای باطن برای شما ممکن است بخوانید»⁽¹⁾.

تذکر: آنچه امروزه به عنوان قرائت قرآن در جلسات رواج دارد که به عنوان روشی در خواندن قرآن محسوب می‌شود، یک اصطلاح در روش‌های خواندن قرآن است. از مباحث بالا روشن شد که این اصطلاح غیر از معنای لغوی و قرآنی قرائت است.

5 - ترتیل قرآن

در قرآن کریم به صورت مکرر سخن از «ترتیل» گفته شده است. و این مرحله دیگری از مراحل آشنایی و انس با قرآن است. برای مثال می‌فرماید: «قرآن را کاملاً مرتب و آرام بخوان»⁽²⁾. «ترتیل» از ماده «رتل» است که در لغت به معنای هماهنگی و نظام یافتن چیزی بر طریق مستقیم است و خروج کلمه از دهان به راحتی و به‌طور صحیح را نیز ترتیل گویند⁽³⁾.

در تفسیر نمونه می‌نویسد: «ترتیل» در اصل به معنای «تنظیم» و «ترتیب موزون» است که در اینجا به معنی

خواندن آیات قرآن با تأنی و نظم لازم و ادای صحیح حروف و تبیین کلمات و دقت و تأمل در مفاهیم آیات و اندیشه در نتایج آن است... در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) در تفسیر «ترتیل» می‌خوانیم: وقتی از کنار آیه‌ای می‌گذری که در آن نامی از بهشت است توقف کن و از خدا بهشت را بطلب (وخود را برای آن بساز) و هنگامی که از آیه‌ای می‌گذری که در آن نام دوزخ است از آن به خدا پناه ببر و خویشتن را از آن دور دار»⁽¹⁾. به عبارت دیگر در ترتیل دو عنصر نهفته است و یا در آن دو مرتبه وجود دارد:

اول: ترتیل لفظی که همان اداء حروف و حفظ وقوف و پرهیز از شتاب در قرائت و پیوستگی در قرائت است.

دوم: ترتیل معنوی که همان تفکر و تأنّی در آیات و خود را مخاطب آیه دانستن است یعنی بشارت آن را متوجه خود بدانیم و داروی دردهای خویش را در آیات قرآن بیابیم⁽²⁾.

در روایات متعددی به این مطالب اشاره شده است.

تذکر: آنچه که امروزه در جلسات قرآن به عنوان ترتیل مطرح می‌شود که روشی در خواندن قرآن است یک اصطلاح جدید است. و از مباحث بالا روشن شد که معنای لغوی و قرآنی - روایی «ترتیل» غیر از اصطلاح مرسوم فعلی است.

تذکر: تفاوت ترتیل با قرائت آن است که در قرائت تأکید بر خواندن قرآن بود (که همراه با فهم معانی و تأثیر قلبی باشد) و در ترتیل تأکید بر تأنّی و آرامش و توقف‌ها در خواندن قرآن است (که همراه با تفکر و تأثر قلبی و دلی است).

6 - تلاوت قرآن:

تلاوت مرحله دیگری از مراحل آشنایی و انس با قرآن است. در چند جای قرآن سخن از «تلاوت» گفته شده است. برای مثال می‌فرماید: «کسانی که کتاب [الهی] به آنها داده‌ایم [و] آن را چنان که شایسته‌ی آن است می‌خوانند [و پیروی می‌کنند]؛ ایشان‌اند که بدان ایمان می‌آورند»⁽¹⁾و در جای دیگر وظیفه پیامبران (علیه السلام) را تلاوت آیات حق می‌داند⁽²⁾و در روایات متعددی نیز سفارش شده که قرآن را تلاوت کنند⁽³⁾.

کلمه «تلاوت» از ماده «تلی» به معنای تبعیت و متابعت است یعنی از پی در آمدن که گاهی جسم چیزی در پی چیزی در می‌آید و گاهی اقتداء به چیزی و عمل بر طبق آن مراد است و تلاوت کتاب الهی به معنی قرائت و عمل به امر و نهی آن است پس تلاوت اخص از قرائت است⁽⁴⁾.

برخی از مفسران در توضیح حق تلاوت می‌نویسند: این تعبیر پر معنا خط روشنی برای ما در برابر قرآن مجید و کتاب آسمانی مشخص می‌سازد. چرا که مردم در برابر این آیات الهی چند گروهند: گروهی فقط ادای الفاظ می‌کنند. گروهی از الفاظ فراتر می‌روند و در معانی دقت می‌کنند.

گروهی قرآن را به عنوان یک کتاب عمل و یک برنامه کامل زندگی می‌پذیرند. یعنی خواندن الفاظ و درک مفاهیم را مقدمه‌ای برای عمل می‌دانند. و این است حق تلاوت⁽¹⁾.

در حدیثی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) در مورد آیه‌ای که می‌فرماید (حَقَّ تِلاوَتِهِ) آمده است که فرمودند: «تبعیت می‌کنند آن را حق تبعیت»⁽²⁾.

7 - درس قرآن (مراجعه مکرر به قرآن)

یکی از مراحل استفاده از قرآن کریم، «درس» است. در قرآن به این مطلب در موارد متعددی اشاره شده است.

قرآن در مورد اهل کتاب می‌فرماید: «آیا از آنان پیمان محکم کتاب [الهی] گرفته نشده، که نسبت به خدا جز به حق سخن نگویند؟! و آنچه را که در آن [کتاب] است درس گرفته‌اند»⁽³⁾.

(وَ دَرَسُوا ما فِیهِ) . از نظر لغوی چند عنصر در واژه «درس» و تحقیق مفهوم آن مؤثر است.

الف: پیوسته خواندن چیزی یعنی استمرار تلاوت، پس یک بار خواندن درس نیست⁽¹⁾.

ب: کهنه شدن اثر را «درس الاثر» گویند⁽²⁾.

ج: تکرار چیزی درس آن است. و از آنجا که به هنگام مطالعه و فرا گرفتن چیزی از استاد و معلّم مطالب تکرار می‌گردد به آن درس گفته شده است و اگر می‌بینیم کهنگی و فرسودگی را «درس و اندراس» می‌گویند به خاطر آن است که باد و باران و حوادث دیگر پی در پی بر بناهای کهنه اثر گذاشته و آنها را فرسوده ساخته است⁽³⁾.

د: باقی ماندن اثر چیزی درس آن است. برای مثال هنگامی که اصل خانه‌ای از بین می‌رود (کهنه می‌شود) و اثرات آن باقی می‌ماند می‌گویند: «درس الدار» و هنگامی که اثر علم به وسیله حفظ آن باقی می‌ماند آن را درس علم و درس کتاب گویند و از آنجا که بقای اثر علم و کتاب به وسیله مداومت است هر گونه استمراری را «درس» گویند⁽⁴⁾.

از مجموع سخنان مفسران و لغویین بر می‌آید که «درس» در آیه فوق (اعراف، آیه 169) به معنای مداومت و تکرار مطالب کتاب آسمانی است.

و در جای دیگر می‌فرماید: «برای هیچ بشری سزاوار نیست که خدا به او کتاب و حکم و پیامبری دهد؛ سپس [او] به مردم بگوید: «غیر از خدا، بندگان من باشید.» و لیکن (سزاوار مقام پیامبر آن است که بگوید: مردمی) ربّانی باشید، به سبب آن‌که همواره کتاب [خدا] را می‌آموختید و از آن رو که پیوسته درس می‌خواندید»⁽¹⁾.

ربّانی به کسی گفته می‌شود که پیوند و ارتباط او با پروردگار محکم باشد، چون از ماده «ربّ» است. بنابراین به کسی گفته می‌شود که به تدبیر و اصلاح و تربیت دیگران بپردازد. پس هدف انبیاء تنها پرورش افراد نیست بلکه تربیت معلمان و مربیان و رهبران است و این افراد کسانی هستند که دو مرحله را گذرانده‌اند:

الف: تعلیم کتاب دیده‌اند.

ب: درس کتاب دیده‌اند.

تفاوت تعلیم و تدریس در این است که تعلیم معنای وسیع و گسترده‌ای دارد و هر گونه یاد دادن از طریق گفتار و کردار نسبت به افراد با سواد و بی سواد را شامل می‌شود. اما تدریس به تعلیماتی گفته می‌شود که از روی کتاب و دفتری باشد پس نسبت به تعلیم اخص است⁽²⁾.

نتیجه: ما می‌توانیم به وسیله تکرار تلاوت و درس آن در مرحله‌ای بالاتر از قرآن بهره جوییم. لازم به یاد آوری است که قرآن کریم بر خلاف بقیه کتاب‌ها همیشه تازه و شیرین است و با مراجعه مکرّر ملال آور نمی‌شود.

در روایتی است که شخصی از امام صادق (علیه السلام) پرسید که: چرا هر چه قرآن بیشتر نشر می‌شود و درس داده می‌شود شیرین‌تر می‌شود، حضرت فرمودند: چون که خداوند تبارک و تعالی قرآن را برای زمان خاص و مردم معینی قرار نداده است. قرآن تا قیامت در هر زمان جدید و نزد هر قومی شیرین و تازه است⁽¹⁾.

8 - حفظ قرآن (یاد سپاری قرآن)

یکی از مراحل استفاده و بهره‌برداری از قرآن، حفظ و به خاطر سپاری آیات این کتاب الهی است.

در روایات اهل‌بیت (علیه السلام) بر این مطلب تأکید شده است.

در روایتی از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده که: «خداوند قلبی را که قرآن را در خود جای داده عذاب نمی‌کند.»⁽²⁾

آری اگر قلب انسان جایگاه کلام الهی باشد و انسان حرمت کلام الهی را نگه دارد خداوند نیز حرمت کلام خود

را نگه می‌دارد و آن قلب را که دفتر آیات الهی است به آتش نمی‌سوزاند و در روایت دیگری از امام صادق (علیه السلام) آمده است: «کسی که به حفظ قرآن بپردازد و آن را با مشقّت و حافظه ضعیف حفظ کند، برای او دو پاداش است.»⁽¹⁾پس چه نیکوست که ما از این مرحله استفاده از قرآن محروم نشویم.

چرا که فواید زیادی برای انسان دارد از جمله حامل قرآن شدن، قوی شدن حافظه و انس با قرآن و ثواب‌های بسیار که در روایات ذکر شده است به عنوان مثال: در روایتی آمده است:

در قیامت به او گفته می‌شود که بخوان و بالا برو و هر آیه‌ای که می‌خواند درجه‌ای در بهشت بالا می‌رود⁽²⁾.

9 - تدبّر در قرآن

یکی از مراحل آشنایی و انس با قرآن «تدبّر» است که در آیات متعددی به آن اشاره شده است و انسان‌ها را دعوت به تدبّر در قرآن می‌کند و تدبّر را از اهداف نزول قرآن بر می‌شمارد.

«(این) کتابی خجسته است که آن را به سوی تو فرو فرستادیم تا در آیات آن تدبّرکنند و تا خردمندان

متذکّر شوند».⁽¹⁾صاحب تفسیر نمونه در توضیح آیه 29، سوره ص می‌نویسد:

«هدف از نزول این کتاب بزرگ این نبوده که تنها به تلاوت و لقلقه زبان قناعت کنند بلکه هدف این کتاب بزرگ این بوده که آیاتش سرچشمه فکر و اندیشه و مایه بیداری وجدان‌ها گردد.»⁽²⁾

و در برخی آیات افرادی را که تدبّر در آیات قرآن نمی‌کنند سرزنش می‌نماید: «و آیا در قرآن تدبّر نمی‌کنند، یا بردل‌های (آنان) قفل‌های (مخصوص) آن نهاده شده است؟!».⁽³⁾

و در روایات اسلامی نیز اهمیت زیادی به تدبّر داده شده است. تا آنجا که از حضرت علی (علیه السلام) نقل شده که فرمودند: «آگاه باشید قرائتی که در آن تدبّر نباشد خیری در آن نیست»⁽⁴⁾«تدبّر» از ریشه «دبر» به معنای پشت چیز است و تدبّر عبارت است از تفکّر در ورای امور⁽⁵⁾یعنی عاقبت امور و پیامدها را دیدن و در آن اندیشه کردن).

در تفسیر نمونه آمده است: «تدبر» از ماده «دبر» به معنای بررسی نتایج و عواقب چیزی است به عکس تفکّر

که بیشتر به بررسی علل و اسباب چیزی گفته می‌شود. و به کار بردن هر دو تعبیر در قرآن پر معناست.

«اقفال» در آیه 24، سوره محمد، جمع «قفل» در اصل از ماده «قفول». به معنای بازگشت کردن یا قفیل به معنی اشیاء خشک است و از آنجا که وقتی در را ببندند و بر آن قفل زنند هر کس بیاید از آنجا باز می‌گردد و همانند موجود خشک و صلب چیزی در آن نفوذ نمی‌کند از این جهت به این ابزار مخصوص (قفل) گفته شده است.

بهره‌گیری از قرآن نیاز به یک نوع خود سازی دارد... چرا که اگر بر دل‌ها قفل باشد، قفل‌هایی از هوی و هوس، کبر و غرور، لجاجت و تعصب، اجازه ورود نور حق به آن نمی‌دهد. در آیه مورد بحث به همین امر اشاره شده است⁽¹⁾.

تذکر: تدبّر همان فهم باطن و تأویل و مقاصد قرآن کریم است. که در ورای الفاظ ظاهری نهفته است. مثال داستان‌های پیامبران در قرآن ظاهری دارد و مقاصدی که همان بیان سنت‌های الهی و عبرت‌آموزی است که مهم درک پیام‌های عام این داستان‌هاست.

10 - تفکر در قرآن

یکی از مراحل آشنایی و انس با قرآن تفکر در آیات قرآن است که در آیات متعددی بدان اشاره شده است. برای مثال می‌فرماید: «در حقیقت، ما آن را در حالی که خواندنیِ عربی ( واضح) است، فرو فرستادیم، تا شاید شما

خردورزی کنید».⁽¹⁾و در جای دیگر یکی از اهداف نزول قرآن را تفکر انسان‌ها معرفی می‌کند: «و نوشته‌های متین (فرستادیم.) و آگاه کننده (قرآن) را به سوی تو فرو فرستادیم، تا آنچه را به سوی مردم فرود آمده، برای آنان روشن کنی؛ و تا شاید آنان تفکّر کنند».⁽²⁾در روایات اسلامی نیز ما را به تفقّه و نظر در آیات قرآن دعوت کرده‌اند⁽³⁾. برخی از مفسران معاصر تفکر را مربوط به بررسی علل و اسباب چیزها می‌دانند و تدبّر را مربوط به بررسی نتایج و عواقب آنها می‌دانند⁽⁴⁾.

در منطق «برهان» را به دو قسم لمّی و انّی تقسیم می‌کنند. برهان لمّی آن است که از علت به معلول برسیم و برهان انّی آن است که از معلول به علت پی ببریم⁽⁵⁾.

شاید بتوان گفت که تدبّر اشاره به برهان انّی دارد و تفکر اشاره به برهان لمّی دارد.

تذکر: تفکر همان فهم ظاهر عبارات قرآن (و به عبارت دیگر تفسیر آن) است. مثل فهم داستان‌های پیامبران در قرآن.

11 - تمسّک به قرآن کریم

تمسّک به قرآن مرحله دیگری از بهره بردن از این کتاب الهی است. در چند آیه قرآن این مطلب گوشزد شده است: در سوره زخرف خداوند خطاب به پیامبر (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «پس به آنچه به سوی تو وحی شده است تمسّک جوی، [چرا] که تو بر راهی راست هستی».⁽¹⁾و در سوره اعراف می‌فرماید: «و کسانی که به کتاب (الهی) تَمسُّک می‌جویند و نماز به پا داشته‌اند، به راستی که ما پاداش اصلاح‌گران را تباه نخواهیم کرد».⁽²⁾

در اینکه منظور از کتاب در این آیه تورات است یا قرآن مجید، مفسران دو گونه تفسیر کرده‌اند.

تمسک به معنای گرفتن و چسبیدن به چیزی برای حفظ و نگهداری آن می‌باشد. و آن می‌تواند به دو صورت حسّی و معنوی تحقق یابد.

الف: صورت حسّی آن است که انسان صفحات قرآن را محکم در دست گیرد و در حفظ و حراست جلد و کاغذ آن بکوشد و این کار اگر چه کار مطلوب و خوبی است اما مقصود از آیه این نیست.

ب: تمسک معنوی و واقعی آن است که انسان با کمال جدیت پایبند به عقیده و برنامه‌ای باشد و در حفظ و

حراست آن بکوشد. و اجازه ندهد که کمترین مخالفتی با آن از هیچ طرف انجام شود. و در تحقق مفاهیم آن از جان و دل بکوشد⁽¹⁾.

نتیجه: یکی از وظایف ما نسبت به قرآن کریم، تمسک به این کتاب الهی است که البته در اینجا تمسک معنوی و حقیقی مراد است.

12 - ترجمه قرآن

یکی از مراحل استفاده از قرآن، ترجمه قرآن است. یعنی ترجمه کردن قرآن برای کسانی که شرایط لازم را دارند و یا استفاده از ترجمه دیگران برای کسانی که آشنایی با زبان عربی ندارند.

ترجمه کلمات و آیات از شخصی که شرایط و علوم لازم یک مفسّر را ندارد و بدون در نظر گرفتن قرینه‌های نقلی (روایات و آیات دیگر) و عقلی جایز نیست چرا که منتهی به تفسیر به رأی می‌شود. پس ترجمه قرآن باید خلاصه تفسیری آن باشد. که توسط یک مفسر انجام پذیرد. ترجمه‌های قرآن در یک تقسیم بندی کلی به سه گروه تقسیم می‌شوند:⁽²⁾

الف: ترجمه کلمه به کلمه: اینگونه ترجمه هر کلمه قرآن را به زبان دوّم (مثل فارسی، ترکی...) ترجمه

می‌کنند و از توضیحات اضافی و اصلاح جمله بندی ترجمه باز می‌مانند. اینگونه ترجمه‌ها برای آشنایی اولیه با لغات قرآن و تسلط بر زبان عرب مفید است. مثل: ترجمه قرآن آقای آیتی.

ب: ترجمه آزاد: در اینگونه ترجمه‌ها مفهوم کلی آیه با توجه به تفسیر آن به زبان دوم منعکس می‌شود. و معمولاً همراه با اضافات تفسیری است. در این ترجمه‌ها مترجم خود را آزاد می‌داند که هر گونه آیه را فهمیده است به زبان دوّم بیان کند اینگونه ترجمه‌ها برای آشنایی با مفاهیم و تفسیر اجمالی آیات مفید است، مثل ترجمه قرآن آقای الهی قمشه‌ای و فیض الاسلام.

ج: ترجمه هسته به هسته (جمله به جمله): در اینگونه ترجمه‌ها مفهوم هر جمله قرآن به یک جمله از زبان دوّم ترجمه می‌شود. و ساختار ادبی زبان دوم رعایت می‌شود. ولی ترجمه اضافات تفسیری زیادی در بر ندارد.

اینگونه ترجمه‌ها از اتقان و استحکام و صحت بیشتری برخوردار است. مثل ترجمه قرآن آیة اللّه مکارم شیرازی و ترجمه گروهی قرآن کریم (دکتر محمد علی رضایی اصفهانی و همکاران) و ترجمه استاد فولادوند.

تذکر: هر کس بر اساس ذوق و هدفی که از ترجمه قرآن دارد می‌تواند یکی از اقسام ترجمه را انتخاب کند و بدان انس گیرد.

تذکر: با توجه به اینکه ترجمه کامل قرآن به زبان دوم به عقیده برخی ممکن نیست و اگر تحقق یابد قرآنی دیگر است. (و اشکالات ترجمه‌های موجود دلیل آن است.) پس ما نباید در عین حالی که از ترجمه‌ها استفاده می‌کنیم خود را از الفاظ قرآن و ثواب قرائت آن و تفکر در آن محروم کنیم.

13 - تفسیر قرآن

تفسیر یکی از مراحل آشنایی عمیق یعنی فهم قرآن کریم است که در اینجا به صورت مختصر به برخی ابعاد این بحث اشاره می‌کنیم:

الف: تعریف: تفسیر در لغت به معنای آشکار کردن معنای معقول یک کلام است یعنی تفسیر همان شکافتن و پرده برداری نقاب از چهره الفاظ است⁽¹⁾. و از نظر اصطلاحی تفسیر: بیان معنای آیه‌ای از قرآن و پرده برداری از اهداف و مدلول آیه است⁽²⁾.

نکته: قرآن نور و کتاب مبین است و نقابی ندارد که بر داریم پس در حقیقت این ما هستیم که نقاب از چهره جان بر می‌داریم تا مفاهیم قرآن را در یابیم.

ب: تفسیر قرآن حد اقل سه حکم دارد: جایز است برای کسی که تمام شرایط یک مفسر را دارد و می‌تواند با رعایت قواعد و معیارها تفسیر معتبر انجام دهد.

واجب است اگر فهم صحیح عقاید و جلوگیری از انحرافات و استخراج احکام الهی متوقف بر تفسیر قرآن باشد. حرام است برای کسی که شرایط مفسر را ندارد و یا قواعد تفسیر را رعایت نمی‌کند و تفسیر به رأی نماید⁽¹⁾.

ج: تفسیر به رأی چیست؟ اگر تفسیر قرآن توسط فردی که شرایط لازم را ندارد و یا رعایت قرینه‌های عقلی و نقلی را در تفسیر آیه نمی‌کند انجام گیرد این تفسیر غیر معتبر است و تفسیر به رأی خوانده می‌شود و در روایات وعده آتش برای این افراد داده شده است⁽²⁾.

د: با توجه به مطالب بالا روشن می‌شود که این مراحل جزو تفسیر نیست:

1 - خواندن آیات (قرائت)؛

2 - ترجمه الفاظ و جملات (بویژه در ترجمه لغت به لغت)؛

3 - تدبّر و تفکّر در آیات قرآن (فهم قرآن) بدون اظهار آنها به عنوان تفسیر قرآن؛

4 - نقل تفسیر، تفسیر نیست.

تذکر مهم: پس منافاتی بین آیاتی که دستور به تدبّر و تفکّر در قرآن می‌دهد با حرام بودن تفسیر به رأی نیست، یعنی

تدبّر و تفکّر در آیات برای خود شخص لازم و مفید است اما اگر بخواهد برای دیگران بیان کند یا باید از کانال‌های معیارها و قواعد تفسیری گذشته باشد تا معتبر باشد و یا بدون آنها بیان شود که تفسیر به رأی و حرام است.

ه: روش‌های تفسیر قرآن کدام است؟

تفسیر قرآن در یک تقسیم ابتدایی به دو بخش تقسیم می‌شود:

تفسیر موضوعی: (یعنی بحث از تمام آیات مربوط به یک موضوع مثل نبوت در یک جا جمع شود).

تفسیر ترتیبی: (یعنی تفسیر آیات قرآن از اول تا آخر هر سوره به ترتیب شماره آیات) و در یک تقسیم دیگر هر کدام از دو بخش بالا به هفت قسم تقسیم می‌شود: تفسیر قرآن با قرآن - قرآن با عقل - قرآن با روایات - تفسیر علمی (قرآن با علوم‌تجربی) - تفسیر به رأی - تفسیر رمزی و اسطوره‌ای - تفسیر اجتهادی یاکامل⁽¹⁾.

و: شرایط یک مفسر چیست؟

کسی که دارای این شرایط باشد می‌تواند تفسیر قرآن را (با رعایت ضوابط آن) به عهده گیرد.

1 - آشنایی با ادبیات عرب (صرف - نحو - لغت - اشتقاق - معانی - بیان - بدیع و...)؛

2 - آگاهی از شأن نزول آیات قرآن کریم؛

3 - اطلاع از علوم قرآن (ناسخ و منسوخ - مکی و مدنی - محکم و متشابه و...)؛

4 - علم فقه؛

5 - علم اصول فقه؛

6 - آگاهی از احادیث و مراجعه به آن‌ها؛

7 - علم به قرائت‌های مختلف قرآن؛

8 - آگاهی از بینش‌های فلسفی، علمی، اجتماعی و اخلاقی؛

9 - پرهیز از پیشداوری و تطبیق؛

10 - آشنایی با تفسیر و اقوال مفسران و عدم تقلید از آن‌ها.⁽¹⁾

ز: تفسیرهای مهم شیعه کدام است؟ در اینجا به چند مورد اشاره می‌کنیم: مجمع البیان (طبرسی)، نور الثقلین (حویزی)، المیزان (علامه طباطبایی)، نمونه (استاد مکارم شیرازی)، پیام قرآن و منشور جاوید.

تفسیر مجمع‌البیان بیشتر به مطالب ادبی، قرائات و شأن نزول آیات و اقوال مفسرین مهم از صحابه و تابعین پرداخته است و تفسیر نورالثقلین بیشتر روایات اهل‌بیت (علیه السلام) را در تفسیر آیات قرآن آورده است. و تفسیر المیزان از روش تفسیر قرآن به قرآن استفاده کرده و بیشتر تفسیر عقلی آیات را ارائه کرده است. و تفسیر نمونه بیشتر به بعد اجتماعی آیات قرآن پرداخته است و نکات و اسرار علمی آیات را نیز بیان کرده است. پیام قرآن حدود ده جلد آن منتشر شده و تفسیر موضوعی قرآن است که صاحبان تفسیر نمونه نگاشته‌اند. منشور جاوید که حدود ده جلد آن

منتشر شده اولین تفسیر موضوعی است که آیة اللّه سبحانی به رشته تحریر در آورده است.

14 - تأویل قرآن

فهم تأویل قرآن یکی از مراحل عمیق فهم قرآن کریم است.

تأویل در لغت از ریشه «الأول» به معنای برگشت به سوی اصل و اساس یا برگردان چیزی به سوی هدف و مقصود خویش است⁽¹⁾و از نظر اصطلاحی مفسرین برای کلمه «تأویل» معانی متفاوتی ذکر کرده‌اند. علامه طباطبایی (ره) تأویل را همان عین واقعی می‌داند که مستند بیانات قرآنی است. همان کتاب حکیم است که غیر از افراد پاک آن را لمس نمی‌کنند⁽²⁾.

برخی تأویل را به معنای همان تفسیر آورده‌اند.

برخی تأویل را به معنای مخالف ظاهر لفظ گفته‌اند.

برخی تأویل را به معنای توجیه آیات متشابه دانسته‌اند.

برخی تأویل را به معنای ثانوی آیات قرآن که همان بطن است دانسته‌اند⁽³⁾.

اما واژه تأویل در قرآن کریم در هفت سوره و مجموعاً هفده بار به کار رفته است که در معانی متعددی استعمال شده است:

الف: به معنای تفسیر و تبیین (وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ) ؛ «و حال آن‌که بازگشتگاه (مقاصد) آن را جز خدا و استواران در دانش نمی‌دانند»⁽⁴⁾.

ب: به معنای عاقبت و بازگشتگاه چیزی.

«و اگر در چیزی با هم‌دیگر کشمکش کردید، پس آن را به خدا و فرستاده (اش) ارجاع دهید (و از آنها داوری بطلبید) اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید. این (کار) بهتر و فرجام (ش) نیکوتر است»⁽¹⁾.

ج: به معنای وقوع چیزی که از آن خبر داده شده است.

«آیا [آنان] جز در انتظار (واقع شدن و) سرانجام آن (هشدارهای قرآن) هستند؟!»⁽²⁾.

د: به معنای مصالح و انگیزه‌ها یعنی علل غایی و اسرار کارهای مرموز و فلسفه احکام. مثلاً در داستان موسی (علیه السلام) و خضر (علیه السلام) می‌فرماید: «این سرانجام (و اسرار) چیزی است که نتوانستی بر آن شکیبایی کنی!»⁽³⁾.

تذکر: برای اطلاع بیشتر به ذیل آیه 7 سوره آل‌عمران در تفسیر نمونه و المیزان مراجعه کنید.

15 - دریافت باطن قرآن

فهم بطن و بطون قرآن یکی از مراحل مشکل و عمیق فهم قرآن کریم است. «بطن» در لغت به معنای خلاف ظاهر می‌آید یعنی به داخل چیزی، آن جایی که ظاهر نیست و

حس آن را درک نمی‌کند، بطن گویند. و به چیزهای مشکل نیز بطن گویند⁽¹⁾. این واژه در قرآن‌کریم در مورد صفات خدا⁽²⁾و نعمت‌های باطنی است⁽³⁾و در موارد دیگر هم به کار رفته است. از امام باقر (علیه السلام) نقل شده که: همانا برای قرآن باطنی هست و برای باطن آن نیز باطنی است⁽⁴⁾. و از امام علی (علیه السلام) نقل شده که: ظاهر قرآن زیبا و باطن آن ژرف است⁽⁵⁾.

در مورد بطن قرآن سخن بسیار گفته شده اما یکی از بهترین تفسیرها برای این کلام آن است که بطن هر آیه آن معنای عامی است که با دقت در آیه فهمیده می‌شود. و از ظاهر آن به دست نمی‌آید. بسیاری از روایات تفسیری که از ائمه اطهار (علیه السلام) در مورد آیات قرآن نقل شده است بیان باطن قرآن است.

مثال: آیه 30، سوره ملک می‌فرماید: «بگو: «آیا به نظر شما، اگر آب (سرزمین) شما [در زمین] فرو رود، پس چه کسی آب روانی برای شما می‌آورد؟!»⁽⁶⁾.

ظاهر این آیه سخن از آب آشامیدنی است اما در روایاتی وارد شده که مقصود از «آب» همان «امام و علم

او» است⁽¹⁾. چگونه ائمه اطهار (علیه السلام) از کلمه «ماء» در اینجا «امام و علم او» را فهمیده‌اند؟

آب مایه حیات است امام و علم هم مایه حیات معنوی و اجتماعی است. در حقیقت اینجا می‌توان از آیه فوق به یک مطلب کلی منتقل شد و سپس امام را به عنوان مصداق کامل آن معرفی کرد.

آب اعم از حقیقی و کنایی است یعنی هر چیزی که مایه حیات است مثل امام و علم او که مایه حیات معنوی است. این شیوه استنباط از قرآن به دست آوردن بطن آن است که در بسیاری از روایات تفسیری پیموده شده است.

16. عمل به قرآن و برپاداشتن عدل

آخرین مرحله استفاده از قرآن و کتاب‌های آسمانی، برپا داشتن آنها یعنی عمل به دستورات آنهاست. که برکات آسمان و زمین را بر انسان می‌گشاید و جامعه انسانی را به سعادت رهنمون می‌شود و سربلند و پیشرفته می‌سازد. در سوره مائده در مورد کتاب‌های آسمانی و آیات الهی می‌فرماید:

«و اگر (بر فرض) آنان تورات و انجیل و آنچه را که از جانب پروردگارشان بر آنان فرود آمده، به پا می‌داشتند، حتماً از بالای (سر) شان (نعمت‌های آسمانی) و از زیر

پاهایشان (نعمت‌های زمینی، روزی) می‌خوردند».⁽¹⁾و در سوره حدید هدف فرستادن پیامبران و نزول کتاب را بر پا داشتن قسط و عدل در جامعه بشری معرفی می‌کند و می‌فرماید: «به یقین فرستادگانمان را با دلیل‌های روشن (معجزه آسا) فرستادیم، و همراه آنان کتاب (الهی) و ترازو را فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند».⁽²⁾

فصل دوم: سیر مطالعات عمومی

اشاره

مقدمه

در این فصل منابعی در علوم قرآن و تفسیر معرفی می‌شود که برای عموم مردم مفید است یعنی نیازمند پیش نیازهای زیادی نیست به عبارت دیگر دانش‌آموزان دبیرستانی و دانشجویان و طلاب سطح یک می تواند از این منابع استفاده کنند و با مطالعه و پژوهش‌های سبک با علوم و معارف قرآن آشناتر شوند.

یک: علوم قرآن

علوم قرآن به دانش‌هایی گفته می‌شود که پیرامون قرآن است یعنی غالباً وارد مباحث محتوایی (مثل تفسیر و معارف) نمی‌شود. علوم قرآن در معنای گسترده آن شامل مباحثی مثل تاریخ قرآن (نزول و جمع‌آوری، رسم الخط و...)، اعجاز قرآن و مباحثی همچون محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، و قرائات قرآن می‌شود. در این زمینه مطالعه کتاب‌های زیر برای سطح عمومی مفید است:

1 - آموزش علوم قرآن، آیت الله محمد هادی معرفت (رضوان الله علیه)، مؤسسه فرهنگی تمهید، قم، 1385.

2 - تاریخ قرآن، محمد حسین محمدی، انتشارات المصطفی.

3 - اعجاز قرآن، دکتر سید رضا مؤدب، انتشارات المصطفی.

4 - سیمای سوره‌های قرآن، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

دو: ترجمه قرآن

برای آشنایی با قرآن لازم است نخست با ترجمه قرآن آشنا شویم. البته ترجمه قرآن به سبک‌ها و روش‌های مختلف ارائه می‌شود که در هر زمینه ترجمه مناسب وجود دارد. ما به سه مورد آن‌ها اشاره می‌کنیم:

الف: ترجمه کلمه به کلمه (تحت اللفظی) که برای آموزش لغات قرآن مناسب است مثل ترجمه معزّی و ترجمه آموزشی محمد علی رضایی اصفهانی.

ب: ترجمه جمله به جمله (هسته به هسته) که برای انتقال پیام مناسب است مثل ترجمه آیت الله مکارم شیرازی و ترجمه گروهی قرآن (محمد علی رضایی اصفهانی و همکاران)

ج: ترجمه آزاد (تفسیری) که برای آشنایی اجمالی با تفسیر قرآن مناسب است؛ مثل ترجمه فیض الاسلام و نیز قرآن حکیم آیت الله مکارم شیرازی و تفسیر قرآن مجید (خلاصه تفسیر مهر) محمد علی رضایی اصفهانی و همکاران.

سه: روش شناسی

برای فهم و تفسیر قرآن (علاوه بر علوم قرآن) نیازمند مبانی، قواعد و روش فهم هستیم تا برداشت از آیات داشته باشیم در این مورد استفاده از کتاب‌های زیر مفید است:

1 - آشنایی با مبانی و قواعد تفسیر (سطح یک)، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات المصطفی.

2 - آشنایی با روش‌های تفسیر قرآن (سطح یک)، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات المصطفی.

3 - روش‌های تفسیر قرآن، دکتر سید رضا مؤدب، انتشارات دانشگاه قم.

چهار: تفسیر

تفسیر قرآن به معنای فهم معانی و مقاصد قرآن به صورت روشمند با استفاده از منابع معتبر است. در این مورد در سطح عمومی می‌توان از منابع زیر استفاده کرد:

1 - تفسیر قرآن مهر (ویژه جوانان)، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن و نیز انتشارات عصر ظهور.

تذکر: در این مورد توصیه می‌شود از کتاب «تفسیر مقدماتی» شروع شود که بخشی از تفسیر قرآن مهر (شامل سوره‌های حمد، حجرات، قدر، کوثر و توحید) است و به صورت کتاب درسی تهیه و توسط انتشارات المصطفی منتشر شده است.

2 - تفسیر نور، حجت الاسلام والمسلمین محسن قرائتی، انتشارات در راه حق.

3 - تفسیر مبین، محمد جواد مغنیه (عربی)

4 - تفسیر معین محمد جواد مغنیه (عربی)

پنج: معارف قرآن (مباحث محتوایی قرآن):

مقصود مطالب محتوایی قرآن است که در قالب تفسیر مصطلح بیان نشده است.

در این مرحله کتاب‌های پرسش و پاسخ‌های قرآنی (ویژه جوانان) یکی از شیوه‌های مناسب جهت آشنایی با مباحث محتوایی قرآن است. از جمله این کتاب‌ها و موارد زیر مفید است؛ که در مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی جمعی از پژوهشگران قرآنی زیر نظر دکتر محمد علی رضایی اصفهانی آماده کرده‌اند و موضوعات متنوعی دارد.

1 - پرسش‌های قرآنی جوانان (1) ترنم مهر (مباحث اعتقادی)

2 - پرسش‌های قرآنی جوانان (2) شمیم مهر (مباحث اعتقادی)

3 - پرسش‌های قرآنی جوانان (3) باران مهر (مباحث اعتقادی)

4 - پرسش‌های قرآنی جوانان (4) شبنم مهر (مباحث اعتقادی)

5 - پرسش‌های قرآنی جوانان (5) دانش مهر (مباحث قرآن و علم)

6 - پرسش‌های قرآنی جوانان (6) علوم مهر (مباحث قرآن و علم)

7 - پرسش‌های قرآنی جوانان (7) روابط دختر و پسر (1)

8 - پرسش‌های قرآنی جوانان (8) روابط دختر و پسر (2)

9 - پرسش‌های قرآنی جوانان (9) پیامبر مهر (1)

10 - پرسش‌های قرآنی جوانان (10) پیامبر مهر (2)

11 - پرسش‌های قرآنی جوانان (11) مهر مهدوی (1)

12 - پرسش‌های قرآنی جوانان (12) مهر مهدوی در قرآن (2)

13-(13) قرآن و بهداشت روان

14 - پرسش‌های قرآنی جوانان (14) قرآن و ریاضیات و کیهان‌شناسی

15 - پرسش‌های قرآنی جوانان (15) قرآن و علوم طبیعی

16 - پرسش‌های قرآنی جوانان (16) قرآن و علوم انسانی

17 - پرسش‌های قرآنی جوانان (17) مباحث اعتقادی و تربیتی (نبوت - اهل‌بیت (علیه السلام) - معاد - تربیت و اخلاق)

18 - پرسش‌های قرآنی جوانان (18) فلسفه احکام (حج، احکام، متفرقه)

19 - پرسش‌های قرآنی جوانان (19) مستشرقان

20 - پرسش‌های قرآنی جوانان (20) شبهات (1) (چالش‌های قرآن، علم و وحی)

21 - پرسش‌های قرآنی جوانان (21) شبهات (2) (قرآن‌شناسی، خداشناسی و معادشناسی)

22 - پرسش‌های قرآنی جوانان (22) شبهات (3) (تربیت و تاریخ)

23 - پرسش‌های قرآنی جوانان (23) شبهات (4) (کیهان‌شناسی، پزشکی)

فصل سوم: مطالعات نیمه تخصصی

اشاره

مقدمه

پژوهش‌های نیمه‌تخصصی در دانش‌های قرآنی برای دانش‌پژوهان جامعه مناسب است یعنی دانشجویان و طلابی که مقدمات لازم را در مورد فهم و تفسیر قرآن طی کرده‌اند. و با ادبیات عرب آشنایی کافی دارند. (مثلاً طلاب سطح سه و دانشجویان ارشد) برای اینگونه افراد مطالعه منابع زیر مناسب است.

یک: علوم قرآن

1 - علوم قرآنی، آیت الله محمد هادی معرفت (ره)

این کتاب (با دو ویرایش توسط انتشارات سمت و انتشارات مؤسسه فرهنگی تمهید منتشر شده است.

2 - آشنایی با تفسیر و مفسران، حسین علوی‌مهر، انتشارات المصطفی.

3 - درسنامه علوم قرآن، جوان آراسته، انتشارات بوستان کتاب.

4 - تاریخ قرآن، آیت الله معرفت (ره)، انتشارات سمت.

5 - پژوهشی در تاریخ قرآن، دکتر سید محمد باقر حجتی، نشر فرهنگ اسلامی

6 - اصول و انواع قرائات، محمد رضا شهیدی، انتشارات المصطفی.

7 - اعجازها و شگفتی‌های علمی قرآن، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

8 - درسنامه استشراق، دکتر محمد حسن زمانی، انتشارات المصطفی.

9 - تلخیص التمهید، آیت الله محمد هادی معرفت (ره)، (عربی)، انتشارات اسلامی.

تذکر: هر کدام از کتاب‌های فوق از زاویه خاص به مباحث علوم قرآن پرداخته‌اند ولی مطالعه ردیف اول و دوم و پنجم و ششم و هشتم در این مرحله کافی است.

دو: روش شناسی

1 - منطق تفسیر (1)، مبانی و قواعد تفسیر، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات المصطفی.

2 - منطق تفسیر (2)، روش‌ها و گرایش‌های تفسیر قرآن، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات المصطفی.

3 - روش‌ها و گرایش‌های تفسیر، حسین علوی‌مهر، انتشارات اسوه.

4 - مبانی و روش‌های تفسیر قرآن، عباسعلی عمید زنجانی، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

5 - روش‌شناسی تفسیر قرآن، رجبی، بابائی و دیگران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

تذکر: هر کدام ازکتاب‌های فوق به برخی ابعاد موضوع مبانی، قواعد و روش‌های تفسیری پرداخته‌اند.

سه: تفسیر ترتیبی

1 - تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی، انتشارات دارالکتاب الاسلامیه.

2 - تفسیر الامثل، آیت الله مکارم شیرازی، مطبعة امیر المؤمنین، (عربی).

3 - تفسیر الکاشف، محمد جواد مغنیه، دار الکتب الإسلامیة، (عربی).

4 - تفسیر من وحی القرآن، علامه فضل الله، دار الملاک للطباعة و النشر، (عربی).

تذکر: مطالعه یک یا دو مورد از تفسیر فوق در این مرحله کافی است.

چهار: تفسیر موضوعی

1 - قرآن و کیهان‌شناسی، دکتر عیسی مسترحمی، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

2 - شگفتی‌های پزشکی در قرآن، حسن رضا رضایی، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

3 - اخلاق در قرآن، آیت الله مکارم شیرازی، مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (علیه السلام).

4 - قرآن و هنر، دکتر علی نصیری، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

5 - قرآن و بهداشت روان، دکتر احمد صادقیان، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

پنج: معارف قرآن

1 - معارف قرآن (1 و 2) آیت الله مصباح یزدی، انتشارات در راه حق.

2 - فقه‌پژوهی قرآن، محمد فاکر میبدی، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه

3 - قصه‌های قرآن، صالح قنادی، انتشارات سازمان مدارس.

4 - قصص قرآن، سید محمد باقر حکیم، انتشارات المصطفی. (عربی)

فصل چهارم: مطالعات تخصصی

اشاره

مقدمه

پژوهش‌های تخصصی قرآنی برای فرهیختگان این رشته مناسب است یعنی دانشجویان ارشد به بالا و طلاب درس خارج که مقدمات لازم را در زمینه تفسیر و علوم قرآن (در حد مطالعات نیمه تخصصی که گذشت) فراگرفته‌اند. برای این گونه افراد مطالعه منابع زیر مناسب است:

یک: علوم قرآن سنتی

1 - التمهید فی علوم القرآن، آیت الله معرفت، انتشارات اسلامی.

2 - الاتقان فی علوم القرآن، جلال الدین سیوطی، دارالفکر بیروت.

3 - التفسیر والمفسرون فی ثوبه القشیب، آیت الله معرفت (ره)، الجامعة الرضویه العلوم الاسلامیة.

4 - بطن‌پژوهی قرآن، سید حیدر طباطبایی، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن

دو: علوم قرآن جدید

1 - منطق تفسیر (4) مباحث زبان قرآن و هرمنوتیک، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات المصطفی.

2 - زبان قرآن و متدلوژی فهم آن، محمد باقر سعیدی روشن، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

3 - زبان دین و قرآن، دکتر ابوالفضل ساجدی، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).

4 - قرآن و مستشرقان، دکتر محمد حسن زمانی، انتشارات بوستان کتاب.

5 - تاریخ‌گذاری قرآن، دکتر محمد جواد اسکندرلو، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

6 - آشنایی با ادیان زنده جهان، حسین توفیقی، انتشارات سمت.

7 - مجله تخصصی قرآن‌پژوهی خاورشناسان (1-9)، مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی (عج)

سه: روش شناسی

1 - مبانی تفسیر فریقین، دکتر فتح الله نجارزادگان، انتشارات سمت.

2 - قواعد التفسیر لدی الفریقین، محمد فاکر میبدی.

3 - منطق تفسیر (3)، روش تحقیق در تفسیر و علوم قرآن، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات المصطفی.

4 - درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات اسوه.

5 - مکاتب تفسیری، علی اکبر بابایی، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

6 - مجله تخصصی قرآن و علم (ش 1-7) مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی (عج).

چهار: تفسیر ترتیبی

1 - تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.

2 - تفسیر مجمع البیان، مرحوم طبرسی، المکتبة الاسلامیة.

3 - تفسیر نورالثقلین، عروسی حویزی، انتشارات اسماعیلیان.

4 - تفسیر کشاف، زمخشری، دار الکتب عربی.

5 - تفسیر فی ظلال القرآن، سید قطب، دار احیاء التراث العربی.

6 - التفسیر التربوی للقرآن، انور الباز، دار النشر للجامعات.

تذکر: در این مرحله مطالعات تفسیری به صورت تطبیقی (بین کتب شیعه و اهل سنت) صورت گیرد.

پنج: تفسیر موضوعی

1 - پیام قرآن، آیت الله مکارم شیرازی، انتشارات مدرسة الامام امیرالمؤمنین (علیه السلام).

2 - منشور جاوید، آیت الله سبحانی، دفتر انتشارات اسلامی.

3 - تفسیر قرآن مجید، آیت الله جوادی آملی، مرکز نشر اسراء.

4 - تفسیر تطبیقی (مبحث امامت)، دکتر فتح الله نجارزادگان، انتشارات المصطفی.

ششم: معارف قرآن

1 - آیات الاحکام تطبیقی (فقه القرآن)، محمد فاکر میبدی، انتشارات المصطفی.

2 - حکومت و سیاست در قرآن، دکتر حاج صادقی، انتشارات زمزم هدایت.

3 - قرآن و هنر، دکتر علی‌نصیری، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

4 - قرآن و بهداشت روان، دکتر احمد صادقیان، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

5 - مدیریت از منظر قرآن و سنت، قوامی، دبیرخانه مجلس خبرگان.

6 - پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، دکتر محمد علی رضایی اصفهانی، انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.

فصل پنجم: شیوه های اجرایی

اشاره

مقدمه

بعد از آگاهی از مراحل پژوهش در دانش‌های قرآنی، ضروری است که با شیوه‌های اجرایی آن نیز آشنا شویم و یک شیوه متناسب با شرایط خویش را انتخاب کنیم.

البته شیوه‌های تحقیق در تفسیر و علوم قرآن (به ویژه در سطح تخصصی) متنوع است که بیان همه آن‌ها از حوصله این نوشتار خارج است.⁽¹⁾از این‌رو در این‌جا به صورت مختصر به چند شیوه اشاره می‌کنیم.

الف: شیوه فردی

اگر شخصی نتواند پژوهش‌های قرآنی جمعی انجام دهد یا در محیطی قرار داشته باشد که شرایط آماده نباشد، یاروحیه کار جمعی نداشته باشد می‌تواند از شیوه فردی استفاده کند. بدین صورت که در هر مرحله (عمومی - نیمه تخصصی - تخصصی) به موارد زیر عمل کند:

1 - آماده‌سازی منابع

2 - مطالعه منظم (طی برنامه روزانه یا هفتگی)

3 - مطالعه هماهنگ منابع (مثلاً کتاب‌های علوم قرآن و تفسیر کنار هم مطالعه شود نه اینکه اول کتاب تفسیر بخواند سپس علوم قرآن شروع کند).

4 - خطکشی زیر مطالب مهم و خلاصه برداری از متون.

5 - استفاده از شیوه‌های شنیداری و دیداری در کنار خواندن منابع.

برای مثال برخی ترجمه‌های قرآن و نیز تفسیر قرآن مهر و پرسش و پاسخ‌های قرآنی به صورت نرم‌افزار صوتی آماده شده و در بازار موجود است⁽¹⁾که می‌توان در فرصت‌های مناسب از آن‌ها استفاده کرد.

تذکر: در این شیوه مناسب است قرآن‌پژوه تلاش کند که از محضر استادان خصوصی یا عمومی بهره‌گیرد و برخی از دروس به ویژه علوم قرآن و روش‌شناسی را در کلاس درس بیاموزد.

ب: شیوه جمعی (حلقه های مطالعاتی):

این شیوه مناسب‌ترین راه برای کسانی است که می‌توانند به صورت گروهی کار کنند. در این شیوه مراحل زیر طی می‌شود:

1 - تشکیل گروه قرآنی (3 تا 5 نفر) از میان افراد علاقمندی که حاضرند یک برنامه منظم قرآن‌پژوهی داشته باشند.

تذکر: هم‌سطح بودن افراد (از نظر علمی) ضروری است.

2 - تقسیم کار بین اعضاء، برای مثال در مورد تفسیر تخصصی هر کدام از اعضا یک تفسیر را انتخاب و مطالعه و خلاصه‌برداری کرده و در جلسه به دیگران عرضه می‌کنند.

3 - تشکیل جلسات منظم گروه (روزانه یا هفتگی)

4 - پیش‌مطالعه هر کدام از اعضای گروه.

5 - خط کشیدن زیر مطالب مهم و خلاصه‌برداری از متون

6 - ارائه مطالب آماده شده هر یک از اعضا در جلسه به دیگران (به صورت مکتوب و شفاهی)

7 - نقد و بررسی مطالب ارائه شده در جلسات

8 - استفاده از استاد راهنما در جلسات (در صورت امکان)

9 - نگارش نتایج جلسه توسط هر یک از اعضا و تدوین آن‌ها.

تذکر: در این شیوه همچون شیوه فردی لازم است به هماهنگی در مطالعه منابع و استفاده از شیوه‌های شنیداری و دیداری و بهره‌برداری از درس اساتید خصوصی و عمومی توجه شود.

ج: شرکت در رشته های تخصصی

این شیوه مطلوب‌ترین راه برای مطالعه نظام‌مند هر رشته علمی است. برخی از مراکز علمی معتبر تفسیر و علوم قرآن عبارتند از:

1 - مرکز تخصصی تفسیر و علوم قرآن حوزه قم، زیر نظر حضرت آیت الله مکارم شیرازی.

مسئول: حجت الاسلام والمسلمین محمد فاکر میبدی.

آدرس: قم، خیابان صفائیه، کوچه آمار، مدرسه امام حسین (علیه السلام)، تلفن: 7740802-0251

2 - مدرسه عالی قرآن و حدیث، وابسته به جامعة المصطفی العالمیة.

مسئول: حجت الاسلام والسملمین دکتر محمد علی رضایی اصفهانی

آدرس: قم، خیابان 19 دی (باجک)، فلکه جهاد، مجتمع آموزش عالی امام خمینی (علیه السلام)

تلفن: 7110251-0251

3 - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (علیه السلام)، رشته علوم قرآن. تلفن: 2113658-0251

4 - پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، رشته تفسیر.

تلفن: 21111-0251

5 - کلیه اصول دین 7773525-0251

6 - دانشگاه تفسیر و معارف قرآن کریم

تلفن: 7771882-0251

7 - دانشگاه قم (تربیت مدرس) 2853311-0251

منابع

راه‌های تهیة کتاب‌های انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن

الف. خرید حضوری:

به مراکز پخش که در ذیل به آن‌ها اشاره می‌شود:

8 - اصفهان، کتاب‌فروشی اندیشه: اصفهان، خیابان شهرداری، اول خیابان ابوذر، روبه‌روی بازار حمام قدیم، کتاب‌فروشی اندیشه اصفهان، 09139992590.

9 - تهران، فروشگاه آستان قدس رضوی - به‌نشر: تهران، خیابان انقلاب، مقابل درب اصلی دانشگاه تهران، فروشگاه آستان قدس رضوی به نشر، 88960466-66465735-021

10 - فارس، کتاب‌سرای قائم شیراز: استان فارس، شهرستان شیراز، میدان دانشجو، جنب خوابگاه قدس، کتابسرای قائم، 6294111-0711

11 - آذربایجان شرقی، کتاب‌فروشی اهل‌بیت (علیه السلام): تبریز، شهرستان مرند، خیابان پروین اعتصامی، روبه‌روی بانک‌صادرات، پلاک 34، کتابفروشی اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، 2257447-0491

12 - اصفهان - نجف‌آباد، انتشارات انصار الامام المنتظر: اصفهان، نجف‌آباد، خیابان منتظری شمالی، جنب حوزه علمیه امام المنتظر، نمایشگاه و فروشگاه، انتشارات انصار الامام المنتظر، 2512600-0331

13 - اصفهان - شهرضا، فروشگاه کتاب شهر ایران: اصفهان، شهر رضا، خیابان شهید بهشتی، مجتمع علی‌ابن ابیطالب، فروشگاه کتاب شهر ایران، 2239693-0321

14 - یزد، کتاب‌فروشی نیکوروش: یزد، خیابان امام خمینی (ره)، کتاب‌فروشی نیکو روش، 6264699-0351

15 - ایلام، مؤسسه فرهنگی غدیرخم ایلام: ایلام، خیابان فردوسی، بالاتر از تعاونی 15، 3332888-0841 و 09183410903

16 - خراسان جنوبی، نمایشگاه دائمی کتاب: خراسان جنوبی، بیرجند، میدان شهدا، نبش حکیم نزاری 1، 2224495-0561.

17 - مازندران، محصولات فرهنگی حاج بصیر، شهرستان بابل، جنب مسجد جامع، سازمان تبلیغات اسلامی شهرستان بابل، مرکز فرهنگی شهید حاج بصیر، 2298155-0111.

18 - فارس، کتابفروشی موعود: شیراز، خیابان زند، جنب هلال احمر، ساختمان مرکزی علوم پزشکی شیراز، تلفن: 2122058-0711.

19 - همدان، کتابفروشی منتظران نور: همدان، خیابان شهدا، کوچه آخوند، کتابفروشی منتظران نور، تلفن: 2517405-0811

20 - آذربایجان غربی، مؤسسه آموزش پژوهشی امام صادق (علیه السلام)، آذربایجان غربی، ارومیه، جاده سلماس، پشت ماکارونی چی چست، کوچه نانوایی، منزل نوساز، تلفن: 09143887669

21 - اردبیل، نمایشگاه دائمی کتاب ولایت: اردبیل، مابین عالی‌قاپو و باغیشه، روبروی دبیرستان بهار، تلفن: 2253800-0451

22 - مرکزی کتابفروشی سادات، استان مرکز، شهرستان اراک، خیابان پاسداران، بعد از چهارسو، روبه‌روی کامپیوتر مرکزی، کتابفروشی سادات، تلفن: 2227391-0861

23 - قزوین، کتاب شهر ایران: قزوین، خیابان فلسطین، چهار راه عمران، فروشگاه کتاب شهر ایران، 3357534-0281

24 - لرستان، کتاب شهر ایران: لرستان، خرم‌آباد، خیابان آیت‌اللّه کمال‌وند، جنب سینما استقلال، 2232780-0661

25 - تهران، کتاب و محصولات فرهنگی صوت العظیم: تهران، شهر ری، میدان شهید مدرس، جنب حوزه علمیه حضرت عبدالعظیم، 51223381-021

26 - خراسان رضوی، انتشارات دیانت، خراسان رضوی، مشهد، چهار راه شهداء، کوچه آیت اللّه بهجت 2، مجتمع گنجینه کتاب، طبقه منهای یک، پلاک 604، 2226897-0511

27 - اصفهان، انتشارات قانون‌مدار: اصفهان، کاشان، میدان امام خمینی، ابتدای خیابان ابوذر 2، جنب بیمه البرز مرکزی، پلاک 32، 4471014-0361

28 - اصفهان، کتابسرای حکمت اصفهان: اصفهان، چهار باغ پایین، روبه‌روی اداره کل تربیت بدنی، جنب بانک صادرات، 2240608-0311 و 09132702988

29 - خوزستان، مؤسسه قرآنی بصیرت آبادان: خوزستان، آبادان، ایستگاه ذوالفقاری، 40 متری، روبه‌روی جایگاه گاز، 4456060-0631 و 09167671475

30 - افغانستان، کتابفروشی مدرسه رسالت: افغانستان، کابل، پل‌سرخ، قلعه‌وزیر، مدرسه رسالت، حاج شیخ‌جواد صالحی، تلفن: 0093799556557 و 0093777556557 و 09125578580

انتشارات تفسیر و علوم قرآن تقدیم می‌کند:

17-1. پرسش‌های قرآنی جوانان ج 1-17، محمدعلی رضایی‌اصفهانی و جمعی از پژوهشگران

43-22. تفسیر قرآن‌مهر (ج 1-22)، محمدعلی رضایی‌اصفهانی و جمعی از پژوهشگران

46-45. پژوهشی در اعجاز علمی قرآن (جلد 1 و 2)، دکتر محمدعلی رضایی اصفهانی

65-58. مجله تخصصی قرآن و علم (1-8).

75-66. مجله تخصصی قرآن‌پژوهی خاورشناسان (1-10).