احکام پرندگان
ghaemiyeh.com
ghaemiyeh.com
سرشناسه : خواجهوند عابدینی، مجتبی، ۱۳۶۱-
عنوان و نام پدیدآور : پرندگان/ مجتبی عابدینی؛ به سفارش امر به معروف و نهی از منکر و پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر.
مشخصات نشر : قم: نشر معروف، ۱۳۹۴.
مشخصات ظاهری : ۱۵۶ص.؛ ۱۱×۱۹سم.
فروست : فقه و زندگی؛ ۳۲.
شابک : ۳۵۰۰۰۰ ریال: 978-600-6612-39-3
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : عنوان روی جلد: احکام پرندگان.
یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۵۵ - ۱۵۶.
عنوان روی جلد : احکام پرندگان.
موضوع : پرندگان -- جنبههای مذهبی -- اسلام
موضوع : Birds -- Religious aspects -- Islam
موضوع : قانون شکار (فقه)
موضوع : *Game laws (Islamic law)
موضوع : ذبح (فقه)
موضوع : Slaughtering and slaughter-houses (Islamic law)
موضوع : مسلمانان-- قوانین غذایی
موضوع : Muslims-- Dietary laws
موضوع : مواد غذایی حلال
موضوع : Halal food
شناسه افزوده : ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر. پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر
رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۱۵۷/خ۹پ۴ ۱۳۹۴
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۸۳
شماره کتابشناسی ملی : ۳۸۶۳۱۱۴
به سفارش استاد امر به معروف و نهی از منکر پژوهشکده امربه معروف و نهی از منکر
فصل اول: احکام و آداب شکار
حقّ حیات پرندگان.. ..............................................27
منافع پرندگان.......................................................28
نشانه های حرام یا حلال گوشت بودن پرندگان.. .........28
انگیزه های شکار.. .............................................30
شرایط شکار با اسلحه.. ......................................31
شکار با سلاح های الکترونیکی و لیزری.. .................33
مرگ پرنده از ترس شکار.. .....................................34
اقسام شکار.. ....................................................34
شکار با اسلحه.. .............................................34
دام.. ............................................................35
سنگ.. .........................................................36
صید پرنده شکاری.. ............................................37
شکار با ابزار غصبی.. .........................................37
تملّک پرندگان.. .................................................37
تملّک تخم پرندگان.. ...........................................38
شکار پرندگان مهاجر.. .........................................38
شکار جوجه پرنده.. ............................................39
شکار در شب.. ..................................................39
برداشتن جوجه از لانه.. ......................................40
شکار پرندگان کمیاب.. .........................................41
شکار بی رویه و بحران محیط زیست.. ......................42
استفاده از بیتالمال برای شکار.. ...........................43
استفتاء..............................................................43
شکار با تفنگ و سگ.. .........................................44
حکم شکار بر خلاف قانون.. .................................45
خصلت های پرندگان.. ..........................................46
نکات ایمنی در نگهداری اسلحه.. ............................47
قوانین و مقررات شکار.. ........................................48
قوانین شکار(قانون مجازات اسلامی).......................49
مادۀ 679............................................................49
مادۀ 680...........................................................49
مقررات شکار.....................................................50
ممنوعیتهاومحدودیتها(زمانی، طریقی، نوعی، کمی و کیفی):.. ...........................................................55
روش و وسایل ممنوعه (طریقی).. ..........................55
ممنوعیت ومحدودیتهای نوعی، کیفی وکمی.. ...........57
چه کسانی و درچه زمانی میتوانند به شکار درطبیعت بپردازند؟ ...........................................................58
فصل دوم:احکام ذبح
شرایط سر بریدن.. ................................................61
کیفیت ذبح پرندگان.. .............................................62
تفاوت ذبح پرندگان وحشی و اهلی...........................63
ابزار ذبح.. ..........................................................64
ذبح با چاقوی استیل.. .........................................66
مستحبات ذبح.. .................................................67
مکروهات ذبح.. ..................................................68
مسلمان بودن(یکی از شرایط ذبح).. .......................70
استفتاء.............................................................72
ذبح افرادی که معروف به غلوند.. ...........................72
استفتاء.............................................................72
کندن سر پرنده با دست.. .....................................73
احکام رو به قبله بودن.. ........................................73
نام خدا (بسم الله گفتن)در هنگام ذبح.. ...................77
استفتاء:............................................................79
ذبح با دستگاه.. .................................................79
استفتاء:............................................................81
تکان خوردن بعد از ذبح.. ........................................82
شوک قبل از ذبح.. ...............................................83
خون بعد از ذبح.. ..................................................83
ذبح پرنده در برابر پرنده دیگر.. .................................84
ذبح پرندگان حرام گوشت.. ..................................85
خرافات (مالیدن خون به ماشین، منزل و غیره...).. ......87
فصل سوم: احکام فروش پرنده
بایستههای فروش.. .............................................91
3.نظافت محیط کار..... .........................................92
اعتماد به فروشنده.. ............................................93
فروش پرندۀ یخ زده به نام پرنده تازه.. .......................94
خرید و فروش پرندگان شکاری.. .............................95
تزئین پرندگان در منزل.. .......................................95
به جنگ انداختن پرندگان.. .....................................95
رسیدگی به پرنده.. .............................................97
آزار نرساندن به پرنده.. ........................................100
کبوتر بازی.. ......................................................100
خرید و فروش پرندههای سرقت شده.. ..................102
وظایف مردم در برابر پرنده فروشان.. ......................103
شایستههای اخلاقی فروشنده.. ..........................104
فصل چهارم: احکام متفرقه پرندگان
آسیب رساندن به پرنده دیگران.. ...........................109
کشتن پرندگان در منزل.. .....................................110
آسیب زدن مرغ یا عقاب به کودکان.. .......................110
استفتاء:...........................................................111
حکم ربا در خرید و فروش پرندگان.. ........................111
مرغ و کبوتر پیدا شده.. .....................................112
فرار دادن پرندۀ دیگران.. .....................................112
تخم مرغ بازی.. .................................................113
اجزای حرام ِ پرندگان حلال گوشت.. .....................113
نیمخوردۀ پرندگان................................................114
تخم پرندگان.. ....................................................115
وجود خون در تخم مرغ.. ......................................116
پرندگان نجاستخوار.. ..................................118
استبراءپرندگان نجاست خوار.................................118
تخم پرندگان نجاستخوار.....................................120
فضلۀ پرندگان حرام گوشت.. .................................120
مرگ پرنده در چاه.. ............................................121
خواص گوشت شترمرغ.. .....................................121
خواص گوشت بوقلمون.. ......................................123
هشدارهای استفاده ازگوشت بوقلمون ..................124
خواص گوشت بلدرچین.. ......................................125
خواص تخم بلدرچین.. ..........................................127
خواص گوشت مرغ.. .........................................128
خواص تخم مرغ.. .............................................129
فصل پنجم :معرفی پرندگان حلال گوشت وحرام گوشت ایران
پرندگان حلال گوشت.. ...................................134
راسته گنجشک سانان.. .................................134
خانواده چکاوک ها.............................................134
خانواده دم جنبانکها..........................................134
خانواده بلبل خرما.............................................135
خانواده بال لاکی.............................................135
خانواده میوه خور.............................................135
خانواده زیر آبروک.............................................135
خانواده الیکایی...............................................135
خانواده صعوه ها..............................................135
خانواده توکاها..................................................136
خانواده لیکوها..................................................136
خانواده سسک تاج طلایی..................................136
خانواده سسک ها.............................................136
خانواده سسک چشم سفید هندی........................137
خانواده مگس گیرها.............................................137
خانواده چرخ ریسک نیزار.......................................138
خانواده چرخ ریسک دم راز....................................138
خانواده چرخ ریسک پشت بلوطی...........................138
خانواده چرخ ریسک ها.........................................138
خانواده کمرکلی ها............................................138
خانواده دیوار خزک..............................................138
خانواده دارخزک..................................................138
خانواده شهد خوار.............................................139
خانواده زرد پره ها..............................................139
خانواده سهره ها...............................................139
خانواده سهر های استریلیده................................139
خانواده گنجشک ها............................................139
خانواده سارها...................................................140
خانواده پری شاهرخ..........................................140
خانواده بوچانگا..................................................140
راسته غواص سانان.. ..........................................140
خانواده غواص ها................................................140
راسته کشیم سانان.. ........................................140
خانواده کشیم ها..............................................140
راسته غاز سانان.. ...........................................141
خانواده مرغابیها.. ..............................................141
قوها................................................................141
خانواده غازها...................................................141
اردک های غاز نما..............................................141
اردک های روی آب چر.........................................141
اردک های غواص..............................................141
اردک های ماهی خوار........................................142
راسته ماکیان سانان.. .......................................142
خانواده سیاه خروس.........................................142
خانواده قرقاول.................................................142
خانواده بلدرچین بوته ای ...................................142
خانواده یلوه ها................................................142
خانواده میش مرغ ها.......................................142
راسته سلیم سانان.. .......................................143
خانواده سلیم خرچنگ ها....................................143
خانواده صدف خوار............................................143
خانواده نوک خنجری ها.....................................143
خانواده چاخ لق ها............................................143
خانواده گلاریول ها.............................................143
خانواده سلیم ها................................................143
راسته کوکرسانان.. ..........................................144
خانواده کوکرها................................................144
راسته کبوترسانان.. ............................................144
خانواده کبوترها..................................................144
راسته کوکوسانان.. ............................................145
خانواده کوکوها.................................................145
راسته سبز قباسانان.. ......................................145
خانواده ماهی خورک..........................................145
پرندگان حرام گوشت .... ..................................146
راسته کبوتر دریایی سانان.. ................................146
خانوده کبوتر دریاییها ..........................................146
خانواده مرغ طوفان.............................................146
راسته پلیکان سانان...........................................146
خانواده نوک سرخ..............................................146
خانواده پلیکان ها..............................................147
خانواده بوبی...................................................147
خانواده باکلان ها.............................................147
خانواده مارگردن..............................................147
راسته لک لک سانان.. ......................................147
خانواده حواصیل ها..........................................147
خانواده لک لک ها...........................................147
خانواده اکراس ها...........................................148
راسته فلامینگوسانان.. ..................................148
خانواده فلامینگوها.........................................148
راسته عقاب سانان.. ......................................148
خانواده عقاب ماهیگیر.....................................148
خانواده قوش ها.............................................148
راسته شاهین سانان.. ..................................149
خانواده شاهین ها..........................................149
خانواده کاکایی های اقیانوسی..........................149
خانواده کاکایی ها..........................................149
خانواده پرستوهای دریایی...............................150
خانواده آب شکاف.............................................150
راسته طوطی سانان.. .......................................150
خانواده طوطی ها.............................................150
راسته جغد سانان..............................................150
خانواده جغدها....................................................150
راسته شب گرد سانان.. ......................................151
خانواده شب گردها............................................151
راسته پرستو سانان.. ........................................151
خانواده پرستوها................................................151
راسته دارکوب سانان.. ......................................151
خانواده دارکوب ها...........................................151
خانواده کلاغ......................................................152
مشترک بین حلال و حرام.....................................153
راسته درنا سانان.. .............................................153
خانواده درناها....................................................153
پرندگان مکروه........ ......................................153
خانواده چلچله ها..............................................153
خانواده سنگ چشم ها......................................154
خانواده زنبور خوارها..........................................154
خانواده سبز قباها............................................154
خانواده هدهد.................................................154
منابع:.. ..........................................................155
فقه و زندگی و سبک زندگی اسلامی
اسلامی شدن زندگی اجتماعی سه گام دارد:
1- شناخت معروف و منکر در فعالیتهای فردی و روابط انسان و خداوند عز و جلّ
2- شناخت معروف و منکر در حوزه روابط اجتماعی و معاملات اقتصادی.
3- شناخت معروف و منکر در روابط دولت و ملّت
در گام اول فعالیتهای فقهی، اخلاقی پژوهشهای اخلاق مدار فراوانی توسط عالمان و محققان پدید آمده و
اصلاح و تقویت روابط عبادی، عقیدتی و معرفتی انسان با خداوند متعال را مورد توجه قرار داده است.
گام دوم یعنی شناخت معروف و منکر در روابط اجتماعی و معاملات اقتصادی، کاری است که با وجود برخی از آثار علمی و پژوهشهای ارزشمند با نگاه تخصصی به هر صنف مورد توجه قرار نگرفته است. سلسله کتابهای «فقه و زندگی» به پژوهش و نگارش در حوزه اصناف خاص توجه دارد و بایدها و نبایدهای فقهی و اخلاقی و آداب اسلامی هر اتحادیه صنفی و دستاندرکاران مشاغل مختلف تولیدی، توزیعی، و خدماتی را محور پژوهش و نگارش و اطلاعرسانی خویش میداند.
گام سوم در شناخت معروف و منکر به روابط مردم و حکومتها اختصاص دارد، اسلامی شدن روابط دولت و ملّت بالاترین گام به سوی رضای خداوند متعال محسوب میشود و در سایهی پیروی از رهبری الهی و تسلیم دولت و ملت در برابر قوانین قرآن و عترت امکان پذیر است.
در حدود سالهای 1372 ش با آغاز فعالیتهای ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر طرح پژوهشی «فقه و زندگی» توسط جناب حجت الاسلام و المسلمین حاج شیخ محمد حسین فلاح زاده، در پژوهشکده باقر
العلوم(علیه السّلام)قم، پیریزی شد. هدف طرح، تألیف و تدوین مجموعه کتابهایی در زمینه آداب و احکام اسلامی برای اصناف و مشاغل گوناگون اقتصادی و بازاریان کشور بود. با هماهنگی این دو نهاد فرهنگی تألیف حدود بیست جلد از این مجموعه در سالهای آغاز کمک خوبی به بازاریان متدین در زمینه شناخت احکام شرعی و حلال و حرام مشاغل بشمار میرفت. اما مثل بسیاری دیگر از طرحها این کار هم به دلایل مختلف ناتمام ماند و در زمینهی احکام فقهی بسیاری اصناف اثری فراهم نیامد.
ضرورت اسلامی شدن بازار، علاقهی بسیاری از کسبهی محترم در بخشهای تولید و توزیع و خدمات و پیگیری ریاست محترم ستاد احیاء حجۀ الاسلام و المسلمین زرگر دام عزه العالی سبب احیای مجدّد این طرح پژوهشی کاربردی در سال 1393 ش شد و تالیف و تدوین کتبی دیگر در زمینه فقه اصناف در دستور کار پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قرار گرفت.
در سالهای آغازین، این پژوهشها با هدایت و حمایت ستاد و نظارت علمی و فقهی برادران گرامی حجج اسلام محمد حسین فلاح زاده و محمود مهدی پور شکل گرفت و بیست و چند دفتر از آن فراهم آمد. اینک بار دیگر پس از حدود
چهارده سال، این کار ناتمام و بر زمین مانده به توفیق الهی و یاری همان دو برادر و همکاری گروهی از فضلای حوزه علمیه قم در پژوهشکده امر به معروف پیگیری میشود.
همیشه اصناف محترم و صاحبان مشاغل در انجام وظیفه خود نیاز به احکام و قوانین الهی دارند و لازم است معروف و منکرات صنفی را بشناسند. تحوّلات صنفی و دگرگونیها در حوزه کسب و کار سبب میشود که احکام بر اساس نیازهای روز مورد بازنگری فقهی و علمی قرار گیرد و تفقه و اجتهاد جدید ضرورت یابد. از این رو بار دیگر با استفاده از فتاوی مراجع بزرگوار تقلید و قوانین مصوب شورای نگهبان موضوعات کار نشده در برنامه پژوهشی قرار گرفت و بیست اثر جدید تحقیق و تولید شد. عناوین پژوهشهای سال 1393 ش بدین شرح است:
احکام صنف طلا و جواهر
احکام تلفن همراه
احکام بازیهای رایانهای
احکام صنف اتوبوسرانی
احکام صنف فرش و تابلو فرش
احکام صنف کیف و کفش سراجان
. احکام صنف ناشران
. احکام صنف نانوایان
احکام صنف اینترنت و رایانه
احکام صنف پرندگان و پرنده فروشان
احکام صنف اغذیه فروشان 14. احکام صنف پارکها
احکام صنف پزشکان 16. احکام صنف قهوهخانهها
احکام صنف الکتریکی 18. احکام صنف داروخانهها
احکام صنف صوتی و تصویری 20. احکام بیمهها
این دفتر از فقه و زندگی که با تلاش برادران گرامی حجج الاسلام عابدینی پدید آمده به احکام صنف پرندگان اختصاص یافته است و امیدواریم محققان و بازاریان محترم با ارائه تجارب و مسائل شرعی خویش ما را در تکمیل این اثر یاری کنند.
با درخواست توفیق از خداوند دانا و توانا و یاری محققان
حوزوی و همراهی اصناف کشور، بسیج اصناف و مسؤلان ستادهای امر به معروف، میتوان به سوی اسلامی شدن بازار، آرامش روانی جامعه، کاهش جرم و تخلفات اقتصادی و کسب رضای حضرت حق گامهایی بلندتر برداشت.
امیدواریم با شناخت احکام الهی در تمام بخشها و اجرای آن در زندگی فردی و اجتماعی و در سایه فقه ناب اسلامی و با هدایت حضرت بقیه الله عجل الله تعالی فرجه الشریف، توحید و عدالت در سراسر حاکم گردد. ان شاءالله.
قم پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر
خیابان سمیه کوچه 12 پلاک 355
Al-adl.ir
info@al-adl.ir
أَ لَمْ یَرَوْا إِلَی الطَّیْرِ مُسَخَّراتٍ فی جَوِّ السَّماءِ ما یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ اللَّهُ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (1)
«آیا به سوی پرندگانی که در فضای آسمان، رام شدهاند ننگریستهاند؟ جز خدا کسی آنها را نگاه نمیدارد. در این [قدرتنمایی] برای مردمی که ایمان میآورند نشانههایی است.»
دین اسلام، تنها دینی است که برای همۀ موجودات، حتی برای پرندگان، حقوقی را وضع کرده است؛ پرندگانی که با دقت در خلقت آنها، به قدرت لایتناهی خدا می توان
1) سوره نحل/آیه 79
پی برد، پرندگانی که در زمان حضرت آدم(علیه السّلام)، دفن مردگان را به انسان آموختند(1)و در زمان حضرت ابراهیم(علیه السّلام) زنده شدن مردگان را یادآور شدند(2)و در زمان حضرت موسی(علیه السّلام) رزق الهی(3)
و در زمان حضرت محمد(صلّی الله علیه و آله ) یاد کنندۀ خدا شمرده شدند.(4)
امروزه با توجه به شناخت خواص پرندگان، افزایش جمعیت و نیاز بیشتر جامعه به پرندگان، سبب شده تا افراد زیادی به شکار، پرورش و نگهداری پرندگان و فروش آن روی بیاورند. که پراکنده بودن احکام پرندگان در کتب مختلف و نبودن یک کتاب جامع سبب شده تا بسیاری افراد از احکام مربوط به خود بی اطلاع باشند. لذا همین امر سب شده تا به نگارش همه ابعاد پرندگان پرداخته و به جمع آوری آن در یک کتاب مستقل، اقدام کنیم.
این کتاب در چهار فصل درباره انگیزه ها و اقسام شکار، نشانه های حلال و حرام گوشت بودن پرندگان، قوانین و مقررات شکار، شرایط ذبح، کیفیت ذبح، فروش پرندگان حرام گوشت، آزار رساندن به پرندگان، خوردن پرندگان نجاستخوار،
وجود خون در تخم پرندگان، مصادیق پرندگان حلال و حرامگوشت و ... است.
بسیاری از احکام پرندگان با حیوانات مشترک است. از این رو، گاه به جای واژۀ «احکام پرندگان»، از واژۀ «احکام حیوانات» در این کتاب بهره برده شده است.(1)
در پایان از همه عزیزان که نویسنده را در نگارش این کتاب یاری کردند، تشکر میکنم..
وَ السَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الْهُدی.
1) توضیح المسائل مراجع، ج 2، ص 569، مسأله 2584 و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص 535، مسأله2648.
اسلام همان طور که حقّ حیات برای انسانها را محترم شمرده و تعدّی به آن را جایز ندانسته، حقّ حیات پرندگان را نیز محترم شمرده و از کشتن بیهدف آنها نهی کرده است.(1)پیامبر اسلام (ص) کشتن موجود دارای روح، غیر از موذی، را نهی کرد.(2)و فرمود: هر کس گنجشکی را به ناحق بکشد، خداوند در روز قیامت از او بازخواست میکند.(3)
1) مجلهی فقه اهل بیت (علیهم السّلام) ، فارسی، ج 48، ص 170. با اندکی تصرف.
2) نهی النبی عن قتل کلّ ذی روح الّا أن یؤذّی. (همان، ص 171، به نقل از: کنزالعمال، ج 15، ص 39، روایت39981).
3) پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: من قتل عصفوراً بغیر حق سأله اللّه عنه یوم القیامة». (نهج الفصاحه، ترجمهی ابوالقاسم پاینده ، ص 751، ح2918).
پرندگان، منافع متعددی برای انسانها دارند؛ مانند:
پرهای موجود در پرنده برای تشک، لحاف و ... استفاده میشود؛
فضله پرندگان به عنوان کود در باغات و زمینهای کشاورزی استفاده میشود؛
رودهها و محتویات درونی، برای تبدیل به پودر شدن و استفاده برای خوراک طیور و آبزیان، استفاده میشود؛
تخم و گوشت پرندگان، قابل استفاده برای عموم مردم است.
الف: نشانههای پرندگان حرام گوشت عبارتاند از:
1) توضیح المسال مراجع، ج 2 ، ص 595 و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص 547، مسأله 2688.
2) توضیح المسائل، آیت الله فاضل، احکام خوردن و آشامیدن، ص476، مسأله2111 و توضیح المسائل، آیت الله سبحانی، ص493، مسأله2270 و توضیح المسائل، آیت الله مکارم، ص439، مسأله ،2257 و توضیح المسائل، آیت الله شبیری زنجانی، احکام خوردن و آشامیدن، ص573، مسأله 2633 و توضیح المسائل مراجع، ص595، فتوای آیت الله صافی.
ب: نشانههای پرندگان حلال گوشت عبارت است از:
پرندگانی که چنگال ندارند،(1)حلال گوشتاند؛
پرندگانی که بال زدن آنان بیشتر از صاف نگه داشتن آنهاست، حلال گوشتاند؛(2)
پرندهای که معلوم نیست بال زدنش بیشتر از صاف نگه داشتن بالش است یا کمتر، اگر چینهدان یا سنگدان یا خارپشت پا (انگشت جدایی مانند شَست انسان، مثل خروس) داشته باشد، حلالاند.(3)
یکی از اصحاب امام باقر (علیه السّلام) از حضرت سؤال کرد که پرندگان حلالگوشت را چگونه بشناسیم؟ امام (علیه السّلام)فرمود: هر مرغی که در آسمان بالها را به پهلو میزند و حرکت میکند، از گوشت آن تناول کن و هر مرغی که در آسمان بالها را صاف و راست نگه میدارد و حرکت میکند، از گوشت آن تناول مکن ...
1) توضیح المسال مراجع، ج 2 ، ص 595 و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص 547، مسأله 2688.
2) توضیح المسائل، آیت الله فاضل، احکام خوردن و آشامیدن، ص476، مسأله2111 و توضیح المسائل، آیت الله سبحانی، ص493، مسأله2270 و توضیح المسائل، آیت الله مکارم، ص439، مسأله ،2257 و توضیح المسائل، آیت الله شبیری زنجانی، احکام خوردن و آشامیدن، ص573، مسأله 2633.
3) توضیح المسائل مراجع ،ص 595 – 596، فتوای آیت الله زنجانی ، آیت الله سیستانی ، آیت الله فاضل و آیت الله صافی و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص 547، مسأله 2688.
من گفتم: پرندگان دریائی چه حکمی دارند؟ حضرت (علیه السّلام)فرمود: هر مرغی که سنگدان دارد تناول کن و هر مرغی که سنگدان ندارد تناول مکن. (1)
امام صادق (علیه السّلام)فرمود:پرندگانی را تناول کن که دارای چینه دان یا سیخک پا(مثل سیخک پای خروس) و یا سنگدان باشند.(2)
در نتیجه پرندگانی مثل مرغ خانگی، کبوتر، اقسام گنجشک، بلبل، کبک، قطا، تیهو، سار، چکاوک حلال و پرندگانی مثل عقاب ، شاهین، باز، کرکس، خفاش حرام گوشت اند.(3)
برای تسهیل در تعین پرندگان حلال گوشت و حرام گوشت، در آخر همین کتاب، نام همه پرندگان به تفکیک حلال گوشت و حرام گوشت، بیان شده است.
انگیزه های شکار پرنده عبارت است از:
مصرف؛
فروش؛
تفریح؛
دفع آزار پرنده.
شکار پرنده باید دارای یک انگیزه معقول و الهی، مثل تأمین معاش زندگی باشد که در جهت تهیه غذا و یا فروش آن باشد.پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله ) نهی کرده از اینکه حیوانی برای غیر خوردن، ذبح شود.(1)و در صورتی که برای تفریح و خوشگذرانی(غیر نیاز شخصی ) باشد، و به سفر برود، باید نماز را در سفر، تمام بخواند.
مسأله: کسی که برای امرار معاش به شکار میرود سفرش حلال و نمازش شکسته است، همچنین اگر برای فراهم کردن درآمد بیشتر باشد، امّا کسی که برای لهو و تفریح و خوشگذرانی به شکار میرود، سفرش حرام و نمازش را باید تمام بخواند.(2)
اگر حیوان حلال گوشت وحشی را با اسلحه شکار کنند، با پنج شرط، حلال و بدنش پاک است:
حیوان را پاره کند و اگر به وسیله دام یا چوب و سنگ و مانند اینها حیوانی را شکار کنند پاک نمیشود و خوردن آن هم حرام است (مگر این که موقعی به حیوان برسند که هنوز زنده باشد و آن را مطابق آداب شرع سر ببرند)(1)و اگر حیوانی را با تفنگ شکار کنند، چنانچه گلوله آن تیز باشد که در بدن حیوان فرو رود و آن را پاره کند پاک و حلال است و به فتوای بیشتر مراجع تقلید، اگر گلوله تیز نباشد بلکه با فشار در بدن حیوان فرو رود و حیوان را بکشد، یا به واسطه حرارتش بدن حیوان را بسوزاند و در اثر سوزاندن، حیوان بمیرد پاک و حلال بودنش اشکال دارد. به فتوای آیت الله مکارم و آیت الله سیستانی اگر گلوله تیز هم نباشد ولی بدن حیوان را پاره کند و خون از آن جاری گردد، پاک و حلال است.(2)
کسی که شکار میکند باید مسلمان باشد یا بچه مسلمان باشد که خوب و بد را بفهمد و اگر کافر یا کسی که اظهار دشمنی با اهل بیت پیغمبر(صلّی الله علیه و آله ) میکند (مثل ناصبی )حیوانی را شکار کند، آن شکار حلال نیست.
اسلحه را برای شکار کردن حیوان به کار برد و اگر مثلًا جایی را نشان کند و اتفاقاً حیوانی را بُکشد، آن حیوان
پاک نیست و خوردن آن هم حرام است.
در وقت به کار بردن اسلحه، نام خدا را ببرد (و چنانچه عمداً نام خدا را نبرد، شکار حلال نمیشود) ولی اگر فراموش کند اشکال ندارد.
وقتی به حیوان برسد که مرده باشد یا اگر زنده است به اندازه سر بریدن آن وقت نباشد و چنانچه به اندازه سر بریدن وقت باشد و سر حیوان را نبرد تا بمیرد، حرام است.(1)
سؤال: با توجّه به گسترش علم و تکنولوژی، در صورتی که شکار با سلاحهای الکترونیکی و لیزری صورت گیرد، بهگونهای که زخمی در شکار حاصل نگردد، شرعاً چه حکمی خواهد داشت؟
جواب: در صورتی که زخم توأم با خونریزی در آن حاصل نشود، جایز نیست...(2)
سؤال: به سوی دستهای از پرندگان تیراندازی نمودم.
یکی از آنها فوراً مُرد؛ امّا هیچ گونه آثار جراحتی، که حاکی از اصابت تیر باشد، ملاحظه نشد. سپس مشخّص شد که بر اثر ترس مرده است. در فرض فوق، حکم آن چیست؟
جواب: گوشت آن حلال نیست.(1)
شایعترین شیوه شکار پرندگان، شکار با اسلحه است. تیر های موجود در اسلحه ها (تفنگ) به سه دسته تقسیم میشود:
نوک پهن؛
ساچمه ای؛
و نوک تیز.
بنا به فتوای مشهور فقها، گلوله باید تیز باشد و با فرو رفتن در بدن حیوان، آن را پاره کند و اگر گلوله، تیز نباشد و با فشار در بدن حیوان فرو رود و حیوان را بُکشد یا
به واسطه حرارتش بدن حیوان را بسوزاند و در اثر سوزاندن، حیوان بمیرد، حلال نیست و خوردنش حرام است؛(2)اما به فتوای
آیت الله سیستانی و آیت الله مکارم:«اگر حیوانی را با تفنگ شکار کنند، خواه گلوله آن، تیز باشد یا نباشد، شکار پاک و حلال است.»(1)
شیوه دیگر شکار پرندگان، استفاده از دام های زمینی و هوایی است. که به علت تعدد تنوع دام ها، تنها به یک نمونه ای از آن اشاره می کنیم:
در فصل زمستان که پرندگان به شمال ایران کوچ میکنند، صیادان با کاشتنِ دو چوبِ بلند، با فاصله ای مُعین در زمین های کشاورزی، و بستن دام های ماهیگیری به سر چوپ، اقدام به شکار پرندگانی می کنند که قصد فرود (نشستن) در زمین کشاورزی را دارند، و از آن جا که تورهای ماهیگیری از جنس نایلون هستند، پرندگانی که در حین فرود هستند، تورهای ماهیگری را نمیبینند و براحتی گرفتار میشوند. شکار پرندگان در دام، در صورتی که زنده صید شود و ذبح شرعی گردد، پاک و خوردن آنها حلال است و اگر مرده صید شوند، خوردن آنها حرام است.
1) توضیح المسائل مراجع ، ج 2، مسأله 2601، ص 583 و توضیح المسائل آیت الله مکارم، ص 434، مسأله2234.
اگر به وسیله دام یا چوب و سنگ و مانند آن حیوانی را شکار کنند، حرام است، مگر این که موقعی به حیوان برسند که هنوز زنده باشد و آن را مطابق آداب شرع سر ببرند.(1)
بعضی از شکارچیان، پرنده گرفتار شده در دام را، دوباره با اسلحه، شکار می کنند. این کار، مستلزم حرام شدن پرنده می شود.
مسأله: حیوان حلال گوشت وحشی در صورتی با شکار کردن پاک و حلال میشود که بتواند فرار کند.(2)
شیوه دیگر صید پرندگان، پرتاپ سنگ به وسیله دست یا کمان(تیرکمان) است. حکم شکار با سنگ، همان حکم شکار با دام است که اگر به صورت زنده شکار شوند، حلالاند.
مسأله: اگر به وسیله دام یا چوب و سنگ و مانند آن حیوانی را شکار کنند، حرام است؛ مگر این که موقعی به حیوان برسند که هنوز زنده باشد و آن را مطابق آداب شرع
سر ببرند.(1)
حیوانی که به وسیله پرنده شکاری، صید میگردد، اگر توسط پرنده شکاری کشته شود، خوردن آن حلال نیست ولی اگر کشته نشود و زمان کافی برای سر بریدنش باشد و ذبح شود، حلال است.(2)
اگر حیوانی را با سگ غصبی یا اسلحه غصبی شکار کند، شکار حلال است و مال خود او میشود؛ اگر چه غصب، گناه است و باید اجرت اسلحه یا سگ را به صاحبش بدهد.(3)
پرنده بدون مالک با صید کردن، اعم از گرفتن یا به دام افکندن، به ملک صیاد در میآید؛ ولی پرندهای که نشانه ملکیّت، مانند چیده شدن بال ها یا رنگ شدن بالهایش،
در روستاها مردم مرغ و اردک و غاز خود را در بیرون رها کرده که این دسته از پرندگان در مزارع و یا حاشیه مُرداب رفته و تخم می گذارند که در صورت استفاده نکردن، اطمینان داریم این تخم ها یا خوراک حیوانات وحشی میشوند و یا از بین میروند لذا در صورتی می توانیم این تخم ها را برداریم که مطمئن شویم صاحبان آنها از این تخم ها اعراض کرده اند و الّا اگر اعراضِ صاحبان، احراز نشود این تخم ها، حکم مجهول المالک را دارد. (3)
سؤال: گروهی از پرندگان در کشورهای مجاور تحت حفاظت بوده و برای پرورش آنها هزینههای کلانی صرف میشود، آیا شکار آنها در زمانی که به کشور ما مهاجرت میکنند جایز است؟
جواب: شکار آنها دور از انصاف اسلامی است. (1)
باید از شکار جوجه که توانایی پرنده فرار یا پرواز را ندارد، پرهیز کرد.(2)پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله ) فرمود: جوجه را که هنوز پر در نیاورده به سراغش نروید و شکارش نکنید تا پَر در آورد و قدرت پرواز یابد، آن گاه تیر و کمان و دامتان را برای شکار آنها بردارید.(3)
مسأله: حیوان حلال گوشت وحشی در صورتی با شکار کردن پاک و حلال میشود که بتواند فرار یا پرواز کند. بنابراین، بچه کبک که نمیتواند پرواز کند، با شکار کردن پاک و حلال نمیشود.(4)
سؤال: مرسوم شده که افراد، خوابگاه پرندگان حلال گوشت وحشی را شناسایی، و شب هنگام موقعی که حیوان در خواب است با ترفندها و ابزارآلات مختلف آنها را شکار میکنند؛ که چنین شکاری با توجّه به حدیث «حیوان
1) استفتائات جدید، آیت الله مکارم، ج2، ص 416، سؤال1230.
2) مجله فقه اهل بیت (علیهم السّلام) ، فارسی، ج48، ص 174 با اندکی تلخیص.
3) قَالَ رَسُولُ اللَّه (صلّی الله علیه و آله ): لَا تَأْتُوا الْفَرْخَ فِی عُشِّهِ حَتَّی یَرِیشَ وَ یَطِیرَ فَإِذَا طَارَ فَأَوْتِرْ لَهُ قَوْسَکَ وَ انْصِبْ لَهُ فَخَّکَ (کافی ، ج6، ص216).
4) توضیح المسائل مراجع، ج2،ص569، مسأله2585 و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص536، مسأله2649.
در آشیانهاش در امان است»(1)چه حکمی دارد؟
جواب: چنین شکاری حلال نیست.(2)
آیت الله زنجانی: بهتر است در شب از این کار اجتناب شود، البته تخلف از قانون، بنابر احتیاط، جایز نیست. استفتاء،آیت الله زنجانی به شماره 8735.
البته اگر حیوان را به دام بیاندازند و بعداً ذبح کنند گوشتش حلال است.(3)پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله ) فرمود: هنگام خواب پرنده سراغش نروید؛ تا صبح شود. مردی پرسید پرنده چه هنگامی میخوابد؟ آن حضرت فرمود: شب، هنگام خواب اوست.(4)
پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله ) فرمود: مردی از پیشینیان، لانه پرندهای را یافته بود و هرگاه آن پرنده جوجهدار میشد، آنها را برمیداشت. پرنده از کار آن مرد به خداوند شکایت کرد. خدای متعال
1) قَالَ النَّبِیُّ (صلّی الله علیه و آله ) لَا تَطْرُقُوا الطَّیْرَ فِی أَوْکَارِهَا فَإِنَّ اللَّیْلَ أَمَانٌ لَهَا وَ ذَلِکَ لِمَا جَعَلَهُ اللَّهُ عَلَیْهِ مِنَ الرَّحْمَة. پیامبر (صلّی الله علیه و آله )فرمود: «شبانگاه به لانه ی پرندگان دست نبرید که شب، امان (و آسایش) آنهاست که در سایهی رحمت خداوندند.» (مکارم الاخلاق، ترجمه میرباقری، ج1، ص244).
2) استفتائات جدید، آیت الله مکارم، ج 3، ص299، مسأله790.
3) استفتاء پیامکی، آیت الله مکارم.
4) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلّی الله علیه و آله ) لَا تَأْتُوا الْفِرَاخَ ... وَ لَا الطَّیْرَ فِی مَنَامِهِ حَتَّی یُصْبِحَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ مَا مَنَامُهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ(صلّی الله علیه و آله ) فَقَالَ اللَّیْلُ مَنَامُهُ فَلَا تَطْرُقْهُ فِی مَنَامِهِ حَتَّی یُصْبِحَ (کافی، ج6، ص216).
به پرنده الهام کرد که اگر آن مرد باز گردد، او را نابود خواهم کرد.(1)
مسأله: برداشتن جوجه پرنده از لانهاش، مکروه است.(2)
شکار پرندگان کمیاب از نظر قانون جُرم است.
سؤال: طبق اعلام بعضی مؤسّسات آگاه، نوع بعضی از جانداران، کمیاب و یا رو به زوال است، شکار آنها برای نگهداری و یا فروش چه صورتی دارد؟
جواب: سزاوار است برای حفظ این نعمتهای الهی کوشش شود، و حیوانات کمیاب شکار نشود، تا نوع آنها منقرض نگردد.(3)
مجازات شکار پرندگان برای این دسته از افراد عبارت است از:
مجازات حبس از 91 روز تا سه سال
یا جزای نقدی از 000/000/18 ریال تا 000/000/20 ریال
در صورت تکرار، شکارچی به هر دو مجازات محکوم
میشود.(1)
در قدیم، شکار پرنده، تهدید خاصی برای محیط زیست نبود؛ اما امروزه به علت افزایش جمعیت و نیاز بیشتر به پرندگان وحشی (به خاطر مرغوبیت گوشت آن ها و ...) و پیشرفت تکنولوژی در ساخت اسلحه، بعضی از پرندگان به علت شکار بی رویه، در معرض انقراض قرار گرفتهاند. دولتها برای حلّ این مشکل، قوانینی صادر کردهاند که شکارچیان باید به آنهاپایبند باشند و نباید به خاطر منافع شخصی خود، نسل های بعدی را، از این نعمتهای الهی محروم کنند. مراجع تقلید عظام نیز فتوا به حرمت نابودی محیط زیست دادهاند.
سؤال : شکار و صید بی رویّه آبزیان، که موجب نابودی نسل آنها خواهد شد، از لحاظ شرعی چه حکمی دارد؟
جواب: اگر موجب ضرر و زیان جامعه گردد حرام است.(2)در صورتی که چنین شکاری خلاف قانون باشد، بنابر احتیاط جایز نیست .(3)
دوربین، اسلحه، وسایل نقلیه دولتی و... که در اختیار کارمندان دولت است، امانت نزد آنان است و آنان باید در حفظ آنها بکوشند و نباید از آنها برای استفاده شخصی، مثل شکار، بهره ببرند. امیرالمؤمنین(علیه السّلام) به یکی از کارگزاران خویش فرمود:
کسی که امانت را سبک شمارد و به آن خیانت ورزد ... خود را در دنیا به ذلّت و خواری انداخته، و در آخرت خوارتر و رسواتر خواهد بود. بزرگترین خیانت، خیانت به ملّت است.(1)
سؤال: این جانب اقدام به استفاده شخصی از بیتالمال کردهام، وظیفه من برای برئالذّمه شدن چیست؟ استفاده شخصی از امکانات بیتالمال تا چه حدّی برای کارمندان جایز است؟ و در صورتی که با اذن مسئولین مربوطه باشد، چه حکمی دارد؟
جواب: استفاده کارمندان از امکانات بیتالمال در
1) امام علی(علیه السّلام) فرمود: مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِی الْخِیَانَةِ وَ لَمْ یُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِینَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْیَ فِی الدُّنْیَا وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَی وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِیَانَةِ خِیَانَةُ الْأُمَّةِ وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ (نهج البلاغه، نامهی 26).
ساعات رسمی کار، به مقدار متعارفی که مورد ضرورت و نیاز است و شرایط کاری بیانگر اذن به کارمندان در این مقدار از استفاده است، اشکال ندارد و همچنین استفاده از امکانات بیتالمال با اذن کسی که از نظر شرعی و قانونی حق اذن دارد، بدون اشکال است. در نتیجه، اگر تصرفات شخصی شما در بیتالمال به یکی از دو صورت مذکور باشد، چیزی در این رابطه به عهده شما نیست، ولی اگر از اموال بیتالمال استفاده غیر متعارف کرده باشید و یا بدون اذن کسی که حقّ اذن دارد، بیشتر از مقدار متعارف استفاده نمایید، ضامن آن هستید و باید عین آن را اگر موجود باشد به بیتالمال برگردانید و اگر تلف شده باشد، باید عوض آن را بدهید و همچنین باید اجرتالمثل استفاده از آن را هم در صورتی که اجرت داشته باشد به بیتالمال بپردازید.(1)
تعدادی از شکارچیان هنگام شکار با اسلحه، از سگهای شکاری برای پیدا کردن پرندهای که تیر خورده، استفاده میکنند. بنابر این اگر سگ شگاری، پرنده صید شده ای را که در اثر اصابت تیر مُرده، پیدا کند و بیاورد،
1) توضیح المسائل، آیت الله خامنهای، احکام قوانین و مقررات دولتی، اموال دولتی.
اگرچه حلال است اما تنها باید آن قسمت از بدن پرنده را که سگ شکاری به دهان گرفته، با آب پاک شسته و طهارت دهند.(1)و در صورتی که پرنده صید شده، زنده باشد و قبل از ذبح شرعی به خاطر ترس از سگ و یا گاز گرفتن آن بمیرد، خوردنش حرام است.(2)
شکارچی باید به قوانین دولت درباره کمیت و کیفیت شکار، داشتن سلاح مجاز، داشتن پروانه شکار، شکار در فصل و روزهای مجاز، شکار در محل مجاز و ... پایبند باشد. تخلف از قوانین حکومت اسلامی، جایز نیست؛ اما سبب حرمت گوشت شکار نمی شود.(3)
امام صادق(علیه السّلام) فرمود:
1) مسأله: سگ و خوکی که در خشکی زندگی میکنند، حتّی مو و استخوان و پنجه و ناخن و رطوبتهای آنها، نجس است. (توضیح المسائل مراجع، ج1، ص75، مسأله 105).
2) استفتاء پیامکی، دفتر آیت الله شبیری زنجانی، شماره16229 و استفتاء پیامکی، آیت الله خامنه ای 23/3/1394.
3) استفتاءات جدید (آیت الله مکارم)،فصل33،احکام شکار، ج3، ص298، سؤال787.
پنج صفت را از خروس بیاموزید: مراقبت بر اوقات نمازها (آواز هنگام فرا رسیدن وقت نماز)، غیرت، سخاوت، دلیری و آمیزش بسیار.(1)
امام صادق(علیه السّلام) فرمود: سه خصلت را از کلاغ فرا گیرید:
آمیزش پنهانی؛ صبح زود در طلب روزی رفتن؛
احتیاط فراوان.(2)
داود بن کثیر میگوید: در محضر امام صادق(علیه السّلام) نشسته بودیم که مردی با پرستویی سر بریده که در دست داشت، از کنار ما گذشت. امام صادق(علیه السّلام) بلند شد و آن پرستو را از دست او گرفت و گوشهای پرتاب کرد. امام صادق(علیه السّلام) فرمود:
دانشمند اجتماعی شما این چنین دستور به شما داده یا دانشمند دینی شما؟ پدرم از جدم به من خبر داد که پیامبر خدا(صلّی الله علیه و آله ) دستور داد شش حیوان را نکشید: زنبور عسل ، مورچه ، قورباغه ، ورکاک (مرغی که گنجشک را شکار میکند)، هدهد و پرستو ... هدهد راهنمای حضرت سلیمان سلیمان(علیه السّلام)در کشور بلقیس بود. ورکاک یک ماه راهنمای آدم(علیه السّلام) بود. پرستو از شدت ناراحتی از ستمهایی که علیه ما اهل البیت (علیهم السّلام) شد،
همیشه در آسمان سرگردان است و تسبیحش، سورۀ «الحمد للَّه رب العالمین» است.(1)
امام صادق(علیه السّلام) فرمود: به گنجشک و امثال آن بنگر که چگونه هر روز به طلب روزی خود پرواز میکند و روزی خود را می یابد.(2)
رعایت نکردن نکات امنیتی در نگهداری اسلحه و عدم توجه به مقررات شکار، مشکلاتی را برای صاحب اسلحه به وجود میآورد که گاه غیر قابل جبران است. از این رو، به شکارچیان توصیه میشود:
شناسنامه و مجوز شکار را همراه خود داشته باشند تا با مشکلات قانونی مواجه نشوند؛
اسلحه را دور از دسترس کودکان قرار دهند؛
اسلحه را در جای امنی قرار دهند که قابل سرقت نباشد؛
اسلحه را به دیگران امانت ندهند؛(احتمال دارد در جای غیر مناسبی از آن استفاده شود که در این صورت، صاحب تفنگ باید، پاسخگو باشد؛ )
غیر از زمان شکار، مطمئن شوند که اسلحه، خالی از
گلوله است؛
به هیچ وجه- حتی اگر صد در صد بدانید اسلحه خالی از گلوله است- اسلحه را به طرف خود یا دیگران نگیرید؛
با نام خدا، اسلحه را بردارید و با دعا و صدقه به شکار روند؛
هرگز در مناطق مسکونی شکار نکنید؛
مقداری از شکار را به نیازمندان صدقه بدهند؛
به مقدار نیاز شکار کنند.
امروزه تنوع اسلحهها و دیگر ادوات شکار و صید از یک سو و عدم احساس مسئولیت انسانها در حفاظت از طبیعت و محیط زیست حیوانات و پرندگان، زمینه ساز انقراض بسیاری از حیوانات و پرندگان کمیاب شده است. دولت اسلامی برای پیشگیری از انقراض پرندگان کمیاب، قوانین و مقرراتی را وضع کرده است. هنگامی حفاظت از تنوع زیستی موفقیتآمیز خواهد بود که همه افراد جامعه نسبت به آن، احساس مسئولیت کنند.(1)
برای آگاهی بیشتر شکارچیان از قوانین و مقررات
1) سازمان حفاظت محیط زیست http://www.doe.ir/portal/home/?generaltext/183328/183330 با اندکی تصرف
مربوطه، مواردی که بیشتر مورد ابتلاء آنان بوده را در اینجا بیان کرده ایم.
هر کس به عمد و بدون ضرورت، حیوان حلال گوشتِ متعلق به دیگری یا حیواناتی که شکار آنها توسط دولت ممنوع اعلام شده است را بکشد یا مسموم یا تلف یا ناقص کند، به حبس از نود و یک روز تا شش ماه یا جزای نقدی از یک میلیون و پانصد هزار ریال تا سه میلیون ریال محکوم خواهد شد.
هر کس بر خلاف مقررات و بدون مجوز قانونی، اقدام به شکار یا صید حیوانات و جانوران وحشی حفاظت شده نماید، به حبس از سه ماه تا سه سال و یا جزای نقدی ازیک و نیم میلیون ریال تا هیجده میلیون ریال محکوم خواهد شد.(1)
1) قانون مجازات اسلامی، جهانگیر منصور، چ 43، سال1385،ص186.
حقوق و تکالیف دارندگان پروانه قرقهای اختصاصی از طرف شورایعالی حفاظت محیط زیست تعیین میشود.
شروع به شکار جانوران وحشی، بر خلاف مقررات این قانون، قابل تعقیب و مجازات میباشد و مرتکب به حداقل مجازاتِ مقرر، محکوم خواهد شد.
پروانههای شکار و صید مذکور در قانون به صورت پروانههای عادی و ویژه و انتفاعی صادر میگردد.
پروانه عادی شکار و صید، برای مواردی است که مشمول محدودیتها و ممنوعیتهای چهارگانه زیر نباشد:
الف: محدودیت و ممنوعیت زمانی (فصول و ساعات)؛
ب: محدودیت و ممنوعیت مکانی (پارک ملی- منطقه حفاظت شده و قرق اختصاصی)؛
ج: محدودیت و ممنوعیت نوعی (حیوانات حمایت شده)؛
د: محدودیت و ممنوعیت طریقی (انواع اسلحه و مهمات و طرق و وسایل).
آبزیان قابل صید برای یک یا چند دسته یا مجموع آنها صادر میگردد. شکار در مناطق حفاظت شده و قرق اختصاصی و همچنین شکار حیوانات حمایت شده با پروانه عادی ممنوع است.
برای شکار در پارکهای ملی و مناطق حفاظتشده و قرق اختصاصی و همچنین شکار حیوانات حمایت شده، پروانه ویژه صادر میگردد.
پروانههای انتفاعی بر حسب مورد برای شکار و صید که جنبۀ حرفهای یا کسب یا تجارت داشته باشد و همچنین برای پرورش و تکثیر و خرید و فروش و صدور حیوانات قابل شکار و صید و اجزای آن صادر میشود.
منظور از حیوانات حمایت شده، جانوران وحشی هستند که در شُرف تکثیر یا در مَعرض خطر و یا نادر و نافع باشند.
هر کس مرتکب اعمال زیر شود به جزای نقدی از یکصد هزار ریال ( 000/100 ) تا یک میلیون ریال (000/000/1) یا حبس از یک تا 6 ماه محکوم می شود .
شکار و صید جانوران وحشی عادی بدون پروانه؛
شکار و صید بیش از میزان مندرج در پروانه و یا خلاف مقررات و خارج از محلهای مندرج در پروانه؛
*. حمل، عرضه، فروش و صدور جانوران وحشی بدون
کسب پروانه یا مجوز از سازمان؛
شکار و صید در فصول و ساعات ممنوع مقرر؛
مبادرت به شکار و صید در مناطق ممنوع و یا خلاف محدودیتها و ممنوعیتهایی که سازمان در حدود اختیارات قانونی خود تعیین و آگهی کرده است و شکار غیر مجاز در قرقهای اختصاصی؛
*. شکار و صید با وسایل و از طرق غیر مجاز.
13· شکار و صید جانوران وحشی حمایت شده بدون داشتن پروانه ویژه؛
14· شکار و صید در مناطق حفاظت شده و پناهگاههای حیات وحش بدون تحصیل پروانه ویژه و صید غیر مجاز در رودخانه های حفاظت شده.
از 91 روز تا سه سال یا جزای نقدی از یک میلیون و هشتصد هزار (000/000/18) ریال تا بیست میلیون ریال(000/000/20) و در صورت تکرار به هر دو مجازات محکوم می شود:
شکار جانوران وحشی کمیاب و در معرض خطر انقراض؛ از قبیل: جبیر، گورخر، گوزن زرد ایرانی، یوز پلنگ، تمساح(کروکودیل)، هوبره و میش مرغ.
شکار در پارکهای ملی؛
شکار، صید و یا کشتار جانوران وحشی با استفاده از سموم و مواد و امثال آن و شکار به صورت تعقیب با استفاده از وسیله نقلیه موتوری و همچنین کشتار آنان به طریق جرگه و محاصرۀ دسته جمعی؛
ایجاد یا فراهم کردن مقدمات سوزی در پارکهای ملی و آثار طبیعی ملی و مناطق حفاظت شده یا پناهگاههای حیات وحش بر اثر بیمبالاتی یا عدم رعایت مقررات محیط زیست و یا تخلف از نظامات دولتی.
توقیف و این وسائل تا خاتمه رسیدگی و صدور حکم قطعی زیر نظر سازمان به صورت امانی نگهداری شده و دادگاه پس از صدور حکم نسبت به اموال یاد شده تعیین تکلیف می کند.
در صورت تکرار جرایم پیش بینی شده در مواد 11 (شماره 11) و مواد12 (شماره 12) این قانون مرتکب به أشَدّ مجازات محکوم خواهد شد.
مقامات مسوول در صورتی مبادرت به صدور یا تمدید اعتبار پروانههای حمل اسلحه شکاری مینمایند که متقاضی طبق مقررات شکار دارای پروانه معتبر شکار باشد.
وزارت دفاع و سایر مقامات صلاحیتدار به تقاضای سازمان حفاظت محیط زیست، پروانههای حمل اسلحه کسانی
1) سایت سازمان حفاظت محیط زیست http://www.doe.ir/Portal/home/default.aspx و اداره کل حفاظت محیط زیست استان آذربایجان شرقی http://as.doe.ir/Portal/homehome/?193094/
شکار حیوانات زیر در فصول وساعات ذیل با پروانه عادی ممنوع است:
کلیه پستانداران وپرندگان و خزندگان قابل شکار از اول فروردین تا پایان خردادماه، به استثناء جانوران زیانکار، آن هم فقط در مزارع و باغات و موسسات دامداری و تکثیر مصنوعی حیوانات؛
کلیه پستانداران و پرندگان و خزندگان قابل شکار و آبزیان قابل صید، به استثناء جانوران زیانکار، از یک ساعت بعد از غروب آفتاب تا یک ساعت قبل از طلوع آفتاب؛
کبک، چیل، تیهو از اول بهمن تا پایان مرداد؛
پرندگان کوکر از قبیل با قرقره و قل قویرق از اول فروردین تا اول شهریور؛
انواع مرغابی و غاز از اول فروردین تا پایان شهریور.
شکار و صید با طرق و وسایل زیر ممنوع است:
استفاده از تفنگهای سَرپُر و هرگونه اسلحهای که کالیبر آن از شش میلیمتر یا 240 انگلیسی کمتر باشد (از جمله انواع تفنگهای خفیف کالیبر 22) و همچنین استفاده از کالیبر 12- 410- 16- و20 استعمال فشنگ ساچمه و چهار پاره برای شکار کل و بز، قوچ و میش، خرس و پلنگ؛
استفاده از تفنگ ساچمه زنی و فشنگ گلوله(تک گلوله)برای شکار پستانداران وحشی، به استثناء خوک وحشی ،خرگوش و تشی؛
استفاده از انواع تفنگهای خفیف برای شکار پستانداران وپرندگان وحشی؛
شکار پستانداران وحشی از طریق کومه و امثال آن به طور کلی وهمچنین ایجاد و استفاده از کومه برای شکار پرندگان وحشی در کنار چشمه ها وآبشخورها تا شعاع200 متر؛
شکار از طریق استعمال هر گونه سموم و مواد مخدر و منفجره؛
بستن سد و کلهام در مسیر رودخانه برای صید و صید به این طریق؛
شکار از طریق استعمال هر گونه تله و دام و تور جز برای مرغابی؛
استعمال هر گونه تله و دام و تور برای صید ماهی و شکار بلدرچین با پروانه عادی؛
شکار مرغابی و سایر پرندگان آبی با تور هوایی؛
تعقیب و شکار پرندگان آبی با قایق موتوری و دام؛
تعقیب و شکار جانوران وحشی با وسایل نقلیه موتوری؛
شکار پستانداران قابل شکار (وحشی)از طریق جرگه؛
شکار و صید از طریق تخریب آبشخور و چشمه؛
صید از طریق ایجاد میدان مغناطیسی و جریان برق به هر یک از وسایل مولد برق.
زنده گرفتن جانوران وحشی (قابل شکار) بدون تحصیل پروانه ویژه ممنوع است؛
از بین بردن یا برداشتن تخم پرندگان وحشی، ممنوع است؛
تیر اندازی و شکار از داخل جاده های شوسه و اصلی تا حریم پنجاه متر از هر طرف آن ممنوع است؛
زنده گیری بازها وپرندگان شکاری به هر شکل و به هر حالت ممنوع است؛
حداکثر تعداد مجاز شکار پرندگان وحشی غیر حمایت شده در هر مسافرت شکار شش عدد می باشد. به توضیحات پشت پروانه توجه شود.
صید وشکار جانوران وحشی مستلزم رعایت برخی قوانین زیست محیطی است و در ساعات و فصول مناسب جهت حفظ تعادل زنجیره های غذایی و توسعه پایدار به علاقمندان اعلام میشود. در ذیل به برخی قوانین جهت اقدام به شکار بطور خلاصه اشاره میگردد:
داشتن مجوز حمل سلاح از سازمانهای ذیربط؛
سلاح نباید از نوع خودکار (مسلسل ) و تفنگهای گلوله زنی نیمه خودکار باشد؛
تهیه دفترچه و پروانه شکار و صید از اداره کل حفاظت محیط زیست استان؛
اقدام به شکار در فصول مجاز که توسط سازمان حفاظت محیط زیست اعلام میشود؛
اقدام به شکار در مناطق آزاد که توسط سازمان حفاظت محیط زیست اعلام میشود؛
اقدام به شکار پرندگان و حیوانات مجاز که معمولا پشت پروانههای متقاضیان درج میشود؛
اقدام به شکار به تعداد مجاز که در موقع صدور پروانه به متقاضیان اعلام میشود.(1)
1) سازمان حفاظت محیط زیست http://www.doe.ir/portal/home/?generaltext/183328/183330
همه شرایطی که برای ذبح حیوانات وجود دارد، مانند مسلمان بودن ذبح کننده، روبه قبله بودن حیوان، بریدن چهار رگ مخصوص (اوداج اربعه)، در ذبح پرندگان وجود دارد.(1)
شرایط سر بریدن حیوانات و پرندگان عبارت است از:
کسی که سر حیوان را میبرد، چه مرد باشد چه زن، باید مسلمان باشد. بچه مسلمان هم اگر ممیز باشد، یعنی خوب و بد را بفهمد، میتواند سر حیوان را ببرد؛
سر حیوان را با چیزی ببرند که از آهن باشد؛(2)
در موقع سر بریدن، جلوی بدن حیوان رو به قبله باشد؛
وقتی میخواهد سر حیوان را ببرد یا کارد به گلویش بگذارد، به نیّت سر بریدن، نام خدا را ببرد و همین قدر که بگوید، «بسم اللّه» کافی است؛
حیوان بعد از سر بریدن حرکتی بکند. اگر چه مثلًا چشم یا دم خود را حرکت دهد، یا پای خود را به زمین زند که معلوم شود زنده بوده است.(1)
ذبح پرندگان، خواه کوچک باشند یا بزرگ، همانند ذبح حیوانان است که باید چهار رگ مخصوص آن را بِبُرند. امام صادق(علیه السّلام) درباره ذبح فرمود: ذبح (حیوانات و پرندگان)، بریدن حلق است. (2)امام باقر(علیه السّلام) نیز فرمود: حیوانی را که از محل ذبحش (محل بریدن رگها در گلو)، ذبح نشود، نخور.(3)
فِی حَدِیثٍ قَالَ: وَ لَا تَأْکُلْ ذَبِیحَةً لَمْ تُذْبَحْ مِنْ مَذْبَحِهَا. (وسائل الشیعة، ج24 ، ص12).
*مسأله: دستور سربریدن حیوان آن است که چهار رگ بزرگ گردن آن را از پایین برآمدگی زیر گلو به طور کامل ببرند و اگر آنها را بشکافند کافی نیست. و آن چهار رگ عبارتند از: «حلقوم» که مجرای تنفّس حیوان است و «مری» که زیر حلقوم است و مجرای غذای حیوان است و دو رگ خونی کُلفتی که دو طرف حلقوم است و به آنها «ودج» گفته میشود.(1)
سؤال: محل دقیق سر بریدن پرندگان (مرغ) در کجای گردن میباشد؟ آیا صرف بریدن رگهای اصلی در هر منطقه گردن، مجاز میباشد؟
جواب: باید چهار رگ موجود در گردن بریده شود و آن مهرهای که که در گردن است بعد از بریدن رگها در طرف سر واقع شود.(2)
(اهلی با سربریدن ، وحشی با شکار)
پرندگان دو دستهاند:
اگر شرایط شکار با اسلحه رعایت شود و پرنده وحشی را با اسلحه شکار کنند و پرنده بر اصابتِ تیر بمیرد، حلال است؛ امّا پرنده اهلی مثل مرغ خانگی را حتماً باید با چاقو سر بریده و ذبح کنند، تا حلال شود و با شکار کردن حلال نمیشود.
*مسأله: حیوان حلال گوشت وحشی، مانند آهو، اگر با دستوری شرع، آن را شکار کنند، پاک و حلال است؛ ولی حیوان حلال گوشت اهلی، مانند مرغ خانگی، با شکار کردن پاک و حلال نمیشود.(1)
*مسأله: حیوان «و یا پرنده» حلال گوشتی که اهلی بوده اما بعداً وحشی شده، با شکار کردن، پاک و حلال میشود؛ اما حیوان حلال گوشتی وحشی، که به واسطه تربیت کردن، اهلی شده، با شکار پاک و حلال نمیشود؛ مگر آن که آن را با چاقو سر بریده و ذبحش کنند.(2)
حکم اولیه وسیله مورد استفاده برای ذبح (چاقو) این
است که باید از جنس آهن باشد؛ اما اگر آهن پیدا نشود - و ناچار در ذبح باشیم- می توان با هر چیز تیزی (مثل شیشه و سنگ) ذبح را انجام داد. امام باقر(علیه السّلام) درباره ذبح دام با وسائل غیر آهنی فرمود: هرگاه برای ذبح حیوان مُضطرّ شدی و چاقوی آهنی پیدا نکردی، حیوان را با سنگ ذبح کن. (1)
*مسأله: سر حیوان را با چیزی ببرند که از آهن باشد؛(2)ولی چنانچه آهن پیدا نشود و طوری باشد که اگر سر حیوان را نبرند، میمیرد، با چیز تیزی که چهار رگ آن را جدا کند مانند شیشه و سنگ تیز، می شود سر آن را برید.(3)
سؤال: در ذبح، یکی از شرایطش آهن است و اگر روکش آن آهن باشد و یا مخلوط و از نقره و مس و دیگر فلزات باشد، صحیح است یا نه؟
جواب: باید فقط آهن باشد. بلی، اگر مخلوط آن که غیر آهن است به قدری کم باشد که چیزی به حساب نیاید و
1) قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السّلام) فِی الذَّبِیحَةِ بِغَیْرِ حَدِیدَةٍ قَالَ إِذَا اضْطُرِرْتَ إِلَیْهَا فَإِنْ لَمْ تَجِدْ حَدِیدَةً فَاذْبَحْهَا بِحَجَرٍ، (کافی ، ج 6، ص 228).
2) آیت الله زنجانی: لازم نیست سر حیوان را با چیزی ببرد که از جنس آهن باشد. توضیح المسائل، ص565، مسأله2603.
3) توضیح المسائل مراجع، ج2، ص573، مسأله2594 و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص537 ،مسأله2658 و توضیح المسائل آیت الله بهجت، ص413، مسأله2083.
عرفاً آهن محسوب شود اشکال ندارد.(1)
امروزه در بیشتر منازل، از چاقوی إستیل برای ذبح استفاده می کنند و از آنجایی که وسیله ذبح، باید از جنس آهن باشد، عده ای در ذبح با چاقوی اسیتل تشکیک کرده اند، در حالی که بیشتر مراجع تقلید، ذبح حیوان با چاقوی استیل را جایز دانستهاند.(2)
بنابر فتوای امام خمینی در استفتائات، ج2، ص497، سؤال10 و آیت الله صافی در جامع الأحکام، ج2، ص313، سؤال2007، اگر به استیل، آهن گفته میشود ذبح با آن اشکالی ندارد.
دفتر امام در پاسخ به این سؤال که آیا ذبح حیوانات با استیل صحیح است یا نه، بیان میکرد: «اگر عرفاً آهن بر آن صدق کند صحیح است». بی تردید، تشخیص این موضوع کار عرف عام نیست.
1) جامع الاحکام، آیت الله صافی، ج2، ص 313، سؤال2008.
2) استفتائات آیت الله مکارم، ج 1، سؤال967، ص277 و توضیح المسائل، آیت الله زنجانی، مسأله2603 ، ص 565 و آیت الله خامنهای و آیت الله نوری همدانی، در «منتخب مناسک حج ،امام خمینی» ص 266 و آیت الله سیستانی توضیح المسائل مراجع، ج2، ص 574، ذیل مسأله2594 و استفتاءات آیت الله بهجت؛ ج4، ص369، سؤال5863 و استفتاءات جدید،آیت الله تبریزی؛ ج1، ص396، 1756 و جامع المسائل، آبت الله فاضل؛ ج1، ص353،سؤال 1346.
مقلّدی که میخواهد با چاقوی استیل، گوسفند یا مرغی را ذبح کند، چگونه بفهمد که «آهن» بر آن صدق میکند یا نه؟ این به عهده کارشناسان است نه عرف عام.(1)
چند چیز در سر بریدن حیوانات و پرندگان مستحب است:
حیوان را بعد از سر بریدن، رها کنند تا پر و بال بزند؛
کسی که حیوان را میکشد، رو به قبله باشد؛
پیش از کشتن حیوان، آب جلوی آن بگذارند؛
کاری کنند که حیوان کمتر اذیت شود، مثلًا کارد را خوب تیز کنند و با عجله، سر حیوان را بِبُرند.(2)
پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: خداوند احسان در همه کارها را برشما لازم شمرده است. زمانی که حیوانی را ذبح میکنید نیکو ذبح را انجام دهید و کارد را تیز کنید و حیوان را زود راحت کنید.(3)
1) مجله فقه اهل بیت (علیهم السّلام) (فارسی)، ج41، ص 171.
2) توضیح المسائل ، امام خمینی ، مسأله 2470، ص 546؛ الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (ط - الحدیثة)، کتاب الصید و الذباحه، مستحبات الذبیحة و مکروهاته، ج7، ص 230.
3) أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ: إِنَ اللَّهَ کَتَبَ عَلَیْکُمُ الْإِحْسَانَ فِی کُلِّ شَیْءٍ 0000 إِذَا ذَبَحْتُمْ فَأَحْسِنُوا الذِّبْحَةَ وَ لْیُحِدَّ أَحَدُکُمْ شَفْرَتَهُ وَ لْیُرِحْ ذَبِیحَتَهُ. (بحار الانوار، ج62، ص 315).
چند چیز در کشتن حیوانات و پرندگان مکروه است:
کارد را پشت حُلقوم فرو کنند و به طرف جلو بیاورند تا حُلقوم از پشت آن بریده شود؛
در جایی حیوان را سر ببرند که حیوان دیگر آن را ببیند؛
در شب یا قبل از ظهر روز جمعه سر حیوان را ببرند، ولی در صورت نیاز، عیبی ندارد؛
خود انسان، چهار پایی را که پرورش داده است، ذبح کند؛
پیش از بیرون آمدن روح، پوست حیوان را جدا کنند؛
پیش از بیرون آمدن روح، سر حیوان را از بدنش جدا کنند، ولی اگر از روی غفلت یا به واسطه تیز بودن کارد، بیاختیار سر حیوان جدا شود مکروه نیست؛
پیش از آن که روح از بدن حیوان بیرون رود، عمداً مغز حرام را که در تیره پشت است و از مهرههای گردن تا دم حیوان امتداد دارد، ببرند.(1)
امام صادق(علیه السّلام) فرمود: هنگام ذبح و قبل از مردن حیوان، نخاع آن را قطع
1) توضیح المسائل ، امام خمینی ، مسأله 2471، ص 546.
نکنید و پس از مرگش این کار را انجام دهید.(1)
لَا تَنْخَعِ الذَّبِیحَةَ حَتَّی تَمُوتَ فَإِذَا مَاتَتْ فَانْخَعْهَا.( کافی، ج6، ص229).
از امام صادق(علیه السّلام) سؤال شد: شخصی در حال ذبح پرندهای، سر آن را جدا کرد؛ آیا از گوشت آن بخورد؟ امام صادق(علیه السّلام) فرمود: بله، بخورد؛ اما در حال ذبح، عمداً سر آن را جدا نکن (بلکه پس از سرد شدن بدن، یا خروج روح، سر آن را جدا کن)(2)
أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ ذَبَحَ طَیْراً فَقَطَعَ رَأْسَهُ أَ یُؤْکَلُ مِنْهُ قَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ لَا یَتَعَمَّدْ قَطْعَ رَأْسِهِ. (وسائل الشیعه، ج24، ص 18).
پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: ذبح کردن و ریختن خون در روز جمعه، قبل از نماز (نمازجمعه) مکروه است؛ مگر آن که از باب ضرورت باشد.(3)
ابان بن تغلب گفت: از امام سجاد(علیه السّلام) شنیدم که به غلامانش فرمود:
شبها، ذبح (حیوان یا پرنده) نکنید تا این که طلوع فجر شود؛ چون خدا شب را آرامش برای هر چیزی قرار داد.
ابان گفت سؤال کردم: اگر بترسیم حیوان در شب بمیرد، چه کنیم؟ حضرت(علیه السّلام) فرمود اگر میترسی حیوان «در شب» بمیرد، ذبح کن.(1)
یکی از شرایط ذبح، مسلمان بودن ذبح کننده است. حضرت علی(علیه السّلام) فرمود: هر کس که نماز بخواند و روزه بگیرد، اگر هنگام ذبح نام خدا را ببرد، حیوانی که ذبح کرده حلال است.(2)
*مسأله: بنابر فتوای مشهور مراجع تقلید، ذبح اهل سنت، حلال است.(3)
سؤال: ذابحی که در اسم مسلمان است و رفتارش به
1) أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ قَالَ سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ (علیه السّلام) وَ هُوَ یَقُولُ لِغِلْمَانِهِ لَا تَذْبَحُوا حَتَّی یَطْلُعَ الْفَجْرُ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَ اللَّیْلَ سَکَناً لِکُلِّ شَیْءٍ قَالَ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَإِنْ خِفْنَا فَقَالَ (علیه السّلام) إِنْ خِفْتَ الْمَوْتَ فَاذْبَحْ. (کافی، ج6 ، ص236).
2) أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السّلام) قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السّلام): ذَبِیحَةُ مَنْ دَانَ بِکَلِمَةِ الْإِسْلَامِ وَ صَامَ وَ صَلَّی لَکُمْ حَلَالٌ إِذَا ذَکَرَ اسْمَ اللَّهِ تَعَالَی عَلَیْهِ. (وسائل الشیعه، ج24، ص 67).
3) نرم افزار فقه اهل بیت(علیه السّلام)، آیت الله خامنهای، احکام صید، ذبح و شکار حیوانات، سؤال1205 ، استفتائات جدید، آیت الله مکارم، ج2، ص410، مسأله 1192، سایت آیت الله سیستانی، احکام ذبح، سؤال 41، استفتاء پیامکی،آیت الله شبیری زنجانی و استفتائات، آیت الله تبریزی ره، ج2، ص390، سؤال1613.
هیچ وجه منطبق بادستورات اسلام نیست، یعنی حتّی شهادتین را بلد نیست، آیا ذبح او صحیح است؟
جواب: اگر به یگانگی خدا و نبوّت پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله ) اعتقاد دارد، ذبیحه او با رعایت شرایط شرعیه دیگر حلال است؛ هرچند در انجام عبادات و وظایف اسلامی، مُقصّر باشد.(1)
*مسأله: افرادی که در ظاهر مسلماند ولی نسبت به اهل بیت عصمت و طهارت(علیهم السّلام) ،کینه و دشمنی دارند، ذبحشان همانند غیر مسلمانان مثل یهود، مسیحیت، مجوس، زردتشت، کمونیسم و ... نجس و خوردن آن ذبیحه، حرام است. (2)
امام صادق (علیه السّلام) فرمود: ذبیحه ناصبی(دشمن اهل بیت (علیهم السّلام) ) حلال نیست.(3)
1) استفتائات جدید، آیت الله مکارم، ج 2، ص 408، سؤال1185.
2) جامع المسائل، آیت الله فاضل، ج 1، ص 359، سؤال 1369. استفتاء از آیت الله نوری همدانی از نرم افزار فقه اهل بیت (علیهم السّلام) ، احکام شکار و ذبح حیوانات ، سؤال 797. استفتاء پیامکی، آیت الله خامنهای و آیت الله نوری همدانی، توضیح المسائل، آیت الله بهجت، ص 413، مسأله2083، توضیح المسائل آیت الله زنجانی، ص565، مسأله2603، سایت آیت الله سیستانی، احکام ذبح ،سوال 32. توضیح المسائل آیت الله مکارم، مسأله 2223، ص431.
3) أَبِی بَصِیرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السّلام) یَقُولُ ذَبِیحَةُ النَّاصِبِ لَا تَحِلُ. (وسائل الشیعه، ج 24، ص 67).
و در روایتی دیگر فرمود: از ذبیحه یهودیان و مسیحیان نخور.(1)
سؤال: افرادی که نسبت به اهل بیت(علیهم السّلام) منافق هستند و نزد ما معلوم هستند، ذبیحه آنها حلال است ؟
جواب: اگر شخص اعلان عداوت به اهل بیت(علیهم السّلام) نکند، محکوم به کفر نیست؛ ولی اگر اعلان کرد، کافر و نجس است و ذبیحه او حرام است.(2)
عدهای از مسلمانان با خروج از اعتدال و فرو رفتن در گودال غلو و افراط، از راه مستقیم خارج شده و حضرت علی(علیه السّلام) را خدا پنداشتهاند. آنان اگر حیوانی را ذبح کنند، خوردن آن حیوان حرام است.(3)
س: ذبح کسانی که به علیاللهی معروفند چه حکمی دارد؟
1) قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (علیه السّلام) لَا تَأْکُلْ مِنْ ذَبَائِحِ الْیَهُودِ وَ النَّصَارَی. (کافی، ج6، ص 240).
2) سایت آیت الله سیستانی، احکام ذبح، سؤال 36.
3) توضیح المسائل، آیت الله بهجت، شرایط ذبح، ص413، مسأله2083؛ توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص537، مسأله2658؛ توضیح المسائل،آیت الله زنجانی، ص568، مسأله2610.
ج: اگر شهادتین را میگویند و متوجه به لوازم مذهب خود نیستند- که عوام آنها این طور میباشند- در این صورت، ذبح آنها حلال است؛(1)اما اگر معتقد به الوهیت آن حضرت باشند یا منکر ضروری دین باشند به نحوی که مستلزم تکذیب رسالت باشد، کافر و نجساند و ذبح آنها حرام است.(2)
*مسأله:اگر قبل از بریدن چهار رگ گردن (ذبح شرعی) اقدام به کندن سر پرنده کرده باشد ذبیحه اش حرام(3)و گوشتش نجس میباشد.(4)
آنچه در تعین قبله، بسیار ضروری است پرنده را نباید عمداً بر خلاف قبله ذبح کرد اما مواردی پیش بیاید که به خاطر ندانستن حکم شرعی، ذبیحه را، پشت به قبله، ذبح می کنند و پس از ذبح، متوجه تعیین قبله می شوند. که این
اشتباهات در وقت شکار( بخاطر تعجیل در ذبح و عدم حرام شدن ذبیحه) امری طبیعی است. یکی از اصحاب امام باقر (علیه السّلام) گفت: از حضرت (علیه السّلام) سؤال کردم: شخصی به خاطر جهل به مسأله حیوان(یا پرنده ای) را، پشت به قبله ذبح کرد؟ چه صورت دارد؟ حضرت (علیه السّلام) فرمود: از گوشت آن بخور، سؤال کردم اگر یادش باشد و بسوی قبله ذبح نکرد، چه صورت دارد؟ حضرت (علیه السّلام) فرمود از گوشت آن نخور. (1)
امام باقر (علیه السّلام) به یکی از اصحابش فرمود: اگر خواستی دام را ذبح کنی، روی دام را به سمت قبله کن. (2)
ممکن است افرادی که در وقت شکار، به جنگل یا صحرا می روند به خاطر نداشتن قبله نما، قبله را گم کرده و نتوانند تشخیص دهند که پرنده شکار شده را در کدام جهت، ذبح
1) مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السّلام) عَنْ رَجُلٍ ذَبَحَ ذَبِیحَةً فَجَهِلَ أَنْ یُوَجِّهَهَا إِلَی الْقِبْلَةِ قَالَ کُلْ مِنْهَا فَقُلْتُ لَهُ فَإِنَّهُ لَمْ یُوَجِّهْهَا قَالَ فَلَا تَأْکُلْ مِنْهَا ( کافی، ج 6، ص233).
2) أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السّلام)... لَا تَأْکُلْ مِنْ ذَبِیحَةٍ مَا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهَا ...إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَذْبَحَ فَاسْتَقْبِلْ بِذَبِیحَتِکَ الْقِبْلَةَ.( کافی، ج 6، ص 233، ح 1).
کنند که این دسته از افراد سزاوار است، یا قبله نما به همراه خود داشته باشند و یا از طریق آفتاب و غیره ... بتوانند قبله را تشخیص دهند تا در وقت ذبح، برای تشخیص قبله با مشکل مواجه نشوند.
مسأله: منظور از رو به قبله بودنِ جلوی بدنِ حیوان، این است که در موقع سر بریدن، صورت(گلو)، دست، پا و شکم پرنده، رو به قبله باشد.(1)
مسأله: انحراف ذبیحه از قبله تا به مقداری که عرفاً آن را رو به قبله بگویند، کافی است.(2)
مسأله: در هنگام ذبح، رو به قبله بودنِ ذبح کننده (فردی که سر پرنده را می بُرد) شرط نیست،(3)ولی مستحب است.(4)
مسأله: اگر عمداً حیوان را رو به قبله نکند و سر بِبُرد،
1) توضیح المسائل مراجع ، ج 2، ص 574، ذیل مسأله2594.
2) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج2، ص411، سؤال1196. استفتاء،آیت الله زنجانی، به شماره 8730،
3) سایت آیت الله سیستانی، احکام ذبح، سؤال13، استفتاء،آیت الله زنجانی، به شماره8729،
4) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج2، ص411، سؤال1200 و آیت الله صافی و آیت الله سیستانی و آیت الله میرزا جواد تبریزی، توضیح المسائل مراجع، ج2،ص 575، مسأله2594.
حیوان حرام می شود.(1)
*مسأله: اگر قبله را فراموش کند یا مسأله را نداند یا قبله را اشتباه کند یا نداند قبله کدام طرف است یا · نتواند حیوان را رو به قبله کند و سر بِبُرد اشکال ندارد.(2)
آیت الله مکارم: اگر از روی فراموشی یا ندانستن مسأله یا اشتباه کردن قبله، حیوان را به سمتی غیر از قبله سر ببرند حرام نیست. (توضیح المسائل، آیت الله مکارم ، شرایط ذبح حیوان، مسأله 2223، ص 431).
*مسأله: کسی که یقین به سمت قبله ندارد اگر بخواهد غیر از نماز، کاری کند که باید رو به قبله انجام گیرد مثلًا بخواهد سر حیوانی را ببرد باید به گمان عمل نماید و اگر گمان ممکن نیست به هر طرف که انجام دهد صحیح است.(3)
1) توضیح المسائل مراجع ، ج 2، مسأله 2594،ص573 و توضیح المسائل، آیت الله وحید خراسانی، ص 538، مسأله2658.
2) توضیح المسائل مراجع ، ج 2، مسأله 2594،ص573 و توضیح المسائل، آیت الله وحید خراسانی، ص 538، مسأله 2658.
3) توضیح المسائل آیت الله فاضل، ص: 133، مسأله 146.
4) توضیح المسائل مراجع، ج2،ص 575، مسأله2594.
قرآن کریم به مسأله نام خدا در وقت ذبح تصریح کرده، اگر پرنده ای در هنگام ذبح، نام خدا بر آن جاری نشود
از گوشت آن نباید استفاده کرد وَ لا تَأْکُلُوا مِمَّا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَیْه(1)«و از آنچه نام خدا بر آن برده نشده، نخورید.»
لذا فرد ذبح کننده، در وقت ذبح، باید توجه به این ذکر الهی داشته باشد. امام باقر (علیه السّلام) به یکی از اصحابش فرمود: درصورتیکه نام خدا، برای ذبیحه(حیوان یا پرنده) گفته نشود، از گوشت آن نخور. (2)
*مسأله: وقتی میخواهد سر حیوان را ببرد یا کارد به گلویش بگذارد، به نیّت سر بریدن، نام خدا را ببرد و همین قدر که بگوید، «بسم اللّه» کافی است. (3)
*مسأله: در وقت ذبح، اگر از روی فراموشی نام خدا را نبرد اشکال ندارد.(4)
1) انعام 121
2) أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السّلام)... لَا تَأْکُلْ مِنْ ذَبِیحَةٍ مَا لَمْ یُذْکَرِ اسْمُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهَا ...إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَذْبَحَ فَاسْتَقْبِلْ بِذَبِیحَتِکَ الْقِبْلَةَ.( کافی، ج 6، ص 233، ح 1).
3) توضیح المسائل مراجع ، ج 2، مسأله 2594،ص 573 و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص537 ،مسأله2658.
4) همان.
*مسأله:اگر کسی می توانست احکام ذبح پرنده را یاد بگیرد امّا کوتاهی کرده و یاد نگرفته «جاهل به مسأله شد» و نام خداوند را در وقت ذبح بر زبان جاری نکند، آن پرنده حرام می شود.
*مسأله: اگر از روی جهل به مسأله نام خدا را نبرد، حیوان، حلال نمی شود. (1)
آنچه که مهم است این که، نام خدا، باید بر زبان جاری شود و اگر بسم الله را در قلب بگوید کافی نیست(2)و فرقی ندارد که نام خدا به زبان فارسی بگوید یا عربی، لذا اگر به هر زبانی بگوید کافی است(3)و اینکه در وقت ذبح، به پخش آیات قرآن و یاد آوری ذکر خدا، اکتفا می کنند کافی نبوده و ذابح حتماً باید خودش نام خدا را بگوید(4)حتی نوشتن نام خدا بر روی دیوار کشتارگاه، کفایت نمی کند.(5)و زمان گفتن نام خدا (خواه با چاقو یا با دستگاه) در وقت قطع رگهاست
1) بنابر فتوای آیت الله فاضل ره، آیت الله صافی و آیت الله سیستانی ( توضیح المسائل مراجع ، ج 2، مسأله 2594، ص575.).
2) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج2،ص413،سؤال1212.
3) توضیح المسایل ، آیت الله مکارم ، مسأله 2223، ص 431 و آیت الله زنجانی، مسأله 2603، ص565 و استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله خامنه ای.
4) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج1، ص 279، سؤال976 و سایت آیت الله سیستانی، احکام ذبح، سؤال16.
5) جامع الاحکام آیت الله صافی، ج2، ص 314، سؤال2010.
و همین که مقارنت عرفی باشد کافی است(1)
سؤال: آیا بسم اللّه گفتن اشخاص لال که قدرت بر ادای درست سخن ندارند، کافی است؟
جواب: در صورتی که دسترسی به افراد سالم نباشد، کافی است.(2)
نکته قابل اهیمت در ذبح با دستگاه، اینکه نام خدا را باید همان شخصِ روشن کننده دستگاه بگوید اگرچه در محل ذبح حضور نداشته باشد و اگر دیگری بگوید کافی نیست.(5)
در بعضی از کشتارگاه ها، دستگاه هایی وجود دارد که پای مرغ را به آن بسته و سر های مرغان به طرف پایین آویزان بوده و با چرخاندن مرغ ها به محل ذبح، یک نفر آنها
را ذبح می کند اما در کشتارگاه های دیگر به خاطر پیشرفت تکنولوژی، دستگاه هایی وجود دارد که عمل ذبح را خودش انجام داده بدون آنکه نیاز به فرد ذابح باشد. سؤالی که مطرح می شود این است که آیا ذبح با این نوع از دستگاه ها صحیح است یا خیر؟
*مسأله: ذبح با دستگاه های امروزی (کاملاً ماشنی )در صورت محقق شدن همه شرایط ذبح مثل رو به قبله بودن، مسلمان بودن، بسم الله گفتن و غیره ... اشکالی ندارد.(1)
1) جامع الاحکام آیت الله صافی، ج2، ص 313 سؤال 2009 و استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله خامنه ای، استفتاء پیامکی از دفتر آیت الله نوری همدانی و جامع المسائل آیت الله فاضل ره ، ج1 ص 355 سؤال 1354 و سایت آیت الله سیستانی ، احکام ذبح ، سؤال 5 و استفتائات جدید آیت الله مکارم ، ج1،ص 278 سؤال 969و971 و استفتائات جدید ، آیت الله تبریزی، ج 2 ص 388، سؤال1609.
سؤال:اگر کسی دستگاه ذبح را روشن کرده و دیگری بتدریج، پرنده را برای ذبح به دستگاه می سپارد تا دستگاه بصورت خودکار عمل ذبح را انجام دهد، در این فرض، گفتن نام خدا(تسمیه) بر عهده چه کسی است؟ (روشن کننده دستگاه یا آویزان کننده مرغها)؟
جواب: در این فرض، گفتن نام خدا(تسمیه) بر عهده کسی است که دستگاه ذبح را روشن می کند.(1)
*در ذبح دستگاه های خودکار، اگر ذبح بطور تدریجی انجام میگیرد برای هر مرغی بسم اللّه گفته شود امّا اگر دفعتاً چند مرغ با هم ذبح میشود برای هر دفعه، بسم اللّه بگوید.(2)
آیت الله بهجت: اگر دستگاه همه را در یک لحظه با رعایت شرایط سر ببرد، همان یک بسم اللّه کافی است.(استفتائات آیت الله بهجت،ج4،ص369،سؤال5862)
آبت الله تبریزی: چنانچه سر بریدن هر حیوان تدریجی صورت میگیرد باید برای هر یک نام خدا گفته شود- و لو یک بار یا اللّه- و اگر چند حیوان دفعه سر بریده میشود یک بار کافی است.
سؤال : در کشتارگاه های صنعتی مرغ که اخیراً در بعضی
شهرها دایر شده است، روزانه قریب به هزار مرغ را آویزان میکنند و یک نفر مأمور بریدن سر آنها است. آیا برای بریدن سر هزار مرغ یک بار بسم اللّه بگویند، کافی است یا خیر؟
جواب: در صورتی که تدریجاً سر بریده شود، لازم است برای هر یک بسم اللّه گفته شود و اگر دفعتاً انجام گیرد، یک مرتبه کافی است.(1)
سؤال:در ذبح با دستگاههای جدید که یک نفر کلید دستگاه را میزند و میرود، اگر به سبب قطع برق، دستگاه به کار نیفتد و پس از مدّتی (با جریان پیدا کردن برق) دستگاه روشن شود و بطور اتوماتیک حیوانات آماده را ذبح کند، آیا این گونه ذبح، صحیح است؟
جواب: در صورتی که جهات شرعیّه دیگر رعایت شود، مانعی ندارد.(2)
پرندهای که در حال ذبح، زنده بودنش معلوم نباشد(مشکوک باشد) باید بعد از ذبح تکانی بخورد تا اطمینان پیدا کنیم که پرنده ذبح شده، قبل از سر بریدن، زنده بوده است.
امام صادق(علیه السّلام) فرمود: زمانی که دُم حیوان یا پِلک چشم یا گوش حیوان تکان بخورد، این حیوان تذکیه شده است.(1)
قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الذَّبِیحَةِ فَقَالَ إِذَا تَحَرَّکَ الذَّنَبُ أَوِ الطَّرْفُ أَوِ الْأُذُنُ فَهُوَ ذَکِیٌّ. (وسائل الشیعه،ج 24،ص 23).
*مسأله: بنابر فتوای مشهور مراجع تقلید، اگر حیوان بعد از ذبح حرکتی بکند، مثلاً دُم خود را حرکت دهد یا پا به زمین بزند یا به مقدار متعارف، خون از بدن حیوان خارج شود(2)
آیت الله وحید: واجب است که به اندازۀ معمول و متعارف نسبت به آن حیوان خون از بدنش بیرون آید. توضیح المسائل، ص538، مسأله2658 .
نشانه آن است که قبل از ذبح، زنده بوده است.
در زمان ما، گاه برای آسان شدن ذبح، به حیوانات شوک میدهند تا کمی بیحس شود و به راحتی یا به وسیله دستگاهها سر آن را میبرند. این کار در صورتی که حیوان بعد از شوک زنده باشد، اشکالی ندارد.(3)
*مسأله: اگر حیوان حلال گوشت را به دستوری که در
شرع معیّن شده، سر ببرند و خون آن به مقدار معمول بیرون آید، خونی که در بدنش میماند، پاک است؛ ولی اگر به علت نفس کشیدن یا به واسطه این که سر حیوان در جای بلندی بوده، خون به بدن حیوان برگردد، آن خون نجس است.(1)
حیوانات رفتار خوب و بد را نسبت به خود تشخیص میدهند و دارای روح و احساس هستند. آنها نسبت به رفتاری که با سایر حیوانات نیز میشود، حساساند بوده و از رفتار بد و کُشتن آنها رنج میکشند. در متون روایی و فقهی
1) توضیح المسائل مراجع، ج1، ص73، مسأله 97 و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص23، مسأله 98.
2) آیت الله زنجانی: آن که بدن یا لباس او به مقدار کمتر از درهم به خونآلوده باشد چون قطر درهم متعارف در زمانهای سابق حداقل (23) میلیمتر بوده، لازم است از این مقدار کمتر باشد. / آیت الله تبریزی و آیت الله بهجت و آیت الله وحید: به اندازۀ بند سر انگشت سبّابه شهادت میشود / آیت الله سیستانی: به اندازه بند سر انگشت ابهام حساب شود./ فاضل: به اندازه سطح یک دو ریالی میشود.
3) توضیح المسائل مراجع، ج1، مسأله 848 ،ص469و توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص172، مسأله854.
ما ذکر شده که ذبح حیوان در مقابل حیوان دیگری که این صحنه را میبیند مکروه است.(1)امیر المؤمنین (علیه السّلام) فرمود: گوسفند را در مقابل گوسفند، و شتر را در مقابل شتری که ناظر است نباید کشت.(2)
پرندگان حرام گوشت را می توان همانند پرندگان حلال گوشت ذبح کرد الّا اینکه ذبح پرندگان حرام گوشت، تنها سبب پاک شدن گوشت، پوست، چربی و ... میگردد؛ نه باعث حلال شدن گوشت آنها.(3)
لذا خوردن و معامله کردن آنها جایز نبوده اما استفاده بردن آنها برای منافع عقلایی مثل استفاده های پزشکی یا صنعتی و غیره جایز است. نکته قابل توجه اینکه لباس نمازگزار نیز نباید از اجزاء حیوان حرام گوشت باشد.
1) مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسی)؛ ج48، ص: 174، با اندکی تصرف.
2) أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السّلام) قَالَ: لَا تَذْبَحِ الشَّاةَ عِنْدَ الشَّاةِ وَ لَا الْجَزُورَ عِنْدَ الْجَزُورِ وَ هُوَ یَنْظُرُ إِلَیْهِ (وسائل الشیعة ،ج24، ص16).
3) فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم السّلام) ؛ج2، ص 256، با اندکی تصرف و استفتاء پیامکی،آیت الله زنجانی، پاسخ شماره 8981.
4) واژه عقاب در استفتاء پیامکی آیت الله زنجانی، شماره 8981 و همچنین آیت الله مکارم و آیت الله سیستانی بیان شده است. بنابر فتوای آیت الله سیستانی: حیوانات کوچکی که در داخل زمین لانه داشته و خون جهنده دارند مانند موش و موش خرما، با سر بریدن یا شکار کردن با اسلحه، گوشت و پوست آنها پاک نمی شود بر خلاف سایر حیوانات حرام گوشت مثل فیل، خرس، بوزینه.
میشود سر ببرند یا با تیر و مانند آن شکار کنند پاک است، ولی گوشت آن حلال نمیشود.(1)
مسأله: چیزی که خوردن آن حرام است، خرید و فروش آن برای خوردن جایز نیست؛ هر چند خریدار، خوردن آن را حلال بداند؛ ولی اگر غیر از خوردن، منافع عقلائی حلال، مثل استفادههای پزشکی یا صنعتی ... و مانند آن داشته باشد، خرید و فروش آن به قصد مزبور اشکال ندارد.(2)
مسأله: خرید و فروش پرنده شکاری به جهت آن که منفعت حلال دارد، صحیح است. (3)
مسأله: لباس نمازگزار باید از حیوانِ حرام گوشت نباشد(حتی بعد از ذبح)(4)و اگر مویی از آن هم، همراه
1) توضیح المسائل مراجع،ج 2، ص570، مسأله2588 و توضیح السمائل، آیت الله وحید، ص536، مسأله2652.
2) أجوبة الاستفتاءات (فارسی)، آیت الله خامنهای، ص24، سؤال 1092.
3) استفتاءات (بهجت)، ج3، ص203، سؤال 4036؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم السّلام) ، ج2، ص257.
4) استفتاء پیامکی،آیت الله زنجانی، پاسخ شماره 8981.
نمازگزار باشد، نماز او باطل است.(1)
قرآن، ملاک در قُرب اعمال را نیت میداند و تصریح میکند که گوشت و خون قربانی، سبب قرب إلی الله نمیباشد: «لَنْ یَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ »(2)«هرگز گوشتهایشان وخونهایشان به خدا نمیرسد، بلکه تقوای شما به او میرسد.»
این تعبیر که خون آنها نیز به خدا نمیرسد با این که خون قابل استفاده نیست، ظاهرًا اشاره به اعمال زشت اعراب جاهلی است که هر گاه حیوانی را قربانی میکردند خون آن را بر سر بتها و گاه بر در و دیوار کعبه میپاشیدند، و بعضی از مسلمانان ناآگاه بی میل نبودند که در این برنامه خرافی، از آنها تبعیت کنند، آیۀ فوق نازل شد و آنها را نهی کرد.
1) توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 460، مسأله824 ، آیت الله سیستانی: لباس نمازگزار باید از اجزاء درندگان بلکه بنابر احتیاط لازم از مطلق حیوان حرام گوشت نباشد و همچنین باید که بدن و لباسش به بول و یا مدفوع یا عرق یا شیر یا موهای آن حیوان آلوده نباشد ولی اگر یک موی حیوان مثلاً بر لباس او باشد ضرر ندارد. توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 460، مسأله824.
2) حج/37.
متاسفانه هنوز این رسم جاهلی در بعضی از مناطق وجود دارد که هر گاه قربانی به خاطر ساختن خانهای (یا خرید ماشین) میکنند، خون آن را بر سقف و دیوار آن خانه (یا اطراف ماشین) میپاشند، و حتی در ساختمان بعضی از مساجد نیز این عمل زشت و خرافی را که مایه آلودگی مسجد است انجام میدهند که باید مسلمانان بیدار، شدیداً با آن مبارزه کنند.(1)
1) تفسیر نمونه، ج 14، ص 109.
فروشندگان پرنده، باید با عمل به احکام اسلام ، بتوانند فرهنگ اسلامی را در جامعه گسترش دهند. تا علاوه بر نشان دادن ظرافت ها و زیبایی های اسلام، در جذب مشتری نیز موفق تر خواهند بود. اسلام اهمیت فراوان به پاکیزگی میدهد. پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: هرگونه میتوانید خود را پاکیزه کنید که خداوند متعال، اسلام را بر پاکیزگی بنا نهاده است و هرگز داخل بهشت نمیشود مگر شخص پاکیزه.(1)
فروشندگان باید به سه امر مهم بهداشتی اهمیت بسیار بدهند
1) قال رسول الله(صلّی الله علیه و آله ): تنظّفوا بکلّ ما استطعتم، فان الله تعالی بنی الاسلام علی النّظافة و لن یدخُلَ الجنَّة الا کلّ نظیف .(نهج الفصاحه، حدیث 1182).
فروش پرنده، فروشنده را در معرض انواع میکروبها قرار میدهد، فروشنده باید از نظافت شخصی خاصی برخوردار باشد؛ تا هم خودش سالم بماند و هم ناقل بیماری به دیگران نباشد. بهتر است فروشندگان از یک لباس مخصوص کار استفاده کنند و هر روز دستها را با آب و صابون بشویند. پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله ) فرمود: لباس خود را بشویید ... خود را بیارایید و پاکیزه باشید.(1)
نظافت محیط کار، تأثیر بسیاری زیادی در جذب مشتری دارد. چه بسیار افراد پاکیزهای که به علت رعایت نکردن نظافت محل کار، بیمار شده و عامل از دست دادن مشتریان شده اند. آشغال های مرغ در فصل گرما بسیار زود فاسد شده و سبب افزایش میکروب ها و حشرات موذی می شود لذا فروشندگان از جمله نکات بهداشتی که باید به آن اهتمام بورزند اینکه مغازه را هرشب قبل از بستن آن، با
1) قال رسول الله(صلّی الله علیه و آله ): اغسلوا ثیابکم ... و تزیّنوا و تنظّفوا. (همان، حدیث 377).
آب تمیز شستشو دهند.
حضرت علی(علیه السّلام) فرمود: هر بوی بد زنندهای را که موجب اذیّت میشود با آب پاکیزه کنید و خود را عهدهدار این کار سازید؛ زیرا خدای عزّوجلّ از بندگان خود، آن را که به سبب آلودگی و پلیدی موجب اذیّت همنشین خویش گردد، دشمن میدارد.(1)
بعضی از پرندگان شکار شده، به علت اصابت تیر و خونی شدن پَرها و یا افتادن در گِل ها، کثیف شده و لذا در ابتدا باید با آب تمیز، آنها را شسته و سپس به فروش آن، اقدام کنند.
تعدادی از خریداران، به فروشنده اعتماد کرده و پرنده (مرغ ، اردک وحشی ...) خریداری شده از فروشنده را نزد او به امانت میگذارند، تا پس از انجام کارهای خود، نزد فروشنده برگشته و جنس خریداری شده را از او بگیرند،
1) امیرالمؤمنین(علیه السّلام) تَنَظَّفُوا بِالْمَاءِ مِنْ النَتْنِ الرِّیحِ الَّذِی یُتَأَذَّی بِهِ تَعَهَّدُوا أَنْفُسَکُمْ فَإِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ مِنْ عِبَادِهِ الْقَاذُورَةَ الَّذِی یَتَأَنَّفُ بِهِ مَنْ جَلَسَ إِلَیْه. (خصال، ج 2 ،ص457).
فروشنده نباید از حُسن ظن و اعتماد خریدار سوء استفاده کرده و پرنده ای دیگری را به مشتری دهد.پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: امانتداری، روزیآور است و خیانت، فقرآور. (1)
فروشندگان، برای در امان ماندن از فساد پرندههای ذبح شده، مثل مرغ، اردک وحشی و غیره ... آنها را در فریزر نگهداری می کنند. از آن جا که فروشندگان میدانند مشتریان علاقه زیادی به خرید پرندههای تازه دارند، متأسفانه عدهای از آنان، یخهای پرنده ذبح شده را آب کرده و پرنده های یخ زده را به نام پرنده تازه میفروشند. پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله ) به شدت از این گونه اعمال نهی کرده و سه بار فرمود: «هر که حیله و نیرنگ بورزد از ما نیست. هر که برادر مسلمان خود را فریب
دهد، خدای متعال برکت را از روزیاش بردارد و زندگیش را تباه سازد و او را به خودش واگذار کند.»(2)
1) قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلّی الله علیه و آله ): الْأَمَانَةُ تَجْلِبُ الرِّزْقَ وَ الْخِیَانَةُ تَجْلِبُ الْفَقْرَ،( کافی، ج5، ص 133).
2) رسول الله(صلّی الله علیه و آله ): أَلَا وَ مَنْ غَشَّنَا فَلَیْسَ مِنَّا قَالَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَ مَنْ غَشَّ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ نَزَعَ اللَّهُ بَرَکَةَ رِزْقِهِ وَ أَفْسَدَ عَلَیْهِ مَعِیشَتَهُ وَ وَکَلَهُ إِلَی نَفْسِهِ. (وسائل الشیعه، ج 17، ص283).
مسأله: چیزی که خوردن آن حرام است، خرید و فروش آن برای خوردن جایز نیست؛ هر چند خریدار، خوردن آن را حلال بداند؛ ولی اگر غیر از خوردن، منافع عقلائی حلال، مثل استفادههای پزشکی یا صنعتی ... و مانند آن داشته باشد، خرید و فروش آن به قصد مزبور اشکال ندارد.(1)
مسأله: خرید و فروش پرنده شکاری به جهت آن که منفعت حلال دارد، صحیح است. (2)
تزئین کردن منازل به وسیله پرندگان خشک شده، ناپسند و مغایر با فرهنگ اسلام است. شایسته نیست که پرندگان را برای تزئین خانههای خود از حقّ حیات محروم سازیم. خرید پرندههای تزئینی سبب رونق کسب و کار دستاندرکاران خشک کردن پرندهها میشود.
یکی از سرگرمی هایی که از دیرباز تاکنون، رواج دارد و
انسان ها برای تفریح خود مبادرت به این کار میکنند، به جنگ انداختن حیوانات مختلف از سگ گرفته تا خروس و قوچ و غیر آن است. امروزه در مناطق مختلف جهان از کشورهایتوسعه یافته، گرفته تا غیر آن، به جنگ انداختن حیوانات رایج است و شبکههای مختلف تلویزیونی به ضبط و پخش این مسابقات میپردازد. و در ترویج آن نقش دارند. و در بعضی مواقع به شرط بندی مُنجَر می شود همواره انسانهای فرهیخته و انجمنهای حمایت از حیوانات با به راه انداختن جنگ حیوانات و پرندهها مخالفت کردهاند. اسلام نیز به جنگ هم انداختن حیوانات و پرندهها را امری ناپسند شمرده و از این عمل نهی کرده است.(1)شخصی از امام صادق(علیه السّلام) دربارهی به جنگ هم
انداختن حیوانات سؤال کرد، امام صادق(علیه السّلام) فرمود: این کار ناپسند است».(2)
سؤال: اگر کسی خروس خود را با خروس دیگری بدون اجازه صاحبش به جنگ هم انداخته، آیا ضامن بهای خروس زخمی شده و یا هلاک شده میباشد؟
جواب: بله ضامن است.(1)
سؤال: آیا شرط بندی با پول یا غیر آن در بازی با غیر آلات قمار (مثل پرندگان) جایز است؟
جواب: شرط بندی در بازی جایز نیست؛ هر چند بازی با غیر آلات قمار (مثل پرندگان) باشد.(2)به طور کلی، بازی با هر چیزی که مکلّف تشخیص دهد از آلات قمار است یا در آن شرطبندی شود، به هیچ وجه، جائز نیست. بازی با هر وسیلهای که جزء آلات قمار به حساب نیاید، بدون شرط بندی، اشکال ندارد.(3)
· مسأله: نگهداشتن کبوتر جهت جوجهکشی و پراندن به هوا و بازی، حرام نیست. ... و امّا بازی با شرطبندی و مسابقه، قمار و حرام است.(4)
حقّ آزادی، نعمتی است که خدا به همه موجودات داده است. متأسفانه بعضی انسانها، این حقّ را خاصّ انسانها دانستهاند و بعضی حیوانات و پرندگان، مثل فِنج،
طوطی و کبوتر، را از این حقّ محروم کرده و در قفسهای کوچک زندانی می کنند.
و چه بسا در بعضی از موارد، رسیدگی های خوبی از جهت غذا، نظافت، نکرده و عمر طولانی این دسته از پرندگان، پس از چند صباحی، کوتاه شده و می میرند.
علاوه بر وجوب رسیدگی به اصل غذا ومکان زندگی حیوان، رعایت اصول بهداشتی پیرامون غذا و محل زندگی پرندگان نیز در روایات اهل بیت (علیهم السّلام) مورد تأکید واقع شده است. در کتب فقهی، تهیه دارویی که سلامت حیوان بر آن متوقف است را از موارد وجوب نفقه شمردهاند. در حقوق اسلامی، رسیدگی به حیوان بر مالک آن واجب بوده و مالک باید به قدر نیاز حیوان (و پرنده) آب و غذا در اختیار او قراردهد. وجوب رسیدگی به حیوان(و پرنده) تنها محدود به وجود غذا نیست. بلکه بر مالک آن واجب است آنها را تهیه نماید و در صورتی که نزد او موجود نباشد، اقدام به خریداری آن کند.(1)
امام باقر(علیه السّلام) فرمود:
خداوند- تبارک و تعالی- سیراب کردن جگر هر
1) مجله فقه اهل بیت (علیهم السّلام) ، ج 48، تلخیص و با اندکی تصرف از ص 148 تا ص 161.
تشنهای را دوست دارد و هر که جگر تشنهای را سیراب کند، اعم از انسان و حیوان، خداوند او را در روز قیامت در زیر سایه (رحمت) خود قرار میدهد.(1)
شیخ طوسی در این باره میگوید:
زمانی که انسان مالک حیوانی باشد، نفقۀ حیوان بر او واجب است؛ خواه حیوان حلال گوشت باشد یا غیر آن و خواه پرنده باشد یا غیر آن؛ زیرا حیوان برای خود دارای حرمت و احترام است(2)
امیرالمؤمنین(علیه السّلام) فرمود: ای دخترم (ام کلثوم) به حقی که من بر تو دارم، این پرنده را آزاد کن. تو حیوانی را زندانی کردهای که نه زبان دارد و توان بر سخن گفتن. حیوان هر زمان که گرسنه شود یا تشنه شود، به او غذا و آب بده؛ وگرنه او را آزاد کن تا از علفهای روییده از زمین بخورد. (3)
1) أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السّلام) قَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یُحِبُ إِبْرَادَ الْکَبِدِ الْحَرَّی وَ مَنْ سَقَی کَبِداً حَرَّی مِنْ بَهِیمَةٍ أَوْ غَیْرِهَا أَظَلَّهُ اللَّهُ یَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ.(کافی، ج 4، ص58)
2) مبسوط، ج6،ص 47.
3) قَالَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ(علیه السّلام) یَا بُنَیَّةُ(أُمُّ کُلْثُومٍ) بِحَقِّی عَلَیْکِ إِلَّا مَا أَطْلَقْتِیهِ فَقَدْ حَبَسْتِ مَا لَیْسَ لَهُ لِسَانٌ وَ لَا یَقْدِرُ عَلَی الْکَلَامِ إِذَا جَاعَ أَوْ عَطِشَ فَأَطْعِمِیهِ وَ اسْقِیهِ وَ إِلَّا خَلِّی سَبِیلَهُ یَأْکُلْ مِنْ حَشَائِشِ الْأَرْضِ (مستدرک الوسائل، ج8، ص306).
از جمله نکات اخلاقی که یک فرد مسلمان باید مراعات کند آزار نرساندن و ناسزا نگفتن به پرندگان است.
پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله )از اینکه شخصی حیوان را با آتش بسوزاند نهی فرمودند. و همچنین از ناسزا گفتن (فحش دادن) به خروس هم نهی کردند و فرمودند که همانا خروس، انسان را برای نماز بیدار می کند.(1)
نگهداری کبوتران، مورد سفارش اهل بیت عصمت (علیهم السّلام) بوده است. امام پنجم (علیه السّلام) دوست داشتند در خانه یک جانور اهلی چون کبوتر، مرغ و بزغاله باشد تا کودکان پَری(أجنّه) با آنها بازی کنند و با کودکشان بازی نکنند.(2)
رسول خدا (صلّی الله علیه و آله ) فرمود:
جانداران اهلی در خانه هایتان بسیار داشته باشید تا شیاطین بجای کودکانتان، با آنها سرگرم باشند.(3)
*مسأله: نگهداشتن کبوتر جهت اُنس گرفتن و فرستادن نامهها و جوجهکشی و پراندن به هوا حرام نیست اما بازی با آنها مکروه است.(1)
به گذشت زمان، این سنت حسنه، به یک امری مشکل، تبدیل شده است. متأسفانه در بعضی مواقع صاحبان این دسته از پرندگان به پشت بام منزل رفته و همین امر، سبب إشراف پیدا کردن به منازل دیگران شده که از این جهت ، مزاحمتی، برای حریم خصوص افراد ایجاد کرده است.
علاوه بر آنکه گاهی اوقات، با استفاده از کبوترهای خود، به جذب و سرقت دیگر کبوترها اقدام کرده و به فروش یا نگهداری و تولید جوجه آن اقدام می کنند که از نظر شرع مقدس این عمل غصب بوده که در صورت داشتن مالک، حق تصرف نداشته و لذا اگر جوجه ای هم از آن، بوجود بیاید مال صاحب کبوتراست اگرچه فردی غاصب، زحمات زیادی را برای پرورش و تولید جوجه آن کشیده باشد.
بعضی از پرندگان، مثل کبوتر، به گونهای تربیت شدهاند که اگر چند کیلومتر دورتر از آشیانه رها شوند، دوباره به آشیانه خود بر میگردند؛ برخی افراد سودجو پس از فروش این دسته از کبوتران خود به دیگران، دوباره کبوتر فروخته شده به نزد صاحب اولش(فروشنده) برگشته و مُجدّداً اقدام به فروش دوباره آن به خریدار دیگری می کنند. این عمل از نظر اسلام، فروش مال غیر بوده و حرام است.
*مسأله: خریدن چیزی که از دزدی یا از معامله باطل تهیه شده، باطل و تصرف در آن مال حرام است و اگر کسی آن را بخرد باید به صاحب اصلیاش برگرداند.(2)
1) همان، ص 544، مسأله2549 و همان، مسأله2613.
2) توضیح المسائل مراجع، ج2، ص210، مسأله2070.
3) فتواهای امام خمینی ره، آیت الله خامنهای، آیت الله مکارم، آیت الله فاضل ره، آیت الله نوری، آیت الله بهجت ره، آیت الله صافی، آیت الله زنجانی، آیت الله سیستانی، آیت الله تبریزی، توضیح المسائل مراجع، ج2، ص 197، مسأله2055.
امام علی(علیه السّلام) فرمود: چهار چیز است که یکی از آنها وارد خانهای نمیشود مگر این که آن خانه خراب میگردد: خیانت، دزدی، خوردن شراب و زنا. (1)
امام صادق(علیه السّلام) فرمود: هر که مالی را که میداند سرقتی است خریداری کند، در ننگ و گناه آن شریک است.(2)
مهمترین عُنصر تأثیر گذار در یک جامعه، مردم هستند. اگر یک فروشنده ای از جهت نظافت، گران فروشی، فروش پرندگان کمیاب ... کوتاهی کند هر یک از مردم می توانند با تذکر لِسانی و یا اطلاع رسانی به مسؤلین ذی ربط مثل تعزیرات، از این کار ناپسند جلوگیری کنند که همین امر مصداقِ کاملِ امر به معروف و نهی از منکر است.
اگر بداند که امرِ شخصِ خاصّی در طرف اثر دارد نه امر خودش، واجب است به آن شخص امر کند تا به طرف امر
1) امام علی (علیه السّلام) فرمود:أَرْبَعَةٌ لَا تَدْخُلُ وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ بَیْتاً إِلَّا خَرِبَ وَ لَمْ یُعْمَرْ بِالْبَرَکَةِ الْخِیَانَةُ وَ السَّرِقَةُ وَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ الزِّنَا. (کافی، ج 19، ص 77).
2) امام صادق (علیه السّلام) فرمود: مَنِ اشْتَرَی سَرِقَةً وَ هُوَ یَعْلَمُ فَقَدْ شَرِکَ فِی عَارِهَا وَ إِثْمِهَا. (کافی، ج 5، ص 229).
نماید.(1)
از پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله ) نقل شده که فرمود: امت من تا زمانی که امر به معروف و نهی از منکر می کنند و همدیگر را بر کار نیک و تقوا یاری می کنند دائماً در خیر هستند پس زمانی که چنین نکنند برکات از آنها گرفته شده و بعضی از آنان بر بعضی دیگر مسلط شده و برای آنها هیچ یاری کننده ای در زمین و آسمان نخواهد بود. (2)
امام کاظم(علیه السّلام) فرمود: «روزی را با صدقه دادن بطلبید.» (3)
1) تحریر الوسیلة، ترجمه، امام خمینی؛ ج2، مسأله 10، ص: 297.
2) قَالَ رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ (صلّی الله علیه و آله ) أَنَّهُ قَالَ: لَا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوَی فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الْأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاء (وسائل الشیعة ، ج16 ، ص123).
3) امام کاظم(علیه السّلام) فرمود: «اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَةِ (کافی، ج 4 ،ص 10).
صادق(علیه السّلام)گفتم: اندازه خوش خلقی چیست؟ فرمود: نرمش کنی و سخن شیرین بگوئی و با برادرت با خوشروئی برخورد کنی.(1)
شناخت فوائد گوشت پرندگان سبب شده گوشت پرندگان جزء سبد غذایی خانوار گردند. افرادی که مصرف گوشت قرمز برای آنان ضرر دارد، از خریداران اصلی گوشت پرندهها هستند.
بسیار اتفاق می افتد که مرغ یا کبوتر همسایه، برای خوردن غذا به منزل همسایه رفته، و با توجه به حساسیتی که هر صاحب خانه، از جهت نظافت یا ملکیت، نسبت به حیاط منزل خود دارد سعی در بیرون راندن مرغ ها و کبوترها می کند که گاهی این امر با پرتاب سنگ یا چوب و غیره ... محقق می شود و منجر به زخمی کردن و یا کشتن مرغ های همسایه می شود که در این صورت ضامن خواهد بود.
*مسأله: آسیب رساندن به پرنده که در ملک دیگران
است ضمان دارد.(1)
*مسأله: کشتن هر نوع پرندهای که در منزل انسان لانه ساخته ( مأوا گزیده است) مکروه است.(2)
بعضی از مرغان خانگی، برای حمایت از جوجه های خود، به دیگران و خصوصاً کودکان آسیب می رسانند و یا افرادی که، از پرندگان وحشی مثل عقاب، شاهین و غیره ... نگهداری می کنند،گاهی در اثر سهل انگاری و یا غفلت، به صورت یا چشم افراد دیگر آسیب می رسانند، بگونه ای که خسارت جبران ناپذیری را به بار می آورد. لذا سزاوار است، نهایت مراقبت از این دسته از پرندگان شود و الّا در صورت کوتاهی کردن مالک و عدم کنترل آن، مالک ضامن است.
اگر سبب اتلاف، تقصیر در انجام وظیفه باشد و منجر به تلف و خسارت شود، موجب ضمان خواهد بود. از این رو بر صاحب حیوانی که خوف ضرر جانی یا مالی برای دیگران دارد، واجب است جلوی ضرر آن را با نگهداشتن و بستن
آن در خانه بگیرد. پس اگر در این مورد اهمال کند و حیوان به دیگران ضرر مالی یا جانی برساند، صاحب آن سبب این اتلاف است و ضامن خواهد بود. (1)
سوال : اگر پرنده ای که مالک دارد به اشخاص دیگر آسیب برساند حکمش چیست؟
جواب: اگر این آسیب، مستند به کوتاهی مالک باشد ضامن است.(2)
آیت الله صافی: اگر صاحبش آنرا کنترل نکند ضامن است( استفتاء پیامکی ، آیت الله صافی).
پرندگان، دارای جنس های گوناگون هستند. خرید و فروش هر جنس به غیر آن جنس، مانند معامله یک کیلو گوشت کبک با دو کیلو گوشت مرغ، ربا به شمار نمیرود؛ لیکن معامله با همجنس، مانند فروختن یک کیلو گوشت مرغ گوشتی در برابر یک کیلو و نیم گوشت مرغ تخمی، ربا و حرام است.(3)
گاهی اوقات بعضی از مرغان به جاهای دورتر و یا خانه های دیگران رفته، بگونه ای که دیگر امکان پیدا شدن آنان وجود ندارد.
کسی که آن را پیدا کرده باید به دنبال صاحب آن بگردد که در صورت مأیوس شدن از پیدا شدن مالک «با اجازه مجتهد» آن را به فقیر صدقه بدهد.
جستجوی لازم، به قدر متعارف این گونه موارد است، اینکه از همسایهها و خانهها و آبادانیهای نزدیک سؤال کند.
جایز است که مانند کبوتر را تَملُّک نماید در صورتی که مالک دو بال خود باشد، و معلوم نباشد که صاحبی داشته باشد و جستجو واجب نیست. (1)
هر که دَرِ قفس پرندهای را که مال دیگری است باز کند و پرنده از قفس بیرون رود، در صورت تلف شدن یا عدم بازگشت آن، ضامن است.(2)
سؤال: بازی با گردو و تخم مرغ و چیزهای دیگری که شرعاً مالیّت دارند، چه حکمی دارد؟ آیا این بازیها برای کودکان جایز است؟
جواب: اگر بازی، قمار و شرط بندی باشد، شرعاً حرام است و طرف برنده، مالک چیزی که برده (و از طرف مقابل گرفته است) نمیشود؛ ولی اگر بازی کنندگان غیر بالغ باشند شرعاً مکلّف نبوده و تکلیفی ندارند، هر چند که مالک چیزی که میبرند نمیشوند.(1)
امام صادق(علیه السّلام) فرمود: ملائکه هنگام شرطبندی، متفرق میشوند و صاحب آن را لعن میکنند.(2)
تمام چیزهایی که در چارپایان حلالگوشت حرام است، در پرندگان بزرگ حلالگوشت هم حرام است.
مُحرّمات حیوانات و پرندگان حلال گوشت عبارت است از:
آن را دُشوِل میگویند- تخم- که آن را دنبلان میگویند- چیزی که در مغز کلّه است و به شکل نخود میباشد، مغز حرام که در میان تیره پُشت است، پی که در دو طرف تیره پشت است، زهرهدان، سپرز (طحال)، بول دان (مثانه)، حدقۀ چشم (سیاهی چشم)، چیزی که در میان سُم است و به آن ذات الاشاجع میگویند.(1)
برخی از این اجزاء در حیوانات کوچکی مانند گنجشک، قابل تشخیص یا جدا کردن نیست خوردن آنها اشکالی ندارد. (2)
از امام صادق (علیه السّلام) سؤال شد: آبی که ماکیان (مرغ خانگی) از آن نوشیدهاند، حکمش چیست؟ امام صادق(علیه السّلام) فرمود:
اگر میدانی که در منقار او نجاستی بوده، از آن وضو مساز و آن را میاشام؛ اما اگر معلوم نباشد که نجاست در منقارش بوده، میتوانی وضو بگیری و آن را بیاشامی. وضو ساختن از آب نیمخورده حیوانات
حلال گوشت جایز است. .(1)
نیمخورده باز و شاهین و عقاب در صورتی که خون در منقارشان دیده نشود نیز پاک است؛ و اگر خون مشاهده شود، نمیتوان از آن آب وضو ساخت یا آن را آشامید.(2)
یکی از اصحاب امام باقر(علیه السّلام) از آن حضرت پرسید: تخم پرندگان را در نیزارها می یابیم، حلال و حرام آن را چگونه بشناسیم؟ امام باقر(علیه السّلام) فرمود: هر تخمی را که دو جانب آن برابر و یکسان باشد، نخور. هر تخمی را که دو جانب آن برابر و یکسان نباشد، بخور.(4)
*مسأله: تخم پرندگان حلال، حلال است و تخم پرندگان
1) من لا یحضره الفقیه ، شیخ صدوق، ترجمه غفاری، علی اکبر ومحمد جواد و بلاغی، صدر، ج 1، ص29.
2) من لا یحضره الفقیه ، شیخ صدوق، ترجمه غفاری، علی اکبر ومحمد جواد و بلاغی، صدر، ج 1، ص29.
3) توضیح المسائل مراجع، ج1 ص53، مسأله 56 و توضیح المسائل آیت الله وحید، ص7،مسأله56، این مسأله در رساله آیت الله سیستانی نیامده است.
4) عَنْ زُرَارَةَ أَنَّهُ قَالَ: ... أَنِّی سَأَلْتُهُ ... الْبَیْضُ فِی الْآجَامِ فَقَالَ مَا اسْتَوَی طَرَفَاهُ فَلَا تَأْکُلْهُ وَ مَا اخْتَلَفَ طَرَفَاهُ فَکُل. (کافی، ج 6، ص 247).
حرام، حرام.(1)
تخم مرغی که ذره ای خون در آن باشد از جهت طهارت و نجاست، بین مراجع تقلید، تفاوت نظر وجود دارد که در اینجا تنها به سه فتوای آن اشاره و مابقی نظرات در پاورقی ذکر شده است.
آیت الله سیستانی و آیت الله فاضل ره:
مسأله: خونی که در تخم مرغ میباشد نجس نیست و احتیاط مستحب آن است که از آن اجتناب شود.(2)
آیت الله مکارم: مسأله: خونی که در تخم مرغ است بنابر احتیاط واجب، نجس است و خوردن آن نیز حرام است.(3)
آیت الله صافی گلپایگانی:مسأله: بنابر احتیاط واجب، از تخم مرغی که ذرّهای خون در آن است باید اجتناب کرد. ولی اگر خون در زرده باشد، تا پوست نازک روی آن پاره نشده، سفیده تخم مرغ، پاک میباشد.(4)
بنابر فتوای آیت الله خمینی ره: خونی که در تخم مرغ میباشد نجس نیست، ولی به احتیاط واجب باید از خوردن آن اجتناب کند و اگر خون را با زرده تخم مرغ به هم بزنند که از بین برود، خوردن زرده هم مانعی ندارد. (توضیح السمائل مراجع، ج 1، مسأله98، ص73).
بنابر فتوای آیت الله خامنه ای: لکه خونی که گاهی در تخم مرغ یافت میشود، محکوم به طهارت است، ولی خوردن آن حرام است. (أجوبة الاستفتائات، آیت الله خامنه ای، (فارسی) سؤال269، ص51).
آیت الله شبیری زنجانی: تخممرغی که ذرّهای خون در آن است بنابر احتیاط باید از آن اجتناب کرد ولی اگر مثلًا خون در زرده باشد تا پوست نازک روی آن پاره نشده، سفیده پاک است. (توضیح المسائل، آیت الله شبیری زنجانی، مسأله99، ص27).
آیت الله تبریزی: بنابر احتیاط واجب از تخم مرغی که ذرّهای خون در آن است باید اجتناب کرد. ولی اگر خون مثلًا در زرده باشد، تا پوست نازک روی آن پاره نشده سفیده پاک میباشد. (رساله احکام بانوان، آیت الله تبریزی، مسأله47، ص17).
از خونی که در تخم مرغ میباشد بنا بر احتیاط باید اجتناب کرد، ولی اگر خون در زرده باشد سفیده پاک است و اگر در سفیده باشد زرده پاک است. (توضیح المسائل، آیت الله بهجت ره، مسأله102، ص26).
1) توضیح المسائل ، آیت الله فاضل ، مسأله 2112، ص 477.
2) توضیح المسائل، آیت الله فاضل، مسأله102، ص20 و توضیح السمائل مراجع، ج 1، ص73، ذیل مسأله98، فتوای آیت الله سیستانی ذکر شده است.
3) توضیح المسائل، آیت الله مکارم، مسأله104، ص35.
4) احکام نوجوانان، آیت الله صافی گلپایگانی، مسأله28، ص35. نظرات دیگر مراجع عظام تقلید:
مشاهده شده که در شکم بعضی از مرغ های مرده، تخم وجود داشته که بعض از آنان پوست نازک و بعضی دیگر دارای پوست ضخیم هستند در این فرض اگر پوست روی آن ضخیم باشد پاک و قابل استفاده است.
*مسأله: تخم مرغی که از شکم مرغ مرده بیرون میآید اگر پوست روی آن سفت شده باشد(1)پاک است، ولی ظاهر
1) بنابر فتوای آیت الله فاضل و آیت الله سیستانی هرچند پوست روی آن سفت نشده باشد پاک است. توضیح المسائل مراجع، ج1، ص71، مسأله92.
آن را باید آب کشید.(1)
بعضی از پرندگان به علت خوردن نجاست، مثل مدفوع انسان، پرندگان نجاستخوار نامیده میشوند. بول و مدفوع این پرندگان، نجس خوردن گوشت آنها نیز حرام است. شرط حلال شدن این دسته از پرندگان، استبراء(2)آنهاست.
و استبراء هر کدام از حیوانات و پرندگان با یکدیگر تفاوت دارد که در ذیل بیان می شود.
مسأله: بول و غائط حیوانی که به خوردن نجاست انسان عادت کرده، نجس است و اگر بخواهند پاک شود باید آن را استبراء کنند؛ یعنی تا مدتی که بعد از آن مدت دیگر نجاستخوار به آن نگویند، نگذارند نجاست بخورد و غذای پاک به آن بدهند.(3)
مسأله: حیوانی که نجاستخوار شده، اگر به
دستوری که در شرع، معین نمودهاند، آن را استبراء نکرده باشند، بعد از سربریدن، گوشت آن حلال نیست.(1)
*مسأله: مدت استبراء در مرغابی، پنج یا هفت روز و در مرغ خانگی، سه روز است که باید آنها را از خوردن
نجاست منع کنند و غذای پاک به آنها بدهند.(2)اگر بعد از این مدت (مرغابی پنج یا هفت روز و در مرغ خانگی سه روز) باز هم نجاستخوار به آنها گفته شود، باید تا مدتی، که بعد از آن مدت، دیگر نجاستخوار به آنها نگویند آنها را از خوردن نجاست جلوگیری نمایند.(3)
*مسأله: هرگاه حیوان، سایر نجاستها را، غیر از مدفوع انسان بخورد، باعث نجاست بول و مدفوع او نمیشود، گوشت او هم حرام نیست.(5)
گاهی در مرغداریها پودر خون با غذای آنها مخلوط
میکنند به طوری که گوشت مرغ به واسطه آن میروید، گوشت و تخم آن مرغ حرام نیست و رطوبتهای مرغ نیز نجس نمیشود، ولی بهتر آن است که از چنین مرغ و تخم آن پرهیز شود.(1)
بنابر نظر مشهور مراجع تقلید، تخم پرنده نجاستخواری که نجاست انسان را میخورد، قبل از استبراء، نجس(2)و خوردنش حرام است.(3)
فضله پرندگان حلال گوشت، پاک است. امّا فضلهِ پرندگانِ حرام گوشت، مثل عقاب و کلاغ به فتوای برخی مراجع پاک(4)
و به فتوای عدهای دیگر از مراجع،
1) همان، مسأله 240،ص54.
2) آیت الله نوری همدانی: تخم پرندگان نجاستخوار، حرام است ولی نجس نمیباشد. استفتائات آیت الله نوری همدانی ، ج 1، احکام خوردنی ها و آشامیدنی ها ، سؤال 877 ، نرم افزار فقه اهل بیت (علیهم السّلام) .
3) استفتائات آیت الله علوی گرگانی، ج1،احکام نجاسات، سؤال10، (نرم افزار فقه اهل بیت(علیهم السّلام) )و استفتاء پیامکی، آیت الله خامنهای، آیت الله شبیری،آیت الله صافی.
4) اجوبه الاستفتائات،آیت الله خامنه، احکام نجاسات، سؤال279 و 280 و فتواهای آیت الله صافی، آیت الله فاضل، آیت الله تبریزی، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم. توضیح المسائل مراجع، ج1، ص 68، مسأله 85 و آیت الله وحید، (توضیح المسائل،احکام نجاسات بول و غائط، مسأله 86،ص 21.
نجس است.(1)
اگر پرنده مردهای را در چاه آب ببینیم، پس از خارج کردن پرنده، به نظر مشهور علمای متأخر، مستحب است متناسب با حجم پرنده، با دَلو(سطل) آب از چاه خارج کنیم.
پرندگانی مثل کبوتر و شتر مرغ و جز آن از پرندگانی که از نظر جسم، بین آن دو هستند، در آب چاه بمیرد، هفت دَلو(سطل) آب از چاه کشیده میشود.(2)
اگر گنجشک و به نظر برخی مراجع تقلید همسان آن از نظر جسم، در آب چاه بمیرد، یک دلو آب کشیده شود.(3)
گوشت شترمرغ که در گروه گوشتهای قرمز طبقهبندی میشود، از ارزش غذایی بسیار بالایی برخورداراست و از کمچربترین و سالمترین گوشت قرمز است.
کالری، کلسترول و چربی گوشت شترمرغ از گوشت مرغ و بوقلمون هم پایینتر است .
گوشت شترمرغ برای بیماران قلبی- عروقی، افراد دچار چربی خون بالا و افرادی که دچار چاقی هستند، غذای بسیار مناسبی است.
که اسیدهای چرب غیراشباع موجود در گوشت شترمرغ 30 درصد مجموع اسیدهای چرب را تشکیل میدهد.
این مزایا و میزان بالای اسید چرب امگا-3 در گوشت شترمرغ باعث شده که این گوشت انتخاب بسیار خوبی برای بیماران قلبی– عروقی و سالمندان باشد تا با اطمینان بیشتری بتوانند نیازهای پروتئینی خود را برطرف سازند.
استفاده از اسید چرب امگا-3 تأثیرات مفیدی در کاهش بیماری های قلبی عروقی دارد و برای رشد و نمو مؤثر است. این اسید چرب در مقایسه با اسید چرب غیراشباع امگا-6 تأثیرات مفیدی در جلوگیری از لختهشدن دارد.
میزان کم سُدیم در گوشت شترمرغ، استفاده از آن را برای افرادی که دچار فشار خون بالا هستند، ممکن می سازد.
گوشت شترمرغ از نظر پروتئین و آهن از جایگاه بسیار خوبی برخوردار است. افراد دچار بیماری کمخونی و زنان باردار بهتر است از گوشت شتر مرغ به جای گوشت مرغ
استفاده کنند.
گوشت شترمرغ از نظر روی و منیزیم، غنی است و به میزان بسیار چشمگیری ترد است و از قابلیت هضم استثنایی برخوردار است بهطوری که 90 درصد آن قابل هضم است و از این حیث پس از گوشت ماهی، در رتبه دوم قرار دارد. گوشت مرغ و گاو 87 درصد قابلیت هضم دارند. (1)
گوشتِ بدون پوست بوقلمون، به طور طبیعی چربی کمی دارد که معادل 1 گرم چربی در هر 30 گرم گوشت است. افرادی که دارای رژیم غذایی کم چربی هستند، میتوانند از آن استفاده کنند.
150 گرم گوشت بوقلمون حدود نیمی از اسید فولیک مورد نیاز روزانه را تامین میکند. گوشت بوقلمون منبع خوبی از پروتئین، سلنیوم، روی و پتاسیم و ویتامینهای B1 ، B3 ، B6 و B12 و اسید آمینه تریپتوفان است.
گوشت بوقلمون، کلسترول بد خون را کاهش می دهد، آرامش و سرحالی ایجاد میکند، از سرطان جلوگیری میکند، ترشح هورمون تستوسترون را افزایش میدهد، سیستم ایمنی را تقویت میکند.
1) سایت تبیان.
گوشت سفید و بدون پوست بوقلمون، دارای پروتئین بالا و چربی کم است. افرادی که باید غذاهای کم چرب بخورند، میتوانند از قسمت سفید گوشت بوقلمون استفاده کنند.
فایدههای گوشت بوقلمون عبارت است از:
قسمت روشنتر گوشت بوقلمون که بدون پوست باشد، دارای چربی، چربی اشباع و کلسترول کمتری از گوشت مرغ و گاو است.
ناقلهای عصبی از اسیدهای آمینه تشکیل میشوند. ناقل عصبی «سروتونین» از اسید آمینه تریپتوفان تشکیل شده است. سروتونین باعث سرحالی و آرامش در بدن میشود. مصرف گوشت بوقلمون باعث سرحالی میشود.
اسید آمینه تریپتوفان، نقش اساسی در سیستم ایمنی بدن به عهده دارد.
*بهبود کمخوابی:
اسید آمینه تریپتوفان باعث بهبود خواب در مبتلایان به بیخوابی مزمن میشود.
گوشت بوقلمون دارای اسید آمینه پورین است، و مبتلایان به نقرس باید آن را به میزان خیلی کم مصرف کنند.
گوشت بوقلمون دارای مقدار کمی اگزالات است و بیماران مبتلا به سنگ کلیه اگزالاتی، خیلی کم باید آن را بخورند.
بوقلمونهایی که به طور طبیعی و ارگانیک پرورش داده میشوند، هیچ نوع هورمون و آنتی بیوتیکی در بدن خود ندارند.
تقریباً تمامی چربی بوقلمون در پوست آن موجود است. همچنین گوشت تیره رنگ آن، چربی بیشتری از گوشت روشنتر (سفید) آن دارد. قبل از پختن گوشت بوقلمون، بهتر است تمامی پوست آن جدا شود.
افراد مبتلا به چربی خون بالا، بهتر است از گوشت روشنتر آن استفاده کنند. (1)
گوشت بلدرچین، خوشمزه و خوشطعم است و سنگ کلیه و مثانه را خرد میکند. گوشت بلدرچین، مغذی است و بدن را فربه میسازد.
هر چه بلدرچین فعالتر باشد، گوشت آن نیز لذیذتر است. در واقع، فعالیت و جنب و جوش زیاد در بلدرچینها، باعث ازدیاد ذخیره گلیکوژن در بافتهای ماهیچهای آنها
1) سایت تبیان، نیره ولد خانی، کارشناس تغذیه.
میشود و باعث میگردد گوشت این پرنده، مانند پرندگان شکاری، بسیار لذیذ شود. به همین دلیل، گوشت حیوانات وحشی، اعم از نشخوارکنندگان(مانند آهو، گوزن و بُزکوهی) و برخی پرندگان مانند قرقاول، کبک، تیهو، دراج و بلدرچین فوق العاده لذیذ است.
بلدرچین بعد از طبخ به دلیل وجود سلولهای پیچیده پیوندی، در اثر پخته یا بریان شدن، به هیچ وجه متلاشی نمیشود و ترکیب خود را کاملاً حفظ میکند و در پذیراییها، زیبایی فراوانی به سفره میدهد.72 درصد بلدرچین قابل استفاده است؛ اما که 55 درصد مرغ قابل استفاده است و 20 درصد وزن کل بدن بلدرچین را عضله تشکیل میدهد.
ارزش پروتئین موجود در گوشت بلدرچین 913/24 درصد است. انواع اسیدهای آمینه کمیاب که در سایر پروتئین ها یافت نمیشود، در گوشت این پرنده به وفور وجود دارد. نتایج تحقیقات متعدد نشان داده است که میزان پروتئین موجود در گوشت بلدرچین 5- 10 درصد بیشتر از سایر پرندگان و نشخوار کنندگان است. به همین دلیل، در بیشتر کشورها، متخصصان برای افراد مُسن و از کار افتاده که احتیاج مُبرمی به ترمیم سلولهای از دست رفتۀ
بافتهای خود دارند، مصرف گوشت بلدرچین را سفارش میکنند. گوشت بلدرچین به دلیل وجود عناصر معدنی کمیاب و ویتامین در گوشت آن، برای درمان آسم، تشنج، فشار خون بالا، ضعف اعصاب، ناراحتیهای روانی و بیخوابی، مفید است.
گوشت بلدرچین منبع نیاسین، فسفر، مس، تیامین، ریبوفلاوین، ویتامین B6، روی، آهن و سلنیوم است. (1)
تخم بلدرچین در مقایسه با تخم مرغ، به مراتب ارزش غذایی بالاتری دارد. یک تخم بلدرچین هر چند که از لحاظ وزنی حدود وزن تخم مرغ معمولی را دارد، در مقایسه با تخم مرغ، 5 برابر فسفر و کلسیم، 5/4 برابر آهن، 6 برابر ویتامین B1 (تیامین)، 15 برابر ویتامین B2 (ریبوفلاوین) و 6 برابر ویتامین B12 دارد، از کلسترول کمتری برخوردار است و سرشار از ویتامین A، اسید نیکوتینیک، مس و کبالت است.
مزۀ تخم بلدرچین از تخم مرغ بهتر است و به علت وجود کراتین خاصی در آن، در درمان بیماری آسم مؤثر است. تخم بلدرچین به علت غنی بودن از ویتامین B، در درمان
1) سایت تبیان، سالومه آرمین، کارشناس ارشد علوم تغذیه.
بیماریهای عصبی مؤثر است. همچنین تخم بلدرچین به علت وجود آمینواسیدهای فراوان، در تغذیه کودکان و بیماران بسیار مؤثر است. چربی تخم بلدرچین از تخم مرغ است. . (1)
تردیدی نیست که مرغ جایگزینی سالم و مناسب برای گوشت قرمز می باشد. که دارای منابع غذایی فراوانی است که به اجمال به بعضی از موارد آن اشاره می کنیم:
مرغ منبع پروتئین است و 120 گرم آن حدود 70 درصد نیاز پروتئین بدن را برآورده می سازد.
افرادی که می خواهند که مقدار چربی غذای خود را کم کنند، بهتر است از گوشت مرغ استفاده کنند. لُخم ترین قسمت گوشت مرغ، گوشت سینه است که چربیاش نصف ران است.
گوشت مرغ در مقایسه با گوشت گاو، چربی اشباع کمتری دارد؛ اما پوست مرغ دارای مقدار زیادی چربی اشباع است.
*پیشگیری از پوکی استخوان در سالمندان:
معمولاً سالمندان به مقدار کافی پروتئین مصرف نمیکنند. پروتئین برای پیشگیری از کاهش تراکم استخوان در سالمندان، حائز اهمیت است. رژیمهای پُرپروتئین نیز پوکی استخوان
1) همان.
را تشدید میکند.
پیشگیری از آلزایمر:استفاده منظم غذاهای غنی از ویتامین B3 (نیاسین)، مانند گوشت مرغ، از بروز بیماری آلزایمر و دیگر بیماریهای شناختی مرتبط با افزایش سن جلوگیری به عمل می آورد.
سلامت قلب و عروق: B6 علاوه بر شرکت در متابولیسم انرژی، در ساخت مولکولهای فعال نیز نقش دارد. اگر سطح B6 سلول ها کافی نباشد، توانایی گروه های متیل نیز کاهش مییابد. یکی از نتایج فقدان گروه متیل این است که مولکولهایی که باید بهطور طبیعی به مولکولهای دیگری تبدیل شوند، نه تنها تغییر نمیکنند، بلکه روی هم انباشته میشوند. یکی از این مولکولها، هموسیستئین است که اگر سطح آن در رگ های خونی افزایش یابد، موجب آسیب به دیوارۀ رگها میشود. .(1)
تخم مرغ حاوی تمام اسیدهای آمینه ضروری مورد نیاز برای ساخته شدن پروتئینهای بدن است و به همین جهت با ارزشترین منبع پروتئینی بین تمام مواد غذایی است و از آن به عنوان استاندارد مرجع سنجش ارزش پروتئینی سایر
1) سایت تبیان ، مریم مرادیان نیری، کارشناس تغذیه تبیان.
منابع غذایی استفاده میشود. آلبومین یا پروتئین تخممرغ، عمدتاً در سفیده آن قرار دارد. مصرف سفیده تخم مرغ باعث افزایش وزن میشود. مقدار پروتئین موجود در یک تخممرغ میتواند 14 درصد نیاز یک زن بالغ و 12 درصد نیاز یک مرد بالغ را تدمین کند.
تخم مرغ منبع ویتامین A، D، E و برخی ویتامینهای گروه B2، B6، B12 و اسید فولیک است. ویتامین C تنها ویتامینی است که در تخم مرغ وجود ندارد.
ید، فسفر، روی، کلسیم، پتاسیم، سلنیوم و آهن جزء 35 عنصر موجود در زرده تخم مرغ هستند. این عناصر به ترتیب برای ساخت هورمون تیروئید، سلامتی استخوانها، عملکرد مناسب سیستم ایمنی، بهبود زخم، بلوغ و رشد بهینه، عملکرد بهتر سیستم عصبی و حذف رادیکالهای آزاد ضروری است. آبپز کردن تخممرغ، سالمترین روش مصرف تخم مرغ است.
تخممرغ تأثیر چندانی در افزایش کلسترول خون ندارد، مگر اینکه بیرویه یا همراه با کره، روغن جامد و روغن حیوانی مصرف شود. (1)
1) سایت تبیان، دکتر لادن گیاهی، دانشجوی دکترای تغذیه دانشگاه وین.
فصل پنجم: معرفی پرندگان حلال گوشت و حرام گوشت ایران(1)
1) سایت مرکز موضوع شناسی احکام فقهی.
یکی از مراکز بسیار خوبی که برای تسهیل موضوعات فقهی تشکیل شده، مرکز موضوع شناسی احکام فقهی است که توانسته تعداد 534 پرنده را در ایران شناسایی کند و عکس و مشخصات آنها و همچنین حلال و حرام گوشت بودن همه آنها را مشخص سازد.
برای تسهیل از آگاهی مصادیق پرندگان، آنها را در تقسیم بندی کلی به چهار دسته حلال گوشت، حرام گوشت، مشترک بین حلال و حرام و مکروهات، به ذکر همه موارد پرندگان پرداخته ایم.
خوانندگان محترم میتوانند در صورت نیاز به اطلاعات بیشتر، به سایت مرکز موضوع شناسی احکام فقهی مراجعه کنند.
چکاوک آسمانی، چکاوک آسمانی کوچک، چکاوک کاکلی، چکاوک درختی، چکاوک پنجه کوتاه، چکاوک کوچک، چکاوک هیوم، چکاوک هندی، چکاوک سهره ای، چکاوک سر دم سیاه، چکاوک بیابانی )چکاوک سنگلاخ(، چکاوک گندمزار، چکاوک طوقی، چکاوک سیاه، چکاوک بال سفید، چکاوک هدهدی، چکاوک شاخدار
دم جنبانک ابلق، دم جنبانک کله زرد، دم جنبانک زرد، دم جنبانک خاکستری، پی پت پا دراز، پی پت خاکی،
پی پت نوک دراز، پی پت درختی، پی پت پشت زیتونی، پی پت صحرایی، پی پت گلو سرخ، پی پت تالابی، پی پت شکم نخودی
بلبل خرما، بلبل زیر دم سرخ
بال لاکی
میوه خور
زیر آبروک
الیکایی
صعوه کوهی، صعوه ابرو سفید، صعوه گلو سیاه، صعوه جنگلی
سینه سرخ، بلبل خالدار، بلبل، گلو آبی، سینه سرخ ایرانی، دم چتری، دم سرخ پشت بلوطی، دم سرخ سیاه، دم سرخ معمولی، دم سرخ کوهی، چک بوته ای، چک معمولی، چک ابلق، چکچک کوهی )چکچک شمالی(، چکچک دشتی، چکچک گوش سیاه، چکچک ابلق، چکچک ابلق جنوبی، چکچک پشت سفید، چکچک ابلق خاوری، چکچک کردی، چکچک ایرانی، چکچک بیابانی، چکچک دم سفید، چکچک سر سیاه، چکچک سیاه سر سفید، طرقه آبی آوازخوان، طرقه کوهی، طرقه بنفش،توکای طوقی، توکای سیاه، توکای گلو سیاه، توکای پشت بلوطی، توکای بال سرخ، توکای باغی، توکای بزرگ
لیکوی تالابی )لیکوی خوزی(، لیکو )لیکوی معمولی(
تاج طلایی
سسک دم چتری، سسک جنبان، سسک شکیل )سسک دم دراز(، سسک دم پهن، سسک راه راه، سسک
رودخانه ای، سسک ساوی، سسک ابرو سفید، سسک تالابی راه راه، سسک شالیزار، سسک تالابی معمولی، سسک تالابی خاوری، سسک تالابی زیتونی، سسک تالابی بزرگ، سسک تالابی پر صدا، سسک خوزی، سسک درختی کوچک، سسک درختی زیتونی، سسک درختی بزرگ، سسک درختی زرد، سسک بیدی، سسک چیفچاف، سسک چیفچاف هیمالیایی، سسک کوچک، سسک شرقی، سسک جنگلی، سسک ابرو زرد، سسک ابرو زرد هیوم، سسک سبز، سسک بیدی سبز، سسک سر سیاه، سسک باغی، سسک گلو سفید، سسک نقابدار، سسک نقابدار کوچک، سسک نقابدار هیوم، سسک بیابانی، سسک سینه راه راه، سسک چشم سفید، سسک رو پلی، سسک سر دودی
سسک چشم سفید هندی
مگس گیر هندی، مگس گیر خالدار، مگس گیر ابلق باختری، مگس گیر طوق سفید، مگس گیر سینه سرخ، مگس گیر هیمالیا
چرخ ریسک نیزار
چرخ ریسک دم دراز
چرخ ریسک پشت بلوطی
چرخ ریسک سر سیاه، چرخ ریسک ایرانی، چرخ ریسک پس سر سفید، چرخ ریسک بزرگ، چرخ ریسک تورانی، چرخ ریسک سر آبی، چرخ ریسک فیروزهای
کمرکلی جنگلی، کمرکلی کوچک، کمرکلی بزرگ
دیوار خزک
دارخزک
شهد خوار
زرد پره لیمویی، زرد پره گونه سفید، زرد پره گلوسیاه، زرد پره کوهی، زرد پره سر خاکستری،زرد پره رخ زرد،
زرد پره سر زیتونی،زرد پره سرسفید، زرد پره سرآبی، زرد پره راه راه، زرد پره کوچک، زرد پره حنایی، زرد پره سینه زرد، زرد پره سرسیاه، زرد پره سر سرخ، زرد پره تالابی، زرد پره مزرعه
سهره جنگلی، سهره سر سیاه، سهره پیشانی سرخ، سهره دمگاه زرد، سهره سبز، سهره زرد، سهره معمولی، سهره کوهی، سهره سینه سرخ، سهره بال سرخ، سهره صورتی، سهره مغولی، سهره خاکی، سهره گلی، سهره نوک قیچی، سهره دمگاه سفید، سهره نوک بزرگ، سهره سیاه
سهره سرخ برنجی، مونیای هندی
گنجشک خانگی، گنجشک درختی، گنجشک سینه سیاه، گنجشک رودخانه ای، گنجشک تاغی، گنجشک
بلوچی، گنجشک کویری، گنجشک گلو زرد، گنجشک کوهی، گنجشک خاکی، گنجشک برفی
سار صورتی، سار، مینا
پری شاهرخ
بوچانگا
غواص گلو سرخ ، غواص گلو سیاه
کشیم کوچک، کشیم گردن سرخ، کشیم بزرگ، کشیم گوش دار، کشیم گردن سیاه
قوی گنگ، قوی فریادکش، قوی کوچک
غاز پا زرد، غاز پیشانی سفید، غاز پیشانی سفید کوچک، غاز خاکستری، غاز گردن سیاه، غاز گونه سفید، عروس غاز
آنقوت، تنجه
خوتکا غاز هندی ، گیلار، خوتکا کاکلی ( اردک کاکلی) ، اردک ارده ای، خوتکا، اردک کله سبز(سر سبز) ، فیلوش، خوتکا ابرو سفید، اردک نوک پهن، اردک مرمری
اردک تاجدار، اردک سرحنایی، اردک بلوطی، اردک سیاه کاکل، اردک سر سیاه، اردک دم دراز ، اسکوتر سیاه ، اسکوتر بال سفید، اردک گونه سفید(اردک چشم طلایی)
اردک ماهیخوار سفید(مرگوس سفید) ، اردک ماهیخوار کاکلی( مرگوس کاکلی ) ، اردک ماهیخوار (مرگوس بزرگ) ، اردک سر سفید
سیاه خروس
تیهو، کبک دری، کبک، جیرفتی، دراج، کبک چیل، بلدرچین، قرقاول
بلدرچین بوته ای
یلوه آبی، یلوه حنایی، یلوه کوچک، یلوه نوک سبز، یلوه خالدار، طاووسک، چنگر نوک سرخ، چنگر
زنگوله بال، میش مرغ، هوبره
سلیم خرچنگ خوار
صدف خوار
چوب پا، آووست
چاخ لق، چاخ لق هندی
دودوک، گلاریول کوچک، گلاریول بال سیاه، گلاریول بال سرخ ، گلاریول شرقی
خروس کولی، خروس کولی
دم سفید،خروس کولی سینه سیاه، دیدومک، خروس کولی دشتی، سلیم خاکستری، سلیم طلایی خاوری، سلیم طلایی )سلیم طلایی اروپایی(، سلیم کوهی، سلیم سینه بلوطی، سلیم طوقی، سلیم طوقی کوچک، سلیم شنی بزرگ، سلیم شنی کوچک، سلیم
کوچک،تلیله گردن سرخ، تلیله سفید، تلیله کوچک، تلیله بلوطی، تلیله شکم سیاه، تلیله دم سفید، تلیله خاکستری، تلیله بزرگ، تلیله نوک پهن، آبچلیک شکیل،
سنگ گردان،
آبچلیک آواز خوان، آبچلیک نوک سر بالا، پاشلک بنگالی )پاشلک رنگین(، ابیا، پاشلک تک زی، پاشلک دم مویی، پاشلک بزرگ، پاشلک معمولی، پاشلک کوچک، گیلانشاه دم سیاه )گیلانشاه بال سفید(، گیلانشاه حنایی،
گیلانشاه ابرو سفید، گیلانشاه خالدار، گیلانشاه بزرگ،گیلانشاه شرقی، آبچلیک دودی، آبچلیک پا سرخ،
آبچلیک تالابی، آبچلیک پا سبز، آبچلیک تک زی، آبچلیک خالدار، فالاروپ گردن سرخ، فالاروپ بلوطی
کوکر دم دراز، کوکر شکم بلوطی، کوکر شکم سفید، کوکر شکم سیاه، کوکر خالدار، کوکر راه راه، کوکر گندمی
کبوتر جنگلی، کبوتر چاهی، فاخته، فاخته خاوری، قمری ناماکوا، قمری خانگی، یاکریم طوقی، یاکریم، قمری
خاوری، قمری معمولی
کوکوی خالدار، کوکوی تاجدار، کوکوی شرقی، کوکوی معمولی، کوکوی آسیایی
ماهی خورک کوچک، ماهی خورک سینه سفید، ماهی خورک ابلق
کبوتر دریایی مدیترانه، کبوتر دریایی دم پهن، کبوتر دریایی ایرانی، کبوتر دریایی دودی
مرغ طوفان
نوک سرخ دریایی
پلیکان سفید، پلیکان پا خاکستری
بوبی نقابدار
باکلان کوچک، باکلان بزرگ، باکلان گلو سیاه
باکلان مارگردن (مارگردن(
اگرت کوچک، اگرت ساحلی، حواصیل خاکستری، غول حواصیل )حواصیل بزرگ(، حواصیل ارغوانی، اگرت بزرگ، گاوچرانک، حواصیل زرد، حواصیل هندی، حواصیل سبز، حواصیل شب، بوتیمار کوچک، بوتیمار
لک لک سیاه، لک لک گردن کرکی، لک لک سفید
اکراس سیاه، اکراس آفریقایی، کفچه نوک
فلامینگوی بزرگ، فلامینگوی کوچک
عقاب ماهیگیر
هُما، دال، دال سیاه، دال پشت سفید، کرکس مصری، عقاب دریایی دم سفید، عقاب دریایی پالاس، عقاب طلایی،عقاب شاهی،عقاب خالدار بزرگ )عقاب تالابی(، عقاب خالدار کوچک )عقاب جنگلی(،عقاب صحرایی، عقاب دشتی، عقاب مارخور، عقاب پرپا، عقاب دوبرادر، کورکور حنایی، کورکور سیاه، کورکور بال سیاه، سنقر تالابی، سنقر تالابی شرقی، سنقر گندم زار، سنقر خاکستری، سنقر سفید، سارگپه کوهی، سارگپه پرپا، سارگپه پابلند، سارگپه، سارگپه معمولی، سارگپه جنگلی، سارگپه کاکل دار
سارگپه تاجدار)، سارگپه چشم سفید، قرقی، پیغو، طرلان، پیغوی کوچک
دلیجه، دلیجه کوچک، ترمتای سرحنایی، ترمتای پاسرخ، شاهین دودی) ترمتای دودی(، ترمتای، شاهین آمور، لیل، لاچین، شاهین بلوچی، بالابان، بحری، شاهین
اسکوای بزرگ، اسکوای دم پیچ، اسکوای قطبی، اسکوای دم دراز
کاکایی چشم سفید، کاکایی دودی، کاکایی نوک سبز، کاکایی پشت سیاه بزرگ، کاکایی ارمنی، کاکایی خزری، کاکایی پشت سیاه کوچک، کاکایی سیبری، کاکایی بزرگ، کاکایی سر قهوه ای، کاکایی سرسیاه، کاکایی صورتی، کاکایی مدیترانه ای، کاکایی کوچک، کاکایی پا سیاه
پرستوی دریایی نوک کلفت، پرستوی دریایی خزر، پرستوی دریایی رودخانه زی، پرستوی دریایی کاکلی کوچک، پرستوی دریایی کاکلی، پرستوی دریایی بد صدا، پرستوی دریایی معمولی، پرستوی دریایی کوچک، پرستوی دریایی ساندرز، پرستوی دریایی تیره، پرستوی دریایی پشت دودی، پرستوی دریایی دودی، پرستوی دریایی گونه سفید، پرستوی دریایی بال سفید، پرستوی دریایی سیاه، پرستوی دریایی قهوه ای
آب شکاف
طوطی طوق صورتی، شاه طوطی
خانواده جغد انبار، جغد انبار
مرغ حق جنوبی، مرغ حق، شاه بوف، جغد ماهی خوار،
جغد برفی، جغد جنگلی، جغد کوچک، جغد کوچک خالدار، جغد گوش دراز، جغد تالابی
شبگرد معمولی، شبگرد دشتی، شبگرد بلوچی، شبگرد هندی
بادخورک کوهی، بادخورک معمولی، بادخورک دودی، بادخورک کوچک
دارکوب قهوه ای، دارکوب سیاه، دارکوب سبز، دارکوب سبز راه راه، دارکوب خالدار بزرگ، دارکوب سوری )دارکوب باغی(، دارکوب سر سرخ، دارکوب کوچک، دارکوب بال سفید، دارکوب بلوچی
جی جاق، زاغی، زاغ بور، زاغ خالدار، زاغ نوک سرخ، زاغ نوک زرد، کلاغ گردن بور، کلاغ هندی، کلاغ سیاه، کلاغ ابلق، کلاغ شرقی، کلاغ جنگلی، غراب گردن قهوه ای، غراب.
درنای کوچک )درنای طناز((حرام گوشت)؛
درنای سیبری(حرام گوشت)؛
درنای معمولی(حلال گوشت)
چلچله رودخانه ای، چلچله گلو قهوه ای، چلچله کوهی، چلچله بیابانی، پرستو، پرستوی دمگاه صورتی، چلچله دمگاه سفید
سنگ چشم پشت سرخ، سنگ چشم دم سرخ، سنگ چشم تورانی، سنگ چشم پشت بلوطی، سنگ چشم دمگاه حنایی، سنگ چشم خاکستری کوچک، سنگ چشم بزرگ، سنگ چشم بزرگ دشتی، سنگ چشم کله سرخ، سنگ چشم پیشانی سفید
زنبور خور کوچک، زنبور خور گلو خرمایی، زنبور خور معمولی
سبزقبا، سبزقبای هندی
هدهد
1.ابن بابویه، محمد بن علی - فهری زنجانی، احمد، الخصال، ترجمه فهری، ۲ جلد، علمیه اسلامیه - تهران.
ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه ، ترجمه علی اکبر غفاری و محمد جواد بلاغی.
ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال والحرام والقضایا والأحکام، ۲ جلد، آل البیت(علیهم السّلام) .
4.جمعی از پژوهشگران، زیر نظر سید محمد هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم السّلام) .
6.جوادی آملی، عبدالله، مفاتیح الحیاة ، نشر اسراء، چاپ 24، بهار 1391.
7.خامنه ای، سید علی بن جواد حسینی، أجوبة الاستفتاءات فارسی)، دفتر مقام معظم رهبری، در قم، 1424 ق.
8.خراسانی، حسین وحید، توضیح المسائل، مدرسۀ امام باقر(علیه السّلام)، قم، نهم، 1428 ق.
خمینی، سید روح الله موسوی، تحریر الوسیله - ترجمه، علی اسلامی، 4 جلد، دفتر انتشارات اسلامی
خمینی، سید روح الله موسوی، توضیح المسائل
زنجانی، سید موسی شبیری، رساله توضیح المسائل،انتشارات سلسبیل، قم - ایران، اول، ۱۶۳۰ ق. 12. شیرازی، ناصر مکارم، رساله احکام برای جوانان، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب (علیه السّلام) چ۱۵ قم.
13.شیرازی، ناصر مکارم، رساله توضیح المسائل، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب (علیه السّلام). 14. طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، شریف رضی، قم،چاپ چهارم، ۱۳۷۰
الإمامیة، ۸ جلد، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه
عاملی، شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، کتابفروشی داوری، قم، اول، 1410
لنکرانی، محمد فاضل موحدی، رساله توضیح المسائل، قم، چاپ 14۲۹ ،۱۱۶ ق.
18 مجله فقه اهل بیت (علیهم السّلام) (فارسی)، 56 جلد، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السّلام) ، قم.