فقه و زندگی 4 احکام پرستاری

مشخصات کتاب

سرشناسه : استشاره، فاطمه، - ۱۳۴۵

عنوان و نام پدیدآور : احکام پرستاری/ فاطمه استشاره [برای] ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر

مشخصات نشر : قم: سازمان تبلیغات اسلامی، پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، انتشارات نور السجاد، ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری : ص ۱۸۰

فروست : (... فقه و زندگی‌۴)

شابک : 964-7163-02-9۳۵۰۰ریال

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۸۰ - ۱۷۹؛ همچنین به‌صورت زیرنویس

موضوع : پرستاری (فقه)

موضوع : پرستاری -- جنبه‌های مذهبی -- اسلام

موضوع : پرستاری -- فتواها

موضوع : فتواهای شیعه -- قرن ۱۴

شناسه افزوده : ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر

شناسه افزوده : سازمان تبلیغات اسلامی، پژوهشکده باقرالعلوم(ع)، انتشارات نور السجاد

رده بندی کنگره : BP۱۹۸/۶ /پ۴‌الف۵ ۱۳۷۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۷۲

شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۹-۵۵۸۳

به سفارش استاد امر به معروف و نهی از منکر پژوهشکده امربه معروف و نهی از منکر

اشاره

فهرست

سخن پژوهشکده ...............................................9

مقدمه ............................................................13

فصل اوّل: کلیات پرستاری

ارزش پرستاری ...............................................17

پرستاری در اسلام .........................................18

فصل دوّم: اخلاق پرستاری

اخلاق پرستاری ...............................................21

رعایت اخلاق در برخورد پرستار با بیمار ..................22

فصل سوّم: احکام پرستاری

احکام پرستاری ...............................................25

بخش اوّل: احکام عبادت ...................................27

نماز .............................................................27

وضو ............................................................28

وضوی جبیره‌ای ..............................................30

احکام پرستاری ...............................................30

مقدار جراحت و حکم آن ....................................31

خلاصه احکام وضوی جبیره‌ای .............................33

موارد تیمم ......................................................35

نحوه تیمم ......................................................36

وقت نماز .......................................................36

نماز بیماران ..................................................38

نماز نشسته (چه وقت نماز را نشسته بخوانیم) ...39

چگونگی نماز نشسته ...................................40

چه وقت نماز را خوابیده بخوانیم .......................41

چگونگی نماز خوابیده ...................................41

بیدارکردن بیمار برای نماز ................................42

سخنی با پرستاران ........................................43

نماز با بدن یا لباس نجس ...............................44

بخش دوّم: طهارت .......................................47

خون..........................................................47

انتقال خون و خرید و فروش آن .........................48

عضو جداشده ...............................................49

میت یا انسان مرده ..........................................49

احکام محتضر ....................................................50

راه ثابت‌شدن نجاست .....................................52

خوردن و آشامیدن چیز حرام یا نجس برای معالجه ...55

تطهیر اشیای نجس .......................................56

روزه .............................................................56

تزریق برای روزه‌دار .........................................60

خمس .........................................................60

بخش سوّم: احکام اجتماعی ............................63

امر به معروف و نهی از منکر ..............................63

احکام نگاه و لمس ..........................................65

احکام تماس ....................................................70

احکام پوشش ................................................72

لباس پرستارها ..............................................73

جوراب ..........................................................75

احکام زینت و آرایش ..........................................75

احکام روابط زن و مرد .......................................76

بخش چهارم: مسایل مالی ...........................79

مالی (احکام مالی) .......................................79

بیت‌المال ......................................................79

ضمان ..........................................................80

هدیه‌گرفتن .................................................82

اشیاء پیدا شده ............................................82

منابع .......................................................83

سخن پژوهشکده

از دیدگاه اسلام، همان‌گونه که دین راهنمای اندیشه و اخلاق و عبادت‌ها است، راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید، توزیع، مصرف، مدیریت و اقتصاد هم محسوب می‌شود. شناخت مکاسب، متاجر، صنایع و مشاغل حلال و حرام، ضرورت زندگی اسلامی است. طرح پژوهشی-فرهنگی »فقه و زندگی« با این عقیده شکل گرفت که اسلام پاسخگوی نیازهای بشر در همه عرصه‌های زندگی است.

مشاغل مختلف صدها حکم واجب و مستحب و شرائط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر می‌گذارد. همچنین صدها حرام و مکروه دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و اسلامی را آلوده می‌سازد و ابهام آن دلهره و تردید می‌آفریند. آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دست‌اندرکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان به آن مشاغل «نیاز

قطعی» و برای اهل مطالعه، دانش اجتماعی-دینی، مفید و روشنگر است.

با توجّه به این حقیقت، مسؤلان ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر -که سیمای نورانی فقیهی بیدار و دلسوز و شجاع، همچون حضرت آیةاللَّه جنّتی »دام‌ظلّه العالی« در صدر آن می‌درخشد- این نیاز را احساس کردند که اگر اصناف و اقشار اجتماعی با حلال و حرام‌های الهی و واجب و مستحب آشنا باشند معروف‌های بسیاری تحقّق خواهد یافت و آمار منکرات اجتماعی کاهش چشمگیری خواهد داشت. این مهمّ، تلاش برای تدوین احکام صنفی و آموزش مستقیم و غیرمستقیم را جدّی‌تر ساخت. تدوین متون آموزشی و توجیهی برای اصناف و نیازهایی است که جای خالی آن در این میدان به‌خوبی احساس گردید و برای تحقّق این هدف از برخی فضلای محترم حوزه علمیّه قم استمداد شد و کار تهیّه متون موردنیاز برای اصناف مختلف تولیدی توزیعی، خدماتی و صنعتی آغاز گردید. این افتخار نصیب پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر شد و با نظارت علمی چندتن از محقّقان و نویسندگان ازجمله حجةالاسلام محمود مهدی‌پور و حجةالاسلام محمد حسین فلاح‌زاده به توفیق الهی سامان یافت. مجموعه حاضر نقطه پیوند »فقه« و »زندگی« است؛ که چگونگی تأمین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون می‌آموزد و فقه را از تئوری به عمل و دین نظری را به صحنه عمل و تجربه اجتماعی نزدیک می‌سازد.

از آنجا که بسیاری از مشکلات اجتماعی، ناشی از ندانستن احکام الهی و عمل‌نکردن به قوانین فقهی است، اگر دولت ملّت، مسئولان و

مردم در روابط خویش دستورهای زندگی‌بخش الهی را بشناسند و عمل کنند زندگی هر روز شیرین و شیرین‌تر می‌شود و بی‌اعتمادی‌ها و بدبینی‌ها و ستم‌های اجتماعی رخت‌برمی‌بندد و زمینه برای رشد معنوی و اخلاقی و سعادت جاودانی فراهم می‌گردد.

شناخت دقیق قوانین الهی از قرآن و سنت، شناخت عمیق واقعیت اجتماعی و روش‌های تولید و توزیع و مصرف و ارائه خدمات و کالاها و گسترش صداقت در روابط مردم، زمینه »عدالت اجتماعی« را فراهم می‌کند.

نویسندگان همکار در این پژوهش هدفی جز شناخت وظیفه الهی و دینی هر صنف و ابلاغ احکام به صاحبان مشاغل گوناگون نداشته و در این زمینه از قرآن و سنت و فقه اهل‌بیت‌علیهم‌السلام و اخلاق اسلامی و اصول مسلّم عقلی بهره گرفته‌اند. امید است با دریافت رهنمودهای دانشوران رشته‌های گوناگون و فقهای بزرگوار و صاحبان مشاغل، این مجموعه کامل و کامل‌تر شود و زمینه اجرای قوانین اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی فراهم آید.

در پایان از تمام مسئولان و دست‌اندرکاران، به‌ویژه دبیر »ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر«، جناب حجةالاسلام و المسلمین حاج سید احمد زرگر و تشکل‌های مردمی ستاد، که ما را در شناخت موضوعات و مصادیق احکام یاری کردند، تشکر نموده و از همه صاحب‌نظران دلسوز و محققان و دست‌اندرکاران امور اصناف و برادران و خواهران مؤمن و متعهد در واحدهای صنفی تقاضا می‌شود دیدگاه‌های علمی، تجربی خویش را در جهت تکمیل و اصلاح این مجموعه به آدرس: قم، بلوار سمیه، کوچه12، پلاک355،

ص-پ:37156-87878 شماره تماس 02537733933-02537734230 ارسال دارند و ما را در ارائه خدمات فرهنگی بیشتر و بهتر یاری کنند.

واللَّه ولی التوفیق

قم - پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

مقدمه

اشاره

با نگاهی گذرا به تاریخ بشریت می‌توان دریافت که صفحات تاریخ از جنایات بی‌شمار انسان‌ها به یکدیگر سیاه گشته است. امّا خوشبختانه در برابر اینها کم نیستند، افرادی که به کمک دیگران شتافته‌اند و برای حفظ حیات همنوعانشان از جان خویش مایه گذاشته‌اند. خدمت به همنوع در سخنان پیشوایان ما به‌عنوان بهترین عبادت و ارزش شمرده شده است.

از امام جعفر صادق‌علیه‌السلام روایت شده است که خداوند عزّوجلّ فرموده‌اند:

«مخلوقات روزی‌خواران من هستند؛ محبوبترین‌شان کسی است که با مردم مهربانتر، و در برآوردن نیازهای آنان کوشاتر باشد.»⁽¹⁾

پرستاری نیز نوعی خدمت به همنوع و بشریت است. چنانچه پرستاران گرامی و زحمت‌کش، فرهنگ، اخلاق و احکام آن را بیاموزند، علاوه بر خدمت به خلق و نشاط روحی، که از بهبودیافتن بیمار، به انسان

متعهد دست می‌دهد، رضایت خالق را نیز دربردارد و خداوند خود ضامن و پاداش‌دهنده به این خدمت‌ها و نوع‌دوستی‌هاست.

در حدیثی دیگر، امام صادق‌علیه‌السلام می‌فرماید:

«هیچ مسلمانی حاجت مسلمان دیگر را برطرف نمی‌کند، مگر آنکه خداوند تبارک و تعالی به او خطاب نماید که: پاداش تو، به عهده من است و کمتر از بهشت برایت نمی‌پسندم.»⁽¹⁾

پرستاری از بیمار، یکی از قوانین بین‌المللی است. در آیین نجات‌بخش اسلام نیز به پرستاری از بیماران حتّی اسیران بیمار و مجروح توصیه و سفارش شده است. تاریخ، پرستاری شخصیت‌های چون نبی‌اکرم‌صلی الله وعلیه وآله را یادآوری نموده و ارزش و اهمیت پرستاری را از دیدگاه این رهبر الهی و اولاد طاهرینش بازگو می‌نماید، که از جایگاه بلند و رفیعی برخوردار است و همواره بشریت در سیره عملی و گفتار و عملکرد خاندان عصمت و طهارت شاهد ارج‌نهادن به امر شریف پرستاری و پرستاران شفیق و دلسوز می‌باشد.

در کتب روایی و تاریخی نمونه‌هایی از زندگانی آن بزرگواران مبنی بر توجه و تقدیر از مقام پرستاران آورده شده: پیامبر گرامی اسلام در جنگ‌ها با پرداخت غنیمت و نیز دلجویی از پرستاران تقدیر می‌کرد.

از ابن‌عباس نقل شده است که پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله زنان پرستار را به جنگ می‌بردند، تا مجروحان را مداوا کنند و از غنیمت به آنان عطا می‌نمود.⁽²⁾

همچنین رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی، امام خمینی‌قدس سره در جمع پرستاران چنین فرمودند:

«این شغل پرستاری از شغل‌های شریفی است که، اگر توام با وظایف شرعی و انسانی انجام پذیرد، در شمار عبادت‌های درجه اول محسوب می‌شود.» ⁽¹⁾

با توجه به اهمیت پرستاری، و لزوم آموختن فرهنگ و اخلاق و مخصوصاً احکام پرستاری، بر آن شدیم تا در نوشته حاضر چکیده‌ای از احکام مورد نیاز پرستاران گرامی را جمع‌آوری نمائیم تا گامی بسوی گسترش فرهنگ اصیل و ناب اسلام و کمک به این قشر خدمتگزار برداشته باشیم، إن‌شاءاللَّه.

چند نکته:

ج = جلد، ص = صفحه، م = مسأله، س = سؤال.

در پایان خدای را بر این توفیق سپاس می‌گوییم و از پرستاران عزیزی که سابقه کار در محیط بیمارستان و اماکن درمانی داشته‌اند و با رهنمودهای خود راهنمایمان بودند تشکر کرده و از نظرات و پیشنهادهای سازنده شما عزیزان نیز، استقبال می‌کنیم.

والسلام

فاطمه استشاره

فصل اوّل: کلیات پرستاری

ارزش پرستاری

در میان مشاغل مختلف، برخی از شغل‌ها دارای ویژگی‌های اخلاقی و انسانی است زیرا علاوه بر اینکه با امور روزمره افراد جامعه سروکار دارد، تأثیر بسزایی در سلامت و تربیت جامعه نیز ایفا می‌کند. ازجمله این مشاغل می‌توان پزشکی، معلّمی و پرستاری را نام برد.

پرستاری از شریف‌ترین شغل‌هاست زیرا خدمتی بزرگ به افراد همنوع و بیمار در حساسترین لحظات زندگی است که افراد نیاز بیشتری به کمک دارند.

پرستاری در دیدگاه رهبران الهی از جایگاه رفیع و پرارزشی برخوردار است، پیامبر بزرگواراسلام‌صلی الله وعلیه وآله فرمود:

«مَنْ قامَ عَلی مَریضٍ یَوْماً و لَیْلَةً بَعَثَهُ اللَّهُ مَعَ ابراهیمَ الخلیل‌علیه‌السلام فَجازَ عَلَی الصّراطِ کَالْبَرقِ الّلامِعِ، وَ مَنْ سَعی

لِمریضٍ فی حاجَةِ فَقَضاها خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوْمِ وَلَدَتْهُ اُمُّهُ.⁽¹⁾

کسی که یک شبانه‌روز پرستاری بیماری را به عهده بگیرد، خداوند او را با ابراهیم خلیل‌علیه‌السلام محشور می‌کند، و مانند درخشش برقی از صراط عبور می‌کند، و کسی که برای برطرف‌کردن نیازهای مریض تلاش کند و نیاز او را برآورده کند، همانند روزی که از مادر متولد شده است از گناهانش پاک می‌گردد.»

این سخن نورانی حضرت، در روزهای آخر عمر شریفشان ایراد شده که خود نشانه اهمیت مطلب است چراکه انسان در روزهای آخر عمر مهمترین سخنان و وصیت‌های خویش را به‌زبان می‌آورد.

پرستاری در اسلام

دین مبین اسلام با دستورات کاملی، که حیات‌بخش و راهگشای مسلمانان می‌باشد، در هر زمینه‌ای، چه جزئی و چه کلّی برنامه‌ای دارد که خط سیر افراد بشر را روشن کرده است.

در زندگی بزرگان و رهبران الهی، که اُسوه ما در زندگی هستند، دستورات و فرامینی در سیره عملی آنها می‌بینیم که با دقت در آنها می‌توان نظر دین را در امر پرستاری به‌دست آورد.

حضرت علی‌علیه‌السلام در بستر بیماری بودند و پیامبر گرامی‌اسلام‌صلی الله وعلیه وآله شب را تاصبح بر بالین او می‌نشستند و از او پرستاری می‌کردند.

این مطلب را علامه مجلسی از حضرت علی‌علیه‌السلام نقل کرده است که:

«شبی، تب وجودم را فراگرفت و خواب را از من ربود بدین‌جهت رسول‌خداصلی الله وعلیه وآله تا صبح بیدار بود و شب را بین من و نماز تقسیم می‌کرد. پس از نماز نزد من می‌آمد و جویای حال من می‌شد و با نگاه‌کردن به من از وضعیت بیماری‌ام اطلاع می‌یافت، و شیوه پیامبرصلی الله وعلیه وآله تا طلوع صبح این‌چنین بود. پس از آن حضرت با اصحاب نمازگزاردند و در حق من دعا کردند که: خدایا! علی را شفا بده و سلامتی‌بخش که به‌خاطر بیماری‌اش تا صبح نخوابیده‌ام.»⁽¹⁾

و یا زمانی که وجود مقدّس رسول‌اللَّه‌صلی الله وعلیه وآله بیمار بود جبرئیل و علی‌علیه‌السلام به پرستاری از ایشان پرداختند. از علی بن ابی‌طالب‌علیه‌السلام نقل شده است:

«بر پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله وارد شدم. حضرت بیمار بود و سرش در دامن مردی زیبا بود، زیباترین انسانی که دیده بودم، پیامبرصلی الله وعلیه وآله در خواب بود. به‌هنگام ورود، آن مرد گفت: نزد پسرعمویت بیا که تو از من به او سزاوارتری، پس نزدیک آن‌دو آمدم. آن مرد ایستاد و من به‌جای او نشستم و سر پیامبرصلی الله وعلیه وآله را همان‌گونه که در دامان آن مرد بود به دامن گرفتم، چند لحظه درنگ کردم، آن‌گاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله بیدار شد و به من فرمود: مردی که سر من به دامان او بود کجاست؟

(در جواب گفتم: من را بجای خود گذاشت و...)

پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آیا می‌دانی که بود؟ گفتم: پدر و مادرم فدایت! چه کسی بود؟ آنگاه پیامبرصلی الله وعلیه وآله فرمود: آن مرد جبرئیل بود که با من سخن

می‌گفت: تا این که درد من آرام گرفت و در حالی که سرم در دامن او بود به خواب فرورفتم.»⁽¹⁾

همچنین، در تاریخ به پرستاری حضرت زهراعلیهاالسلام اشاره شده است. ⁽²⁾

فصل دوّم : اخلاق پرستاری

اخلاق پرستاری

پرستاران با بیماری مواجه هستند که بدون شک، روح حساس و رنجیده‌ای دارد و تجربه تلخ بیماری، ضعف جسمانی، کسالت و بی‌حوصلگی، ترس از حوادث آینده و همچنین ناتوانی از انجام کار و فعالیّت و نگرانی از تأمین هزینه‌های درمانی و مخارج زندگی و... همگی در افزایش آلام روحی و روانی وی مؤثر است.

پرستار آگاه و متعهد، با حسن‌خلق و رابطه حمایتی و عاطفی که با بیمار برقرار می‌کند در سلامت و بهبودی بیمار نقش بسزائی دارد. تأثیر رفتار و عملکرد مثبت یک پرستار در بازگرداندن سلامت یک بیمار کمتر از دارویی که او مصرف می‌کند نیست. بر این مبنا، پرستار از مهمترین کارهایش شناخت شیوه‌های برخورد، و کیفیت رابطه با بیمار و در نهایت، پایبندی به اصول و موازین صحیح و سازنده در ارتباط با بیمار می‌باشد؛ که روح پرستاری و ارزش والای آن نیز در همین امور نهفته است.

رعایت اخلاق در برخورد پرستار با بیمار

بیمار که از وضع جسمی و روحی نامطلوبی برخوردار است، در محیطی نامأنوس، همدم و همراهی بجز پرستار و بهیار ندارد. وی در این ضعف و بیماری علاوه بر کارهای درمانی، نیازمند حمایت عاطفی می‌باشد که این مهمّ را پرستاران می‌توانند برآورده نمایند.

بیمار اگر با حُسن‌خلق و برخورد صحیح و اسلامی پرستار مواجه شود، به وی اعتماد نموده و او را دلسوز و حامی خود می‌داند. این اعتماد و امنیت روحی در تسریع بهبودی او نقش مؤثری دارد. برعکس، اگر این امنیت روحی و اعتماد برای بیمار حاصل نشود، چه‌بسا کارهای درمانی هم بی‌نتیجه مانده و بیمار نتواند سلامتی خود را بازیابد.

در مکارم اخلاق اسلامی آمده است که از بهترین صفات انسان آن است که با مردم سخت نگیرد و با خوی نرم با آنها برخورد کند؛ یعنی رفق و مدارا داشته باشد.

پیامبراکرم‌صلی الله وعلیه وآله در این زمینه می‌فرماید:

«مُداراةُ النّاس نِصْفُ الایمان، و الرّفْقُ بِهِمْ نِصْفُ العَیش. ⁽¹⁾

سخت‌نگرفتن بر مردم، نیمی از ایمان است و مسالمت و نرمخویی با آنان، نیمی از زندگی آسوده است.»

نرمخویی و مدارای با بیمار زمانی که با کج‌خلقی‌ها و بی‌حوصلگی‌های وی مواجه می‌شود، ضرورت کار یک پرستار است و این خوی نیکو و رفق و مدارای او، زیبائی کار پرستار را دوچندان می‌کند.

در دین اسلام از یک‌سو به مدارا با بیمار تأکید شده، و ازسوی دیگر، به خشم‌آوردن، دلتنگ‌کردن و آشفته‌کردن بیمار نکوهش شده است.

امام صادق‌علیه‌السلام فرموده‌اند:

«ثَلاثَهٌ دَعْوَتُهُمْ مُسْتَجابَةٌ... والْمَریض فَلا تَغَیَّظُوهُ وَ لا تُضْجِرُوهُ.⁽¹⁾

دعای سه‌کس مستجاب است، یکی از آن سه‌تن بیمار است، پس او را به خشم نیاورید و آشفته نسازید.»

فصل سوّم: احکام پرستاری

احکام پرستاری

اشاره

از نظر شرع مقدس اسلام، یادگیری مسایلی که غالباً به آن نیاز باشد، واجب است.⁽¹⁾

در این زمینه به ذکر چند نکته می‌پردازیم:

الف - ضرورت آموختن احکام دینی، که وظیفه انسان‌ها را در تمام اعمال و رفتار فردی و اجتماعی مشخص می‌کند، بر کسی پوشیده نیست. لازم است هر فرد مسلمان اعمال خود را با این دستورات عملی و الهی منطبق کند.

بنابراین شایسته است انسان در جهت آموختن احکام شرعی خویش کوشش نماید و وظایف خود را خوب فراگیرد.

ب - احکام در یک تقسیم‌بندی کلی به دو قسمت تقسیم می‌شود:

در این بخش، سعی شده که فقط به احکام ویژه پرستاران و بیماران پرداخته شود.

بخش اوّل: احکام عبادت

نماز

نماز، ستون دین است که پیوسته روح انسان را با خدا و صفات نیکوی الهی ارتباط می‌دهد.

در این دنیای پرهیاهو و پر از مشغله و ناراحتی‌های اعصاب و روان، تنها، ارتباط و نزدیک‌شدن روح به خالق است که او را آرام می‌کند؛ «اَلا بِذِکْرِاللَّهِ تَطْمَئنُّ القُلُوب» ⁽¹⁾نماز، دارای آثار مهم تربیتی، اخلاقی، اجتماعی و روانی می‌باشد. امروزه بسیاری از روانشناسان و پزشکان دریافته‌اند که دعا و نماز، و داشتن یک ایمان محکم، نگرانی، تشویش، یأس و ترس را، که علت بسیاری از بیماری‌هاست، برطرف می‌سازد.

«اِنَّ الصَّلوةَ تَنْهی عَنِ الفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَر»؛⁽²⁾به‌راستی که نماز، آدمی را از بدی و زشتی بازمی‌دارد.

در جامعه‌ای که مفاسد فراوان، و زمینه سقوط در گرداب هولناک گناهان فراهم باشد، یکی از عوامل مهم بازدارنده روح انسان از فرورفتن در این ورطه هولناک، نماز است؛ البته نمازی که معراج مؤمن باشد.

وضو

طهارت اسلامی، تنها نظافت ظاهری بدن و لباس از آلودگی‌ها نیست. وضو، که بخشی از طهارت اسلامی است، مایه نشاط جسم و روح است.

غسل، گذشته از دو اثر فوق منافع جسمانی دیگری نیز دربردارد. بنابراین، اسلام برای اینکه مسلمانان همیشه نظیف و پاکیزه باشند، طهارت و نظافت را مقدمه نماز و برخی اعمال عبادی دیگر قرار داده است، و آن را عبادت محسوب می‌کند.

هنگام وضو، لازم است به چند نکته توجه شود:

سؤال: در بیمارستان خصوصی، که خوشبختانه محیطی زنانه است و پرسنل مرد و خدمه آن هم اغلب در مواقع خاص وارد می‌شوند. بعضی وقت‌ها جوراب درمی‌آوریم، آستین‌ها را بالا می‌زنیم که وضو بگیریم و یا مقنعه درمی‌آوریم که ناگهان مردی وارد می‌شود. با توجه به زنانه‌بودن محیط، آیا عمل این پرستار خواهر جزء گناهان عمدی است و وی گناهکار است؟ یا چیزی بر او نیست؟

جواب: اگر بعد از ورود نامحرم فوراً خود را بپوشاند گناهی مرتکب نشده‌اند.⁽¹⁾

پرستار می‌تواند در عبادت بیماران شریک و سهیم باشد، به‌عنوان مثال؛

در وضو، غسل و تیمم، لازم است شرایط عمومی آنها، مانند، پاک‌بودن و ترتیب رعایت شود.

ازجمله مسایلی که پرستاران عزیز با آن مواجه هستند و لازم است احکام آن را بدانند، وضوی جبیره‌ای است. که در اینجا به توضیح آن می‌پردازیم.

وضوی جبیره‌ای

از آنجا که بیمار هنگام بستری‌شدن در بیمارستان، در وضعیتی است که یا آگاهی کامل نسبت به وضوی جبیره‌ای ندارد، و یا ممکن است توانایی انجام وضوی جبیره‌ای را نداشته باشد، در نتیجه نیازمندِ کمک پرستار است. بنابراین، شایسته است پرستاران عزیز، احکام را آموخته و در مواقع لزوم به بیماران تعلیم دهند تا بیمار نمازش فوت نشود.

تعریف جبیره: چیزی که با آن زخم و شکستگی را می‌بندند (باند و گچ و...) و دارویی که روی زخم و مانند آن می‌گذارند، »جبیره« نامیده می‌شود. ⁽¹⁾

احکام پرستاری

پارچه را مسح کند. در صورتی که روی زخم بسته است، اگر بازکردن و دست تر کشیدن بر زخم ممکن باشد، اطرافش را بشوید و دست تر روی زخم بکشد.

مقدار جراحت و حکم آن

جواب: آنژیوکت در فرض سؤال در حکم جبیره است و باید وضو و غسل جبیره انجام دهد.⁽⁴⁾

خلاصه احکام وضوی جبیره‌ای

خلاصه احکام وضوی جبیره‌ای ⁽²⁾

الف - جبیره در محل شستن است:

ب - جبیره در محل مسح است:

نکات قابل‌توجه:

محترم چیزی را که تیمم بر آن صحیح است، در محل مناسب و قابل‌دسترس بیماران قرار دهند.

موارد تیمم

در چند مورد به‌جای وضو و غسل باید تیمم کرد؛ برخی از موارد آن عبارتند از:

الف - اینکه بترسد به‌واسطه استعمال آب، ضرر جانی به او برسد، مریض شود، بیماریش طول بکشد، شدت پیدا کند، یا به سختی معالجه شود. ⁽¹⁾

ب - اینکه عضو وضو نجس باشد و پاک‌کردن آن ممکن نباشد. ⁽²⁾

ج - هرگاه وقت به قدری کم باشد که اگر وضو یا غسل کند، تمام یا مقداری از نماز را باید بعد از وقت بخواند. ⁽³⁾

نحوۀ تیمم

شخص بیمار اگر خودش نتواند تیمم کند، باید از دیگران؛ مثلاً پرستاران در انجام تیمم کمک بگیرد.

سؤال: شخصی که یک چشم او عمل شده و دکتر سفارش نموده که آب برای چشم ضرر دارد و از تیمّم هم، برای اینکه گردوخاک به چشم او نرود، خودداری کند، بدون وضو و تیمم، نماز چه صورت دارد؟

جواب: باید بر روی زمین یا سنگی که غبار ندارد تیمّم کند و نماز بدون وضو و تیمم قضاء دارد. ⁽³⁾

اگر پرستار میتی را مس کرده و غسل مس میت بر او واجب شده باشد، برای اقامه نماز باید غسل کند، و اگر امکانات غسل برایش مهیا نباشد وظیفه او تیمم بدل از غسل است.⁽⁴⁾

وقت نماز

اهمیّت نماز و ضرورت بجای‌آوردن آن در وقت آن بر هیچ فرد مسلمانی پوشیده نیست و همه باید مراقب باشند تا نماز در وقت آن و

بلکه در اوّل‌وقت بجای‌آورند لذا تذکر نکاتی چند ضروری به‌نظر می‌رسد.

سؤال: به‌جهت تراکم کاری و وجود بیماران بسیار و یا اورژانسی در بخش، بعضی مواقع ما فرصت نمازخواندن پیدا نمی‌کینم، مخصوصاً برای ما خانم‌ها که حتماً باید مانتو عوض کنیم یا در محلی تدارک نماز ببینیم که نامحرم نباشد. از طرفی هم بسیار اتفاق افتاده که پرسنل برای نماز رفته‌اند و به‌خاطر کمبود نیرو بیمار تلف شده است. با توجه به این محدودیت‌ها آیا نمازهای قضاءشده ما حکم عمدی پیدا می‌کند؟

جواب: تأخیر نماز تا بعد از وقت جایز نیست، و به هر نحو که می‌توان باید نماز را در وقت بخواند. ⁽¹⁾

سؤال: با توجه به سؤال بالا، اگر پرسنل برای نماز رفتند و براثر کمبود نیرو بیماری تلف شد، آیا پرستار مزبور مقصر است یا خیر؟

جواب: بر هر شخصی که می‌تواند مریض را از مرگ نجات دهد واجب است او را نجات دهد و اگر کوتاهی در حفظ او کند معصیت کرده است و نجات نفس محترمه از نماز در وقت مهم‌تر است.⁽¹⁾

سؤال: بعضی عمل‌های اورژانسی و یا جراحی 6 الی 7ساعت طول می‌کشد، بدین‌صورت که قبل از وقت نماز وارد اطاق عمل شده و بعد از اتمام وقت نماز، خارج می‌شویم، حکم نمازها در صورتی که نمی‌توانیم اطاق عمل را ترک کنیم چیست؟

جواب: در اطاق عمل باید به هرنحو می‌توانند نماز را بخوانند، و در صورت امکان، شیفت را عوض کنند و نماز را به‌صورت معمول و غیراضطراری بخوانند. ⁽²⁾

نماز بیماران

گاهی بیمار ازجهت جسمی و روحی در وضعیت مناسبی نیست و ازطرفی هم مقید است که نمازش را بجا آورد، ولی نمی‌تواند؛ و یا آگاهی لازم از چگونگی نماز در این‌گونه مواقع را ندارد؛ (زیرا تا زمانی که انسان

زنده است نماز از او برداشته نمی‌شود) و یا اینکه طریقه نماز نشسته و یا خوابیده خواندن را نمی‌داند و همچنین نماز با لباس و عضو نجس را. در این‌جا وظیفه پرستار این است که همان‌طور که به بیمار می‌گوید که آب‌خوردن برایش ضرر دارد یا راه‌رفتن برای وی مضر است، این مطلب را هم می‌تواند تذکر دهد که چون شما ضعف جسمی دارید و نمی‌توانید بایستید، نمازتان را باید نشسته، یا روی همین تخت و یا حتی خوابیده بجا آورید، و در صورت بلدنبودن، طریقه نماز نشسته یا خوابیده، چگونگی آن را به بیمار آموزش دهد.

نماز نشسته (چه وقت نماز را نشسته بخوانیم)

امّا اگر به هیچ‌نحو، حتی مثل حال رکوع هم نتواند بایستد، باید نماز را نشسته بخواند.⁽¹⁾

تذکر: نمازگزار تا هر مقداری که قدرت دارد، باید نماز را ایستاده بخواند.⁽³⁾

چگونگی نماز نشسته

به‌مقداری که می‌تواند خم شود و مُهر یا چیز دیگری، که سجده بر آن صحیح است، را روی چیز بلندی گذاشته و طوری پیشانی را بر آن بگذارد که بگویند سجده کرده است؛ ولی باید کف دست و زانوها و انگشتان پا را به‌طور معمول بر زمین بگذارد. ⁽⁶⁾

چه وقت نماز را خوابیده بخوانیم

چگونگی نماز خوابیده

اشاره

اگر این را نیز نمی‌تواند به‌وسیله باز و بسته‌کردن چشم‌ها رکوع و سجود کند.⁽¹⁾

استفتاء

جواب: طوری بخوابند که پاهایشان روبه قبله باشد.

{P . به نقل از کتاب احکام جانبازان و بیماران، ص169. P}

جواب: اگر نمی‌تواند روبه قبله کند (ولو صورت)، به همان نحو نماز بخواند کافی است.⁽³⁾

بیدارکردن بیمار برای نماز

بیدارکردن هم‌اتاقی واجب نیست ولی در صورتی که موجب سهل‌انگاری و استخفاف به امر نماز باشد، باید آنها را بیدار نمود. ⁽⁴⁾

سخنی با پرستاران

پرستاران به اقتضای حرفه و شغلشان با بیماران متعدد و متفاوت برخورد دارند که دارای شرایط یکسانی نبوده و تنها وجه مشترک آنها بیماری و مریضی است.

شاغلین در بیمارستان خوب می‌دانند، بیماران در واقع میهمانانی هستند که مدتی برای کاهش درد و بیماری نزد آنان می‌باشند؛ بنابراین، به‌عنوان میزبان، دانستن چند نکته ضروری است:

پرستاران به‌عنوان میزبانان مهربان و دلسوز علاوه بر رسیدگی غذایی و دارویی به جسم بیمار، لازم است به غذای روح آنها نیز توجه داشته باشند.

در بسیاری از مواقع این آگاهی‌دادن شما به بیماران می‌تواند نقش مؤثری داشته باشد. زیرا عبادات از مهمترین مسائل اساسی زندگی است و در همه‌جا مقدم هستند؛ در خانه، محل کار، تفریح و حتی در ایام بیماری.

نماز با بدن یا لباس نجس

اشاره

یکی از شرایط لباس نمازگزار، پاک بودن است.

با همان بدن و لباس نجس نماز خوانده، نمازش باطل است.

استفتاء

سؤال: اگر بعد از نماز متوجه شود که لباس یا بدنش نجس بوده، آیا نمازش صحیح است؟

جواب: صحیح است. ⁽¹⁾

سؤال: شخصی که نماز خوابیده می‌خواند، در صورتی که ملافه زیر پایش نجس باشد، آیا برای نماز اشکال دارد یا خیر؟

جواب: مانعی ندارد.

البته اگر این ملافه برای پوشش و حکم ساتر عورت داشته باشد باید پاک باشد.⁽²⁾بنابراین در صورتی که بیمار به علت کمبود ملافه پاک مجبور شد از ملافه ناپاک استفاده کند این ملافه نجس نباید به‌عنوان پوشش بدن استفاده شود.

مواردی که می‌توان با بدن یا لباس نجس نماز خواند عبارتند از:

بنابراین اگر خونِ بریدگی و زخمی که به‌زودی خوب می‌شود و شستن آن آسان است، در بدن یا لباس نمازگزار باشد، باید خون را برطرف نماید، یا لباس را برای نماز عوض کند وگرنه نماز او باطل است. ⁽⁴⁾

بخش دوّم: طهارت

اشاره

از امتیازات دین اسلام، اهمیت فوق‌العاده‌ای است که برای طهارت و نظافت قایل شده؛ تا آنجا که نظافت را مبنای دین قرار داده؛ (بُنِیَ الدّینُ عَلَی النِّظافَة⁽¹⁾و طهارت را نصف ایمان معرفی کرده است (اَلطُهُورُ نِصْفُ الأیمان)⁽²⁾

با پیشرفت بشر در علوم، بهداشت، کشف میکروب و تهیه دستگاه‌های آزمایشگاهی، اهمیت نظافت و طهارتی که اسلام بیان کرده و ارتباط آن با سلامت انسان به‌خوبی آشکار می‌شود.

خون

سؤال: اگر ظرفی که محتوی آب کمتر از کر باشد و با خون یا فراورده‌های خونی نجس شده باشد، بجوشد، آیا بخار آن پاک است؟ و آیا فراورده‌های خونی مانند پلاسما و سِرم نجس است؟ اگر با همین شرایط به‌جای خون ادرار باشد، آیا بخار آن پاک است یا نه؟

جواب: بخار پاک است؛ ولی سِرمی که از فراورده‌های خون است، نجس است مگر در صورتی که صدق خون بر آن نشود. ⁽³⁾

سؤال: اگر از فراورده‌های خونی، مثل (پلاسما و...) روی بدن یا لباس بریزد حکم آن چیست؟

جواب: نجس است، مگر در صورتی که صدق خون بر آن نشود. ⁽⁴⁾

انتقال خون و خرید و فروش آن

عضو جداشده

میت یا انسان مرده

یکی دیگر از اقسام نجاسات مردار یا انسان مرده است. از آنجا که پرستاران گرامی در بیمارستان با جسد سروکار دارند برخی از احکام جسدِ انسان ذکر می‌شود:

توجه: اگر هنگام معاینه، رسیدگی یا حمل بیمار، متوجه شد که روح از بدن وی خارج شده و بدن نیز سرد شده است، در صورت تماس پوستی مستقیم (مثلاً بدون دستکش) با میت سرد شده، غسل مسّ میت واجب می‌شود؛⁽¹⁾ولی اگر بدن هنوز گرم است، غسل، واجب نیست.

احکام محتضر

محتضر کسی است که در آستانه مرگ قرار دارد و در حال جان‌دادن است.

با توجه به این‌که برخی از بیماران در بیمارستان‌ها جان می‌دهند و غالباً در لحظات آخر، پرستاران و بهیاران زحمتکش با آنان سروکار دارند، ازاین‌رو لازم دانسته شد که مسایل ضروری بیماران در حال احتضار را بیان کنیم:

این دستور عمل شود. چنانچه خواباندن او به کیفیت مذکور به هیچ قسم ممکن نباشد به قصد احتیاط او را روبه قبله بنشانند؛ اگر آن هم ممکن نباشد، باز به قصد احتیاط او را به پهلوی راست یا به پهلوی چپ روبه قبله بخوابانند.⁽¹⁾شایسته است در بخش‌هایی از بیمارستان که احتمال فوت بیمار بیشتر است؛ مانند ICU، چینش تخت‌ها و نصب دستگاه‌های کنترل‌کننده علایم حیاتی بیمار را به‌گونه‌ای قرار دهند که بیمار همواره روبه قبله باشد.

سؤال: بیماری که در حال احتضار (ICU) است و با 99% احتمال فوت او می‌باشد، و ما تنها با 1% احتمال زنده‌ماندن، روی بیمار کار می‌کنیم، به‌علت دستگاه‌های متعدد نمی‌توان بیمار را روبه قبله کرد و یا به‌علت تراکم کاری شهادتین و... را نمی‌توان برایش گفت، آیا ما مسئول هستیم؟

جواب: اگر روبه قبله کردن محتضر ممکن نیست تکلیفی ندارید ولی مجرد تراکم کاری مسقط تکلیف نمی‌شود و تلقین و شهادتین مستحب است. ⁽²⁾

راه ثابت‌شدن نجاست

اشاره

در بیمارستان گاهی با اشیایی برخورد می‌شود که پاک یا نجس‌بودن آنها مشکوک است. حکم کلی این‌گونه اشیاء این است که ازنظر شرعی، هرچیز را می‌توان پاک دانست، مگر آنکه نجاست آن به‌وسیله یکی از راه‌های زیر ثابت شود:

الف - خود انسان یقین کند که آن شی‌ء نجس است.

ب - کسی که آن چیز در اختیار اوست بگوید. (اگر پرستار و یا بیمار دیگر بگوید ظرف یا چیزی که در اختیار اوست نجس است باید از آن اجتناب کند خواه عادل باشد یا فاسق، مسلمان باشد یا کافر).

ج - دونفر مرد عادل بگویند. ⁽³⁾

بنابراین؛

صابون، اگر انسان یقین به نجاست آنها نداشته باشد، پاک است. ⁽¹⁾

استفتاء

جواب: اگر معلوم نیست که الکل مست‌کننده و از چیز مایع به‌دست آمده محکوم به طهارت است.⁽³⁾

جواب: الکلی که در اصل مایع نباشد، محکوم به طهارت است؛ هرچند که مسکر باشد. به‌کارگیری آن در امور طبی و غیر آن مانع ندارد و نمازخواندن با لباسی که به این قسم الکل آغشته شده صحیح است و احتیاج به تطهیر ندارد.⁽⁴⁾

آیةاللَّه فاضل لنکرانی: الکل صنعتی و الکل‌هایی که در مداوا و آمپول‌زدن و امثال آن به‌کار می‌رود نجس نیست. جامع‌المسائل، ص37، سؤال72.

بنابراین، صَرفِ غذا، مایعات و چای در ظروف رستوران یا سلف‌سرویس اینگونه اماکن که افراد غیرمسلمان و کسانی که اهل رعایت مسایل نیستند و از ظروف مشترک استفاده می‌کنند، اگر علم به نجاست غذا و ظروف نباشد، اشکال ندارد. ⁽¹⁾

مثال: اگر دست یا بدن به ملافه نجس برخورد کند، امّا یقین به سرایت رطوبت نداشته باشد، پاک است.

خوردن و آشامیدن چیز حرام یا نجس برای معالجه

جواب: اگر معلوم است که در آن شرابِ حرام بکار رفته است، تجویز و صَرف (خوردن) آن جایز نیست مگر در موارد ضرورت و انحصار علاج به آن؛ ولی در صورت شک مانع ندارد و تحقیق زیاد لازم نیست. ⁽⁴⁾

تطهیر اشیای نجس

باید توجه داشت هرچند در برخی موارد پاک‌بودن و پرهیز از اشیاء نجس واجب است، مثل خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها و بدن و لباس نمازگزار، امّا پاک‌بودن تمام محیط زندگی و ابزار و وسایل کار ضرورتی ندارد و واجب نیست و برفرض که بخواهند آن مکان‌ها و اشیاء را نیز تطهیر کنند با امکاناتی که امروزه در اختیار دارند، مثل آب شیر متصل به منبع کُر و شیلنگ و امثال اینها، کار دشواری نخواهد بود.

سؤال: جایی از منزل یا بیمارستان که نجس می‌شود و امکان اینکه آب جاری یا قلیل روی آن ریخته و از محلی خارج شود نمی‌باشد، برای پاک‌کردن آن جاها به چه ترتیب باید عمل شود؟

جواب: اگر به‌وسیله آب کُر تمام محل نجس شسته شود و غساله از محل نجس رد شود، پاک می‌شود.⁽¹⁾

روزه

روزه یکی از احکام ضروری اسلام است که برای سلامتی جسم و روح انسان فوائد فراوانی دارد.

چون برخی از بیماران به‌جهت مضرّ بودن روزه از این تکلیف مستثنی هستند و نباید روزه بگیرند، بنابراین جادارد برخی از احکام بیماران و پرستاران آنها را یادآور شویم:

الف - یقین دارد که به‌واسطه روزه بیماریش شدید می‌شود، یا بهبودیش طول می‌کشد، یا دچار درد شدید می‌شود، نباید روزه بگیرد. اگر روزه گرفت، جایز است افطار نماید بلکه واجب است. ⁽¹⁾

ب - اگر کسی یقین ندارد؛ بلکه احتمال می‌دهد که بیماریش شدید شود یا بهبودیش طول کشد یا دچار درد شدید شود، در صورتی که احتمال عقلایی باشد، نباید روزه بگیرد و اگر روزه گرفت، جایز است افطار کند بلکه واجب است.⁽²⁾البته اگر »ضعف« شدیدی داشت، به حدی که عادتاً قابل تحمل نباشد، در این‌صورت افطارکردن اشکال ندارد.⁽³⁾همچنین بیماری که زیاد تشنه می‌شود و این تشنگی غیرقابل تحمل است یا تحملش مشقت دارد روزه بر او واجب نیست (در صورت دوّم که روزه برایش مشکل است، افطار کرده هرروز یک‌مدّ طعام⁽⁴⁾به فقیر بدهد) و احتیاط واجب آن

است که بیشتر از مقداری که ناچار است آب نیاشامد و چنانچه بعداً بتواند باید روزه‌هایی را که نگرفته، قضا کند.⁽⁵⁾

(بنابر احتیاط واجب)

جواب: اگر موجب خوف ضرر باشد، نباید روزه بگیرد. ⁽¹⁾

جواب: اگر احتمال ضرر می‌دهد، نباید روزه بگیرد. ⁽²⁾

عکسبرداری، بدون واردکردن چیزی که مبطل روزه باشد، روزه را باطل می‌کند؟

جواب: مبطل نیست. ⁽¹⁾

به‌جهت انجام مراقبت‌ها و حساسیت حال و موقعیت بیماران و تنهابودن بنده در بخش نتوانستم از غذایی که آورده بودند مصرف کنم (در ضمن ازجهت بدنی دارای ضعف هستم که به هیچ‌وجه نمی‌توانم گرسنگی را تحمل نمایم) من روزه آن روز را نگرفتم چون فکر می‌کردم مضر به حالم می‌باشد. سؤال من این است که وظیفه من در آن هنگام چه بوده، آیا باید روزه آن روز را می‌گرفتم؟

جواب: گرفتن روزه واجب است؛ ولی در اثناء روزه اگر خوف مرض پیش آمد و یا آنکه ادامه روزه سخت شد افطار بنماید. ⁽³⁾

تزریق برای روزه‌دار

احتیاط واجب آن است که روزه‌دار از استعمال آمپولی که به‌جای غذا به‌کار می‌رود، خودداری کند؛ بنابراین، سرم‌های غذایی برای روزه‌دار، بنابر احتیاط واجب، اشکال دارد؛ ولی استعمال آمپولی که عضو را بی‌حس می‌کند یا به‌جای دوا استعمال می‌شود و همین‌طور آمپول تقویتی، در حکم خوردن و آشامیدن نیست و روزه را باطل نمی‌کند.⁽¹⁾

نکته: در صورتی که معلوم نیست روزه برای بیماری ضرر دارد یا نه، نباید بی‌جهت مریض را از روزه‌گرفتن نهی کرد؛ بلکه لازم است با نظر پزشک متخصص روزه‌اش را افطار کند یا بگیرد.

خمس

اسلام از همه مسلمان‌ها به‌صورت تکلیف شرعی خواسته است تا یک‌پنجم پس‌انداز خود را طبق ضوابط خاص از دارایی خارج کرده به مرجع تقلید خود و ترجیحاً به ولی‌امر مسلمین بپردازند، تا در راستای پیشرفت و تبلیغ دین اسلام و محرومیت‌زدایی هزینه شود.

برای پرداخت خمس که وظیفه قرآنی هر مسلمان بالغ است ⁽²⁾و موجب پاکی و پاکیزگی مالی و روحی انسان می‌شود⁽³⁾باید به روش زیر عمل کرد:

یک‌سال قمری یا شمسی،⁽¹⁾زمان اصلی محاسبه و پرداخت

خمس فرامی‌رسد.

بخش سوّم: احکام اجتماعی

امر به معروف و نهی از منکر

اسلام، دین اجتماعی است و علاوه بر برنامه‌ها و دستورهای فردی، قوانین و احکامی دارد که به بُعد اجتماعی آن مربوط می‌شود و نشان می‌دهد که مکتب اسلام، تنها برای خودسازی فردی نیست، بلکه صلاح و اصلاح جامعه را هم درنظر می‌گیرد.

امر به معروف و نهی از منکر، جزء فروع دین و از واجبات و مثل نماز و روزه و حج و... از تکالیف حتمی یک مسلمان به‌حساب می‌آید. قرآن دستور به برپاداشتن این فرضیه الهی می‌دهد و می‌فرماید: (مؤمنان) کسانی‌اند که اگر در زمین به آنان قدرت و امکانات بدهیم، نماز برپا می‌دارند، زکات می‌پردازند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.⁽¹⁾

امر به معروف و نهی از منکر نشانه انسان‌های باایمان و صالح ⁽²⁾و مصلح

است و هم خصلت و روش پیامبران ⁽¹⁾و کسانی که در خطّ انبیاء گام برمی‌دارند، می‌باشد.

این تکلیف، بر عهده همه است و هیچ‌کس از آن مستثنی نیست. اگر در جامعه‌ای عمل به آن فراموش شود، عوارض آن دامنگیر همه می‌شود و همه مردم عذاب خواهند شد.

سؤال: آیا مسئله امر و نهی، مثلاً در مورد حجاب، فقط در مورد پرسنل و دانشجویان است و پزشکان متخصص از این امر مستثنی هستند؟ توضیح اینکه، در بیمارستان مورد نظر پزشکان متخصص با چهره‌هایی آرایش‌کرده و پوششی نامناسب حاضر می‌شوند. وقتی می‌خواهیم امر به معروف، نماییم مسئولین بیمارستان ما را منع می‌کنند، به‌علت اینکه ممکن است این امر و نهی موجب ناراحتی پزشک و نیامدن او شود. در این صورت تکلیف از ما ساقط است یا خیر؟

جواب: اگر شرایط ⁽²⁾امر به معروف و نهی از منکر جمع باشد، بر آنها لازم است که امر به معروف و نهی از منکر نمایند، در غیر آن در این‌باره تکلیفی ندارند. ⁽³⁾همچنان که با خوف ضرر بر جانشان نیز تکلیف از آنان

ساقط می‌شود. البته این در جایی است که کشور تحت حاکمیت حکومت اسلامی نباشد، امّا با وجود حکومت اسلامی که اهتمام به این فرضیه الهی دارد کسی که خود از امر به معروف و نهی از منکر عاجز است، برایش لازمست دستگاه مخصوص این کار را که از طرف دولت

مأمورند، مطلع سازند و پیگیری موضوع، تا ریشه‌کن نمودن فاسد و مفسد ادامه یابد.⁽¹⁾

تذکر: امر به معروف و نهی از منکر تنها به تذکر برای حجاب و پوشش ختم نمی‌شود؛ بلکه هرجا که انسان منکری را مشاهده کرد و یقین به موضوع داشت (یعنی صرف احتمال دلیل نمی‌شود) با فراهم‌بودن شرایط باید امر به معروف نماید.

سؤال: با مجروحان و بیمارانی که در امر اقامه نماز سهل‌انگاری می‌کنند، به‌عنوان یک پرستار چگونه باید رفتار کرد؟

جواب: وظیفه، امر به معروف و نهی از منکر است؛ با مراعات مقرّرات آن.⁽²⁾

«کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند باید مواظب باشد که در راه آن مرتکب گناهی مانند دروغ، توهین و تحقیر نشود. مانند طبیبی مهربان و پدری رئوف رعایت مصلحت طرف را بکند، از خودخواهی و خودستایی بپرهیزد، قصدش تنها برای رضای خدا باشد خود را منزّه از گناه و برتر از گناهکار نبیند؛ چه‌بسا که گناهکار دارای صفات و اعمال نیکی بوده و نزد خدا محبوب‌تر باشد.» ⁽³⁾

احکام نگاه و لمس

اشاره

شاید از مهمترین مسایل صنفی که لازم است پرستاران گرامی با آن آشنا باشند، همین بحث نگاه و لمس می‌باشد. چون امروزه به‌جهت ضرورت و بناچار با نامحرم سروکار دارند و برای معاینه، معالجه و درمان... نگاه

و لمس لازم می‌باشد؛ بنابراین، آشنایی با مسایل شرعی این موضوع ضروری به‌نظر می‌رسد.

الف - مسایل کلی نگاه

ب - نگاه هنگام آموزش و تحصیل

نکته: در مسئله نظر و نگاه آنچه حرام است نگاه‌کردن با قصد لذّت است؛ نه نگاه‌افتادن. در حالت دوم قصد در کار نیست و اشکال ندارد؛ ولی نگاه‌کردن همراه با قصد و کنجکاوی که در این صورت خوف فتنه و فساد می‌رود حرام است.

مرد زایمان را به‌عهده می‌گیرد، یا بالعکس در بخش مردان اینترن‌زن، پرستار مرد بیمار است. حکم شرعی این موضوع این است که اگر حفظ جان بیمار توقف بر آن داشته باشد، اشکالی ندارد؛ ولی تجاوز از حد ضرورت جایز نیست.⁽¹⁾

جواب: بدون قصد ریبه مانعی ندارد؛ ولی با قصد ریبه و التذاذ جنسی و یا مفسده جایز نیست.⁽²⁾

به نگاه هم باشید در این صورت نظر و لمس اشکال ندارد که باید به حداقل نگاه و لمس بسنده کرد.⁽¹⁾

جواب: در موارد ضرورت در صورتی که معالجه متوقف بر دست‌زدن و نگاه به غیر باشد، جایز است؛⁽²⁾البته در این مواقع رعایت چند نکته لازم است:

الف. به‌دست کردن چیزی مانند دستکش، تا اگر بیمار همجنس است به عورت او، و اگر غیرهمجنس است به بدن او تماس پوستی مستقیم نداشته باشد. ⁽³⁾

ب. هنگام معاینه و مراقبت به همان مقدار ضرورت اکتفا کند که بیشتر از آن حرام است.⁽⁴⁾

تذکر: با توجه به کثرت پزشکان متخصص زن و مرد، به‌غیراز موارد ضرورت، باید از مراجعه به پزشک غیر هم‌جنس خودداری کرد. جهت کارهای درمانی؛ مانند، نصب سرم، تزریق آمپول، تعویض پانسمان و شستشوی زخم و... اگر کادر پزشکی هم‌جنس وجود دارد نمی‌توان به پزشک

غیرهم‌جنس مراجعه کرد. مسایلی مانند دوری راه، یا تبحّر و دقت زیاد فلان شخصی که از جنس مخالف است نمی‌تواند دلایل موجهی برای این کار شود، امّا در صورت نبودن کادر پزشکی و درمانی هم‌جنس و اضطرار، مراجعه به جنس مخالف اشکال ندارد. در غیر این موارد جایز نیست. ⁽¹⁾

ج. پزشک و پرستار گرچه محرم‌رازند. ولی از محارم نیست.

بنابراین، در غیر زمان اضطرار نمی‌توانند به بدن زن یا مرد نامحرم نگاه کنند.⁽²⁾معنای اضطرار این است که اصل تشخیص بیماری و یا علاج آن جز از طریق جنس مخالف، امکان نداشته باشد. در امور پزشکی، تشخیص ضرورت به‌عهده پزشک متخصص است که از گفته او اطمینان حاصل شود.

احکام تماس

لمس بدن بیمار، اگر پزشک هم‌جنس نباشد به‌قدر ضرورت اشکال ندارد (در صورت عدم امکان لمس غیرمستقیم).⁽³⁾

پرستاران محترم ممکن است هنگام پرستاری از بیمار و انجام مراقبت‌های فوری که بیمار در حالت اغماء می‌باشد برای احیاء بیمار، تلاش زیاد به‌همراه سرعت داشته باشند، به‌گونه‌ای که حتی ثانیه‌ها سرنوشت‌ساز باشد. به همین‌خاطر به‌ناچار با خود بیمار یا اطرافیان و همکاران تماس‌هایی حاصل شود که حکم آنها در ذیل بیان می‌شود.

تماس، در این موارد اشکالی ندارد:

الف - اضطراری در کار باشد. ⁽¹⁾

ب - تماس ازروی لباس باشد. ⁽²⁾

ج - به‌صورت اتفاقی و تصادفی باشد. ⁽³⁾

بنابراین تماس‌های غیرارادی و اتفاقی اشکالی ندارد و در تماس با بیمار هم آنجا که ناچار است تماس داشته باشد اشکالی نیست.

سؤال: در صورتی که بدانیم فردی که با ما تماس پوستی پیدا می‌کند از موقعیت اضطرار سوء استفاده کرده است و من پرستار نیز به علت کارم مجبور به تحمل هستم، حکم او که مشخص است ولی حکم من چیست؟

جواب: نمی‌توانید خود را در معرض گناه قرار دهید. ⁽⁴⁾

سؤال: در بخش کاری من (دیالیز)، مسئول بخش مرد است و من پرستار زن، با توجه به اینکه در بخش، مرد هست مجبور به برخورد و تماس با نامحرم هستم. از طرفی به علت رعایت سلسله‌مراتب اداری حق اعتراض ندارم -در حکم وظیفه من می‌دانند- ازجهت شرعی تکلیف من چیست؟

جواب: لمس و نظر به نامحرم حرام است. ⁽⁵⁾

در بخش‌های مختلف بیمارستان در مراحل معاینه، معالجه، انتقال بیمار، و... بین پرستاران زن و مرد تماس‌هایی صورت می‌پذیرد، در این تماس‌ها باید دقت شود که از دستکش استفاده کرده و برای انتقال

نیز حتی الامکان از پتو و ملافه استفاده نمایند. همچنین در اطاق عمل یا بخش‌ها هنگام کار با پزشک غیرهمجنس، برای آماده‌کردن وسایل و ابزار پزشکی، دارو و یا ابزار جراحی. در این مواقع اگر به‌جای پرستار مرد، پرستار خانم در بخش هست که ابزار را به دست خانم پزشک بدهد (و یا بالعکس) بودن پرستار مرد ضرورتی ندارد و این عمل که منجر به تماس دست زن و مرد نامحرم می‌شود جایز نیست؛ خصوصاً اگر موجب فتنه و تحریک غریزه جنسی شود. ⁽¹⁾

سؤال: در شهر ما چند نفر متخصص زنان وجود دارد؛ ولی ما کادر بهداشت می‌دانیم که حاذق‌ترین آنها مرد است، در این صورت مراجعه به او چه حکمی دارد؟

جواب: در صورتی که دکتر زن »نتواند« مداوا کند اشکالی ندارد.

نکته مهمی که در پاسخ وجود دارد کلمه »نتوانستن« است، پس اگر پزشک هم‌جنس می‌تواند مداوا کند ولی مداوای او ضعیف باشد، بازهم مراجعه به پزشک مرد جایز نیست.

احکام پوشش

پرستاران محترم در محیطهای کاری بیمارستان، درمانگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها، مراکز فیزیوتراپی و... کم‌وبیش با نامحرم ازقبیل بیمار، همراه بیمار، پزشک و یا پرسنل همکار برخورد دارند.

برادران پرستار و بهیار و پرسنل کادر بهداشت در باب پوشش حکم خاصی ندارند؛ مخصوصاً در محیط کار که ضروری

است با لباس فرم حاضر شوند. امّا برای پوشش خواهران پرستار، دین مقدس اسلام قوانین خاصی دارد که در این‌باره نکاتی بیان می‌شود.

لباس پرستارها

از آنجا که محیط کار پرستار محیطی است که رعایت پاکیزگی لباس و بدن در آن محیط از اهمیت خاصی برخوردار است، پس باید همواره مراقب تمیزی لباس‌ها بود تا هم رعایت بهداشت و پاکیزگی را کرده باشد و هم به فرموده امام علی‌علیه‌السلام، غم و اندوه را ازبین ببرد. ⁽¹⁾

تمیزی لباس مستلزم نوبودن آن نیست. پس نباید به بهانه پاکیزگی لباس‌های قابل‌استفاده را دور انداخت و همواره درپی خرید لباس نو بود؛ چراکه این کار گاهی اسراف خواهد بود.

پوشیدن مانتو و لباس فرم به‌نحوی که دوخت آن شایسته شما نباشد و یا به‌گونه‌ای تنگ و چسبان باشد که برجستگی‌های بدن کاملاً پیدا باشد، علاوه بر اینکه شایسته یک پرستار مؤمن نیست، بلکه اگر این نحو پوشش و نمایان بودن برجستگی‌ها باعث ریبه و مفسده باشد، جایز نیست⁽²⁾و بهتر است ترک شود.

سؤال: دانشجوی پزشکی هستم و در بعضی از بخش‌های بیمارستان با وجود نامحرم باید چادر خود را بردارم، که ناچار حجاب کمتر می‌شود، لطفاً بفرمایید تکلیف من چیست؟

جواب: اصرار مسئولان، مجوّز عدم رعایت پوشش به مقدار واجب نمی‌شود و موافقت آنان جایز نیست ولی با توجه به اهمیت تحصیل و تخصّص در رشته پزشکی و مامایی، در صورتی که ضرورت (یعنی ناچاری) اقتضا کرد، به مقدار ضرورت از پوشش واجب خود بکاهید. و در هر صورت نگاه عمدی نامحرم جایز نیست. و اگر ضرورت پزشکی و حفظ جان مسلمانان اگرچه در آینده متوقف به تحصیل و آموزش فعلی باشد ارتکاب فعل حرام، مثل نگاه‌کردن زن به بدن مرد و امثال آن به‌قدر ضرورت مانعی ندارد. ⁽¹⁾

سؤال: هنگام عمل جراحی پرسنل اطاق عمل باید آستین‌ها را تا آرنج بالا بزنند، خانم‌های حاضر اعم از پرستار - بهیار و یا پرسنل اطاق عمل نیز در بعضی مواقع که پزشک مرد یا پرسنل مرد حضور دارند مجبور به رعایت این امر هستند وگرنه در برخی موارد پزشک آنها را بیرون می‌کند تکلیف ما چیست در حالی که پوشش از حد واجب خود کمتر می‌شود و مجبور به انجام تکالیف شغلی هستیم؟

جواب: نمی‌توانند خود را در معرض گناه قرار دهند و در مقام ضرورت حکم سایر ضرورت‌ها را دارد⁽²⁾(یعنی برفرض ضرورت به‌مقدار ضرورت اشکال ندارد).

نکته: نمایان‌بودن زیر چانه، گردن، گوش، سینه و دست و بازو و موها برای خانم‌ها جایز نیست و باید این مواضع را از دید نامحرم بپوشانند. ⁽³⁾

پرستاران محترم مواظبت نمایید اولاً، در موقع کار با نامحرم،

آستین‌ها بالا نرود. بهتر است از قبل تمهیدات لازمه دیده شود. ثانیاً، در دوختن مقنعه‌ها و نحوه پوشیدن آنها دقت شود تا موها و زیر چانه پوشیده باشد.

جوراب

از نظر شرع مقدس اسلام، بر زنان واجب است تمام بدن خود را به استثناء وجه و کفین را (دو دست تا مچ) از نامحرم بپوشانند. ⁽¹⁾

احکام زینت و آرایش

هر چیزی که عرفاً زینت محسوب گردد و مردم به آن زینت بگویند باید از دید نامحرم پوشیده شود؛⁽²⁾مثلاً اگر از نظر عُرف (عامه مردم) سُرمه چشم زینت محسوب شود، ولو اینکه شخص برای فواید طبی آن استعمال کرده باشد، این زینت نباید در معرض دید نامحرم قرار گیرد. ⁽³⁾

سؤال: محیط کاریمان یعنی بخش بیمارستان به اقتضای شغلمان برای گرفتن نبض، از ساعت مچی و به علت مختلطبودن محیط کاری و برخوردهای زیاد با نامحرم، مجبور به همراه‌داشتن حلقه عروسی هستیم. با این توضیح استفاده از اینها باز هم زینت محسوب می‌شود و چه حکمی دارد؟

جواب: بر زن واجب است زینت خود را از نامحرم بپوشاند و ساعت اگر زینتی نباشد و حلقه اگر ساده بوده و چشم‌گیر نباشد اشکال ندارد. ⁽⁴⁾

استحکام خانه و خانواده در اسلام دارای اهمیت بسیاری است و اسلام همیشه درپی قوام نظام خانواده می‌باشد. به همین علت به زن

دستور می‌دهد آرایش، زینت و زیورهای خود را تنها برای شوهر و محارم خویش نمایان سازد تا زمینه به‌گناه افتادن مردان دیگر را فراهم نکرده باشد. و زن نیز به جلوه‌گری و خودنمایی‌کردن نپردازد. این کار اگر به‌قصد به‌گناه‌انداختن دیگری باشد حرام است. ⁽¹⁾

احکام روابط زن و مرد

مراکز بهداشتی و درمانی اعم از درمانگاه‌ها، بخش‌های بیمارستان، مراکز فیزیوتراپی، سونوگرافی و... همگی مکان‌هایی هستند که مراجعه‌کنندگان متعدد و از جنس مخالف و موافق در آن تردد دارند.

چه‌بسا خانم پرستار ناچار باشد به اقتضای شغل خود به مردان پاسخگو باشد و یا پرستار مرد به خانم‌ها جواب دهد. ازنظر اسلام، صحبت‌کردن زن با مرد نامحرم، به‌صورت عادی اشکالی ندارد؛ مشروط بر اینکه:

بنابراین اگر صحبت با ارباب‌رجوع، پزشک و پرسنل ایجاد فتنه می‌کند (زیرا انسان با زیرکی خاصی که دارد خوب می‌تواند صحبت و نگاه عادی و یا مشکوک را تشخیص دهد، مخصوصاً خانم‌ها در این امر

دقیق‌تر هستند) باید به‌گونه‌ای رسمی و قاطع سخن گفت که آنها که در دلشان مرض هست در او طمع نکنند.

سؤال: بنده در محیطی مختلط از بخش‌های بیمارستان کار می‌کنم و گاهی ممکن است ساعت‌ها در یک اتاق با پرستار مرد یا بیمار مرد تنها باشم، آیا اشکال دارد؟ البته احتمال حضور رفت و آمد اشخاص دیگر هم هست.

جواب: اگر خلوت با أجنبی و أجنبیه صدق نکند مانع ندارد. ⁽¹⁾

سؤال: در محیطی مختلط و در زمان‌های طولانی بین دو همکار مرد و زن، با حضور شخص ثالث و یا بدون حضور وی صحبت‌کردن و شوخی و خندیدن با توجه به اطمینان از اینکه محیط خواهرانه و برادرانه است اشکالی ندارد؟

جواب: صحبت‌کردن و شوخی و خندیدن دو نامحرم اگر موجب مفسده باشد حرام است.⁽²⁾

یک پرستار ممکن است یک یا دو شیفت پیاپی با پرستاران، بهیاران پرسنل و پزشک جنس مخالف در ارتباط باشد. در این مواقع سخنان بی‌مورد، تعریف‌ها از این طرف و آن طرف، گرم‌گرفتن‌ها، خنده‌ها و قهقهه‌هایی که درپی تعریف‌ها می‌آید همه و همه ممکن است انسان را گرفتار حیله‌های شیطانی کرده به گناه و معصیت بکشاند.⁽³⁾

این کار علاوه بر این که جایز نیست خیانت به نظام خانواده و حقّ همسر نیز می‌باشد از طرف دیگر محیط کار دست‌خوش ناامنی اخلاقی می‌گردد.

عزیزان! حال که زحمت شغل پرستاری را متحمل شده‌اید، اجر و ثواب عظیم آن را با گناهان حاشیه‌ای که در اطراف و در محیط کاریتان است نابود ننمایید. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

«...فَلا تَخْضَعْنَ بِالْقَولِ فَیَطْمَعَ الَّذِی فی قَلْبِهِ مَرَضٌ، وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً».

(ای زنان پیامبر) هوس‌انگیز سخن نگویید که بیماردلان در شما طمع کنند و سخن شایسته بگویید. ⁽¹⁾

بخش چهارم: مسایل مالی

مالی (احکام مالی)

مسایل مالی شامل اموال عمومی بیت‌المال، اشیاء پیدا شده، ضمان و هدیه است.

بیت‌المال

در اسلام حفظِ اموال عمومی و مصرف آن از اهمیت خاصی برخوردار است.

سؤال: مشاهده می‌شود که برخی از دانشجویان، اساتید پزشکی، (پرستاران و پرسنل) از امکانات دولتی مثل فرم‌های بیمارستانی و کاغذهای مکاتبه‌ای استفاده شخصی می‌کنند. در حالی که هزینه این وسایل یا از بیت‌المال تأمین می‌شود یا به هزینه بیمارستان اضافه شده و از آنها اخذ می‌گردد، آیا این کار جایز است؟

جواب: جایز نیست مگر به اجازه مسؤولان بیمارستان با درنظرگرفتن مصالح مجموعه.⁽¹⁾

سؤال: اگر مسؤول قسمت یا رییس بیمارستان اجازه دهد که می‌توانید به‌اندازه نیاز خودتان از سرنگ و... استفاده کنید، با توجه به دولتی‌بودن بیمارستان، آیا می‌شود استفاده کرد؟

جواب: تابع مقررات است و باید طبق آن عمل شود.⁽²⁾

سؤال: در بیمارستان‌ها غذا زیاد اسراف می‌شود، اگر باقیمانده غذاهای توزیع‌شده را جمع کنند و به‌عنوان غذای مرغ و گوسفند به منزل ببرند حکمش چیست؟

جواب: تابع مقررات است و باید طبق آن عمل شود. ⁽³⁾

ضمان

سؤال: چند سال قبل از روی نادانی از اموال بیمارستان چیزهایی را برداشته‌ام، حال پشیمانم و می‌خواهم بهای آن را بپردازم، آیا می‌توانم وجه را برای درست‌کردن مسجد یا صدقه جاریه بپردازم؟ دیگر اینکه با توجه به افزایش قیمت این اجناس باید قیمت حال را بدهم، یا قیمت روز برداشتن؟

جواب: باید قیمت یوم‌التلف به خود بیمارستان برگردانده شود؛ مگر اینکه خود مال موجود باشد که در این صورت باید خود آن را رد کند. ⁽⁴⁾

سؤال: شخصی بدون اجازه بهداری، در امر پزشکی دخالت و آمپول تزریق کرده است، با این که اجازه تزریق نداشته و این امر منجر به فوت مریض شده. آیا لازم است دیه بپردازد یا نه؟

جواب: تزریق آمپول اگر موجب فوت مریض شود، موجب ضمان است، هرچند با اجازه وزارت بهداری باشد، پس اگر عمدی بوده قصاص دارد و اگر شبه‌عمدی بوده، دیه بر عهده خود تزریق‌کننده است و در صورت خطای محض بر عهده عاقله او می‌باشد؛ بلی، اگر مریض، شخصی را در مقابل معالجه ابراء ⁽¹⁾کند، دیه ندارد، ولی اگر نمی‌دانسته که این امر مجاز نمی‌باشد، و به خیال مجازبودن، ابراء نماید، موجب رفع ضمان نمی‌باشد. ⁽²⁾

سؤال: در تزریق آمپول وریدی یا عضلانی که سیاه یا کبود می‌شود آیا شخص تزریق‌کننده ضامن است؟

جواب: کار تزریق‌کننده مانند کار طبیب است. هرگاه حاذق باشد و اخذ برائت (به‌طور عام یا خاص)، کند ضامن نیست و بدون اخذ برائت ضامن است و در صورت سهل‌انگاری و عدم حذاقت مطلقاً ضامن است. ⁽³⁾

سؤال: لیست غذا را به آشپزخانه رد کرده‌ایم، بعد از آن پزشک به علت تأخیر داشتن و... می‌آید و بیمارانی را مرخص می‌کند. آیا غذاهای زیاد آمده، اگر به مصرف پرسنل برسد موجب ضمان است؟

جواب: تابع مقرّرات است و باید طبق آن عمل شود. ⁽⁴⁾

سؤال: اگر غذا برای بیمار بیاورند، ولی وی یا اشتها ندارد و یا از منزل برایش غذا می‌آورند، با علم به اینکه این غذا دور ریخته می‌شود، اگر پرسنل آن را مصرف کنند یا همراه بیمار دیگر آن را مصرف کنند یا پرسنل به منزل ببرند، مصرف آن چه صورتی دارد آیا باید وجهی را بابت آن پرداخت؟

جواب: حکم سؤال قبل را دارد.

سؤال: در هنگام حمل بیمار نیمه‌بیهوش یا بیهوش و یا انتقال ازروی برانکارد به‌روی تخت ممکن است بیمار به تخت اصابت کند و مجروح شود و یا هنگام تراشیدن موضع عمل برای آمادگی جهت عمل جراحی، سهواً خراشیدگی و یا خونریزی سطحی ایجاد شود، ازجهت شرعی آیا این شخص ضامن است؟

جواب: جراحت به هرکس مستند است ضامن دیه مجروح است، مگر اینکه مریض او را تبرئه کند.⁽¹⁾

هدیه‌گرفتن

سؤال: گاهی همراهان بیمار برای مداوای بیمارشان، تولد فرزند یا موفقیّت در عمل جراحی و... شیرینی یا بستنی و یا میوه و یا پول نقد می‌آورند، ازنظر شرعی گرفتن اینها چه صورتی دارد؟

جواب: اگر شما حق کسی را ضایع نکنید و کسی را بی‌جهت بر دیگری مقدّم ندارید، و فرقی میان آنهایی که هدیه‌ای می‌آورند و نمی‌آورند نگذارید، گرفتن آن هدیه مانعی ندارد.⁽²⁾

سؤال: اگر در یخچال از بیمار مرخص‌شده، میوه و کمپوت و... جا بماند و کسی دنبال آن نیاید، مصرف آن توسط پرسنل و یا بیمارستان چگونه است؟

جواب: اختیار آن با مالک آنهاست مگر اینکه از آنها اعراض کرده باشند.⁽³⁾

اشیاء پیدا شده

اشیاء جامانده یا اشیاء پیدا شده بیماران و احکام آن نیز تفاوت دارد.

منابع

7 . امام خمینی، صحیفه نور.

8 . بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم، رساله نوین.

13 . علی بن برهان‌الدین حلبی، سیره حلبی.

17 . مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار.

18 . محدثی، جواد، راه رشد.

19 . مسلم، صحیح مسلم.