تجوید قرآن و اختلاف قراءات در نظم شاطبیه

مشخصات کتاب

سرشناسه : روحانی اصفهانی، سیدهاشم، ۱۳۴۸ -

عنوان و نام پدیدآور : تجوید قرآن و اختلاف قراءات در نظم شاطبیه/ سیدهاشم روحانی‌اصفهانی.

مشخصات نشر : تهران : سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه ، ۱۳۹۶.

مشخصات ظاهری : ۳۴۹ ص.

شابک : ۲۰۰۰۰۰ ریال: 978-964-542-481-5

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : قرآن-- تجوید

موضوع : Qur'an‪ -- Recitation

موضوع : قرآن -- قرائت -- اختلاف

موضوع : Qur'an -- Readings --*Differences

موضوع : قرآن -- قرائت -- روش‌شناسی

موضوع : Qur'an -- Readings -- Methodology

شناسه افزوده : سازمان اوقاف و امور خیریه. انتشارات اسوه

رده بندی کنگره : BP۷۵/ر۹ت۳ ۱۳۹۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۴۶۴۶۶۴۸

اشاره

فهرست مطالب

فهرست مطالب............................. 5

مقدمه.................................. 11

تجوید قرآن

سوره‌ی مبارکه‌ی حمد..................... 16

صفت اطباق و انفتاح................... 17

صفت شدّت و رخوت....................... 19

صفت إستعلاء و إستفال.................. 21

صفت همس و جهر........................ 23

صفت إذلاق و إصمات..................... 25

مخارج برخی از حروف................... 26

صفت قلقله............................ 27

احکام الحروف......................... 29

ادغام و انواع آن..................... 41

احکام راء............................ 44

احکام لام اسم جلاله.................... 47

همزه وصل و علامت آن در ابتداء تلاوت..... 50

تسهیل همزه........................... 51

مد و انواع آن........................ 52

وقف و ابتداء......................... 57

سَکْتْ................................... 60

علائم وقف............................. 64

سجده‌های واجب قرآن.................... 65

تعدادی از احکام این آیات............. 66

اختلاف قراءات در نظم شاطبیه

1 - باب مقدمه شاطبیه و توضیح رمزهای آن 69

2 - باب استعاذة........................ 90

3 - باب بسمله.......................... 91

4 - سورة الفاتحة الکتاب............... 94

5 - باب ادغام کبیر..................... 96

6 - باب إدغام متقاربین در یک یا دو کلمه 99

7 - باب هاء ضمیر (هاء کنایه)......... 105

8 - باب مد و قصر...................... 108

9 - باب دو همزه در یک کلمه........... 111

10 - باب حالت‌های دو همزه پی در پی در دو کلمه 114

11 - باب حالت‌های یک همزه به تنهایی... 117

12 - باب انتقال حرکت همزه به حرف ساکن قبل از آن 120

13 - باب چگونگی وقف بر همزه، توسط حمزه و هشام 122

14 - باب اظهار و ادغام................ 127

15 - باب احکام حرف ذال در لفظ إذ..... 128

16 - باب احکام دال ساکن در لفظ قَدْ.... 128

17 - باب احکام تاء تأنیث.............. 129

18 - باب احکام لام ساکن در الفاظ هَلْ و بَلْ 130

19 - باب اتفاق نظر قرّاء در ادغام إِذ - قَدْ - تاء تأنیث - هَلْ - بَلْ........................................ 131

20 - باب ادغام متقاربین............... 132

21 - باب احکام نون ساکن و تنوین...... 134

22 - باب فتحه و امالة آن.............. 135

23 - باب نظر کسایی در نحوة إماله هاء تأنیث و حرف قبل از آن در حالت وقف..................................... 144

24 - باب بیان نظرات مختلف در مورد حرف راء 145

25 - باب احکام حرف لام................. 148

26 - باب انواع وقف در پایان جملات..... 149

27 - باب انواع وقف بر رسم الخط قرآن.. 152

28 - باب بیان اختلاف دربارة یاء اضافه. 155

29 - باب احکام یاء اضافی در رسم الخط قرآن 164

30 - باب فرش الحروف - سورة بقره...... 169

31 - باب اختلاف قراءات در سورة آل عمران 191

32 - باب اختلاف قرائت در سوره نساء.... 201

33 - باب اختلاف قراءات در سورة مائده:. 208

34 - باب اختلاف قراءات در سورة انعام.. 213

35 - باب اختلاف قراءات در سوره أعراف.. 225

36 - باب اختلاف قراءات در سوره أنفال.. 234

37- باب اختلاف قراءات در سورة توبه.... 237

38 - باب اختلاف قراءات در سورة یونس... 240

39 - باب اختلاف قراءات در سورة هود(علیه السّلام)... 244

40 - باب اختلاف قراءات در سورة یوسف(علیه السّلام).. 248

41 - باب اختلاف قراءات در سوره رعد.... 252

42 - باب اختلاف قراءات در سورة ابراهیم(علیه السّلام) 255

43 - باب اختلاف قراءات در سورة حجر.... 256

44 - باب اختلاف قراءات در سوره نحل.... 258

45 - باب اختلاف قراءات در سوره إسراء.. 260

46 - باب اختلاف قراءات در سورة کهف.... 263

47 - باب اختلاف قراءات در سوره مریم (علیهاالسّلام). 270

48 - باب اختلاف قراءات در سورة طه صلّی الله علیه و آله وسلّم 273

49 - باب اختلاف قراءات در سوره أنبیاء(علیهم السّلام) 277

50 - باب اختلاف قراءات در سورة حج..... 278

51 - باب اختلاف قراءات در سوره مؤمنون. 281

52 - باب اختلاف قراءات در سورة نور.... 283

53 - باب اختلاف قراءات در سوره فرقان.. 285

54 - باب اختلاف قراءات در سوره شعراء.. 286

55 - باب اختلاف قراءات در سوره نمل.... 288

56 - باب اختلاف قراءات در سوره قصص.... 291

57 - باب اختلاف قراءات در سورة عنکبوت. 293

58 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های روم تا سبأ 295

59 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های سبأ و فاطر 300

60 - باب اختلاف قراءات در سوره یس..... 303

61 - باب اختلاف قراءات در سوره صافات.. 305

62 - باب اختلاف قراءات در سورة صاد.... 307

63 - باب اختلاف قراءات در سورة زمر.... 308

64 - باب اختلاف قراءات در سوره غافر... 310

65 - باب اختلاف قراءات در سوره فصلت... 311

66 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های شوری - زخرف - دخان 312

67 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های جاثیه و احقاف 316

68 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های محمد| تا قمر 317

69 - باب اختلاف قراءات در سوره الرحمن. 321

70 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های واقعه و حدید 323

71 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های مجادله تا «ن» 324

72 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های «ن» تا «قیامت» 328

73 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های قیامت تا نبأ 332

74 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های نبأ تا علق 334

75 - باب اختلاف قراءات در سوره‌های علق تا آخر قرآن 339

76 - باب تکبیر........................ 340

77 - باب مخارج و صفات حروف............ 343

78 - باب اختتامیه شاطبیه.............. 347

مقدمه

چون قاریان مبتدی معمولاً باشنیدن تلاوت قرآن توسط قراء بزرگ و بدون توجه به احکام و صفات حروف، فقط به صورت تقلیدی شروع به تلاوت می‌کنند و کتاب جامع و بی‌عیب و نقص و خالی از اشکال در علم تجوید کمتر در دسترس عموم علاقه‌مندان قرار دارد، و از طرفی دیگر به نظر می‌رسد در حق صفات اصلی حروف در کتب تجویدی حاضر کم‌لطفی شده است، تا جایی که برخی، بعضی از صفات اصلی (مانند اذلاق و اصمات) را نیاز به توضیح ندانسته و حتی از ذکر نام آن نیز صرف نظر کرده‌اند، و یا صفات دیگر را به صورت ناقص و بدون توجه به کتب مهم تجویدی قدیم، با ابداع خود و به عنوان تحولی در جهت پیشرفت علم تجوید و تحت تاثیر علم آواشناسی جدید مطالبی را خلاف واقع در کتب تجویدی خود آورده‌اند و در سطح گسترده‌ای تدریس می‌شود. غافل از آن‌که علم تجوید در خدمت قرآن بوده و هست، نه اینکه تلاوت قرآن طبق اصول آواشناسی فعلی صورت گیرد.

لذا به دلیل احساس نیاز، به صورت مختصر ولی مستند و مستدل و حتی الامکان با زبان ساده، به طوری که با حداقل توضیحات و البته کاربردی، بیان صفات اصلی به صورت کامل، با توجه به بضاعت مزجات خود، به رشته تحریر درآوردم.

در این کتاب اضافه بر تجربه حدود سی سال تدریس، سعی شد از کتاب‌های مرجع تجویدی استفاده شود. و بنا بر نظر مراجع تقلید و علمای بزرگ شیعه مبنی بر اجازه تلاوت قرآن به روش هر کدام از قراء سبعه، و همانگونه که شاعر شیرین سخن فارسی، حافظ شیرازی به آن اشاره نموده است:

عشقت رسد به فریاد ار خود به سان حافظ

قرآن زبر بخوانی در چارده روایت

لذا نظم شاطبیه در اختلاف قراءات (هفت قاری مهم صدر اسلام و چهارده نفر از راویان آنها) رمزگشایی و ترجمه شد.

برای انجام این مهم به کتاب‌های مهمی همچون: المهم فی علم التجوید (علی روایة حفص عن عاصم بن ابی النجود من طریق الشاطبیة) نوشته دکتر عبدالرحمن بن سعد عیتانی و کتاب گرانقدر النشر فی قراءات العشر نوشته حافظ ابی الخیر محمد بن محمد دمشقی معروف به ابن جذری و کتاب الوافی فی شرح الشاطبیة، تالیف شیخ عبدالفتاح القاضی و کتاب التسهیل لقراءات التنزیل من الشاطبیه والدره، تالیف محمد فهد خاروف مراجعه و استفاده فراوان شد.

امید آن‌که مورد عنایت ساحت مقدس قرآن ناطق حضرت بقیت الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار گیرد.

من الله التوفیق

سید هاشم روحانی اصفهانی

تجوید قرآن

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

برای تلاوت قرآن کریم و اداء کردن صحیح حروف آن، لازم است اعضای خانواده‌ی 28 نفره‌ی زبان عربی را بشناسیم؛ مثلا اگر بخواهیم شخصی را با یک خانواده‌ی 5 نفره آشنا کنیم علاوه بر نام هر کدام، جنسیت، سن، میزان تحصیلات، نسبت آنها با یکدیگر و توضیح صفات قوت و ضعف هرکدام، می‌تواند شکل شخصیت هر یک را مجسم کند. مثلا اینکه حسن فرزند خانواده دارای 21 سال سن، بلند قد، خوش اخلاق، متدین و دارای سیمایی جذاب و در دانشگاه مشغول تحصیل می‌باشد؛ حسن را جوانی دوست داشتنی معرفی می‌کند.

با توضیح این مطلب که هدف، بیان تجوید قرآن به شکلی ساده و قابل استفاد‌ه‌ی عموم می‌باشد، در ابتدا اضافه بر تلفظ صحیح حروف، 5 صفت اصلی آن بیان می‌شود. مانند: ادامه‌ی جریان هوا از دهان پس از اتمام تلفظ حرف بیانگر صفت «همس» و ضد آن «جهر» است.

یک لحظه تلفظ شدن حرف و یا قابلیت کشیدن صدای حرف بیانگر صفت «شدت» و ضد آن «رخوت» است.

تمایل سطح زبان به بالا در حین تلفظ حرف و یا میل زبان به پایین بیانگر صفت «استعلا» و ضد آن «استفال» است.

شکل حالت زبان در حین تلفظ حرف بیانگر دو صفت «اطباق» و «انفتاح» است.

و بالاخره اینکه حروف از کدام ناحیه‌ی دستگاه صوتی تلفظ می‌شود بیانگر دو صفت «اذلاق» و «اصمات» است.

إِذْ واجِبٌ عَلَیْهِمُ مُحَتَّمُ

قَبْلَ الشُّرُوعِ أَوَّلاً أَنْ یَعْلَمُوا

مَخَارِجَ الْحُرُوفِ و الصِّفَاتِ

لِیَلْفِظُوا بِأَفْصَحِ اللُّغَاتِ

در ادامه هر کدام از صفات ذکر شده را به تفصیل مورد بررسی قرار می‌دهم.

سوره‌ی مبارکه‌ی حمد

اشاره

{بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِیمِ ١ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِینَ ٢ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِیمِ ٣ مَٰلِکِ یَوۡمِ ٱلدِّینِ ٤ إِیَّاکَ نَعۡبُدُ وَإِیَّاکَ نَسۡتَعِینُ ٥ ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِیمَ ٦ صِرَٰطَ ٱلَّذِینَ أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡهِمۡ غَیۡرِ ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَیۡهِمۡ وَلَا ٱلضَّآلِّینَ ٧}

از نکات مهم در سوره‌ی مبارکه‌ی حمد، تلاوت آیات سوم و چهارم می‌باشد:

{ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِیمِ ٣ مَٰلِکِ یَوۡمِ ٱلدِّینِ ٤}

گاهی در اثرتند خواندن، میم کلمه‌ی {ٱلرَّحِیمِ} در میم کلمه‌ی مالک ادغام می‌شود که در این حالت چند اشکال بوجود می‌آید:

اشکال اول: حرف میم مکسور کلمه‌ی {ٱلرَّحِیمِ} تبدیل به میم ساکن می‌شود که در حالت وصل مجاز به اینکار نیستیم.

اشکال دوم: نتیجه‌ی ادغام دو میم، میم مشددی خواهد بود، که آن نیز بدون تشدید خوانده می‌شود.

اشکال سوم: میم مشدد یکی از موارد سیرغنوی است که در اینجا بدون مد خوانده می‌شود.

اشکال چهارم: رسیدن یاء مدی کلمه‌ی {ٱلرَّحِیمِ} به تشدید، ایجاد مد می‌کند که یاء نیز بدون مد خوانده می‌شود.

برای پیشگیری از این اشکالات به دو طریق، می‌توان این دو آیه را تلاوت نمود.

روش اول: به وصل؛ این‌گونه که بخوانیم: {ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِیمِ ٣ مَٰلِکِ یَوۡمِ ٱلدِّینِ ٤}.

روش دوم: که پس از اتمام آیه‌ی سوم {ٱلرَّحِیمِ} وقف کنیم که البته لازمه‌ی وقف، سکوت و تجدید نفس می‌باشد و سپس آیه‌ی بعد را شروع کنیم.

حدیثی از رسول اکرم(صلّی الله علیه و آله ) در ذیل آیه {صِرَٰطَ ٱلَّذِینَ

أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡهِمۡ}:

حضرت ختمی مرتبت(صلّی الله علیه و آله ) فرمودند: «الَّذِینَ أَنعَمتَ عَلَیهِمْ»، شیعیان امیر المؤمنین علی(علیه السّلام)اند که خداوند متعال ولایت علی ابن أبی طالب(علیه السّلام) را به آنان عنایت فرموده و بر آنها خشمگین و غضبناک نمی‌شود و ایشان هیچ‌گاه گمراه نخواهند شد.⁽¹⁾

صفت اطباق و انفتاح

یکی از این صفات اصلی، صفت «إطباق» می‌باشد. در اصطلاح تجویدی این صفت را این‌گونه بیان نموده‌اند:

«الإطباق هو إطباق اللسان علی الحنک الأعلی عند النطق بحروفه».

و در بیانی دیگر آمده: «لزقت بجنبه و کانت لا تنبسط» که مفهوم کلمه‌ی طبق می‌باشد. اگر بخواهیم این عبارات را در جمله‌ای به سادگی بیان کنیم باید بگوییم:

این صفت بر جمع شدن و چسبیدن سطح زبان با سقف دهان در هنگام تلفظ حرف دلالت می‌کند.

این صفت شامل چهار حرف؛ صاد، ضاد، طاء و ظاء می‌شود.

پس بر خلاف حرف سین، در تلفظ حرف صاد، زبان جمع شده و سطح زبان با سقف دهان تماس پیدا می‌کند، مانند: «أَصْ» در کلمه‌ی أَصْدَقُ و یا در کلمه‌ی عَصَیْتُمْ، و حرف ضاد در حالی تلفظ می‌گردد که نیمی از کناره‌های زبان با دندان‌های أضراس علیا در تماس می‌باشد. دندان‌های أضراس شامل ضواحک، طواحن و نواجذ می‌شود.

توضیح آنکه؛

ضواحک دندان‌های آسیاب کوچک

طواحن دندان‌های آسیاب بزرگ

و نواجذ نیز به دندان‌های عقل گویند.

یعنی در حقیقت نیمی از دندان‌های فک بالا در دو سمت دهان را شامل می‌شود.

مانند: «أضْ» یا کلمه {فَضَّلۡنَا} و یا کلمه‌ی {ذُو فَضۡلٍ}.

تفاوت تلفظ حرف طاء با حرف تاء در این است که در حرف طاء زبان جمع شده و سطح زبان با سقف دهان تماس پیدا می‌کند ولی در حرف تاء چنین اتفاقی نمی‌افتد.

مانند: «أَطْ» و یا کلمه‌ی {أَحَٰطَتۡ} و یا کلمه‌ی {سُلۡطَٰنٗاۖ}.

در تلفظ حرف ظاء نیز اضافه بر تماس نوک زبان با دندان‌های جلو در فک بالا، زبان جمع شده و سطح زبان با سقف دهان مماس می‌شود.

مانند: «أَظْ» و یا کلمه‌ی {أَوَعَظۡتَ} و یا کلمه‌ی {ٱلظَّٰلِمِینَ}.

در تلاوت آیات 151 و 152 سوره‌ی مبارکه‌ی آل عمران به این کلمات توجه کنید: {سُلۡطَٰنٗا - ٱلظَّٰلِمِینَ - صَدَقَکُمُ - عَصَیۡتُم - صَرَفَکُمۡ} و عبارت: {وَٱللَّهُ ذُو فَضۡلٍ عَلَی ٱلۡمُؤۡمِنِینَ}.

با بیان و توصیف صفت إطباق، می‌توان مفهوم صفت ضد آن که صفت إنفتاح باشد را تصور کرد.

إنفتاح (به معنای باز شدن) و در علم تجوید عبارت است از باز شدن فضای درون دهان بدلیل فاصله گرفتن سطح زبان از کام بالا در حین تلفظ 24 حرف ما بقی.

این توضیح در کتب تجوید چنین آمده است:

ألإنفتاح هو ابتعاد اللسان و تجافیه عن الحنک الأعلی.

حدیثی گهربار از امام صادق(علیه السّلام): خداوند عزیز و جبار کتاب خود را بر شما نازل فرمود درحالی‌که راست می‌گوید و خوبی شما را می‌خواهد. در آن اخبار شماست و اخبار

گذشتگان و آیندگان شما. از اخبار آسمان و زمین مطلع‌تان می‌کند، و اگر کسی چنین اطلاعاتی به شما می‌داد بسیار تعجب می‌کردید.⁽¹⁾

صفت شدّت و رخوت

در ادامه‌ی صفات و مخارج حروف، صفت شدت، یکی از 5 صفت اصلی حروف و ضد آن یعنی صفت رخوت را توضیح خواهیم داد. در اصطلاح تجویدی، صفت شدت را چنین توصیف نموده‌اند:

«الشدة إمتناع الصوت أن یجری فی الحروف»

این صفت بیانگر حبس صوت قبل از تلفظ حرف و یکباره رها کردن آن در هنگام تلفظ حروف شدت است بصورتی که این حروف حتی در حالت سکون یک لحظه تلفظ می‌گردند و قابل مد دادن نیستند. صفت شدت همانند صدای طبل است که یک لحظه ایجاد و شنیده می‌شود و قابل کشیدن نیست. حروف آن عبارت‌اند از: «ق، ط، ب، ج، د، أ، ک، ت».

به لحظه‌ای بودن تلفظ حروف شدیده و یک لحظه شنیده شدن این حروف در این کلمات دقت بفرمایید: حرف قاف در {لَا تَقۡصُصۡ} - حرف طاء در {لِّیَطۡمَئِنَّ} - حرف باء در {فَسَتُبۡصِرُ وَیُبۡصِرُونَ} - حرف جیم در {وَجۡهِهِۦ} - حرف دال در {أَمۡدَدۡنَٰهُم} - حرف همزه در {یَأۡکُلُ} - حرف کاف در {أَکۡرَمَکُمۡ} - حرف تاء در {أَتۡقَیٰکُمۡۚ}.

بر خلاف صفت شدت، حالت متضاد آن یعنی صفت رخوت در اصطلاح تجویدی عبارت است از: جریان داشتن صوت در حین تلفظ حرف، بصورتی که این حروف بخصوص در حالت سکون قابل مد دادن هستند این صفت مانند صدای شیپور یا بوق خودرو می‌باشد که می‌توان آن را به صورت ممتد نواخت.

تفاوت دو صفت شدت و رخوت در دو حرف ساکن

سین و باء در کلمه‌ی {فَٱسۡتَجَبۡنَا} بوضوح مشهود است.

و یا دو حرف غین و قاف در کلمه‌ی {فَأَغۡرَقۡنَٰهُمۡ}.

توضیح بیشتر آنکه می‌توان گفت: تفاوت حرف غین و قاف در دو صفت رخوت و شدت این دو حرف می‌باشد به‌طوری‌که اگر حرف قاف را بتوانیم بصورت ممتد تلفظ کنیم این حرف تبدیل به غین می‌شود.

و از طرفی اگر در نماز غین ساکن کلمه {مَغۡضُوبِ} را یک لحظه تلفظ کنیم یقیناً حرف غین، قاف تلفظ شده است.

برای روشن شدن بیشتر موضوع، به آیات 73 تا 77 سوره‌ی مبارکه‌ی انبیاء توجه بفرمائید. با این توضیح که با توجه بیشتر بخصوص بر حروف ساکن، تفاوت دو صفت شدت و رخوت را بهتر متوجه می‌شویم.

مانند: هاء در کلمه‌ی {یَهۡدُونَ} - واو و یاء در کلمه‌ی {أَوۡحَیۡنَآ} - تاء در کلمه‌ی {کَانَتۡ} - دال در کلمه‌ی {أَدۡخَلۡنَٰهُ} - جیم در کلمه‌ی {أَجۡمَعِینَ}.

در ذیل این آیه‌ی کریمه، حدیثی داریم از قول امام صادق(علیه السّلام) که فرمودند: «إن الأئمة فی کتاب الله عزوجل إمامان، قال الله تبارک و تعالی "وجعلناهم ائمة یهدون بأمرنا" لا بأمر الناس یقدمون أمر الله قبل أمرهم، و حکم الله قبل حکمهم...».⁽¹⁾

بنابراین نحوه‌ی هدایت هر کدام از ائمه بستگی به امر خداوند دارد، صلح امام حسن مجتبی(علیه السّلام) باشد یا قیام حضرت سیدالشهداء علیه آلاف التحیة و الثناء.

در ادامه‌ی آیه خداوند فرموده: امامان انجام اعمال خیر را طبق دستور الهی انجام می‌دهند، همین‌طور اقامه‌ی نماز وایتاء ذکات را.

و در نهایت خداوند متعال اعمال امامان را امضاء فرموده با عبارت {وَکَانُواْ لَنَا عَٰبِدِینَ}.

پس هما‌ن‌گونه که وجود مقدس خاتم الأنبیاء(صلّی الله علیه و آله ) «لَاَ یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی»، امامان(علیهم السّلام) نیز گفتار و اعمال‌شان طبق دستور و وحی الهی است و این یکی از آیاتی است که عصمت ائمه را اثبات می‌کند.

صفت إستعلاء و إستفال

در مبحث «صفات الحروف» سومین صفت از صفات اصلی حروف، صفتی است به نام إستعلاء. در اصطلاح تجویدی آنرا چنین بیان نموده‌اند:

«هو إرتفاع أقصی اللسان إلی حنک الأعلی عند النطق بحروف المستعلی».

در تلفظ هفت حرف (صاد، ضاد، طاء، ظاء، غین، قاف و خاء) قسمتی از سطح زبان به سمت بالا حرکت می‌کند. این تمایل زبان به سمت بالا را در علم تجوید اصطلاحاً إستعلاء گویند. بخصوص زمانیکه حروف مستعلیه با الف مدی بیایند، این صفت بوضوح قابل تشخیص است. به حالت زبان در تلفظ حروف مستعلیه در تلفظ این کلمات توجه بفرمائید:

{ٱلصَّٰدِقِینَ - وَلَا ٱلضَّآلِّینَ - طَّٰغُوتُ - ظَالِمٞ لِّنَفۡسِهِۦ - فَمَنِ ٱبۡتَغَیٰ - قَالَ - خَٰلِدِینَ}.

در مقایسه‌ی تلفظ دو حرف خاء و جیم در دو کلمه‌ی خَالِدُوَنْ و تُجَادِلُوا متوجه می‌شویم، در‌حالی‌که هر دو با الف مد آمده‌اند ولی در تلفظ حرف خاء زبان به طرف بالا میل پیدا می‌کند و این در حالی است که در تلفظ حرف جیم چنین اتفاقی نمی‌افتد.

لازم به ذکر است دو حرف لام وراء نیز در مواردی خاص با صفت استعلا تلفظ می‌شوند که در این حالت از اصطلاح تغلیظ و تفخیم استفاده می‌شود. البته در آینده به آن نیز خواهیم پرداخت.

قوت صفت إستعلاء به حدی است که در حالت سکون چون با حرف ما قبل خود یکجا تلفظ می‌شود، صفت استعلای آن به حرف ما قبل خود نیز، اثر می‌کند.

مانند: حرف میم مفتوحه در کلمه‌ی {مَّصۡفُوفَةٖۖ} که تحت تأثیر صفت استعلای حرف صاد، آنهم با صفت استعلا تلفظ می‌شود. در حالیکه حرف میم مفتوحه‌ی کلمه‌ی {مَبۡثُوثَةٌ} چنین نیست. و با مقایسه‌ی تلفظ حرف فاء مفتوحه در کلمه‌ی «فَضْلٌ» با همان حرف در کلمه‌ی «فَافْعَلوُا» به تفاوت تلفظ دو حرف فاء مفتوحه پی می‌بریم.

البته قوت صفت استعلا در حالات مختلف یک حرف متفاوت است. مراتب تفخیم حروف استعلا عبارت‌اند از:

صفت متضاد صفت استعلا، صفت استفال نام دارد که شامل 21 حرف ما بقی است و دلالت بر این مطلب دارد که زبان در حین تلفظ حروف مستفله، به سمت پایین تمایل دارد. با این توضیح می‌توان گفت: برای اینکه حرف صاد را تلفظ کنیم؛ کافیست به حرف سین، صفت استعلا دهیم تا تبدیل به صاد شود.

برای بیشتر روشن شدن مطلب به آیات 61 تا 65 سوره‌ی مبارکه‌ی نساء توجه کنید.

در آیه 65 خداوند متعال می‌فرماید: اگر منافقین و عصیان‌کاران نزد خدا از گناهان خود استغفار می‌نمودند و علاوه‌ی بر آن، رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) نیز برای آنان استغفار می‌نمود، خداوند متعال آنها را می‌آمرزید و هم از معاصی آنها در می‌گذشت و هم مشمول رحمت او می‌شدند.

در ذیل این آیه در کتاب مناقب جلد سوم صفحه‌ی 168 روایت شده که در زمان رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) شخصی مرتکب گناهی شد، او به‌خاطر ارتکاب گناه مدتی خود را از دید مردم مخفی نگاه می‌داشت تا اینکه روزی در محلی خلوت دو سبط رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) را دید، او آن دو کودک را بر شانه‌های خود سوار نمود و با این حال به خدمت حضرت شتافت و عرض کرد: ای رسول خدا من پناه به خدا بردم و این دو نور چشم شما را واسطه کردم تا خدا از گناه من درگذرد! حضرت نیز به امام حسن و امام حسین(علیهماالسّلام) فرمودند: من شما دو نفر را شفیع او می‌کنم تا خدا او را عفو کند.

در اینجا بود که این آیه توسط جبرئیل بر وجود مقدس خاتم الأنبیاء(صلّی الله علیه و آله ) نازل گردید.

صفت همس و جهر

در ادامه‌ی مبحث صفات الحروف، به صفت «همس» و صفت متضاد آن، صفت «جهر» خواهیم پرداخت. چهارمین صفت، از صفات متضاد، همس نام دارد، در لغت به معنای پنهان داشتن است ولی در اصطلاح تجویدی چنین آمده:

«هو جریان النفس عند النطق بالحرف، لضعف الإعتماد علی مخرجه».

صفت همس در علم تجوید دلالت بر این مطلب دارد که؛ پس از اتمام تلفظ برخی از حروف الفبا، جریان هوا همچنان از دهان ادامه دارد.

ارتباط معنای لغوی همس با اصطلاح تجویدی آنرا شاید بتوان این‌گونه توضیح داد که: حروف مهموسه مانند بادکنک سوراخی می‌باشندکه قادر به باد کردن آن نیستیم لذا مانند این است که از دید اشخاصی که کمی دور باشند پنهان می‌ماند.

حروف آن عبارتند از (همزه، تاء، ثاء، حاء، خاء، سین، شین، صاد، فاء، کاف، هاء).

جمع شده در عبارت:

«أفحثه شخص سکت».

برای روشن شدن مطلب می‌توانیم کف دست خود را جلوی دهان بگیریم و با تلفظ حروف مهموسه در حالت سکون، ادامه‌ی جریان هوا را در کف دست خود احساس کنیم.

مانند؛ حرف تاء در کلمه‌ی «قَالَتْ» در حالیکه حرف دال در کلمه‌ی «أَدْخِلْنِی» چنین خصوصیتی ندارد.

به عبارت دیگر، اگر صفت همس را از حرف تاء بگیریم، تاء تبدیل به دال می‌شود.

در حروف متجانس «دال، تاء و طاء» فقط حرف تاء صفت همس را دارا می‌باشد.

با این توضیح، حرف طاء در کلمه‌ی «تُحِطْ» همس ندارد حال اگر طاء کلمه‌ی «تُحِطْ» را با صفت همس تلفظ کنیم؛ طاء تبدیل به تاء می‌گردد: (تُحِتْ). نکته مهم در صفت همس بیان این مطلب است که علی‌رغم نظر برخی که حرف همزه را مهموسه نمی‌دانند، همزه یقینا دارای صفت همس می‌باشد به دلایلی که از آن جمله:

دلیل اول: ادامه‌ی جریان هوا را پس از اتمام تلفظ همزه نیز می‌توان احساس کرد.

سُوءٍ (در حالت وقف) - جِئْتُکَ - یَشَاءُ (در حالت وقف).

دلیل دوم: در مبحث صفت قلقله خواهیم خواند که این صفت در اثر جمع شدن دو صفت «شدت و جهر» به وجود می‌آید.

فلذا پنج حرف از حروف شدت یعنی فقط «قطب جد» در حالت سکون قلقله پیدا می‌کند. حال همزه درحالی‌که صفت شدت آن قابل تشکیک نیست در مجهوره بودن آن باید شک کرد.

دلیل سوم: مهموسه بودن حرف همزه، ابداع ما نیست بلکه علمای مهمی به آن اذعان داشته‌اند از آن جمله طبق آنچه ابن‌جذری دمشقی در کتاب النشر از قول سیبویه آورده (کتاب النشر فی القراءات العشر جلد اول صفحه‌ی 203 محمد بن محمد دمشقی معروف به ابن‌جذری):

«و ذکر سیبویه معها (یعنی الهمزه) التاء مع أنها المهموسة و ذکر لها نفخا».

و در ادامه ابن‌جذری در تعریف و تمجید از او می‌گوید:

«و هو قوی فی الإختبار».

با توجه به صفت همس و ضد آن صفت جهر به آیات شانزدهم تا نوزدهم سوره‌ی مبارکه‌ی نمل توجه کنید.

قسمتی از مفاهیم این آیات:

در آیه‌ی 16 حضرت سلیمان(علیه السّلام) می‌فرماید:

خداوند سخن گفتن با پرندگان را به ما آموخت و از هر چیزی علمی به ما عنایت فرمود و در آیات بعد حضرت سلیمان(علیه السّلام) سخن گفتن ملکه‌ی مورچه‌ها را می‌شنود

و می‌فهمد و عکس‌العمل نشان می‌دهد که خداوند فرموده:

{فَتَبَسَّمَ ضَاحِکٗا مِّن قَوۡلِهَا}.

در ذیل آیه روایتی از قول امام صادق(علیه السّلام) داریم که فرمودند: خداوند سخن گفتن با پرندگان و مقداری از هر دانشی را به سلیمان ابن‌داوود آموخت ولی خداوند اضافه بر سخن گفتن با پرندگان، تمام علوم را به ما آموخت (و برای سخن خود قسم یاد می‌کنند).⁽¹⁾

و با توجه به آیه‌ی 12 سوره‌ی یس: {وَکُلَّ شَیۡءٍ

أَحۡصَیۡنَٰهُ فِیٓ إِمَامٖ مُّبِینٖ}، می‌توانیم چنین عقیده داشته باشیم که مورچه‌ای که در حیاط منزل هر کدام از ما حرکت می‌کند، اضافه بر شنیدن سخن او و فهمیدن آن، امام معصوم(علیه السّلام) تفکرات او، و تصمیم او، و مقصود او، و روحیات و اعمال او را نیز می‌داند.

صفت إذلاق و إصمات

کلمه إذلاق به معنی تیزی و تندی است و در اصطلاح تجویدی عبارتست از:

«خفة الحرف و سرعة النطق به؛ لخروجه من ذلق اللسان أو من طرفه أو من إحدی الشفتین».

حروف مذلقه حروفیند که از محل لبه ابتدای دستگاه صوتی که شامل لبها و نوک زبان می‌شود تلفظ می‌گردند. و مانند این است که این حروف بدون صرف نیروی اضافی پس از تلفظ به بیرون دستگاه صوتی پرتاب می‌شوند.

این صفت شامل شش حرف (ب - ر - ل - ف - م - ن) جمع شده در جمله (فَرَّ مِنْ لُبٍّ) می‌شود.

سه حرف از این حروف با تیزی نوک زبان تلفظ می‌گردند که عبارتند از: (راء، لام، نون) و سه حرف دیگر از حروف شش‌گانه مذلقه با کمک لبها یا یکی از لبها (لب پایین) تلفظ می‌گردند. که عبارتند از (باء، فاء، میم).

در جهت مقابل صفت إذلاق، صفت إصمات از صفات متضاد می‌باشد که به معنای کندی و سنگین تلفظ کردن آمده است و در اصطلاح تجویدی عبارتست از: «الإصمات ثقل الحرف و عدم سرعة النطق به، لخروجه بعیدا عن ذلق اللسان و الشفة».

حروف مصمته حروفیند که از قسمت‌های داخلی دستگاه صوتی انسان تلفظ می‌گردند و برای أداء آنها فضاهای مختلفی را باید پشت سر بگذارند لذا برای تلفظ آنها باید نیروی بیشتری مصرف کرد.

این صفت مانع می‌شود که چهار حرف از حروف مصمته در ریشه یک کلمه چهار حرفی جمع شوند؛ بجز اینکه در بین آنها حرفی از حروف مذلقه وجود داشته باشد.

مخارج برخی از حروف

«حرف ضاد» از برخورد کنار زبان با دندان‌های کناری فک بالا تلفظ می‌شود. که اصطلاحاً به آن حرف «ضرسی» گویند، که ضرس شامل: «ضواحک» یعنی دندان‌های آسیاب کوچک.

و «طواحن» یعنی دندان‌های آسیاب بزرگ.

و «نواجذ» یعنی دندان‌های عقل می‌شود.

مثال: أَضْ - أَضْرِبْ - وَلَاالضَّالّیِنَ.

حرف «طاء»:

گرچه حرف طاء با دو حرف تاء و دال متجانس می‌باشد یعنی دارای مخرج یکسان است ولی با توجه به صفت إطباق و إستعلای طاء، تفاوت حرف طاء با دو حرف دیگر این است که در تلفظ طاء سطح زبان جمع شده و با کام بالا که اصطلاحاً به آن «حنک أعلا» گویند، تماس پیدا می‌کند.

مثال: أَطْ - أَطْیَبُ - طَالُوتَ.

حرف ذال نیز تفاوت اندکی با تلفظ حرف زاء دارد و آن اینکه نوک زبان در

عوض آنکه پشت دندان‌ها قرار گیرد جلوتر آمده و بین دندان‌ها واقع می‌شود.

مثال: أَذْ - ذَلِک - أَعُوذُ - الذَّیِنَ.

تفاوت تلفظ حرف ظاء با ذال نیز با توجه به صفت إستعلا و إطباق حرف ظاء این است که سطح زبان جمع شده و با حنک اعلا تماس پیدا می‌کند.

مثال: أَظْ - أَظْلَمُ - ظَالِمیِنَ - لَأَظُنُّهُ.

حرف واو نیز بدون دخالت دندان‌ها فقط توسط لب‌ها که به‌صورت غنچه در می‌آیند همانند حرف W در زبان انگلیسی تلفظ می‌گردد

مثال: أَوْ - وَأُفَوِّضُ - وَهُوَ - وَیوْمَ.

تفاوت تلفظ حرف ثاء با سین نیز در این است که در تلفظ حرف سین نوک زبان پشت دندان‌های پایین قرار می‌گیرد ولی در تلفظ حرف ثاء نوک زبان، بین دندان‌ها واقع می‌شود مثال: أَثْ - یَلْهَثْ - ثُمَّ - یَسْتَغِیثَانِ.

در آیات 48 تا 54 سوره مبارکه یونس(علیه السّلام) توجه کنید؛

امام صادق(علیه السّلام) در ذیل آیه {وَیَسۡتَنۢبِٔونَکَ أَحَقٌّ هُوَۖ} فرمودند: اهالی مکه از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) پرسیدند: آیا امام و رهبر ما علی بن ابی‌طالب خواهد بود؟

ای رسول ما به آنها بگو: بخدا قسم او بر حق است. {قُلۡ إِی وَرَبِّیٓ إِنَّهُۥ لَحَقّٞۖ}.⁽¹⁾

صفت قلقله

قبل از پرداختن به مبحث صفت قلقله، لازم است در مقدمه مطلبی ذکر شود:

حروف الفبا همیشه در یکی از حالات سکون، قلقله و یا حرکت تلفظ می‌شوند.

حالت سکون حرف، دلالت بر این مطلب دارد که حرف ساکن را در حالی تلفظ کنیم که لب‌ها ساکن باشد و در حین تلفظ حرف ساکن، حرکتی در لب‌ها مشاهده نشود.

به حرف میم ساکن در این عبارت توجه بفرمایید: {وَزَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِینٖ}.

از طرفی اگر یک حرف، حرکت داشته باشد یعنی دارای یکی از حرکات فتحه، ضمه و یا کسره باشد، لب‌ها برای اداء آن حرکت یا علامت خاص (فتحه، ضمه، کسره) حرکت می‌کنند.

مثلاً در حرف میم که فتحه داشته باشد، لب‌ها از هم فاصله گرفته و دهان باز می‌شود.

مانند: قَوْمَهُمْ - و یا کلمه: مَثَلاً.

و یا برای حرفی که ضمه داشته باشد، لب‌ها جمع شده و به حالت غنچه در می‌آیند.

مانند: حروف ضاد و همزه در عبارت؛ فَقَالَ الضُّعَفَاءُ.

و یا در حروفی که کسره داشته باشند، لب پایینی به سمت پایین حرکت می‌کند و مانند این است که به سمت پایین شکسته شود و لذا به آن کسره گویند.

به تلفظ حروف باء و میم در عبارت «بِسْمِ اللهِ» توجه بفرمایید.

پس با این توضیح مشخص شد که حرکت یک حرف در واقع حرکت لب‌ها در حین تلفظ حرف می‌باشد.

و همچنین سکون یک حرف، ساکن بودن لب‌ها در حین تلفظ آن حرف است.

حال با این مقدمه به صفت قلقله نزدیک می‌شویم. برخی از حروف الفبا در حالت سکون قابل تلفظ نیستند و یا به سختی ادا می‌شوند لذا برای تلفظ آنها در حالت ساکن، لب‌ها باید از حالت سکون خارج شوند ولی نباید به اندازه‌ی یک حرکت، حرکت کنند. این جنبش لب‌ها که کمتر از یک حرکت می‌باشد، را قلقله گویند.

صفت قلقله در اثر جمع شدن دو صفت «شدت» و «جهر» بوجود می‌آید.

صفت شدت، یک لحظه تلفظ شدن حرف است. مانند: ب و ت.

و صفت جهر بر قطع جریان هوا از دهان همزمان با تلفظ حرف دلالت دارد.

بنابراین چون در پنج حرف ق، ط، ب، ج، د (قطب جد)، صوت و جریان هوا

همزمان قطع می‌شوند، در حالت سکون مجبوریم به این پنج حرف قلقله دهیم.

مراتب قلقله نیز این‌گونه است که: چنانچه حروف قلقله ساکن باشند برای تلفظ آنها از یک سوم حرکت استفاده می‌کنیم که به آن «قلقله‌ی صغری» گفته می‌شود.

و اگر حروف قلقله اضافه بر سکون، مشدد هم باشند به اندازه‌ی یک دوم حرکت به آنها قلقله می‌دهیم که به آن «قلقله‌ی کبری» گویند. مانند: قاف در کلمه‌ی «الْحَقُّ» در حالت سکون عارضی در وقف.

این مطلب نیز ناگفته نماند که سه حرف از حروف شدت که عبارتند از: همزه، کاف و تاء (أکت) که در حالت سکون مجاز به قلقله دادن آنها نیستیم با استفاده از صفت همس حق سکون آنها أداء می‌شود.

بدین‌ترتیب که پس از تلفظ اجازه دهیم جریان هوا از دهان همچنان ادامه پیدا کند: مانند تاء ساکن در کلمه‌ی «فُضِّلَتْ» و یا همزه‌ی ساکن در «إِنْ نَشَأْ» و یا کلمه‌ی «تَأتِینَا» و یا عبارت «أَنِ ائتِ» و حرف کاف ساکن در کلمات «ذِکْرَ» وَ «أَکْثَرَهُمْ» توجه بفرمایید.

در کتاب الغیبه‌ی شیخ الطائفه& از امام صادق(علیه السّلام) روایت شده که فرمودند: از علائم حتمیه‌ی قبل از ظهور حضرت بقیة الله، صیحه‌ی آسمانی است که اهل شرق و غرب آن را خواهند شنید و آیه‌ی {إِن نَّشَأۡ نُنَزِّلۡ عَلَیۡهِم مِّنَ ٱلسَّمَآءِ ءَایَةٗ فَظَلَّتۡ أَعۡنَٰقُهُمۡ لَهَا خَٰضِعِینَ} اشاره به این علامت حتمی است.⁽¹⁾

به امید آن روز که خبر صیحه‌ی آسمانی نُقل مجالس ما گردد و به همدیگر بشارت ظهور حضرت را بدهیم. آیا پس از این واقعه عده‌ای شبهه‌افکنی و تشکیک نخواهند کرد؟ آنروز عکس‌العمل ما چه خواهد بود؟!

احکام الحروف

اشاره

پس از اتمام مبحث صفات و مخارج الحروف به مبحث احکام الحروف خواهیم

پرداخت. همنشینی حروف الفبا با یکدیگر در کلمات یا عبارات قرآنی، در حروف تغییراتی را ایجاد می‌کند. بخصوص اگر حروف ساکن باشند و یا صفات ضعف آنها بیشتر از صفات قوتشان باشد. از جمله حروف الفبا نون ساکن است که به تأثیرات حروف دیگر بر آن خواهیم پرداخت.

قاعده‌ی کلی این است: همیشه نون ساکن تحت تأثیر حرف بعدی، تغییراتی را الزاماً در خود ایجاد می‌کند. گاهی ناقص تلفظ می‌شود و یک الف مد پیدا می‌کند. و گاهی تبدیل به میم ساکن می‌شود و گاهی فداکارانه خود را از میان برمی‌دارد تا حرف بعدی قوی‌تر تلفظ گردد و گاهی درحالی‌که می‌تواند صفت رخوت داشته باشد ملزم می‌شود با صفت توسط، تلفظ شود.

1- قلب به میم نون ساکن

یکی از این احکام حکم قلب به میم یا إبدال می‌باشد که به آن إقلاب نیز می‌گویند: هرگاه پس از نون ساکن حرف باء بیاید نون ساکن تبدیل به میم ساکن می‌شود. در زبان فارسی نیز به چنین حالتی از حرف نون برمی‌خوریم مثلاً اگر در متنی داشته باشیم: «من به او گفتم» چنین می‌خوانیم: «مم به او گفتم» و یا کلمه‌ی شنبه را که همگی شمبه می‌خوانیم و از این موارد، در زبان فارسی به وفور یافت می‌شود.

ولی در مثال قرآنی آن می‌توان به این کلمات و عبارات اشاره کرد؛

أنِبْئهُمْ که می‌خوانیم أَمِبْئهُمْ، و یا أَنِبْیَآءَ که می‌خوانیم أَمِبْیَآءَ.

و یا عبارت سَمِیعٌ بَصیرٌ که می‌خوانیم سَمِیعُ مْ بَصیِرٌ با این توضیح که تنوین (---ٌ-) همان نون ساکنی است که نوشته نمی‌شود ولی خوانده می‌شود. البته تمام انواع تنوین (-ً-ٍ-ٌ) همین‌گونه‌اند.

در اینجا به موردی برمی‌خوریم که لازم به توضیح است و آن اینکه هرگاه پس از نون ساکن حرف باء نیز ساکن باشد؛ قاعده قلب به میم اجرا نمی‌شود بلکه حکمی دیگر نیاز داریم که به آن «قاعده‌ی رفع التقاء ساکنین» گویند.

توضیح اینکه: به‌طور کلی هرگاه دو حرف ساکن در عبارتی پشت سر هم بیایند برای سهولت در تلاوت، حرف ساکن اول را به‌صورت مکسور می‌خوانیم، و این فقط خاص به نون ساکن قبل از باء نیست بلکه یکی از موارد آن است مانند عبارات: عُزَیْرٌ ابْنُ الله خوانده می‌شود عُزَیْرُنِ ابْنُ الله، و «فِتْنَةٌ انْقَلَبَ» که خوانده می‌شود «فِتْنَةُ نِ انْقَلَبَ» «سَوَآءً الْعاکِفُ» که خوانده می‌شود «سَوَآءَ نِ الْعَاکِفُ». برای بیشتر روشن شدن مطلب به آیات 14 تا 28 سوره‌ی مبارکه‌ی حج توجه کنید. تذکر این نکته که به تلفظ عبارت {سَوَآءً ٱلۡعَٰکِفُ} و کلمات {بِإِلۡحَادِۢ بِظُلۡمٖ} و {مِّنۢ بَهِیمَةِ ٱلۡأَنۡعَٰمِۖ} بیشتر دقت کنید.

امام صادق(علیه السّلام) در ذیل عبارت {وَمَن یُرِدۡ فِیهِ بِإِلۡحَادِۢ بِظُلۡمٖ} فرمودند: این آیه زمانی نازل شد که آن چند نفر در داخل کعبه پیمان بستند و سندی را امضاء کردند که به موجب آن هم قسم شدند بر کفر ورزیدن و مخالفت با آنچه در شأن امیرمؤمنان(علیه السّلام) نازل شد پس درحالی‌که در کعبه بودند ملحد شدند با ظلمی که به رسول خدا و ولی او صلوات الله علیهما روا داشتند و ای وای بر این قوم ظالم.⁽¹⁾

2- ادغام نون ساکن

قبل از ورود به بحث ادغام، لازم است بااصطلاحات آن آشنا شویم. در ادغام نون ساکن، نون ساکن یا تنوین را «مُدْغَم» گویند و حرف بعد از آن را «مُدْغَمٌ فِیه» نامند. عبارت «ادغام ناقص» را نیز زمانی به‌کار می‌بریم که نون ساکن حذف شده باشد ولی صفت غنه‌ی آن باقی باشد.

«صفت غنه» نیز که مخصوص دو حرف نون و میم می‌باشد دلالت بر این مطلب دارد که صدای میم و نون از بینی خارج می‌شود نه از دهان! اما ادغام نون ساکن چیست؟ هرگاه نون ساکن آخر کلمه‌ای باشد و پس از آن یکی از شش حرف یرملون (ی ر م ل و ن) بیاید، در وصل، نون ساکن حذف، و حرف بعدی مشدد

می‌شود. البته گاهی صفت غنه‌ی نون ساکن باقی می‌ماند.

توضیح بیشتر اینکه هرگاه پس از نون ساکن یکی از حروف کلمه‌ی «ینمو» بیاید، ادغام آنرا «ادغام بغنه» گویند. در این حالت مدغم فیه (که حرف بعد از نون می‌باشد) یک الف مد پیدا می‌کند یعنی به اندازه‌ی یک صدای کشیده باید آنرا مد داد.

مانند:

«مَنْ یَعْمَلُ» که خوانده می‌شود مَیْ یَعْمَلُ مَیَّعْمَلُ

«مِنْ وَراءِ» که خوانده می‌شود مِوْ وَرَاءِ مِوَّراءِ

«مِنْ مَاءِ» که خوانده می‌شود مِمْ مَاءِ

مِمَّاءٍ

«إنْ نَسِینَا» که خوانده می‌شود إِنْ نَسِینَا إِنَّسِینَا

ادغام نون ساکن در دو حرف «واو» و «یاء» ادغام ناقص است. و آن بدلیل این است که پس از ادغام، صفت غنه‌ی نون باقی می‌ماند و لذا تنها راه اداء صفت غنه‌ی نون آن است که دو حرف واو و یاء را به اندازه‌ی یک الف مد، مد دهیم تا بتوان صدای این دو حرف رااضافه بر دهان از بینی هم خارج کرد.

«کُلٌّ یَعْمَلُ» - «مِهَاداً وَالْجِبَالَ»

البته ادغام نون ساکن در دو حرف لام و راء «بلا غنه» است. بدین‌معنا که پس از ادغام، نون ساکن حذف و حرف بعدی لام و راء که مشدد می‌شوند بدون مد و فقط یک لحظه تلفظ می‌گردند.

«مِنْ لَدُنَّا» که خوانده می‌شود:

مِلَّدُنَّا.

«مِنْ رَبِّکُمْ» که خوانده می‌شود:

مِرَّبّکُمْ.

در اینجا این نکته لازم به ذکر است که در روایت جناب حفص از عاصم کوفی نون ساکن در دو مورد {یسٓ ١ وَٱلۡقُرۡءَانِ ٱلۡحَکِیمِ} - {نٓۚ وَٱلۡقَلَمِ وَمَا یَسۡطُرُونَ}.

ادغام نشده است. بلکه به اظهار تلاوت می‌شود.

با توجه به مطالب گفته شده، شاید نیاز به توضیح نباشد که نون ساکن اگر در وسط کلمه باشد ادغام نمی‌شود. مانند: «الدُّنْیَا» - «صِنْوَانٌ» - «قِنْوَانٍ» - «بُنْیَانٌ».

و مطلب آخر اینکه حکم نون ساکن با تنوین در مورد حروف یرملون فرقی نمی‌کند چون تنوین (--ً--ٍ--ٌ-) همان نون ساکن است که نوشته نمی‌شود ولی خوانده می‌شود.

پس همان‌طور که نون ساکن در «مِنْ لَدُنَّا» ادغام می‌گردد تنوین «فَسَلاَمٌ» در «لَکَ» نیز ادغام می‌شود.

توجه به آیات 88 تا 96 سوره‌ی مبارکه‌ی طه: در ترجمه‌ی این آیات آمده زمانی که حضرت موسی× سامری را مؤاخذه نمود و سؤال فرمود: چگونه بنی‌اسرائیل را گمراه کردی؟ او در پاسخ گفت: زمانی که ازخشکی وسط دریا می‌گذشتیم مشتی خاک از جای پای اسب فرستاده‌ی خدا، جبرئیل برداشتم و این خاک را در گوساله قرار دادم لذا بوسیله‌ی آن صدای گوساله از آن مجسمه برخاست و این‌گونه بود که مردم شیفته‌ی آن شدند.

حال توجه به این نکته خالی از لطف نیست که چرا برخی از کوردلان برای شفا یافتن بیماران در اثر استفاده از تربت حضرت سیدالشهداء(علیه السّلام) تشکیک می‌کنند، در حالیکه خاک جای پای اسب جبرئیل مجسمه‌ی فلزی را به سخن وامیدارد چگونه است خاک پاک مدفن سبط رسول خدا صلوات الله علیهما و آلهما؟!

البته در احادیث زیادی نیز بر آن تأکید شده که دوستان می‌توانند به کتاب کامل الزیارات مراجعه کنند که فرموده‌اند: «طین قبر الحسین(علیه السّلام) شفاء من کل داء وامانا من کل خوف».

3- اظهار نون ساکن

در ادامه‌ی مبحث احکام الحروف، به سومین حکم از احکام نون ساکن یعنی اظهار نون ساکن خواهیم پرداخت.

اگر نون ساکن یا تنوین قبل از یکی از شش حرف از حروف حلقی بیاید چه در یک کلمه باشند یا در دو کلمه، نون ساکن اظهار می‌شود.

قبل از توضیح و بیان اظهار نون ساکن حروف حلقی را معرفی می‌کنیم. حروف

حلقی حروفی هستند که از ناحیه‌ی حلق در دستگاه صوتی اداء می‌شوند. حروف آن عبارتند از: همزه، هاء، عین، حاء، غین، خاء برای زودتر حفظ شدن این حروف به این بیت شعر توجه بفرمائید:

حرف حلقی شش بود ای با وفا

همزه ها و عین و حا و غین و خا

اصطلاح «أقصی الحلق» ناحیه‌ی انتهایی حلق است که دو حرف همزه و هاء از آن ناحیه تلفظ می‌شوند.

و «أوسط الحلق» میان حلق است که محل تلفظ عین و حاء می‌باشد.

و اصطلاح «أدنی الحلق» یعنی ابتدای حلق

که دو حرف غین و خاء از آن ناحیه تلفظ می‌شوند.

اما اظهار چیست؟ در اصطلاح تجویدی چنین آمده:

«الإظهار النطق بالنون الساکنة أو التنوین نطقا واضحاً من غیر غنة».

یعنی تلفظ نون ساکن یا تنوین بدون مد و به‌صورت کامل و واضح.

توضیح بیشتر: در مبحث صفات متضاد با صفتی آشنا شدیم به نام «شدت» که صفت ضد آن صفتی است به نام «رخوت».

که این صفت دلالت بر این مطلب دارد که حروفی هستند که ذاتا قادر به امتداد صوتند.

مثلاً حرف سین ساکن را می‌توان به مدت طولانی تلفظ نمود.

بر خلاف حرف باء که فقط یک لحظه تلفظ می‌شود.

حال نون ساکن که می‌تواند به صورت ممتد تلفظ شود، در حالت اظهار مجاز به این کار نیستیم و بدون مد یا «بلاغنه» تلفظ می‌گردد.

البته باید دقت کنیم مانند حروف شدت، یک لحظه تلفظ نشوند چون به دلیل دارا بودن صفت جهر، نون ساکن قلقله پیدا خواهد کرد. پس برای اظهار نون ساکن، آنرا باید با صفت توسط یعنی بین شدت و رخوت تلفظ کرد. کلا پنج حرف «لن عمر» دارای صفت توسط می‌باشند.

تلفظ حرف سین در عبارت «بِسْمِ اللهِ» را از نظر طول زمان تلفظ با حرف باء در «یُبْعَثُونَ» و حرف نون ساکن در «أَنْعَمْتَ» مقایسه کنید.

اگر نون را مانند باء ساکن یک لحظه تلفظ کنیم، یقیناً قلقله پیدا می‌کند.

به این مثال‌ها دقت کنید:

مثال همزه: {یَنۡٔوۡنَ - مِنۡ أَحَدٍ - کُفُوًا أَحَدُۢ}.

هاء: {یَنۡهَوۡنَ - إِنۡ هَٰذَا - سَلَٰمٌ هِیَ}.

عین: {أَنۡعَمۡتَ - مِّنۡ عَمَلِ - أَجۡرٍ عَظِیمٍ}.

حاء: {یَنۡحِتُونَ - مِّنۡ حَکِیمٍ - عَلِیمٍ حَکِیمٍ}.

غین: {فَسَیُنۡغِضُونَ - مِّنۡ غِلّٖ - عَفُوًّا غَفُورًا}.

خاء: {ٱلۡمُنۡخَنِقَةُ - مِّنۡ خَیۡرٖ - لَطِیفٍ خَبِیرٍ}.

در آیات 77 تا 81 سوره‌ی مبارکه‌ی هود به حکم اظهار نون ساکن در این کلمات دقت کنید: {یَوۡمٌ عَصِیبٞ - قُوَّةً أَوۡ ءَاوِیٓ - مِنۡ حَقّٖ - أَحَدٌ إِلَّا ٱمۡرَأَتَکَۖ}.

در ذیل آیه‌ی 80 {قَالَ لَوۡ أَنَّ لِی بِکُمۡ قُوَّةً أَوۡ ءَاوِیٓ إِلَیٰ رُکۡنٖ شَدِیدٖ}، روایتی داریم از ابن مسعود که می‌گوید در زمان حکومت امیرالمؤمنین(علیه السّلام) در بین مردم این شایعه بالا گرفت که: امیرالمؤمنین همان‌طورکه با طلحه و زبیر و عایشه و معاویه جنگید چرا با خلفای سه‌گانه‌ی قبل از خود نجنگید و سازش کرد؟

خبر که به گوش امیرالمؤمنین(علیه السّلام) رسید؛ مردم را خبر کردند تا در مسجد کوفه جمع شوند. امام(علیه السّلام) بالای منبر رفته و پس از حمد و ثنای خداوند از مردم سؤال فرمود: آیا این شایعه درست است؟ و آیا چنین سخنانی در مورد من گفته شده؟ آنها گفتند: ای امیرمؤمنان درست است ما چنین گفته‌ایم.

حضرت فرمودند: من عمل به سنت أنبیاء الهی کرده‌ام، چون خداوند فرموده است: {لَّقَدۡ کَانَ لَکُمۡ فِی رَسُولِ ٱللَّهِ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ}.

مردم سؤال کردند: ای امیرمؤمنان به سنت کدام یک از أنبیاء الهی عمل

فرموده‌اید؟ حضرت پاسخ دادند: اول آنها حضرت ابراهیم(علیه السّلام)... تا آنکه فرمودند: و یکی از الگوهای من پسرخاله‌ی ابراهیم یعنی حضرت لوط(علیه السّلام) آنجا که به قوم خود فرمود: {قَالَ لَوۡ أَنَّ لِی بِکُمۡ قُوَّةً أَوۡ ءَاوِیٓ إِلَیٰ رُکۡنٖ شَدِیدٖ}.

بدین‌معنا که به آن چند فرشته‌ای که به‌صورت جوانان برومند، میهمانان او بودند فرمود: اگر من توانایی دفاع از شما راداشتم و یا نزدیکانی داشتم که با کمک آنها از شما دفاع می‌کردم اجازه نمی‌دادم دست تبهکاران و فاسدان به شما برسد. امیرالمؤمنین فرمودند: ای مردم اگر بگویید حضرت لوط توان دفاع از آن چند نفر را داشت و دفاع نکرد، کافر شده‌اید چون خداوند خلاف آنرا می‌فرماید و اگر عذر حضرت لوط را موجه می‌دانید پس من که وصی پیغمبرم عذرم موجه‌تر است!⁽¹⁾

4- إخفا نون ساکن

اشاره

إخفاء در لغت به معنای مخفی کردن است و در اصطلاح تجویدی عبارتست از:

«الإخفاء النطق بالنون الساکنة بصفة بین الإظهار و الإدغام، عاریاً عن التشدید».

نون ساکنی که اخفاء می‌شود یعنی اینکه برای نون ساکن چند تغییر همزمان اعمال می‌شود.

یکی آنکه نون ساکن ناقص تلفظ می‌شود یعنی در حالیکه در حالت عادی صدای نون ساکن فقط از راه بینی خارج می‌شود در حالت اخفاء، باید منفذی را از راه دهان باز کنیم تا صدای نون اضافه بر بینی از دهان نیز خارج شود، به این کار ناقص تلفظ کردن نون ساکن گویند.

تغییر دیگر مد نون ساکن، به اندازه یک الف مد یا دو حرکت است.

و اتفاق بعدی اینکه در حین تلفظ نون ساکن، زبان به مخرج حرف بعدی بقدری نزدیک می‌شود که معمولاً حرف بعدی برای شنونده قابل تشخیص خواهد بود.

اما حروفی که ایجاد اخفاء می‌کنند در نون ساکن یا تنوین به شرطی که پس از آن بیایند چه در یک کلمه باشند یا دو کلمه و البته ساکن نباشند عبارتند از 15 حرف:

«تاء - ثاء - جیم - دال - ذال - زاء - سین - شین - صاد - ضاد - طاء - ظاء - فاء - قاف - کاف».

در کتب تجویدی شعری آمده که حرف اول هر کلمه از آن یکی از این حروف پانزده‌گانه می‌باشد. که برای حفظ کردن و به‌خاطر سپردن راه خوبی است.

صِفْ ذَا ثَنَا کَمْ جَادَ شَخْصٌ قَدْ سَمَا

دُمْ طَیِّباً زِدْ فِی تُقیً ضَعْ ظَالِماً

به نحوه اخفاء نون ساکن در این کلمات دقت بفرمایید:

{أَنتُمۡ - مَن ثَقُلَتۡ - نُنَجِّی - ءَأَنذَرۡتَهُمۡ - مِّن دُونِ ٱللَّهِ - وَأَنزَلۡنَا - لُوطٗا سِیٓءَ - مِن شِرۡکٖ - مِن صَلۡصَٰلٖ - عَذَابٗا ضِعۡفٗا - مِّن طِینٖ - فَأَنظِرۡنِیٓ - أَنفُسَهُمۡ - إِلَیٰ بَعۡضٖ قَالُوٓاْ - مِنکُمۡ}.

با مقایسه تلفظ نون ساکن در «مِن‌ْ شِرْکٍ» با «مِنْ صَلْصَالٍ» این مطلب که در اخفاء نون ساکن زبان به مخرج حرف بعدی نزدیک می‌شود به حدی که حرف بعدی قابل تشخیص می‌شود را بوضوح متوجه خواهیم شد.

مطلب بعدی در رابطه با اخفاء نون ساکن، اینکه همان‌طور که در توضیحات قبلی به آن اشاره شد نون ساکن فقط در صورتی اخفاء می‌شود که حرف بعد از آن متحرک باشد ولی اگر این حرف هم مانند نون، ساکن باشد نه تنها نون ساکن إخفاء نمی‌شود بلکه طبق قاعده رفع إلتقاء ساکنین، سکون آن تبدیل به کسره می‌شود مانند تنوین در:

«اَمْواَلٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا» که خوانده می‌شود «أَمْوَالُنِ اقْتَرَفْتمُوَهَا».

آیات 83 تا 87 سوره مبارکه النحل در ذیل آیه {یَعۡرِفُونَ نِعۡمَتَ ٱللَّهِ ثُمَّ یُنکِرُونَهَا} امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: چون آیه ولایت {إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَٱلَّذِینَ ءَامَنُواْ} نازل شد، تعدادی از اصحاب رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) در مسجدالنبی

جلسه‌ای تشکیل داده و مشغول نظرخواهی از یکدیگر شدند یکی از آنها گف: اگر نسبت به این آیه کافر شویم مانند این است که به تمام قرآن کافر شده‌ایم و اگر این آیه را قبول کنیم زمانیکه علی ابن ابیطالب به حکومت برسد ما به ذلت خواهیم افتاد، فلذا چنین تصمیم گرفتند: ما آیه ولایت را می‌پذیریم یعنی مخالفتی با آن ابراز نمی‌کنیم در عین حال از دستورات علی سرپیچی خواهیم کرد. در اینجا پس از تصمیم آنها، این آیه نازل شد که: (آنها نعمت خدا را می‌شناسند ولی آنرا انکار می‌کنند) یعنی ولایت و سرپرستی أمیرالمؤمنین(علیه السّلام) را یقین دارند ولی بیشتر آنها نسبت به ولایت مولا کفر می‌ورزند.⁽¹⁾

1- اخفاء میم ساکن

تا اینجا پیرامون صفات و مخارج حروف و پس از آن از مبحث احکام الحروف، چهار حکم نون ساکن بیان شد. در ادامه بر آنیم تا از احکام الحروف به حکم اخفاء میم ساکن بپردازیم. و این‌که چرا به آن اخفاء شفوی گویند. در اصطلاح تجویدی حکم اخفاء میم ساکن را این‌گونه آورده‌اند:

«النطق بالمیم الساکنة بصفة بین الإظهار و الإدغام مع غنة ظاهرة».

همانند إخفاء نون ساکن، میم ساکن نیز در حالت إخفاء، أولا ناقص تلفظ می‌شود و در مرحله بعد به اندازه یک الف مد یعنی معادل دو حرکت مد پیدا می‌کند.

با توجه به اینکه میم ساکن در حالت معمول این‌گونه تلفظ می‌شود که لب‌ها بهم چسبیده و صدای میم از راه بینی خارج می‌شود، درحالی‌که در حالت اخفاء، ناقص تلفظ کردن میم این‌گونه است که؛ در حین تلفظ میم، باید لب‌ها کمی از هم فاصله بگیرند (در حد ضخامت یک ورق کاغذ) تا صدای میم علاوه بر بینی از راه دهان

نیز خارج شود.

چون در ناقص تلفظ کردن میم ساکن لب‌ها دخالت دارند به آن إخفاء شفوی نیز گویند. نکته بعدی اینکه در إخفا میم ساکن، میم به اندازه دو حرکت مد پیدا می‌کند.

با توجه به اینکه میم ساکن فقط در نزد حرف باء إخفاء می‌شود، دلیل آنرا می‌توان چنین بیان کرد: چون دو حرف میم و باء متجانسین می‌باشند یعنی محل تلفظ آنها یکی است و هر دو شفوی می‌باشند یعنی توسط لب‌ها تلفظ می‌گردند و از طرفی در بیشتر صفات نیز مشترکند لذا برای آنکه میم ساکن در باء ادغام نشود مجبوریم آنرا به اندازه دو حرکت مد دهیم تا تلفظ شود در غیر این‌صورت حرف میم حذف خواهد شد.

مثال: اگر میم ساکن عبارت {یَعۡتَصِم بِٱللَّهِ} را مد ندهیم حرف میم حذف شده و این‌گونه خوانده می‌شود: یعتصبالله.

مثال: {وَهُمۡ بِٱلۡأٓخِرَةِ - یَخۡشَوۡنَ رَبَّهُم بِٱلۡغَیۡبِ - وَزَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِینٖ}.

2- ادغام میم ساکن

حکم بعدی از احکام میم ساکن، «إدغام» است. میم ساکن در نزد حرف میم ادغام می‌شود.

به عبارت دیگر «مدغم فیه» میم ساکن، فقط حرف میم است.

این ادغام، ادغام «متماثلین» «تام» «بغنه» است.

منظور از ادغام بغنه این است که میم مشدد حاصل از ادغام را باید به اندازه دوحرکت مد دهیم.

البته اصطلاح متماثلین نیز بدین معناست که مدغم و مدغم فیه هر دو مثل همدیگرند. یعنی هر دو میم‌اند و اصطلاح «تام» نیز بیانگر این مطلب است که مدغم به‌صورت کامل حذف می‌شود و هیچ اثری از صفات آن باقی نمی‌ماند.

به این مثال‌ها توجه بفرمایید:

{مَا هُم مُّقۡتَرِفُونَ - إِن کُنتُم مُّؤۡمِنِینَ - أَمۡ مَنۡ أَسَّسَ - وَلَهُم مَّا یَشۡتَهُونَ}.

إدغام شده هر کدام را تکرار کنید.

3- اظهار میم ساکن

و اما حکم سوم از احکام میم ساکن، حکم «إظهار» است. بدین‌صورت که میم ساکن در نزد 26 حرف باقی مانده إظهار می‌شود. یعنی با صفت توسط، بین شدت و رخوت تلفظ می‌گردد.

به بیان دیگر، درحالی‌که میم ساکن را می‌توانیم مد دهیم (یعنی صفت رخوت) ولی بدلیل حکم إظهار، مجاز به این کار نیستیم.

و از طرف دیگر نباید آنرا مانند حروف «قطب جد أکت» با صفت شدت تلفظ کنیم چون بدلیل دارا بودن صفت جهر قلقله پیدا می‌کند.

بنابراین فقط در حد اینکه بتوان حق سکون آن را أدا کرد روی آن مکث می‌کنیم. مثال: {أَنۡعَمۡتَ - هَمۡسٗا -- یَمۡحَقُ وَهُمۡ نَآئِمُونَ - لَکُمۡ دِینُکُمۡ - أَلَمۡ نَشۡرَحۡ - وَهُمۡ یَحۡمِلُونَ}.

البته لازم به تذکر است که در مورد إظهار میم ساکن در نزد دو حرف واو و فاء باید دقت بیشتری نمود چون حرف میم با حرف واو متجانس است و با حرف فاء نیز متقارب است حتماً باید دقت نمود که میم در واو ادغام و در نزد فاء، اخفاء نشود.

و اینکه برخی در این دو مورد از اصطلاح «أشد إظهار» استفاده می‌کنند کاملاً اشتباه و بی‌مورد است.

در کتب تجوید این مطلب بصورت یک بیت شعر آمده است:

وَأَحْذَرْ لَدَی وَاوٍ وَفَا أَنْ تَخْتَفِی

لِقُرْبِهَا وَ الَإتَحادَ فَاْعرفِ

در آیات 84 تا 88 سوره مبارکه هود(علیه السّلام) با عنایت نسبت به أحکام میم ساکن توجه کنید.

در آیه 84 حضرت شعیب(علیه السّلام) به قوم خود می‌فرماید : فقط خدا را عبادت کنید و با اینکه شما قومی هستید که از نظر مادی مرفه و متمول می‌باشید ولی با این حال در کیل و میزان کم‌فروشی نکنید که من برای شما از عذاب الهی در روز قیامت هراسانم. نتیجه می‌گیریم که فعالیت حضرت شعیب صرفاً جهت اصلاحات اقتصادی و یا امنیتی و یا سیاسی یا بهداشتی و از این قبیل نبوده بلکه هدف ایشان اصلاح اعتقادات قوم خود بوده است.

همین‌طور است فعالیت و تلاش انبیاء دیگر و باز همین‌گونه است قیام قائم آل محمد عجل الله فرجه الشریف که در راستای اعتلای دین خدا و اصلاح اعتقادات مردم خواهد بود.

ادغام و انواع آن

اشاره

اصطلاح «إدغام»، در علم تجوید بیانگر چیست؟ و انواع آن از نظر کیفیت و کمیّت کدام است؟

إدغام در اصطلاح تجویدی چنین بیان شده است:

«رسیدن حرف ساکن به حرف متحرک که نتیجه آن مشدد شدن حرف متحرک و از بین رفتن حرف ساکن به‌طور کامل و یا ناقص باشد.»

ادغام در یکی از این سه مورد صورت می‌گیرد: «ادغام متماثلین» یا «ادغام متجانسین» و یا «ادغام متقاربین».

1- ادغام متماثلین

«ادغام متماثلین» همان‌طور که از نام آن مشخص است زمانی اتفاق می‌افتد که دو حرف مثل هم پشت سر هم قرار گیرند به‌صورتی‌که حرف اول ساکن باشد که در این حال حرف اول حذف و حرف دوم مشدد می‌شود که به این عمل ادغام گویند.

ادغام متماثلین برای هر کدام از حروف الفبا امکان‌پذیر می‌باشد.

به این مثال‌ها توجه بفرمایید: { قُل لَّآ أَمۡلِکُ} که خوانده می‌شود: «قلاّ أملک».

{ٱذۡهَب بِّکِتَٰبِی} که خوانده می‌شود «إذهبّکتابی».

{فَلَا یُسۡرِف فِّی ٱلۡقَتۡلِۖ} که خوانده می‌شود: «فلا یسرفّی القتل».

2- ادغام متجانسین

اما «إدغام متجانسین» شامل سه گروه از حروفی می‌شود که دارای مخرج یکسان‌اند ولی در صفات با هم تفاوت‌هایی دارند.

گروه اول: سه حرف «طاء و تاء و دال» که هر سه «نطعی» می‌باشند یعنی از برخورد سطح زبان با قسمت جلویی کام بالا یعنی «نطع» تلفظ می‌گردند.

ولی صفات طاء عبارتند از؛ «شدت - جهر - استعلاء - إطباق - و إصمات»

در‌حالی‌که صفات تاء بر خلاف طاء به جای «جهر»، «همس» است و به جای «إطباق» «إنفتاح» و به جای «إستعلاء»، «إستفال» است.

و صفات دال نیز بر خلاف «إستعلاء» یعنی «إستفال» و بر خلاف «إطباق»، «إنفتاح» و در مقایسه با تاء بر خلاف «همس»، «جهر» است.

مثال‌های ادغام گروه اول: {لَهَمَّت طَّآئِفَةٞ - أَحَطتُ - قَد تَّبَیَّنَ - مَهَّدتُّ}.

اما گروه دوم: سه حرف «ثاء و ذال و ظاء» که «إبن‌جزری» این سه حرف را حروف «لثوی»

نامیده است یعنی هر سه از یکجا تلفظ می‌شوند ولی تفاوت آنها با یکدیگر در صفات می‌باشد.

مثلاً صفات حرف «ظاء» عبارتند از: «جهر» و «إستعلاء» و «إطباق» و «رخوت» و «إصمات» درحالی‌که «ثاء» بر خلاف صفت استعلای «ظاء»، دارای صفت «إستفال» می‌باشد و به جای «جهر» دارای صفت «همس» است و در عوض «إطباق» صفت «إنفتاح» دارد و حرف ذال نیز درحالی‌که با حرف ظاء در صفت «جهر» مشترک است و بر خلاف صفت «إطباق» ظاء، صفت «إنفتاح» دارد و همین‌طور دارای صفت «إستفال» است بر خلاف صفت «إستعلای» حرف ظاء و درحالی‌که حرف ثاء صفت «همس» دارد حرف ذال بر خلاف آن دارای صفت «جهر» می‌باشد.

مثال‌های ادغام گروه دوم: {یَلۡهَثۚ ذَّٰلِکَ} - که خوانده می‌شود: «یلهذلک».

{إِذ ظَّلَمۡتُمۡ} - که خوانده می‌شود: «إظّلمتم».

اما گروه سوم از انواع ادغام متجانسین عبارتست از حرف «باء» ساکنی که قبل از میم متحرک بیاید.

هر دو حرف شفوی هستند یعنی توسط لب‌ها تلفظ می‌گردند ولی در‌حالی‌که صفت حرف باء «شدت» می‌باشد حرف میم صفت «توسط» دارد و درحالی‌که صدای حرف باء از دهان خارج می‌شود میم دارای صفت «غنه» می‌باشد.

مثال گروه سوم فقط یک مورد است و آنهم در آیه 42 سوره مبارکه هود(علیه السّلام) {یَٰبُنَیَّ ٱرۡکَب مَّعَنَا} - که خوانده می‌شود: «یا بنی ارکمّعنا».

3- ادغام متقاربین

اشاره

سومین نوع از انواع ادغام، ادغام متقاربین است که مخصوص حروفی است که محل تلفظ آنها نزدیک یکدیگر می‌باشد مانند «لام» ساکن که پس از آن حرف «راء» بیاید مانند: «بَلْ رَفَعَهُ الله» که خوانده می‌شود: {بَل رَّفَعَهُ ٱللَّهُ} و«قُلْ رَبِّ اغفِر که خوانده می‌شود: {قُل رَّبِّ ٱغۡفِرۡ} ولی اگر حرف راء ساکن مقدم بر حرف لام متحرک باشد، ادغام صورت نمی گیرد مانند: {یَغۡفِرۡ لَکُمۡ ذُنُوبَکُمۡۚ} - اگر سؤال شود چرا حرف باء در میم ادغام می‌شود و عکس آن اتفاق نمی‌افتد و چرا در دو حرف لام وراء نیز چنین حالتی وجود دارد؟

پاسخ می‌دهیم چون قواعد تجوید، طبق تلاوت قاری بزرگ دنیای اسلام عاصم کوفی به روایت جناب حفص تنظیم شده است. یعنی در ابتدا قرآن تلاوت شده و سپس قواعد تجوید طبق تلاوت تنظیم شده است.

مورد بعدی در ادغام متقاربین، ادغام حرف قاف ساکن در کاف متحرک می‌باشد و آن نیز در قرآن فقط یک مورد است: {أَلَمۡ نَخۡلُقکُّم} که خوانده می‌شود «ألم نخلکّم» و یا ادغام نون ساکن در حروف «یاء، راء، لام، میم و واو» از انواع ادغام متقاربین می‌باشد مانند: {مَن یَشَآءُ}.

یا ادغام لام ساکن در حروف شمسی نیز ادغام متقاربین است مانند: «والنجم» - «والشمس» پس از بیان حالات سه گانه ادغام یعنی متماثلین، متجانسین و متقاربین به حالات ادغام از نظر کیفیت می‌پردازیم و آن دو نوع «ناقص» و «کامل» می‌باشد.

1- ادغام ناقص

«ادغام ناقص» زمانی صورت می‌گیرد که صفات مدغم قوی‌تر از صفات مدغم‌فیه باشد.

مانند: {مَن یَقُولُ} و {مِن وَالٍ} که هر دو مورد نون ساکن حذف ولی صفت غنه آن دو باقی می‌ماند لذا یاء (یقول) و واو (وال) را به اندازه دو حرکت مد می‌دهیم تا بتوانیم غنه نون حذف شده را اداء کنیم.

یا در مثال {أَحَطتُ} در‌حالی‌که حرف طاء ساکن حذف می‌شود ولی صفت استعلای آن باقی می‌ماند.

یا مثال: {بَسَطتَ}.

2- ادغام تام

در نوع دوم که «ادغام کامل» یا «تام» باشد به دلیل آنکه صفات مدغم قوی‌تر از مدغم‌فیه نیست لذا مدغم به‌صورت کامل حذف می‌شود و اثری از آن باقی نمی‌ماند.

مانند: {یَلۡهَثۚ ذَّٰلِکَ} که حرف «ثاء» ساکن کاملاً حذف می‌شود و خوانده می‌شود: «یلهذّلک».

احکام راء

اشاره

در ادامه مبحث احکام الحروف، به احکام حرف راء می‌پردازیم حرف راء دارای دو حکم «تفخیم» و «ترقیق» می‌باشد.

1- تفخیم راء

یعنی حرف راء گاهی با صفت «استعلاء» تلفظ می‌شود درحالی‌که ذاتاً صفت «إستفال» دارد که در مبحث صفات الحروف آنرا بیان کردیم.

چون موارد تفخیم حرف راء زیاد است، علمای تجوید این حرف را «شبه مستعلیه» می‌دانند.

اما موارد تفخیم حرف راء عبارتند از:

مورد اول زمانی است که حرکت راء «فتحه» یا «ضمه» باشد البته با این توضیح که «الف مدی» و «واو مدی» همان فتحه و ضمه می‌باشد که فقط در طول زمان تلفظ با هم تفاوت دارند.

پس در حقیقت مورد اول زمانی است که حرف راء یکی از چهار حرکت فتحه، الف مدی، ضمه و یا واو مدی داشته باشد، مانند: {رَسُولٞ - إِنَّ ٱلۡأَبۡرَارَ - رُحَمَآءُ - یُبۡصِرُونَ}.

ولی مورد دوم از موارد تفخیم حرف راء در حالت سکون است به شرطی که حرف قبل از آن دارای حرکت فتحه یا ضمه باشد مانند: {مَّرۡفُوعَةٖ - فَٔاتِ ذَا ٱلۡقُرۡبَیٰ - ٱلۡفُرۡقَانَۗ} و کلمه {نُذُرِ} در حالت وقف چون در وقف حرف راء ساکن می‌شود و بدلیل مضموم بودن حرف ما قبلش یعنی حرف ذال، حرف راء تفخیم می‌شود.

حال اگر حرف ما قبل از راء نیز ساکن بود حرف قبل از آن اگر مفتوح یا مضموم باشد، حرف راء تفخیم می‌گردد. مانند: {ٱلۡفَجۡرِ} در حالت وقف «الفجر» و مورد سوم زمانی که حرف راء ساکن پس از همزه وصل آمده باشد مانند: {ٱرۡجِعِیٓ - لِمَنِ ٱرۡتَضَیٰ - أَمِ ٱرۡتَابُوٓاْ} - (با این توضیح که همزه وصل همان الفی است که یک صاد شکسته کوچک روی آن نوشته می‌شود).

و مورد چهارم از موارد تفخیم حرف را زمانی است که پس از راء ساکن حرف «مستعلیه» بیاید البته در قرآن فقط 5 مورد است که عبارتند از: {قِرۡطَاسٖ - مِرۡصَادٗا - فِرۡقَةٖ - إِرۡصَادٗا - لَبِٱلۡمِرۡصَادِ}.

ولی اگر راء ساکن در آخر کلمه‌ای باشد و حرف مستعلیه ابتدای کلمه بعدی باشد، حرف راء تفخیم نمی‌شود و آن فقط سه مورد است:

{فَٱصۡبِرۡ صَبۡرٗا - أَنذِرۡ قَوۡمَکَ - وَلَا تُصَعِّرۡ خَدَّکَ}.

2- ترقیق راء

حکم دوم از احکام راء، ترقیق می‌باشد و آن بیانگر این مطلب است که حرف راء با صفت استفال و همان‌طوری که در زبان فارسی آنرا تلفظ می‌کنیم ادا می‌شود.

اما موارد آن عبارتند از:

زمانی که حرف راء با حرکت «کسره» یا، «یاء مدی» بیاید مانند:

{رِجَالٞ - تَجۡرِی - وَمَا یُدۡرِیکَ}.

دیگر از موارد ترقیق حرف راء، زمانیست که راء ساکن باشد و حرف متحرک قبل از آن مکسور باشد مانند:

{فِرۡعَوۡنَ - مِرۡیَةٖ - أَسَاوِرَ} (در حالت وقف) {ٱلۡفِرۡدَوۡسِ - سِحۡرٞ} (در حالت وقف)، {حِجۡرٞ} (نیز در حالت وقف).

ناگفته نماند کلمه {فِرۡقٖ} در آیه 63 سوره

شعراء دارای جواز وجهین است یعنی راء در این کلمه هم به تفخیم خوانده شده و هم به ترقیق با این توضیح که اگر قاری در وصل آنرا تفخیم کند در وقف نیز باید به تفخیم آنرا ادا کند و چنانچه در وصل آنرا ترقیق کرد در وقف جواز وجهین دارد.

هر چند طبق آنچه ابن‌جزری آورده⁽¹⁾روایات ترقیق حرف راء در کلمه {فِرۡقٖ} را متواتر دانسته است.

اما کلماتی نیز وجود دارد که در حالت وقف، جواز وجهین دارند. این کلمات عبارتند از: {مِّصۡرَ} (یوسف 21) - {ٱلۡقِطۡرِۖ} (سبا 12) - {یَسۡرِ} (الفجر 4) - {أَنۡ أَسۡرِ} (طه 77) - {فَأَسۡرِ} (هود 81).

با این توضیح که بجز کلمه «مصر»، اولویت در کلمات دیگر، ترقیق حرف راء می‌باشد.

در اینجا به آیات 95 تا 100 سوره مبارکه نحل توجه کنید:

در ترجمه دو آیه آخر (99 - 100) چنین آمده: هر که ایمان آورده باشد و بر خدای خویش توکل کند، شیطان نمی‌تواند بر او حکمرانی کند ولی کسانی که ولایت او را بپذیرند و در مقام عبودیت مرید شیطان باشند، او بر آنها تسلط و حکومت خواهد داشت.

روایتی در کتب مخالفین آمده که می‌گوید: اولین غاصب حق أمیرالمؤمنین(علیه السّلام) و اول کسی که به دروغ خود را جانشین رسول خدا| خواند گفت:

«إن لی شیطانا یعترینی فإذا غضبت فاجتنبونی» - من شیطانی دارم که دائما مرا إغوا و گمراه می‌کند پس چون عصبانی شدم ازمن دوری کنید.⁽¹⁾

احکام لام اسم جلاله

در ادامه مبحث احکام الحروف به احکام «لام اسم جلاله» می‌رسیم، حرف لام در اسم جلاله الله دارای دو حکم «تغلیظ» و «ترقیق» می‌باشد.

حرف لام در اسم جلاله الله همانند حرف راء گاهی می‌تواند با صفت إستعلاء تلفظ شود. که در اصطلاح تجویدی به آن «تغلیظ» گویند.

همان‌طوری‌که اصطلاح «تفخیم» را برای حرف راء استفاده می‌کنند.

اما موارد آن؛ عبارتند از زمانی که قبل از اسم جلاله الله یکی از سه حرکت (فتحه، ضمه، و یا الف مدی) بیاید. که در این حالت حرف لام در اسم جلاله الله «تغلیظ» می‌شود.

مانند: {إِنَّ ٱللَّهَ - تِلۡکَ حُدُودُ ٱللَّهِ - ءَآللُّهَ}.

ولی حکم «ترقیق» لام در اسم جلاله الله زمانی است که قبل از آن حرکت کسره آمده باشد.

و آن بدین‌معناست که حرف لام در حالت ترقیق با صفت استفال خود،

همان‌گونه که در زبان فارسی تلفظ می‌شود اداء خواهد شد. مانند: {أَفِی ٱللَّهِ - بِٱللَّهِ - قَوۡمًا ٱللَّهُ}.

در اینجا موردی را باید توضیح داد که در ارتباط با مبحث احکام لام در اسم جلاله الله است و آن وصل آیه اول به دوم در سوره مبارکه آل عمران است. در وصل {الٓمٓ} به لفظ جلاله الله در کتب تجوید چنین آمده است:

«و قرأ الجمیع بإسقاط همزة الجلالة و فتح المیم تخلیصا من التقاء الساکنین فی حال الوصل».

یعنی درحالی که بین میم ساکن و لام لفظ جلاله، التقاء ساکنین صورت می‌گیرد و علی القاعده باید برای رفع التقاء ساکنین، میم ساکن را به‌صورت میم مکسور تلاوت کرد، ولی در اینجا «جواز وجهین» داریم و به جای کسره می‌توان میم الم را با حرکت فتحه تلاوت نمود. با این تفاوت که در مورد اول یعنی مکسور بودن میم، لام لفظ جلاله ترقیق و در حالت دوم که میم با فتحه تلفظ شود، لام اسم جلاله الله تغلیظ می‌شود.

و این نکته حتماً توسط قاری باید رعایت شود.

و البته مطلب مهم دیگر در وصل الم به لفظ الله باید دقت کنیم که مد لازم حرف میم از بین می‌رود و به مد طبیعی آن باید اکتفا کرد و آن بدلیل از بین رفتن سبب مد یعنی سکون میم در حالت التقاء ساکنین می‌باشد.

مطلب دیگر در رابطه با احکام حرف لام می‌باشد. حرف لام اضافه بر حکم تغلیظ و ترقیق دارای حکم ادغام و اظهار نیز می‌باشد.

اما مورد اول یعنی حکم ادغام لام ساکن مخصوص زمانی است که پس از حرف لام ساکن، یکی از حروف شمسی آمده باشد.

حروف 14 گانه شمسی عبارتند از (تاء - ثاء - دال - ذال - راء - زاء - سین - شین - صاد - ضاد - طاء - ظاء - لام و نون) البته برای بخاطر سپردن حروف شمسی در کتب تجوید یک بیت شعر آمده که اولین حرف هر کلمه بیانگر یکی از حروف شمسی است.

طب ثم صل رحما تفز ضف ذانعم

دع سوء ظن زر شریفا للکرم

با توجه به مبحث ادغام که در صفحات قبل به آن پرداختیم نوع ادغام لام در حرف لام متحرک ادغام متماثلین است و ادغام لام ساکن در 13حرف دیگر از حروف شمسی ادغام متقاربین می‌باشد.

مثال‌هایی از ادغام لام ساکن:

{ٱلرَّحۡمَٰنِ - ٱلدِّینِ - ٱلتَّٰٓئِبُونَ - قُل رَّبِّیٓ - هَل لَّکُم - أَقُل لَّکُمۡ - بَل رَّفَعَهُ ٱللَّهُ إِلَیۡهِۚ}.

حکم دیگر از احکام لام ساکن اظهار می‌باشد که معروف به «اظهار قَمَری» است. لام ساکن در نزد 14 حرف ما بقی که حروف قمری باشند اظهار می‌شود یعنی با صفت توسط، (بین شدت و رخوت) تلفظ می‌گردد. که البته توضیح آن در مبحث صفات به‌صورت مفصل آمده بود. اما مثال:

{هَلۡ أَتَیٰ - فَلۡتَقُمۡ - بَلۡ طَبَعَ - وَٱلۡیَسَعَ - مَرَجَ ٱلۡبَحۡرَیۡنِ یَلۡتَقِیَانِ}.

آیات 19 تا 24 سوره مبارکه رعد

{أَفَمَن یَعۡلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَیۡکَ مِن رَّبِّکَ ٱلۡحَقُّ کَمَنۡ هُوَ أَعۡمَیٰٓۚ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ ١٩ ٱلَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ وَلَا یَنقُضُونَ ٱلۡمِیثَٰقَ ٢٠ وَٱلَّذِینَ یَصِلُونَ مَآ أَمَرَ ٱللَّهُ بِهِۦٓ أَن یُوصَلَ وَیَخۡشَوۡنَ رَبَّهُمۡ وَیَخَافُونَ سُوٓءَ ٱلۡحِسَابِ ٢١ وَٱلَّذِینَ صَبَرُواْ ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ رَبِّهِمۡ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ سِرّٗا وَعَلَانِیَةٗ وَیَدۡرَءُونَ بِٱلۡحَسَنَةِ ٱلسَّیِّئَةَ أُوْلَٰٓئِکَ لَهُمۡ عُقۡبَی ٱلدَّارِ ٢٢ جَنَّٰتُ عَدۡنٖ یَدۡخُلُونَهَا وَمَن صَلَحَ مِنۡ ءَابَآئِهِمۡ وَأَزۡوَٰجِهِمۡ وَذُرِّیَّٰتِهِمۡۖ وَٱلۡمَلَٰٓئِکَةُ یَدۡخُلُونَ عَلَیۡهِم مِّن کُلِّ بَابٖ ٢٣ سَلَٰمٌ عَلَیۡکُم بِمَا صَبَرۡتُمۡۚ فَنِعۡمَ عُقۡبَی ٱلدَّارِ ٢٤}.

در ذیل آیه: {وَیَدۡرَءُونَ بِٱلۡحَسَنَةِ ٱلسَّیِّئَةَ أُوْلَٰٓئِکَ لَهُمۡ عُقۡبَی ٱلدَّارِ} أمیرالمؤمنین علی(علیه السّلام) فرمودند: ای أبا عبدالله (راوی حدیث) آیا تو را از حسنه‌ای خبر دهم که اگر کسی با آن حسنه بر خداوند متعال وارد شود او را وارد بهشت گرداند؟

و آیا تو را خبر دهم از سیئه‌ای که اگر کسی با آن گناه بر خداوند متعال وارد شود او را با صورت وارد آتش کند و هیچ عملی را از او نپذیرد؟

راوی گوید: عرض کردم بله ای امیرالمؤمنین.

حضرت فرمودند: آن حسنه حب و دوستی ماست و آن گناه و سیئه بغض و کینه نسبت به ماست.⁽¹⁾

همزه وصل و علامت آن در ابتداء تلاوت

اشاره

همان‌طور که می‌دانید همزه وصل فقط در ابتداء تلاوت، تلفظ می‌شود و اگر در بین تلاوت باشد، ساقط شده و خوانده نمی‌شود.

در رسم‌الخط قرآنی همزه وصل با علامت صاد شکسته کوچکی که بر سر الف نوشته شده مشخص می‌شود { ٱ }.

نمونه همزه وصل را در کلمه «ٱضْرِبْ» دقت بفرمایید که اگر حرف واو به آن اضافه شود همزه وصل ساقط می‌گردد «وَٱضْرِبْ» البته گاهی همزه وصل بدلیل کثرت استعمال، نوشته نمی‌شود مانند آیه {بِسۡمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلرَّحِیمِ}.

که همزه وصل کلمة اسم، در این آیه نوشته نمی‌شود.

تلاش بر این است که علامت همزه وصل در «ابتداء» را بسیار ساده و البته بدون اشکال و به‌صورت صحیح به‌گونه‌ای بیان شود تا برای تمام طیف قرآن آموزان عزیز، با توجه به گستردگی آن در هر سنی و هر سطح علمی قابل فهم و مفید باشد.

همزه وصل در ابتداء، با یکی از علامت‌های سه‌گانه: «فتحه»، «ضمه» و یا «کسره» تلاوت می‌شود.

اما مورد اول یعنی تلفظ همزه وصل با حرکت فتحه زمانی است که همزه وصل مربوط به الف و لام تعریف (ال) باشد. که در این حالت همیشه همزه وصل در ابتداء تلاوت مفتوح می‌باشد. مانند:

{ٱلرَّحِیمِ - ٱلرَّحۡمَٰنِ - ٱلَّذِی - ٱلۡکِتَٰبُ - ٱلصَّٰدِقِینَ - ٱلَّیۡلِ - ٱلشَّمۡسِ - ٱلۡقَمَرِ - ٱلۡفُلۡکِ - ٱلنَّهَارِ}.

مورد دوم یعنی «مضموم» بودن همزه وصل در

ابتداء تلاوت زمانیست که اولین حرف متحرک کلمه، علامت ضمه داشته باشد. مانند: {ٱدۡعُ - ٱدۡخُلُوا - ٱشۡدُدۡ - ٱقۡتُلُواْ - ٱجۡتُثَّتۡ}.

البته سه کلمه «اسْمُ» - «امْرُؤٌ» - «ابْنُ».

از این قاعده مستثنی هستند بدلیل اینکه هر سه کلمه «اسم» می‌باشند.

مورد دیگری نیز وجود دارد در سوره احقاف آیه 4 و آن کلمه این است: {ٱئۡتُونِی بِکِتَٰبٖ} که چون در اصل این کلمه «ائتیونی» بوده لذا علامت همزه وصل در ابتداء تلاوت این کلمه یاء مدی خواهد شد. «ایتونی» و مورد سوم از علامت‌های همزه وصل در ابتداء، یعنی «مکسور» بودن همزه وصل، حالتیست که همزه وصل نه مربوط به الف و لام معرفه باشد و نه متعلق به کلمه‌ای که اولین حرف متحرک آن مضموم باشد.

به بیان ساده‌تر به جز دو مورد قبلی که بیان شد هرگاه در تلاوت بخواهیم از همزه وصل شروع به تلاوت کنیم آن را باید با حرکت کسره تلفظ کنیم مانند: {ٱذۡهَبۡ - ٱنطَلِقُوٓاْ - ٱسۡتَٔجِرۡهُۖ - ٱسۡتَکۡبَرَ - ٱرۡکَعُواْ - ٱبۡتَلَیٰٓ - ٱنتَظِرُوٓاْ - ٱصۡطَفَیٰ - أَتَّخَذۡنَٰهُمۡ - ٱذۡهَبَآ - ٱسۡتِحۡیَآءٖ}.

تسهیل همزه

پس از اتمام مبحث همزه وصل، جا دارد به حکم «تسهیل همزه» نیز اشاره‌ای کنیم.

تسهیل همزه فقط در یک کلمه در قرآن کریم اتفاق افتاده آن هم در سوره قصص آیه 44 کلمه {ءَا۬عۡجَمِیّٞ}.

همزه دوم که در رسم‌الخط قرآنی با علامتی خاص مشخص شده را باید به تسهیل تلاوت کرد.

تسهیل بیانگر حذف «نبره» همزه است البته باید دقت شود که حرف همزه تبدیل به هاء نشود.

و البته کیفیت تسهیل همزه دوم از کلمه «أاْعجمی» را به‌صورت شنیداری و باید با دقت در تلاوت اساتید فن آموخت؛ تلفظی ما بین «أألله» و «أهالله».

آیات 46 تا 50 سوره مبارکه کهف:

در آیه 46 خداوند متعال می‌فرماید: خداوند به باقیات الصالحات بیشتر مزد و ثواب می‌دهد و به نسبت با دیگر حسنات، امید بیشتری به آن می‌رود. فرزند صالح، نماز شب، سنت حسنه، کتابی روشنگر، و ساختمانی عام المنفعه از مصادیق باقیات الصالحات می‌باشد. اما نمونه‌ای دیگر در کلام امام صادق(علیه السّلام) آمده که دوام آن حتی پس از نابودی دنیا و در قیامت و حتی در بهشت ادامه خواهد داشت.

امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: ای حصین! مودت ما اهل‌بیت را کوچک نشمار که آن یکی از باقیات الصالحات است.⁽¹⁾با توجه به اینکه مزد رسالت خاتم الأنبیاء| مودت با اهل‌بیت ایشان است و مفهومی که از این کلمه استنباط می‌شود آن محبتی است که تبدیل به فعل شود لذا ما باید خود را موظف بدانیم که علاوه بر دوست داشتن و محبت نسبت به اهل‌بیت(علیهم السّلام) ، قدمی در حد توان خود جهت خدمت به حضرات معصومین(علیهم السّلام) برداریم تا کلام امام صادق(علیه السّلام) در مورد ما هم صدق کند إن شاء الله تعالی.

مد و انواع آن

در ادامه مبحث احکام الحروف، به موضوع «مد» می‌رسیم.

کلمه مد به معنای کشیدن می‌باشد.

از حروف الفبا فقط چهار حرف «میم» و «نون» و «یاء» و «واو» گاهی در شرایطی مد پیدا می‌کنند که هر کدام را بررسی خواهیم کرد.

قبل از اینکه وارد بحث بشویم لازم به توضیح است که بدانیم در مبحث مد واحد زمانی خاصی داریم به نام (حرکت).

«حرکت» در علم تجوید کاربردهای مختلفی دارد.

از آن جمله، به صداهای کوتاه «فتحه، ضمه و کسره» حرکت گویند.

که در اینجا دلالت بر این مطلب دارد که هر حرفی با هر کدام از این علائم حرکتی را بر لب‌ها تحمیل می‌کند.

مثلاً اگر حرف باء مفتوحه را در نظر بگیریم لب‌ها برای تلفظ آن از همدیگر فاصله می‌گیرند و دهان باز می‌شود تا حرف باء تلفظ شود.

همچنین در مضموم بودن حرف باء مشاهده می‌کنیم که لب‌ها به‌صورت غنچه در می‌آیند و جمع می‌شوند.

و در مورد کسره نیز لب پائین به سمت پایین حرکت می‌کند و مانند این است که حالت شکستگی پیدا می‌کنند.

لذا وجه تسمیه این علائم متناسب با حرکت لب‌ها است.

به تلفظ حرف باء متحرک در این مثال‌ها توجه کنید: {بَسَطَ - غَیۡبَ - بِسۡمِ ٱللَّهِ}.

وجه دوم استفاده از لفظ حرکت در علم تجوید عبارتست از زمانی که یک صدای کوتاه (فتحه، ضمه، کسره) تلفظ شود و آن معادل با باز یا بسته شدن یک انگشت دست در طول زمان تلفظ صدای کوتاه است که به باز شدن ویا بسته شدن انگشت دست، «حرکت» گفته می‌شود و با این توضیح می‌توان نتیجه گرفت که یک صدای کشیده (الف مد - یاء مد - واو مد که به آنها «ءا - ای - او» نیز گفته می‌شود) در حالت طبیعی به اندازه دو حرکت مد پیدا می‌کند.

حال با این مقدمه به سراغ چهار حرف (ی - م - و - ن) می‌رویم که ببینیم چه زمانی مد پیدا می‌کنند، و طول مد آنها چقدر است؟ اما دو حرف نون و میم در حالت «مشدد بودن» چه تشدید ذاتی باشد یا در اثر ادغام عارض شده باشد، هر کدام به اندازه دو حرکت مد پیدا می‌کنند مانند: {إِنَّ - هَمَّت - عَن نَّفۡسِی - لَهُم مِّن} نون و میم ساکن در «حالت اخفاء» نیز دو حرکت مد پیدا می‌کنند.

که البته اخفاء نون و میم ساکن در مباحث بیان شد.

مثال اخفاء نون و میم ساکن: {أَنفُسَهُمۡ}؛ {زَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِینٖ}.

مواردی که (واو و یاء) مد پیدا می‌کنند عبارت‌اند از:

مورد اول: زمانیست که واو و یاء «مدغم فیه» نون ساکن باشند و این بدلیل باقی ماندن صفت غنه نون می‌باشد که برای اداء غنه نون ساکن، حرف واو و یاء به اندازه دو حرکت مد پیدا می‌کنند.

مانند: {هُدٗی وَرَحۡمَةٗ - زِینَةٗ وَأَمۡوَٰلٗا - مَن یَشَآءُ - وَإِن یُرِدۡکَ}.

دیگر از مواردی که دو حرف واو و یاء مد پیدا می‌کنند زمانی است که این دو حرف ساکن باشند و حرف قبل از آنها نیز مفتوح باشد. به شرطی که پس از ایندو حرف، حرفی با علامت سکون آمده باشد چه این سکون ذاتی باشد یا اینکه در اثر وقف، بر حرف بعدی عارض شده باشد.

مانند: {قَوۡمٖ} که پس از وقف تنوین میم تبدیل به سکون می‌شود (قوم).

و یا کلمه {غَیۡثٍ} در حالت وقف.

و یا {سَوۡءٖ} که پس از وقف می‌شود «سوء» در این حالت که سبب سکون پس از وقف بوجودآمده، اندازه مد دو حرف واو و یاء از (دو حرکت تا پنج حرکت) اختیاری است.

ولی اگر سبب، سکون ذاتی باشد یعنی در اثر وقف بوجود نیامده باشد اندازه مد، (5 حرکت) خواهد بود و این مد اجباری است. مانند مد حرف عین در حروف مقطعه: {کٓهیعٓصٓ} و {عٓسٓقٓ}. این نوع مد که مخصوص دو حرف واو و یاء ساکن ما قبل مفتوح با سبب ساکن می‌باشد را «مد لین» گویند. پس اندازه مد لین با سبب سکون ذاتی «5 حرکت» و با سبب سکون عارضی از «2 تا 5 حرکت» خواهد بود.

آیات اول تا آیه 8 سوره مبارکه مریم(علیهاالسّلام):

در {کٓهیعٓصٓ} اضافه بر مد کاف و صاد، حرف عین نیز دو نوع مد دارد، یاء حرف عین مد لین با سبب سکون ذاتی و نون حرف عین نیز بدلیل اخفاء به اندازه دو

حرکت مد پیدا می‌کند.

تا اینجا دانستیم که از مجموع 28 حرف الفبا فقط چهار حرف - «یمون» - گاهی مد پیدا می‌کنند که البته هر کدام جداگانه بررسی و بیان شد.

حال به مد صداهای کشیده می‌پردازیم که عبارتند از: «الف مد - یاء مد - واو مدی» و هر کدام در حالت طبیعی به اندازه دو حرکت مد پیدا می‌کنند.

زمانیکه یکی از سبب‌های «همزه، ساکن یا تشدید» پس از صداهای کشیده بیاید، باعث ایجاد «مد» می‌شود.

در علم تجوید، این‌گونه مدها به سه نوع، «متصل»، «منفصل» و «عارضی» تقسیم می‌شوند، که به هر کدام جداگانه خواهیم پرداخت.

اما نوع اول یعنی «مد متصل» که رعایت آن حتی در نماز، نیز لازم می‌باشد، زمانیست که صدای مد و سبب مد در یک کلمه باشد. مانند:

{أُوْلَٰٓئِکَ - وَلَا ٱلضَّآلِّینَ - یسٓ}.

در مد متصل اصطلاحاتی وجود دارد که جهت آشنایی، به هر کدام به‌صورت مختصر می‌پردازیم.

مد متصلی که سبب ساکن یا تشدید داشته باشد را «مد متصل لازم» گویند.

مد متصل لازم با سبب سکون را «مد متصل لازم مخفف» گویند.

مانند: مد میم در {الٓمٓ}.

«مد لازم مُثَقَّل یا سنگین» مد متصلی است که سبب آن تشدید باشد.

مانند: {ٱلۡحَآقَّةُ} و {حَآجَّةٗ}.

«مد متصل لازم مُخَفَّفْ کلمی»، مد متصلی است با سبب سکون که در یک کلمه بوجود آمده باشد و اندازه مد آن 5 حرکت می‌باشد. مانند: {ءَآلۡٔنَ وَقَدۡ کُنتُم بِهِۦ تَسۡتَعۡجِلُونَ}.

«مد متصل لازم مخفف حرفی» مد متصلی است با سبب سکون که در حروف مقطعه قرآنی بوجود آمده باشد و اندازه مد آن 5 حرکت است.

مانند: {حمٓ - الٓرۚ - یسٓ}.

«مد متصل لازم مثقل کلمی» مد متصلی است با سبب تشدید که در یک کلمه بوجود آمده باشد و اندازه مد آن شش حرکت می‌باشد.

مانند: {أَتُحَٰٓجُّوٓنِّی - ٱلطَّآمَّةُ ٱلۡکُبۡرَیٰ - وَلَا ٱلضَّآلِّینَ}.

«مد لازم مثقل حرفی» مد متصلی است با سبب تشدید که در حروف مقطعه شکل می‌گیرد و اندازه مد آن شش حرکت می‌باشد.

مانند: مد لام در {الٓمٓ} - مد سین در {طسٓمٓ}. توضیح آنکه سبب مد در لام تشدیدی است که در اثر ادغام میم ساکن آخر لام در میم متحرک ابتدای میم بوجود آمده است.

در صورتی که سبب مد در میم الم ساکن می‌باشد.

و در طسم نیز سبب مد سین، تشدیدی است که در اثر ادغام نون ساکن سین در میم متحرک ابتدای میم بوجود آمده است. در صورتی‌که سبب مد در میم، ساکن می‌باشد نه تشدید.

به بیانی دیگر و کامل‌تر تا اینجا متوجه شدیم که طسم سه نوع مد دارد:

دومین نوع از مد صداهای کشیده «مد منفصل» است.

لفظ منفصل بدین‌معناست که صدای مد با سبب مد جدای از همدیگرند یعنی در آخر کلمه صدای مد و در ابتدای کلمه بعدی همزه که تنها سبب مد در مد منفصل می‌باشد.

مانند: {عَلَیٰٓ أَنفُسِهِمۡۚ} که الف مد در کلمه علی و سبب همزه در ابتدای کلمه أنفسهم قرار دارد.

اندازه مد منفصل از دو حرکت تا پنج حرکت به دلخواه می‌باشد.

با این تذکر مهم که اگر در یک نفس تلاوت چند مد منفصل وجود داشته باشد مدهای منفصل دوم به بعد باید به اندازه مد منفصل اول مد پیدا کند.

مثال اگر این عبارت از آیه 31 سوره هود(علیه السّلام) را با یک نفس تلاوت کنیم لازم است تمام مدهای منفصل موجود را که چهار مد می‌باشد، به یک اندازه مد دهیم {وَلَآ أَعۡلَمُ ٱلۡغَیۡبَ وَلَآ أَقُولُ إِنِّی مَلَکٞ وَلَآ أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزۡدَرِیٓ أَعۡیُنُکُمۡ}.

نوع سوم از مد صداهای کشیده «مد عارضی» است که در اثر وقف، سبب سکون بر این مد عارض می‌شود.

پس تنها سبب این مد ساکن است که آنهم پس

از انجام عمل وقف بوجود می‌آید. اندازه این مد از دو حرکت تا پنج حرکت به دلخواه متغیر است.

مثال: «مُبِینٌ» که پس از وقف تنوین حرف نون تبدیل به ساکن می‌شود. مبینْ - یا {بِمَا کَانُواْ یَفۡعَلُونَ} که پس از وقف سکون بر آن عارض می‌شود. «بما کانوا یفعلونْ» با توجه به مبحث مد، به آیات 33 تا 35 سوره مبارکه مائده توجه کنید. امام رضا(علیه السّلام) از قول رسول خدا(صلّی الله علیه و آله )روایت کردند که ایشان فرمودند: امامان از فرزندان حسین می‌باشند کسی که از آنها اطاعت کند از خدا اطاعت نموده و کسی که از آنها نافرمانی کند خدا را عصیان نموده. آنها عروة الوثقی هستند و هم آنها وسیله تقرب به خدای متعال می‌باشند (هم الوسیلة إلی الله تعالی).⁽¹⁾

وقف و ابتداء

اشاره

یکی از مباحث مهم در تلاوت قرآن کریم، موضوع «وقف و إبتداء» می‌باشد، در کتب تجوید «وقف» را چنین بیان کرده‌اند:

«وقف و علاماتها حسب المعانی فی أقوال أئمة التفسیر»

در حقیقت وقف، قطع تلاوت است که یا در اثر «اتمام نفس» بوجود می‌آید و یا

به‌خاطر اتمام مطلب یا موضوع خاص در یک عبارت و یا بدلیل «اتمام یک آیه».

مثلاً در عبارت؛ {وَمَا یَعۡلَمُ تَأۡوِیلَهُۥٓ إِلَّا ٱللَّهُۗ وَٱلرَّٰسِخُونَ فِی ٱلۡعِلۡمِ}.

در سوره مبارکه آل عمران آیه هفتم در رسم‌الخط‌های موجود که غالباً در چاپخانه‌های اهل‌سنت چاپ با علامت‌های مختلف بر اسم جلاله «الله» توصیه به وقف شده درحالی‌که با توجه به احادیث فراوانی که از ائمه هدی(علیهم السّلام) به مارسیده این عبارت را باید به وصل بخوانیم.

البته منظور ما فقط اشاره مختصر به دلایل انجام عمل وقف بود نه توضیح آن.

اما هدف شناخت ماهیت وقف و چگونگی انجام عمل وقف است.

«وقف»، قطع صدا در حین تلاوت است که همراه تجدید نفس باشد.

اما انجام عمل وقف معمولاً تغییراتی را بر حرف آخر از آخرین کلمه‌ی تلفظ شده إعمال می‌کند که این تغییرات، انواع وقف را بوجود می‌آورد: اولین نوع از انواع وقف را که مورد بررسی قرار می‌دهیم «وقف به اسکان» است.

1. وقف به اسکان

و آن زمانیست که آخرین حرف تلفظ شده را در حالت سکون ادا کنیم چه این ساکن سکون ذاتی باشد و یا اینکه پس از وقف ساکن عارض شده باشد.

مثال: وقف بر {یَفۡقَهُواْ قَوۡلِی - کَیۡفَ نُصِبَتۡ} خوانده می‌شود.

وقف بر صداهای کشیده (الف مد - یاء مد - واو مد) و صداهای کوتاه (فتحه - ضمه - کسره) و تنوین رفع (--ٌ-) و تنوین جر (--ٍ-) معمولاً وقف به اسکان است.

2. وقف به ابدال

دومین نوع وقف، «وقف به إبدال» می‌باشد که دلالت بر این مطلب دارد که پس از وقف، آخرین حرف ماهیت خود را از دست داده و تبدیل به حرف دیگری می‌شود.

مانند: وقف بر تنوین نصب (--ً-).

مثال: {غُلَٰمٗا زَکِیّٗا} که پس از وقف تنوین کلمه «زکیاً» تبدیل به الف مد می‌شود

یعنی می‌خوانیم، «غلاماً زکیا».

و یا {عَلِیمًا} که در وقف «علیمَا» خوانده می‌شود.

نوع دوم از انواع وقف به «إبدال»، زمانیست که وقف بر حرف تاء غیر مبسوط (ة - -ة) باشد که این حرف در اثر وقف تبدیل به هاء ساکن می‌شود.

مانند: {ءَاتِیَةٌ} که «ءاتیه» خوانده می‌شود، {حَسَنَةٗ} که «حسنه» خوانده می‌شود.

{فِضَّةٖ} که «فضه» خوانده می‌شود. {ٱلۡمَلَٰٓئِکَةِ} که «الملائکه» خوانده می‌شود.

نوع سوم از انواع وقف به إبدال، وقف بر حرکت فتحه در بعضی از کلمات قرآن می‌باشد.

مانند: {أَنَا۠} که پس از وقف «أَنا» خوانده می‌شود.

{لَّٰکِنَّا۠} که در اصل «لکن أنا» بوده است.

{قَوَارِیرَاْ} در سوره انسان که پس از وقف «قواریَرا» خوانده می‌شود.

{سَلَٰسِلَاْ} در سوره انسان که پس از وقف «سَلَٰسِلَا» خوانده می‌شود.

و یا مثال‌های {ٱلظُّنُونَا۠}، { ٱلرَّسُولَا۠ - ٱلسَّبِیلَا۠} در سوره مبارکه احزاب. آیات 10 - 66 - 67.

البته این مورد آخر چون حرفی به حرف دیگر تبدیل نشده بلکه صدای کوتاه فتحه فقط به اندازه دو حرکت مد پیدا کرده، می‌توان این نوع مد را به‌طور مستقل و جداگانه مورد بررسی قرار داد.

3. وقف به رَوم

نوع سوم از انواع وقف، «وقف به رَوم» است.

و آن دلالت بر این مطلب دارد که اگر در اثر وقف، بر حرف آخر، ساکن عارض شد می‌توان یک سوم از حرکت محذوف را اداء کرد.

این نوع وقف بر حروف «قطب جد» الزامی است چون این پنج حرف در حالت سکون قلقله پیدا می‌کنند.

مانند: وقف بر {ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ} - وقف بر {کِتَٰبٞ} وقف بر {بِٱلۡحَقِّ}.

ولی در دیگر موارد اختیاری است خصوصاً اگر وقف بر حرکت فتحه باشد.

در این مورد علمای تجوید اعتقاد بر وقف به روم ندارند.

اما تعریف آن در کتب تجوید چنین آمده:

«هو الاتیان بثلث الحرکة، بحیث یسمعه القریب دون البعید».

مثال آن در حالت اختیاری وقف بر: {نَسۡتَعِینُ - عَظِیمٞ - نَحۡنُ - مِن قُبُلٖ - ٱلرَّحۡمَٰنِ - جَنَّٰتٖ - بِٱلۡأَمۡسِ}.

نکته مهم در وقف به روم این است که اگر بر کلمه‌ای وقف به روم انجام دهیم، چون سکون عارضی بصورت ناقص عمل می‌شود، لذا نباید بیش از دو حرکت «مد عارض» را مد دهیم در حالیکه در وقف به اسکان، مد عارضی را می‌توان تا پنج حرکت مد داد.

4. وقف به إشمام

اشاره

نوع چهارم از انواع وقف، «وقف به إشمام» می‌باشد.

آنچه در کتب تجوید آمده بیانگر آن است که در وقف به إشمام که البته فقط بر «حرکت ضمه» انجام می‌گیرد، فقط بویی از حرکت ضمه به چشم می‌آید و فقط با حرکت لب‌ها اشاره‌ای به حرکت ضمه محذوف صورت می‌گیرد.

به بیان دیگر این نوع وقف، وقفی است دیداری و نه شنیداری.

که فقط شخص بیننده می‌تواند در چهره قاری قرآن ضمه حذف شده را مشاهده کند. این نوع وقف، اختیاری است و البته از انواع منسوخ شده وقف است چون کمتر کسی از قراء قرآن اکنون به‌صورت إشمام عمل وقف را انجام می‌دهد.

سَکْتْ

پس از بیان وقف و انواع آن به مبحث سکت می‌پردازیم برای سکت در کتب تجوید تعاریف زیادی آمده که چند مورد را به‌عنوان نمونه بیان می‌کنیم:

«وهو قطع الصوت مقدار حرکتین بلا تنفس بنیة القراءة وهو غیر الوقف».

«وقفة خفیفة».

از مجموع تعاریف می‌توان سکت را در اصطلاح تجویدی چنین بیان کرد:

«سکت همان وقف است ولی با این تفاوت که زمان آن کمتر و بدون تجدید نفس می‌باشد.»

لذا می‌توانیم سکت به إسکان یا سکت به إبدال داشته باشیم.

موارد وجوب آن طبق روایت حفص از جناب عاصم کوفی چهار مورد می‌باشد. مورد اول در آخر آیه یک از سوره مبارکه کهف: {وَلَمۡ یَجۡعَل لَّهُۥ عِوَجَاۜ ١ قَیِّمٗا}.

اگر در این مورد عمل سکت انجام ندهیم و به جای آن مثلاً وقف کنیم کلمه «قیماً» که در ارتباط با آیه اول می‌باشد یک کلمه رها شده خواهد بود که ارتباطی با آیه دوم نخواهد داشت و اگر آیه را با «قیما» به وصل تلاوت کنیم دو کلمه متضاد «عوجاً و قیماً» (به‌معنای کجی وراستی واستواری) نمی‌توانند همزمان صفت یک شییء باشند لذا فقط در صورت انجام عمل سکت است که مفهوم آیه به درستی بیان می‌شود، «حمد و سپاس خداوندی را سزاست که بر بنده خود کتابی نازل فرمود که هیچ کجی واعوجاجی در آن راه ندارد بلکه مستقیم است (در هدایت مردمان)».

مورد دوم از موارد سکت در آیه 52 سوره یس

می‌باشد.

{قَالُواْ یَٰوَیۡلَنَا مَنۢ بَعَثَنَا مِن مَّرۡقَدِنَاۜ هَٰذَا مَا وَعَدَ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَصَدَقَ ٱلۡمُرۡسَلُونَ}.

و مورد سوم نیز در سوره قیامت آیه 27 قرار دارد:

{وَقِیلَ مَنۡۜ رَاقٖ}.

و بالأخره مورد چهارم در سوره مطففین آیه 14 می‌باشد:

{کَلَّاۖ بَلۡۜ رَانَ عَلَیٰ قُلُوبِهِم}.

در صورت عدم رعایت سکت در این چهار موضع معنا و مفهوم آیه تغییر خواهد کرد. که به‌خاطر جلوگیری از اطاله کلام از توضیح موارد 2 - 3 - 4 صرف‌نظر می‌کنیم.

با توجه به توضیحات بیان شده دیدیم که در مورد اول بر کلمه «عِوَجاً» سکت به إبدال صورت می‌گیرد یعنی این کلمه را «عِوَجَا» می‌خوانیم.

و در موارد بعدی سکت به اسکان خواهیم داشت. بنابراین در («قیل من راق» و «کلا بل ران») باید دقت کنیم که حرف نون ساکن در راء از کلمه راق و حرف لام ساکن در راء از کلمه ران ادغام نشود.

اضافه بر این چهار مورد که در کتب تجوید از آن به سکت واجب یاد شده موارد دیگری نیز وجود دارد که سکت جایز خوانده می‌شود. از آن جمله آیه آخر سوره انفال و ابتدای سوره برائت:

{أَنَّ ٱللَّهَ بِکُلِّ شَیۡءٍ عَلِیمٞ} - {بَرَآءَةٞ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦٓ}.

و یا در آخر آیه 28 سوره حاقه

{مَآ أَغۡنَیٰ عَنِّی مَالِیَهۡۜ ٢٨ هَلَکَ عَنِّی سُلۡطَٰنِیَهۡ}.

که این مورد را ابن‌جزری⁽¹⁾توصیه کرده آنهم به این دلیل که از ادغام هاء مالیه در هاء هلک جلوگیری شود.

هفت مورد دیگر سکت در سوره مبارکه حمد وجود دارد.

ولی این هفت مورد فقط در حدی است که در کتب تجویدی توصیه شده با طمأنینه تلاوت شود و بر سکت آن اصراری نشده است.

و این هفت مورد عبارتند از:

اول و دوم در {ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِینَ} سوم در {مَٰلِکِ یَوۡمِ ٱلدِّینِ}

چهارم در {إِیَّاکَ نَسۡتَعِینُ}

پنجم {إِیَّاکَ نَعۡبُدُ}

ششم {أَنۡعَمۡتَ عَلَیۡهِمۡ}

و مورد هفتم {ٱلۡمَغۡضُوبِ عَلَیۡهِمۡ}.

که این هفت مورد در یک رباعی چنین آمده است:

در فاتحة الکتاب اسم شیطان

هفت است کزو نماز یابد نقصان

باشد

دلل و هرب کیوم است کنع

دیگر کنس، تعل، بعل، نیک بدان

از موارد دیگر در مبحث وقف و ابتداء، وصل آیه آخر سوره به ابتدای سوره بعد است که احکام آنرا بررسی می‌کنیم. این احکام چهار حالت دارد که سه حالت آن مجاز و یک حالت آن غیر مجاز است. اما حالات مجاز: مورد اول قطع جمیع است یعنی در آخر سور وقف کنیم و بسم الله از سوره بعد را تلاوت و پس از آن نیز وقف، ابتدا از آیه اول شروع به تلاوت کنیم.

مورد دوم وصل جمیع است که انتهای آیه به بسم‌الله و بسم‌الله به آیه اول به وصل و در یک نفس، تلاوت شود.

مورد سوم: وقف در آخر سوره و وصل بسم‌الله به آیه اول می‌باشد.

اما مورد چهارم که از آن نهی شده عبارتست از اینکه آخر سوره به بسم‌الله وصل شود ولی پس از تلاوت بسم الله وقف کنیم و ابتداء از آیه اول شروع به تلاوت کنیم.

این مطلب نیز ناگفته نماند که در وصل 22 سوره آخر قرآن کریم که معروف به «قِصَارُ السُّوَر» می‌باشند به سوره بعدی، ذکر عبارات و اذکار تهلیل و تکبیر و تحمید جایز است بلکه توصیه شده است.

ذکر تهلیل عبارتست از:

«لااله‌الاالله»

و تکبیر: «الله اکبر»

تحمید: «الحمد لله رب العالمین».

علائم وقف

علائم وقف مانند علائم راهنمایی و رانندگی، شخص قاری را به توقف اجباری و یا اختیاری و وصل اجباری و یا اختیاری راهنمایی می‌کنند. تا جایی که عدم رعایت علائم وقف گاهی مفاهیم قرآنی را دچار اشکال می‌کند.

تعدادی از این علائم عبارتند از: کلمه «صلی»، «قلی»، «لا»، «میم بریده کوچک ( ۘ )، ( ۚ)، «وقف معانقه ( ۛ ۛ )».

اما علامت «صلی»:

مختصر عبارت «الوصل أولی» است بدین‌معنا که به وصل خواندن بهتر است هر چند که انجام عمل وقف، به مفهوم آیه خدشه‌ای وارد نمی‌کند.

و علامت «قلی» نیز مختصر عبارت «الوقف أولی» است با این معنا و مفهوم که در این موضع وقف کردن بهتر است هر چند به وصل خواندن نیز جایز است.

و علامت «لا» نیز نهی از وقف است و اگر در صورت اتمام نفس مجبور به وقف شدیم نباید از این موضع ابتداء به تلاوت کنیم پس این علامت بیانگر این است که وقف و ابتداء دراین موضع جایز نیست در صورت عدم رعایت، معنای آیه عوض خواهد شد.

مثال: در آیه 25 سوره توبه:

{وَیَوۡمَ حُنَیۡنٍلا إِذۡ أَعۡجَبَتۡکُمۡ کَثۡرَتُکُمۡ} که در این مثال، عبارت {إِذۡ أَعۡجَبَتۡکُمۡ کَثۡرَتُکُمۡ} مربوط به «ویوم حنین» می‌باشد و به تنهایی هیچ‌کدام از این دو عبارت معنای کاملی را القاء نمی‌کنند.

مورد بعدی از علائم وقف، میم بریده کوچک است ( ۘ ) که علامت وقف لازم می‌باشد.

در صورت عدم رعایت آن مفهوم عبارت تلاوت شده تغییر خواهد کرد.

پس رعایت آن الزامیست. مانند:

{وَلَا یَحۡزُنکَ قَوۡلُهُمۡۘ إِنَّ ٱلۡعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِیعًاۚ}

در آیه 65 سوره مبارکه یونس(علیه السّلام). که در صورت عدم رعایت وقف لازم، عبارت «إن العزة لله جمیعاً»، قول و گفته تهمت زنندگان به خدا خواهد بود که العیاذ بالله از این مفهوم. لذا رعایت علامت وقف لازم، لازم و الزامی است.

یکی دیگر از موارد علائم وقف حرف جیم «ج» می‌باشد که برگرفته از کلمه «جواز» می‌باشد به معنای جواز وقف.

«ج» بیانگر موضعیست که قاری قرآن می‌تواند برای نفس‌گیری وقف کند و از همانجا ابتداء به تلاوت کند.

علامت بعدی از علائم وقف، وقف معانقه است که دو گره سه نقطه‌ای به‌صورت مثلث در دو نقطه از یک آیه قرار می‌گیرد و بیانگر این مطلب است که وقف بر یکی از دو موضع الزامی است. مثال: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَیۡهِمۡۛ أَرۡبَعِینَ سَنَةٗۛ یَتِیهُونَ فِی ٱلۡأَرۡضِۚ} در آیه 26 سوره مائده.

که عبارت أربعین سنة (چهل سال) یا مربوط به محرمة علیهم (حرام شدن بر آنهاست) و یا در ارتباط با یتیهون فی الأرض (گم شدن و سرگردانی در زمین) می‌باشد.

پس عبارت «أربعین سنة» یا باید با عبارت اول تلاوت شود و یا با عبارت بعدی.

سجده‌های واجب قرآن

یکی دیگر از موارد مهم در تلاوت قرآن، شناخت سجده‌های واجب قرآن و رعایت احکام آن می‌باشد.

هر چند که این مورد اخیر، حکمی است فقهی و از موارد تجویدی محسوب نمی‌شود ولی رعایت آن الزامیست.

چهار سوره در قرآن آیه‌ای با سجده واجبه دارند که عبارتند از:

آیه 15 سوره سجده

و آیه 37 سوره فصلت

و آیه آخر سوره النجم و علق.

تعدادی از احکام این آیات

اول آنکه باید بدانیم در صورتی سجده واجب خواهیم داشت که هر کدام از این آیات را به‌صورت کامل تلاوت کنیم و یا به‌صورت زنده از قاری قرآن بشنویم.

سوره‌هایی که سجده واجبه دارند را نمی‌توان در قرائت نماز تلاوت کرد چون ارکان نماز را به هم می‌زنند.

اگر در غیر از نماز، در حالت سجده آیه سجده واجبه را بشنویم (مثلاً در سجده شکر) لازم است سر از سجده برداریم و دوباره سجده کنیم.

در سجده واجبه داشتن وضو الزامی نیست همین‌طور است رعایت قبله و شرایط لباس نمازگزار.

در سجده واجبه قرار گرفتن هفت موضع سر زانوها و نوک انگشتان پا و کف دست‌ها بر زمین و پیشانی بر چیزی که سجده کردن بر آن جایز است باید رعایت شود.

ولی در سجده واجبه می‌توان ذکر نگفت هر چند که مستحب است به‌عنوان ذکر سجده چنین

بگوییم:

«لا إله إلا الله حقاً حقاً

لا إله إلا الله إیماناً و تصدیقاً

لا إله إلا الله عبودیةً ورقاً

سَجَدتُ لک یارب تعبداً ورقاً

لا مستنکفاً و لا مستکبراً

بل أنا عبدٌ ذلیلٌ ضعیفٌ خائفٌ مستجیرٌ».

اللهم عجل لولیک الفرج

والسلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.

سیدهاشم روحانی

فروردین 1394

اختلاف قراءات در نظم شاطبیه

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

1 - باب مقدمه شاطبیه و توضیح رمزهای آن

1 - باب مقدمه شاطبیه و توضیح رمزهای آن⁽¹⁾

1 بَدَأْتُ بِبِسْمِ اْللهُ فیِ النَّظْمِ أوَّلاَ

تَبَارَکَ رَحْمَاناً رَحِیماً وَمَوْئِلَا⁽²⁾

2 وَثَنَّیْتُ صَلَّی اللهُ رَبِّی عَلَی الِرَّضَا

مُحَمَّدٍ الْمُهْدی إلَی النَّاسِ مُرْسَلَا⁽³⁾

3 وَعِتْرَتِهِ ثُمَ الصَّحَابَةِ ثُمّ مَنْ

تَلاَهُمْ عَلَی اْلإِحْسَانِ بِالخَیْرِ وُبَّلَا⁽⁴⁾

4 وَثَلَّثْتُ أنَّ اْلَحَمْدَ لِلهِ دائِماً

وَمَا لَیْسَ مَبْدُوءًا بِهِ أجْذَمُ الْعَلَا⁽⁵⁾

5 وَبَعْدُ فَحَبْلُ اللهِ فِینَا کِتَابُهُ

فَجَاهِدْ بِهِ حِبْلَ الْعِدَا مُتَحَبِّلَا⁽¹⁾

[5] پس به اعتقاد ما «حبل‌الله» کتاب خداست و کلام حکیمانة اوست. پس ای قاری سعی و تلاش فراوان کن در شناخت دلایل و مباحث آن در برابر با دشمنان خدا در حالی که قرآن را ریسمانی بدانی که به وسیلة آن دشمنان خدا را شکار کنی و به راه حق و ایمان هدایت کنی. ⁽²⁾

6 وَأَخْلِقْ بهِ إذْ لَیْسَ یَخْلُقُ جِدَّةً جَدِیداً مُوَالیهِ عَلَی الْجِدِّ مُقْبِلَا⁽³⁾

7 وَقَارِئُهُ الْمَرْضِیُّ قَرَّ مِثَالُهُ کاَلاتْرُجِّ حَالَیْهِ مُرِیحًا وَمُوکِلَا⁽⁴⁾

«مثل المؤمن الذی یقرأ القرآن مثل الأترجه ریحها طیب و طعمها طیب».

«مثل المؤمن الذی یقرأ القرآن مثل الأترجه ریحها طیب و طعمها طیب».⁽⁵⁾

8هُوَ الْمُرْتَضَی أَمًّا إِذَا کَانَ أُمَّةً

وَیَمَّمَهُ ظِلُّ الرَّزَانَةِ قَنْقَلَا⁽⁶⁾

9 هُوَ الْحُرُّ إِنْ کانَ الْحَرِیَّ حَوَارِیاً لَهُ بِتَحَرِّیهِ إلَی أَنْ تَنَبَّلَا⁽¹⁾

10 وَإِنَّ کِتَابَ اللهِ أَوْثَقُ شَافِعٍ وَأَغْنَی غَنَاءٍ وَاهِباً مُتَفَضِّلَا⁽²⁾

11 وَخَیْرُ جَلِیسٍ لاَ یُمَلُّ حَدِیثُهُ

وَتَرْدَادُهُ یَزْدَادُ فِیهِ تَجَمُّلاً⁽³⁾

12 وَحَیْثُ الْفَتی یَرْتَاعُ فِی ظُلُمَاتِهِ

مِنَ اْلقَبرِ یَلْقَاهُ سَناً مُتَهَلِّلاً⁽¹⁾

13 هُنَالِکَ یَهْنِیهِ مَقِیلاً وَرَوْضَةً

وَمِنْ أَجْلِهِ فِی ذِرْوَةِ الْعِزِّ یُجْتَلَی⁽²⁾

14 یُنَاشِدُ فی إرْضَائِهِ لحبِیِبِهِ

وَأَجْدِرْ بِهِ سُؤْلاً إلَیْهِ مُوَصَّلَا⁽³⁾

15 فَیَا أَیُّهَا الْقَارِی بِهِ مُتَمَسِّکاً

مُجِلاًّ لَهُ فِی کُلِّ حَالٍ مُبَجِّلا

16 هَنِیئاً مَرِیئاً وَالِدَاکَ عَلَیْهِما

مَلاَبِسُ أَنْوَارٍ مِنَ التَّاجِ وَالحُلاَ

17 فَما ظَنُّکُمْ بالنَّجْلِ عِنْدَ جَزَائِهِ

أُولَئِکَ أَهْلُ اللهِ والصَّفَوَةُ المَلَا⁽⁴⁾

و آن را با تلاوت خود تعظیم و تکریم نموده‌ای بدان که فرمودة رسول خداست|: کسی که قرآن را تلاوت کند و به آن عمل نماید خداوند متعال در روز قیامت تاجی بر سر پدر و مادر او قرار دهد که نور آن بیش از نور خورشید در دنیا خواهد بود. (مسند أبو داوود)

و همچنین فرموده رسول خداست| که: عده‌ای از مردم، أهل‌الله‌اند. سؤال شد که آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: أهل قرآن، أهل الله هستند و خواص درگاه اویند. (به روایت البزار و ابن‌ماجه).والصفوة: اشاره به فرمایش حضرت ختمی مرتبت| است که فرمود: شرافت‌مندترین امت من حاملان قرآنند. (به روایت أبوالعلاء همدانی)

18 أُولُو الْبِرِّ وَالإِحْسَانِ وَالصَّبْرِ وَالتُّقَی

حُلاَهُمُ بِهَا جَاءَ الْقُرَانُ مُفَصَّلَا⁽¹⁾

19 عَلَیْکَ بِهَا مَا عِشْتَ فِیهَا مُنَافِساً

وَبِعْ نَفْسَکَ الدُّنْیَا بِأَنْفَاسِهَا الْعُلَا⁽²⁾

20 جَزَی اللهُ بِالْخَیْرَاتِ عَنَّا أَئِمَّةً

لَنَا نَقَلُوا القُرَآنَ عَذْباً وَسَلْسَلَا⁽³⁾

21 فَمِنْهُمْ بُدُورٌ سَبْعَةٌ قَدْ تَوَسَّطَتْ

سَمَاءَ الْعُلَی وَاَلْعَدْلِ زُهْراً وَکُمَّلَا⁽⁴⁾

22 لَهَا شُهُبٌ عَنْهَا اُسْتَنَارَتْ فَنَوَّرَتْ

سَوَادَ الدُّجَی حَتَّی تَفَرَّق وَانْجَلَا⁽⁵⁾

23 وَسَوْفَ تَرَاهُمْ وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ

مَعَ اثْنَیْنِ مِنْ أَصْحَابِهِ مُتَمَثِّلَا⁽¹⁾

سپس راویان را به سه دسته تقسیم می‌کند:

اول: کسانی که مستقیم و بدون واسطه از ائمه قرائت روایت نموده‌اند مانند: قالون و ورش از نافع - و شعبة و حفص از عاصم - و ابوحارث و دوری از کسایی.

دوم: کسانی که با یک واسطه از ائمه قرائت روایت نموده‌اند مانند: الدوری و السوسی از یزیدی از أبی عمرو - و خلف و خلاد از سلیم از حمزه.

سوم: کسانی که با بیش از یک واسطه از ائمه قرائت روایت نموده‌اند مانند: البزی و قنبل که با چند واسطه از ابن‌کثیر روایت نموده‌اند و هشام و ابن‌ذکوان که با چند واسطه از ابن‌عامر روایت نموده‌اند.

24 تَخَیَّرَهُمْ نُقَّادُهُمْ کُلَّ بَارِعٍ

وَلَیْسَ عَلَی قُرْآنِهِ مُتَأَکِّلَا⁽²⁾

مضافاً به اینکه آنها تعلیم و تعلّم و قرائت قرآن را برای کسب مال و روزی قرار ندادند.

25 فَأَمَّا الْکَرِیمُ السِّرِّ فی الطیِّبِ نَافِعٌ

فَذَاکَ الَّذِی اخْتَارَ الْمَدینَةَ مَنْزِلَا

26 وَقَالُونُ عِیْسَی ثُمَّ عُثْمانُ وَرْشُهُمْ

بِصُحْبَتِهِ المَجْدَ الرَّفِیعَ تَأَثَّلَا⁽³⁾

قرآن را بر هفتاد نفر از تابعین تلاوت نموده از آنجمله: ابوجعفر یزید بن قعقاع نافع در سال هفتاد هجری به دنیا آمد و درمدینه در سال 167 هجری وفات یافت.

راویان او: قالون و روش

قالون: نامش عیسی بن مینا. و کنیة او ابوموسی. استاد او نافع لقب قالون را برای او انتخاب کرد. چون در قرائت قرآن بسیار کوشا بود و قالون در زبان رومی به معنای «جیّد» نیکو می‌باشد. او ناشنوایی بود که صدای بوق (وسیلة اعلام در زمان‌های قدیم) را نمی‌شنید ولی اگر قرآن تلاوت می‌شد به خوبی متوجه می‌شد. در سال 120 هجری به دنیا آمد و در مدینه در سال 220 هجری وفات یافت.

ورش: ابو سعید عثمان ابن سعید مصری. استاد او نافع لقب ورش را برایش انتخاب نمود به دلیل سفیدی پوست او. در مصر در سال 110 هجری به دنیا آمد و سپس به مدینه سفر کرد و نزد نافع حضور یافت و بارها نزد او قرآن را ختم نمود. سپس به مصر بازگشت و مدت زیادی برای مردم قرآن تلاوت نمود و سپس در سال 197 هجری وفات یافت.

27 وَمَکَّةُ عَبْدُ اللهِ فِیهَا مُقَامُهُ

هُوَ اُبْنُ کَثِیرٍ کاثِرُ الْقَوْمِ مُعْتَلَا

28 رَوی أَحْمَدُ الْبَزِّیْ لَهُ وَمُحَمَّدٌ

عَلَی سَنَدٍ وَهْوَ المُلَقَّبُ قُنْبُلَا⁽¹⁾

در سال 45 هجری در مکه بدنیا آمده است. از صحابه رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) أبو أیوب أنصاری و أنس ابن مالک و دیگران را درک کرده است فلذا از تابعین محسوب می‌شود. قرائت قرآن را از عبدالله بن سائب و دیگران آموخته است.

در سخنوری و خطابه متبّحر بوده و دارای

سکینه و وقار. در سال 120 هجری وفات یافته است.

راویان او احمد بزّی و قنبل‌اند.

بزی: احمد بن عبدالله بن قاسم بن نافع بن أبی بزة. او قاری مکّه و مؤذن مسجدالحرام بوده. در سال 170 هجری در مکه متولد و تا سال 250 هجری که همچنان در مکه روزگار سپری می‌کرد از دنیا رحلت کرد.

قنبل: محمد بن عبدالرحمن بن خالد مکی معروف به قنبل. از قاریان حجاز بود. در سال 195 هجری به دنیا آمد و در سال 290 هجری وفات نمود.

بزی و قنبل قرائت را از قاریانی آموختند که از ابن‌کثیر روایت کرده بودند.

29 وَأَمَّا الإْمَامُ المَازِنِیُّ صَرِیحُهُمْ

أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِیْ فَوَالِدُهُ الْعَلَا

30 أَفَاضَ عَلَی یَحْیَی الْیَزِیْدِیِّ سَیْبَهُ

فَأَصْبَحَ بِالْعَذْبِ الْفُرَاتِ مُعَلَّلَا

31 أَبُو عُمَرَ الدُّورِی وَصَالِحُهُمْ أَبُو

شُعَیْبٍ هُوَ السُّوسِیُّ عَنْهُ تَقَبَّلَا⁽¹⁾

دوری: أبو عمر حفص ابن عمر ابن عبدالعزیز امام قرائت در عصر خویش بود. او اولین شخصی است که قرائات مختلف را جمع‌آوری نمود. در سال 150 هجری در دور (منطقه‌ای نزدیک بغداد) بدنیا آمد. و در سال 246 هجری رحلت کرد.

سوسی: صالح ابن زیاد سوسی متوفای سال 261 هجری در زمان وفات نزدیک نود سال عمر داشت.

32 وَأَمَّا دِمَشْقُ الشَّامِ دَارُ ابْنِ عَامِرٍ

فَتْلِکَ بِعَبْدِ اللهِ طَابَتْ مُحَلَّلَا

33 هِشَامٌ وَعَبْدُ اللهِ وَهْوَ انْتِسَابُهُ

لِذَکْوَانَ بِالإِسْنَادِ عَنْهُ تُنَقَّلَا⁽¹⁾

هشام: أبو ولید هشام ابن عمار ابن نصیر از بزرگان دمشق و خطیب مهم و قاری بزرگ قرآن در سال 153 هجری بدنیا آورد و در سال 245 هجری وفات یافت.

ابن ذکوان: عبدالله بن احمد بن بشر بن ذکوان دمشقی مقام شیخ‌القرّاء را در شام داشت و خطیب و قاری قرآن بود.

در سال 173 هجری بدنیا آمد و در سال 242 هجری وفات یافت.

البته هشام و ابن‌ذکوان با واسطه از ابن‌عامر روایت کرده‌اند.

34 وَبِالْکُوفَةِ الْغَرَّاءِ مِنْهُمْ ثَلاَتَةٌ

أَذَاعُوا فَقَدْ ضَاعَتْ شَذاً وَقَرَنْفُلَا

35 فَأَمَّا أَبُو بَکْرٍ وَعَاصِمٌ اسْمُهُ

فَشُعْبَةُ رَاوِیهِ المُبَرِّزُ أَفْضَلَا

36 وَذَاکَ ابْنُ عَیَّاشٍ أَبُو بَکْرٍ الرِّضَا

وَحَفْصٌ وَبِاْلإتْقَانِ کانَ مُفضَّلَا⁽²⁾

راویان او: شعبة و حفص می‌باشند.

شعبة: ابوبکر شعبة بن عیاش بن سالم در سال 95 هجری بدنیا آمد. از بزرگان علمای اهل‌سنت می‌باشد و در سال 193 هجری وفات یافت.

حفص: حفص بن سلیمان بن مغیرة أسدی کوفی در سال 90 هجری بدنیا آمد. گفته شده: حفص عالم‌ترین مردم زمان خود به قرائت عاصم بوده است و در سال 180 هجری وفات یافت.

37 وَحَمْزَةُ مَا أَزْکاهُ مِنْ مُتَوَرِّعٍ

إِمَاماً صَبُوراً لِلقُرانِ مُرَتِّلَا

38 رَوَی خَلَفٌ عَنْهُ وَخَلاَّدٌ الَّذِی

رَوَاهُ سُلَیْمٌ مُتْقَناً وَمُحَصَّلَا⁽¹⁾

راویان او: خلف و خلّاد می‌باشند.

خلف: أبو محمد خلف بن هشام بزار بغدادی در سال 150 هجری بدنیا آمد. عالم، زاهد، عابد و مورد وثوق همه بود. در سال 229 هجری در بغداد وفات یافت.

خلّاد: أبو عیسی خلاد ابن خالد شیبانی صیرفی کوفی در سال 119 هجری بدنیا آمد. عارف، محقق و استاد قرائت قرآن بود. در سال 220 هجری وفات یافت.

خلف و خلّاد از سلیم ابن عیسی و او از حمزه روایت نموده است.

39 وَأَمَّا عَلِیٌّ فَالْکِسَائِیُّ نَعْتُهُ

لِمَا کانَ فی الإِحْرَامِ فِیهِ تَسَرْبَلَا

40 رَوَی لَیْثُهُمْ عَنْهُ أَبُو الْحَارِثِ الرِّضاَ

وَحَفْصٌ هُوَ الدُّورِیْ وَفیِ الذِّکْرِ قَدْ خَلَا⁽¹⁾

راویان او لیث و دوری می‌باشند.

لیث: ابوحارث لیث ابن خالد بغدادی. او را از راویان ثقه می‌دانند و استاد فن قرائت بوده است و در سال 240 هجری نیز از دنیا رفت.

دوری: حفص بن عمر دوری که در قسمت أبی عمرو بصری اشاره‌ای به زندگی نامه او شد. او هم از ابو عمرو بصری روایت نموده و هم از کسایی.

41 أَبُو عَمْرِهِمْ والْیحْصَبِیُّ ابْنُ عَامِرٍ

صَرِیحٌ وَبَاقِیهِمْ أَحَاطَ بِهِ الْوَلَا⁽²⁾

42 لَهُمْ طُرُقٌ یُهْدَی بِهَا کُلُّ طَارِقٍ

وَلاَ طَارِقٌ یُخْشَی بِهاَ مُتَمَحِّلاً⁽³⁾

43 وَهُنَّ الَّلوَاتِی لِلْمُوَاتِی نَصَبْتُهاَ

مَنَاصِبَ فَانْصَبْ فِی نِصَابِکَ مُفْضِلَا⁽⁴⁾

44 وَهَأَنَذَا أَسْعَی لَعَلَّ حُرُوفَهُمْ

یَطُوعُ بِهَا نَظْمُ الْقَوَافِیْ مُسَهِّلَا⁽¹⁾

45 جَعَلْتُ أَبَا جَادٍ عَلَی کُلِّ قَارِئٍ

دَلِیلاً عَلَی المَنْظُومِ أَوَّلَ أَوَّلَا⁽²⁾

أبج - دهز - حطی - کلم - نصع - فضق - رست.

ألف = نافع باء = قالون جیم = ورش

دال = ابن‌کثیر هاء = بزّی زاء = قنبل

حاء = ابی‌عمرو طاء = دوری یاء = سوسی

کاف = ابن‌عامر لام = هشام میم = ابن‌ذکوان

نون = عاصم صاد = شعبة عین = حفص

فاء = حمزه ضاد = خلف قاف = خلاد

راء = کسایی سین = أبوحارث تاء = حفص دوری

46 وَمِنْ بَعْدِ ذِکْرِی الْحَرْفَ أُسْمِی رِجَالَهُ

مَتَی تَنْقَضِی آتِیکَ بِالْوَاوِ فَیْصَلَا⁽³⁾

47 سِوَی أَحْرُفٍ لاَ رِیبَةٌ فِی اتِّصَالِهَا

وَبالَّلفْظِ أَسْتَغْنِی عَنِ الْقَیْدِ إِنْ جَلَا⁽¹⁾

را. توضیح این مطلب بدین‌جهت است که برای قاری این اشعار رفع شک نموده باشم. حتی اگر در عبارات قرآنی کمی با اصل سیاهه قرآن اختلاف باشد.

48 وَرُبَّ مَکاَنٍ کَرَّرَ الْحَرْفَ قَبْلَهَا

لِمَا عَارِضٍ وَالأَمْرُ لَیْسَ مُهَوِّلاَ⁽²⁾

49 وَمِنْهُنَّ لِلْکُوفِیِّ ثَاءٌ مُثَلَّتٌ

وَسِتَّتُهُمْ بِالْخَاءِ لَیْسَ بِأَغْفَلَا

50 عَنَیْتُ الأُلَی أَثْبَتُّهُمْ بَعْدَ نَافِعٍ

وَکُوفٍ وَشَامٍ دَالُهُمْ لَیْسَ مُغْفَلَا

51 وَکُوفٍ مَعَ المَکِّیِّ بِالظَّاءِ مُعْجَماً

وَکُوفٍ وَبَصْرٍ غَیْنُهُمْ لَیْسَ مُهْمَلَا

52 وَذُو النَّقْطِ شِینٌ لِلْکِسَائِی وَحَمْزَةٍ

وَقُلْ فِیهِمَا مَعْ شُعْبَةٍ صُحْبَةٌ تَلَا

53 صِحَابٌ هَمَا مَعْ حَفْصِهِمْ عَمَّ نَافِعٌ

وَشَامٍ سَمَا فِی نَافِعٍ وَفَتَی الْعَلَا

54 وَمَکٍّ وَحَقٌّ فِیهِ وَابْنِ الْعَلاَءِ قُلْ

وَقُلْ فِیهِمَا وَالْیَحْصُبِی نَفَرٌ حَلَا

55 وَحِرْمِیٌّ الْمَکِّیُّ فِیهِ وَنَافِعٍ

وَحِصْنٌ عَنِ الْکُوفِی وَنَافِعِهِمْ عَلَا⁽³⁾

ثاء = قرّاء کوفی (عاصم - حمزة - کسائی)

خاء = قرّاء شش‌گانه (ستّه)؛ (ابن‌کثیر - ابوعمرو - ابن‌عامر - عاصم - حمزه - کسایی)

ذال = ابن‌عامر و سه قاری کوفی ظاء = ابن‌کثیر و سه قاری کوفی

غین = ابی‌عمرو بصری و سه قاری کوفی

شین = حمزه و کسایی.

پس از حروف ابجد کلماتی را نیز بصورت رمز استفاده نموده است از آنجلمه:

صحبة = حمزه - کسایی - شعبة

صحاب = حمزه - کسایی - حفص

عم = نافع - ابن‌عامر

سما = نافع - ابن‌کثیر - ابوعمرو

حق = ابن‌کثیر - ابوعمرو

نفر = ابن‌کثیر - ابوعمرو - ابن‌عامر

حرمی = نافع - ابن‌کثیر

حصن = نافع - سه قاری کوفی

56 وَمَهْماَ أَتَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ بَعْدُ کِلْمَةٌ

فَکُنْ عِنْدَ شَرْطِی وَاقْضِ بِالْوَاوِ فَیْصَلَا⁽¹⁾

57 وَمَا کانَ ذَا ضِدٍّ فَإِنِّی بَضِدِّهِ

غَنّیٌّ فَزَاحِمْ بِالذَّکاءِ لِتَفْضُلَا

58 کَمَدٍّ وَإِثْبَاتٍ وَفَتْحٍ وَمُدْغَمٍ

وَهَمْزٍ وَنَقْلٍ وَاخْتِلاَسٍ تَحَصَّلَا

59 وَجَزْمٍ وَتَذْکِیرٍ وَغَیْبٍ وَخِفَّةٍ

وَجَمْعٍ وَتَنْوِینٍ وَتَحْرِیکٍ أُعمِلَا⁽²⁾

60 وَحَیْثُ جَرَی التَّحْرِیکُ غَیْرَ مُقَیَّدٍ

هُوَ الْفَتْحُ وَالإِسْکانُ آخَاهُ مَنْزِلَا⁽¹⁾

61 وَآخَیْتُ بَیْنَ النُّونِ وَالْیَا وَفَتْحِهِمْ

وَکَسْرٍ وَبَیْنَ النَّصْبِ وَالخَفْضِ مُنْزِلَا⁽²⁾

ارتباطی بین دو حرف نون و یاء و بین دو حرکت فتحه و کسره برقرار کردم، بدین‌معنا که اگر قرائت یک قاری را با نون ذکر کردم دیگران با یاء تلاوت نموده‌اند و فتحه با کسره مانند: «و حیث یشاء و یا یکفر عن کرام» و مانند: «إن الدین بالفتح رفلا» و مانند: «و غیر اولی النصب صاحبه کلا» و مانند: «وحمزة والأرحام بالخفض جملا».

62 وَحَیْثُ أَقُولُ الضَّمُّ وَالرَّفْعُ سَاکِتا

فَغَیْرُهُمُ بِالْفَتْحِ وَالنَّصْبِ أَقْبَلَا⁽¹⁾

63 وَفی الرَّفْعِ وَالتَّذْکِیرِ وَالْغَیْبِ جُمْلَةٌ

عَلَی لَفْظِهَا أَطْلَقْتُ مَنْ قَیَّدَ الْعُلَا⁽²⁾

64 وَقبْلَ وبَعْدَ الْحَرْفِ آتِی بِکُلِّ مَا

رَمَزْتُ بِهِ فِی الْجَمْعِ إِذْ لَیْسَ مُشْکِلاَ⁽³⁾

بر خلاف حروف أبجد که بلافاصله پس از کلمه مورد اختلاف آمده است.

65 وَسَوْفَ أُسَمِّی حَیْثُ یَسْمَحُ نَظْمُهُ

بِهِ مُوضِحاً جِیْداً مُعَمًّا وَمُخْوَلَا⁽⁴⁾

66 وَمَنْ کانَ ذَا بَابٍ لَهُ فِیهِ مَذْهَبٌ

فَلاَ بُدَّ أَنْ یُسْمَی فَیُدْرَی وَیُعْقَلَا⁽⁵⁾

67 أَهَلَّتْ فَلَبَّتْهَا المَعَانِی لُبَابُهاَ

وَصُغْتُ بِهَا مَا سَاغَ عَذْباً مُسَلْسَلَا⁽⁶⁾

68 وَفی یُسْرِهَا التَّیْسِیرُ رُمْتُ اخْتَصَارَهُ

فَأَجْنَتْ بِعَوْنِ اللهِ مِنْهُ مُؤَمَّلَا⁽¹⁾

69 وَأَلْفَافُهَا زَادَتْ بِنَشْرِ فَوَائِدٍ

فَلَفَّتْ حَیَاءً وَجْهَهَا أَنْ تُفَضَّلَا⁽²⁾

70 وَسَمَّیْتُهاَ "حِرْزَ الأَمَانِیْ" تَیَمُّناً

وَوَجْهَ التَّهانِی فَاهْنِهِ مُتَقبَّلَا⁽³⁾

71 وَنَادَیْتُ أللَّهُمَّ یَا خَیْرَ سَامِعٍ

أَعِذْنِی مِنَ التَّسْمِیعِ قَوْلاً وَمِفْعَلَا⁽⁴⁾

72 إِلَیکَ یَدِی مِنْکَ الأَیَادِی تَمُدُّهَا

أَجِرْنِی فَلاَ أَجْرِی بِجَوْرٍ قَأَخْطَلَا⁽⁵⁾

73 أَمِینَ وَأَمْناً لِلأَمِینِ بِسِرِّهَا

وَإنْ عَثَرَتْ فَهْوَ الأَمُونُ تَحَمُّلَا⁽¹⁾

74 أَقُولُ لِحُرٍّ وَالْمُرُوءةُ مَرْؤُهَا

لإخْوَتِهِ الْمِرْآةُ ذُو النُّورِ مِکْحَلَا⁽²⁾

75 أَخی أَیُّهَا الْمُجْتَازُ نَظْمِی بِبَابِهِ

یُنَادِی عَلَیْهِ کَاسِدَ السُّوْقِ أَجْمِلَا

76 وَظُنَّ بِهِ خَیْراً وَسَامِحْ نَسِیجَهُ

بِالاِغْضاَءِ وَالْحُسْنَی وَإِنْ کانَ هَلْهَلَا

77 وَسَلِّمْ لإِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ إِصَابَةٌ

وَالاُخْرَی اجْتِهادٌ رَامَ صَوْباً فَأَمْحَلَا

78 وَإِنْ کانَ خَرْقُ فَادَّرِکْهُ بِفَضْلَةٍ

مِنَ الْحِلْمِ ولْیُصْلِحْهُ مَنْ جَادَ مِقْوَلَا⁽³⁾

79 وَقُلْ صَادِقًا لَوْلاَ الْوِئَامُ وَرُوحُهُ

لَطاَحَ الأَنَامُ الْکُلُّ فِی الْخُلْفِ وَالْقِلَا⁽¹⁾

80 وَعِشْ سَالِماً صَدْراً وَعَنْ غِیبَةٍ فَغِبْ

تُحَضَّرْ حِظَارَ الْقُدْسِ أَنْقَی مُغَسَّلاَ⁽²⁾

81 وَهذَا زَمَانُ الصَّبْرِ مَنْ لَکَ بِالَّتِی

کَقَبْضٍ عَلَی جَمْرٍ فَتَنْجُو مِنَ الْبلَا⁽³⁾

در این زمان در حفظ دین شکیبایی کند همانند کسی است که در دست خود آتشی را داشته باشد. اشاره به حدیث شریف نبوی|: «یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ الصَّابِرُ مِنْهُمْ عَلَی دِینِهِ کَالْقَابِضِ عَلَی الْجَمْر» که اگر چنین کند از عذاب الهی نجات خواهد یافت.

82 وَلَوْ أَنَّ عَیْناً سَاعَدتْ لتَوَکَّفَتْ

سَحَائِبُهَا بِالدَّمْعِ دِیْماً وَهُطَّلَا

83 وَلکِنَّها عَنْ قَسْوَةِ الْقَلْبِ قَحْطُهاَ

فَیَا ضَیْعَةَ الأَعْمَارِ تَمْشِی سَبَهْلَلَا⁽¹⁾

84 بِنَفسِی مَنِ اسْتَهْدَی إلَی اللهِ وَحْدَهُ

وَکانَ لَهُ الْقُرْآنُ شِرْباً وَمَغْسَلَا

85 وَطَابَتْ عَلَیْهِ أَرْضُهُ فَتفَتَّقَتْ

بِکُلِّ عَبِیرٍ حِینَ أَصْبَحَ مُخْضَلَا⁽²⁾

به دلیل ارتباطش با خداوند متعال زمین به وجود او افتخار کند و پاکیزه بماند و نعمت‌ها و خیراتش را بروز دهد.

86 فَطُوْبَی لَهُ وَالشَّوْقُ یَبْعَثُ هَمُّهُ

وَزَنْدُ الأَسَی یَهْتَاجُ فِی الْقَلْبِ مُشْعِلَا

87 هُوَ المُجْتَبَی یَغْدُو عَلَی النَّاسِ کُلِّهِمْ

قَرِیباً غَرِیباً مُسْتَمَالاً مُؤَمَّلَا⁽³⁾

88 یَعُدُّ جَمِیعَ النَّاسِ مَوْلیً لأَنَّهُمْ

عَلَی مَا قَضَاهُ اللهُ یُجْرُونَ أَفْعُلَا

89 یَرَی نَفْسَهُ بِالذَّمِّ أَوْلَی لأَنَّهَا

عَلَی المَجْدِ لَمْ تَلْعقْ مِنَ الصَّبْرِ وَالْأَلَا⁽¹⁾

شاعر خود را بیشتر مورد مذمت قرار می‌دهد تا دیگران را. چون وجود خود را در برابر مشقت‌ها و سختی‌ها کم حوصله می‌داند و خود را مانند درختی خوش‌منظر می‌داند که میوه آن بسیار تلخ است.

90 وَقَدْ قِیلَ کُنْ کَالْکَلْبِ یُقْصِیهِ

أَهْلُهُ وَمَا یَأْتَلِی فِی نُصْحِهِمْ مُتَبَذِّلَا⁽²⁾

91 لَعَلَّ إِلهَ الْعَرْشِ یَا إِخْوَتِی یَقِی

جَمَاعَتَنَا کُلَّ المَکاَرِهِ هُوَّلَا

92 وَیَجْعَلُنَا مِمَّنْ یَکُونُ کِتاَبُهُ

شَفِیعاً لَهُمْ إِذْ مَا نَسُوْهُ فَیمْحَلَا⁽³⁾

93 وَبِاللهِ حَوْلِی وَاعْتِصَامِی وَقُوَّتِی

وَمَالِیَ إِلاَّ سِتْرُهُ مُتَجَلِّلَا

94 فَیَا رَبِّ أَنْتَ اللهُ حَسْبِی وَعُدَّتِی

عَلَیْکَ اعْتِمَادِی ضَارِعاً مُتَوَکِّلَا⁽¹⁾

و محفوظ ماندن از هر بدی و شرّی در دنیا و آخرت فقط در تحت عنایات پروردگار صورت می‌پذیرد.

خداوندا در هر أمر سختی تو مرا کفایت کن و در هر امر تلخی تو مرا یار و معین باش. بر تو توکل می‌کنم و اعتمادم بر تو خواهد بود. و این را خاضعانه و با تضرّع از تو می‌خواهم و بر تمام امور خود بر تو توکل می‌کنم.

2 - باب استعاذة

2 - باب استعاذة⁽²⁾

95 إِذَا مَا أَرَدْتَ الدَّهْرَ تَقْرَأُ فَاسْتَعِذْ

جِهَاراً مِنَ الشَّیْطَانِ بِاللهِ مُسْجَلاَ

96 عَلَی مَا أَتَی فِی النَّحْلِ یُسْراً

وَإِنْ تَزِدْ لِرَبِّکَ تَنْزِیهاً فَلَسْتَ مُجَهَّلَا⁽³⁾

97 وَقَدْ ذَکَرُوا لَفْظَ الرَّسُولِ فَلَمْ یَزِدْ

وَلَوْ صَحَّ هذَا النَّقْلُ لَمْ یُبْقِ مُجْمَلَا⁽⁴⁾

98 وَفِیهِ مَقَالٌ فِی الأُصُولِ فُرُوعُهُ

فَلاَ تَعْدُ مِنْهَا بَاسِقاً وَمُظَلِّلَا⁽¹⁾

99 وَإِخْفَاؤُهُ فَصْلٌ أَبَاهُ وُعَاَتُنَا

وَکَمْ مِنْ فَتیً کالمَهْدَوِی فِیهِ أَعْمَلَا⁽²⁾

است. همانطور که نافع نیز چنین نظری داشته است.

3 - باب بسمله

100 وَبَسْمَلَ بَیْنَ السُّورَتَیْنِ بِسُنَّةٍ

رِجَالٌ نَمَوْهاَ دِرْیَةً وَتَحَمُّلَا

101 وَوَصْلُکَ بَیْنَ السُّورَتَیْنِ فَصَاحَةٌ

وَصِلْ وَاسْکُتَنْ کُلٌّ جَلاَیَاهُ حَصَّلَا⁽³⁾

حرف باء در «بسنة» و راء در «رجال» و نون در «نموها» و دال در «دریة» اشاره به قالون و کسایی و عاصم و ابن‌کثیر دارد. اینان با استناد بر سنت رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) عقیده بر اثبات بسم الله در بین دو سوره داشته‌اند. و این به دلیل علم و معرفت اینان است که درایت و روایت را جمع نموده‌اند. اما حرف فاء از کلمه «فصاحة» اشاره به حمزه دارد که او در وصل آخر سوره به ابتدای سوره بعد، بسم الله را تلاوت نمی‌کرده است. کلمه فصاحت نیز دلالت بر حکمت وصل دارد و آن بیان إعراب آخر سوره مانند سوره توبه با ابتدای سورة یونس دارد و یا همزه وصل آخر سورة العادیات با اول سورة القارعه و... .

حرف کاف از کلمه «کلُّ» و جیم از «جلایاه» و حاء از «حَصَّلَا» اشاره به ابن‌عامر و ورش و ابوعمرو دارد که این سه نفر در حالت وصل و سکت بدون بسم الله تلاوت می‌کرده‌اند.

تذکر: سورة فاتحة الکتاب از موارد استثناء است چون قبل از آن سوره‌ای وجود ندارد حتی اگر پس از تلاوت سوره‌ای قرائت شود.

102 وَلاَ نَصَّ کَلاَّ حُبَّ وجْهٌ ذَکَرْتُهُ

وَفِیهاَ خِلاَفٌ جِیدُهُ وَاضِحُ الطُّلاَ⁽¹⁾

این سه نفر کلام روشن و قاطعی وجود ندارد بلکه در بین علمای قرائت این مطلب مشهور است. پس اگر بگوییم آنها در بین دو سوره بسم الله را تلاوت می‌کرده‌اند خلاف نگفته‌ایم و همچنین در حالت وصل نیز مانند حمزه، بسم الله را ترک می‌گفته‌اند باز مشکلی ندارد. اما اینکه در حالت سکت نیز بسم الله را ترک میکرده‌اند، نصّ و کلام قاطعی وجود ندارد و در آن بین علما اختلاف می‌باشد.

103 وسَکْتُهُمُ الْمُخْتَارُ دُونَ تَنَفُّسٍ

وَبَعْضُهُمُ فِی الأَرْبِعِ الزُّهْرِ بَسْمَلَا

104 لَهُمْ دُونَ نَصٍّ وَهْوَ فِیهِنَّ سَاکِتٌ

لِحَمْزَةَ فَافْهَمْهُ وَلَیْسَ مُخَذَّلَا⁽²⁾

105 وَمَهْمَا تَصِلْهَا أَوْ بَدَأْتَ بَرَاءَةً

لِتَنْزِیْلِهاَ بالسَّیْفِ لَسْتَ مُبَسْمِلَا⁽¹⁾

106 وَلاَ بُدَّ مِنْهاَ فِی ابْتِدَائِکَ سُورَةً

سِوَاهاَ وَفی الأَجْزَاءِ خَیَّرَ مَنْ تَلَا⁽²⁾

«أجزاء السور» می‌تواند از آیه دوم یک سوره باشد و یا حتی کلمه دوم!

107 وَمَهْمَا تَصِلْهَا مَعْ أَوَاخِرِ سُورَةٍ

فَلاَ تَقِفَنَّ الدَّهْرَ فِیهاَ فَتَثْقُلَا⁽³⁾

4 - سورة الفاتحة الکتاب

108 وَمَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ رَاوِیهِ نَاَصِرٌ

وَعِنْدَ سِرَاطٍ وَالسِّرَاطَ لِ قُنْبُلَا

109 بِحَیْثُ أَتَی وَالصَّادُ زَایاً أَشِمَّهَا

لَدَی خَلَفٍ وَاشْمِمْ لِخَلاَّدِ الاَوَّلَا⁽¹⁾

و قنبل حرف صاد را در «صراط» (در حالت نکره یا مضاف) و «الصراط» (در حالت معرفه) سین خوانده، (فلذا دیگران در این امر با قنبل مشارکت نداشته‌اند).

خلف حرف صاد را در «صراط» (در حالت نکره یا مضاف) و «الصراط» (در حالت معرفه) با اشمام به حرف زاء تلاوت کرده است.

و خلّاد حرف صاد را فقط در حالت اول یعنی «الصراط» (حالت معرفه) با اشمام به حرف زاء تلاوت نموده است. {ٱهۡدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلۡمُسۡتَقِیمَ}.

اما معنی اشمام در اینجا مخلوط کردن صدای صاد با حرف زاء می‌باشد بصورتی که صوتی بین صاد و زاء ایجاد شود که نه حرف صاد معروف باشد و نه حرف زاء.

110 عَلَیْهِمْ إِلَیْهِمْ حَمْزَةٌ وَلَدَیْهِموُ

جَمِیعاً بِضَمِّ الْهاءِ وَقْفاً وَمَوْصِلاَ⁽²⁾

« عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ »

111 وَصِلْ ضَمَّ مِیمِ الْجَمْعِ قَبْلَ مُحَرَّکٍ

دِرَاکاً وَقاَلُونٌ بِتَخْیِیرِهِ جَلَا⁽³⁾

112 وَمِنْ قَبْلِ هَمْزِ الْقَطْعِ صِلْهَا لِوَرْشِهِمْ

وَأَسْکَنَهاَ الْبَاقُونَ بَعْدُ لِتَکْمُلَا⁽¹⁾

113 وَمِنْ دُونِ وَصْلٍ ضَمُّهَا قَبْلَ سَاکِنٍ

لِکُلٍ وَبَعْدَ الْهَاءِ کَسْرُ فَتَی الْعَلَا

114 مَعَ الْکَسْرِ قَبْلَ الْهَا أَوِ الْیَاءِ سَاکِناً

وَفی الْوَصْلِ کَسْرُ الْهَاءِ بالضَّمِّ شَمْلَلَا

115 کَمَا بِهِمُ الأَسْبَابُ ثُمَّ عَلَیْهِمُ الْ

قِتَالُ وَقِفْ لِلْکُلِّ بِالْکَسْرِ مُکْمِلَا⁽²⁾

البته حرف هاء در سه کلمه «عَلَیهِم» «إِلَیهِم» و «لَدَیِهم» را حمزه در وقف و وصل با ضمه تلاوت کرده است.

5 - باب ادغام کبیر

116 وَدُونَکَ الإِدْغَامَ الْکَبِیرَ وَقُطْبُهُ

أَبُو عَمْرٍو الْبَصْرِیُّ فِیهِ تَحَفَّلَا⁽¹⁾

ادغام کبیر زمانی صورت می‌گیرد که مدغم (حرف اول) و مدغم فیه (حرف بعدی) هر دو متحرک باشند.

ادغام ضمیر در مواردی صورت می‌گیرد که مدغم ساکن و حرف بعدی متحرک باشد.

ادغام می‌تواند متماثلین، متجانسین و یا متقاربین باشد. ادغام گاهی تام است و گاهی ناقص.

ابوعمرو بصری کسی است که ادغام کبیر را به او نسبت می‌دهند. او کسی است که به ادغام کبیر تلاوت می‌کرد و آن را آموزش میداد و برای آن اهمیت فراوان قائل بود.

117 فَفِی کِلْمَةٍ عَنْهُ مَنَاسِککُّمْ وَمَا

سَلَککُّمْ وَبَاقِی الْبَابِ لَیْسَ مُعَوَّلَا⁽²⁾

118 وَمَا کَانَ مِنْ مِثْلَیْنِ فِی کِلْمَتَیْهِمَا

فَلاَ بُدَّ مِنْ إدْغَامِ مَا کانَ أَوَّلَا

119 کَیَعْلَمُ مَا فِیهِ هُدًی وَطُبِعْ عَلَی

قُلُوبِهِمُ وَالْعَفْوَ وَأْمُرْ تَمَثَّلَا⁽³⁾

120 إِذَا لَمْ یَکُنْ تَا مُخْبِرٍ أَوْ مُخَاطَبٍ

أوِ الْمُکْتَسِی تنْوِینَهُ أَوْ مُثَقَّلَا

121 کَکُنْتُ تُرَاباً أَنْتَ تُکْرِهُ وَاسِعٌ

عَلِیمٌ وَأَیْضاً تَمَّ مِیقاَتُ مُثِّلَا⁽¹⁾

122 وَقَدْ أَظْهَرُوا فِی الْکَافِ یَحْزُنْکَ کُفْرُهُ

إِذِ النُّونُ تُخْفَی قَبْلَهَا لِتُجَمَّلَا⁽²⁾

123 وَعِنْدَهُمُ الْوَجْهَانِ فی کُلِّ مَوْضِعٍ

تَسَمَّی لِأَجْلِ الْحَذْفِ فِیهِ مُعَلَّلَا

124 کَیَبْتَغِ مَجْزُوماً وَإِنْ یَکُ کاذِباً

وَیَخْلُ لَکُمْ عَنْ عَالِمٍ طَیِّبِ الْخَلَا⁽³⁾

125 وَیَا قَوْمِ مَالِی ثُمَّ یَا قَوْمِ مَنْ بِلاَ

خِلاَفٍ عَلَی الْإِدْغَامِ لاَ شَکَّ أُرْسِلَا⁽¹⁾

126 وَإِظْهَارُ قَوْمٍ آلَ لُوطٍ لِکَوْنِهِ

قَلِیلَ حُرُوفٍ رَدَّه مَنْ تَنَبَّلَا

127 بِإِدْغاَمِ لَکَ کَیْدًا وَلَوْ حَجَّ مُظْهِرٌ

بِإِعْلاَلِ ثَانِیهِ إِذَا صَحَّ لاَعْتَلَا⁽²⁾

128 فَإِبْدَالُهُ مِنْ هَمْزَةٍ هَاءٌ اَصْلُهَا

وَقَدْ قَالَ بَعْضُ النَّاسِ مِنْ وَاوٍ ابْدِلَا⁽³⁾

دوم: «بعض الناس» اشاره به نظر ابوحسن شنبوذ دارد که عقیده داشته اصل کلمه ءَالَ، أَوَلَ (با فتحه واو) بوده که به دلیل مفتوح بودن حرف ما قبلش، تبدیل به الف گردیده است.

129 وَوَاوَ هُوَ الْمَضْمومُ هَاءً َکَهُو وَمَنْ

فَأَدْغِمْ وَمَنْ یُظْهِرْ فَبِالْمَدِّ عَلَّلَا

130 وَیَأْتِیَ یَوْمٌ أَدْغَمُوهُ وَنَحْوَهُ

وَلاَ فَرْقَ یُنْجِی مَنْ عَلَی الْمَدِّ عَوَّلَا⁽¹⁾

131 وَقَبْلَ یَئِسْنَ الْیَاءُ فی الَّلاءِ عَارِضٌ

سُکُونًا أَوَ اصْلاً فَهُوَ یُظْهِرُ مُسْهِلَا⁽²⁾

6 - باب إدغام متقاربین در یک یا دو کلمه

132 وَإِنْ کِلْمَةٌ حَرْفَانِ فِیهَا تَقَارَبَا

فإِدْغَامُهُ لِلْقَافِ فی الْکافِ مُجْتَلَا

133 وَهذَا إِذَا مَا قَبْلَهُ مُتَحَرِّکٌ

مُبِینٌ وَبَعْدَ الْکافِ مِیمٌ تَخَلَّلَا

134 کَیَرْزُقُکُمْ وَاثقَکُّمُوا وَخَلَقکُّمُو

وَمِیثَاقَکُمْ أَظْهِرْ وَنَرْزُقُکَ انْجَلَا⁽³⁾

135 وَاِدْغَامُ ذِی التَّحْرِیمِ طَلَّقَکُنَّ قُلْ

أَحَقُّ وَبِالتَّأْنِیثِ وَالْجَمْعِ أُثْقِلَا⁽¹⁾

136 وَمَهْماَ یَکُونَا کِلْمَتَیْنِ فَمُدْغِمٌ

أَوَائِلَ کِلْمِ الْبَیْتِ بَعْدُ عَلَی الْوِلَا

137 شِفَا لَمْ تَضِقْ نَفْسًا بِهَا رُمْ دَوَا ضنٍ

ثَوَی کانَ ذَا حُسْنٍ سَأَی مِنْهُ قَدْ جَلَا⁽²⁾

138 إِذَا لَمْ یُنَوَّنْ أَوْ یَکُنْ تَا مُخَاطَبٍ

وَمَا لَیْسَ مَجْزُومًا وَلاَ مُتَثَقِّلَا⁽³⁾

139 فَزُحْزِحْ عَنِ النَّارِ الَّذِی حَاهُ مُدْغَمٌ

وَفی الْکاَفِ قَافٌ وَهْوَ فی الْقَافِ أُدْخِلَا

140 خَلَقْ کُلَّ شَیْءٍ لَکَ قُصُوراً وأُظْهِرَا

إِذَا سَکَنَ الْحَرْفُ الَّذِی قَبْلُ أُقْبِلاَ⁽¹⁾

141 وَفی ذِی المَعَارِجِ تَعْرُجُ الْجِیمُ مُدْغَمٌ

وَمِنْ قَبْلُ أَخْرَج شَّطْأَهُ قَدْ تَثَقَّلَا⁽²⁾

142 وَعِنْدَ سَبِیلاً شِینُ ذِی الْعَرْشِ مُدْغَمٌ

وَضَادَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ مُدْغَمًا تَلَا

143 وَفی زُوِّجَتْ سِینُ النُّفُوسِ وَمُدْغَمٌ

لَهُ الرَّاْسُ شَیْبًا بِاخْتِلاَفٍ تَوَصَّلَا⁽³⁾

144 وَلِلدَّالِ کِلْمٌ تُرْبُ سَهْلٍ ذَکَا شَذاً

ضَفَا ثَمَّ زُهْدٌ صِدْقُهُ ظَاهِرٌ جلَا

145 وَلَمْ تُدَّغَمْ مَفْتُوحَةً بَعْدَ سَاکِنٍ

بِحَرْفٍ بِغَیْرِ التَّاءِ فَاعْلَمْهُ وَاعْمَلَا⁽⁴⁾

« وَشَهِدَ شَاهِدٌ »« مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ »«مَنْ کَانَ یُرِیدُ ثَوَابَ »« تُرِیدُ زِینَةَ »« نَفْقِدُ صُوَاعَ » « مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ »« دَاوُودُ جَالُوتَ »« دَارُ الْخُلْدِ جَزَاءً »و مثال اظهار: {بَعۡدَ ذَٰلِکَ} چون دال مفتوح است و ما قبلش ساکن. مورد إستثناء آن نیز زمانیست که پس از دال مفتوح ما قبل ساکن حرف تاء بیاید. مانند: «بَعْدَ تَوْکِیدِهَا » در سوره نحل.

146 وَفِی عَشْرِهَا وَالطَّاءِ تُدْغَمُ تَاؤُهَا

وَفی أَحْرُفٍ وَجْهَانِ عَنْهُ تَهَلَّلَا

147فَمَعْ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ الزَّکَاةَ قُلْ

وَقُلْ آتِ ذَا ذَا الْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ عَلَا

148 وَفی جِئْتِ شَیْئًا أَظْهَرُوا لِخِطَابِهِ

وَنُقْصَانِهِ وَالْکَسْرُ الاِدْغَامَ سَهَّلَا⁽¹⁾

در ادغام حرف تاء مفتوح که پس از الف بیاید در سورة هود(علیه السّلام): «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَیِ النَّهَارِ » اختلافی نیست. ولی مواردی نیز دارای جواز وجهین است یعنی می‌توان به ادغام یا اظهار خواند. مانند: « حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ »در سوره جمعه و {وَءَاتُواْ ٱلزَّکَوٰةَ ثُمَّ تَوَلَّیۡتُمۡ} در سوره بقره و «وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ » در سوره إسراء و همینطور در سوره روم (و به همین دلیل گفته «وَقُل آت ذاذال») و « وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَی » در سوره نساء و « لَقَدْ جِئْتِ شَیْئًا فَرِیًّا » در سوره مریم.

علت اظهار را تاء مخاطب و حذف عین‌الفعل دانسته و آن معنی «نقصانه» می‌باشد. و علت ادغام را نیز مکسور بودن تاء مخاطب و ثقیل بودن آن در حالت اظهار است که در اثر ادغام به سهولت تلفظ می‌گردد.

149 وَفی خَمْسَةٍ وَهْیَ الأَوائِلُ ثَاؤُهَا

وَفی الصَّادِ ثُمَّ السِّینِ ذَالٌ تَدَخَّلَا⁽¹⁾

150 وَفی الَّلامِ رَاءٌ وَهْیَ فی الرَّا وَأُظْهِرَا

إِذا انْفَتَحَا بَعدَ المُسَکَّنِ مُنْرَلَا

151 سِوَی قالَ ثُمَّ النُّونُ تُدْغَمُ فِیهِمَا

عَلَی إِثْرِ تَحْرِیکٍ سِوَی نَحْنُ مُسْجَلَا⁽²⁾

152 وَتُسْکَنُ عَنْهُ الْمِیمُ مِنْ قَبْلِ بَائِهَا

عَلَی إِثْرِ تَحْرِیکٍ فَتَخْفَی تَنَزُّلَا⁽¹⁾

153 وَفی مَنْ یَشَاءُ با یُعَذِّبُ حَیْثُمَا

أَتَی مُدْغَمٌ فَادْرِ الأُصُولَ لِتَأْصُلَا⁽²⁾

پس از آنکه موارد شانزده‌گانه را به پایان می‌رساند. شاعر بر فراگیری این موارد تأکید می‌کند. «فَادْرِ الأُصُولَ لِتَأْصُلَا».

154 وَلاَ یَمْنَعُ الإِدْغامُ إِذْ هُوَ عَارِضٌ

إِمَالَةَ کَالأَبْرَارِ وَالنَّارِ أَثْقِلَا⁽³⁾

155 وَأَشْمِمْ وَرُمْ فِی غَیْرِ بَاءٍ وَمِیمِهَا

مَعَ الْبَاءِ أَوْ مِیمٍ وَکُنْ مُتَأَمِّلاَ⁽⁴⁾

البته إشمام و یا روم در حالت ادغام (متماثلین یا متقاربین) چهار مورد استثناء نیز دارد که عبارتند از: 1- حرف باء در نزد باء مانند:«و نُصِیبُ بِرَحْمَتِنَا » 2- حرف باء در نزد میم مانند: «وَیُعَذِّبُ مَنْ یَشَاءُ»3- حرف میم در نزد میم مانند: « یَعْلَمُ مَا »4- حرف میم در نزد باء مانند: {أَعۡلَمُ بِکُمۡۖ}.

156 وَإِدْغَامُ حَرْفٍ قَبْلَهُ صَحَّ سَاکِنٌ

عَسِیرٌ وَبِالإِخْفَاءِ طَبَّقَ مَفْصِلَا

157 خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ ثُمَّ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ

وَفی المَهْدِ ثُمَّ الخُلْدِ وَالْعِلْمِ فَاشْمُلَا⁽¹⁾

7 - باب هاء ضمیر (هاء کنایه)

158 وَلَمْ یَصِلُوا هَا مُضْمَرٍ قَبْلَ سَاکِنٍ

وَمَا قَبْلَهُ التَّحْرِیکُ لِلْکُلِّ وُصِّلَا

159 وَمَا قَبْلَهُ التَّسْکِینُ لاِبْنِ کَثِیرِهِمْ

وَفِیهِ مُهَاناً مَعْهُ حَفْصٌ أَخُو وِلَا⁽²⁾

160 وَسَکِّنْ یُؤَدِّهْ مَعْ نُوَلِّهْ وَنُصْلِهِ

وَنُؤْتِهِ مِنْهَا فَاعَتَبِرْ صَافِیاً حَلَا

161 وَعَنْهُمْ وَعَنْ حَفْصٍ فَأَلْقِهْ وَیَتَّقِهْ

حَمَی صَفْوَهُ قَوْمٌ بِخُلْفٍ وَأَنْهَلَا

162 وَقُلْ بسُکُونِ الْقَافِ وَالْقَصْرِ حَفْصُهُمْ

وَیَاْتِهْ لَدَی طه بِالاِسْکَانِ یُجْتَلَا

163 وَفی الْکُلِّ قَصْرُ الْهَاءِ بَانَ لِسَانُهُ

بخُلْفٍ وَفِی طَهَ بِوَجْهَیْنِ بُجِّلَا⁽¹⁾

و هاء را در کلمه {یَأۡتِهِۦ} قالون جواز وجهین (صله، قصر) داده است. (با توجه به حرف باء در «بُجِّلَا».

164 وَإِسْکَانُ یَرْضَهُ یُمْنُهُ لُبْسُ طَیِّبٍ

بِخُلْفِهِمِاَ وَالْقَصُرَ فَاذْکُرْهُ نَوْفَلَا

165 لَهُ الرَّحْبُ وَالزِّلْزَالُ خَیْراً یَرَهْ بِهَا

وَشَرًّا یَرَهْ حَرْفَیْهِ سَکِّنْ لِیَسْهُلَا⁽¹⁾

پس هشام این هاء را هم به سکون خوانده و هم به قصر. و دوری این هاء را هم به سکون خوانده و هم به مد چون در بین قُرّائی که به قصر خوانده‌اند نام او نیامده است و این معنی وجهین است.

هاء در « خَیْرًا یَرَهُ » و «شَرًّا یَرَهُ » در سورة زلزال را هشام در وقف و وصل به اسکان خوانده است. (حرف لام در «لِیَسهُلَا» اشاره به هشام دارد.)

166 وَعی نَفَرٌ أَرْجِئْهُ بِالْهَمْزِ سَاکِنا

وَفی الْهَاءِ ضَمٌّ لَفَّ دَعْوَاهُ حَرْمَلَا

167 وَأَسْکِنْ نَصِیراً فَازَ وَاکْسِرْ لِغَیْرِهِمْ

وَصِلْهَا جوَاداً دُونَ رَیْبٍ لِتُوصَلَا⁽²⁾

8 - باب مد و قصر

168 إِذَا أَلِفٌ أَوْ یَاؤُهَا بَعْدَ کَسْ-رَةٍ

أَوِ الْوَاوُ عَنْ ضَمٍّ لَقِی الْهَمْزَ طُوِّلَا

169 فَإِنْ یَنْفَصِلْ فَالْقَصْرَ بَادِرْهُ طَالِباً

بِخُلْفِهِماَ یُرْوِیکَ دَرًّا وَمُخْضَلَا

170 کَجِئَ وَعَنْ سُوءٍ وَشَاءَ اتِّصَالُهُ

وَمَفْصُولُهُ فی أُمِّهَا أَمْرُهُ إِلَی⁽¹⁾

قصر نیز در اصطلاح تجویدی هم به حروف مد با مد طبیعی (دو حرکت) اطلاق می‌شود و هم به حروف مد لین که فاقد سبب باشد گفته می‌شود.

چنانچه پس از الف و یا یائی که پس از کسره بیاید و یا واوی که پس از ضمه بیاید، به بیان دیگر چنانچه پس از الف مد، یاء مد و یا واو مدی، همزه بیاید این حروف را باید مد داد. پس اگر حرف مد در انتهای کلمه‌ای و سبب همزه در ابتدای کلمه بعدی «فَإِن یَنفَصِل» باشد می‌توانی به قصر بخوانی. با این توضیح که سوسی (حرف یاء در «یُرویِکَ») و ابن‌کثیر (حرف دال در «درَّا») آن را به قصر خوانده‌اند و مثال مد متصل: مانند: «وَجِیءَ بِالنَّبِیِّینَ » و«إعَنْ سُوءٍ » و«شاء» و مثال‌های مد منفصل: مانند: «فِی أُمِّهَا »و« وَأَمْرُهُ إِلَی اللَّهِ »

171 وَمَا بَعْدَ هَمْزٍ ثَابِتٍ أَوْ مُغَیَّرٍ

فَقَصْرٌ وَقَدْ یُرْوَی لِوَرْش مُطَوَّلَا

172 وَوَسَّطَهُ قَوْمٌ کَآمَنَ هَؤُلاَ

ءِآلِهَةً آتی لِلاِیْمَانِ مُثِّلَا

173 سِوی یَاءِ إِسْرَاءیِلَ أَوْ بَعْدَ سَاکِنٍ

صَحِیحٍ کَقُرْآنِ وَمَسْئُولاً اسْأَلَا

174 وَمَا بَعْدَ هَمْزِ الْوَصْلِ إیتِ

وَبَعْضُهُمْ یُؤَاخِذُکُمْ آلانَ مُسْتَفْهِماً تَلَا

175 وَعَادً الاُولَی وَابْنُ غَلْبُونَ طَاهِرٌ

بِقَصْرِ جَمِیعِ الْبَاب قَالَ وَقَوَّلَا⁽²⁾

176 وَعَنْ کُلِّهِمْ بِالْمَدِّ مَا قَبْلَ سَاکِنٍ

وعِنْدَ سُکُونِ الْوَقْفِ وَجْهَانِ أُصِّلا⁽¹⁾

177 وَمُدَّ لَهُ عِنْدَ الْفَوَاتِحِ مُشْبِعا

وَفی عَیْنٍ الْوَجْهَانِ وَالطُّولُ فُضِّلَا

178 وَفی نَحْوِ طهَ الْقَصْرُ إِذْ لَیْسَ سَاکِنٌ

وَمَا فِی أَلِفْ مِنْ حَرْفِ مَدٍ فَیُمْطَلَا⁽¹⁾

179 وَإِنْ تَسْکُنِ الْیَا بَیْنَ فَتْحٍ وَهَمْزَةٍ

بِکِلْمَةٍ أَوْ وَاوٌ فَوَجْهَانِ جُمِّلَا

180 بِطُولٍ وَقَصْرٍ وَصْلُ وَرْشٍ وَوَقْفُهُ

وَعِنْدَ سُکُونِ الْوَقْفِ لِلْکُلِّ أُعْمِلَا

181 وَعَنْهُمْ سُقُوطُ الْمَدِّ فِیهِ وَوَرْشُهُمْ

یُوَافِقُهُمْ فِی حَیْثُ لا هَمْزَ مُدْخَلَا⁽²⁾

3 - چنانچه سبب سکون یا همزه قبل ازحروف مد لین بیاید، آن را باید به قصر خواند. مانند: «رَأْیَ الْعَیْنِ »و« فَلَا فَوْتَ »« حَذَرَ الْمَوْتِ ».

182 وَفِی وَاوِ سَوْآتٍ خِلاَفٌ لِوَرْشِهِمْ

وَعَنْ کُلٍ الْمَوْءُودَةُ اقْصُرْ وَمَوْئِلَا⁽¹⁾

9 - باب دو همزه در یک کلمه

183 وَتَسْهِیلُ أُخْرَی هَمْزَتَیْنِ بِکِلْمةٍ

سَمَا وَبِذَاتِ الْفتْحِ خُلْفٌ لِتَجْمُلَا

184 وَقُلْ أَلِفاً عَنْ أَهْلِ مِصْرَ تَبَدَّلَّتْ

لِوَرْشٍ وَفی بَغْدَادَ یُرْوَی مُسَهَّلَا⁽²⁾

مانند: {ءَأَنتَ - أَءِنَّکَ - أَءُلۡقِیَ} و چنانچه همزه دوم مفتوح باشد از هشام هم به تسهیل روایت شده و هم به تحقیق. (حرف ل در «لِتَجمُلَا» اشاره به هشام دارد.) مانند: «أَأَشْفَقْتُمْ ». و راویان ورش نیز به تغییر همزه دوم در حالت مفتوح بودن اختلاف دارند؛ مصری‌ها از ورش روایت کرده‌اند که او آن را به ابدال خوانده یعنی آن را تبدیل به الف مد نموده است. و در این مورد (مفتوح بودن همزه دوم) بغدادی‌ها از ورش تسهیل را روایت نموده‌اند. بنابراین در حالتی که همزه دوم مضموم یامکسور باشد در تسهیل آن توسط ورش اختلافی نیست.

185 وَحَقَّقَهَا فِی فُصِّلَتْ صُحْبَةٌ ءأَعْجَمِیٌّ

وَالاْولَی أَسْقِطَنَّ لِتُسْهِلاَ⁽³⁾

186 وَهَمْزَة أَذْهَبْتُمْ فِی الاَحْقَافِ شُفِّعَتْ

بِأُخْرَی کَمَا دَامَتْ وِصَالاً مُوَصَّلَا

187 وَفِی نُونَ فِی أَنْ کَانَ شَفَّعَ حَمْزَةٌ

وَشُعْبَةُ أَیْضاً وَالدِّمَشْقِیْ مُسَهِّلَا

188 وَفِی آلِ عِمْرَانٍ عَنِ ابْنِ کَثِیرِهِمْ

یُشَفَّعُ أَنْ یُؤْتَی إِلَی مَا تَسَهَّلَا⁽¹⁾

189 وَطه وفِی الأَعْرَافِ وَالشُّعَرَا بِهَا

ءَآمَنْتُمُ لِلکُلِّ ثَالِثًا ابْدِلَا

190 وَحَقَّقَ ثَانٍ صُحْبَةٌ وَلِقُنْبُلٍ

بِإِسْقَاطِهِ الأُولَی بِطَهَ تُقُبِّلَا

191 وَفی کُلِّهَا حَفْصٌ وَأَبْدَلَ قُنْبُلٌ

فِی اْلاَعْرَافِ مِنْهَا الْوَاوَ وَالْمُلْکِ مُوْصِلَا⁽²⁾

192 وَإِنْ هَمْزُ وَصْلٍ بَیْنَ لاَمٍ مُسَکَّنٍ

وَهَمْزَةِ الاِسْتِفْهَامِ فَامْدُدْهُ مُبْدِلَا

193 فَلِلْکُلِّ ذَا أَوْلی وَیَقْصُرُهُ الَّذِی

یُسَهِّلُ عَنْ کُلِّ کَآلانَ مُثِّلَا

194 وَلاَ مَدَّ بَیْنَ الْهَمْزَتَیْنِ هُنَا وَلاَ

بِحَیْثُ ثَلاَثٌ یَتَّفِقْنَ تَنَزُّلَا⁽¹⁾

195 وَأَضْرُبُ جَمْعِ الْهَمْزَتَیْنِ ثَلاَثَةٌ

ءأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ أَئِنَّا أَءُنْزِلَا⁽²⁾

196 وَمَدُّکَ قَبْلَ الْفَتْحِ وَالْکَسْرِ حُجَّةٌ

بِهَا لُذُّ وَقَبْلَ الْکَسْرِ خُلْفٌ لَهُ وَلَا

197 وَفی سَبْعَةٍ لاَ خُلْفَ عَنْهُ بِمَرْیَمٍ

وَفی حَرْفَیِ الأَعْرَافِ وَالشُّعَرَا الْعُلَا

198 أَئِنَّکَ آئِفْکاً مَعًا فَوْقَ صَادِهَا

وَفی فُصِّلَتْ حَرْفٌ وَبِالخُلْفِ سُهِّلَا⁽³⁾

199 وَآئِمَّةً بِالخُلْفِ قَدْ مَدَّ وَحْدَهُ

وَسَهِّلْ سَمَا وَصْفاً وَفی النَّحْوِ أُبْدِلَا⁽¹⁾

200 وَمَدُّکَ قَبْلَ الضَّمِّ لَبَّی حَبِیبُهُ

بِخُلْفهِمَا بَرّاً وَجَاءَ لِیَفْصِلَا

201 وَفی آلِ عِمْرَانَ رَووْا لِهِشَامِهِمْ

کَحَفْصٍ وَفی الْبَاقِی کَقَالُونَ

وَاعْتَلاَ⁽²⁾

10 - باب حالت‌های دو همزه پی در پی در دو کلمه

202 وَأَسْقَطَ الأُولَی فی اتِّفَاقِهِمَا مَعًا

إِذَا کَانَتَا مِنْ کِلْمَتَیْنِ فَتَی الْعُلَا

203 کَجَا أَمْرُنَا مِنَ السَّماَ إِنَّ أَوْلِیَا

أُولَئِکَ أَنْوَاعُ اتِّفَاقٍ تَجَمَّلَا

204 وَقَالُونُ وَالْبَزِّیُّ فی الْفَتْحِ وَافَقَا

وَفی غَیْرِهِ کَالْیاَ وَکَالْوَاوِ سَهَّلَا

205 وَبِالسُّوءِ إِلاَّ أَبْدَلاَ ثُمَّ أَدْغَمَا

وَفِیهِ خِلاَفٌ عَنْهُمَا لَیْسَ مُقْفَلَا⁽¹⁾

هرگاه آخرین حرف کلمه‌ای همزه و اولین حرف کلمه بعدی نیز همزه باشد و هر دو در حرکت (متفق) یکسان باشند ابوعمرو بصری (فتی العلا) همزه اول را حذف نموده است مانند: « جَاءَ أَمْرُنَا -« فِی السَّمَاءِ أن- أَوْلِیَاءُ أُولَئِکَ » البته در تلفظ، حذف همزه اول باشد یا همزه دوم فرقی نمی‌کند!» بجز آنکه در حالت اول مد بوجود آمده منفصل است و در حالت دوم مد متصل خواهد بود و احکام هر کدام روشن است.» و قالون و بزّی در اسقاط همزه اول با ابوعمرو هم عقیده‌اند به شرطی که همزتین مفتوح باشند ولی در حالت مکسور و مضموم بودن عقیده بر تسهیل همزه اول دارند. و در مورد «بِالسُّوءِ إلاّ» در سوره یوسف، قالون و بزّی همزه اول را به ابدال (تبدیل آن به واو) خوانده‌اند. که در این حالت با واو قبلی ادغام می‌گردد.

با این حال در این مورد خاص اختلافی وجود دارد که عبارتست از: حالت اول ابدال همزه به واو و ادغام آن و حالت دوم تسهیل همزه اول.

206 وَالاُخْرَی کَمَدٍّ عِنْدَ وَرْشٍ وَقُنْبُلٍ

وَقَدْ قِیلَ مَحْضُ المَدِّ عَنْهَا تَبَدَّلَا

207 وَفی هؤُلاَ إِنْ وَالْبِغَا إِنْ لِوَرْشِهِمْ

بِیَاءٍ خَفِیفِ الْکَسْرِ بَعْضُهُمْ تَلَا⁽²⁾

208 وَإِنْ حَرْفُ مَدٍّ قَبْلَ هَمْزٍ مُغَیَّرٍ

یَجُزْ قَصْرُهُ وَالْمَدُّ مَا زَالَ أَعْدَلَا⁽¹⁾

209 وَتَسْهِیلُ الاُخْرَی فی اخْتِلاَفِهِماَ سَمَا

تَفِیءَ إِلَی مَعْ جَاءَ أُمَّةً اُنْزِلَا

210 نَشَاءُ أَصَبْنَا والسَّماءِ أَوِ ائْتِنَا

فَنَوْعَانِ قُلْ کالْیَا وَکَالْوَاوِ سُهِّلَا

211 وَنَوْعَانِ مِنْهَا أُبْدِلاَ مِنْهُمَا وَقُلْ

یَشَاءُ إِلی کالْیَاءِ أَقْیَسُ مَعْدِلَا

212 وَعَنْ أَکْثَرِ الْقُرَّاءِ تُبْدَلُ وَاوُهَا

وَکُلٌّ بِهَمْزِ الْکُلِّ یَبْدَا مُفَصِّلَا⁽²⁾

213 وَالاِبْدَالُ مَحْضٌ وَالْمُسَهَّلُ بَیْنَ مَا

هُوَ الْهَمْزُ وَالحَرْفُ الَّذِی مِنهُ أُشْکِلَا⁽¹⁾

(ابدال محض): تبدیل شدن همزه به حرف مد بدون آنکه اثری از همزه در آن بماند.

همزه مفتوح به الف مدی و همزه مکسور به یاء مدی و همزه مضموم به واو مدی.

(المُسَهَّلُ): حالتی بین تلفظ همزه و حرفی که حرکت همزه را از آن گرفته است.

(مِنهُ أُشَکِلَا) حرفی که همزه إعراب (حرکت) خود را از آن گرفته است.

11 - باب حالت‌های یک همزه به تنهایی

214 إِذَا سَکَنَتْ فَاءً مِنَ الْفِعْلِ هَمْزَةٌ

فَوَرْشٌ یُرِیهَا حَرْفَ مَدٍّ مُبَدِّلَا

215 سِوَی جُمْلَةِ الإِیوَاءِ وَالْوَاوُ عَنْهُ إِنْ

تَفَتَّحَ إِثْرَ الضَّمِّ نَحْوُ مُؤَجَّلَا⁽²⁾

216 وَیُبْدَلُ لِلسُّوسِیِّ کُلُّ مُسَکَّنٍ

مِنَ الْهَمْزِ مَدًّا غَیْرَ مَجْزُومٍ اْهْمِلاَ

217 تَسُؤْ وَنَشَأْ سِتٌّ وَعَشْرٌ یَشَأ وَمَعْ

یُهَیِّئْ وَنَنْسَأْهَا یُنَبَّأْ تَکَمَّلَا⁽³⁾

218 وَهَیِّئْ وَأَنْبِئْهُمْ وَنَبِّئْ بِأَرْبَعٍ

وَأَرْجِئْ مَعًا وَاقْرَأْ ثَلاَثًا فَحَصِّلَا⁽¹⁾

219 وتُؤْوِی وَتُؤْوِیهِ أَخَفُّ بِهَمْزِهِ

وَرِئْیًا بِتَرْکِ الْهَمْزِ یُشْبِهُ الامْتِلَا⁽²⁾

220 وَمُؤْصَدَةٌ أَوْصَدتُّ یُشْبِهُ کُلُّهُ

تَخَیَّرَهُ أَهْلُ الأَدَاءِ مُعَلِّلَا⁽¹⁾

221 وَبَارِئِکُمُ بِالْهَمْزِ حَالَ سُکُونِهِ

وَقَالَ ابْنَ غَلْبُونٍ بِیَاءٍ تَبَدَّلَا⁽²⁾

222 وَوَالاَهُ فی بِئْرٍ وَفی بِئْسَ وَرْشُهُمْ

وَفی الذِّئْبِ وَرْشٌ وَالْکِسَائِی فَأَبْدَلَا

223 وَفی لُؤْلُؤٍ فی العُرْفِ وَالنُّکْرِ شُعْبَةٌ

وَیَأْلِتْکُمُ الدُّورِی وَالاِبْدَالُ یُجْتَلَا⁽³⁾

224 وَوَرْشٌ لِئَلاَّ والنَّسِیءُ بِیَائِهِ

وَأَدْغَمَ فی یَاءِ النَّسِیءِ فَثَقَّلَا⁽¹⁾

225 وَإِبْدَالُ أُخْرَی الْهَمْزَتَیْنِ لِکُلِّهِمْ

إِذَا سَکَنَتْ عَزْمٌ کَآدَمَ أُوهِلَا⁽²⁾

12 - باب انتقال حرکت همزه به حرف ساکن قبل از آن

226 وَحَرِّکْ لِوَرْشٍ کُلَّ سَاکِنٍ آخِرٍ

صَحِیحٍ بِشَکْلِ الْهَمْزِ واحْذِفْهُ مُسْهِلَا⁽³⁾

1 - حرف ما قبل از همزه ساکن باشد.

2 - حرف ساکن آخر کلمه باشد و همزه ابتدای کلمة بعدی.

3 - حرف ساکن صحیح باشد یعنی حرف مد نباشد. مانند: « کُفُوًا أَحَدٌ - وَمَتَاعٌ إِلَی حِینٍ -لِأَیِّ یَوْمٍ أُجِّلَتْ -«وَمِنْ آبَائِهِمْ -وَقَالَتْ أُولَاهُمْ -«فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ سَیْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَیْهِمْ جَنَّتَیْنِ ذَوَاتَیْ أُکُلٍ -«قَدْ أَفْلَحَ - الْأُولَی وَالْآخِرَةِ »

227وَعَنْ حَمْزَةٍ فی الْوَقْفِ خُلْفٌ وَعِنْدَهُ

رَوَی خَلَفٌ فی الْوَصْلِ سَکْتًا مُقَلَّلَا⁽¹⁾

228 وَیَسْکُتُ فی شَیْءٍ وَشَیْئًا وَبَعْضُهُمْ

لَدَی الَّلامِ لِلتَّعْرِیفِ عَنْ حَمْزَةٍ تَلَا⁽²⁾

229 وَشَیْءٍ وَشَیْئًا لَمْ یَزِدْ وَلِنَافِعٍ

لَدَی یُونُسٍ آلانَ بِالنَّقْلِ نُقِّلَا⁽³⁾

230 وَقُلْ عَادًا الأُوْلَی بِإِسْکَانِ لامِهِ

وَتَنْوِینُهُ بِالْکَسْرِ کَاسِیهِ ظَلَّلَا

231 وَأَدْغَمَ بَاقِیهِمْ وَبِالنَّقْلِ وَصْلُهُمْ

وَبَدْؤُهُمُ وَالْبَدْءُ بِالأَصْلِ فُضِّلاَ

232 لِقَالُونَ وَالْبَصْرِی وَتُهْمَزُ وَاوُهُ

لِقَالُونَ حَالَ النَّقْلِ بَدْءًا وَمَوْصِلَا

233 وَتَبْدَاْ بِهَمْزِ الْوَصْلِ فی النَّقْلِ کُلِّهِ

وَإِنْ کُنْتَ مُعْتَدًّا بِعَارِضِهِ فَلَا⁽⁴⁾

234 وَنقْلُ رِدًا عَنْ نَافِعٍ وَکِتَابِیَهْ

بِالاِسْکانِ عَنْ وَرْشٍ أَصَحُّ تَقَبَّلَا⁽¹⁾

13 - باب چگونگی وقف بر همزه، توسط حمزه و هشام

235 وَحَمْزَةُ عِنْدَ الْوَقْفِ سَهَّلَ هَمْزَهُ

إِذَا کَانَ وَسْطًا أَوْ تَطَرَّفَ مَنْزِلَا⁽²⁾

236 فَأَبْدِلْهُ عَنْهُ حَرْفَ مَدِّ مُسَکِّنًا

وَمِنْ قَبْلِهِ تَحْرِیکُهُ قَدْ تَنَزَّلَا⁽¹⁾

237 وَحَرِّکْ بِهِ مَا قَبْلَهُ مَتَسَکِّنًا

وَأَسْقِطْهُ حَتَّی یَرْجِعَ اللَّفْظُ أَسْهَلَا⁽²⁾

238 سِوَی أَنَّهُ مِنْ بَعْدِ مَا أَلِفٍ جَری

یُسَهِّلُهُ مَهْمَا تَوَسَّطَ مَدْخَلَا

239 وَیُبْدِلُهُ مَهْمَا تَطَرَّفَ مِثْلَهُ

وَیَقْصُرُ أَوْ یَمْضِی

عَلَی الْمَدِّ أَطْوَلَا⁽³⁾

کلمه آخر به دلیل تنوین نصب همزه در وسط کلمه قرار دارد) - و چنانچه همزه با سکون عارضی (در وقف) پس از الف مد در آخر کلمه آمده باشد، حمزه آن را به ابدال خوانده است. یعنی همزه را به الف مد تبدیل کرده است. مانند: جاء-السُّفَهَاءُ - یَشَاءُ » در این حالت الف مد را می‌توان به قصر (دو حرکت)، توسط (چهار حرکت) و یا مد (شش حرکت) تلاوت کرد. با این توضیح که چون همزة ساکن به الف تبدیل می‌شود و برای جلوگیری از التقاءساکنین، اگر الف اول را حذف کنیم، الف دوم به قصر خوانده می‌شود و در صورت حذف الف دوم چون پس از الف اول سبب همزه وجود دارد (و آن بخاطر جدایی دو الف از یکدیگر، در بین آنها قرار می‌گیرد.) مدی به اندازه شش حرکت بوجود می‌آید. و در حالت سوم بدلیل ایجاد سبب سکون عارضی، الف را می‌توان به توسط خواند.

240 وَیُدْغِمُ فِیهِ الْوَاوَ وَالْیَاءَ مُبْدِلا

إِذَا زِیدَتَا مِنْ قَبْلُ حَتَّی یُفَصَّلَا⁽¹⁾

241 وَیُسْمِعُ بَعْدَ الْکَسْرِ وَالضَّمِّ هَمْزَهُ

لَدی فَتْحِهِ یَاءًا وَوَاوًا مُحَوَّلَا

242 وَفی غَیْرِ هذَا بَیْنَ بَیْنَ وَمِثْلُهُ

یَقُولُ هِشَامٌ مَا تَطَرَّفَ مُسْهِلَا⁽²⁾

243 وَرِءْیَا عَلَی إِظْهَارِهِ وَإِدْغَامِهِ

وَبَعْضٌ بِکَسْرِ الْهَا لِیَاءٍ تَحَوَّلَا

244 کَقَوْلِکَ أَنْبِئْهُمْ وَنَبِّئْهُمُ وَقَدْ

رَوَوْا أَنَّهُ بِالخَطِّ کانَ مُسَهِّلَا⁽³⁾

و در دو کلمة « أَنْبِئْهُمْ » در بقره - «وَنَبِّئْهُمْ » در حجر و قمر، حمزه همزه را تبدیل به یاء نموده است. ولی در مورد حرکت هاء در این دو کلمه برخی کسرة هاء را از او روایت نموده‌اند و برخی دیگر هاء مضموم را تلاوت او دانسته‌اند. مورد دیگر آنکه راویان، روایت کرده‌اند؛ حمزه در حالت وقف، همزه را به تسهیل تلاوت می‌کرده است.

245 فَفِی الْیَا یَلِی والْوَاوِ وَالحَذْفِ رَسْمَهُ

وَالاَخْفَشُ بَعْدَ الْکَسْرِ والضَّمِّ أَبْدَلَا

246 بِیَاءٍ وَعَنْهُ الْوَاوُ فی عَکْسِهِ وَمَنْ

حَکَی فِیهِمَا کَالْیَا وَکَالْوَاوِ أَعْضَلاَ⁽¹⁾

247 وَمْسْتَهْزِءُونَ الْحَذْفُ فِیهِ وَنَحْوُهُ

وَضَمٌّ وَکَسْرٌ قَبْلُ قِیلَ وَأُخْمِلاً⁽²⁾

248 وَمَا فِیهِ یُلْفَی وَاسِطاً بِزَوَائِدٍ

دَخَلْنَ عَلَیْهِ فِیهِ وَجْهَانِ أُعْمِلَا

249 کَمَا هَا وَیَا وَالَّلامِ وَالْبَا وَنَحْوِهَا

وَلاَمَاتِ تَعْرِیفٍ لِمَنْ قَدْ تَأَمَّلَا⁽³⁾

1- در اصل کلمه همزه در وسط کلمه باشد مانند: «سَأَلَ -« لَرَءُوفٌ » در این حالت احکام آن طبق موارد گفته شده خواهد بود.2- در حالت دوم، همزه به دلیل وجود حروف زائده مانند: هاء، یاء، لام، باء و ال تعریف در وسط کلمه قرار می‌گیرد. که در این حالت هم می‌توان به تحقیق خواند (همزة اول کلمه) و هم می‌توان احکام همزه را طبق قواعد مذکور (تخفیف، تسهیل، ابدال و...) اجرا کرد. مانند: « الْأَرْضِ - بِأَنَّهُمْ -«فَإِذَا -لئلاّ- هَؤُلَاءِ -سَأَصْرِفُ »

250 وَأَشْمِمْ وَرُمْ فِیمَا سِوی مُتَبَدِّلٍ

بِهَا حَرْفَ مَدٍّ وَاعْرِفِ الْبَابَ مَحْفِلاً⁽¹⁾

251 وَمَا وَاوٌ اَصْلِیٌّ تَسَکَّنَ قَبْلَهُ

أوِ الْیَا فَعَنْ بَعْضٍ بِالاِدْغَامِ حُمِّلَا⁽²⁾

252 وَمَا قَبْلَهُ التَحْرِیکُ أَوْ أَلِفٌ مُحَرْ

رَکاً طَرَفاً فَالْبَعْضُ بالرَّوْمِ سَهَّلَا⁽³⁾

253 وَمَنْ لَمْ یَرُمْ وَاعَتدَّ مَحْضاً سُکُونَهُ

وَألْحَقَ مَفْتُوحاً فَقَدْ شَذَّ مُوغِلَا⁽¹⁾

مورد اول: در حالت ابدال، بدون تسهیل همزه وقف به روم انجام شود.

مورد دوم: همراه با تسهیل همزه در حالت‌های سه‌گانه (مفتوح، مضموم و مکسور بودن همزه) وقف به روم صورت می‌گیرد. یعنی حتی در حالت مفتوح بودن همزه نیز می‌توان وقف به روم انجام داد.

254 وَفِی الْهَمْزِ أَنْحَاءٌ وَعِنْدَ نُحَاتِهِ

یُضِیءُ سَنَاهُ کُلَّمَا اسْوَدَّ أَلْیَلَا⁽²⁾

14 - باب اظهار و ادغام

255 سأَذْکُرُ أَلْفَاظًا تَلِیهَا حُرُوفُهَا

بالاِظْهَارِ وَالإدْغَامِ تُرْویَ وَتُجْتَلَا

256 فَدُونَکَ إِذْ فِی بَیْتهَا وَحُرُوفَهَا

وَمَا بَعْدُ بالتَقْییدِ قُدْهُ مُذَلَّلَا

257 سَأُسْمِی وَبَعْدَ الْوَاوِ تَسْمُو حُرُوفُ مَنْ

تَسَمَّی عَلَی سِیمَا تَرُوقُ مُقَبَّلَا

258 وَفِی دَالِ قَدْ أَیْضًا وَتَاءِ مُؤَنَّثٍ

وَفِی هَلْ وَبَلْ فَاحْتَلْ

بِذِهْنِکَ أَحْیَلَا⁽³⁾

15- باب احکام حرف ذال در لفظ إذ

259 نَعَمْ إِذْ تَمَشَّتْ زَیْنَبٌ صَالَ دَلُّهَا

سَمِیَّ جَمَالٍ وَاصِلاً مَنْ تَوَصَّلا

260 فإِظْهَارُهَا أجْری دوَامَ نَسِیْمِهَا

وَأَظْهَرَ رَیَّا قوْلِهِ وَاصِفٌ جَلَا

261 وَأَدْغَمَ ضَنْکاً وَاصِلٌ تُومَ دُرِّه

وَأَدْغَمْ مُوْلَی وُجْدُهُ دائمٌ وَلَا⁽¹⁾

نافع(حرف همزه در أَجرِیَ) و ابن‌کثیر (حرف دال در دَوَامَ) و عاصم (حرف نون در نَسِیمِهَا) در موارد شش‌گانه بالا حرف ذال را به اظهار خوانده‌اند. کسایی (حرف راء در رَیَّا) و خلاد (حرف قاف در قَولِهِ) حرف ذال ساکن را در نزد حرف جیم (جَلَا) به اظهار خوانده‌اند و در پنج مورد دیگر ادغام نموده‌اند. خلف (حرف ضاد در ضَنکَا) حرف ذال ساکن را در دو حرف تاء و دال (ابتدای کلمات تُومَ و دُرِّهِ) ادغام کرده است و در سه مورد دیگر به اظهار خوانده است. ابن‌ذکوان (حرف میم در مَولیً) حرف ذال ساکن را در دال ادغام کرده و در پنج مورد دیگر به اظهار خوانده است. دو قاری دیگر که عبارتند از: ابوعمرو و هشام شش حرف ذال ساکن را در حروف شش‌گانه ادغام نموده‌اند.

16- باب احکام دال ساکن در لفظ قَدْ

262 وَقَدْ سَحَبَتْ ذیْلاً ضَفَا ظَلَّ زَرْنَبٌ

جلَتْهُ صبَاهُ شاَئِقاً وَمُعَلَّلَا

263 فَاظْهَرَهَا نَجمٌ بدَا دَلَّ وَاضِحاً

وَأَدْغَمَ وَرْشٌ ضَرَّ ظمْآنَ وَامْتَلَا

264 وَأَدْغَمَ مَرْوٍ وَاکِفٌ ضَیْرَ ذَابِلٍ

زَوَی ظِلَّهُ وَغْرٌ تَسَدَّاهُ کَلْکلَا

265 وَفِی حَرْفِ زَیَّنَا خِلاَفٌ وَمُظْهِرٌ

هِشَامٌ بِصَادٍ حَرْفَهُ مُتَحمِّلَا⁽¹⁾

عاصم (حرف نون در نَجمٌ) و قالون (حرف باء در بَدَا) و ابن‌کثیر (حرف دال در دَلَّ) حرف دال ساکن از لفظ قَدْ را در موارد هشت‌گانه به اظهار خوانده‌اند. ورش حرف دال ساکن از لفظ قَدْ را در دو حرف ضاد و ظاء (ابتدای کلمات ضَرَّ و ظَمْآنَ) ادغام نموده و در شش مورد دیگر به اظهار خوانده است. ابن‌ذکوان (حرف میم در مَروٍ) حرف دال ساکن لفظ قَدْ را در چهار حرف ضاد، ذال، زاء و ظاء (ابتدای کلمات ضَیْرَ - ذَابِلٍ - زَوَی - ظِلَّهُ) ادغام نموده و در چهار مورد دیگر به اظهار خوانده است.

و در مورد عبارت «وَلَقَدْ زَیَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْیَا » ازابن‌ذکوان به اختلاف روایت شده است (ادغام و اظهار). هشام حرف دال ساکن لفظ قَد را در عبارت «َ لَقَدْ ظَلَمَکَ »(در سورة صاد) به اظهار خوانده است و در غیر این مورد، تمامی را به ادغام تلاوت کرده است.

17 - باب احکام تاء تأنیث

266 وَأَبْدَتْ سَنَا ثَغْرٍ صَفَتْ زُرْقُ ظَلْمِهِ

جمَعْنَ وُرُوداً بَارِداً عَطِرَ الطِّلَا

267 فإِظْهَارُهُ دُرٌّ نَمَتْهُ بُدُورُهُ

وَأَدْغَمَ وَرْشٌ ظَافِراً وَمُخَوِّلَا

268 وَأَظْهَرَ کهْفٌ وَافِرٌ سَیْبُ جُودِهِ

زَکیٌّ وَفیٌّ عُصْ-رَةً وَمُحَلَّلَا

269 وَاظْهَرَ رَاوِیهِ هِشَامٌ لَهُدِّمَتْ

وَفِی وَجَبَتْ خُلْفُ ابْنِ ذَکْوانَ یُفْتَلَا⁽²⁾

ابن کثیر (حرف دال در دُرٌّ) و عاصم (حرف نون در نَمَتْهُ) و قالون (حرف باء در بُدُورُهُ) در موارد شش‌گانه حرف تاء تأنیث را به اظهار خوانده‌اند. ورش حرف تاء تأنیث را در ظاء (ابتدای کلمه ظَافِراً) ادغام کرده است. و در موارد پنج‌گانه دیگر به اظهار خوانده است. ابن عامر (حرف کاف در کَهَفٌ) تاء تأنیث را در نزد سه حرف سین و جیم و زاء (ابتدای کلمات سَیْبٌ - جُودِهِ - زَکِیٌّ) به اظهار خوانده است و در سه مورد دیگر ادغام نموده است. هشام (یکی از راویان ابن عامر) تاء در عبارت {لَّهُدِّمَتۡ صَوَٰمِعُ} را به اظهار روایت نموده است. وابن ذکوان (یکی دیگر از راویان ابن عامر) تاء را در عبارت {وَجَبَتۡ جُنُوبُهَا} به اختلاف (اظهار و ادغام) روایت کرده است. ما بقی قرّاء (ابوعمرو - حمزه - کسایی) در موارد شش‌گانه فوق تاء تأنیث را ادغام نموده‌اند.

18 - باب احکام لام ساکن در الفاظ هَلْ و بَلْ

270 أَلاَ بَلْ وَهَلْ تَرْوِی ثَنَا ظَعْنِ زَیْنَبٍ

سَمِیرَ نَوَاهَا طِلْحَ ضُرٍ وَمُبْتَلَا

271 فَأَدْغَمَهَا رَاوٍ وَأَدْغَمَ فَاضِلٌ

وَقُورٌ ثنَاهُ سَرَّ تَیْماً وَقَدْ حَلَا

272 وَبَلْ فِی النِّسَا خَلاَّدُهُمْ بِخِلاَفِهِ

وَفِی هَلْ تَرَی الإدْغَامُ حُبَّ وَحُمِّلَا

273 وَأَظْهِرْ لَدَی وَاعٍ نَبِیلٍ ضَمَانُهُ

وَفِی الرَّعْدِ هَلْ

وَاسْتَوْفِ لاَ زَاجِراً هَلاَ⁽¹⁾

ابو عمرو (حرف حاء در کلمه حُبَّ) «هَلْ تَرَی» (در سورة ملک و سورة حاقه) را به ادغام خوانده است. و در دیگر موارد لام ساکن را اظهار نموده است. هشام (حرف لام در لَدَی وَاعٍ) حرف لام ساکن هَلْ و بَلْ را در نزد حروف نون و ضاد (حروف ابتدای کلمات نَبِیلٍ و ضَمَانُهُ) اظهار نموده است و در نزد حرف تاء فقط در عبارت « أَمْ هَلْ تَسْتَوِی الظُّلُمَاتُ » (در سوره رعد) نیز اظهار کرده است. پس هشام بجز در نزد حروف نون و ضاد و یک مورد خاص در سورة رعد، در دیگر موارد لام را ادغام کرده است.

19 - باب اتفاق نظر قرّاء در ادغام إِذ - قَدْ - تاء تأنیث - هَلْ - بَلْ

274 وَلاَ خُلفَ فِی الإِدْغَامِ إِذْ ذَلَّ ظاَلِمٌ

وَقَدْ تیَّمَتْ دَعْدٌ وَسِیماً تَبَتَّلَا

275 وَقَامَتْ تُرِیْهِ دُمْیَةٌ طِیْبَ وَصْفِهَا

وَقُلْ بَلْ وَهَلْ رَاهَا لَبِیْبٌ وَیَعْقِلَا

276 وَمَا أَوْلُ الْمِثْلَینِ فِیهِ مُسَکَّنٌ

فَلاَ بُدَّ مِنْ إِدْغَامِهِ مُتَمَثِّلاَ⁽¹⁾

20 - باب ادغام متقاربین

277 وَإِدْغَامُ بَاءِ الْجَزْمِ فِی الْفَاءٍ قَدْ رَسَا

حَمِیداً وَخَیِّرْ فِی یَتُبْ قاَصِداً وَلَا

278 وَمَعْ جَزْمِهِ یَفْعَلْ بِذَلِکَ سَلَّمُوا

وَنَخْسِفْ بِهِمْ رَاعَوْا وَشَذَّا تَثَقُّلاً⁽¹⁾

279 وَعُذْتُ عَلَی إِدْغَامِهِ وَنَبَذْتُهاَ

شَوَاهِدُ حَمَّادٍ وَأَورِثْتُمُوا حَلَا

280 لَهُ شَرْعُهُ وَالرَّاءُ جَزْماً بِلاَمِهاَ

کَوَاصِبرْ لِحُکْمِ طالَ بُالْخُلْفُ یَذْبُلَا⁽²⁾

281 وَیَاسِیْنَ أَظْهِرْ عنْ فَتًی حَقُهُ بَدَا

وَنُونَ وَفیهِ الْخُلْفُ عَنْ وَرْشِهِمْ خَلَا

282 وَحِرْمِیُّ نَصْرٍ صَادَ مَرْیَمَ مَنْ یُرِدْ

ثَوَابَ لَبِثْتَ الْفَرْدَ وَالجَمْعُ وَصَّلَا

283 وَطاسِیْنَ عِنْدَ الْمِیْمِ فَازَ اتَخَذْتُمْ

أَخَذْتُمْ وَفِی الإِفْرَادِ عاشَرَ دَغْفَلَا

284 وَفِی ارْکَبْ هُدَی بَرٍّ قَرِیبٍ بِخُلْفِهِمْ

کَمَا ضاَعَ جاَ یَلْهَثْ لَهُ دَارِ جُهَّلَا

285 وَقَالُونُ ذُو خُلْفٍ وَفِی الْبَقَرَهْ فَقُلْ

یُعَذِّبْ دَنَا بِالْخُلْفِ جَوْداً وَمُوبِلَا⁽¹⁾

پس حمزه که حرف باء را به سکون خوانده آن را ادغام نموده است.

21 - باب احکام نون ساکن و تنوین

286 وَکُلُّهُمُ التَّنْوینَ وَالنُّونَ أَدْغَمُوا

بِلاَ غُنَّةٍ فِی اللاَّمِ وَالرَّا لِیَجْمُلَا

287 وَکُلٌّ بِیَنْمُو أَدْغَمُوا مَعَ غُنَّةٍ

وَفِی الْوَاوِ وَالْیَا دُونَهَا خَلَفٌ تَلَا

288 وَعِنْدَهُمَا لِلکُلِّ أَظْهِرْ بِکِلْمَةٍ

مَخَافَةَ إِشْبَاهِ الْمُضَاعَفِ أَثْقَلَا

289 وَعِنْدَ حُرُوفِ الْحَلْقِ لِلکُلِ أُظْهِرَا

أَلاَ هاَجَ حُکْمٌ عَمَّ خاَلِیْهِ غُفَّلَا

290 وَقَلْبُهُمَا مِیْماً لَدَی الْبَا وَأَخْفِیَا

عَلَی غُنَّةٍ عِنْدَ الْبَوَاقِی لِیَکْمُلَا⁽¹⁾

خَلَف از حمزه ادغام نون در واو و یاء را بصورت بلا غنه روایت کرده است. وهمگی قرّاء نون ساکن را در نزد واو و یاء به شرطی که در یک کلمه باشد اظهار

کرده اند. مانند: « الدُّنْیَا -بُنینَ -صِنْوَانٌ - قِنْوَانٌ » و این أمر به این دلیل صورت می گیرد که کلمه شکل خود را از دست ندهد و معنای خود را حفظ کند. نون

ساکن یا تنوین در نزد حروف حلقی )همزه هاء حاء عین خاء غین( ابتدای کلمات )أَلاَ هاَجَ حوکْمٌ عَمَّ خاَلنیْهن غُفَّلَا( اظهار می شود. مانند: وَیَنْئوْنَ -یَنْهَوْنَ - وَانْحَرْ - أَنْعَمْتَ - بُکْمٌ عُمْیٌ -وَالْمُنْخَنِقَةُ - فَسَیُنْغِضُونَ»

نون ساکن یاتنوین در نزد حرف باء قلب به میم می شود مانند:«أَنْبِئْهُمْ -صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ ف» . نون ساکن

یا تنوین در نزد ما بقی حروف ( 15 حرف) اخفاء می شود. مانند:«یَنْتَهُونَ -مَنْثُورًا -إِنْ جَاءُکَم -أَنْدَادًا -مُنْذِرِ-یَوْمَئِذٍ زُرْقًا -أنْ أَسْلَمُ-مَنْ شَاءَ -یَنْصُرْکُمْ - قَوْمِاً- الضَّالِّینَ- یَنْطِقُونَ -قَوْمٍ ظَلَمُوا -وَإِنْ فَاتَکُمْ- مُنْقَلِبُونَ-یَنْکُثُونَ »

22 - باب فتحه و امالة آن

291 وَحَمْزَةُ مِنْهُمْ وَالْکِسَائِیُّ بَعْدَهُ

أَمَالاَ ذَوَاتِ الْیاَءِ حَیْثُ تأَصَّلَا

292 وَتَثْنِیَةُ الأَسْماءِ تَکْشِفُهَا وَإِنْ

رَدَدْتَ إِلَیْکَ الْفِعْلَ صَادَفْتَ مَنْهلَا

293 هَدَی وَاشْتَرَاهُ وَالْهَوَی وَهُدَاهُمُ

وَفِی أَلِفِ التَّأْنِیثِ فِی الْکُلِّ مَیَّلَا

294 وَکَیْفَ جَرَتْ فَعْلَی فَفِیهَا وُجُودُهَا

وَإِنْ ضُمَّ أَوْ یُفْتَحْ فَعَالَی فَحَصِّلَا⁽¹⁾

حمزه و کسایی در حالت تثنیه کلیه الف‌ها را إماله نموده‌اند. الف تأنیث در کلماتی که بر وزن (فَعْلَی) می‌باشند را شامل می‌شود چه فاءالفعل کلمات مضموم باشد یا مضوم یا مکسور. مانند: «الْقُصْوَی -الدُّنْیَا-الْمَوْلَی -السَّلْوَی »همچنین الف تأنیث بر هر کلمه‌ای با فاءالفعل مضموم یا مفتوح که بر وزن (فُعَالَی) باشد. مانند: {سُکَٰرَیٰ - کُسَالَی -النَّصْرُی - وَالْیَتَامَی»

295 وَفِی اسْمٍ فِی الاِستِفْهَامِ أَنَّی وَفِی مَتَی

مَعاً وَعَسَی أَیْضاً أَمَالاَ وَقُلْ بَلَی

295 وَفِی اسْمٍ فِی الاِستِفْهَامِ أَنَّی وَفِی مَتَی

مَعاً وَعَسَی أَیْضاً أَمَالاَ وَقُلْ بَلَی

296 وَمَا رَسَمُوا بالْیَاءِ غَیْرَ لَدَی وَمَا

زَکَی وَإِلَی مِنْ بَعْدُ حَتَّی وَقُلْ عَلَی

297 وَکُلُّ ثُلاَثِیٍّ یَزِیْدُ فَإِنَّهُ

مُمَالٌ کَزَکَّاهَا وَأَنْجَی مَعَ ابْتَلَی⁽¹⁾

در افعال ثلاثی مزید هرگاه حرف آخر واو و یا یاء باشد و آن تبدیل به الف شود این الف را نیز به اماله خوانده‌اند. مانند: « یَرْضَی - تُتْلَی -یُدْعَی -اعْتَدَی - اسْتَغْنَی - یَزَّکَّی -« تَجَلَّی - فَانْتَهَی - ابْتُلِیَ »

298 وَلَکِنَّ أَحْیَا عَنْهُمَا بَعْدَ وَاوِهِ

وَفِیمَا سَوَاهُ لِلکِسَائِیِّ مُیِّلاً

299 وَرُءْیَایَ وَالرءُیَا وَمَرْضَاتِ کَیْفَمَا

أَتَی وَخَطَایَا مِثْلُهُ مُتَقَبَّلاً

300 وَمَحْیَاهُمُو أَیْضًا وَحَقَّ تُقَاتِهِ

وَفِی قَدْ هَدَانِی لَیْسَ أمْرُکَ مُشْکِلَا

301 وَفِی الْکَهْفِ أَنْسَانِیْ وَمِنْ قَبْلُ جَاءَ مَنْ

عَصَانِیْ وَأَوْصَانِیْ بِمَرْیَمَ یُجْتَلَا

302 وَفِیهَا وَفِی طَاسِیْنَ آتَانِیَ الَّذِی

أَذَعْتُ بِهِ حَتَّی تَضَوَّعَ مَنْدَلَا

303 وَحَرَفُ تَلاَهَا مَعْ طَحَاهَا وَفِی سَجَی

وَحَرْفُ دَحَاهَا وَهْیَ بِالْوَاوِ تُبْتَلَا⁽¹⁾

304 وَأَمَّا ضُحَاهَا وَالضُّحَی وَالرِّبا مَعَ الْ-

قُوَی فَأَمَالاَهَا وَبِالْوَاوِ تُخْتَلَا

305 وَرُؤیَاکَ مَعْ مَثْوَایَ عَنْهُ لِحَفْصِهِمْ

وَمَحْیَایَ مِشْکَاةٍ هُدَایَ قَدِ انجَلَا⁽¹⁾

306 وَممَّا أَمَالاَهُ أَوَاخِرُ آیِ مَا

بطِه وَآیِ الْنَّجْمِ کَیْ تَتَعَدَّلاَ

307 وَفِی الشَّمْسِ وَالأَعْلَی وَفِی اللَّیْلِ وَالضُّحَی

وَفِی اقْرَأَ وَفِی وَالنَّازِعَاتِ تَمَیَّلَا

308 وَمِنْ تَحْتِهَا ثُمَّ الْقِیَامَةِ فِی الْ-

مَعَارِجِ یا مِنْهَالُ أَفْلَحْتَ مُنْهِلَا⁽²⁾

309 رَمَی صُحْبَةٌ أَعْمَی فِی الاِسْراءِ ثَانِیًا

سُوًی وَسُدًی فِی الْوَقْفِ عَنْهُمْ تَسَبَّلاِ

310 وَرَاءُ تَراءَی فازَ فِی شُعَرَائِهِ

وَأَعْمی فِی الاِسْرا حُکْمُ صُحْبَةٍ اَوَّلَا

311 وَمَا بَعْدَ رَاءٍ شَاعَ حُکْمًا وَحَفْصُهُمْ

یُوَالِی بِمَجْرَاهَا وَفی هُودَ أُنْزِلَا⁽³⁾

312 نَأَی شَرْعُ یُمْنٍ بِاخْتِلاَفٍ وَشُعْبَةٌ

فی الاِسْرَا وَهُمْ وَالنُّونُ ضَوْءُ سَنًا تَلَا

313 إِنَاهُ لَهُ شَافٍ وَقُلْ أَوْ کِلاَهُمَا

شَفَا وَلِکَسْرٍ أَوْ لِیَاءٍ تَمَیَّلَا⁽¹⁾

پس خلف راوی دیگر حمزه نون را در {نَٔا} بدون إماله خوانده است. هشام (ابتدای کلمه لَهُ) و حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شَافٍ) الف را به همراه نون در {إِنَیٰهُ} در عبارت {غَیۡرَ نَٰظِرِینَ إِنَیٰهُ} آیه 53 در سوره‌ی احزاب به إماله خونده‌اند. حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شفا) الف را در {أَوۡ کِلَاهُمَا} آیه 23در سوره‌ی إسراء به اماله خوانده‌اند و آن به دلیل تبدیل حرف یاء به الف در اصل کلمه (کلاهما) می‌باشد: (کلیان).

314 وَذُو الرَّاءِ وَرْشٌ بَیْنَ بَیْنَ وَفی أَرَا

کَهُمْ وَذَوَاتِ الْیَا لَهُ الْخُلْفُ جُمِّلَا

315 وَلکِنْ رُءُوسُ الآیِ قَدْ قَلَّ فَتْحُهَا

لَهُ غَیْرَ مَاهَا فِیهِ فَاحْضُرْ مُکَمَّلَا⁽²⁾

316 وَکَیْفَ أَتَتْ فَعْلَی وَآخِرُ آیِ مَا

تَقَدَّمَ لِلبَصْرِیْ سِوَی رَاهُمَا اعْتَلَا

317 وَیَا وَیْلَتَی أَنَّی وَیَا حَسْرَتَی طَوَوْا

وعَنْ غَیْرِهِ قِسْهَا وَیَا أَسَفَی الْعُلَا⁽¹⁾

318 وَکَیْفَ الثُّلاَثِیْ غَیْرَ زَاغَتْ بِمَاضِیٍ

أَمِلْ خَابَ خَافُوا طَابَ ضَاقَتْ فَتُجْمِلَا

319 وَحَاقَ وَزَاغُوا جَاءَ شَاءَ وَزَادَ فُزْ

وَجَاءَ ابْنُ ذَکْوَانٍ وَفِی شَاءَ مَیَّلَا

320 فَزَادَهُمُ الأُولَی وَفِی الْغَیْرِ خُلْفُهُ

وَقُلْ صُحْبَةٌ بَلْ رَانَ وَاصْحَبْ مُعَدَّلَا⁽²⁾

321 وَفِی أَلِفَاتٍ قَبْلَ رَا طَرَفٍ أَتَتْ

بِکَسْرٍ أَمِلْ تُدْعَی حَمِیداً وَتُقْبَلاَ

322 کَأَبْصَارِهِمْ وَالدَّارِ ثُمَّ الْحِمَارِ مَعْ

حِمَارِکَ وَالْکُفَّارِ وَاقْتَسْ لِتَنْضُلَا

323 وَمَعْ کَافِرِینَ الْکافِرِینَ بِیَائِهِ

وَهَارٍ رَوَی مُرْوٍ بِخُلْفٍ صَدٍ حَلَا

324 بَدَارِ وَجَبَّارِینَ وَالْجَارِ تَمَّمُوا

وَوَرْشٌ جَمِیعَ الْبَابِ کَانَ مُقَلِّلَا

325 وَهذَانِ عَنْهُ بِاخْتِلاَفٍ وَمَعَهُ فی الْ-

بَوَارِ وَفی الْقَهَّارِ حَمْزَةُ قَلَّلَا

326 وَإِضْجَاعُ ذِی رَاءَیْنِ حَجَّ رُوَاتُهُ

کَالأَبْرَارِ وَالتَّقْلِیلُ جادَلَ فَیْصَلَا⁽¹⁾

شده هم به تقلیل (اماله‌ی صغری). حمزه در تقلیل این دو کلمه باورش هم عقیده است: « الْبَوَارِ- ٱلۡقَهَّارِ- »}. ابوعمرو (ابتدای کلمه حَجَّ) و کسایی (ابتدای کلمه رُوَاتُهُ) الفی را که در آخر کلمه بین دو حرف راء قرار گرفته باشد و حرف راء دوم مکسور باشد را به اماله خوانده‌اند. مانند: « إِنَّ کِتَابَ الْأَبْرَارِ -دَارُ الْقَرَارِ -« مِنَ الْأَشْرَارِ » و ورش (ابتدای کلمه جَادَلَ) و حمزه (ابتدای کلمه فَیصَلاَ) در این حالت الف را به تقلیل (اماله صغری) خوانده‌اند.

327

وَإِضْجَاعُ أَنْصَارِی تَمِیمٌ وَسَارِعُوا

نُسَارِعُ وَالْبَارِی وَبَارِئِکُمْ تَلَا

328 وَآذَانِهِمْ طُغْیَانِهِمْ وَیُسَارِعُ-

ونَ آذَانِنَا عَنْهُ الْجَوَارِی تَمَثَّلَا

329 یُوَارِی أُوَارِی فِی العُقُودِ بِخُلْفِهِ

ضِعَافًا وَحَرْفَا النَّمْلِ آتِیکَ قُوَّلَا

330 بِخُلْفٍ ضَمَمْنَاهُ مَشَارِبُ لَامِعٌ

وَآنِیَةٍ فِی هَلْ أَتَاکَ لِأَعْدَلَا

331 وَفِی الْکَافِرُونَ عَابِدُونَ وَعَابِدٌ

وَخُلْفُهُمُ فی النَّاسِ فی الْجَرِّ حُصِّلَا

332 حِمَارِکَ وَالمِحْرَابِ إِکْرَاهِهِنَّ وَالْ-

حِمَارِ وَفی الإِکْرَامِ عِمْرَانَ مُثِّلَا

333 وَکُلٌّ بِخُلْفٍ لاِبْنِ ذَکْوَانَ غَیْرَ مَا

یُجَرُّ مِنَ الْمِحْرَابِ فَاعْلَمْ لِتَعْمَلَا⁽¹⁾

و در مورد اماله الف در {یُوَٰرِی سَوۡءَةَ أَخِیهِۚ - فَأُوَٰرِیَ سَوۡءَةَ أَخِیۖ} از او به اختلاف روایت شده است. چون

این دو کلمه را در عقود منحصر دانسته است. پس «ییُوَارِی سَوْآتِکُمْ» در سوره اعراف از آن استثناء شده است فلذا الف را در آن قطعاً بدون اماله خوانده است.

خلّاد (ابتدای کلمه قُوِّلا) الف بعد از عین را در « ضِعَافًا خَافُوا عَلَیْهِمْ » (در نساء) به اماله خوانده است. (البته با اختلاف در روایت). ولی خَلَف (ابتدای کلمه ضَمَمنَاَهُ) آن را به اماله خوانده است. هشام (ابتدای کلمه لاَمِعٌ) (راوی ابن عامر) الف را در « وَمَشَارِبُ» در یس به اماله خوانده است. همچنین او الف را در {ءَانِیَةٍ} فقط در سوره‌ی غاشیه «هل أتلک»به اماله خوانده است. پس قطعاً لفظ {بِٔانِیَةٖ} را در سوره‌ی انسان به فتحه خوانده است.

همچنین هشام الفی را که بعد از حروف عین آمده در این کلمات به إماله خوانده است: «وَلَا أَنْتُمْ عَابِدُونَ -«وَلَا أَنَا عَابِدٌ » در سوره‌ی کافرون. بنابراین لفظ «عَابِدُونَ »در « وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ » را به فتحه خوانده است همان‌طور که دیگران نیز چنین کرده‌اند. ابوعمرو (ابتدای کلمه حُصِّلاَ) الف را در کلمه‌ی {ٱلنَّاسِ} در حالت جرّ به اماله خوانده است (البته با اختلاف روایت).

ابن ذکوان (ابتدای کلمه‌ی مُثِّلاَ) الف را در این کلمات به اماله خوانده است: «حِمَارِکَ» در بقره - « کَمَثَلِ الْحِمَارِ »

در جمعه - « الْمِحْرَابَ » در آل عمران و ص - «َ مِنْ بَعْدِ إِکْرَاهِهِنَّ » در نور - « وَالْإِکْرَامِ » در الرحمن - « عِمْرَانَ » در آل عمران و تحریم. با این توضیح که در تمامی این موارد به اختلاف از او روایت شده است به جز کلمه {ٱلۡمِحۡرَابِ} (در حالت جرّ) که در اماله آن اختلافی وجود ندارد.

334 وَلاَ یَمْنَعُ الإِسْکَانُ فِی الْوَقْفِ عَارِضًا

إِمَالَةَ مَا لِلکَسْرِ فِی الْوَصْلِ مُیِّلَا⁽¹⁾

335 وَقَبْلَ سُکُونٍ قِفْ بِمَا فِی أُصُولِهِمْ

وَذُو الرَّاءِ فِیهِ الخُلْفُ فی الْوَصْلِ

یُجْتَلَا 336 کَمُوسَی الْهُدَی عِیسَی

ابْنَ مَرْیَمَ والْقُرَی اللَتِی مَعَ ذِکْرَی الدَّارِ فَافْهَمْ مُحَصِّلَا⁽²⁾

337 وَقَدْ فَخَّمُوا التَّنْوِینَ وَقْفاً وَرَقَّقُوا

­ وَتَفْخِیمُهُمْ فی النَّصْبِ أَجْمَعُ أَشْمُلاَ

338 مُسَمَّی وَمَوْلًی رَفْعُهُ مَعْ جَرِّهِ

وَمَنْصُوبُهُ غُزَّی وَتَتْرًا تَزَیَّلَا⁽¹⁾

مرفوع مانند: «یَوْمَ لَا یُغْنِی » و منصوب مانند: « أَوْ کَانُوا غُزًّی»و مجرور مانند: « عَنْ مَوْلًی ».

23 - باب نظر کسایی در نحوة إماله هاء تأنیث و حرف قبل از آن در حالت وقف

339 وَفِی هَاءِ تَأْنِیثِ الْوُقُوفِ وَقَبْلَهَا

مُمَالُ الْکِسَائِیْ غَیْرَ عَشْرٍ لِیَعْدِلَا

340 وَیَجْمَعُهَا حَقٌ ضِغَاطُ عَصٍ خَظَا

وَأَکْهَرُ بَعْدَ الْیَاءِ یَسْکُنُ مُیِّلَا

341 أَوِ الْکَسْرِ وَالإِسْکَانُ لَیْسَ بِحَاجِزٍ

وَیَضْعُفُ بَعْدَ الْفَتْحِ وَالضَّمِّ أَرْجُلَا

342 لَعِبْرَهْ مِائَهْ وِجْهَهْ وَلَیْکَهْ

وَبَعْضُهُمْ سِوی أَلِفٍ عِنْدَ الْکِسَائِیِّ مَیَّلَا⁽²⁾

و برخی بر این عقیده‌اند که کسایی تمام حروف الفبایی که قبل از هاء تأنیث (به جز حرف الف) آمده باشد را به إماله خوانده است. پس در مورد إماله حرف قبل از هاء تأنیث از کسایی دو نوع روایت وجود دارد.

24- باب بیان نظرات مختلف در مورد حرف راء

343 وَرَقَّقَ وَرْشٌ کُلَّ رَاءٍ وَقَبْلَهَا

مُسَکَّنَةً یَاءٌ أَوِ الْکَسْرُ مُوصَلَا

344 وَلَمْ یَرَ فَصْلاً سَاکِنًا بَعْدَ کَسْرَةٍ

سِوی حَرْفِ الاِسْتِعْلاَ سِوَی الْخَا فَکَمَّلَا⁽¹⁾

شرط اینکه قبل از آن حرف یاء آمده باشد، چه حرف لین باشد یا یاء مدی. و حرف راء در وسط کلمه باشد یا آخر کلمه. و در وصل تلاوت شود یا بر آن وقف کنند. حرکت حرف راء مضموم باشد یا مفتوح. همچنین اگر قبل از راء حرف مکسوری باشد نیز ورش آن را به ترقیق خوانده است. مانند: «فِیهِنَّ خَیْرَاتٌ - وَلِلَّهِ مِیرَاثُ-فَالْمُغِیرَاتِ -قَالُوا لَا ضَیْرَ - فَتَحْرِیرُ - نَذِیرٌ مُبِینٌ- عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ - قِرَدَةً - الْآمِرُونَ -مُنْذِرِ- مِنْ قَطِرَانٍ - بِرَبْوَةٍ -لرَّقِیک -تُوَقِّرُوهُ ». با این توضیح روشن می‌شود که ورش در این مثال راء را ترقیق نکرده است: « فِی رَیْبٍ - مُقْنِعِی رُءُوسَهمْ- یَرَوْنَ -یُرَدُّونَ الخیرة»اگر حرف ساکنی بین حرف مکسور و راء قرار گیرد نمی‌تواند مانع ترقیق شود. مانند: «الْمِحْرَابَ - وِزْرَکَ - سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی -سِّحْرَ »ولی اگر حرف ساکن از حروف استعلا باشد، راء ترقیق نمی‌شود. مانند: «إِصْرَهُمْ -« بِمِصْرَ - قِطْرًا - وِقْرًا »ولی حرف خاء که از حروف مستعلیه است از این قاعده استثناء می‌باشد. مانند:«إِخْرَاجُهُمْ

345 وَفَخَّمَهَا فی الأَعْجَمِیِّ وَفِی إِرَمْ

وَتَکْرِیرِهَا حَتَّی یُری مُتَعَدِّلَا⁽¹⁾

346 وَتَفْخِیمُهُ ذِکْرًا وَسِتْرًا وَبَابَهُ

لَدی جِلَّةِ الأَصْحَابِ أَعْمَرُ أَرْحُلَا⁽²⁾

347 وَفی شَرَرٍ عَنْهُ یُرَقِّقُ کُلُّهُمْ

وَحَیْرَانَ بِالتَّفْخِیمِ بَعْضٌ تَقَبَّلَا⁽³⁾

348 وَفی الرَّاءِ عَنْ وَرْشٍ سِوَی مَا ذَکَرْتُهُ

مَذَاهِبُ شَذَّتْ فِی الأَدَاءِ تَوَقُّلَا⁽⁴⁾

349 وَلاَ بُدَّ مِنْ تَرْقِیِقِهاَ بَعْدَ کَسْرَةٍ

إِذَا سَکَنَتْ یاَ صَاحِ لِلسَّبْعَةِ المَلا⁽⁵⁾

350 وَمَا حَرْفُ الاِسْتِعْلاَءُ بَعْدُ فَرَاؤُهُ

لِکُلِّهِمُ التَّفْخِیمُ فِیهاَ تَذَلَّلَا

351 وَیَجْمَعُهاَ قِظْ خُصَّ ضَغْطٍ وَخُلْفُهُمْ

بِفِرْقٍ جَری بَیْنَ المَشَایِخِ سَلْسَلَا⁽¹⁾

352 وَمَا بَعْدَ کَسْرٍ عَارِضٍ أَوْ مُفَصَّلٍ

فَفَخِّمْ فَهذاَ حُکْمُهُ مُتَبَذِّلاَ⁽²⁾

353 وَمَا بَعْدَهُ کَسْرٌ أَوِ الْیَا فَمَا لَهُمْ

بِتَرْقِیقِهِ نَصٌّ وَثِیقٌ فَیَمْثُلَا⁽³⁾

354 وَمَا لِقِیَاسٍ فِی الْقِرَاءة مَدْخَلٌ

فَدُونَکَ مَا فِیهِ الرِّضاَ مُتَکَفِّلَا⁽⁴⁾

355 وَتَرْقِیقُهاَ مَکْسُورَةً عِنْدَ وَصْلِهِمْ

وَتَفْخِیمُهاَ فی الْوَقْفِ أَجْمَعُ أَشْمُلَا

356 وَلکِنَّهَا فی وَقْفِهِمْ مَعَ غَیْرِهاَ

تُرَقَّقُ بَعْدَ الْکَسْرِ أَوْ مَا تَمَیَّلَا

357 أَوِ الْیَاء تَأْتِی بِالسُّکُونِ وَرَوْمُهُمْ

کَمَا وَصْلِهِمْ فَابْلُ الذَّکَاءَ مُصَقَّلَا⁽¹⁾

و هرگاه بر حرف راء وقف به روم انجام شود، حکم حرف راء مانند زمانی خواهد بود که آن را به وصل بخوانند. (چون در وقف به روم یک سوم حرکت محذوف أداء می‌شود) مانند: تفخیم راء در « هُوَ الْقَادِرُ -هُوَ حَسِیرٌ»ولی ورش که در این مورد راء را در وصل به ترقیق خوانده در وقف به روم نیز چنین حکمی خواهد داشت.

25 - باب احکام حرف لام

358 وَفِیماَ عَدَا هذَا الَّذِی قَدْ وَصَفْتُهُ

عَلَی الأَصْلِ بِالتَّفْخِیمِ کُنْ مُتَعَمِّلَا⁽²⁾

359 وَغَلَّظَ وَرْشٌ فَتْحَ لاَمٍ لِصَادِهاَ

أَوِ الطَّاءِ أَوْ لِلظَّاءِ قَبْلُ تَنَزُّلَا

360 إِذَا فُتِحَتْ أَوْ سُکِّنَتْ کَصَلاتِهِمْ

وَمَطْلَعِ أَیْضًا ثمَّ ظَلَّ وَیُوصَلَا⁽³⁾

361 وَفی طَالَ خُلْفٌ مَعْ فِصَالاً وَعِنْدَماَ

یُسَکَّنُ وَقْفاً وَالمُفَخَّمُ فُضِّلَا

362 وَحُکْمُ ذَوَاتِ الْیاَءِ مِنْهاَ کَهذِهِ

وَعِنْدَ رُءُوسِ الآیِ تَرْقِیقُهاَ اعْتَلَا⁽¹⁾

363 وَکُلٌّ لَدَی اسْمِ اللهِ مِنْ بَعْدِ کَسْ-رَةٍ

یُرَقِّقُهَا حَتَّی یَرُوقَ مُرَتَّلَا

364 کَمَا فَخَّمُوهُ بَعْدَ فَتْحٍ وَضَمَّةٍ

فَتَمَّ نِظَامُ الشَّمْلِ وَصْلاً وَفَیْصَلَا⁽²⁾

26 - باب انواع وقف در پایان جملات

365 وَالاِسْکَانُ أَصْلُ الْوَقْفِ وَهْوَ اشْتِقَاقُهُ

مِنَ الْوَقْفِ عَنْ تَحْرِیکِ حَرْفٍ تَعَزَّلَا

366 وَعِنْدَ أَبِی عَمْرٍو وَکُوفِیِّهِمْ بِهِ

مِنَ الرَّوْمِ وَالإِشْمَامِ سَمْتٌ تَجَمَّلَا

367 وَأَکْثَرُ أَعْلاَمِ الْقُرَانِ یَرَاهُما

لِسَائِرِهِمْ أَوْلَی الْعَلاَئِقِ مِطْوَلاَ⁽³⁾

368 وَرَوْمُکَ إِسْمَاعُ المُحَرَّکِ وَاقِفًا

بِصَوْتٍ خَفِیٍّ کُلَّ دَانٍ تَنَوَّلَا⁽¹⁾

369 وَالاِشْمَامُ إِطْبَاقُ الشِّفَاهِ بُعَیْدَ مَا

یُسَکَّنُ لاَ صَوْتٌ هُنَاکَ فَیَصْحَلَا⁽²⁾

بنابراین وقف به روم، قاعده ایست شنیداری و وقف به اشمام، قاعده ایست دیداری. و هر دو برای بیان و نشان دادن حرکت محذوف در وقف به اسکان می‌باشند.

370 وَفِعْلُهُماَ فی الضَّمِّ وَالرَّفْعِ وَارِدٌ

وَرَوْمُکَ عِنْدَ الْکَسْرِ وَالْجَرِّ وُصِّلَا

371 وَلَمْ یَرَهُ فی الْفَتْحِ وَالنَّصْبِ قَارِئٌ

وَعِنْدَ إِمَامِ النَّحْوِ فی الْکُلِّ أُعْمِلَا⁽³⁾

372 وَمَا نُوِّعَ التَّحْرِیکُ إِلاَّ لِلاَزِمٍ

بِنَاءً وَإِعْرَاباً غَداَ مُتَنَقِّلَا⁽⁴⁾

373 وَفی هَاءِ تَأْنِیثٍ وَمِیمِ الْجَمِیعِ قُلْ

وَعَارِضِ شَکْلٍ لَمْ یَکُوناَ لِیَدْخُلَا⁽¹⁾

1- وقف بر هاء تأنیث (یا تاء تأنیث) به شرطی که حرف تاء در کتابت قرآن مبسوط « رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَکَاتُهُ »نباشد. مانند: «فَبِمَا رَحْمَةٍ -«وَتِلْکَ نِعْمَةٌ -أَنَّ غَیْرَ ذَاتِ الشَّوْکَةِ ».

2- وقف بر میم جمع به شرطی که قرائت شخصی نباشد که در وصل، میم جمع را مضموم خوانده باشد.

3- وقف بر کلماتی که آخرین حرف آنها در اصل ساکن بوده ولی در تلاوت حرکتی بر آن عارض شده است. مثلاً به دلیل رفع التقاء ساکنین مانند: «قُلِ اللَّهُمَّ -«لَمْ یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا - وَعَصَوُا الرَّسُولَ -فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسَانُ » که وقف بر کلمات «قُلُ- یَکُنْ -عَصَوُا-فَلْیَنْظُرِ» باید به اسکان باشد و وقف به روم و اشمام در اینجا نیز جایز نیست.

374 وَفی الْهَاءِ لِلإِضْمَارِ قَوْمٌ أَبَوْهُمَا

وَمِنْ قَبْلِهِ ضَمٌّ أَوِ الْکَسْ-رُ مُثِّلَا

375 أَوُ امَّاهُمَا وَاوٌ وَیَاءٌ وَبَعْضُهُمْ

یُرَی لَهُمَا فِی کُلِّ حَالٍ مُحَلِّلَا⁽²⁾

1- ما قبل مضموم مانند: « قَلْبهُ »2- قبل از آن واو ساکن ما قبل مفتوح (حرف لین) و یا واو مدی باشد مانند: «شَرَوْهُ - وَنَسُوهُ »3- ما قبل مکسور مانند: « قَلْبِهِ »4- قبل از آن یاء ساکن ما قبل مفتوح (حرف لین) و یا یاء مدی باشد. مانند: « عَلَیْهِ لوالدیه-أَخِیهِ». (موارد 2 و 4 از (أَوُ امَّاهُمَا) استنباط می‌شود.) 5- ما قبل مفتوح مانند: «نَفْسَهُ 6- قبل از آن الف مدی باشد (أُمُّ الفَتح). مانند: «اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ »7 ما قبل ساکن مانند: « فَلْیَصُمْهُ » با توجه به این مقدمه معنای شعر چنین می‌شود؛ عده‌ای وقف به اشمام و وقف به روم را در چهار مورد اوّل جایز ندانسته‌اند.

وعده‌ای دیگر تمامی موارد را جایز شمرده‌اند. پس وقف به اشمام و روم را در سه مورد (5 و 6 و 7) همگی جایز می‌دانند.

27 - باب انواع وقف بر رسم الخط قرآن

376 وَکُوفِیُّهُمْ وَالْمَازِنِیُّ وَنَافِعٌ

عُنُوا بِاتَّبَاعِ الْخَطِّ فِی وَقْفِ الاِبْتِلَا

377 وَلاِبْنِ کَثِیٍر یُرْتَضَی وَابْنِ عَامِرٍ

وَمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ حَرٍ أَنْ یُفَصَّلَا⁽¹⁾

378 إِذَا کُتِبَتْ بِالتَّاءِ هَاءُ مُؤَنَّثٍ

فَبِالْهَاءِ قِفْ حَقَّا رِضًی وَمُعَوِّلَا⁽²⁾

379 وَفی اللاَّتَ مَعْ مَرْضَاتِ مَعْ ذَاتَ بَهْجَةٍ

وَلاَتَ رِضًی هَیْهَاتَ هَادِیِه رُفِّلَا⁽³⁾

380 وَقِفْ یَا أَبَهْ کُفْؤًا دَنَا وَکَأَیِّنِ الْ-

وُقُوفُ بِنُونٍ وَهْوَ بِالْیَاءِ حُصِّلَا⁽¹⁾

381 وَمَالِ لَدَی الْفُرْقَانِ وَالْکَهْفِ وَالنِّسَا

وَسَالَ عَلَی مَا حَجَّ وَالْخُلْفُ رُتِّلَا⁽²⁾

382 وَیَا أَیُّهَا فَوْقَ الدُّخَانِ وَأَیُّهَا

لَدَی النُّورِ وَالرِّحْمنِ رَافَقْنَ حُمَّلاَ

383 وَفی الْهَا عَلَی الإِتْبَاعِ ضَمَّ ابْنُ عَامِرٍ

لَدَی الْوَصْلِ وَالْمَرْسُومِ فِیهِنَّ أَخْیَلَا⁽³⁾

در سورة زخرف (فوق دخان).

2- «أَیُّهَ الْمُؤْمِنُونَ » در سوره نور.

3- « أَیُّهَ الثَّقَلَانِ » در سوره الرحمن.

و ابن عامر در وصل این سه مورد را با ضمه خوانده است ولذا در وقف، آن را ساکن خوانده است.

384 وَقِفْ وَیْکَأَنَّهْ وَیْکَأَنَّ بِرَسْمِهِ

وَبِالْیَاءِ قِفْ رِفْقًا وَبِالْکَافِ حُلِّلَا⁽¹⁾

385 وَأَیًّا بأَیًّا مَا شَفَا وَسِوَاهُمَا

بِمَا وَبِوَادِی النَمْلِ بِالْیَا سَناً تَلَا⁽²⁾

386 وَفِی مَهْ وَمِمَّهْ قِفْ وَعَمَّهْ لِمَهْ بِمَهْ

بِخُلْفٍ عَنِ الْبَزِّیِّ وَادْفَعْ مُجَهِّلَا⁽³⁾

1- «فِیمَ» در «فِیمَ أَنْتَ مِنْ ذِکْرَاهَا » در سوره نازعات.

2- «مِمَّ» در «فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ» در سوره طارق.

3- «عَمَّ » در «عَمَّ یَتَسَاءَلُونَ» در سورة نبأ.

4- « لِمَ » در «لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ» در سوره توبه و در «لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ » در سورة صف.

5 -« بِمَ » در «بِمَ یَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ »در سوره نمل.

28 - باب بیان اختلاف دربارة یاء اضافه

387 وَلَیْسَتْ بِلاَمِ الْفِعْلِ یَاءُ إِضَافَةٍ

وَمَا هِیَ مِنْ نَفْسِ اْلأُصُولِ فَتُشْکِلَا

388 وَلکِنَّهَا کالْهَاءِ وَالْکَافِ کُلُّ مَا

تَلِیهِ یُری لِلْهَاءِ وَالْکَافِ مَدْخَلَا⁽¹⁾

389 وَفی مِائَتَیْ یاَءٍ وَعَشْرٍ مُنِیفَةٍ

وَثِنْتَیْنِ خُلْفُ الْقَوْمِ أَحْکِیهِ مُجْمَلَا⁽²⁾

390 فَتِسْعُونَ مَعْ هَمْزٍ بِفَتْحٍ وَتِسَعُهَا

سَما فَتْحُهاَ إَلاَّ مَوَاضِعَ هُمَّلَا

391 فَأَرْنِی وَتَفْتِنِّی اتَّبِعْنِی سُکُونُهاَ

لِکُلٍ وَتَرْحَمْنِی أَکُنْ وَلَقَدْ جَلَا⁽³⁾

392 ذَرُونِیَ وَادْعُونِیْ اذْکُرُونِیَ فَتْحُهاَ

دَوَاءٌ وَأَوْزِعْنِی مَعاً جَادَ هُطَّلَا⁽¹⁾

« ذَرُونِی أَقْتُلْ مُوسَی » سورة غافر - « ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ »در سورة غافر - «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ» در سورة بقره) - ورش (ابتدای کلمه جَادَ) و بزّی (ابتدای کلمه هُطَّلَا) حرف یاء را در این کلمه با فتحه خوانده است: «أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ » در سوره‌های نمل و احقاف.

393 لِیَبْلُوَنِی مَعْهُ سَبِیلِی لِنَافِعٍ

وَعَنْهُ وَلِلْبصْرِی ثَمَانٍ تُنُخِّلَا

394 بِیُوسُفَ إِنیِّ الأَوَّلاَنِ وَلِیْ بِها

وَضَیْفیِ وَیَسِّرْ لِیْ وَدُونِیْ تَمَثَّلَا

395 وَیَاءَانِ فی اجْعَلْ لِی وَأَرْبَعٌ إِذْ حَمَتْ

هُدَاهاَ وَلکِنِّی بِهاَ اثْناَنِ وُکِّلَا

396 وَتَحْتِی وَقُلْ فی هُودَ إِنِّی أَرَاکُمُو

وَقُلْ فَطَرَنْ فی هُودَ هَادِیِهِ أَوْصَلَا

397 وَیَحْزُنُنِیْ حِرْمِیُّهُمْ تَعِدَانِنِی

حَشَرْتَنِیَ أَعْمی تَأْمُرُونِیَ وَصَّلاَ

398 أَرَهْطِی سَمَا مَوْلیً وَمَالِی سَمَا لِویً

لَعَلِّی سَمَا کُفْؤًا مَعِی نَفْرُ الْعُلَا

399 عِمَادٌ وَتَحْتَ النَّمْلِ عِنْدِیَ حُسْنُهُ

إِلَی دُرِّهِ بِالْخُلْفِ وَافَقَ مُوهَلَا⁽²⁾

در سوه کهف - «قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِی آیَةً» در سوره‌های آل عمران و مریم).

نافع (ابتدای کلمة إِذ) و ابوعمرو (ابتدای کلمه حَمَت) و بزّی (ابتدای کلمه هُدَاهَا) در چهار موضع حرف یاء را با فتحه خوانده‌اند: « وَلَکِنِّی أَرَاکُمْ » در سوره‌های هود و وأحقاف - «مِنْ تَحْتِی أَفَلَا تُبْصِرُونَ » در سوره زخرف - « إِنِّی أَرَاکُمْ بِخَیْرٍ» در سورة هود.

بزّی (ابتدای کلمه هَادِیهِ) و نافع (ابتدای کلمة أَوصَلَا) حرف یاء را در «فَطَرَنِی أَفَلَا » در سورة هود، با فتحه خوانده‌اند.

ابن‌کثیر و نافع (کلمه حِرْمِیٌّ) حرف یاء را در چهار موضع با فتحه خوانده‌اند. « لَیَحْزُنُنِی أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ» در سوره یوسف - « أَتَعِدَانِنِی أَنْ أُخْرَجَ » در سوره احقاف - « حَشَرْتَنِی أَعْمَی »در سوره طه - « تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ » در سورة زمر.

نافع و ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه سَمَا) و ابن ذکوان (ابتدای کلمه مَوْلَی) حرف یاء را در « أَرَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ » در سورة هود، با فتحه خوانده‌اند.

نافع و ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه سَمَا) و هشام (ابتدای کلمه لِویً) حرف یاء را در «وَیَا قَوْمِ مَا لِی أَدْعُوکُمْ »در سورة غافر، با فتحه خوانده‌اند.

نافع و ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه سَمَا) و ابن عامر (ابتدای کلمه کُفواً) حرف یاء را در کلمة (لَعَلّیِ) با فتحه خوانده‌اند: « لَعَلِّی أَرْجِعُ » در سورة یوسف - «لَعَلِّی آتِیکُمْ»در سوره‌های طه و قصص - «لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا»در سورة مؤمنون - « لَعَلِّی أَطَّلِعُ» در سورة قصص - « لَعَلِّی أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ » در سورة غافر.

ابن‌کثیر وابو عمرو وابن عامر (کلمه نَفَرُ) و نافع (ابتدای کلمه العُلَا) و حفص (ابتدای کلمه عِمَادٌ) حرف یاء را در کلمه (مَعِیَ) با فتحه خوانده‌اند: « مَعِیَ أَبَدًا» در سورة توبه« مَعِیَ أَوْ رَحِمَنَا »درسورة ملک.

ابوعمرو (ابتدای کلمه حُسنُهُ) و نافع (ابتدای إِلیَ) و ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دُرِّهِ) حرف یاء را در «عَلَی عِلْمٍ عِنْدِی أَوَلَمْ» در سورة قصص (تَحتَ النَّملِ) با فتحه خوانده‌اند. که البته در این مورد، به اختلاف روایت شده است.

400 وثِنْتَانِ مَعْ خَمْسِینَ مَعْ کَسْرِ هَمْزَةٍ

بِفتْحٍ أُولِی حُکْمٍ سِوَی مَا تَعَزَّلَا

401 بَنَاتِیْ وَأَنْصَارِیْ عِبَادِیْ وَلَعْنَتِیْ

وَمَا بَعْدَهُ إِنْ شَاءَ بِالْفَتْحِ أُهْمِلَا

402 وَفِی إِخْوَتِیْ وَرْشٌ یَدِیْ عَنْ أُولِیْ حِمَی

وَفِی رُسُلِی أَصْلٌ کَسَا وَافِیَ الْمُلَا

403 وَأُمِّیْ وَأَجْرِیْ سُکِّنَا دِینُ صُحْبَةٍ

دُعَاءِیْ وَآباءِیْ لِکُوفٍ تَجَمَّلَا

404 وَحُزْنِیْ وَتَوْفِیقِیْ ظِلاَلٌ وَکُلُّهُمْ

یُصَدِّقْنِیَ أَنْظِرْنِیْ وَأَخَّرْتَنِی إِلَی

405 وَذُرِّیَّتِی یَدْعُونَنِیْ وَخِطَابُهُ

وَعَشْرٌ یَلِیهَا الْهَمْزُ بِالضَّمِّ مُشْکَلَا⁽¹⁾

نافع (ابتدای کلمه أُهْمِلَا) حرف یاء را که قبل از همزه مکسور آمده باشد در این کلمات با فتحه خوانده است: «ِ بَنَاتِی إِنْ کُنْتُمْ فَاعِلِینَ » در سورة حجر - «مَنْ أَنْصَارِی إِلَی اللَّهِ »در سوره‌های آل عمران و صف - «أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِی إِنَّکُمْ مُتَّبَعُونَ» در سورة شعراء - «وَإِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلَی یَوْمِ الدِّینِ » در سورة ص - «قَالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ » در سوره‌های کهف و قصص و صافات.

بنابراین، این موارد مخصوص نافع است ودیگران از جمله ابوعمرو حرف یاء را در این مواضع به اسکان خوانده‌اند. ورش حرف یاء در « وَبَیْنَ إِخْوَتِی إِنَّ رَبِّی لَطِیفٌ» در سوره یوسف را، با فتحه خوانده است.

حفص (ابتدای عَن) و نافع(ابتدای کلمه أَولَی) و ابوعمرو (ابتدای کلمه حِمیً) حرف یاء را در «مَا أَنَا بِبَاسِطٍ یَدِیَ إِلَیْکَ » در سوره مائده، با فتحه خوانده‌اند.

نافع (ابتدای کلمه أَصلٌ) و ابن عامر (ابتدای کلمه کَسَا) حرف یاء را در « لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِی إِنَّ اللَّهَ » در سوره مجادله، با فتحه خوانده‌اند.

ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دِینُ) و حمزه و کسایی و شعبه (کلمه صحبة) حرف یاء را در این موارد به سکون خوانده‌اند: « وَأُمِّیَ إِلَهَیْنِ » در سوره مائده - « إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ »در سور‌ه‌های یونس و هود (دوبار) و سبأ - « إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ»در 5 موضع در سوره شعراء.

قاریان کوفی (عاصم و حمزه و کسایی) حرف یاء را در این کلمات به سکون خوانده‌اند: «فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعَائِی إِلَّا فِرَارًا » در سورة نوح - «وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِی إِبْرَاهِیمَ »در سوره یوسف.

حمزه و کسایی و عاصم و ابن‌کثیر حرف یاء را در این کلمات به سکون خوانده‌اند:

« وَحُزْنِی إِلَی اللَّهِ » در سوره یوسف - {وَمَا تَوۡفِیقِیٓ إِلَّا بِٱللَّهِۚ} در سوره هود.

همگی قرّاء سبعه حرف یاء را در این کلمات به سکون خوانده‌اند: «یُصَدِّقُنِی إِنِّی » در سورة قصص - « أَنْظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ » در سورة اعراف - « فَأَنْظِرْنِی إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ » در سوره‌های حجر و ص - « لَوْلَا أَخَّرْتَنِی إِلَی أَجَلٍ » در سوره منافقون - «فِی ذُرِّیَّتِی إِنِّی تُبْتُ » در سورة احقاف -« مِمَّا یَدْعُونَنِی إِلَیْهِ» در سوره یوسف - « وَتَدْعُونَنِی إِلَی النَّارِ» در سوره غافر - « أَنَّمَا تَدْعُونَنِی إِلَیْهِ

» در سوره غافر. و هرگاه پس از یاء اضافه همزه مضموم بیاید و آن در قرآن ده مورد می‌باشد.

406 فَعَنْ نَافِعٍ فَافْتَحْ وَأَسْکِنْ لِکُلِّهِمْ

بِعَهْدِی وَآتُونِی لتَفْتَحَ مُقْفَلَا⁽¹⁾

407 وَفِی اللاَّمِ لِلتَّعْرِیفِ أَرْبَعُ عَشْرَةٍ

فَإِسْکَانُهَا فَاشٍ وَعَهْدِیَ فِی عُلَا

408 وَقُلْ لِعِبَادِیْ کَانَ شَرْعاً وَفِی النِّدَا

حِمًی شَاعَ آیَاتِیْ کَمَا فَاحَ مَنْزِلَا

409 فَخَمْسَ عِبَادِی اعْدُدْ وَعَهْدِیْ أَرَادَنِیْ

وَرَبِّی الَّذِی آتَانِ آیاتِیَ الْحُلَا

410 وَأَهْلَکَنِیْ مِنْهَا وَفِی صَادَ مَسَّنِی

مَعَ الأَنَبِیَا رَبِّیْ فِی الاَعْرَافِ کَمَّلَا⁽¹⁾

پس در سیزده مورد دیگر، حرف یاء را حفص با فتحه خوانده است. ابن‌عامر (ابتدای کَانَ) و حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شَرْعاً) حرف یاء را در «قُلْ لِعِبَادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا »در سوره ابراهیم به اسکان خوانده‌اند. ابوعمرو (ابتدای کلمه حِمَی) و حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شَاعَ) حرف یاء را در لفظ (عِبَادِی) که با (یَاء) ندا آمده باشد را به اسکان خوانده‌اند: «یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِی واسعة » در سوره عنکبوت -«قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا » در سورة زمر.

ابن‌عامر (ابتدای کَمَا) و حمزه (ابتدای کلمه فَاحَ) حرف یاء را در لفظ (ءَاَیتِیَ) در عبارت «سَأَصْرِفُ عَنْ آیَاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ » در سوره اعراف، را به اسکان خوانده است. چهارده موردی که پس از یاء اضافه همزة وصل به همراه لام معرفه آمده عبارتند از: «یَا عِبَادِیَ » در سوره‌های ابراهیم، عنکبوت و زمر - « عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ » در سورة انبیاء - «عِبَادِیَ الشَّکُورُ » در سورة سبأ -«عَهْدِی الظَّالِمِینَ »در سوره بقره - « إِنْ أَرَادَنِیَ اللَّهُ بِضُرٍّ »در سوره زمر - « رَبِّیَ الَّذِی یُحْیِی وَیُمِیتُ » در سوره بقره - «آتَانِیَ الْکِتَابَ » در سوره مریم - « آیَاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ » در سوره اعراف - « أَهْلَکَنِیَ اللَّهُ » در سورة ملک - «مَسَّنِیَ الشَّیْطَانُ»در سوره صاد - « مَسَّنِیَ الضُّرُّ » در سوره انبیاء - «حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ » در سورة اعراف.

411 وَسَبْعٌ بِهَمْزِ الْوَصْلِ فَرْدًا وَفَتْحُهُمْ

أَخِیْ مَعَ إِنِّیْ حَقَّهُ لَیْتَنِیْ حَلَا

412 وَنَفْسِیْ سَمَا ذِکْرِیْ سَمَا قَوْمِیَ الرِّضَا

حَمِیدُ هُدیً بَعْدِیْ سَمَا صَفْوُهُ وِلاَ⁽¹⁾

ابوعمرو (ابتدای کلمه حَلَا) حرف یاء را در «یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ » در سورة فرقان با فتحه خوانده است.

نافع و ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه سَمَا) حرف یاء را در دو مورد با فتحه خوانده‌اند: «وَاصْطَنَعْتُکَ لِنَفْسِی » در سوره طه - « وَلَا تَنِیَا فِی ذِکْرِی » در سوره طه.

نافع (ابتدای کلمه الرِّضَا) و ابوعمرو (ابتدای کلمه حَمِیدُ) و بزّی (ابتدای کلمه هُدیً) حرف یاء را در «إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا »در سورة فرقان با فتحه خوانده‌اند.

نافع و ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه سَمَا) و شعبه (ابتدای کلمه صَفْوهُ) حرف یاء را در «مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ » در سوره صف با فتحه خوانده‌اند.

413 وَمَعْ غَیْرِ هَمْزٍ فِی ثَلاَثیِنَ خُلْفُهُمْ

وَمَحْیایَ جِیْ بالْخُلْفِ وَالْفَتْحُ خُوِّلَا

414 وَعَمَّ عُلاً وَجْهِیْ وَبَیْتِیْ بِنُوحِ عَنْ

لِویً وَسِوَاهُ عُدَّ أَصْلاً لِیُحْفَلَا

415 وَمَعْ شُرَکَاءِیْ مِنْ وَرَاءِیْ دَوَّنُوا

وَلِیْ دِینِ عَنْ هَادٍ بِخُلْفٍ لَهُ الْحُلَا

416 مَمَاتِیْ أَتَی أَرْضِیْ صِرَاطِیْ ابْنُ عَامِرٍ

وَفِی النَّمْلِ مَالِی دُمْ لِمَنْ رَاقَ نَوْفَلَا

417 وَلِیْ نَعْجَةٌ مَا کَانَ لِیْ اثْنَیْنِ مَعْ مَعِیْ

ثَمَانٍ عُلاً وَالظُّلَّةُ الثَّانِ عَنْ جِلَا

418 وَمَعْ تُوْمِنُوا لِی یُؤْمِنُوا بِیْ جَاوَیَا

عِبَادِیَ صِفْ وَالْحَذْفُ عَنْ شَاکِرٍ دَلَا

419 وَفَتْحُ وَلِیْ فِیهَا لِوَرْشٍ وَحَفْصِهِمْ

وَمَالِیَ فِی یَاسِیْنَ سَکِّنْ فَتَکْمُلَا⁽¹⁾

نافع و ابن عامر (کلمه عَمَّ) و حفص (ابتدای کلمه عُلًا) حرف یاء را در « وَجْهِیَ» در سوره آل عمران دو بار و در سورة انعام، با فتحه خوانده‌اند.

حفص (ابتدای عَنْ) و هشام (ابتدای کلمه لِویً) حرف یاء را در « وَلِمَنْ دَخَلَ بَیْتِیَ » در سورة نوح، با فتحه خوانده‌اند. و حفص (ابتدای کلمه عُدَّ) و نافع (ابتدای کلمه أَصلاً) و هشام (ابتدای کلمه لِیُحفَلَا) حرف یاء را در کلمه « بَیْتِیَ » در غیر از سورة نوح با فتحه خوانده‌اند: « بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ »در سوره‌های بقره و حج.

ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دَوَّنُوا) حرف یاء را در این دو موضع با فتحه خوانده است: «أَیْنَ شُرَکَائِی قَالُوا » در سوره فصلت - «وَإِنِّی خِفْتُ الْمَوَالِیَ مِنْ وَرَائِی»در سوره مریم.

حفص (ابتدای عَن) و بزّی (ابتدای کلمه هَادٍ) و هشام (ابتدای لَهُ) و نافع (ابتدای کلمه الحُلَا) حرف یاء را در « وَلِیَ دِینِ » در سوره کافرون، با فتحه خوانده‌اند. هر چند که در مورد بزّی با سکون نیز روایت شده است.

نافع (ابتدای کلمه أتَی) حرف یاء را در «مَمَاتِی لِلَّهِ » در سوره انعام، با فتحه خوانده است.

ابن عامر حرف یاء در« إِنَّ أَرْضِی وَاسِعَةٌ »در سوره عنکبوت - «وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِی » در سوره انعام را، با فتحه خوانده است.

ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دُم) و هشام (ابتدای کلمه لِمَن) و کسایی (ابتدای کلمه رَاقَ) و عاصم (ابتدای کلمه نَوفَلَا) حرف یاء را در«مَا لِیَ لَا أَرَی الْهُدْهُدَ» در سوره نمل، با فتحه خوانده‌اند.

حفص (ابتدای کلمه عُلاً) حرف یاء را در این موارد نیز با فتحه خوانده است: « وَلِیَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ » در سوره ص - « وَمَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُمْ » در سوره ابراهیم - «مَا کَانَ لِیَ مِنْ عِلْمٍ » در سوره ص. و همچنین یاء را در {مَعِیَ} در هشت موضع با فتحه خوانده است: « فَأَرْسِلْ مَعِیَ بَنِی إِسْرَائِیلَ » در سوره اعراف - « وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِیَ»در سوره توبه - « مَعِیَ صَبْرًا » در سورة کهف سه بار - «هَذَا ذِکْرُ مَنْ مَعِیَ » در سوره انبیاء - « إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ » در اولین مورد سوره شعراء - « فَأَرْسِلْهُ مَعِیَ رِدْءًا » در سوره قصص. حفص (ابتدای عَنْ) و ورش (ابتدای کلمه جِلَا) حرف یاء را در « وَنَجِّنِی وَمَنْ مَعِیَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ»در سوره شعراء، با فتحه خوانده‌اند. (الظله = شعراء و الثّان = دومین مَعِیَ در شعراء).

ورش (ابتدای کلمه جَا) حرف یاء را در این دو موضع با فتحه خوانده است: «وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِی فَاعْتَزِلُونِ » در سوره دخان - «وَلْیُؤْمِنُوا بِی» در سوره بقره.

و شعبه (ابتدای کلمه صِف) حرف یاء را در کلمه(عِبادِی) در عبارت «یَا عِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ » در سوره زخرف، در حالت وصل با فتحه خوانده و در حالت وقف به سکون تلاوت کرده است.

حفص (ابتدای کلمه عَنْ) و حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شَاکِرٍ) و ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دَلَا) حرف یاء را در «یَا عِبَادِ لَا خَوْفٌ عَلَیْکُمُ »در سوره زخرف، در وصل و وقف حذف نموده‌اند.

پس دیگران (یعنی نافع وابوعمرو و ابن عامر) در وصل و وقف آن را به اسکان خوانده‌اند. ورش و حفص حرف یاء را در « وَلِیَ فِیهَا مَآرِبُ أُخْرَی » در سوره طه با فتحه خوانده‌اند.

حمزه (ابتدای فِی) حرف یاء را در «وَمَا لِیَ لَا أَعْبُدُ»در سورة یس، با فتحه خوانده است.

29 - باب احکام یاء اضافی در رسم الخط قرآن

420 وَدُونَکَ یَاءَاتٍ تُسَمَّی زَوَائِدَا

لأَنْ کُنَّ عَنْ خَطِّ المَصَاحِفِ مَعْزِلَا⁽¹⁾

421 وَتَثْبُتُ فی الْحَالَیْنَ دُرًّا لَوَامِعاَ

بِخُلْفٍ وَأُولَی النَّمْلِ حَمْزَةُ کَمَّلَا

422 وَفِی الْوَصْلِ حَمَّادٌ شَکُورٌ إِمَامُهُ

وَجُمْلَتُهاَ سِتُونَ وَاثْنَانِ فَاعْقِلَا⁽²⁾

423 فَیَسْرِی إِلی الدَّاعِ الْجَوَارِ المُنَادِ یَهْ-

-دِیَنْ یُؤْتِیَنْ مَعْ أَنْ تُعَلِّمَنِی وِلَا

424 وَأَخَّرْتَنِی الإِسْراَ وَتَتَّبِعَنْ سَما

وَفی الْکَهْفِ نَبْغِیْ یَأْتِ فِی هُودَ رُفِّلَا

425 سَماَ وَدُعَاءِیْ فِی جَنَا حُلْوِ هَدْیِهِ

وَفی اتَّبِعُونِیْ أَهْدِکُمْ حَقُّهُ بَلَا

425 سَماَ وَدُعَاءِیْ فِی جَنَا حُلْوِ هَدْیِهِ

وَفی اتَّبِعُونِیْ أَهْدِکُمْ حَقُّهُ بَلَا

426 وَإِنْ تَرَنِیْ عَنْهُمْ تُمِدُّونَنِیْ سَماَ

فَرِیقاً وَیَدْعُ الدَّاعِ هَاکَ جَناً حَلَا⁽³⁾

نافع و ابن کثیر و ابوعمرو (کلمه سما) و کسایی (ابتدای کلمه رُفِّلَا) این دو کلمه را با یاء اضافه خوانده‌اند: «کُنَّا نَبْغِ » در سوره کهف - «یَوْمَ یَأْتِ لَا تَکَلَّمُ » در سوره هود.

حمزه (ابتدای فی) و ورش (ابتدای کلمه جَنَا) و ابوعمرو (ابتدای کلمه حُلو) و بزّی (ابتدای کلمه هَدیِهِ) این کلمه را با حرف یاء اضافه خوانده‌اند: « رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ » در سوره ابراهیم.

ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه حَقُّ) و قالون (ابتدای کلمه بَلَا) این دو کلمه را با حرف یاء اضافه خوانده‌اند: « اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ » در سوره غافر - « إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْکَ» در سوره کهف.

نافع و ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه سما) و حمزه (ابتدای کلمه فَرِیقاً) این کلمه را با حرف یاء اضافه خوانده‌اند: « أَتُمِدُّونَنِ بِمَالٍ » در سوره نمل.

بزّی (ابتدای کلمه هَاکَ) و ورش (ابتدای کلمه جَنَا) وابوعمرو (ابتدای کلمه حَلَا) این کلمه را با حرف یاء اضافه خوانده‌اند: « جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ » در سورة قمر.

427 وَفی الْفَجْرِ بِالْوَادِیْ دَناَ جَرَیَانُهُ

وَفی الْوَقْفِ بِالْوَجْهَیْنِ وَافَقَ قُنْبُلاَ

428 وَأَکْرَمَنِیْ مَعْهُ أَهَانَنِ إِذْ هَدَی

وَحَذْفُهُمَا لِلْمَازِنِیْ عُدَّ أَعْدَلَا

429 وَفی النَّمْلِ آتانِیْ وَیُفْتَحُ عَنْ أُوِلِیْ

حِمیً وَخِلافُ الْوَقْفِ بَیْنَ حُلاً عَلَا⁽¹⁾

حفص (ابتدای عَنْ) و نافع (ابتدای کلمه أوُلیِ) و ابوعمرو (ابتدای کلمه حِمیً) این کلمه را با حرف یاء اضافه خوانده‌اند: « فَمَا آتَانِیَ اللَّهُ خَیْرٌ » در سورة نمل، که در وصل آن را با یاء مفتوحه خوانده‌اند و در وقف قالون (ابتدای کلمه بَیْنَ) و ابو عمرو (ابتدای کلمه حُلَا) و حفص (ابتدای کلمه عَلَا) به اختلاف خوانده‌اند یعنی هم با حذف یاء و هم با یاء از آنها گزارش شده است.

430 وَمَعْ کَالْجَوَابِ الْبَادِ حَقٌّ جَناَهُماَ

وَفی الْمُهْتَدِ الإِسْرَا وَتَحْتُ أَخُو حُلَا

431 وَفی اتَّبَعَنْ فِی آلِ عِمْرَانَ عَنْهُمَا

وَکِیدُونِ فِی الأَعْرَافَ حَجَّ لِیُحْمَلَا

432 بِخُلْفٍ وَتُؤْتُونِیْ بِیُوسُفَ حَقُّهُ

وَفی هُودَ تَسْأَلْنِیْ حَوَارِیْهِ جَمَّلَا

433 وَتُخْزُونِ فِیهاَ حَجَّ أَشْرَکْتُمُونِ قَدْ

هَدَانِ اتَّقُونِ یَا أُولِی اخْشَوْنِ مَعْ وَلَا

434 وَعَنْهُ وَخَافُونِ وَمَنْ یَتَّقِیْ زَکاَ

بِیُوسُفَ وَافَی کَالصَّحِیحَ مُعَلَّلَا⁽¹⁾

نافع (ابتدای کلمه أخُوا) و ابوعمرو (ابتدای کلمه حُلَا) این کلمات را با حرف یاء خوانده‌اند: « فَهُوَ الْمُهْتَدِ»در سورة إسراء و سورة کهف - «تَحْتِه»-«وَمَنِ اتَّبَعَنِی»در سورة آل عمران.

ابوعمرو (ابتدای کلمه حَجَّ) و هشام (ابتدای کلمه لِیُحمِلَا) «ثُمَّ کِیدُونِ » در سوره اعراف) را با حرف یاء خوانده‌اند. البته ابوعمرو طبق قاعده خودش، در وصل به اثبات خوانده ولی از هشام به اختلاف گزارش شده است.ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه حَقُّهُ) کلمه تُؤتُونِ در عبارت «حَتَّی تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ»در سوره یوسف، را با حرف یاء خوانده‌اند.

ابوعمرو (ابتدای کلمه حَوَارِیهِ) و ورش (ابتدای کلمه جَمَّلَا) کلمه تَسئَلنِ در عبارت «فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ » در سوره هود، را با حرف یاء خوانده‌اند.

و ابوعمرو (ابتدای کلمه حَجَّ) این کلمات را با حرف یاء خوانده است: « وَلَا تُخْزُونِ» در سوره هود -«بِمَا أَشْرَکْتُمُونِ »در سوره ابراهیم - «وَقَدْ هَدَانِ» در سورة انعام - «وَاتَّقُونِ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ» در سوره بقره - «وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا »در سوره مائده - «وَخَافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ » در سوره آل عمران.

قنبل (ابتدای کلمه زَکَا) کلمه یَتَّقِ در عبارت« إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَیَصْبِرْ »در سورة یوسف، را با حرف یاء خوانده است.

435 وَفِی المُتَعَالِی دُرُّهُ وَالتَّلاًقِ وَالتْ-

تَنَادِ دَرَا بَاغِیهِ بِالْخُلْفِ جُهِّلَا

436 وَمَعْ دَعْوَةَ الدَّاعِ دَعَانِی حَلاَ جَنا

وَلَیْسَا لِقَالُونٍ عَنِ الْغُرِّ سُبَّلَا⁽¹⁾

و ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دَرَا) و ورش (ابتدای کلمه جُهِّلَا) این کلمات را با حرف یاء خوانده‌اند: « لِیُنْذِرَ یَوْمَ التَّلَاقِ » در سوره غافر - « أَخَافُ عَلَیْکُمْ یَوْمَ التَّنَادِ »در سوره غافر. با این توضیح که از قالون (ابتدای کلمه بَاغِیهِ) در مورد اثبات حرف یاء در این دو مورد به اختلاف روایت شده است.

ابوعمرو (ابتدای کلمه حَلَا) و ورش (ابتدای کلمه جَناً) کلمات «الدَّاعِ-دَعَانِ » در عبارت؛ « أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ »در سوره بقره، را با حرف یاء اضافه خوانده‌اند. در حالیکه از قالون در مورد این دو کلمه به اختلاف روایت شده است.

437 نَذِیرِیْ لِوَرْشٍ ثُمَّ تُرْدِینِ تَرْجُمُو

نِ فَاعْتَزِلُونِ سِتَّةٌ نُذُرِی جَلَا

438 وَعِیدِیْ ثَلاَثٌ یُنْقِذُونِ یُکَذِّبُو

نِ قَالَ نَکِیرِیْ أَرْبَعٌ عَنْهُ وُصِّلَا⁽¹⁾

439 فَبَشِّرْ عِبَادِی افْتَحْ وَقِفْ سَاکِناً یَدا

وَوَاتَّبِعُونِی حَجَّ فی الزُّخْرُفِ الْعَلَا⁽²⁾

ابوعمرو (ابتدای کلمه حَجَّ) کلمة «وَاتَّبِعُونِ » در سوره زخرف، را با اثبات حرف یاء خوانده است.

440 وَفی الْکَهْفِ تَسْأَلْنِیْ عَنِ الْکُلِّ یَاؤُهُ

عَلَی رَسْمِهِ وَالْحَذْفُ بِالْخُلْفِ مُثِّلَا⁽³⁾

441 وَفی نَرْتَعِیْ خُلْفٌ زَکاَ وَجَمِیعُهُمْ

بِالإِثْبَاتِ تَحْتَ النَّمْلِ یَهْدِیَنِی تَلَا⁽⁴⁾

442 فَهذِی أُصُولُ الْقَوْمِ حَالَ اطِّرَادِهاَ

أَجَابَتْ بِعَوْنِ اللهِ فَانْتَظَمَتْ حُلَا

443 وَإِنِّی لأَرْجُوهُ لِنَظْمِ حُرُوفِهِمْ

نَفَائِسَ أَعْلاَقٍ تُنَفِّسُ عُطَّلاَ

444 سَأَمِضی عَلَی شَرْطِی وَبِاللهِ أَکْتَفِی

وَماَ خَابَ ذُو جِدٍّ إِذَا هُوَ حَسْبَلَا⁽¹⁾

و این کار را با عنایت به قوانین و رموز و ترجمه و دیگر مواردی که خود تعیین کرده‌ام و تاکنون خود را ملزم به رعایت آن کرده‌ام، انجام خواهم داد.

و در این کار امید به عنایت خداوند خواهم داشت که اگر چنین باشد هرگز زیانی نخواهد داشت.

30 - باب فرش الحروف - سورة بقره

445 وَمَا یَخْدَعُونَ الْفَتْحُ مِنْ قَبْلِ سَاکِنٍ

وَبَعْدُ ذَکَا وَالْغَیْرُ کَالْحَرْفِ أَوَّلَا⁽²⁾

446 وخَفَّفَ کُوفٍ یَکْذِبُونَ وَیَاؤُهُ

بِفَتْحٍ وَلِلْبَاقِینَ ضُمَّ وَثُقِّلَا⁽³⁾

447 وَقِیْلَ وَغِیْضَ ثُمَّ جِیءَ یُشِمُّهَا

لَدَی کَسْرِهَا ضَمَّا رِجَالٌ لِتَکْمُلَا

448 وَحِیلَ بِإِشْمَامٍ وَسِیقَ کَمَا رَسَا

وَسِیءَ وَسِیئَتْ کَانَ رَاوِیهِ أَنْبَلَا⁽¹⁾

و ابن‌عامر (ابتدای کَمَا) و کسایی (ابتدای کلمه رَسَا) کسرة حرف اول این کلمات را به اشمام خوانده‌اند: {وَحِیلَ بَیْنَهُمْ} در سورة سبأ - {وَسِیقَ} در سورة زمر.

ابن‌عامر (ابتدای کَانَ) و کسایی (ابتدای کلمه رَاویهِ) و نافع (ابتدای کلمه أَنبَلَا) حرف اول این کلمات را با اشمام کسره خوانده‌اند: {سِیٓءَ بِهِمۡ} در سوره‌های هود وعنکبوت - {سِیٓئَتۡ} در سورة ملک.

توضیح: اشمام در این کلمات عبارتست از ترکیب حرکت کسره با ضمه به‌گونه‌ای که حرکت ضمه مقدم بر کسره باشد.

449 وَهَا هُوَ بَعْدَ الْوَاوِ وَالْفَا وَلاَمِهَا

وَهَا هِیَ أَسْکِنْ رَاضِیاً بَارِداً حَلَا

450 وَثُمَّ هْوَ رِفْقًا بَانَ وَالضَّمُّ غَیْرُهُمُ

وَکَسْرٌ وَعَنْ کُلٍّ یُمِلَّ هُوَ انْجَلَا⁽²⁾

کسایی (ابتدای کلمه رِفقاً) و قالون (ابتدای هُوَ) حرف هاء (هُوَ) را در این عبارت به سکون خوانده‌اند: {ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیامَةِ} در سورة قصص. و دیگران حرف هاء را در (هُوَ) با ضمه و در (هِیَ) با کسره خوانده‌اند. همگی قرّاء حرف هاء (هُوَ) را در این عبارت با ضمه خوانده‌اند: {أَوْ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یُمِلَّ هُوَ} در سوره بقره.

451 وَفِی فَأَزَلَّ اللاَّمَ خَفِّفْ لِحَمْزَةٍ

وَزِدْ أَلِفًا مِنْ قَبْلِهِ فَتُکَمِّلَا⁽¹⁾

452 وَآدَمَ فَارْفَعْ نَاصِباً کَلِمَاتِهِ

بِکَسْرٍ وَلِلْمَکِّیِّ عَکْسٌ تَحَوَّلَا⁽²⁾

453 وَیُقْبَلُ الاُولی أَنَّثُوا دُونَ حَاجِزٍ

وَعَدْنَا جَمِیعاً دُونَ مَا أَلِفَ حَلَا⁽³⁾

ابو عمرو (ابتدای کلمه حَلَا) کلمه {وَاعَدْنا} را بدون الف خوانده است و آن در قرآن سه مورد می‌باشد: {وَإِذْ وَاعَدْنا مُوسی أَرْبَعِینَ لَیْلَةً} در سوره بقره - {وَوَاعَدْنا مُوسی ثَلاثِینَ لَیْلَةً} در سوره اعراف - {وَواعَدْناکُمْ جانِبَ الطُّورِ الأَیْمَنَ} در سوره طه.

454 وَإِسْکَانُ بَارِئْکُمْ وَیَأْمُرُکُمْ لَهُ

وَیَأْمُرُهُمْ أَیْضاً وَتَأْمُرُهُمْ تَلَا

455 وَیَنْصُرُکُمْ أَیْضاً وَیُشْعِرُکُمْ وَکَمْ

جَلِیلٍ عَنِ الْدُّورِیِّ مُخْتَلِساً جَلَا⁽⁴⁾

توضیح: اختلاس، أداء دو سوم از حرکت را گویند. و تفاوت آن با روم در این است که روم؛ أدا کردن یک سوم حرکت می‌باشد.

456 وَفِیهَا وَفِی الأَعْرَافِ نَغْفِرْ بِنُونِهِ

وَلاَ ضَمَّ وَاکْسِرْ فَاءَهُ حِینَ ظَلَّلَا

457 وَذَکِّرْ هُنَا أَصْلاً وَلِلشَّامِ أَنَّثُوا

وَعَنْ نَافِعٍ مَعْهُ فی الاَعْرَافِ وُصِّلَا⁽¹⁾

458 وَجَمْعاً وَفَرْداً فِی النَّبِیءِ وَفی النُّبُو

ءَةِ الْهَمْزَ کُلٌّ غَیْرَ نَافِعٍ ابْدَلاَ

459 وَقَالُونُ فِی الأَحْزَابِ فِی لِلنَّبیِّ مَعْ

بُیُوتَ النَّبیِّ الْیَاءَ شَدَّدَ مُبْدِلَا⁽²⁾

460 وَفی الصَّابِئِینَ الْهَمْزُ وَالصَّابِئُونَ خُذْ

وَهُزْؤاً وَکُفْؤاً فی السَّوَاکِنِ فُصِّلَا

461 وَضُمَّ لِبَاقِیهِمْ وَحَمْزَةُ وَقْفُهُ

بِوَاوٍ وَحَفْصٌ وَاقِفاً ثُمَّ مُوصِلَا⁽³⁾

حمزه (ابتدای کلمه فُصِّلَا) کلمه {هُزُواً} هر جای قرآن آمده باشد، را با سکون حرف زاء و کلمه {کُفُواً} در سورة اخلاص، را با سکون حرف فاء خوانده است. و دیگران حرف زاء را با ضمه و حرف فاء را نیز مضموم خوانده‌اند. حمزه این دو کلمه را در وصل با همزه خوانده است ولی در وقف همزه را تبدیل به واو نموده است که در این حالت حرکت همزه خوانده است ولی در وقف همزه را تبدیل به واو نموده است که در این حالت حرکت همزه را به حرف ما قبل انتقال میدهد. حفص در وقف و وصل این دو کلمه را با واو خوانده است. بنابراین دیگران در وقف و وصل این دو کلمه را با همزه خوانده‌اند.

462 وَبِالْغَیْبِ عَمَّا تَعْمَلُونَ هُنَا دَنَا

وَغَیْبُکَ فی الثَّانِی ِإلَی صَفْوَهِ دَلَا⁽¹⁾

463 خَطِیئَتُهُ التَّوْحِیدُ عَنْ غَیْرِ نَافِعٍ

وَلاَ یَعْبُدُونَ الْغَیْبُ شَایَعَ دُخْلُلَا⁽²⁾

پس نافع با اضافه کردن الف پس از همزه آن را بصورت جمع خوانده است.

حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شَایَعَ) و ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دُخلُلَا) عبارت {وَمَا تَعۡبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ} را بصورت غایب یعنی با حرف یاء خوانده‌اند.

464 وَقُلْ حَسَناً شُکْراً وَحُسْناً بِضَمِّهِ

وَسَاکِنِهِ الْبَاقُونَ وَاحْسِنْ مُقَوِّلَا⁽³⁾

465 وَتَظَّاهَرُونَ الظَّاءُ خُفِّفَ ثَابِتاً

وَعَنْهُمْ لَدَی التَّحْرِیمِ أَیْضاً تَحَلَّلَا⁽⁴⁾

466 وَحَمْزَةُ أَسْرَی فِی أُسَارَی وَضَمُّهُمْ

تُفَادُوهُمُو وَالْمَدُّ إِذْ رَاقَ نُفِّلَا⁽¹⁾

467 وَحَیْثُ أَتَاکَ الْقُدْسُ إِسْکَانُ دَالِهِ

دَوَاءٌ وَلِلْبَاقِینَ بِالضَّمِّ أُرْسِلَا⁽²⁾

468 وَیُنْزِلُ خَفِّفْهُ وَتُنْزِلُ مِثْلُهُ

وَنُنْزِلُ حَقٌّ وَهْوَ فی الْحِجْرِ ثُقِّلَا

469 وَخُفِّفَ لِلْبَصْرِیْ بِسُبْحَانَ وَالَّذِی

فی الاَنْعَامِ لِلْمَکِّیْ عَلَی أَنْ یُنَزِّلَا

470 وَمُنْزِلُهَا التَّخْفِیفُ حَقٌّ شِفَاؤُهُ

وَخُفِّفَ عَنْهُمْ یُنْزِلُ الْغَیْثَ مُسْجَلَا⁽³⁾

ابوعمرو (بَصرِی) زاء این کلمه را در سورة إسراء {سُبْحانَ الَّذِی أَسْری} بدون تشدید خوانده است: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ - حَتَّی تُنَزِّلَ عَلَیْنا کِتاباً}.

پس در این سوره در تخفیف حرف زاء، ابن‌کثیر از ابوعمرو پیروی نکرده است. ابن‌کثیر (مکّی) حرف زاء را در این کلمه در سورة انعام بدون تشدید خوانده است:{عَلی أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً}.

پس در این سوره ابوعمرو همچون دیگر قرّاء این کلمه را با تشدید خوانده است. ابن‌کثیر و ابوعمرو (حَقُّ) و حمزه وکسایی (ابتدای کلمه شِفَاؤُهُ) حرف زاء را در این موارد بدون تشدید خوانده‌اند: {إِنِّی مُنَزِّلُها عَلَیْکُمْ} در سوره مائده - {وَهُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا} در سوره شوری - {وَیُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَیَعْلَمُ ما فِی الأَرْحامِ} در سوره لقمان.

471 وَجِبْرِیلَ فَتْحُ الْجِیمِ وَالرَّا وَبَعْدَهَا

وَعَی هَمْزَةً مَکْسُورَةً صُحْبَةٌ وِلَا

472 بِحَیْثُ أَتَی وَالْیَاءَ یَحْذِفُ شُعْبَةٌ

وَمَکِیُّهُمْ فی الْجِیمِ بالْفَتْحِ وُکِّلَا⁽¹⁾

473 وَدَعْ یَاءَ مِیکَائِیلَ وَالْهَمْزَ قَبْلَهُ

عَلَی حُجَّةٍ وَالْیَاءُ یُحْذَفُ أَجْمَلَا⁽²⁾

بعد از همزه تلاوت کرده است.

474 وَلکِنْ خَفَیفٌ وَالشَّیَاطِینُ رَفْعُهُ

کَمَا شَرَطُوا وَالْعَکْسُ نَحْوٌ سَمَا الْعُلاَ⁽³⁾

و عاصم (ابتدای کلمه نَحوٌ) و نافع و ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه سَمَا) بر عکس آنچه گفته شد خوانده‌اند. یعنی با تشدید و فتحه نون کلمه {وَلکِنَّ} و فتحه نون کلمه {الشَّیاطِینَ} تلاوت کرده‌اند.

475 وَنَنْسَخْ بِهِ ضَمٌّ وَکَسْرٌ کَفَی وَنُنْسِهَا

مِثْلُهُ مِنْ غَیْرِ هَمْزٍ ذَکَتْ إِلَی⁽¹⁾

476 عَلِیمٌ وَقَالُوا الْوَاوُ اْلاُولَی سُقُوطُهَا

وَکُنْ فَیَکُونُ النَّصْبُ فی الرَّفْعِ کُفِّلَا

477 وَفی آلِ عِمْرَانٍ فی الاُولَی وَمَرْیَمٍ

وَفِی الطَّوْلِ عَنْهُ وَهْوَ بِاللَّفْظِ أُعْمِلَا

478 وَفی النَّحْلِ مَعْ یس بِالْعَطْفِ نَصْبُهُ

کَفَی رَاوِیاً وَانْقَادَ مَعْنَاهُ یَعْمَلَا⁽²⁾

و همچنین در {کُن فَیَکُونُ * وَیُعَلِّمُهُ} در سوره آل عمران، را نیز با فتحه نون خوانده است. و همینطور در {کُن فَیَکُونُ * وَإِنَّ ٱللَّهَ رَبِّی} در سوره مریم - {کُن فَیَکُونُ * أَلَمۡ تَرَ إِلَی ٱلَّذِینَ یُجَٰدِلُونَ} در سوره غافر (طول) ابن‌عامر (ابتدای کلمه کَفَی) و کسایی (ابتدای کلمه رَاوِیاً) نون مضموم را در {کُن فَیَکُونُ * وَٱلَّذِینَ هَاجَرُواْ} در سورة نحل - {کُن فَیَکُونُ * فَسُبۡحَٰنَ ٱلَّذِی} در سوره یس، را با فتحه خوانده‌اند.

479 وَتُسْأَلُ ضَمُّوا التَّاءَ وَالَّلامَ حَرَّکُوا

بِرَفْعٍ خُلُوداً وَهْوَ مِنْ بَعْدِ نَفْیِ لَا⁽³⁾

480 وَفیهاَ وَفی نَصِّ النِّساَءِ ثَلاَثَةٌ

أَوَاخِرُ إَبْرَاهَامَ لَاَحَ وَجَمَّلَا

481 وَمَعْ آخِرِ الأَنْعَامِ حَرْفَا بَرَاءَةٍ

أَخِیراً وَتَحْتَ الرَّعْدِ حَرْفٌ تَنَزَّلَا

482 وَفی مَرْیَمٍ وَالنَّحْلِ خَمْسَةُ أَحْرُفٍ

وَآخِرُ مَا فِی الْعَنْکَبُوتِ مُنَزَّلَا

483 وَفی النَّجْمَ وَالشُّورَی وَفی الذَّارِیَاتِ

وَالْحَدِیدِ وَیَرْوِی فی امْتِحَانِهِ الاَوَّلَا

484 وَوَجْهَانِ فِیهِ لاِبْنِ ذَکْوَانَ هَهُنَا

وَوَاتَّخِذُوا بِالْفَتْحِ عَمَّ وَأَوْغَلَا⁽¹⁾

و ابن ذکوان (راوی دیگر ابن‌عامر) در سورة بقره این کلمه را به دو روایت هشام و دیگران تلاوت کرده است.

و نافع و ابن‌عامر (کلمه عَمَّ) در عبارت {وَٱتَّخِذُواْ مِن مَّقَامِ} را با حرف خاء مفتوح خوانده‌اند بنابراین دیگران با حرف خاء مکسور تلاوت کرده‌اند.

485 وَأَرْنَا وَأَرْنِیْ سَاکِنَا الْکَسْرِ دُمْ

یَداً وَفی فُصِّلَتْ یُرْوِی صَفاً دَرِّهِ کُلَا

486 وَأَخْفَاهُمَا طَلْقٌ وَخِفُّ ابْنِ عَامِرٍ

فَأُمْتِعُهُ أَوْصَی بِوَصَّی کَمَا اعْتَلَا⁽¹⁾

سوسی (ابتدای کلمه یُری) و شعبه (ابتدای کلمه صَفَا) و ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دَرِّهِ) و ابن‌عامر (ابتدای کلمه کُلَا) کلمه (أَرِنَا) در عبارت {أَرِنَا ٱلَّذَیۡنِ أَضَلَّانَا} در سوره فصلت، را با سکون حرف راء خوانده‌اند.

دوری (ابتدای کلمه طَلقٌ) راوی ابوعمرو حرف راء در تمامی مواردی که ذکر شد را به اختلاس خوانده است.

توضیح: در حالیکه رَوم أداء یک سوم حرکت است، إختلاس عبارت است از بیان دو سوم حرکت و اینکه گفته حرف راء را به اخفاء خوانده می‌توان نتیجه گرفت منظور او اختلاس بوده است.

ابن‌عامر کلمه {فَأُمَتِّعُهُۥ} را با سکون میم و حذف تشدید تاء خوانده است. ابن‌عامر (ابتدای کَمَا) و نافع (ابتدای کلمه اعتَلَا) کلمه {وَوَصَّیٰ} را با اضافه کردن همزه قبل از واو دوم و سکون واو دوم و حذف تشدید صاد (أَوصَی) خوانده‌اند.

487 وَفی أَمْ یَقُولُونَ الْخِطَابُ کَمَا عَلاَ

شَفَا وَرَءُوفٌ قَصْرُ صُحْبَتِهِ حَلَا⁽²⁾

حمزه و کسایی و شعبه (کلمه صُحبَتِهِ) وابوعمرو (ابتدای کلمه حَلَا) کلمة {رَءُوفُۢ} را به قصر خوانده‌اند یعنی واو مدی حرف همزه را حذف نموده‌اند.

488 وَخَاطَبَ عَمَّا یَعْمَلُونَ کَمَا شَفَا

وَلاَمُ مُوَلِّیْهَا عَلَی الْفَتْحِ کُمِّلَا⁽³⁾

و ابن‌عامر (ابتدای کلمه کُمَّلَا) حرف لام را در {هُوَ مُوَلِّیهَاۖ} با فتحه و الف مد خوانده است (هَوَ مُوَلَّاهَا).

489 وَفی یَعْمَلُونَ الْغَیْبُ حَلَّ وَسَاکِنٌ

بِحَرْفَیْهِ یَطَّوَّعْ وَفی الطَّاءِ ثُقِّلاَ

490 وَفی التَّاءِ یَاءٌ شَاعَ وَالرِّیحَ وَحَّدَا

وَفی الکَهْفِ مَعْهَا وَالشَّرِیعَةِ وَصَّلَا

491 وَفی النَّمْلِ وَاْلأَعْرَافِ وَالرُّومِ ثَانِیاً

وَفَاطِرِ دُمْ شُکْراً وَفی الْحِجْرِ فُصِّلَا

492 وَفی سُورَةِ الشُّورَی وَمِنْ تَحْتِ رَعْدِهِ

خُصُوصٌ وَفی الْفُرْقَانِ زَاکِیهِ هَلَّلَا⁽¹⁾

حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شَاعَ) کلمه {تَطَوَّعَ} در عبارات {وَمَن تَطَوَّعَ خَیۡرٗا - فَمَن تَطَوَّعَ خَیۡرٗا} را با حرف یاء و سکون حرف عین و تشدید حرف طاء خوانده‌اند. همچنین این دو نفر کلمه {ٱلرِّیَٰحِ} را در این عبارات با حذف الف مد خوانده‌اند: {وَتَصۡرِیفِ ٱلرِّیَٰحِ} در سوره بقره - {تَذۡرُوهُ ٱلرِّیَٰحُۗ} در سوره کهف - {وَتَصۡرِیفِ ٱلرِّیَٰحِ} در سورة شریعه یعنی جاثیه).

ابن‌کثیر (ابتدای کلمه دُم) و حمزه و کسایی (ابتدای کلمه شُکراً) همگی این کلمه را دراین عبارات با حذف الف مد خوانده‌اند: {وَمَن یُرۡسِلُ ٱلرِّیَٰحَ بُشۡرَۢا} در سوره نمل - {ٱلَّذِی یُرۡسِلُ ٱلرِّیَٰحَ بُشۡرَا} سوره اعراف. موضع دوم در سوره روم یعنی: {ٱللَّهُ ٱلَّذِی یُرۡسِلُ ٱلرِّیَٰحَ - وَٱللَّهُ ٱلَّذِیٓ أَرۡسَلَ ٱلرِّیَٰحَ} در سوره فاطر.

حمزه (ابتدای کلمه فُصِّلَا) در عبارت: {وَأَرۡسَلۡنَا ٱلرِّیَٰحَ لَوَٰقِحَ} در سوره حجر. این کلمه را با حذف الف مد خوانده است. همه قرّاء سبعه بجز نافع (ابتدای کلمه خُصُوصٌ) در این موارد آن را با حذف الف مد خوانده‌اند: {إِن یَشَأۡ یُسۡکِنِ ٱلرِّیحَ} در سوره شوری - {کَرَمَادٍ ٱشۡتَدَّتۡ بِهِ ٱلرِّیحُ} در سوره ابراهیم، که تحت الرعد باشد.

بنابراین نافع این دو مورد را بصورت جمع خوانده است. قُنبُل (ابتدای کلمه زَاکِیهِ) و بزّی (ابتدای کلمه هَلَّلَا) دو راوی ابن‌کثیر، در عبارت {وَهُوَ ٱلَّذِیٓ أَرۡسَلَ ٱلرِّیَٰحَ بُشۡرَۢا} در سوره فرقان را با حذف الف مد بصورت مفرد خوانده‌اند.

493 وَأَیُّ خِطَابٍ بَعْدُ عَمَّ وَلَوْ تَرَی

وَفی إِذْ یَرَوْنَ الْیَاءُ بِالضَّمِّ کُلِّلَا⁽¹⁾

494 وَحَیْثُ أَتَی خُطُوَاتٌ الطَّاءُ سَاکِنٌ

وَقُلْ ضَمُّهُ عَنْ زَاهِدً کَیْفَ رَتَّلَا⁽²⁾

495 وَضَمُّکَ أَولَی السَّاکِنَیْنِ لِثَالِثٍ

یُضَمُّ لُزُوماً کَسْرُهُ فِی نَدٍ حَلَا

496 قُلِ ادْعُوا أَوِ انْقُصْ قَالَتِ اخْرُجْ أَنِ

اعْبُدُوا وَمَحْظُوراً انْظُرْ مَعْ قَدِ اسْتُهْزِئَ اعْتَلَا

497 سِوی أَوْ وَقُلْ لاِبْنِ الْعَلاَ وَبِکَسْرِهِ

لِتَنْوِیِنهِ قالَ ابْنُ ذَکْوَانَ مُقْوِلَا

498 بِخُلْفٍ لَهُ فِی رَحْمَةٍ وَخَبِیثَةٍ

وَرَفْعُکَ لَیْسَ الْبِرُّ یُنْصَبُ فِی عُلَا⁽³⁾

توضیح: چونکه از قرّاء سبعه، این سه نفر (حمزه، عاصم و ابوعمرو) این مورد را با کسره رفع التقاء ساکنین نموده‌اند، پس چهار نفر ما بقی که عبارتند از: نافع، ابن‌کثیر، ابن‌عامر و کسایی حرف ساکن ما قبل همزه وصل را مضموم خوانده‌اند.

مانند: {قُلِ ٱدۡعُواْ ٱللَّهَ} در سوره اسراء - {أَوِ ٱنقُصۡ مِنۡهُ قَلِیلًا} در سوره مزمل - {وَقَالَتِ ٱخۡرُجۡ عَلَیۡهِنَّۖ} در سوره یوسف - {أَنِ ٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ} در سوره نوح - {وَمَا کَانَ عَطَآءُ رَبِّکَ مَحۡظُورًا ٢٠ ٱنظُرۡ} در سوره اسراء - {وَلَقَدِ ٱسۡتُهۡزِئَ بِرُسُلٖ مِّن قَبۡلِکَ} در سوره انعام.

ابوعمرو (ابنُ الْعَلاَ) دو لفظ (أَو) و (قُل) را از قاعده خود استثناء کرده است یعنی در التقاء ساکنین با مشخصات فوق، حرف واو ساکن و لام ساکن را با ضمه خوانده است. مانند: {قُلِ ٱدۡعُواْ ٱللَّهَ أَوِ ٱدۡعُواْ ٱلرَّحۡمَٰنَۖ - قُلِ ٱنظُرُواْ - أَوِ ٱنقُصۡ}.

و ابن‌ذکوان (راوی ابن‌عامر) نیز در موردمذکور اگر حرف ساکن اوّل تنوین باشد، در وصل آن را با کسره خوانده است. مانند: {مَحۡظُورًا ٢٠ ٱنظُرۡ - مُّنِیبٍ ٣٣ ٱدۡخُلُوهَا} در دو مورد نیز از او به اختلاف روایت شده است: {لَا یَنَالُهُمُ ٱللَّهُ بِرَحۡمَةٍۚ ٱدۡخُلُواْ} در سوره اعراف - {کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ ٱجۡتُثَّتۡ} در سوره ابراهیم.

حمزه (ابتدای فِی) و حفص (ابتدای کلمه عُلَا) حرف راء را در {لَّیۡسَ ٱلۡبِرَّ أَن تُوَلُّواْ} با فتحه خوانده‌اند در حالیکه دیگران آن را با ضمه تلاوت کرده‌اند: {لَّیۡسَ ٱلۡبِرَّ}.

499 وَلکِنْ خَفِیفٌ وَارْفَعِ اْلبِرَّ عَمَّ فِی-

هِماَ وَمُوَصٍّ ثِقْلُهُ صَحَّ شُلْشُلَا⁽¹⁾

500 وَفِدْیَةُ نَوِّنْ وَارْفَعِ الْخَفْضَ بَعْدُ فِی

طَعَامٍ لَدی غُصْنِ دَنَا وَتَذَلَّلَا

501 مَسَاکِینَ مَجْمُوعاً وَلَیْسَ مُنَوَّناً

وَیُفْتَحُ مِنْهُ النُّونُ عَمَّ وَأَبْجَلَا⁽¹⁾

502 وَنَقْلُ قُرَانٍ وَالْقُرَانِ دَوَاؤُنَا

وَفِی تُکْمِلُوا قُلْ شُعْبَةُ الْمِیمَ ثَقَّلَا⁽²⁾

شعبه کلمه {وَلِتُکۡمِلُواْ} را با تشدید حرف میم و کاف مفتوحه خوانده است.

503 وَکَسْرُ بُیُوتٍ وَالْبُیُوتَ یُضَمُّ عَنْ

حِمَی جِلَّةٍ وَجْهاً عَلَی الأَصْلِ أَقْبَلَا⁽³⁾

504 وَلاَ تَقْتُلُوهُمْ بَعْدَهُ یَقْتُلُوکُمُو

فَإِنْ قَتَلُوکُمْ قَصْرُهاَ شَاعَ وَانْجَلَا⁽⁴⁾

505 وَبِالرَّفْعِ نَوِّنْهُ فَلاَ رَفَثٌ وَلاَ

فُسُوقٌ وَلاَ حَقًّا وَزَانَ مُحَمَّلاَ⁽¹⁾

506 وَفَتْحُک سِینَ السِّلْمِ أَصْلُ رِضًی دَنَا

وَحَتَّی یَقُولَ الرَّفْعُ فِی اللاَّمِ أُوِّلَا⁽²⁾

507 وَفی التَّاء فَاضْمُمْ وَافْتَحِ الْجِیمَ تَرْجِعُ

الْأُمُورُ سَمَا نَصَّا وَحَیْثُ تَنَزَّلَا⁽³⁾

508 وَإِثْمٌ کَبِیرٌ شَاعَ بِالثَّا مُثَلَّثًا

وَغَیْرُهُمَا بِالَبَاءِ نُقْطَةٌ اسْفَلَا⁽⁴⁾

باء در {إِثۡمٞ کَبِیرٌ} را بصورت حرف ثاء خوانده‌اند. ولی دیگران (نافع - ابن‌کثیر - ابوعمرو - ابن‌عامر و عاصم) آن را با حرف باء خوانده‌اند.

509 قُلِ الْعَفْوَ لِلْبَصْرِیِّ رَفْعٌ وَبَعْدَهُ

لأَعْنَتْکُمْ بِالْخُلْفِ أَحْمَدُ سَهَّلَا⁽⁵⁾

البته برای او تحقیق در همزه این کلمه را نیز روایت نموده‌اند.

510 وَیَطْهُرْنَ فِی الطَّاءِ السُّکُونُ وَهَاؤُهُ

یُضَمُّ وَخَفَّا إِذْ سَمَا کَیْفَ عُوِّلَا⁽⁶⁾

بنابراین حمزه و کسایی و شعبه آن را با فتحه طاء و تشدید هاء تلاوت کرده‌اند.

511 وَضَمُّ یَخَافاَ فَازَ وَالْکُلُّ أَدْغَمُوا

تُضَارِرْ وَضَمَّ الرَّاءَ حَقٌّ وَذُو جَلَا⁽¹⁾

تمامی قرّاء سبعه حرف راء را در {لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةُۢ بِوَلَدِهَا} بصورت ادغام یعنی مشدّد خوانده‌اند با این توضیح که ابن‌کثیر و ابوعمرو (کلمه حَقُّ) آن را با ضمه تلاوت کرده‌اند.

512 وَقَصْرُ أَتَیْتُمْ مِنْ رِباً وَأَتَیْتمُو

هُنَا دَارَ وَجْهاً لَیْسَ إِلاَ مُبَجَّلَا⁽²⁾

513 مَعاً قَدْرُ حَرِّکْ مِنْ صَحَابٍ وَحَیْثُ جَا

یُضَمُّ تَمَسُّوهُنَّ وَامْدُدْهُ شُلْشُلَا⁽³⁾

514 وَصِیَّةً ارْفَعْ صَفْوُ حِرْمِیِّهِ رِضیً

وَیَبْصُطُ عَنْهُمْ غَیْرَ قُنْبُلِ اعْتَلَا

515 وَبِالسِّینِ بَاقِیِهِمْ وَفی الْخَلْقِ بَصْطَةً

وَقُلْ فِیهِماَ الوَجْهَانِ قَوْلاَ مُوَصَّلَا⁽⁴⁾

و همچنین همین افراد (شعبه، نافع و ابن‌کثیر) بجز قنبل (راوی ابن‌کثیر) کلمات (یَبۡسُطُ و بَسۡطَةٗ) را در این عبارات {وَٱللَّهُ یَقۡبِضُ وَیَبۡصُۜطُ - وَزَادَکُمۡ فِی ٱلۡخَلۡقِ بَصۜۡطَةٗۖ} با حرف صاد خوانده‌اند. و دیگران با حرف سین تلاوت کرده‌اند.

و خَلاد (ابتدای کلمه قَوۡلًا) و ابن‌ذکوران (ابتدای کلمه مُوَصَّلاً) این دو کلمه را به وجهین (صاد و سین) تلاوت کرده‌اند.

516 یُضَاعِفَهُ ارْفَعْ فِی الْحَدِیدِ وَهَهُنَا

سَماَ شُکْرُهُ وَالْعَیْنُ فی الْکُلِّ ثُقِّلَا

517 کَماَ دَارَ وَاقْصُرْ مَعْ مُضَعَّفَةٍ وَقُلْ

عَسَیْتُمْ بِکَسْرِ السِّینِ حَیْثُ أَتی انْجَلَا⁽¹⁾

نافع (ابتدای کلمه اَنۡجَلَا) کلمه {عَسَیۡتُمۡ} در هر جای قرآن که باشد را با سین مکسور خوانده است.

518 دِفَاعُ بِهاَ وَالْحَجِّ فَتْحٌ وَسَاکِنٌ

وَقَصْرٌ خُصُوصًا غَرْفَةً ضَمَّ ذُو وِلاِ⁽²⁾

عاصم و حمزه و کسایی و ابن‌عامر (ابتدای کلمه ذُو وِلَا) کلمه {غُرْفَةً} در عبارت {إِلَّا مَنِ ٱغۡتَرَفَ غُرۡفَةَۢ} را با غین مضموم خوانده‌اند بنابراین دیگران آن را با فتحه تلاوت کرده‌اند.

519 وَلاَ بَیْعَ نَوِّنْهُ وَلاَ خُلَّةٌ وَلاَ

شَفَاعَةَ وَارْفَعْهُنَّ ذَا أُسْوَةٍ تَلَا

520 وَلاَ لَغْوَ لاَ تَأْثِیمَ لاَ بَیْعَ مَعْ وَلاَ

خِلاَلَ بِإِبْرَاهِیمَ وَالطُّورِ وُصِّلاَ⁽¹⁾

521 وَمَدُّ أَناَ فی الْوَصْلَ مَعْ ضَمِّ هَمْزَةٍ

وَفَتْحٍ أَتَی وَالْخُلْفُ فی الْکَسْرِ بُجِّلَا⁽²⁾

522 وَنُنْشِزُهَا ذَاکٍ وَبِالرَّاءِ غَیْرُهُمْ

وَصِلْ یَتَسَنَّهْ دُونَ هَاءٍ شَمَرْدَلَا⁽³⁾

523 وَبِالْوَصْلِ قَالَ اعْلَمْ مَعَ الْجَزْمِ شَافِعٌ

فَصُرْهُنَّ ضَمُّ الصَّادِ بِالْکَسْرِ فُصِّلَا⁽¹⁾

524 وَجُزْءاً وَجُزْءٌ ضَمَّ الاِسْکَانَ صِفْ وَحَیْ-

ثُماَ أُکْلُهَا ذِکْراً وَفی الْغَیْرِ ذُو حُلَا⁽²⁾

عاصم، حمزه، کسایی و ابن‌عامر (ابتدای کلمه ذِکۡرًا) هرگاه کلمه (أُکُلٍ) با ضمیر هاء تأنیث آمده باشد را با کاف مضموم خوانده‌اند، مانند: {فََٔاتَتۡ أُکُلَهَا ضِعۡفَیۡنِ}. عاصم، حمزه، کسایی وابن‌عامر (ابتدای کلمه ذُو) و ابوعمرو(ابتدای کلمه حُلَا) در تمامی موارد کاف کلمه {أُکُلٍ} را با ضمه خوانده‌اند. مانند: {أُکُلٍ خَمۡطٍ - مُّخۡتَلِفٌ أُکُلُهُ} بنابراین چنانچه این کلمه با ضمیر هاء تأنیث آمده باشد ابوعمرو آن را با سکون خوانده است.

525 وَفی رُبْوَةٍ فِی الْمُؤْمِنِینِ وَههُناَ

عَلَی فَتْحِ ضَمِّ الراءِ نَبَّهْتُ کُفَّلَا⁽³⁾

526 وَفی الْوَصْلِ لِلْبَزِّیِّ شَدِّدْ تَیَمَّمُوا

وَتَاءَ تَوَفَّی فِی النِّسَا عَنْهُ مُجْمِلَا

527 وَفی آلِ عِمْرَانٍ لَهُ لاَ تَفَرَّقُوا

وَالاَنْعَامُ فِیهاَ فَتَفَرَّقَ مُثِّلَا

528 وَعِنْدَ الْعُقُودِ التَّاءُ فِی لاَ تَعَاَوَنُوا

وَیَرْوِی ثَلاَثاَ فِی تَلَقَّفُ مُثَّلَا

529 تَنَزَّلُ عَنْهُ أَرْبَعٌ وَتَنَاصَرُو

نَ نَارًا تَلَظَّی إِذْ تَلَقَّوْنَ ثُقِّلَا

530 تَکَلَّمُ مَعْ حَرْفَیْ تَوَلَّوْا بِهُودِهاَ

وَفی نُورِهَا وَالإِمْتِحاَنِ وَبَعْدَلَا

531 فِی الاَنْفَالِ أَیْضًا ثُمَّ فِیهَا تَنَازَعُوا

تَبَرَّجْنَ فی الأَحْزَابِ مَعْ أَنْ تَبَدَّلَا

532 وَفی التَّوْبَةِ الْغَرَّاءِ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُو

نَ عَنْهُ وَجَمْعُ السَّاکِنَیْنِ هُنَا انْجَلَی

533 تَمَیَّزُ یَرْوِی ثُمَّ حَرْفَ تَخَیَّرُو

نَ عَنْهُ تَلَهَّی قَبْلَهُ الْهَاءَ وَصَّلَا

534 وَفی الْحُجُراتِ التَّاءُ فِی لِتَعَارَفُوا

وَبَعْدَ وَلاَ حَرْفَانِ مِنْ قَبْلِهِ جَلَا

535 وَکُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الَّذِی مَعْ تَفَکَّهُو

نَ عَنْهُ عَلَی وَجْهَیْنِ فَافْهَمْ مُحَصِّلاَ⁽¹⁾

536 نِعِمَّا مَعاً فی النُّونِ فَتْحٌ کَمَا شَفَا

وَإِخْفَاءُ کَسْرِ الْعَیْنِ صِیغَ بِهِ حُلَا⁽¹⁾

537 وَیَا وَنُکَفِّرْ عَنْ کِرَامٍ وَجَزْمُهُ

أَتَی شَافِیًا وَالْغَیْرُ بِالرَّفْعِ وُکِّلَا⁽²⁾

538 وَیَحْسَبُ کَسْرُ السِّینِ مُسْتَقبِلاً سَمَا

رِضَاهُ وَلَمْ یَلْزَمْ قِیَاساً مُؤَصَّلَا⁽³⁾

539 وَقُلْ فَأْذَنُوا بِالْمَدِّ وَاکْسِرْ فَتیً

صَفَا وَمَیْسَرَةٍ بِالضَّمِّ فی السِّینِ أُصِّلَا⁽¹⁾

و نافع (ابتدای کلمه أُصِّلَا) کلمه {مَیْسَرَةٍ} با را حرف سین مضموم خوانده است.

540 وَتَصَّدَّقُوا خِفٌّ نَمَا تُرْجَعُونَ قُلْ

بِضَمٍّ وَفَتْحٍ عَنْ سِوَی وَلَدِ الْعَلَا⁽²⁾

541 وَفی أَنْ تَضِلَّ الْکَسْرُ فَازَ وَخَفَّفُوا

فَتُذْکِرَ حَقًّا وَارْفَعِ الرَّا فَتَعْدِلَا⁽³⁾

542 تِجَارَةٌ انْصِبْ رَفْعَهُ فِی النِّسَا ثَوَی

وَحَاضِرةٌ مَعْهَا هُنَا عَاصِمٌ تَلَا⁽⁴⁾

بنابراین قرّاء دیگر آن را با تنوین رفع تلاوت کرده‌اند. و عاصم کلمات {حَاضِرةً - تِجَارَةً} (در سوره بقره) را با تنوین نصب تلاوت کرده است.

543 وَحَقٌّ رِهَانٍ ضَمُّ کَسْرٍ وَفَتْحَةٍ

وَقَصْرٌ وَیَغْفِرْ مَعْ یُعَذِّبْ سَمَا الْعُلَا

544 شَذَا الْجَزْمِ وَالتَّوْحِیدُ فِی وَکِتَابِهِ

شَرِیفٌ وَفی التَّحْرِیمِ جَمْعُ حِمیً عَلَا⁽⁵⁾

545 وَبَیْتِیْ وَعَهْدِیْ فَاذُکُرُونِی مُضَافُهَا

وَرَبِّی وَبِیْ مِنِّیْ وَإِنِّیِ مَعاً حُلَا⁽¹⁾

31 - باب اختلاف قراءات در سورة آل عمران

546 وَإِضْجَاعُکَ التَّوْرَاةَ مَا رُدَّ حُسْنُهُ

وَقُلِّلَ فِی جَوْدٍ وَبِالْخُلْفِ بَلَّلَا⁽²⁾

547 وَفی تُغْلَبُونَ الْغَیْبُ مَعْ تُحْشَ-رُونَ فِی

رِضًا وَتَرَوْنَ الْغَیْبُ خُصَّ وَخُلِّلَا⁽³⁾

(سَیُغۡلَبُونَ و یُحۡشَروُنَ). همه قرّاء سبعه بجز نافع (ابتدای کلمه خُصَّ) عبارت {یَرَوۡنَهُم مِّثۡلَیۡهِمۡ} را با حرف یاء غایب خوانده‌اند. پس در نتیجه فقط نافع آن را با حرف تاء تلاوت کرده است: {تَرَوۡنَهُمۡ}.

548 وَرِضْوَانٌ اضْمُمْ غَیْرَ ثَانِی الْعُقُودِ کَسْ-

-رَهُ صَحَّ إِنَّ الدِّینَ بِالْفَتْحِ رُفِّلَا⁽¹⁾

549 وَفی یُقْتلُونَ الثَّانِ قَالَ یُقَاتِلُو

نَ حَمْزَةُ وَهْوَ الْحَبْرُ سَادَ مُقَتَّلَا⁽²⁾

550 وَفی بَلَدٍ مَیْتٍ مَعَ المَیْتِ خَفَّفُوا

صَفَا نَفَرًا وَالمَیْتَةُ الْخِفُّ خُوِّلاَ

551 وَمَیْتًا لَدَی الأَنْعَامِ وَالْحُجُرَاتِ خُذْ

وَمَا لَمْ یَمُتْ لِلْکلِّ جَاءَ مُثَقَّلَا⁽³⁾

خوانده‌اند. و هرگاه کلمه (مَیِّتَ) به معنای مجازی آن، آمده باشد همه قرّاء سبعه آن را با تشدید خوانده‌اند مانند: {وَمَا هُوَ بِمَیِّتٖۖ- أَفَمَا نَحۡنُ بِمَیِّتِینَ} (با این حال در مورد چند کلمه قرّاء سبعه بر سکون آن وحدت نظر دارند: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیۡکُمُ ٱلۡمَیۡتَةَ} در سوره بقره و نحل - {حُرِّمَتۡ عَلَیۡکُمُ ٱلۡمَیۡتَةُ} در سوره مائده - {وَإِنْ یَکُنْ مَیْتَةً} در سوره انعام - {إِلاَّ أَنْ یَکُونَ مَیْتَةً} در سوره انعام - {لِّنُحۡ-ِۧیَ بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّیۡتٗا} در سوره فرقان - {فَأَنشَرۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّیۡتٗاۚ} در سوره زخرف - {وَأَحۡیَیۡنَا بِهِۦ بَلۡدَةٗ مَّیۡتٗاۚ} در سوره ق.