رهنما 70 حجاب از پیشینه تا پیامدها

مشخصات کتاب

سرشناسه : محمدی، علی، ۱۳۴۲ -، مقدمه نویس

عنوان و نام پدیدآور : حجاب: از پیشینه تا پیامدها / علی محمدی‌آشنایی؛ [به سفارش ] : آستان قدس رضوی، معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی.

مشخصات نشر : مشهد: انتشارات قدس رضوی، ۱۳۹۱.

مشخصات ظاهری : ۶۰ ص.

فروست : رهنما؛ ۷۰.

شابک : 978-600-6543-43-7

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : حجاب

موضوع : حجاب -- تاثیر

شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی

شناسه افزوده : موسسه انتشاراتی قدس رضوی

رده بندی کنگره : BP۲۳۰/۱۷/م۲۸۲ح۳ ۱۳۹۱

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۳۶

شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۲۷۲۷۹

حجاب؛ از پیشینه تا پیامدها

اشاره

تصویر

تصویر

تصویر

درآمد

یکی از امتیازات انسان، در مقایسه با موجودات دیگر، تهیۀ پوشش مناسب برای اندام خویش است. لباس و پوشش ازیک‌سو، انسان را از سرما و گرما و نیز برف و باران و آسیب‌های ناشی از آن حفظ می‌کند و ازسوی‌دیگر، با پوشش جسم، آن را از نظرها پنهان می‌دارد و در حفظ عفت و شرم، به آدمی کمک می‌کند و ازسوی‌سوم، به انسان آراستگی و زیبایی و وقار می‌بخشد.

اگرچه لباس و پوشاک نشان‌دهندۀ اندیشه و ارادۀ آدمی و تجلی انتخاب اوست، بر بینش و ارادۀ فردی و اجتماعی انسان‌ها نیز تأثیر می‌گذارد و می‌تواند زمینه‌ساز تعالی یا انحطاط فردی و اجتماعی آدمیان باشد.

گفتنی است پوشاندن جسم برای زنان، به دلایلی که در پی خواهد آمد، اهمیت بیشتری دارد. پوشش زنان را در فرهنگ اسلامی، «حجاب» گویند. برابر فرمودۀ فقیهان مسلمان، حجاب

ص:7

از واجبات، بلکه از ضروریات دین مبین اسلام است که در قرآن کریم و روایات پیامبر… و اهل‌بیت‰ مکرم او، به‌صراحت بیان شده است. براین‌اساس، هرکس با اسلام اندکی آشنا باشد، در واجب و لازم‌بودن حجاب در نزد مسلمانان، تردیدی نخواهد کرد.

نوشتاری که پیشِ رو دارید، برای آشنایی بیشتر شما زائران بارگاه ملکوتی ثامن‌الحجج، امام علی‌بن‌موسی‌الرضا† تدوین شده است. امید است که زائران عزیز و گران‌قدر هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت، با مطالعۀ این نوشتار، بتوانند با نگرشی ژرف‌تر، از آموزه‌های اهل‌بیت مطهر پیامبر اکرم… پیروی کنند و خود و جامعۀ خویش و نسل آینده را در اندیشه و عمل، با معارف والای اسلامی در همۀ زمینه‌ها آشنا سازند.

ص:8

1. شناخت واژۀ «حجاب»

اشاره

کلمۀ حجاب در لغت، به این معانی آمده است: پوشش، وسیلۀ پوشش، پرده، حایل، منع‌کردن، نقابی که زنان چهرۀ خود را بدان می‌پوشانند، روی‌بند و نیز چادری که زنان سر تا پای خود را با آن می‌پوشانند. در اصطلاح فقیهان مسلمان، حجاب به‌معنای «پوشش مخصوص زنان» است. البته در قدیم، فقها برای پوشش زنان، از واژۀ «ستر» استفاده می‌کرده‌اند.⁽¹⁾

برخی، از همان آغاز، با نگرش بدبینانه به مسئلۀ پوشش زنان، دربارۀ حجاب اسلامی دچار برداشت‌های نادرست شده و پنداشته‌اند که حجاب اسلامی به‌معنای حبس و پشت پرده قرارگرفتن زنان است! بدون شک، چنین پنداری نادرست است؛ زیرا حجاب اسلامی هرگز

ص:9

به‌معنای پرده‌نشینی و محروم‌بودن از حضور در صحنۀ فعالیت‌های اجتماعی نیست؛ بلکه به‌معنای وجوب پوشش جسم و ممنوعیت خودآرایی زن درمقابل مردان بیگانه است.

ص:10

حجاب؛از پیشینه تا پیامدها

پاسخ به پرسش‌های زیر دربارۀ حجاب، وجهۀ همت نگارندۀ این کتابچه بوده است:

۱. حجاب از کجا آمده است؟ آیا در تاریخ زندگی بشر، پیشینه‌ای دارد؟

۲. چه شد که جوامع غربی به‌سمت بی‌حجابی رفتند؟

۳. منابع قرآنی و رواییِ وجوب حجاب چیست؟

۴. بی‌حجابی ریشه در چه چیزهایی دارد و چه نتایجی در پی می‌آورد؟

۵. مردان دربرابر حجاب چه وظایفی دارند؟

ص:5

تصویر

ص:6

2. پیشینۀ پوشش و حجاب

براساس ظاهر آیات قرآن کریم، حضرت آدم و حوا در بهشت لباس و پوشش داشته‌اند؛ ولی بر اثر خوردن از درخت ممنوعه، آن را از دست دادند: «و آنگاه که آدم و حوا از آن درخت ممنوعه چشیدند، پوشش خود را از دست دادند و به‌سرعت با برگ درختان بهشتی، خود را پوشاندند.»⁽¹⁾

پس از هبوط انسان به کرۀ خاکی، از همان آغاز، هریک از زن و مرد کوشیده است تا پوشش مناسب خود را تهیه کند. آدمی، نخست با برگ درختان و سپس با پوست حیوانات و بعدها با دست‌بافت‌های خود، خویش را می‌پوشانده است. خوشبختانه با پیشرفت صنعت و دستیابی انسان به منابع و ابزار جدید، پوشش نیز از تغییرات تکاملی بهره‌مند شد و انسان به پوشاک متنوع و مناسب‌تری دست یافت.

تصویر

بنا به گواهی متون تاریخی، در اکثر قریب‌به‌اتفاق ملت‌ها و آیین‌های دینی جهان، حجاب در بین زنان معمول بوده است. حجاب در طول تاریخ، فرازونشیب‌های بسیاری را طی کرده و گاهی با اِعمال سلیقۀ حاکمان یا متنفذان مذهبی تشدید یا تخفیف یافته است؛ ولی همواره در تاریخ حیات زنان، تداوم یافته و هیچ‌گاه به‌طور کامل، از میان رخت نبسته است. فرید وجدی، مؤلف کتاب دائرةالمعارف قرن بیستم دراین باره می‌نویسد: «حجاب‌گرفتن زنان قدمتی طولانی دارد. برطبق نوشتۀ دائرة‌المعارف لاروس، زنان یونانی در دوره‌های گذشته، صورت‌ها و اندامشان را تا روی پا می‌پوشاندند.»⁽¹⁾لباس ملی کشورها، دلیلی آشکار بر گستردگی حجاب در میان زنان است. اگر به لباس ملی کشورهای جهان بنگریم، حجاب و پوشش زن را در همۀ آن‌ها می‌بینیم.

بدین‌سان، بیشترِ زنان کشورها و مذاهب مختلف، تا قبل از رنسانس، دارای حجاب بوده‌اند

ولی پس از رنسانس و انقلاب علمی و صنعتی مغرب‌زمین و به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم، به‌تدریج در اروپا، زمینۀ فرهنگی و اجتماعی بی‌حجابی زنان فراهم شد و با وقوع نهضتِ به‌اصطلاح «آزادی زنان»، کنارگذاشتن حجاب تشویق و تکریم شد. برابرِ گفتۀ ویل‌دورانت، اندیشمند و مورّخ معروف امریکایی: «واقعیت این بود که کارخانه‌داران بزرگ برای استفاده از نیروی کار ارزان‌قیمت زنان و امکان حضور آنان در محیط کار، تبلیغات وسیعی آغاز کردند. زنان نیز که از حقیقت امر ناآگاه بودند، برای دست‌یافتن به حقوق ازدست‌رفتۀ خویش!، تلاش فراوانی نموده، موج جدیدی به‌وجود آوردند که نهضت زنان برای آزادی نامیده شد و دربارۀ آن، تبلیغات وسیعی در جراید و مطبوعات انجام گرفت.»⁽¹⁾

البته برخی از تاریخ‌نگاران تمدن بشری از وجود برخی اقوام بدوی که در آن‌ها مرد و زن

هیچ‌گونه پوششی نداشته‌اند، نیز سخن به میان آورده‌اند؛ اما نمی‌توان و نباید آن را مبدأ تاریخ بی‌حجابی زنان قرار داد؛ زیرا این موارد، در تاریخ بشر بسیار نادر و کمیاب بوده است و در همان ایام، نزد بیشترِ جوامع بشری، برهنگی زنان از نشانه‌های عقب‌افتادگی و بدَوی‌بودن شمرده شده و پوشش زنان، علامت تمدن تلقی می‌شد.

براین‌اساس، از نظر تاریخی، موج جدید و شکل نوظهور بی‌حجابی از قرن نوزدهم آغاز شده است. متأسفانه دامنۀ این موج نامطلوب و انحرافی، کم‌کم کشورهای اسلامی را نیز فراگرفت. نخستین کشور اسلامی که به‌صورت رسمی اقدام به کشف حجاب بانوان کرد، افغانستان بود و دومین کشور، ترکیه. پس از سقوط دولت عثمانی، کمال‌آتاتورک در سال ۱۳۱۳ش فرمان منع حجاب زنان ترکیه را صادر کرد. سومین کشور نیز ایران بود: رضاخان پهلوی در ۱۷دی۱۳۱۴ کشف حجاب را به‌صورت رسمی اعلان و اجرا کرد.

بدین‌سان، تاریخ پوشش انسان و حجاب زنان، از زمان نخستین انسان‌ها، یعنی آدم و

حوا، آغاز شده و در دوران‌های مختلف، فرازونشیب‌های بسیاری طی کرده است. آغاز تاریخ بی‌حجابی را باید قرون اخیر و دوران پس از رنسانس دانست.

3. ریشه‌ها و علل رویکرد زنان به حجاب

دانشمندان علوم مختلف، با تعابیر گوناگون به تبیین ریشه‌های حجاب پرداخته‌اند: برخی دانشمندان زیست‌شناس به وجود نوعی احساس حیای طبیعی در جنس ماده اشاره کرده‌اند⁽¹⁾که می‌توان آن را منشأ طبیعی و غریزی پوشش و حجاب زنان دانست.

برخی از روان‌شناسان، با تأیید وجود عامل حیا در نهاد انسان، آن را در روی‌آوردن زنان به حجاب و پوشش مؤثر دانسته‌اند؛ ولی به‌عقیدۀ برخی، همچون ویلیام جیمز، روان‌شناس معروف، حیا امری غریزی نیست، بلکه اکتسابی است: «زنان دریافته‌اند که دست‌ودل‌بازی مایۀ طعن و تحقیر است و این امر را به دختران خود یاد داده‌اند. خودداری از انبساط و امساک در بذل و بخشش، بهترین سلاح برای شکار مردان است. مرد جوان به‌دنبال چشمان پر از

حیاست و بی‌آنکه بداند، حس می‌کند که این خودداری ظریفانه، از یک لطف و دقت عالی خبر می‌دهد.»⁽¹⁾

برخی از اندیشمندان و مفسران مسلمان، ریشۀ روی‌آوردن زنان به حجاب و پوشش را فطرت پاک و زیبای الهی و انسانی زن معرفی کرده‌اند. طبق آیات شریف قرآن و روایات، حضرت آدم و حوا بعد از خوردن میوۀ درخت ممنوعه، پوشش خود را از دست دادند؛ ولی بلافاصله و بدون فرمانی از جانب خداوند یا تذکری ازسوی فرشتۀ وحی یا یادآوری خود آنان به یکدیگر، با برگ درختان بهشتی خود را پوشاندند. این رویکرد، فطری‌بودن پوشش و اشتیاق درونی انسان به پوشش را اثبات می‌کند.

برخی از جامعه شناسان، حجاب و پوشش زن را مقتضای طبیعی جامعۀ بشری معرفی

کرده‌اند؛ برای نمونه، مُنتِسکیو، جامعه شناس مشهور مغرب‌زمین، می‌نویسد: «ازدست‌رفتن عفت زنان به‌قدری تأثیرات بد دارد و به‌اندازه‌ای نواقص و معایب تولید می‌کند و طوری روح مردم را فاسد می‌کند که اگر کشوری دچار آن گردد و این اصل مهم از بین برود، بدبختی‌های زیادی از آن ناشی می‌گردد. به‌خصوص در حکومت دموکراسی که ازدست‌رفتن عفت، باعث بزرگ‌ترین بدبختی‌ها و مفاسد می‌شود؛ تاجایی‌که اساس حکومت را از بین خواهد برد؛ به‌همین دلیل، قانون‌گذاران خوب، عفت را توصیه می‌کنند و از زنان، وقار در اخلاق را توقع دارند. در جمهوری، نه‌تنها اخلاق فاسد، بلکه تظاهر به فساد اخلاق و سبُکی را نیز منع کرده‌اند؛ زیرا عشوه‌گری و طنازی که از بیکاری زن‌ها ناشی می‌شود، نتیجه‌اش آن است که قبل از آنکه خود زن‌ها را فاسد کند، دیگران را فاسد می‌نماید.»⁽¹⁾

آندره موروا در کتاب فرانسه چرا شکست خورد؟، همچنین مارشال پتن، سردار نظامی فرانسه، می‌گویند: «بزرگ‌ترین دلیل شکست ما، فرورفتن در گرداب‌های شهوت و ابتلا به تن‌پروری و عیاشی بود.»⁽¹⁾بدین‌سان، جامعه‌شناسان، حجاب و پوشش زن را انتظار همۀ جوامع بشری از او معرفی می‌کنند و می‌گویند که خردمندان و مصلحان جامعۀ بشری برای تأمین سعادت جامعه، حجاب را لازم شمرده‌اند

4. پوشش، تحفه‌ای الهی؛ برهنگی، دام شیطان

بی‌شک، آفرینش لباس و پوشش، به‌تناسب ویژگی‌های روحی و جسمی بشر و روی‌آوردن فطری انسان به آن، یکی از نعمت‌ها و هدایای بی‌بدیل خداوند محسوب می‌شود. قرآن کریم دربارۀ آفرینش لباس چنین می‌فرماید: «ای فرزندان آدم، برای شما لباسی فرو فرستادیم که اندام شما را می‌پوشاند و مایۀ زینت شماست و لباس تقوا بهتر است. این، از آیات خداوند است؛ باشد که متذکر شوید.»⁽¹⁾

قرآن کریم برهنگی و کنارگذاشتن لباس را مخالف فطرت بشر و دامی شیطانی معرفی می‌کند و انسان‌ها را از فروافتادن در چنین دامی، برحذر می‌دارد. در سورۀ اعراف می‌خوانیم: «ای فرزندان آدم، مبادا شما را شیطان بفریبد؛ آن‌چنان‌که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون

راند و لباسشان را از تنشان بیرون آورد تا عورتشان را به آن‌ها بنمایاند. همانا شیطان و گروه وابسته به او، شما را از جایی می‌بینند که شما آن‌ها را نمی‌بینید. ما شیاطین را دوستان کسانی قرار دادیم که ایمان نمی‌آورند.»⁽¹⁾

5. حجاب در فرهنگ اسلامی

بدون تردید، فرهنگ، آداب و رسوم، نوع و کیفیت لباس زنان و مردان در هر جامعه، نشان‌دهندۀ نوع جهان‌بینی و بیانگر ارزش‌های حاکم بر آن جامعه است و مبانی فکری و چگونگی اندیشۀ افراد آن جامعه را نشان می‌دهد. به‌تعبیر شهید مطهری: «هر مسلک و فلسفۀ زندگی، خواه‌ناخواه بر نوعی اعتقاد و بینش و ارزیابی دربارۀ هستی و بر نوعی تفسیر و تحلیل از جهان و انسان مبتنی است.»

جهان‌بینی و انسان‌شناسی هر فرهنگ و مکتب، نقش اساسی و مهمی در انتخاب نوع و کیفیت پوشش و حجاب دارد. با عنایت به آنکه نگرش جوامع مختلف به جهان و انسان، با یکدیگر متفاوت است، نوع پوشش و لباس زنان جوامع مختلف نیز با هم تفاوت دارد.

برای نمونه، در بینش نوین غرب، جایگاه والای انسان در جهان هستی در معرض تردید و انکار قرار

گرفته است و انسان، مجموعه‌ای از غرایز و کشش‌ها و تمایلات مادی تعریف شده است. در این نگرشِ واژگونه که هدف و غایت انسان، تأمین رفاه و دستیابی به لذت بیشتر جسمانی است، بی‌حجابی و نیمه‌برهنگی نیز تشویق می‌شود.

اکنون این پرسش مطرح می‌شود که نگرش اسلام به حجاب چیست؟ به‌تعبیر دیگر، چرا در فرهنگ اسلامی، حجاب بر زنان واجب شمرده شده است؟ در پاسخ به این پرسش می‌توان گفت که براساس جهان‌بینی ادیان الهی، انسان خلیفۀ خداوند و مرکز و محور جهان هستی است و حیات او در جهان آخرت نیز ادامه دارد. خداوند، انسان را بیهوده نیافریده و او را رها نکرده است. در این دیدگاه، رسالت انسان کسب معرفت و بندگی خداوند، تهذیب نفس و اصلاح جامعۀ بشری است؛ بنابراین باید جسم زن و چشم مرد پوشیده باشد تا غرایز حیوانی آنان مهار و کنترل شده و استعدادهای معنوی و عقلانی آنان در پرتوی رهیافت‌های فطرت و هدایت‌های وحی، شکوفا شود. در تفکر اسلامی، پوشیدن لباس کامل و حجاب جسمانی زن

برای آن است که حریم و کرامت انسانی او حفظ شود تا رشد عقلی و شکوفایی استعدادهایش میسّر شده، وقتش صرف خودآرایی نشود.

به‌راستی، مگر زن خودبه‌خود تابلوی بسیار زیبای آفرینش نیست؟ مگر خداوند آفرینشگر، زن را پر از رمزوراز و سرشار از مهر و ایثار و پاکی و عفاف، به جهان هستی ارائه نکرده است؟ مگر زن، مظهر بدیع همۀ زیبایی‌های طبیعت، بلکه تجلی صفات جمال الهی نیست؟ مگر او نمونۀ اعلا و مثال کامل تمام رنگ‌های گوناگون و الحان خوش‌صدا و رنگ و رایحۀ معطر همۀ گل‌ها نیست؟ پس چرا برخی او را به خودنمایی و طنازی برای نامحرمان و بیگانگان فرامی‌خوانند؟

براساس بینش اسلامی، اگر زن از ارزش‌های والای گوهر وجود خویش آگاه شود و بدین نکته معرفت یابد که خداوند به او محبوبیت ذاتی و مطلوبیت طبیعی بخشیده است و او را منبعی الهام‌بخش برای زیبایی‌ها قرار داده است، هرگز خود را نیازمند طلا و نقره و لباس و رنگ

نمی‌بیند تا به‌وسیلۀ آن‌ها، خود را بیاراید. انتخاب‌شدن توسط انسان است که معیار و ملاک زیبایی و ارزش اشیای دیگر است؛ نه اینکه ملاک و معیار زیبایی و ارزش انسان، پوشیدن نوعی خاص از لباس و دربرکردن اشیای زینتی باشد. آری، براساس جهان‌بینی اسلامی، مسئولیت زن خطیرتر و بس والاتر از آن است که دربرابر مردان بیگانه به آرایش و خودنمایی بپردازد و زیبایی‌های بدن خود را برای نامحرمان به تماشا بگذارد.

البته خداوند متعال، در کنار حیا و عفت فطری و همراه با گرایش و اشتیاق درونی زنان به حیا و عفاف، به زنان غریزۀ خودآرایی و زیبایی‌گرایی نیز بخشیده و در وجود آنان، تمایل به آرایش و زیباسازی خویشتن را نیز قرار داده است تا زنان به‌وسیلۀ آرایش و زینت‌کردن، بر جذابیت خود برای همسرشان بیفزایند و محیط خانه و خانوادۀ خود را گرمای بیشتری بخشند. به‌همین دلیل، برابرِ دستورهای اسلامی، آرایش زنان در محیط خانواده و به‌ویژه برای همسر، پاداش معنوی دارد.

آری، برای زنان، نیکو و بلکه مستحب است که درون خانه، زیباترین لباس را در بر کرده، خود را برای همسرشان به‌صورت مناسبی آرایش کنند؛ چنان‌که نیکوست زن برای نماز از لباس پاکیزه و زیبا استفاده کند. ولی نشان‌دادن این زیبایی‌ها و آرایش‌ها به مردان بیگانه، افزون بر آنکه برای جامعه، فسادانگیز و برای زنان، خطرآفرین است، خداوند نیز آن‌ها را نهی کرده و حرام شمرده است. زنان باید در همۀ حالات، از نشان‌دادن آرایش و زیبایی‌های خود به نامحرمان، اجتناب ورزند.

تصویر

6. فلسفۀ حجاب

در فرهنگ اسلامی، واجب‌شدن هر چیز به‌سبب مصلحت‌ها و آثار و فواید دنیوی و اخروی آن است؛ چنان‌که حرام‌ساختن چیزی، به‌دلیل ضرر و زیان‌های فردی و اجتماعی آن است. براین‌اساس، حجابِ مدنظر اسلام، دارای مصالح و فواید و آثار بسیاری است که می‌توان مجموع آن‌ها را فلسفۀ حجاب اسلامی دانست: حجاب، عامل کمال‌یافتن شخصیت زن، سبب تعادل و هدایت غرایز، سنگر تهذیب و خودسازی، عامل ایجاد آرامش روانی، تأمین‌کنندۀ امنیت فردی، موجب سلامتی جسمانی، افزایش جذابیت، راه حفظ و تداوم زیبایی زن، عامل استحکام پیوند خانوادگی، استواری جامعۀ بشری، احیای ارزش‌های متعالی و راه ایفای رسالت اجتماعی زنان است.

در طرف مقابل، بی‌حجابی عامل سقوط شخصیت زن، سبب ایجاد بیماری‌های روانی، اشاعۀ بیماری‌های جسمی، فروپاشی نهاد خانواده، کاهش جذابیت و زیبایی زنان، ازبین‌رفتن

امنیت فردی آنان و درنتیجه، عامل سقوط جوامع بشری است.

این نکات، نه صرفاً ادعا، بلکه واقعیت‌هایی است که در کشورهای جهان تجربه شده و به‌صورت آمارهای رسمی، ارائه و ثبت شده است و خوشبختانه، امکان مشاهدۀ آن‌ها در رسانه‌های مختلف و سایت‌های اینترنتی وجود دارد. براساس این واقعیت‌ها که در جهان نیز تجربه شده‌اند، اگر انسان‌ها و به‌ویژه ما مسلمانان، دربارۀ فواید حجاب خردمندانه بیندیشیم و در زیان‌های فراوان بی‌حجابی تأمل کنیم، حتی اگر فرمان خداوند و دستور دینی نبود، بدون تردید، رعایت حجاب کامل را برمی‌گزیدیم و با جدیت بیشتری از بدحجابی دوری می‌کردیم؛ چه رسد به آنکه این‌همه در قرآن و روایات بر رعایت حجاب کامل تأکید شده است.

7. حجاب در قرآن کریم

در قرآن کریم به‌طور صریح چند آیه دربارۀ وجوب حجاب و حد و کیفیت آن نازل شده است که ترجمۀ آن‌ها را ذکر می‌کنیم:

۱.۷. به مردان مؤمن بگو که چشم‌های خود را فرو پوشند و دامان خویش را [از گناه] نگاه دارند. این عمل برای ایشان پاکیزه‌تر است. همانا خداوند به آنچه انجام می‌دهند، آگاه است. به بانوان باایمان بگو که چشم‌های خود را فرو پوشانند و دامان خود را [از گناه] نگاه دارند و زینت‌های خود را جز آن‌مقداری که ظاهر است، آشکار نسازند، مگر برای: شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر همسران، برادر، پسربرادر، پسرخواهر، زنان هم‌کیش، کنیزان، مردان سفیهی که تمایلی به زنان ندارند، کودکانی که از امور جنسی بی‌اطلاع‌اند (غیرممیز). [همچنین،] پای خود را آن‌چنان بر زمین نکوبند که زینت‌های پنهانشان آشکار شود. و همگی به‌سوی خداوند

توبه کنید، ای مؤمنان، باشد که رستگار شوید.⁽¹⁾

براساس این آیۀ شریفۀ قرآن کریم، زنان باید در جامعه به‌گونه‌ای راه بروند و از کفش‌هایی استفاده کنند که موجب جلب توجه نامحرمان نشوند. بدین‌سان، رواج کفش‌هایی که هنگام راه‌رفتن، صدا تولید می‌کند، در میان زنان کشورهای مسلمان و به‌ویژه دربین زنان نجیب و باایمان ایرانی که آموزگار پاکی و عفاف و حجاب‌اند، بسیار جای تعجب و شگفتی است؟

۲.۷. ای پیامبر، به همسران و دخترانت و بانوان باایمان بگو: بر خویشتن از روپوش‌های خود فرو گذارند. این، به آنکه شناخته شوند، نزدیک‌تر است؛ پس آزار نشوند. خداوند آمرزندۀ مهربان است.⁽²⁾

در تفسیر علی‌بن‌ابراهیم در شأن نزول این آیه چنین آمده است: «آن ایام، زنان مسلمان به

مسجد می‌رفتند و پشت سرِ پیامبر نماز می‌گزاردند. هنگام شب، موقعی که برای نماز مغرب و عشا می‌رفتند، بعضی از جوانان هرزه و اوباش بر سرِ راه آن‌ها می‌نشستند و با مزاح و سخنان ناروا، آن‌ها را آزار می‌دادند و مزاحم می‌شدند. آیۀ بالا نازل شد و به آن‌ها دستور داد که حجاب خود را به‌طور کامل رعایت کنند، تا به‌خوبی شناخته نشوند و کسی بهانۀ مزاحمت پیدا نکند.

۳.۷. ای زنان پیامبر، شما همانند دیگر زنان نیستید. اگر تقوا دارید، پس هرگز نرم و نازک [با مردان] سخن مگویید، تا آن‌که در دلش بیماری است، به‌طمع افتد؛ بلکه نیکو سخن بگویید و خانه را منزلگاه خویش قرار دهید و هرگز مانند دورۀ جاهلیت نخستین، آرایش و خودنمایی نکنید.⁽¹⁾

براساس این آیه، زنان باید به‌هنگام سخن‌گفتن با نامحرمان، مواظب گفته‌های خود باشند. متین و استوار و خوب سخن بگویند و از طنازی و ناز و کرشمه‌کردن درمقابل نامحرمان بپرهیزند.

۴.۷. هنگامی که چیزی از وسایل زندگی به عاریت از آن‌ها (همسران پیامبر) می‌خواهید، از پشت پرده بخواهید؛ این کار، برای دل‌های شما و دل‌های آنان پاک‌تر است.⁽¹⁾

براساس این آیه، زنان و مردان باید از اختلاط و درهم‌آمیختن‌های بدون ضرورت، دوری گزینند و در روابط محرم و نامحرم، حریم زنان را پاس دارند.

8. حجاب در روایات

افزون بر آیات قرآن، در روایات اسلامی نیز دربارۀ پوشش زنان نکات مهمی مطرح شده است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

۱.۸. ضرورت پوشش کامل: روزی اسماء، دختر ابوبکر که خواهر همسر پیامبر محسوب می‌شد، با جامۀ بدن نما و نازکی به خانۀ پیامبر… آمد. پیامبر… روی خود را از او برگرداندند و فرمودند: «ای اسماء، زن وقتی به حد بلوغ رسید، نباید جایی از بدن و اندامش دیده شود، مگر صورت و دست‌ها.»⁽¹⁾

۲.۸. نهی از آرایش و استعمال عطر در خارج از خانه: پیامبر… از اینکه زنی خود را برای دیگران بیاراید نهی کرده و فرموده‌اند: «اگر زنی خود را برای غیرشوهرش آرایش کرد، لازم

است خداوند او را با آتش بسوزاند.»⁽¹⁾

۳.۸. لزوم حفظ حریم مرد و زن: روزی رسول خدا… دیدند که مردان و زنان با همدیگر از مسجد بیرون می‌آیند و با هم مخلوط می‌شوند. به زن‌ها خطاب کردند: «بهتر این است که شما صبر کنید تا مردها بروند: آن‌ها از وسط و شما از کنار.»⁽²⁾همچنین روزی رسول خدا… به یکی از درهای مسجد نبوی اشاره کردند و فرمودند: «چه خوب است این در را به زن‌ها اختصاص دهیم.»⁽³⁾این سخن ایشان بلافاصله عملی شد و همان در، برای ورود زنان به مسجد اختصاص یافت و «باب النساء» نام گرفت.

۴.۸. ممنوعیت دست‌دادن با نامحرم: پیامبر… فرمودند: «هرکس با زنی که محرم او

نیست، مصافحه کند غضب حق‌تعالی را برای خود خریده است.»⁽¹⁾

۵.۸. دوری از شباهت با مردان: پیامبر… فرمودند: «خداوند مردانی که شبیه زنان می‌شوند و زنانی که خود را شبیه مردان می‌کنند، لعنت کرده است.»⁽²⁾امام‌باقر† در ضمن حدیثی فرمودند: «جایز نیست که زن، خود را شبیه مرد کند؛ زیرا پیامبر مردانی که شبیه زنان می‌شوند و نیز زنانی که خود را شبیه مردان می‌کنند، لعنت کرده است.»⁽³⁾

۶.۸. بی‌حجابی، عامل فساد و تباهی: امام‌رضا† فرمودند: «نگاه به موی زنان شوهردار و بدون‌شوهر، حرام است؛ چون موجب برانگیختن و تحریک مردان می‌شود و آنان را به فساد و

کارهای حرام می‌کشاند؛ همین‌طور است هر آنچه شبیه مو باشد و موجب تحریک مردان شود.»⁽¹⁾

بدون‌تردید، خواهران زائر عزیز و گران‌قدری که خداوند توفیق تشرف به شهر مشهد و صحن امام‌رضا† را نصیب آنان ساخته است، برای جلب رضای خداوند، این سخن امام هشتم را ارج می‌نهند و مراقب هستند تا مو یا زیورآلات آنان نمایان نشود؛ چنان که برادران زائر عزیز و گران‌قدر آن حضرت، مراقب چشمان خود هستند و از نگاه به نامحرمان پرهیز می‌کنند تا ان شاءالله با زیارتی مقبول به وطن خود باز گردند.

۷.۸. عفت‌ورزیدن، برترین عبادت: امام‌علی† فرمودند: «برترین عبادت، عفاف‌ورزیدن است.»⁽²⁾

9. وظایف مردان دربرابر حجاب

در قرآن و روایات، علاوه بر دستورهایی که دربارۀ حفظ حجاب و پرهیز از خودآرایی زنان آمده است، مسئولیت‌هایی نیز به مردان واگذار شده است که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

۱.۹. باغیرت‌بودن: پروردگار عالم غیرتمند است و انسان غیرتمند را دوست دارد.⁽¹⁾امام‌صادق† می فرمایند: «مردی که غیرت ندارد، انسانی است که قلبش وارونه است.»⁽²⁾

۲.۹. هدایت و کنترل همسر و دختران: خداوند در قرآن می‌فرماید: «خود و خانوادۀ خویش را از آتش جهنم دور کنید؛ آتشی که هیزمش مردمان و سنگ‌ها هستند.»⁽³⁾این، یعنی مسئولیت هدایت خانواده نیز به‌عهدۀ شماست.

تصویر

۳.۹. عفت‌ورزی با زنان مردم: پیامبر… فرمودند: «دربرابر زنان مردم عفیف باشید تا زنان شما عفیف بمانند.»⁽¹⁾

۴.۹. دوری از چشم‌چرانی: چشم‌چرانی نوعی تشویق عملی برای زنان لاابالی محسوب می‌شود. امام‌صادق† می‌فرمایند: «چشم‌چرانی تیری مسموم از تیرهای شیطان است؛ چه‌بسا نگاهی که حسرت‌های طولانی را در پی دارد.»⁽²⁾

10. علل بی‌حجابی

با آنکه نهاد پاک و سرشت الهی و انسانی زنان، اشتیاق فراوانی به حجاب و پوشش دارد و همۀ ادیان الهی نیز زنان را به رعایت حجاب کامل فراخوانده‌اند، متأسفانه برخی از زنان در رعایت حجاب کوتاهی می‌کنند. دانشمندان علت این کوتاهی‌ها را چنین برشمرده‌اند:

۱.۱۰. غریزۀ خودآرایی زنان: فطرت و نهاد پاک زن، به پوشش و حجاب در نزد بیگانگان گرایش دارد؛ ولی نظام تکوین برای استحکام کانون خانواده، غریزۀ خودآرایی و جلوه‌نمایی را در طبیعت زن قرار داده است. استفاده نابجا از غریزۀ خودآرایی و جلوه‌نمایی، باعث شده است برخی از زنان به‌جای آنکه خود را در خانه بیارایند، در جامعه با وضع نامناسب ظاهر می‌شوند.

۲.۱۰. پیشروجلوه‌دادن فرهنگ نیمه‌برهنگی: دربرابر سخت‌گیری‌های کلیسای قرون وسطی، پس از وقوع رنسانس غرب، دیدگاه‌های جدیدی مطرح شد که موجب سرباززدن

از احکام سخت‌گیرانۀ کلیسا دربارۀ حجاب شد. به‌سبب آنکه زنان مغرب‌زمین حجاب را کنار نهاده‌اند، متأسفانه برخی زنان کشورهای شرقی و اسلامی چنین می‌پندارند که فرهنگ بدحجابی و نیمه‌برهنگی، فرهنگی متجدد و متمدن و پیشرو است؛ لذا به تقلید از آن‌ها، به بدحجابی روی آورده و با وضعی نامناسب در جوامع اسلامی ظاهر می‌شوند.

۳.۱۰. سودجویی کارخانه‌داران، پس از انقلاب صنعتی: برابرِ شواهد تاریخی، پس از انقلاب صنعتی، در انگلستان پیداکردن شغل برای مردان دشوار شد؛ چون اعلان‌ها از آنان می‌خواستند که زنان و کودکان خود را به کارخانه‌ها بفرستند! به این دلیل که حجاب مانع کار زنان در کارخانه‌ها بود، کارخانه‌داران آن‌ها را به بی حجابی تشویق می‌کردند و به‌تدریج این امر بین همۀ زنان گسترش یافت.

ویل دورانت فیلسوف معروف آمریکایی در کتاب لذات فلسفه می‌نویسد: «چون زنان کارگران ارزان‌تری بودند، کارفرمایان، آنان را بر مردانِ سرکشِ سنگین‌قیمت، ترجیح می‌دادند!

کسانی که ناآگاهانه برای خانه براندازی توطئه کردند، کارخانه‌داران وطن‌پرست قرن نوزدهم انگلستان بودند.»⁽¹⁾

۴.۱۰. وقوع جنگ جهانی دوم: جنگ جهانی دوم پیامدهای منفی بسیاری داشت که یکی از آن‌ها گسترش فرهنگ بی حجابی در میان زنان بود.

۵.۱۰. ایجاد و توسعۀ بازار مصرف: پس از دستیابی انسان به کارخانه‌هایی که وسایل مصرفی را به‌صورت انبوه تولید می‌کرد، باید بازار مصرف آن نیز ایجاد می‌شد؛ بنابراین بی‌حجابی و مدگرایی درمیان زنان رواج داده شد تا تنوع‌طلبیِ مصرفی در میان زنان پدید آید و آنان به‌عنوان مصرف‌کنندگان اصلی، باعث توسعۀ بازار مصرف شوند.

۶.۱۰. تهاجم فرهنگی غرب و خودباختگی کشورها: فرانتس فانون می‌نویسد که غرب برای

تسلط بر کشورهای مسلمان، به این دستور قدیمی عمل کرده است: «زن‌ها را در دست بگیریم؛ همه چیز به‌دنبال آن خواهد آمد.» کشفیات جدید جامعه‌شناسان، فقط به آن فرمول قدیمی، روش خاص علمی بخشیده است.⁽¹⁾

11. پیامدهای ناگوار بدحجابی

بدحجابی نتایج و آثار منفی بسیاری دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

۱.۱۱. سقوط شخصیت انسانی زن: زن با عرضۀ زیبایی‌های خود به افراد، از شخصیت انسانی خود می‌کاهد؛ زیرا هرچه دستیابی به زن و بهره‌بردن جسمی از زیبایی‌های او آسان‌تر شود، از ابهت و عظمت زن کاسته می‌شود.

۲.۱۱. افزایش التهاب و بیماری‌های روانی: با بی‌حجابی زنان، بدون‌شک غرایز شهوانی بیشتر تحریک می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که تحریک غرایز که ارضای آن‌ها در همۀ موارد ممکن نیست، موجب ایجاد بیماری‌های جسمی و روانی می‌شود. براین‌اساس، بی‌حجابی موجب افزایش بیماری‌هاست.

۳.۱۱. کاهش جذابیت زنان: عرضۀ زیبایی‌های زن در جامعه، از جذابیت آنان می‌کاهد و

درنتیجه، اشتیاق لازم به جنس مخالف از میان می‌رود.

۴.۱۱. بر هم خوردن امنیت زنان: در کشورهای غربی، آمارها نشان از آن دارد که زنان به‌دلیل نشان‌دادن زیبایی اندام خود، در معرض تعرض و مزاحمت قرار می‌گیرند. آنان مجبورند که از آژیر یا آموختن دفاع شخصی برای امنیت خود استفاده کنند. جالب است که در زمستان‌ها که زنان مجبورند خود را بپوشانند، آمار تعرض‌ها و تجاوزها کاهش می‌یابد.

۵.۱۱. تضعیف ارزش‌های متعالی: وقتی زنان به بی‌حجابی روی آورند و ملاک ارزش زن، زیبایی اندام او باشد، به ارزش‌های متعالی و انسانی زنان توجه نمی‌شود و آن ارزش‌ها به‌تدریج تضعیف و فراموش می‌شود.

۶.۱۱. انحطاط اخلاقی و تضعیف معنویت: بی‌شک، بی‌حجابی و تحریک غرایز شهوانی، به‌تدریج موجب انحطاط اخلاقی افراد جامعه و تضعیف معنویت و ایمان در آن‌ها می‌شود.

۷.۱۱. فروپاشی نظام خانواده: وقتی بی‌حجابی رواج یافت و زنان جوان و زیباتر، به خودآرایی

و جلوه‌نمایی پرداختند، توجه مردان به همسرانشان کمتر شده و نظام خانواده سست می‌شود و در بسیاری از مواقع به فروپاشی منجر می‌شود.

۸.۱۱. رکود فعالیت‌ها و سستی جامعۀ بشری: بی‌حجابی، زنان را به آراستن خود مشغول می‌کند و مردان را به تماشای آنان. درنتیجه، فعالیت‌های مفید اجتماعی کمتر می‌شود و جامعه از انرژی زن و مرد کمتر بهره می‌برد.

۹.۱۱. ترویج فرهنگ مصرف و زیان‌های اقتصادی ناشی از آن: با بی‌حجابی، علاقه به داشتن لباس‌های متنوع و گوناگون بیشتر شده و فرهنگ مصرف، متداول می‌شود. کشورها مجبور به صرف هزینه‌های فراوانی در این زمینه هستند که زیان‌های اقتصادی بسیاری در پی دارد.

سخن پایانی

مادرم، خواهرم، دخترم، ای دوستدار پیامبر و اهل‌بیت مطهرش، ای شیعۀ عاشق و ای پیرو باهمت هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت و ای میهمان گرامی و محبوب امام‌رضا† بی‌شک، ایمان به خداوند و ولایت و نیز احساسات پاک و محبت قلبی تو به اهل‌بیت پیامبر…، تو را از شهرهای دور و نزدیک به شهر مشهد آورده و به زیارت بارگاه ملکوتی و مقدس علی‌بن‌موسی‌الرضا† میهمان کرده است. پس به این نکته توجه کن که امام‌رضا†، همچون دیگر اولیای الهی، شما را به اجرای دستورهای الهی و دادن پاسخ مثبت به ندای فطرت پاک خویش فرامی‌خوانند.

ای زائر گران‌قدر، ای دوشیزه و بانوی مسلمان و عزیزی که توفیق حضور در مشهدالرضا† را یافته‌ای، از شما انتظار می‌رود که معنویت اماکن مطهر حرم رضوی و شهر مشهد را پاس

دارید و افزون بر اظهار ارادت قلبی و زبانی به امام هشتم، اطاعت عملی خود را از امام‌رضا† به اثبات برسانید و با رعایت حجاب کامل اسلامی، خود و جامعۀ اسلامی را از فواید ارزشمند و بسیار فراوان حجاب، بهره مند سازید. این امر پسندیده، خشنودی خداوند و رضایت امام‌رضا† را فراهم خواهد آورد که درآن‌صورت، ان‌شاءالله از زیارتی مقبول بهره‌مند شده‌اید.

دعای امام‌رضا† بدرقۀ راهتان. همواره در پناه حق و به‌سلامت باشید.

برای مطالعه بیشتر

1.مسئلۀ حجاب، مرتضی مطهری، تهران ،صدرا.

2.حجاب در ادیان الهی؛زرتشت، یهود، مسیحیت و اسلام،علی محمدی آشنانی قم: نورگستر.

3.حجاب چرا؟، امین کشوری، قم بوستان کتاب.

تصویر