تفسیر آیات مهدویت

مشخصات کتاب

سرشناسه:کلباسی، مجتبی، ۱۳۳۶ -

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر آیات مهدویت/ مجتبی کلباسی، با همکاری علی‌اکبر ابراهیم‌پور ... [و دیگران].

مشخصات نشر:قم: حوزه علمیه قم، مرکز تخصصی مهدویت، ۱۳۹۶.

مشخصات ظاهری:۴۲4 ص.

شابک:۲۵۰۰۰۰ ریال :4-13-8372-600-978

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

یادداشت:با همکاری علی‌اکبر ابراهیم‌پور، محمد حاج‌اسماعیلی، محمدرضا دیانت، سیدمحمد علی‌موسوی.

یادداشت:کتابنامه.

موضوع:تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴

موضوع:محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. - -- جنبه‌های قرآنی

موضوع:Muhammad ibn Hasan, Imam XII -- Koranic aspects

موضوع:Qur'an -- Shiite hermeneutics -- 20th century

موضوع:مهدویت -- جنبه‌های قرآنی

موضوع:Mahdism -- Qur'anic teaching

شناسه افزوده:ابراهیم‌پور، علی‌اکبر، ۱۳۴۸ -

شناسه افزوده:حوزه علمیه قم. مرکز تخصصی مهدویت

رده بندی کنگره:BP۹۸/ک۸ت۷ ۱۳۹۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۷۹

شماره کتابشناسی ملی: ۴۶۷۸۳۳۴

اشاره

تفسیر آیات مهدویت

مجتبی کلباسی

با همکاری:

علی‌اکبر ابراهیم‌پور

محمد حاج اسماعیلی

محمدرضا دیانت

سید محمد علی موسوی

تفسیر آیات مهدویت

 مؤلف: مجتبی کلباسی

 ناشر: انتشارات مرکز تخصصی مهدویّت

 صفحه‌آرا: رضا فریدی

 طراح جلد: عباس فریدی

 نوبت چاپ: اول/ بهار 1396

 مجری چاپ: گروه فرهنگی آثار غدیر

 شابک: 4-13-8327-600-978

 شمارگان: هزار نسخه

 قیمت: 25000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

oقم: انتشارات مرکز تخصصی مهدویت/ خیابان شهدا/ کوچه آمار (22)/ بن بست شهید علیان، پ24/

ص.پ: 119-37135/ تلفن:37841440/ 37749565 و 37737801 (داخلی123) / فاکس: 37737160-025

owww.mahdi313.ir

oentesharatmarkaz@chmail.ir

کد فایل0290068-3

فهرست مطالب

بخش اول . امامت9

جایگاه امامت در قرآن10

اولی الامر19

ماه‌های حرام35

معرفت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف46

بخش دوم . امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در قرآن53

فصل اول: ویژگی ها54

امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف فرزند ابراهیم علیه السلام55

بقیت‌الله خیر است62

هدایتگران واقعی66

دعای مستجاب73

فصل دوم: دوران فراق80

ماء مَعین81

نعمت‌های ظاهری و باطنی93

بروز حقایق104

وظایف مردم در زمان غیبت109

فعالیت دشمنان (آرزوی باطل)121

فصل سوم: دوران ظهور133

الف) نشانه‌ها134

امتحان‌های الهی در آخرالزمان134

تجلی خداوند در جهان آفرینش143

ندایی از آسمان157

ب) جلوه‌های ظهور166

مستضعفان166

ایام الله (روزگار در عصر ظهور)176

راز سعادت192

فرصت ایمان (طلوع و غروب خورشید)210

ج) یاران222

مصلحان در رکاب ولی خدا222

قوم برگزیده238

اولیای خدا248

رکن شدید264

تعداد یاران امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف271

همایش یاران آفتاب281

د) آثار و فواید ظهور287

وارثان زمین287

اسلام دین جهانی293

هدف از قیام (آثار قیام)300

غلبه اسلام بر تمام ادیان305

ویژگی‌های حکومت صالحان314

خصوصیات یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف328

نابودی باطل با جلوه‌گری حق (کیفیت توسعه حکومت و کارهایی که صورت می گیرد)339

اقدامات و صفات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف (کارهایی که توسط حضرت انجام می‌گیرد)351

حکومت عدالت گستر مهدوی370

تجدید حیات378

نابودی فتنه382

انتقام خون سید الشهداء علیه السلام387

حقیقت رجعت394

اثبات رجعت و اهداف آن401

منابع420

مقدمه

مهدویت وآینده تاریخ از موضوعات مهم وپردامنه ای است که قرآن مجید درآیات نورانی خود فراوان به آن پرداخته است. ازهمین رو قرآن شناسان دراعصارمختلف به این مهم اقبال کرده وکتابهای ارزشمندی ازجمله «کشف المحجة فی مانزل فی الحجة تالیف محدث بحرانی؛ بحارالانوار، جلد 51-53 تالیف علامه مجلسی رحمة الله معجم احادیث الامام المهدی، جلد7 تالیف جمعی ازنویسندگان؛ الامام المهدی فی القران والسنه تالیف سعیدابومعاش و...» را دراین باره تألیف کرده اند. البته عمده این آثار به زبان عربی و شیوه آنان گردآوری روایات وارده درذیل آیات بوده است.

کتاب حاضر سعی برآن داشته که ضمن بهره بردن از روایات؛ تفسیر روانی ازآیات مهدوی را برای فارسی زبانان ارائه نماید.

روش کار در این اثر بدین شکل است که یک آیه را مطرح نموده و سپس لغات خاص آن توضیح داده شده و تفسیر آیه با توجه به تفاسیر مختلف مورد بررسی قرارگرفته، سپس به موضوع مهدوی مرتبط با آیه به طورمفصل پرداخته شده است. در پایان نیز پیام‌ها و نکات آیه - عمدتا براساس کتابهای ارزشمند تفسیری راهنما، نور و برخی تفاسیر دیگر- مطرح شده و در نهایت مجموعه آیات مورد بحث در دو بخش و چندین فصل طبقه بندی و ارائه شده است.

روایات تفسیری نیز بیشتر از کتابهای کنز الدقایق، نورالثقلین و برهان اخذ شده وترجمه آیات اقتباس از ترجمه ارزشمند آقای سید محمدرضا صفوی بر اساس تفسیر گرانسنگ «المیزان» است.

در پایان لازم است از تلاش علمی و همکاری حجج اسلام؛ علی‌اکبر ابراهیم‌پور، محمد حاج‌اسماعیلی ، محمدرضا دیانت وسید محمدعلی موسوی که درآماده سازی این اثر نقش عمده ای داشته اند کمال تشکر و قدردانی خود را ابراز نمایم.

مجتبی کلباسی

مدیر مرکز تخصصی مهدویت

حوزه علمیه قم

1396

بخش اول: امامت

اشاره

جایگاه امامت در قرآن

وَإِذِ ابْتَلَی إِبْرَاهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِن ذُرِّیَّتِی قَالَ لاَ یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ⁽¹⁾

هنگامی که پروردگار ابراهیم، او را به چند صورت بیازمود و او از عهده آن‌ها برآمد، فرمود: «من تو را پیشوای مردم قرار می‌دهم.» ابراهیم گفت: «[آیا] از فرزندانم نیز؟» خداوند فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمی‌رسد.»

مقدمه

نام حضرت ابراهیم علیه السلام در 69 آیه قرآن مجید ذکر شده و در 25 سوره از وی سخن به میان آمده است. در آیات قرآن، این پیامبر بزرگ، مدح و ستایش فراوان شده و صفات ارزنده او یادآوری گردیده است. قرآن، ابراهیم را از نیکان، صالحان، قانتان، صدیقان، بردباران و وفا کنندگان به عهد خود معرفی می کند. درباره پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: «منزه است خدایی که پیامبر را از مسجد الحرام به مسجد الاقصی سیر داد، تا آیات خود را به او بنمایاند.» ⁽²⁾درباره حضرت ابراهیم هم می‌فرماید: «بدین‌سان ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم، تا از اهل یقین باشد.» ⁽³⁾

ادیان دیگر نیز برای ابراهیم علیه السلام احترام خاصی قائلند، به طوری که هرکدام از یهود و نصاری، ابراهیم را از خودشان می دانستند. یهود می گفتند: «ابراهیم، یهودی است.» و

مسیحیان می گفتند: «ابراهیم مسیحی است.» قرآن می فرماید:

((ما کانَ إِبْراهِیمُ یَهُودِیًّا وَ لا نَصْرانِیًّا وَ لکِنْ کانَ حَنِیفاً مُسْلِما))؛ ⁽¹⁾ابراهیم، نه یهودی بود، نه نصرانی؛ بلکه معتدل بود و مسلمان، و از مشرکان نبود.

او پیامبری است که طبق آیه مورد بحث، خداوند مقام امامت به او عطا کرده است و این مقام را پس از امتحانات سختی که به خوبی به انجام رساند، به او عطا فرمود.

واژه ها

ابْتَلی: آزمود (فعل ماضی، باب افتعال از ماده «بلی»)

َکلِماتٍ: سخنان (جمع کلمه).

أَتَمَّ: به اتمام رساند (فعل ماضی از باب افعال از ماده «تمم»)

جاعِلُ: قرار دهنده (اسم فاعل از «جعل»).

إِمام: پیشوا، رهبر.

ُذرِّیَّتی: نسل، فرزند.

یَنالُ: می رسد (فعل مضارع از ماده «نال»).

َعهْد: وصیت، امر.

الظَّالِمِین: جمع ظالم، ستمگران.

نکات تفسیری

گاهی «کلمه» در قرآن کریم، بر موجودات خارجی اطلاق شده است؛ مانند این که به حضرت عیسی علیه السلام کلمه گفته شده است:

((بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ))؛ ⁽²⁾

و کلمه‌ای از او که نامش عیسی بن مریم بود.

گاهی به چیزی که با وصف تمام، جامه عمل پوشیده باشد، کلمه اطلاق شده است مانند:

((وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلًا، لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ))؛ ⁽¹⁾

کلمه پروردگارت از درستی و عدل تمام شد، هیچ کس نیست که کلمات او را دگرگون سازد.

((وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنِی إِسْرائِیلَ))؛ ⁽²⁾

کلمه نیکوی پروردگارت بر بنی اسرائیل تمام شد.

ولی به طور کلی، «کلمه» در قرآن، همان قول و گفتار است مانند: ((وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلی وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا))؛ ⁽³⁾و سخن کافران را پست‌ترین قرار داد و سخن خدا، همواره دست بالا است.

اگر درباره حضرت عیسی علیه السلام کلمه اطلاق شده، منظور، همان قول است؛ چرا که عیسی علیه السلام نیز با قول خداوند به وجود آمدکه فرمود:

((إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ، ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ))؛ ⁽⁴⁾

مثل عیسی نزد خدا، مثل آدم است که او را از خاک بیافرید، و سپس فرمود: «باش» پس موجود شد.

مراد از «کلمات»، بردن فرزند به قربانگاه و آمادگی جدی برای قربانی او به فرمان خدا، بردن زن و فرزند و گذاشتن آن‌ها در سرزمین خشک و بی‌آب و گیاه مکه در جایی که حتی یک نفر سکونت نداشت، قیام در برابر بت‌پرستان بابل و شکستن بت‌ها و دفاع بسیار شجاعانه در آن محاکمه تاریخی و قرار گرفتن در دل آتش و حفظ آرامش و ایمان در همه این مراحل، مهاجرت از سرزمین بت‌پرستان و پشت پا زدن به زندگی خود و ورود در

سرزمین های دوردست، برای ادای رسالت خویش است.

نقل شده که ابن عباس می‌گوید:

خداوند متعال، حضرت ابراهیم علیه السلام را با چهل خصلت آزمایش کرد که پیش از او احدی را با آن‌ها آزمایش نکرده بود. حضرت ابراهیم علیه السلام همه آن‌ها را به بهترین صورت انجام داده و به اتمام رساند.

نیز از ابن عباس نقل شده است: منظور از کلمات، انجام مناسک حج است که خداوند متعال حضرت ابراهیم علیه السلام را با آن آزمایش فرمود. ابو علی جبائی اعتقاد دارد که مراد از کلمات در این آیه شریفه کلّیة تکالیف عقلیه و شرعیه‌ای است که خداوند متعال حضرت ابراهیم علیه السلام را به انجام آنها مکلف کرده بود. ⁽¹⁾

لذا اگر چه در این آیه مراد از کلمات بیان نگردیده، لکن برای هر صاحب نظری روشن است که این آزمایش وظائف سنگینی بوده که حضرت ابراهیم علیه السلام با انجام آن به منصب امامت و پیشوائی مفتخر گردیدند.

با توجه به این که خداوند، مقام امامت را پس از امتحانات سختی به ابراهیم علیه السلام عطا می‌کند، معلوم می شود، پس از گذشت سال‌های زیادی از رسالت ابراهیم، این مقام به وی عطا می‌شود؛ و با توجه به این که ابراهیم علیه السلام عرضه می دارد: ((وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی))؛ [آیا] از فرزندان من؟ و فرزند دار شدن ابراهیم، در اواخر عمرش بوده است. بنابراین، مقام امامت، زمانی به ابراهیم داده شده که اواخر عمر آن حضرت است که دارای فرزندانی است و همة امتحانات طاقت فرسا را پشت سر گذاشته است.

مراد از «ذریّه» اولاد طاهر حضرت ابراهیم علیه السلام یعنی اسماعیل و نسل و احفاد طاهر آنها است؛ چنانچه اخبار ظاهر در این معنا است؛ مانند خبری که در کافی از حضرت رضا علیه السلام

روایت کرده است و مصداق اتمّ و اکمل آن، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و اوصیای طاهر او است. عبد اللَّه بن مسعود گوید:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «من معنای دعا و درخواست حضرت ابراهیم هستم.» عرض کردیم: چگونه شما مصداق دعای ابراهیم هستید؟ فرمود: خداوند به-ابراهیم خبر داد: ((إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً))؛ «من می‌خواهم تو را امام قرار دهم.» ابراهیم شادمان شده گفت: «خدایا! آیا از فرزندان من نیز مانند من، امام خواهند شد؟» خداوند به او خطاب کرد: «من پیمانی با تو نخواهم داشت که وفا کنم.» عرض کرد: «پس کدام پیمان است که برایم وفا نخواهی کرد؟» فرمود: «این مقام را به ستمگران نسل تو نخواهم داد. » عرض کرد: «خدایا! کدامند ستمگران نژادم که به این مقام نمی‌رسند؟» فرمود: «هر کس بت‌پرستی کند، هرگز او را امام نخواهم کرد و شایسته امامت نیز نیست.» ابراهیم عرض کرد: «من و فرزندانم را از پرستیدن بت برکنار دار. خداوندا! آن‌ها گروه زیادی از مردم را گمراه کرده‌اند.»

پیامبر اکرم فرمود: «دعای ابراهیم، به من و برادرم علی منتهی شد که هیچ کدام از ما، لحظه‌ای برای بت سجده نکردیم. مرا پیامبر و علی را وصی قرار داد.» ⁽¹⁾

از نظر شیعه، کسی که کار و گفتار و تقریر و سکوتش، میزان کار همه است و حافظ ناموس شرع و مبین احکام است، هرگز به دست بشر انتخاب نمی شود و انتخاب ولی امر، فقط از جانب خدا صحیح است؛ زیرا علمش به جمیع جهات است و از مراتب صلاحیت‌های ظاهری، باطنی، روحی و فکری همه افراد آگاه است؛ نه غفلت در ساحت قدس او راه می یابد و نه از ریاکاری و ظواهر بی‌حقیقت کسی فریب می خورد. نه تحت تأثیر احساسات و عواطف قرار می گیرد و نه اغراض شخصی دراو اثرگذار است. و اگر قرار باشد در این انتخاب، مردم مداخله کنند؛ اولا اگر بخواهند صالح را انتخاب کنند، نمی توانند او را بشناسند. ثانیا،اعمال نفوذ و اشتباه و ارعاب و تطمیع، مانع آزادی تفکر و اظهار رأی آن‌ها می شود و

ثالثا، منافع و اغراض شخصی را ملاحظه می کنند، همان گونه که در انتخابات آزاد دیگر این اغراض دخالت دارد و اغراض شخصی را بیشتر بر منافع شخصی ترجیح می دهند. اگر تشخیص مردم، صحیح و پاک و بی‌غل و غش و بر اساس حقیقت بینی و شناخت صلاحیت واقعی بود، باید انتخاب شوندگان آن‌ها همیشه، واجد صلاحیت و شایستگی باشند.

حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در جواب سعد بن عبدالله اشعری قمی که از امام پرسید: «چرا مردم نمی توانند برای خود امام انتخاب کنند؟» فرمود: «پیشوای مصلح یا مفسد؟» گفت: «مصلح.» فرمود: «با این که هر یک از آنان از باطن دیگری و نیت او ناآگاه است، آیا ممکن است مفسد را انتخاب کنند؟» گفت: «بله، ممکن است.» فرمود: «این است علت آن که مردم نمی توانند امام را خودشان انتخاب کنند.» ⁽¹⁾

بنابراین از نظر شیعه، امامت در واقع، قائم مقامی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. همان طوری که پیامبر باید مستقیما از طرف خداوند انتخاب شود، امام هم باید از سوی خدا و به نص و تعیین پیغمبر باشد و انتخاب این جایگاه بر این روش اساس اصول عقلی و نقلی، در نهایت استحکام است.

از این آیه شریف نیز استفاده می شود که اولا، جعل امامت، به دست خدا است و بشر نمی تواند امام و پیشوا برای خود انتخاب کند و ثانیا، اعطاء این مقام به هر کسی شایسته نیست و تا مراحل کمال عبودیت را نپیماید و به درجات عالی انسانیت نایل نشود، خلعت امامت بر قامت او پوشیده نمی شود. ثالثا، مقام امامت، بالاترین مقامات است؛ زیرا ابراهیم، پس از آنکه دارای مقام نبوت و رسالت و خلّت شد، به مقام امامت نایل گردید.

شناخت و معرفت امام، از امور ضروری است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است: هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.» ⁽¹⁾

تمیم بن بهلول در حدیثی طولانی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در لزوم شناخت و اوصاف امامان نقل می کند که رسول خدا یک یک نام ائمه را برد و در ادامه فرمود:

ایشانند ریسمان محکم و پیشوایان راهنما و حجت بر اهل دنیا، تا این که خداوند زمین و اهل آن را به ارث بَرد. هر کس مخالفت آن‌ها کند، گمراه و گمراه‌کننده و رها کننده حق و هدایت است. ایشانند مفسّر قرآن و گویندگان از جانب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و هر کس بمیرد و آن‌ها را به امامت نشناسد، به مردن زمان جاهلیت مرده است. ⁽²⁾

محمد بن عثمان عمری روایت کرده که وی گفت:

از پدرم شنیدم که از حضرت عسکری علیه السلام پرسیدند: «از پدرانت روایت شده است: زمین تا روز قیامت از حجت خالی نخواهد بود و هر کس بمیرد، در حالی که به امام زمانش، معرفت نداشته باشد، در جهل و نادانی مرده است.» حضرت فرمود: «آری، این حدیث درست است.» عرض کردند: «یا ابن رسول اللَّه! پس حجت و امام بعد از تو کدام است؟» فرمود: «فرزندم محمد، بعد از من امام است و هر کس بمیرد و معرفت به او نداشته باشد، جاهل از دنیا رفته است. آگاه باشید، وی غیبتی خواهد داشت که گروهی از نادانان در غیبت او دچار حیرت خواهند شد و اهل باطل، به هلاکت خواهند رسید و اشخاصی که وقت ظهور او را تعیین کنند، تکذیب می‌شوند. پس از مدتی ظهور خواهد کرد، گویا من می‌بینم آن پرچم های سفیدی که در نجف و کوفه، بالای سرش در اهتزاز است.» ⁽³⁾

حال سؤال این است که منظور از ظالمان، چه کسانی هستند که عهد امامت به آنان نخواهد رسید؟

در جواب باید گفت: چهار فرض، ممکن است تصور شود:

فرض اول و دوم، قطعا مراد نیست؛ زیرا شأن ابراهیم علیه السلام اجل از این است که امامت را برای کسی بخواهد که در تمام عمر ظالم بوده یا اکنون ظالم است؛ هر چند قبلا ظالم نبوده است؛ بنابراین فرض سوم می ماند که کسی است که قبلا ظالم بوده؛ ولی اکنون مؤمن است. چنین کسی نیز لایق مقام امامت نیست و تنها امامت، شایسته کسانی است که در تمام عمر، حتی لحظه ای ظلم و شرک در زندگی آن‌ها راه نداشته و از دسته چهارم هستند و در واقع، معصوم می باشند.

امام رضا علیه السلام فرمود:

خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: «لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِین» و این آیه، امامت هر ستمگری را تا قیامت مردود دانسته و تنها در [انسانهای] پاک و برگزیده، منحصر کرده است... ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام درباره سخن خداوند تعالی ((لاینال عهدی الظّالمین)) فرمود:

کسی که بت پرستیده باشد، نمی‌تواند امام شود... ⁽²⁾

پیام ها

اولی الامر

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَالرَّسُولِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلاً ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آوردید! خدا را اطاعت کنید و از این پیامبر و کسانی از خودتان که متولیان امر شما هستند، فرمان برید. اگر در چیزی با یک دیگر اختلاف پیدا کردید، اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارید، آن را به خدا و پیامبر ارجاع دهید که این، بهتر و سرانجامش نیکو‌تر است.

مقدمه

اساسی‌ترین بحث و اختلاف ما با اهل سنت (که اگر حل شود در پرتو آن، بقیه مسائل حل خواهد شد) این است که ما می‌گوییم: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از سوی خداوند مأمور بوده است که جانشین بعد از خود را به مردم معرفی کند؛ اما آن‌ها می‌گویند رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم این مسأله را به خود امت واگذار کرده است. مسأله بعد این که از نظر ما جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باید همۀ خصوصیات رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را داشته باشد؛ اما اهل سنت، قائل به آن نیستند. ما شیعیان برای عقیدۀ خود دلیل‌های زیادی از آیات و روایات داریم که یکی از آن دلایل همین آیه است که در این نوشتار، به آن پرداخته شده است.

واژه‌ها

أَطِیعُوا: اطاعت کنید ]دنباله‌روی آگاهانه و آزادانه[ (فعل امر مخاطب از مادۀ «طوع»باب

افعال).

أُوْلِی الْأَمْر: صاحبان امر.

تَنَازَعْتُمْ: نزاع و اختلاف کردید (فعل جمع ماضی از مادۀ «نزع» باب تفاعل).

رُدُّوهُ: آن را ارجاع دهید. (فعل امر مخاطب از ماده «ردد»).

تَأْوِیل: سرانجام.

نکات تفسیری

آیه قبل، دربارۀ بیان وظایف حکام بود و این که باید دادگر و امانت دار باشند. این آیه به وظیفه مردم در برابر خداوند و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اشاره می‌کند. با وجود سه مرجع: خدا، پیامبر و اولی الامر، هرگز مردم در بن بست قرار نمی‌گیرند. آمدن این سه مرجع برای اطاعت، با توحید قرآنی منافات ندارد؛ چون اطاعت از پیامبر و اولی الأمر نیز شعاعی از اطاعت خدا و در طول آن است، نه در عرض آن؛ و به فرمان خداوند، اطاعت از این دو لازم است. ⁽¹⁾

اولوالامر چه کسانی هستند؟ خداوند متعال، در این آیه که خطاب به همۀ مؤمنان در سراسر عالم و در همه زمان‌ها است اطاعت مطلق و بی‌چون و چرا از عده‌ای را لازم و واجب شمرده است. نقطه مبهم در آیه، عبارت «اولی الامر» است که اگر مشخص شود منظور از آن، چه کسانی هستند، تفسیر آیه واضح و روشن خواهد شد. البته ما ثابت خواهیم کرد که مراد از آن، امیر المؤمنین علیه السلام و یازده امام بعد از آن حضرت می‌باشد.

نظریات مطرح شده در این‌باره از این قرارند:

الف) منظور از «اولی الأمر» فرمانداران جامعه هستند.

هر کس به هر شکلی، فرماندار جامعه اسلامی شود و فرمان امور مسلمین را به دست گیرد، «اولی الامر» خواهد بود و باید بدون قید و شرط اطاعت شود، حتی اگر با زور شمشیر

و بدون خواست و اراده مردم حاکم گردد و فاسق‌ترین افراد باشد؛ بنابراین امثال مغول‌ها و چنگیز‌ها هم اگر بر جامعه اسلامی مسلط شوند، اطاعتشان واجب است. تعداد قابل ملاحظه‌ای از دانشمندان اهل سنت، طرفدار این نظریه هستند.

ولی هیچ عقل سالمی این مطلب را نمی‌پذیرد. مگر خداوند، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را برای اقامه قسط و برپایی عدل و داد طبق نظر این‌ها، نفرستاده است؟ پس چگونه شخص ظالم می‌تواند جانشین پیامبر باشد؟ طبق نظر اینها، افراد ظالم و مفسدی چون معاویه و پسرش یزید، «اولی الامر» بوده‌اند.

ب) مراد، کل جامعه اسلامی است.

از آن‌جا که انسانها غالباً خطاکار و غیر معصوم هستند، مراد از اولی الامر، کل جامعه اسلامی است و روشن است که امت اسلامی، از عفت برخوردار است و امکان ندارد همۀ مردم مسلمان خطا کنند، هر چند تک تک افراد جامعه خطاکارند؛ بنابراین همانطور که اطاعت از خدا و رسولش صلی الله علیه و آله و سلم لازم است، پیروی از امت اسلامی نیز واجب است.

اما چگونه ممکن است نظریه مجموعه امت اسلامی را در مسأله‌ای تحصیل کرد و به دست آورد؟ اگر گفته شود نظریه تک تک مسلمانان لازم نیست؛ بلکه مسلمانان، نمایندگانی انتخاب می‌کنند و اتفاق و اجماع نمایندگان امت اسلامی، کافی است، می‌گوییم آیا به دست آوردن اتفاق آراء - حتی از نمایندگان امت اسلام (نه همه مسلمانان) - امکان پذیر است؟ غالباً امکان پذیر نیست. اگر گفته شود اتفاق آرا لازم نیست، بلکه معیار، اکثریت است و هر گاه اکثریت نمایندگان امت اسلامی به مسأله‌ای رأی مثبت دادند، تبعیت از آنها به عنوان اولوالامر، لازم است، آیا حقیقتاً معنای اولوالامر اکثریت نمایندگان امت اسلام است؟

ج) برخی پا را فراتر نهاده‌اند و بر اثر خودباختگی برابر فرهنگ‌های بیگانگان، دموکراسی غربی را مصداق «اولوالامر» شمرده‌اند.

آیا این نظرها و تفسیر‌ها، تفسیر به رأی نیست؟ آیا اینها پیش داوری‌های تحمیل شده بر قرآن نمی‌باشد؟ آیا این برداشت‌ها، کم لطفی دربارۀ قرآن نیست؟

د) نظریه همه علمای شیعه این است که اولی الامر باید معصوم باشد و نمی‌تواند بیش

از یک فرد در هر عصر و زمانی باشد. آن شخص، در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حضرت امیر المؤمنین علیه السلام و پس از او امامان یازده گانه علیهم السلام هستند؛ پس:

الف) اولی الامر به مقتضای آیه شریف، باید معصوم باشد، تا بتوان به طور مطلق و بی‌چون و چرا از وی پیروی کرد؛ یعنی اولی الامر باید کسی باشد که برابر خطا و گناه و اشتباه، بیمه باشد.

ب) اولی الامر معصوم، نمی‌تواند کل امت اسلامی یا علمای آن‌ها به عنوان نمایندگان امت اسلامی یا اکثریت آن‌ها باشد؛ بلکه باید شخصی خاص و فرد معینی باشد.

ج) از آن جا که عصمت یک قدرت معنوی و عالی‌ترین مرحله تقوا است و این معیار، برای انسان‌های معمولی و عموم مردم، قابل تشخیص نیست، اولی الامر معصوم، باید از ناحیه خداوند معرفی شود. ⁽¹⁾

جابربن عبدالله انصاری می‌گوید: زمانی که آیه فوق نازل شد، خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رسیدم و عرض کردم: «یا رسول الله اطاعت خدا و رسول را می‌دانیم؛ اما اولی الامر چه کسانی هستند که خداوند، اطاعت آن‌ها را قرین اطاعت تو کرده است؟» پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «آن‌ها جانشینان و امامان مسلمین بعد از من هستند. اولین آن‌ها، علی بن ابی‌طالب، سپس حسن و بعد حسین و بعد از او علی بن الحسین و بعد محمد بن علی که در تورات معروف به باقر است. ای جابر! تو او را درک خواهی کرد. زمانی که او را ملاقات کردی، سلام مرا به او برسان. بعد از او، صادق جعفر بن محمد، سپس موسی بن جعفر، سپس علی بن موسی، سپس محمد بن علی و بعد علی بن محمد و بعد، حسن بن علی و بعد از او کسی می‌آید که هم نام و هم کنیه من است. او حجت خداوند در زمین و بقیة الله و ذخیره الهی میان بندگان است. او فرزند حسن بن علی است؛ او کسی است که خداوند، به دست او شرق و غرب عالم را فتح می‌کند. او کسی است که غیبت طولانی دارد و آن قدر این غیبت طول

می‌کشد که فقط کسانی که قلوبشان برای ایمان امتحان شده است، بر امامت و ولایت پذیری او پا برجای می‌مانند.» به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردم: «آیا شیعیان آن حضرت علیه السلام در زمان غیبت او، از او استفاده می‌برند؟» پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «قسم به کسی که مرا به نبوت مبعوث کرد! شیعیان از نور او استفاده می‌کنند و از ولایت او در دوران غیبت بهره‌ها می‌برند؛ همان‌طور که مردم از خورشید پشت ابر استفاده می‌کنند. ⁽¹⁾ای جابر! این مطالب که بیان کردم، رازی از رازهای الهی است و آن را جز از اهلش، کتمان کن.» ⁽²⁾

روایات مختلفی در معرفی اولی الامر وجود دارد که یکی دیگر از آن‌ها، حدیث ثقلین است. طبق این حدیث، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در اواخر عمر شریف خویش فرمود:

إنی قد ترکت فیکم الثقلین ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا بعدی، کتاب الله و عترتی أهل بیتی؛

من از میان شما می‌روم و دو چیز گرانبها و پر ارزش از خود به یادگار می‌گذارم؛ کتاب خدا و اهل بیتم. تا زمانی که به این دو چنگ بزنید، گمراه نمی‌شوید.

شخصی از امام علی بن ابی طالب علیه السلام سوال کرد: «کمترین چیزی که انسان را از خط صحیح خارج می‌کند و او را جزء گمراهان قرار می‌دهد، چیست؟» حضرت فرمود: «این‌که حجت الهی را فراموش کند و از او اطاعت ننماید. هر کس از حجت الهی اطاعت نکند، گمراه است.» آن شخص گفت: «توضیح بیشتری بدهید؛ این حجت الهی که اشاره کردید کیست؟» حضرت فرمود: «همان کس که ⁽³⁾با عنوان اولوالامر از آنها یاد شده است.» سوال کننده، بار سوم پرسید: «اولوالامر چه کسانی هستند؟» حضرت در پاسخ فرمود:

همان کسانی که پیامبر درباره ایشان فرمود: «إنی قد ترکت فیکم الثقلین ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی کتاب الله و عترتی اهل بیتی.»

در این روایت، ارتباط بین حدیث ثقلین و اولوالامر به وضوح بیان شده است.

معنای حدیث ثقلین، آن است که قرآن، مصون از خطا و اشتباه است، بدین علت کسی که در سایه آن، حرکت کند، مصون از خطا است؛ پس اهل بیت علیهم السلام هم باید از خطا و اشتباه مصون باشند تا این‌که تمسک جویان به آن بزرگواران هم مصون از خطا باشند. وگرنه معنا ندارد که اهل‌بیت علیهم السلام معصوم نباشند؛ ولی پیروان آن‌ها مصون از خطا باشند (چون حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «ما إن تمسکتم بهما لن تضلوا أبداً.»

می‌دانیم حدیث ثقلین از احادیث بسیار مهمی است که در موضوع ولایت و امامت، بی‌نظیر یا کم نظیر است. این حدیث، از نظر دلالت، بسیار قوی و روشن می‌باشد و از نظر سند، متواتر است که در منابع شیعه و اهل تسنن به صورت گسترده مطرح شده است. از مجموع مصادر و منابع این روایت، استفاده می‌شود که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بارها این حدیث را فرموده است.

روایت فوق، در منابع دست اول و معتبر شیعه مانند تهذیب الأخبار، استبصار، کافی، من لا یحضره الفقیه و منابع معتبر اهل سنت مانند صحیح مسلم ⁽¹⁾، سنن ترمذی ⁽²⁾، مستدرک الصحیحین ⁽³⁾، خصایص نسائی ⁽⁴⁾و… آمده است. جالب این که ابن حجر که مردی بسیار متعصب است و کتابی بر ضد شیعه به نام الصواعق المحرقه نوشته نیز روایت فوق را نقل کرده است. ⁽⁵⁾جالب‌تر این که ابن تیمیه، بنیانگذار فرقه منحرف وهابیت در کتاب خویش، منهاج السنه نیز حدیث ثقلین را نقل کرده است. ⁽⁶⁾

پس به وسیله حدیث ثقلین ثابت شد که اولی الامر، امامان اطهار علیهم السلام هستند که هر کدام در زمان خویش واجب الاطاعة بوده‌اند و پیروی از آن‌ها بدون هیچ قید و شرطی

لازم است. ⁽¹⁾

کلمه امر دارای بار مثبتی است. در این کلمه، قدرت و قوت نهفته است و این بدان معنا است که اولی الامر باید از موضع قدرت و قوت و حاکمیت صحبت کنند، نه این‌که از مردم خواهش و التماس کنند. این معنا در امر به معروف هم وجود دارد. امر به معروف نیز باید از موضع قدرت باشد؛ ولی باید توجه داشت انجام کاری از موضع قدرت و قوت، با مدارا و نرمخویی منافاتی ندارد. ⁽²⁾

آیاتی که با خطاب ((یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا)) آغاز می‌شوند، علاوه بر این که نشانگر امتنان خدای مهربان بر بندگان با ایمان است، بیانگر حکمی همگانی و اجتماعی است؛ یعنی بر عموم حق پذیران فرمان می‌دهد که به اقتضای ایمانشان، باید بدان گردن نهند؛ چنان که در پایان آیه این مهم را به صراحت گوشزد می‌کند و اطاعت خدا و رسول و فرمانداران از سوی آن دو را برترین تاویل و حقیقت قابل وقوع می‌شمارد. ⁽³⁾

آیه بر اطاعت مطلق اولی الامر دلالت می‌کند. در هیچ آیه دیگر قرآن، عبارتی وجود ندارد که این وجوب را مقید به قیدی و مشروط به شرطی کند. علاوه بر آن، خدای سبحان در مواردی که قید، روشن‌تر از قید مورد بحث بود و اطاعت هم کم اهمیت‌تر از اطاعت مورد بحث بود، آن قید را ذکر کرده است؛ مثلاً دربارۀ احسان به پدر و مادر فرمود:

((وَوَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ حُسْنًا وَإِنْ جَاهَدَاکَ لِتُشْرِکَ بی‌مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا))؛ ⁽⁴⁾

ما به انسان توصیه کردیم به پدر و مادرش نیکی کند و اگر آن دو[مشرک باشند و] تلاش کنند برای من همتایی قائل شوی که به آن علم نداری، از آن‌ها پیروی مکن.

با این حال چطور ممکن است در آیه مورد بحث که مشتمل بر اصلی از اصول آن است، هیچ قیدی از قیود را نیاورده و به طور مطلق بگوید. علاوه بر آن آیه شریف بین رسول و اولی الامر جمع کرده و برای هر دو یک اطاعت را ذکر کرده و فرموده است: ((َأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ)) با این که دربارۀ رسول حتی احتمال این نیز نمی‌رود که به معصیت امر کند یا گاهی در خصوص حکمی دچار اشتباه و غلط شود. اگر دربارۀ اولی الامر این احتمال برود، به هیچ وجه نمی‌تواند برای جلوگیری از این احتمال قیدی نیاورد؛ پس ما همین که می‌بینیم دربارۀ آنان نیز قیدی نیاورده است، چاره‌ای جز این نداریم که بگوییم آیه شریف از هر قیدی مطلق است و لازمه مطلق بودنش همین است که گفته شود: همان عصمتی که دربارۀ رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، دانسته شده، دربارۀ اولی الامر نیز اعتبار شده است. ⁽¹⁾

کلمه اولی الامر در آیه به قید «منکم»مقید شده است؛ یعنی اطاعت کنید از اولی الامر که از خودتان است. این قید به همان معنایی است که «منهم» در آیه ((هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ)). ⁽²⁾به آن معنا است. همچنین آیه ((رَبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ)) ⁽³⁾و نیز ((…رُسُلٌ مِنْکُمْ یَقُصُّونَ عَلَیْکُمْ آیَاتِی)) ⁽⁴⁾مراد این است که اولی الامر و رسول، از جنس خود مردم هستند. ⁽⁵⁾

خدای تعالی از این دستور که مردم او را اطاعت کنند، منظوری جز این ندارد که او را در آنچه توسط پیامبر عزیز صلی الله علیه و آله و سلم به سوی ما وحی کرده است، اطاعت کنیم و احکامش را به کار ببندیم.

رسول دو جنبه دارد:

((وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ))؛ ⁽¹⁾

ما کلیات احکام را بر تو نازل کردیم، تا تو برای مردم، جزئیات آن‌ها را بیان کنی.

((لِتَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاکَ اللَّهُ))؛ ⁽²⁾

بین مردم به آنچه خدا به تو آموخته، حکم کنی.

این، همان رأیی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با آن، بر ظواهر قوانین قضا بین مردم حکم می‌کند. همچنین آن رأیی است که در امور مهم به کار می‌بست و خدای متعال دستور داده بود وقتی می‌خواهد آن رأی را به کار بزند، قبلاً مشورت بکند:

((وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ))؛ ⁽³⁾

با مردم در کارها، نخست مشورت بکن و همین که تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن.

ملاحظه می‌فرمایید خداوند، مردم را در مشورت شرکت داده، ولی در تصمیم گرفتن شرکت نداده و تصمیم خود آن جناب را معتبر شمرده است. حال که به این معنا توجه

کردید، می‌توانید به خوبی بفهمید که اطاعت رسول، معنایی و اطاعت خدای سبحان، معنایی دیگر دارد؛ هر چند اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در حقیقت اطاعت از خدا نیز هست، چون تشریع کننده فقط خدا است.

همچنان که در آیه ((وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِیُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ)) ⁽¹⁾وجوب اطاعت رسول را هم منوط به اذن دانسته و بر مردم واجب است که رسول را از دو ناحیه اطاعت کنند: یکی ناحیه احکامی که به وسیله وحی بیان می‌کند و دیگر احکامی که خودش به عنوان نظریه و رأی صادر می‌نماید. این معنا باعث شده است کلمۀ «اطاعت» در آیه تکرار شود؛ چون اگر اطاعت خدا و رسولش تنها در احکامی واجب می‌بود که به وسیله وحی بیان شده است، کافی بود بفرماید: «أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»؛ ولی چنین نکرد و کلمه «أطیعوا» را دوباره آورد تا بفهماند اطاعت خدا یک گونه اطاعت است و اطاعت رسول یک گونه دیگر. البته برخی گفته‌اند: تکرار کلمه أطیعوا صرفاً برای تاکید است که این حرف، به هیچ وجه درست نیست؛ زیرا اگر هیچ منظوری به جز تأکید در بین نبود، ترک تکرار این تاکید را افاده می‌کرد و لذا باید می‌فرمود: وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ… چون باید با این تعبیر می‌فهماند اطاعت رسول، عین اطاعت خدای تعالی است. و هر دو اطاعت یکی هستند. بله؛ این که تکرار، تأکید را می‌رساند، درست است، اما نه هر جا. ⁽²⁾

خدای سبحان، کتاب آسمانی را برای پایان دادن به اختلاف‌های فکری بشر نازل کرده است. اختلاف نظر، زمینه خوبی برای تکامل علوم است، ولی اندیشه‌ها و آرا و افکار مختلف، باید به معیار و میزانی که خداوند نازل کرده است، عرضه و با آن، تطبیق و سنجیده شود. کتاب، برای حل اختلافات است؛ مانند میزان که وسیله توزین درست هر کالا است. اختلافات در خود کتاب آسمانی، مانند ناراستی در ترازو و دستکاری در آن است که تمام راه‌های تشخیص صحیح را می‌بندد.

بیگانگان با ایجاد اختلاف در متن کتابی که رسالت اصلی آن، نابود کردن اختلاف است، زمینه پیدایش ابهامات فراوانی را فراهم کرده‌اند. غرض آن که کسی در ترازو نباید اختلاف کند یا آن را به میل خود تغییر دهد و بر هم زند؛ زیرا اگر اصل ترازو پذیرفته نشد یا در اصل آن، اختلاف شد، هرگز اختلاف نظر‌ها سامان نپذیرفته، به اتحاد نمی‌رسد و به اختلافات پایان داده نمی‌شود. هر کثرتی باید به وحدت منتهی شود و تنها واحد حقیقی است که می‌تواند کثرت‌ها را به هم پیوند دهد. بر همین اساس، در هر تنازعی باید به خدا و پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام مراجعه کرد:

((یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ))؛

ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را اطاعت کنید و از این پیامبر و کسانی از خودتان که متولیان امر هستند، فرمان برید.

اگر درباره خود امامان علیهم السلام اختلاف شد، دیگر به ایشان رجوع نمی‌شود؛ بلکه باید به خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مراجعه کرد:

((فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللّهِ وَالرَّسُولِ))؛

اگر در چیزی با یک دیگر اختلاف پیدا کردید به خدا و پیامبر ارجاع دهید.

و چنانچه درباره خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز اختلاف شد، باید به خداوند مراجعه شود:

((إِنْ کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ ذَلِکَ خَیْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِیلًا))؛

اگر به خدا و روز واپسین ایمان دارید؛ این، بهتر و سرانجامش نیکوتر است.

این‌جا تنها سخن از اعتقاد به خدا و قیامت است و ذکر قیامت نیز از آن رو است که مبدأ همان معاد است و قیامت بازگشت به همان مبدأ است؛ زیرا «هو الأول» ⁽¹⁾همان «هو الآخر» است.

بنابراین دامنه‌های اختلافات، نخست سه ضلعی و در پایان، یک ضلعی است؛ یعنی تثلیث بر تشبیه و آن‌گاه به توحید منتهی می‌شود، پس مرجع اصلی برای حل اختلافات،

خدای واحد است؛ از این رو آیه شریف ((وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِیهِ مِنْ شَیٍْ فَحُکْمُهُ إِلَی اللَّهِ)) ⁽¹⁾در هر چیز اختلاف کنید، داوریش با خداست. همه را یکسره به توحید ارجاع می‌دهد. مرجع حل همه کثرت‌ها آن واحد حقیقی است و کثرت‌ها را او باید سامان دهد.

در پرتو اعتقاد به خدا، اختلاف‌ها درباره نبوت حل می‌شود؛ زیرا پیامبر را می‌توان با اعجاز الهی تشخیص داد و معجزه کار خدا است. اگر نبوت حل شد، اختلاف درباره خلافت و امامت نیز حل می‌شود؛ زیرا گفته رسول، کلام خدا است.

اختلاف درباره خود خدا قابل حل نیست و اگر کسی عمداً درباره اصل وجود خداوند و توحید او اختلاف کرد و آخرت؛ یعنی هدایت، ایمان، و مغفرت را داد و دنیا؛ یعنی ضلالت، کفر و عذاب را گرفت چنین منحرفی قابل درمان نیست؛ نه او به پیامبر و مؤمنان دسترسی دارد و نه هدایت پیامبر و مؤمنان به او می‌رسد، زیرا وی عمداً فاصله گرفته و در شقاق بعید و در آن سوی دره ژرف است: ((وَإِنَّ الَّذِینَ اخْتَلَفُوا فِی الْکِتَابِ لَفِی شِقَاقٍ بَعِیدٍ)). ⁽²⁾

از این رو تبلیغ پیامبران علیهم السلام در این‌گونه افراد، اثر نمی‌کند و انذار و عدم انذار برای آن‌ها یکسان است: ((سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا یُؤْمِنُونَ)). ⁽³⁾

چنان‌که خودشان به صراحت می‌گویند:

((سَوَاءٌ عَلَیْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَکُنْ مِنْ الْوَاعِظِینَ)). ⁽⁴⁾

و نتیجه این بی‌تفاوتی در دنیا آن است که در آخرت صبر و جزع، به حال آن‌ها یکسان است و خواه صبر کنند یا صبر نکنند، باید بسوزند، چنان‌که خود در جهنم می‌گویند:

((سَوَاءٌ عَلَیْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِیصٍ))؛ ⁽⁵⁾

چه بی‌تابی کنیم و چه شکیبایی، تفاوتی برای ما ندارد؛ راه گریزی برای ما نیست.

چنانچه می‌دانیم، شیعه زمامداری دینی و سیاسی بعد از پیغمبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم را یک مقام و منصب الهی می‌داند. همان‌گونه که پیغمبر، امور دینی، روحانی، سیاسی، و انتظامی جامعه را عهده دار است؛ امام که قائم مقام پیامبر و جانشین او است نیز رهبر جامعه است؛ با این فرق که بر پیامبر، بی‌واسطه وحی نازل می‌شود و دین و شریعت را از عالم غیب فرا می‌گیرد و به امت و جامعه می‌رساند؛ ولی امام، آورنده شریعت و کتاب نیست و مقام نبوت ندارد و از مجرای کتاب و سنت امور رهبری اجتماع را انجام می‌دهد. معلوم است که این روش، موافق با عدل و عقل بوده و از هر راه دیگری برای اداره امور اجتماع بیشتر مورد اعتماد و اطمینان است؛ زیرا یقیناً کسی را که پیامبر از جانب خداوند معرفی می‌کند، واجد همه شرایط رهبری و شایسته زعامت و امامت است.

شناختن کسی که دارای این صلاحیت است، مافوق حد درک اشخاص عادی است. صاحب این مقام، باید از جهت صلاحیت و ملکات عالی انسانی و صفات شریف نفسانی عقل، کفایت، تدبیر، اطلاع دقیق بر امور دینی و روحانی و… لایق و برجسته و ممتاز باشد و شناختن واجد این صفات، فقط با هدایت و راهنمایی خداوند متعال امکان دارد.

اگر قرار باشد مردم در این انتخاب مداخله کنند، اولاً: اگر بخواهند صالح را انتخاب کنند، نمی‌تواند او را بشناسند. ثانیاً: اعمال نفوذ و اشتباه کاری و ارعاب و تطمیع، آن‌ها را از آزادی تفکر و اظهار رأی باز می‌دارد. ثالثاً: منافع و اغراض شخصی را ملاحظه می‌کنند؛ چنانچه در انتخابات عرفی می‌بینیم در هر انتخاب آزاد و به اصطلاح صحیح این اغراض و علل و موانع دخالت دارد و اغراض شخصی را مردم بیشتر بر مصالح نوعی ترجیح می‌دهند، لذا تا کنون انتخاب بشر در تعیین زمام‌داران، از همه جهت کامل نبوده و افرادی را که انتخاب کرده، همیشه لایق‌تر از همه نبوده‌اند. اگر در بعضی موارد زمام‌دار نسبتاً صالحی انتخاب شده است، جهتش نه واقع بینی و تشخیص و پاکی و طهارت نظر مردم بوده، بلکه تصادف و اتفاق و اوضاع و احوال با یک نوع اضطراب‌های سیاسی موجب آن شده است. اگر تشخیص مردم، صحیح و پاک و بی‌غل و غش و بر اساس حقیقت بینی و شناخت صلاحیت واقعی بوده، باید همیشه انتخاب شوندگان آن‌ها واجد صلاحیت و شایستگی باشند.

حضرت ولی عصر علیه السلام در جواب سعد بن عبد الله اشعری قمی که از امام پرسید: «چرا مردم نمی‌توانند برای خود امام انتخاب کنند؟» فرمود: «پیشوای مصلح یا مفسد؟» گفت: «مصلح» فرمود: با این‌که هر یک از آنان، از باطن دیگری و نیت او ناآگاه است، آیا ممکن است مفسد را انتخاب کنند؟» سعد گفت: «بلی [ممکن است]» فرمود: «علت، همین است.» ⁽¹⁾

لذا دیدیم در موضوع خلافت بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چون از این اصل عدول کردند، عده‌ای گفتند: خلافت هم به انتخاب و اجماع آرا است. که آن هم دربارۀ خلیفۀ دوم عملی نشد؛ چون ابوبکر، عمر را به جانشینی خود معین کرد و حق انتخابی را که به قول خودشان حق عموم امت بود، از آن‌ها سلب کرد. گفتند خلیفه می‌تواند خلیفه بعد از خود را معین کند؛ ولی جلوتر که آمدند، به تعیین شورای شش نفری برای انتخاب خلیفه توسط عمر برخوردند که با هیچ روشی از روش‌های حکومتی دنیا منطبق نبود. گفتند: به این شکل هم تأیید ممکن است. جلوتر که آمدند، به پادشاهی بنی امیه و افراد شرابخوار و زناکار رسیدند. دیدند اگر بخواهند برای اولی الامر یک شرط کوچک هم قائل باشند، باید غیر شرعی بودن آن حکومت‌ها را رسماً اعلام کنند و عقیده شیعه را ترویج نمایند. گفتند: زمام‌داری اسلامی هم مثل زمام‌داری‌های دوران ارتجاع و اعصار جاهلیت است و هیچ شرطی ندارد؛ هر کس با زور و سر نیزه به اسم ارث یا هر اسم دیگر، سلطنت یافت، اطاعتش واجب و فرمانش بر اموال و نفوس نافذ است.

اما عقیده شیعه در تعیین امام، بر اساس اصول عقلی و نقلی در نهایت استحکام است و از آغاز تا کنون آن عقیده هست و مایه تفکرات آزادی خواهانه و عدالت منشی و مبارزه با ظلم و ستم و قیام برای اقامه حق بوده و هست. فقط یکی از علمای شیعه؛ یعنی علامه حلی در کتاب الفین بیش از هزار دلیل بر لزوم تعیین امام از جانب خدا اقامه کرده است. ⁽²⁾

پیام‌ها

ماه‌های حرام

إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِی کِتَابِ اللّهِ یَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَات وَالأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ فَلاَ تَظْلِمُواْ فِیهِنَّ أَنفُسَکُمْ وَقَاتِلُواْ الْمُشْرِکِینَ کَآفَّةً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَآفَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ ⁽¹⁾

همانا شمار ماه‌ها نزد خداوند، در کتابِ [آفرینش] خدا و از روزی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، دوازده ماه است که چهار ماه از آن حرام است. این، آیین ثابت و پا برجا است؛ پس در این ماه ها، [با جنگ و خونریزی] به خود ستم نکنید و همگی با مشرکان بجنگید؛ آن‌گونه که همگی با شما می‌جنگند و بدانید که خداوند، با پرواپیشگان است. ⁽²⁾

مقدمه

انسان، برای نجات از هر بلا و گرفتاری، به دنبال چاره‌ای متناسب با آن بلا است؛ در توفان دریا، به دنبال کشتی نجات، در تاریکی‌ها به دنبال روشنایی و در جنگ‌ها به دنبال سنگر است. حال برای نجات و پیروزی در سختی‌های امر معاش و معاد خویش (دنیا و آخرت) که از مهم‌ترین امور است، به دنبال چه کسانی برود، تا با تمسک به آن‌ها از فتنه‌های زمانه نجات یابد؟

خداوندی که با حکمت خویش برای هدایت انسان از گمراهی و تاریکی‌های جهل و

ظلم و شرک، بهترین انسان‌ها و بالاترین کتاب‌ها را قرار داده است، چگونه برای پیغمبر خاتم، اوصیایی معین نکرده یا برای قرآنش، مبیّن و مفسّری معلوم نکرده باشد؟!

اگر شبانه روز، به دوازده ساعت و ماه‌های سال به دوازده ماه تقسیم شده است، تا امور مادی مردم و خواب و بیداری و جنگ و صلح آن‌ها سامان گیرد، چگونه ممکن است خدا برای اصلاح امر آخرت -که مهم‌تر است- برنامه ریزی نکرده باشد؟

با گذری بر آیات قرآن، به نظر می‌رسد عدد دوازده عدد مبارکی باشد؛ چون نخبه‌های بنی اسرائیل دوازده نفر بودند ⁽¹⁾و تعداد چشمه‌هایی که با عصای موسی برای نیاز قومش جوشید، دوازده چشمه بود. ⁽²⁾همچنین فرزندان حضرت یعقوب، دوازده نفر بودند و حتی کلمه«شهر» در قرآن، دوازده بار به کار رفته است.

حال در تبیین آیه فوق، به چگونگی ارتباط آن با دوازده امام و دوازده چراغ هدایت و دوازده نور امامت با دوازده ماه قمری، برای ساماندهی امور مادی و معنوی خواهیم پرداخت.

واژه‌ها

الشُّهُور: ماه‌ها (جمع شهر).

حُرُم: حرام، ممنوع، ضد حلال (جمع حرام).

قَیِّم: محکم، استوار.

کَافَّة: همه، جمیع.

نکات تفسیری

«کتاب الله» یعنی کتاب تکوین و آفرینش خدا که دارای اصل ثابتی از خلقت عالم است و قابل تغییر و دگرگونی نیست؛ اگر چه نظرات دیگری نیز گفته شده است؛ از جمله لوح

محفوظ یا کتاب‌های آسمانی پیشین یا قرآن که از مقوله دفتر و کاغذ باشد. خلاصه هر چه باشد، مهم آن است که هم تعداد و هم اصل ماه‌ها، از طرف خدا است؛ یعنی هم تعداد ماه‌های قمری یک واقعیت الهی و آسمانی است و هم این قضیه و این مطلب، قابل انکار یا قابل تغییر نیست؛ چون هم فرموده است: ((إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ)) یعنی نزد خدا و هم فرموده است: ((اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِی کِتَابِ اللَّهِ))؛ پس هر چه هست، حکم خدا است و قابل خدشه نیست، همان طور که دوازده امام و حجت‌های الهی نیز چنین هستند.

حال اگر انسان منصفانه سر سفره قرآن بنشیند و از او هدایت بجوید، قطعاً به موارد مشابه و محکمی برخورد می‌کند که تأویل دوازده ماه به دوازده امام سازگاری را می‌فهماند که به بررسی آن‌ها می‌پردازیم:

الف) هدایتگری: هدایتگری و راهنمایی به فرمان الهی از اهداف رسالت و امامت و از وظایف اصلی امامت است. قرآن فرموده است:

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا؛ ⁽¹⁾

«و آنان را پیشوایان مردم ساختیم تا خلق را به امر ما هدایت کنند.»

وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا؛ ⁽²⁾

«و برخی از بنی اسرائیل را امام و پیشوایانی که خلق را به امر ما هدایت کنند قرار دادیم.»

خداوند، امامان را با امر خودش، هدایتگر قرار داده است؛ همان‌گونه که ستاره‌ها و ماه‌ها را نیز برای هدایت و روشنایی خلق به امر خودش قرار داده است.

ب) «عند الله» و «فی کتاب الله»: همان طور که این دوازده ماه، از سوی خدا بود و در کتاب قانون و تکوین خلقت آمده است، نه در کتاب بشر، نصب و تعیین امامان نیز از سوی خدا است و در کتاب تشریع الهی چنین آمده است و نمی‌توان آن را از طریق انتخاب یا شورا نصب کرد یا موروثی دانست، بلکه فقط خدا تعیین می‌کند که جانشین پیغمبرش چه کسی است.

ج) تعداد ثابت و غیر متغیر: همان طوری که تعداد ماه‌های سال سیزده یا یازده نمی‌شوند، تعداد امامان نیز کم و زیاد نمی‌شود؛ لذا شش امامی یا هفت امامی و هرچه غیر از دوازده امامی باشد مردود است.

روایاتی ذیل این آیه آمده است که دوازده ماه را به دوازده امام معصوم علیهم السلام حمل کرده‌اند. همچنین جای دیگر آورده‌اند که مراد از سال، وجود مقدس پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌باشد و مراد از ماه‌های حرام، چهار امامی هستند که نامشان علی است.

از پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است که فرمود:

امامان بعد از من 12 نفرند، اولهم علی و رابعهم علی و ثامنهم علی و عاشرهم علی و آخرهم المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف. ⁽¹⁾

با توجه به روایاتی که به تواتر از فرقه‌های مختلف مسلمین در کتاب‌های معتبر وارد شده است، جای هیچ انکار و تردید باقی نمی‌ماند.

پس ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ می‌تواند تاکید بر امامان هم باشد؛ چرا که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم با الفاظ و عبارت‌های مختلف به دوازده انسان پاک و معصوم از نسل خود تصریح فرموده است که به چند مورد اشاره می‌کنیم: ⁽²⁾

پس در این‌که تعداد ماه‌های قمری در قرآن و کلام رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم و تعداد امامان بعد از رسول دوازده تا است هیچ مشکلی نیست و کسی حرف ردی که قانع کننده باشد، ندارد.

بیان تعداد، همیشه مهم نیست؛ لذا قرآن، بسیاری جاها از بیان عدد صرف نظر کرده و تصریح نکرده است؛ چون فایده نداشته؛ مانند تعداد اصحاب کهف. اما در مواردی تعداد باید بیان شود وگرنه اختلاف و درگیری پیش می‌آید و معیّن نشدن آن، موجب فساد و بی‌نظمی و زیان است؛ مثل این‌که خدا یکی است. ((قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ))، تعداد نخبه‌های بنی اسرائیل، چند نفر بودند؟ ((وَبَعَثْنَا مِنْهُمْ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیبًا))، موسی چند شب به کوه طور رفت و خدا چند شب دیگر اضافه کرد؟ ((وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَی…))، چه تعداد ستارگان در خواب بر یوسف سجده کردند؟ ((أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَبًا)).

دربارۀ امامان علیهم السلام نیز بیان تعداد موضوعیت دارد؛ لذا به تعداد و اسامی تک تک آن‌ها تصریح شده است. و شاید قرآن، با بیان دوازده ماه و حرام بودن چهارتای آن‌ها، می‌خواهد جواب محکم و دندان شکنی به کسانی داده باشد که می‌گویند چرا اسم امامان در قرآن نیامده است.

به مجموع احکام خداوند که از طریق پیغمبران الهی برای انسان‌ها آمده است، دین می‌گویند؛ ولی این‌جا با کلمه «ذلک» آمده است که شاید اشاره به ماه‌های حرام باشد و این‌که این ماه‌ها و حرمت آن‌ها، یک حساب دقیق و محکم و غیر قابل تغییر دارد. در این صورت، به بخشی از احکام (حرمت چهار ماه) دین اطلاق شده است ⁽¹⁾و الف و لام آن نیز

می‌تواند مؤید این مطلب باشد.

سؤال: چرا در بعضی از تفاسیر کهن مانند تفسیر ابوالفتوح رازی یا مجمع البیان، دین را به حساب و دین قیم را به حساب مستقیم معنا کرده‌اند؟

پاسخ: چون در روایت داریم:

الکیّس مَن دان نفسه و عمل لما بعد الموت؛ ⁽¹⁾

زیرک، کسی است که حساب نفس خود را داشته باشد و برای بعد از مرگش کاری کند.

این جا «دان» به معنای حساب آمده است؛ پس دین، یعنی حساب و دین قیم، یعنی حساب مستقیم و دینداری به معنای پایبندی به حساب و نظم است که همان قانون‌گرایی امروزه می‌باشد. ⁽²⁾

پس باید به این حکم خدا (حرمت چهار ماه) که راست و درست و دقیق است، پایبند بود و آن را عملاً پذیرفت که دین واقعی همین است؛ پس کسی در فکر تغییر و تبدیل و تعویض آن نباشد.

به عبارت دیگر، این قوانین، برای تأمین و تضمین مصالح بندگان وضع شده و بسیار مستحکم و مستدل و متقن است، همان طور که اصل دین و قرآن و فطرت، به همین استواری و قوانین محکم دعوت کرده و بشارت می‌دهند؛

((إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ)). ⁽³⁾

بعد از بیان تعداد ماه‌ها، به تعداد ماه‌های حرام نیز تصریح شده است که: ((مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُم)). که منظور، یعنی ماه های، رجب، ذیقعده، ذیحجه و محرم است. حال از جمله قبل و بعد عبارت ((ِمِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُم)) می‌فهمیم که این حرمت خبر تازه‌ای در دین اسلام نبوده است.

پس حرمت این چهار ماه از قوانین سابق بوده است که بعضی گفته‌اند از قوانینی است که حضرت ابراهیم علیه السلام تشریع کرده بود و عرب دوران جاهلیت نیز تا حدودی آن را مراعات می‌کردند. دین اسلام نیز بر حرمت این چهار ماه تأکید کرد و از قوانین نسیء (معاوضه یکی از ماه‌های حرام با یک ماه حلال) که مشرکان جعل کرده بودند، نهی کرده و آن را زیاده‌روی در کفر و گناه دانسته است. ⁽¹⁾

«حُرُم» جمع حرام است و به هر چیز ممنوعی می‌توان حرام اطلاق کرد. حرام بودن ماه‌ها، یعنی این ایام، احترام و حرمت بیشتری دارند. مسلمین باید مراقب باشند مرتکب گناهان به ویژه گناهانی مانند قتل و غارت و کشتار همدیگر نشوند؛ لذا جرم قتل، همیشه در اسلام سنگین بوده است؛ اما در این ایام کل دیه را یک سوم افزایش داده‌اند، تا این افزایش جریمه، مانع قتل و کشتار شود.

نهی از ظلم در این چند ماه، خود دلیل عظمت و تأکید بر احترام آنها است که فرموده است: ((فَلَا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ…)) این نهی خاص بعد از نهی عام، دلیل دیگری است بر مؤکد بودن حرمت این ایام؛ زیرا، اطلاق «فَلَا تَظْلِمُوا» شامل همه انواع ظلم می‌شود و ضمیر در «فیهن» به چهار ماه حرام بر می‌گردد؛ ⁽²⁾یعنی امتناع از ظلم، همیشه واجب است؛ ولی تأکیدش در این چهار ماه، بیشتر است. پس اگر بگوئیم همه ماه‌ها حرمت دارند و حرمت این چهار ماه بیشتر است، گزاف نگفته‌ایم؛ چرا که هر گناهی، نخست ضرر رساندن به نفس است و سپس ضرر به دیگران و هر عملی که گناه باشد، در خارج زمان و ایام ماه‌های الهی صورت نمی‌گیرد؛ پس اگر گناهی کنیم، مصداق ظلم به نفس است و این ظلم و فساد، همیشه حرام است؛ ولی حرمتش در این ایام بیشتر است.

نهی از قتال در این چند ماه، مقصود مهم آیه است که سیاق آیه ((فَلَا تَظْلِمُوا فِیهِنَّ …

وَقَاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ)) قرینه آن است. ⁽¹⁾

همۀ احکام و قوانین الهی، بر اساس مصالح و مفاسد فردی و اجتماعی وضع می‌شوند؛ یعنی هر امر و نهی شرعی دارای فایده یا ضرر است و احکام اسلامی تابع مصلحت و مفسده هستند و بیهوده وضع نشده‌اند. البته ما همۀ حکمت‌ها یا فلسفه احکام را نمی‌دانیم؛ اما قطعاً دلیل محکم و دقیقی دارد؛ آن‌هم جایی که قانونگذار، خداوند حکیم و دانا باشد.

مهم‌ترین فوائد حرمت جنگ در ماه‌های حرام عبارتند از:

الف) ترک جنگ و خون ریزی

ب) امنیت عمومی

ج) فرصتی برای عبادت و اطاعت

معمولاً در ایام جنگ و خونریزی، حقوق زیادی ضایع می‌شود که از جمله آن‌ها، حق عبادت و بندگی است؛ به ویژه زیارت خانه خدا و کنگره عظیم حج که از ماه ذیقعده برای انجام مقدمات آن اقدام می‌شود و نیز در ماه ذیحجه، سیل عظیم جماعت مسلمین به سوی معبود خویش می‌شتابند و در حرم امن الهی به دعا و توبه و عبادت و استغفار می‌پردازند. این فرصت، از حرمت ماه‌های حرام پیش می‌آید و ذیحجه که وسط دو ماه دیگر است، قلّه امنیت و بهترین فرصت برای عبادت حق است. این زمان امن و مکان امن، در ایجاد امنیت برای عبادت بسیار مفید است؛ به همین صورت، اگر کارها و عبادت‌ها و اعمال ما در سایه ولایت و امامت امام زمان علیه السلام قرار گیرد و او محور باشد، برایمان بهتر است.

د) جلو گیری از فروپاشی خانواده‌ها

تخریب و خرابی جنگ، فقط فیزیکی و جغرافیایی نیست؛ بلکه روحی - اجتماعی هم می‌باشد.

با ادامه جنگ و نبود آتش بس، خانواده‌ها که مجموعه‌ای از اعضای به هم مرتبط

می‌باشند، بیشتر آسیب می‌بینند و جدایی خانواده‌ها، باعث فروپاشی آن‌ها می‌شود. این مشکل، با خط قرمز الهی تا حدودی قابل کنترل می‌باشد که این، بیانگر عظمت دین و اهتمام آن به کانون گرم خانواده‌ها است، تا مردان همیشه در میدان جنگ و زنان و کودکان همیشه نگران و مضطرب نباشند.

ه) جلوگیری از ادامه جنگ

همیشه شروع دوباره جنگ، از ادامۀ آن سخت‌تر و مشکل‌تر است که این آتش بس چهار ماهه بر هشت ماه دیگر، سایه می‌افکند.

هر عاقلی اثر مفید تعطیل اجباری یک سوم سال از جنگ و خون ریزی را در کل سال می‌فهمد.

جنگ کردن، همیشه مذموم است، مگر این‌که برای دفاع یا گرفتن حق مظلوم باشد. در مقابل، دفاع، همیشه لازم و ضروری است، حتی اگر در ماه حرام باشد؛ لذا در ادامه فرموده است:

((وَقَاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَافَّةً))؛

و با مشرکان، دسته‌جمعی پیکار کنید، همان گونه که آن‌ها دسته‌جمعی با شما پیکار می‌کنند.

«کافّه» صیغه مبالغه از«کفّ» به معنای جماعت است.

«کافه» به جماعت می‌گویند؛ چون جماعت معمولاً تسلط دارند و نیرومند هستند؛ لذا جماعت را به دلیل نیرومندی‌اش «کافه» گفته‌اند. ⁽¹⁾

جمله ((وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ)) در ذیل آیه، با صدر آیه و مفاد آن، ارتباط تنگاتنگ

دارد که به چند مورد ارتباط اشاره می‌کنیم:

الف) تعلیم و یادآوری این‌که پیروزی، در سایه تقوا است، و تقوا نیز چیزی جز رعایت احکام و شرایع و باید‌ها و نباید‌ها نیست که حرمت ماه‌ها نیز یکی از آن‌ها است.

ب) وعده نصرت و پیروزی الهی بر دشمن درونی و بیرونی در سایه تقوا و همراه جماعت با تقوا است.

ج) علاوه بر تحریک بر اتصاف به صفت تقوا، مؤمنان را نیز از تجاوز حدود الهی در جنگ‌ها بر حذر می‌دارد، تا حرمت جماعت زنان،کودکان، تسلیم شده‌ها و نیز حرمت ایام حرام در حد نهایت مراعات شده باشد.

پیام‌ها

معرفت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف

وَنَادَی أَصْحَابُ الأَعْرَافِ رِجَالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسِیمَاهُمْ قَالُواْ مَا أَغْنَی عَنکُمْ جَمْعُکُمْ وَمَا کُنتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ ⁽¹⁾

و اهل اعراف، مردانی هستند که آنها را به علامت هایشان می‌شناسند. آواز داده گویند: « جمع مال و جاه و مقام، به حال شما سودمند نبود.»

مقدمه

در چهار آیه از سوره اعراف، از اصحاب اعراف یاد شده است؛ دو آیه ابتدایی، اصحاب اعراف را گروهی که بین بهشت و جهنم قرار دارند می‌داند. هم بهشتیان را می بینند و هم جهنمیان را. بهشتیان را صدا می‌زنند و می‌گویند: «درود بر شما باد؛ اما خودشان بر خلاف تمایل بسیار وارد بهشت نشده‌اند. هنگامی که به سوی دیگر نگاه می‌کنند و دوزخیان را در دوزخ می‌بینند، به درگاه خدا راز و نیاز می‌کنند و می‌گویند: «پروردگارا! ما را با جمعیت ستمگران قرار مده.» آرزو دارند وارد بهشت شوند؛ ولی موانعی آن‌ها را باز داشته است. امام صادق علیه السلام می فرماید:

آن‌ها [اعراف] گروهی هستند که حسنات و سیئاتشان مساوی است. اگر خداوند آن‌ها را به دوزخ بفرستد، به سبب گناهانشان است و اگر به بهشت بفرستد، به برکت رحمت او است. ⁽²⁾

اما در آیه بعد، بیان می دارد که اصحاب اعراف، جمعی از دوزخیان را - که از چهره و سیمایشان شناخته می شوند - مورد ملامت و سرزنش قرار داده و صدا می‌زنند: دیدید عاقبت گردآوری اموال و نفرات در دنیا و تکبر ورزیدن از قبول حق، به شما سودی نداد! چه شد آن مال‌ها؟ کجا رفتند آن نفرات؟ از آن همه کبر و خودپرستی چه نتیجه‌ای گرفتید؟ این آیات، نشان می دهد اصحاب اعراف، بزرگانی هستند که بر بهشتیان و جهنمیان احاطه دارند و آن قدر مقامشان بلند است که سلا‌مشان به اهل بهشت، باعث ایمنی آنان می‌شود و به فرمان آن‌ها وارد بهشت می‌شوند؛ هم با دوزخیان محاوره دارند و هم با بهشتیان. محاوره آنان با اهل دوزخ به این است که آنان را که همان پیشوایان کفر و طغیانند، به سبب احوال و اقوالشان بی‌پروا شماتت و سرزنش می‌کنند. محاوره آنان با اهل بهشت نیز این است که آنان را با تحیت‌های بهشتی درود می‌گویند. از مجموع این آیات، استفاده می شود که در اعراف دو گروه هستند؛ یکی گروهی که ضعیفند و بین بهشت و جهنم قرار گرفته و آرزوی بهشت را دارند، دیگر گروهی که در مقام و مرتبه ای والا قرار دارند. بحث ما در این نوشتار، ناظر به معنای دوم است و قسمت دوم آیات، بیانگر احوال آن‌ها است.

واژه‌ها

نادی: خواند، صدا کرد. (فعل ماضی از ماده «ندی»)

أَصْحابَ: همراهان

أَعْرافِ: جای مرتفع و بلند

رِجالٌ: مردان

سِیما: علامت

أَغْنی: بی‌نیاز کرد. (فعل ماضی باب افعال از ماده «غنی»)

نکات تفسیری

اعراف، یکی از مقامات عالی انسانیت است که خداوند آن را به حجابی حایل بین بهشت و دوزخ مثال زده است. معلوم است هر حایلی، در عین ارتباط به دو طرف خود، از

حکم دو طرف خارج است. علامه طباطبایی می‌فرماید:

این حجاب، دارای اعراف و بلندی‌هایی است و بر آن اعراف، رجالی هستند که بر همه اهل محشر از اولین و آخرین، مشرفند و هر کس را در مقام مخصوص خود مشاهده می‌کنند. با این که مقامات و درجات مردم، بین دو حد «اعلا علیین» و «اسفل السافلین» مختلف است، از حال یک یک اشخاص و اعمال آنان آگاهند. با هر کس بخواهند می‌توانند حرف بزنند. هر کسی را که بخواهند، می‌توانند ایمنی داده و به اذن خدا اجازه ورود به بهشت دهند. از این جا معلوم می‌شود که موقف و مقام این رجال، از دو موقف سعادت که عبارت است از نجات به وسیله عمل صالح و شقاوت که عبارت است از هلاکت به سبب عمل زشت، بیرون است. خلاصه، مقامی فوق این دو مقام و حاکم و مسلط بر آن دو است. ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:

اعراف، تلی بلند است میان بهشت و جهنم. امامان علیهم السلام همراه شیعیان بر اعراف می‌نشینند و مؤمنان را به بهشت می فرستند. آن گاه امامان به شیعیان گنهکار می‌گویند: نگاه کنید به برادران بهشتی خود که در رفتن بدون حساب به بهشت، برشما سبقت گرفته اند؛ همانطور که خداوند می فرماید: «درود بر شما» امّا داخل بهشت نمی‌شوند؛ در حالی که امید آن را دارند. نگاه کنید به دشمنان خود در جهنم و این گفتار خداوند است: چون نظر آن‌ها بر اهل دوزخ افتد گویند پروردگارا! منزل ما را با این ستمکاران، یک جای قرار مده. اهل اعراف، مردانی را که آن‌ها را به سیمایشان می‌شناسند، آواز دهند و گویند: دیدید که جمع مال و جاه و آنچه بر آن فخر و تکبّر می‌کردید، به حال شما سودمند نبود؟ سپس به دشمنانشان که در جهنم هستند، می‌گویند: آیا شما شیعیان و برادران ما هستید، کسانی که در دنیا قسم می خوردند خداوند رحمت خویش را شامل حال ما نخواهد کرد. آنگاه امامان به شیعیان خود گویند: «داخل بهشت شوید که هیچ ترس و اندوهی بر شما نیست.» ⁽²⁾

«عرف» در لغت، به معنای یال اسب و تاج خروس و قسمت بالای هر چیز است. برای اعراف، معانی متعددی ذکر شده است که برخی از آنها عبارتند از:

بیانگر بزرگی و عظمت است؛ چرا که رجال در قرآن - آن هم در سیاق نکره - نشانه عظمت و بزرگی است و معمولا این تعبیر در قرآن در مقام مدح و ستایش است؛ مانند ((رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّه))؛ ⁽³⁾«مردانی که تجارت و بیع، آنان را از یاد خدا غافل نمی‌کند»، ((فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا))؛ ⁽⁴⁾«در آن، مردانی هستند که دوست دارند خود را پاکیزه کنند»، ((رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ))؛ ⁽⁵⁾«مردانی که وفا کردند به عهدی که با خدا بستند.» نیز این تعبیر، نشان می دهد این طایفه، از ملائکه نیستند؛ بلکه انسانند، زیرا ملائکه نه مونث هستند و نه مذکر و به آنان «رجال» اطلاق نمی شود؛ بنابراین

منظور از «رجال» افرادی از انسان‌ها هستند که در انسانیت خود در سر حد کمال می‌باشند و اگر میان آنان افرادی از زنان فرض شود، از باب تغلیب، لفظ رجال در بارة مجموع ایشان به کار می‌رود.

با توجه به آیاتی که دربارة اصحاب اعراف نازل شده است، به این نتیجه می رسیم که اصحاب اعراف، از جنس ملائکه نیستند؛ بلکه جمعی از بندگان مخلصند که مقام و منزلتشان از دیگران، به مراتب بالاتر است. مردمی هستند که هر دو طایفه بهشتی و دوزخی را می‌شناسند، حق صحبت کردن و ندا دادن دارند؛ شهادت و حکم و فرمان می‌دهند.

امام صادق علیه السلام درباره آیه ((وَ عَلَی الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ)) فرمود: «این‌ها امامان علیهم السلام هستند.» ⁽¹⁾

حضرت فرمود:

ما بر اعراف می‌نشینیم و یاران خویش را به علامت‌هایشان می شناسیم. ما اعرافی هستیم که جز از راه شناخت ما خدا را نمی شناسند. ما اعرافی هستیم که خداوند روز قیامت بر صراط می شناساند؛ پس داخل بهشت نمی شود، مگر کسی که ما را بشناسد و ما او را بشناسیم و داخل جهنم نمی شود، مگر کسی که منکر ما باشد و ما او را انکار کنیم. ⁽²⁾

هدف از قرار گرفتن اصحاب اعراف در آن جایگاه ویژه، معرفی بهشتیان و جهنمیان است.

سلمان می‌گوید:

شنیدم رسول خدا بیش از ده بار به علی علیه السلام فرمود: یا علی! همانا تو و اوصیای بعد از تو، اعراف بین بهشت و جهنم هستند. کسی داخل بهشت نمی شود، مگر این که شما را بشناسد و شما او را بشناسید و داخل جهنم نمی شود، مگر کسی که شما را انکار

کند و شما او را انکار کنید. ⁽¹⁾

بنابراین هدف از قرار گرفتن اعراف در این جایگاه، معرفی بهشتیان و جهنمیان است که باید با اذن امامان علیهم السلام به بهشت بروند و معیار و ملاک و شرط بهشتی شدن، شناخت امامان و متقابلا شناخت ائمه درباره آنها است و نتیجه عدم معرفت به امامان و انکار آن‌ها جهنمی شدن است.

پیش‌تر خواندیم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بارها به امیر المؤمنین علیه السلام می فرمود: «تو و اوصیای بعد از تو، اعراف هستید.» آخرین وصی از اوصیا، امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می باشد که مؤمنان به حضرت، او را خواهند شناخت و امام زمان هم آن‌ها را می شناسد. معاندان، امام زمان را در زمان ظهور انکار می کنند و حضرت آن‌ها را انکار خواهند کرد. همان طور که انبیای خدا و امامان علیهم السلام در قیامت، به اذن خدا متصدی حساب مردمند، حجت هر زمان، عهده‌دار حساب مردم زمان خویش است. و همان طوری که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان پس از آن حضرت، اصحاب اعراف هستند احدی داخل بهشت نمی شود، مگر آن‌ها را بشناسد و آن‌ها او را بشناسند و داخل جهنم، نمی شود، مگر منکر آن‌ها و کسی که آنها او را نپذیرند. و همانطور که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم مردم عصر و زمان خود را حسابرسی می کند، هر امامی پس از او، عهده دار محاسبه مردم زمان خویش است و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز عهده‌دار محاسبه اهل زمان خویش است و این، اختصاص به آخرت ندارد؛ بلکه در دنیا نیز هر کس امام زمان خویش را نشناسد و منکر و دشمن با حضرت باشد، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف او را انکار کرده و از دشمنان خواهد شمرد. در مقابل، کسانی که امام عصر را بشناسند و به امامت حضرت اقرار کنند، حضرت نیز آن‌ها را خواهد شناخت و در صف یاران امام زمان علیه السلام قرار خواهد گرفت؛ بنابراین اعراف امام زمان علیه السلام در همین دنیا تجلی خواهد کرد.

پیام ها

بخش دوم: امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در قرآن

اشاره

فصل اول: ویژگی ها

اشاره

امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف فرزند ابراهیم علیه السلام

وَجَعَلَهَا کَلِمَةً بَاقِیَةً فِی عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ ⁽¹⁾

و یکتا پرستی را در اعقاب خویش، سخنی پاینده کرد، شاید آن‌ها (مشرکان) باز گردند.

مقدمه

با توجه به آیات و روایات، زمین هرگز نباید از انسان کامل و حجت الهی خالی باشد؛ همان‌گونه که آغاز آفرینش، با انسان کامل شکل گرفته است که فرمود:

((وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً)) ⁽²⁾یعنی اولین انسانی که آفریده شد، پیامبر خدا و حجت الهی بود که همراه همسرش حوا روی زمین قرار گرفتند. زمانهای بعد نیز همیشه روی زمین، حجتی از حجت‌های الهی بوده و خواهد بود؛ به طوری که اگر غیر از این باشد، زمین، اهل خود را فرو خواهد برد.

امام صادق علیه السلام فرمود:

« لَوْ لَا مَا فِی الْأَرْضِ مِنَّا لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا؛ ⁽³⁾اگر از ما [حجت‌های الهی] در زمین نباشد، زمین اهل خود را فرو خواهد برد.» و این حجج الهی با توجه به آیه محل بحث بعد از حضرت ابراهیم علیه السلام در نسل ابراهیم تا قیامت قرار داده شده است.

واژه ها

کَلِمَةً: لفظ، قول

باقِیَةً: برجای مانده

عَقِبِِ: آخر، عاقبت

نکات تفسیری

«کلمه» در قرآن کاربردهایی دارد؛ از جمله به معنای همان الفاظ است و گاهی به اعیان نیز اطلاق کلمه شده است:

((وَ کَذلِکَ حَقَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ عَلَی الَّذِینَ کَفَرُوا، أَنَّهُمْ أَصْحابُ النَّارِ))؛ ⁽¹⁾

و این چنین، کلمه پروردگارت بر کسانی که کافر شدند محقق گشت که اصحاب آتشند.

((وَ جَعَلَ کَلِمَةَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلی وَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیا))؛ ⁽²⁾

و کلمه کسانی که کافر شدند را ناچیز و پست قرار داد و کلمه خدا، همواره دست بالا است.

مراد از «کلمة کسانی که کافر شدند»، همان رأی و نظر آن‌ها در دارالندوه بر ضّد پیامبر بود و «کلمة خداوند»، اراده الهی، وعده نصرت و اتمام نوری است که به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم داده است. گاهی بر اشخاص نیز اطلاق کلمه شده است؛ مانند:

((بِکَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَم))؛ ⁽³⁾

و کلمه‌ای از او که نامش عیسی بن مریم بود.

در این آیه نیز، طبق روایات، مراد از «کلمه باقیه» امامان علیهم السلام هستند. ⁽⁴⁾

در حالی که نوح و دیگر انبیا علیهم السلام نیز قبل از ابراهیم علیه السلام بوده اند، می فرماید: انبیا را از

نسل ابراهیم علیه السلام قرار دادیم؛ زیرا با وجود آن‌که انبیای دیگر مانند نوح علیه السلام نیز مردم را به توحید دعوت می کردند و با شرک مبارزه می کردند، کسی که این پرچم را برافراشت و بت‌ها را شکست و عنوان بت شکن گرفت، ابراهیم علیه السلام بود.

خداوند، ابراهیم علیه السلام را به بهترین گونه ثنا گفته و رنج و محنتی را که در راه پروردگارش تحمل کرده بود، به بهترین بیان ستوده است. در موارد متعدد از کتاب عزیزش، اسم او را برده، و موهبت‌ها و نعمت‌هایی را که به او ارزانی داشته، در موارد بسیاری ذکر کرده است. برخی از آن ویژگی ها عبارتند از: ابراهیم علیه السلام پیغمبری صدیق بود. ⁽¹⁾او کسی است که روی دل را به پاکی و خلوص متوجه خدا کرده بود، و هرگز شرک نورزید. ⁽²⁾او را به وصف«حلیم» و «أوّاه» و« منیب» توصیف کرد. ⁽³⁾او را خلیل خود خواند. ⁽⁴⁾نیز او را مدح کرده به این که امتی خداپرست و حنیف بوده، و هرگز شرک نورزیده، و همواره شکرگزار نعمت‌هایش بوده است، و این‌که او را برگزید و به راه راست هدایت کرد و به او اجر دنیایی داده و او در آخرت، از صالحان است. ⁽⁵⁾رحمت و برکات خود را بر او و اهل بیتش ارزانی داشت و او را به وفاداری ستود. او کسی است که دلش به یاد خدا قوی و مطمئن شده و به همین سبب به ملکوتی که خدا از آسمان‌ها و زمین نشانش داد، ایمان آورد و یقین کرد. ⁽⁶⁾

این بود فهرست برخی از آن مناصب الهی و مقامات عبودیتی که خداوند به ابراهیم علیه السلام ارزانی داشته و در قرآن از آن، اسم برده است. قرآن کریم، فضایل و کرامات هیچ یک از انبیای کرام را به این تفصیل ذکر نفرموده است؛ از این رو خداوند، به او علم، حکمت، کتاب، مُلک و هدایت، ارزانی داشته و در نسل و اعقاب او «کلمه باقیه» قرار داده است.

این‌که می فرماید: امامت امامان را در نسل ابراهیم علیه السلام قرار دادیم، آیا بیانگر این نکته می تواند باشد که امامت یک امر موروثی مانند پادشاهی است که نسل به نسل از پدر به پسر به ارث می رسد؛ همان‌گونه که امامان علیهم السلام نیز یکی پس از دیگری به امامت رسیدند؟

پاسخ این است که درست است که امامت، نسل به نسل رسیده است، ولی به این معنا نیست که موروثی باشد، بلکه از آن‌جا که امام، باید از اصلاب پاک و مطهر بیرون بیاید و در دامن های پاک و پاکیزه رشد و نمو کند و این گونه نیست که هر فرزندی شایستگی مقام امامت را داشته باشد؛ لذا هنگامی که ابراهیم علیه السلام از خداوند خواست امامت را در نسلش قرار دهد، ضمن این که خداوند نفی نکرد امامت در نسل ابراهیم قرار گیرد، در عین حال، یک استثنا قائل شد و آن، این که عهد امامت به ظالمان از نسل ابراهیم نمی رسد:

((قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ))؛ ⁽¹⁾

خداوند به او گفت: «من تو را پیشوای خلق، قرار دادم.» [ابراهیم] گفت: «این [پیشوایی] برای اولاد من نیز خواهد بود؟» خداوند فرمود: «عهد من، هرگز به ستمکاران نمی رسد.»

با توجه به آیه شریف، ابراهیم علیه السلام پدر انبیا و از جمله پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است. در روایات فراوانی وارد شده که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم است. امیر المؤمنین علیه السلام می فرماید:

خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردم: «ای رسول خدا ! آیا مهدی از ما است یا از غیر ما؟» فرمود: «بلکه از ما است. به ما ختم می شود، همان‌طور که به وسیله ما آغاز شده است و به وسیله ما مردم از شرک نجات می یابند، و به وسیله ما قلوب مؤمنان با هم الفت می‌یابند، بعد از این که بینشان دشمنی و عداوت برقرار بود، همان طور که بین قلوبشان محبت ایمان برقرار کرد، در حالی که عداوت شرک، بینشان بود.» ⁽²⁾

نیز جابرگوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از فرزندان من خواهد بود. نام او نام من و کنیه وی کنیه من است. وی از همه مردمان به من شبیه‌تر است. وی مدتی از انظار پنهان خواهد شد، و در این غیبت، گروهی از مردم در حیرت و سرگردانی خواهند افتاد. پس از مدتی از پشت پرده بیرون می آید و همچون ستاره فروزانی می درخشد، و زمین را از عدل و داد پر می کند؛ همچنان که از جور و ستم پر شده باشد. ⁽¹⁾

همچنین در روایاتی بیان می کند که امام عصر، از نسل امیرالمؤمنین علیه السلام است.

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: همانا علی بن ابی طالب، امام امت من است، و جانشین من بر امتم بعد از من است، و از فرزندان او است قائم منتظر؛ کسی که خداوند، به وسیله او زمین را پر از عدل و قسط می کند، همچنان که از ظلم و جور پر شده است. ⁽²⁾

یکی از مصادیق بقیة الله که در سوره هود آمده، امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است که خداوند او را در زمین باقی نگه داشته است. بقیّه اسم مصدر از ابقاء است مثل عطیة که از اعطاء گرفته شده است: ((بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِین)). ⁽³⁾

در آیه مورد بحث، از امامان و امام عصر به «کلمه باقیه» یاد می کند؛ چرا که تا قیامت باقی خواهند ماند. امام صادق علیه السلام دربارۀ قول خداوند که می فرماید: ((وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِه)) فرمود:

این امامت است که در نسل حسین علیه السلام قرار داده است که تا قیامت باقی هستند. ⁽⁴⁾

راوی می گوید: از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در باره قول خداوند ((وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ)) پرسیدم. فرمود:

خداوند، امامان را در نسل حسین علیه السلام قرار داده است که از صلبش نُه نفر از امامان خارج می شوند که از آن‌ها است مهدی این امت…. اگر مردی کوچ کند و بین رکن

و مقام برود و آن جا مشغول عبادت شود، سپس خدا را ملاقات کند، در حالی که به اهل بیت من کینه داشته باشد، داخل آتش می شود. ⁽¹⁾

و نیز فرمود:

منظور از «کلمه باقیه» امامان از نسل حسین هستند که این امر، همیشه باقی است تا زمان حسین و از او به فرزندش و همین طور، تا امام مهدی و این نسل، به برادر و عمو بر نمی گردد. ⁽²⁾

هشام بن سالم می گوید:

به امام صادق علیه السلام عرض کردم: «حسن برتر است یا حسین؟»فرمود: «حسن برتر از حسین است.» گفتم: «پس چگونه است که امامت بعد از حسین، در نسل او قرار داده شد، نه در نسل حسن؟» فرمود: «همانا خداوند تبارک و تعالی دوست داشت سنّت موسی و هارون را دربارۀ حسن و حسین جاری کند. نمی بینی که موسی و هارون در نبوت شریک بودند همان طور که حسن و حسین در امامت شریک بودند و در عین حال خداوند نبوت را در نسل هارون قرار داد و در نسل موسی قرار نداد هر چند موسی افضل از هارون بود؟»

گفتم: «آیا ممکن است دو امام در یک زمان باشند؟» فرمود: «نه، مگر این که یکی از این دو ساکت باشد و به دیگری اقتدا کند و دیگری ناطق باشد و امام و پیشوای دیگری باشد؛ اما این که هر دو در زمان واحد، امام باشند و ناطق، ممکن نیست.»

گفتم: «آیا ممکن است دو امام برادر باشند مانند حسن و حسین؟» فرمود: «نه؛ بلکه این سنت جاری است در نسل حسین؛ همان طورکه خداوند فرمود: «وَ جَعَلَها کَلِمَةً باقِیَةً فِی عَقِبِهِ» سپس این سنّت جاری است در نسل‌ها و نسل‌های نسل‌ها تا روز قیامت.» ⁽³⁾

پیام ها

ربقیت‌الله خیر است

بَقِیَّةُ اللّهِ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ وَمَا أَنَاْ عَلَیْکُم بِحَفِیظٍ ⁽¹⁾

اگر مؤمن باشید، سودِ باقی مانده از جانب خدا، برای شما بهتر [از سود حرام] است، و من نگهبان شما نیستم.

مقدمه

همة کوشش پیامبران این بوده است که مردمی را که در سنگلاخ شرک و بت پرستی سرگردان شدند و نه تنها بت، بلکه مال و ثروت خویش را می‌پرستیدند و برای آن، خویش را به تقلب، کم فروشی و خلاف‌های دیگر آلودند، با توحید و احکام الهی آشنا کنند. یکی از این انبیا، حضرت شعیب علیه السلام بود که مردم را از مفاسد اقتصادی مانند کم فروشی، غصب حقوق دیگران، تجاوز به حقوق مردم و نیز عیب گذاشتن بر اموال و اشخاص، بر حذر می‌داشت و مردم را به تحصیل حلال فرا می‌خواند که باعث دوام نعمت الهی و بقای برکات آن می‌شد.

واژه‌ها

بَقِیَّةُ: باقی مانده.

خَیْرٌ: بهتر.

حَفِیظٍ: حافظ، نگهبان.

نکات تفسیری

از آن جا که مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف آخرین پیشوا و بزرگ‌ترین رهبر انقلابی پس از قیام پیامبر صلی الله علیه و آله است، یکی از روشن‌ترین مصادیق «بَقِیَّتُ اللَّهِ» می‌باشد، و از همه به این لقب شایسته‌تر است. در روایات فراوانی وارد شده است که منظور از کلمه «بَقِیَّتُ اللَّهِ» حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید:

هنگامی که مهدی موعود خروج کند، به کعبه تکیه می‌دهد و تعداد 313 نفر مرد، اطراف آن بزرگوار اجتماع می‌کنند. اول سخنی که آن حضرت می‌گوید، همین آیه است:

((بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ))

سپس می‌فرماید:

«من، همان بقیة اللّه و حجت و خلیفه خدا بر شما هستم.» بعداً هیچ کسی به آن بزرگوار سلام نمی‌کند، مگر اینکه می‌گوید: «السلام علیک یا بقیة اللّه فی ارضه.» ⁽¹⁾

قرآن کریم که نور و شفا و رحمت و مایه هدایت برای جهانیان است، شرط بهره مندی از این کتاب هدایت و رحمت را ایمان می‌داند؛ در حالی که برای ظالمان و ستمگران جز خسارت و زیان چیزی ندارد:

((وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ لا یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إِلَّا خَساراً))؛ ⁽²⁾

و از قرآن، آنچه که شفا و رحمت است، برای مؤمنان، نازل می‌کنیم و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی‌افزاید.

امام معصوم هم ایمان را شرط خیر بودن معرفی کرده است:

بَقِیَّتُ اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِین؛

بقیة الله برای شما خیر است اگر مؤمن باشید.

یا این که اگر مؤمن بودید، می‌دانستید که بقیة الله برای شما خیر است و ایمان در واقع لازمه فهم خیر بودن بقیة الله است.

با توجه به اینکه هدف از خلقت بشر، هدایت و رسیدن به رستگاری است، برای رسیدن به این هدف، نیاز به راهنما و هدایتگر دارد و باید هر زمانی امام معصوم و حجت الهی وجود داشته باشد. امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ذخیره‌ای است برای کسانی که در زمان صدر اسلام نبوده و حضور امامان معصوم را درک ننموده‌اند. لازم است امام عصر به عنوان حجت الهی در زمین باقی باشد و در وقت خود ظهور کند؛ از این رو لقب امام عصر بقیة‌الله یعنی ذخیره الهی است.

وظیفه پیامبر، ابلاغ و رساندن پیام الهی به مردم است و پیامبر وظیفه دیگری در قبال پذیرش و عدم پذیرش مردم ندارد، هر چند پیامبر، مظهر رحمت است و از اینکه می‌بیند عده‌ای ایمان نمی‌آورند، ناراحت می‌شود تا جائی که نزدیک است جان خودش را به خطر بیندازد:

((لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ أَلَّا یَکُونُوا مُؤْمِنِین))؛ ⁽¹⁾

گویی می‌خواهی جان خود را از شدّت اندوه از دست دهی به سبب اینکه آن‌ها ایمان نمی‌آورند.

خداوند از او می‌خواهد تا این حد خودش را به مشقت نیندازد و می‌فرماید ما قرآن را برای این نفرستایم که خود را به مشقت بیندازی. و در این آیه هم بیان می‌دارد که من مسؤول و نگهبان شما نیستم ((وَمَا أَنَاْ عَلَیْکُم بِحَفِیظٍ)).

پیام‌ها

هدایتگران واقعی

قُلْ هَلْ مِن شُرَکَآئِکُم مَّن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَفَمَن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمَّن لاَّ یَهِدِّیَ إِلاَّ أَن یُهْدَی فَمَا لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُونَ ⁽¹⁾

]و نیز به ایشان[ بگو: آیا از شرکای شما کسی هست که به سوی حق هدایت کند؟ بگو: خدا به سوی حق هدایت می‌کند. آیا با این حال، کسی که به سوی حق هدایت می‌کند، سزاوارتر است که پیروی‌اش کنند، یا کسی که خودش راه به جایی نمی‌برد، مگر آن‌که دیگری هدایتش کند. پس شما را چه شده است؛ چگونه حکم می‌کنید؟

مقدمه

هدایت به دو معنا است: یکی «ایصال الی المطلوب» یعنی رساندن به هدف است که این، مخصوص خداوند است:

((إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِین))؛ ⁽²⁾

تو هر کس را دوست داری، هدایت نمی کنی؛ بلکه خدا هر کس را خواهد، هدایت می-کند و او هدایت یافتگان را بهتر می‌شناسد.

این هدایت، همان «ایصال الی المطلوب» است که کار خداوند است. نوع دیگر هدایت «ارائه طریق» است. مراد از هدایت در این آیه، همین معنا است که در درجه اول و اصالتاً کار خداوند است و خداوند، خود را هدایتگر به حق معرفی می کند و در درجه دوم، این مسوؤلیت برعهده رهبران راستین و معصومین علیهم السلام است و امام، در جایگاه رهبر و هادی

جامعه این مسؤولیت مهم را بر عهده دارد.

معلوم است هر کسی شایستگی انجام این کار را ندارد و کسی می تواند این مهم را عهده دار شود که کوچک‌ترین انحرافی در تمام زندگانی او راه نداشته باشد و این حقیقتی است که عقل سلیم به راحتی می تواند بفهمد. در پایان آیه، به این مطلب اشاره شده است و می فرماید:

((فَما لَکُمْ کَیْفَ تَحْکُمُون))؛

پس شما را چه شده و چگونه حکم می‌کنید؟

واژه ها

یَهْدِی: راهنمایی می کند (فعل مضارع از مادة «هدی»).

الْحَقِّ: راستی، درستی، مقابل باطل.

یُتَّبَعَ: پیروی گردد (فعل مضارع مجهول از مادة «تبع»).

تَحْکُمُون: حکم می کنید (فعل مضارع از مادة «حکم»).

نکات تفسیری

هدایتگری کار خدا است و بت ها نخواهند توانست کسی را هدایت کنند؛ زیرا کسی که خود گمراه است، چگونه می تواند هدایتگر باشد. خدا می فرماید:

به مشرکان بگو: آیا از شرکای شما کسی هست که بند‌گان را به راه حق هدایت کند، بگو اللَّه است که هدایت می‌فرماید.

همان‌طور که از قول حضرت موسی علیه السلام حکایت کرده است که برابر فرعون فرمود:

((رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی))؛ ⁽¹⁾

پروردگار ما کسی است که هر چیزی را آفرید و سپس هدایت کرد.

نیز فرمود:

((الَّذِی خَلَقَ فَسَوَّی وَ الَّذِی قَدَّرَ فَهَدی))؛ ⁽¹⁾

پروردگار من کسی است که هر چیزی را به کمال و تمام بیافرید و اندازه گیری کرد و سپس هدایت نمود.

بنابراین، هدایت تنها از آن خداوند است که انسان را به سوی سعادت هدایت و به سوی بهشت و آمرزش دعوت می‌کند. او رسولانی می‌فرستد و کتاب‌هایی نازل می‌کند و شرایعی تشریع می‌نماید تا انسان‌ها به اذن او هدایت شوند؛ به همین منظور انبیا را دستور داد تا دعوت به دین حق را بین افراد بشر گسترش دهند. ⁽²⁾

از نظر قرآن، موعود باید خود هدایت شده باشد و ذره ای گمراهی در وجود او راه نداشته باشد؛ همان گونه که در نقل درخواست حضرت ابراهیم علیه السلام که امامت را برای نسل خود درخواست کرد، می‌فرماید: «عهد من، به ظالمان نخواهد رسید»:

((وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ))؛ ⁽³⁾

هنگامی که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود. و او به خوبی از عهده این آزمایش‌ها برآمد. خداوند به او فرمود: «من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم.» ابراهیم عرض کرد: «از دودمان من ]نیز امامانی قرار بده[.» خداوند فرمود: «پیمان من، به ستمکاران نمی‌رسد.»

معلوم است مراد از این ظالم کسی نیست که در تمام عمر، ظالم بوده یا کسی که قبلاً ظالم نبوده، ولی اکنون ظالم است؛ چرا که شأن حضرت ابراهیم علیه السلام والاتر از این است که برای چنین کسی مقام امامت بخواهد؛ بلکه منظور، این است که اگر کسی در لحظه ای از گذشتة عمرش ظلم راه داشته است، لایق مقام امامت نخواهد بود. از آن‌جا که شرک و بت

پرستی، بزرگ‌ترین ظلم است. کسی که لحظه‌ای از عمرش مشرک بوده و اکنون مؤمن شده است، مقام امامت را نخواهد داشت. بنابراین به طریق اولی امامی که بنا است تمام جهان را از عدل و داد پرنماید، باید دارای چنین مقامی باشد که همان مقام عصمت است، چرا که کسی که خود نیازمند هدایت باشد، نخواهد توانست دیگران را هدایت کند.

ذات نایافته از هستی بخشکی تواند که شود هستی بخش

درباره ویژگی‌های مصلح در کتاب جاماسب نامه از زرتشت نقل می کند:

مردی بیرون آید از زمین تازیان…؛ مردی بزرگ سر و بزرگ تن و بزرگ ساق و بر آیین جدّ خویش و با سپاه بسیار و روی به ایران نهد و آبادانی کند و زمین را پر داد کند.

در کتب هندیان و برهماییان نیز مصلح، از بندگان خاص خدا است. در کتاب وشن جوک از کتب هندوها چنین آمده:

سرانجام، دنیا به کسی بر گردد که خدا را دوست دارد و از بندگان خاص او باشد و نام او فرخنده و خجسته باشد.

در کتب عهد قدیم نیز برای مصلح موعود، ویژگی‌هایی از قبیل مصلح، حکیم، صدیق، متوکل و … را بر می شمارد.

در مزمور 37 می‌گوید:

صدیقان، وارثان زمین شده ابداً در آن ساکن خواهند شد؛ زیرا که شریران منقطع خواهند شد و اما متوکلان به خداوند، وارث زمین خواهند شد. هان بعد از اندک مدتی شریر نخواهد بود؛ در مکانش تأمل خواهی کرد و نخواهد بود؛ اما حکیمان و صالحان، وارث زمین خواهند شد. ⁽¹⁾

با توجه به روایات فراوانی که از معصومان رسیده است، مراد از هادی به حق، پیامبر و اهل بیت علیهم السلام هستند. در روایتی از امام صادق علیه السلام است که فرمود:

اما کسی که به حق هدایت می‌کند، پس او محمد صلی الله علیه و آله و سلم و آل محمد علیهم السلام بعد از پیامبر

است و اما کسی که هدایت نمی‌شود مگر هدایتش کنند، مخالفان از اهل بیت از قریش و غیر این‌ها هستند. ⁽¹⁾

امام رضا علیه السلام در وصف امام فرمود:

همانا انبیا و امامان را خداوند موفق کرده است و از خزینه‌های علم و حکمتش چیزهایی را به آن‌ها داده که به دیگران نداده است؛ بنابراین، علمشان فوق علم همة اهل زمانشان بوده است… ⁽²⁾.

میمون بان گوید:

من در خیمه امام نشسته بودم. دامن خیمه را بالا زد و فرمود: «امر ما از این آفتاب، روشن‌تر است.» سپس فرمود: منادی از طرف آسمان فریاد کند که: «امام، فلان، پسر فلان است» و نام او را ببرد و منادی ابلیس از زمین همان را ندا کند که در شب عقبه بر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ندا کرد. ⁽³⁾

و امام صادق علیه السلامفرمود:

«منادی ندا می دهد به اسم قائم.» گفتم: «به اسم عام یا خاص؟» فرمود: «به اسم خاص؛ به طوری که هر قومی به زبان خودش می شنود.» گفتم: «پس چه کسی با قائم مخالفت می کند؛ در حالی که به اسمش ندا می کنند؟» فرمود: «ابلیس رهایشان نمی کند و دائما ندا می کند، تا این‌که آن‌ها را در تشکیک قرار دهد.» ⁽⁴⁾

از آسیب های جدی بحث مهدویت این است که برخی ادعا می‌کنند اگر امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ظهور کند، خون و خون ریزی راه خواهد انداخت و همة مخالفان را خواهد کشت. این امام رأفت و رحمت، به گونه‌ای معرفی می شود که گویی جز انتقام و خون ریزی از مخالفان هدف دیگری نخواهد داشت؛ در حالی که امام، هادی و راهنمای مردم است و قرآن، امام را

هدایتگر مردم معرفی کرده و می فرماید:

((و جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا))؛ ⁽¹⁾

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند.

همچنین نخستین برنامه امام عصر علیه السلام را اقامه نماز و ادای زکات و امر به معروف و نهی از منکر می داند:

((الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَر))؛ ⁽²⁾

همان کسان که اگر در زمین استقرارشان دهیم، نماز را برپا کنند و زکات دهند و به معروف وادارند و از منکر باز دارند و سر انجام کارها، از آن خدا است.

از آن‌جا که هدایت و ارشاد، اصل برنامه انبیا و امامان علیهم السلام است، هدایت یافتگی که در حقیقت، همان عصمت است را نیز قرآن کریم، شرط اساسی وجود امام معرفی می کند:

((أَ فَمَنْ یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ یُتَّبَعَ أَمَّنْ لا یَهِدِّی الا ان یهدی))؛

آیا کسی که سوی حق هدایت می‌کند، شایسته‌تر است که پیروی‌اش کنند یا کسی که هدایت نمی‌کند، مگر این که هدایت شود؟

از القاب حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، «هادی» و «مهدی» است و در اخبار و ادعیه و زیارات، حضرت، فراوان به این لقب ذکر شده است. مهدی، یعنی «هدایت شده»و هادی یعنی«هدایت کننده.»

پیام‌ها

دعای مستجاب

أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ وَیَجْعَلُکُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَّعَ اللَّهِ قَلِیلًا مَّا تَذَکَّرُونَ ⁽¹⁾

یا کیست آن کس که به درمانده - آن‌گاه که وی را بخواند - پاسخ می‌دهد و گرفتاری را برطرف می‌کند و [کیست که] شما را جانشینان زمین قرار می‌دهد؟ آیا با خدا معبود دیگری است؟ چه اندک متذکر می‌شوید.

مقدمه

یکی از سؤال‌ها و شبهاتی که مطرح می‌شود، این است که باوجود آنکه در قرآن وعده استجابت دعا را داده، پس چرا وقتی خدا را می‌خوانیم، دعایمان مستجاب نمی شود؟ این آیه، یکی از عوامل استجابت دعا را معرّفی فرموده است. ضمناً یکی از مصداق‌های کامل‌ترین کسانی که دعایشان مستجاب می‌شود، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف معرّفی شده است که در نکات تفسیری به آن می‌پردازیم.

واژه‌ها

یُجِیب: جواب می‌دهد، اجابت می‌کند (فعل مضارع باب افعال از ماده «جوب»).

مُضْطَرّ: درمانده (اسم مفعول باب افتعال از ماده «ضرر»).

دَعَا: خواند (فعل ماضی ثلاثی مجرد از ماده «دعو»).

یَکْشِف: برطرف می‌کند (فعل مضارع ثلاثی مجرد از ماده «کشف»).

خُلَفَاء: جانشینان، (جمع «خلیفه» از ماده «خلف»).

تَذَکَّرُون: پند می‌گیرید (فعل مضارع باب تفعل از ماده «ذکر»).

نکات تفسیری

بسیار اتفاق افتاده است که دعای ما مستجاب می‌شود،این استجابت، گاهی سریع و گاهی با تأخیر صورت می‌گیرد. گاهی نیز ظاهراً دعا مستجاب نمی‌شود. سؤالی که مطرح می‌شود این است که مگر خداوند در قرآن نفرموده است: ((وَقَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ))؛ ⁽¹⁾«و پروردگار شما گفت: مرا بخوانید، تا شما را پاسخ‌گویم»؛ پس چرا برخی مواقع خداوند را می‌خوانیم و دعا می‌کنیم؛ اما مستجاب نمی‌شود؟ در جواب این سؤال، ابتدا حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل می‌کنیم. کسی از آن حضرت پرسید: «آیا خداوند نمی‌فرماید: دعا کنید تا شما را پاسخ گویم؟ در حالی که افراد مضطرّی را می‌بینیم که دعا می‌کنند و به اجابت نمی‌رسد، مظلومانی را می‌بینیم که از خدا پیروزی می‌طلبند؛ ولی آن‌ها را یاری نمی‌کند.»

امام علیه السلام فرمود: وای بر تو! هیچ کس او را نمی‌خواند، مگر این‌که اجابت می‌کند؛ اما ظالم، دعای او مردود است تا توبه کند و صاحب حقّ هنگامی که دعا کند، خدا اجابت می‌فرماید و بلا را از او برطرف می‌کند، به طوری که گاه خود او نمی‌داند یا آن را به صورت ثواب فراوانی برای روز نیازش [روز قیامت] ذخیره می‌کند و هرگاه چیزی را که بندگان تقاضا کنند و مصلحت نباشد، خودداری می‌فرماید. ⁽²⁾

برخی قائل شده‌اند که مراد از اجابت دعا، شنیدن دعا است، نه بر آوردن نیاز و خواسته؛ اما باید گفت با توجه به قرینة «وَیَکْشِفُ السُّوء» مراد، استجابت دعا و رفع حاجت است، نه

فقط شنیدن دعا.

مراد از «اجابت مضطرّ هنگامی که او را بخواند» این است که خدا دعای دعاکنندگان را مستجاب و نیازهایشان را برآورده می‌کند. قید «اضطرار» برای این است که در حال اضطرار، دعای دعا کننده از حقیقت برخوردار است و گزاف و بیهوده نیست؛ چون تا آدمی بیچاره و درمانده نشود حقیقتا و از عمق وجودش خدا را نمی خواند. قید دیگری نیز برای دعا آمده و آن، این است که فرمود: «إِذَا دَعَاهُ؛ وقتی او را بخواند»، این قید، برای آن است که بفهماند خدا وقتی دعا را مستجاب می‌کند که داعی به راستی او را بخواند، نه این‌که به ظاهر، رو به خدا کند؛ ولی دل به اسباب ظاهری بسته باشد و این، وقتی صورت می‌گیرد که امید داعی از همه اسباب ظاهری قطع شده باشد؛ یعنی بداند که دیگر هیچ کس و هیچ چیز نمی‌تواند گره از کارش بگشاید. آن گاه است که زبان و دلش با هم متوجه خدا می‌شود و در غیر این‌صورت، غیر خدا را می‌خواند. اگر دعا صادق بود؛ یعنی خوانده شده، فقط خدا بود و بس. در چنین صورتی خدا اجابتش می‌کند آنچه او را مضطرّ کرده است، برطرف می‌سازد؛ همچنان که جای دیگر فرمود: ادعونی استجب لکم… ⁽¹⁾.

همان‌گونه که گفته شد، «مضطرّ» کسی است که از همه اسباب و ابزار معمولی در حلّ مشکلات خود و گرفتاری‌هایی که دارد، ناامید شده و با تمام وجود به خداوند رو آورده است. رسیدن به این مرحله از درک و بینش، معمولاً یا در حالت اضطرار و ناامیدی کامل پیش می‌آید یا در صورت دستیابی به معرفت‌های برتر که جز از طریق توجهات خاص الهی میسّر نمی شود.

یکی از لقب‌های معروف امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف مضطرّ است. در بسیاری از ادعیه و روایات، از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با لقب مضطرّ یاد شده است؛ از جمله در قسمتی از دعای ندبه آمده است: «این المضطرّ الذی یجاب اذا دعا؛ کجاست آن مضطرّی که چون دعا کند، اجابت

می‌شود.»

همین‌طور در روایتی که از امام صادق علیه السلام درباره تفسیر آیه ((أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَکْشِفُ السُّوءَ)) وارد شده، چنین آمده است:

سوگند به خدا ! منظور از مضطرّ در این آیه، قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم است. وقتی در آخرالزمان ستم و بیداد، سرتاسر جهان را پر ساخت،او بین رکن و مقام ]در مسجد الحرام[ دو رکعت نماز می‌خواند و آن‌گاه دست به دعا برداشته از خداوند تعجیل در فرج خود را می‌خواهد و پروردگار عالم نیز دعای او را اجابت کرده و به او اذن ظهور می‌دهد. به دنبال این واقعه مبارک، آن حضرت به برکت امداد‌های غیبی و همچنین یاری انسان‌های مؤمن و شجاع - که در آن زمان از سرتاسر عالم به گرد او جمع شده‌اند - بساط ستم را از روی زمین برخواهد چید. ⁽¹⁾

از بررسی مجموعه روایات مربوط به این بحث، چنین برمی‌آید که امام معصوم در جایگاه حجّت الهی، در خیرخواهی به بندگان خدا و محبت به آنان، از پدر و مادر به آن‌ها مهربان‌تر است. کدام اضطرار سخت‌تر از این است که کسی حجت خدا باشد و حفظ، ترویج و حاکم کردن احکام و ارزش‌های الهی را بر عهده داشته باشد، اما در شرایطی واقع شود که ببیند حکام جور از یک طرف و منافقان و انسان‌های هواپرست از طرف دیگر، احکام حیات بخش الهی را زیر پا می‌گذارند و بندگان خدا را از مسیر سعادت واقعی منحرف ساخته و آن‌ها را به بی‌راهه سوق می‌دهند. ⁽²⁾

در روایتی از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمود:

به خدا سوگند! گویا من مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را می‌بینم که به حجرالاسود تکیه زده و خدا را به حق خود می‌خواند… به خدا قسم! او است مضطرّ در کتاب خدا که فرمود: «أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ… .» پس اولین کسی که با او بیعت می‌کند، جبرئیل علیه السلام

است. سپس سیصد و سیزده مرد با او بیعت می‌کنند… ⁽¹⁾.

بی شک، منظور از این تفسیر، منحصر کردن مفهوم آیه به وجود مبارک حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیست؛ بلکه آیه مفهوم گسترده‌ای دارد که یکی از مصداق‌های روشن آن، وجود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است. در هنگامی که همه جا را فساد گرفته باشد، درها بسته شده، کارد به استخوان رسیده، بشر در بن بست سختی قرار گرفته و حالت اضطرار در کلّ عالم نمایان است؛ آن هنگام حضرت مهدی علیه السلام در مقدّس‌ترین نقطة روی زمین دست به دعا برمی‌دارد و تقاضای برطرف شدن سختی می‌کند. خداوند نیز این دعا را سرآغاز انقلاب جهانی او قرار می‌دهد و به مصداق ((وَیَجْعَلُکُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ)) او و یارانش را خلفا و جانشینان روی زمین قرار می‌دهد. ⁽²⁾

خلافت، به معنای قدرتمندی و حاکمیت است. با توجه به قرائن موجود در آیه، مقصود از مضطری که خداوند را می‌خواند، پیشوایانی هستند که در فشارها و سختی های مبارزه با شرک و طاغوت به درگاه خداوند انابه می‌کنند و خداوند به دلیل اضطرار، دعای ایشان را مستجاب و پیروانشان را حاکمان و قدرتمندان زمین قرار می‌دهد و دشمنانشان را منکوب و خوار می‌سازد.

البته این معنا، منافاتی با اجابت دعای هر مضطر ندارد؛ ولی با توجه به مفرد آمدن کلمه «مُضْطَرّ» و جمع آمدن «یَجْعَلُکُمْ خُلَفَاء»، باید گفت: آیه با حرکت‌ها و مبارزات اجتماعی تطابق دارد. باید توجه داشت روایاتی که کامل ترین مصداق این آیه را زمان ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌داند و مصداق «مُضْطَرّ» واقعی را آن حضرت معرفی می‌کند، بیانگر این مطلب است که آن زمان، بدی‌ها زمین را فرا می‌گیرد و حضرت در اوج اضطرار قرار می‌گیرد، و دست به دعا برمی‌دارد. و خداوند نیز دعای حضرت را اجابت کرده و موانع حکومت آن حضرت را از سر راه او برمی‌دارد. امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به عنوان خلیفه مطلق روی

زمین فرمانروایی می‌کند و حاکمان الهی و زمینی تحت پرچم آن حضرت حکومت کرده و عدل و قسط را برپا می‌نمایند.

پیام‌ها

«اضطرار» به معنای کوتاه شدن دست انسان از همه عوامل عادی و مادی است؛ بنابراین اجابت دعای مضطرّ از سوی خدا، به این معنا است که خدا با ارادة خویش، علل و عوامل مادّی را در جهتی قرار می‌دهد که انسان بتواند با تسلّط بر آن‌ها و بهره‌گیری از آن‌ها، به حل مشکلات و رفع گرفتاری‌های خود بپردازد. جمله ((وَیَجْعَلُکُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ)) بیانگر همین نکته است. ⁽¹⁾

ذکر «یَجْعَلُکُمْ خُلَفَاء» بعد از «یَکْشِفُ السُّوءَ» بیانگر این نکته است که اگر مشکلات همواره بر انسان هجوم آورد و خداوند، آن‌ها را از وی دور نسازد، بشر زمین‌گیر شده و قادر به ادامه حیات نخواهد بود، پس این، گره گشایی‌های خدا است که زمینة آسایش و رفاه

انسان را در پهنة زمین فراهم می‌آورد. ⁽¹⁾

اسناد «جعل» به خداوند، برای یادآوری این واقعیت است که اگر شما بر زمین سوارید و از آن سود می‌جویید، امری اتفاقی نیست؛ بلکه در آن، رموز و مناسبات زیادی به کار رفته که همه به تدبیر خداوند وابسته است و بر این اساس است که قادر به تصرّف در زمین و تسلّط بر آن هستند. تعبیر «خُلَفَاء الْأَرْضِ» اشاره به همین تصرّف و تسلط دارد. ⁽²⁾

فصل دوم: دوران فراق

اشاره

ماء مَعین

قُلْ أَرَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُکُمْ غَوْرًا فَمَن یَأْتِیکُم بِمَاء مَّعِینٍ ⁽¹⁾

بگو: مرا گویید اگر آب شما [به زمین] فرو شود، چه کسی شما را آب روان می‌آورد؟

مقدمه

انسان تا در ناز و نعمت قرار دارد، از قدرشناسی آن، غافل است؛ از این رو قرآن کریم گاهی به نعمت ها توجه داده و می فرماید: شما، هم نعمت ها را یاد آور شوید ((فَاذْکُرُوا آلاءَ اللَّه)) ⁽²⁾و هم برای دیگران نیز بازگو کنید ((وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّث)). ⁽³⁾

یکی از نعمت های بزرگ الهی، آب است که مایه حیات بوده و زندگی هر چیز به آن وابسته است. توجه به این نعمت بزرگ الهی، ما را برابر خداوند خاضع می کند و لزوم شکرگزاری را به ما یادآور می شود؛ از این رو به وجود آب و در دسترس بودن آن اشاره کرده است که البته هم آب ظاهری می تواند مراد باشد و هم آب معنوی؛ یعنی علم یا کامل‌ترین مصداق آن که وجود امام است.

واژه ها

أَصْبَحَ: به صبح رساند. (در این جا به معنای «صار» است)

غَوْراً: فرو رفتن، غور کردن.

مَعِین: صاف و گوارا.

نکات تفسیری

خدای سبحان، با بارش باران، زمین را زنده می کند:

((وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ رِزْقٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها))؛ ⁽¹⁾

و آنچه خدا از روزی از آسمان فرود آورده و به [وسیله] آن، زمین را پس از مرگش زنده کرده است. نه تنها زمین، بلکه هر زنده ای را از آب پدید می آورد:

((وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ کُلَّ شَیْ حَی))؛ ⁽²⁾

و هر چیز زنده‌ای را از آب پدید آوردیم.

این که در این آیه و آیات مشابه، حیات به زمین تعلق گرفته و زمین موصوف به آن شده است، نه این که مراد از آن، زنده و سرسبز شدن مزارع و مراتع و جنگل‌های روی زمین باشد و اسنادش به زمین مَجاز باشد؛ بلکه مقصود، آن است که خدای سبحان، حقیقتاً زمین مرده را زنده کرده، خاک بی‌روح را روح داده و خاک و زمین بی روح را به درخت و برگ و گیاه سرسبز، تبدیل می کند.

ممکن است زنده شدن زمین، این گونه تفسیر شود که خدای سبحان، گیاهان و درختان را پس از پژمردگی زنده می کند و چون درخت و گیاه زینت زمین است، فرموده است: «ما زمین را زنده کردیم»که در این صورت، اسناد حیات به زمین، مجاز خواهد بود، با آن که ظاهر آیاتی که می‌گوید: «زمین با بارش باران، زنده می‌شود»اسناد حقیقی است، نه مجازی.

یکی از نعمت های بزرگ الهی که کمتر به آن توجه می‌شود، وجود آب در سطح زمین است و آن، هنگامی است که آسمان می بارد و این نزولات آسمانی، در لایه های زیرین

زمین ذخیره می شوند و به اعماق چند هزار متری زمین فرو نمی روند که اگر چنین بود، دسترسی به آن، بسیار مشکل می شد. این آیه می‌گوید: اگر روزی ببینید آب به اعماق زمین فرو رفته است، چه خواهید کرد؟ چگونه خداوند لایه های زمین را ترتیب داده که مانع از نفوذ آب، به اعماق دور از دسترس است و خاک های ر‌ُسی که در زمین است، مانع فرو رفتن آب به اعماق زمین می‌شوند.

آب می تواند کنایه از علم باشد، به سبب اشتراک این دو در علت بودن برای زندگی؛ آب، سبب زندگی جسم است و اگر نباشد، جسم انسان می میرد و حیات مادی خود را از دست می دهد. و علم نیز سبب زندگی روح است و روح بدون علم، یک روحِ مرده است. «علم»را از آن رو که جریان دارد و از سینه ای به زبانی و از زبانی به گوشی و از آن به قلبی و دوباره از قلبی به زبان و قلمی و مجدداً از این طریق به دیگران منتقل می شود و مانند آب، جاری است، «ماء معین» می گویند.

روایات فراوانی بیان می کند که مراد از «ماء معین» حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف است و فرو رفتن آب در اعماق زمین را به غیبت آن امام تأویل کرده‌اند.

در تفسیر قمی در تفسیر این آیه آمده است:

یعنی اگر امام شما غایب شود، چه کسی می تواند امامی مانند آن بیاورد؟

از امام رضا علیه السلام دربارۀ این آیه پرسیده شد؛ حضرت فرمود:

«ماؤکم» یعنی ابواب شما که منظور، امامان علیهم السلام هستند که ابواب اللَّه بین خدا و خلقند. و ((فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ)) یعنی چه کسی برای شما علم امام را می‌آورد؟ ⁽¹⁾

علی بن جعفر از برادر خود موسی بن جعفر علیه السلام تأویل این آیه را پرسید و آن حضرت، فرمود:

اگر امام خود را نیابید و دیگر از سرچشمه زلال او آب ننوشید، چه می کنید؟ ⁽¹⁾

در روایت دیگری از امام باقر علیه السلام است که فرمود:

این آیه درباره امامی نازل شده است که به عدل الهی قیام می‌کند. آیه می‌گوید: اگر امام شما پنهان شود، و ندانید کجاست، چه کسی برای شما امامی می‌فرستد که اخبار آسمان‌ها و زمین و حلال و حرام خدا را برای شما شرح دهد؟ سپس فرمود: به خدا سوگند! تاویل این آیه (هنوز) نیامده و سرانجام خواهد آمد. ⁽²⁾

حضرت عبد العظیم حسنی با اسناد خود از حضرت صادق علیه السلام نقل کرد که دربارۀ آیه ((وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً))، فرمود:

اگر بر ولایت علی، پایدار باشند دل‌های آنها را از آب ایمان شاداب می کنیم. طریقه، ولایت علی بن ابی طالب و اوصیا است. ⁽³⁾

در تفسیر قمی دربارۀ آیۀ ((وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشِیدٍ))؛ و «چاه رها شده و قصر برافراشته» می نویسد:

این، مثالی برای آل محمّد است؛ ((بِئْرٍ مُعَطَّلَة))ٍ چاهی است که آب از آن برداشته نشود و آن، امامی است که غایب باشد و از نور علم او استفاده نمی شود، تا وقت ظهور و «قَصْرٍ مَشِیدٍ» یعنی کاخ بلند که مثلی است برای امیرالمؤمنین و امامان و فضائل منتشر شدۀ آن‌ها در دو جهان و اشاره به این آیه است: ((لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ))؛ «تا پیروز کند دین اسلام را بر همه ادیان.» ⁽⁴⁾

ابن بابویه ذیل این آیه شریف از عمار یاسر روایت کرده است که گفت:

در رکاب پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به جهاد رفته بودم. امیرالمؤمنین علیه السلام جمعی از کفار را به

قتل رساند که از آن‌ها عمرو بن عبد اللّه جمحی و شیبة بن نافع بود. حضور پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردم: «ای رسول خدا! امیر المؤمنین علیه السلام آن‌طوری که سزاوار بود، در راه خدا جهاد کرد.» فرمود: «ای-عمار! علی از من، و من از علی هستم. او وارث علم و به‌جا آورندۀ دَیْن من است و به وعده من وفا می کند. علی بعد از من خلیفه خدا است. اگر علی نبود، مؤمن محض و خالص، شناخته نمی شد. بعد از من، جنگ با او، جنگ با من است و دشمنی با او، دشمنی با من است و دشمنی با من، دشمنی با خدا است. تسلیم او، تسلیم من و تسلیم من، تسلیم خدا است. او پدر دو سبط من است و امامان معصوم از صلب علی هستند. مهدی این امت، از فرزندان علی است.» عرض کردم: «فدایت شوم! مهدی کیست؟» فرمود: «ای عمار! خداوند به من عهد فرموده است که از صلب حسین فرزندم نه امام بیرون آورد که نهمین آن‌ها از نظر مردم غایب می‌شود؛ چنان که خداوند می فرماید: ((قُلْ أَ رَأَیْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُکُمْ غَوْراً فَمَنْ یَأْتِیکُمْ بِماءٍ مَعِینٍ)). غیبت او طولانی است که در آن، طایفه‌ای از او برمی گردند و گروهی بر او ثابت و برقرار می مانند؛ او در آخرالزمان، خارج و ظاهر شود و دنیا را پر از عدل و داد کند، پس از آن که پر از جور و ستم بوده. او بر تأویل قرآن؛ جهاد می کند چنان که من بر تنزیل آن جهاد کردم. نام او نام من است و به من شباهت کامل دارد. ⁽¹⁾

نام مقدس امام عصر علیه السلام هماره با مفاهیمی مانند غیبت ملازم است. اتصاف امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به وصف غایب، به لحاظ محرومیت جامعه از ادراک وجود مبارک او است؛ پس باید گفت مردم از محضر آن حضرت غایبند، نه آن حضرت؛ زیرا آن حضرت، ولیّ حق و شاهد بر خلق است و هرگز از خود و غیر خود، غایب نبوده و نیست.

برخی از بزرگان که در زمینه مهدویت به تألیف کتاب پرداخته اند، نام کتاب خود را از این مفهوم در باب مهدویت گرفته و آن را الغیبه ⁽²⁾نامیده‌اند. در روایات فراوانی ذیل این آیه شریف به بحث غیبت اشاره کرده که مراد از آب را امام، و مراد از فرو رفتن آب را غیبت امام معرفی

کرده است؛ از این رو لازم است برخی از اسرار، فوائد و آثار غیبت را تبیین کنیم:

الف) غیبت صغرا و غیبت کبرا

غیبت، مقطع پرفراز و نشیبی از تاریخ تشیع را تشکیل می دهد. این دوران، به دو غیبت صغرا (کوتاه مدت) و کبرا (طولانی) تقسیم می شود. غیبت صغرا به واسطه شرایط اجتماعی خاص پدید آمده، از موقعیت ویژ ه ای برخوردار بود که اوضاع فرهنگی جامعه شیعی نیز تحت تأثیر این موقعیت قرار گرفت و بر اساس عناصر تعیین کننده آن، دستخوش تحولاتی شد.

در سال 260 ق امام حسن عسکری علیه السلام پس از دوران کوتاه شش ساله امامت، در سن 27سالگی شهید شدند و تنها فرزند آن حضرت که پنج سال از عمرش می گذشت، از جانب خدای متعال و با نص آن امام، به امامت منصوب شد؛ اما به دلایلی، امام دوازدهم علیه السلام از همان زمان، از دیدگان پنهان شد و دوران غیبت آغاز شد. پس از 69 سال در سال329ق با درگذشت چهارمین و آخرین نایب خاص امام علیه السلام غیبت صغرا پایان یافت و در واقع مقدمه غیبت کبرا بود. آغاز غیبت کبرا مشخص؛ ولی پایانش نامشخص است. این زمان نیز نیابت، به نواب عام واگذار شده است که علما و فقها هستند و تا زمان ظهور ادامه دارد.

ب) غیبت کبرا و ویژگیهای آن

عصر غیبت کبرا با انتهای غیبت صغرا شروع شده است؛ انتهایی که توسط اعلان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در سال 329 ق صورت گرفت. آن حضرت در نامه ای به علی بن محمد سمری از انتهای سفارت نایبان خاص و شروع غیبت کبرا خبر داد.

عصر غیبت کبرا دارای شرایط و خصوصیاتی است؛ از جمله:

گسترش فساد و فحشا در جامعه اسلامی و جهان؛

انواع فشارهای سیاسی و مشکلات که در راه پذیرش حقّ و ایمان است؛

روبرویی انسان با انواع شبهات در وجود امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.

در نتیجه مشاهده می‌کنیم امامان علیهم السلام بر این موضوع مهم، فراوان تأکید کرده‌اند. از حضرت موسی بن جعفر علیه السلام روایت شده است که فرمود:

إذا فقد الخامس من ولد السابع، فالله الله فی أدیانکم لایزیلکم عنها أحد. یا بنی إنّه لا بدّ لصاحب هذا الامر من غیبة حتّی یرجع عن هذا الامر من کان یقول به، إنّما هی محنة من الله عزوجلّ امتحن بها خلقه…؛ ⁽¹⁾

هرگاه پنجمین [امام] از اولاد هفتمین [امام] مفقود شد، پس خدا را، خدا را در ادیانتان مواظب باشید که معتقدات شما را زایل نکنند. ای فرزندم! به طور حتم برای صاحب این امر، غیبتی است، تا این که معتقدان به او، از این امر رجوع می کنند. این، محنتی است که خداوند به واسطه آن، خلقش را امتحان می کند.

ج) رهایی از بیعت طاغوت ها

اسحاق بن یعقوب در نامه اش که به دست دومین نایب خاص حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف محمد بن عثمان عمری به آن حضرت رساند، ضمن سؤالات خویش از حکمت غیبت پرسید و آن حضرت پاسخ فرمود:

و أما علة ما وقع من الغیبة، فإن الله عزوجل یقول: ((یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْیاءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُؤْکُم)) ⁽²⁾انه لم یکن أحد من آبائی إلا و قد وقعت فی عنقه بیعة لطاغیة زمانه و إنی أخرج حین أخرج و لا بیعة لأحد من الطواغیت فی عنقی؛ ⁽³⁾

اما علت وقوع غیبت؛ پس [بدان که] خداوند عزوجل می فرماید: «ای مؤمنان! از اموری

نپرسید که چون هویدا گردند، اندوهگین می شوید.» همه پدرانم ناگزیر از بیعت طاغوت زمانشان بودند؛ اما من، در حالی ظهور خواهم کرد که بیعت هیچ طاغوتی را بر گردن ندارم.

د) فیض تدریجی

بی شک، امام معصوم علیه السلام واسطه فیض خدا بر خلق است و حضور مشهود او خود فیضی مضاعف است؛ اما این فیض رسانی با شرایط و مقدمات خاصی ملازم است که بدون آن ها موجود مستفیض، یا از فیض محروم می شود، یا از آن، بهره تامّی نمی برد.

به عبارت دیگر، خدای سبحان، عالم هستی را بر اساس ((وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ)) ⁽¹⁾یکباره ایجاد کرد؛ اما از آن جا که عالم طبیعت، توان فیض‌گیری دفعی از فیض مبدأ فیاض را ندارد، بر اساس ((وَ قَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَةِ ایام)) ⁽²⁾این فیض دفعی را به تدریج دریافت کرده و می کند. در این صورت نیز اعطای فیض اگر چه به شکل دفعی صورت پذیرد، به سبب نقص قابل، تدریجی دریافت می شود.

ه )خورشید در حجاب

به گمان باطل برخی، غیبت، مانع افاضه مشعل هدایت امام و محرومیت از فیض وجود آن حضرت است. حال که چنین است، چرا باید امام در غیبت به سر برد و مؤمنان از فیض وجود مبارکش بی‌بهره بمانند؟

در پاسخ باید گفت: فیض‌گیری از محضر امام، به حضور او منحصر نیست؛ هرچند هنگام حضور، فیض بیشتر و بالاتری نصیب مؤمنان می شود؛ ولی همان طور که امام در حضور خود، منشأ فیض‌ها و برکات است، در غیبت نیز این فیض ادامه خواهد داشت. از محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم پرسیدند: در غیبت طولانی آن حضرت، چگونه از محضرش بهره‌مند شویم و آیا به حال ما نفعی دارد؟ حضرت فرمود:

إی والذی بعثنی بالنبوه إنّهم یستضیئون بنوره و ینتفعون بولایته فی غیبته کانتفاع الناس

بالشمس و إن تجلّلها سحاب؛ ⁽¹⁾

آری؛ قسم به آن که مرا به راستی به پیغمبری مبعوث فرمود! ایشان به نور او روشنی جویند، و از ولایت او بهره‌مند شوند، همان گونه که مردم، از خورشید بهره‌مند شوند؛ اگر چه ابر آن را بپوشاند.

در این روایت، پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم امام را به خورشید تشبیه کرده است. همان طور که خورشید، فیضش به تابش مستقیم منحصر نیست، برکات وجود امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز بسیار فراتر از آن است که غیبت ظاهری آن انسان کامل، موجودات را از فیض او بی بهره سازد.

از طرفی، هنگامی که ابر چونان پرده ای میان دیدگان و قرص خورشید حائل می شود، خورشید را پنهان نمی‌کند، بلکه بیننده را می پوشاند و او را از دریافت نور و مشاهده تابش خورشید، محروم می‌کند؛ چرا که هم خورشید، بزرگ تر از آن است که با ابر پوشانده شود و هم منافعش بیش از آن است که با ندیدنش قطع گردد. وجود مبارک انسان کامل نیز که مایه استمرار حیات عالم و آدم است، بسی بزرگ تر از آن است که چیزی او را از فیض‌رسانی، محجوب کند و رابطه میان وی و عالم هستی را متزلزل سازد.

ضرورت حفظ نظام جامعه انسانی، اقتضا می کند که ناظمی بر آن حکم‌فرما باشد. در زمان غیبت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز برای تثبیت نظام انسانی، نایب یا نماینده آن حضرت به اداره و نظام بخشی جامعه می پردازد؛ زیرا هرگز نمی توان دوران غیبت را که شاید هزاران سال به طول بینجامد، روزگار هرج و مرج دانست یا از بخش مهمی از احکام اجتماعی چشم پوشید و به این بهانه که محرومیت از برکات ظهور آن حضرت، تبهکاری و عصیان مردم است، زعامت زمان غیبت را نفی و حدود الهی را تعطیل کرد یا به بهانه روی‌گردانی مردم از رهبری معصوم، ضرورت وجود زمامداری عادل را انکار کرد؛ عادلی که منش و روشش، پیروی از قرآن کریم و رهبران معصوم علیهم السلام باشد.

از طرفی، تأسیس نظام اسلامی و اجرای احکام آن و نیز دفاع از کیان دین در زمان

غیبت، مطلوب و پسندیده است؛ زیرا صحیح است که حفظ میراث اسلامی در اصل در اختیار امام معصوم است؛ ولی در عصر غیبت، حفظ کیان اسلام، بالتبع وظیفه نمایندگان آن حضرت خواهد بود و هرگز احتمال تعطیل حکومت اسلامی و معطل گذاشتن احکام و حدود الهی مفروض نخواهد بود.

در رابطه با کیفیت غیبت حضرت، دو نظریه مطرح است:

امام صادق علیه السلام فرمود:

«…الخامس من ولد السابع یغیب عنکم شخصه…»؛ ⁽²⁾

پنجمین اولاد هفتمین[امام]، شخصش از شما غایب خواهد شد… .

والله إنّ صاحب هذا الأمر لیحضر الموسم کلّ سنة فیری الناس و یعرفهم و یرونه و لا یعرفونه؛ ⁽³⁾

به خدا سوگند! همانا صاحب این امر، در موسم حجّ هر سال حاضر می شود. مردم را می بیند و آن‌ها را نیز می شناسد و نیز مردم، او را می بینند؛ ولی نمی شناسند.

یکی از سؤال‌هایی که در طول تاریخ غیبت مطرح بوده و هست، این است که چرا امام

زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف غایب شد و چرا ما با آن حضرت ارتباط نداریم؟

پاسخ: سؤال مورد نظر را با بیان مقدماتی که خود آن‌ها ما را به نتیجه قطعی می-رسانند، پاسخ خواهیم داد:

بنابر این می‌توان گفت که غیبت امام زمان علیه السلام دارای مصالح و حکمت‌های زیادی است که یکی از آن‌ها آمادگی اجتماع جهانی برای پذیرش حکومت جهانی است.

پیام ها

نعمت‌های ظاهری و باطنی

أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَن یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًی وَلَا کِتَابٍ مُّنِیرٍ ⁽¹⁾

آیا ندیده اید خدا آنچه را در آسمان‌ها و زمین است، برای شما مسخر ساخته و نعمت‌های آشکار و پنهان خود را به فراوانی بر شما ارزانی داشته است؟ و بعضی از مردم، بی‌آن‌که علمی [ضروری] و هدایتی [از راه استدلال] و کتاب روشنگری [از آسمان] داشته باشند، درباره خدا مجادله می‌کنند.

مقدمه

این آیه، به نعمت‌های گوناگون خداوند به بشر اشاره دارد.

انسان، با دقت در اطراف و در وجود خود، متوجه می‌شود سراسر عالم وجود، سرشار از نعمت‌های الهی است؛ نعمت وجود، نعمت اعضا و جوارح بدن، نعمت هوا و آب و باد و آتش، نعمت عقل و کار و بیان و…. این آیه، نعمت‌های خداوند را به دو گروه نعمت ظاهری و باطنی تقسیم کرده است. در شرح این آیه سعی می‌شود، نعمت باطنی که نامحسوس‌تر از نعمت ظاهری است، مفصل‌تر بیان شود.

واژه‌ها

أَلَمْ تَرَوْا: آیا ندیدید؟

سَخَّرَ: مهار کرد، مسخر نمود، در اختیار قرار داد (فعل ماضی، از ماده «سخر»، باب تفعیل).

أَسْبَغَ: کامل کرد، متنعم کرد، تمام کرد، پی در پی فرستاد (فعل ماضی از مادۀ «سبغ» باب افعال).

یُجَادِلُ: مجادله می‌کند (فعل مضارع، از ماده «جدل»، باب مفاعله).

مُنِیرٍ: روشن، روشنگر.

نکات تفسیری

در آیه فوق آمده است که خداوند آنچه در آسمان و زمین است برای شما مسخر کرده است. در آیات فراوانی به تفصیل مواد مختلف تسخیر موجودات را بیان کرده است؛مانند:

((وَسَخَّرَ لَکُمْ الْفُلْکَ))؛ ⁽¹⁾«و کشتی را مسخر شما ساخت.»

((وَسَخَّرَ لَکُمْ الْأَنهَارَ))؛ ⁽²⁾«خداوند، نهرها را مسخر شما کرد.»

((وَسَخَّرَ لَکُمْ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ))؛ ⁽³⁾«شب و روز را برای شما تسخیر کرد.»

((وَسَخَّرَ لَکُمْ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ))؛ ⁽⁴⁾«خورشید و ماه را مسخر شما ساخت.»

((وَهُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا))؛ ⁽⁵⁾«و دریا را به تسخیر شما در آورد، تا از گوشت تازه آن استفاده کنید.»

((أَلَمْ‌تر أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَکُمْ مَا فِی الْأَرْضِ))؛ ⁽⁶⁾«آیا ندیدی که خداوند آنچه را در زمین است مسخر شما کرد؟»

از مجموع این آیات، چنین استفاده می‌شود که اولاً، انسان، متکامل‌ترین موجود این جهان است و به اندازه‌ای به او ارزش و مقام داده شده که موجودات دیگر را مسخر وی کرده است و نیز قلبش، جایگاه نور خدا می‌باشد. ثانیاً، تسخیر در این آیات، به این معنا نیست که انسان همه این موجودات را تحت فرمان خود درمی آورد؛ بلکه همین اندازه که در مسیر منافع و خدمت او حرکت می‌کند، مانند کرات آسمانی که برای او نور افشانی می‌کنند یا فواید دیگری دارند، در تسخیر او است. ⁽¹⁾

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

همه از بهر تو سر گشته و فرمانبردار

شرط ا نصاف نباشد که تو فرمان نبری

مراد از نعمت‌های ظاهری

نعمت‌های خداوند، آن چنان فراوان و گسترده‌اند که هرگز به شمارش نمی‌آیند:

((وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا)). ⁽²⁾

اما در یک تقسیم کلی، می‌توان نعمت‌ها را به دو بخش تقسیم کرد: نعمت ظاهری و نعمت باطنی.

مراد از نعمت ظاهری، هر نعمتی است که با حواس ظاهری قابل مشاهده باشد و برای هیچ کس، قابل انکار نیست؛ مانند حواس ظاهری، حس لامسه، شنوایی، بویایی، چشایی، بینایی و… اعضا و جوارح بدن، سلامتی و عافیت، رزق طیّب و گوارا، هوای سالم و در یک جمله، تمام آفرینش با نعمت هایش که همه مردم با حواس ظاهرشان مشاهده می‌کنند و حس می‌کنند.

مراد از نعمت‌های باطنی

مراد از نعمت‌های باطنی، نعمت‌هایی است که غایب از حس می‌باشد؛ مانند نعمت شعور و اراده و عقل و نعمت دین و پیامبران و کتاب آسمانی و مقامات معنوی و معرفت خدای

متعال و نعمت‌های بی‌شمار معنوی دیگر.

در روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه اطهار علیهم السلام برای نعمت‌های ظاهری و باطنی، تفاسیری بیان شده که بیشتر از باب مصداق این نعمت‌ها می‌باشد. در روایتی از امام علی علیه السلام نقل شده است که فرمود:

اما نعمت ظاهری، اسلام است و آنچه به شما از فضل، روزی عطا فرمود و اما باطنی، پس آن چیزی است که برتو پوشانید از زشتی اعمالت. ⁽¹⁾

در برخی روایات، اسلام نعمت ظاهری معرّفی شده است و البته معلوم است که برای مسلمانان، نعمت ظاهر است، نه برای کفار.

عن ابن عباس سالت النبی صلی الله علیه و آله و سلم فقال: یا ابن عباس اما ما ظهر فالاسلام و ما سوی الله من خلقک و ما أفاض علیک من الرزق و اما ما بطن فستر مساوی عملک و لم یفضحک به یا ابن عباس ان الله تعالی یقول: ثلاثه جعلتهن للمومن و لم تکن له صلوة المومنین علیه من بعد انقطاع عمله، و جعلت له ثلث ماله اکفر به عنه خطایاه و الثالث سترت مساوی عمله و لم افضحه بشیءٍ منه و لو ابدیتها علیه لنبذه اهله فمن سواهم؛

ای پسر عباس! اما آنچه ظاهر است، پس اسلام است و آنچه خداوند از خلقتت به نسبت عطا کرده است و آنچه از رزق به تو تفضل فرموده است. اما نعمت باطنی، پس [این موارد است که:] زشتی‌های اعمالت را پوشاند و تو را رسوا نساخت به وسیله آن. ای پسر عباس! خداوند متعال می‌فرماید: سه چیز [= ثواب] است که برای مؤمن قرار دادم و [در حالی که عمل آن] از او نیست. اول: دعای مؤمنان برای او، بعد از آن که اعمالش قطع شد[= بعد از مرگش به او می‌رسانم] دوم: یک سوم مالش را برای او [بعد از مرگش] قرار دادم تا به وسیلۀ آن، خطاهایش را بپوشاند[= وصیت به ثلث مال در راه خیر] و سوم: زشتی‌های اعمالش را پوشاندم و او را به واسطه آن‌ها رسوا نکردم و اگر آن‌ها را، آشکار می‌نمودم، همانا اهل او و دیگران، او را رها می‌کردند [= جنازه‌اش را دفن نمی‌کردند]. ⁽²⁾

نعمت ولایت اهل بیت علیهم السلام

در برخی روایات پیامبر و اهل بیت علیهم السلام از نعمت ولایت، به عنوان نعمت باطنی یاد شده است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

شخصی نزد امام باقر علیه السلام آیه ((وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً)) را قرائت کرد. حضرت فرمود:

اما نعمت ظاهری، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است و آنچه از معرفت خداوند عزوجل و توحیدش آورده است. اما نعمت باطنی، پس ولایت ما اهل بیت است. پس به خدا قسم! قومی معتقد شدند که این، نعمت ظاهری و باطنی است و گروهی معتقد شدند که آن، نعمت ظاهری است و نعمت باطنی نیست. پس خداوند نازل فرمود: ((یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ لَا یَحْزُنْکَ الَّذِینَ یُسَارِعُونَ فِی الْکُفْرِ مِنْ الَّذِینَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ))؛ ⁽¹⁾«ای پیامبر! کسانی که در کفر شتاب می‌ورزند، تو را غمگین نسازند [چه] از آنان که با زبان خود گفتند: ایمان آوردیم و حال آن که دل‌هایشان ایمان نیاورده بود….»

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم آن هنگام شاد شد؛ زیرا خداوند متعال، ایمان آن‌ها را قبول نمی‌کند مگر به این که ایمانشان به محبت و ولایت گره بخورد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «کسی که فضل خداوند عزوجل را برخودش نداند، مگر در خوراکش و نوشیدنی‌هایش، همانا عملش کم و عذابش نزدیک است.» ⁽²⁾

با دقت در مفهوم این حدیث که ولایت اهل بیت علیه السلام را نعمت باطنی معرفی کرده‌اند و نیز دقت در آیه اکمال دین ⁽³⁾و توجه به معنای کلمه«أسبغ» که به معنای گستردن و کامل کردن نعمت است به این نتیجه می‌رسیم که نعمت ولایت در وقت نزول این آیه، نعمت ظاهری نبوده است. البته پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در حدیث «یوم الدار» و… به نعمت ولایت اشاره فرموده بود؛ اما در روز عید غدیر، خداوند این نعمت بزرگ را به صراحت بیان کرد و عدم

ابلاغ آن را مساوی با عدم ابلاغ رسالت از جانب رسول خدا بیان فرمود:

((یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنْ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ))؛ ⁽¹⁾

ای رسول! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است، [کاملاً به مردم] برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‌ای. خداوند، تو را از [خطرات] مردم نگاه می‌دارد و خداوند، گروه کافران را هدایت نمی‌کند.

روز عید غدیر، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم از طرف خدا مأمور شد این نعمت بزرگ را در اجتماع بزرگ و بی‌نظیر آن روز معرفی کند و از همه مردم برای ولایت، پیمان بگیرد و شاهدان و حاضران را امر کند که به غایبان برسانند.

آن قدر این نعمت، بزرگ و بی‌نظیر است که ابلاغ نکردن آن به تنهایی، مساوی عدم ابلاغ اصل دین می‌باشد؛ یعنی اگر این نعمت را از اسلام بگیریم، تمام دین بی‌خاصیت می‌شود و روح از کالبد دین پرواز می‌کند. و این نعمت، آن چنان عظمت دارد که کافران را مأیوس کرده و آن‌ها که منتظر رحلت پیامبر بودند تا بتوانند بار دیگر دنیای اسلام را به کفر برگردانند و آماده اجرای نقشه‌های شوم خود بودند، با ابلاغ ولایت و وصایت اهل بیت علیهم السلام برای همیشه از خاموش کردن این چراغ نورانی، مأیوس شدند.

نعمت وجود امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

در برخی روایات، از وجود مبارک امام زمان علیه السلام به عنوان نعمتی که در این آیه ذکر شده است، یاد می‌شود.

در کتاب شریف «کمال الدین و تمام النعمة» از محمد بن زیاد (ابی عمیر) آمده است:

از سرورم موسی بن جعفر علیه السلام دربارۀ قول خداوند عز وجل پرسیدم که مراد از آیه ((وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً)) چیست؟ پس حضرت موسی بن جعفر علیه السلام فرمود: «مراد از نعمت ظاهری، امام ظاهر است و مراد از نعمت باطنی، امام غایب است.» عرض کردم: « آیا از ائمه، کسی هم غایب می‌شود؟»

حضرت فرمود: «بله؛ جسمش از چشم‌های مردم غایب می‌شود، ولی یادش از دل‌های مؤمنان غایب نمی‌گردد و او، دوازدهم از ما امامان می‌باشد. خداوند هر امر سختی را برایش آسان می‌کند و گنج‌های زمین را برایش ظاهر می‌گرداند و هر دور را برایش نزدیک می‌کند و به وسیله او، هر جباری را نابود می‌کند و به دست او هلاک می‌کند هر شیطان رانده شده‌ای را. او است فرزند سرور کنیزان؛ کسی که ولادتش بر مردم مخفی می‌ماند و بر آن‌ها حلال نیست که او را به اسمش بخوانند، تا زمانی که خداوند عز وجل او را ظاهر کند. سپس او زمین را از عدل و قسط پر می‌کند همان‌گونه که از ظلم و بی‌عدالتی پر شده باشد. ⁽¹⁾

آثار و برکات نعمت وجود امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

همان‌گونه که در روایات، از وجود مبارک امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به عنوان نعمت باطنی خداوند یاد شده است؛ از بارزترین نعمت‌های باطنی خداوند بر مردم، وجود پر برکت آن حضرت است که بر بسیاری از مردم، حتی بر بسیاری از شیعیان؛ این نعمت گرانقدر پوشیده است، لذا یکی از مهمترین سؤالات این است که فایده وجود امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت چیست؟

برای برخی از مردم و حتی شیعیان این توهم به وجود می‌آید که زندگی امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت، یک زندگی خصوصی است، نه یک زندگی اجتماعی در نقش یک پیشوا؛ بنابراین وجود مقدسش چه اثری برای مردم دارد و مردم از آن حضرت چه بهره‌ای می‌توانند ببرند؟ همین است که آن حضرت، مصداق نعمت باطنی باشند. و این نعمت بزرگ الهی، بر بسیاری از مردم پوشیده بماند.

البته باید توجه داشته باشیم که غایب بودن امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به این معنا نیست که وجود آن حضرت به یک روح نامرئی یا امواج ناپیدا و رؤیایی و امثال این‌ها تبدیل شده است؛ بلکه آن حضرت، یک زندگی طبیعی عینی و خارجی دارد؛ ولی با عمری طولانی و پر

برکت. آن حضرت، میان مردم و در دل جامعه‌ها رفت و آمد دارد و در نقاط مختلف زندگی می‌کند؛ ولی به صورت ناشناس. فرق بسیاری بین « نامرئی» و « ناشناس» ⁽¹⁾است.

البته باید توجه داشت که این سؤال، فقط در عصر ما مطرح نبوده است؛ بلکه در زمان امامان علیهم السلام و ده‌ها سال قبل از تولد آن حضرت، برای شیعیان دین شناس نیز مطرح بوده است و پیشوایان دین برای این پرسش، جواب‌های بسیار زیبا و جذابی داده‌اند که به یکی از آن‌ها اشاره می‌شود:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در جواب این سؤال مهم که آیا شیعیان در زمان غیبت از او نفع می‌برند؟ چنین پاسخ فرمود:

إی والذی بعثنی بالنبوة انهم لینتفعون به و یستضیئون بنور ولایته فی غیبته کانتفاع الناس بالشمس و ان جللها السحاب؛

آری؛ سوگند به کسی که مرا به پیامبری برگزید! آن‌ها [در زمان غیبتش] از او بهره می‌گیرند و از نور ولایتش، نور می‌گیرند؛ همان‌گونه که از خورشید، هنگام قرار گرفتن در پشت ابر استفاده می‌کنند. ⁽²⁾

ما در زمان غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از آن حضرت بهره مند می‌شویم، به این معنا که منتظر ایشان هستیم و کاری نمی‌کنیم که برخلاف روش او باشد که اگر ما را در این حال ببیند، آزرده شود. همچنین خود را ملزم می‌دانیم از راه او منحرف نشویم و از سنت جد و پدرانش دوری نکنیم و خود را آماده می‌کنیم تا در آن روز مبارک، مقابل دشمنانش بایستیم.

عمرمان را در آرزوی دیدار و یاری‌اش می‌گذرانیم و عدالت را دوست داریم و برای اجرای آن، تلاش می‌کنیم و از ظلم و ظالم بیزاریم و برای از بین بردنش می‌کوشیم. خود را اصلاح می‌کنیم؛ چرا که از ما خواسته شده است اینگونه باشیم.

ما این گونه از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بهره می‌گیریم؛ همانند بهره گرفتن از خورشید پشت ابری

که نور و حرارتش را به موجودات می‌رساند و باعث ادامه حیات آن‌ها می‌شود. ⁽¹⁾

در توضیح این تشبیه، باید یادآوری کنیم که خورشید، دارای دو نوع نورافشانی است: نورافشانی مستقیم و نورافشانی غیرمستقیم.

در نورافشانی آشکار و مستقیم، اشعه خورشید به خوبی دیده می‌شود؛ ولی در تابش غیر مستقیم، ابرها همانند یک شیشه مات، نور مستقیم خورشید را گرفته و پخش می‌کنند؛ اما آثار حیات‌بخش خورشید در رشد و نمو موجودات تنها زمانی نیست که نور آن، مستقیم بر پهنه حیات و طبیعت می‌تابد؛ بلکه بسیاری از این آثار، مانند تولید گرما، رویش و رشد گیاهان، تولید انرژی لازم برای حرکت و حیات، به بار نشستن درختان، شکفتن شکوفه‌ها و گلها، در زمان تابش نور مات خورشید از پشت ابرها نیز وجود دارد. اشعه معنوی وجود امام علیه السلام هنگامی هم که پشت ابرهای غیبت پنهان است، دارای آثار گوناگونی است که با وجود متوقف شدن کلاس تعلیم و تربیت و رهبری مستقیم، فلسفه وجودی او را آشکار می‌سازد.

نکوهش تقلید بدون علم

در آخرین فراز آیه، برخی از مردم را که از روی تقلید جاهلانه و بدون « علم» و «هدایت» و «کتاب روشنگر» درباره خدا، مجادله می‌کنند نکوهش کرده است.

کلمه «مجادله» به معنای بحث و مناظره به منظور غلبه یافتن بر دشمن است. و مقابله‌ای که بین«علم» و «هدایت» و «کتاب» است اشاره دارد به این که مراد از علم، آن حجت‌های عقلی است که با تحصیل و اکتساب به دست می‌آید و مراد از هدایت، حقایقی است که خدا از طریق وحی یا الهام، به دل انسان افاضه می‌کند و مراد از کتاب، کتاب‌های آسمانی است که از طریق وحی و نبوت به خدا منتهی و مستند می‌شود و به همین دلیل که مستند به او است، آن را منیر و روشنگر توصیف کرد. این سه طریق، طرق علم است که چهارمی ندارد؛ بنابراین معنای آیه این می‌شود که؛ بعضی از مردم، بدون هیچ یک از

سه علم، در وحدانیت خدا از حیث ربوبیت و الوهیت مجادله می‌کنند و هیچ حجت قابل اعتمادی ندارند و تنها مدرکشان، تقلید است. ⁽¹⁾

پیام ها

((وَأَسْبَغَ عَلَیْکُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَن یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًی وَ… )).

جدال‌های جاهلانه درباره خدا است. ⁽¹⁾

بروز حقایق

هَلْ یَنظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِیلَهُ یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ یَقُولُ الَّذِینَ نَسُوهُ مِن قَبْلُ قَدْ جَاءتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَاء فَیَشْفَعُواْ لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَیْرَ الَّذِی کُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُواْ أَنفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا کَانُواْ یَفْتَرُونَ ⁽¹⁾

آیا آن‌ها جز انتظار تأویل آیات ]و فرا رسیدن تهدیدهای الهی[ دارند؟ آن روز که تأویل آن‌ها فرا رسد،]کار از کار گذشته، و پشیمانی سودی ندارد[ و کسانی که قبلًا آن را فراموش کرده بودند، می‌گویند: «فرستادگان پروردگار ما حق را آوردند. آیا ]امروز[ شفیعانی برای ما وجود دارند که برای ما شفاعت کنند یا ] به ما اجازه داده شود به دنیا[ بازگردیم، و اعمالی غیر از آنچه انجام می‌دادیم، انجام دهیم؟!» ]ولی[ آن‌ها سرمایه وجود خود را از دست داده‌اند و معبودهایی را که به دروغ ساخته بودند، همگی از نظرشان؛ گم می‌شوند. ]نه راه بازگشتی دارند، و نه شفیعانی![

مقدمه

زمان، به سرعت می‌گذرد و عمر بشر، با شتاب رو به پایان است. تمام این لحظات، فرصت هایی است که خدا به بشر ارزانی داشته تا از آن‌ها برای سعادت خود بهره ببرد؛ اما معمولا انسان‌ها این نعمت الهی را قدر ندانسته و تباه می‌کنند. ((إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ)). ⁽²⁾این بی توجهی، خسارت غیر قابل جبرانی را در پی دارد و تأسف و پشیمانی‌ای را به بار خواهد آورد که هیچ راهی برای درمان آن نخواهند جست. این آیه نیز به گوشه‌ای از این موضوع پرداخته است.

واژه‌ها

یَنظُرُونَ: انتظار می‌کشند (فعل مضارع از ماده «نظر»).

تَأْوِیلَ: تفسیر و حقیقت (مصدر از ماده «اول»).

نَسُوا: فراموش کردند (فعل ماضی از ماده «نسی»).

َیَشْفَعُوا: شفاعت کنند (فعل مضارع از ماده «شفع»).

نُرَدُّ: باز گردیم (فعل مضارع از ماده «ردد»).

ضَلَّ: گم شد (فعل ماضی از ماده «ضلل»).

یَفْترَونَ: دروغ می‌بافتند (فعل مضارع از ماده «فری» باب افتعال).

نکات تفسیری

انتظار دو گونه است:

انتظار برای ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف یکی از بهترین انتظارها است که مومنان با آماده ساختن خود برای ورود این مهمان نجات بخش لحظه شماری می‌کنند.

مفسران در بارة تأویل و تحقق آیات الهی و وعده‌های پیامبران به دو زمان اشاره کرده‌اند؛ یکی اینکه قیامت که فرا برسد، پرده‌ها کنار رفته و همه حقایق آشکار می‌شود (از جمله

وعده‌های الهی). آن زمان است که این دسته از انسان‌ها با حقایق آیات الهی آشنا شده و البته به فکر جبران می‌افتند که دیر شده است.

قول دیگر اینکه آشنایی با حقایق آیات الهی و وعده‌ها در زمان ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهد بود. علی بن ابراهیم در تفسیرش به این مطلب اشاره دارد. ⁽¹⁾

روایات دیگری نیز در این راستا (تاویل آیات در زمان امام عصر) عجل الله تعالی فرجه الشریف وارد شده است که برخی از آن‌ها عبارتند از:

یعطف الهوی علی الهدی، اذا عطفوا الهدی علی الهوی، و یعطف الرأی علی القرآن اذا عطفوا القرآن علی الرأی؛ ⁽²⁾

او ]حضرت مهدی[ خواسته‌ها را تابع هدایت وحی می‌کند،هنگامی که مردم، هدایت را تابع هوس‌های خویش قرار می‌دهند. در حالی که به نام تفسیر، نظریه‌های گوناگون خود را بر قرآن تحمیل می‌کنند، او نظریه‌ها و اندیشه‌ها را تابع قرآن می‌سازد.

امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

در روزگار مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به اندازه‌ای به شما حکمت و فهم داده خواهد شد که یک زن در خانه‌اش، طبق قرآن و سنت پیامبر، قضاوت می‌کند. ⁽³⁾

این روایات، بیانگر رسیدن عموم مردم به حقایق در زمان ظهور امام عصر است.

عموم انسان‌ها پس از پی بردن به اشتباه خود، به دنبال چاره کار و جبران خسارت پیش آمده خواهند بود.

این زیانکاران دو راه را پیش رو می‌گیرند:

بخشش قرار گیرد.

ولی این آرزو، محال است. گذشته از این که:

((وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَکاذِبُونَ))؛ ⁽¹⁾

و اگر باز گردند، به همان اعمالی که از آن نهی شده بودند، باز می‌گردند. آن‌ها دروغ گویانند.

عده‌ای از زیانکاران که در دنیا معبودهای دروغینی را برای خویش انتخاب کرده بودند، این هنگام که پرده‌ها کنار رفته به دنبال همان خیال واهی خویش بوده و فکر می‌کنند از شفاعت این معبود‌ها می‌توانند بهره ببرند اما هرچه جست و جو می‌کنند هیچ یک از آن معبودها را نمی‌یابند.

((وَ ضَلَّ عَنهُْم مَّا کَانُواْ یَفْترَُونَ))؛

و معبودهایی را که به دروغ ساخته بودند، همگی از نظرشان گم می‌شوند (پوچی آن‌ها آشکار می‌شود).

عمری را در پی معبودهای دروغین رفتند و فرستادگان الهی را نادیده گرفتند و به فراموشی سپردند؛ این افراد، چنان که در قرآن آمده است، به فراموشی سپرده می‌شوند.

((وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ))؛ ⁽²⁾

و همچون کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا نیز آن‌ها را به «خود فراموشی» گرفتار کرد. آن‌ها فاسقانند.

پیام‌ها

وظایف مردم در زمان غیبت

وَقُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَی عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ ⁽¹⁾

و بگو [هر چه می‌خواهید] عمل کنید که به زودی خدا و فرستادة او و مؤمنان، عمل شما را خواهند دید و به زودی به سوی دانای نهان و آشکار، باز گردانده می‌شوید و شما را از آنچه می‌کردید، با خبر خواهد کرد.

مقدمه

با نگاه اجمالی به این آیه، چند سؤال مطرح می‌شود:

در این نوشتار، به این سؤالات پاسخ داده شده است.

واژه‌ها

اعملوا: عمل کنید (فعل امر از ماده «عمل»).

تردون: بازگردانده می‌شوید (فعل مضارع مجهول از ماده «ردد»).

ینبئّکم: شما را خبردار می‌کند. (فعل مضارع از ماده «نبأ» باب تفعیل).

نکات تفسیری

با توجه به اخبار فراوانی که از امامان علیهم السلام رسیده، عقیده پیروان مکتب اهل‌بیت علیهم السلام بر این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام از اعمال همه امت آگاه می‌شوند؛ یعنی خداوند از طرق خاصی اعمال امت را بر آن‌ها عرضه می‌دارد. روایاتی که در این زمینه نقل شده، بسیار زیاد است و شاید در حد تواتر باشد که چند نمونه را نقل می‌کنیم:

از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود:

تعرض الأعمال علی رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم اعمال العباد کلّ صباح ابرارها و فُجارها فاحْذَروها و هو قول الله تعالی: ((وَقُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ))؛

تمام اعمال مردم، هر روز صبح به پیامبر عرضه می‌شود، اعمال نیکان و بدان؛ بنابراین مراقب باشید. این مفهوم گفتار خداوند است که می‌فرماید: ((وَقُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ)). این را فرمود و ساکت شد. ⁽¹⁾

در حدیث دیگری از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

الأعمال تعرض کلّ خمیس علی رسول الله؛

تمام اعمال شما هر پنج شنبه بر پیامرتان عرضه می‌شود؛ (بنابراین باید از این که عمل زشتی از شما بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم عرضه شود، شرم کنید.) ⁽²⁾

شخصی خدمت امام رضا علیه السلام عرض کرد:

برای من و خانواده ام دعایی فرما؛ حضرت فرمود:

مگر دعا نمی‌کنم؟ به خدا سوگند! اعمال شما هر شب و روز بر من عرضه می‌شود. راوی این حدیث می‌گوید: این سخن بر من گران آمد. امام متوجه شد و به من فرمود:

آیا کتاب خداوند عزوجل را نمی‌خوانی که می‌گوید: «عمل کنید؛ خدا و پیامبرش و مؤمنان عمل شما را می‌بینند» به خدا سوگند! منظور از مؤمنان، علی بن ابی طالب [و

امامان دیگر از فرزندان او] می‌باشد. ⁽¹⁾

یکی از شیعیان به نام داود رقّی می‌گوید:

پسر عمویی داشتم که شخصی معاند و خبیث بود. در حال حرکت به سوی مکه بودم که متوجه شدم وضع زندگی او و خانواده اش پریشان است. مقداری کمک برای او فرستادم و به سوی مقصدم حرکت کردم. در مدینه به محضر امام صادق علیه السلام شرفیاب شدم. نزد آن حضرت نشسته بودم که ابتدا به سخن کرد و فرمود:

ای داوود! روز پنج شنبه، اعمال شما را بر من عرضه کردند. وقتی میان اعمال تو، صله‌ای که به پسر عمویت داده بودی، مشاهده کردم، خوشحال شدم. می‌دانم که این صله تو [و جفای او] موجب تسریع در اجل او خواهد شد. ⁽²⁾

در روایتی دیگر آمده است:

امام صادق علیه السلام فرمود:«چرا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را ناراحت می‌کنید؟» گفتند: «چگونه ناراحتش می‌کنیم؟» فرمود: «مگر نمی‌دانید اعمال شما بر او عرضه می‌شود و اگر معصیت خدا را در آن ببیند، موجب ناراحتی او می‌شود؟» آن‌گاه سفارش کرد: «تلاش کنید رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را خوشحال کنید و موجبات ناراحتی او را فراهم نکنید.» ⁽³⁾

از این روایات، به خوبی بر می‌آید که امامان علیهم السلام نه تنها شؤون ظاهری جامعه را رهبری و هدایت می‌کنند؛ بلکه بر روح و جان افراد نیز احاطه علمی و اشراف حضوری دارند؛ از این رو از عقاید و اخلاق و اعمال دیگران آگاهند و آن‌ها را می‌بینند. ⁽⁴⁾

بر اساس توحید ربوبی، تنها هویت مستقل در سراسر عالم هستی، ذات خدای سبحان است و فقط او «رب العالمین» است و دیگران، همه مجاری فیض خداوند هستند. هرچه در

زمین و مافوق آن است، مشمول اصل کلّی ((لِلَهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ)) ⁽¹⁾می شود و همان گونه که در جهان طبیعت، هر یک از خاک، آب، آتش، هوا و مانند آن، کاری مشخص بر عهده دارد، در ورای طبیعت نیز هر یک از فرشتگان، وظیفه مخصوصی دارند. فرشتگان موسوم به «مدبّرات امر» که عالم طبیعت را اداره می‌کنند، به خانه‌های امامان علیهم السلام رفت و آمد می‌کنند، تا ضمن عرض ادب به محضر آن ذوات نورانی، گزارش امور را ارائه دهند؛ بنابراین امامان معصوم علیهم السلام در غیر ایام و لیالی قدر هم مهماندار فرشتگانی هستند که کارهای گوناگونی را که مأمور اداره و اجرای آن هستند، به عرض صاحب زمین و زمان برسانند. تعابیری همچون «نحن … مختلف الملائکه و موضع سر الله … » به روشنی بر این مطلب دلالت دارد که امام عهده دار کارهای باطنی جهان نیز هست.

افزون بر این روایات، روایات دیگری هست که در آن‌ها سخن از وساطت امام در فیض یابی همه زمین است. امام صادق علیه السلام فرمود:

کان أمیرالمومنین علیه السلام باب الله الذی لایؤتی إلا منه و سبیله الذی من سلک بغیره هلک و کذلک یجری لأئمة الهدی واحداً بعد واحدٍ جعلهم الله أرکان الأرض أن تمید بأهلها و حجته البالغة علی من فوق الأرض و من تحت الثری؛ ⁽²⁾

امیرالمومنین علیه السلام واسطه فیض است و راهی است که هر کس غیر آن راه برود، هلاک می‌شود. همین طورند همه امامان علیهم السلام که خداوند، آن‌ها را ارکان زمین قرار داده است. امامان بعدی، همه مانند امیرالمؤمنین علیه السلام هستند که خداوند، آن‌ها را ارکان زمین قرار داده است که آن را نگه می‌دارند.

هر دو بعد عالم تحت ولایت امامان علیهم السلام است. همان گونه که کوه، مانع اضطراب و لرزش زمین است ((وَجَعَلْنَا فِی الْأَرْضِ رَوَاسِیَ أَن تَمِیدَ بِهِمْ)) ⁽³⁾«در زمین کوه‌هایی استوار قرار دادیم، تا شما را نلرزاند» وجود مبارک امام معصوم علیه السلام نیز مانع اضطراب زمین و اهل آن است.

((جعلهم الله أرکان الأرض أن تمید بهم))؛ ⁽¹⁾

خداوند، آنها را ارکان زمین قرار داده است، تا اهلش را نگه دارند.

و مانع متلاشی شدن زمین است.

((لو بقیت الأرض یوماً بلا إمامٍ منا لساخت بأهلها))؛ ⁽²⁾

اگر زمین، روزی بدون امام باشد، اهلش را فرو می‌برد. ⁽³⁾

عدم تنافی روایات

آیا روایات با هم تنافی ندارد؟ چون در برخی روایات، تنها عصر پنج شنبه را وقت عرض اعمال می‌شمرند؛ بعضی همه روز؛ بعضی هفته‌ای دو بار؛ بعضی آغاز هر ماه و بعضی هنگام مرگ و گذاردن در قبر.

روشن است این روایات با هم منافاتی ندارند و همه آن‌ها می‌تواند صحیح باشد. درست همانند بسیاری مؤسسات که گزارش کارکرد روزانه را همه روزه و گزارش کار هفته را در پایان هفته و گزارش کار ماه یا سال را در پایان ماه و سال، به مقامات بالاتر می‌دهند. ⁽⁴⁾

آیه می‌فرماید: در آینده (قیامت) اعمال شما را می‌بینند. چطور ادعا می‌شود اعمال مردم، در همین دنیا نیز مشهود آن‌ها است؟

در پاسخ به دو نکته اشاره می‌کنیم:

الف) نخست آن‌که در جمله بعد می‌فرماید: «در آینده به سوی عالم غیب و شهادت باز می‌گردید ((ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَی عَالِمِ الْغَیْبِ))؛ ⁽⁵⁾پس این جمله دلالت دارد بر این‌که جمله ((

فسیری الله)) ناظر به قبل از قیامت و مربوط به دنیا است. ⁽¹⁾

ب) دیدن اعمال در قیامت، به خدا و پیامبر و مؤمنان اختصاص ندارد. در آن روز، کافر و منافق نیز اعمال خود و برخی افراد را خواهند دید؛ زیرا روزی که ((یوْمَ تُبْلَی السَّرَائِرُ )) ⁽²⁾است، اعمال انسان‌ها از درون به برون ظهور می‌کند و کسی توان کتمان آن را ندارد ((وَلاَ یَکْتُمُونَ اللّهَ حَدِیثًا)). ⁽³⁾

از آنجا که امام زمان علیه السلام از اعمال ما آگاه است، شایسته است مؤمنان، اعمال و تکالیفی را در عصر غیبت حضرتش انجام دهند تا باعث خوشحالی آن بزرگوار شوند؛ از جمله:

4-1. ایمان به حتمی بودن خروج حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف

در روایات اهل سنت می‌خوانیم که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

من أنکر خروج المهدی فقد کفر بما أنزل علی محمد؛ ⁽⁵⁾

هر کس منکر خروج مهدی شود، به آنچه بر محمد نازل شده، کفر ورزیده است.

4-2. صبوری و تمسک به دین حق در فتنه‌ها

امام صادق علیه السلام فرمود:

طوبی لمن تمسک بأمرنا فی غیبة قائمنا فلم یزغ قلبه بعد الهدایة

…؛ ⁽¹⁾

خوشا به حال کسی که در غیبت قائم ما، به امر ما متمسک شده و قلب او بعد از هدایت، منحرف نشود ….

4-3. تمسک به ولایت امام غائب علیه السلام

امام باقر علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده است که فرمود:

طوبی لمن أدرک قائم أهل بیتی و هو یأتم به فی غیبته قبل قیامه …؛ ⁽²⁾

خوشا به حال کسی که قائم اهل بیت مرا درک کند و در غیبت او قبل از قیامش، به او اقتدا کند.

4-4. طلب معرفت امام زمان علیه السلام از خداوند متعال

4-5. تجدید بیعت و ثبات بر اطاعت امام علیه السلام

در دعای عهد، از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم:

اللهم إنی أجدد له فی صبیحة یومی هذا و ماعشت من أیامی عهداً و عقداً و بیعه له فی عنقی لا احول عنها ولا أزول أبداً. اللهم اجعلنی من أنصاره و أعوانه و الذابین عنه …؛ ⁽³⁾

بار خدایا! همانا من برای او[حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف] در این روز، عهد و پیمان و بیعتی را بر گردنم، تجدید می‌کنم؛ بیعتی که از آن بازنگشته و هرگز آن را زائل نمی‌سازم. بار خدایا! مرا از یاران و کمک کاران و مدافعان از آن حضرت قرار ده ….

در این دعا، سخن از تجدید عهد روزانه با امام است، چرا که ما با گناهانمان پیمان‌شکنی می‌کنیم و از صراط مستقیم خارج می‌شویم.

4-6. مقابله با شبهات و اشکالات

امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمود:

فایاکم و الشک و الارتیاب. انفوا عن نفوسکم الشکوک و قد حذّرتم فاحذروا و من الله

أسئل توفیقکم و ارشادکم …؛ ⁽¹⁾

خود را از شک و تردید دور کنید و از شک‌ها بپرهیزید. شما بر حذر داده شدید؛ پس حذر کنید. توفیق و ارشاد شما را از خداوند خواستارم.

4-7. یاری برادران مؤمن

امام صادق علیه السلام در حدیثی جمله ((وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ)) در سوره عصر را بر مواسات و هم یاری برادران دینی منطبق کرده است: قال علیه السلام: ((العصر)) عصر خروج القائم علیه السلام و ((إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ)) یعنی أعداءنا ((إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا)) یعنی بآیاتنا و ((عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ)) یعنی بمواساة الإخوان و ((وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ )) یعنی بالامامة ((وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ)) یعنی بالفتره؛ ⁽²⁾

در تفسیر امام حسن عسکری علیه السلام آمده است:

هر کس متکفل یتیمی برای ما شود که محنت استتار ما او را وامانده کرده، و از علوم ما که به دستش رسیده است، او را سرشار کند، تا این‌که ارشاد شده و هدایت یابد، خداوند متعال، در حق او می‌فرماید: … ای بنده کریم که یاری کننده‌ای! من از تو در این کرم، سزاوارترم. ای فرشتگان من! برای او در بهشت، به تعداد هر حرفی که تعلیم داده است، یک میلیون قصر دهید … ⁽³⁾.

4-8. فریب نخوردن از مدعیان دروغین مهدویت

امام صادق علیه السلام فرمود:

و لترفعن إثنتا عشرة رایة مشتبهة لایدری ای من أیّ؛ ⁽⁴⁾

… و به طور حتم، دوازده پرچم و دعوت مشتبه بر پا خواهد شد که از همدیگر تشخیص داده نمی‌شوند ….

4-9. زیاد دعا کردن برای تعجیل فرج

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیعی که در جواب اسحاق بن یعقوب فرستاد، فرمود:

أکثروا الدعاء بتعجیل الفرج فإن ذلک فرجکم …؛ ⁽¹⁾

زیاد برای تعجیل فرج دعا کنید؛ زیرا آن، فرج شما است.

4-10. اجتناب از جزع

کلینی رحمة الله به سندش از امام صادق علیه السلام نقل کرد که فرمود:

إنما هلک الناس من استعجالهم لهذا الأمر إن الله لایعجل لعجلة العباد إن لهذا الأمر غایة ینتهی إلیها …؛ ⁽²⁾

همانا مردم به جهت عجله کردن در این امر، هلاک شدند. خداوند به سبب عجله بندگان، عجله نخواهد کرد؛ زیرا برای این امر، غایتی است که به آن منتهی خواهد شد.

4-11. وقت معین نکردن برای ظهور

امام صادق علیه السلام فرمود: إنا أهل بیت لانوقت؛ ⁽³⁾

همانا ما اهل بیتی هستیم که وقت معین نمی‌کنیم ….

4-12. دوست داشتن حضرت علیه السلام

در روایات فراوانی به دوستی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و از آن جمله حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سفارش شده است و این به نوبه خود می‌تواند در جلب توجه مردم به حضرت علیه السلام و پیروی از دستورات او و دیگر امامان، تأثیر بسزایی داشته باشد. ⁽⁴⁾

4-13. تبعیت از علما و نایبان عام حضرت علیه السلام

بر اساس روایات وارد شده، مقام نیابت عام به وسیله خود امامان علیهم السلام - به ویژه حضرت

حجت علیه السلام - به فقیه جامع شرایط تفویض شده است. اسحاق بن یعقوب، پس از طرح مسائلی از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جواب آن‌ها را طلب می‌کند. امام علیه السلام در توقیعی که ذیل آن نامه به وسیله نایب دوم خود، محمد بن عثمان عمری می‌فرستد به مسائلی می‌پردازد و از جمله می‌فرماید:

… أما الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الی رواة حدیثنا فإنهم حجتی علیکم …؛ ⁽¹⁾

اما در حوادثی که پیش می‌آید، به راویان حدیث ما مراجعه کنید؛ زیرا آنان حجت من بر شمایند….

امام عصر علیه السلام بر تمام هستی و بر شؤون بشر احاطه دارد؛ زیرا جان جانان و قلب عالم امکان است. نه تنها قلب جماد و نبات آسمان و زمین و دریا و صحرا است؛ بلکه قلب همگان و همگی است. همان‌گونه که دل انسان، اعضا و جوارح وی را کنترل می‌کند، خدا هم دل‌های انسان‌ها را رصد می‌کند. آری؛ هر خاطره‌ای که از دل بگذرد، وجود مبارک ولی عصر علیه السلام آن را می‌بیند و در می‌یابد. همان گونه که اعمال دست و دیده را دل می‌داند و از آن، بی‌خبر نیست، ممکن نیست دل ما به چیزی مشغول باشد یا کاری انجام دهد و دل دل‌ها و جان جان‌ها یعنی ولی و امام زمان علیه السلام آن را نداند؛ لذا همان گونه که قلب ما از مجاری ادراکی و تحریکی مان جدا نیست و بر آن‌ها احاطه وجودی دارد، انسان کامل هم حقیقتاً بر ما احاطه وجودی دارد. ⁽²⁾

حال،این سؤال مطرح است که آیا- همان‌گونه که مفسران اهل سنت گفته اند - آیه، به یک مسأله عادی اشاره دارد و آن، این‌که انسان، هر عملی انجام دهد، خواه ناخواه ظاهر خواهد شد و علاوه بر خداوند، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و همه مؤمنان نیز از طرق عادی از آن آگاه می‌شوند؟

در پاسخ می‌گوییم: در خود آیه شواهدی برخلاف این موضوع داریم؛ زیرا:

اولاً، آیه اطلاق دارد و همۀ اعمال را شامل می‌شود و می‌دانیم که همه اعمال، از طرق

عادی بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و مؤمنان آشکار نخواهد شد؛ چرا که بیشتر اعمال خلاف، پنهانی انجام می‌شود و غالباً پوشیده می‌ماند. حتی بسیاری از اعمال نیک نیز چنین است؛ بنابراین آگاهی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و مؤمنان از اعمال مردم، باید از طرق غیر عادی و به تعلیم الهی باشد.

ثانیاً، در پایان آیه می‌خوانیم ((فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ))؛ «خداوند، شما را در قیامت به آنچه عمل کرده‌اید، آگاه می‌سازد.» شک نیست که این جمله، همۀ اعمال آدمی را - اعم از مخفی و آشکار- شامل می‌شود. ظاهر این است که منظور از عمل در اول و آخر آیه، یکی است؛ بنابراین، آغاز آیه نیز همه اعمال را - چه آشکار و چه پنهان - شامل می‌شود. شک نیست که آگاهی بر همه این‌ها از طرق عادی، ممکن نیست. به تعبیر دیگر، پایان آیه از جزای همه اعمال سخن می‌گوید؛ آغاز آیه نیز از اطلاع خداوند و پیامبر و مؤمنان از همه اعمال بحث می‌کند؛ یکی مرحله آگاهی و دیگری مرحله جزا و موضوع در هر دو قسمت یکی است.

ثالثاً، تکیه بر مؤمنان در صورتی صحیح است که منظور همه اعمال و از طریق غیر عادی باشد وگرنه اعمال آشکار را هم مؤمنان می‌بینند و هم غیر مؤمنان.

از این‌جا ضمناً این نکته روشن می‌شود که منظور از مؤمنان در این آیه - همان‌گونه که در روایات فراوانی نیز آمده است - همه افراد با ایمان نیست؛ بلکه گروه خاصی از آن‌ها است که به اذن خدا از اسرار غیب آگاهند؛ یعنی جانشینان راستین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم. ⁽¹⁾

آیا رؤیت در این‌جا به معنای دیدن است؟

معروف میان گروهی از مفسران این است که رؤیت در جمله فَسَیَرَی اللّهُ عَمَلَکُمْ… به معنای معرفت است، نه به معنای علم؛ چرا که یک مفعول بیشتر ندارد و می‌دانیم که اگر رؤیت به معنای علم باشد، دو مفعول خواهد داشت؛ … ولی مانعی ندارد که رؤیت را به همان معنای اصلی اش بدانیم که مشاهده محسوسات است؛ نه به معنای علم و نه به معنای معرفت. این موضوع دربارۀ خداوند که همه جا حاضر و ناظر است و به همه محسوسات احاطه دارد، جای بحث نیست. اما دربارۀ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام نیز مانعی ندارد که آن‌ها خود اعمال را به هنگام عرضه شدن ببینند؛ زیرا می‌دانیم اعمال انسان، فانی

نمی‌شود؛ بلکه تا قیامت باقی می‌ماند. ⁽¹⁾

پیام ها

فعالیت دشمنان (آرزوی باطل)

یُرِیدُونَ أَن یُطْفِؤُواْ نُورَ اللّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَیَأْبَی اللّهُ إِلاَّ أَن یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ ⁽¹⁾

می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند؛ ولی خدا جز این نمی‌خواهد که نور خود را کامل کند؛ هر چند کافران ناخوش دارند.

مقدمه

هر جا حقی ظهور کند، کنار آن، باطلی برای از بین بردن آن پدیدار می‌شود؛ لذا همیشه در طول تاریخ، بین حق و باطل درگیری و جنگ بوده است که به رسوایی و شکست باطل منجر شده است. از زمان مبعث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تا به حال، چون دشمنان، گسترش و آثار و برکات دین اسلام را مشاهده کردند و متوجه شدند با مقاصد شومشان سنخیت ندارد، لذا در صدد از بین بردن و تضعیف و تحریف این دین برآمدند و برای رسیدن به هدفشان از هیچ کوششی دریغ نورزید‌ند؛ اما آیا آنها به هدف پلید خود خواهند رسید یا این که این آرزو را به گور خواهند برد؟ این آیه، به این پرسش، پاسخ می‌دهد.

واژه‌ها

یطفئوا: خاموش کنند (فعل مضارع منصوب از ماده «طفأ»).

أفواء: دهان ها.

یأبی: «منع می‌کند» یا «إبا دارد» (فعل مضارع از ماده «ابی»).

یُتم: کامل می‌کند (فعل مضارع از «ماده تمم»).

نکات تفسیری

دشمنان اسلام، به کسی می‌مانند که می‌خواهد نور آفتاب عالم تاب را با فوت کردن خاموش کند. آن‌ها خفاشانی هستند که گمان می‌کنند اگر چشم از آفتاب فرو پوشند و خود را در پرده‌های ظلمت شب فرو برند، می‌توانند به مقابله با این چشمه نور برخیزند. تاریخ اسلام، سند زنده‌ای است بر تحقق عینی این پیش گویی بزرگ قرآن؛ چرا که از نخستین روز ظهور اسلام، توطئه‌های گوناگون برای نابودی آن چیده شد؛ از جمله: مسخره کردن و آزار دشمنان، محاصره اقتصادی و اجتماعی، تحمیل جنگ‌های گوناگون،توطئه‌های داخلی منافقان، ایجاد اختلاف میان صفوف مسلمین، تقسیم سرزمین عظیم اسلامی به بیش از چهل کشور، اشغال سرزمین قدس و قبله اول مسلمین، تغییر خط و جدا کردن جوانان اسلام از فرهنگ کهن خویش، نشر فحشا و فساد اخلاقی و انحراف عقیده میان قشر‌های جوان، استعمار نظامی و سیاسی و اقتصادی؛ ولی همان گونه که خداوند اراده کرده، این نور الهی روز به روز در حال گسترش است و دامنه اسلام، هر زمان از گذشته وسیع‌تر می‌شود. آمارها نشان می‌دهد که جمعیت مسلمانان جهان بر خلاف تلاش‌های مشترک صهیونیست‌ها و صلیبی‌ها و مادیگرایان شرق رو به افزایش است. آری؛ آن‌ها پیوسته می‌خواهند نور خدا را خاموش کنند؛ ولی خداوند اراده دیگری دارد و این معجزة جاودانی قرآن است. ⁽¹⁾

در آیات و روایات، از چند چیز با عنوان نور یاد شده است که از این قرارند:

آشکاری برای شما آمده است. آیه دیگری نیز در این باره نازل شده است: ((وَاتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِیَ أُنزِلَ مَعَهُ)) ⁽¹⁾کسانی که از نوری پیروی می‌کنند که با پیامبر نازل شد.

باز در همان زیارت آمده است: «أنتم نور الاخیار و هداة الابرار»؛ و شما نور خوبان و مایة هدایت نیکان هستید.

در همان زیارت سخن امامان علیهم السلام نیز نور دانسته شده است: «کلامکم نور»؛ سخن

شما، نور است. ⁽¹⁾

طبق روایتی، امام موسی کاظم علیه السلام منظور از «نور الله» در آیه ((یریدون لیطفئوا نور الله بافواههم)) را ولایت حضرت علی علیه السلام یعنی (یریدون لیطفئوا ولایه امیر المؤمنین علیه السلام بافواههم) و مراد از «نور» در ((الله مُتمُّ نوره)) ⁽²⁾را امامت معرفی می‌فرماید؛ به دلیل کلام خداوند که می‌فرماید: ((فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالنُّورِ الَّذِی أَنزَلْنَا)). ⁽³⁾

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: روزی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بالای منبر رفت و فرمود: «خداوند، نگاهی به اهل زمین انداخت و مرا میان آنها برگزید. سپس بار دوم نظر دیگر افکند و علی را که برادر و وزیر و وارث و وصی و جانشین من میان امت است، برگزید. هر کس او را دوست داشته باشد، خدا را دوست داشته و هر کس با او دشمن باشد، با خداوند دشمن است. قسم به خدا جز مؤمن، کسی او را دوست ندارد و جز کافر، کسی با او دشمنی نمی‌کند. او نور و رکن زمین است؛ او کلمه تقوا و دستگیره محکم الهی است.» سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آیه « یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَیَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ» را تلاوت فرمود: «و بعد اعلام کرد:ای مردم! حاضران در مجلس، این کلام مرا به غایبان برسانند….» باز در ادامه فرمود: «ای مردم! خداوند، بار سوم به زمین نظری افکند و بعد از من و علی بن ابی طالب، یازده امام را یکی پس از دیگری انتخاب فرمود. مثل آن‌ها مثل ستارگان در آسمان است؛ هر زمان، ستاره‌ای در آسمان غایب می‌شود، ستاره دیگری طلوع می‌کند و هر گاه یکی از امامان از دنیا می‌رود، دیگری قیام می‌کند….» ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام فرمود:

«زمین، هیچ گاه از حجت خداوند که وظیفه او احیای حق است، خالی نمی‌شود.» سپس آیه فوق را تلاوت فرمود… ⁽⁵⁾.

نوری را که خدای سبحان، به صورت نور بر می‌افروزد، نه تنها به خاموش کردنش رضایت نمی‌دهد، بلکه همواره به اکمال و اتمام آن همت می‌گمارد. این، حقیقتی است که در قرآن دوبار به صراحت بیان شده است؛ یک جا با اشاره به شرک رایج میان اهل کتاب می‌فرماید: گروهی عزیر پیامبر و گروهی مسیح را فرزند خدا خواندند و مشابه آنچه پیشینیان آنان از روی کفر می‌گفتند، بر زبان راندند؛ در حالی که تنها به عبادت خدای واحد مأمور بودند. عالمان و راهبان خود را همراه پسر مریم، ارباب خویش انگاشته سر بر ربوبیت آنان نهادند (( وَقَالَتْ الْیَهُودُ عُزَیْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتْ النَّصَارَی الْمَسِیحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِکَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ یُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمْ اللَّهُ أَنَّی یُؤْفَکُونَ * اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ)). ⁽¹⁾سپس به تلاش بی‌ثمر آنان برای خاموش ساختن نور خدا اشاره کرده، چنین می‌فرماید: ((یُرِیدُونَ أَنْ یُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَیَأْبَی اللَّهُ إِلَّا أَنْ یُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ))؛ ⁽²⁾یعنی آنان به دنبال خاموش کردن نور خدا با دهان‌های خود هستند؛ حال آن که خداوند، این کژراهه را بر آنان می‌بندد و به چیزی جز اتمام نور خویش رضایت و اجازت نمی‌دهد. جای دیگر نیز قرآن کریم - با اشاره به ستمکاری و افترای بنی اسرائیل نسبت به خدای سبحان - می‌فرماید: آن گاه که مسیح علیه السلام آنان را مخاطب ساخت و با تصدیق تورات آسمانی، ظهور پیام آور نهایی خدا یعنی احمد صلی الله علیه و آله و سلم را به آنان بشارت داد و بر این ادعای خویش دلایلی روشن اقامه کرد، بنی اسرائیل، دلایل الهی او را سحر آشکار نامیدند و با این افترای دروغ بر خدای سبحان، در زمره ستمکارترین آدمیان در آمدند ((وَإِذْ قَالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یَا بَنِی إِسْرَائِیلَ … یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ…)) ⁽³⁾آن گاه با اشاره به ثمر تلخ این ظلم بزرگ که بسته شدن راه هدایت الهی است چنین می‌فرماید ((یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ

وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ)) آنان می‌خواهند با دهن‌ها و ]سخن‌ها[ی خود، نور خدا را خاموش کنند؛ اما خدای سبحان، تمام کننده نور خویش است، هر چند کافران را ناخوش آید.

شایان توجه آن که قرآن در هر دو مورد پیش، بعد از بیان اراده خدا مبنی بر اتمام نور خود می‌فرماید: خدای سبحان، پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم را فرستاد، تا در پرتو هدایت و دین حق، همه هستی را روشن و هر تفکر غیر الهی و عقیده انحرافی را ابطال کند و بر خلاف خواسته مشرکان، او را بسان خورشید، بر همه تاریکی‌ها چیره و پیروز سازد ((هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ)). ⁽¹⁾پس نور خدا، نه خاموش شدنی است و نه از اتمام باز ایستادنی؛ اما چه بسا چشم انسان در اثر دسیسه‌های شیطان و تبعیت از هوای نفس، رو به تیرگی و کم بینی نهد، و در نهایت نابینا شود. در این صورت آدمی به بیراهه می‌رود، اما این انحراف نه از کوتاهی نور الهی، بلکه به سبب کوری باطن و دوری گنهکار از حیات انسانی است که خسارت و محرومیتی خود خواسته است. ⁽²⁾

طبق تاریخ، اولین کسی که در این عقیده تشکیک کرد، معاویه بود که به جماعتی از بنی هاشم خطاب کرد و گفت:

این که شما گمان می‌کنید پادشاهی هاشمی و مهدی قائم، از آن شما است، عقیده‌ای باطل است؛ بلکه مهدی همان عیسی بن مریم است. امر خلافت، به دست ما است تا آن را به او تسلیم کنیم. ⁽³⁾

برخی علمای اهل سنت، در صدد انکار و توجیه روایات مهدویت بر آمده اند؛ از آن جمله می‌توان از افراد زیر نام برد: 1. ابن خلدون؛ ⁽¹⁾2. محمد ابو زهر؛ ⁽²⁾3. احمد امین مصری؛ ⁽³⁾4. شیخ جیهان؛ ⁽⁴⁾5. سعد محمد حسن. البته در مقابل، بیشتر علمای اهل سنت به تواتر احادیث مهدویت تصریح کرده اند؛ از جمله: ابن قیم جوزیه، جلال الدین سیوطی، علامه ابن منادی، تفتازانی، ابن حجر هیثمی، ابن حجر عسقلانی و….

متأسفانه در هر عصر، شخص یا اشخاصی پیدا شده و می‌شوند که با سوء استفاده از نام مهدی منتظر، مردم را به سوی خود دعوت کرده و گروهی نیز دعوت آن‌ها را پذیرفته‌اند؛ از این رو مشکلاتی را در جامعه اسلام ایجاد کرده‌اند. البته وظیفه مبلغان دین است که آن حضرت را به درستی به مردم معرفی کنند و علایم و شرایط ظهور را روشن کنند، تا مردم دنباله رو مدعیان دروغین نشوند.

در صورتی که در منابع اهل سنت و شیعه، روایات بسیار زیادی هست مبنی بر این که حضرت، متولد شده است.

قرآن کریم، برای نشان دادن اوج قدرت خدای سبحان و شدت ضعف دیگران، دو جای قرآن در تشبیهی جالب می‌فرماید: کسانی که گمان می‌کنند با تلاش‌های بی نتیجة خود می‌توانند جلوی خواست خدا را در گسترش دین بگیرند، به کسانی می‌مانند که می‌خواهند نور عالم‌تاب آفتاب را با دهان به پف کردن خاموش کنند. در یکی از این دو تعبیر می‌فرماید ((ان یطفئوا)) و در دیگری می‌فرماید ((لیطفئوا))؛ این تفاوت در چیست؟ برخی گفته‌اند: تعدد تعبیر، گویای این است که تلاش‌های مستقیم و بی‌مقدمه کافران و توطئه‌ها و تمهیدهای منافقانه آنان برای جلوگیری از اتمام نور الهی، به جایی نخواهد رسید؛ چون تعبیر نخست ((أَنْ یُطْفِئُوا)) بیانگر تلاش مستقیم و بدون مقدمه کافران است و تعبیر دوم ((لیطفئوا)) کوشش غیر مستقیم و توأم با توسل به مقدمات و اسباب به شمار می‌رود و بیانگر تمهیدها و توطئه‌های آنان برای خاموش کردن نور خداست. ⁽¹⁾

در نتیجه، هرگاه برای خاموش کردن نور حق به پا خیزند، با شکست رو برو خواهند شد.( بدون استفاده از مقدمات و یا با توسل به اسباب مختلف).

کلمه «اطفاء» به معنای خاموش کردن آتش یا نور است و حرف «باء» در کلمه ((بافواههم)) برای آلت یا سببیت است. این که فرمود با دهان‌هایشان، برای این است که معمولا چراغ را با دهن خاموش می‌کنند و در مجمع البیان در این باره گفته است: این تعبیر، از تعبیرات عجیب است، ⁽²⁾زیرا با همه کوتاهی اش هم مطلب را رسانده و هم شأن اهل کتاب و دشمنان را تحقیر و نقشه‌های آنان را کور و ضعیف معرفی کرده است، چون دهن‌ها تنها قادر به خاموش کردن چراغ‌ها و نورهای ضعیف اند، نه نور‌های بزرگ همچون

آفتاب… ⁽¹⁾.

اگر این وعده‌ها قطعی است، ⁽²⁾چرا بسیاری از رسولان الهی و امامان معصوم علیهم السلام و مؤمنان راستین را شهید کردند و هرگز پیروز نشدند؟

این سؤال کنندگان، معنای پیروزی را درست تشخیص نداده‌اند؛ برای مثال، ممکن است تصور کنند امام حسین علیه السلام در کربلا شکست خورد، زیرا خود و یارانش شهید شدند درحالی که می‌دانیم او به هدف نهایی اش - که رسوایی بنی امیه و بنیان گذاردن مکتب آزادگی و درس دادن به همه آزادگان جهان بود - رسید.

یاد آوری این نکته نیز لازم است که همین حکم - یعنی پیروزی قطعی طبق وعده خداوند - در بارة پیروان انبیا و اولیا نیز ثابت است؛ یعنی پیروزی آن‌ها نیز از سوی خداوند تضمین شده است:

((إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ))؛ ⁽³⁾

ما قطعا رسولان خود و کسانی را که ایمان آورده‌اند، در زندگی دنیا و روزی که گواهان بپا می‌خیزند،[رستاخیز] یاری می‌دهیم.

ولی نباید فراموش کرد که این وعده حتمی خداوند، بی‌قید و شرط نیست؛ شرط آن، ایمان و آثار ایمان است. شرط آن این است که سستی به خود راه ندهیم و از مشکلات نهراسیم و غمگین نشویم؛ چنان که آیه 139 آل عمران می‌فرماید: ((وَلاَ تَهِنُوا وَلاَ تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِین)).

شرط دیگر آن است که دگرگونی‌ها را از خود آغاز کنیم؛ چرا که خداوند نعمت‌های هیچ قوم و ملتی را تغییر نمی‌دهد، مگر آن که در خود آن‌ها تغییری پیدا شود: ((و ذَلِکَ بِأَنَّ

اللّهَ لَمْ یَکُ مُغَیِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَی قَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ)). ⁽¹⁾

پس باید دست به رشته محکم الهی بزنیم و صفوف خود را متحد کنیم؛ نیروهای خود را بسیج نماییم و نیات را خالص گردانیم و مطمئن باشیم دشمن هر قدر قوی و نیرومند باشد، ما هم هر قدر به ظاهر کم جمعیت و کم توان باشیم سرانجام با جهاد و کوشش و توکل بر پروردگار، پیروز می‌شویم. ⁽²⁾

پیام‌ها

فصل سوم: دوران ظهور

اشاره

الف) نشانه‌ها

امتحان‌های الهی در آخرالزمان

وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفْ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ ⁽¹⁾

و بی‌گمان، شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهشی از اموال و نفوس و محصولات می‌آزماییم و صابران را مژده ده.

مقدمه

امتحان و آزمایش، استعدادهای گوناگون انسان را شکوفا ساخته و انسان را به کمال خود نزدیک‌تر می‌کند. در آیات قبل، به مسأله شهادت در راه خدا و صبر و شکر که هر کدام یکی از چهره‌های آزمایش‌های مهم الهی است، پرداخته و در این آیه، به مسأله امتحان و آزمایش به طور کلی و چهره‌های مختلف و مهم دیگر آن می‌پردازد.

واژه ها

نبلونّ: حتماً می‌آزماییم، (فعل مضارع از ماده «بلو»).

جوع: گرسنگی.

خوف: ترس.

انفس: جان‌ها، جمع نفس.

ثمرات: میوه ها، جمع «ثمر».

بشِّر: بشارت ده (فعل امر باب تفعیل از ماده «بشر»).

نکات تفسیری

امتحان‌های الهی، باعث می‌شود که خوب‌ها از بدها جدا شوند و کما‌ل‌های انسان‌ها از قوه به فعلیت برسد؛ همان گونه که یک کشاورز گندم را درو می‌کند و آن را در خرمن‌کوب گذاشته و ریز ریز می‌کند تا دانه‌های گندم از کاه جدا شود و هر کدام جای خود مصرف شود، خداوند متعال هم انسان‌ها را در امتحان‌های سخت قرار می‌دهد تا جوهر افراد آشکار شود و خوب‌ها از بدها جدا شوند. قرآن کریم بر همین امر تأکید می‌فرماید:

خدا بر آن نیست که مؤمنان را به این [حالی] که شما بر آن هستید واگذارد، تا آن که پلید را از پاک جدا کند. ⁽¹⁾

و می‌فرماید:

((الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ))؛ ⁽²⁾

همان کسی که مرگ و زندگی را پدید آورد، تا شما را بیازماید که کدامتان نیکوکارترید.

همچنین در آیه‌ای دیگر آمده است:

و البته شما را می‌آزماییم، تا مجاهدان و شکیبایان شما را بازشناسیم و گزارش‌های [مربوط به] شما را رسیدگی کنیم. ⁽³⁾

امتحان برای این است که شکرگزاری بندگانی که خداوند به آن‌ها نعمت می‌دهد، معلوم گشته، گروه صابران از ناشکیبایان تمیز داده شوند.

اگر امتحان نباشد، پاداش و عقاب برای مردم بدون معنا خواهد بود؛ زیرا پاداش و

عقاب، نتیجه سرافرازی یا شکست در آزمون‌های الهی است.

از تأکیدی که در این آیه و برخی آیات آمده که «ما شما را حتماً می‌آزماییم» ((لنبلونّکم)) معلوم می‌شود که امتحان، قضای حتمی خدا است و هیچ کس بدون امتحان نخواهد بود.

پس اگر کسی از خدا بخواهد که: «مرا امتحان نکن»، دعای وی مستجاب نیست؛ بلکه باید چنین دعا کرد: «خدایا! ایمان مرا راسخ گردان و به من توفیق عطا کن، تا از آزمایش تو سر افراز بیرون آیم.» ⁽¹⁾

حضرت امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید:

فردی از شما نگوید: «خدایا از فتنه به تو پناه می‌برم»؛ زیرا کسی نیست که در فتنه‌ای نباشد؛ ولی آن‌کس که می‌خواهد به خدا پناه ببرد، از آزمایش‌های گمراه کننده پناه ببرد. همانا خدای سبحان می‌فرماید: « بدانید که اموال و فرزندان شما فتنه شمایند.» معنای آیه آن است که خدا انسان‌ها را با اموال و فرزندانشان می‌آزماید، تا آن کس که از روزی خود ناخشنود و آن‌کس که خرسند است، شناخته شود؛ گرچه خداوند به احوالشان از خودشان آگاه‌تر است، تا کرداری که استحقاق پاداش یا کیفر دارد را آشکار کند. چه آن‌که برخی مردم، فرزند پسر را دوست دارند و فرزند دختر را نمی‌پسندند و بعضی دیگر، فراوانی اموال را دوست دارند و از کاهش سرمایه نگرانند. ⁽²⁾

مقصود از ابتلای به «خوف» و «جوع» در آیه مورد بحث، مبتلا شدن به نا امنی و فقر اقتصادی است؛ به بیان دیگر، مراد از «جوع» تنها گرسنگی در برابر تشنگی نیست؛ بلکه منظور اعم از گرسنگی، تشنگی و سایر آسیب‌ها و مصایب بدنی است. تعبیر از کمبود مسایل مالی و اقتصادی به «جوع» مانند تعبیر از تصرف در مال غیر به «خوردن» یا تعبیر از

ارتکاب گناه با اعضای مختلف بدن به «دست زدن به گناه» است. منظور از «اکل» در برخی تعبیرها همچون ((وَلاَ تَأْکُلُواْ أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ)) ⁽¹⁾مطلق تصرف است و چون «اکل» بارزترین نمونه تصّرف است، از تصرف در مال دیگران، به «خوردن» تعبیر می‌شود.

نیز همان گونه که از ((فَبِمَا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ)) ⁽²⁾و مانند آن، همه گناهان منظور است نه فقط گناهانی که با دست انجام می‌شود، در این آیه نیز چون گرسنگی، نماد بارز فقر و توانفرسا است، از کمبود مسائل مالی - اعم از گرسنگی و برهنگی و بی‌مسکنی و مانند آن - به «جوع» تعبیر شده است؛ چنان که در آیه ((الَّذِی أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ)) ⁽³⁾نیز از رونق اقتصادی به «طعام از جوع» تعبیر شده است. ⁽⁴⁾

یکی از آزمون‌های رایج الهی، ابتلاء و آزمایش با ناداری و نبود اموال است ((بِشَیْءٍ مِّنَ… الْجُوعِ)). در جوع و گرسنگی، انسان - هرچند کوتاه مدت - هیچ چیز از اموال ندارد، حتی اندک چیزی برای خوردن؛ ولی گاهی فشار اقتصادی از این کمتر است؛ یعنی کمبود مال است نه نبود مال، (وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ) و «نقص» غیر از زوال است. انسان مبتلای به نقص مال، گرسنه، برهنه یا بی‌مسکن نیست؛ بلکه باید کم مصرف کند و ساده زندگی نماید. خلاصه آن‌که انسان مورد آزمون در این حال، یا چیزی نمی‌یابد یا اگر به دست آورد، از او گرفته می‌شود و همه این امور امتحان است.

مقصود از «نقص نفس» که یکی از آزمون‌های الهی به شمار آمده، کشته شدن در راه خدا، یا اعم از آن و مرگ‌های عادی است؛ زیرا همه آن‌ها از مصادیق «نقص نفس» است. همچنین در «نقص ثمر» منظور از ثمر یا ثمر اقتصادی - به ویژه محصولات کشاورزی و

میوه‌های درختی - است یا اولاد است بدین لحاظ که گفته می‌شود اولاد، میوه قلوب هستند. البته می‌تواند جامع باشد.

ذکر ثمر بعد از مال، می‌تواند برای آن باشد که همواره ثمر مال نیست؛ چون میوه‌های درختان بیابانی از اموال شخصی نیست. ⁽¹⁾

این‌جا سوالی پیش می‌آید و آن این که: حال که همه انسان‌ها در یک امتحان گسترده الهی شرکت دارند، راه موفقیت در این آزمایش‌ها چیست؟

پاسخ این سؤال را قسمت آخر آیه مورد بحث و آیات دیگر قران می‌دهد.

الف) نخستین و مهم‌ترین رمز پیروزی را در جمله کوتاه و پر معنای «بشِّر الصابرین» بیان کرده است و با صراحت می‌گوید: رمز پیروزی در این راه، صبر و پایداری است و به همین دلیل، بشارت پیروزی را تنها به صابران و افراد با استقامت می‌دهد.

این صبر، آن قدر مهم و اساسی است که متعلق بشارت را معین نمی‌کند تا بر عظمت و عمومیت آن دلالت کند، یعنی نفرموده است به چه چیز بشارت ده. همان گونه که در جای دیگری پاداش صابران را چنین بیان می‌کند:

((قُلْ یَا عِبَادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسَابٍ)). ⁽²⁾

ب) توجه به گذرا بودن حوادث این جهان و سختی‌ها و مشکلاتش و این که این جهان گذرگاهی بیش نیست، عامل دیگری برای پیروزی محسوب می‌شود. در تبیین جمله ((إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعونَ))؛ «ما از آن خدا هستیم و به سوی او باز می‌گردیم» آمده است: اصولاً این جمله که از آن به عنوان «کلمه استرجاع» یاد می‌شود، عصاره‌ای است از عالی‌ترین درس‌های توحید

و انقطاع الی الله و تکیه بر ذات پاک او در همه چیز و در هر زمان. اگر می‌بینیم بزرگان اسلام، هنگام بروز مصائب سخت، این جمله را با الهام گرفتن از قرآن مجید تکرار می‌کردند، برای این بوده است که شدت مصیبت آن‌ها را دگرگون نکند و در پرتو ایمان به مالکیت خداوند و بازگشت همه موجودات به سوی او، حوادث را تحمل می‌کنند.

امیرمؤمنان علیه السلام در تفسیر این جمله می‌فرماید:

این که می‌گوییم ((إِنَّا لِلّهِ)) اعتراف به این حقیقت است که ما مملوک اوییم و این که می‌گوییم: ((وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ)) اقرار به این است که ما از این جهان خواهیم رفت و جایگاه ما، جای دیگر است. ⁽¹⁾

ج) استمداد از نیروی ایمان و الطاف الهی، عامل مهم دیگری است؛ زیرا انسان‌ها هر وقت دستخوش حوادث می‌گردند، اعتدال خود را از دست داده، گرفتار اضطراب می‌شوند؛ اما دوستان خدا چون برنامه و هدف روشنی دارند، بدون حیرت و سرگردانی، مطمئن و آرام به راه خود ادامه می‌دهند. خداوند نیز روشن بینی بیشتری به آن‌ها می‌دهد که در انتخاب راه صحیح، دچار اشتباه نشوند ((وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا)). ⁽²⁾

توجه به تاریخ پیشینیان و بررسی احوال مردان بزرگ الهی و الگوگیری از آن‌ها که برابر مشکلات سخت و طاقت فرسا، با توکل بر خدا صبر کردند و به پیروزی رسیدند، بسیار آموزنده است. قرآن کریم می‌فرماید:

اگر تو را استهزا کنند نگران مباش؛ زیرا پیامبران پیشین نیز گرفتار استهزای جاهلان بودند؛ اما با نیروی استقامت، بر آن‌ها پیروز شدند. ⁽³⁾

و جای دیگر می‌فرماید:

اگر تو را تکذیب کنند، تعجب نیست؛ پیامبران پیشین را نیز تکذیب کردند و آن‌ها برابر تکذیب مخالفان و آزار و اذیت آنان، پایداری و شکیبایی به خرج دادند تا

سرانجام نصرت و یاری ما به سراغشان آمد. ⁽¹⁾

خداوند صابران را دوست دارد. ⁽²⁾

خداوند با صابران است. ⁽³⁾

در برابر شکیباییشان به آنان پاداش داده می‌شود. ⁽⁴⁾

همانا صابران اجر و پاداش خود را بی‌حساب دریافت می‌دارند. ⁽⁵⁾

در کتاب کمال الدین و تمام النعمه به اسنادش از محمد بن مسلم روایت می‌کند:

از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌گوید: «همانا برای قیام قائم، از جانب خدای [عزوجل] برای مؤمنان، نشانه‌هایی می‌باشد. گفتم: خداوند مرا فدای شما بگرداند، آن نشانه‌ها چیست؟ فرمود: فرموده خداوند ((وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ)) یعنی مؤمنان را قبل از خروج قائم علیه السلام [می‌آزماییم] ((بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ))؛ یعنی به چیزی از [قبیل] ترس و گرسنگی و کاهشی در اموال و جان‌ها و محصولات و مژده ده شکیبایان را. فرمود: ((بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفِ)) یعنی چیزی از ترس

از ملوک و فرمانروایان بنی فلان در آخر پادشاهی‌شان. ((و الجوع))؛ یعنی به گرانی قیمت هایشان ((وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ)) یعنی کساد تجارت‌ها و خرید و فروش و کمبود برکت و فضل ((الأنفس))؛ یعنی مرگ سریع و زیاد. ((الثمرات))؛ یعنی کمبود زراعت و کشت و کار ((وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ)) یعنی بشارت دادن در آن هنگام به تعجیل فرج است.»

پس به من فرمود:ای محمد! این تأویل آیه است. همانا خداوند عزوجل می‌فرماید: «و تأویلش را جز خدا و راسخان در دانش کسی نمی‌داند ⁽¹⁾.» ⁽²⁾

در تفسیر عیاشی از ابوحمزه ثمالی نقل می‌کند که امام باقر علیه السلام دربارۀ قول خداوند: ((وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفِ وَالْجُوعِ)) فرمود:

آن، گرسنگی خاص و گرسنگی عام است. اما آن که به شام است، آن عام است و آن که گرسنگی خاص است، مخصوص کوفه است و عمومیت ندارد و مخصوص دشمنان آل محمد است که در کوفه هستند، پس خداوند، آن‌ها را با گرسنگی هلاک می‌کند. اما ترسی که عام است، در شام و آن ترسی است که هنگامی که قائم ما قیام کند [اتفاق می‌افتد]. اما گرسنگی، قبل از قیام قائم علیه السلام است و این است قول خداوند: ((وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفِ وَالْجُوعِ)) ⁽³⁾.

و از امام صادق علیه السلام روایت شده است:

ناچار قبل از قیام قائم، سالی است که مردم در آن، گرسنگی می‌کشند و دچار ترس شدید از قتل می‌شوند و کمبود از مال‌ها و جان‌ها و میوه‌ها. و این در کتاب خدا کاملاً روشن است.

«پس این آیه را تلاوت فرمود»: ((وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ)). ⁽⁴⁾

البته آنچه در این گونه از احادیث مطرح می‌شود، از سنخ تطبیق مصداقی است؛ نه تفسیر مفهوم و معنای آیه، و اگر تأویل گفته شود، مراد از آن مصداق خارجی است، نه

مفهوم ذهنی.

و مفهوم هر کدام از خوف و جوع عام است و تطبیق آن بر برخی عبارات مانند ترس از جهاد، یا گرسنگی روز، به لحاظ مصداق است، همان‌گونه تطبیق آن بر عصر خاص یا شهر مخصوص یا نسل و نژاد معین، همگی از قبیل تطبیق مصداقی است، نه تفسیر مفهومی. ⁽¹⁾

پیام ها

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند

بر اثر صبر نوبت ظفرآید

((وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِّنَ الأَمَوَالِ وَالأنفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ)).

تجلی خداوند در جهان آفرینش

سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ ⁽¹⁾

ما به زودی آیات خود را در آفاق و در وجود خودشان، به آنان ارائه می‌دهیم، تا برایشان روشن شود که او حق است. آیا برایشان کافی نیست که پروردگار تو بر هر چیزی گواه است؟

مقدمه

این آیه، به بیان نعمت‌های آفاقی و انفسی پرداخته است که جلوه‌های متنوعی از حق و ربوبیت خداوند متعال است؛ به خصوص نعمت نشان دادن آیات خداوند، تا حس شکرگزاری را برانگیخته و به معرفت خداوند و حقانیت او نایل شوند؛ معرفتی که سرچشمه بندگی خداوند است و رسیدن به حق که والاترین هدف می‌باشد.

واژه‌ها

نُرِیهِم: نشان می‌دهیم، می‌نمایانیم (فعل مضارع از ماده «رأی»، باب افعال).

آفَاقِ: ناحیه ها، آخرین نقطه‌های زمین، اطراف عالم (جمع افق).

یَتَبَیَّن: روشن می‌شود. (فعل مضارع از ماده «بین» باب تفعل).

أَوَلَمْ یَکْفِ: آیا کافی نیست؟ (یکف: فعل مضارع از مادۀ «کفی»).

شَهِید: شاهد، گواه، ناظر، برخی شهید را به معنای مشهود گفته‌اند.

نکات تفسیری

در تفاسیر، برای معنای آیات آفاقی چند نظر نقل شده است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

الف) مراد، آیات قدرت و حکمت حضرت حق است در خلقت آسمان‌ها و خورشید و ماه و کواکب و زمین.

ب) مراد، معجزات صادر شده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم است؛ معجزات آسمانی مانند شق‌القمر و معجزات زمینی که دلیل بر رسالت آن بزرگوار است. ⁽¹⁾

ج) منظور، اعجاز قرآن است. خداوند می‌گوید: ما معجزات و نشانه‌های گوناگون خود را در نقاط مختلف جزیرة العرب و مناطق دیگر جهان و در خود این مشرکان، به آن‌ها نشان دادیم، تا بدانند که این قرآن برحق است. نشانه‌های آفاقی، مانند پیروزی اسلام در میدان‌های مختلف نبرد و در میدان مبارزه منطق و سپس نقاط مختلفی که آیین اسلام آن‌جا را گشود و بر افکار مردم حاکم شد. همان جمعیتی که هنگام نزول این آیات، در مکه در اقلیت قرار داشتند و زمینۀ هیچ فعالیتی برای آن‌ها نبود، همان‌ها به فرمان پروردگار، هجرت کردند و در مدت کوتاهی، همه جا به زیر پرچم آن‌ها در آمد و مکتب آن‌ها از سوی گروه عظیمی از مردم سراسر جهان، مورد استقبال قرار گرفت. ⁽²⁾

درست است که این آیات قبلاً به اندازه کافی از سوی پروردگار ارائه شده است؛ اما با توجه به جمله «سَنُرِیهِمْ» که فعل مضارع و دلیل بر استمرار است، این ارائه به طور مستمر ادامه دارد. اگر انسان صد‌ها هزار سال نیز عمر کند، هر زمان، کشف تازه و ارائه جدیدی از آیات الهی خواهد داشت؛ چرا که اسرار این جهان پایان پذیر نیست. تمام کتاب‌های علوم طبیعی و انسان شناسی در تمام ابعادش، علوم مربوط به گیاهان و حیوانات و مواد آلی طبیعت، و هیأت و غیر آن، در حقیقت همه کتب توحید و معرفة الله هستند، و از اسرار

شگفت انگیزی پرده برمی‌دارند که بیانگر علم و حکمت و قدرت بی‌پایان آفریننده این جهان است.

گاه رشته‌ای از یک علم، تمام عمر دانشمندی را به خود اختصاص می‌دهد و در پایان می‌گوید: افسوس که هنوز از این رشته چیزی نمی‌دانم و آنچه تا به حال دانسته‌ام، مرا به عمق نادانی‌ام رهنمون شده است. ⁽¹⁾

برخی گفته‌اند مراد از آیات انفسی، آفرینش جسم انسان و نظامی است که بر ساختمان حیرت انگیز آن حاکم است و از آن بالاتر، شگفتی‌های روح انسان می‌باشد که هر گوشه آن، کتابی است از معرفت پروردگار و خالق جهان. ⁽²⁾

به نظر می‌رسد آفرینش دستگاه‌های مختلف جسم و بدن انسان از نطفه و سایر مراحل آن از آیات آفاقی باشد، نه انفسی؛ و شگفتی‌های روح انسان از آیات انفسی باشد. و باید بین شگفتی‌های روح انسان با خلقت جسم، تفاوت قایل شد.

در برتری بین آیات انفسی و آیات آفاقی، بین مفسران اختلاف نظر است.

فخر رازی می‌گوید:

سراسر عالم، آیات و نشانه‌های الهی است، و آیات آفاقی، مهم‌تر از آیات انفسی است؛ زیرا ظاهر آیه ((لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ)) ⁽³⁾این است که خلق آسمان‌ها و زمین که از آن، به آیات آفاقی یاد می‌شود، مهم‌تر از خلق انسان، یا «النَّاسِ»؛ است، از این رو خداوند، آیات آفاقی را ذکر فرمود. ⁽⁴⁾

در نقد ترجیح مطرح شده در سخن فخر رازی و مستند آن، می‌توان گفت: آری، آیات

الهی دو قسم آفاقی و انفسی‌اند؛ اما اثبات مهم‌تر بودن آیات آفاقی از انفسی، به دلیل آیه ((لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ)) ⁽¹⁾آسان نیست؛ زیرا اولاً، انسانی که امین وحی الهی است، به مراتب از آسمان‌ها و زمین برتر است. امین الله، توانایی‌هایی دارد که آسمان‌ها و زمین ندارند:

((إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ))؛ ⁽²⁾

همانا امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم؛ ولی از برداشتن[پذیرفتن] آن، سر باز زدند و از آن ترسیدند. و آدمی آن را برداشت [پذیرفت] به راستی که او ستمگر و نادان است.

حاصل این که؛ آیاتی که از آن‌ها برداشت می‌شود که آفرینش آسمان‌ها و زمین، از خلقت انسان بزرگ‌تر است، ناظر به انسان‌های معمولی متعارف است، نه انسان‌های کامل. آری؛ آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها، از انسان بی‌معنویت، سنگین‌تر و مهم ترند؛ چنان‌که خداوند سبحان، درباره انسان متکبر می‌فرماید:

((وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا))؛ ⁽³⁾

و در زمین با بزرگ منشی و سر مستی راه مرو که تو زمین را نتوانی شکافت و در بلندی به کوه‌ها نتوانی رسید.

اما این، به معنای مهم‌تر بودن آیات آفاقی بر انفسی نیست و به طور مطلق، نمی‌توان گفت قرآن کریم آیات آفاقی را مهم‌تر و شریف‌تر از آیات انفسی می‌داند.

ثانیاً، می‌توان ادعا کرد که آیه، درباره جنبه «خلق» انسان است، نه مرتبه «امر» او؛ و این که آیا در مقایسه با مرتبه خلق انسان، خلق آسمان‌ها و زمین بزرگ‌تر است؟ ولی در مقایسه با جنبه امر او؛ این سنجش نیامده است؛ بلکه می‌توان گفت همه موجودهای ممکن تحت اشراف خلیفه خدایند و هرگز موجودی که مورد جعل خلافت نیست، همتای خلیفه

خدا نیست.

ثالثاً، خدای سبحان فرموده است:

((یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ))؛ ⁽¹⁾

ای کسانی که ایمان آورده اید! بر شما باد بر [نگاه داشتن] خویشتن.

یعنی مواظب جانتان باشید که آیات آن، از آیات آفاقی به مراتب بالاتر است.

رابعاً، معنای ((وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ)) ⁽²⁾تقابل بین آیات آفاقی و انفسی نیست؛ زیرا هر گاه سخن از آفرینش آسمانها و زمین است، موجودات و پدیده‌های درون آسمان و زمین را نیز شامل می‌شود؛ چون از مجموعه نظام آفرینش سخن می‌گوید که آیات انفسی نیز جزء آن است. ⁽³⁾

قرآن کریم، در این آیه این وعده را می‌دهد که خدای متعال به زودی آیاتی در آفاق و نفس خود بشر نشان می‌دهد تا برای همه روشن شود که قرآن، حق است. سیاق آیه نشان می‌دهد که ضمیر«انه» راجع به «قرآن» است و آیه گذشته که در رابطه با انکار قرآن است، آن را تأیید می‌کند. مراد از «آیاتنا» نیز آن قسمت از آیاتی است که حقانیت قرآن را اثبات می‌کند؛ مانند حوادث و وقایعی که قرآن از وقوع آن‌ها خبر داده؛ از جمله آن که خدا، پیامبرش صلی الله علیه و آله و سلم را یاری خواهد کرد، مؤمنان را در زمین تمکن داده و از مشرکان انتقام خواهد گرفت.

خدا آن حضرت را به هجرت امر فرمود. در جنگ بدر، سران قریش کشته شدند. مسلمین در مدینه دارای تمدن و حکومت شدند. مکه به دست آن‌ها فتح شد و یمن و طایف و جاهای دیگر به دست مسلمانان افتاد و … پس همۀ وعده‌های قرآن، به وقوع

پیوست و وقوع آن‌ها حق بودن قرآن را ثابت کرد؛ ⁽¹⁾زیرا این سوره در مکه و زمانی نازل شد که برای مسلمانان، از لحاظ ظاهر، هیچ امید پیروزی نبود و هرگز برای اظهار چنین مطالبی، راهی جز ارتباط با غیب متصور نیست.

این آیه همچنین می‌تواند اشاره‌ای باشد بر برهان نظم، یعنی از نظام عالم هستی و اسرار و دقایق آن، باید به مبدأ علم و قدرتی پی برد که آن را ایجاد و تدبیر کرده است. قرآن مجید پر است از استدلال به این دلیل روشن، و همه جا نمونه‌هایی از آیات حق را در عالم وجود، بیان می‌کند و به وسیلۀ آن، طریق آشکاری به سوی ذات پاکش می‌گشاید. این دلیل، برای همه قشرها قابل درک است و هرکس به مقدار فهم و معلومات خود، می‌تواند از آن بهره گیرد. ⁽²⁾

در چندین روایت از اهل بیت علیهم السلام نقل شده است که مراد از ((سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ …)) آیات و نشانه‌ها و علامت‌هایی است که خداوند، هنگام قیام قائم آل محمد علیه السلام به مردم نشان خواهد داد.

در روضه کافی از امام صادق علیه السلام روایت شده است که ذیل آیه ((سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ…)) فرمود:

«منظور، فرو رفتن در زمین و منع شدن و هدف سنگ‌های آسمانی قرار گرفتن است.» راوی می‌گوید: «پرسیدم: ((حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ)) یعنی چه؟» فرمود: «این را فعلاً رها کن. این، مربوط به قیام قائم است.» ⁽³⁾

در ارشاد روایت شده است که امام کاظم علیه السلام دربارۀ این آیه فرموده است:

الفتن فی الآفاق و المسخ فی أعداء الحق؛ ⁽⁴⁾

[منظور، ] فتنه‌هایی است که در آفاق زمین رخ می‌دهد و مسخی که دشمنان حق را نابود می‌کند.

و در حدیث دیگر نیز این چنین آمده است:

عن ابی بصیر عن ابی عبدالله علیه السلام قال: سالته عن قول الله عزوجلّ:

((سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ))

قال: «یریهم فی انفسهم المسخ، و یریهم فی الافاق انتقاض الافاق علیهم، فیرون قدرة الله عز و جل فی انفسهم و فی الافاق.»

قلت له: ((حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ)) قال: «خروج القائم هو الحق من عند الله عز و جل یراه الخلق لابد منه.» ⁽¹⁾

ابوبصیر می‌گوید: از حضرت صادق علیه السلام پرسیدم دربارۀ گفتۀ خدای متعال ((سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا…)) حضرت فرمود: «آیت در انفسشان، نشان دادن مسخ آن‌ها است و آیت و نشانه در آفاق، ناسازگاری روزگار است؛ تا قدرت خداوند -عز و جل- را هم در نفس خود ببینند و هم در آفاق.»

عرضه داشتم: «منظور از ((حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ)) چیست؟» فرمود: «منظور خروج قائم است و آن، حقی است از سوی خدا. مردم، آن را خواهند دید. و ناچار این اتفاق خواهد افتاد.»

همچنین در کتاب تأویل الآیات از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه ((سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ)) نقل شده است که حضرت فرمود: «آیات در آفاق، سختی‌های روزگار، بر آن‌ها و مراد از آیات در انفس، نابودی با مسخ است؛ تا این‌که آشکار شود بر آن‌ها که او حق است. منظور از او قائم علیه السلام است.» ⁽²⁾

در این حدیث، مراد از « تبیین آیات» نشان دادن نشانه‌هایی از جمله سختی‌ها و بلاها و

مسخ‌ها در روی زمین، بیان شده است. در احادیث فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نشانه‌های زیادی قبل از ظهور و مقارن آن، برای خروج امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بیان شده است. مرحوم شیخ مفید می‌فرماید:

روایات رسیده از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و خاندان وحی و رسالت علیهم السلام بیانگر نشانه‌ها و رخداد‌هایی است که پیش از قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پدیدار می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: جنبش ارتجاعی سفیانی، قتل سید حسنی، جنگ قدرت بنی عباس، خورشید گرفتگی در نیمروز ماه رمضان، گرفتن ماه در آخر ماه رمضان بر خلاف عادت، شکافته شدن زمین و فرو بردن تجاوزکاران، فرو رفتن زمین در مشرق، فرو رفتن زمین در مغرب، توقف خورشید به هنگام نیمروز در وسط آسمان، طلوع خورشید از مغرب، قتل « نفس زکیه» پشت دروازه کوفه در زمره هفتاد نفر از شایستگان، بریده شدن سر مردی از بنی هاشم میان رکن و مقام، ویران شدن دیوار مسجد کوفه، آمدن پرچم‌های سیاه از سوی خراسان، قیام و جنبش یمنی، آشکار شدن مرد مغربی و تصرف شام به وسیله سپاه او، فرود آمدن ترک‌ها در جزیره، فرود آمدن رومیان در رمله، طلوع ستاره‌ای درخشان و نورانی بسان ماه و آن‌گاه انعطاف خاص آن…، پدیدار شدن سرخی در آسمان و گسترش آن در آفاق آسمان، پیدایش ستون آتشی در مشرق به مدت سه تا هفت روز، کشته شدن رهبر مصر به دست مردم، ورود پرچم‌های «قیس» و «عرب» به مصر و پرچم‌های «کنده» به خراسان، ورود سپاهی از سوی مغرب و رسیدن آن‌ها به دروازه شهر «حیره»، آمدن پرچم‌های سیاه از سوی مشرق، شکستن دیوار فرات و جریان یافتن آب در کوچه‌های کوفه، خروج شصت پیامبر دروغین، خروج دوازده امام دروغین، به آتش کشیده شدن مرد گرانقدری از بنی عباس بین «جلولاء» و «خانقین»، ایجاد پل ارتباط میان کرخ و بغداد، وزش بادهای سیاه در آغاز روز، زلزله‌ای که انبوهی را به زمین فرو می‌برد، ترس و ناامنی فراگیری که همه عراق و بغداد را فرا می‌گیرد، مرگ سریع و دردناک، و نقص و زیان در اموال و جان‌ها و ثمرات، آفت ملخ نابهنگام و بهنگام کشاورزی، کاهش برداشت محصولات کشاورزی، جنگ قدرت میان عجم و خونریزی بسیار میان آن‌ها، شورش بردگان بر ضد برده داران و کشتن آنان، مسخ شدن گروهی از بدعت گزاران به صورت میمون و خوک، تسلط کشورهای عقب مانده بر کشورهای زورمند و ثروتمند، طنین افکن شدن

ندایی از آسمان و رسیدن آن به گوش جهانیان به زبان‌های گوناگون، پدیدار شدن چهره و سینه‌ای در کره خورشید، زنده شدن گروهی از مردگان و بازگشت آن‌ها به دنیا؛ به‌گونه‌ای که مردم، آن‌ها را شناخته و با آنان دیدار می‌کنند.

نشانه‌هایی که در آستانه ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تحقق خواهد یافت، پنج نشانه است که به آن‌ها علائم حتمی می‌گویند؛ زیرا دربارۀ آن‌ها احتمال مطرح نیست و به طور یقین و حتم، واقع شدنی است. این علائم پنجگانه حتمی، در روایات و اخبار از زبان ائمه معصومین علیهم السلام- به ویژه امام علی، امام باقر و امام صادق علیهم السلام - مطرح شده است. امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

«پنج نشانه قبل از ظهور قائم می‌باشد: صیحه ی آسمانی، خروج یمانی، فرو رفتن در سرزمین بیداء، خروج سفیانی، قتل نفس زکیه.» ⁽¹⁾

در قسمت آخر آیه، قرآن کریم علاوه بر آیات آفاقی و انفسی، به مرتبه بالاتری از عرفان و شناخت پروردگار اشاره می‌فرماید که دقیق‌ترین راه شناخت خدا است.

در این فراز از آیه می‌فرماید:

((أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ))

«آیا برای روشن شدن حق کافی نیست که پروردگار تو مشهود هر چیزی است؟»

آری، کافی است؛ زیرا هیچ موجودی نیست، مگر آن‌که از هر جهت نیازمند به خدا و وابسته به او است، و خدا، مسلط بر آن و فوق آن است. پس خدای تعالی، برای هر چیز، مشهود و معلوم است؛ هر چند برخی او را نشناسند.

گویا آیه، چنین فرموده است: به زودی، آیات خود را به ایشان می‌نمایانیم، تا بر ایشان روشن شود که قرآن، حق است، و در نتیجه از این راه، برایشان محقق شود که پروردگار تو

یکی است و شریکی ندارد. آن‌گاه فرموده است: نه؛ این راه، راه دوری است و در این میان، راه نزدیک تری هم هست، و آن این‌که بگوییم: آیا برایشان کافی نیست که پروردگار تو معلوم بر هر چیز است؟ ⁽¹⁾

انسان، برای بار یافتن به شناخت خداوند، گاه از نشانه‌های آفاقی و گاه از آیات انفسی بهره می‌برد و در مرتبه دیگر، بر اساس «اعرفوا الله بالله؛ ⁽²⁾خدا را با خدا بشناسید».

در دعای ابوحمزه چنین می‌خوانیم:

بک عرفتک و أنت دللتنی علیک و دعوتنی إلیک و لولا أنت لم أدر ما انت؛

به وسیله خودت، تو را شناختم و تو مرا به خودت راهنمایی کردی و به سوی خودت خواندی. اگر تو نبودی، نمی‌دانستم تو کیستی.

همچنین در دعای صباح آمده است:

یا من دل علی ذاته بذاته؛ ای کسی که خودش بر خودش راهنمایی کرد.

در این مرتبه، انسان، خداوند را از راه وجود مبارکش می‌شناسد و شاهدانه درمی‌یابد که چنین کسی به آنان که در پی آیات آفاقی و انفسی‌اند، به زبان حال می‌گوید: چرا ذات حق را غایب می‌پندارید و با جست و جو در آفاق و انفس، راهی به سوی او می‌جویید؛ در حالی که پیش از آن، خدا مشهود شما است؟ ابتدا فرمود: «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ»، آن گاه کفایت خداوند برای شناختش و بی‌نیازی از آیات آفاقی و انفسی را در این باره با این عبارت یاد آور شد: ((أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ)). سپس دلیل کفایت وجود مبارک حق را برای شناخت او، چنین بیان کرد: ((أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ)). هر چه را انسان بخواهد مشاهده کند، نخست خدا را می‌بیند. هرکس، قبل از آن که دلیل، فهم دلیل و حتی خود را ادراک کند، خدا را می‌بیند؛ خدایی که داخل در اشیاء است، بدون آن‌که با آن‌ها

ممزوج شده باشد ⁽¹⁾و حضوری نامتناهی دارد. او، از آن جهت که بین انسان و قلبش حائل است، نیاز ندارد او را از بیگانه جویا شویم ((أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَی کُلِّ شَیٍْ شَهِیدٌ)).

چنین شناختی سودمند‌ترین شناخت‌ها و برای همگان، شدنی است. این راه، همان راه قلب است که پیمودنش به دانش اصطلاحات فلسفی، کلامی و درس‌های حوزوی و دانشگاهی نیاز ندارد و هدایتی است همگانی و همیشگی. ⁽²⁾

برای این‌که شدت ظهور حضرت باری‌تعالی و عدم نیاز شناخت او به اشیای دیگر، روشن شود، به فرازی از دعای عرفه سید الشهدا علیه السلام اشاره می‌کنیم که بهترین تفسیر برای این آیه به شمار می‌رود. البته باید دانست این نوع شناخت، به تفکر و اخلاص و طهارت باطنی و معنوی نیاز دارد.

الهی ترددی فی الآثار یوجب بعد المزار، فاجمعنی علیک بخدمة توصلنی إلیک کیف یستدل علیک بما هو فی وجوده مفتقر الیک أیکون لغیرک من الظهور ما لیس لک، حتی یکون هو المظهر لک؟ متی غبت حتی تحتاج إلی دلیل یدل علیک؟ و متی بعدت حتی تکون الآثار هی التی توصل الیک، عمیت عین لا تراک علیها رقیباً؛ ⁽³⁾

خدایا! گردش من در آثار، راه مرا به دیدارت دور می‌سازد؛ پس مرا به خدمتی دستور فرما که به وصال شهود جمالت زود رساند، چگونه من به آثاری که در وجود خود، محتاج تو‌اند، بر وجود تو استدلال کنم. آیا موجودی غیر از تو ظهوری دارد که در تو نباشد، تا آن، وسیله ظهور تو شود؟ کور باد آن چشمی که تو را نبیند که مراقب او هستی… .

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلمو ائمه طاهرین علیهم السلام مظاهر کامل اسما و صفات ذات اقدس خداوند و بالاترین نشانه‌های اویند. همان‌گونه که خدای تعالی، اصالتاً دارای بالاترین مرتبه ظهور و مشهود بودن است، مظاهر تمام نمای ذات اقدسش نیز تبعاً رتبه‌ای از مشهود بودن حق برخوردارند؛ لذا بهترین راه شناخت رسول خدا و امامان هدایت علیهم السلام همان راه قلب و فهم

شاهدانه الوهیت، نبوت و امامت است. ⁽¹⁾

به همین سبب است که در حدیثی از امام صادق علیه السلام نقل شده است: یقول الله: «سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنْفُسِهِمْ» فأی آیه فی الآفاق غیرنا اراها الله اهل الآفاق؟ ⁽²⁾

شناخت اهل بیت علیهم السلام به عنوان آیات الهی، ما را به شناخت خدای متعال رهنمون می‌سازد همان‌گونه که امام معصوم علیه السلام اشاره فرمود، بزرگ‌ترین آیات خداوند و بهترین آیات الهی، اهل بیت علیهم السلام هستند. امروزه نیز مولای ما حضرت صاحب الأمر علیه السلام این آیه محکم الهی بوده و توسل به حضرتش، راه وصول به خدای متعال است. شناخت ولی خدا و امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف تنها راه نجات و رستگاری است که با درخواست از ذات اقدس خداوند و مجاهدۀ علمی و عملی، شدنی است.

وعده نجات از جهالت و رهایی از ظلمت گمراهی، دل انسان‌های بصیر را از دیرباز به خود مشغول کرده است؛ به همین سبب، برخی از شاگردان خاص اهل بیت علیهم السلام برای یافتن طریق هدایت، پرسش‌هایی درباره معرفت آخرین حجت الهی، در محضر ایشان مطرح کرده‌اند. زراره می‌گوید:

از امام صادق شنیدم که فرمود: « قائم ما پیش از قیام خود، غیبتی طولانی خواهد داشت.» عرض کردم: «چرا؟» فرمود: «اگر ظاهر باشد او را می‌کشند»؛ پس فرمود: «ای زراره! او است که انتظارش را می‌کشند و مردم، در ولایتش شک می‌کنند؛ برخی می‌گویند: پدرش از دنیا رفته و فرزندی از خود به جای نگذاشته است؛ بعضی گویند: در شکم مادرش است؛ گروهی می‌گویند: غایب است؛ دسته‌ای گویند: به دنیا نیامده و عده‌ای می‌گویند: دو سال، قبل از وفات پدرش به دنیا آمده است. همان، موعود منتظر است؛ ولی خدای می‌خواهد شیعیان را بیازماید و در این آزمایش دشوار، باطل گرایان دچار تردید می‌شوند.»

به امام صادق علیه السلام عرض کردم: «فدایتان شوم! اگر من در آن زمان بودم، چه کنم؟»فرمود: «اگر آن زمان را درک کردی، پیوسته دل به این دعا مشغول دار: اللهم ! عرّفنی نفسک فانک

إن لم تعرفنی نفسک لم أعرف نبیک. اللهم ! عرّفنی رسولک فإنک إن لم تعرّفنی رسولک لم اعرف حجتک. اللهم! عرّفنی حجتک فإنک إن لم تعرفنی حجتک ضللت عن دینی.» ⁽¹⁾

دقت در این دعا، ما را متوجه این امر می‌کند که خداوند از همه آیات خودش برای انسان مشهودتر است و بهترین راه شناخت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شناخت خدا و بهترین راه شناخت امام، شناخت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است. اگر شناخت امام معصوم نباشد، انسان از راه دین گمراه خواهد شد و امام هر زمان، موجب نجات از ضلالت و گمراهی است.

پیام ها

ندایی از آسمان

إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّن السَّمَاء آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِینَ ⁽¹⁾

اگر بخواهیم، معجزه‌ای از آسمان بر آنان نازل می‌کنیم که خاضعانه به آن، گردن نهند.

مقدمه

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برای تبلیغ دین اسلام رنج‌های فراوان و طاقت فرسایی کشید و بسیار اندوهگین بود که چرا مشرکان ایمان نمی‌آورند؛ تا جایی که خداوند فرمود: آنقدر از بی‌ایمانی آنان تأسف می‌خوری که نزدیک است قالب تهی کنی. ⁽²⁾به دلیل همین شدت تأسف، خداوند فرمود: برنامه ما این نیست که آن‌ها به اجبار ایمان بیاورند و گر نه بر این کار تواناییم.

واژه ها

إِن نَّشَأْ: اگر بخواهیم (فعل مضارع مجزوم به «إن» شرطیه از «شاء»).

نُنَزِّلْ: نازل می‌کنیم (فعل مضارع باب تفعیل از ماده «نزل»).

آیَةً: نشانه، معجزه.

فَظَلَّت: بشود (از افعال ناقصه، ماضی، از ماده «ظلل»).

أَعْنَاق: گردن‌ها (جمع «عنق»).

خَاضِعِین: فروتنان (اسم فاعل، جمع «خاضع»).

نکات تفسیری

در این آیه می‌فرماید: اگر بخواهیم، قدرت داریم با یک آیه و عذاب بیم دهنده از آسمان که بر مشرکان و بت پرستان می‌فرستیم، گردن‌های گردنکشان را برابر امر خود خاضع کرده، آن‌ها را خداپرست کنیم و ترس و وحشت در قلوب آن‌ها بیفکنیم؛ تا دست از عناد و لجاجت برداشته، و با پیامبر دشمنی نکنند و دین را از روی اجبار و اکراه بپذیرند.

منظور از خضوع گردن‌ها، خاضع کردن صاحبان آنها است. از آن‌جا که گردن عضو مهم بدن انسان است، به صورت کنایه، به جای «انسان» ذکر می‌شود؛ برای مثال افراد یاغی را گردنکش و افراد زورگو را گردن کلفت و افراد ناتوان را گردن شکسته می‌گویند. ⁽¹⁾

اسلام، دین منطق و استدلال است و کتاب آسمانی اش سراسر معجزه است. از منظر دین، انسان موجودی آفریده شده است که ارزشش به این است که با اختیار دنبال معنویت برود و نردبان ترقی و کمال را طی کند؛ لذا می‌فرماید: ((لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ))؛ ⁽²⁾در پذیرش دین، هیچ اجباری نیست؛ چرا که ((قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنْ الغَیِّ))؛ ⁽³⁾به یقین راه هدایت از گمراهی روشن شده است و اگر کسی با این همه دلایل و معجزات باز به راه گمراهی رود، فقط بر خود ستم کرده است. به فرموده قرآن:

((إِنْ أَحْسَنتُمْ أَحْسَنتُمْ لِأَنفُسِکُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا))؛ ⁽⁴⁾

اگر نیکی کنید، به خودتان نیکی می‌کنید و اگر بدی کنید، باز هم به خود بدی می‌کنید.

((وَمَنْ یَکْسِبْ إِثْمًا فَإِنَّمَا یَکْسِبُهُ عَلَی نَفْسِهِ))؛ ⁽¹⁾

و هر کس گناهی مرتکب شود، فقط آن را به زیان خویش کسب کرده است.

وقتی دینی و آیینی بر این منطق استوار باشد که هر کس کار نیک یا بدی انجام دهد، به سود یا زیان خودش است و در پذیرش دین، اجباری نیست دیگر به دنبال این نیست که مردم را در پذیرش دین مجبور کند، مگر آن‌که خود آن‌ها از منطق زور و جنگ بر ضد این دین استفاده کنند یا مانع هدایت انسان‌های دیگر شوند. در نهج البلاغه همین حقیقت این گونه بیان می‌شود:

اگر خداوند می‌خواست، هنگام مبعوث ساختن پیامبرانش، در‌های گنج‌ها و معادن طلا و باغ‌های خرم و سرسبز را به روی آنان می‌گشود، و اگر می‌خواست، پرندگان آسمان و حیوانات وحشی زمین را همراه آنان گسیل می‌داشت؛ اما اگر این کار را می‌کرد، امتحان از میان می‌رفت و پاداش و جزا بی‌اثر می‌شد. ⁽²⁾

بالغ بر چهارده حدیث از امامان معصوم علیهم السلام رسیده است که آیه‌ای که از آسمان نازل می‌شود، صیحه آسمانی است که قبل از ظهور حضرت بقیة الله عجل الله تعالی فرجه الشریف ظاهر می‌شود و از علائم ظهور است. در برخی اخبار، ندا کننده امیرالمؤمنین علیه السلام معرفی شده است. طبق برخی روایات، جبرئیل ندا می‌کند که قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم ظاهر شد و به اسم و نسب او تا امیر المؤمنین علیه السلام تصریح می‌کند. نیز، عصر همان روز شیطان ندا می‌دهد و دعوت می‌کند به سفیانی از شام. اهل حق و حقیقت، با ندای اول به سوی مکه( محل ظهور حضرت) و اهل باطل، به سوی شام (محل سکونت سفیانی) متوجه شده و لذا روزگار آن‌ها تباه می‌شود. طبق برخی اخبار، مراد از «فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِینَ» معاندان ائمه اطهار علیهم السلام از بنی امیه هستند. ⁽³⁾فضیل بن محمد مولی محمد بن راشد البجلی از امام صادق علیه السلام روایت

کرده است که فرمود:

«آگاه باشید! همانا ندایی از آسمان به اسم قائم، در کتاب خدا روشن و بیّن است.» پرسید: کجای قرآن است؟ فرمود: در ((طسم تِلْکَ آیَاتُ الْکِتَابِ المُبِینِ)) ⁽¹⁾فرمایش خدای متعال ((إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّن السَّمَاء آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِینَ)) فرمود: «هنگامی که این فریاد و صدا را بشنوند، به گونه‌ای می‌شوند که گویایی پرنده بر سرهایشان نشسته است (کنایه از این‌که قادر به حرکت نیستند).» ⁽²⁾

از ابن عباس در تفسیر این آیه نقل شده است که گفت:

این آیه درباره ما نازل شده و در مورد بنی امیه. برای ما (مراد ظاهرا بنی هاشم هستند). دولتی است که گردن آن‌ها را خاضع و ذلیل می‌کند بعد از سختی‌ها و خواری است (بر ایشان) بعد از عزت. ⁽³⁾

و حنان بن سدیر از امام باقر علیه السلام نقل می‌کند که فرمود:

این آیه، درباره قائم آل محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف نازل شده است. به اسم او از آسمان ندا می‌دهند.

همچنین از امام باقر علیه السلام روایت شده است که امیر المؤمنین علیه السلام فرمود:

منتظر فرج باشید در سه چیز … اختلاف بین اهل شام، پرچم‌های سیاه از خراسان و فریاد ترسناک از آسمان، در ماه رمضان. از حضرت پرسیدند: آن ندا و فریاد در ماه رمضان چیست؟ فرمود:

آیا نشنیدید قول خدای عز و جل را ((إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّن السَّمَاء آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِینَ))؟ این، نشانه‌ای است که دختران و زنان پرده نشین را از خانه خارج می‌کند و خفته را بیدار می‌نماید و شخص بیدار را به فزع وا می‌دارد. ⁽⁴⁾

عمر بن حنظله می‌گوید:

از امام صادق علیه السلام شنیدم می‌فرمود: «پنج علامت قبل از قیام قائم علیه السلام است. صیحه و سفیانی و خسف (فرو رفتن زمین) و قتل نفس زکیه و یمانی.» به او گفتم: «جانم

فدای شما! اگر کسی از اهل بیت تو قبل از این نشانه‌ها قیام کند، آیا با او قیام نماییم؟» فرمود: «نه.» چون فردا شد، این آیه را نزد حضرت تلاوت کردم: ((إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّن السَّمَاء آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِینَ)) پس به او گفتم: «آیا این همان صیحه است؟» فرمود: «اگر صیحه باشد ]هر گاه صیحه از آسمان برخیزد[ گردن‌های دشمنان خاضع خواهد شد.» ⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: بنی امیه گردن‌هایشان خاضع خواهد شد ]رام و فرمانپذیر می‌شوند[؛ در حالی که صیحه از آسمان به اسم صاحب الامر علیه السلام باشد. ⁽²⁾

عبدالله بن سنان گفت:

نزد امام صادق علیه السلامبودم. شنیدم مردی از همدان به ایشان می‌گفت: «همانا مخالفان ما، بر ما عیب می‌گیرند و به ما می‌گویند: شما گمان می‌کنید منادی‌ای به اسم صاحب این امر از آسمان ندا می‌دهد.» حضرت، به متکایی تکیه داده بود؛ پس خشمگین شده، نشست و فرمود: «از من روایت نکنید و از پدرم روایت کنید و هرگز بر شما اشکالی نیست از این امر. همانا شهادت می‌دهم که از پدرم علیه السلام شنیدم، می‌فرمود: به خدا قسم! همانا در کتاب خدای عز و جل به تحقیق روشن است؛ آن جا که می‌فرماید: ((إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنْ السَّمَاءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِینَ)) پس روی زمین احدی نمی‌ماند، مگر این که فرمانبردار خواهد شد و سر فرو خواهد آورد برایش؛ پس ایمان می‌آورند اهل زمین هنگامی که آن صوت را از آسمان می‌شنوند که می‌گوید آگاه باشید؛ همانا حق با علی ابن ابی‌طالب و شیعیان او است» فرمود: «فردای آن روز، ابلیس به فضا می‌رود، تا این‌که از اهل زمین پنهان می‌شود. پس ندا می‌دهد: آگاه باشید که حق، با عثمان بن عفان و شیعیانش است. همانا او مظلوم کشته گردید پس خونش را طلب کنید.» فرمود: «خدا کسانی را که ایمان آورند، به وسیله گفتار استوار بر حق پایدار می‌دارد. آن ندای اول است و در آن روز کسانی که در دل‌هایشان مرض است در شک فرو می‌روند و آن مرض - به خدا سوگند! - دشمنی ما است. آن هنگام، از ما بیزاری می‌جویند و متعرض ما می‌شوند و می‌گویند: همانا منادی اول سِحری از

سحر اهل این خانه است.»

پس حضرت صادق علیه السلام این آیه را تلاوت فرمود: ((وَإِن یَرَوْا آیَةً یُعْرِضُوا وَیَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ))؛ ⁽¹⁾، ⁽²⁾اگر نشانه [معجزه ای] ببینند، روی می‌گردانند و می‌گویند: این سحری دائمی است.»

امام علی ابن موسی الرضا علیه السلام فرمود:

برای کسی که ورع ندارد و ایمان ندارد و کسی که برایش تقیه نیست دینی نیست؛ همانا گرامی‌ترین شما نزد خدا عامل‌ترین شما به تقیه است. گفته شد: «یابن رسول الله! تا کی؟» فرمود: «تا یوم الوقت المعلوم. و آن روز، روز خروج قائم ما است. هرکس تقیه را قبل از خروج قائم ما ترک کند، از ما نیست.» گفته شد: «ای فرزند رسول خدا! قائم از شما اهل البیت کیست؟»

فرمود: «چهارمین از فرزندان من فرزند سید و سرور کنیزان. خدا به واسطه او زمین را از هر ستم پاک می‌کند و از هر ظلم و ستم منزه می‌سازد. او همان کسی است که مردم در ولادتش شک می‌کنند. اوست صاحب غیبت قبل از خروجش. هنگامی که خروج کند، زمین با نورش روشن می‌شود. ترازوی عدالت را بین مردم قرار می‌دهد؛ پس هیچ کس کسی را ظلم نمی کند. او کسی است که طی‌الارض دارد و برایش سایه‌ای نیست. او کسی است که منادی از آسمان ندا می‌دهد که همه اهل زمین می‌شنوند و دعوت می‌کند به سوی او و می‌گوید:

آگاه باشید؛ همانا حجت خدا آشکار شد و نزد خانه خدا ظهور کرد. از او پیروی کنید. همانا حق با او و در او است. این است قول خدای عزوجل:

((إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّن السَّمَاء آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاقُهُمْ لَهَا خَاضِعِینَ)) فرمود: این آیه درباره ما نازل شده و درباره بنی‌امیه. برای ما دولتی خواهد بود که گردن‌های آن‌ها را مقابل ما خاضع خواهد کرد، بعد از سختی‌ها و خواری (برایشان خواهد بود) بعد از عزت. ⁽³⁾

در کتب معروفی مانند ارشاد و روضه کافی و کمال الدین و تفسیر قمی آمده است که امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه ((إِن نَّشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِم مِّن السَّمَاء آیَةً…)) فرمود:

منظور، طغیانگران بنی امیه هستند که هنگام قیام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آیه آسمانی می‌بینند و برابر آن، ناچار به تسلیم می‌شوند.

روشن است که منظور از این روایات، بیان مصداقی از مفهوم وسیع آیه است.

ممکن است این شبهه پیش بیاید که آیه می‌فرماید: ((إِن نَّشَأْ…)) یعنی اگر بخواهیم، می‌توانیم آیه‌ای بفرستیم که گردن‌های آن‌ها برابر آن خاضع شود که معنایش همان طور که گذشت این است که خداوند اراده نکرده است این کار اتفاق بیفتد؛ حال آن که در روایات فراوان آمده است در زمان حکومت جهانی حضرت مهدی این اتفاق خواهد افتاد. آیا این روایات، با ظاهر آیه تعارض ندارد؟

در پاسخ باید متذکر شد که قرآن نفرموده است: هرگز این اتفاق نخواهد افتاد؛ بلکه قدرت الهی را بر این کار متذکر شده است. اگر می‌خواست بفرماید: هرگز این کار اتفاق نخواهد افتاد، با کلمه «لو» که برای امتناع می‌آید، متذکر این مسأله می‌شد. اگر گفتیم سنت الهی بر این مبنا است که مردم را اجبار به کاری نکند، این قضیه فی الجمله صحیح است نه بالجمله، زیرا طبق آیات قرآن، در موارد مختلفی خداوند برخی از امت‌ها را به پذیرش دین الهی مجبور نموده است؛ مانند آیه:

((وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَکُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَکُمُ الطُّورَ خُذُواْ مَا آتَیْنَاکُم بِقُوَّةٍ…))؛ ⁽¹⁾

و به [یاد آورید] زمانی را که از شما پیمان گرفتیم و کوه طور را بالای سر شما قرار دادیم [و به شما گفتیم] آنچه را به شما داده ایم، با قدرت بگیرید. ⁽²⁾همچنین قوم حضرت یونس علیه السلام بر اثر دیدن عذاب و ترس از نشانه های عذاب متنبه گردیدند.

((فَلَوْلاَ کَانَتْ قَرْیَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِیمَانُهَا إِلاَّ قَوْمَ یُونُسَ لَمَّآ آمَنُواْ کَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الخِزْیِ فِی الْحَیَاةَ الدُّنْیَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَی حِینٍ))؛ ⁽¹⁾

چرا هیچ شهری نبود که [اهل آن] ایمان بیاورد و ایمانش به حال آن سود بخشد؟ مگر قوم یونس که وقتی [در آخرین لحظه] ایمان آوردند، عذاب رسوایی را در زندگی دنیا از آنان برطرف کردیم، و تا چندی آنان را برخوردار کردیم.

قرآن دربارة عذاب‌های موقتی که برای تذکر است، می‌فرماید:

((و لقد أرسلنا إلی أمم من قبلک فأخذناهم بالبأساء و الضراء لعلهم یتضرعون فلو لا اذ جاءهم بأسنا تضرعوا))؛

ما به سوی امت هایی که پیش از تو بودند [پیامبرانی] فرستادیم و [هنگامی که با این پیامبران به مخالفت برخاستند] آن‌ها را به تنگی معیشت و بیماری دچار کردیم تا به زاری و خاکساری در آیند؛ پس چرا هنگامی که عذاب ما به آنان رسید، تضرع نکردند؟ ⁽²⁾

ممکن است مانند این عذاب‌ها برای توجه دادن مردم به خداوند و آمادگی آن‌ها برای ظهور منجی صورت بگیرد.

همچنین می‌فرماید:

((فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکِّرُواْ بِهِ أَنجَیْنَا الَّذِینَ یَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِینَ ظَلَمُواْ بِعَذَابٍ بَئِیسٍ بِمَا کَانُواْ یَفْسُقُونَ))؛ ⁽³⁾

پس هنگامی که آنچه را بدان تذکر داده شده بودند، از یاد بردند، کسانی را که از بدی باز می‌داشتند نجات دادیم و کسانی را که ستم کردند، به سزای آن که نافرمانی می‌کردند، به عذابی شدید گرفتار کردیم.

ممکن است مانند این عذاب، دامن گیر دشمنان حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف شود و نجات شامل یاران و دوستان حضرت.

همچنین قرآن دربارة عذاب‌های مختلف که دامن‌گیر فرعون و خاندانش شد، می‌فرماید:

((وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَونَ بِالسِّنِینَ وَنَقْصٍ مِّن الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یَذَّکَّرُونَ…))؛ ⁽¹⁾

و در حقیقت ما فرعونیان را به خشکسالی و کمبود محصولات دچار کردیم باشد که عبرت گیرند….

(( فَأَرْسَلْنَا عَلَیْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آیَاتٍ مُّفَصَّلاَتٍ فَاسْتَکْبَرُواْ وَکَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِینَ))؛ ⁽²⁾

پس بلاها را پشت سر هم بر آن‌ها نازل کردیم. طوفان و ملخ و آفت گیاهی و قورباغه و خون را که نشانه هایی از هم جدا بودند، بر آن‌ها فرستادیم؛ ولی تکبر ورزیدند و جمعیت گناهکاری بودند.

(( فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ بِأَنَّهُمْ کَذَّبُواْ بِآیَاتِنَا وَکَانُواْ عَنْهَا غَافِلِینَ))؛ ⁽³⁾

سرانجام از آن‌ها انتقام گرفتیم و آنان را در دریا غرق کردیم؛ زیرا آیات ما را تکذیب کردند و از آن غافل بودند.

پیام‌ها

ب) جلوه‌های ظهور

مستضعفان

وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ ⁽¹⁾

ما می‌خواهیم بر مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان زمین قرار دهیم.

مقدمه

از زمانی که انسان‌ها به این عالم پا گذاشتند، جرم و جنایت و معصیت در زمین شروع شد؛ لذا اولین جنایت، توسط یکی از فرزندان حضرت آدم، به نام قابیل اتفاق افتاد. از آن به بعد تا امروز، با وجود این همه انبیاء و اوصیاء و کتب آسمانی، بشر هرگز طعم عدالت را به طور کامل نچشید و همیشه عدالت در طول تاریخ بشر خواسته مهم و گم شده او بوده است. آرزو می‌کرده روزی برسد که عدالت به طور کامل در این زمین برقرار شود. این آیه، نوید تحقق این آرزو را می‌دهد.

واژه‌ها

نمَن: منت بگذاریم (فعل مضارع منصوب به أن از ماده «منن»).

استضعفوا: ضعیف شمرده شده‌اند (فعل ماضی مجهول باب استفعال ماده «ضعف»).

الوارثین: به ارث برندگان (اسم فاعل از ماده «ورث»).

نکات تفسیری

مطابق سیاق آیه فوق، مفسران اهل سنت و شیعه شأن نزول آیه را مربوط به قوم بنی‌اسرائیل می‌دانند. آنان بودند که روی زمین به استضعاف کشیده شده و خداوند آن‌ها را بر فرعونیان پیروز کرد؛ ولی ظاهر آیه دلالت بر قانون کلی و اراده و مشیّت همیشگی خداوند دربارة مستضعفان تا روز قیامت دارد. خداوند اراده کرده که به حسب شرایط خاص، مستضعفان را بر مستکبران عالم پیروز کند که نمونه‌ای از آن، تحقق مشیت الهی در پیروزی بنی‌اسرائیل و زوال حکومت فرعونیان بود. نمونه کامل‌تر آن، حکومت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بعد از ظهور اسلام است. مطابق روایات اسلامی، مصداق کامل‌تر از همة حکومت‌ها، حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر ظهور است که خداوند حکومت او را در سرتاسر گیتی گسترش خواهد داد و کره زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد. این معنا را می‌توان از قرائنی به دست آورد:

همانا آیه، مخصوص به صاحب امری است که در آخرالزمان ظهور کرده و جبّاران و فرعونیان را نابود خواهد کرد. او شرق و غرب زمین را پر از عدل می‌کند، همان‌گونه که پر از ظلم شده باشد. ⁽¹⁾

حضرت علی علیه السلام فرمود:

دنیا بعد از آن‌که برابر ما همچون شتر بدخلق، چموشی و سرکشی کرد، به سوی ما روی می‌آورد و در برابر ما رام می‌شود. آن گاه، این آیه را تلاوت کرد: ((و نرید أن نمن …)). ⁽¹⁾

باز در حدیث دیگری از امام علی علیه السلام می‌خوانیم که در تفسیر آیه فوق فرمود:

این گروه، آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم هستند؛ خداوند مهدی آن‌ها را بعد از زحمت و فشاری که بر آنان وارد می‌شود، برمی‌انگیزد و به آن‌ها عزت می‌دهد و دشمنانشان را ذلیل و خوار می‌کند. ⁽²⁾

کلمه منت، به طوری که از کلام راغب استفاده می‌شود، در اصل به معنای سنگینی است؛ از همین روی واحد وزن را در سابق «مَنّ» می‌گفتند و منّت به معنای نعمت سنگین است و فلانی بر فلانی منت نهاد، معنایش این است که آن را از نعمت گران‌بار کرد. در آیه یعنی می‌خواهیم به آنان که در زندگی ضعیف شمرده شدند، نعمتی بدهیم که از سنگینی آن گران‌بار شوند.

منت زبانی مانند آیه ((یَمُنُّونَ عَلَیْکَ أَنْ أَسْلَمُوا)) ⁽³⁾بر تو منت می‌نهند که مسلمان شده‌اند و از جمله کارهای زشت است ⁽⁴⁾که در روایات و آیات مورد مذمت واقع شده است.

با این‌که همه نعمت‌ها، از جانب خداوند است و بندگان در هر نعمتی، رهین منت او هستند؛ لکن در خصوص چند نعمت، تعبیر به منّت فرمود که طبعاً از اهمیت بالای آن حکایت دارد؛ از جمله:

الف) نعمت اسلام: ((کَذَلِکَ کُنتُم مِّن قَبْلُ فَمَنَّ اللّهُ عَلَیْکُمْ)). ⁽¹⁾

ب) نعمت نبوت: ((لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً)). ⁽²⁾

ج) نعمت هدایت: ((بَلِ اللَّهُ یَمُنُّ عَلَیْکُمْ أَنْ هَدَاکُمْ)). ⁽³⁾

د) نعمت حاکمیت مؤمنان: ((وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ)). ⁽⁴⁾

که در روایات بسیار، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و حکومت آن بزرگوار در آخرالزمان مصداق اتمّ این آیه معرفی شده است. ⁽⁵⁾

منّت، همان نعمت سنگین الهی است که خدای سبحان به بندگان خاص خود ارزانی می‌دارد. نعمتی بس سنگین که جز خاصان درگاه حق، دیگران توان حمل آن را ندارند. نعمتی نه مانند سایر نعمت‌ها؛ چرا که سایر نعمت‌ها، ناپایدارند و روزی بساطشان درهم خواهد پیچید و شیء ناپایدار، درخور تکریم الهی نیست تا از آن به منت یاد کند. آفتاب با همه تابشش، روزی فرسوده خواهد شد و قانون ((إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ)) ⁽⁶⁾بر او حکومت خواهد کرد. ماه با تمام جلوه‌اش، روزی محکوم ((وَخَسَفَ الْقَمَرُ)) ⁽⁷⁾خواهد شد. آنچه روزی روشن است و روزی تاریک، شایسته آن نیست که منت نام گیرد. منت، آن نعمتی است که افول نمی‌پذیرد و محکوم زوال نیست و هیچ کسوف و خسوفی را بر‌نمی‌تابد و هیچ عاملی، توان خاموش کردن سراج منیرش را ندارد. خدای سبحان، نبوت نبی اعظم صلی الله علیه و آله و سلم را چنین نعمتی می‌خواند و آن را منتی بر مسلمانان می‌شمارد: ((لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤمِنِینَ إِذْ بَعَثَ

فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ)) ⁽¹⁾نبوت و رسالت آن وجود مبارک، چراغ روشنی است که هیچ کس را یارای خاموش کردنش نیست؛ همان‌گونه که زینب کبری علیها السلام در شام، به دستگاه فاسد اموی خطاب کرد: «لا تمحوا ذکرنا و لا تمیت وحینا» ⁽²⁾هر کار که از شما برمی‌آید، انجام دهید ممکن نیست بتوانید نور نبوت، رسالت و وحی را خاموش سازید. چون نور ایزد فروز، نه تنها خاموش شدنی نیست بلکه در نهایت، هر نوری را محو نور خویش خواهد کرد (( وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ)). ⁽³⁾

امامت نیز که جز فروغ مستمر نبوت نیست، از سنت‌های الهی بر بندگان است و ظهور تام چنین نعمت عظیم، هنگامی است که خورشید جمال مهدی موعود، از پس ابر غیبت به درآید و عالم را روشنی بخشد: ((وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ)). ⁽⁴⁾

قرآن کریم، از نعمت‌های فراوان یاد می‌کند و آن‌ها را بی‌شمار می‌داند: ((وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَةَ اللّهِ لاَ تُحْصُوهَا)) ⁽⁵⁾و نعمت پر اهمیت‌تر و والاتر را منت می‌خواند و بعثت انبیا علیهم السلام و نصب امامان علیهم السلام را از بزرگ‌ترین منت‌ها می‌شمارد:

((لَقَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَی الْمُؤمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْ أَنفُسِهِمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِن کَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُّبِینٍ)). ⁽⁶⁾

در آیه نخست، از نبوت، به فعل ماضی (منَّ) سخن می‌گوید؛ زیرا نبوت تمام شدنی است؛ هر چند اصل دین ماندنی است. اما در آیه دوم، درباره امامت، فعل مضارع به کار می‌برد که تدریج و استمرار را می‌فهماند. گویا می‌فرماید: ما همواره برای مردم امامان

معصوم نصب می‌کنیم و مستضعفان زمین را به امامت می‌رسانیم. فعل مضارع (نمن) نشان می‌دهد هرگز زمینی بی‌امام نیست و تا بشر و جوامع انسانی در زمین هستند، به پیشوایان معصوم نیاز دارند. ⁽¹⁾

می‌دانیم که واژه مستضعف، از ماده «ضعف» است؛ اما چون به باب استفعال برده شده به معنای کسی است که او را به ضعف کشانده و در بند و زنجیر کرده‌اند. ⁽²⁾

به تعبیر دیگر، مستضعف کسی نیست که ضعیف و ناتوان و فاقد قدرت و نیرو باشد. مستضعف کسی است که نیروهای بالفعل و بالقوه دارد؛ اما از ناحیه ظالمان و جباران، سخت در فشار قرار گرفته است. با این حال، در برابر بند و زنجیر که بر دست و پای او نهاده‌اند، ساکت و تسلیم نیست. پیوسته تلاش می‌کند تا زنجیرها را بشکند و آزاد شود. دست جباران و ستمگران را کوتاه سازد و عدالت را برپا کند. خداوند به چنین گروهی وعده یاری و حکومت در زمین داده است، نه افراد بی‌دست و پا و ترسو که حاضر نیستند فریادی بکشند، چه رسد به این‌که پا در میدان مبارزه بگذارند. بنی‌اسرائیل نیز هنگامی توانستند وارث حکومت فرعونیان شوند که گرد رهبر خود حضرت موسی علیه السلام را گرفتند و نیروهای خود را بسیج کردند و همه صف واحدی را تشکیل دادند. بقایای ایمانی که از جدشان ابراهیم علیه السلام به ارث برده بودند، با دعوت حضرت موسی علیه السلام تکمیل و خرافات را از فکر خود زدودند و آماده قیام شدند. ⁽³⁾

مستضعف، انواع و اقسامی دارد: مستضعف فکری، مستضعف فرهنگی، مستضعف اقتصادی، مستضعف اخلاقی و مستضعف سیاسی. آنچه قرآن بیشتر روی آن تکیه کرده

است، مستضعفان سیاسی و اخلاقی است. بدون شک جباران مستکبر، برای تحکیم پایه‌های سیاست جابرانة خود، قبل از هر چیز سعی می‌کنند قربانیان خود را به استضعاف فکری و فرهنگی بکشانند، سپس به استضعاف اقتصادی، تا قدرت برای آن‌ها باقی نماند و فکر قیام و گرفتن زمام حکومت را در سر خود نپرورانند. در قرآن در پنج مورد، سخن از مستضعفان به میان آمده که عمدتاً سخن از مؤمنان می‌گوید که تحت فشار جباران قرار داشتند. ⁽¹⁾

حکیمه خاتون ⁽²⁾می‌گوید: امام حسن عسگری علیه السلام با پیکی از من خواست: «امشب هنگام افطار پیش ما بیا، تا خدا تو را به دیدار حجت خود و خلیفه پس از من شاد کند.» آن شب به خانه امام حسن عسکری علیه السلام رفتم. آن‌جا ماندم تا آن فرزند متولد شد. فردای آن‌روز به نزد برادر زاده‌ام آمدم؛ اما آن کودک را ندیدم. وقتی سراغ گرفتم فرمود: «او را به همان کسی سپردیم که مادر موسی فرزندش را به او سپرد.» هفت روز بعد به دستور امام به خانه او رفتم و برادرزاده‌ام در حالی که فرزند خود را در آغوش گرفته بود، خطاب به وی فرمود: «پسرم سخن بگو.» آن کودک لب به سخن گشود، سپس این آیه را تلاوت فرمود: ((وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ)). ⁽³⁾

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کلامی در زمینه آینده مستضعفان دارند که مضمون سخنان این است:

این دنیا مانند مرکبی چموش و سرکش، از سواری دادن به صاحب خویش خودداری می‌کند و با خاندان پیامبر، ناسازگاری پیشه کرده و بر ما سخت و تنگ گرفته است. حزب خدا و اهل بیت و خاندان رسالت و شیعیانشان را در فشار ظلم و استبداد غاصبان

و مرتجعان گذارده و آنان را از حقوقشان محروم و گرفتار شکنجه و زندان و قطع دست و پا و گوش و بینی و کشته شدن ساخته است. بعد از این همه ناسازگاری‌ها و ظلم و جور و غصب حقوقشان، مانند شتر بدخو و گزنده‌ای که به بچه‌اش مهربان و مایل می‌شود، به ما مایل شده و برای اهل حق و شایستگان و مستضعفان رام خواهد شد. خدا در قرآن خبر داده است و می‌خواهد بر آن کسانی که در زمین مورد استضعاف قرار گرفته‌اند، منت گذارد و آنان را امامان و پیشوایان و وارثان زمین قرار دهد. ⁽¹⁾

معلوم است هنگامی که ابرهای مایوس کننده بر سر مردم و اهل حق، باران بلا و ناامیدی می‌باریده است، با این کلمات امیدوار کننده و انتظار بخش، حضرت علی علیه السلام دل‌های مردم را محکم کرده، به این حقیقت بزرگ و وعده تخلف‌ناپذیر الهی مژده داده و آنان را به فتح و ظفری که حزب خدا و حامیان حق در پیش دارند، نوید داده و به استقامت و پایداری تشویق فرموده است. ⁽²⁾

آیه ((وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ …)) را که وجود مبارک حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در لحظه ولادت خواند، می‌توان بیان برنامه اصلاحی وجود مقدسش دانست. محتوا و پیام آیه مزبور این است، خدای سبحان تکویناً خواسته است مستضعفان را از چنگال ستم متکبران برهاند و آنان را وارث زمین کند و حکومت عدل و داد را به دستشان بسپارد. بدین‌سان فرعونیان را برای همیشه از صحنه زندگی و پهنه گیتی، محو کند. انتخاب این آیه کریمه که درباره تقابل مستضعفان با مستکبران است و تلاوت آن از زبان وجود مبارک امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بدین معنا است که این اراده الهی، به دست با کفایت آن حضرت تحقق می‌یابد.

برنامه آن حضرت، منحصر به بیان احکام نخواهد بود؛ بلکه برنامه‌اش مانند موسای کلیم علیه السلام نبرد با کفر پیشگان ستمگر است. چنان که شباهت آن حضرت با حضرت

موسی علیه السلام در دوران حمل و ولادت نیز گواه شباهت در برنامه و شیوة قیام است.

سخن برخی اهل معرفت این است که اطفال بنی‌اسرائیل که به دست فرعون کشته شدند، بر اثر احتمال تولد حضرت موسی علیه السلام بود؛ چون هر کودکی بدان سبب کشته می‌شد که شاید موسی باشد. بدین ترتیب گرچه حضرت موسی علیه السلام سرانجام پیروز شد و فرعونیان به قعر دریا گرفتار و در آن غرق شدند ((فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِی الْیَمِّ))؛ ⁽¹⁾اما این پیروزی رایگان نبود، بلکه کنار فرصت‌طلبی‌ها، عافیت خواهی‌ها و بهانه‌جویی‌های بنی اسرائیل، زنان و مردان نستوهی بودند که با صبر و استقامت و قربانی دادن خود زمینه تجلی و بروز موسی علیه السلام را فراهم کردند.

صد هزاران طفل سر ببریده گشتتاکلیم الله ص---احب دی-ده گشت ⁽²⁾

وجود مبارک مهدی آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم نیز چونان موسای کلیم، پشت طاغوتیان و فرعونیان زمان خویش را خواهد شکست و جامعه خسته از ظلم و بی‌عدالتی، نور خورشید مهر و عدالت را در جمال مهدوی خواهد دید. ⁽³⁾

مراد از اراده در آیه، چه نوع اراده‌ای است؟

خداوند متعال دو نوع اراده دارد: 1. اراده تکوینی؛ 2. اراده تشریعی.

اراده تکوینی آن است که به محضی که خداوند اراده می‌کند، مراد موجود می‌شود: (إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ) ⁽⁴⁾وگرنه، تخلف مراد از اراده می‌شود که نسبت به خداوند قادر و حکیم محال است؛ چون دلیل بر عجز و ناتوانی خداوند است.

اراده تشریعی آن است که خداوند اراده می‌کند انسان‌ها با اختیار و انتخاب خویش در سیر مستقیم و صراط حق قرار گیرند. اگر این نوع اراده، جایی محقق نشود، اشکالی بر

خداوند وارد نمی‌شود (مانند اراده تشریعی أقیموا الصلاة، آتوا الزکاة، لا تکتموا الحق). حال مراد از اراده در آیه مذکور (نرید)، اراده تکوینی است؛ یعنی این قضیه حتماً باید اتفاق بیافتد.

پیام‌ها

ایام الله (روزگار در عصر ظهور)

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ وَذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللّهِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَاتٍ لِّکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ ⁽¹⁾

و همانا موسی را با معجزات خود فرستادیم [و به او گفتیم] که قوم خود را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون بیاور و روزهای [قهر و مهر] خدا را به آنان یاد آوری کن. بی‌تردید، در آن‌ها برای هر صبر پیشه سپاسگزاری نشانه‌هایی [بیدار کننده] است.

مقدمه

میان ماه‌ها، خانه‌ها، خون‌ها و…، برخی، از اهمیت بیشتری برخوردارند و خداوند متعال هم آن‌ها را به خود نسبت می‌دهد و می‌فرماید: ماه خدا، خانه خدا، خون خدا و... که در عربی از این عبارات، به اضافه تشریفیه تعبیر می‌شود. میان روز‌ها نیز برخی، دارای شرافت و عظمت بالاتری است؛ لذا از آن‌ها به ایام الله (روز‌های خدا) تعبیر شده است که این تعبیر، در آیه پنجم سوره ابراهیم آمده است. حال ببینیم مراد از «ایام الله» چه روز‌هایی است.

واژه‌ها

ظُّلُمَات: تاریکی ها.

ذَکِّر: به یاد بیاور (فعل امر مخاطب از مادۀ «ذکر»باب تفعیل).

صَبَّار: بسیار شکیبا ⁽²⁾(صیغه مبالغه از ماده «صبر»).

شَکُور: بسیار شکر گزار (صیغه مبالغه از مادۀ «شکر»).

نکات تفسیری

آیاتی که خداوند برای نجات بنی اسرائیل از ضلالت و گمراهی به حضرت موسی علیه السلام اعطا کرده، زیاد بوده که از این قرارند:

و دستت را در گریبان داخل کن هنگامی که خارج شود، سفید و درخشنده است.

پس موسی آن (عصا) را افکند، که ناگهان اژدهایی شد و به هر سو می‌شتافت.

((فَأَلْقَی عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُبِینٌ))؛ ⁽³⁾

(موسی) عصای خود را افکند ناگهان اژدهایی آشکار شد.

((وَأَلْقِ عَصَاکَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ کَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّی مُدْبِرًا…))؛ ⁽⁴⁾

و عصایت را بیفکن! هنگامی که (موسی) به آن نگاه کرد، دید(با سرعت) همچون ماری به هر سو می‌دود (ترسید و) به عقب برگشت.

ما به موسی وحی فرستادیم که: شبانه بندگانم را (از مصر) با خود ببر و برای آن‌ها راهی خشک در دریا بگشا.

فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَیْنًا…))؛ ⁽¹⁾

به او دستور دادیم: عصای خود را بر آن سنگ مخصوص بزن! نا گاه دوازده چشمه آب از آن جوشید.

و ابر را بر شما سایبان قرار دادیم و «من» و «سلوی» را بر شما فرستادیم.

و ابر را بر شما سایبان قرار دادیم… .

و بنی اسرائیل را از دریا عبور دادیم و فرعون و لشگرش از سر ظلم و تجاوز به دنبال آن‌ها رفتند تا این که غرقاب دامن او را گرفت.

سپس شما را پس از مرگتان حیات بخشیدیم؛ شاید شکر به جا آورید.

و به یاد آورید هنگامی را که فردی را به قتل رساندید… سپس گفتیم قسمی از گاو را

به مقتول بزنید (تا زنده شود و قاتل را معرفی کند) خداوند این گونه مردگان را زنده می‌کند.

سپس طوفان و ملخ و آفت گیاهی و قورباغه‌ها و خون را که نشانه هایی از هم جدا بودند بر آن‌ها فرستادیم؛ تکبر ورزیدند و جمعیت گنهکاری بودند.

و به یاد آورید زمانی را که از شما پیمان گرفتیم و کوه طور را بالای سر شما قرار دادیم (و به شما گفتیم) آن چه را به شما داده‌ایم با قدرت بگیرید و آن چه را در آن است به یاد داشته باشید، شاید پرهیزکار شوید.

مسلماً همه روزها، ایام الهی است. همان‌گونه که همه مکان‌ها متعلق به خدا است و

اگر نقطه خاصی به نام بیت الله (خانه خدا) نامیده شد، دلیل بر ویژگی آن است، همچنین عنوان «ایام الله» مسلماً اشاره به روزهای مخصوصی است که امتیاز و درخشش فوق العاده دارد؛ به همین سبب، مفسران در تفسیر آن، احتمالاتی داده اند؛ از جمله:

اما نمی‌توان این تعبیر گویا و رسا را محدود ساخت. ایام الله، همۀ روزهایی هستند که در تاریخ زندگی بشر عظمتی دارند. هر روز که یکی از فرمان‌های خدا در آن، چنان درخشیده است که بقیه امور را تحت شعاع خود قرار داده، از ایام الله است. هر روز که فصل تازه‌ای در زندگی انسان گشوده و درس عبرتی به آن‌ها داده، ظهور و قیام پیامبری در آن بوده یا طاغوت و فرعون گردن کشی در آن به قعر دره نیستی فرستاده شده و خلاصه هر روز که حق و عدالتی بر پا شده و ظلم و بدعتی نابود گشته، همه از ایام الله است، لذا در روایات امامان معصوم علیهم السلام در تفسیر آیه نیز بر روزهای حساس و سرنوشت ساز، انگشت گذاشته شده است.

در حدیثی از امام باقر علیه السلام می‌خوانیم:

ایام الله یوم یقوم القائم علیه السلام و یوم الکرة و یوم القیامه؛

ایام الله روز قیام مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف و روز رجعت و روز قیامت است. ⁽¹⁾

هر جا که خارج کردن از ظلمات به سوی نور، به غیر خداوند متعال نسبت داده شود- مثلاً بگوییم پیامبر خدا یا کتاب خدا، مردم را به اذن خدا از ظلمت‌ها به سوی نور، بیرون

می‌آورد- در این‌گونه موارد اذن خدای سبحان، به معنای رضای او خواهد بود؛ مانند این آیه که می‌فرماید:

((کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنْ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ))؛ ⁽¹⁾

این کتابی است که بر تو نازل کردیم، تا مردم را از تاریکی‌ها (شرک و ظلم و جهل)، به سوی روشنایی (ایمان و عدل و آگاهی) به فرمان پروردگارشان در آوری.

در این آیه، خارج کردن مردم از ظلمات به سوی نور را به اذن پروردگارشان مقید کرده است تا با این وسیله، توهم استقلال پیامبران در هدایت و خارج کردن به سوی نور را باطل و منفی نماید و بفهماند که سبب حقیقی این هدایت، خدای سبحان است.

اگر در آیه ((وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَی بِآیَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ …))؛ ⁽²⁾

ما موسی را با آیات خود فرستادیم (و دستور دادیم: ) قومت را از ظلمات به نور بیرون آر!

«اخراج» را به اذن خدا مقید نکرده، برای این است که فعل امر «خارج کن» خود مشتمل بر معنای اذن است و به آوردن اذن نیازی نبود. گفتیم هر جا خارج کردن، به رسول و به کتاب خدا منسوب شود، اذن خدا، به معنای رضای خدا است و هر جا که به خود خدا منسوب شود، معنای اخراج به اذن او، اخراج به علم او خواهد بود، چون کلمه «اذن» به معنای علم نیز می‌آید و از همین باب است، این آیه شریف:

((وَأَذَانٌ مِنْ اللَّهِ وَرَسُولِهِ))؛ ⁽³⁾اعلامی است از خدا و رسول او. ⁽⁴⁾

وحی، فطرت انسانی و علم نورند؛ این‌ها زمینه‌ساز اخراج از ظلمات به نورند و مبدأ فاعلی و بالذات، خدای سبحان است. خداوند در جان مؤمنان متمسّک به عروة الوثقی اثر

می‌گذارد و آنان را از قعر چاه ظلمانی طبیعت بیرون آورده و به عرصۀ وسیع و نورانی فطرت رهنمون می‌شود؛ نور فطرت از درون و نور وحی از بیرون، زمینه و مقدمات فاعلیت خدای سبحان هستند تا شمع وجود انسانی را خورشید تابان سازند ((اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنْ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ)). ⁽¹⁾چنگ زدن به ریسمان الهی، کار قابل و بالا کشیدن فعل فاعل (خدای سبحان) است، چنان‌که کشاورز، فقط شخم می‌زند و بذر می‌افشاند و وجین و آبیاری می‌کند؛ ولی رویش و رشد و باردهی گیاهان، به دست خدای سبحان است:

((أَفَرَأَیْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ))؛ ⁽²⁾

آیا هیچ درباره آن چه کشت می‌کنید اندیشیده اید؟ آیا شما آن را می‌رویانید یا ما می‌رویانیم؟

فاعلیت تمام و مطلق خداوند متعال در سراسر نظام آفرینش، جاری است.

اخراج از ظلمات به نور، در برخی آیات، منحصراً به ذات اقدس الهی استناد داده شده است:

((اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنْ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ)). ⁽³⁾

و در برخی آیات مانند آیه مورد بحث و آیات دیگر ⁽⁴⁾به پیامبر و فرشتگان به تنهایی یا در مصاحبت فیض خدا نسبت داده شده است؛ زیرا کار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و فرشتگان، در طول فعل خداوند است، نه در عرض آن. مطابق بعضی از مبانی دیگر، کار آن‌ها مظهر فعل خدا است. غرض آن‌که نور در اِسناد به غیر حق تعالی - مثل حضرت موسی در آیه مورد بحث - منافاتی با انحصار فاعلیت خداوند ندارد. ⁽⁵⁾

انسان از نظر طبیعت نفسانی، به اوصاف مذمومی مانند «هلوع»، ⁽¹⁾«مجادل»، ⁽²⁾«کفور» و «بخیل» ⁽³⁾متصف می‌شود و منشأ این صفات مذموم، طبیعت خاکی و مادی است. ⁽⁴⁾

همچنین انسان قبل از تعلیم الهی، از نظر معارف در ظلمت جهل، غوطه‌ور است:

((وَاللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَیْئًا))؛ ⁽⁵⁾

و خداوند شما را از شکم مادرانتان خارج نمود در حالی که هیچ چیز نمی‌دانستید.

و از جهت عملی به عالم ماده و لذایذ آن، دل خوش کرده و در ضلالت ماده فرو می‌رود و آرامشی حیوانی می‌یابد ((وَرَضُوا بِالْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا))؛ ⁽⁶⁾

و به زندگی دنیا خشنود شدند و بر آن تکیه کردند.

این صفات و ویژگی‌های طبیعت نفسانی انسان، نشانه ظلمت طبیعت است.

از سوی دیگر، فطرت انسان، خداشناس و خدا جو و خداپرست و حق‌گرا و اهل صدق و انصاف و پرتوی از نفحات روحانی خدای سبحان است: ((وَنَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی))؛ ⁽⁷⁾

و از روح خودم در او دمیدم.

و اطمینان و آرامش فطرت، در برقراری ارتباط با خدا است:

((الَّذِینَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)) ⁽⁸⁾این فطرت ربانی، پذیرا و شیفته وحی است تا به مدد آن، طبیعت نفسانی را به اعتدال برساند و ظلمت‌های

طبیعی را نورانی سازد؛ از این رو، خداوند، انسان را با پیام‌های حیاتی آگاه کرده است:

((وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ))؛ ⁽¹⁾

و آنچه را نمی‌دانستید به شما یاد بدهد.

تا به وسیله تزکیه و تربیت الهی، زنجیر‌های طبیعت را بگسلد و همۀ مجاری ادراکی حس، وهم و خیال را تعلیم و همه مجاری تحریکی شهوت و غضب را تعدیل کند و بدون تعطیل هیچ قوه‌ای از نیروهای خدادادی، آن‌ها را هدایت و سپس حمایت کند.

فطرت انسان، همواره زنده است و خداوند، آن را به‌گونه‌ای آفریده است که هرگز تاریک نمی‌شود و ظلمت را از آن، دور کرده است: ((فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ))؛ ⁽²⁾

این فطرتی است که خداوند، انسان‌ها را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست.

چرا ظلمات را جمع و نور را مفرد می‌آورد؟

این‌که ظلمت را به صیغه جمع و نور را مفرد آورده، اشاره است به این‌که:

تکثر حقیقی و تعدد واقعی آن نمی‌شود. ⁽¹⁾

در حکومت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف انسان‌ها از ظلمات به سوی نور هدایت می‌شوند و عدالت به طور کامل برقرار می‌شود. پرسشی که اینجا پیش می‌آید، این است:

چرا خداوند اجرای عدالت موعود را بر عهده پیامبران و امامان پیشین نگذاشت؟ چرا پیامبران و امامان قبلی هم که هدفشان اجرای عدالت در زمین بود، به این امر موفق نشدند؟

باید توجه داشت که خداوند برای هر امتی، متناسب با شرایط همان امت پیامبرانی فرستاده است؛ ولی هیچ پیامبری در اجرای برنامه هایش به طور کامل، موفق نبود و نتوانست حکومت عدل فراگیر تشکیل دهد؛ زیرا مردم عصرشان استعداد پذیرش حکومت عدل فراگیر را نداشته‌اند. هنگامی که پیامبران الهی مبعوث می‌شدند و مردم را به پرستش خدای یگانه و اطاعت از دستور‌های او و بیزاری از بت‌ها دعوت می‌کردند، عموماً با انکار و مخالفت مردم مواجه می‌شدند. خداوند در این باره می‌فرماید:

((ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَی کُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا کَذَّبُوهُ))؛ ⁽²⁾

سپس رسولان خود را یکی پس از دیگری فرستادیم؛ هر زمان رسولی برای [هدایت] قومی می‌آمد، او را تکذیب می‌کردند.

فرمانروایان و ثروتمندان جامعه که فریفته مال و مکتب یا علم و دانش خود بودند، سرسختانه کمر بر مبارزه با پیامبران می‌بستند و بسیاری از دیگر قشرهای جامعه را به دنبال خود می‌کشاندند و از پیروی راه حق باز می‌داشتند. خداوند از آنان نقل می‌کند که روز قیامت می‌گویند:

((وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَکُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلاَ))؛ ⁽¹⁾

و می‌گویند: «پروردگارا ما از سران و بزرگان خود اطاعت کردیم؛ پس ما را گمراه ساختند.»

در این میان، فقط گروهی اندک که غالباً از محرومان جامعه بودند، به انبیای الهی ایمان می‌آوردند و کمتر اتفاق می‌افتاد که جامعه‌ای بر پایه عقاید صحیح و موازین عدل و قسط و مطیع فرمان خدا و پیامبران تشکیل شود. البته بخش‌هایی از تعالیم انبیاء، به تدریج در فرهنگ جوامع نفوذ می‌کرد و مورد اقتباس قرار می‌گرفت.

هدف اول بعثت انبیاء، ایجاد شرایط رشد و تکامل انسان و کمک به رشد عقلانی و تربیت روحی و معنوی افراد مستعد بوده است. همه انبیای الهی، در صدد تشکیل جامعه ایده آل بر اساس خداپرستی و گسترش عدل در سراسر زمین بوده‌اند و هر کدام در حد توان، قدمی در این راه برداشته‌اند. بعضی توانستند در محدوده جغرافیایی و زمانی خاص، حکومت الهی را برقرار کنند؛ ولی برای هیچ یک، شرایط تشکیل حکومت عدل جهانی فراهم نشد. فراهم نشدن چنین شرایطی، به معنای نارسایی تعالیم الهی نیست؛ زیرا هدف الهی، فراهم شدن زمینه و شرایط برای حرکت اختیاری انسان و انتخاب اختیاری حق یا باطل از سوی انسان است، نه الزام و اجبار مردم به پذیرفتن دین حق؛ به همین دلیل حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و امامان بعد از آن حضرت که وظیفه تاباندن شعاع عدالت بر همه جهان و دعوت به اسلام را داشتند، به سبب فراهم نبودن شرایط روحی و فکری مردم، نتوانستند حکومت عدل فراگیر را در همۀ گیتی ایجاد کنند.

بر اساس روایات و احادیث اسلامی، شرایط پذیرش حکومت عدل جهانی و تحول فکری مردم که بستگی به تکامل عقول، پیشرفت اخلاق، معنویت و شکوفایی علم و دانش دارد، فقط در عصر ظهور امام عصر علیه السلام فراهم می‌شود.

اکنون برای تبیین بیشتر بحث، برخی روایات را که به بازگویی اوضاع و احوال مردم و جوامع انسانی در عصر ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌پردازند، ذکر می‌کنیم:

الف) امام باقر علیه السلام می‌فرماید:

إذا قام قائمنا وضع یده علی رؤوس العباد فجمع بها عقولهم و کملت به احلامهم؛ ⁽¹⁾

هنگامی که قائم ما قیام کند، خداوند، دستش را بر سر بندگان قرار می‌دهد و از این طریق، عقل‌های مردم، متمرکز می‌شود و تکامل می‌یابد.

یعنی چون امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف دستورهای اسلام را به طور کامل اجرا می‌کند، باعث رشد فکری مردم می‌شود و هدف پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که به کمال رساندن اخلاق مردم بود، تحقق می‌یابد. ⁽²⁾

ب) تحقق انقلاب جهانی، وسایل و ابزار‌هایی لازم دارد که بدون تکامل صنایع، امکان پذیر نیست. احادیث، نوید می‌دهد که در عصر ظهور امام عجل الله تعالی فرجه الشریف صنایع به حدی تکامل می‌یابد که جهان، حکم یک شهر را پیدا می‌کند و افرادی که در خاور زندگی می‌کنند، کسانی را که در باختر زندگی می‌کنند، می‌بینند و سخنان آنان را می‌شنوند. امام صادق علیه السلام در این باره می‌فرماید:

إن المؤمن فی زمان القائم و هو بالمشرق لیری أخاه الذی فی المغرب و کذا الذی فی المغرب یری أخاه الذی فی المشرق؛ ⁽³⁾

در زمان قائم علیه السلام مؤمنی که در مشرق زندگی می‌کند، برادر خود را که در مغرب زندگی می‌کند، می‌بیند و همچنین آن کسی که در مغرب است، برادرش را در مشرق می‌بیند.

در حدیث دیگر از حضرت صادق علیه السلام مطلب به طور روشن‌تر بیان شده است:

إن قائمنا إذا قام مد الله لشیعتنا فی أسماعهم و أبصارهم حتی لایکون بینهم و بین القائم برید، یکلمهم فیسمعون و ینظرون الیه و هو فی مکانه؛ ⁽⁴⁾

آن گاه که قائم ما قیام می‌کند، خداوند به دیدگان و گوش‌های پیروان ما قدرت

می‌بخشد، تا آن جا که میان آنان و رهبرشان فاصله‌ای باقی نمی‌ماند؛ او، با آنان سخن می‌گوید و سخنان او را می‌شنوند و به او می‌نگرند؛ در حالی که او در جای خود قرار دارد.

شاید وجود رسانه‌های ارتباطی مانند رادیو، تلویزیون، تلفن، اینترنت، ماهواره و … در توجیه و فهم این حدیث، بتواند ما را یاری کند و ما بتوانیم همین‌ها را یکی از شرایط ظهور امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به شمار آوریم.

ج) انسان ها، در صورت تجربۀ حکومت‌های مختلف و روش‌های گوناگون اجتماعی، به نقاط ضعف و قوت هر حکومت و نظام سیاسی و اجتماعی پی می‌برند؛ برای همین، خداوند، این فرصت را به آنان می‌دهد تا با انتخاب و اختیار خود، نظام‌های سیاسی و اجتماعی مختلف را بیازمایند، تا با شناخت کامل از ضعف و نارسایی حکومت‌های بشری، آمادگی و زمینة جهانی برای حکومت بر حق امام زمان علیه السلام به وجود آید.

امام باقر علیه السلام در روایتی می‌فرماید:

دولتنا آخر الدول و لن یبق أهل بیت لهم دولة إلا ملکوا قبلنا لئلا یقولوا اذا رأوا سیرتنا اذا ملکنا سرنا مثل سیرة هولاء و هو قول الله عز وجل ((والعاقبة للمتقین))؛ ⁽¹⁾

حکومت ما، آخرین حکومت است و هیچ خاندانی که قدرت حکومت دارند، نمی‌مانند مگر این که قبل از ما به حکومت می‌رسند. این از آن رو است که بعداً هنگامی که روش و سیره ما را دیدند، نگویند: اگر ما هم به حکومت می‌رسیدیم، مانند این‌ها رفتار می‌کردیم و این، قول خداوند است که می‌فرماید: ]سرانجام، از آنِ پرهیزکاران است[. ⁽²⁾

در پایان، ذکر این نکته لازم است که خداوند با آن که قادر مطلق است، حکیم نیز هست؛ به همین دلیل، کارها را با اسباب انجام می‌دهد. امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

أبی الله أن یجری الأشیاءإلاّ بالاسباب…؛

خداوند، از این که کارها را بدون اسباب انجام دهد، ابا دارد. به همین دلیل، برای هر سببی، شرحی قرار داده و برای هر شرحی، علمی قرار داده و برای هر علمی، باب

ناطقی قرار داده است که هر کس بخواهد، می‌شناسد و هر کس خود را به نادانی بزند، نمی‌شناسد و آن باب ناطق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ما هستیم. ⁽¹⁾

نتیجه این که چون بر پایی حکومت عدل و فراگیری حکومت الهی، مستلزم آمادگی انسان است، خداوند فراهم شدن این بستر را به صورت طبیعی انجام می‌دهد و اگر یکباره بخواهد چنین شرایطی را آماده کند، مستلزم جبر و الزام انسان خواهد شد و مجبور کردن انسان با عدل الهی سازگار نیست. این آمادگی در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امامان معصوم علیهم السلام تحقق نیافت و طبق روایات، این شرایط، فقط در عصر ظهور امام عصر علیه السلام فراهم می‌شود و اکثریت قاطع مردم، انقلاب بزرگ مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف رامی‌پذیرند.

پیام‌ها

راز سعادت

وَالْعَصْرِ (1) إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ (2) إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ (3) ⁽¹⁾

سوگند به روزگار  که انسان در زیانکاری است  مگر آنان که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادند و یک‌دیگر را بر حق سفارش نموده و یک‌دیگر را به شکیبایی توصیه می‌کنند.

مقدمه

در 33 سوره و 83 آیه قرآن، سوگند آمده است. سوگند‌های قرآن، از نظر موضوع و مورد، به 95 فقره می‌رسد که بیشتر آن‌ها در سوره‌های مکی است. ⁽²⁾خداوند متعال به سوگند نیاز ندارد؛ اما سوگندهای قرآن در بردارنده دو مطلب است؛ یکی اهمیت و روشنی مطلبی که به آن سوگند یاد می‌شود و دوم اهمیت داشتن جواب قسم و مطلبی که برای آن، سوگند یاد شده است.

آخرین سوره‌ای که در آن قسم آمده، سوره مبارک عصر است؛ اما این‌که منظور از عصر که به آن قسم خورده شده است و علت اهمیت جواب قسم چیست، در این نوشتار به آن پرداخته شده است.

واژه‌ها

الْعَصْر: در لغت به معنای فشردن و این‌جا به معنای روزگار است.

خُسْر: زیان، نقص در سرمایه.

تَوَاصَوْا: سفارش کردند (فعل ماضی باب تفاعل از مادۀ «وصی»).

نکات تفسیری

واژه «عصر» در اصل، به معنای فشردن است. لذا به قسمتی از روز، عصر اطلاق شده است به سبب این‌که برنامه‌ها و کارهای روزانه در آن زمان، پیچیده و فشرده می‌شود. سپس این واژه، به معنای مطلق زمان و دوران تاریخ بشر یا بخشی از زمان، مانند عصر ظهور اسلام و قیام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امثال آن، استعمال شده است؛ لذا در تفسیر این سوگند، مفسران احتمالات زیادی بیان کرده‌اند:

العصر عصر خروج القائم؛ ⁽¹⁾

منظور از عصر، عصر قیام حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

قرآن، برای نجات از آن خسران عظیم، برنامه جامعی تنظیم کرده که در آن، بر چهار اصل تکیه شده است:

اصل اول در این برنامه، مسأله ایمان است که زیر بنای همه فعالیت‌های انسان است؛ چرا که تلاش‌های علمی انسان، از مبانی فکری و اعتقادی او سرچشمه می‌گیرد، نه همچون حیوانات که حرکاتشان به سبب انگیزه‌های غریزی است. به تعبیر دیگر، اعمال انسان، تبلوری از عقاید و افکار او است؛ به همین دلیل، همۀ انبیای الهی پیش از هر چیز، به اصلاح مبانی عقیدتی امت‌ها می‌پرداختند؛ به ویژه با شرک که سرچشمه رذائل و بدبختی‌ها و پراکندگی‌ها است، مبارزه می‌کردند. جالب این که ایمان این‌جا مطلق ذکر شده است تا شامل ایمان به همه مقدمات شود؛ یعنی از ایمان به خدا و صفات او گرفته تا ایمان به قیامت و کتب آسمانی و انبیای الهی و اوصیای آن‌ها.

در اصل دوم، به میوه درخت ایمان پرداخته، از اعمال صالح سخن می‌گوید. «اعمال شایسته» تعبیر وسیع و پر محتوایی است. سخن از هر عمل شایسته‌ای است، نه فقط عبادات، نه تنها انفاق فی سبیل الله، نه فقط جهاد در راه خدا، نه تنها کسب علم و دانش؛

بلکه هر کار شایسته‌ای که وسیله تکامل نفوس و پرورش اخلاق و قرب الی الله و پیشرفت جامعه انسانی در تمام زمینه‌ها شود.

اگر در حدیثی از امام صادق علیه السلام اعمال صالح، به مواسات و مساوات با برادران دینی تفسیر شده، از قبیل بیان مصداق روشن است.

البته اگر گاهی اعمال صالح، از بعضی از انسان‌های غیر مؤمن سر زند، مسلماً ریشه دار و گسترده نیست؛ چرا که از انگیزه‌های عمیق الهی سرچشمه نمی‌گیرد و از جامعیت برخوردار نیست.

قرآن، «صالحات» را مخصوصاً به صورت جمع همراه با الف و لام آورده است که معنای عموم دارد و بیانگر این حقیقت است که راه جلوگیری از آن خسران طبیعی و قهری بعد از ایمان، انجام همه اعمال صالح است، نه تنها قناعت به یک یا چند عمل صالح. به راستی اگر ایمان عمیقاً در جان انسان جاری شود، چنین آثاری را از خود ظاهر می‌سازد.

ایمان، تنها یک اندیشه و اعتقادِ بی‌تأثیر نیست؛ بلکه ایمان، همۀ وجود انسان را به رنگ خود در می‌آورد. ایمان، همانند چراغ پر نوری در اتاقی تاریک است که نه تنها فضای اتاق را نورانی می‌کند، بلکه شعاع آن از همۀ دریچه‌های اتاق به بیرون می‌تابد و به همه کس می‌فهماند که آن‌جا چراغ پر نوری روشن است. همین‌گونه وقتی چراغ ایمان در سرای قلب انسان، روشن شود، نور آن از اعضای انسان منعکس می‌شود و حرکات هر یک از آن‌ها نشان می‌دهد نوری در قلب است که اشعه‌اش بیرون تابیده است؛ به همین دلیل در آیات قرآن، غالباً عمل صالح و ایمان، لازم و ملزوم یک‌دیگر آمده است.

در سوره نحل می‌خوانیم:

((مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً))؛ ⁽¹⁾

هر فردی از مرد یا زن عمل صالحی انجام دهد، در حالی که ایمان دارد، او را به حیات پاکیزه‌ای زنده می‌کنیم.

نیز طبق آیاتی از سوره مؤمنون، تأسف بدکاران بعد از جدایی از این عالم، به این سبب

است که چرا عمل صالحی انجام نداده‌اند؛ لذا با اصرار زیاد، بازگشت برای انجام عمل صالح را تقاضا می‌کنند:

((رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکْتُ))؛ ⁽¹⁾

پروردگار من! مرا باز گردانید! شاید در آن چه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم!

باز در همین سوره آمده است که خداوند به رسولانش چنین دستور می‌دهد:

((یَا أَیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِنْ الطَّیِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا))؛ ⁽²⁾

ای رسولان! از طیبات تناول کنید و عمل صالح به جای آورید.

از آنجا که ایمان و اعمال صالح، هرگز تداوم نمی‌یابد، مگر این‌که در اجتماع حرکتی برای دعوت به سوی حق و شناخت و معرفت آن از یک سو و دعوت به استقامت و صبر در طریق انجام این دعوت از سوی دیگر، انجام پذیرد، به دنبال این دو اصل، به دو اصل دیگر اشاره می‌فرماید که ضامن اجرای دو اصل ایمان و عمل صالح است.

در اصل سوم به مسأله تواصی به حق، یعنی دعوت و سفارش همگانی و عمومی به سوی حق اشاره می‌کند تا همگان حق را از باطل به خوبی بشناسند و در مسیر زندگی از آن منحرف نشوند. حق، به معنای واقعیت یا مطابقت با واقعیت است. به هر حال، جمله ((تَوَاصَوْا بِالْحَقِّ)) معنای بسیار وسیعی دارد که هم امر به معروف و نهی از منکر را شامل می‌شود و هم تعلیم و ارشاد جاهل را و هم تشویق و تبلیغ ایمان و عمل صالح را.

در اصل چهارم، مسأله شکیبایی و استقامت و سفارش یک‌دیگر به آن مطرح است، چرا که پس از مسأله شناخت و آگاهی، هر کس در مسیر عمل، با موانعی روبرو خواهد شد که اگر استقامت و صبر نداشته باشد، هرگز نمی‌تواند احقاق حق کند و عمل صالحی انجام دهد یا ایمان خود را حفظ کند.

آری؛ احقاق حق و اجرای حق و ادای حق در جامعه، جز با یک حرکت و تصمیم‌گیری

عمومی و استقامت و ایستادگی برابر موانع ممکن نیست. صبر در این‌جا معنای وسیع و گسترده‌ای دارد که هم صبر بر اطاعت را شامل می‌شود و هم صبر برابر انگیزه‌های معصیت و هم صبر برابر حوادث ناگوار را.

با توجه به آنچه دربارۀ این اصول چهارگانه گفته شد، روشن می‌شود چرا در روایات آمده است وقتی اصحاب و یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به یک‌دیگر می‌رسیدند، پیش از آن که از هم جدا شوند، سوره عصر را می‌خواندند و محتوای بزرگ این سوره کوچک را یاد آور می‌شدند. ⁽¹⁾

به راستی اگر مسلمانان امروز، همین اصول چهارگانه را در زندگی فردی و اجتماعی خود اجرا کنند، مشکلات و نابسامانی‌های آن‌ها حل می‌شود، ضعف‌ها و شکست‌ها به پیروزی مبدل می‌شود و شر اشرار جهان از آن‌ها قطع می‌گردد. ⁽²⁾

نگاه اجمالی به آیات قرآن، ما را به این نکته اساسی می‌رساند که دنیا بازار است و همه مردم، عمر و توان و استعداد خود را در آن عرضه می‌کنند و فروش جنس در این بازار، اجباری است. حضرت علی علیه السلام می‌فرماید:

نفس المرء خطاه إلی أجله؛ ⁽³⁾

نفس کشیدن انسان، گام‌های او به سوی مرگ است.

پس انسان به ناچار، هر لحظه بخشی از سرمایه عمر را از دست می‌دهد و او نمی‌تواند از گذر عمر و توان خود، جلوگیری کند؛ لذا در این بازار، آنچه مهم است انتخاب مشتری است. برخی افراد، با خدا معامله می‌کنند و هر چه دارند، در طبق اخلاص گذاشته و در راه او و برای رضای او صرف می‌کنند. این افراد، با عمر فانی، نعمت باقی را خریده و دنیا را با بهشت و رضوان الهی معامله می‌کنند. این گروه، برندگان واقعی هستند؛ زیرا:

اما کسانی که در این بازار، عمر خود را به هوس‌های خود یا دیگران بفروشند و در پی کسب رضای خداوند نباشند خسارت سنگینی کرده‌اند که قرآن، دربارۀ آن‌ها چنین تعبیرهایی دارد:

در دید این گروه، کسی زیرک است که بتواند به هر شیوه‌ای زندگی مرفهی برای خود فراهم کند و در جامعه، شهرت یا مقامی کسب کند و در غیر این صورت، او را عقب افتاده و بدبخت می‌داند.

امّا در فرهنگ اسلامی، زیرک کسی است که از نفس خود حساب بکشد و آن را رها نکند، برای زندگی ابدی کار کند و هر روزش بهتر از دیروزش باشد، از مرگ غافل نباشد و

به جای هرزگی و حرص و ستم، در پی تقوا و قناعت و عدالت باشد. ⁽¹⁾

صبر که از منازل سائران و مقامات واصلان محسوب می‌گردد؛ اگر در کسوت مثال متمثل می‌شد به صورت انسانی با کرامت ظهور می‌کرد؛ رسول گرامی صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: لوکان الصبر رجلاً لکان رجلاً کریما. ⁽²⁾

نیز آن حضرت صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: