مهدویت پرسش ها و پاسخ ها

مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : مهدویت: پرسش‌ها و پاسخ‌ها/ تهیه و تدوین معاونت پژوهش موسسه آینده روشن (پژوهشکده مهدویت).

مشخصات نشر : قم: موسسه آینده روشن، پژوهشکده مهدویت، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : ۶۰۸ ص.

شابک : ۷۸۰۰۰ ریال‌978-964-96610-5-6 :

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: Mahdism questions & answers research deputy of bright future institute.

یادداشت : چاپ سوم.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. - -- پرسش‌ها و پاسخ‌ها

موضوع : مهدویت-- پرسش‌ها و پاسخ‌ها

شناسه افزوده : موسسه آینده روشن (پژوهشکده مهدویت). معاونت پژوهش

رده بندی کنگره : BP۲۲۴/۴ /م۸۸۵۳ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی : ۳۱۶۶۶۹۱

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

مهدویت

پرسش‌ها و پاسخ‌ها

معاونت پژوهش مؤسسۀ آینده روشن

(پژوهشکدۀ مهدویت)

مهدویت

پرسش‌ها و پاسخ‌ها

تهیه و تدوین:معاونت پژوهش مؤسسه آینده روشن (پژوهشکده مهدویت)

ناشر:مؤسسه آینده روشن

طرح جلد:مصطفی برجی

صفحه‌آرا:علی قنبری

حروف‌نگار:سیدحیدر هاشمی

چاپ:رنجبران

نوبت چاپ:چهارم / 1395

شمارگان:1000 جلد

بها:230000 ریال

شابک:6- 5- 96610 - 964 - 978

مرکز پخش:قم، خیابان صفاییه، کوچه 25، پلاک 27، تلفن: 37840901- 025

فروشگاه اینترنتی:www.intizar.ir/shop

کلیۀ حقوق برای ناشر محفوظ است

فهرست

پیش‌گفتار17

مقدمۀ ویرایش دوم19

مقدمه21

کلیات29

تعریف مهدویت29

تأثیر و بازتاب مهدویت30

دلیل گسترش بحث مهدویت32

ترویج فرهنگ مهدویت36

ادیان و مذاهب39

ادیان و منجی39

ادیان هند74

ادیان چین80

ادیان ایران82

مذاهب و منجی98

ادیان و علایم ظهور104

امامت107

شناخت امام111

علت شناخت113

چگونگی شناخت113

امامت در قرآن115

معرفی143

تولد145

طول عمر148

مشخصات ظاهری152

دوران امامت156

محل زندگی157

پوشش امام168

خوراک امام168

خانوادۀ امام169

علم امام172

معجزات امام182

پرسش‌های تخصصی183

نام امام185

لقب امام189

کنیۀ امام192

علت برخاستن194

فواید امام غایب195

غیبت199

معنای غیبت199

زمان شروع غیبت201

مکان شروع غیبت202

علت غیبت203

طولانی شدن غیبت208

مدت غیبت209

سفیران امام211

ویژگی‌ها243

نایبان امام247

بیان حقیقت دین247

ولایت فقیه255

امام خمینی رحمة الله257

آیت‌الله خامنه‌ای259

ارتباط نایبان261

انتظار و منتظران263

چیستی انتظار263

مفهوم انتظار و اهمیت و آثار آن265

وظایف منتظران و ویژگی‌های آن‌ها269

رابطه با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف277

نماز و دعا283

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و نماز283

دعای امام287

دعا برای امام288

دلیل دعا310

شرایط دعا312

آثار دعا315

اجابت نشدن دعا315

اماکن مقدس321

محل‌های منسوب321

مسجد مقدس جمکران321

سرداب مقدس سامرا325

منبر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف330

دیدار331

دیدار یا زیارت331

احادیث دیدار332

هدف دیدار333

انواع دیدار333

شرایط دیدار336

شوق دیدار339

راه دیدار339

دلیل ملاقات نکردن343

دیدارکنندگان344

نقل دیدار345

ادعای دیدار347

ظهور351

کلام امام351

امام و ظهور352

زمان ظهور353

مکان ظهور356

اطلاع از ظهور357

شناخت امام358

تأثیر ظهور359

ظهور صغرا و کبرا360

ظهور و قیامت361

حضور در مکه362

شرایط ظهور365

شرایط کلی365

رابطۀ ظلم و ظهور370

تأخیر ظهور374

نشانه‌های ظهور377

تعریف نشانه‌ها377

فواید نشانه‌ها386

تعداد نشانه‌های ظهور386

صحت نشانه‌ها396

وقایع هنگام ظهور403

مدت برقراری عدالت403

ابزار تشکیل حکومت404

رویدادهای زمان ظهور407

مخالفان امام412

یاران امام417

وجود یاران417

تعداد یاران418

مشخصات یاران420

ویژگی یاران421

حضور بانوان425

سرانجام یاران427

وظایف یاران428

جهان بعد از ظهور435

چگونگی وضع جهان435

ویژگی‌های جهان عصر ظهور443

مقایسۀ دوران449

محل امام451

بعد از ظهور از دیدگاه روایات451

حکومت455

امکان تشکیل حکومت455

اساس حکومت456

ویژگی‌های‌حکومت456

مدت حکومت460

نقش مردم460

مقایسۀ حکومت‌ها463

سیرۀ امام469

اولین اقدام469

مرکز حکومت470

قرآن و سنت جدید471

برخورد با مسلمانان472

برخورد با شیعیان473

برخورد با کارگزاران475

برخورد با کافران476

برخورد با ثروت‌مندان477

انتقام477

جهان بعد از امام479

رحلت یا شهادت479

خاک‌سپاری امام عجل الله تعالی فرجه الشریف480

محل دفن امام عجل الله تعالی فرجه الشریف481

جانشین امام عجل الله تعالی فرجه الشریف481

سرنوشت دنیا482

آخرین امام483

رجعت485

ظهور و رجعت امام حسین علیه السلام506

قرآن و رجعت511

ایران513

کشور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف513

رضایت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف514

زمینه‌سازی ظهور515

مردی از قم518

دورۀ ظهور518

رهبر ایران519

امام در ایران519

معنای روایات521

فساد قبل از ظهور521

قیام قبل از ظهور522

ولایت فقیه524

دعای عهد525

خطبۀ غدیر526

روایات ائمه527

روایات امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف528

روز ظهور529

دیدار530

نام بردن از امام531

خورشید پشت ابر532

آسیب‌شناسی535

معرفی کتاب‌های مهدوی541

سیر مطالعاتی541

عمومی541

تخصصی553

کتاب‌های سنین مختلف567

کتاب کودکان567

نشریۀ کودکان570

کتاب نوجوانان570

نشریات نوجوانان571

کتاب جوانان572

نشریات جوانان572

کتاب‌های موضوعی573

ضرورت طرح معارف مهدوی573

ادلۀ عقلی اثبات وجود امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف573

نیاز به امام و اضطرار به حجت574

مهدویت در قرآن574

مهدویت در روایات شیعه و سنی576

منابع روایی شیعه577

مهدویت در نهج‌البلاغه578

مهدویت و ادعیه578

منجی در ادیان579

مهدی‌شناسی (ویژگی‌های حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف)580

الف) مادر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف580

ب) ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف581

ج) امامت کودکی582

د) خصوصیات ظاهری582

ه-) پنهان‌زیستی582

و) اسماء و القاب582

ز) طول عمر583

ح) توقیعات583

ط) غیبت صغرا584

ی) غیبت کبرا585

ک) سیرۀ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف585

غیبت و علل آن586

فواید امام غایب587

انتظار587

وظایف منتظران588

وضعیت شیعه در عصر غیبت590

نواب اربعه590

معرفت امام591

یاری موعود592

مهدویت در عرفان592

پاسخ به شبهات593

فرهنگ مهدویت594

مهر و محبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف594

اماکن منسوب به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف594

درس‌نامۀ مهدویت595

ملاقات با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف596

فرقه‌های انحرافی مهدویت596

شرایط و علایم ظهور597

حکومت جهانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف598

یاران600

زنان و حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف600

مهدویت و جهانی‌شدن601

مهدویت‌ستیزی602

مهدویت و غرب603

مستشرقین و مهدویت603

آسیب‌شناسی مهدویت603

غربت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف604

نقش ایرانیان در عصر ظهور604

تربیت نسل منتظر605

عاشورا و انتظار605

غدیر و مهدویت606

کتاب‌شناسی مهدویت606

پایگاه‌ها و مراکز فعال مهدویت در اینترنت609

تقدیم به:

مشرقیان موعود رسول‌الله صلی الله علیه و آله و سلم

منتظران راستین بقیة‌الله عجل الله تعالی فرجه الشریف

فرزندان معنوی روح‌الله رحمة الله

یاوران نایب ولیّ الله عجل الله تعالی فرجه الشریف

پیش‌گفتار

بسم رب المهدی4

سلام برتنها راه

معارف عمیق مهدویت ضامن سلامت و سعادت جامعه و فردفرد انسان‌هاست. اعتقاد به بشارت‌های پیامبران گذشته و ائمۀ دین:، افراد باانگیزه و پرتوانی را در جامعه می‌تواند پرورش دهد. باور به حضور امامی ناظر بر اعمال، از جنبۀ فردی موجب پاک نگاه داشتن روح و پیراستن اعمال از زشتی‌هاست، و از جنبۀ اجتماعی باعث هم‌دلی مؤمنان و ایستادگی در برابر ظالمان می‌شود. کارکرد وسیع و عمیق آموزه‌های مهدوی، جذابیت خاص این موضوع را می‌نماید. به همین دلیل، قشرهای مختلف جامعه پرسش‌های بسیاری در این موضوع دارند که لزوم پاسخ‌گویی صحیح به آن‌ها از راهی مطمئن بر کسی پوشیده نیست.

در پی استقبال پرشور فرهیختگان و جوانان جامعه از ویرایش اول کتاب مهدویت، پرسش‌ها و پاسخ‌ها که در سال 1385 به چاپ رسید، «مؤسسۀ آینده روشن» که به هدف تعمیم و تعمیق فرهنگ مهدویت و تولید علم، با تشکیل

گروه‌های پژوهشی فعالیت خود را آغاز کرده، به همت واحد «پرسش و پاسخ» این مؤسسه، ویرایش دوم کتاب مهدویت، پرسش‌ها و پاسخ‌ها را به علاقه‌مندان یادگیری معارف مهدوی تقدیم می‌نماید.

امید است ویرایش جدید نیز قدمی هرچند کوچک برای زمینه‌سازی ظهور و نزدیک شدن فرج آن یار غایب از نظر باشد.

إن شاء الله

مؤسسۀ آینده روشن

(پژوهشکدۀ مهدویت)

مقدمۀ ویرایش دوم

امام صادق علیه السلام فرمودند: «امام خود را بشناس؛ زیرا اگر بشناسی، دیگر پس و پیش شدن این امر آسیبی به تو نمی‌رساند». ⁽¹⁾

دوران غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، دوران فتنه و امتحان است. انسان‌ها در این عصر با انواع سختی‌ها آزموده می‌شوند تا مؤمنان خالص از افراد دو رو و منافق جدا شوند. هر قدر به زمان ظهور منجی عالم بشریت نزدیک‌تر می‌شویم، این امتحان‌ها ظریف‌تر و حساس‌تر می‌شود و تشخیص مرز میان حق و باطل دشوارتر و همراهی کردن با حق سخت‌تر می‌گردد.

یکی از لوازم مهم برای پیمودن این مسیر سخت و سرفراز بیرون آمدن از این ابتلاها و امتحان‌ها، به فرمودۀ امام صادق علیه السلام کسب معرفت نسبت به امام هر زمان است. با شناخت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، انسان با بسیاری از وظایف خویش آشنا می‌شود؛ از خطراتی که ممکن است وی را از تبعیت امام خارج نماید آگاه می‌گردد؛ دوست و دشمن را بهتر می‌شناسد و گام‌های استوارتری برمی‌دارد؛ از تبلیغات سوء دشمن نمی‌هراسد و دل‌سرد نمی‌شود؛ حضور و حمایت همیشگی امام را احساس می‌کند و برای ظهور هرچه زودترش تلاش می‌کند.

از این روی، معاونت پژوهش مؤسسۀ آینده روشن (پژوهشکدۀ مهدویت)،

همت و تلاش خود را متوجه معرفت‌بخشی هرچه بیش‌تر به جامعه نموده است. در این راستا حدود پنج سال پیش اولین ویرایش کتاب پرسش و پاسخ در موضوع مهدویت در اختیار مشتاقان معارف مهدوی قرار گرفت که با استقبال پرشوری روبه‌رو شد. این استقبال، مسئولیت ما را سنگین‌تر نمود و بر آن شدیم که با تجدید نظری کلی در مطالب عرضه شده، تا حد امکان معارف مربوط حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف را عمیق‌تر و دقیق‌تر از گذشته ارائه کنیم.

امید است ویرایش جدید که حاصل تلاش پژوهشگران عرصۀ مهدویت در گروه‌های مختلف پژوهشی این مؤسسه است، مورد پسند جویندگان معارف مهدوی واقع گردد و ما را از دعای خیر خویش محروم ننمایند.

حقیر از تمام کسانی که برای به ثمر نشستن ویرایش جدید کتاب پرسش و پاسخ متحمل زحمت شدند، تشکر و قدردانی می‌کنم. امیدوارم همۀ این تلاش‌ها مورد رضایت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف قرار گیرد. از خداوند متعال هم عاجزانه درخواست می‌کنم به نیکوترین صورت بپذیرد و ذخیرۀ آخرت دوستان قرار دهد.

همچنین از اعضای محترم هیئت علمی، آقایان حجج اسلام نصرت‌الله آیتی، محمدمهدی حائری‌پور، مجتبی رضائی، سیدمحمد آصف‌آگاه و پژوهش‌گران محترم، آقایان حجج اسلام محمدرضا فؤادیان، جواد قاسمی و به‌ویژه دوست و برادر عزیزم جناب حجت‌الاسلام آقای محسن کبیری، مسئول واحد پرسش و پاسخ که مسئولیت اجرا و هماهنگی امور را بر عهده داشتند و زحمت نوشتن بخش‌هایی از این کتاب را نیز کشیده‌اند صمیمانه تشکر می‌کنم.

جواد جعفری

معاون پژوهش مؤسسۀ آینده روشن

(پژوهشکدۀ مهدویت)

قم، خرداد 1390

مقدمه

بی‌شک، شناخت امام، در تاریخ فرهنگ اسلامی جایگاه بسیار والایی دارد. بنابر فرمودۀ پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم، کسانی که امام زمانشان را نشناسند، به مرگ جاهلیت خواهند مرد. امامان بزرگوار شیعه نیز به پیروی از پیامبر، نقش حیاتی معرفت به امام را گوشزد کرده‌اند.

البته شناخت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت، اهمیت و ارزش بسیار بالاتری دارد. کسانی که در هنگامۀ غیبت، امام را بشناسند، بالاترین مقام را نزد خداوند خواهند داشت. امام سجاد علیه السلام فرمود:

ای ابوخالد! مردمِ زمان غیبت امام دوازدهم که به امامت او معتقد و منتظر ظهورش هستند، از همۀ مردم برترند؛ زیرا خداوند به آنان عقل و فهم و شناختی عطا کرده که غیبت و حضور امام، برای آنان یک‌سان است. ⁽¹⁾

جامعه در هنگام غیبت امام، آماج خطرها و آسیب‌های بسیار جدی و عمیقی می‌شود. امام صادق علیه السلام در این‌باره می‌فرماید:

بر اثر طولانی شدن غیبت، در قلب مؤمنان شک‌هایی پدید می‌آید و اکثرشان از دین خارج می‌گردند. ⁽¹⁾

شیادان و فریب‌کاران، از غیبت امام سوءاستفاده می‌کنند و مؤمنان را آرام و با برنامه به سوی شیطان می‌کشند، چنان‌که کسی تغییر و خطر را درنمی‌یابد.

در عصر غیبت، گروهی برای جلب توجه، به پیش‌گویی آینده و تعیین وقت ظهور می‌پردازند و مردم را گرفتار امید کاذب و بعد یأس و سرخوردگی می‌کنند.

گروهی دیگر، خود را از نزدیکان به امام معرفی می‌کنند؛ آن‌گاه مردم و جوانان پرشور را به گوشه‌گیری و دوری از جامعه و خمودی فرا‌می‌خوانند.

بی‌خبران دیگری، به نام عرض ارادت و محبت به حضرت، افراد را به اعمال و ذکرهای درانداختۀ خود وامی‌دارند و به مجالس و محافلی می‌کشانند که دین و مذهب را خوش نباشد و جز خرافه و توهم نپروراند و نیفزاید.

شیادانی هم مدعی« ارتباط با امام» می‌شوند و از دیدار با امام و واسطه‌گری دم می‌زنند و با تحریک عواطف پاک مشتاقان امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، آنان را به سلطۀ خود می‌کشند و نردبانی برای پیشرفت مادی و اجتماعی خویش می‌سازند.

دغل‌بازان دیگری که رنگی در این حنا نمی‌بینند، لاف «انتفاع از امام» می‌زنند؛ منکر ارتباط می‌شوند و ادعا می‌کنند که با عالم غیب رابطه دارند. آنان برای خود قدرت‌های دروغین غریبی ادعا می‌کنند و عده‌ای ساده‌لوح را مفتون و مطیع خویش می‌سازند و سوار بر کشتی خود کرده و از صراط مستقیم بازمی‌دارند.

البته گروه‌هایی هم هستند که آشکارا به انکار و مبارزه با اندیشۀ مهدویت می‌پردازند و با ژست روشن‌فکری و ادای عقل‌گرایی، مانند عروسک خیمه‌شب‌بازی، آلت دست دشمنان دین و مردم می‌شوند و کلمات بی‌پایۀ

دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام را که بارها جواب داده شده، با آب و رنگی جدید در محافل و سایت‌های خود مطرح می‌کنند.

گروهی نیز می‌کوشند تا با مربوط کردن اندیشۀ ناب مهدوی به گروه‌ها و احزاب سیاسی، آن را حربه‌ای سیاسی بنمایند و چهرۀ واقعی و اثرگذار آن را مخدوش‌کنند.

هرگاه انسان به آشفته‌بازار مدعیان دروغین از یک طرف، و دشمنان قسم‌خوردۀ دین و معارف مهدویت از طرف دیگر نظری می‌افکند و می‌بیند که چگونه برداشت غلط و اغراض پلید خود را به نام دین و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف یا عقل و خردورزی و دفاع از مردم، عرضه می‌کنند و افراد سالم و مخلص شیعه را در تور خود گرفتار می‌سازند، به یاد سخنان امام صادق علیه السلام می‌افتد. ⁽¹⁾

برای نجات از وسوسۀ این گروه‌ها و گریز از دیگر آسیب‌ها، باید به دنبال شناخت و کسب معرفت از راه صحیح و مطمئن بود؛ راهی که خدا و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام معرفی کرده‌اند.

از راه‌هایی که قرآن برای شناخت حجت خدا به تمام حق‌جویان و حقیقت‌طلبان نشان می‌دهد، مراجعه به آگاهان و پرسش از آن‌هاست.

قرآن در این‌باره می‌فرماید:

«فَاسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»؛ ⁽²⁾

اگر نمی‌دانید از آگاهان بپرسید.

بنابر حکم عقل، هرگاه انسان با مطلبی تازه یا فراخوانی مواجه می‌شود، پیش از

قبول، طرف‌داری، دل‌سپردن و پیروی، باید درنگ نماید و آن را با آگاهان و متخصصان در میان گذارد و در صورت تأیید، از آن پیروی کند.

امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در نامه‌ای به نایب خاص خود، می‌فرماید:

واما الحوادث الواقعة فارجعوا فیها الی رواة حدیثنا فإنهم حجتی علیکم وأنا حجة الله علیهم؛ ⁽¹⁾

در پیش‌آمدها و رخدادها، به راویان حدیث ما مراجعه نمایید؛ زیرا آنان حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر آن‌ها هستم.

بنابراین اگر کسی بخواهد با دلیل و منطق حرکت کند، باید در وقایع و مسائل مختلف به دانشمندان حدیث و علم اهل‌بیت علیهم السلام مراجعه کند و بدون اطمینان از چیزی پیروی نکند و خود را در دام شیاطین گرفتار نسازد.

امام عسکری علیه السلام در مورد نقش دانشمندان دین فرموده است:

اگر بعد از غیبت امام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف، نبودند دانشمندانی که به سوی او دعوت و هدایت می‌کنند و از دین او با دلیل الهی دفاع می‌نمایند و بندگان ضعیف را از تور ابلیس و شروران خبیث او و دشمنان اهل‌بیت علیهم السلام نجات می‌دهند، کسی نمی‌ماند مگر از دین الهی بر‌می‌گشت، اما آنان قلب شیعیان ضعیف را حفظ می‌کنند، همچنان‌که ناخدا سکان کشتی را نگه می‌دارد. چنین افرادی نزد خداوند برترین‌ها هستند. ⁽²⁾

پرسش و مراجعه به عالمان و آگاهان، توصیۀ الهی و روش پیامبر و معصومان علیهم السلام است. البته باید بستری سالم و مطمئن برای مراجعه و پرسش در جامعه فراهم شود تا مشتاقان و شیعیان بتوانند سریع و آسان مطالب خود را مطرح

کنند و پاسخ‌های متقن، دقیق، کامل و مستدلی را دریافت نمایند.

از همین روی، با کمک خداوند و عنایت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، واحد «پرسش و پاسخ» مؤسسۀ آینده روشن (پژوهشکدۀ مهدویت) از فروردین‌ماه سال1384 فعالیت خود را در شهر مقدس قم آغاز کرد. این واحد با همکاری استادان و محققان معارف مهدویت که سال‌ها به تحصیل و پژوهش و تدریس در این موضوع پرداخته‌اند، به پرسش‌ها دربارۀ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و آخرالزمان از طریق ارتباط تلفنی، مکاتبه‌ای (برگه های پست جواب قبول) و اینترنتی (ایمیل)، پاسخ می‌گوید.

از آن‌جا که بسیاری از سؤالات رسیده مانند هم بودند، روشن شد چه مسائلی برای اکثر افراد جای پرسش دارد. لذا بر آن شدیم تا این پرسش‌ها و پاسخ‌ها را گرد آوریم، موضوع‌بندی کنیم و به صورت کتاب و لوح فشرده در اختیار عموم علاقه‌مندان قرار دهیم؛ این کتاب، اولین محصول این واحد است. البته کتاب‌های پرسش و پاسخ متعددی در دسترس افراد جامعه قرار دارد، اما کتاب حاضر امتیازاتی دارد که در ذیل به بعضی از ویژگی‌ها اشاره می‌شود:

کنیم. از همین روی، ممکن است برخی پرسش‌ها بسیار ساده یا غیرعادی به نظر آیند؛

امیدواریم در آیندۀ نزدیک، مجموعۀ دیگری را بتوانیم گرد آوریم که به پرسش‌های تخصصی (شبهات) پاسخ بگوید.

در پایان از تمام استادان، پژوهندگان و دوستان از جمله، زین‌العابدین آقاجانلو، نصرت‌الله آیتی، محمود اباذری، محمد اسلامی، محمدامین بالادستیان، علیرضا جوهرچی، مهدی حائری‌پور، امیرعلی حسنلو، مجید حیدری‌نیک، زینب ربانی، مرتضی ربانی‌نژاد، سیدمحمد روحانی، سیدرضا سجادی، حسین‌علی سعدی، روح‌الله شاکری، قنبر‌علی صمدی، اسدالله عبدالهی، محمد‌رضا فؤادیان، محسن کبیری، سیدرضا کلوری، ذکرالله محمدی، اسدالله مصطفوی، سیدجعفر موسوی‌نسب، سیدجواد میرخلیلی، سیدحسن واعظی، ابوذر هدایتی و مهدی یوسفیان که ما را در این واحد یاری کردند و در ارائۀ هرچه بهتر و مفیدتر پاسخ‌ها

کوشیدند، تشکر و قدردانی می‌کنیم و امیدواریم که در زیر سایۀ توجهات حضرت بقیةالله الاعظم _ ارواح من سواه فداه _ به موفقیت و پیشرفت روزافزون نایل آیند و همواره دعای خیر امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف پشتیبان آنان باشد.

جواد جعفری

مؤسسۀ آینده روشن

قم، خرداد 1385

کلیات

تعریف مهدویت

مهدویت یعنی چه و شامل چه موضوعاتی می‌شود؟

مهدویت نگریستن به موضوع ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و حکومت جهانی ایشان به عنوان یک تئوری جامع و فراگیری برخواسته از آموزه‌های وحیانی (قرآن و سنت) است.

موضوعات مهدویت، تمام معارف دربارۀ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به‌طور خاص، و منجی موعود به‌طور عام را در برمی‌گیرد. موضوعات مهدوی، مسائلی از علوم اسلامی است که به مباحث امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌پردازد. برای مثال، برخی از این موضوعات به شرح زیر است:

غیبت کبرا؛

و بسیاری از موضوعات دیگر.

تأثیر و بازتاب مهدویت

فرهنگ مهدویت چقدر در نظام فعلی حکومتی ما می‌تواند مؤثر و کارساز باشد؟

فرهنگ، مجموعه‌ای از نگرش‌ها، ارزش‌ها، هنجارها، رسوم و آداب، شعائر و اعمال خاص است که جامعه آن‌ها را می‌پذیرد. فرهنگ مهدویت نیز مجموعه‌ای از آیین‌های اعتقادی، اخلاقی، رفتاری، مدیریتی، معرفتی، اجتماعی، فقهی و مانند آن است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر پایۀ وحی الهی آن‌ها را برای هدایت انسان‌ها به ارمغان آورد. امامان معصوم علیهم السلام این فرهنگ را به نسل‌های بعدی منتقل

کرده‌اند که تبیین، تفسیر و تشریع آن در زمان کنونی به عهدۀ وجود مقدس حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است. آن حضرت نیز در دوران هفتاد سالۀ غیبت صغرا، از طریق سفیران خاص خود (نایبان خاص) این مهم را به انجام رساند که در دوران کنونی (غیبت کبرا) مروجان دین و مراجع بزرگوار تقلید (نایبان عام) آن آموزه‌ها را می‌گسترانند. ⁽¹⁾

بنابراین، الگوگیری و تأثیرپذیری از فرهنگ مهدویت برای تمام عصرها و نسل‌ها، کارگشا و کارساز است. برای نمونه، به دو اثر و ویژگی این فرهنگ اشاره می‌کنیم:

به بیان دیگر، فرهنگ مهدویت را می‌توان مایۀ حرکت و عمل صحیح در تمام طبقات نظام و جامعه دانست که تلاش و کوشش صحیح، اصولی و منطقی را در پی‌می‌آورد؛

آری، فرهنگ مهدویت، حرکت‌آفرین، امیدآفرین، تلاش‌زا و نشاط‌آور است،

و یأس، نومیدی، خستگی، وازدگی و پوچ‌گرایی را می‌زداید. این فرهنگ، دریچه‌ای به آینده‌ای روشن دارد. البته ویژگی‌ها فراوان است، ولی برای بیان آن‌ها مجالی نیست. ⁽¹⁾

دلیل گسترش بحث مهدویت

علت افزایش بحث دربارۀ مهدویت و انتظار چیست؟

اگرچه فرهنگ مهدوی، با توجه به سه دهۀ اول انقلاب و حتی قبل از آن، از گسترش چشم‌گیری برخوردار شده و در عرصه‌های مختلف و مجامع گوناگون مورد توجه قرار گرفته است، اما ظاهراً در این امر کوتاهی شده و حق مطلب ادا نگردیده است.

باید اذعان کرد که مهدویت، قلب تپندۀ حیات شیعه و رمز نجات انسان معاصر از بن‌بست‌ها و گرداب‌هاست. مهدویت انرژی متراکمی است که اگر به درستی از آن بهره گیرند، توانایی شگرفی در متحد ساختن و بسط معنویت و احیای دین دارد.

قبل از انقلاب، توجه خاصی به مسئلۀ مهدویت نشده است؛ اما خوشبختانه در چند سال اخیر، این مبحث با کوشش برخی از مراکز و تلاش دانشمندان اسلامی، از انحصار منحرفان و کج‌سلیقگان بیرون آمده است. البته پس از انقلاب هم به گونه‌ای کامل و شایسته به این مباحث و موضوعات پرداخته نشده است؛ در نتیجه، برای جبران این کندی، آن‌هم در عصر سرعت، همت و تلاش مضاعفی از همۀ نهادها و مسئولان می‌طلبد.

از این‌رو به بررسی علل و عوامل فرایند رشد و افزایش توجه به بحث مهدویت و انتظار در چند سال اخیر می‌پردازیم و به چند مورد آن اشاره می‌کنیم:

مسئلۀ دیگر این بود که گفته می‌شد در زمان ظهور، تمام نیروهای شرق و

غرب و نیروهای مسلح تسلیم حجت خدا می‌شوند. انقلاب ایران نشان داد

که این کار شدنی است. همان طوری که خلبان‌های آموزش‌دیده در امریکا،

که آمده بودند تا منجی امریکا و شاه شوند، آمدند و با مردم اعلام همبستگی کردند و رشادت‌ها و جان‌فشانی های بسیاری از خود نشان دادند؛ حتی عده‌ای از

آن‌ها شهید شدند. به همان دلیلی که نیروهای متخصص امریکایی به اسلام پیوستند، طاغوت زمان خلع شد و ولیّ خدا حاکم گردید؛ در دوران ظهور حجت حق نیز در سطح گسترده‌تری این‌چنین خواهد شد. طبق همین مبناست که مقام معظم رهبری، انقلاب اسلامی ایران را آغاز راهی برای انقلاب جهانی منجی عالم بیان کرده‌اند. ⁽¹⁾

غرب و تمدن مادی آن را به خطر می‌اندازد، گفت‌وگو نکرده‌اند و براساس آن به تولید آثار فرهنگی و تدوین استراتژی‌ها نپرداخته‌اند. انتشار مجموعۀ گسترده‌ای از کتاب‌ها و مقالات با موضوعات یادشده، و تولید و توزیع گستردۀ فیلم‌های سینمایی با همین موضوع، که بیش‌تر محصول کمپانی‌های امریکایی و صهیونیستی هستند، مانند آرماگدون، روز استقلال، طالع نحس، ترمیناتور، نوستراداموس و... ، و تأسیس سایت‌های اطلاع‌رسانی در اینترنت، تنها بخشِ آشکار این روی‌کرد عمومی غرب به موضوع آخرالزمان است. این همه تلاش، آدمی را به این فکر می‌اندازد که نقشه‌ای در دست اجراست. این‌که سخنان نظریه‌پردازانی مانند هانتینگتون، تافلر، فوکویاما و... دربارۀ پایان تاریخ و جنگ تمدن‌ها به استراتژی سیاسی _ نظامی سیاست‌مداران حاکم بر امریکا و انگلیس تبدیل شده است، حکایت از جریانی سازمان‌یافته در لایه‌های پنهانی سیاست، فرهنگ و اقتصاد جهان استکبار دارد.

به راستی، چه رخدادی در حال شکل‌گیری است که جهان غرب، تمامیت فرهنگ و تمدن خود را در خطر دیده و بی‌محابا _ گرچه به قیمت از دست رفتن حیثیت خود و انزجار جهانی و مخالفت تمامی سازمان‌های جهانی باشد _ با سرعت تمام به عراق هجوم می‌برد و در وادی خطرناک جنگ بین‌النهرین و بابل گام می‌نهد؟

در موسم حج نیز دلیل آگاهی ایشان به احوال مسلمانان و تلاش مستمر ایشان برای تقویت فرهنگ انتظار است.

داستان‌ها، ملاقات‌ها و راهنمایی‌های مکرر در تاریکی شبهات و ضلالت‌ها، با مردی که خصوصیات مهدی فاطمه علیها السلام را دارد، ریشه‌های انتظار را تقویت و کام تشنۀ عاشقان را سیراب می‌کند؛ شاید در انتظار محبوب، به خود آیند و با ایجاد آمادگی و کوشش فراوان، لیاقت بهره‌مندی از حضرتش را بیابند؛

افلاطون، جامعۀ ایده‌آلی را طراحی کرد که در آن نه از ستم اثری است و نه از فقر و بدبختی. غایت نظام سیاسی او، پیدایش مدینۀ فاضله است. توماس‌کامپانلا طرح «شهر آفتاب» و «کشور خورشید»، ویکتور هوگو اندیشۀ «جمهوری جهانی»، و

آگوست‌کنت و تامس‌مور نیز جامعه‌ای را ترسیم می‌کنند که همۀ مردم آن، در سایۀ قانون و عدالت یکسان زندگی می‌کنند. آلوین تافلر برای حل این بحران و اصلاح جامعۀ جهانی، نظریۀ «موج سوم» را طرح کرده است، ولی در عین حال اعترافات شگفت‌آوری در این‌باره دارد. وی می‌گوید:

فهرست مشکلاتی که جامعۀ ما (غرب) با آن روبه‌رو است تمامی ندارد. با دیدن فروپاشی پیاپی نهادهای تمدن صنعتی در حال نزاع، به درون غرقاب بی‌کفایتی و فساد، بوی انحطاط اخلاقی آن نیز مشام را می‌آزارد. در نتیجه، موج ناخشنودی و فشار برای تغییرات، فضا را انباشته است. در پاسخ به این فشارها، هزاران طرح ارائه می‌شود که همگی ادعا دارند بنیادی و حتی انقلابی‌اند، اما بارها و بارها مقررات و قوانین طرح‌ها و دستورالعمل‌های جدید که همگی به منظور حل مشکلات تهیه شده‌اند، کمانه می‌کنند و بر وخامت مشکلات می‌افزایند و این احساس عجز و یأس را دامن می‌زنند که هیچ فایده‌ای ندارد و مؤثر نیست. این احساس برای هر نظام دموکراسی خطرناک است و نیاز شدید به وجود مرد سوار بر اسب سفید ضرب‌المثل‌ها را هرچه بیش‌تر دامن می‌زند. ⁽¹⁾

بنابراین، عامل دیگر توسعۀ فرهنگ مهدوی، ناتوانی کسانی است که مدعی اصلاح‌اند. آن‌ها در زمینۀ شناخت آدمی و مشکلات او ناتوان‌اند. از همین‌رو عجز و محدودیت آنان، نگاه انسان معاصر را به آسمان می‌دوزد.

ترویج فرهنگ مهدویت

شیوه‌های عملی ترویج فرهنگ مهدویت چیست؟

ادیان و مذاهب

ادیان و منجی

نظر ادیان دیگر در مورد مهدویت چیست؟

اعتقاد به منجی که در پایان دنیا ظهور می‌کند و جهان را پر از عدل و

داد خواهد کرد، اعتقادی جهانی و همگانی است و پیروان همۀ ادیان آسمانی براساس تعالیم کتاب‌های دینی خود، منتظر قیام آن موعود بزرگ هستند.

در کتاب‌های مقدس زبور، تورات، انجیل و نیز کتاب‌های هندوها، زرتشتیان

و برهماییان به ظهور منجی بزرگ جهان اشاره شده است. البته هر ملتی او

را با لقبی خاص می‌شناسد: زرتشتیان او را به نام «سوشیانس» یا «سوشیانت»، یعنی نجات‌دهندۀ جهان، و مسیحیان به نام «مسیح موعود»، و یهود با

لقب «ماشیح».

آیا یهودیان هم به ظهور موعود و منجی اعتقاد دارند؟ نام منجی آنان چیست؟

در پاسخ به این سؤال باید گفت: دین یهود یکی از ادیان آسمانی و ابراهیمی به شمار می‌رود که با مسیحیت و اسلام به لحاظ تاریخ و نیز شماری از آموزه‌ها گره خورده است. باور به ظهور منجی موعود و تصور آینده‌ای درخشان نیز به منزلۀ

نقطۀ اشتراک میان ادیان ابراهیمی است که در همۀ این ادیان وجود دارد.

براساس باور دینی کهنی، یهودیان معتقدند پادشاهی از نسل داوود به

نام «ماشیح» روزگاری وعدۀ خدا در حق این قوم را که به باور خودشان، قوم برگزیدۀ خدایند، عملی خواهد ساخت و پادشاهی ابدی خدا را بر زمین استوار خواهد کرد.

یهودیان برخلاف برخی اقوام دیگر که دوران طلایی تاریخ خود را در گذشته‌های تاریک و بسیار دور می‌بینند، به آینده چشم دوخته‌اند و انبیای بنی‌اسرائیل بارها به «روزهای آخر» که هنوز فرا نرسیده است، به عنوان دوران اعتلای نهایی و عظمت ملی یهود اشاره کرده‌اند. امید به آیندۀ نورانی و مشحون از سعادت در دل عامۀ مردم، روز‌به‌روز نه‌تنها شدت یافت، بلکه به رؤیاهای شگفت‌انگیزی هم دامن زد.

نام منجی موعود قوم یهود «ماشیح» یا «تدهین‌شده با روغن مقدس» است که از جانب خدا مأمور آغاز این دوران تازه و پر از شگفتی است و محور آیندۀ درخشان قوم یهود است. تلمود، منبع سنت شفاهی یهود، صدها‌بار به ماشیح و مأموریت او اشاره کرده است.

اعتقاد به ماشیح و آمدن او چنان جایگاهی در میان قوم یهود دارد که آن را نقشۀ خدا برای نجات بشر می‌دانند و معتقدند وقتی هیچ نبود، ماشیح یا مسیحا وجود داشت. ⁽¹⁾

مسیحاباوری در ادیان ابراهیمی به چه معناست و ماشیح چه فرقی با مسیحا دارد؟ آیا ماشیح زنده است و در غیبت به سر می‌برد؟

اصطلاح «مسیحاباوری» ⁽¹⁾از واژۀ «مسیحا» ⁽²⁾که ترجمه‌ای از واژۀ عبری «ماشیح» ⁽³⁾به معنای تدهین‌شده می‌باشد، گرفته شده است. ماشیح در اصل به پادشاهانی اطلاق می‌شد که برای بر تخت نشستن، روغن‌مالی و تدهین مقدس می‌شدند. ⁽⁴⁾مسیحاباوری یا مسیانیزم را می‌توان با تسامح معادل موعودباوری یا منجی‌گرایی عام هم به کاربرد؛ چراکه این اصطلاح در فضای یهودیت شکل گرفته و همان‌طور که می‌دانیم، مشخصات و مؤلفه‌های موعود در ادیان مختلف متفاوت است. یکی از نویسندگان دایرة‌المعارف هزاره‌گرایی به حق در این‌باره معتقد است:

از اصطلاح «مسیحا‌باوری» نباید در فضای غیریهودی و غیرمسیحی استفاده کرد؛ زیرا برخلاف یهودیان که بسیاری از آن‌ها هنوز منتظر ماشیح هستند و نیز مسیحیان که در انتظار بازگشت مسیح (Christ، معادل یونانی مسیا؛ Messia) به سر می‌برند، در الاهیات اسلامی هیچ جایگاهی برای این‌گونه ناجی وجود ندارد. در قرآن برای عیسای پیامبر، گاه عنوان «المسیح» به کار می‌رود که هم‌خانوادۀ واژۀ «Messiah» است، اما فقط عنوانی محترمانه و عاری از هرگونه مفهوم الاهیاتی است. از نظر مسلمانان، مهم‌ترین چهرۀ فرجام‌شناختی مسیح نیست، هرچند قرآن، احادیث و روایات منسوب به [حضرت] محمد (570 - 632م) از بازگشت او سخن می‌گویند، بلکه مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، یعنی «هدایت‌شده»، محور اصلی آخرالزمان است. برای مسلمانان، بازگشت مسیح تنها یکی از علایم فرارسیدن آخر‌الزمان است، نه

نقطۀ اوج آن که باور مسیحیان است. ⁽¹⁾

البته همین نویسنده در جای دیگری با اشاره به شباهت‌های غیرقابل‌انکار موعودگرایی در ادیان ابراهیمی می‌گوید:

اعتقاد به عصر طلایی در دیدگاه اسلامی، از یک لحاظ بیش‌تر به اعتقاد یهودیان شباهت دارد و آن این‌که مهدی و ماشیح موعود هردو چهره‌های تاریخی خواهند بود که وظایف خود را در زمان و مکان عادی تحقق خواهند بخشید، برخلاف مسیح که در باور مسیحیان جایگاه دوم در تثلیث به او اختصاص دارد و آغاز و انجام کتاب مکاشفۀ یوحنای قدیس تلقی می‌شود. نقطۀ اشتراک دیگر اعتقاد مسلمانان و یهودیان در عصر طلایی این است که هردوی آن‌ها هدف اصلی مهدی و ماشیح را صلح و عدالت همگانی می‌دانند، نه رستگاری فردی؛ از سوی دیگر، عقاید مسلمانان در خصوص علایم مربوط به آخر‌الزمان و روز قیامت، از بسیاری لحاظ به کلیساهای مسیحی شباهت دارد. کتاب مقدس مسلمانان و احادیث آن‌ها علاوه بر بازگشت مسیح، از دجال یعنی گمراه‌کننده یا ضد مسیح، دباح یعنی دیو، و یأجوج و مأجوج سخن می‌گویند که همۀ آن‌ها در کتاب مکاشفۀ یوحنای قدیس، آخرین کتاب عهد جدید مسیحیان ذکر شده‌اند. پس معلوم می‌شود که فرجام‌شناسی در اسلام، هم به فرجام‌شناسی یهودیان و هم مسیحیان شباهت دارد. ⁽²⁾

گفتیم که ماشیح یا مسیحا در لغت به معنای «شخص روغن‌زده‌شده» است. یهودیان معتقدند که ماشیح شخصیتی از نسل داوود است که خداوند او را در آخرالزمان خواهد فرستاد تا دوره‌ای جدید را آغاز کند که در آن همۀ بشر خدای حقیقی را عبادت خواهند کرد، ریشۀ جنگ از زمین برکنده خواهد شد، و صلح به

تمام معنا حاکم خواهد گشت. نظریۀ اعتقادی ماشیح، با وجود قوی‌ترین پیشینه‌ها در کتاب مقدس، در طول تاریخ یهود تحول یافته، پرداخت خورده، و تفاسیر مختلفی برای آن به میان آمده است، اما حکم صریح بنیادین آن این است که سرانجامِ رضایت‌بخشِ تاریخِ بشری در جایی بر روی همین زمین محقق خواهد شد. نظریۀ ماشیح، جنبۀ این‌جهانی آخرت‌شناسی یهود است و جهان آینده، جنبۀ آن‌جهانی آن. اعتقاد عموم بر آن است که ظهور ماشیح و فعالیت‌های او در راه بهبود وضع جهان و تأمین سعادت بشر، قسمتی از نقشۀ خداوند در آغاز آفرینش جهان بوده است:

پیش از آنکه عالم هستی به وجود آید، هفت چیز آفریده شد؛ تورات، توبه، باغ عدن (بهشت)، جهنم، اورنگ جلال الاهی، بیت همیقداش، نام ماشیح. ⁽¹⁾

عالمان یهودی در کتاب تلمود دربارۀ هویت و خصوصیات ماشیح چه می گویند؟

بنی‌اسرائیل در زمان تنگی به درگاه خداوند نیایش می‌کردند و او یک «داور» یا منجی را می‌فرستاد که تا چندی دشمن را پس می‌راند و بساط آرامش را بر زمین می‌گسترد. زمانی گذشت و یورش‌های اقوام بیگانه چنان پیوسته و پیاپی شد که «داوران» یا سرداران موقت از پس آن برنمی‌آمدند و این امید در دل قوم قوت گرفت که آنان تنها با تشکیل یک ملت متحد تحت رهبری یک فرمان‌روا خواهند توانست در برابر دشمنانی که آنان را همچون نگین در میان گرفته‌اند، ایستادگی کنند. ⁽²⁾سموئیل نبی به درخواست بزرگان قوم گوش داد، و برای آن‌که با ارادۀ عمومی مخالفت نکند، با کراهت و به‌طور موقت، شائول (طالوت) را به پادشاهی

بنی‌اسرائیل نصب کرد و او را با روغن، مسح و تقدیس نمود تا «مسیحا» باشد. با آن‌که شائول در کتاب مقدس «مسیح خدا» خوانده شده است، ⁽¹⁾وی از ویژگی‌های اصلی یک مسیحای واقعی برخوردار نبود. از همان آغاز، برخی بر او طعنه زده، می‌گفتند: «این شخص چگونه ما را برهاند؟» ⁽²⁾

البته در کتاب مقدس یهودیان، یعنی کتاب عهد، اصطلاح ماشیح به معنای شخصی که در آینده برای نجات اسرائیل خواهد آمد نیست، بلکه منظور

از آن هرکسی است که مانند شاه یا کاهن اعظم، برای تصدی منصبی عالی

با روغن مقدس در واقع تدهین شده است. این اصطلاح حتی بر کسی که خدا برای وی هدف خاصی درنظر گرفته نیز اطلاق شده است. ⁽³⁾نیز در کتاب مقدس، برخی از انبیای عبرانی مانند اشعیا، میکاه، ارمیا، و زکریا بدون آن‌که از نام ماشیح یاد کنند، سخن از نجات آینده آورده‌اند که به دست رهبری آرمانی و صاحب کمالات عالی روحی و اخلاقی صورت می‌پذیرد، اما صفت منجی تنها

از آنِ خداست و مسیحا، پادشاهِ سلالۀ داوود، فقط رهبر قوم آزادشده به حساب می‌آید. انبیای دیگر مانند ناحوم، صفنیا، حبقوق، ملاکی، یوئیل، و دانیال حتی سخن از چنان رهبری نیز به میان نمی‌آورند و تنها خداست که در سخن آنان عنوان منجی را داراست؛ اما از طرفی نیز می‌توان گفت تمایزی که بعدها میان نظریۀ ماشیحِ شخصی و نظریۀ عصر مسیحایی به‌وجود آمد، ریشه در خود کتاب مقدس دارد؛ زیرا در برخی از کتاب‌های انبیا، مانند عاموس، حزقیال و عوبدیا، فقط نوعی ماشیح جمعی وجود دارد؛ یعنی مفهوم پادشاهی

خاندان داوود. ⁽¹⁾

در این‌که ماشیح، داوود است یا از نسل او، اختلاف است؛ برخی او را با داوود پادشاه یکی می‌دانند و با استناد به آیۀ «بعد از آن بنی‌اسرائیل برگشته و خداوند خدای خود و داوود پادشاه خویش را خواهند طلبید»، ⁽²⁾می‌گویند: این پادشاه، ماشیح است. اگر او جزو زندگان است، اسمش داوود است و اگر جزو مردگان است (که بعداً زنده خواهد شد)، نامش داوود است. ⁽³⁾

آیا برای ماشیح القاب و نام‌های دیگری هم ذکر شده است؟

در مورد نام‌ها و القاب ماشیح، نظریات گوناگونی در یهودیت ارائه شده است؛ چراکه آیاتی که اشاره به ماشیح دارد، حاوی نام‌های گوناگونی برای اوست. به گونه‌ای که حتی برخی شاگردان دانشمندان حتی کوشیده‌اند برای ماشیح نام‌هایی مشابه با اسم استاد خود از متن آیات کتاب مقدس بیابند:

شاگردان مکتب ربی ینای او را یینون به معنای دوام می‌نامند: «نام او تا ابد باقی خواهد ماند و اسم او پیش آفتاب دوام خواهد کرد». ⁽⁴⁾

شاگردان مکتب «ینای»، یکی از عالمان یهودی، او را با استناد به آیۀ: «زیراکه بر شما ترحم (حنینا) نخواهد کرد»، ⁽⁵⁾حنینا می‌نامند.

برخی او را مبروص مکتب ربی یهودا هناسی می‌نامند و به این فراز کتاب مقدس که می‌گوید: «مسلماً او بیماری‌های ما را تحمل کرده و دردهای ما را بر خود حمل نموده است، ولی ما او را بلاکشیده و ضرب‌خورده و رنج‌دیده از جانب

خداوند محسوب نمودیم»، ⁽¹⁾استناد می‌نمایند. بلاکشیده به معنای مبروص است و ربی یهوداهناسی، سیزده سال از بیماری برص رنج می‌برد و آن را نشانۀ رحمت الاهی می‌دانست، ⁽²⁾ماشیح، هم از طبقۀ رنج‌دیدگان که یهودا هناسی نمونۀ واضح آن است، خواهد بود.

آیا در بین یهودیان هم منکر وجود ماشیح وجود دارد؟

بلی، برخی از عالمان یهودی در گذشته معتقد بوده‌اند که ماشیح ظهور یافته و دیگر نباید منتظر او بود. یکی از این عالمان، شخصی است به نام ربی هلیل (قرن 4 میلادی) که بنابر آن‌چه در تلمود آمده، لحنی شکاک در این‌باره دارد و می‌گوید: «ملت اسرائیل دیگر ماشیحی که ظهور کند، نخواهد داشت؛ زیراکه در زمان حیزقیا (سلطان یهودا) بهرۀ خود را از او برده‌اند». ⁽³⁾

البته دیگر عالمان در ردّ ادعای فوق گفته‌اند اگر قرار بود از پیشینیان کسی ماشیح باشد، داوود سزاوارتر بود؛ چراکه آن پادشاه اسرائیل آن همه سرود در وصف جلال خدا تصنیف کرد و خدا را مدح و ثنا نمود، ولی حیزقیا با آن همه معجزات و آیات که برایش نمایان شد، حتی یک سرود هم به درگاه خداوند نخواند.

آرمان مسیحایی در دوران ابتلا در میان بنی‌اسرائیل پا گرفت و با گذشت زمان در ژرفای جان قوم، رشد و تحول یافت و متناسب با محیط و شرایط داخلی، به اشکال گوناگونی درآمد. شکوه سلطنت داوود سبب شد که پیامبران بنی‌اسرائیل به هنگام مشکلات و آوارگی‌های قوم، با یادآوری شیرینی آن روزگار، ملت یهود را امیدوار کنند که روزگاری دوباره آن مجد و عظمت تحقق خواهد یافت و کودکی

از نسل او مجد و عظمت از دست رفتۀ قوم را به آنان باز خواهد گرداند.

در تاریخ قوم یهود توجه به منجی در چه زمان‌هایی شدت می‌یافته است؟ آیا مدعیان دروغین ماشیح هم وجود داشته‌اند؟

اعتقاد به ظهور ماشیح، هنگام بدبختی‌های ملی قوم یهود شدت می‌یافته است. وقتی که ظلم و تعدی یک دولت فاتح، که ملت اسرائیل را به زیر سلطۀ خود داشت، غیرقابل‌تحمل می‌شد، یهودیان از روی غریزه به پیش‌گویی‌هایی که در کتاب مقدس دربارۀ ظهور ماشیح شده است، توجه می‌کردند تا در روزهای پر از رنج در برابر شدیدترین سختی‌ها تاب بیاورند و نگذارند یأس و حرمان بر آن‌ها چیره شود.

در مورد مدعیان دروغین ماشیح هم باید گفت در تاریخ قوم یهود از دیرباز صدها تن برخاسته و ادعای مسیحایی کرده‌اند و چند صباحی ساده‌دلان بنی‌اسرائیل را مجذوب خود نموده‌اند و در نهایت بلاهای جانکاهی بر بلاهای این قوم افزوده‌اند.

وسفوس، مورخ مشهور تاریخ یهود می‌گوید: در سال‌های قبل از خرابی بیت‌المقدس، افرادی ادعا می‌کرده‌اند که همان نجات‌دهنده‌ای هستند که انبیا ظهور او را از پیش خبر داده‌اند، مثل برکوخواو که بعضی او را برکوزیوا نامیده‌اند و رهبر شورش یهودیان علیه رومیان بود. ربی عقیوا هرگاه او را می‌دید، می‌گفت این همان پادشاه ماشیح است و به آیۀ: «ستاره‌ای (کوخاو) از یعقوب طلوع خواهد کرد»، ⁽¹⁾استناد کرده و آن را چنین تفسیر می‌نمود: کوزیوا از یعقوب طلوع خواهد کرد. البته یکی دیگر از عالمان یهودی، به نام ربی یوحانان بن تورتا، در اعتراض به او می‌گفت: عقیوا از گونه‌های تو (در قبر) علف‌ها خواهند رویید؛ چراکه هنوز

ماشیح فرزند داود نیامده است. ⁽¹⁾

یهودیان چه نظری دربارۀ وقت آمدن ماشیح دارند و آیا زمانی را برای آن تعیین می‌کنند؟

از نگاه بیش‌تر دانشمندان یهود، یافتن تاریخ آمدن ماشیح تا بدان پایه تقبیح شده است که محاسبه‌کنندگان مورد لعنت قرار گرفته‌اند. ⁽²⁾از نگاه این دانشمندان، آمدن مسیحا به کارهای نیک مردم مشروط است ⁽³⁾و اگر ملت اسرائیل براساس قوانین، شنبه را نگاه دارند (یعنی به شریعت ملتزم باشند)، بلافاصله نجات خواهند یافت. ⁽⁴⁾

با این همه، در پاره‌ای از منابع البته گاه کلی و گاه بسیار دقیق، آمدن مسیحا محاسبه شده است. برای مثال، در یک پیش‌گویی و براساس یک عقیدۀ قدیمی، جهان شش هزار سال ادامه خواهد یافت. این هزاره‌ها که با تعداد روزهای آفرینش تناسب دارد، به سه دورۀ دوهزاره تقسیم شده‌اند. دوهزارۀ نخست را بایر، یعنی دوران فقدان شریعت، دوهزارۀ دوم را دوران شریعت یا تورات، و دوهزارۀ سوم را روزگاری می‌دانستند که در آن روزگار ماشیح ظهور خواهد کرد. ⁽⁵⁾

محاسبۀ دیگر کمی دقیق‌تر بیان می‌کند که پسر داوود پس از 85 یوبیل ⁽⁶⁾خواهد آمد و محاسبۀ دیگر ظهور ماشیح را پس از گذشتن 4291 سال از آغاز آفرینش می‌داند که جهان یتیم خواهد شد و سالیانی جنگ‌هایی خواهد بود و در نهایت

پیش از آغاز هزارۀ هفتم جهان بازسازی خواهد شد. ⁽¹⁾

یکی از عالمان یهودی به نام راو آشه می‌گوید: مقصود دانشمندان از ذکر تاریخ برای ظهور ماشیح این بوده که تا آن تاریخ نباید منتظر آمدن ماشیح بود، ولی از آن به بعد باید انتظار ظهور او را داشت؛ «همواره منتظر ظهور او باش، اگرچه (فرا رسیدن پایان ذلت) تأخیر نماید، مع ذلک در انتظار باش». ⁽²⁾

گفتیم که کوشش برای محاسبه و یافتن تاریخ پایان ذلت قوم اسرائیل و ظهور ماشیح، از طرف اکثر دانشمندان یهود، به شدت تقبیح شده است؛ چراکه در صورت عدم تحقق، یأس و حرمان را به دنبال خواهد داشت. نهی از توقیت آمدن ماشیح گاهی با لعن و نفرین نیز همراه بوده است.

در آیین یهود برای دوران آخرالزمان چه ویژگی‌هایی ذکر شده است؟ علائم ظهور ماشیح چیست؟

بنابر متون مقدس یهودیان، دوران آخرالزمان دارای ویژگی‌های خاصی است که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از:

_ دردهای زایمان دورۀ ماشیح سخت و شدید خواهد بود؛

_ تاریکی و سیاهی شب، قبل از دمیدن سپیده فزونی می‌یابد؛

_ آشفتگی و فساد در جهان به حد اعلی خواهد رسید و سختی‌های زندگی، غیرقابل تحمل خواهند شد؛

_ جوانان به پیران بی‌احترامی کرده و آن‌ها را خجالت خواهند داد و پیران در جلوی جوانان به‌پا خواهند ایستاد؛

_ روی مردم چون روی سگ خواهد بود (از بی‌حیایی)؛

_ محل تحصیل و مطالعه به اماکن فساد مبدل شده، دانش دبیران فاسد خواهد گشت؛

_ فرزند داوود (ماشیح)، فقط در دوره‌ای ظهور خواهد کرد که همۀ مردم آن یا معصوم باشند یا مجرم؛

_ هر وقت ببینی دولت‌ها با هم به نزاع سیاسی که منجر به جنگ‌های سخت می‌شود، می‌پردازند.

داوود پیامبر علیه السلام در کتاب مزامیر پنج‌بار از خدا خواسته است تا برخیزد؛ چهاربار مربوط به چهار دولت یونانیان، بخت النصر، هامان صدراعظم خشایارشاه، رومیان و پنجمی مربوط به دولت گوگ و ماگوگ (یأجوج و مأجوج) است که در آخرالزمان با قدرتی عظیم علیه بنی‌اسرائیل به جنگ خواهد آمد.

دوران هفت‌ساله‌ای که ماشیح در آن ظهور می‌کند، چنین است:

سال اول، بی‌بارانی؛

سال دوم، قحطی؛

سال سوم، قحطی شدید و مردن مردان، زنان، کودکان، متقیان و فراموشی تورات؛

سال چهارم، سیری و وفور نعمت؛

سال پنجم، سیری و فراوانی عظیم، بازگشت تورات به سوی آموزندگانش؛

سال ششم، به گوش رسیدن صداهایی از آسمان؛

سال هفتم، درگرفتن جنگ و در پایان این دوران هفت‌ساله ماشیح می‌آید.

خصوصیات دوران ظهور ماشیح در آیین یهود چگونه است؟

یهودیان براساس کتاب مقدس خود دوران ظهور ماشیح را روزگاری مشحون از سعادت و شادی و امینت و رفاه ذکر می‌کنند. در کتاب تلمود در توصیف دوران

ظهور آمده است: نیروی باروری طبیعت به میزانی شگفت‌انگیز و معجزه‌آسا فزونی خواهد یافت. به این نمونه‌ها توجه کنید:

برای حمل یک حبۀ انگور، گاری یا قایق لازم است و باید آن را در گوشۀ خانه گذاشت... . ⁽¹⁾

غلات در مدت یک ماه رشد می‌کنند و درختان ظرف دو ماه میوه می‌دهند.

ربی یوسه می‌گوید: غلات ظرف پانزده روز به عمل می‌آیند و درختان در مدت یک ماه میوه خواهند داد. ⁽²⁾

در سرزمین اسرائیل، گرده‌هایی از عالی‌ترین آرد و پارچه‌هایی از نفیس‌ترین پشم در زمین خواهد رویید.

یک دانۀ گندم به اندازۀ دو قلوۀ یک گاو بزرگ خواهد بود. ⁽³⁾

در جهان آینده، زنان هر روز خواهند زایید و درختان هر روز میوه خواهند داد. ⁽⁴⁾

به عقیدۀ یهودیان، خداوند ده چیز را در دوران ماشیح تازه خواهد کرد:

یهودیان از ماشیح چه انتظاری دارند و طول دوران او را چگونه ترسیم می‌نمایند؟

_ برقراری صلح پایدار و بی‌زوال و شادمانی و خرسندی در سراسر جهان؛

_ شفا دادن کوران و لنگان؛

_ هم‌دوش و متحد کردن همگی بندگان تا نام خدا را بخوانند و او را پرستش کنند؛

_ خوشبختی ملت اسرائیل: ظلم و جوری که از جهانیان تحمل کرده‌اند پایان خواهد یافت و به مقام عالی که خداوند برایشان مقدر کرده است، خواهند رسید؛

_ ماشیح، جمع‌آوری و اتحاد اسباط اسرائیل را عملی خواهد کرد، هرچند بعضی می‌گویند: «ده سبط اسرائیل سهمی از جهان آینده ندارند»؛ ⁽³⁾

_ تجدید بنای شهر مقدس اورشلیم که قبل از گردآمدن مجدد اسباط پراکندۀ اسرائیل است؛ ⁽⁴⁾

_ برقراری مجدد معبد بیت همیقداش سوم که کارکرد آن با بنای اول و دوم معبد که برای قربانی‌های کفارۀ گناهان بود، متفاوت است: «در جهان آینده، گذرانیدن همۀ قربانی‌ها موقوف خواهد شد بجز تقدیم قربانی شکرانه که هرگز ترک

نخواهد گشت»؛ ⁽¹⁾

_ تنها مزیت دوران ماشیح، نجات اسرائیل از ستمگران است، ولی برای رهایی از بدبختی‌های گوناگونی که آدمی گرفتار آن است، باید صبر کند تا زمانی که رخت از این جهان بربندد.

دربارۀ طول مدت دوران حاکمیت ماشیح نظریه‌های گوناگونی ارائه شده است که در ذیل به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود:

_ ربی عقیوا: چهل سال به اندازۀ سرگردانی اسرائیل در بیابان پس از خروج

از مصر؛

_ ربی الیعزر فرزند ربی یوسه: یکصد سال؛

_ ربی برخیا از قول ربی دوسا: ششصد سال؛

_ ربی یهودا هناسی: چهارصد سال به اندازۀ مدت غربت مصر (یا سه نسل)؛

_ ربی الیعزر فرزند هورقانوس: هزار سال؛

_ ربی اباهو: هفت هزار سال؛

_ العازار بن عزریا: هفتاد سال؛

_ ربی اویمی ⁽²⁾فرزند ربی اباهو: هفت هزار سال؛

_ راو یهودا از قول شموئل: به اندازۀ مدتی که از آفرینش جهان تاکنون گذشته است؛

_ راو نعمان براسحق: به اندازۀ زمانی که از طوفان نوح تاکنون سپری شده است؛

_ الیاهو: عمر این دنیا شش هزار سال است؛ دو هزار سالِ اول آن، دورۀ آشفتگی بود؛ دو هزار سال دوم، دوران حکومت تورات بود؛ دو هزار سال آخر بایستی دوران

ماشیح باشد، ولی به خاطر گناهان زیاد ما، سال‌های بسیاری از دوران ماشیح بیهوده سپری شد. ⁽¹⁾

چرا یهودیان حکومت حضرت داوود علیه السلام را الگوی حکومت موعود آخرالزمان می‌دانند؟

با انتخاب داوود، آرزوی دیرین قوم یهود برای قیام منجی کاملاً برآورده شد. پس از آن‌که به روایت کتاب مقدس، شائول منحرف شد و به وسیلۀ سموئیل از منصب خویش عزل گردید، داوود، سرباز فداکارش، بر جای او نشست و پس از چندی کشور بنی‌اسرائیل را به چنان شکوهی رساند که الگوی جاودانۀ شخص مسیحا و حکومت آرمانی یهود گردید. ⁽²⁾

این باور چنان قوت گرفت که برخی از انبیا و حکیمان نیز او را مسیحا دانستند. ⁽³⁾او با بی‌باکی خود، به قهرمان نمونۀ بنی‌اسرائیل تبدیل شد و در حقیقت پایه‌گذار قوم خدا گردید؛ چیزی که براساس پیش‌گویی‌های رسولان بنی‌اسرائیل به‌وسیلۀ مسیحا تحقق کامل خواهد یافت.

عقیدۀ همگانی بنی‌اسرائیل که ریشه‌های دینی هم داشت، آن بود که رفاه و آسایش به‌دست آمده در حکومت داوود تا ابد پایدار خواهد ماند، اگرچه خود داوود به نزد پدرانش خواهد رفت؛ عقیده‌ای که ناتان آن را چنین پیش‌گویی می‌کند:

روزهای تو تمام خواهد شد و با پدران خود خواهی خوابید و ذرّیت تو را که از صلب تو بیرون آید، بعد از تو استوار خواهم ساخت و سلطنت او را پایدار خواهم نمود. او برای اسم من خانه‌ای بنا خواهد کرد و کرسی سلطنت او را تا

ابد پایدار خواهم ساخت. ⁽¹⁾

این باور تا بدان اندازه قطعی بود که داوود خود نیز آن را به پسرش سلیمان مژده داد:

یقین که از تو کسی که بر کرسی اسرائیل بنشیند، مفقود نخواهد شد. ⁽²⁾

بر این اساس، عصر داوود و سلیمان را می‌توان دوران شکوفایی آرمان مسیحایی در اذهان قوم یهود دانست؛ آرمانی که در زمان سموئیل بر پایۀ گرایش مادی شکل گرفت؛ یعنی رهایی از دشمنان ستمگر، ولی در زمان این پدر و پسر به آرزو و امید برپایی حکومتی ملّی و پابرجا تحول یافت.

آیا این‌که می‌گویند موعودگرایی یهودی در اثر ارتباط با اقوام ایرانی پدید آمد، درست است؟

محققان تاریخ ادیان در این‌باره گفته‌اند: حکومت یهودا در سال 586 پیش از میلاد به وسیلۀ حکومت بابل سرنگون شد و بدین شکل، دومین مملکت از پادشاهیِ یک‌پارچۀ اسرائیل نابود گردید. در پی آن، همۀ سران حکومتی و نخبگان و بسیاری از مردم عادی دو سبط یهودا و بنیامین به اسارت به بابل برده شدند. اگرچه حکومت بابل با این اسیران چندان سخت نمی‌گرفت و به آنان آزادی‌های سیاسی و حقوقی فراوانی داده بود، بسیاری از آنان از درد غربت ناراضی بودند و آرزو می‌کردند به سرزمین خویش برگردند و حکومت پیشین خود را بازیابند. ⁽³⁾این یعنی جان‌گرفتن یک آرمان و تقویت یک آرزو.

این اسارت در سال 539 قبل از میلاد با فتح بابل توسط کورش کبیر پادشاه ایران و کسی که اشعیا او را مسیح خدا می‌داند، ⁽⁴⁾پایان یافت و آنان به سرزمین‌های

خود بازگشتند. با این همه، علقه‌های فکری و اعتقادی عمیقی میان بنی‌اسرائیل ایرانیان و بابلیان پدید آمد. به همین دلیل، تغییراتی عمده در باورهای ایمانی این قوم شکل گرفت. ردپای شماری از این باورهای وارداتی هنوز هم در الهیات و ادبیات دینی یهود وجود دارد. برای مثال، داستان طوفان نوح آن‌گونه که در سفر پیدایش آمده، به داستان پِرنبشتیم که بر الواحی میخی حک شده، همانندی‌های بسیاری دارد.

همچنین برخی معتقدند که اعتقاد به رستاخیز مردگان و حتی باور به منجی در شکل کنونی‌اش، از باورهای وارداتی قوم یهود ⁽¹⁾از ایرانیان است. این گرایش چنان پیش می‌رود که بخش‌های پیش گفته شده از کتاب مقدس را از بخش‌هایی می‌داند که بعد از اسارت بابلی بر مجموعه کتب مقدس افزوده شده است. ⁽²⁾نگارنده نمی‌خواهد موضع خود را درخصوص وارداتی یا غیروارداتی بودن آموزۀ موعودباوری یهود آشکار کند، ولی معتقد است که بی‌تردید وضعیت پیش‌آمده در دوران تبعید بابلی و قرون پس از آن تأثیرات فراوانی در بازخوانی دوبارۀ آموزۀ مسیحایی در یهودیت داشته است.

پس از اسارت بابلی و آن‌گاه که عزرای کاتب از سوی پادشاهان به زمامت ملت یهود برگزیده شد، سرنوشت دولت نوبنیاد یهود به دست کاتبان شریعت افتاد و از شهریاری آن کاسته شد.

عزرا تلاش بسیاری داشت که تمامی عقاید و اعمال در شریعت گنجانده شوند و با این شعار که «عمل، سه چهارم زندگی است»، تمام نیروی خود را به تأمین نیازهای عملی مردم طبق فهم خویش اختصاص داد ⁽³⁾و آرمان مسیحایی، مثل

دیگر اعتقادات یهود بی‌آن‌که تحقیق و پژوهشی آرامش آن را به‌هم بزند و سکوتش را به آشفتگی بدل سازد، در ژرفای جان مردم جای گرفت.

از اتفاقات مهم این دوره آن بود که عمل به شریعت به منزلۀ شرط تحقق وعدۀ الهی، به آرمان مسیحایی افزوده شد: «توراتِ بندۀ من موسی را که آن را با فرایض و احکام به جهت تمامی اسرائیل در هوریب امر فرمودم، به‌یاد آورید». ⁽¹⁾

اتفاق دیگر در تکون آرمان مسیحایی ملت یهود که در تأثیر باور وارداتی رستاخیر مردگان شکل گرفت، آن بود که با تأکید عزرا و یارانش بر این‌که افراد جامعه باید به دقایق تورات عمل کنند، مسئولیت فردی بنی‌اسرائیل در قبال دین‌داری خویش افزایش یافت. آنان برای اعتلای معبد رنج می‌کشیدند و با تعهد به آرمان‌های قوم می‌مردند و معتقد بودند که پس از مرگ برای دیدن جلال آینده که با آمدن مسیحا شکل می‌گیرد، برخواهند خاست: «او قدوس خود را نخواهد گذاشت که فساد ببیند». ⁽²⁾بدین شیوه، عقیده به رستاخیز با تلاش کاتبان به سیمای برجسته و جدایی‌ناپذیر آرمان مسیحایی بدل شد. ⁽³⁾

آیا مسیحیان موعودباورند؛ یعنی معتقد به آمدن منجی در آخرالزمان هستند؟ نام منجی آنان چیست؟ آنان آمدن منجی را چگونه ترسیم می‌کنند؟

مسیحیان هم به عنوان یکی از ادیان ابراهیمی معتقدند در پایان این عالم یک نجات‌دهنده خواهد آمد و آن‌ها را به سعادت کامل می‌رساند. البته از نظر آنان منجی کسی نیست جز عیسی بن مریم علیهما السلام؛ یعنی همان کسی که دین مسیحیت منتسب به اوست. مسیحیان معتقدند همان‌گونه که عیسی یک‌بار برای نجات

انسان‌ها از گناه ظهور کرد، یک‌بار دیگر در آخرالزمان برای نجات نهایی مؤمنان مسیحی باز خواهد گشت. آنان در مورد بازگشت مسیح معتقدند:

عیسی که همان ماشیح بنی‌اسرائیل بود و نوید رهایی انسان را داده بود طولی نمی‌کشد که پس از آن‌که بر صلیب شد، دوباره به جهان بازگردد تا ملکوتی را که از آن سخن گفته بود، برقرار سازد. ⁽¹⁾

برای پیروان او بسیار سخت بود که بپذیرند مراد و منجی‌شان به همین سادگی بر صلیب شود. به همین دلیل آنان در این زمینه موضع روشنی گرفتند و آن

این‌که: «عیسی مسیح از میان مردگان برخاسته است». براساس این اعتقاد، عیسی پس از آن‌که بر صلیب رفت و دفن شد، سه روز بعد از میان مردگان برخاست، مدت چهل روز بر روی زمین اقامت گزید و سپس به آسمان‌ها صعود کرد. ⁽²⁾به راحتی می‌توان حدس زد که این اعتقاد فارغ از همۀ آن‌چه در پیرامون

آن می‌توان گفت، تا چه اندازه می‌تواند برای حواریون سرمست‌کننده و خوشایند باشد و تا چه اندازه می‌تواند ناامیدی را از آن‌ها دور کند. برای همین بود که طولی نکشید این آموزه به کلیدی‌ترین آموزۀ مسیحیت بدل شد. آموزه‌ای که تمام ماهیت و معنای کلیسا بر آن استوار است. کتاب مقدس بیش از سیصدبار به این موضوع پرداخته است، و چندین باب کامل به تبیین این آموزه اختصاص یافته است که از آن جمله است: متی، ابواب 25 و 24؛ مرقس، باب 13؛ لوقا، باب21.

فراتر از آن، گاه رساله‌هایی صرفاً به بیان و توصیف این موضوع همت گماشته‌اند، مانند: تسالونیکیان اول و دوم و مکاشفۀ یوحنا. با توجه به همین حقیقت

است که می‌توان ادعا کرد: رجعت مسیح مهم‌ترین جزء تعالیم کتاب مقدس

است. ⁽¹⁾علاوه بر آن بسیاری از مفاهیم مطرح شده در کتاب مقدس بدون

درک مفهوم رجعت مسیح قابل فهم نیستند. مفاهیمی مانند کاهن و پادشاه بودن عیسی، نجات در آینده و شمار فراوانی از آموزه‌های کتاب مقدس تنها زمانی معنادار می‌شوند که آموزۀ رجعت عیسی پذیرفته شود. تعالیمی چون تعمید

و عشاء ربانی با این آموزه پیوندی عمیق برقرار ساخته‌اند. ⁽²⁾براساس این اعتقاد، عیسی خود بارها اعلام کرده که شخص اول ⁽³⁾به صورت ناگهانی و بدون اطلاع قبلی ⁽⁴⁾در جلال و هیبت پدر ⁽⁵⁾و به همراه فرشتگان و همراه با پیروزی و فتح

خواهد آمد. پرداختن به اشارات کتاب مقدس در مورد مسئلۀ بازگشت عیسی مسیح کار دشواری است و ارائۀ تنها فهرستی از تمام آیاتی که به این موضوع پرداخته، فهرست بلندی خواهد بود. در این آیات گاه عیسی خود وعدۀ بازگشت می‌دهد؛ مانند:

اما به شما می‌گویم که بعد از این از میوۀ مو دیگر نخواهم نوشید تا روزی که آن را با شما در ملکوت پدر خود تازه آشامم. ⁽⁶⁾

و گاه رسولان امید و انتظار را در جامعۀ مسیحی زنده می‌کنند:

ای حبیبان الآن فرزندان خدا هستیم و هنوز ظاهر نشده است آن‌چه خواهیم بود لکن می‌دانیم چون او ظاهر شود مانند او خواهیم بود. ⁽⁷⁾

موعودباوری اسلامی و مسیحی چه وجوه اشتراک و چه اختلافاتی دارد؟

رجعت از وجوه مشترک موعودباوری اسلامی به قرائت شیعۀ امامیه و سنت مسیحی است. ما شیعیان معتقدیم «خداوند متعال پس از ظهور منجی آخرالزمان، گروهی از شیعیان را که از دنیا رفته‌اند، به دنیا بازمی‌گرداند تا آنان به آرزویشان که یاری و همراهی و درک وجود او و شوکت و عظمت اسلام است، نائل شوند؛ نیز برخی از دشمنان اسلام و اهل‌بیت علیهم السلام را زنده می‌کند و به دنیا باز می‌گرداند تا آنان نیز پیروزی حق و نابودی باطل را و شوکت اسلام و مؤمنان را بنگرند و از اعمال گذشتۀ خود اندوهگین و متأسف گردند». ⁽¹⁾مسیحیان نیز معتقد به رجعت عیسی مسیح در آخرالزمان و تکریم ایمان‌داران مسیحی هستند.

در سنت اسلامی، بازگشت عیسی مسیح علیه السلام که قرآن به زنده بودن او تصریح کرده است، ⁽²⁾انتظار می‌رود؛ ولی طبق احادیث اسلامی، پس از ظهور شخصیت منجی آخرالزمان خواهد بود. این شخصیت، مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نام دارد و از فرزندان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است و جهان را پس از آن‌که مملو از ظلم و جور شده است، پر از عدل و داد می‌کند. ⁽³⁾در برخی از احادیث آمده است که وقتی عیسی از آسمان فرود می‌آید، تحت امارت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهد بود و به امامت ایشان نماز خواهد خواند. بنابراین طبق روایان اسلامی، رجعت مسیح در همین دنیا واقع خواهد شد. ⁽⁴⁾خصوصیاتی که مسیحیان برای دوران ظهور مسیح و سلطنت هزارسالۀ او بیان می‌کنند، مانند آبادانی شهرها و برکت و فراوانی ارزاق و امنیت و ایمان و

دربند بودن شیطان و ظالمان، همگی خصوصیاتی هستند که در روایات اسلامی برای دورۀ ظهور منجی بیان شده است. از سوی دیگر، در منابع مسیحی از دورانی به نام «دورۀ مصیبت عظیم» یاد می‌شود که شباهت زیادی به دوران آخرالزمان و وجود ظلم و فساد و گناهان بسیار آن دارد.

بازگشت عیسی مسیح در روایات اسلامی چگونه تفسیر می‌شود؟

مسلمانان در فرود آمدن حضرت مسیح از آسمان، در آخرالزمان اتفاق نظر دارند و بیش‌تر مفسران این آیه را که: «و از اهل‌کتاب، کسی نیست مگر آن‌که پیش از مرگ خود حتماً به او ایمان می‌آورد، و روز قیامت [کسی نیز] بر آنان شاهد خواهد بود»، ⁽¹⁾به همین معنا تفسیر کرده‌اند.

منابع شیعه و سنی، روایات فراوانی دربارۀ فرود آمدن مسیح از آسمان ذکر کرده‌اند. ازجملۀ آن‌ها روایات ذیل است که به حتمی بودن این امر اشاره دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

چگونه خواهید بود آن‌گاه که عیسی بن مریم علیهما السلام در میان شما فرود آید و پیشوای شما از خود شما باشد. ⁽²⁾

این روایت را بخاری و دیگران در باب «فرود آمدن عیسی» آورده‌اند. ⁽³⁾

ابن‌حماد حدود سی روایت ذیل عنوان «فرود عیسی بن مریم علیهما السلام و روش او» و «مدت زندگانی آن حضرت بعد از فرود آمدن وی» آورده که ازجملۀ آن‌ها، روایتی است که در صحاح و بحارالانوار از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل شده است:

سوگند به آن‌که جانم به دست اوست، به‌طور یقین عیسی بن مریم که داوری

عادل و پیشوایی دادگر است، در میان شما فرود خواهد آمد و صلیب را شکسته، خوک را می‌کشد و مالیات (جزیه) وضع می‌کند و آن‌قدر مال می‌بخشد که دیگر کسی نمی‌پذیرد. ⁽¹⁾

پیامبران با یکدیگر به سبب‌هایی برادرند و آیینشان یکی و مادرانشان مختلف است. سزاوارترین ایشان به من عیسی بن مریم است؛ چراکه بین من و او پیامبری نیست. او در میان شما فرود خواهد آمد، پس او را بشناسید: مردی چهارشانه و درشت‌اندام و سرخ و سفیدگونه است، خوک را می‌کشد، صلیب را می‌شکند، مالیات را ملغی می‌کند و آیینی را به جز اسلام نمی‌پذیرد. دعوت او یک جهت داشته که منحصر به پروردگار جهانیان است. ⁽²⁾

در بعضی از روایات آمده است که حضرت مسیح علیه السلام پشت سر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نماز می‌گزارد و هر سال به خانۀ خدا مشرف می‌شود و مسلمانان به همراهی وی با یهود، روم و دجال می‌جنگند. آن حضرت مدت چهل سال زندگی می‌کند و آن‌گاه خداوند جان او را می‌گیرد و مسلمانان وجود مقدس او را به خاک می‌سپارند. در روایتی آمده است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف مراسم دفن او را به‌طور آشکار و در برابر دیدگان مردم برگزار می‌کند که دیگر مسیحیان حرف‌های گذشته را بر زبان نیاورند و پیکر او را با پارچه‌ای که دست‌باف حضرت مریم علیه السلام است، کفن می‌کند و در کنار قبر مادر در قدس به خاک می‌سپارد. به نظر می‌رسد، نخستین اثر سیاسی پدیدۀ ظهور مسیح، کاهش خصومت دنیای غرب و نهایت گرایش آن‌ها به اسلام و مسلمانان باشد. به شهادت روایات، اقتدای آن حضرت به نماز حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، می‌تواند اعلان موضع صریح حضرت عیسی علیه السلام باشد که وی در

جبهۀ اسلام قرار دارد و کسانی که حقیقتاً منتظر مسیح بوده‌اند، با دیدن این کنش از موعود خویش، به اسلام خواهند گروید.

مراد از رجعت عیسی مسیح چیست و این رجعت در چه زمانی اتفاق خواهد افتاد و این بازگشت چه خصوصیاتی دارد؟

مراد از رجعت مسیح، ظهور او در آخرالزمان است که هنوز رخ نداده و طبق سنّت مسیحی و کتاب مقدس، مربوط به آینده است. این آموزه یک رویداد فرجام‌شناسانۀ الاهیاتی است که جایگاه آن در بخش آخرت‌شناسی الاهیات است. از بازگشت عیسی مسیح، به آمدن دوباره یاد می‌گردد و در مقابل آن آموزۀ دیگری به نام آمدن یا ظهور اولیه مطرح می‌شود که جایگاه الاهیاتی آن بخش مسیح‌شناسی است. هرچند در کتاب مقدس و خصوصاً در عهدعتیق و نبوت‌ها و پیشگویی‌های انبیای بنی‌اسرائیل در مورد ظهور منجی، بین این دو آموزه، یعنی اولین ظهور مسیح در جهان و بازگشت پایانی او، خلط‌هایی شده است، ولی با دقت در فحوای این پیش‌گویی‌ها می‌توان به تفاوت آن‌ها پی برد. برای مثال با کمی دقت می‌توان دریافت که آنچه در ایوب، 19: 25-26؛ دانیال، 7: 13-14؛ زکریا، 14: 4؛ ملاکی، 3: 1و2 آمده است، مربوط به بازگشت نهایی مسیح است. ⁽¹⁾

اگر تمام غایت نقشۀ خداوند از آفرینش، شخصیتی به نام مسیح را در فعل نجات‌بخش او بدانیم، باید دانست که با آمدن اولیۀ او، انسان‌ها پس از برداشته شدن موانع، بشارت ملکوت الاهی را شنیدند و با ایمان آوردن به او خود را آمادۀ ورود به آن ملکوت می‌نمایند و با آمدن دوبارۀ مسیح در پایان جهان در آن ملکوت ساکن می‌گردند. بنابراین این دو ظهور و آمدن عیسی مسیح و هرآنچه در این بین اتفاق می‌افتد، تمام ایمان مسیحی است.

کاتولیک‌های مسیحی دربارۀ بازگشت عیسی چه نظری دارند؟

جرج برانتل، نویسنده و الاهیدان معاصر کلیسای کاتولیک، با اذعان به دو ظهور برای عیسی و با تشویق مسیحیان به انتظار و فعالیت برای تحقق بازگشت مسیح، معتقد است:

ما نه‌تنها یک ظهور، بلکه دو ظهور برای مسیح قائلیم؛ زیرا اولی صبر

او را آشکار ساخت، اما دومی تاج ملکوت الهی را به همراه آورد؛ زیرا به‌طور کلی، همه چیز در مسیح دوگونه است: تولد او دوگونه است: یکی از پدر،

قبل از عوالم، دیگری از باکره، در پایان؛ نزول او دوگونه است: یکی در

پنهانی، مانند شبنم بر پشم گوسفندان، و دومی آمدن پرسر و صدای او

که باید باشد. او در ظهور اول خود در قنداقه پیچیده شده و در آخور بود

و در ظهور دومش «خویشتن را به نور مثل ردا پوشانیده» (مزامیر، 104: 2). در اولین آمدنش متحمل صلیب شد و بی‌حرمتی دید (عبرانیان، 12:2)، اما در دومی می‌آید، در حالی که فرشتگان او را مشایعت کرده، او را تجلیل می‌کنند. نگذارید در اولین ظهور او باقی بمانیم، بلکه باید به دنبال ظهور دومش باشیم. ⁽¹⁾

بنابراین روشن می‌شود که چرا پیروان مسیح پس از صلیب عیسی و قیامش از میان مردگان ناگاه به آموزۀ بازگشت او پناه بردند؛ وقتی پیروان عیسی او را ناباورانه بر صلیب دیدند، بی‌آن‌که خود را بتواند نجات دهد، سردرگم گردیدند؛ او که نتوانست جان خود را نجات بدهد، چگونه می‌توانست شهریار نجات‌بخش پیروان خود باشد؟ سه روز پس از سردرگمی و بهت پیروان عیسی، زنانی که برای زیارت قبر او رفته بودند، آن را خالی دیدند و «فرشته‌ای آنان را متوجه شده و گفت: ترسان مباشید. می‌دانم که عیسای مصلوب را می‌طلبید. در این‌جا نیست؛ زیرا چنان‌که

گفته بود، برخاسته است». ⁽¹⁾وقتی عیسی بر صلیب شد، بی‌آن‌که حکومتی پایه‌ریزی کند، سایۀ یأس و نومیدی بر پیروان او سایه افکند و آنان همۀ اعتقادات خود را زیر سؤال دیدند؛ آیا به راستی عیسی مسیحای بنی‌اسرائیل بود؟ این پرسش بسیار آزاردهنده می‌نمود. به همین دلیل، تا وقتی‌که مریم مجدولیه و زنان همراهش از تجربۀ خود در یافتن قبر خالی عیسی سخن نگفتند، خانه‌نشینی و خموشی این نوکیشان ادامه داشت. از نگاه آنان قیام مسیح، اثبات حقانیت انجیل بود. ⁽²⁾قیام عیسی، حواریان او را معتقد ساخت که عیسی به زودی و بار دیگر سوار بر ابرها به زمین بازخواهد گشت و همۀ وعده‌ها در حق بنی‌اسرائیل را عملی خواهد کرد. از این‌رو، جرئت و جسارت جدیدی در آنان پیدا شد و با کمال شجاعت به وعظ و تبلیغ در میان مردم مشغول شدند، درست در میان همان مردمی که چندی پیش عیسی در میانشان دستگیر شده و بر صلیب شده بود.

به صورت خلاصه، مسیحیان براساس کتاب مقدس معتقدند: عیسی به صورت ناگهانی و بدون اطلاع قبلی ⁽³⁾در جلال و هیبت پدر و به همراه فرشتگان و با پیروزی و فتح باز خواهد گشت. ⁽⁴⁾در تفاسیر، گاه با استناد به آیاتی چون «تا خداوند را در هوا استقبال کنیم»، ⁽⁵⁾بازگشت عیسی به حضور او در آسمان معنا شده؛ و گاه نیز با تمسک به آیاتی چون «همین عیسی که از سوی شما به آسمان بالا برده شد، باز خواهد آمد»، بازگشت عیسی، حضوری زمینی معنا شده است. البته برای هریک از این حضورها اهدافی را نیز بیان می‌کنند. برای مثال، ملاقات

با ایمان‌داران با استناد به آیۀ «باز می‌آیم و شما را برداشته با خود خواهم برد»، ⁽¹⁾

از اهداف مهم بازگشت عیسی به آسمان شمرده شده و بررسی و داوری میان امت‌ها، نجات بنی‌اسرائیل، آزاد ساختن ملت‌ها و برقراری ملکوت، از اهداف بازگشت زمینی عیسی مسیح به‌شمار می‌روند که در این میان، برقراری ملکوت خدا، هستۀ مرکزی تعالیم عیسی و هدف عمدۀ بازگشت اوست. ⁽²⁾بنابراین از نگاه الاهی‌دانان مسیحی، عیسی به هنگام بازگشت خود، دو نوع ظهور خواهد داشت: بازگشت آسمانی و بازگشت زمینی، که هرکدام دارای هدف و غایتی هستند. ⁽³⁾

آخرالزمان از نظر مسیحیان چه دورانی است؟ نظریۀ پایان دوران و نهایت عالم به چه معناست و چه جایگاهی در کتاب مقدس دارد؟

مسیحیان مطابق با تفسیر سنتی از کتاب مقدس، معتقدند که این عالم روزی به پایان خواهد رسید. البته این اتفاق بعد از آمدن پایانی مسیح که آن را جزء امور فرجامین می‌دانند، رخ خواهد داد.

آسمان و زمین زایل می‌شوند ولی سخنان من زایل نخواهند شد. ⁽⁴⁾

عالمی که آن وقت بود، در آب غرق شده، هلاک گشت ولی آسمان و زمین به همان کلام برای آتش ذخیره شده و تا روز داوری و هلاکت مردم بی‌دین نگاه داشته شده‌اند. لکن روز خداوند چون دزد خواهد آمد که در آن آسمان‌ها به صدای عظیم زایل خواهد شد و عناصر سوخته شده از هم خواهند پاشید و زمین و کارهایی که در آن است، سوخته خواهد شد. ولی به حسب وعدۀ او، منتظر آسمان‌های جدید و زمین جدید هستیم که در آن‌ها

عدالت ساکن خواهد بود. ⁽¹⁾

کتاب مقدس به گونۀ دیگری هم به موضوع پایان دوران پرداخته است، مانند این‌که می‌گوید:

آسمان و زمین در پایان حقیقتاً منحل می‌شوند، آن‌چنان‌که از کلام پطرس چنین برمی‌آید: کسی که مواجه می‌شود بین نابودی عالم با طوفان و ویرانی پایانی با آتش؛ نابودی با طوفان حقیقتاً اتفاق افتاد، پس ویرانی با آتش هم اتفاق خواهد افتاد حقیقتاً. ⁽²⁾

براساس تفسیر سنتی کتاب مقدس، دلایل زیادی وجود دارد که زمین در اول، شعلۀ آتش بود و برگشت آن به حالت قبل، اگر خدا بخواهد آسان است. ویرانی در این آیات، متلاشی شدن نیست؛ چراکه سوختن جهان مستلزم متلاشی شدن عالم نیست، بلکه از وضعیت عالم بعد از آن ویرانی، با لفظ تجدید تعبیر شده است ⁽³⁾و برگشت همۀ اشیاء ⁽⁴⁾و آزادی از عبودیت فساد ⁽⁵⁾و آسمان و زمین جدید ⁽⁶⁾.

تغییری که در روز پایانی اتفاق می‌افتد، در همۀ کائنات مادی نیست، بلکه فقط در زمین و مربوط به عناصر جوّی ماست؛ به این دلیل که زوال همۀ این کائنات باعظمت، هنگام داوری جنس بشری ساکن زمین که قطره‌ای در دریای اعمال الاهی است، قابل تصدیق نمی‌باشد. آنچه در کتاب مقدس آمده است، اختصاص به انسان دارد که زمین به واسطۀ گناه انسان ملعون شده و این لعنت

هنگام اتمام فدیۀ انسان زائل می‌شود. مخلوقی که به خاطر بطالت گناه انسان ذلیل شد، زمین بود و آن مخلوقی است که از قیود فساد آزاد خواهد شد و بنابر کلام پطرس، جهانی که با آب (طوفان) نابود شد، خودش با آتش نابود می‌شود. ⁽¹⁾

نتیجۀ این تغییر، ایجاد آسمان‌ها و زمین جدید است، هرچند این مطلب در کتاب مقدس واضح نیست، ولی نظر غالب این است که زمینِ جدید، مسکنِ نیکوکاران می‌شود؛ و اگر این زمینِ جدید، مسکن پاکان و تخت پادشاهی مسیح شد، نتیجه گرفته نمی‌شود که قدیسان در همین حدود زمینی محصور شوند، ⁽²⁾بلکه می‌توانیم بگوییم که پاکان قادرند به عوالم دیگر بروند و محصور در مکان واحدی نباشند. ⁽³⁾

از نظر مسیحیان، بازگشت و ظهور مسیح چه مراحلی دارد؟ آیا عیسی مسیح حکومت هم خواهد نمود؟

مسیحیان معتقدند بازگشت مسیح و ظهور دوبارۀ او در آخرالزمان برای تکمیل عمل نجات‌بخشی خود در نقشۀ خداوند، در چندین مرحله انجام می‌پذیرد که عبارت‌اند از:

این مرحله شامل ربودن مؤمنان کلیسا و بردن آنان به آسمان است. در یک چشم بر هم زدن، به صورت ناگهانی و بدون آگاهی قبلی، عیسی آن‌هایی را که آمادۀ بازگشت او هستند، می‌رباید و به آسمان می‌برد. پولس رسول می‌گوید:

همانا به شما سرّی می‌گویم که همه نخواهیم خوابید، لیکن همه متبدّل

خواهیم شد، در لحظه‌ای و طرفةالعینی، به جهت نواختن صور اخیر؛ زیرا کرنا صدا خواهد داد و مردگان بی‌فساد برخواهند خاست و ما مقبول خواهیم شد. ⁽¹⁾

اما وطن ما در آسمان است که از آن‌جا نجات‌دهنده، یعنی عیسی مسیح خداوند را انتظار می‌کشیم که شکل جسم ذلیل ما را تبدیل خواهد نمود تا به صورت جسم مجید او مصور شود. ⁽²⁾

هدف از این ملاقات در آسمان، دادرسی مؤمنان و دادن پاداش به آنان و حساب پس دادن در استفاده از استعدادها و اموال و فرصت‌هایی است که به آن‌ها داده شده بود. ⁽³⁾

پس از مرحلۀ اول ظهور مسیح و پیش از مرحلۀ دوم آن، دوران مصیبت بسیار شدیدی پیش‌گویی شده است. در این دوره که بنابر برخی اشاره‌ها هفت سال طول خواهد کشید، ⁽⁴⁾زمان چنان سخت و تنگ خواهد شد که «از هنگام پیدایش امت‌ها تا بدین روز، همانندی نداشته است». ⁽⁵⁾

هنری تیسن با استفاده از آموزه‌های کتاب مقدس، این دوران را چنین ترسیم می‌کند:

وقتی کلیسا ربوده شود، دیگر نمک و نور در جهان نخواهد بود. مدت کوتاهی پس از ربوده شدن کلیسا، تا زمانی که مردم به سوی خداوند بازگشت نکرده‌اند، بر روی زمین هیچ موجود نجات‌یافته‌ای وجود نخواهد داشت.

روح‌القدس، خدمت بازدارندۀ خود را از جهان خواهد برداشت. در آن زمان، فساد و ظلمت به سرعت زیاد خواهد شد. گناه همه‌جا را فرا خواهد گرفت و مردِ بی‌دین ظهور خواهد کرد. شیطان و فرشتگانش بر روی زمین قدرت زیادی خواهند داشت، ولی آمدن مسیح، عوامل اشاعۀ بی‌دینی را از میان خواهد برد. ⁽¹⁾

طبق تفسیر کتاب مقدس، پیشگویی‌ها به صراحت بر سیطرۀ مسیحیت در همۀ عالم و غلبۀ آن بر همۀ دشمنان و موانع دلالت دارد تا آنجا که قلوب انسان‌ها را تسخیر می‌کند و این مدت باشکوه، هزاره سال نامیده شده است. ⁽²⁾

بنابر آموزه‌های کتاب مقدس، هنگامی‌که سال‌های مصیبت بی‌سابقه، به پایان خود نزدیک شود، روح‌هایی از دهان اژدها و از دهان وحش و از دهان نبی کاذب بیرون می‌آیند و بر پادشاهان ربع مسکون، یعنی مناطق مسکونی زمین خروج می‌کنند تا ایشان را برای جنگ عظیم در «هرمجدون» ⁽³⁾فراهم آورند. ⁽⁴⁾

دشمنان مسیح جمع می‌شوند تا «اورشلیم» را تصرف کنند و یهودیان و فلسطین را به اسارت درآورند ⁽⁵⁾ولی وقتی به پیروزی نزدیک شده‌اند، مسیح با لشکریان خود از آسمان نزول خواهد کرد و در جنگ نهایی، پس از غلبه بر آنان، پیشوایانشان، گرفتار و به دریاچۀ آتش افکنده خواهند شد. ⁽⁶⁾

سپاهیان آنان نیز با شمشیری که از دهان مسیح خارج می‌شود، کشته خواهند شد و راه برای استقرار حکومت مسیح هموار خواهد گردید. ⁽¹⁾

این دوره، هزارسال به طول می‌انجامد و مسیح به عنوان فرمان‌روایی جهانی ظاهر خواهد شد و عدل و انصاف کامل در جهان برپا خواهد گشت. ⁽²⁾شیطان

و روح‌های شریر بسته می‌شوند و به مدت هزار سال در «هاویه» افکنده

خواهند شد. ⁽³⁾

نبرد آرماگدون در مسیحیت چه ارتباطی با جنگ قرقیسیا در متون اسلامی دارد؟

واقعۀ «آرماگدون» که براساس پیشگویی کتاب مکاشفۀ یوحنا از کتاب‌های عهد جدید مطرح و مربوط به آخرالزمان است، نزد برخی از مسیحیان به خصوص پروتستان‌ها اهمیت دارد. مسیحیان صهیونیست در دنیای امروز با صرف هزینه‌های فراوان، با تبلیغ آموزه‌هایی چون: فرا رسیدن پایان دوران، نبرد نهایی، آمدن دوبارۀ مسیح، در قالب ساخت فیلم، انتشار کتاب‌ها و مقالات فراوان سعی دارند به مردم جهان بقبولانند که این حادثۀ بزرگ که وسعت آن بسیار دهشتناک است، هم‌زمان با پایان جهان که گویا نزدیک هم هست، به عنوان آخرین نبرد حق و باطل، باعث پالایش جهانیان می‌گردد و پس از آن، دوران حکومت هزارسالۀ مسیح با شکوه و مجدِ فراوان رقم خواهد خورد.

جدای از انگیزۀ طراحان این فرضیه و عوام‌فریبی آنان و سوء‌استفاده‌هایی که در برنامه‌های کلان جهانی خود دارند، اهمیت این موضوع در آن است که موج تبلیغات آنان به حوزۀ اسلامی هم وارد شده و ذهن بسیاری از علاقمندان به

موضوعات آخرالزمانی را درگیر نموده است؛ به‌طوری‌که برخی درصددند در میان اخبار، متون و روایات اسلامی، به نحوی این واقعه را با واقعۀ «قرقیسیا» که در احادیث و روایات اهل‌بیت علیهم السلام بدان اشاره شده است، منطبق سازند.

با مراجعه به کتاب‌های طرفین و در یک مقایسۀ اجمالی، در جدول ذیل به تفاوت‌های نبرد قرقیسیا و واقعۀ آرماگدون اشاره نموده‌ایم:

*قرقیسیا/آرماگدون

-منطقۀ مرزی عراق، ترکیه و سوریه/20 مایلی جنوب شرقی حیفا در فلسطین اشغالی/موقعیت جغرافیایی

-روایات اسلامی متعدد وصریح در کتب فریقین/تفسیرهایی بی‌مبنا از یک عبارت عهد جدید در کتاب مقدس/منابع پیش‌گویی

-درگیری با سلاح‌های روز و کشته‌های بسیار/جنگ بزرگ هسته‌ای با تعداد کشته غیر‌قابل‌باور/نحوۀ جنگیدن

-بنابر برخی روایات، درگیری برای تصاحب ثروتی است که زیر فرات بوده است و طرفین باطل هستند./جنگ میان دو سپاه موسوم به حق و باطل!/انگیزۀ رویارویی

-بنابر برخی از روایات، پنج ماه قبل از ظهور/در آستانۀ ظهور حضرت مسیح علیه السلام پس از بازسازی معبد سلیمان و تولد گوسالۀ سرخ‌موی/زمان جنگ

-مجموعه‌ای از حکام جاه‌طلب و حریص، مانند سفیانی که روایات معتبری دارد. در برخی روایات از ترک‌ها و رومیان و سپاهی از مصر یاد شده است./دو سپاه خیر (یهودیان و مسیحیان صهیونیست امریکا) و شر؛ کفار (=کمونیست‌های روسیه، چین و کوبا) و مشرکان (= اعراب و شیعیان ایران)/طرفین درگیر

-سفیانی/سپاه خیر(یهودیان و مسیحیان صهیونیست امریکا)/پیروز میدان

-هفتاد، صد یا چهارصد هزار نفر (اختلاف در روایات)/چند میلیون نفر+ 3/2 میلیون یهودی/تعداد کشته‌ها

-حملۀ جانوران برای خوردن لاشۀ مردگان/دفن همۀ مردگان به مدت 7 ماه/سرانجام کشته‌ها

-لازم نیست/همۀ قوای مسیحیان صهیونیست برای زمینه‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرد./زمینه‌سازی

--------/حمله به عراق، افغانستان، لبنان، سوریه و شاید ایران.../عوارض باور به ...

-با توجه به اعتبار برخی روایات سفیانی/داستانی ساختگی با احتمال وقوع صفر/میزان احتمال وقوع

ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و ادامۀ فعالیت‌های سفیانی (اشغال عراق و عربستان و...)/ظهور حضرت مسیح/پایان ماجرا

ادیان هند

در آیین هندو، اندیشۀ نجات چه خصوصیاتی دارد و منجی موعود کیست؟

خاستگاه آیین هندو به عنوان یکی از قدیمی‌ترین ادیان جهان، در سرزمین هندوستان است. آیین هندو سه فرقه دارد که عبارت‌اند از: مذهب ویشنویی، مذهب شیوه‌ی و مذهب شاکته‌ی که در برخی از اصول مانند آموزۀ چرخۀ سمساره، مفهوم کرمه و اصل حجیت وداها مشترک هستند. در بین این سه

مذهب، پیروان ویشنو مطالب جدی‌تری در مورد منجی‌گرایی دارند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

هندویان معتقدند کار اصلاح جهان از دست انسان‌ها خارج است و روند رو به تباهی جهان، جز با دخالت خدا یا آسمان یا ماوراءالطبیعه به سامان و صلاح بازنمی‌آید. این باور ممکن است با وعده‌ای نیز همراه باشد یا صرفاً تشخیص یک ضرورت، امیدی روان‌شناختی، یا آرزویی مؤکد و آرمانی باشد. با این توضیحات باید گفت: اندیشۀ منجی موعود هندو، در چهرۀ شخصیتی به نام کلکین (kalkin) یا کلکی (kelki) متبلور است که بنابر مذهب ویشنویی آخرین اَوَتاره یا تنزلات ده‌گانۀ ویشنو در زمین است. بنابر اعتقاد هندوهای ویشنویی، خداوند در زمان فترت دین و فضیلت و غلبۀ ظلم و رذیلت، به صورت موجودی مادی در زمین تنزل می‌کند تا ریشۀ فساد را بَرکند و عدالت و نیکی را احیا نماید.

کلکی که دهمین و آخرین اوتاره است، ویژگی‌هایی دارد که در عباراتی از کتاب مقدس هندوان آمده است:

او بر کل زمین می‌گردد، بدون این‌که موجود زنده‌ای او را ببیند؛

خدای عالم دارای جلال بی‌بدیل، بهره‌مند از فضایل بی‌شمار و هشت خصلت والا، سوار بر اسبی چابک و چالاک خواهد بود؛

وقتی کلکی که دارای قدرت فوق‌بشری و محافظ فضایل است خود را بر زمین نازل می کند... .

در برخی متون دیگر مانند مهابهارته، او را انسان پنداشته‌اند و در توصیفش آورده‌اند:

او پادشاه خواهد بود، چرخانندۀ چرخ (عالم) پیروزمند از طریق قانون، و او جهان پرآشوب را به سوی آرامش می‌برد؛ در حالی که برهمنان گرد او جمع می‌شوند، آن برهمن، نسل تمام اجنبی‌های پست را هر کجا باشند،

برمی‌اندازد.

اندیشۀ منجی‌گرایی و اعتقاد به کلکی، چه بازتابی در زندگی هندوها داشته است؟

هندوها به دلیل نگرش خاص خود به جهان، چندان توجهی به آینده ندارند و تمام تلاش خود را صرف بهبود وضع موجود می‌کنند تا از چرخۀ سمساره یا فرآیند زاد و میر مکرر رهایی یابند و به تبع آن‌که کلکی در مقایسه با دیگر آموزه‌ها و مفاهیم هندویی سهم کم‌تری در متون هندویی دارد، در شمایل‌نگاری و مجسمه‌سازی هندویی هم تنها چند نماد را در بین نمادهای متعدد و مورد احترام به خود اختصاص داده است. البته نکتۀ قابل توجه دربارۀ نمادنگاری کلکی، ارتباط خاص او با اسب است. تندیس‌هایی که از این شخصیت موعودی می‌سازند، یا ترکیبی از بدن انسان با سری اسب‌گونه است، یا انسانی اسب‌سوار و یا اسبی است که آن را مرکب کلکی می‌پندارند. به همین دلیل کلکی به منجی اسب‌سوار معروف شده است.

در هند تنها یک معبد از معابد بی‌شمار هندوان به کلکی اختصاص دارد و آن در شهر جی‌پور مرکز ایالت راجستان در جنوب غربی هند است که متعلق به اوتاره کلکی است. در این معبد اتاقی وجود دارد که در آن مجسمه‌ای از یک اسب قرار دارد که اعتقاد بر این است که متعلق به کلکی است. درِ ساختمان اصلی معبد از زمان ساخت تا کنون بسته است و برای بازکردن آن در انتظار تولد کلکی هستند.

اندیشۀ منجی‌گرایی در تاریخ پیروان آیین هندو هم بازتاب‌هایی داشته که برای نمونه می‌توان به مدعیان دروغین موعودی و جنبش‌های اصلاحی هزاره‌گرا و موعود‌گرا اشاره نمود.

نام منجی موعود در آیین بودا چیست و چه ویژگی‌هایی دارد؟

در پاسخ به این سؤال مقدمتاً باید به صورت مختصر با آیین بودا و مؤسس آن

آشنا شد. آیین بودا که در حدود پنج قرن پیش از میلاد در هندوستان پدید آمد، در واقع واکنشی در برابر تفکرات انحصارطلبانه برهمنان هندو بود. اگرچه در بودیسم، وجود شخص بودا و شناخت زندگی او در برابر اصل معنوی بودا شدن، اهمیت چندانی ندارد، ولی اصول کلی بودیسم، به نحوی در مطالعۀ زندگی شخصی بودا روشن می‌شود.

اندیشه‌های بودا، اگرچه متکی بر نوعی جهان‌بینی است و از این نظر دارای فلسفه‌ای خاص است، ولی بیش‌تر آموزه‌های بودا، جنبۀ عملی و اخلاقی دارد. مجموعه اندیشه‌های بودا در «تری پیتکا» یا همان «سه سبد» که به آن «کانون پالی» می‌گویند، چند قرن پس از او جمع‌آوری شد. همۀ فرقه‌های بودایی در اعتقاد به جوهر نظریات بودا، که به چهار حقیقت مطلق مشهور است، مشترک هستند. این چهار حقیقت عبارت‌اند از:

_ حقیقت رنج: این جهان پر از رنج و محنت است؛

_ حقیقت علت رنج: سبب رنج آدمی، شوق و علاقۀ جسم خاکی و هواهای دنیوی است؛

_ حقیقت پایان رنج: وقتی میل و هوس از بین برود، همۀ رنج‌ها پایان می‌پذیرد؛

_ حقیقت راه رهایی از رنج: راهِ رهایی از این رنج در هشت چیز خلاصه می‌شود: بینش درست، اندیشۀ درست، گفتار درست، کردار درست، معاش درست، تلاش درست، حضور ذهن و آگاهی درست، تمرکز حواس و یک‌دلی درست.

بعد از مرگ بودا و در حالی که تنها راه انتقال آموزه‌های او، سنت شفاهی بود، در اثر تفاسیر مختلف گفته‌های او، فرقه‌های گوناگون بودایی پدید آمد. دو فرقۀ مهم که در آیین بودا وجود دارد، عبارت‌اند از: «هینه‌یانه» و «مهایانه».

مکتب «هینه‌یانه» به معنای چرخ یا ارابۀ کوچک (لقبی که توسط مهایانه و به

منظور تحقیر به آن‌ها داده شد و بعدها به همین نام مشهور شدند)، در حقیقت خود را حافظ سنت اصیل بودایی می‌دانست. در این مکتب، رستگاری برای همگان میسر نیست؛ چون پیمودن این راه، توانایی‌های خاص خود را می‌خواهد.

«مهایانه»، به معنای چرخ یا ارابۀ بزرگ، در واکنش به مکتب هینه‌یانه شکل گرفت، که با بازنگری در اصول آیین بودا و تحولی که در مفهوم «بودی ستوه» انجام گرفت، دامنۀ دست‌یابی به رستگاری را وسیع‌تر و گسترده‌تر دانست، و همین امر، موجب گسترش این مکتب شد.

برای روشن‌شدن مفهوم موعود و منجی در بودیسم، لازم است با دو مفهوم «بودا» و «بودی ستوه» بهتر آشنا شویم. بودا و بودی ستوه، در واقع عنوان‌هایی هستند برای موجوداتی علوی، که در رستگاری انسان مؤثرند. بودا، به نجات‌دهندگانی گفته می‌شود که در زمان گذشته به دنیا آمده‌اند و ابتدا صورت بشری داشته‌اند، سپس به مرتبۀ اشراق رسیده و پس از این‌که انسان‌ها را به راه درست زندگی رهنمون شده‌اند، به مقام نیروانا (فنای مطلق) رسیده‌اند. سدارته گوتمه (بودا) از این نوع است. در اعتقاد بوداییان، بودا یک نوع اصل است که در زمان‌های مختلف، خود را توسط شخصیت‌های مختلف متجلی می‌کند.

اما بودی ستوه‌ها، در حقیقت بوداهای بالقوه هستند که حیات جسمی فعلی ندارند. هر فردِ بودایی، قبل از رسیدن به مقام بودایی، یک بودی ستوه است، مثلاً سدارته پیش از بیداری، یک بودی ستوه بود.

مفهوم بودی ستوه، اگرچه در متن تفکرات اصیل بودایی وجود داشت، ولی بیش‌تر توسط مهایانه مورد توجه و پردازش قرار گرفت. در مکتب هینه‌یانه، تنها دو بودا از این قبیل ذکر شده است که یکی همان گوتمه (سدارته؛ بودا) است و دیگری «میتریه» که یک بودی ستوه است و بودائیت او در حال کمون است.

اما در مهایانه توجه بیش‌تری به این موجودات علوی شده است. در این مکتب، سدارته (بودا) چهارمین بودا از بودایان زمینی است که به دنیا آمده است و پنجمین بودا که خواهد آمد و اکنون بودی ستوه است، همان میتریه است.

میتریه؛ منجی موعود بودایی: همان‌طور که گفته شد، مفهوم منجی و موعود در بودا را می‌توان در همین مفهوم میتریه _ که به رغم اختلافات موجود، در هر دو مکتب عمدۀ بودایی مشترک است _ به وضوح دید.

میتریه، بودی ستوه‌ای است که در آینده می‌آید، و هم‌اکنون در حال کمون است. او منتظر است که زمان بروز و ظهور او در روی زمین آماده شود؛ در آن وقت، مرتبۀ شهود و اشراق را حاصل می‌کند، خلایق را در عصر خویش، همانند گوتمه، به سرمنزل سعادت رهبری می‌نماید، و به همگان مژدۀ رهایی داده آن‌ها را از چرخۀ برگشت به دنیای سراسر رنج نجات می‌دهد. مفهوم میتریه در بودیسم _ و خصوصاً در مکتب مهایانه _ مورد احترام و بزرگی خاصی است، و از او تمثال‌ها و پیکرهایی ساخته شده، و او را در نهایت مجد و بزرگی، به هیئت مردی نشسته که آمادۀ برخاستن است، نشان داده‌اند.

اگرچه در مورد جزئیات اتفاقات و زندگی میتریه به هنگام زندگی در این دنیا، معلومات یکسان و زیادی در متون مقدس بودایی وجود ندارد، ولی اعتقاد به آمدن او در بودیسم، یک اصل انکارناپذیر است.

در «کانون پالی»، نام میتریه در بخش «چکه وتی سیهه ناده» برده شده است و در آثار بودایی غیرپالی نیز چند اثر به میتریه اختصاص یافته است.

در «مهاونسه»، چنین اتفاقاتی را در مورد زمان آمدن میتریه می‌خوانیم: پس از آن‌که شاکیه مونی به پری نیروانه رسید، جهان پای به سراشیبی اجتماعی و کیهان‌شناختی نهاد. پنج هزار سال پس از آخرین بودا، آفتابِ آموزه‌های بودایی

افول می‌کند و طول عمر آدمیان به ده سال فرو می‌کاهد. در این زمان، چرخۀ وارونه و زندگی متحول می‌شود؛ به‌طوری که متوسط عمر مردم به هشتاد سال می‌رسد. با این عمرهای طولانی و زمینۀ مناسب برای تعالیم بودا، یک راهنما خواهد آمد. او برای مردم رفاه و بهروزی می‌آورد و آموزه‌های بودا را ترویج می‌کند. آن‌گاه که چنین فضای بهشت‌گونه‌ای فراهم شد، میتریه از آسمان نزول می‌کند و بودایی خویش را به کمال می‌رساند.

جهت آشنایی بیش‌تر می‌توانید به این منابع مراجعه نمایید:

ادیان چین

اندیشۀ نجات موعودگرایانه در ادیان چین، چه بازتابی در فرهنگ و رسوم مردم داشته است؟

منظور از ادیان چینی سه دین تائو، کنفسیوس و بودا است که در اعماق جان مردم چین چنان نفوذ کرده و با هم آمیخته شده‌اند که دین واحدی به نام تسوجیائو پدید آورده‌اند. هریک از آن‌ها یکی از ابعاد این دین را پوشش می‌دهد: آیین کنفسیوس بُعد اخلاقی و شعایر گذرا، و آیین تائو نظام شناخت و برنامه‌های جشن‌های سالیانه، و آیین بودا عهده‌دار آموزه‌هایی چون تقلیل رنج، نجات اخروی و مراسم مردگان است. در بخش‌های قبلی با اندیشۀ موعودی در بودیسم آشنا شدیم و در این‌جا با این اندیشه و بازتاب این اندیشه در دو دین دیگر آشنا می‌شویم که از لحاظ عقیدتی و از نظر اعمال و شعائر مربوط دارای اهمیت است. هرچند خصوصیات منجی چینی در این دو دین با هم متفاوت است و افرادی در

طول تاریخ ادعای منجی بودن کرده‌اند، ولی به نظر می‌رسد توده‌های پیرو این دین‌ها به دنبال منجی واحدی هستند که به سوی هماهنگی و صلح بزرگ هدایت کند و این‌که متعلق به چه دین و گرایشی و حتی با چه نامی خوانده شود، برای آنان اهمیت چندانی ندارد. تعدد منجی در این ادیان نیز گواه این امر است که آن‌ها به دنبال شخص خاصی نیستند، بلکه فردی با اوصاف کلی و دارای ویژگی‌های خاص به عنوان منجی مطرح است. آموزۀ منجی موعود در فرهنگ چینی که در قالب نظریۀ صلح بزرگ تجلی یافته است، با وجود رسوخ و فراگیری دینی زیادی که دارد، بروز و ظهور قابل توجهی نیز در عرصۀ آیین‌ها و شعائر دینی دارد.

در بُعد اجتماعی هم یکی از بارزترین بازتاب‌های آن، در حکومت‌ها و قیام‌هایی جلوه‌گر شده است که با داعیۀ وحدت اجتماعی، رفع ظلم و ستم، رفاه عمومی، برقراری «هماهنگی» و «اعتدال جهانی» صورت گرفته است.

نظریۀ صلح جهانی و عصر طلایی در فرهنگ دینی چینیان چیست و چه ارتباطی با موعودگرایی دارد؟

در جهان‌بینی چینی این اندیشه وجود دارد که به هرحال جهان به مقصود خویش می‌رسد و اصولاً ادوار جهان به گونه‌ای است که یک عصر طلایی در آن وجود دارد، ولی این کمال صرفاً با تکامل پدیده‌ها به صورت طبیعی حاصل نمی‌شود و نیل به این مقصود نیازمند شخصی مقتدر با نیروی خاص فوق بشری است. از این‌رو، گرچه این شخص بر خلاف روند طبیعی عالم قدم برنمی‌دارد و تکامل پدیده‌ها برای رسیدن به کمال کل جهان امری ضروری است، ولی جایگاه این شخص را هیچ پدیده‌ای پر نمی‌کند و او به عنوان کامل‌کنندۀ تمام این تکامل‌های جزئی، جایگاه ویژه‌ای دارد.

منجی موعود در فرهنگ چینی در پی برقراری حکومتی گسترده و جهانی است که تمام انسان‌ها را در قالب صلح بزرگ دربر می‌گیرد و در آن تمام انسان‌ها و جوامع متعدد به یک هماهنگی بزرگ رسیده و سعادت و رفاه پدید می‌آید. در سایۀ این حکومت فقر و بدبختی، جنگ و خون‌ریزی و ظلم و بی‌عدالتی از عالم انسانی به‌طور کلی برطرف می‌شود.

برای مطالعۀ بیش‌تر در این زمینه می‌توان به منابع زیر مراجعه کرد:

ادیان ایران

زرتشتیان چه اعتقادی دربارۀ ظهور منجی دارند؟ نام منجی زرتشتی چیست و چه نشانه‌ها و خصوصیاتی دارد؟

موعود زرتشتیان به لحاظ ساختاری تفاوت‌هایی با دیگر ادیان بزرگ دارد؛ چون برخلاف دیگر ادیان که پیروانشان منجی نجات‌بخشی را در آخرالزمان انتظار می‌کشند، زرتشتیان معتقدند سه پسر آیندۀ زرتشت که با نام عمومی سوشیانت شناخته می‌شوند، موعودهای نجات‌بخشی هستند که هریک به ترتیب در سر هزاره‌ای ظهور می‌کنند. سوشیانس یا سوشیانت نام عمومی سه پسر زرتشت است که در آخرالزمان از نطفۀ وی متولد می‌شوند. این سه موعود زرتشتی یعنی هوشیدر، هوشیدرماه و سوشیانس در آخرالزمان هریک در سر هزاره‌ای ظهور می‌کنند تا اوضاع نابسمان جهان و مردمان را سامان بخشند. نام سوشیانس، به‌خصوص به آخرین منجی و موعود تخصیص یافته که آخرین مخلوق اهورامزدا نیز خواهد بود.

کلمۀ «سوشیانس» که از ریشه «سو» به معنای سودمند است، در اوستا «سئوشیانت» (ŝ) و در پهلوی به اشکال گوناگونی چون سوشیانت، سوشیانس، سوشانس، سوشیوس یا سیوشوس آمده است. در فروردین یشت، بند 129، در معنی سوشیانت چنین آمده است:

او را از این جهت سوشیانت خوانند، برای آن‌که او به کلیۀ جهان مادی سود خواهد بخشید. ⁽¹⁾

در گاتاها این کلمه چندین‌بار برای شخص زرتشت به‌کار رفته و پیامبر خود را سوشیانت خوانده؛ یعنی کسی‌که از وجودش سود و نفع برمی‌خیزد و سودرساننده است. ⁽²⁾همچنین چندبار دیگر در سرودها این واژه به‌صورت جمع آمده و زرتشت خود و یارانش را «سودرسانندگان» معرفی کرده است. ⁽³⁾در سایر قسمت‌های اوستا نیز غالباً «سوشیانس‌ها» به صورت جمع آمده و منظور از آن‌ها پیشوایان و جانشینان زرتشت است که در تبلیغ دین کوشا هستند و مردم را به راه راست هدایت می‌کنند. ⁽⁴⁾در بخشی از یسنا ⁽⁵⁾که از ستایش فروَشی نیاکان یاد شده، آمده است:

همۀ فروهرهای نیک توانای مقدس پاکان را می‌ستاییم از آن (فروهر) کیومرث تا سوشیانت پیروزگر. ⁽⁶⁾

بنابه مندرجات کتاب پهلوی دادستان دینیک، هنگامی که سوشیانس در آخرالزمان ظهور کند، قیامت مردگان به مدت 57 سال طول خواهد کشید. در این مدت، سوشیانس در کشور مرکزی، یعنی خونیرس، ⁽¹⁾فرمان‌روا خواهد بود و شش تن از یارانش در شش کشور دیگر. اینان در طی مدت فرمان‌روایی‌شان، که باید به نوعی فرمان‌روایی معنوی و روحانی تلقی شود، همواره در حال اطاعت از سوشیانس و مجری فرمان‌های وی خواهند بود.

به صورت خلاصه زرتشتیان معتقدند: پس از زرتشت، سه پسر آیندۀ او که موعودهای نجات‌بخش آخرالزمان در آیین مزدیسنا هستند و با نام عمومی «سوشیانس» خوانده می‌شوند، به ترتیب: هوشیدر در آغاز هزارۀ یازدهم، هوشیدرماه در آغاز هزارۀ دوازدهم و سوشیانس در پایان هزارۀ دوازدهم ظهور می‌کنند. ایشان می‌آیند تا ادامه‌دهنده راه زرتشت، زدایندۀ پیرایه‌ها از دین او و پالایندۀ جهان از فساد و تباهی و سرانجام، منجیان مردمان و برپاکنندۀ رستاخیز مردگان باشند. ⁽²⁾

بنابر نوشته‌های پهلوی و چنان‌که گذشت، در پایان هر هزاره از آخرین دوره از عمر جهان، یکی از پسران زرتشت همچون رهایی‌بخشی برای یاری‌رساندن به دین بهی و شکست اهریمن و یارانش پدیدار می‌گردد. اندکی پیش از ظهور اولین منجی

یعنی هوشیدر، دو نجات‌بخش دیگر که بنابر متون زرتشتی از جاودانان و بی‌مرگان هستند، قیام می‌کنند و زمینه را برای ظهور و آمدن هوشیدر آماده می‌سازند. این‌دو یکی بهرام ورجاوند ⁽¹⁾و دیگری پشیوتن یا پشوتن ⁽²⁾

Le Monde Oriental, 1929, p.345).

در پایان هزارۀ دهم و اندکی پیش از ظهور هوشیدر، پشوتن یا چهرومیان پسر شاه گشتاسب که بنابر روایات، خود یکی از بی‌مرگان و نجات‌بخشان است، جهت ترویج، بازسازی و برپا داشتن آیین‌های دینی قیام می‌کند و رهبری مؤمنان را به‌دست می‌گیرد. وی به هم‌راه یکصد و پنجاه شاگرد گزیده‌اش _ مردان پرهیزکاری که جامۀ سمور سیاه پوشیده‌اند _ از کنگ‌دژ بیرون می‌آید و تمامی نیروهای اهریمن را شکست می‌دهد و جهان را از آلودگی پاک می‌کند. طبق مستندات زرتشتی روز قیام پشوتن، روز ششم فروردین‌ماه است. ⁽³⁾

بنابر متون پهلوی، برای ظهور بهرام ورجاوند نشانه‌هایی ذکر شده که بیش‌تر آن‌ها همانند وقایع و رخ‌دادهایی است که در ابتدای هریک از هزاره‌ها (به‌ویژه هزارۀ هوشیدر) از آن‌ها یاد می‌شود.

مفهوم هزاره در آیین زرتشت و ارتباط آن با سوشیانت چیست؟

زرتشتیان معتقدند: عمر جهان (سال کیهانی)، آغاز و انجام آفرینش در زمانی محدود به دوازده‌هزار سال صورت می‌پذیرد که خود به چهار دوره یا عهد سه‌هزار ساله تقسیم می‌شود. دورۀ اول (سه‌هزار سال اول)، دورۀ آفرینش مینوی است، یعنی امشاسپندان، ایزدان و فروهرها آفریده می‌شوند. در دورۀ دوم (سه‌هزار سال دوم)، این آفرینش مینوی صورت مادی به خود می‌گیرد، اما حرکت و جنبش در این آفریده‌ها وجود ندارد. دورۀ سوم (سه‌هزار سال سوم)، که با هفتمین هزاره از آغاز آفرینش شروع می‌شود، دورۀ آمیختگی خوبی و بدی، روشنی و تاریکی و به‌طور کلی آمیزش ارادۀ هر فرد و اهریمن است. در آغاز این دوره، اهریمن از تاریکی به مرز روشنی می‌آید و آفریدگان روشنی هرمزد را می‌بیند و به فکر مبارزه با هرمزد و نابودی آفریدگان او می‌افتد و به دنبال این اندیشه، به آفریدگان او حمله می‌کند و با هریک از آنان به نوعی نبرد می‌کند و جهان مادی را می‌آلاید. در این دوره که در متون فارسی میانه از آن به «آمیزش» تعبیر می‌شود، گاه کامه هرمزد رواست و زمانی کامه اهریمن. آخرین دوره (سه‌هزار سال چهارم) با ظهور زرتشت آغاز می‌شود. این هزاره دهمین هزاره از آغاز آفرینش و چهارمین هزاره از آغاز آفرینش مادی متحرک یا هفتمین هزاره پس از آفرینش مادی غیرمتحرک است. در هزارۀ چهارم و به تعبیری هفتم و به تعبیر دیگر دهم، دین بهی در زمین رواج می‌یابد و زرتشت، گسترانندۀ این آیین، از حمایت گشتاسپ نیز برخوردار است.

براساس روایات زرتشتی، در آخرین هزاره از عمر جهان، (هزارۀ دوازدهم) سه دوشیزه از نطفۀ زرتشت که در دریاچۀ هامون ⁽¹⁾قرار دارد، بارور می‌شوند و سه موعود مزدیسنان را می‌زایند.

در برخی از آثار زرتشتی پس از ذکر نام شش پارسای جاودانی، از سه تن دیگر نیز یاد شده و فَروَشی‌شان ستایش شده است. اینان در اصل همان سه پسرِ آیندۀ زرتشت یا موعودهای نجات‌بخشی هستند که در هزارۀ آخر عمر جهان، به فاصلۀ هزار‌سال از هم‌دیگر، ظهور خواهند کرد. این سه تن عبارت‌اند از: ⁽¹⁾

در واقع بایستی «اوشیدرنماز» بگویند؛ چه کلمۀ «نِمَنگه» به معنای «نماز» است؛ ⁽³⁾

اَستْوَتْ اِرِتَه، یعنی کسی که مظهر و پیکر قانون مقدس است. در خود اوستا نیز به معنای لفظی این کلمه اشاره شده و در بند 129، یشت سیزدهم، می‌خوانیم:

کسی که سوشیانت پیروزگر نامیده خواهد شد و اَستْوَتْ اِرتَه نامیده خواهد شد. از این جهت سوشیانت، برای این‌که او به سراسر جهان مادی سود خواهد بخشید؛ از این جهت اَستْوَتْ اِرتَه، برای این‌که او آن‌چه را جسم و جانی است، پیکر فناناپذیر خواهد بخشید، از برای مقاومت کردن بر ضد دروغ جنس دوپا (بشر)، از برای مقاومت کردن در ستیزه‌ای که از طرف

پاک‌دینان برانگیخته شده باشد. ⁽¹⁾

اَستْوَت اِرتَه همان سوشیانس، یعنی سومین و آخرین موعود در آیین مزدیسناست. در کتاب اوستا هر‌جا که سوشیانت به صورت مفرد آمده،

از او آخرین موعود، یعنی اَستْوَتْ اِرِتَه اراده گردیده است؛ چنان‌که امروزه نیز هر‌وقت به‌طور عام سوشیانس می‌گوییم، مقصود همان آخرین نجات‌بخش و موعود است.

در دین زرتشت چه علایمی برای آخرالزمان و ظهور سوشیانت ذکر شده است؟

بنابر روایات دینی، 57 سال مانده به فرشگرد، سوشیانس‌زاده خواهد شد. به عبارت دیگر، «هزارۀ او که تن‌کردار است، 57 سال بُود». ⁽²⁾

در زادسپرم دربارۀ ظهور سوشیانس و زمان و نشان رستاخیز می‌خوانیم:

57 سال به فرشگرد کرداری مانده، سوشیانس زاده شود [برای] به انجام رسانیدن آن‌چه که با زردشت آفریده شد. دربارۀ زردشت چنان پیداست که در سی‌سالگی به دیدار اورمزد آمد و دین پذیرفت و قانون را رواج داد. در طول 57 سال به‌تدریج دین به هفت کشور بیامد. چون دین به رواج آمد، دروغ (اهریمن) از آشکارگی به زیر زمین [گریخت]. به‌تدریج نیروی ایشان (دیوان) ناکار (بی‌اثر) شد. هنگامی که آن فرسته (پیام‌آور) به فرجام رسانده که سوشیانس است، به راهنمایی ایریمن به زمین پیدا شود، به همین اندازه در سی‌سالگی با مینویان دیدار کند. داد فرشگرد کرداری (قانون زندگی نو) هم در طول 57 سال با رواج کامل [دین] به هفت کشور برود و با رواج کامل آن، دروج (اهریمن) از [میان] آفریدگان نابود شود. از هنگامی که اهریمن به سوی آفرینش آمد، تاکنون شش‌هزار سال شمردنی (غیرکبیسه) است، [که

هر سال] از فروردین‌ماه، اورمزد روز (روز یکم) است تا آن‌گاه که دوباره فروردین‌ماه اورمزد روز شود که به سپری شدن شش‌هزار سال وهیزگی (کبیسه) چهار سال مانده است؛ زیرا هر چهار سال یک روز کبیسه افزوده نشده است و در شش‌هزار سال چهار سال باشد. در آن هنگام نشان رستاخیز [آشکار] باشد و سپهر بجنبد، سیر خورشید، ماه، ستارگان تغییر کند و در فضا یکی شوند، مانند سپهرگردان و چهرۀ دریاها [و] همۀ ساکنان زمین تغییر کند. در زمین بسیار جای‌ها چشمه‌های آتش، مانند چشمه‌های آب بیرون آیند؛ زیراکه آن‌چه را که اورمزد با آب آفرید، با آتش پایان داده شود؛ زیرا آب طبعی دارد که روشن‌کننده و رویاننده است [اما] آتش سوزنده و بازدارندۀ تخم است. ⁽¹⁾

ص97 - 98.

برای پاک شدن زمین از تمامی موجودات اهریمن آفریده و آماده شدن جهان هستی برای انقلاب نهایی به‌وسیلۀ منجی موعود به گاه رستاخیز و ظهور سوشیانس، آتش‌سوزی‌های مهیبی زمین را فرا می‌گیرد؛ چنان‌که بسیاری چشمه‌های آتش همانند چشمه‌های آب از زمین می‌جوشد. همچنین بنابر متنی که گذشت، از نشانه‌های رستاخیز، وقوع انقلاب‌های کیهانی و سماوی ازجمله تغییر مسیر خورشید، ماه و ستارگان است که در دیگر متون پهلوی نیز به صورت‌های مختلف بدان اشاره شده است. برای مثال، در زند وهومن یسن آمده، به هنگام ظهور هریک از منجیان زرتشتی، خورشید به ترتیب، به گاه هوشیدر ده شبانه‌روز، به گاه هوشیدرماه بیست شبانه‌روز و به گاه سوشیانس یعنی آخرین موعود، سی شبانه‌روز در آسمان می‌ایستد. جاماسب‌نامه توقف خورشید در آسمان را از معجزات هوشیدر دانسته که با وقوع آن، مردمان جهان به دین

حق می‌گروند:

جماعتی از او (هوشیدر) معجزه خواهند و او دعا کند و آفتاب ده‌روز در میان آسمان بایستد، سر به بالا کند، چون مردم جهان آن معجز ببینند در دین حق بی‌گمان شوند. پس خورشید برود و طراق عظیم آید، آن‌جا که آفتاب است و هرکس که دلش با خدای تعالی راست نباشد، زهرۀ او بترقد و جهان از گناه‌کاران صافی شوند. ⁽¹⁾

به روایتی دیگر که در دینکرد ذکر شده، هنگامی که اهریمن، زمانۀ خویش را رو به پایان می‌بیند، می‌کوشد تا خورشید را که برشمارندۀ روزها و سال‌هاست، از حرکت بازدارد تا مگر واپسین روز فرا نرسد. ⁽²⁾

علاوه بر ایستادن خورشید در آسمان، در آخرالزمان تغییرات شگفتی در آسمان و جهان خاکی رخ می‌دهد که خود باعث بروز دگرگونی‌های اساسی در نظام طبیعت است. از آن جمله می‌توان به رنگ باختن خورشید و ماه، کوتاه شدن سال و ماه و روز، بروز زمین‌لرزه‌های شدید و باران‌های نابه‌هنگام اشاره نمود:

خورشید نشان سهم‌ناکی بنمایاند و ماه از رنگ بگردد و در جهان، سهم‌ناکی و تیرگی و تاریکی باشد. به آسمان نشان‌های گوناگون پیدا آید و زمین‌لرزه بسیار باشد و باد سخت‌تر آید و به جهان نیاز و تنگی و دشواری بیش‌تر پدیدار آید... . ⁽³⁾

در آن هنگام بادهای سرد و گرم فراوان می‌وزند و نظم فصول سال به هم

می‌خورد، ابرهای بی‌باران بر فراز آسمان ظاهر می‌شود و به‌جای آب، از ابرها جانوران زیان‌کار می‌بارد. ⁽¹⁾

و ابر کام‌کار و باد تندرو، به هنگام و زمان خویش باران نشایند کرد. ابر سهمگین همۀ آسمان را چون شب تار کند. باد گرم و باد سرد بیاید و بر و تخمه دانه‌ها را ببرد. باران نیز به هنگام خویش نبارد و بیش‌تر خرفستر (جانوران زیان‌کار) ببارد تا آب. و آب رودخانه‌ها و جوی‌باران بکاهد و آن را افزایش نباشد. ⁽²⁾

در آن هنگام ستارگان گناه‌کار (سیارات هفت‌گانه) از بند رها می‌شوند و با رها شدن آن‌ها، آشوب و ویرانی افزایش می‌یابد و جهان را فرا می‌گیرد:

نشان‌های آسمان پدیدار آید، یعنی ستارگان گناه‌کار از بند رسته شوند. ⁽³⁾

به هر حال، به هر سو می‌نگری، زمین و زمان دچار انواع بلاها، وبا، قحط و نیاز و به‌طور کلی حوادثی است که وقوع آن‌ها سبب ویرانی و تباهی زندگی زمینی انسان‌ها و موجودات است.

در آن زمانۀ پست، همۀ مردم نیز چون حاکمان‌شان فریفتار و ناراستند و دیو آز بر همگان چیره شده و آنان را به سختی و گناه‌کاری کشیده است. ⁽⁴⁾

کسی حرمت نان و نمک نگه ندارد و مردم به یکدیگر مهر و محبت کم‌تر دارند:

و مردم را که در آن زمان زاید، زور و نیرو کم‌تر باشد و بدگمان‌تر و فریفتارتر

بس شوند که مهرِ روان [و دل‌بستگی به رستگاری روان] کم‌تر دارند و آزرم

[و حرمت] نان و نمک ندارند. پس چون مردم بتر و بداندیش و بدکیش

اهلموغ ⁽¹⁾[باشند]، آن [مردم] را دوست خویش شمارند. ⁽²⁾

در آن زمان، کشتن مرغی و انسانی نیک، برابر شود. کار نیک و کرفه (ثواب) از دست مردمان کم‌تر رود. خُردان به بزرگی و پادشاهی رسند و بزرگان به بندگی و بی‌نوایی. ⁽³⁾

ای زرتشت سپیتمان! در آن زمان شگفت، مردمی که کستی بر میان

(کمر) دارند [به سبب] بدخواهی و فرمان‌روایی بد و داوری دروغ بسیار

که بر ایشان آمده است، زندگی ایشان را بایسته نیست [و] مرگ را به

آرزو خواهند. ⁽⁴⁾

در آن دنیای وانفسا، دین و دین‌داری و روحانیان مذهبی که نگه‌دارندگان قوانین دینی محسوب می‌شوند و داعیه‌دار صیانت از آداب و رسوم و آیین‌های مذهبی هستند، آن‌چنان به فساد و تباهی کشانیده می‌شوند که دین‌داران و روحانیان در میان خلق، گناه‌کارترین مردم‌اند؛ به‌طوری که از پنج گناه، سه گناه را ایشان مرتکب می‌شوند. آنان بدون هیچ دغدغه‌ای از انجام وظایف دینی خویش سرباز می‌زنند و بیمی از دوزخ ندارند. در حق هم بدگویی می‌کنند و یکدیگر را به سخره می‌گیرند و به همین دلیل، مردم نیز به قول و فعلشان بی‌اعتمادند و گفتار و فتوای دروغ‌زنان و افسوس‌گران را به جای ایشان ارج می‌نهند. ⁽⁵⁾

در آن هنگامه از هر هزار یا ده‌هزار تن، تنها یک نفر به دین گِرَود و آن یک نیز بدان عمل نکند. در نتیجه دین به‌طور کلی نزار و ناتوان شود و فساد، تباهی،

روسپی‌گری، غلام‌بارگی، دروغ و مرگ همۀ جهان را فرا می‌گیرد. ⁽¹⁾

پس همه خواستۀ گیتی را در زیرِ زمین نهان کنند و در آن زمان، کار روسپی و جه‌مرزی ⁽²⁾و غلام‌بارگی و هم‌خوابگی با زنان حایض در جهان بسی آشکارا [و نمایان و رایج] شوند و سیج ⁽³⁾نهان و مرگ و وبا و نیاز در جهان بیش‌تر شود و تباهی و کام اهلموغِ دیوان و دروجان چیره‌تر شود [و غالب آید]. ⁽⁴⁾

کدام پیامبر خواب‌های زیادی را دربارۀ امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در کتاب‌هایش تعبیر کرده است؟

بیست و دومین کتاب از عهد عتیق (کتاب مقدس یهودیان) که مشتمل بر 24 کتاب است، متعلق به دانیال پیامبر است که چهارده فصل دارد. فصل‌های هفتم تا دوازدهم آن مربوط به رؤیاهایی است که دانیال از آن‌ها بهره می‌برده است. این رؤیاها در دوران سلطنت بَلشَصَر و داریوش مادی و کورش (پادشاه سرزمین پارس) در بابل اتفاق افتاده است.

این کتاب در سال‌های 162 تا 164 قبل از میلاد تألیف شده است؛ زمانی که آنتیو خوس اپیفانس، آزارگری می‌کرد. این کتاب از این‌روی تألیف شد تا ایمان و امید یهودیانی که تحت آزار بودند، تقویت کند.

انتظار روز بازپسین و خُرد شدن آزارگر و امید به پادشاهی مقدسان، در سراسر کتاب به چشم می‌خورد. پنج خواب در کتاب دانیال نبی که خودش خواب دیده است، نقل می‌شود. تعبیر سه خواب در همان‌جا پشت سر هر خواب نقل شده

است که دو خواب را جبرئیل برایش تعبیر کرده است. در ضمن این خواب‌ها و تعبیرها اشاره‌هایی به حکومت آخرالزمان و حکومت مقدسان و مخصوصاً پسر انسان، به چشم می‌خورد؛ مثلاً در تعبیر خواب اول (خواب چهار جانور) آمده است: «لیک آنان که پادشاهی به ایشان خواهد رسید، مقدسان خدای تعالی هستند و تا ابد صاحب پادشاهی خواهند بود تا ابد الاباد». ⁽¹⁾

یا در تعبیر خواب دوم که توسط جبرئیل انجام شده آمده است: «ای پسر انسان! بدان که این رؤیا روز بازپسین را آشکار می‌سازد». ⁽²⁾

آیا بهائیان به عنوان یک فرقۀ منشعب از شیعه، به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف اعتقاد دارند؟

بهائیت فرقه‌ای است استعماری که توسط حسین‌علی نوری معروف به بهاء‌الله به وجود آمده است. نوری شاگرد علی‌محمد باب بود که به پیروی از اندیشه‌های شیخیه، خود را رکن چهارم یا انسان کامل می‌پنداشت. وی در آغاز مدعی بود که باب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است، ولی در نهایت ادعای الوهیت نمود و اعلام کرد که بعداً کسی را به عنوان «من یظهره الله» خواهد فرستاد. بعد از اعلام علی‌محمد، حسین‌علی نوری مدعی شد که او همان کسی است که علی‌محمد باب وعدۀ آمدن او را داده است. بعد از آن با ادعای نسخ دین اسلام، نغمۀ ایجاد دین تازه سرداد و به دین‌سازی روی آورد. ⁽³⁾

برخی از عقاید بهائیان که امروزه در حیفا، یکی از شهرهای فلسطین اشغالی، مستقر هستند، از قرار زیر است:

خلافت و وصایت و امامت است، نه اصالت و نبوت. ⁽¹⁾

خلاصه آن‌که بهائیان اولاً مدعی الوهیت باب و بهاء و منکر خاتمیت نبیّ مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم هستند و ثانیاً نه‌تنها منکر وجود نازنین امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند، بلکه دشمن او نیز به شمار می‌روند. مطلب زیر به نقل از سایت بازتاب گویای این ادعاست:

بهائیان به عنوان دشمن‌ترین دشمنان حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف با هرچه که ذره‌ای یاد آن امام غایب از نظر را زنده سازد، به شدت مخالفت می‌ورزند و می‌کوشند همۀ کانون‌های مهدوی را با خشونت هرچه تمام تر، نابود سازند. اکنون پس از گذشت چندین سال از تلاش‌های بی‌وقفه و سازمان‌یافتۀ آن‌ها در ایران که پایگاه اصلی و مهم شیعه به شمار می‌رود، اسناد متعددی وجود دارد که عمق خصومت آن‌ها از یک سو و وحشتشان از گسترش روزافزون فرهنگ انتظار را نشان می‌دهد.

آیا جنبش‌های نو پدید دینی، منجی‌گرا هستند؟

ابتدا باید بگوییم پدیدۀ «ادیان جدید» که جامعه‌شناسان از آن به «جنبش‌های نوپدید دینی» تعبیر می‌کنند، اصطلاحی است که ابتدا جامعه‌شناسان ژاپنی به حرکت‌های دینی بعد از جنگ جهانی در ژاپن اطلاق کردند و سپس، همین واژه به انگلیسی ترجمه شد و به معنای «فرقه یا جنبش بدعت‌آمیز دینی» به کار رفت. جامعه‌شناسان ترجیح می‌دهند از اصطلاح «جنبش‌های نوپدید دینی»

(new religious movement) استفاده کنند تا ادیان جدید.

اگرچه در تعریف صفت جدید در ادیان جدید اختلاف است، ولی در مجموع ادیان جدید به مجموعۀ نهضت‌ها و حرکت‌های فکری گفته می‌شود که اندکی پس از جنگ جهانی دوم هم‌زمان در امریکا و ژاپن شروع شد و به مرور به اروپا و

تعدادی کشورهای شرقی نیز سرایت کرد. جنبش‌های نو‌پدید دینی و دین‌های عصر جدید، دو نوع هستند:

الف) جنبش‌ها یا کیش‌های جدید دینی که به گونه‌ای ریشه در یکی از ادیان آسمانی مانند یهودیت، مسیحیت، اسلام، و ادیان شرقی، مانند هندوئیسم، بودیسم، شینتو و... دارند. این سنخ به لحاظ ساختاری نیز مانند ادیان سرچشمه تا حدودی نهادینه و دارای چهارچوب الهیاتی و سازمانی است.

ب) گروه‌هایی که نهادینه نیستند و نمی‌توان آن‌ها را برآمده از ادیان سنتی یا تفسیری نوین از آن‌ها دانست و بیش‌تر مجموعه‌ای از عقاید و باورهای رازورانه باطنی و عرفانی هستند؛ عرفان روان‌شناختی، تأکید بر «خود» انسان، خردگرایی و مساوات‌طلبی، فروکاستن خدا به موجودی در درون انسان، تأکید بر استعدادهای درونی انسان و اموری از این دست، از شاخصه‌های اصلی این سنخ است.

عوامل متعددی در به وجود آوردن این جنبش‌ها یا ادیان جدید نقش داشته‌اند، که برخی از آن‌ها مانند فردگرایی، معنویت‌گرایی، تعارض فلسفه و دین یا عقل و ایمان در برخی از ادیان و... ربطی به موضوع ما ندارند، ولی یکی از دلایل به وجود آمدن این فرقه‌ها، انتظار منجی است که اتفاقاً دلیل مهمی است. در میان جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان دین، معروف است که دوران تحولات سریع اجتماعی در بسیاری از جوامع با جنبش‌های موعودگرا آغاز شده است. این جنبش‌ها به گفتۀ همین جامعه‌شناسان، در اروپای پیش از انقلاب صنعتی و در کشورهای مستعمره، متأثر از دو عامل حاکمیت استعمار و تحولات فنی و فرقه‌ها یا جنبش‌های نوپدید دینی، اغلب با نوعی موعودگرایی سنتی در جوامع رو به رشد همراه بوده‌اند. بروز و ظهور گروه‌های هزاره‌گرا در مسیحیت، خصوصاً در میان پروتستان‌ها، شاهد این مدعاست. در اینجا به همین مقدار بسنده کرده و

علاقمندان به آشنایی بیش‌تر با این مباحث را به منابع زیر ارجاع می‌دهیم:

مجلۀ اخبار ادیان، شماره 7 و 8؛ مجلۀ هفت آسمان، شماره 7 و 19؛ مجموعه آثار، شهید مطهری، ج1؛ فلسفۀ دین، تألیف محمدتقی جعفری؛ انتظارات بشر از دین، تألیف عبدالحسین خسرو پناه.

مذاهب و منجی

مهدویت چه بازتابی در فرقه‌های شیعی داشته است؟ آیا در بین فرقه‌های شیعی منکر مهدویت هم وجود دارد؟

در ابتدا باید گفت: شیعیان، پیروان حضرت امام علی علیه السلام و اهل‌بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم هستند و شیعه در معنای عام، شامل فرقه‌های بسیاری است که معتقد به افضلیت علی علیه السلام نسبت به دیگر صحابه و سزاواری او به خلافت بلافصل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم هستند.

برخی از فرقه‌های مهم شیعی عبارت‌اند از: کیسانیه، زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، و اثنی‌عشریه یا شیعۀ امامیه.

نفوذ اندیشۀ مهدویت در فرق شیعی، بسیار پررنگ است. برای مثال فرقۀ کیسانیه، که بنابر قول مشهور پیروان مختار ثقفی هستند، از نخستین فرق اسلامی است که مهدویت را به ویژه با لفظ «مهدی» مطرح نمودند و اهمیت بسیاری برای آن قائل شدند. در دیگر فرق مهم تشیع خصوصاً زیدیه، اسماعیلیه و امامیه نیز اندیشۀ مهدویت اصلی محوری و بسیار تأثیرگذار بوده است. ⁽¹⁾

در یک نگاه اجمالی باید گفت: مهدویت در بین فرق شیعه هیچ منکری

نداشته و فرق تشیع با اختلاف در سطح فهم برداشت خود همگی معتقد به این آموزه هستند.

زیدیه دربارۀ مهدویت چه نظری دارند؟

زیدیان که امروزه بیش‌تر در کشور یمن زندگی می‌کنند، معتقد به امامت زید بن علی بن الحسین علیه السلام هستند و خود را پیرو ایشان می‌دانند. اصل امامت در این فرقه بسیار مهم است، به‌طوری که شاید بتوان برداشت مخصوص آنان از این آموزه را نقطۀ آغاز اختلافشان با دیگر فرقه‌های شیعی دانست. آنان در مورد امامت برخلاف دو فرقۀ مهم دیگر، یعنی اسماعیلیه و امامیه که این مقام را فقط شایستۀ اولاد حسین علیه السلام می‌دانند، معتقدند: هر فاطمیِ دارای فضیلت، خواه از نسل حسن علیه السلام یا حسین علیه السلام باشد و به سیف قیام نماید، امام است و تبعیت از او لازم.

مهدویت از آغاز شکل‌گیری زیدیه در بین پیروان آن وجود داشته و آنان معتقدند: سرانجام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف _ یکی از فرزندان فاطمه علیها السلام یا فردی از اهل‌بیت علیهم السلام _ ظهور می‌کند و بر پهنۀ گیتی حاکم خواهد شد و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد، آن‌چنان‌که پر از ظلم و بیداد شده است. او، قائم آل محمد است و به مؤمنان و مستضعفانْ عزت، و به کافران و ستمگرانْ ذلت خواهد بخشید. ⁽¹⁾

ایشان همانند اهل‌سنت می‌گویند: مهدی منتظر در آینده _ که در روایات به آخرالزمان توصیف شده است _ ظهور خواهد کرد. مهدی متولد نشده و بنابراین در غیبت نیست. از نظر زیدیه، همچنان‌که پیامبر بشارت داده است، از ذریۀ او مهدی ظهور خواهد کرد؛ اما نام او و زمان ظهور او عیناً معلوم نیست. ⁽²⁾

زیدیان در مورد انتظار، بنابر روایتی قائل‌اند که انتظار ظهور مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از

همان فضیلت و اجر مجاهد فی سبیل الله در صحنۀ پیکار برخوردار است. امام هادی، یحیی بن حسین بن قاسم بن ابراهیم (245 - 298ه-) در باب انتظار مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌گوید:

من حبس نفسه لداعینا اهل البیت او کان منتظراً لقائمنا کان کالمتشحط بین سیفه وترسه فی سبیل الله بدمه؛ ⁽¹⁾

هرکس خویشتن را برای داعی ما اهل‌بیت وقف کند، یا در انتظار قائم ما بماند، همانند کسی است که در حال قتال در راه خدا به خون خویش غلطیده باشد.

اسماعیلیان چه کسانی هستند و در مورد مهدویت چه نظری دارند؟

اسماعیلیان یکی از فرقه‌های مهم شیعی هستند که تاریخ پر فراز و نشیبشان به اواسط قرن دوم و پس از وفات امام صادق علیه السلام می‌رسد. اینان اگرچه مانند شیعیان دوازده‌امامی در امر امامت و مصادیق آن تا امام ششم، یعنی جعفر بن محمد الصادق علیهما السلام اشتراک عقیده دارند و امامت را نیز به نص می‌دانند، ⁽²⁾ولی

دربارۀ سلسلۀ امامت بعد از امام صادق علیه السلام با پیروان آن امام یعنی شیعیان

امامیه اختلاف نظر دارند و امامت را در اسماعیل فرزند بزرگ‌تر امام صادق علیه السلام

و نسل او جست‌وجو می‌نمایند. این فرقه خود به انشعاباتی مانند: خالصه، مبارکیه، قرامطه، فاطمیان، مستعلویه، نزاریه و... تقسیم شده‌اند که در اعتقادات با هم اختلافاتی دارند.

مهدویت در میان اسماعیلیان از موضوعات پرابهام است که در عین حال

بیش‌ترین دگرگونی را در طول تاریخ داشته است. برای مثال پیروان فرقۀ خالصه که به نوعی بانیان فرقۀ اسماعیلیه هستند و به همین دلیل اسماعیلیۀ نخستین نام بردار شده‌اند، به مهدویت اسماعیل، غیبت او و سرانجام ظهورش معتقدند و می‌گویند: او ظاهر خواهد گشت و بر همۀ جهان سیطره خواهد یافت. اکثریت مبارکیه و در ادامۀ آنان قرامطه نیز معتقدند: محمد فرزند اسماعیل و نوادۀ امام صادق علیه السلام، امام و مهدی قائم است؛ او نمرده و در سرزمین روم پنهان و غایب است و سرانجام، ظهور خواهد کرد. ⁽¹⁾

به‌رغم گوناگونی و رنگارنگی موعودباوری در میان اسماعیلیان، می‌توان به مشترکاتی در بین فرقه‌های اسماعیلی در این زمینه اشاره نمود: رسالت مهدی موعود اجتماعی است و او رستگاری و عدالت را برای همۀ بشر به ارمغان می‌آورد. از دیگر کارکردهای این موعود، نسخ شریعت، برقراری کامل عدالت، اظهار اسرار و حقایق باطنی است که همگی از درانداختن طرحی نو حکایت دارد.

اهل‌تسنن دربارۀ مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چه دیدگاهی دارند و مهدویت در بین آنان از چه جایگاهی برخوردار است؟

با مراجعه به منابع روایی اهل‌سنت می‌توان دریافت که به باور اهل‌سنت عقیده به حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، عقیده‌ای حق و صحیح است که از پشتوانۀ انبوهی از روایات برخوردار است و حتی تعداد قابل توجهی از آن‌ها بر‌اساس مبانی اهل‌تسنن غیرقابل رد می‌باشد. هرچند در این میان، تعداد اندکی از نویسندگان اهل‌تسنن هم یافت می‌شوند که با دیدۀ انکار یا تردید به عقیدۀ مهدویت نگریسته‌اند، اما چنین کسانی انگشت‌شمارند که مهم‌ترین نام در این میان، ابن‌خلدون، تاریخ‌نویس و جامعه‌شناس سرشناس می‌باشد. همچنین می‌توان به

احمد امین مصری یا محمد فرید وجدی یا سعد محمدحسن اشاره داشت. همین امر [= فراوانی روایات مباحث مربوط به مهدویت؛] بسیاری از علمای اهل‌تسنن را بر آن داشته تا در این زمینه احادیثی را به‌صورت مستقل در کتب حدیثی خود ذکر کنند [مثل ابن‌ابی‌شیبه در کتاب المصنف؛ ابن‌ماجه در کتاب السنن؛ ابوداود در کتاب السنن؛ ترمذی در کتاب الجامع؛ و... که سه کتاب اخیر، از مجموع شش کتاب معتبر اهل‌سنت می‌باشند] یا حتی با نگاشتن کتابی مستقل به تبیین یا دفاع از این عقیده برخیزند. مانند ابن ابی خثیمه (م279) یا دیگر نویسندگان اهل‌تسنن در قرن‌های بعد که حتی در میان آن‌ها افراد متعصبی مثل ابن‌قیم (م751) و ابن‌کثیر (م774) به چشم می‌خورد و یکی از آخرین آن‌ها هم، کتاب المهدی المنتظر فی ضوء الاحادیث الآثار الصحیحة اثر نویسندۀ وهابی معاصر، عبدالعظیم بستوی می‌باشد که در مطالب فوق از کتاب وی بهره گرفته شد.

مهدی در نظر اهل‌تسنن چه ویژگی‌هایی دارد و مهدی از نسل کیست؟

هرچند در این‌باره روایات متعددی در کتب اهل‌تسنن می‌توان یافت، ولی در این‌جا به آن‌چه در کتاب المهدی المنتظر بستوی آمده، بسنده می‌شود؛ زیرا همچنان‌که گذشت، نویسندۀ این کتاب از وهابی‌های معاصر می‌باشد که با سخت‌گیری‌ها و بهانه‌تراشی‌های مخصوص وهابیت به احادیث مهدوی نگاه نموده و تعدادی از آن‌ها را به عنوان احادیث معتبر معرفی کرده است. براساس این احادیث معتبر، «مهدی از اهل‌بیت پیامبر» و «از نسل ایشان» و مشخصاً «از نسل حضرت زهرا علیها السلام» و «نام ایشان هم‌نام پیامبر» می‌باشد و در «آخرالزمان قیام می‌کند و زمین به برکت ایشان آباد و پر از نعمت می‌شود» و «همچنان‌که زمین پر از ستم شده، آن را از عدالت آکنده می‌سازد» و اصولاً رسالت حضرت، اقامۀ عدالت در جهان است، به‌گونه‌ای که «حتی اگر یک روز از دنیا مانده باشد، خداوند آن روز را

آن‌قدر طولانی خواهد ساخت تا قیام حضرت به‌پا شود» و «در خراسان (ایران) قیامی رخ می‌دهد که به قیام حضرت متصل می‌شود». همچنین براساس برخی گزارش‌های معتبر اهل‌سنت «یکی از علایم قیام حضرت، شهید شدن شخصی معروف به نفس زکیه می‌باشد» و نیز از برخی دیگر از گزارش‌های معتبرشان استفاده می‌شود که قیام حضرت، ارتباط خاصی با کوفه دارد.

اهل‌تسنن دربارۀ نزول حضرت عیسی چه نظری دارند؟ آیا این‌که برخی از آنان مهدی را همان عیسی می‌دانند، صحیح است؟

دو دسته روایت در کتب حدیثی اهل‌سنت می‌توان یافت. یک دسته تصریح دارد که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف همان عیسی بن مریم علیهما السلام است و دستۀ دیگر صراحت دارد که عیسی بن مریم علیهما السلام از آسمان فرود آمده به مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اقتدا می‌کند؛ ولی از یک‌سو روایات دستۀ اول علاوه بر اندک بودن، از هیچ سند معتبری برخوردار نیست؛ گذشته از آن‌که ظاهراً هیچ‌یک از آن‌ها از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نقل نشده‌اند!! برخلاف روایات دستۀ دوم که علاوه بر فراوانی، در میانشان روایاتی که بر مبنای اهل‌تسنن هم از صحت سند برخوردار باشند، یافت می‌شود و اکثریت آن‌ها هم از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده‌اند. از سوی دیگر، روایات معتبر و متعدد دیگری در دست است که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را از نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم معرفی می‌کند و این هم دلیل دیگری بر بطلان و ساختگی بودن دستۀ اول روایات اهل‌تسنن است. همین مطلب، برخی از نویسندگان اهل‌تسنن را هم واداشته تا روایات دستۀ اول را منکر شده به حرف عده‌ای بسیار اندک که همین عقیده را دارند، هیچ اعتنایی نکنند. در هر حال، بر‌اساس روایات معتبر اهل‌تسنن، عیسی بن مریم علیهما السلام از آسمان فرود خواهد آمد و به امام جماعت مسلمانان (که همان مهدی منتظر عجل الله تعالی فرجه الشریف خواهد بود) اقتدا خواهد نمود. حتی بر‌اساس روایات متعدد دیگری، آن حضرت در جنگ‌های معاصر

ظهور نیز مشارکت خواهد داشت و در کشتار دجال و یاران او که منجر به زمینه‌سازی حکومت حضرت بقیة الله عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌شود، نقش اساسی و کلیدی نشان خواهد داد.

آیا در مذاهب دیگر نامی از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برده شده است؟

در همۀ مذاهب اسلامی، عقیده به مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود دارد و روایاتی که از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ذکر شده، در کتاب‌های معتبر سایر مذاهب اسلامی نیز آمده است. تنها اختلاف اساسی شیعه با سایر مسلمانان، تعیین مصداق آن است. شیعه معتقد است که حجت خدا و جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که دوازدهمین امام بعد از امام حسن عسکری علیه السلام است، ولی آنان چنین عقیده‌ای ندارند و تنها به مصلحی معتقدند که از خاندان پیامبر است و در آخرالزمان ظهور می‌کند و دنیا را پر از عدالت می‌کند و نیز ما معتقدیم که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف متولد شده و هم‌اکنون زنده است و زندگی می‌کند، اما بیش‌تر اهل‌سنت معتقدند که مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بعداً متولد خواهد شد. ⁽¹⁾

به علاوه، نام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در همۀ ادیان آسمانی قبل از اسلام، مانند یهود، مسیحیت و زرتشت، هم آمده است. البته آن‌ها از او به منجی و نجات‌دهندۀ جهان تعبیر کرده‌اند.

ادیان و علایم ظهور

علایم ظهور در ادیان دیگر چه چیزهایی است؟

الف) در کتاب دادتگ دربارۀ ظهور آمده است:

بعد از آن‌که مسلمانی به هم رسد در آخرالزمان، و اسلام در میان مسلمانان از ظلم ظالمان و فسق عالمان و تعدی حاکمان و ریای زاهدان و بی‌دیانتی امینان و حسد حاسدان برطرف شود، بجز نام از آن چیزی نماند و دنیا مملو از ظلم و ستم شود و پادشاهان، ظالم و بی‌رحم شوند و رعیت بی‌انصاف گردند و در خرابی یکدیگر کوشند و عالم را کفر و ضلالت و فساد [فرا] بگیرد، دست حق درآید و جانشین آخر، ظهور کند. ⁽¹⁾

ب) علایم ظهور در کتاب ریگ ودا چنین بیان شده است:

...هنگام ظهور وی، خورشید و ماه تاریک می‌شوند و زمین خواهد لرزید. ⁽²⁾

ج) چنان‌که در کتب مقدس جین‌ها آمده، هنگامی‌که فساد و انحطاط و تباهی، جهان را فراگیرد، شخص کاملی که آن را تیر تنگر (نویددهنده) می‌گویند، ظهور خواهد کرد.

الف) در انجیل متی دربارۀ ظهور آمده است:

... آفتاب تاریک گردد و ماه نور خود را ندهد و ستارگان از آسمان فرو ریزند و افلاک متزلزل گردند. ⁽³⁾

ب) در انجیل لوقا آمده:

... و در آفتاب و ماه و ستارگان علامات خواهد بود و بر زمین تنگی و حیرت از برای امت‌ها روی خواهد داد... . ⁽⁴⁾

در کتاب‌های یادشده نشانه‌های دیگری نیز وجود دارند که برای اطلاع از آن

می‌توان به آن‌ها رجوع کرد.

وجه مشترک علایم ظهور را در ادیان الهی بیان کنید.

بعضی از علایم ظهور در میان برخی ادیان مشترک است. علایم زیر در عهد جدید، با روایات اسلامی هم‌گون‌اند:

امامت

امامت را تعریف کنید؟

امامت ریاست عمومی از ناحیۀ خدا بر مردم در امور دین و دنیای آن‌هاست. بیش‌تر تعریف‌کنندگان سنی، دو قید نیز اضافه می‌کنند: 1. این ریاست از

باب خلافت و نیابت از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم است؛ 2. بر تمام مردم پیروی از امام واجب است. ⁽¹⁾

در تعریف امامت از منظر متکلمین بین شیعه و سنی اختلاف چندانی نیست، اختلاف در تفسیر این تعریف است. ⁽²⁾

تفاوت دیدگاه اهل‌سنت و شیعه در آموزۀ امامت چیست؟

شیعه، امامت را استمرار نبوت می‌شمارد و آن را منصبی الهی می‌داند که خدا خود، امام را معرفی می‌کند نه با انتخاب مردمی؛ زیرا امام باید صلاحیت ویژه در علم، عصمت، و رهبری داشته باشد و این امور با علم ناقص مردم قابل شناسایی نیست؛ اما اهل‌سنت، امامت را تنها رهبری سیاسی می‌دانند.

وظایف امام چیست؟ و چه نیازی به امام است؟

امام همان مسئولیت های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را دارد که عبارت‌اند از:

با کمال تأسف این امور پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم محقق نشد:

اما تفسیر قرآن: مسلمانان پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در تفسیر آیات زیادی مانند: آیۀ وضو، قطع دست دزد، صفات خبریه، ⁽¹⁾عدل، جبر و اختیار، هدایت و ضلالت و... اختلاف نمودند.

اما بیان احکام: آیاتی که دربارۀ احکام فقهی‌اند و به آیات‌الاحکام معروف‌اند، فقط سیصد آیه هستند و روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در احکام تنها 500 حدیث است. روی آوردن اهل‌سنت به قیاس، استحسان ⁽²⁾و... دلیل خوبی بر عدم فراگیری کتاب و سنت در مورد احکام و به ویژه مسائل مستحدثه ⁽³⁾است.

علاوه بر این، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تنها 10 سال فرصت بیان احکام شرعی را داشت

که این دوران همراه با مشکلات عمدۀ سیاسی، اجتماعی _ همانند هفده

غزوه ⁽¹⁾که گاه تا یک ماه طول می‌کشید و پنجاه و پنج سریه _ و مشکلات داخلی با منافقان، مشرکان و یهودیان بود.

اما پاسخ به شبهات: یهود، زنادقه ⁽²⁾و... شبهات بسیاری را در دین داخل کردند که نیاز به پاسخ‌گویی داشت.

اما حفظ اسلام از انحراف و اختلاف: روایات ساختگی از اسرائیلیات ⁽³⁾یهود، اساطیر نصاری و خرافات مجوس، سبب تحریف سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم گردید. بخاری از ششصد هزار حدیث، تنها چهارصدهزار حدیث را صحیح می‌شمرد؛ یعنی از 150 حدیث تنها یک حدیث را صحیح می‌داند _ و با حذف احادیث تکراری، 2761حدیث در صحیح بخاری باقی می‌ماند. ⁽⁴⁾صحیح مسلم و سنن ابوداود و... نیز تقریباً همین‌گونه است. ⁽⁵⁾

از بیان بالا به روشنی معلوم می‌گردد که برای حفظ دین و شریعت نیاز به امامی معصوم و منصوب از طرف خدا داریم تا انحرافات را از ساحت دین بزداید و دین محمدی را به مردم بشناساند و آن را اجرا نماید. ⁽⁶⁾

ابعاد شخصیت امام چه می‌باشند؟

برخی از ابعاد شخصیتی امام عبارت‌اند از:

شناخت، سعی می‌شود نام، مشخصات ظاهری و خانوادگی هر فرد شناخته شود. به این‌گونه شناخت، شناخت شناسنامه‌ای می‌گویند که ابتدایی‌ترین نوع شناخت است.

سلیم بن قیس از حضرت علی علیه السلام پرسید کم‌تر چیزی که آدمی به آن گمراه می‌شود چیست؟ حضرت فرمود:

کسی را که خدا اطاعت، ولایت و محبت او را واجب کرده و حجت خود در زمین قرار داده نشناسد. ⁽¹⁾

از زندگی است و می‌تواند بشریت را از بحران‌های اجتماعی، ظلم بین‌المللی

و انواع تنگناهایی که درگیر آن است نجات دهد و عدالت را در سراسر جهان حاکم گرداند.

می‌خوانیم: اگر حجت نبود زمین اهلش را فرو می‌برد. ⁽¹⁾وجود امام سبب رسیدن فیض وجود به موجودات دیگر و بقای آنان می‌باشد.

شناخت امام

حق واجب امام چیست و چگونه می‌توان آن را شناخت؟ اگر تقوا شرط ایمان است،

چرا در روایت می‌فرماید اگر حق امام را بشناسد شیرینی ایمان را می‌چشد؟ آیا منظور بخشی از ایمان است؟

منظور از حق واجب، همان حقوق امام است و کلمۀ واجب برای دلالت بر این مطلب است که چنین حقی از طرف خداوند ثابت شده است. در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان گفت، امام دو حق دارد:

دربارۀ شناخت حق نیز باید گفت که منظور از آن، تنها عقیده به امام بودن او نیست، بلکه باید بداند امام چه جایگاه و نقشی در جهان آفرینش دارد، علم و قدرت او چقدر است و...؟ چنین شناختی در درجۀ اول با مراجعه به عالمان و دانشمندان علوم ائمه علیهم السلام ممکن می‌شود. باید نزد آنان شاگردی کرد و این معارف را از آنان آموخت و با نبود آن‌ها، بهترین کار استفاده از کتاب‌های مفید و معتبر دربارۀ امامت است. خواندن کتاب‌ها و مقالات و ارتباط داشتن با مراکز و مؤسسه‌ها می‌تواند راه‌گشای خوبی باشد؛ اما چنان‌که در آغاز بیان شد، فهم این مطالب، مستلزم استمرار و پشت‌کار است و نباید انتظار داشت که با کمی مطالعه

یا مراجعه، همه چیز روشن شود.

اما دلیل این‌که چرا معرفت حق امام موجب چشیدن طعم شیرین ایمان است، در ادامۀ همین حدیث آمده است. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند:

زیرا خداوند، امام را عَلَم هدایت مردم قرار داده و به آن‌چه در نزد خداوند است جز از طریق امام نمی‌توان رسید و خداوند نیز جز به شناخت امام عملی را از بندگان نمی‌پذیرد. ⁽¹⁾

با توجه به عبارت‌های این حدیث و مانند آن، معلوم می‌شود که امام واسطۀ بین خدا و بندگان است. کسی که می‌خواهد با خداوند ارتباط داشته باشد و اعمالش پذیرفته شود و نعمت‌های الهی شامل حال او گردد، باید به امام تمسک جوید و اگر کسی امامت و ولایت را رها کند، گمراه شده و به بی‌راهه رفته است. بنابراین هرگز به هدف نمی‌رسد و ایمان او تنها لقلقۀ زبان خواهد بود و چیزی که محتوا و حقیقت ندارد، هرگز طعم و شیرینی‌ای نخواهد داشت! بنابراین راه رسیدن به حقیقتِ ایمان، اعتقاد به امامت است و این اعتقاد چنان‌که قبلاً گفتیم از راه شناخت حاصل می‌شود. پس شناخت امام باعث فهمیدن و چشیدن شیرینی ایمان است؛ یعنی راه رسیدن به حقیقتِ ایمان است. به همین دلیل است که امام می‌فرماید: اگر کسی امام را بشناسد، شیرینی ایمان را می‌چشد.

البته تقوا نیز شرط ایمان است، اما تقوا در مقام عمل، شرط است و شناختْ در مقام عقیده. لذا این‌دو منافاتی با هم ندارند و قابل جمع است. کسی که در مقام عقیده، امام را می‌شناسد و در مقام عمل، اهل تقوا و پاکی است، شیرینی ایمان را می‌چشد، اما اگر تقوا پیشه نکند و تنها مدعی اعتقاد و عشق و دوستی اهل‌بیت باشد، هرگز به چنین لذتی دست نمی‌یابد.

علت شناخت

آیا شرطی افزون‌تر از ایمان به خداوند و پیامبر و اجرای دستورهای الهی برای مؤمن بودن وجود دارد؟ آیا اگر کسی معرفت کامل نداشته باشد، مؤمن نخواهد بود؟

معرفت، مقدمۀ ایمان و اطاعت است. معرفت، یعنی شناخت؛ اگر ما چیزی را نشناسیم، چگونه به آن ایمان می‌آوریم یا از آن اطاعت می‌کنیم؛ یعنی اصل ایمان و اطاعت، به معرفت وابسته است. علاوه بر اصل ایمان، مراتب آن نیز به معرفت بستگی دارد؛ یعنی انسان به قدر شناختش ایمان می‌یابد؛ هر اندازه معرفت و شناخت او به خدا و جانشینان خدا در زمین عمیق‌تر شود، ایمان او نیز راسخ‌تر می‌گردد و کسی که شناخت سطحی از خدا و اولیای خدا دارد، ایمان ضعیفی نیز خواهد داشت و ایمانش با کوچک‌ترین شبهۀ علمی یا شهوت عملی زایل می‌شود. از همین روی، امام صادق علیه السلام می‌فرماید:

بنده، مؤمن نمی‌شود مگر معرفت یابد. ⁽¹⁾

زیرا بدون مقدمه، دست یافتن به اصل، محال می‌نماید و معرفت، مقدمۀ

ایمان و اطاعت است. البته تنها ایمان واقعی و کامل، بشر را به سعادت می‌رساند، وگرنه ایمانی که انسان را از جهنم نجات دهد، با شناخت سطحی نیز

تأمین می‌شود.

چگونگی شناخت

در زمان غیبت از چه طریقی می‌توان با حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آشنا شد؟

بهترین راه آشنایی با حضرت در زمان غیبت، مراجعه به سخنان ائمه علیهم السلام است که حضرت را معرفی کرده‌اند. فهم درست روایات نیز مستلزم

مراجعه به علما و کتاب‌های روایی است و هرگاه آن حضرت را شناختیم، به آن حضرت علاقه‌مند می‌شویم و این علاقه موجب انس گرفتن با آن حضرت می‌گردد.

با توجه به این‌که ما انسان‌ها محدود هستیم، چگونه می‌توانیم امام زمان را بشناسیم و از وجود او بهره ببریم؟

ابتدا ذکر دو نکته لازم است:

بنابراین شناخت امام علیه السلام ممکن است و در طول تاریخ انسان‌هایی آن را تحصیل کرده‌اند؛ مانند سلمان، ابوذر، مالک اشتر، محمد بن ابی‌بکر و... که امام علی علیه السلام را خوب شناختند و از وجود آن حضرت بهره گرفتند.

یاران امام حسین علیه السلام (شهدای کربلا)، امام خودشان را بسیار خوب شناختند و با پیوند با او، وجود کوچک خود را وسعت بخشیدند.

نشانۀ شناخت، اطاعت و تسلیم است؛ اگر کسی در برابر امامش کاملاً تسلیم باشد، نشان آن است که امامش را خوب شناخته، و اگر کسی از امامان اطاعت نکند، نشان آن است که معرفتش عمیق و کامل نیست.

از این نکته نیز نباید غفلت کرد که از آن‌جا که سعۀ وجودی امام از سعۀ وجودی انسان عادی بیش‌تر است، شناخت امام با تمام ابعاد و شئونش برای انسان‌های عادی میسور نیست، اما شناخت بعضی از ابعاد وجودی امام در حد ظرفیت امکان‌پذیر است.

امامت در قرآن

چرا در قرآن، اشارۀ صریحی به ولایت علی علیه السلام و بقیۀ ائمه علیهم السلام، ازجمله حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نشده است و چه دلایلی بر ادامۀ ولایت پس از ختم نبوت وجود دارد؟

این‌طور نیست که خداوند برای معرفی اولیای خود و رهبران جامعه، تنها باید نام آن‌ها را در کتاب آسمانی (قرآن) ذکر کند، بلکه با مراجعه به قرآن، خواهیم دید که قرآن برای معرفی شخصیت‌های الهی به سه شیوه عمل می‌کند:

پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله و سلم در انجیل از طریق اسم برای آیندگان معرفی شده است:

«وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ»؛ ⁽¹⁾

بشارت دهندۀ پیامبری هستم که پس از من می‌آید و نام او احمد است.

خداوند، گاهی پیامبران خود را با نام، مورد خطاب قرار می‌دهد:

«یَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ»؛ ⁽²⁾

ای داوود! ما تو را در روی زمین جانشین قرار دادیم.

قرآن در مواردی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به اسم یاد می‌کند:

«وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ»؛ ⁽³⁾

محمد پیام‌آوری بیش نیست که پیش از او نیز پیامبرانی بوده‌اند.

روش دیگر، معرفی با عدد است. قرآن کریم، نقبای (مراقبان) بنی‌اسرائیل را با

عدد معرفی کرده است؛ آن‌جا که می‌فرماید:

«وَلَقَدْ أَخَذَ اللهُ مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمْ اثْنَیْ عَشَرَ نَقِیبًا»؛ ⁽¹⁾

خداوند از بنی‌اسرائیل پیمان گرفت و از آنان دوازده مراقب برانگیخت.

گروهی که طبق گزینش حضرت موسی علیه السلام قرار شد به کوه بروند، در قرآن با عدد معرفی شده‌اند:

«وَاخْتَارَ مُوسَی قَوْمَهُ سَبْعِینَ رَجُلًا لِمِیقَاتِنَا»؛ ⁽²⁾

موسی از قوم خود، برای میقات ما هفتاد نفر را برگزید.

از دیگر راه‌های شناسایی شخصیت‌های الهی، معرفی با صفت است؛ چنان‌که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در انجیل و تورات، علاوه بر معرفی با نام، با صفات نیز معرفی شده است و قرآن بر این مطلب گواهی می‌دهد:

«الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنْ الْمُنکَرِ...»؛ ⁽³⁾

کسانی که از رسول و نبی درس‌ناخوانده‌ای پیروی می‌کنند که نام و خصوصیات او را در تورات و انجیل نوشته می‌یابند که آنان را به نیکی دعوت کرده و از بدی‌ها باز می‌دارد، پاکی‌ها را برای آنان حلال و ناپاکی‌ها را تحریم می‌نماید و بارهای گران و زنجیرهایی را که بر آنان بود، برمی‌دارد.

در این آیه، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم با صفات ده‌گانه معرفی شده است. از سیاق آیه استفاده می‌شود که حضرت در این دو کتاب (تورات و انجیل)، با همه یا اکثر

این صفات معرفی گردیده است و مفاد جملۀ «مَکْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَالْإِنجِیلِ» این است که صفات و خصوصیات او در تورات و انجیل آمده است.

خداوند متعال در قرآن، کسانی‌که باید مسلمان‌ها از آنان اطاعت کنند، با صفات «اولی الامر» معرفی کرده است؛ آن‌جا که می‌فرماید:

«أَطِیعُوا اللهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ»؛ ⁽¹⁾

از خداوند و رسول و صاحبان فرمان اطاعت کنید.

مردی از بنی‌اسرائیل، پس از موسی علیه السلام به پیامبری برانگیخته شد. مردم به او گفتند: فرمان‌روایی را برای ما معیّن کن تا زیر لوای او در راه خدا جهاد کنیم. خداوند به درخواست آنان پاسخ مثبت داد و این فرمان‌روا را پس از معرفی با اسم، با صفت نیز معرفی کرد تا هر نوع تشابهی که ممکن است در اسم رخ دهد، از بین برود و از طریق پیامبر خود به آنان خبر داد که خدا «طالوت» را به فرمان‌روایی بر شما نصب کرده است:

«إِنَّ آیَةَ مُلْکِهِ أَنْ یَأْتِیَکُمْ التَّابُوتُ فِیهِ سَکِینَةٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَبَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسَی وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِکَةُ...»؛ ⁽²⁾

نشانۀ فرمان‌روایی او این است که صندوقی به سوی شما می‌آید که در آن آرامشی از جانب پروردگار است و باقی‌مانده‌ای از آن‌چه خاندان موسی و هارون به‌جای گذارده‌اند، فرشتگان آن را حمل می‌کنند و در این‌کار برای شما نشانه‌ای است، اگر ایمان آورده باشید.

هدف از نقل این آیات، آن است که بدانیم معرفی با صفات، یکی از راه‌های صحیح شناسایی است، لیکن گاهی معرفی با صفات، با ذکر نام نیز همراه است

(آیۀ طالوت) و زمانی تنها به ذکر صفات اکتفا می‌شود:

«فَسَوْفَ یَأْتِی اللهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِم»؛ ⁽¹⁾

به زودی خداوند گروهی را می‌آورد که آنان را دوست دارد و آنان نیز او را دوست دارند، در برابر مؤمنان، فروتن و متواضع‌اند و در برابر کافران، سرافراز، در راه خدا جهاد می‌کنند و از ملامت ملامت‌گران نمی‌ترسند.

نتیجه این‌که اگرچه نام حضرت علی علیه السلام و بقیۀ ائمه علیهم السلام و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در قرآن نیست، اما صفات و خصوصیات آنان در قرآن وارد شده است.

اصولاً قرآن در معرفی افراد، مصالح عالی را در نظر می‌گیرد. گاهی مصالح ایجاب می‌کند که افراد را با نام معرفی کند و زمانی با صفات؛ ⁽²⁾چنان‌که دربارۀ حضرت علی علیه السلام و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و سایر ائمه علیهم السلام چنین شیوه‌ای وجود دارد.

ما برای رعایت اختصار فقط به توضیحی دربارۀ آیۀ 59 سورۀ نساء که قبلاً ذکر کرده‌ایم، بسنده می‌کنیم:

این آیه به صراحت، به اطاعت از اولی‌الامر دستور می‌دهد و اطاعت از آن‌ها را مقرون به اطاعت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نموده است که از همین اقتران و عدم تکرار کلمۀ «اطیعوا» نسبت به اولی‌الامر معلوم می‌شود که اطاعت از اولی‌الامر، مثل اطاعت از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به‌طور مطلق واجب است. از این لحاظ و از جهت اطلاق امر به اطاعت از آن، معلوم می‌شود که مراد از این اولی‌الامر، امامان معصوم علیهم السلام می‌باشد.

در روایات نیز وارد شده است که هنگام نزول این آیۀ کریمه، جابر به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عرض کرد:

قد عرفنا الله ورسوله فمن اولواالامر الذین قرن الله طاعتهم بطاعتک؛

خدا و پیامبر او را شناختیم، پس اولوالامری که خدا، اطاعتش را به اطاعت تو قرین کرده است، چه کسانی‌اند؟

حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم در پاسخ فرمود:

هم خلفائی وائمة المسلمین بعدی اوّلهم علی بن ابی‌طالب ثم الحسن ثم الحسین وثم علی بن الحسین ثم محمد بن علی المعروف فی التوراة بالباقر وستدرکه یا جابر فاذا لقیته فأقرأه عنی السلام؛ ⁽¹⁾

ایشان جانشینان من و امامان مسلمین بعد از من هستند، اول ایشان علی بن ابی‌طالب و پس از او حسن و پس از او حسین و پس از او علی بن الحسین و سپس محمد بن علی است که در تورات به باقر معروف است و به زودی او را درک خواهی کرد، پس وقتی او را ملاقات کردی، سلام مرا به او برسان.

پس از آن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نام سایر ائمه از امام جعفر صادق علیه السلام تا حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را برای جابر بیان فرمود و سپس از غیبت و مطالب دیگر مربوط به حضرت صاحب‌الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف به جابر خبر داد.

دربارۀ دلایل ادامۀ ولایت پس از ختم نبوت نیز باید گفت: جواب این قسمت به‌طور خلاصه این است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در زمان خود، رهبری امت اسلام و وظیفۀ حفظ و بیان و اجرای احکام و معارف دین را برعهده دارد. پس از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، امت اسلامی به یک رهبر الهی نیاز دارد که رهبری و سرپرستی امت را برعهده گیرد، احکام و معارف دین را حفظ و بیان کند، برنامه‌های سیاسی و اجتماعی اسلام را اجرا نماید، از حوزۀ اسلام و مسلمین دفاع کند و عدل را برقرار سازد.

این سمت را امامت می‌گویند و به فردی که به دستور خدا و به وسیلۀ

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برای این سمت معرفی می‌شود، امام می‌گوییم.

چه برهان‌های عقلی بر وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌توان اقامه کرد؟

دانشمندان اسلامی ادلۀ عقلی متعددی بر وجود امام معصوم علیه السلام در تمام زمان‌ها اقامه کرده‌اند. برهان‌های فلسفی (امکان اشرف، عنایت، هدف‌مندی و...)، ادلۀ کلامی (لطف، فطرت، دلیل استقراء و...)، دلیل‌های عرفانی (مظهر جامع، واسطۀ فیض، عدم تبعیض در فیض و...)، دلیل‌های جامعه‌شناختی (اجتماعی بودن انسان)، ادلۀ ریاضی (حساب احتمالات) و... . به این ادله به‌طور اختصار اشاره می‌شود. ⁽¹⁾

قبل از بیان ادلۀ عقلی، تذکر این نکته لازم است که دلیل‌های عقلی، وجود حجت در همۀ زمان‌ها را اثبات می‌کند، اما تطبیق آن بر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف براساس روایات می‌باشد.

چند دلیل کلامی بر وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، بیان کنید؟

برهان لطف: خداوند حکیم است؛ از این‌رو در آفرینش جهان و انسان هدفی دارد؛ هدف او از خلقت انسان، رسیدن به کمال و قرب الهی است. بی‌تردید تأمین این هدف در گرو وجود راهنمایان (پیامبران و امامان علیهم السلام) است. بنابراین اگر امامی نفرستد تا انسان‌ها را به تکالیف خود و به کمال رهنمون سازند، خلقت

و تکالیف الهی بیهوده می‌شوند. ⁽¹⁾با این بیان معلوم شد که در هر زمان باید پیشوایی الهی و معصوم که تداوم‌بخش وظایف پیامبران است، وجود داشته باشد. این پیشوا در زمان ما بنابر روایات نقل شده از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، حضرت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

برهان فطرت: در انسان بالوجدان گرایشی نسبت به کمال مطلق (خدا) و نیز واسطه‌ای (انسان کامل معصوم) که او را به آن کمال برساند، وجود دارد. وجود چنین میلی به انسان کامل در نهاد انسان، دلیلی بر وجود خارجی اوست. همان‌طور که احساس تشنگی در انسان، دلیل بر وجود آب در خارج است.

به عبارت دیگر، تا وجود خارجی انسان کامل نباشد، اصلاً چنین میلی در نهاد ما قرار داده نمی‌شد. این انسان کامل در زمان ما وجود مقدس ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

دلیل استقراء: با بررسی و استقراء در وضعیت امت‌های پیشین، پی می‌بریم در هر زمان یک نفر حجت خدا در روی زمین بوده، هرچند گاهی از دیدگان غایب می‌گشته است. از آدم گرفته تا ادریس، نوح، ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، موسی، یوشع، داوود، سلیمان، عیسی، شمعون علیهم السلام، و... ، ⁽²⁾همه و همه حجت‌های زمان خود بوده‌اند که سلسله‌وار ادامه یافته‌اند.

با وجود چنین سلسله‌ای از انبیاء و جانشینان آن‌ها به عنوان حجت‌های الهی، می‌پرسیم که چرا در میان امت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم حجت (امام) نباشد؟ در صورتی که لطف خدا دائمی و شایستگی این امت طبق روایات از امت‌های پیشین

بیش‌تر است. پس نتیجه می‌گیریم در این امت هم باید بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، حجت خدا (امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) باقی باشد.

در روایتی از امام کاظم علیه السلام می‌خوانیم که از زمان آدم علیه السلام تا کنون، هیچ‌وقت زمین از امام خالی نبوده است.

چه برهان فلسفی بر وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌توان برشمرد؟

برهان امکان اشرف: ⁽¹⁾در فلسفه به اثبات رسیده است که آفرینش از وجود اشرف آغاز، و به ترتیب به وجود شریف و غیرشریف (خسیس و اخسّ) می‌رسد. پس هرگاه در نظام خلقت، افراد شریف و غیرشریف مشاهده می‌شوند، قطعاً وجود اشرف باید موجود باشد. حجت الهی (پیامبر و امام) به دلیل دارا بودن تمام کمالات، در مرتبۀ اشرف قرار دارد. پس تا زمانی که یک فرد از انسان‌های عادی باشد، حجت الهی فرد اشرف نیز وجود دارد. طبق روایات، حجت الهی در زمان ما امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌باشد.

برهان عنایت: هستی، آفرینش خدای عالم، قادر و حکیم است. از این‌رو بهترین نظام ممکن را داراست (نظام احسن). در این نظام خدا به تمامی نیازهای موجود، علم و عنایت دارد و آنان را با هدایت تکوینی (غریزه) راهنمایی می‌کند. از آن‌جا که مهم‌ترین نیاز انسان، هدایت است، خدا باید راهنمایانی را برای هدایت انسان قرار دهد، وگرنه نظام خلقت، احسن نمی‌باشد. ⁽²⁾

آخرین فرد از این راهنمایان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

برهان هدف‌مندی (علت غایی): خدا در خلقت جهان و انسان هدف دارد. ⁽¹⁾

در علم کلام، مشهورترین دلیل بر هدف‌مندی خلقت، بیهوده و لغو نبودن آفرینش شمرده می‌شود. علت غایی موجودات جهان، انسان است؛ زیرا او کامل‌ترین موجود است و حجت خدا (انبیاء و امامان علیهم السلام)، علت غایی وجود انسان می‌باشند؛ زیرا حجت خدا، کامل‌ترین انسان است. در نتیجه از طریق برهان انّ (از معلول به علت پی بردن) این‌گونه استدلال می‌شود: تا زمانی که این جهان و موجودات آن ازجمله انسان، هستند، باید حجت الهی هم در خارج موجود باشد تا هدف خلقت تحقق یابد.

حجت خدا در این زمان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است و تا او نباشد، جهان پابرجا نمی‌ماند. ⁽²⁾

آیا دلیلی عرفانی بر وجود امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌توان اقامه کرد؟

برخی از برهان‌های عرفانی بر وجود حجت عبارت‌ا‌ند از:

تا قابلیت عالم مادی را برای دریافت فیض بالا ببرد. این واسطه باید دارای دو جنبۀ خدایی و دنیایی باشد تا فیض را از خدا دریافت و به خلق خدا برساند. چنین شخصی را خلیفۀ خدا یا امام می‌نامند. خلیفۀ خدا در عصر غیبت، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است.

انسان کامل به دلیل جامعیت و دربرداشتن عوالم عقل، مثال، طبیعت و... می‌تواند تجلّی اسم «الله» باشد و همان‌طور که اسم الله واسطۀ فیض الهی به دیگر اسماء است، انسان کامل نیز _ که مظهر آن اسم است _ مقام خلافت، امامت و واسطۀ فیض الهی است.

هانری کربن، (اسلام‌شناس فرانسوی) می‌گوید: به عقیدۀ من مذهب تشیع

تنها مذهبی است که رابطۀ هدایت الهی بین عالم انسانیت و خداوند را

به‌طور مدام حفظ کرده و ولایت را به صورت زنده تا روز قیامت ثابت و مستمر نگه داشته است.

آیا می‌توانید برهانی جامعه‌شناختی بر وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بنویسید؟

انسان فطرتاً گرایش به زندگی اجتماعی دارد. برای سامان دادن به زندگی اجتماعی، نیاز به قانون و اجرای کامل آن است؛ اما به دلیل این‌که انسان در آگاهی‌های خود نقص دارد و فطرتاً منفعت‌طلب است، نمی‌تواند خود برای خویش قانون‌گذاری کند.

تنها خداست که نیازهای واقعی انسان را می‌داند و قانون زندگی بشر را از طریق وحی و فرستادن حجت الهی در اختیار آن‌ها می‌گذارد. حجت الهی که در زمان ما قانون الهی را در اختیار دارد و توانایی اجرای آن را در سطح زندگی بشر امروزی دارد، حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌باشد. اوست که می‌تواند زندگی بشر را به بهترین وجه ممکن سامان بخشد و عدالت اجتماعی را در سراسر زمین حاکم گرداند.

چه برهان ریاضی بر وجود امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌توان ذکر کرد؟

برهان حساب احتمالات: قضیۀ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، حقیقتی است که قرن‌های متمادی در امت اسلامی منتشر بود و به صورت متواتر ⁽¹⁾به ما رسیده است؛ نواب اربعه در طول هفتاد سال و پس از آن علماء به مردم تذکر می‌دادند. آیا انسان می‌تواند باور کند که دروغی بتواند قرن‌ها دوام بیاورد. از جهت علمی و به حساب احتمالات، محال یا نزدیک به محال است که دروغی بتواند با این درجۀ اطمینانی که برای امت اسلامی دارد، دوام بیاورد. ⁽²⁾

دلیل نقلی بر اثبات وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چیست؟

با استفاده از آیات و روایات می‌توان وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را ثابت کرد:

الف) قرآن کریم

بدون شک، از نظر جامعۀ اسلامی کلیۀ مفاهیم و اعتقادات اصیل اسلامی ریشه در کلام الهی دارد و اساس عقیده به ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در کتاب خدا وجود دارد و این کتاب بزرگ آسمانی فرا رسیدن آن روز مبارک و فرخنده را به تمام پیروان بشارت داده است.

آیات متعددی در شأن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هست که امامان معصوم عجل الله تعالی فرجه الشریف، تفسیر، تأویل و تطبیق این آیات را بر وجود مقدس امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و حکومت جهانی آن عدالت‌گستر بیان نموده‌اند. برای نمونه به پاره‌ای از این آیات در ذیل اشاره می‌شود:

ما در زبور داوود پس از تورات نوشته‌ایم که سرانجام بندگان شایسته ما وارث زمین می‌شوند.

امام باقر علیه السلام در مورد «عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»؛ فرموده‌اند: قائم و اصحاب وی می‌باشند. ⁽¹⁾

خداوند کسانی از شما را که ایمان آوردند و اعمال شایسته انجام دادند، وعده فرمود که آنان را قطعاً در زمین خلیفه خواهد کرد؛ همان‌طور که کسانی

را که پیش از آنان بودند به خلافت گمارد و قطعاً دینشان را برای آن‌ها مستقر خواهد نمود؛ دینی که برای آن‌ها پذیرفت و قطعاً آنان را پس از خوفشان به حالات امنیت دگرگون می‌کند، تا مرا عبادت کنند و چیزی را شریک من ننماید و هرکه بعد از آن کفر ورزد، پس قطعاً آنان فاسق‌اند.

امام صادق علیه السلام فرموده است که این آیه دربارۀ حضرت قائم و اصحاب وی به شمار می‌رود. ⁽¹⁾

ما می‌خواهیم تا به مستضعفان زمین منت نهیم و آنان را پیشوایان و میراث‌بران زمین سازیم.

امام باقر و امام هادی علیهما السلام فرموده‌اند: این آیه مخصوص امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است که در آخرالزمان ظهور می‌کند... و زمین را پر از عدل و داد می‌کند؛ همچنان که پر از ظلم و ستم شده است. ⁽³⁾

ب) روایات

وجود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از طریق روایات نیز به اثبات رسیده است که ذکر همۀ آن‌ها، ممکن و لازم نیست. لذا به چند روایت اشاره می‌کنیم:

یکم. حدیث ثقلین:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده‌اند:

همانا من دو شیء گران‌بها را در میان شما می‌گذارم؛ کتاب خدا، ریسمان

کشیده شده از آسمان تا زمین، و اهل‌بیتم، و همانا این دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند. ⁽¹⁾

طبق این حدیث، همیشه همتای کتاب الهی (اهل‌بیت) در روی زمین وجود دارد که همان امام زمان هر عصر است.

دوم. حدیث وجوب اعتقاد به امام:

براساس روایات شیعه و سنی، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:

هر‌کس بمیرد در حالی که معتقد به امام زمانش نباشد به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است. ⁽²⁾

این تعبیر روایت یادشده «امام زمانش بمیرد»، نشان از آن دارد که هر مسلمانی در زمان خودش امام زمانی دارد که مرگ بدون معرفت او، مساوی با مرگ جاهلیت است. پس در هر عصری امامی وجود دارد.

یکم. احادیث لزوم وجود امام در روی زمین:

امام باقر علیه السلام فرمودند:

اگر زمین بدون امام بماند اهل خود را به کام خویش می‌کشد. ⁽³⁾

از این حدیث معلوم می‌شود که همیشه امامی در روی زمین وجود دارد.

دوم. احادیثی که معرفت و پیروی از امام علیه السلام را لازم می‌دانند.

با این‌که در قرآن هیچ نامی از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برده نشده است، چطور به او معتقد باشیم؟

متعال در قرآن فرموده: «ما چیزی را در کتاب فروگذار نکردیم» ⁽¹⁾«هیچ تر و خشکی نیست مگر در قرآن وجود دارد»، ⁽²⁾اما در آیۀ دیگر تصریح می‌کند که قرآن باید همراه بیان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باشد ⁽³⁾و این تبیین پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که روشن‌گر است.

بنابراین نام بردن از امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در کلام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم کافی بوده و لزومی نداشته تا نامی از آن حضرت در قرآن بیاید.

از این‌رو اصل بحث امامت در آیات متعددی ⁽⁴⁾بیان شده است، اما ویژگی‌ها، تعداد امامان علیهم السلام، نام آنان و... در روایات مورد بررسی قرار گرفته است؛

پس همان‌گونه که در قرآن فقط اصل نماز بیان شده اما ارکان، شرایط تعداد رکعت‌های نماز و... در روایات معصومان علیهم السلام بیان شده است، همچنین در قرآن اصل امامت با برخی ویژگی‌های امام در قرآن آمده و جزئیات آن در روایات معصومان ذکر شده است.

معرفی می‌کنند. ⁽¹⁾

همچنان که گذشت، اساساً یادکرد قرآن از اشخاص و گروه‌ها تنها به ذکر نام نیست؛ بلکه گاهی با اوصاف و ویژگی‌هاست. آیات متعددی صفات امام و جوانب شخصیتی او را بیان می‌کنند. به عبارت دیگر قرآن به دو گونه به معرفی افراد می‌پردازد:

الف) نام بردن از اشخاص خاص: قرآن در صورتی از این روش استفاده می‌کند که چالش‌برانگیز نباشد؛ مثلاً موجب ایجاد انگیزه برای تحریف کتاب آسمانی نگردد؛

ب) بیان صفات و ویژگی‌های افراد: در بحث امامت که بحث چالش‌برانگیزی است و نام بردن امامان، به احتمال زیاد تحریف قرآن را به دنبال داشت، به ذکر صفات امام بسنده می‌کند، و با مراجعه به روایات می‌توان به نام و ویژگی‌های امامان به روشنی دست یافت.

راه شناخت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چیست؟ بهترین راه شناخت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف کدام است؟

همان‌گونه که روش‌های گوناگونی برای شناخت خدا وجود دارد و والاترین روش سلوک صدیقین و شناخت خدا با خودش است (شناخت مقام الوهی خدا) نه شناخت او به واسطۀ آثارش، ⁽²⁾بهترین راه شناختن پیامبر هم شناخت او با شناخت مقام پیامبری است (نه شناختن با معجزه). بهترین راه شناخت امام هم شناختن مقام امامت است، چنان‌که در روایتی می‌خوانیم:

اعرفوا الله بالله والرسول بالرسالة وأولی الامر بالمعروف والعدل والاحسان؛ ⁽³⁾

خدا را با مقام الوهیت، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را با مقام رسالت، و امام (اولوالامر) را با مقام ولایت که معروف، عدل و احسان از جنبه‌های آن است (سنت علمی و عملی) بشناس.

پس بهترین راه شناخت، شناخت قلبی و فهم شاهدانه الوهیت، نبوت و امامت است. ⁽¹⁾

مرتبۀ دیگر از شناخت امام، با بررسی دعاها و زیارت‌هایی که مربوط به امامان است به دست می‌آید؛ زیرا معارف بسیار بلند دربارۀ مقام امامت در آن‌ها نهفته است. فرازهای زیارت جامعۀ کبیره، بیان‌گر مقام والای امامت می‌باشد.

در روایات، مخصوصاً نهج‌البلاغه، جنبه‌های مختلف امامت به ویژه رهبری سیاسی اجتماعی امام مورد بررسی قرار گرفته است.

هرکس به اندازۀ توان علمی و عملی خود می‌تواند به درجه‌ای از مقام امامت دست یابد. در این راه مراجعه به علمای ربانی و کتاب‌های متقن راه‌گشاست.

ویژگی‌ها و امتیازات اخلاقی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چه می‌باشند؟

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وارث همۀ پیامبران و اولیای الهی است. از این‌رو دربردارندۀ مجموعۀ کاملی از فضایل اخلاقی است. در این‌جا ما به برخی از ویژگی‌های اخلاقی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف که در احادیث برجسته شده و روایات خاص دارد،

اشاره می‌کنیم:

قسطاً وعدلاً؛ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف جهان را از عدالت پر می‌سازد». نیز از امام باقر علیه السلام

نقل شده است: «او در بین مردم به عدالت رفتار می‌کند؛ چه نیکوکار باشند

و چه بدکار». ⁽²⁾

در آخر تذکر این نکته لازم است که امامان همه از یک نورند و صفات اخلاقی مشترکی دارند؛ اما گاه به مناسب شرایط زمانی، مکانی، و... برخی از صفات امامان جلوۀ بیش‌تری پیدا می‌کند. صفت‌های شمرده در بالا برای امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به سبب تشکیل حکومت جهانی، جلوۀ ملموس‌تری پیدا می‌کند. اوست که دانش و عدالت را بر جهان می‌گستراند. عقل‌ها را کامل و مردم را از دنیازدگی جدا و به کمالات حقیقی پیوند می‌دهد. در حکومت مهدوی است که جامعه رنگ خدایی می‌گیرد و به قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام به‌طور کامل عمل می‌شود.

حقوق امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بر ما چیست؟

برخی از حقوق امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بر مردم عبارت‌اند از:

نحن صنائع ربّنا والخلق بعد صنائعنا؛ ⁽¹⁾

ما دست‌پروردۀ خداییم و خلق دست‌پرورده ما هستند.

در توقیع دیگری امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌فرمایند:

امامان از خدا درخواست می‌کنند و او می‌آفریند. او به خاطر اجابت درخواست آن‌ها و تعظیم حق ایشان روزی می‌دهد. ⁽²⁾

در روایتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرماید:

یا علی! لولا نحن ما خلق الله آدم ولا حوّا ولا الجنة ولا النار ولا السّماء ولا الارض؛

ای علی، اگر ما نبودیم خدا نه آدم و حوا، نه بهشت و جهنم و نه آسمان و زمین را خلق نمی‌کرد. ⁽³⁾

در دعای ندبه می‌خوانیم:

أین السبب المتّصل بین الأرض والسّماء؛ ⁽⁴⁾

کجاست کسی که واسطۀ اتصال فیض میان زمین و آسمان است؟

از این روایات استفاده می‌شود که ما در آفرینش، مدیون به امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف هستیم و او حق وجود بر ما دارد. ادای این حق در این است که هستی خود را فدای او و راهش کنیم و با تمام وجود برای ظهور او زمینه‌سازی کنیم. در دعای ندبه با گفتن «بنفسی انت»، پیمان اهدای جان و شهادت را با امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌بندیم و هستی خود را به او هدیه می‌نماییم.

«لولا الحجة لساخت الأرض بأهلها». ⁽¹⁾امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کسی است که به بقای او، دنیا باقی است و به برکت او، مردم رزق و روزی می‌خورند و به وجود او، آسمان و زمین ثابت و پابرجا هستند.

المهدی الذی ببقائه بقیت الدنیاء بیمنه رزُق الوری وبوجوده ثبتت الأرض والسّماء. ⁽²⁾

ادای این حق به این است که روش زندگی مردم مورد رضایت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف باشد؛ به‌طوری که اسباب ظهور او را فراهم سازند تا زندگی خود را در کنار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف خود بگذارند و از وجود او کاملاً بهره‌مند گردند.

حق‌شناسی نسبت به کسی که حق حیات دارد در این است که موجبات حضور و ظهور او در جامعۀ جهانی فراهم آید. شیعه با دانستن چنین حقی وظیفه سنگینی دارد و نمی‌تواند به زندگی بی او راضی باشد. منتظر، غیبت او را غربت و

تنهایی خود می‌شمارد و تلاش می‌نماید باقی عمرش را در زمان ظهور بگذارند، نه این‌که بدون هیچ احساس غربتی به زندگی روزمرۀ خود ادامه دهد.

قدم اول در ادای این حق، بالا بردن معرفت نسبت به دین و امام است. خودسازی و سپس ساخت جامعۀ منتظر، قدم‌های بعدی می‌باشند.

«بیمنه رُزق الوری؛ ⁽¹⁾به برکت وجود امام است مردم روزی می‌خورند». درختان بارور، میوه‌ها رسیده، نهرها جاری، باران از آسمان می‌بارد و گیاه از زمین می‌روید.

امام ولیّ نعمت ما می‌باشد. ادای این حق در این است که حقوق مالی خود، مانند خمس و زکات را بپردازیم، از فقرا دستگیری کنیم و به آنان احسان نماییم، و شاکر نعمات بی‌منتهای الهی باشیم.

به جای پرداختن به زندگی مادی، چشم و هم‌چشمی و فخرفروشی، تمام امکانات مادی خود را در راستای تحقق‌بخشیدن به اهداف مهدوی خرج کنیم

و با فراهم‌سازی زمینه‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری قیام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آن را

تسریع بخشیم.

السلام علیک یا نور الله الذی یهتدی به المهتدون؛ ⁽²⁾

سلام بر تو ای نور خدا که مردم به وسیلۀ تو هدایت می‌یابند.

هدایت امامان به دو گونه است:

ادای این حق به آن است که:

در غیر این‌صورت دچار بلای عظیم می‌گردیم. امام صادق علیه السلام فرمودند:

بلیة الناس عظیمة، إن دعوناهم لم یجیبونا وإن ترکناهم لم یهتدوا بغیرنا؛ ⁽¹⁾

گرفتاری مردم بزرگ است، اگر آن‌ها را دعوت به حق کنیم، اجابت نمی‌کنند و اگر آن‌ها را رها کنیم به غیر ما هدایت نمی‌شوند. ⁽²⁾

زیرا هدایت تنها از طریق آنان امکان‌پذیر است.

روایت غدیر، منزلت و... بر این امر دلالت دارند.

ادای این حق در این است که سکان‌داری رهبری جهانی را به دست با کفایت حضرت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بسپاریم و با هم‌دلی، وحدت، و اقبال عمومی و بین‌المللی، رو به سوی او کنیم و مکاتب غربی و شرقی و ایسم‌های رنگارنگ جهانی دل ما را نرباید.

جامعۀ شیعی و منتظر باید با تحقق‌بخشیدن به چند امر، به ظهور و رهبری جهانی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تسریع بخشد:

لو أنّ اشیاعنا وفقهم الله لطاعته علی اجتماع من القلوب فی الوفاء بالعهد علیهم لما تأخّر عنهم الیمن بلقائنا ولتعجّلت لهم السعادة بمشاهدتنا علی

حق المعرفة وصدقها منهم بنا، فما یحبسنا عنهم إلّا ما یتّصل بنا مما تکرهه ولا نؤثره منهم؛ ⁽¹⁾

اگر پیروان ما _ که خدا آنان را در فرمان‌برداری از فرامین الهی توفیق دهد _ یک‌دل بر پیمانی که بر ولایت ما بستند اتفاق می‌کردند، دیدار [ظهور] ما به تأخیر نمی‌افتاد و سعادت دیدار ما با معرفت کامل و راستی زودتر از این نصیب آنان می‌گشت؛ پس آن‌چه مانع این دیدار گشته، اعمال زشتی است که ما آن‌ها را ناپسند می‌شماریم و سزاوار پیروان خود نمی‌دانیم.

أنا وعلی ابوا هذه الأمّة؛ ⁽²⁾

من و علی پدران این امت هستیم.

حق پدر به فرزند، فرمان‌برداری، احترام ویژه و... است. ما فرزندان امامت باید حق پدری را که امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف بر ما دارد بشناسیم و به آن جامۀ عمل بپوشانیم. از او اطاعت کنیم و موجبات رضایت او را فراهم سازیم. در روایات متعددی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از ما تقوا، ورع، صفات نیکوی اخلاقی و ولایت‌پذیری را خواسته است. ⁽¹⁾ما نیز باید با تحقق بخشیدن این امور در سطح فردی و اجتماعی زندگی‌مان، تکلیف فرزندی مقام امامت را به شایستگی انجام دهیم.

وأسألکم بحق الله ورسوله وبحقی فإنّ لی علیکم حق القربی برسول الله؛ ⁽²⁾

از شما می‌خواهم به حق خدا و حق رسولش و حق خودم بر شما که حق خویشاوندی پیامبر است.

ادای این حق، دوستی امامان است؛ چنان‌که در آیۀ: «قُل لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّاالْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی»، ⁽³⁾خدا به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دستور می‌دهد به مردم بگو: من پاداشی برای رسالت جز دوستی اهل‌بیتم نمی‌خواهم.

ثمرۀ این محبت در صورتی که همراه با عمل گردد، دست‌یابی به حق و راه مستقیم و در نهایت سعادت است.

آری شناخت حقوق امام موجب محبت و سپس عمل در راستای خواستۀ خدا و اهل‌بیت علیهم السلام می‌شود.

ما شیعیان، دوست‌داران و منتظران امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف وظیفه داریم تا حقوق امام را به خوبی بشناسیم. ما که حداقل برای گذراندن بهتر زندگی مادی خود مراتب گوناگون علم‌آموزی از دبستان، راهنمایی، دبیرستان، دانشگاه را در سالیان متمادی پی‌گیری می‌کنیم، آیا شایسته نیست در امام‌شناسی خود نیز مقداری بیندیشیم و برای شناخت آن مقداری تلاش نماییم؟!

شباهت‌های مهدویت از نظر اهل‌سنت و شیعه چیست؟

در موضوع مهدویت میان شیعه و اهل‌سنت مشترکات فراوانی است؛ به برخی از مهم‌ترین محورهای مشترک اشاره می‌شود و به جهت اختصار یک آدرس از مهم‌ترین منابع اهل‌سنت و یک آدرس از بهترین منابع شیعه می‌آوریم:

غیرحتمی، ⁽¹⁵⁾ندای آسمانی، ⁽¹⁶⁾سفیانی، ⁽¹⁷⁾خسف بیداء، ⁽¹⁸⁾پرچم‌های سیاه از

خراسان، ⁽¹⁾قتل نفس زکیه. ⁽²⁾

تفاوت‌های مهدویت از منظر شیعه و اهل‌سنت؟

در برخی از مباحث مهدویت میان اهل‌سنت و شیعه و حتی میان دانشمندان اهل‌سنت اختلاف است. ما در این‌جا تفاوت میان دو دیدگاه مشهور شیعه و اهل‌سنت را بیان می‌کنیم. از این‌رو اختلاف میان این دو منظر بر‌اساس نظر اکثریت اهل‌سنت بررسی می‌شود. هر‌چند برخی از علمای اهل‌سنت موافق نظر شیعه باشند. در ذیل به برخی از این تفاوت‌ها اشاره می‌شود:

اهل‌سنت ولادت امام را در گذشته نپذیرفته‌اند و گفته‌اند ایشان در آخرالزمان به دنیا می‌آید. هرچند برخی تا 135 نفر از علمای اهل‌سنت را شمرده‌اند که به دنیا آمدن فرزند امام عسکری علیه السلام را پذیرفته‌اند. ⁽¹⁾

البته تعدادی از اهل‌سنت، هم ولادت و هم مهدی موعود بودن را پذیرفته‌اند؛ ⁽²⁾اما برخی دیگر فقط ولادت را پذیرفته‌اند، ولی این‌که او مهدی موعود باشد، انکار کرده‌اند. ⁽³⁾

اسمه اسمی واسم ابیه اسم ابی؛ ⁽⁴⁾

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نام من است (محمد)، و نام پدرش نام پدر من است (عبدالله).

ابونعیم 31 طریق برای این روایت می‌شمارد که در آن‌ها این عبارت نیست؛ ⁽⁵⁾اما شیعه نام پدر امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را حسن می‌داند و روایات زیادی در حد تواتر بر این امر دلالت دارند. ⁽⁶⁾

آن‌ها آمده: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دوازده خلیفه دارد، اما نام آن‌ها در آن روایات برده نشده است. نام دوازده امام و خلیفه در روایات شیعه برده شده است و به عنوان تنها خلفا و امامان بر حق معرفی شده‌اند. اهل‌سنت این بیان را نپذیرفته‌اند، اما

در عین حال نتوانسته‌اند دوازده خلیفه را هم مشخص کنند. پس تفاوت شیعه

و اهل‌سنت در این است که به اسامی این جانشینان در روایات شیعه تصریح شده، ولی در روایات اهل‌سنت فقط خلفا دوازده نفر شمرده شده‌اند و نام آن‌ها مشخص نیست.

معرفی

شخصیت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را توصیف کنید.

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، امام دوازدهم ما شیعیان از نسل امام حسین علیه السلام، فرزند امام حسن عسکری علیه السلام و مادرش «نرگس خاتون» است که به زبان عربی «نرجس» خوانده می‌شود. بنابر قول مشهور، مادر حضرت از نسل حواریون و یاران خاص

حضرت عیسی علیه السلام است. به دلیل فشار شدید حکومت در آن زمان، تولد امام مخفیانه و با معجزه همراه بود و عدۀ بسیار کمی از آن مطلع شدند. پدر بزرگوارش او را مخفی نگاه می‌داشت تا دشمنان به او دسترس نداشته باشند. آن امام بعد از شهادت پدر بزرگوارش، از دیده‌ها غایب گشت و در جامعه ظاهر نگردید. او از آن زمان تا به حال در میان مردم زندگی می‌کند، اما کسی ایشان را نمی‌شناسد و تا هنگامی که فرمان قیام از سوی خداوند به ایشان برسد، ناشناس زندگی خواهد کرد.

آن حضرت مانند امامان دیگر، بسیار مهربان و مردم‌دوست است. به فکر شیعیان و جامعه است، برای سعادت مردم و خوشبختی همۀ انسان‌ها دعا می‌کند. برای گناهکاران از خداوند بخشش می‌طلبد. تمام وقت خود را در خدمت به مردم و دوست‌دارانش می‌گذراند. گرچه در غیبت است و ظاهراً در کارها دخالت نمی‌کند، اما چنین نیست که در جامعه فعالیتی نداشته باشد و تا زمان ظهور برای مردم کاری نکند. بلکه به فریاد مردم می‌رسد و به آنان یاری می‌رساند. بنابراین ما نیز نباید لحظه‌ای از یاد آن حضرت غافل شویم.

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مانند پدران بزرگوار خود، عبادت و بندگی خدا را بسیار دوست دارد و به شیعیان خود نیز توصیه می‌کند که در عبادت و بندگی خدا و ترک گناه و ظلم به دیگران کوشا باشند.

ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف از علم فراوان امامت برخوردار است و علم ایشان برگرفته از علم الهی است. به همین دلیل، حتی در دوران کودکی از چیزهای مخفی خبر می‌داد و چیزی بر او پوشیده نبود.

آن حضرت همچنین دارای عصمت است؛ یعنی از آن حضرت گناه و خطا صادر نمی‌شود. تمام سخنان و رفتارشان حق است.

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف شباهت‌های فراوانی به پیامبران گذشته و امامان علیهم السلام دارد.

آن‌چنان‌که در احادیث آمده، یکی از شباهت‌های ایشان به بعضی پیامبران، مسئلۀ غیبت است؛ زیرا بعضی از پیامبران گذشته، مانند حضرت یوسف و حضرت موسی علیهما السلام نیز غیبت داشته‌اند.

از آن امام، معجزات بسیاری نقل شده که گویای امامت ایشان است؛ مانند خبر دادن از متن نامۀ ناگشوده، خبر از محتویات یک بسته قبل از باز کردن آن، جواب به سؤال نامه‌ای که سؤال‌کننده فراموش کرده بود سؤال خود را بنویسد، شفا دادن بیماران و موارد فراوان دیگر که برای اطلاع از آن می‌توانید به کتاب‌های مربوط و ازجمله کمال‌الدین مراجعه نمایید.

تولد

چه دلیلی بر متولد شدن امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف هست؟

کتاب در انتظار ققنوس ⁽¹⁾به‌طور مفصل این مسئله را بررسی کرده است، ولی به‌طور خلاصه عبارت است از:

زیارت کرده‌اند؛

چه کسانی شاهد و معتقد به ولادت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند؟

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در چه شهری به دنیا آمد؟

محل تولد حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، شهر سامرا (سرّ من رأی) از شهرهای عراق، و محل دفن و حرم دو امام بزرگوار شیعه، یعنی امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهما السلام است. همچنین قبر مادر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و عمۀ بزرگوار او حکیمه خاتون (دختر امام جواد علیه السلام) نیز در همان حرم است.

آیه‌ای که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از تولد تلاوت کرده‌اند، چیست و در کدام سوره است؟

حکیمه گوید: امام فرمود: فرزندم را نزد من آور! من سرورم را آوردم... امام فرمود: فرزندم! سخن بگوی! نوزاد پس از گواهی به یگانگی خداوند و درود بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و پدران بزرگوارشان، آیات پنج و شش سورۀ قصص را تلاوت فرمود: «وَنُرِیدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمْ الْوَارِثِینَ»،«وَنُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُمْ مَا کَانُوا یَحْذَرُونَ». ⁽¹⁾

حکیمه خاتون کیست؟

حکیمه خاتون، از بانوان خاندان امامت و رسالت و زنی با کفایت و مؤمنه بود. وی دختر امام جواد علیه السلام و خواهر امام هادی علیه السلام و عمۀ امام حسن عسکری علیه السلام است. ⁽²⁾لذا ممکن است از این جهت که عمۀ پدر امام زمان است، آن حضرت نیز او را عمه خطاب کنند.

طول عمر

سن دقیق امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چقدر است؟

روشن است که سن، با گذشت یک سال (حرکت زمین به دور خورشید) افزایش می‌یابد. با این حساب هر سال، سن امام نیز یک سال زیاد می‌شود و چون امام، متولد 15 شعبان سال 255 هجری قمری هستند، در روز 15 شعبان سال جاری (1433) سن شریف ایشان به 1178 سال کامل می‌رسد. البته حضرت با گذشت زمان، پیر و ضعیف نمی‌شود و همیشه از لحاظ بدنی در سن بین سی تا چهل سال دیده می‌شود؛ ⁽³⁾یعنی جوانی قدرت‌مند و قوی است و تا زمان ظهور

هم چنین خواهد بود. به‌طور خلاصه، امام از نظر سنّی پیر، اما از لحاظ ظاهری، جوان است.

آیا فردی هم داریم که از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بزرگ‌تر باشد؟

اگر مراد بزرگی سنّ باشد، حضرت خضر علیه السلام و حضرت عیسی علیه السلام قبل از امام زمان بوده و تا کنون زنده‌اند؛ ولی اگر مراد مقام معنوی باشد (چنان‌که از ظاهر سؤال استفاده می‌شود)، مقام و منزلت معنوی پیامبران و اولیای الهی متفاوت است، و در این میان شأن و موقعیت پیامبر اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم در رتبۀ نخست قرار دارد. هیچ پیامبر و یا فرشته‌ای وجود ندارد که به حد مقام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم برسد. به همین جهت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم اشرف مخلوقات خداوند می‌باشد.

بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم _ طبق بیانات خود آن حضرت _ شخصیت دوم عالم خلقت، امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام است که هیچ پیامبر و فرشته‌ای (غیر از پیامبر اسلام) به عظمت و بزرگی مقام آن حضرت نمی‌رسد؛ و همین‌طور حضرت صدیقۀ طاهره، فاطمۀ زهرا علیها السلام در رتبۀ بعدی قرار دارد و طبق روایات، خود امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف، آن حضرت را به عنوان الگو و اسوۀ خود معرفی نموده است. ⁽¹⁾بعد از او، امام مجتبی علیه السلام و امام حسین علیه السلام می‌باشند؛ اما نسبت به درجات معنوی بقیۀ ائمه علیهم السلام (نه نفر دیگر) که آیا همه با هم برابرند، یا امام قبلی از امام بعدی برتر است، یا این‌که حضرت حجت عجل الله تعالی فرجه الشریف از هشت تن دیگر افضل و برتر است، ⁽²⁾محل بحث و گفت‌وگو است.

در میان سایر ائمه، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف بیش از همه مورد توجه روایات قرار

دارد. شاید به دلیل این است که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نقطۀ اوج درخشش سلسلۀ امامت است.

نکتۀ آخر این‌که طبق روایات، همۀ ائمۀ معصومین علیهم السلام با پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از یک نوراند و همۀ آنان اشرف مخلوقات عالم می‌باشند و هرکدام در شرایط خاصی زندگی می‌کرده‌اند، و لذا تلقی ما بیش‌تر متأثر از شرایط زمانی خاص آنان می‌باشد، والا مقام و عظمت آنان برای کسی قابل درک نمی‌باشد.

بنابراین می‌توان گفت که مقام پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام بزرگ‌تر و مقدم بر حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است، ولی از این نظر که آنان نور واحدند، باید گفت که همگی دارای یک حقیقت می‌باشند.

چگونه شخصی مثل امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌تواند عمر طولانی داشته باشد؟

عمر طولانی از نظر عقل و دانش بشری، امری ناممکن نیست و دانشمندان با مطالعۀ اجزای بدن، معتقدند که انسان می‌تواند سال‌های بسیار طولانی‌ای عمر کند و حتی گرفتار پیری و فرسودگی هم نشود. ⁽¹⁾

مهم‌تر این‌که عمر طولانی، بارها در گذشته تجربه شده است و بهترین دلیل بر امکان یک پدیده، وقوع آن است. هم در کتاب‌های آسمانی و هم در کتاب‌های تاریخی، افراد زیادی با نام و نشان و شرح حال یاد شده‌اند که عمرشان بسیار طولانی بوده است؛ مانند حضرت نوح علیه السلام که قرآن دربارۀ او فرمود: «به راستی ما نوح را به سوی قومش فرستادیم، پس 950 سال در میان آن‌ها درنگ کرد»؛ ⁽²⁾یعنی پیامبری حضرت نوح علیه السلام تا پیش از توفان این مدت بوده است. در روایات ما برای حضرت نوح علیه السلام عمری بیش از دوهزار سال ذکر شده است و در تورات و انجیل

نیز، از درازعمران یاد شده؛ مثل حضرت آدم علیه السلام که بیش از نهصد سال عمر کرد.

گذشته از عقل و علم و تجربۀ تاریخی، امکان عمر طولانی در مقیاس قدرت بی‌نهایت خداوند نیز، اثبات‌شدنی است. قرآن دربارۀ حضرت یونس علیه السلام فرموده: «اگر او در شکم ماهی تسبیح نمی‌گفت، تا روز قیامت در شکم ماهی می‌ماند». ⁽¹⁾امام حسن مجتبی علیه السلام نیز می‌فرماید: «خداوند عمر او (مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) را در دوران غیبتش طولانی می‌گرداند، سپس به قدرت خدایی‌اش او را در سیمای جوانی زیر چهل سال آشکار می‌سازد تا مردمان دریابند که خداوند بر هر کاری تواناست». ⁽²⁾

چنین طول عمری نسبت به قدرت خداوند کاری بسیار آسان و شدنی است و خداوند می‌تواند با قدرت بی‌پایان خود هرکس را بخواهد زنده نگه دارد. چنان‌که حضرت خضر علیه السلام را که قبل از حضرت موسی علیه السلام متولد شده هنوز هم زنده نگه داشته است.

علاوه بر آن، علم و اصول زیست‌شناسی نیز امکان چنین چیزی را نفی نمی‌کند. عمر انسان حدود معیّنی ندارد که تجاوز از آن حد، غیرممکن باشد. هیچ‌یک از دانشمندان تا به حال نگفته‌اند که فلان مقدار سال، نهایت درجه‌ای است که انسان‌ها می‌توانند به آن نائل گردند و هنگامی‌که بدان پایه رسیدند، مرگشان حتمی است. پس مرگ نیز، مانند سایر بیماری‌ها معلول علل و عوامل طبیعی است که اگر شناخته شوند و از تأثیر آن‌ها جلوگیری شود، می‌توان مرگ را به تأخیر انداخت و فرد را تا مدت زیادی زنده نگه داشت. بنابراین عمر طولانی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را نباید ناممکن و غیرمعقول دانست، بلکه علم و دانش، عمر بسیار را با حفظ نیروی جوانی و شادابی، امری کاملاً ممکن می‌داند.

چگونه حضرت صاحب‌الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف با عمر طولانی، در چهل سالگی ظهور می‌کند؟

گفتنی است که منظور از چهل سالگی، مقدار سال‌های حیات ایشان از آغاز میلاد تا زمان ظهور نیست، بلکه منظور این است که در زمان ظهور، چهره و جمال ایشان چنین است. بنابراین منظور، جوان بودن حضرت است، نه سن مشخص، چون قطعاً سن حضرت بیش از این است. همچنان‌که علامه مجلسی می‌فرماید: «در صورت و قیافۀ ظاهری چنین است، یعنی صاحب این امر، همیشه در چهل سالگی دیده می‌شود و پیری در او اثر نمی‌کند و قیافه‌اش را تغییر نمی‌دهد». ⁽¹⁾

مشخصات ظاهری

مشخصات ظاهری امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را بیان کنید.

برحسب روایات و برخی ملاقات‌های معتبر می‌توان گفت:

زردی است؛

چرا با وجود تصویر‌هایی از امامان، سیمایی از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وجود ندارد، با آن‌که افرادی در غیبت صغرا با ایشان ارتباط مستقیم داشته‌اند؟

تصویر‌هایی که از امامان دیگر علیهم السلام وجود دارد، واقعی نیست و هیچ عکس و تصویری واقعی در این‌باره وجود ندارد.

با وجود طولانی شدن غیبت، آیا سن و چهرۀ حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تاکنون تغییر کرده و آثار کهولت در سیمای حضرت مشخص است یا خیر؟

گرچه به دلیل طولانی بودن زمان حیات آن بزرگوار و بر اثر جریان طبیعی، باید سیمای حضرت مثل افراد کهنسال باشد، اما از روایات، استفاده می‌شود که حضرت در زمان ظهور، مثل فردی ظاهر می‌شود که چهل سال دارد. بنابراین آثار کهن‌سالی در سیمای ایشان دیده نخواهد شد و حضرت، سیمایی جوان و بانشاط خواهد داشت و این از نشانه‌های ایشان است.

امام رضا علیه السلام فرمود:

از نشانه‌های مهدی، سیمای جوان او در سن کهولت است که هرکس او را ببیند، چهل‌ساله یا کم‌تر تصورش می‌کند. نیز از نشانه‌های او این است که گذشت زمان در او اثر نمی‌کند و تا فرا رسیدن مرگش، آثار پیری در او ظاهر نمی‌شود. ⁽¹⁾

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شبیه کدام امام یا پیامبران الهی می‌باشند؟

دربارۀ شباهت‌های امام با پیامبران الهی، روایت‌های فراوانی داریم که به بعضی از آن‌ها اشاره می کنیم:

امام سجاد علیه السلام فرموده است:

در قائم ما چند سنت از پیامبران است. آن سنتی که از آدم و نوح علیهما السلام

دارد، طول عمر است و از ابراهیم علیه السلام پنهان بودن ولادتش و دوری گزیدن وی از مردم، و از موسی علیه السلام غیبت از مردم، و از عیسی علیه السلام اختلافی که مردم دربارۀ او دارند، و از ایوب علیه السلام گشایش بعد از گرفتاری، و از محمد صلی الله علیه و آله و سلم قیام با شمشیر. ⁽²⁾

از امام باقر علیه السلام چنین روایت شده است:

قائم آل‌محمد عجل الله تعالی فرجه الشریف پنج شباهت با پیغمبران دارد: شباهتی که به یوسف علیه السلام دارد، غیبت و پنهانی او از خواص و عموم مردم و برادرانش است، و شباهتی که با موسی علیه السلام دارد، غیبت طولانی و مخفی بودن ماجرای ولادتش است، و شباهت وی به عیسی علیه السلام، اختلافی است که مردم دربارۀ او دارند؛ زیرا جماعتی گفتند او متولد نشده و عده‌ای گفتند او مرده و گروهی گفتند او را کشته‌اند، و شباهتی که به جدش محمد صلی الله علیه و آله و سلم دارد، قیام با شمشیر و کشتن دشمنان خدا و رسول و ستمگران است و وی به وسیلۀ شمشیر و وحشتی که

در دل‌ها پدید می‌آید، یاری می‌شود. ⁽¹⁾

البته در روایات بسیاری آمده که حضرت از نظر چهره و اخلاق، شبیه‌ترین مردم به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است.

از امام عسکری علیه السلام چنین روایت شده است:

او از جهت خَلق و خُلق شبیه‌ترین مردم به رسول خداست. ⁽²⁾

آیا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سایه دارند؟

در روایتی که شیخ صدوق ⁽³⁾نقل کرده است، امام رضا علیه السلام در معرفی امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف و بیان نشانه‌های ایشان می‌فرماید:

هوالذی تَطوِی لَهُ الاَرضُ ولا یکوُنُ لَهُ ظِلٌّ؛

قائم ما آن‌کسی است که زمین زیر پای او جمع می‌شود (طی الارض) و سایه ندارد.

همچنین در روایت دیگری از امام رضا علیه السلام _ که نشانه‌های کلی امامت را بیان می‌دارد _ آمده است:

للامام علامات: یکون اعلم الناس.... ولا یکون له ظل؛ ⁽⁴⁾

برای امام نشانه‌هایی است، ازجمله این‌که امام داناترین مردم است ... و

سایه ندارد.

طبق این دو روایت، می‌توان گفت: امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و سایر ائمه، هیچ‌یک سایه نداشته‌اند و این علامت برای شناختن امام از غیر‌امام است.

باید توجه داشت در کتاب‌های تاریخی‌ای که شرح حال ائمه علیهم السلام نوشته شده، چنین نشانی بیان نگردیده است. اگر چنین چیزی وجود می‌داشت، حتماً در کتاب‌های دیگر، حتی در کتاب‌های اهل‌سنت هم نقل می‌گردید. بنابراین ممکن است ظاهر روایت، منظور و مراد امام نباشد و نبود سایه، کنایه از چیز دیگری باشد؛ مثلاً کنایه از این‌که وجود امام، خیر محض و همه نور است و با نور او عالم روشن می‌شود. در این صورت پیداست که وجود نورانی او هیچ تاریکی و سایه‌ای ندارد. پس در معنای روایت باید دقت کرد و نمی‌توان به ظاهر آن بسنده نمود. نکتۀ قابل توجه در فهم این‌گونه احادیث، توجه به زبان آن است که معمولاً با کنایه سخن گفته‌اند و معنای حقیقی آن ارائه نشده است.

البته این مسئله و مسائل مشابه آن _ که دانستن و ندانستن آن تأثیری در سعادت و شقاوت ما ندارد _ اهمیت چندانی ندارد. بهتر است مسائل مهمی مثل وظایف منتظران در زمان غیبت، چگونگی فراهم شدن زمینۀ ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و... را جست‌وجو کنیم.

دوران امامت

امامت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از چه زمانی آغاز شده است؟

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در سال 260 هجری قمری با شهادت پدر بزرگوارش امام حسن عسکری علیه السلام به امامت رسید. در آن زمان حضرت حدود پنج سال داشت.

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در چند سالگی وارد غیبت صغرا و غیبت کبرا شدند؟

با شهادت امام حسن عسکری علیه السلام در سال 260 هجری قمری، دوران امامت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف آغاز شد و از همین زمان، غیبت کوتاه‌مدت آن حضرت (غیبت صغرا) شروع شد، یعنی حدود پنج سالگی وارد غیبت صغرا شدند و تا سال 329

هجری قمری نزدیک به هفتاد سال ادامه یافت.

غیبت کبرا از سال 329 هجری آغاز شد. لذا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در حدود 74 سالگی وارد غیبت کبرا شده‌اند. غیبت کبرا تاکنون ادامه دارد.

پدر و مادر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در چه سالی متولد شده‌اند؟

پدر بزرگوار حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، امام حسن عسکری علیه السلام، در روز هشتم یا چهارم یا دهم ربیع‌الثانی سال 231 یا 232 هجری در مدینه متولد شده‌اند.

اما سال تولد مادر بزرگوار آن حضرت مشخص نیست و چیزی در این‌باره ثبت نشده یا حداقل به دست ما نرسیده است.

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پدر و مادر خود را در چند سالگی از دست دادند؟

حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پدر بزرگوارشان امام حسن عسکری علیه السلام را در پنج سالگی از دست دادند. ⁽¹⁾نرجس خاتون نیز در سال 261 هجری ⁽²⁾و طبق نظر شیخ صدوق مادر آن حضرت قبل از رحلت امام حسن عسکری علیه السلام در سال 260 هجری درگذشته است. ⁽³⁾پس آن حضرت بیش از پنج سال نداشته که مادرشان را نیز از دست داده‌اند.

محل زندگی

آیا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در میان مردم زندگی می‌کند و ما از شناخت او عاجزیم، یا این‌که در عالم دیگر است و ما او را نمی‌بینیم؟

می‌توان در کیفیت زندگی و غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سه فرض را تصور کرد:

آن‌چه از روایات پیشوایان دینی به دست می‌آید، فرضیۀ سوم است؛ یعنی حضرت در زمین و ناشناس در میان مردم زندگی می‌کند و مردم هم ایشان را می‌بینند، اما نمی‌شناسند. برخی از این روایات عبارت‌اند از:

الف) امام صادق علیه السلام در تبیین کیفیت غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، آن حضرت را به حضرت یوسف علیه السلام تشبیه کرده و فرموده‌اند:

چرا مردم منکرند که خداوند با حجت خود چنان کند که با یوسف کرد؟ او (حجت خدا) در بازارهایشان راه می‌رود و بر فرش‌های آنان گام می‌نهد ولی مردم او را نمی‌شناسند؛ تا هنگامی که خداوند به او اجازه دهد که خود را معرفی کند. ⁽¹⁾

ب) آن حضرت در روایت دیگری فرموده‌اند:

شباهت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف با حضرت یوسف، در پسِ پرده بودن اوست؛ یعنی خداوند کاری کرده که مردم او را می‌بینند ولی نمی‌شناسند. ⁽²⁾

این دو حدیث به وضوح بر زندگی عادی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در میان مردم (البته

به‌طور ناشناخته) دلالت دارد.

ج) از محمد بن عثمان (نایب دوم امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف) که از احوال حضرت کاملاً آگاه بوده چنین نقل شده است:

به خدا قسم، صاحب این امر (امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف) هرساله در موسم حج حاضر می‌شود و مردم را می‌بیند و می‌شناسد. آنان نیز او را می‌بینند، اما نمی‌شناسند. ⁽¹⁾

هر جمعه در دعای ندبه می‌خوانیم:

بنفسی انت من مغیب لم یخل منا، بنفسی انت من نازح ما نزح عنا؛

جان فدایت! تو آن غایبی که از میان ما بیرون نیستی، جانم فدایت! تو آن دور‌شده از وطنی که از ما دور نیستی.

بنابراین، طبق این روایات، فرضیۀ اول (زندگی کردن امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در عالمی دیگر) و فرضیۀ دوم باطل می‌گردند.

در روایتی از امیرمؤمنان علیه السلام در مورد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چنین آمده است:

مردم دنبال او می‌گردند، ولی او را نمی‌یابند. اما به خدا قسم حجت خدا روی زمین است؛ در راه‌ها پیاده می‌رود، در خانه‌ها داخل می‌شود، در شرق و غرب حرکت می‌کند، سخنان را می‌شنود و بر جماعت سلام می‌کند، می‌بیند ولی دیده نمی‌شود. ⁽²⁾

خود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هم به ابن‌مهزیار فرمودند:

پدرم با من عهد کرد نزدیک مردمی که خداوند به آن‌ها غضب کرده نباشم، و به من دستور داد در کوه‌های سخت و صعب‌العبور و سرزمین‌های بی‌آب و

علف زندگی کنم. ⁽¹⁾

از این روایات استفاده می‌شود که حضرت حضوری همیشگی در جامعه داشته و با مردم دیدار و صحبت می‌کند؛ به منزل بعضی می‌رود، ولی مردم او را نمی‌شناسند، و این کارها را به‌طور ناشناس انجام می‌دهد؛ اما محل زندگی و سکونت ایشان داخل شهرها نیست، بلکه در بیابان‌ها و کوه‌ها و محل‌های دور از مردم است.

همچنین حضرت دائماً در حال تغییر مکان خود هستند و جای ثابتی برای سکونت ندارند. ⁽²⁾

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف کجاست؟

در زمان غیبت کبرا، مکان مشخصی برای سکونت حضرت عجل الله تعالی فرجه الشریف ذکر نشده است. البته بعضی از مکان‌ها و مقام‌ها به نام مبارک ایشان مزین است، مانند مدینۀ منوره و مکۀ معظمه؛ چون حضرت هرساله در مراسم حج حضور دارند. در مکان‌های خاص دیگری مانند مسجد مقدس جمکران، مسجد سهله، مسجد کوفه، مقام حضرت صاحب‌الامر در وادی‌السلام نجف، حرم ائمۀ معصومین و... نیز به‌طور پراکنده حضور دارند. البته باید توجه داشت که مکان‌های منتسب به حضرت، به معنای اقامت ایشان در آن‌جا نیست.

آیا صحت دارد که محل استقرار حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در کوه رضوا است؟ این کوه کجاست؟

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر غیبت کبرا مکان خاصی ندارد. نه در کوه رضوا ساکن است و نه در جای دیگر. البته ممکن است به آن کوه، مثل بعضی جاهای دیگر

رفت‌و‌آمد کند.

کوه رضوا از کوه‌های مدینه است که در نزدیکی شهر «ینبع» قرار دارد و فاصله بین آن کوه تا مدینه، چهل میل است.

آیا داستان جزیرۀ خضرا واقعیت دارد یا خیر؟

اصل این قضیه به دو حکایت باز‌می‌گردد که در بحارالانوار، ج53، ص213 و ج52، ص159 آمده است:

الف) حکایت اول از کمال‌الدین، احمد بن محمد یحیی انباری است که در سال 543 هجری (حدود نهصد سال پیش) نقل شده است. ⁽¹⁾

ب) حکایت دوم را علی بن فاضل مازندرانی در سال 699 هجری (حدود هفتصد سال پیش) نقل کرده است.

نکات مشترک این دو حکایت:

محل سکونت فرزندان آن حضرت در جزیره‌ای در میان دریاست؛

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف اکنون همسر و فرزند دارد؛

آن جزیره، بسیار خوش آب و هوا و سرسبز بوده و در نقاط دیگر دنیا نظیر ندارد؛

نظم اجتماعی، رفاه و کیفیت سلوک مردم در آن جزیره بسیار عالی است؛

ناقلان هردو داستان (انباری و فاضل مازندرانی) ناشناخته هستند.

نظریات دربارۀ این دو حکایت

گروهی بر این عقیده‌اند که داستان واقعی است.

برخی از کسانی که اصل داستان را پذیرفته‌اند، آن را با مثلث برمودا تطبیق داده‌اند. ⁽²⁾

پژوهشگران سترگی چون شیخ جعفر کاشف‌الغطاء، آقابزرگ تهرانی، علامه شوشتری، علامه سیدجعفر مرتضی عاملی، محمد‌باقر بهبودی و... بر این عقیده‌اند که داستان جزیرۀ خضراء واقعیت ندارد؛ لذا بر هردو حکایت، اشکالات متعدد سندی، تاریخی و محتوایی وارد نموده‌اند.

اینک جداگانه به ذکر برخی از مشکلات که به هریک از این دو حکایت وارد شده می‌پردازیم:

الف) حکایت علی بن فاضل مازندرانی

اشکالات سندی: مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار تصریح کرده که

این حکایت را در کتاب‌های معتبر نیافته و به همین علت آن را در بابی جداگانه نقل می‌کند. ⁽¹⁾

هیچ‌یک از علما و بزرگان معاصرِ علی بن فاضل مازندرانی، همچون علامه حلی و ابن‌داوود ⁽²⁾اسمی از او و داستانش نبرده‌اند. از این‌رو این قضیه از چند حال خارج نیست: یا معاصران وی داستان او را دروغ و باطل تلقی کرده‌اند، یا اصلاً چنین داستانی را نشنیده‌اند و یا این‌که این داستان بعد از آن‌ها بوده است.

در میان منابع موجود، کهن ترین مأخذی که برای این داستان به چشم می‌خورد، کتاب مجالس المؤمنین، نوشتۀ قاضی نورالله شوشتری است که در سال 1019 هجری قمری به شهادت رسیده است؛ در حالی که داستان جزیرۀ خضراء مربوط به سال 699 هجری است ⁽³⁾(یعنی این کتاب، حدود 300 سال بعد نوشته

شده است).

بر این حکایت از نظر سندی اشکالات دیگری نیز وارد است که علاقه‌مندان می‌توانند به منابعی که در پایان معرفی می‌گردد، مراجعه کنند.

اشکالات محتوایی: در داستان علی بن فاضل به مطالبی اشاره شده که با بسیاری از مسلّمات دینی سازگاری ندارد و روایات بسیاری برخلاف آن مطالب آمده است، که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

همان‌گونه که مشاهده می‌شود، اگر کسی این بخش از حکایت را قبول کند، به تحریف قرآن کریم معتقد شده است. این مطلب به اجماع شیعه و سنی و به موجب تصریح آیۀ «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ»؛ ⁽¹⁾«البته ما قرآن را بر تو نازل کردیم و خود نیز آن را پاسبانی خواهیم نمود»، باطل و مردود است. به علاوه، اهتمام و توجه زیاد مسلمانان به نوشتن و حفظ قرآن و تعدد نسخه‌ها و شیوع آن در بین مسلمانان، از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و زیر نظر مستقیم آن حضرت تا حدی بود که تبدیل و تحریف آن، از امور ناشدنی و ممتنع به شمار می‌رفت. ⁽²⁾

آن واجب نیست. این نظریه نیز پذیرفتنی نیست؛ چون خلاف نظر مشهور فقهای اسلام است.

متن داستان، بر وجود همسر و اولاد برای حضرت دلالت می‌کند. این نظریه را بزرگانی چون شیخ مفید، بیاضی و طبرسی نپذیرفته‌اند و روایاتی را که بر وجود اولاد برای حضرت دلالت می‌کند، از نظر سند رد کرده‌اند. علاوه بر آن، روایاتی برخلاف آن داریم. می‌توان برای مطالعۀ بیش‌تر در این موضوع به کتاب‌های مفصل

رجوع کرد. ⁽¹⁾

ب) حکایت انباری

اشکالات سندی: داستان انباری فاقد هرگونه استناد است؛ چون خود صاحب کتاب التعازی ⁽²⁾

آورده است.

همچنین اشخاص مذکور در سند، شناخته شده نیستند و در کتاب‌های رجالی شیعه ذکری از آنان به میان نیامده و راوی خبر هم ناشناخته است و تنها به مسیحی بودن او تصریح شده است.

اشکالات محتوایی: در متن داستان، از شهرهایی نام برده شده که در منابع جغرافیایی معتبر و کهن، مانند معجم البلدان یاقوت حموی، اصلاً نامی از آن‌ها برده نشده است. از آن‌جا که در این منبع، اسامی روستاهای دورافتاده هم از

قلم نیفتاده، چگونه ممکن است از جزیره‌ای با این عظمت ذکری به میان

نیامده باشد.

همچنین در متن حکایت آمده که فرزند امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از یهود و نصارا جزیه گرفت، ولی اموال اهل‌سنت را مصادره کرد، یعنی با اهل‌سنت برخوردی سخت‌تر از یهود و نصارا داشت، در صورتی‌که چنین چیزی امکان ندارد.

علاقه‌مندان می‌توانند برای مطالعۀ بیش‌تر به کتاب‌ها و منابعی که در ذیل معرفی می‌گردد، مراجعه کنند:

آیا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در مثلث برمودا زندگی می‌کند؟

دربارۀ این مسئله چند نکته جالب توجه است:

آن نیز سن‌خوان (سن‌ژوان) پایتخت پورتوریکو (یکی از جزایر بزرگ دریای کارائیب) است که در شرق کشور دومینیکن قرار دارد. ⁽¹⁾

کردن، چند هواپیما و کشتی را از بین برده باشند؛ زیرا از آن جنایت‌کاران چنین کاری بعید نیست.

آن را روی کره زمین ندیده است، می‌گویند: خدا قدرت دارد که آن را از چشم‌ها دور کند و کسی آن را نبیند. ⁽¹⁾باید از این افراد پرسید: اگر خدا چنین کاری را می‌کند، پس چه لزومی دارد که هواپیماها و کشتی‌ها در آن منطقه نابود شوند و چرا باید این افراد بی‌گناه کشته شوند؟ پس در صورت درستی داستان جزیرۀ خضراء و کشته شدن دشمنان (که در آن روایات آمده)، آیا کسی که راه را گم کرده و اتفاقاً به آن‌جا رسیده، مستوجب قتل است؟ آیا ارائۀ چنین تصویری از اسلام و امام صحیح است؟

نتیجه:

پوشش امام

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در قبل و بعد از ظهور، چه نوع لباسی می‌پوشد؟ آیا لباس امام مثل لباس روحانیون است یا لباس عربی و شال سبز و عمامۀ سبز بر سر دارند؟

امام در زمان غیبت برای ناشناخته ماندن از لباس‌های مختلف استفاده می‌نماید و در لباس‌های متعددی دیده شده‌اند.

لباس امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان ظهور مثل لباس پدران بزرگوارش علیهم السلام و پیامبر مکرم صلی الله علیه و آله و سلم است. حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند:

به خدا سوگند، گویی او را با چشم خود می‌بینم که وارد مکه شده، در حالی که بُرد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بر تن و عمامه‌ای زرد برسر دارد. کفش‌های پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم اندازۀ پای اوست... . ⁽²⁾

خوراک امام

آیا غذاهای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از دنیاست یا بهشت؟

در مورد خوراک ایشان، روایت خاصی نداریم، اما به‌طور عادی غذای ایشان طبیعی و از دنیاست؛ زیرا سنت و قانون الهی این است که غیر از موارد استثنایی، خلاف قانون عادی جهان آفرینش عمل نشود. پس امام بدن معمولی دارد و از غذای طبیعی استفاده می‌کند؛ هرچند ممکن است در بعضی مواقع، خداوند هدیه‌ای از بهشت برای آن حضرت بفرستد؛ چنان‌که این لطف شامل حضرت مریم علیها السلام و دیگران نیز شده است.

خانوادۀ امام

آیا حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف ازدواج کرده است و همسر و فرزند دارد؟

دربارۀ ازدواج حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف اختلاف است. بعضی علما از‌جمله مرحوم محدث نوری (نویسندۀ کتاب نجم الثاقب)، بر این عقیده‌اند که آن حضرت ازدواج کرده و فرزندانی نیز دارد. عمده دلیل این گروه آن است که ازدواج، سنت مؤکد اسلامی است که مورد سفارش پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بوده است و حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از هر شخصی شایسته‌تر است که به سنت پیامبر عمل کند.

در پاسخ می‌گوییم: امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در حال حاضر در غیبت به سر می‌برد و این یک حالت استثنایی است که ارتباط ایشان را با مردم محدود می‌کند. بنابراین همین عذر می‌تواند مانع اجرای این سنت نبوی شود؛ زیرا به یقین گاه به دلیل شرایطی خاص، ممکن است حکم واجبی از عهدۀ انسان برداشته شود، چه رسد به مستحبات و سنت‌ها. افزون بر این، ازدواج سنتی نبوی است که باید در طول زندگی انجام گیرد و هیچ اشکالی ندارد که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پس از ظهور اقدام

به این عمل نماید و در این صورت، ترک کنندۀ سنت نبوی نیز نخواهد بود. از همین‌جا می‌توان استفاده کرد دعاهایی که در آن‌ها به حضرت و خانوادۀ او اشاره کرده، می‌تواند به دوران ظهور آن بزرگوار مربوط باشد، نه زمان غیبت.

در مقابل این نظریه، دیدگاه دیگری مطرح است که قاطعانه ازدواج حضرت را نفی می‌کند. عمده دلیل ایشان هم این است که لازمۀ ازدواج حضرت، یا طولانی بودن عمر همسر اوست که دلیلی بر آن نداریم، یا آن‌که حضرت پس از رحلتِ همسر، مجبور است با دیگری ازدواج کند، یا به دلیل ازدواج باید فرزندانی داشته باشد که سرپرستی آن‌ها موجب شناخته شدن حضرت گردد و... .

البته این مطالب هم، سست و بی‌اساس است. ممکن است حضرت در برهه‌ای از حیات خود _ حتی در غیبت _ همسری اختیار کند و آن زن از دنیا برود. در این صورت، ایشان هم به سنت نبوی عمل کرده و هم مشکلات و پی‌آمدهایی برای آن حضرت پیش نیاید.

آیت‌الله صافی می‌گوید: باید متذکر بود که جواب این پرسش در هالۀ قدس غیبت امام قرار دارد و خفاء امر امام علیه السلام که یکی از نشانه‌ها و خصایص آن حضرت است، در این نواحی نیز اثر گذاشته است. لذا به‌طور تحقیق و یقین نمی‌توان به آن پاسخ داد؛ چون احادیث و روایات اطمینان‌بخش در دست نداریم. یا این‌که به نظر حقیر نرسیده است و اگر در عصر ائمه علیهم السلام و در وقت صدور سایر روایات این‌گونه پرسش‌ها مطرح شده باشد، شاید بعضی روات احادیث، به حفظ و ضبط احادیث آن همت نگماشته‌اند.

بعضی روایات هم که در دسترس است، با چشم‌پوشی از وضع سند و متون آن‌ها، از جهت اختلاف نسخه ضعیف‌اند، مانند روایت شیخ الطائفه شیخ طوسی که از مفضل بن عمر روایت می‌کند که امام صادق علیه السلام فرمود: «هیچ‌یک از

فرزندان او و دیگران از محل وی اطلاع ندارند». ⁽¹⁾

اما الغیبة نعمانی این حدیث را این‌چنین روایت کرده است: «... و از جایگاهش هیچ‌کس از دوست و بیگانه آگاهی نمی‌یابد». ⁽²⁾

با وجود این اختلاف، یعنی روایت نعمانی به جای وُلده، وَلِی است و استناد به نقل الغیبة شیخ طوسی اطمینان‌بخش نیست، بلکه نقل الغیبة نعمانی از بعضی جهات مانند سند و لفظ حدیث اقرب به اعتبار است.

بعضی روایات دیگر مانند خبر کمال الدین انباری و خبر زین‌الدین مازندرانی، که قبلاً در بحث جزیرۀ خضراء در این مورد بحث شده است، قابل استناد نمی‌باشد؛ و بعضی دیگر مثل فقرات بعضی ادعیه و زیارات نیز صراحت ندارد و قابل حمل بر عصر ظهور می‌باشند؛ و علاوه بر فرض قبول دلالت، متعرض خصوصیات و تفصیلات نمی‌باشند، فقط به‌طور اجمال اهل متزوّج بودن و فرزند داشتن آن حضرت را بیان می‌کنند.

خلاصۀ سخن آن‌که اگرچه همسر و فرزند داشتن آن حضرت محتمل است، اما در بررسی اخبار، به حدیث معتبری که موجب اطمینان باشد و خصوصیات متضمن تفاصیل این موضوع باشد، نرسیدیم و دنبال کردن و تعقیب این موضوع لزومی هم ندارد. ⁽³⁾

بنابراین ما نه دلیلی بر ازدواج حضرت داریم و نه سندی بر ازدواج نکردن او، ضمن این‌که مبهم بودن این مسئله می‌تواند دارای حکمتی باشد؛ چون در هر صورت مشکلاتی پیش می‌آید.

آن‌چه در روایات آمده این است که همواره سی نفر از بهترین انسان‌ها در خدمت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند و او را در حل مشکلات یاری می‌کنند و تنها آنان از محل زندگی امام باخبرند. ⁽¹⁾

آیا صحت دارد که اگر دختران با عفت باشند، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف با دختران عفیف ازدواج می‌کند؟

این قضیه صحت ندارد، بلکه بنابر توصیۀ قرآن مجید و روایات اهل‌بیت علیهم السلام، هر انسانی باید وظیفۀ خود را به خوبی بشناسد و خالصانه به وظیفۀ خود عمل نماید، به این امید که مورد رضایت و توجه خاص خداوند متعال و حجت او

قرار گیرد.

علم امام

آیا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از زمان ظهور خبر دارد؟

گرچه از روایات متعددی استفاده می‌شود که امام به هرچه بوده و هرچه هست علم دارد و چیزی از ایشان مخفی نیست و از این‌رو آن حضرت از زمان ظهور نیز مطلع است، اما این احتمال نیز وجود دارد که زمان ظهور از علوم مستأثر باشد؛ یعنی از علومی که مخصوص خداوند سبحان است. اگر چنین باشد، باز مشکلی پیش نمی‌آید؛ چراکه اولاً، از برهان‌ها و روایاتی که در ابواب امامت وارد شده، استفاده می‌شود که وجود مقدس امام، با عالم غیب ارتباط دارد و در مواقع احتیاج حقایقی را می‌یابد، پس می‌توان گفت که خداوند از این طریق هنگامۀ ظهور را به مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف الهام می‌فرماید.

ابوجارود می‌گوید خدمت ابی‌جعفر عرض کردم:

«قربانت شوم، از احوال حضرت صاحب‌الامر به من خبر بده». فرمود:

«شبانگاه از بیمناک‌ترین مردم است، اما صبح‌گاه از ایمن‌ترین آنان می‌گردد. برنامۀ کارش شبانه‌روزی به وی وحی می‌شود». عرض کردم: «به او وحی می‌شود؟» فرمود: «وحی می‌شود، اما وحی پیامبری نیست، بلکه مانند وحی و الهامی است که به مریم دختر عمران و مادر موسی نسبت داده شده است. ای اباالجارود! قائم آل محمد از مریم و مادر موسی نزد خدا گرامی‌تر است». ⁽¹⁾

از این قبیل احادیث استفاده می‌شود که بر وجود مقدس امام الهام می‌شود و از این طریق خبر داده می‌شود.

ثانیاً، ممکن است گفته شود که پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، وقت ظهور را توسط ائمۀ اطهار علیهم السلام به مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خبر داده، مثلاً به این صورت که وقایع و حوادث معیّنی را از نشانه‌های فرارسیدن وقت ظهور معرفی کرده و امام زمان در انتظار بروز آن علامت‌هاست.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرموده است:

خداوند شمشیر و پرچم آن جناب را هنگام ظهور به صدا می‌آورد، می‌گویند: ای دوست خدا به‌پا خیز و دشمنان خدا را بکش. ⁽²⁾

یکی از شواهد احتمال مذکور، روایاتی است که دلالت می‌کنند برنامه و دستورالعمل تمام امامان، مهرکرده از جانب پروردگار عالم بر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است و ایشان آن را به علی بن ابی‌طالب علیه السلام تحویل داد. علی علیه السلام هنگام خلافت، صحیفۀ خویش را گشود و طبق آن عمل کرد. سپس آن را به امام حسن علیه السلام تحویل داد و به همین کیفیت، نوبت به هر امامی می‌رسید، مهر نامۀ خویش را می‌گشود و به آن عمل می‌کرد. اکنون نیز برنامۀ کار و دستورالعمل امام

زمان نزدش موجود است. ⁽¹⁾

به هر تقدیر این مسئله نیازمند تحقیق بیش‌تری است.

آیا عدم آگاهی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از زمان ظهور، نقصی برای امام و مقام امامت محسوب نمی‌شود؟

اولاً، دقیقاً معلوم نیست که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وقت ظهور را نداند؛ اگرچه از بعضی روایات فهمیده می‌شود که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف وقت ظهور را نمی‌داند، ⁽²⁾اما این مسئله قطعی نیست. از طرف دیگر از بعضی آیات ⁽³⁾و روایات ⁽⁴⁾استفاده می‌شود که امام در صورت اراده به همه چیز علم خواهد داشت.

ثانیاً، بر فرض عدم علم، خلل و اشکالی برای مقام امام ندارد؛ زیرا تنها خداوند است که نهان و آشکار موجودات عالم را می‌داند و اگر چیزی بر خداوند مخفی باشد، علت نقص خداوند خواهد بود، اما غیر از خداوند، ازجمله امامان، محدودند و طبیعتاً علم و قدرت و سایر اوصاف آن‌ها نیز محدود است و اگر چیزی را ندانند، دلیل بر ضعف آن‌ها نیست. بنابراین برخی از علوم را تنها خدا می‌داند و هیچ‌کس حتی امامان از آن خبر ندارند؛ مثل زمان قیامت.

هنگام دعا کردن و امداد خواستن از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف - با توجه به پهناور بودن جهان - چطور الساعه به ایشان الهام می‌شود؟

علم امام همانند علم ما نیست؛ زیرا انسان‌ها معمولاً علومشان کسبی و در محدودۀ عالم شهود است، در حالی که علم امام منحصر به عالم شهود نیست، بلکه عالم به غیب نیز هست. لذا به راحتی و در کم‌ترین زمان از دعاها و

خواسته‌های ما اطلاع پیدا می‌کند؛ مثلاً سید بن طاووس نقل می‌کند که شخصی طی نامه‌ای از امام رضا علیه السلام سؤال می‌کند: «ما وقتی به شما احتیاج داریم چه کنیم؟» حضرت در جواب فرمودند: «اگر حاجتی داری لب‌هایت را تکان بده، جوابت می‌رسد»؛ ⁽¹⁾یعنی اگر تنها زمزمه کنی و صدایت را هم کسی نشنود، من می‌شنوم.

برای توضیح این مطلب لازم است نکاتی را متذکر شویم:

الف) علم الهی روشن است و هیچ نقطۀ تاریکی در آن نیست. لذا در آن اختلافی نیست و چیزی به نام واضح و واضح‌تر در آن وجود ندارد؛

ب) علوم الهی نزد انبیا و ائمه علیهم السلام حاضر است، لذا آنان در هیچ پرسشی نگفتند بعداً جواب می‌دهیم و یا نیاز به تأمل و تفکر داریم؛

ج) علوم الهی نیازمند مقدمه‌چینی نیست؛ چون در آن‌ها اختلافی دیده

نمی‌شود، لذا بین انبیا و امامان علیهم السلام در هیچ امری اختلاف نیست؛

د) علوم الهی نیاز به تجدید نظر ندارد، بلکه به قوت و ظهور آغازین خود

باقی است؛ ⁽¹⁾

الف) امام نسبت به هرچه دربارۀ آسمان و زمین و بهشت و جهنم (تا قیامت) واقع می‌شود، عالم است و چیزی نیست که ائمه علیه السلام به آن علم نداشته باشند؛ ⁽²⁾

ب) جمیع علوم ملائکه و انبیا نزد ائمه علیهم السلام موجود است و هر امامی جمیع علوم امام قبل از خود را داراست؛ ⁽³⁾

ج) روایاتی داریم که دلالت دارند بر این‌که ائمه علیهم السلام بر همۀ احتیاجات و اعمال بشر و بر احوال شیعیان آگاهی دارند، و حتی اگر بلا یا مصیبتی به آنان برسد آگاه‌اند؛ یعنی به همۀ بلایا و منایا، (زمان و کیفیت آن‌ها) آگاهی دارند؛ همچنین به آن‌چه در دل انسان‌ها می‌گذرد، آگاهی دارند؛ ⁽⁴⁾در این زمینه امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیعی که برای شیخ مفید فرستاده فرمودند:

انا نحیط علماً بانبائکم ولما یعزب عنّا شیءٌ من اخبارکم؛

به همۀ خبرهای شما آگاهیم و چیزی از اخبار شما بر ما پوشیده نیست.

نکتۀ آخر این‌که، اگرچه علم امام از ناحیۀ خداوند است، ولی بین علم خداوند و علم امام تفاوت وجود دارد؛ زیرا علوم الهی برای خداوند ذاتی و استقلالی است (علم غیب، ذاتی خداوند است). به عبارت دیگر، تنها کسی که ذاتاً و به خودی

خود از غیب آگاه است، خدای سبحان است و این بدان معنا نیست که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، ائمه یا ملائکه به غیب علم نداشته باشند؛ بلکه علم دارند، اما علم آن‌ها ذاتی نیست، بلکه تبعی است و به خواست پروردگار، عالِم‌اند.

آیا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف شاهد و ناظر اعمال است؟

در متون دینی ما آمده است که همه‌کس و همه‌چیز نزد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف حاضر است و امام بر احوال مردم آگاه است.

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

«وَقُلْ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ ...»؛ ⁽¹⁾

بگو عمل کنید، خداوند و فرستادۀ او و مؤمنان اعمال شما را می‌بینند.

دربارۀ این آیۀ شریفه، روایات بسیاری نقل شده و شاید به حد تواتر برسد ⁽²⁾که علاوه بر خداوند متعال، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و امامان علیهم السلام از اعمال همۀ امت آگاه می‌شوند.

در اصول کافی در بابی با عنوان «عرضۀ اعمال» روایات متعددی در ذیل همین آیۀ شریفه ذکر شده است که مراد از «مؤمنون»، ائمۀ اطهار علیهم السلام هستند، ازجمله

این روایت:

شخصی خدمت امام رضا علیه السلام آمد و عرض کرد: «برای من و خانواده‌ام دعا کنید». امام فرمود: مگر دعا نمی‌کنم:

والله ان اعمالکم لتعرض علی فی کل یوم ولیلة؛

به خدا سوگند، اعمال شما هر شب و روز بر من عرضه می‌شود.

روای می‌گوید: این سخن بر من گران آمد، امام متوجه شد و به من فرمود:

اما تقرأ کتاب الله عزوجل وَقُلْ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ، وهو والله علی بن ابی‌طالب؛ ⁽¹⁾

آیا کتاب خداوند عزوجل را نمی‌خوانی که می‌فرماید: عمل کنید خدا و پیامبرش و مؤمنان، عمل شما را می‌بینند. به خدا سوگند! منظور از مؤمنان علی بن ابی‌طالب (و امامان دیگر از فرزندان او) هستند.

امام علی علیه السلام هم می‌فرماید:

لیس یغیب عنا مؤمن فی شرق الارض ولا فی غربها؛ ⁽²⁾

هیچ مؤمنی در شرق و غرب زمین از ما غایب نیست.

امام صادق علیه السلام هم می‌فرماید:

ان الدنیا لتمثل للامام مثل فلقة الجوز فلا یعزب عنه شئ... ؛ ⁽³⁾

دنیا (آسمان و زمین) در نزد امام چون پاره گردویی حاضر و نمایان است و چیزی از او پوشیده نیست.

لذا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به شیخ مفید می‌فرماید:

فانا نحیط علماً بانبائکم ولا یعزب عنا شئ من اخبارکم؛ ⁽⁴⁾

ما بر احوال شما آگاهیم و هیچ چیز از اوضاع شما بر ما پوشیده و مخفی نیست.

یک چشم زدن غافل از آن ماه نباشید

شاید که نگاهی کند آگاه نباشید

روشن است که اعمال، اعم از جوارحی و جوانحی است، لذا امام از هر نوع نیت و عملی که در کارنامۀ انسان ثبت شود، آگاه است.

از عبدالرحمان پرسیدند: چرا شیعه شدی و به امامت امام هادی علیه السلام معتقد گشتی؟ گفت: چیزی دیدم که موجب شد چنین اعتقادی را بپذیرم. من مردی فقیر بودم. برای گرفتن کمک به دربار متوکل رفتم. آن روز متوکل دستور داده بود تا علی بن محمد بن الرضا علیه السلام احضار شود. به یکی از حاضران گفتم: این مرد کیست؟ گفت او مردی علوی است که رافضیان معتقد به امامت‌اش هستند و متوکل او را برای کشتن حاضر کرده است. دیدم امام سوار بر اسب آمد و مردم از سمت راست و چپ در دو صف ایستاده و به او نگاه می‌کنند. هنگامی که او را دیدم، محبتش در دلم افتاد. بنا کردم در دل خود برای او دعا کردن که خداوند شرّ متوکل را از او دفع کند. او پیشاپیش می‌آمد و به یال اسبش نگاه می‌کرد، ولی به راست و چپ نگاه نمی‌کرد. من پیوسته در دل به او دعا می‌کردم. هنگامی که کنارم رسید، صورتش را به سویم گردانید. آن‌گاه فرمود: «خداوند دعایت را مستجاب کند و عمرت را طولانی، و مال و فرزندانت را زیاد گرداند». از هیبت او، بر خود لرزیدم و در میان رفقایم افتادم. پرسیدند چه شده؟ گفتم: خیر است و به هیچ مخلوقی نگفتم. خداوند متعال به برکت دعای او راه‌هایی از مال و ثروت بر من گشود. من به امامت این شخص معتقدم که آن‌چه در دلم بود، دانست و خداوند دعایش را درباره‌ام مستجاب کرد. ⁽¹⁾

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هم در این زمان، چشم خدا در میان خلایق است ⁽²⁾و بر احوال و اعمال ما آگاهی دارد.

آیا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ما را می‌بیند؟

طبق بعضی از آیات قرآن، خدای متعال در هر زمان و برای هر امتی، رهبرانی قرار می‌دهد که معصوم از خطا و اشتباه‌اند و در روز قیامت به اعمال آن‌ها گواهی می‌دهند. کسی که شاهد بر اعمال امت باشد، نباید در شهادتش اشتباه کند و نیز باید احاطۀ علمی بر همۀ اعمال امت داشته باشد. بنابراین امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف شاهد بر اعمال و رفتار ماست و اگر بخواهد می‌تواند ما را ببیند. ⁽¹⁾

آیا وقتی با امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف صحبت می‌کنیم، ایشان صدای ما را می‌شنود؟ در این صورت چرا جواب ما را نمی‌دهد؟

با توجه به مضمون روایتی که از امام صادق علیه السلام نقل شده است، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از شدت محبتی که به دوستان خود دارد، هر زمانی که شخصی او را یاد کند، نگاهی به او می‌نماید و سزاوار است که یادکننده به جهت احترام و تعظیم، از جای خود برخیزد. هنگامی که مولای خویش او را به نظر مهر و عطوفت نگاه می‌کند، پس از جای خود برخیزد و از خدای تبارک و تعالی، تعجیل فرج ایشان را بخواهد. ⁽²⁾

بنابراین قطعاً امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف صدای ما را می‌شنود، اما این‌که چرا حاجات ما را برآورده نمی‌کند، دلایل مختلفی دارد؛ مثلاً شرایط استجابت دعا را فراهم نمی‌کنیم که ازجملۀ آن‌ها ترک معصیت خداست، یا این‌که برآورده شدن آن حاجت به صلاح ما نیست، مانند بیمار دیابتی‌ای که از ما درخواست شیرینی می‌کند (از آن‌جا که او را دوست داریم به درخواست او توجهی نمی‌کنیم). به این ترتیب، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز که مهربان‌تر از پدر و مادر است، برای تربیت ما بسیاری از

خواسته‌های ما را به خاطر خودمان اجابت نمی‌کند.

چرا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف رساله ندارد و به وسیلۀ فقها رسالۀ خود را در اختیار مردم قرار نمی‌دهد؟

روشن است که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در غیبت به سر می‌برد و یکی از نتایج زندگی غایبانه این است که ما به آن حضرت دسترسی نداریم تا از ایشان تقاضای رساله نماییم؛ اما این به معنای مکلف نبودن مؤمنین از عمل به احکام شرعی نیست. از این‌رو امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیع اسحاق بن یعقوب که به دست نایب دوم امام، یعنی محمد بن عثمان صادر گشت، فرمود:

و اما رویداد و پیش‌آمدهایی که در آینده روی خواهد داد، دربارۀ آن‌ها به راویان حدیث ما رجوع کنید؛ زیرا ایشان حجت من بر شمایند و من حجت خدا می‌باشم. ⁽¹⁾

علاوه بر این، دائماً مسائل جدیدی پیش می‌آید که نیازمند جواب امام است و از آن‌جا که دسترس به امام ممکن نیست و نمی‌توان جواب آن‌ها را از امام جویا شد، لذا باید به فقها رجوع کرد و احکام دین را از آن‌ها آموخت. در این‌باره که چرا امام مجبور به زندگی غایبانه شدند تا مردم از بهره‌مندی کامل از حضور ایشان محروم شوند، در ادامه گفت‌وگو خواهیم کرد.

آیا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف خداوند متعال را می‌بیند؟

برای پاسخ به این سؤال مضمون حدیثی را می‌آوریم که شخصی از امیرالمؤمنین علیه السلام پرسید: «یا امیرالمؤمنین! آیا هنگام عبادت خدایت را دیده‌ای؟» امام علیه السلام فرمود:

آگاه باش! من هرگز خدایی را که ندیده باشم، عبادت نکرده‌ام.

آن شخص گفت: «خدا را چگونه دیده‌ای؟» امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:

بدان، خدا را با چشم نمی‌توان دید، ولی با قلب می‌توان او را درک کرد. ⁽¹⁾

یعنی خدا را با چشم سر نمی‌توان دید، ولی با چشم قلب می‌توان پی به وجود خدا برد.

بنابراین امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز خدا را نه با چشم ظاهری بلکه با چشم عقل و قلب می‌بیند؛ زیرا خدا جسم نیست که با چشم ظاهری قابل دیدن باشد.

معجزات امام

معجزات امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چیست؟

معجزاتی که از ناحیۀ آن حضرت در غیبت صغرا به وقوع پیوسته بسیار است. در برخی روایات پاره‌ای از معجزات حضرت ذکر شده است که به صورت خلاصه و فهرست‌وار و با ارجاع به متن حدیث در ذیل می‌آوریم.

برای مطالعۀ بیش‌تر، به فصل ششم از کتاب نجم الثاقب محدث نوری مراجعه کنید.

پرسش‌های تخصصی

چرا بعضی از تاریخ‌نگاران، مهدی موعود را از نسل امام حسن مجتبی و طباطبایی می‌دانند؟

در مورد نسب امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف روایات بسیاری وجود دارد. در مورد این‌که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل امام حسین علیه السلام است، در کتاب منتخب الاثر نزدیک به پانصد روایت نقل شده است؛ در حالی که برای ثابت کردن این‌که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل امام حسن علیه السلام است، فقط یک روایت، آن هم در منابع اهل‌سنت آمده و سیدثامر العمیدی با هفت دلیل ثابت می‌نماید که این حدیث ساختگی و جعلی است. ⁽⁴⁾البته به یک معنا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از نسل امام حسن علیه السلام نیز هست؛ زیرا مادر امام باقر علیه السلام (فاطمه) دختر امام حسن مجتبی علیه السلام است. پس امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از طرف مادر، حسنی هستند.

در مورد طباطبایی بودن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف باید بگوییم چنین چیزی را به هیچ وجه نمی‌توان پذیرفت؛ زیرا چنان‌که بر حسینی بودن امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف روایات و دلایل بسیاری داریم، بر تک‌تک پدران امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تا امام حسین علیه السلام نیز روایت

زیادی داریم که در کتاب منتخب‌الاثر و کتاب من هو المهدی (که با عنوان مهدی کیست ترجمه شده)، نقل شده‌اند. تعدادی از احادیث را از کتاب من هو المهدی بیان می‌کنیم:

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از فرزندان امام سجاد علیه السلام است (139 روایت)؛ از فرزندان امام باقر علیه السلام است (139 روایت)؛ از فرزندان امام صادق علیه السلام است (137 روایت)؛ از فرزندان امام کاظم علیه السلام است (133 روایت)؛ از فرزندان امام رضا علیه السلام است (125 روایت)؛ از فرزندان امام جواد علیه السلام است (123 روایت)؛ از فرزندان امام هادی علیه السلام است (119 روایت)؛ فرزند امام حسن عسکری علیه السلام است (118 روایت).

البته آیت‌الله صافی در منتخب الاثر تعداد بیش‌تری را نیز نقل کرده است؛ مثلاً برای فرزند امام حسن عسکری علیه السلام بودن، 146 روایت آورده و در این‌که نام پدر ایشان حسن است، 147 روایت دیگر را نقل کرده است.

بعضی از مورخان نوشته‌اند فرزند امام حسن عسکری علیه السلام به نام محمد در سن 6 یا 7 سالگی شهید شده است؛ آیا صحت دارد؟

البته هیچ‌یک از مورخین شیعه چنین نظری ندارند و نه‌تنها مورخین شیعه، که هیچ عالم شیعی چنین سخنی را نیاورده است. بلکه از بزرگان اهل‌سنت افرادی مانند محی‌الدین عربی هستند که به وجود و زنده بودن او گواهی داده‌اند و ما دلایل بسیار متعدد و فراوانی داریم که شهادت فرزند امام حسن عسکری علیه السلام صحیح نیست. از جنبۀ عقلی برهان‌های متعددی مانند: برهان لطف، عنایت، علت غایی، امکان اشرف و... دلالت می‌کنند که امکان ندارد زمین بدون امام باشد. البته محل بسط و بحث این دلایل در جای خود است؛ ⁽¹⁾اما این‌که این امام

کیست، از حوزۀ عقل خارج است و به ناچار باید سراغ روایت رفت. آیت‌الله صافی گلپایگانی در کتاب منتخب الاثر بیش از نهصد روایت می‌آورد که بر دوازده‌گانه بودن امامان دلالت دارد و در بین آن‌ها پنجاه روایت، اسامی ائمه علیهم السلام را برشمرده و بیان می‌دارد که دوازدهمین و آخرین امام کیست.

آیا با وجود این همه دلیل عقلی و دلایل نقلی، می‌توان ذره‌ای در باطل بودن این ادعا شک کرد؟ آیا می‌توان با قول «بعضی»، حتی در صورت معتبر بودن منبع آن، از این همه مدارک و منابع دست کشید؟

طبیعی است که چنین قضاوتی نه علمی است و نه منصفانه و برای هیچ تحقیق‌کننده‌ای جای ابهامی باقی نمی‌گذارد، بلکه یقین به عقیدۀ شیعه پیدا می‌کند که حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف از سال 255 (زمان تولد) تا زمان حال زنده است.

نام امام

نام اصلی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چیست ؟

نام اصلی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف «محمد» و کنیه‌اش «ابوالقاسم» است؛ یعنی حضرت، نام و کنیۀ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را دارد و از قبل، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم وی را با نام و کنیۀ خود معرفی کرده است.

چرا نام امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برده نمی‌شود و به صورت «م‌ح‌م‌د» نوشته می‌شود؟

در این‌باره میان فقها اتفاق‌نظر وجود ندارد؛ بسیاری از فقها معتقد به حرمت علنی کردن نام امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند، اما برخی از فقها هم بر این عقیده‌اند که در زمان ما تصریح به نام ایشان بدون اشکال است؛ برخی از روایاتی که دستۀ نخست فقها به آن استناد کرده‌اند به این قرار است:

لا یسمی حتی یظهره الله؛ ⁽¹⁾

نام او برده نمی‌شود تا خداوند او را ظاهر گرداند.

اما اسمه فان حبیبی رسول الله عهد الی ان لا احدث به حتی یبعثه الله؛ ⁽²⁾

دوستم پیامبر از من پیمان گرفته است که نامش را نگویم تا زمانی که خداوند او را برانگیزد.

لایحل ذکره باسمه؛ ⁽³⁾

بردن نامش جایز نیست.

ایاکم والتنویة باسم المهدی؛ ⁽⁴⁾

از آشکار کردن نام مهدی بپرهیزید.

ان دللتهم علی الاسم اذاعوه؛ ⁽⁵⁾

اگر به نام راهنمایی کنی آن را فاش می‌کنند.

با توجه با این نوع روایات، طبیعی است که نباید نام حضرت برده شود و در مواردی که لازم است اسم حضرت نوشته شود، با حروف مقطعه (م‌ح‌م‌د) نوشته

شود تا تصریح به اسم نگردد؛ و هنگام خواندن، بی‌اختیار به زبان جاری نشود. ⁽¹⁾

دربارۀ علت چنین حکمی باید گفت:

اولاً، بسیاری از احکام فقهی اسلام، تعبدی است که باید بدان‌ها عمل کرد و دانستن علت آن ضرورتی ندارد. لذا ائمه نیز علت همۀ احکام را بیان نکرده‌اند؛

ثانیاً، امام باقر علیه السلام می‌فرماید: «اگر بنی‌فاطمه نام او را بدانند، مصمم می‌شوند او را قطعه‌قطعه کنند». ⁽²⁾

یکی از نواب خاص امام، محمد بن عثمان عمروی در این‌باره چنین توضیح می‌دهد:

حرام است بر شما که از اسم ایشان سؤال کنید. این حکم را من از خود نمی‌گویم؛ زیرا من حق حلال و حرام کردن ندارم، این سخن از طرف امام عجل الله تعالی فرجه الشریف است و علت این را چنین بیان می‌کند: زیرا واقعیت در نزد خلیفه این است که امام حسن عسکری علیه السلام از دنیا رفته و فرزندی نیز از او برجای نمانده است... و اگر اسم وی معلوم شود، جست‌وجو شروع می‌شود. پس تقوا پیشه کنید و از سؤال کردن اسم خودداری کنید. ⁽³⁾

از چنین روایاتی معلوم می‌گردد که علت حرمت بردن نام آن حضرت، ترس از تعقیب امام و اذیت کردن شیعیان است.

بر همین اساس عده‌ای از علما حرمت را مخصوص اوایل غیبت؛ خصوصاً دوران غیبت صغرا می‌دانند. ⁽⁴⁾

اما روایاتی هم وجود دارد که آن را تا زمان ظهور، حرام می‌دانند؛ مثل:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

لا یسمیه باسمه ظاهراً قبل قیامه الّا کافر به؛ ⁽¹⁾

قبل از قیام، آشکارا نام او را نمی‌برد مگر منکر او.

امام باقر علیه السلام فرمود:

لایسمی حتی یظهره امره؛ ⁽²⁾

نام برده نمی‌شود تا خداوند امر او را آشکار گرداند.

امام رضا علیه السلام فرمود:

لایسمی باسمه بعد غیبته احد حتی یراه ویعلن باسمه فلیسمه کل الخلق؛ ⁽³⁾

احدی نام او را بعد از غیبتش نبرد تا او را ببیند و اسمش را آشکار کند، بعد همۀ مردم او را نام ببرند.

امام عسکری علیه السلام فرمود:

ولا یحل لاحد ان یسمیه او یکینه بکنیته الی ان یظهر الله دولته و‌سلطتنه؛ ⁽⁴⁾

بر احدی جایز نیست او را به اسم یا کنیه بخواند تا آن‌که خداوند دولت و قدرت او را آشکار نماید.

با توجه به این روایات، عدۀ دیگری از علما مانند علامه مجلسی ⁽⁵⁾و محدث نوری گفته‌اند: علت حرمت معلوم نیست و نمی‌تواند تقیه و ترس از تعقیب باشد. لذا حرمت ذکر نام ایشان همچنان باقی است. ⁽⁶⁾

البته طبیعی است که قائلین به جواز بردن نام حضرت، این روایات را توجیه کرده‌اند. ⁽¹⁾علاوه بر این‌که در بعضی از روایات و زیارات به اسم حضرت تصریح شده است. ⁽²⁾

لقب امام

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چند لقب دارند؟ بعضی از آن‌ها را نام ببرید.

در روایات، لقب‌های متعددی برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ذکر شده است که هرکدام به بخشی از صفات، ویژگی‌ها و آثار وجودی آن امام اشاره دارند. محدث نوری در کتاب نجم الثاقب، تعداد اسامی و القاب حضرت را تا 182 مورد ذکر می‌کند ⁽³⁾که به تعدادی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

او را مهدی نامیدند؛ زیرا وی مردم را به امر پنهان هدایت می‌کند. ⁽⁴⁾

امام صادق علیه السلام نیز در این‌باره می‌فرماید:

آن حضرت را مهدی می‌گویند؛ زیرا مردم را به امری که گم کرده‌اند (اسلام راستین) هدایت می‌کند. ⁽⁵⁾

به این دلیل او را قائم نامیدند که پس از فراموش شدن نامش، قیام می‌کند. ⁽¹⁾

او حسین بن علی علیه السلام است و منظور از ادامۀ آیه «فَقَد جَعَلنا لِوَلِیهِ سُلطاناً فَلَا یسرِف فِی القَتلِ اِنَّهُ کانَ مَنصُوراً»» ⁽²⁾امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است که نامش در این آیه «منصور» می‌باشد؛ چنان‌که خداوند احمد و محمد را محمود، و عیسی را مسیح خوانده است. ⁽³⁾

چرا به آن حضرت بقیة الله می‌گویند؟ معنای آن چیست؟

بقیة‌الله یعنی بازماندۀ خدا، و به حضرت مهدی، بقیة الله می‌گویند، چون او آخرین حجت خداست؛ یعنی بعد از همۀ پیامبران و امامان، او تنها حجت خدا در زمین است که به ارادۀ خداوند دنیا را پر از عدل و داد خواهد کرد.

چرا لقب امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف «أباصالح» است؟

آیت‌الله مکارم شیرازی در این‌باره می‌فرماید: این‌که به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، اباصالح می‌گویند، به سبب این نیست که فرزندی به نام «صالح» دارد؛ زیرا «اب» در لغت عرب، تنها به معنای پدر نیست بلکه به معنای صاحب نیز هست. «اباصالح»، یعنی کسی که صالحانی در اختیار دارد. لقب اباصالح از آیۀ قرآن گرفته شده است؛ «وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ». ⁽⁴⁾چون آیه، بشارتِ حاکمیت جهان را داده و این بشارت برای صالحان است که امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، صاحب و فرماندۀ آن‌هاست.

البته امام صادق علیه السلام در روایتی می‌فرماید:

هرگاه راه را گم کردی، صدا بزن «یا صالح» یا بگو «یا اباصالح» ما را به راه راست هدایت کنید تا خدا شما را مورد رحمت قرار دهد. ⁽¹⁾

بنابر روایت ذکرشده که در کتاب‌های معتبر روایی آمده، معلوم می‌شود اگر انسان در راهی حرکت کند و به هر دلیلی راه را گم کند و نداند که از کدام‌سو باید برود، می‌تواند «صالح» یا «اباصالح» را صدا بزند و درخواست راهنمایی کند.

در روایت آمده است: «یا اباصالح ارشدونا»، لفظ «ارشدونا» جمع است که معلوم می‌شود گروهی به این کار (هدایت مردم) مشغول هستند. از برخی روایات می‌توان نتیجه گرفت که عده‌ای از این افراد، از جنیان هستند؛ ⁽²⁾خداوند آن‌ها را موکل زمین، برای راهنمایی مردم قرار داده است.

علامه مجلسی از پدر خویش نقل می‌کند: وقتی امیراسحاق استرآبادی در راه گم می‌شد، همین جمله را به زبان می‌آورد. آن‌گاه کسی به او کمک می‌کرد. امیراسحاق می‌فهمد که او امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است. ⁽³⁾

محدث نوری در حکایت دیگری از ملاعلی رشتی چنین نقل می‌کند: یکی از اهل‌تسنن، مادری شیعه داشت و از او شنیده بود که لقب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف «اباصالح» است و گم‌شده‌ها را هدایت می‌کند. روزی او راه را گم می‌کند و از «اباصالح» کمک می‌طلبد. آن‌گاه کسی را می‌یابد که وی را تا نزدیکی روستایشان هدایت می‌کند و او نیز شیعه می‌شود. ⁽⁴⁾

بنابر دو حکایتی که سند معتبری دارند، «اباصالح» شامل امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نیز می‌شود. حتی می‌توان گفت، ایشان فرد اصلی این روایت هستند و جنیان و دیگران به فرمان ایشان، مردم را هدایت می‌کنند و گاهی نیز خود حضرت این امر را عهده‌دار می‌شود و گمراهان را هدایت می‌کند. برای اطلاع بیش‌تر می‌توانید به کتاب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف اباصالح چرا؟ نوشتۀ علی هجرانی رجوع نمایید.

کنیۀ امام

چرا کنیۀ امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ابوالقاسم است؟

روایات زیادی بر این مطلب تصریح کرده‌اند:

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

کنیته کنیتی؛ ⁽¹⁾

کنیۀ او کنیۀ من است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

اسمه محمد و کنیته ابوالقاسم؛ ⁽²⁾

اسمش محمد و کنیه‌اش ابوالقاسم است.

امام جواد علیه السلام فرمود:

هو سمی رسول‌الله و کنیه؛ ⁽³⁾

او هم‌نام و هم‌کنیۀ پیامبر است.

امام عسکری علیه السلام فرمود:

هو سمی رسول‌الله و کنیه؛ ⁽¹⁾

او هم‌نام و هم‌کنیۀ پیامبر است.

اما علت این‌که لقب ایشان ابوالقاسم است، می‌توان به دو دلیل اشاره کرد که البته تصریح روایات نیست، بلکه از باب تطبیق است:

در روایت دیگری پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مورد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف فرمود: «ومن انکره فی غیبته فقد انکرنی ومن کذبه فقد کذبنی ومن صدقه فقد صدقنی؛ ⁽⁶⁾هرکس هنگام غیبت او منکرش شود مرا انکار کرده است و هرکس او را تکذیب کند مرا تکذیب کرده است و هرکس او را تصدیق کند مرا تصدیق نموده است». لذا انکار امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

یا ایمان به ایشان همان انکار یا ایمان به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که باعث تقسیم بهشت و جهنم است. پس او نیز ابوالقاسم است.

علت برخاستن

چرا هنگام شنیدن نام امام زمان بلند می‌شوند؟

یکی از اعمالی که در بین شیعیان مرسوم و معمول بوده است، این است که چون نام قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف در جایی برده می‌شود، اهل مجلس بلند می‌شوند. اگرچه دلیلی مسلم بر وجوب قیام به هنگام ذکر این لفظ نیست، اما در این حد می‌توان گفت که این امر در بین مردم، به عنوان یک عمل مستحب، ریشه‌ای مذهبی دارد و در حقیقت اظهار ادب و احترام به آن عزیز است.

چنان‌که نقل شده: حضور امام رضا علیه السلام در خراسان کلمۀ «قائم» ذکر شد؛ حضرت برخاست و دستش را بر سر نهاد و فرمود: «خداوندا بر فرجش شتاب کن و راه ظهورش و نهضتش را آسان گردان». ⁽¹⁾

از روایتی دیگر چنین استفاده می‌شود که این رفتار در عصر امام صادق علیه السلام نیز معمول بوده است. از حضرت صادق علیه السلام سؤال شد، علت قیام در موقع ذکر «قائم» چیست؟ حضرت فرمود:

صاحب امر، غیبتی دارد بسیار طولانی و از کثرت لطف و محبتی که به دوستانش دارد، هرکس وی را به لقب قائم _ که مشهور است به دولت کریمۀ او، و اظهار تأثری است از غربت او _ یاد کند، آن حضرت هم نظر لطفی به او خواهد نمود و چون در این حال، مورد توجه امام واقع می‌شود، سزاوار است از باب احترام به‌پا خیزد و از خدا تعجیل در فرجش را مسئلت نماید. ⁽²⁾

البته می‌توان گفت در بعضی شرایط واجب می‌باشد؛ مثل این‌که این لقب یا القاب دیگر حضرت در مجلس یاد شود، آن‌گاه همۀ اهل مجلس به احترام آن به‌پا خیزند. در این حال اگر کسی از اهل مجلس بدون عذر از جای خود برنخیزد، و این برنخاستن توهین و هتک حرمت آن حضرت باشد، بدیهی است این عمل حرام می‌باشد.

آیت‌الله سیدمحمود طالقانی می‌گوید:

این دستور قیام، شاید برای احترام نباشد، و الّا باید برای خدا و رسول و اولیای مکرم دیگر هم به قیام احترام کرد. بلکه دستور آمادگی و فراهم کردن مقدمات نهضت جهانی و در صف ایستادن برای پشتیبانی ... این حقیقت است ... این همه فشار و مصیبت از آغاز حکومت دودمان دنائت و رذالت اموی تا جنگ‌های صلیبی و حملۀ مغول و اختناق و تعدیل‌های دولت‌های استعماری، بر سر هر ملتی وارد می‌آمد، خاکسترش هم به باد فنا رفته بود، لیکن دینی که پیشوایان حق آن دستور می‌دهند که چون اسم صریح «قائم»، مؤسس دولت حقۀ اسلام، برده می‌شود، به‌پا بایستید و آمادگی خود را برای انجام دستورات اعلام کنید و خود را همیشه نیرومند و مقتدر نشان دهید، هیچ وقت نخواهد مرد. ⁽¹⁾و ⁽²⁾

فواید امام غایب

امام غایب چه فایده‌ای برای مسلمانان دارد؟

هرگز غیبت حضرت، مانع از برکت‌های آن حضرت نیست. حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در این‌باره فرموده‌اند:

بهره و انتفاع مردم از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت، مانند نفع و بهره بردن انسان از آفتاب است در زمانی‌که زیر ابر پنهان است. ⁽¹⁾

در ذیل به بعضی از فواید به صورت فهرست‌وار اشاره می‌شود:

اگر زمین بدون امام بماند، هر آینه فرومی‌ریزد. ⁽²⁾

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت چگونه ما را راهنمایی می‌کند؟

در واقع دو نوع هدایت داریم:

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در حق شیعیان انجام می‌دهد، مانند هدایت گم‌شدگان و شفای بیماران، در واقع متوقف بر حضور و ملاقات‌های مقطعی است؛ همچنین شیعه باور دارد که اعمالش به دست امام می‌رسد و امام، آن‌ها را می‌بیند. این امر باعث توفیق بیش‌تر در خودسازی می‌شود.

غیبت

معنای غیبت

آیا این سخن صحیح است که بگوییم: امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف غایب نیست، در اصل ما غایب هستیم و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف منتظر واقعی است، یعنی ما غایب هستیم و او منتظر آمدن ماست؟

معنای غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، ظاهر نبودن ایشان است و این‌که بعضی تصور می‌کنند غیبت به معنی عدم حضور ایشان است، تصور غلطی است؛ با توجه به این واقعیت، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در اجتماع ما حضور دارد و پیوسته در میان ماست و ما را می‌بیند و از حال ما باخبر است، چنان‌که در راویات مطرح شده است. پس حضور آن حضرت از هر حاضر دیگری قوی‌تر و جدی‌تر است و تنها تفاوتش با حضور دیگران، همین است که او دیده نمی‌شود و در واقع غیبت، حجابی بین ما و ایشان قرار داده است که او را نمی‌بینیم و از حال او بی‌خبریم، ولی بین او و ما هیچ حجابی و پرده‌ای نیست و لذا ما را می‌بیند و اطلاع کامل و آگاهی عمیق نسبت به ما و احوال و همۀ مسلمین و بلکه انسان‌ها دارد. در این حال آیا جا ندارد بگوییم او غایب نیست بلکه حاضر است و ما در خدمت او نیستیم و او را حس نمی‌کنیم؛ پس ما غایبیم و به تعبیر دیگر، در واقع او انتظار می‌کشد که آماده شویم تا ظهور کند و حکومت عدل را بگستراند.

خلاصه این‌که مطلبی که در سؤال آمده، هماهنگ با شعر لطیفی است که مرحوم فیض کاشانی سروده است:

گفتم که روی خوبت از من چرا نهان است

گفتا تو خود حجابی ورنه رخم عیان است

آیا مسئلۀ غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، و دومرحله‌ای بودن آن، توسط امامان قبلی مطرح شده است؟

روایات فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام دربارۀ غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در کتاب‌های شیعه موجود است که در بعضی از آن‌ها دو مرحله‌ای بودن غیبت امام نیز بیان شده است.

امام حسین علیه السلام فرمود:

قائم هذه الامة هو التاسع من ولدی وهو صاحب الغیبة؛ ⁽¹⁾

قائم این امت، نهمین نفر از نسل من خواهد بود و او صاحب غیبت می‌باشد.

و نیز امام صادق علیه السلام فرمود:

للقائم غیبتان احداهما قصیرة والاخری طویلة؛ ⁽²⁾

برای قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف دو غیبت خواهد بود؛ یکی از آن‌ها کوتاه و دیگری طولانی مدت است.

حتی بسیاری از اصحاب ائمه علیهم السلام پیش از ولادت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کتاب‌هایی با عنوان «الغیبة» نوشته‌اند و روایات مربوط به غیبت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف را در آن‌ها تدوین کرده‌اند و نام این کتاب‌ها در کتب رجال، مانند رجال نجاشی آمده است. حتی بعضی از علمای اهل‌سنت هم اعتراف به غیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کرده‌اند، مانند

ابن‌صباغ که در کتاب خود نوشته است:

روایات غیبت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف پیش از ولادت او وجود داشته است و او پیش از قیامش دو غیبت خواهد داشت. ⁽¹⁾

زمان شروع غیبت

غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف از چه زمانی آغاز شده است؟

آغاز غیبت صغرا از سال 260 هجری و هم‌زمان با شهادت امام حسن عسکری علیه السلام بوده و پایان آن نیز در سال 329 هجری و هم‌زمان با وفات آخرین نایب خاص حضرت است. البته برخی از تاریخ‌نگاران، آغاز غیبت صغرا را از سال ولادت حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در سال 255 هجری می‌دانند. براساس این نظر، دورۀ غیبت صغرا 75 سال و برپایۀ نظریۀ اول که بیش‌تر علمای شیعه به آن معتقدند، حدود هفتاد سال خواهد بود.

غیبت کبرا از سال 329 هجری آغاز شد و تا زمانی که خداوند بخواهد و مردم لیاقت و آمادگی ظهور و پذیرش حکومت عدل حضرت را پیدا کنند، ادامه خواهد داشت.

آیا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در کودکی هم غایب می‌شد؟

ابتدا باید منظور از غیب و غایب بودن امام را بدانیم. غیبت امام، به معنای نیست شدن و عدم حضور ایشان در بین ما نیست، بلکه غیبت یعنی ناشناس بودن امام؛ حضرت در جامعه حضور دارد، در کوچه و خیابان رفت و آمد می‌کند و مردم او را می‌بینند، اما کسی او را نمی‌شناسد. هرکس امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را می‌بیند، گمان می‌کند یک فرد عادی را دیده است. بنابراین می‌گوییم امام غایب است، و

آن حضرت از زمان تولدشان ناشناس بوده‌اند.

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از بدو تولد تا پنج سالگی نزد پدر بزرگوار خویش بوده و امام عسکری علیه السلام ایشان را مخفی می‌نموده و تنها به شیعیان امین نشان می‌داده است. آن حضرت بعد از شهادت پدرشان، در پنج سالگی به امامت رسید و از آن زمان تا پایان غیبت صغرا (حدود هفتاد سال)، کسی غیر از نایبان خاص امام با ایشان ارتباط نداشت و بعد از این دوران در 75 سالگی، غیبت کبرا آغاز شد. ارتباط با ایشان قطع شده، و کسی از محل اقامت ایشان خبردار نگشت. اما در روایات آمده است که امام در میان جامعه حضور دارند و شاهد اعمال و گفتار مردم هستند. ⁽¹⁾

مکان شروع غیبت

محل غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کجاست؟

سرداب، به طبقۀ زیرین ساختمان اطلاق می‌شود که در مناطق گرمسیری برای حفاظت از گرمای شدید، زیر ساختمان ساخته می‌شود. این شیوۀ ساختمان‌سازی در بسیاری از مناطق عراق، ازجمله شهر سامراء که دارای آب و هوای گرم و خشک می‌باشد، مرسوم است. خانۀ امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در شهر سامراء نیز دارای چنین سردابی بود. این خانه که ملک امام هادی علیه السلام بود، پس از شهادت آن حضرت در اختیار امام حسن عسکری علیه السلام قرار گرفت.

براساس شواهد تاریخی، ولادت با سعادت خاتم‌الاوصیاء و منجی عالم بشریت، حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در این منزل رخ داد. آن بزرگوار، به علت شرایط حاکم بر زمان و وجود خلفای جور، مخفیانه به دنیا آمد و پس از شهادت پدر گرامی‌اش، غیبت او از آن خانه آغاز شد.

با توجه به حضور و عبادت سه امام بزرگوار شیعه در این خانه، و اقامت ایشان در سرداب برای مدتی، این خانه و سرداب آن، نزد شیعه مکانی مقدس شمرده می‌شود.

گفتنی است به علت تولد و زندگی مخفیانۀ امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان حیات پدر، و همچنین آغاز غیبت با شهادت پدر و به امامت رسیدن ایشان، اظهارنظر دربارۀ محل شروع غیبت مشکل است؛ چراکه اساساً غیبتْ یک امر دفعی نبوده تا از مکان آن سؤال شود، بلکه غیبت امری تدریجی بود که در طول سال‌ها به اوج خود رسید و به غیبت تامه منجر شد. به علاوه که این امر مسئله‌ای فرعی است. مهم این است که ما یقین داریم حضرت در طول دوران غیبت میان مردم است

و در مجامع شرکت می‌کند، نه این‌که امام تا زمان ظهور در سرداب مخفی

شده است. ⁽¹⁾

علت غیبت

فلسفه و علت غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چیست؟

غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به ارادۀ خداوند رخ داده است و بدیهی است که کارهای خداوند بر‌اساس عالی‌ترین مصالح و حکمت‌هاست؛ گرچه ما با علم و دانش محدود خود آن حکمت‌ها را ندانیم.

دربارۀ علت غیبت آن حضرت روایات مختلفی از معصومین علیهم السلام نقل شده است و مطابق بعضی از آن‌ها غیبت، سرّی از اسرار الهی است که رمز و راز آن پس از ظهور امام علیه السلام آشکار خواهد شد، ولی در بعضی از روایات حکمت‌هایی برای غیبت بیان شده است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

الف) حفظ جان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف: حوادث تاریخی زمان امامان علیهم السلام، به ویژه شرایط حساس زمان امام عسکری علیه السلام، نشان می‌دهد که دشمنان به دنبال کشتن امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف از همان آغاز تولد ایشان بوده‌اند و خداوند برای حفظ جان حضرت، ایشان را در پس پردۀ غیبت قرار داد، این مطلب در روایات متعددی مطرح شده است. ⁽¹⁾

ب) امتحان مردم: خداوند بندگانش را به اسباب گوناگون امتحان می‌کند و یکی از اسباب آزمایش، غیبت حجت الهی است تا مؤمنان واقعی از منافقان شناخته شوند.

_ امام علی علیه السلام فرمود:

هرآینه خداوند مردی از فرزندانم را در آخرالزمان برمی‌انگیزد که

برای خون‌خواهی قیام می‌کند و هرآینه او [مدت زمانی] از ایشان غایب خواهد شد برای این‌که اهل گمراهی [از خوبان و هدایت‌یافتگان] شناخته شوند ... . ⁽²⁾

ج) بیعت نکردن با ستمگران: هریک از امامان معصوم علیهم السلام به دلیل شرایط زمانی و کمی یاران، مجبور شدند که با طاغوت زمان خود بیعت کنند، ولی خداوند خواسته است که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تحت بیعت طاغوتی قرار نگیرد؛ چرا‌که رسالت اصلی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف کندن ریشه‌های طاغوت است، به همین جهت او را در پوشش غیبت قرار داده است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

صاحب‌الامر ولادتش بر این خلق پنهان است تا چون ظهور کرد بیعت کسی

در گردنش نباشد. ⁽¹⁾

چرا خلیفۀ عباسی تصمیم گرفته بود تا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را بعد از تولد، بکشد؟

امام حسن عسکری علیه السلام با سه تن از خلفای عباسی (معتز، مهتدی و معتمد) معاصر بودند.

معتمد عباسی کینۀ شدیدی از اهل‌بیت علیهم السلام به دل داشت. به همین دلیل، بلافاصله پس از وفات امام حسن عسکری علیه السلام، مأموران خود را به منزل آن حضرت فرستاد و دستور داد همه‌جا را دقیقاً بگردند تا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را دستگیر کنند؛ در حالی که امام فقط پنج سال داشت. معتمد می‌دانست که این کودک همان امامی است که تخت طاغوتیان را واژگون خواهد کرد و زمین را پر از عدل و داد خواهد ساخت. به این علت می‌خواست آن حضرت را بکشد؛ همان‌طور که فرعون می‌خواست حضرت موسی علیه السلام را بعد از تولدش از بین ببرد.

چه ضرورتی دارد که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سال‌ها پیش از ظهور و قیامش خلق شود؟ چرا امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در گذشتۀ دور برای آینده‌ای دورتر به دنیا آمده‌اند؟ چرا خداوند متعال او را در همان زمان که احتیاج به اوست خلق نمی‌کند؟

به دلایل متعدد عقلی، زمین هیچ‌گاه نمی‌تواند خالی از امام باشد. ⁽²⁾افزون بر دلیل عقلی، احادیث فراوانی نیز وجود دارد که زمین بدون امام باقی نمی‌ماند. ⁽³⁾

با توجه به این دلایل (عقلی و نقلی) معلوم می‌شود که امام حتی در حال غیبت نیز محور هستی است و اثر او در عالم وجود، بسیار اساسی و حیاتی است و امکان ندارد حتی برای لحظه‌ای در جهان هستی نباشد. لذا چگونه می‌توان ملتزم شد

که امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان امام عسکری علیه السلام متولد نشود و زمین خالی از امام بماند، در حالی که چنین چیزی عقلاً و نقلاً امکان ندارد.

به چه دلیل می‌توان گفت آن امام که زمین به خاطر او باقی است، همان امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و فرزند امام حسن عسکری علیه السلام است؟

این مطلب با دلایل فراوان حدیثی ثابت می‌شود؛ زیرا عقل در بخش تعیین فرد نمی‌تواند نظر دهد.

بیش از نهصد روایت وجود دارد که ضمن منحصر کردن تعداد امامان در دوازده نفر، مشخصات نسب آن‌ها را بیان می‌دارد، و ما با تاریخ قطعی می‌دانیم که یازده نفر از این بزرگان از دنیا رفته‌اند. از طرفی گفتیم زمین بدون امام نمی‌ماند؛ پس حتماً باید نفر دوازدهم زنده باشد، و این دلیلی بسیار متقن و محکم بر وجود امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است؛ زیرا طبق روایات فراوان، نفر دوازدهم کسی جز فرزند امام حسن عسکری علیه السلام، یعنی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف نیست. پس فرزند امام حسن عسکری علیه السلام از همان زمان موجود و زنده است و در کرۀ خاکی زندگی می‌کند. ⁽¹⁾

گفتنی است، امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در این زمان منشأ خیرات و برکات فراوانی برای جهانیان است که از آن به عنوان «آثار و فواید امام غایب» در کتاب‌ها بحث شده است. ضمن آن‌که وجود و غیبت ایشان با فلسفه و فرهنگ انتظار هماهنگ است و امید انسان‌ها محسوب می‌شود. اصولاً تفاوتی که منجی ما شیعیان با سایر منجی‌ها دارد، همین است؛ ادیان دیگر، آمدن منجی را در آینده می‌دانند و نقشی برای منجی در این زمان قائل نیستند. برخی از اهل‌سنت نیز می‌گویند: در آخرالزمان متولد می‌شود. لذا تلاش و تکاپویی که در فرهنگ شیعه هست، در

هیچ مذهب و دینی مشاهده نمی‌شود.

چه می‌شد اگر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف غایب نبودند؟ و چرا خداوند که قدرت مطلق دارد، ایشان را از هر خطری حفظ نمی‌کند تا زمینۀ حضور امام فراهم شود؟

درست است که خدا چنین قدرتی را دارد، ولی کارها باید طبق اسباب و روال عادی انجام گیرد؛ چون بنا نیست که خداوند برای حفظ جان انبیا و ائمه علیهم السلام و ترویج دین، همیشه از راه معجزه پیش برود؛ چون در آن صورت، دنیا دار تکلیف و اختیار و امتحان نخواهد بود. ⁽¹⁾

به عبارت دیگر: جریان و حوادث عالم براساس قاعدۀ سبب و مسبب است، وگرنه باید دائماً معجزه رخ دهد. غیبت سپر جان امام خواهد بود و در این صورت، نه نظم عالم به هم می‌خورد و نه اختیار از انسان‌ها سلب می‌شود. البته غیبت امام حکمت‌های متعددی دارد و حفظ جان امام، تنها یکی از آن‌هاست. علت‌های دیگری مانند عدم پذیرش و آمادگی مردم، فراهم نبودن شرایط جهانی برای تشکیل حکومت فراگیر امام عجل الله تعالی فرجه الشریف و امثال آن نیز وجود دارد که برخی از آن‌ها به ذهن بشریت خطور نمی‌کند و تنها خداوند متعال بدان‌ها علم دارد.

دربارۀ علت غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، مسئلۀ حفظ جان ایشان مطرح شده است، بنابراین چرا امامان گذشته برای حفظ جان خود غایب نشدند؟

آن‌چه مطابق قاعده است ظهور امام و حضور آشکار او در میان امت است؛ چون او حجت خدا و رهبر و پیشوای مردم است، پس اصل بر این است که او آشکار باشد و مردم او را ببینند و به او دسترس داشته باشند. به همین دلیل همۀ امامان یازده‌گانۀ قبل _ و نیز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم _ ظاهر و آشکار بودند و حتی خطر

جانی هم مانع از حضور و آشکاری آن‌ها نشد، ولی امام دوازدهم آخرین حجت خدا و امام معصوم است که باید اهدافِ بر زمین ماندۀ همه انبیا و ائمه را تأمین کند و دین اسلام را به همۀ جهان و جهانیان برساند و ظلم و ستم را از همۀ زمین بر‌دارد؛ حال اگر پیش از فراهم شدن زمینۀ قیام و انقلابش ظاهر گردد و کشته شود، دیگر امامی نیست که رسالت او را انجام دهد، به همین دلیل غایب شده است تا جان او محفوظ بماند؛ ولی امامان پیشین هرکدام وظیفۀ امامت خود را در حدّی که امکان داشت انجام می‌دادند و هرگاه کشته می‌شدند، امام پس از ایشان هدف آن‌ها را دنبال می‌کرد و به همین شکل اسلام پیش رفت و احکام و معارف قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم تبیین و تدوین گردید.

طولانی شدن غیبت

علت طولانی شدن غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف چیست؟

به تأخیر افتادن ظهور، علت‌های مختلفی دارد که به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

برای این‌که قیام حضرت به نتیجه برسد، لازم است بیش‌تر مردم آمادگی پذیرش حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را بیابند و با جان و دل، به دستورهای ایشان گردن نهند. این پذیرش جهانی زمانی روی می‌دهد که مردم از تمام حکومت‌های برپا شده ناامید شوند و ببینند که افراد عادی نمی‌توانند عدالت و معنویت جامعه را تأمین کنند. در این صورت، خودبه‌خود به این نتیجه می‌رسند که فقط امامی معصوم که به اسرار عالم آفرینش و انسان‌ها آگاه است، می‌تواند حکومت عدل را برپا کند. همچنین درمی‌یابند که عدالت، لازم‌ترین چیزی است که باید به آن پای‌بند بود و

حتی در موارد ضرر به خود نیز، نباید روی عدالت پا گذاشت و ظلم بر دیگران را روا دانست. بعد از فراهم آمدن این مقدمات، مردم سراسر جهان احکام اسلام و فرمان‌های امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را که عین اسلام است، به جان می‌پذیرند.

برای پیروزی قیام و نهضت، باید یارانی پاک‌باخته و مجاهد وجود داشته باشند؛ به‌طوری‌که تمام هستی خود را در راه تحقق اسلام و عدالت فدا کنند و در راه خدمت به دین و مردم آماده تحمل هرگونه سختی باشند؛ افرادی دانا، توانا، باتقوا و دارای روحیۀ گذشت و ایثار که با تلاش شبانه‌روزی، دستورهای حضرت را اجرا کنند و هدف قیام را تحقق بخشند.

بعضی معتقدند پیشرفت‌های صنعتی و فن‌آوری و نیز وجود گسترده و قوی وسایل ارتباط‌جمعی، زمینه‌ساز ظهور به شمار می‌آیند و برای حکومت جهانی، باید چنین ابزاری نیز به‌طور گسترده در تمام جهان فراهم آید تا مردم دنیا به درستی از وضعیت نظام ظلم و جور حاکم بر جهان آگاه گردند؛ و از طرف دیگر، با نظام الهی و نجات‌بخش اسلام به‌طور صحیح آشنا شوند. در نتیجه، قدرت تشخیص حق از باطل را یافته و برای تحقق دولت حق به تلاش و جنبش افتند؛ افزون بر این‌که برای کنترل و ادارۀ جهان به دست دولتی مرکزی، به چنین وسایل پیشرفته‌ای نیاز جدّی است.

مدت غیبت

غیبت امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف تا چه زمانی طول خواهد کشید؟

در مورد زمان دقیق پایان غیبت حضرت و وقت ظهور، کسی اطلاعی ندارد و اگر

کسی مدعی تعیین وقت ظهور و پایان غیبت بشود، دروغ‌گو است؛ زیرا موضوع پایان غیبت حضرت و اعلام ظهور، فقط به ارادۀ الهی بستگی دارد و خود حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف هم منتظر دستور و فرمان ظهور از سوی خداوند است.

به همین دلیل، نه‌تنها در روایات زمانی برای ظهور تعیین نشده، بلکه تعیین‌کنندگان به شدت دروغ‌گو خوانده شده‌اند. فردی به نام مهزم از امام صادق علیه السلام پرسید: «فدایت شوم! ظهور قائم آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم و تشکیل دولت حق به درازا کشید؛ پس چه وقت روی می‌دهد؟» حضرت پاسخ داد:

تعیین‌کنندگان وقت ظهور دروغ می‌گویند، تعجیل‌کنندگان هلاک می‌شوند، و تسلیم‌شوندگان نجات می‌یابند و به سوی ما بازمی‌گردند. ⁽¹⁾

البته این‌که بعضی از علما و یا دوستان امام بشارت نزدیکی ظهور را می‌دهند، به معنی خبردادن از زمان ظهور نیست؛ چون از علایم و نشانه‌ها نزدیکی ظهور را می‌توان فهمید و امیدوار شد و آن‌چه در روایات نهی شده است، خبر دادن دقیق از زمان ظهور است که علم آن تنها نزد خداوند است.

سفیران امام

اشاره

منظور از نایب یا نواب چیست؟

نایب از ریشۀ لغوی «ناب نیوب نوباً» و به معنی نزدیک شدن، رجوع کردن و... استعمال شده است، و به تناسب با همین معانی، اصطلاحاً به معنی جانشین و قائم‌مقام به کار رفته است؛ چراکه نایب و جانشین نیز به «منوب عنه» رجوع کرده و به او نزدیک است ⁽¹⁾.

واژۀ نایب و جمع آن، نواب، مانند طالب که جمع آن طلاب می‌باشد، دربارۀ سفرای اربعۀ عصر غیبت صغرا استعمال شده است. لازم به ذکر است که تعبیر نایب و نواب، مخصوص سفرای اربعۀ عصر غیبت صغراست؛ چراکه نایب به معنای جانشین و قائم‌مقام به کار می‌رود و این معنا در مورد نواب اربعه، که به‌طور مطلق به عنوان نایب حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریفو جانشین او و تنها واسطه بین او و شیعیان بود، قابل صدق است؛ به خلاف عصر حضور ائمه علیهم السلام که با وجود ابواب و وکلا، شیعیان نیز با امام در ارتباط بودند و از این‌رو، برترین وکلای ائمه علیهم السلام نیز نایب و جانشین و قائم‌مقام مطلق آنان محسوب نمی‌شدند.

نیابت چند نوع می‌باشد؟

همان‌طورکه غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به دو مرحلۀ غیبت صغرا و کبرا تقسیم

می‌شود و دو گونه بود، نیابت نیز دارای دو مرحله و دو گونه است: نیابت خاصه در غیبت صغرا، و نیابت عامه در غیبت کبرا ⁽¹⁾.

منظور از نیابت خاصه چیست؟

نیابت خاصه، آن است که امام، اشخاص خاصی را نایب خود قرار دهد و به

اسم و با مشخصات معرفی کند، و هرکدام را خود آن حضرت و یا به وسیلۀ نایب پیش از او، به مردم بشناساند. همان‌طوری که امام حسن عسکری علیه السلام این کار را انجام داده و فرمود:

عمری و پسرش (عثمان بن سعید، نایب اول و محمد بن عثمان، نایب دوم) مورد اعتماد هستند. هرچه آن‌ها به تو برسانند از من می‌رسانند و آن‌چه به تو بگویند از جانب من می‌گویند. ⁽²⁾

بنابراین کسانی‌که در دورۀ غیبت صغرا، نیابت داشته‌اند و با اسم معرفی شده بودند، نایب خاص نامیده می‌شوند.

منظور از نیابت عامه چیست؟

نیابت عامه آن است که امام علیه السلام ضابطه‌ای کلی به دست دهد، تا در هر عصر، فرد شاخصی که آن ضابطه، از همه جهت، و در همۀ ابعاد، بر او صدق می‌کند، نایب امام شناخته شود و به نیابت از امام، در امر دین و دنیا ولیّ جامعه باشد. البته این ضابطۀ کلی از احادیث به دست می‌آید. همان‌طوری که اسحاق بن یعقوب گوید: از محمد بن عثمان عمری درخواست کردم نامه‌ای را که مشتمل بر مسائل دشوار بود به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف برساند و توقیعی به خط مولای ما صاحب‌الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف

چنین صادر شد:

و اما رویدادها و پیشامدهایی که در آینده روی خواهد داد، دربارۀ آن مسائل به راویان حدیث ما رجوع کنید که آنان حجت من بر شما هستند و من نیز حجت خدا بر آن‌ها هستم ⁽¹⁾.

اما این‌که چطور فهمیده شود که چه کسی مصداق خارجی این حدیث است؛ در یک حدیث دیگر ویژگی‌ها و صفات آن را مشخص کرده است که امام صادق علیه السلام در این‌باره فرموده است:

هرکس از فقها نفس خود را از گناه و محرمات نگهداری کند و دین خود را حفظ نماید و مخالف هوای خود و مطیع مولای خود باشد، پس کسی که فقیه نیست و قدرت استنباط ندارد باید از او تقلید کند ⁽²⁾.

بنابراین طبق این حدیث، نایب عام باید چهار شرط زیر را داشته باشد:

بنابراین کسانی که این شرایط را داشته باشند، نایب عام حضرت هستند و کسانی که بعد از دورۀ غیبت صغرا، یعنی از آغاز دورۀ غیبت کبرا نیابت دارند، نایب عام نامیده می‌شوند.

هدف و غرض از انتخاب افرادی به عنوان نایبان خاص چه بوده است؟

به‌طور کلی می‌توان گفت که از انتخاب افرادی به عنوان نواب اربعه، دو غرض اساسی داشتند:

امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریفتوانست به وسیلۀ آنان رهبری خویش را در جامعه اعمال کند و خسارت‌های ناشی از عدم حضور مستقیم خود را جبران نماید و مصالح اجتماع آن زمان و دوستداران را در سخت‌ترین شرایط اجتماعی و سیاسی که بی‌اندازه پیچیده و دشوار بود حفظ کند و نگذاشت شیعیان منحرف شوند و متلاشی گردند. ⁽¹⁾

نواب خاص چه وظایفی را برعهده داشتند، و به بیان بهتر در چه زمینه‌هایی فعالیت می‌کردند؟

واقعیت این است که فعالیت نواب، جدا از زندگی آن‌ها نبود؛ به بیان دیگر، زندگی آنان عجین شده بود با فعالیت و مسئولیتی که از طرف امام به آن‌ها محول

شده بود. بنابراین ما فقط به چند مورد مهم از آن اشاره می‌کنیم:

نواب خاص، مخصوصاً نایب اول، تلاش می‌کردند تا به شیعیان بفهمانند که امام یازدهم علیه السلام دارای فرزند می‌باشد و این فرزند امام نیز هست. بنابراین یکی از مسئولیت‌های نواب خاص این بود که وجود مبارک امام را برای هواداران مورد اعتماد حضرتش به اثبات رسانند ⁽¹⁾.

فعالیت‌های سفیران نیز این هدف را دنبال می‌کرد که جماعت امامیه را از انشعابات بیش‌تر با اثبات امامت پسر امام عسکری علیه السلام حفظ کنند. برای رسیدن به این هدف، آنان آن دسته از گفتارهای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام را که دلالت دارد بر این‌که مجموعۀ امامان به دوازده ختم می‌شود و آخرین آن‌ها غیبت خواهد کرد، به کار می‌گرفتند ⁽²⁾.

نایبان چهارگانه وظیفۀ دیگری را به نام امام انجام می‌دادند. آنان وجوهاتی را که امامیه پیش از این به ائمه علیهم السلام می‌پرداختند، دریافت و جمع‌آوری می‌کردند. طبق مآخذ امامیه، همۀ این نایبان در وصول وجوهات دست به اعجازهایی می‌زدند تا پیروان و هواداران شیعی، حقانیت ایشان را باور کنند ⁽³⁾.

نواب خاص، هرکدام در دوران سفارت خودشان، اموال متعلق به امام را از مردم می‌گرفتند و به امام می‌رساندند.

یکی از مهم‌ترین وظایف نواب این بود که سئوالات را از شیعیان می‌گرفتند و به امام می‌رساندند و جواب را دریافت کرده و به مردم برمی‌گرداندند؛ برای مثال می‌توان به سؤالاتی که اسحاق بن یعقوب از محمد بن عثمان درخواست می‌کند و توقیعی با خط امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف برای ایشان صادر می‌شود، اشاره کرد. ⁽¹⁾

به نظر می‌رسد در تمام دوران چهار سفیر، از این نوع سؤالات بوده و نواب سؤالاتی را به امام می‌رساندند و جواب دریافت می‌کردند و از این طریق مشکلات شیعیان را حل می نمودند. توقیعات زیادی هم در این زمینه از امام عجل الله تعالی فرجه الشریف صادر شده است.

سیاست تعیین وکیل، به منظور ادارۀ امور نواحی مختلف و ایجاد رابطه میان شیعیان و امامان، حداقل از زمان امام کاظم علیه السلام به این سو معمول بود. پس از آغاز غیبت، تماس مستقیم وکلا با امام قطع شد و به جای آن، محور ارتباط، نایب خاصی شد که آن حضرت تعیین فرموده بود. مناطق شیعه‌نشین تا حدی مشخص بود و بنا به ضرورت، در هر منطقه وکیلی تعیین می‌شد؛ چنان‌که گاهی تعدادی از آن‌ها که در مناطق کوچک‌تری انجام وظیفه می‌کردند، تحت سرپرستی وکیل دیگری قرار می‌گرفتند که پیش از غیبت از طرف امام وقت و در زمان غیبت به وسیلۀ نایب خاص برای آنان تعیین می‌شد. این وکلا، اموالی را که بابت وجوه شرعی از مردم می‌گرفتند به طریق گوناگون پیش نایب خاص در بغداد می‌فرستادند و آن‌ها نیز وجوه رسیده را طبق دستور حضرت ولی‌عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف در موارد معیّن مصرف می‌کردند.

در مواردی امکان داشت برخی از وکلا به ملاقات امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف شرفیاب شوند.

چنان‌که محمد بن احمد قطّان، از وکلای ابوجعفر، نایب دوم، به ملاقات آن حضرت نائل شد. ⁽¹⁾ولی این ملاقات‌های بسیار نادر، به هیچ وجه به معنای ارتباط مستقیم آنان با امام نبود، بلکه معمولاً با اشراف نایب خاص انجام می‌گرفت. به روایت احمد بن مقیل قمی، ابوجعفر دَه وکیل در بغداد داشت که نزدیک‌ترین آن‌ها به وی، حسین بن روح بود که بعدها به عنوان نایب سوم از جانب حضرت ولیّ عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف تعیین شد.

در ضمن وکلایی در اهواز، سامراء، مصر، حجاز، یمن و نیز در مناطقی از ایران مانند خراسان، ری، قم و... بودند که اخبار آن‌ها به‌طور جسته‌و‌گریخته دربارۀ مسائل و موضوعات دیگری در کتاب الغیبة طوسی و کمال الدین صدوق آمده است ⁽²⁾.

انتصاب نواب اربعه براساس چه ملاک‌هایی بود؟

امامان معصوم علیهم السلام حتماً بر اساس معیارهایی، افراد را به این سمت انتخاب می‌کردند که به مواردی اشاره می‌شود:

سفیر اول، یعنی عثمان بن سعید به عنوان تقیه کوشید خود را از بازرسی‌های رژیم عباسی دور نگه دارد؛ بدین ترتیب که در هیچ مجادله و بحث آشکار مذهبی یا سیاسی درگیر نمی‌شد ⁽³⁾.

علاوه بر آن، در روایت دیگری هم هست که به سفیر سوم، یعنی حسین بن روح خبر دادند که نگهبان درب اول، معاویه را لعن و نفرین می‌کند. وی امر کرد تا او را اخراج کرده و راندند. مدت زیادی به این ترتیب گذشت و دائماً در مورد او از حسین

بن روح خواهش می‌شد تا نگهبان را بازگرداند، اما وی هرگز آن خدمتکار را برنگرداند. همۀ این کارها را حسین بن روح به خاطر تقیه انجام می‌داد.

همۀ نواب اربعه رازدار بودند؛ یعنی هم باید نسبت به خودی‌ها رازدار می‌بودند. و هم در مقابل دشمنان صبر و استقامت نشان می‌دادند؛ برای مثال سفیر اول، خود را به صورت روغن‌فروش درآورده بود و از این طریق رابط بین مردم و امام بود.

در احوالات سفیر سوم هست که از ابوسهل نوبختی پرسیدند: چطور شد که حسین بن روح نایب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف شد، ولی تو به این مقام نرسیدی؟! گفت:

ایشان [یعنی ائمه علیهم السلام] بهتر می‌دانند، و آن‌چه که ایشان بپسندند [همان حق است]، من مردی هستم که با مخالفین [اهل‌سنت] ملاقات می‌کنم و با آن‌ها مناظره و مجادله می‌کنم؛ اگر من وکیل و نایب حضرت می‌شدم و همچنان که ابوالقاسم مکان ایشان را می‌داند از مکان امام خبر داشتم و در مقام مجادله، در جواب حجتی و دلیلی معطل می‌ماندم، چه‌بسا در آن حالت مکان آن حضرت را به دیگران نشان می‌دادم، ولی ابوالقاسم اگر حجت خدا در زیر لباسش باشد و او را با قیچی تکه‌تکه کنند وی را به مردم نشان نمی‌دهد ⁽¹⁾.

نواب اربعه نسبت به دیگران هم از جهت عقل و هم از جهت فهم مسائل در حد بالا بودند، همان‌طوری که شیخ طوسی نقل می‌کند که راوی می‌گوید: «من عاقل‌تر از شیخ ابوالقاسم حسین بن روح ندیدم». ⁽²⁾

علاوه بر دو ملاکی که گفته شد، می‌توان یک ملاک هم اضافه کرد که ائمه علیهم السلام

کسانی را برای نایب بودن انتخاب می‌کردند که حکومت وقت نسبت به آن شخص حساسیت کمی داشته باشد تا شخص مورد نظر بتواند به آن اهدافی که انتخاب شده برسد؛ بنابراین ملاک سوم عبارت است از:

شیعیان با نواب اربعه چگونه ارتباط برقرار می‌کردند؟

به‌طور کلی می‌توان گفت که شیعیان از دو طریق می‌توانستند با نواب اربعه ارتباط برقرار کنند و مشکلات و مسائل خودشان را به آن‌ها برسانند:

شیعیان مستقیماً به نواب اربعه مراجعه می‌کردند و مشکلات خودشان را می‌گفتند تا از این طریق با امام رابطه برقرار کنند.

در این روش، به خاطر ترس از حاکمان وقت و عمال آن‌ها، به صورت مستقیم به نواب مراجعه نمی‌کردند، بلکه به کسانی که نماینده و وکیل نواب بودند مراجعه می‌کردند و از این طریق خواستۀ خود را به نواب منتقل می‌کردند. برای نمونه محمد قطان، دومین وکیل سفیر در بغداد بود؛ وکلا وجوهات و نامه‌ها را در پارچه پیچیده نزد او می‌آوردند تا برای سفیر ببرد. ⁽¹⁾

نیابت نواب اربعه چگونه ثابت می‌شد و یا چگونه به شیعیان ثابت می‌کردند که نایب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند؟

به دو طریق نیابت نواب اربعه اثبات می‌شد:

برای مثال نایب اول و دوم توسط امام حسن عسکری علیه السلام به شیعیان معرفی شدند و از این طریق به شیعیان ثابت شد که آن‌ها نایب امام هستند. شیخ طوسی نقل می‌کند که:

تعدادی از دوستان و شیعیان در خدمت امام عسکری علیه السلام بودند؛ امام حسن عسکری علیه السلام خطاب به عثمان فرمودند: تو وکیل و مورد اطمینان و امین بر مال خدا هستی؛ شاهد باشید که عثمان بن سعید عمری وکیل من است و فرزندش محمد، وکیل فرزند من مهدی شماست. ⁽¹⁾

برای مثال نایب سوم توسط نایب دوم به مردم معرفی شد و از این طریق به شیعیان اثبات شد که نایب بعدی ایشان است. جعفر بن متین از بزرگان شیعه می‌گوید در زمان احتضار و از دنیا رفتن ابی‌جعفر محمد بن عثمان عمری، بالای سرش نشسته بودم و مسائلی را از او می‌پرسیدم و با او صحبت می‌کردم، و ابوالقاسم حسین بن روح هم پایین پای ایشان بود. در همین حین متوجه من شد و گفت: «مأمور شده‌ام که به ابوالقاسم حسین بن روح وصیت کنم». با شنیدن این حرف بلند شدم و دست ابوالقاسم را گرفتم و در جای خودم و بالای سر ابوجعفر نشاندم ⁽²⁾علاوه بر آن در روایت دیگر هست که ابوجعفر محمد بن عثمان عمری بزرگان را جمع می‌کند و می‌گوید: «هرگاه حادثۀ مرگ به من رو آورد، امر وکالت و نیابت به ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی واگذار می‌شود؛ من مأمور شده‌ام که او را بعد از وفاتم به جای خودم بگذارم، پس به ایشان رجوع کنید، در کارهایتان به او اعتماد

داشته باشید». ⁽¹⁾

البته لازم به ذکر است که این نیز به دستور امام بود؛ یعنی امام به نایب قبلی دستور می‌داد تا فلان شخص را به نایب بعدی برای شیعیان معرفی کند.

در ضمن علاوه بر این دو طریق، به عنوان تأییدِ موارد قبلی می‌توان گفت که از طریق کراماتی که آن‌ها انجام می‌دادند اثبات می‌شد که آن‌ها نایب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند. نکتۀ مهم این است که این کرامات در بعضی مواقع توسط خود نایب انجام می‌گرفت. البته این نیز با عنایت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف بود و در بعضی مواقع هم نایبان، کراماتی را نقل می‌کردند که توسط امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف انجام گرفته بود. در روایت هست که تعدادی از علما از حسین بن علی بن بابویه قمی به من خبر دادند که او گفته است: جماعتی از علمای قم به من خبر دادند در همان سالی که پدر من، یعنی علی بن حسین بن موسی بن بابویه، از دنیا رفت به بغداد رفتیم و به محضر ابوالحسن علی بن محمد سمری رسیدیم. ایشان همیشه از احوال علی بن الحسین بن بابویه از ما سئوال می‌کرد که: [حالش چطور است؟] ما هم به ایشان می‌گفتیم: نامه آمده که ایشان حالش خوب است، تا این‌که روز رحلت او احوالش را مثل همیشه از ما پرسید و ما هم جواب همیشگی را دادیم؛ ایشان به ما گفتند که خداوند در خصوص فوت علی بن الحسین به شما پاداش کرامت دهد، او همین ساعت از دنیا رفت. ما ساعت و تاریخ آن روز و ماه را یادداشت کردیم، تا این‌که پس از هفده یا هجده روز خبر رسید که ابن‌بابویه در همان ساعتی که شیخ ابوالحسن فرموده، از دنیا رفته است. ⁽²⁾

همچنین توقیعاتی که از طرف نواب به شیعیان می‌رسید، یکی از راه‌های اثبات

نیابت نواب اربعه بود. برای اطلاع بیش‌تر رجوع کنید به کمال الدین شیخ صدوق، باب45، بخش توقیعات .

نواب اربعه چه کسانی هستند؟ به ترتیب اسامی آنان چیست؟

نواب خاص، چهار نفر بودند و به ترتیب اسامی آن‌ها عبارت‌اند از:

اسم و کنیه و القاب اولین نایب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را بنویسید؟

اسم اولین نایب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، عثمان فرزند سعید است؛ یعنی عثمان بن سعید، و هیچ اختلافی در آن نیست و مورد اتفاق همۀ علمای رجال و حدیث است. عثمان بن سعید دو کنیه داشت:

عثمان بن سعید در میان شیعیان به چهار لقب مشهور است که عبارت‌اند از:

الف) سمان یا زیات؛

ب) اسدی؛

ج) عسکری؛

د) عمری.

چرا لقب عثمان بن سعید، سمان یا زیات است؟

بنا به نقل شیخ طوسی به این دلیل به ایشان سمّان «روغن‌فروش» می‌گفتند،

که او در امر تجارت روغن اشتغال داشت و به همین وسیله امر سفارتش را پنهان می‌کرد.

شیعیان اموالی را که واجب بود تا به امام حسن عسکری علیه السلامبرسانند، به دست عمرو می‌رساندند. او هم به جهت ترس از حکومت جبار عباسی اموال و نامه‌ها را در تُنگ و جای روغن قرار می‌داد و مخفیانه به منزل امام می‌برد ⁽¹⁾.

بنابراین می‌توان گفت که برای مخفی کردن موقعیت حساس و خطیر خود دست به این کار زده بود و از این طریق می‌توانست بهتر به وظیفۀ خود عمل کند.

چرا لقب اسدی را به عثمان بن سعید داده بودند؟

عثمان بن سعید از طایفۀ اسدی بود و به همین خاطر یکی از القاب وی

اسدی بود. ⁽²⁾

به چه دلیل یکی از القاب عثمان بن سعید عسکری بود؟

بنا به نقل شیخ طوسی به این دلیل او را عسکری می‌گفتند که اهل منطقۀ عسکر در شهر«سرّ من رأی» بود. ⁽³⁾

در ضمن بنا به نقل دوانی در مفاخر الاسلام، چون امام هادی و امام حسن عسکری علیهما السلام در محلی به نام عسکر بودند و عثمان بن سعید ملازم با این دو امام بزرگوار بود، به همین خاطر به ایشان نیز عسکری گفتند ⁽⁴⁾.

یکی از القاب معروف نایب اول، عمری بود، چرا؟

عثمان بن سعید به لقب عمری بیش‌تر معروف بود؛ شیخ طوسی دو علت برای

این شهرت ذکر می‌کند:

عثمان بن سعید، وکیل و نایب چند امام بودند؟

عثمان بن سعید وکیل دو امام، یعنی امام دهم و یازدهم علیهما السلام بود و بعد از امام عسکری علیه السلام، نایب امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف شد. بنابراین ایشان شخصیتی است که به سه امام بزرگوار خدمت کرده است.

آیا دلیلی بر این وجود دارد که ایشان (عثمان بن سعید) مورد اطمینان و امین امام هادی و امام عسکری علیهما السلام و همچنین وکیل امام عسکری علیه السلامبوده است؟

روایتی از امام هادی و امام عسکری علیهما السلام وجود دارد که دلالت می‌کند عثمان بن سعید امین آن‌ها بود؛ ازجمله این‌که احمد بن اسحاق بن سعد قمی می‌گوید:

روزی به محضر مبارک امام علی النقی علیه السلام رسیدم و عرض کردم: «من گاهی در شهر هستم، گاهی هم به مسافرت می‌روم، بنابراین نمی‌توانم همیشه خدمت شما برسم، پس در صورت نبودن شما حرف چه کسی را قبول کنیم؟ و دستور چه کسی را اطاعت کنیم؟» حضرت به من فرمود:

این ابوعمرو است که مورد اطمینان و امین است و آن‌چه که برای شما بگوید از جانب من می‌گوید و آن‌چه را که به شما برساند از جانب من رسانده است ⁽²⁾.

عثمان بن سعید علاوه بر مورد اطمینان بودن امام دهم علیه السلام، امین امام یازدهم علیه السلام

هم بود برای مثال راوی می‌گوید: زمانی که امام هادی علیه السلام از دنیا رفت و امامت به فرزندش امام حسن عسکری علیه السلام رسید، روزی به محضر ایشان رسیدم و گفتم: «همیشه نمی‌توانم به خدمت شما برسم، پس حرف چه کسی را قبول کنم و به چه کسی مراجعه کنم؟»

امام حسن عسکری علیه السلام فرمودند:

این ابوعمرو است که مورد اطمینان و امین است و هم برای امام قبلی و هم برای من، در حیات و مرگ من مورد اطمینان من است. بنابراین آن‌چه که برای شما بگوید از طرف من می‌گوید و آن‌چه را که به شما برساند از جانب من رسانده است. ⁽¹⁾

علاوه بر آن، روایت دیگری است که راوی می‌گوید: در سامرا به خدمت امام یازدهم علیه السلام رسیدیم؛ تعدادی از دوستان و شیعیان ایشان در خدمت امام بودند، تا این‌که بدر (خادم حضرت) وارد شد و گفت: «ای مولای من، تعدادی از شیعیان یمنی می‌خواهند خدمت شما برسند». امام حسن عسکری علیه السلام فرمودند: «برو و عثمان بن سعید عمری را نزد من بیاور». طولی نکشید که عثمان آمد و حضرت امام عسکری علیه السلام خطاب به او فرمودند: «ای عثمان تو وکیل و مورد اطمینان و امین بر مال خدا هستی، برو و از این چند نفر یمنی اموالی را که آورده‌اند تحویل بگیر». ما همگی به حضرت عرض کردیم: «ای سید ما به خدا قسم عثمان از بهترین شیعیان توست، و شما با این کار آگاهی ما را نسبت به منزلت خدمت‌گزاری او زیاد فرمودید و این‌که او وکیل و ثقۀ شما برمال خداست». حضرت فرمودند: «بلی شاهد باشید که عثمان بن سعید عمری وکیل من است» ⁽²⁾.

این روایت نشان می‌دهد که هر دو امام، اطمینان فوق‌العاده به عثمان بن سعید داشته‌اند و کم‌تر کسی می‌توان پیدا کرد که ائمه علیهم السلام به عنوان امین خودشان معرفی کنند و خوشا به حال نایب اول که این همه مورد اطمینان امام یازدهم و دوازدهم علیهما السلام بود. در ضمن وقتی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف متولد شدند، امام یازدهم علیه السلام به عثمان بن سعید دستور می‌دهد تا گوسفندی را ذبح و پخش کند.

چون سید [امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف] متولد شد، امام حسن عسکری علیه السلام فرمود: به دنبال ابوعمرو بفرستید و چون به دنبال او فرستادند و به نزد امام آمد، به او فرمود: «ده هزار رطل نان و ده هزار رطل گوشت خریداری کن»، به گمانم فرمود: «آن را میان بنی‌هاشم تقسیم نما» ⁽¹⁾.

مرکز فعالیت عثمان بن سعید در کجا و در کدام شهر بود؟

مرکز فعالیت عثمان بن سعید در بغداد بوده است.

به چه دلیل عثمان بن سعید از سامرا به بغداد مهاجرت کرد؟

چون سامرا پایتخت سلسلۀ عباسی بود و عباسیان از اول هم مخالف ائمه علیهم السلام بودند و علاوه بر ائمه علیهم السلام کسانی هم که می‌خواستند با ائمه علیهم السلام ارتباط داشته باشند را زیر نظر داشتند. به همین خاطر فعالیت در سامرا خیلی سخت شده بود و به ناچار به بغداد رفت و کار خودشان را در آن‌جا انجام داد. «پس از رحلت امام یازدهم، نخستین سفیر، دیگر دلیلی برای اقامت در سامرا نداشت. در آن زمان سامرا پایتخت و مقرّ لشکریان سلسلۀ عباسی بود که از آغاز با ائمه مخالفت می‌کردند. شاید به همین دلیل باشد که عثمان بن سعید می‌خواست فعالیت‌های سازمان را به دور از چشم مقامات دولتی در پایتخت رهبری کند. بنابراین وی به بغداد مهاجرت کرد و در آنجا منطقۀ کرخ (محل سکونت شیعیان) را مرکز رهبری سازمان

امامیه قرار داد». ⁽¹⁾

آیا عثمان بن سعید امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده است؟

جناب عثمان بن سعید رابط بین مردم و امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف بوده است. بنابراین حتماً امام را دیده است؛ حتی بعد از تولد امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، پدر بزگوار ایشان یعنی امام حسن عسکری علیه السلام در مجلسی به چهل نفر از شیعیان فرزند دلبندشان را نشان می‌دهد و عثمان بن سعید هم جزو آن چهل نفر بوده است. علاوه بر این، در جواب پرسشگری که می‌پرسد آیا شما امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده‌ای یا نه؟ می‌گوید: «بلی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده‌ام» و آن حضرت را توصیف می‌کند. بنابراین هیچ شک و شبهه‌ای نیست که وی امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده است.

آیا درست است که عثمان بن سعید امام حسن عسکری علیه السلام را غسل داده و کفن کرده است؟

با توجه به روایتی که در ذیل خواهد آمد، عثمان بن سعید غسل و کفن امام را انجام داده است. راوی می‌گوید:

وقتی که امام حسن بن علی العسکری علیه السلام از دنیا رفت، عثمان بن سعید ایشان را غسل داد و کارهای تجهیز بدن شریف حضرت، ازجمله تکفین، حنوط و دفن امام را انجام داد ⁽²⁾.

در این روایت دو احتمال وجود دارد:

اول اینکه عثمان بن سعید به دستور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف کارهای تجهیز بدن شریف امام یازدهم علیه السلام را انجام داده باشند؛

دوم این‌که در ظاهر امر تجهیز به دست عثمان انجام پذیرفته باشد، اما امام

مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در خفا عهده‌دار امر تجهیز شده باشند؛ همچنان‌که در روایات است تجهیز امام با امام بعدی است.

عثمان بن سعید چند فرزند داشته است؟

به نظر می‌رسد که نایب اول امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، عثمان بن سعید دو فرزند داشته است: یکی با نام محمد بن عثمان که جانشین پدر می‌باشد؛ یعنی نایب دوم امام می‌باشد که بعداً در این‌باره مفصل مطالبی خواهیم نوشت، و دوم اینکه شیخ طوسی در کتاب خودش از ابی‌بکر بغدادی با عنوان برادرزادۀ محمد بن عثمان یاد می‌کند ⁽¹⁾و این بیانگر این است که محمد بن عثمان برادری داشته است، ولی اسم برادرش در تاریخ نیامده است و بیش‌تر از این چیزی در دست نیست.

عثمان بن سعید چند سال نایب اول امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف بودند؟

ابتدای نیابت عثمان بن سعید بعد از شهادت امام حسن عسکری علیه السلام است؛ یعنی از هشتم ربیع‌الاول سال 260 قمری، و در این مورد هیچ شک و شبهه‌ای نیست که ابتدای نیابت ایشان از تاریخِ ذکر شده شروع شده است؛ اما پایان نیابت ایشان دقیقاً مشخص نیست؛ چون مرگ ایشان مشخص نیست.

عثمان بن سعید در کجا و در چه تاریخی متولد شده و در چند سالگی به نیابت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده است؟

با این‌که عثمان بن سعید از اوایل عمرش در خدمت امام دهم علیه السلام و بعد امام یازدهم علیه السلام بود، ولی متأسفانه به‌طور دقیق تاریخ تولد ایشان مشخص نیست و حتی بیان نشده که در کجا متولد شده است؛ البته در سامراء در خدمت امام دهم و یازدهم علیهما السلام بود و بعد از شهادت آن دو بزرگوار و با شروع نیابت اول، ایشان به بغداد

آمد و کارش را از بغداد شروع کرد. بنابراین مشخص نیست که در چند سالگی به نیابت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده است.

عثمان بن سعید در چه سالی و در چه سنی و در کجا وفات یافت؟

سن عثمان بن سعید مشخص نیست؛ چون تاریخ دقیق تولد و مرگ ایشان مشخص نیست. جاسم حسین در این‌باره می‌گوید: «علی‌رغم نقش مهم عثمان بن سعید به عنوان نخستین نایب، هیچ‌کس تاریخ مرگ او را ارائه نمی‌دهد».

مورخین متأخر کوشیده‌اند تا تاریخ‌های قابل توجهی را ارائه دهند. هاشم حسینی می‌نویسد: «سفارت عثمان بن سعید تا سال 265 ادامه داشته است». اما هیچ مأخذی را ذکر نمی‌کند.

در مقابل جواد علی چنین می‌نویسد:

«بیست سال پس از غیبت امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف، نخستین سفیر در سال 280 هجری درگذشت. در توقیعی که گفته می‌شود امام غائب عجل الله تعالی فرجه الشریف به پسر نخستین سفیر و جماعت شیعه خطاب کرده است، پس از مراتب تسلیت‌های قلبی بر مرگ چنین مرد متقی، امام پسرش ابوجعفر (محمد) را به جانشینی او منصوب می‌کند».

در عین حال، جواد علی بر روایت شیخ طوسی تکیه دارد. شیخ طوسی اشاره می‌کند که محمد بن همام راوی، حدیث را در سال280 از محمد شنیده است؛

وی هیچ تاریخی را برای رحلت نخستین سفیر بیان نمی‌دارد. به علاوه به نظر می‌رسد نخستین سفیر مدت زیادی در این سمت نبوده است؛ زیرا شیخ طوسی روایت می‌کند:

«چون محمد بن عثمان (ابوجعفر) به جانشینی پدرش رسید، شخصی موسوم به احمد بن هلال ابرتابی که در سال 267 درگذشته، منکر سفارت ابوجعفر، پس از پدرش از ناحیۀ امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف شد. بنابراین رحلت سفیر اول باید قبل از سال

267 اتفاق افتاده باشد» ⁽¹⁾.

با جمع‌بندی اقوال می‌توان گفت که در مورد وفات ایشان دو قول وجود دارد:

عثمان بن سعید در کجا دفن شده است و قبر ایشان کجاست؟

عثمان بن سعید در بغداد دفن شده است. شیخ طوسی در این‌باره می‌گوید:

قبر عثمان بن سعید در سمت غربی بغداد در خیابان میدان، و در اول محلی که به درب جبله معروف است و در مسجد درب جبله سمت راستِ کسی که داخل مسجد شود واقع است و قبر ایشان در مسجد و سمت قبلۀ آن واقع شده است.

محمد بن حسن شیخ طوسی در ادامه می‌گوید:

من قبر عثمان بن سعید را در همان جایی که راوی گفته دیده‌ام و در روی قبر، دیواری بنا شده که محراب مسجد همان‌جا بود.

در کنار محراب دری بود که به محل قبر که در خانه‌ای تنگ و تاریک بود باز می‌شد، به آن‌جا وارد شده و آشکارا آن قبر منور را زیارت می‌کردیم و از وقت ورودم به بغداد در سال 408 ﻫ .ق، تا سال چهارصد و اندی به همین صورت زیارت می‌کردیم. بعد از آن رئیس ابومنصور محمد بن مزج آن دیوار را خراب کرده و قبر عثمان بن سعید را نمایان کرد و روی قبرش صندوقی ایجاد کرد و برای آن سقفی ساخت که هرکسی می‌خواست داخل شده زیارت می‌کرد، و همسایگان محل، به زیارتش می‌رفتند و می‌گفتند: او مرد صالح و نیکوکاری

بوده است و حقیقت حال او را نمی‌دانستند و می‌گفتند: او پسر دایه حسین علیه السلام است. این قبر متبرک تا به امروز که سال 447 ﻫ . ق است به همان صورت است ⁽¹⁾.

آیا با مرگ عثمان بن سعید، امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف تسلیتی گفتند و در این زمینه توقیعی صادر کردند؟

امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف بعد از مرگ عثمان بن سعید به پسرش محمد بن عثمان تسلیت گفتند. در این باره راوی می‌گوید:

توقیع شریف امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به شیخ ابوجعفر محمد بن عثمان بن سعید به جهت تسلیت و به مناسبت درگذشت پدرش آمد که در بخشی از این توقیع شریف آمده بود: «انا لله وانا الیه راجعون؛ به درستی که ما برای خداییم و به سوی او برخواهیم گشت و به امر او تسلیم و به قضا و قدر او راضی هستیم. پدر تو با سعادت و نیکبختی زندگی کرد و در حالی که پسندیده و مورد ستایش بود از دنیا رفت، پس خداوند او را رحمت کند و به اولیا و دوستان خودش [اهل‌بیت علیهم السلام] ملحق بفرماید. او همیشه در امر ولایت اولیاءالله تلاش می‌کرد، و در آنچه که او را به خدا و اهل‌بیت علیهم السلام نزدیک می‌کرد می‌کوشید. خداوند روی او را خرم و تازه فرماید و لغزش او را ببخشد».

در بخش دیگری از توقیع شریف آمده بود:

خداوند متعال ثواب تو را در این مصیبت، بزرگ گرداند و صبر نیکو برای

تو کرامت فرماید. هم تو و هم ما مصیبت دیده‌ایم، مصیبت پدرت موجب تنهایی و نگرانی تو و ما شده، پس خداوند او را در مکانی که رفته است

شاد گرداند ⁽²⁾.

چه کسی عثمان بن سعید را غسل داد؟

محمد بن عثمان، پسر عثمان بن سعید کارهای تجهیز و غسل ایشان را انجام داده است. راوی می‌گوید:

ابوعمر عثمان بن سعید از دار دنیا رفت و پسرش ابوجعفر محمد بن عثمان او را غسل داد و اقدام به تجهیز پیکر او نمود ⁽¹⁾.

دومین نایب امام زمان چه کسی بود و القاب و کنیۀ ایشان چه بود؟

بعد از آن‌که عثمان بن سعید اولین نایب امام زمان از دنیا رفت، پسرش ابوجعفر محمد بن عثمان به عنوان دومین نایب امام زمان انتخاب شد. کنیۀ نایب دوم، ابوجعفر است و القاب ایشان عبارت‌اند از: عمری، اسدی، سمان و عسکری.

محمد بن عثمان، دومین نایب امام زمان به دستور چه کسی به این مقام رسید؟

محمد بن عثمان به دستور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف به این مقام رسید. در بخشی از توقیع شریف که به مناسبت فوت پدر ایشان صادر شده، آمده است:

خداوند متعال ثواب تو را در این مصیبت (مرگ پدر) بزرگ گرداند و صبر نیکو برای تو کرامت فرماید. هم تو و هم ما مصیبت دیده‌ایم، مصیبت پدرت موجب تنهایی و نگرانی تو و ما شده است، پس خداوند او را در مکانی که رفته است شاد گرداند. کمال سعادت او این بوده است که خداوند فرزندی همچون تو به او عنایت و روزی فرموده که پس از او جانشین و قائم‌مقام او در امرش باشد... . ⁽²⁾

علاوه بر آن، در توقیعی دیگر باز به مناسبت وفات عثمان بن سعید برای پسرش محمد بن عثمان از طرف امام دوازدهم عجل الله تعالی فرجه الشریف به این صورت صادر شد:

و فرزندی که خداوند او را نگه بدارد، همواره در زمان حیات پدرش معتمد و مورد اطمینان ما بوده است، ... در نظر ما فرزند او جانشین اوست. آن‌چه که بگوید از امر ماست ... پس گفتۀ او را پذیرفته و فرمان‌برش باش. این رفتار و نظر ما را دربارۀ او بدان. ⁽¹⁾

البته لازم به ذکر است که علاوه بر دستور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، دستور امام حسن عسکری علیه السلام و تصریح پدر هم بود؛ از‌جمله در انتصاب وی به سمت سفارت ناحیۀ مقدسه، قبلاً توسط امام حسن عسکری علیه السلام به اطلاع خواص از شیعیان رسانده شده بود. آن حضرت در جمع شیعیان یمنی فرمود بود: «آگاه باشید که عثمان بن سعید وکیل من، و پسرش محمد، وکیل پسرم مهدی شماست».

در ضمن عثمان بن سعید، نیز قبل از وفات، این مسئله را برای سران شیعه بازگو نموده است. ⁽²⁾

نیابت محمد بن عثمان از چه تاریخی شروع شد و مدت نیابت ایشان چند سال بوده است و در چه تاریخی از دنیا رفته است؟

تاریخ شروع نیابت محمد بن عثمان مشخص نیست؛ چون دقیقاً تاریخ رحلت نایب اول، یعنی عثمان بن سعید بیان نشده است. بنابراین نمی‌توان به‌طور دقیق آغاز نیابت وی را بیان کرد.

اما تاریخ وفات ایشان در آخر جمادی‌الاول سال 305 است. در روایت است که ابوجعفر محمد عمری در آخر جمادی‌الاولی سال 305 از دنیا رفت. ⁽³⁾

محمد بن عثمان چند امام را درک کرده است؟

نایب دوم، علاوه بر درک امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و امام حسن عسکری علیه السلام، امام دهم را هم

درک کرده است و می‌توان گفت اگر پدر وی در اوایل دوران امامت امام هادی علیه السلام وارد بیت آن حضرت شده باشد، بایستی بین سال‌های 220 تا 225هجری، در حالی که یازده ساله بوده به خدمت حضرت هادی علیه السلام درآمده باشد. بنابراین ولادت فرزندش محمد، قاعدتاً بایستی در دهۀ 230 هجری رخ داده باشد؛ و این بدان معناست که سن وی به هنگام شهادت امام هادی علیه السلام حدود بیست الی بیست و پنج سال بوده است. ⁽¹⁾

به هر حال ایشان سه امام دهم، یازدهم و دوازدهم علیهم السلام را درک کرده است. حتی بعضی ادعا می‌کنند که احتمال وکالت وی برای امام هادی علیه السلام منتفی نیست. ⁽²⁾

آیا روایاتی وجود دارد بر این‌که محمد بن عثمان، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده است؟

روایتی وجود دارد که دلالت می‌کند بر این‌که محمد بن عثمان، امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده است. از‌جمله عبدالله بن جعفر حمیری می‌گوید: از محمد بن عثمان پرسیدم: «آیا صاحب این امر را دیده‌ای؟» گفت: «بله و آخرین مرتبه‌ای که ایشان را زیارت کردم در بیت‌الله الحرام بود، ... و باز آن حضرت را دیدم که نزد مستجار، پردۀ کعبه را گرفته بود». ⁽³⁾

محمد بن عثمان در چه تاریخی از دنیا رفت و در کجا دفن شده است؟

سفیر دوم امام، در آخر جمادی‌الاول سال 304 یا 305 هجری رحلت نمود. بنا به نقل شیخ طوسی از «ابونصر هبة‌الله»، اطراف محل قبر وی ابتدا مسکونی بود و سپس تخریب شد و قبر وی در وسط صحرا قرار گرفت؛ این قبر در سمت غربی بغداد قرار دارد و امروزه نزد اهالی بغداد معروف و محل زیارت است و بنای

نیکویی نیز بر آن ساخته شده و اهالی بغداد وی را به «الشیخ الخلانی» می‌شناسند. ⁽¹⁾

سومین نایب امام دوازدهم چه کسی بود؟

سومین نایب امام دوازدهم، ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی بود که بعد از نایب دوم، یعنی محمد بن عثمان به این مقام رسید.

علما و مورخان، حسین بن روح را با چه عناوینی معرفی کرده‌اند؟

ابوالقاسم حسین بن روح بن ابی‌بحر را مورخان و علمای اخبار با عناوین «نوبختی»، «روحی»، «قسمی» و «حسین بن روح نوبخت» معرفی کرده‌اند. ⁽²⁾

به چه دلیل حسین بن روح به عنوان سومین نایب امام دوازدهم انتخاب شد؟

شکی نیست که حسین بن روح، یکی از افراد مورد اطمینان و اعتماد محمد بن عثمان بوده است و نقل شده که ایشان اسرار درونی خانوادگی خویش را با ایشان در‌میان می‌گذاشته است و لیکن محمد بن عثمان غیر از ایشان نُه وکیل دیگر در بغداد داشت که زیر نظر وی به فعالیت و انجام مأموریت مشغول بودند و حسین بن روح از همۀ آن‌ها نزدیک‌تر به محمد بن عثمان بود و به همین خاطر با وجود این افراد، حسین بن روح به نیابت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف انتخاب گردید. در ضمن، حسین بن روح ویژگی‌هایی داشت که در دیگران نبود، ازجمله:

عده‌ای از ابوسهل نوبختی سؤال کردند: «چطور شد که امر نیابت به شیخ ابوالقاسم حسین بن روح واگذار گردید، ولی به تو واگذار نشد؟» او پاسخ داد: «آنان [ائمه علیهم السلام] بهتر از هر‌کسی می‌دانند چه کسی را به این مقام برگزینند. من آدمی هستم که با دشمنان رفت و آمد دارم و با ایشان مناظره می‌کنم. اگر آن‌چه را که ابوالقاسم دربارۀ امام می‌داند، می‌دانستم، شاید در بحث‌هایم با دشمنان و جدال با آنان می‌کوشیدم تا دلایل بنیادی را بر وجود امام ارائه دهم و در نتیجه محل اقامت او را آشکار سازم؛ اما اگر ابوالقاسم امام را در زیر جامۀ خود پنهان داشته باشد، بدنش را با قیچی قطعه قطعه کنند تا او را نشان دهد، هرگز چنین

نخواهد کرد».

از این حدیث، ارادۀ او در مخفی کردن مسائل مربوط به امام غایب عجل الله تعالی فرجه الشریف و درجۀ ایمان او در مقابل شکنجۀ دشمن و استقامت او در برابر مصائب و ناملایمات، روشن می‌گردد که این از عوامل انتخاب او به شمار می‌رود. ⁽¹⁾

بگیرند که نظر شخصی محمد بن عثمان است، نه نظر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف؛ چون آگاهان و روشن‌فکران اجتماعی آن زمان، واگذاری نیابت به ایشان را بعید می‌دانستند، ایجاد چنین شبهه‌ای منتفی گردید و به زودی اصحاب او را پذیرفتند و در نیابت او تردید به خود راه نداند و معلوم گردید که انتخاب او به اذن و رضایت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف صورت پذیرفته است. ⁽¹⁾

حسین بن روح به دستور چه کسی به مقام نیابت رسید؟

بعد از رحلت سفیر دوم، نیابت امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به حسین بن روح منتقل شد. سفیر دوم در حضور تعدادی از سران شیعه و وکلا و دستیارانش، همچون ابوعلی محمد بن همام اسکافی و... ابن‌روح را رسماً به عنوان جانشین خود اعلام کرد. ام‌کلثوم دختر ابوجعفر عمری می‌گوید: «حسین بن روح از چند سال قبل از رحلت پدرم، ابوجعفر، وکیل او بود تا آن‌که از طرف پدرم به نیابت و سفارت منصوب شد و کسی جز بعضی جهال در امر نیابتش تردید نکردند». ⁽²⁾

بنا به نقل شیخ طوسی، محمد بن عثمان می‌گوید: «من ابوالقاسم حسین بن روح را جانشین خود کردم، او را به منصب نیابت پس از خودم منصوب کردم». گفتم: «این کار را به امر امام انجام داده‌اید؟» گفت: «برخیز، خداوند به تو عافیت دهد، همان‌طور است که برای تو گفتم». ⁽³⁾

علاوه بر آن، جاسم حسین می‌گوید: «سفیر دوم در بستر مرگ در حالی که همگی بر بالین او گرد آمده بودند، ابن‌روح نوبختی را با بیان این مطلب که امام دوازدهم دستور فرموده‌اند، منصوب کرد».

حسین بن روح در نزد امام چه جایگاهی داشت و آیا مورد وثاقت امام بود؟

برای این‌که جایگاه حسین بن روح در نزد امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف مشخص شود، توقیعی از امام برای تأیید ایشان صادر شده و در این توقیع آمده است که حسین بن روح مورد وثوق و اطمینان ما می‌باشد. ابوالعباس بن نوح گفته است: «نوشته‌ای را به خط محمد بن نفیس، که در اهواز نوشته شده بود، دیدم که اولین نامه و توقیع صادره از ناحیۀ مقدسه به وسیلۀ حسین بن روح بود که: ما او را می‌شناسیم، خداوند همۀ خوبی‌ها و رضای خودش را به او بشناساند و با توفیقات خود سعادتمندش فرماید. از نامۀ او اطلاع یافتیم و او کلاً مورد وثوق و اطمینان ماست». ⁽¹⁾

حسین بن روح نزد نایب دوم (محمد بن عثمان) چه جایگاهی داشته است؟

حسین بن روح به عنوان یکی از کارگزاران نزدیک محمد بن عثمان به شمار می‌رفت، منزلت و مقام او در زمان نایب دوم، به قدری زیاد بود که نایب دوم به اول کسی که اجازۀ ورود بر خود می‌داد، ابوالقاسم حسین بن روح بود.

ام‌کلثوم دختر ابوجعفر عمری می‌گوید: «حسین بن روح از چند سال قبل از رحلت پدرم، ابوجعفر، وکیل او بود و در امر املاک او نظارت داشت و اسرار دینی را از جانب او به رؤسای شیعه می‌رساند و از خواص و محارم او به شمار می‌رفت... حسین بن روح نزد ایشان به جلالت مقام و قدر و منزلت و محترم بود». ⁽²⁾

آیا حسین بن روح امام یازدهم، امام حسن عسکری علیه السلام را دیده است؟

بنا به گفتۀ ابن‌شهرآشوب، حسین بن روح دستیار نزدیک امام یازدهم، حضرت

عسکری علیه السلام و سفیر آن امام بوده است؛ هرچند بعضی‌ها این را بعید می‌دانند. ⁽¹⁾

حسین بن روح در چه تاریخی به دنیا آمد و کی از دنیا رفت و در کجا دفن شده است؟

تاریخ تولد وی معلوم نیست؛ اما حسین بن روح در 18 شعبان 326 از دنیا رفته است و در قریۀ نوبختیه، در سمت غربی بغداد دفن شده است. ⁽²⁾

حسین بن روح چند سال نایب بوده است؟

حسین بن روح نزدیک به بیست و یک سال نایب امام دوازدهم بود؛ یعنی شروع نیابت ایشان، 305 و تاریخ وفات ایشان 326 است.

بعد از نایب سوم، حسین بن روح، چه کسی به عنوان نایب چهارم انتخاب شد و به چه القابی مشهور بود؟

بعد از فوت نایب سوم، ابوالحسن علی بن محمد سَمَری به نیابت رسید. لقب نایب چهارم، سمری (به فتح سین و میم) یا سیمری (به فتح سین و سکون یاء و ضم یا فتح میم) و یا صمیری (به فتح صاد و سکون یاء و ضم یا فتح میم) می‌باشد، لکن مشهور همان اولی است.